නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

විනයපිටකෙ

ในพระวินัยปิฎก

මහාවග්ග-අට්ඨකථා

อรรถกถาพระวินัยมหาวรรค

1. මහාඛන්ධකං

๑. มหาขันธกะ

බොධිකථා

โพธิกถา

උභින්නං [Pg.233] පාතිමොක්ඛානං, සඞ්ගීතිසමනන්තරං;

සඞ්ගායිංසු මහාථෙරා, ඛන්ධකං ඛන්ධකොවිදා.

พระมหาเถระทั้งหลายผู้ฉลาดในอรรถแห่งศัพท์ว่าขันธกะ ได้สังคายนาขันธกะทั้งหลาย ในลำดับแห่งการสังคายนาปาติโมกข์ทั้งสอง (ของภิกษุและภิกษุณี)

යං තස්ස දානි සම්පත්තො, යස්මා සංවණ්ණනාක්කමො;

තස්මා හොති අයං තස්ස, අනුත්තානත්ථවණ්ණනා.

เพราะเหตุที่บัดนี้ ลำดับแห่งการอธิบายอรรถของขันธกะนั้น ได้มาถึงแล้ว เพราะเหตุนั้น การอธิบายอรรถที่ไม่เปิดเผยของขันธกะนั้น ย่อมมีขึ้น

පදභාජනියෙ අත්ථා, යෙහි යෙසං පකාසිතා;

තෙ චෙ පුන වදෙය්‍යාම, පරියොසානං කදා භවෙ.

อรรถทั้งหลายเหล่าใดของบททั้งหลายเหล่าใด อันวิธีแห่งอรรถกถาเหล่าใด ได้แสดงไว้ชัดแล้วในปทภาชนีย์ ถ้าเราพึงกล่าวอรรถเหล่านั้นซ้ำอีก การจบสิ้น (แห่งอรรถกถา) จักมีขึ้นเมื่อไร

උත්තානා චෙව යෙ අත්ථා, තෙසං සංවණ්ණනාය කිං;

අධිප්පායානුසන්ධීහි, බ්‍යඤ්ජනෙන ච යෙ පන.

อรรถทั้งหลายเหล่าใดที่เปิดเผยอยู่แล้ว การอธิบายอรรถเหล่านั้นจะมีประโยชน์อะไร ส่วนอรรถทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่เปิดเผยด้วยอัธยาศัยและอนุสนธิ และด้วยพยัญชนะ

අනුත්තානා න තෙ යස්මා, සක්කා ඤාතුං අවණ්ණිතා;

තෙසංයෙව අයං තස්මා, හොති සංවණ්ණනානයොති.

เพราะเหตุที่อรรถทั้งหลายที่ไม่เปิดเผยเหล่านั้น เมื่อยังไม่ได้อธิบาย ย่อมไม่สามารถรู้ได้ เพราะเหตุนั้น วิธีการอธิบายนี้ ย่อมมีขึ้นเพื่ออรรถเหล่านั้นเท่านั้น

1. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා උරුවෙලායං විහරති නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධොති එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජාය’’න්තිආදීසු විය කරණවචනෙ විසෙසකාරණං නත්ථි, විනයං පත්වා පන කරණවචනෙනෙව අයමභිලාපො ආරොපිතොති ආදිතො පට්ඨාය ආරුළ්හාභිලාපවසෙනෙවෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඉතො පරෙසු එවරූපෙසු.

๑. ในบทว่า "ในสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อุรุเวลา ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่โคนต้นโพธิ์ ผู้ตรัสรู้แล้วเป็นครั้งแรก" นี้ ถึงแม้ว่าในคำที่เป็นกรณวิภัตติ (ตติยาวิภัตติ) จะไม่มีเหตุพิเศษ เหมือนในบททั้งหลายมีอาทิว่า "ในสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เวรัญชา" แต่เมื่อถึงพระวินัยแล้ว คำนี้ก็ถูกยกขึ้นด้วยกรณวิภัตติเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำนี้ถูกกล่าวด้วยอำนาจแห่งคำที่ยกขึ้นตั้งแต่ต้น (แห่งพระวินัย) นัยนี้พึงทราบในบทอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ซึ่งอยู่ถัดจากนี้ไป

කිං පනෙතස්ස වචනෙ පයොජනන්ති? පබ්බජ්ජාදීනං විනයකම්මානං ආදිතො පට්ඨාය නිදානදස්සනං. යා හි භගවතා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉමෙහි තීහි [Pg.234] සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජං උපසම්පද’’න්ති (මහාව. 34) එවං පබ්බජ්ජා චෙව උපසම්පදා ච අනුඤ්ඤාතා, යානි ච රාජගහාදීසු උපජ්ඣායඋපජ්ඣායවත්තආචරියආචරියවත්තාදීනි අනුඤ්ඤාතානි, තානි අභිසම්බොධිං පත්වා සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ වීතිනාමෙත්වා බාරාණසියං ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා ඉමිනා අනුක්කමෙන ඉදඤ්චිදඤ්ච ඨානං පත්වා ඉමස්මිඤ්ච ඉමස්මිඤ්ච වත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තානීති එවමෙතෙසං පබ්බජ්ජාදීනං විනයකම්මානං ආදිතො පට්ඨාය නිදානදස්සනං එතස්ස වචනෙ පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං.

ก็ประโยชน์ในการกล่าวคำนี้คืออะไร? คือการแสดงมูลเหตุของวินัยกรรมทั้งหลายมีบรรพชาเป็นต้น ตั้งแต่แรกเริ่ม แท้จริง บรรพชาและอุปสมบทใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้วอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาและอุปสมบทด้วยการถึงสรณะสามเหล่านี้" และวินัยกรรมทั้งหลายมีอุปัชฌาย์ วัตรของอุปัชฌาย์ อาจารย์ วัตรของอาจารย์เป็นต้น ที่ทรงอนุญาตแล้วในเมืองราชคฤห์เป็นต้น วินัยกรรมเหล่านั้น ทรงบัญญัติแล้วโดยลำดับนี้ คือหลังจากที่ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณแล้ว ทรงใช้เวลาเจ็ดสัปดาห์ที่โพธิมณฑล ทรงประกาศพระธรรมจักรที่เมืองพาราณสี แล้วเสด็จไปถึงสถานที่นั้นๆ และในเรื่องนั้นๆ พึงทราบว่า การแสดงมูลเหตุของวินัยกรรมทั้งหลายมีบรรพชาเป็นต้นเหล่านี้ ตั้งแต่แรกเริ่มอย่างนี้ เป็นประโยชน์ในการกล่าวคำนี้

තත්ථ උරුවෙලායන්ති මහාවෙලායං; මහන්තෙ වාලිකරාසිම්හීති අත්ථො. අථ වා ‘‘උරූ’’ති වාලිකා වුච්චති; ‘‘වෙලා’’ති මරියාදා; වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අතීතෙ කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ දසසහස්සකුලපුත්තා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තස්මිං පදෙසෙ විහරන්තා එකදිවසං සන්නිපතිත්වා කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘කායකම්මවචීකම්මානි නාම පරෙසම්පි පාකටානි හොන්ති, මනොකම්මං පන අපාකටං; තස්මා යො කාමවිතක්කං වා බ්‍යාපාදවිතක්කං වා විහිංසාවිතක්කං වා විතක්කෙති, තස්ස අඤ්ඤො චොදකො නාම නත්ථි, සො අත්තනාව අත්තානං චොදෙත්වා පත්තපුටෙන වාලිකං ආහරිත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ ආකිරතු, ඉදමස්ස දණ්ඩකම්ම’’න්ති. තතො පට්ඨාය යො තාදිසං විතක්කං විතක්කෙති, සො තත්ථ පත්තපුටෙන වාලිකං ආකිරති. එවං තත්ථ අනුක්කමෙන මහාවාලිකරාසි ජාතො, තතො නං පච්ඡිමා ජනතා පරික්ඛිපිත්වා චෙතියට්ඨානමකාසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘උරුවෙලායන්ති මහාවෙලායං; මහන්තෙ වාලිකරාසිම්හීති අත්ථො’’ති. තමෙව සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අථ වා උරූති වාලිකා වුච්චති; වෙලාති මරියාදා; වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති.

ในบทว่า "อุรุเวลา" นั้น หมายถึง "ที่หาดทรายใหญ่" คือ "ที่กองทรายใหญ่" อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า "อุรุ" หมายถึง ทราย "เวลา" หมายถึง ขอบเขต "อุรุเวลา" คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงเลยขอบเขต ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิด กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนได้ออกบวชเป็นดาบส พักอาศัยอยู่ในสถานที่นั้น วันหนึ่งได้ประชุมกันแล้วทำกติกาวัตรว่า "กายกรรมและวจีกรรมย่อมปรากฏแก่ผู้อื่นได้ แต่มโนกรรมย่อมไม่ปรากฏแก่ผู้อื่น เพราะฉะนั้น ดาบสใดตรึกกามวิตกก็ดี พยาบาทวิตกก็ดี วิหิงสาวิตกก็ดี ดาบสนั้นไม่มีผู้ตำหนิอื่น ดาบสนั้นพึงตำหนิตนเองแล้วนำทรายมาด้วยภาชนะใบไม้ แล้วโปรยลงในสถานที่นี้ การโปรยทรายนี้เป็นกรรมลงโทษของดาบสนั้น" ตั้งแต่นั้นมา ดาบสใดตรึกวิตกเช่นนั้น ดาบสนั้นก็โปรยทรายลงในที่นั้นด้วยภาชนะใบไม้ อย่างนี้ กองทรายใหญ่จึงเกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ หลังจากนั้น ชนรุ่นหลังได้ล้อมกองทรายนั้นแล้วสร้างเป็นสถานที่บูชา (เจดีย์ทราย) อรรถกถาจารย์โบราณกล่าวอ้างถึงกองทรายนั้นว่า "ในบทว่า 'อุรุเวลา' นั้น หมายถึง 'ที่หาดทรายใหญ่' คือ 'ที่กองทรายใหญ่'" และกล่าวอ้างถึงกองทรายนั้นอีกว่า "อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า 'อุรุ' หมายถึง ทราย 'เวลา' หมายถึง ขอบเขต 'อุรุเวลา' คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงเลยขอบเขต"

බොධිරුක්ඛමූලෙති බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං; තං බොධිං භගවා එත්ථ පත්තොති රුක්ඛොපි ‘‘බොධිරුක්ඛො’’ත්වෙව නාමං ලභි, තස්ස බොධිරුක්ඛස්ස මූලෙ බොධිරුක්ඛමූලෙ. පඨමාභිසම්බුද්ධොති පඨමං අභිසම්බුද්ධො; අභිසම්බුද්ධො හුත්වා සබ්බපඨමංයෙවාති අත්ථො. එකපල්ලඞ්කෙනාති සකිම්පි අනුට්ඨහිත්වා යථාආභුජිතෙන එකෙනෙව පල්ලඞ්කෙන. විමුත්තිසුඛපටිසංවෙදීති විමුත්තිසුඛං ඵලසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදයමානො.

ในบทว่า "ที่โคนต้นโพธิ์" นั้น "โพธิ" หมายถึง ญาณในมรรคทั้งสี่ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงบรรลุโพธินั้นในที่นี้ ต้นไม้จึงได้ชื่อว่า "ต้นโพธิ์" ที่โคนต้นโพธินั้น คือที่โคนต้นโพธิ์ ในบทว่า "ปฐมาภิสัมพุทธะ" พึงแยกบทเป็น "ปฐมํ อภิสัมพุทโธ" อรรถว่า "เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้วเป็นครั้งแรก" คือ "เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้วเป็นพระพุทธเจ้าเป็นครั้งแรก" ในบทว่า "ด้วยบัลลังก์เดียว" คือ "ด้วยบัลลังก์เดียวที่ขัดสมาธิแล้ว ไม่ลุกขึ้นแม้สักครั้งเดียว" ในบทว่า "เสวยวิมุตติสุข" คือ "เสวยวิมุตติสุข คือสุขแห่งผลสมาบัติ"

පටිච්චසමුප්පාදන්ති [Pg.235] පච්චයාකාරං. පච්චයාකාරො හි අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිච්ච සහිතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙතීති ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සබ්බාකාරසම්පන්නං විනිච්ඡයං ඉච්ඡන්තෙන විසුද්ධිමග්ගතො ගහෙතබ්බො. අනුලොමපටිලොමන්ති අනුලොමඤ්ච පටිලොමඤ්ච. තත්ථ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො අවිජ්ජාදිකො පච්චයාකාරො අත්තනා කත්තබ්බකිච්චකරණතො ‘‘අනුලොමො’’ති වුච්චති. ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො ස්වෙව අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣමානො තං කිච්චං න කරොතීති තස්ස අකරණතො ‘‘පටිලොමො’’ති වුච්චති. පුරිමනයෙන වා වුත්තො පවත්තියා අනුලොමො, ඉතරො තස්සා පටිලොමොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ආදිතො පන පට්ඨාය යාව අන්තං, අන්තතො ච පට්ඨාය යාව ආදිං පාපෙත්වා අවුත්තත්තා ඉතො අඤ්ඤෙනත්ථෙන අනුලොමපටිලොමතා න යුජ්ජති.

ในบทว่า "ปฏิจจสมุปบาท" หมายถึง ปัจจยาการ แท้จริง ปัจจยาการย่อมยังธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกันให้เกิดขึ้นโดยอาศัยซึ่งกันและกัน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปฏิจจสมุปบาท" นี้เป็นคำย่อในที่นี้ ส่วนคำอธิบายโดยพิสดาร ผู้ที่ต้องการวินิจฉัยที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค ในบทว่า "อนุโลมปฏิโลม" หมายถึง อนุโลมและปฏิโลม ในบทนั้น ปัจจยาการมีอวิชชาเป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" ย่อมเรียกว่า "อนุโลม" เพราะกระทำกิจที่ตนพึงกระทำ ส่วนปัจจยาการนั้นเองที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาดับด้วยการสำรอกโดยไม่เหลือ สังขารจึงดับ" เมื่อดับด้วยอนุปปาทนิโรธ (การดับโดยไม่เกิดขึ้นอีก) ย่อมไม่กระทำกิจนั้น เพราะเหตุที่ปัจจยาการนั้นไม่กระทำกิจนั้น จึงเรียกว่า "ปฏิโลม" อีกนัยหนึ่ง ปฏิจจสมุปบาทที่กล่าวไว้ด้วยนัยก่อน (คืออวิชชาปัจจยา สังขารา) ย่อมเป็นอนุโลมแก่การเกิดขึ้น (แห่งสังสารวัฏ) ส่วนนัยอื่น (คืออวิชชายตฺเตว อเสสวิราคนิโรธา) ย่อมเป็นปฏิโลมแก่การเกิดขึ้นนั้น พึงทราบอรรถในบทนี้อย่างนี้ แต่เพราะเหตุที่ไม่ได้กล่าวถึงการนำไปถึงที่สุดตั้งแต่ต้น และการนำไปถึงต้นตั้งแต่ที่สุด ความเป็นอนุโลมปฏิโลมด้วยอรรถอื่นจากที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่สมควร

මනසාකාසීති මනසි අකාසි. තත්ථ යථා අනුලොමං මනසි අකාසි, ඉදං තාව දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සබ්බාකාරසම්පන්නං විනිච්ඡයං ඉච්ඡන්තෙන විසුද්ධිමග්ගතොව ගහෙතබ්බො.

คำว่า “มนะสากาสีติ” คือ ทรงกระทำไว้ในพระทัย. ในบทนั้น เพื่อจะแสดงการทรงมนสิการโดยอนุโลมก่อนว่า “อวิชชาปัจจยา สังขารา” เป็นต้น จึงตรัสไว้. ในบทนั้น อวิชชาด้วย และอวิชชานั้นเป็นปัจจัยด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า “อวิชชาปัจจัย”. เพราะเหตุนั้น สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถในบททั้งปวง. นี้เป็นสังเขปในที่นี้. ส่วนวินิจฉัยอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ผู้ประสงค์พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรคเท่านั้น.

යථා පන පටිලොමං මනසි අකාසි, ඉදං දස්සෙතුං අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධොතිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජාය ත්වෙවාති අවිජ්ජාය තු එව. අසෙසවිරාගනිරොධාති විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධා. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පාදනිරොධො හොති. එවං නිරුද්ධානං පන සඞ්ඛාරානං නිරොධා විඤ්ඤාණං නිරුද්ධං, විඤ්ඤාණාදීනඤ්ච නිරොධා නාමරූපාදීනි නිරුද්ධානියෙව හොන්තීති දස්සෙතුං සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධොතිආදීනි වත්වා එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතීති වුත්තං. තත්ථ කෙවලස්සාති සකලස්ස; සුද්ධස්ස වා සත්තවිරහිතස්සාති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛරාසිස්ස. නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොති.

ส่วนเพื่อจะแสดงการทรงมนสิการโดยปฏิโลม จึงตรัสคำว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ อะเสสะวิราคะนิโรธา สังขาระนิโรโธ” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ” คือ “อวิชชายะ ตุ เอวะ” (แต่) เพราะอวิชชานั่นเอง. คำว่า “อะเสสะวิราคะนิโรธา” คือ เพราะความดับสิ้นไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคที่ชื่อว่าวิราคะ. คำว่า “สังขาระนิโรโธ” คือ ความดับสังขารโดยไม่เกิดขึ้นอีกย่อมมี. อนึ่ง เพื่อจะแสดงว่า เมื่อสังขารทั้งหลายที่ดับไปแล้วอย่างนี้ดับไป วิญญาณก็ดับไป และเมื่อวิญญาณเป็นต้นดับไป นามรูปเป็นต้นก็ดับไปเท่านั้น จึงตรัสคำว่า “สังขาระนิโรธา วิญญาณะนิโรโธ” เป็นต้น แล้วตรัสว่า “เอวะเมตัสสะ เกวะลัสสะ ทุกขักขันธัสสะ นิโรโธ โหติ” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “เกวะลัสสะ” คือ ทั้งหมด; หรือบริสุทธิ์ ปราศจากสัตว์ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “ทุกขักขันธัสสะ” คือ กองทุกข์. คำว่า “นิโรโธ โหติ” คือ ความไม่เกิดขึ้นอีกย่อมมี.

එතමත්ථං [Pg.236] විදිත්වාති ය්වායං ‘‘අවිජ්ජාදිවසෙන සඞ්ඛාරාදිකස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො ච අවිජ්ජානිරොධාදිවසෙන ච නිරොධො හොතී’’ති වුත්තො, සබ්බාකාරෙන එතමත්ථං විදිත්වා. තායං වෙලායන්ති තායං තස්ස අත්ථස්ස විදිතවෙලායං. ඉමං උදානං උදානෙසීති ඉමං තස්මිං විදිතෙ අත්ථෙ හෙතුනො ච හෙතුසමුප්පන්නධම්මස්ස ච පජානනාය ආනුභාවදීපකං ‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්තී’’තිආදිකං සොමනස්සයුත්තඤාණසමුට්ඨානං උදානං උදානෙසි, අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසීති වුත්තං හොති.

คำว่า “เอตมัตถัง วิทิตฺวา” คือ ทรงทราบอรรถนั้นโดยอาการทั้งปวง ซึ่งอรรถใดที่ตรัสไว้ว่า “ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์มีสังขารเป็นต้น ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอวิชชาเป็นต้น และความดับไปย่อมมีด้วยอำนาจแห่งความดับอวิชชาเป็นต้น”. คำว่า “ตายัง เวลายัง” คือ ในกาลที่ทรงทราบอรรถนั้น. คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งเป็นอุทานที่เกิดขึ้นจากญาณที่ประกอบด้วยโสมนัส มีคำว่า “ยะทา หะเว ปาตุภะวันติ” เป็นต้น อันแสดงอานุภาพแห่งการรู้แจ้งเหตุและธรรมที่เกิดขึ้นจากเหตุ ในอรรถที่ทรงทราบแล้วนั้น; หรือกล่าวคือ ทรงเปล่งวาจาที่พอพระทัย.

තස්සත්ථො – යදා හවෙති යස්මිං භවෙ කාලෙ. පාතුභවන්තීති උප්පජ්ජන්ති. ධම්මාති අනුලොමපච්චයාකාරපටිවෙධසාධකා බොධිපක්ඛියධම්මා. අථ වා පාතුභවන්තීති පකාසන්ති; අභිසමයවසෙන බ්‍යත්තා පාකටා හොන්ති. ධම්මාති චතුඅරියසච්චධම්මා. ආතාපො වුච්චති කිලෙසසන්තාපනට්ඨෙන වීරියං; ආතාපිනොති සම්මප්පධානවීරියවතො. ඣායතොති ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන ච ලක්ඛණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන ච ඣානෙන ඣායන්තස්ස. බ්‍රාහ්මණස්සාති බාහිතපාපස්ස ඛීණාසවස්ස. අථස්ස කඞ්ඛා වපයන්තීති අථස්ස එවං පාතුභූතධම්මස්ස කඞ්ඛා වපයන්ති. සබ්බාති යා එතා ‘‘කො නු ඛො භන්තෙ ඵුසතීති; නො කල්ලො පඤ්හොති භගවා අවොචා’’තිආදිනා, තථා ‘‘කතමං නු ඛො භන්තෙ ජරාමරණං; කස්ස ච පනිදං ජරාමරණන්ති; නො කල්ලො පඤ්හොති භගවා අවොචා’’තිආදිනා ච නයෙන පච්චයාකාරෙ කඞ්ඛා වුත්තා, යා ච පච්චයාකාරස්සෙව අප්පටිවිද්ධත්තා ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිකා සොළස කඞ්ඛා ආගතා, තා සබ්බා වපයන්ති අපගච්ඡන්ති නිරුජ්ඣන්ති. කස්මා? යතො පජානාති සහෙතුධම්මන්ති යස්මා අවිජ්ජාදිකෙන හෙතුනා සහෙතුකං ඉමං සඞ්ඛාරාදිං කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධධම්මං පජානාති අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣතීති.

อรรถแห่งอุทานนั้นคือ – คำว่า “ยะทา หะเว” คือ ในกาลใด. คำว่า “ปาตุภะวันติ” คือ ย่อมเกิดขึ้น. คำว่า “ธัมมา” คือ โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายที่ยังการแทงตลอดปัจจยาการโดยอนุโลมให้สำเร็จ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ปาตุภะวันติ” คือ ย่อมปรากฏ; ย่อมเป็นที่ประจักษ์แจ้งโดยการแทงตลอด. คำว่า “ธัมมา” คือ อริยสัจ ๔. คำว่า “อาตาปะ” กล่าวคือ วิริยะด้วยอรรถว่ายังกิเลสให้เร่าร้อน; คำว่า “อาตาปิโน” คือ ผู้มีสัมมัปปธานวิริยะ. คำว่า “ฌายะโต” คือ ผู้เพ่งด้วยฌานที่มีลักษณะคือการเพ่งอารมณ์และลักษณะคือการเพ่งลักษณะ. คำว่า “พฺราหฺมณสฺส” คือ ของพระขีณาสพผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว. คำว่า “อถัสสะ กังขา วะปะยันติ” คือ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งหลายของพระขีณาสพผู้มีธรรมปรากฏแล้วอย่างนี้ ย่อมหมดสิ้นไป. คำว่า “สัพพา” คือ ความสงสัยทั้งหลายเหล่านี้ที่ตรัสไว้ในปัจจยาการด้วยนัยมีคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลถูกต้อง? ปัญหาไม่ควร” ดังนี้เป็นต้น และด้วยนัยมีคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชราและมรณะเป็นไฉน? ชราและมรณะนี้เป็นของใคร? ปัญหาไม่ควร” ดังนี้เป็นต้น และความสงสัย ๑๖ ประการมีคำว่า “เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือหนอ” เป็นต้น ที่เกิดขึ้นเพราะยังไม่แทงตลอดปัจจยาการนั่นเอง ความสงสัยเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมหมดสิ้นไป ย่อมหายไป ย่อมดับไป. เพราะเหตุไร? คำว่า “ยะโต ปะชานาติ สะเหตุธัมมัง” คือ เพราะพระขีณาสพนั้นย่อมรู้แจ้ง ย่อมทราบ ย่อมแทงตลอดธรรมคือทุกขขันธ์ทั้งหมดมีสังขารเป็นต้น อันมีเหตุพร้อมด้วยเหตุมีอวิชชาเป็นต้น ดังนี้.

2. දුතියවාරෙ – ඉමං උදානං උදානෙසීති ඉමං තස්මිං විදිතෙ අත්ථෙ ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එවං පකාසිතස්ස නිබ්බානසඞ්ඛාතස්ස පච්චයක්ඛයස්ස අවබොධානුභාවදීපකං වුත්තප්පකාරං උදානං උදානෙසීති අත්ථො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා පච්චයානං ඛයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි, තස්මා යදාස්ස ආතාපිනො ඣායතො [Pg.237] බ්‍රාහ්මණස්ස වුත්තප්පකාරා ධම්මා පාතුභවන්ති, අථස්ස යා නිබ්බානස්ස අවිදිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා සබ්බාපි කඞ්ඛා වපයන්තීති.

๒. ในวาระที่สอง – คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ อรรถว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว อันแสดงอานุภาพแห่งการรู้แจ้งความสิ้นไปแห่งปัจจัยที่ชื่อว่านิพพาน ซึ่งปรากฏแล้วอย่างนี้ว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ อะเสสะวิราคะนิโรธา สังขาระนิโรโธ” ในอรรถที่ทรงทราบแล้วนั้น. อรรถสังเขปในอุทานนั้นคือ – เพราะพระองค์ทรงรู้แจ้ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดนิพพานที่ชื่อว่าความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เมื่อใดโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว ย่อมปรากฏแก่พระขีณาสพผู้มีความเพียรเผากิเลส ผู้เพ่งอยู่ เมื่อนั้นความสงสัยทั้งปวงที่พึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่รู้แจ้งนิพพานของพระขีณาสพนั้น ย่อมหมดสิ้นไป.

3. තතියවාරෙ – ඉමං උදානං උදානෙසීති ඉමං යෙන මග්ගෙන සො දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයනිරොධසඞ්ඛාතො අත්ථො කිච්චවසෙන ච ආරම්මණකිරියාය ච විදිතො, තස්ස අරියමග්ගස්ස ආනුභාවදීපකං වුත්තප්පකාරං උදානං උදානෙසීති අත්ථො. තත්‍රාපායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා ආතාපිනො ඣායතො බ්‍රාහ්මණස්ස, තදා සො බ්‍රාහ්මණො තෙහි වා උප්පන්නෙහි බොධිපක්ඛියධම්මෙහි, යස්ස වා අරියමග්ගස්ස චතුසච්චධම්මා පාතුභූතා, තෙන අරියමග්ගෙන විධූපයං තිට්ඨති මාරසෙනං ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තප්පකාරං මාරසෙනං විධූපයන්තො විධමෙන්තො විද්ධංසෙන්තො තිට්ඨති. කථං? සූරියොව ඔභාසයමන්තලික්ඛං, යථා සූරියො අබ්භුග්ගතො අත්තනො පභාය අන්තලික්ඛං ඔභාසෙන්තොව අන්ධකාරං විධමෙන්තො තිට්ඨති, එවං සොපි බ්‍රාහ්මණො තෙහි ධම්මෙහි තෙන වා මග්ගෙන සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තොව මාරසෙනං විධූපයන්තො තිට්ඨතීති.

๓. ในวาระที่สาม – คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ อรรถว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว อันแสดงอานุภาพแห่งอริยมรรคนั้น ซึ่งอรรถที่ชื่อว่าความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งกองทุกข์นั้น พระองค์ทรงทราบแล้วด้วยมรรคใด โดยกิจและโดยการทำอารมณ์. อรรถสังเขปในอุทานนั้นคือ – เมื่อใดโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏแก่พระขีณาสพผู้มีความเพียรเผากิเลส ผู้เพ่งอยู่ เมื่อนั้นพระขีณาสพนั้นย่อมตั้งอยู่โดยทำลายกองมาร ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยนัยมีคำว่า “กามทั้งหลายเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน” เป็นต้น ด้วยโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น หรือด้วยอริยมรรคใดที่อริยสัจธรรมทั้งหลายปรากฏแล้ว. อย่างไร? เหมือนดวงอาทิตย์ส่องสว่างท้องฟ้าฉันใด ดวงอาทิตย์ที่ขึ้นสู่เบื้องบนย่อมตั้งอยู่โดยทำลายความมืดไปพร้อมกับส่องสว่างท้องฟ้าด้วยรัศมีของตนฉันใด พระขีณาสพนั้นก็ย่อมตั้งอยู่โดยทำลายกองมารไปพร้อมกับแทงตลอดสัจจะทั้งหลายด้วยธรรมเหล่านั้น หรือด้วยอริยมรรคนั้นฉันนั้น.

එවමෙත්ථ පඨමං උදානං පච්චයාකාරපච්චවෙක්ඛණවසෙන, දුතියං නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණවසෙන, තතියං මග්ගපච්චවෙක්ඛණවසෙන උප්පන්නන්ති වෙදිතබ්බං. උදානෙ පන ‘‘රත්තියා පඨමං යාමං පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමං, දුතියං යාමං පටිලොමං, තතියං යාමං අනුලොමපටිලොම’’න්ති වුත්තං; තං සත්තාහස්ස අච්චයෙන ‘‘ස්වෙ ආසනා වුට්ඨහිස්සාමී’’ති රත්තිං උප්පාදිතමනසිකාරං සන්ධාය වුත්තං. තදා හි භගවා යස්ස පච්චයාකාරපජානනස්ස ච පච්චයක්ඛයාධිගමස්ස ච ආනුභාවදීපිකා පුරිමා ද්වෙ උදානගාථා, තස්ස වසෙන එකෙකමෙව කොට්ඨාසං පඨමයාමඤ්ච මජ්ඣිමයාමඤ්ච මනසාකාසි, ඉධ පන පාටිපදරත්තියා එවං මනසාකාසි. භගවා හි විසාඛපුණ්ණමාය රත්තියා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරි, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙසි, පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමපටිලොමං මනසි කත්වා ‘‘ඉදානි අරුණො උග්ගමිස්සතී’’ති සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණි. සබ්බඤ්ඤුතප්පත්තිසමනන්තරමෙව ච අරුණො උග්ගච්ඡි. තතො තං දිවසං තෙනෙව පල්ලඞ්කෙන වීතිනාමෙත්වා සම්පත්තාය පාටිපදරත්තියා තීසු යාමෙසු එවං මනසි කත්වා ඉමානි උදානානි උදානෙසි. ඉති [Pg.238] පාටිපදරත්තියා එවං මනසි කත්වා තං ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසීදී’’ති එවං වුත්තසත්තාහං තත්ථෙව වීතිනාමෙසි.

พึงทราบว่า ในอุทานนี้ อุทานที่หนึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาปฏิจจสมุปบาท อุทานที่สองเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณานิพพาน อุทานที่สามเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณามรรค. อนึ่ง ในพระอุทานปาฬิ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “ในราตรี ปฐมยามพิจารณาปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลม มัชฌิมยามโดยปฏิโลม ปัจฉิมยามโดยอนุโลมปฏิโลม” คำนั้นกล่าวไว้โดยหมายถึงการมนสิการที่ทรงให้เกิดขึ้นในราตรีแห่งวันที่ควรกล่าวว่า “พรุ่งนี้เราจักลุกขึ้นจากอาสนะ” หลังจากล่วงไปแห่งสัปดาห์. จริงอยู่ ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมนสิการส่วนหนึ่งๆ เท่านั้น ตลอดปฐมยามและมัชฌิมยาม ด้วยอำนาจแห่งการรู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทและการบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งปัจจัย (นิพพาน) ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอานุภาพแห่งอุทานคาถาสองบทแรก. แต่ในที่นี้ ทรงมนสิการดังนี้ในราตรีวันแรม ๑ ค่ำ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าในปฐมยามแห่งราตรีวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาส ในมัชฌิมยามทรงชำระทิพยจักษุ ในปัจฉิมยามทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมปฏิโลม แล้วทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญูในกาลที่ควรกล่าวว่า “บัดนี้อรุณจักขึ้น”. และอรุณก็ขึ้นในขณะที่ทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญูนั้นเอง. หลังจากนั้น ทรงยังวันนั้นให้ล่วงไปด้วยบัลลังก์นั้นเอง เมื่อถึงราตรีวันแรม ๑ ค่ำ ทรงมนสิการดังนี้ในยามทั้งสามแล้วทรงเปล่งอุทานเหล่านี้. ดังนี้ ทรงมนสิการดังนี้ในราตรีวันแรม ๑ ค่ำ แล้วทรงยังสัปดาห์ที่พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ว่า “ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวที่โคนต้นโพธิ์ตลอดเจ็ดวัน” นั้นให้ล่วงไป ณ ที่นั้นเอง.

බොධිකථා නිට්ඨිතා.

จบโพธิกถา.

අජපාලකථා

อชปาลกถา

4. අථ ඛො භගවා සත්තාහස්ස අච්චයෙන තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා බොධිරුක්ඛමූලා යෙන අජපාලනිග්‍රොධො තෙනුපසඞ්කමීති එත්ථ න භගවා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා අනන්තරමෙව බොධිරුක්ඛමූලා යෙන අජපාලනිග්‍රොධො තෙනුපසඞ්කමි. යථා පන ‘‘භුත්වා සයතී’’ති වුත්තෙ න ‘‘හත්ථෙ අධොවිත්වා මුඛං අවික්ඛාලෙත්වා සයනසමීපං අගන්ත්වා අඤ්ඤං කිඤ්චි ආලාපසල්ලාපං අකත්වා සයති’’ච්චෙව වුත්තං හොති, භොජනතො පන පච්ඡා සයති, න නසයතීති ඉදමෙවත්ථ දීපිතං හොති. එවමිධාපි ‘‘න තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා අනන්තරමෙව පක්කාමී’’ති වුත්තං හොති, වුට්ඨානතො ච පන පච්ඡා පක්කාමි, න නපක්කාමීති ඉදමෙවෙත්ථ දීපිතං හොති.

๔. ในบทว่า “อถ โข ภควา...เตนุปสงฺกมิ” นี้ พึงทราบอรรถดังนี้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้เสด็จจากโคนต้นโพธิ์ไปยังที่ที่มีต้นไทรอชปาลในทันทีที่ทรงลุกขึ้นจากสมาธินั้น. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า “กินแล้วนอน” มิได้หมายความว่า “ไม่ล้างมือ ไม่บ้วนปาก ไม่ไปใกล้ที่นอน ไม่พูดคุยอะไรเลยแล้วก็นอน” เท่านั้น แต่หมายความว่า “นอนภายหลังจากการกิน มิใช่มินอน” อรรถนี้เท่านั้นที่แสดงไว้ในบทว่า “ภุตฺวา สยติ” ฉันใด. ในที่นี้ก็ฉันนั้น มิได้กล่าวว่า “ทรงลุกขึ้นจากสมาธินั้นแล้วเสด็จไปในทันที” แต่หมายความว่า “เสด็จไปภายหลังจากการลุกขึ้น มิใช่ไม่เสด็จไป” อรรถนี้เท่านั้นที่ทรงแสดงไว้ในที่นี้.

අනන්තරං පන අපක්කමිත්වා භගවා කිං අකාසීති? අපරානිපි තීණි සත්තාහානි බොධිසමීපෙයෙව වීතිනාමෙසි. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – භගවති කිර බුද්ධත්තං පත්වා සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නෙ ‘‘න භගවා වුට්ඨාති; කිං නු ඛො අඤ්ඤෙපි බුද්ධත්තකරා ධම්මා අත්ථී’’ති එකච්චානං දෙවතානං කඞ්ඛා උදපාදි. අථ භගවා අට්ඨමෙ දිවසෙ සමාපත්තිතො වුට්ඨාය දෙවතානං කඞ්ඛං ඤත්වා කඞ්ඛාවිධමනත්ථං ආකාසෙ උප්පතිත්වා යමකපාටිහාරියං දස්සෙත්වා තාසං කඞ්ඛං විධමිත්වා පල්ලඞ්කතො ඊසකං පාචීනනිස්සිතෙ උත්තරදිසාභාගෙ ඨත්වා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච උපචිතානං පාරමීනං බලාධිගමනට්ඨානං පල්ලඞ්කං බොධිරුක්ඛඤ්ච අනිමිසෙහි අක්ඛීහි ඔලොකයමානො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං ඨානං අනිමිසචෙතියං නාම ජාතං. අථ පල්ලඞ්කස්ස ච ඨිතට්ඨානස්ස ච අන්තරා පුරත්ථිමතො ච පච්ඡිමතො ච ආයතෙ රතනචඞ්කමෙ චඞ්කමන්තො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං ඨානං රතනචඞ්කමචෙතියං නාම ජාතං. තතො පච්ඡිමදිසාභාගෙ දෙවතා රතනඝරං මාපයිංසු. තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා අභිධම්මපිටකං විසෙසතො චෙත්ථ අනන්තනයං සමන්තපට්ඨානං [Pg.239] විචිනන්තො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං ඨානං රතනඝරචෙතියං නාම ජාතං.

อนึ่ง หลังจากนั้น เมื่อไม่เสด็จไป พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำอะไร? ทรงยังสัปดาห์อีกสามสัปดาห์ให้ล่วงไปที่ใกล้ต้นโพธิ์นั้นเอง. เรื่องราวตามลำดับในที่นั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอดเจ็ดวัน ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้ายังไม่ลุกขึ้น หรือว่ายังมีธรรมอื่นที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าอยู่อีกหรือหนอ?” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าในวันที่แปด ทรงลุกขึ้นจากสมาบัติ ทรงทราบความสงสัยของเทวดาทั้งหลายแล้ว เพื่อกำจัดความสงสัย ทรงเหาะขึ้นไปในอากาศ ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ ทรงกำจัดความสงสัยของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ทรงยืนอยู่ทางส่วนทิศเหนือเยื้องไปทางทิศตะวันออกเล็กน้อยจากบัลลังก์ ทรงทอดพระเนตรบัลลังก์อันเป็นที่บรรลุพละแห่งบารมีที่ทรงสั่งสมมาตลอดสี่อสงไขยแสนกัป และต้นโพธิ์ด้วยพระเนตรที่ไม่กะพริบตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า อนิมิสเจดีย์. หลังจากนั้น ทรงจงกรมบนรัตนจงกรมที่ยาวไปทางทิศตะวันออกและทิศตะวันตกในระหว่างบัลลังก์และสถานที่ที่ทรงยืนอยู่ตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า รัตนจงกรมเจดีย์. จากนั้น เทวดาทั้งหลายได้เนรมิตเรือนแก้วขึ้นทางส่วนทิศตะวันตก. ในเรือนแก้วนั้น ทรงประทับนั่งด้วยบัลลังก์ ทรงพิจารณาพระอภิธรรมปิฎก โดยเฉพาะสมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดในพระอภิธรรมปิฎกนี้ ตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า รัตนฆรเจดีย์.

එවං බොධිසමීපෙයෙව චත්තාරි සත්තාහානි වීතිනාමෙත්වා පඤ්චමෙ සත්තාහෙ බොධිරුක්ඛමූලා යෙන අජපාලනිග්‍රොධො තෙනුපසඞ්කමි. තස්ස කිර නිග්‍රොධස්ස ඡායාය අජපාලකා ගන්ත්වා නිසීදන්ති; තෙනස්ස අජපාලනිග්‍රොධොත්වෙව නාමං උදපාදි. සත්තාහං විමුත්තිසුඛපටිසංවෙදීති තත්‍රාපි ධම්මං විචිනන්තොයෙව විමුත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙන්තො නිසීදි. බොධිතො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ එස රුක්ඛො හොති. එවං නිසින්නෙ ච පනෙත්ථ භගවති එකො බ්‍රාහ්මණො ගන්ත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරො’’තිආදි. තත්ථ හුංහුඞ්කජාතිකොති සො කිර දිට්ඨමඞ්ගලිකො නාම, මානවසෙන කොධවසෙන ච ‘‘හුංහු’’න්ති කරොන්තො විචරති, තස්මා ‘‘හුංහුඞ්කජාතිකො’’ති වුච්චති. ‘‘හුහුක්කජාතිකො’’තිපි පඨන්ති.

ดังนี้ ทรงยังสัปดาห์ทั้งสี่ให้ล่วงไปที่ใกล้ต้นโพธิ์นั้นเองแล้ว ในสัปดาห์ที่ห้า ทรงเสด็จจากโคนต้นโพธิ์ไปยังที่ที่มีต้นไทรอชปาล. ได้ยินว่า คนเลี้ยงแพะทั้งหลายมักไปนั่งอยู่ในร่มเงาของต้นไทรนั้น เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า “อชปาลนิโครธ” จึงเกิดขึ้นแก่ต้นไทรนั้น. ในบทว่า “สัตตาหัง วิมุตติสุขปฏิสังเวที” นั้น แม้ที่ต้นไทรอชปาลนั้น ก็ทรงพิจารณาพระธรรมและเสวยวิมุตติสุขประทับนั่งอยู่. ต้นไทรนี้ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของต้นโพธิ์. อนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น พราหมณ์คนหนึ่งได้เข้าไปทูลถามปัญหา. เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “อถ โข อญฺญตโร” เป็นต้น. ในบทว่า “หุํหุํกชาติโก” นั้น ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเป็นผู้เชื่อว่าสิ่งที่เห็นเป็นมงคล เที่ยวไปโดยกระทำเสียง “หุํหุํ” หรือ “เหเห” ด้วยอำนาจแห่งมานะและโทสะ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า “หุํหุํกชาติโก”. บางพวกก็สาธยายว่า “หุหุกฺกชาติโก”.

එතමත්ථං විදිත්වාති එතං තෙන වුත්තස්ස වචනස්ස සිඛාපත්තමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි. තස්සත්ථො – යො බාහිතපාපධම්මතාය බ්‍රාහ්මණො න දිට්ඨමඞ්ගලිකතාය, හුංහුඞ්කාරකභාවාදිපාපධම්මයුත්තො හුත්වා කෙවලං ජාතිමත්තකෙන බ්‍රහ්මඤ්ඤං පටිජානාති, සො බ්‍රාහ්මණො බාහිතපාපධම්මත්තා හුංහුඞ්කාරප්පහානෙන නිහුංහුඞ්කො, රාගාදිකසාවාභාවෙන නික්කසාවො, භාවනානුයොගයුත්තචිත්තතාය යතත්තො, සීලසංවරෙන වා සඤ්ඤතචිත්තතාය යතත්තො, චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතෙහි වෙදෙහි අන්තං, වෙදානං වා අන්තං ගතත්තා වෙදන්තගූ, මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා වුසිතබ්‍රහ්මචරියො. ධම්මෙන බ්‍රහ්මවාදං වදෙය්‍ය, ‘‘බ්‍රාහ්මණො, අහ’’න්ති එතං වාදං ධම්මෙන වදෙය්‍ය, යස්ස සකලෙ ලොකසන්නිවාසෙ කුහිඤ්චි එකාරම්මණෙපි රාගුස්සදො දොසුස්සදො මොහුස්සදො මානුස්සදො දිට්ඨුස්සදොති ඉමෙ උස්සදා නත්ථීති.

คำว่า "เอตมตฺถํ วิทิตฺวา" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบซึ่งอรรถอันเป็นยอดแห่งถ้อยคำที่พราหมณ์นั้นกล่าวแล้ว หรือทรงทราบซึ่งอรรถคือพระอรหันต์อันเป็นยอดแห่งคำว่า "พราหมณ์" นี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้น. อรรถแห่งอุทานนั้น พึงทราบดังนี้ว่า บุคคลใดเป็นพราหมณ์เพราะมีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะเชื่อว่าสิ่งที่เห็นเป็นมงคล, ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะประกอบด้วยบาปธรรมมีมานะที่ทำเสียง "หึ หึ" และกิเลสดุจน้ำฝาดมีราคะเป็นต้นเป็นต้น, ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะยอมรับความเป็นพราหมณ์ด้วยชาติกำเนิดเท่านั้น. พราหมณ์นั้นเป็นผู้มีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว เพราะละมานะและโทสะที่ทำเสียง "หึ หึ" ได้ จึงเป็นผู้ไม่มีเสียง "หึ หึ", เพราะไม่มีกิเลสดุจน้ำฝาดมีราคะเป็นต้น จึงเป็นผู้ไม่มีกิเลสดุจน้ำฝาด, เพราะมีจิตประกอบด้วยความเพียรในการเจริญภาวนา จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น หรือเพราะมีจิตที่สำรวมด้วยศีลสังวร จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น, เพราะถึงที่สุดคือนิพพานด้วยญาณอันเรียกว่ามรรคญาณ ๔ หรือเพราะถึงที่สุดคืออรหัตตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคญาณ ๔ จึงเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งเวท, และเพราะประพฤติพรหมจรรย์อันเป็นมรรคแล้ว จึงเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว. พึงกล่าวซึ่งวาทะว่า "เราเป็นพราหมณ์" โดยธรรม, พึงกล่าวซึ่งวาทะนี้โดยธรรมว่า "เราเป็นพราหมณ์" คือบุคคลใดไม่มีราคะอันกำเริบ, โทสะอันกำเริบ, โมหะอันกำเริบ, มานะอันกำเริบ, ทิฏฐิอันกำเริบ ในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่งในโลกสันนิวาสทั้งหมด.

අජපාලකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอชปาลนิโครธจบลงแล้ว.

මුචලින්දකථා

เรื่องมุจลินท์.

5. අකාලමෙඝොති අසම්පත්තෙ වස්සකාලෙ උප්පන්නමෙඝො. අයං පන ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ උදපාදි. සත්තාහවද්දලිකාති තස්මිං උප්පන්නෙ සත්තාහං අවිච්ඡින්නවුට්ඨිකා අහොසි. සීතවාතදුද්දිනීති සා ච පන සත්තාහවද්දලිකා [Pg.240] උදකඵුසිතසම්මිස්සෙන සීතවාතෙන සමන්තා පරිබ්භමන්තෙන දූසිතදිවසත්තා සීතවාතදුද්දිනී නාම අහොසි. අථ ඛො මුචලින්දො නාගරාජාති තස්සෙව මුචලින්දරුක්ඛස්ස සමීපෙ පොක්ඛරණියා නිබ්බත්තො මහානුභාවො නාගරාජා. සත්තක්ඛත්තුං භොගෙහි පරික්ඛිපිත්වාති එවං භොගෙහි පරික්ඛිපිත්වා උපරිමුද්ධනි මහන්තං ඵණං කරිත්වාව ඨිතෙ; තස්මිං තස්ස පරික්ඛෙපබ්භන්තරං ලොහපාසාදෙ භණ්ඩාගාරගබ්භප්පමාණං අහොසි, තස්මා භගවා නිවාතෙ පිහිතද්වාරවාතපානෙ කූටාගාරෙ නිසින්නො විය ජාතො. මා භගවන්තං සීතන්තිආදි තස්ස තථා කරිත්වා ඨානකාරණපරිදීපනං. සො හි ‘‘මා භගවන්තං සීතං බාධයිත්ථ, මා උණ්හං, මා ඩංසාදිසම්ඵස්සො බාධයිත්ථා’’ති තථා කරිත්වා අට්ඨාසි. තත්ථ කිඤ්චාපි සත්තාහවද්දලිකාය උණ්හමෙව නත්ථි, සචෙ පන අන්තරන්තරා මෙඝො විගච්ඡෙය්‍ය උණ්හං භවෙය්‍ය, තම්පි නං මා බාධයිත්ථාති එවං තස්ස චින්තෙතුං යුත්තං. විද්ධන්ති උබ්බිද්ධං; මෙඝවිගමෙන දූරීභූතන්ති අත්ථො. විගතවලාහකන්ති අපගතමෙඝං. දෙවන්ති ආකාසං. සකවණ්ණන්ති අත්තනො රූපං.

๕. คำว่า "อากาลเมโฆ" คือ เมฆที่เกิดขึ้นในเวลาที่ยังไม่ถึงฤดูฝน. แต่เมฆนี้เกิดขึ้นในเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน. คำว่า "สัตตาหวทฺทลิกา" คือ เมื่อเมฆนั้นเกิดขึ้นแล้ว ฝนก็ตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วัน. คำว่า "สีตวาตทุทฺทินี" คือ ฝนที่ตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วันนั้น มีลมหนาวที่พัดวนอยู่โดยรอบปะปนกับละอองน้ำ ทำให้วันนั้นมัวหมองไป จึงชื่อว่า "สีตวาตทุทฺทินี" (วันที่มีลมหนาวและฝนตก). คำว่า "อถ โข มุจลินฺโท นาคราชา" คือ พญานาคชื่อมุจลินท์ผู้มีอานุภาพมาก เกิดขึ้นที่สระน้ำใกล้ต้นมุจลินท์นั้นเอง. คำว่า "สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา" คือ เมื่อพญานาคขดกาย ๗ รอบอย่างนี้แล้ว แผ่พังพานใหญ่เหนือพระเศียรของพระผู้มีพระภาคเจ้า ภายในวงขดของพญานาคนั้นมีขนาดเท่าห้องเก็บสมบัติในปราสาททองแดง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทับอยู่ราวกับประทับอยู่ในเรือนยอดที่ไม่มีลม มีประตูและช่องลมปิดสนิท. คำว่า "มา ภควนฺตํ สีตํ" เป็นต้น เป็นการแสดงเหตุแห่งการดำรงอยู่ของพญานาคนั้นที่กระทำเช่นนั้น. เพราะพญานาคราชนั้นดำรงอยู่โดยกระทำเช่นนั้น ด้วยคิดว่า "ขอความหนาวอย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย, ขอความร้อนอย่าได้เบียดเบียนเลย, ขอสัมผัสแห่งเหลือบยุงเป็นต้นอย่าได้เบียดเบียนเลย." ในคำว่า "มา ภควนฺตํ" เป็นต้นนั้น แม้ว่าในเวลาที่ฝนตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วันนั้นจะไม่มีความร้อนเลยก็ตาม แต่ถ้าเมฆหายไปเป็นครั้งคราว ความร้อนก็จะเกิดขึ้นได้ พญานาคราชนั้นจึงคิดว่า "ขอความร้อนนั้นอย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย" ดังนี้ ก็สมควรแล้ว. คำว่า "วิทฺธํ" คือ ทะลุขึ้นไป; อรรถว่า "เป็นเหมือนไกลออกไปเพราะเมฆหายไป". คำว่า "วิคตวลาหกํ" คือ ไม่มีเมฆ. คำว่า "เทวํ" คือ ท้องฟ้า. คำว่า "สกวณฺณํ" คือ รูปของตน (ในฐานะเป็นพญานาค).

සුඛො විවෙකොති නිබ්බානසඞ්ඛාතො උපධිවිවෙකො සුඛො. තුට්ඨස්සාති චතුමග්ගඤාණසන්තොසෙන සන්තුට්ඨස්ස. සුතධම්මස්සාති පකාසිතධම්මස්ස. පස්සතොති තං විවෙකං යං වා කිඤ්චි පස්සිතබ්බං නාම, තං සබ්බං අත්තනො වීරියබලාධිගතෙන ඤාණචක්ඛුනා පස්සන්තස්ස. අබ්‍යාපජ්ජන්ති අකුප්පනභාවො; එතෙන මෙත්තාපුබ්බභාගො දස්සිතො. පාණභූතෙසු සංයමොති සත්තෙසු ච සංයමො; අවිහිංසනභාවො සුඛොති අත්ථො. එතෙන කරුණාපුබ්බභාගො දස්සිතො. සුඛා විරාගතා ලොකෙති වීතරාගතාපි සුඛාති දීපෙති. කාමානං සමතික්කමොති යා ‘‘කාමානං සමතික්කමො’’ති වුච්චති; සා විරාගතාපි සුඛාති අත්ථො. එතෙන අනාගාමිමග්ගො කථිතො. අස්මිමානස්ස යො විනයොති ඉමිනා පන අරහත්තං කථිතං; අරහත්තඤ්හි අස්මිමානස්ස ‘‘පස්සද්ධිවිනයො’’ති වුච්චති. ඉතො පරඤ්ච සුඛං නාම නත්ථි, තෙනාහ ‘‘එතං වෙ පරමං සුඛ’’න්ති.

คำว่า "สุขํ วิเวโก" คือ อุปธิวิเวกอันเรียกว่านิพพาน เป็นสุข. คำว่า "ตุฏฺฐสฺส" คือ ผู้ยินดีแล้วด้วยความยินดีในมรรคญาณ ๔. คำว่า "สุตธมฺมสฺส" คือ ผู้มีธรรมอันประกาศแล้ว (คืออริยสัจ ๔). คำว่า "ปสฺสโต" คือ ผู้เห็นซึ่งวิเวกนั้น หรือผู้เห็นธรรมทั้งปวงที่ควรเห็นด้วยญาณจักษุที่ได้มาด้วยกำลังแห่งความเพียรของตน. คำว่า "อพฺยาปชฺชํ" คือ ความไม่โกรธ เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเมตตาอันเป็นส่วนเบื้องต้น (คืออุปจารเมตตา) แห่งอัปปนาเมตตา. คำว่า "ปาณภูเตสุ สํยโม" คือ ความสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย หรือความไม่เบียดเบียน (คือกรุณา) เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกรุณาอันเป็นส่วนเบื้องต้น (คืออุปจารกรุณา) แห่งอัปปนากรุณา. คำว่า "สุขา วิราคตา โลเก" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า ความปราศจากราคะ (คืออนาคามิมรรค) ก็เป็นสุข. คำว่า "กามานํ สมติกฺกโม" คือ ความก้าวล่วงกามทั้งสอง (วัตถุกามและกิเลสกาม) ที่เรียกว่า "ความก้าวล่วงกาม" นั้น ความปราศจากราคะนั้นก็เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนาคามิมรรค. อนึ่ง ด้วยบทว่า "อสฺมิมฺมานสฺส โย วินโย" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอรหัตตมรรค; เพราะอรหัตตมรรคนั้นแล เรียกว่า "ปัสสัทธิวินัย" คือธรรมเป็นเครื่องระงับมานะว่า "เรามีอยู่". และสุขอื่นยิ่งกว่าอรหัตตมรรคนี้ไม่มีอีกแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "นั่นแลเป็นสุขอย่างยิ่ง".

මුචලින්දකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องมุจลินท์จบลงแล้ว.

රාජායතනකථා

เรื่องต้นราชายตนะ.

6. මුචලින්දමූලාති මහාබොධිතො පාචීනකොණෙ ඨිතමුචලින්දරුක්ඛමූලා. රාජායතනන්ති දක්ඛිණදිසාභාගෙ ඨිතං රාජායතනරුක්ඛං උපසඞ්කමි[Pg.241]. තෙන ඛො පන සමයෙනාති කතරෙන සමයෙන. භගවතො කිර රාජායතනමූලෙ සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස සමාධිතො වුට්ඨානදිවසෙ අරුණුග්ගමනවෙලායමෙව ‘‘භොජනකිච්චෙන භවිතබ්බ’’න්ති ඤත්වා සක්කො දෙවරාජා ඔසධහරීතකං උපනෙසි. භගවා තං පරිභුඤ්ජි, පරිභුත්තමත්තස්සෙව සරීරකිච්චං අහොසි. සක්කො මුඛොදකං අදාසි. භගවා මුඛං ධොවිත්වා තස්මිංයෙව රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. එවං උග්ගතෙ අරුණම්හි නිසින්නෙ භගවති.

๖. คำว่า "มุจลินฺทมูลํ" คือ จากโคนต้นมุจลินท์ที่ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของต้นมหาโพธิ์. คำว่า "ราชายตนํ" คือ เสด็จเข้าไปยังต้นราชายตนะที่ตั้งอยู่ทางทิศใต้. คำว่า "เตน โข ปน สมเยน" คือ ในสมัยใด? (นี่คือคำถาม). ได้ยินว่า ในวันที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วันที่โคนต้นราชายตนะ เสด็จออกจากอรหัตตผลสมาธิ ในเวลาอรุณขึ้นนั่นเอง ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบว่า "ควรแก่กิจแห่งภัตตาหาร" จึงทรงนำสมออันเป็นโอสถมาถวาย. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยสมอนั้น, พอเสวยเสร็จ กิจแห่งพระวรกายก็สำเร็จ. ท้าวสักกะทรงถวายน้ำล้างพระพักตร์. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงล้างพระพักตร์แล้ว ประทับนั่งที่โคนต้นราชายตนะนั้นเอง. เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่เช่นนี้ (ในสมัยนั้นจึงมีการถวายภัตตาหาร). (นี่คือคำตอบ).

තෙන ඛො පන සමයෙන තපුස්සභල්ලිකා වාණිජාති තපුස්සො ච භල්ලිකො චාති ද්වෙ භාතරො වාණිජා. උක්කලාති උක්කලජනපදතො. තං දෙසන්ති යස්මිං දෙසෙ භගවා විහරති. කතරස්මිඤ්ච දෙසෙ භගවා විහරති? මජ්ඣිමදෙසෙ. තස්මා මජ්ඣිමදෙසං ගන්තුං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා හොන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඤාතිසාලොහිතා දෙවතාති තෙසං ඤාතිභූතපුබ්බා දෙවතා. එතදවොචාති සා කිර නෙසං සබ්බසකටානි අප්පවත්තීනි අකාසි. තතො තෙ කිං ඉදන්ති මග්ගදෙවතානං බලිං අකංසු. තෙසං බලිකම්මකාලෙ සා දෙවතා දිස්සමානෙනෙව කායෙන එතං අවොච. මන්ථෙන ච මධුපිණ්ඩිකාය චාති අබද්ධසත්තුනා ච සප්පිමධුඵාණිතාදීහි යොජෙත්වා බද්ධසත්තුනා ච. පතිමානෙථාති උපට්ඨහථ. තං වොති තං පතිමානනං තුම්හාකං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය. යං අම්හාකන්ති යං පටිග්ගහණං අම්හාකං අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය. භගවතො එතදහොසීති යො කිරස්ස පධානානුයොගකාලෙ පත්තො අහොසි, සො සුජාතාය පායාසං දාතුං ආගච්ඡන්තියා එව අන්තරධායි. තෙනස්ස එතදහොසි – ‘‘පත්තො මෙ නත්ථි, පුරිමකාපි ච න ඛො තථාගතා හත්ථෙසු පටිග්ගණ්හන්ති, කිම්හි නු ඛො අහං පටිග්ගණ්හෙය්‍යං මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩකඤ්චා’’ති.

ในสมัยนั้นแล พ่อค้าชื่อตปุสสะและภัลลิกะ คือ ตปุสสะและภัลลิกะ เป็นพี่น้องสองคน เป็นพ่อค้า. คำว่า อุกกละ คือ จากอุกกลชนบท. คำว่า สู่สถานที่นั้น คือ สู่สถานที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่. และพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ไหน? ที่มัชฌิมประเทศ. เพราะเหตุนั้น การเดินทางไปสู่มัชฌิมประเทศ จึงเป็นผู้เดินทางไกล นี้เป็นอรรถในบทนี้. คำว่า เทวดาผู้เป็นญาติสาโลหิต คือ เทวดาผู้เคยเป็นญาติของพวกเขานั้น. คำว่า ได้กล่าวคำนี้ คือ ได้ยินว่า เทวดานั้นได้ทำให้เกวียนทั้งหมดของพวกเขานั้นไม่เคลื่อนที่. จากนั้น พวกเขานั้นคิดว่า 'นี่คืออะไร?' จึงได้ทำพลีกรรมแก่เทวดาผู้รักษาทาง. ในเวลาที่พวกเขาทำพลีกรรม เทวดานั้นแสดงตนด้วยกายปรากฏอยู่ ได้กล่าวคำนี้. คำว่า ด้วยข้าวสัตตุก้อนและข้าวสัตตุผง คือ ด้วยข้าวสัตตุผงที่ยังไม่ได้ปั้น และด้วยข้าวสัตตุก้อนที่ปั้นแล้วโดยผสมกับเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น. คำว่า จงรับใช้ (บูชา) คือ จงบำรุง. คำว่า นั้นแก่ท่าน คือ การบูชานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุขแก่ท่านทั้งหลายตลอดกาลนาน. คำว่า สิ่งใดของเรา คือ การรับใด (ของพระองค์) พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุขแก่เราทั้งหลายตลอดกาลนาน. คำว่า พระผู้มีพระภาคได้มีความปริวิตกนี้ คือ ได้ยินว่า บาตรใดที่พระองค์ทรงมีในเวลาบำเพ็ญเพียร บาตรนั้นได้หายไปในขณะที่นางสุชาดากำลังมาเพื่อถวายข้าวมธุปายาสนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมีความปริวิตกนี้ว่า 'บาตรของเราไม่มี และพระตถาคตทั้งหลายในปางก่อนก็มิได้ทรงรับด้วยพระหัตถ์ เราจะพึงรับข้าวสัตตุผงและข้าวสัตตุก้อนด้วยอะไรหนอ?'

පරිවිතක්කමඤ්ඤායාති ඉතො පුබ්බෙව භගවතො සුජාතාය දින්නභොජනංයෙව ඔජානුප්පබන්ධනවසෙන අට්ඨාසි, එත්තකං කාලං නෙව ජිඝච්ඡා න පිපාසා න කායදුබ්බල්‍යං අහොසි. ඉදානි පනස්ස ආහාරං පටිග්ගහෙතුකාමතාය ‘‘න ඛො තථාගතා’’තිආදිනා නයෙන පරිවිතක්කො උදපාදි[Pg.242]. තං එවං උප්පන්නං අත්තනො චෙතසා භගවතො චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය. චතුද්දිසාති චතූහි දිසාහි. සෙලමයෙ පත්තෙති මුග්ගවණ්ණසෙලමයෙ පත්තෙ. ඉදංයෙව භගවා පටිග්ගහෙසි, තෙයෙව සන්ධාය වුත්තං. චත්තාරො පන මහාරාජානො පඨමං ඉන්දනීලමණිමයෙ පත්තෙ උපනාමෙසුං, න තෙ භගවා අග්ගහෙසි. තතො ඉමෙ චත්තාරොපි මුග්ගවණ්ණසිලාමයෙ පත්තෙ උපනාමෙසුං, භගවා චත්තාරොපි පත්තෙ අග්ගහෙසි තෙසං පසාදානුරක්ඛණත්ථාය, නො මහිච්ඡතාය. ගහෙත්වා ච පන චත්තාරොපි යථා එකොව පත්තො හොති තථා අධිට්ඨහි, චතුන්නම්පි එකසදිසො පුඤ්ඤවිපාකො අහොසි. එවං එකං කත්වා අධිට්ඨිතෙ පටිග්ගහෙසි භගවා පච්චග්ඝෙ සෙලමයෙ පත්තෙ මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච. පච්චග්ඝෙති පච්චග්ඝස්මිං; පාටෙක්කං මහග්ඝස්මින්ති අත්ථො. අථ වා පච්චග්ඝෙති අභිනවෙ අබ්භුණ්හෙ; තඞ්ඛණෙ නිබ්බත්තස්මින්ති අත්ථො. ද්වෙ වාචා එතෙසං අහෙසුන්ති ද්වෙවාචිකා. අථ වා ද්වීහි වාචාහි උපාසකභාවං පත්තාති අත්ථො. තෙ එවං උපාසකභාවං පටිවෙදෙත්වා භගවන්තං ආහංසු – ‘‘කස්ස දානි භන්තෙ අම්හෙහි අජ්ජ පට්ඨාය අභිවාදනපච්චුට්ඨානං කාතබ්බ’’න්ති? අථ භගවා සීසං පරාමසි, කෙසා හත්ථෙ ලග්ගිංසු. තෙ තෙසං අදාසි ‘‘ඉමෙ තුම්හෙ පරිහරථා’’ති. තෙ කෙසධාතුයො ලභිත්වා අමතෙනෙව අභිසිත්තා හට්ඨතුට්ඨා භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කමිංසු.

คำว่า ทรงทราบความปริวิตก คือ ก่อนหน้านี้ อาหารที่นางสุชาดาถวายแก่พระผู้มีพระภาคได้ดำรงอยู่ด้วยอำนาจแห่งการสืบต่อของโอชาตลอดเวลาเท่านี้ (๔๙ วัน) ความหิวก็ไม่มี ความกระหายก็ไม่มี ความอ่อนเพลียทางกายก็ไม่มี. แต่บัดนี้ เพราะความปรารถนาที่จะรับอาหาร พระปริวิตกจึงเกิดขึ้นด้วยนัยมีอาทิว่า 'พระตถาคตทั้งหลาย...' ทรงทราบความปริวิตกแห่งพระทัยของพระผู้มีพระภาคที่เกิดขึ้นอย่างนั้นด้วยใจของตน. คำว่า จากทิศทั้งสี่ คือ จากทิศทั้ง ๔. คำว่า บาตรอันสำเร็จด้วยศิลา คือ บาตรศิลาที่มีสีเหมือนถั่วเขียว. พระผู้มีพระภาคทรงรับบาตรเหล่านี้แล คำนั้นกล่าวหมายถึงบาตรเหล่านั้น. ก็ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้น้อมถวายบาตรอันสำเร็จด้วยแก้วอินทนิลก่อน พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรับบาตรเหล่านั้น. จากนั้น จึงได้น้อมถวายบาตรอันสำเร็จด้วยศิลาสีถั่วเขียวแม้ทั้ง ๔ นี้ พระผู้มีพระภาคทรงรับบาตรแม้ทั้ง ๔ เพื่อรักษาความเลื่อมใสของท้าวมหาราชเหล่านั้น มิใช่เพราะความมักมาก. และครั้นทรงรับแล้ว ทรงอธิษฐานบาตรแม้ทั้ง ๔ ให้เป็นบาตรใบเดียว ผลบุญของท้าวมหาราชแม้ทั้ง ๔ ก็ได้มีส่วนเสมอกัน. พระผู้มีพระภาคทรงกระทำให้เป็นใบเดียวแล้วอธิษฐาน ทรงรับข้าวสัตตุผงและข้าวสัตตุก้อนในบาตรศิลาอันมีค่ามาก (หรือบาตรใหม่). คำว่า ปัจจัคเฆ คือ ในบาตรที่มีค่ามากแต่ละใบ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า ปัจจัคเฆ คือ ในบาตรที่ใหม่ ที่ยังอุ่นอยู่ คือที่เกิดขึ้นในขณะนั้น. วาจาของพ่อค้าทั้งสองนี้มี ๒ คำ จึงชื่อว่า เทววาจิกะ. อีกนัยหนึ่ง คือผู้ถึงความเป็นอุบาสกด้วยวาจา ๒ คำ. พ่อค้าเหล่านั้นกราบทูลความเป็นอุบาสกอย่างนั้นแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายพึงทำการอภิวาทและการลุกรับแก่ใคร?' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงลูบพระเศียร เส้นพระเกศาได้ติดมาในพระหัตถ์. พระองค์ได้ประทานพระเกศาเหล่านั้นแก่พ่อค้าเหล่านั้นด้วยพระดำรัสว่า 'ท่านทั้งหลายจงรับรักษาเส้นผมเหล่านี้ไว้เถิด'. พ่อค้าเหล่านั้นได้พระเกศาธาตุแล้ว มีความร่าเริงยินดีราวกับถูกรดด้วยน้ำอมฤต ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วหลีกไป.

රාජායතනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องต้นราชายตนะจบลงแล้ว.

බ්‍රහ්මයාචනකථා

เรื่องท้าวสหัมบดีพรหมทูลอาราธนา

7. අථ ඛො භගවා සත්තාහස්ස අච්චයෙන තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා වුත්තප්පකාරමෙතං සබ්බං කිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා රාජායතනමූලා පුනපි යෙන අජපාලනිග්‍රොධො තෙනුපසඞ්කමි. පරිවිතක්කො උදපාදීති තස්මිං නිසින්නමත්තස්සෙව සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො අයං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි. කස්මා පනායං සබ්බබුද්ධානං උප්පජ්ජතීති? ධම්මස්ස මහන්තභාවං ගරුභාවං භාරියභාවං පච්චවෙක්ඛණාය බ්‍රහ්මුනා යාචිතෙ දෙසෙතුකාමතාය ච. ජානන්ති හි බුද්ධා ‘‘එවං පරිවිතක්කිතෙ බ්‍රහ්මා ආගන්ත්වා ධම්මදෙසනං යාචිස්සති, තතො සත්තා ධම්මෙ ගාරවං උප්පාදෙස්සන්ති, බ්‍රහ්මගරුකො හි ලොකසන්නිවාසො’’ති. ඉති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි අයං විතක්කො උප්පජ්ජතීති.

๗. ครั้งนั้นแล เมื่อล่วงไป ๗ วัน พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาธินั้นแล้ว ทรงกระทำกิจทั้งปวงมีประการที่กล่าวแล้วนี้ให้สำเร็จแล้ว จากโคนต้นราชายตนะ เสด็จเข้าไปยังต้นอชปาลนิโครธอีกครั้งหนึ่ง. คำว่า ความปริวิตกได้เกิดขึ้น คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งลงเท่านั้น ความปริวิตกแห่งพระทัยนี้ซึ่งเป็นอาจิณณสมาจาร (สิ่งที่ประพฤติเป็นปกติ) ของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ได้เกิดขึ้นแล้ว. ก็เพราะเหตุไร ความปริวิตกนี้จึงเกิดขึ้นแก่พระพุทธเจ้าทั้งปวง? เพราะทรงพิจารณาถึงความเป็นธรรมอันยิ่งใหญ่ ความเป็นธรรมอันหนัก ความเป็นธรรมอันเป็นภาระ และเพราะความปรารถนาที่จะทรงแสดงธรรมเมื่อพรหมทูลอาราธนา. ด้วยว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงทราบว่า 'เมื่อเราปริวิตกอย่างนี้ พรหมจักมาทูลอาราธนาให้แสดงธรรม จากนั้น สัตว์ทั้งหลายจักทำความเคารพในธรรม เพราะหมู่สัตว์ในโลกนี้มีความเคารพในพรหม'. ความปริวิตกนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการนี้แล.

තත්ථ [Pg.243] අධිගතො ඛො ම්‍යායන්ති අධිගතො ඛො මෙ අයං. ආලයරාමාති සත්තා පඤ්ච කාමගුණෙ අල්ලීයන්ති, තස්මා තෙ ‘‘ආලයා’’ති වුච්චන්ති. තෙහි ආලයෙහි රමන්තීති ආලයරාමා. ආලයෙසු රතාති ආලයරතා. ආලයෙසු සුට්ඨුමුදිතාති ආලයසම්මුදිතා. යදිදන්ති නිපාතො. තස්ස ඨානං සන්ධාය ‘‘යං ඉද’’න්ති පටිච්චසමුප්පාදං සන්ධාය ‘‘යො අය’’න්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදොති ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයාව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයතා ච සා පටිච්චසමුප්පාදො චාති ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදො. සො මමස්ස කිලමථොති යා අජානන්තානං දෙසනා නාම, සො මම කිලමථො අස්ස; සා මම විහෙසා අස්සාති අත්ථො. භගවන්තන්ති භගවතො. අනච්ඡරියාති අනු අච්ඡරියා. පටිභංසූති පටිභානසඞ්ඛාතස්ස ඤාණස්ස ගොචරා අහෙසුං, පරිවිතක්කයිතබ්බභාවං පාපුණිංසු.

ในบทเหล่านั้น คำว่า อธิคโต โข มยายัง (adhigato kho myāyaṃ) คือ ธรรมนี้อันเราบรรลุแล้วแล. คำว่า อาลยรามา (ผู้ยินดีในอาลัย) คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมอาศัย (ติด) ในกามคุณ ๕ เพราะเหตุนั้น กามคุณเหล่านั้นจึงเรียกว่า 'อาลัย'. สัตว์ทั้งหลายผู้รื่นเริงด้วยอาลัยเหล่านั้น ชื่อว่า อาลยรามา. ผู้ยินดีในอาลัยทั้งหลาย ชื่อว่า อาลยรตา. ผู้บันเทิงยิ่งในอาลัยทั้งหลาย ชื่อว่า อาลยสัมมุทิตา. คำว่า ยทิทัง (yadidaṃ) เป็นนิบาต. พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า หมายถึงที่ตั้ง (ฐานะ) ว่า 'สิ่งใดนี้' (yaṃ idaṃ) หรือหมายถึงปฏิจจสมุปบาทว่า 'สิ่งใดนี้' (yo ayaṃ). คำว่า อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท คือ ปัจจัยของธรรม (สังขารเป็นต้น) เหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจัย, ความเป็นแห่งอิทัปปัจจัยนั่นเอง ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา, และอิทัปปัจจยตานั้นด้วย เป็นปฏิจจสมุปบาทด้วย จึงชื่อว่า อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท. คำว่า นั่นพึงเป็นความเหนื่อยยากแก่เรา คือ การแสดงธรรมแก่ผู้ไม่รู้ใดมีอยู่ การแสดงนั้นพึงเป็นความเหนื่อยยากแก่เรา; เนื้อความว่า การแสดงนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา. คำว่า ภควันตัง (bhagavantaṃ) คือ แห่งพระผู้มีพระภาค. คำว่า อนัจฉริยา (anacchariyā) คือ สิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งๆ ขึ้นไป. คำว่า ปฏิภังสุ (paṭibhaṃsu) คือ ได้เป็นอารมณ์แห่งญาณที่เรียกว่าปฏิภาณ คือถึงความเป็นสภาพที่ควรพิจารณาใคร่ครวญ.

හලන්ති එත්ථ හකාරො නිපාතමත්තො; අලන්ති අත්ථො. පකාසිතුන්ති දෙසිතුං. අලං දානි මෙ ඉමං කිච්ඡෙන අධිගතං ධම්මං දෙසෙතුන්ති වුත්තං හොති. පටිසොතගාමින්ති පටිසොතං වුච්චති නිබ්බානං; නිබ්බානගාමින්ති අත්ථො. රාගරත්තාති කාමරාගභවරාගදිට්ඨිරාගෙන රත්තා. න දක්ඛන්තීති න පස්සිස්සන්ති. තමොඛන්ධෙන ආවුටාති අවිජ්ජාරාසිනා අජ්ඣොත්ථටා. අප්පොස්සුක්කතායාති නිරුස්සුක්කභාවෙන; අදෙසෙතුකාමතායාති අත්ථො.

ในบทว่า หะลํ นี้ อักษร หะ เป็นเพียงนิบาต (ไม่มีความหมาย) ส่วน อลํ มีความหมายว่า ไม่มีประโยชน์ (อรรถว่าพอแล้ว, ไม่ควรแล้ว). บทว่า ปะกาสิตุํ (เพื่อแสดง) คือ เพื่อแสดง (เดเสตุง). บทว่า อะลํ ดานิ เม อิมํ กิจเฉนะ อะธิคะตํ ธัมมํ เดเสตุํ (บัดนี้ การที่เราจะแสดงธรรมที่ได้มาด้วยความยากลำบากนี้ ไม่ควรแล้ว) มีความหมายว่า การที่เราจะแสดงพระอริยมรรคธรรมนี้ หรือพระสัจธรรม ๔ ประการนี้ ที่ได้มาด้วยความยากลำบาก (ในขณะบำเพ็ญบารมี) ไม่ควรแล้ว. บทว่า ปะฏิโสตะคามิํ (ผู้ไปทวนกระแส) นั้น ปะฏิโสตะ หมายถึงพระนิพพาน มีความหมายว่า ผู้ไปสู่พระนิพพาน. บทว่า ราคะรัตตา (ผู้กำหนัดด้วยราคะ) คือ ผู้กำหนัดด้วยกามราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ. บทว่า นะ ทักขันติ (จักไม่เห็น) คือ จักไม่เห็น. บทว่า ตะโมขันเธนะ อาวุฏา (อันกองแห่งความมืดหุ้มห่อแล้ว) คือ อันกองแห่งอวิชชาหุ้มห่อแล้ว. บทว่า อัปปอสสุกกะตายะ (ด้วยความเป็นผู้ไม่ขวนขวาย) คือ ด้วยความเป็นผู้ไม่ขวนขวาย มีความหมายว่า ด้วยความเป็นผู้ไม่ประสงค์จะแสดง.

8. යත්‍ර හි නාමාති යස්මිං නාම ලොකෙ. භගවතො පුරතො පාතුරහොසීති ධම්මදෙසනායාචනත්ථං දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු මහාබ්‍රහ්මානො ගහෙත්වා ආගම්ම භගවතො පුරතො පාතුරහොසි. අප්පරජක්ඛජාතිකාති පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි අප්පං රාගදොසමොහරජං එතෙසං එවංසභාවාති අප්පරජක්ඛජාතිකා. භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරොති පටිවිජ්ඣිතාරො.

๘. บทว่า ยัตระ หิ นามะ (ในโลกใดหนอ) คือ ในโลกใดหนอ. บทว่า ภะคะวะโต ปุระโต ปาตุระโหสิ (ปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค) คือ เพื่อทูลอาราธนาให้ทรงแสดงธรรม ท้าวสหัมบดีพรหมได้นำมหาพรหมทั้งหลายในหมื่นจักรวาลมาปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค. บทว่า อัปปะระชักขะชาติกา (มีธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้มีธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ น้อยในดวงตาคือปัญญา มีสภาพเช่นนี้ จึงชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสเบาบาง. บทว่า ภะวิสสันติ ธัมมัสสะ อัญญะตาโร (จักเป็นผู้รู้แจ้งธรรม) คือ จักเป็นผู้แทงตลอด (ธรรม).

පාතුරහොසීති පාතුභවි. සමලෙහි චින්තිතොති රාගාදීහි මලෙහි සමලෙහි ඡහි සත්ථාරෙහි චින්තිතො. අපාපුරෙතන්ති විවර එතං. අමතස්ස ද්වාරන්ති අමතස්ස නිබ්බානස්ස ද්වාරභූතං අරියමග්ගං. සුණන්තු ධම්මං විමලෙනානුබුද්ධන්ති [Pg.244] ඉමෙ සත්තා රාගාදිමලානං අභාවතො විමලෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන අනුබුද්ධං චතුසච්චධම්මං සුණන්තු.

บทว่า ปาตุระโหสิ (ปรากฏแล้ว) คือ ปรากฏแล้ว. บทว่า สะมะเลหิ จินติโต (อันผู้มีมลทินคิดแล้ว) คือ อันศาสดา ๖ ท่าน เช่น ปูรณะกัสสปะ ผู้มีมลทินคือราคะเป็นต้น คิดด้วยมิจฉาทิฏฐิ. บทว่า อะปาปุเรตุํ (เพื่อเปิด) คือ ขอจงเปิดประตูแห่งอริยมรรคนี้เถิด. บทว่า อะมะตัสสะ ทวารํ (ประตูแห่งอมตะ) คือ อริยมรรคอันเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันเป็นอมตะ. บทว่า สุณันตุ ธัมมํ วิมะเลนานุพุทธํ (ขอสัตว์ทั้งหลายจงฟังธรรมที่พระผู้มีพระภาคผู้ปราศจากมลทินตรัสรู้แล้ว) คือ ขอสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้จงฟังพระจตุราริยสัจธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ปราศจากมลทิน (คือราคะเป็นต้น) ตรัสรู้ตามแล้ว.

සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතොති සෙලමයෙ එකග්ඝනෙ පබ්බතමුද්ධනි යථාඨිතොව යථා චක්ඛුමා පුරිසො සමන්තතො ජනතං පස්සෙය්‍ය, ත්වම්පි සුමෙධ සුන්දරපඤ්ඤ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සමන්තචක්ඛු භගවා ධම්මමයං පඤ්ඤාමයං පාසාදමාරුය්හ සයං අපෙතසොකො සොකාවතිණ්ණං ජාතිජරාභිභූතඤ්ච ජනතං අවෙක්ඛස්සු උපධාරය.

บทว่า เสเล ยะถา ปัพพะตะมุทธะนิฏฐิโต (เหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขา) คือ เหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขาอันเป็นหินล้วน เป็นแท่งทึบ ไม่มีช่องว่าง ย่อมมองเห็นหมู่สัตว์โดยรอบฉันใด, ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาดี มีปัญญางาม มีพระจักษุรอบด้านด้วยพระสัพพัญญุตญาณ พระองค์ก็เช่นกัน ขอจงเสด็จขึ้นสู่ปราสาทอันเป็นธรรมะ (หรืออันสำเร็จด้วยปัญญา) แล้วทรงปราศจากโศกด้วยพระองค์เอง ขอจงทอดพระเนตรและพิจารณาหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความโศก และถูกชาติชราครอบงำเถิด.

උට්ඨෙහීති භගවතො ධම්මදෙසනත්ථං චාරිකචරණං යාචන්තො භණති. වීරාතිආදීසු භගවා වීරියවන්තතාය වීරො. දෙවපුත්තමච්චුකිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරානං විජිතත්තා විජිතසඞ්ගාමො. ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණසමත්ථතාය සත්ථවාහො. කාමච්ඡන්දඉණස්ස අභාවතො අණණො.

บทว่า อุฏฐะหิ (ขอจงลุกขึ้นเถิด) นี้ ท้าวสหัมบดีพรหมทูลขอให้พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกเพื่อแสดงธรรม. ในบทว่า วีระ เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคทรงชื่อว่า วีระ เพราะทรงประกอบด้วยความเพียร. ทรงชื่อว่า วิชิตะสังคามะ (ผู้ชนะสงคราม) เพราะทรงชนะเทวบุตรมาร มัจจุมาร กิเลสมาร และอภิสังขารมาร. ทรงชื่อว่า สัตถวาหะ (นายกองเกวียน) เพราะทรงสามารถนำสัตว์ออกจากกันดารคือชาติเป็นต้น. ทรงชื่อว่า อะณะโณ (ผู้ไม่มีหนี้) เพราะไม่มีหนี้คือกามฉันทะ.

9. අජ්ඣෙසනන්ති යාචනං. බුද්ධචක්ඛුනාති ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණෙන ච ආසයානුසයඤාණෙන ච. ඉමෙසඤ්හි ද්වින්නං ඤාණානං බුද්ධචක්ඛූති නාමං. අප්පරජක්ඛාති පඤ්ඤාචක්ඛුම්හි රාගාදිරජං අප්පං යෙසං, තෙ අප්පරජක්ඛා. යෙසං තං මහන්තං තෙ මහාරජක්ඛා. යෙසං සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි තික්ඛානි තෙ තික්ඛින්ද්‍රියා. යෙසං තානි මුදූනි තෙ මුදින්ද්‍රියා. යෙසං තෙයෙව සද්ධාදයො ආකාරා සුන්දරා තෙ ස්වාකාරා. යෙසං තෙයෙව සද්ධාදයො ආකාරා අසුන්දරා තෙ ද්වාකාරා. යෙ කථිතකාරණං සල්ලක්ඛෙන්ති, සුඛෙන සක්කා හොන්ති විඤ්ඤාපෙතුං තෙ සුවිඤ්ඤාපයා. යෙ පරලොකඤ්ච වජ්ජඤ්ච භයතො පස්සන්ති තෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනො. උප්පලිනියන්ති උප්පලවනෙ. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. අන්තොනිමුග්ගපොසීනීති යානි උදකස්ස අන්තො නිමුග්ගානෙව පොසයන්ති. සමොදකං ඨිතානීති උදකෙන සමං ඨිතානි. උදකං අච්චුග්ගම්ම ඨිතානීති උදකං අතික්කමිත්වා ඨිතානි.

๙. บทว่า อัชเฌสะนา (การอาราธนา) คือ การทูลขอ. บทว่า พุทธะจักขุนา (ด้วยพุทธจักษุ) คือ ด้วยอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ. ญาณทั้งสองนี้แลมีชื่อว่าพุทธจักษุ. บทว่า อัปปะระชักขา (มีธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์เหล่าใดมีธุลีคือราคะเป็นต้นน้อยในดวงตาคือปัญญา สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสเบาบาง. สัตว์เหล่าใดมีธุลีนั้นมาก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสมาก. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์คือศรัทธาเป็นต้นแก่กล้า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอินทรีย์แก่กล้า. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์เหล่านั้นอ่อน สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอินทรีย์อ่อน. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นงาม สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอาการงาม. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นไม่งาม สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอาการไม่งาม. สัตว์เหล่าใดพิจารณาเหตุที่กล่าวแล้ว ย่อมสามารถให้รู้แจ้งได้โดยง่าย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้รู้แจ้งได้โดยง่าย. สัตว์เหล่าใดเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้เห็นภัยในปรโลกและโทษ. บทว่า อุปปะลินิยํ (ในกอบัว) คือ ในป่าบัว. แม้ในบทอื่นๆ ก็มีนัยเดียวกัน. บทว่า อันโตนิมุคคะโปสินี (บัวที่จมอยู่ในน้ำแล้วเจริญ) คือ บัวเหล่าใดจมอยู่ในน้ำแล้วเจริญ. บทว่า สะโมทะกํ ฐิตานิ (ตั้งอยู่เสมอน้ำ) คือ ตั้งอยู่เสมอกับน้ำ. บทว่า อุทะกํ อัจจุคคัมมะ ฐิตานิ (ตั้งอยู่เหนือน้ำ) คือ ตั้งอยู่เหนือน้ำ.

අපාරුතාති විවටා. අමතස්ස ද්වාරාති අරියමග්ගො. සො හි අමතසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස ද්වාරං. පමුඤ්චන්තු සද්ධන්ති සබ්බෙ අත්තනො සද්ධං පමුඤ්චන්තු. පච්ඡිමපදද්වයෙ අයමත්ථො, අහඤ්හි අත්තනො පගුණං සුප්පවත්තිම්පි ඉමං [Pg.245] පණීතං උත්තමං ධම්මං කායවාචාකිලමථසඤ්ඤී හුත්වා මනුජෙසු දෙවමනුස්සෙසු න භාසින්ති.

บทว่า อะปารุตา (เปิดแล้ว) คือ เปิดแล้ว. บทว่า อะมะตัสสะ ทวารํ (ประตูแห่งอมตะ) คือ อริยมรรค. อริยมรรคนั้นแลเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันชื่อว่าอมตะ. บทว่า ปะมุญจันตุ สัทธํ (ขอจงปล่อยศรัทธา) คือ ขอสัตว์ทั้งปวงจงปล่อยศรัทธาของตน (คือศรัทธาในการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าและพระธรรม) หรือจงแสดงศรัทธาของตน. ในสองบทหลังนี้ มีอรรถดังนี้ว่า เรามีความสำคัญว่าธรรมอันประณีตสูงสุดนี้ ที่เราได้ศึกษามาอย่างดีแล้ว และเป็นไปดีแล้วในจิต (หรือเป็นไปดีแล้ว) จะเป็นเพียงความเหน็ดเหนื่อยทางกายและวาจา จึงไม่แสดงแก่หมู่มนุษย์ คือเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย (หรือตั้งใจว่าจะไม่แสดง).

බ්‍රහ්මයාචනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหมจบลงแล้ว.

පඤ්චවග්ගියකථා

เรื่องปัญจวัคคีย์

10. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තියා පඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අප්පරජක්ඛජාතිකොති සමාපත්තියා වික්ඛම්භිතත්තා නික්කිලෙසජාතිකො විසුද්ධසත්තො. ආජානිස්සතීති සල්ලක්ඛෙස්සති පටිවිජ්ඣිස්සති. භගවතොපි ඛො ඤාණං උදපාදීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං උප්පජ්ජි ‘‘ඉතො සත්තමදිවසමත්ථකෙ කාලංකත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තො’’ති. මහාජානියොති සත්තදිවසබ්භන්තරෙ පත්තබ්බමග්ගඵලතො පරිහීනත්තා මහතී ජානි අස්සාති මහාජානියො අක්ඛණෙ නිබ්බත්තත්තා. අභිදොසකාලංකතොති හිය්‍යො කාලංකතො, සොපි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තොති අද්දස. බහූකාරාති බහූපකාරා. පධානපහිතත්තං උපට්ඨහිංසූති පධානත්ථාය පෙසිතත්තභාවං මුඛොදකදානාදිනා උපට්ඨහිංසු.

๑๐. บทว่า บัณฑิต (ผู้มีปัญญา) คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต (คือปัญญาที่เห็นเหตุผลและธรรมชาติ). บทว่า พยัตตะ (ผู้ฉลาด) คือ ผู้ประกอบด้วยความฉลาด (คือปัญญาที่คมกล้า). บทว่า เมธาวี (ผู้มีปัญญา) คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นทันทีตามเหตุการณ์. บทว่า อัปปะระชักขะชาติโก (มีชาติแห่งธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์ผู้บริสุทธิ์ มีชาติแห่งกิเลสไม่มี เพราะกิเลสถูกข่มไว้ด้วยฌานสมาบัติ. บทว่า อาชานิสสะติ (จักรู้แจ้ง) คือ จักพิจารณาเห็นและจักแทงตลอด. บทว่า ภะคะวะโตปิ โข ญาณํ อุทะปาทิ (แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงมีญาณเกิดขึ้น) คือ พระสัพพัญญุตญาณเกิดขึ้นว่า 'อาฬารดาบสได้ทำกาละไปแล้วเมื่อ ๗ วันก่อน และได้ไปเกิดในอากิญจัญญายตนภูมิแล้ว'. บทว่า มะหาชานิโย (ผู้มีความเสื่อมเสียใหญ่) คือ อาฬารดาบสมีความเสื่อมเสียใหญ่ เพราะพลาดจากมรรคผลที่พึงบรรลุได้ภายใน ๗ วัน. ชื่อว่าผู้มีความเสื่อมเสียใหญ่ เพราะไปเกิดในอักขณะ (ที่ไม่เอื้อต่อการบรรลุธรรม). บทว่า อะภิโทสะกาลํกะโต (ทำกาละไปเมื่อคืนวาน) คือ ทำกาละไปเมื่อเที่ยงคืนวานนี้. พระองค์ทรงเห็นว่า 'อุทุกดาบสผู้นั้นก็ได้ไปเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิแล้ว'. บทว่า พหูการา (มีอุปการะมาก) คือ มีอุปการะมาก. บทว่า ปะธานะปะหิตัตตํ อุปัฏฐะหิงสุ (บำรุงอัตภาพที่ส่งไปเพื่อความเพียร) คือ บำรุงอัตภาพที่ส่งไปเพื่อประโยชน์แห่งกรรมฐาน ด้วยการถวายน้ำล้างหน้าเป็นต้น.

11. අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බොධින්ති උපකො බොධිමණ්ඩස්ස ච ගයාය ච අන්තරෙ භගවන්තං අද්දස. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නන්ති අද්ධානමග්ගං පටිපන්නං.

๑๑. บทว่า อันตะรา จะ คะยํ อันตะรา จะ โพธิง (ระหว่างคยาและโพธิ) คือ อุปกะได้พบพระผู้มีพระภาคระหว่างโพธิมณฑลและคยาคาม. บทว่า อัทธานะมัคคัปปะฏิปันนํ (ผู้ดำเนินไปในทางไกล) คือ ผู้ดำเนินไปในทางไกล.

සබ්බාභිභූති සබ්බං තෙභූමකධම්මං අභිභවිත්වා ඨිතො. සබ්බවිදූති සබ්බං චතුභූමකධම්මං අවෙදිං අඤ්ඤාසිං. සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනූපලිත්තොති සබ්බෙසු තෙභූමකධම්මෙසු කිලෙසලෙපෙන අලිත්තො. සබ්බඤ්ජහොති සබ්බං තෙභූමකධම්මං ජහිත්වා ඨිතො. තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තොති තණ්හක්ඛයෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණතො විමුත්තො. සයං අභිඤ්ඤායාති සබ්බං චතුභූමකධම්මං අත්තනාව ජානිත්වා. කමුද්දිසෙය්‍යන්ති කං අඤ්ඤං ‘‘අයං මෙ ආචරියො’’ති උද්දිසෙය්‍යං.

บทว่า สัพพาภิภู (ผู้ครอบงำทุกสิ่ง) คือ เราครอบงำธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. บทว่า สัพพะวิทู (ผู้รู้ทุกสิ่ง) คือ เรารู้แจ้งธรรมที่เป็นจตุรภูมิทั้งปวงแล้ว. บทว่า สัพเพสุ ธัมเมสุ อะนูปะลิตโต (ผู้ไม่แปดเปื้อนในธรรมทั้งปวง) คือ เราไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องแปดเปื้อนคือกิเลสในธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวง. บทว่า สัพพัญชะโห (ผู้ละทุกสิ่ง) คือ เราละธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. บทว่า ตัณหักขะเย วิมุตโต (ผู้หลุดพ้นเพราะสิ้นตัณหา) คือ เราหลุดพ้นแล้วโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา. บทว่า สะยํ อะภิญญายะ (รู้ยิ่งด้วยตนเอง) คือ รู้แจ้งธรรมที่เป็นจตุรภูมิทั้งปวงด้วยตนเอง. บทว่า กะมุททิเสยยํ (เราจะพึงชี้ใครเล่า) คือ เราจะพึงชี้ใครอื่นว่า 'ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา' เล่า.

න මෙ ආචරියො අත්ථීති ලොකුත්තරධම්මෙ මය්හං ආචරියො නාම නත්ථි. නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලොති මය්හං පටිභාගපුග්ගලො නාම නත්ථි. සීතිභූතොති සබ්බකිලෙසග්ගිනිබ්බාපනෙන සීතිභූතො. කිලෙසානංයෙව නිබ්බුතත්තා නිබ්බුතො.

คำว่า 'ไม่มีอาจารย์ของเรา' หมายถึง ในโลกุตรธรรม อาจารย์ชื่อว่าของเราไม่มี. คำว่า 'ไม่มีบุคคลเสมอเหมือนเรา' หมายถึง บุคคลผู้เสมอเหมือนชื่อว่าของเราไม่มี. คำว่า 'เป็นผู้เย็นแล้ว' หมายถึง เป็นผู้เย็นแล้วด้วยการดับไฟคือกิเลสทั้งปวง. เป็นผู้ดับแล้วเพราะความที่กิเลสทั้งหลายนั่นเองดับแล้ว.

කාසීනං [Pg.246] පුරන්ති කාසිරට්ඨෙ නගරං. ආහඤ්ඡං අමතදුන්දුභින්ති ධම්මචක්කප්පටිලාභාය අමතභෙරිං පහරිස්සාමීති ගච්ඡාමි.

คำว่า 'เมืองของชาวกาสี' หมายถึง เมืองพาราณสีในแคว้นกาสี. คำว่า 'เราจักบันลืออมตเภรี' หมายถึง เราจักไปเพื่อบันลืออมตเภรี (กลองอมตะ) เพื่อการได้เฉพาะซึ่งธรรมจักร.

අරහසි අනන්තජිනොති අනන්තජිනො භවිතුං යුත්තො. හුපෙය්‍යපාවුසොති ආවුසො එවම්පි නාම භවෙය්‍ය. සීසං ඔකම්පෙත්වාති සීසං චාලෙත්වා.

คำว่า 'ท่านควรเป็นผู้ชนะอันไม่มีที่สิ้นสุด' หมายถึง ควรเป็นผู้ชนะอันไม่มีที่สิ้นสุด. คำว่า 'ท่านผู้มีอายุ อาจเป็นเช่นนั้นก็ได้' หมายถึง ท่านผู้มีอายุ แม้ชื่อว่าอย่างนี้ก็พึงมีได้. คำว่า 'สั่นศีรษะแล้ว' หมายถึง สั่นศีรษะแล้ว.

12. සණ්ඨපෙසුන්ති කතිකං අකංසු. බාහුල්ලිකොති චීවරබාහුල්ලාදීනං අත්ථාය පටිපන්නො. පධානවිබ්භන්තොති පධානතො විබ්භන්තො භට්ඨො පරිහීනො. ආවත්තො බාහුල්ලායාති චීවරාදිබහුලභාවත්ථාය ආවත්තො. ඔදහථ භික්ඛවෙ සොතන්ති උපනෙථ භික්ඛවෙ සොතං; සොතින්ද්‍රියං ධම්මසවනත්ථං අභිමුඛං කරොථාති අත්ථො. අමතමධිගතන්ති අමතං නිබ්බානං මයා අධිගතන්ති දස්සෙති. ඉරියායාති දුක්කරඉරියාය. පටිපදායාති දුක්කරපටිපදාය. අභිජානාථ මෙ නොති අභිජානාථ නු මෙ සමනුපස්සථ. එවරූපං භාසිතමෙතන්ති එතං එවරූපං වාක්‍යං භාසිතන්ති අත්ථො. අසක්ඛි ඛො භගවා පඤ්චවග්ගියෙ භික්ඛූ සඤ්ඤාපෙතුන්ති ‘‘අහං බුද්ධො’’ති ජානාපෙතුං අසක්ඛි.

๑๒. คำว่า 'พวกเธอจงตั้งไว้' หมายถึง พวกเธอได้ทำกติกาแล้ว. คำว่า 'ผู้มากด้วยปัจจัย' หมายถึง ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์แห่งความมากด้วยจีวรเป็นต้น. คำว่า 'ผู้เคลื่อนจากความเพียร' หมายถึง ผู้เคลื่อนแล้ว ผู้ตกแล้ว ผู้เสื่อมแล้วจากความเพียร. คำว่า 'กลับมาสู่ความมาก' หมายถึง กลับมาเพื่อประโยชน์แห่งความเป็นผู้มากด้วยจีวรเป็นต้น. คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย จงเงี่ยโสตลง' หมายถึง ภิกษุทั้งหลาย จงเงี่ยโสตลง; จงทำโสตินทรีย์ให้เป็นไปในเบื้องหน้าเพื่อประโยชน์แห่งการฟังธรรม ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'เราได้บรรลุอมตะแล้ว' หมายถึง แสดงว่า 'อมตะคือพระนิพพานอันเราได้บรรลุแล้ว'. คำว่า 'ด้วยอิริยาบถ' หมายถึง ด้วยอิริยาบถที่ทำได้ยาก. คำว่า 'ด้วยปฏิปทา' หมายถึง ด้วยปฏิปทาที่ทำได้ยาก. คำว่า 'พวกเธอรู้จักเราหรือไม่' หมายถึง พวกเธอจำเราได้หรือไม่ พวกเธอพิจารณาเห็นเราหรือไม่. คำว่า 'คำพูดเช่นนี้' หมายถึง คำพูดเช่นนี้อันเรากล่าวแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงสามารถเพื่อจะให้ภิกษุปัญจวัคคีย์รู้แจ้ง' หมายถึง ทรงสามารถเพื่อจะให้รู้แจ้งว่า 'เราเป็นพระพุทธเจ้า'.

13. චක්ඛුකරණීති පඤ්ඤාචක්ඛුං සන්ධායාහ. ඉතො පරං සබ්බං පදත්ථතො උත්තානමෙව. අධිප්පායානුසන්ධියොජනාදිභෙදතො පන පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. ඉතො පට්ඨාය හි අතිවිත්ථාරභීරුකස්ස මහාජනස්ස චිත්තං අනුරක්ඛන්තා සුත්තන්තකථං අවණ්ණයිත්වා විනයකථංයෙව වණ්ණයිස්සාම.

๑๓. คำว่า 'จักขุกรณี' พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงปัญญาจักษุ. คำทั้งหมดหลังจากนี้มีความหมายชัดเจนโดยบท. แต่พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนีแห่งมัชฌิมนิกาย โดยความแตกต่างแห่งอธิปรายะ อนุสนธิ และโยชนาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่บทนี้เป็นต้นไป เราทั้งหลายจักรักษาจิตของมหาชนผู้เกรงกลัวความพิสดารยิ่ง จึงไม่พรรณนาสุตตันตกถา แต่จักพรรณนาเฉพาะวินัยกถาเท่านั้น.

18. සාව තස්ස ආයස්මතො උපසම්පදා අහොසීති ආසාළ්හීපුණ්ණමාය අට්ඨාරසහි දෙවතාකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතස්ස ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති භගවතො වචනෙන අභිනිප්ඵන්නා සාව තස්ස ආයස්මතො එහිභික්ඛූපසම්පදා අහොසි.

๑๘. คำว่า 'อุปสมบทของท่านพระผู้มีอายุนั้นนั่นแลได้มีแล้ว' หมายถึง อุปสมบทนั้นนั่นแลของท่านพระอัญญาโกณฑัญญะผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลพร้อมด้วยเทพยดา ๑๘ โกฏิ ในวันเพ็ญเดือน ๘ (อาสาฬหปุณณมี) ได้สำเร็จด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'เอหิ ภิกขุ' (มาเถิด ภิกษุ).

19. අථ ඛො ආයස්මතො ච වප්පස්සාති ආදිම්හි වප්පත්ථෙරස්ස පාටිපදදිවසෙ ධම්මචක්ඛුං උදපාදි, භද්දියත්ථෙරස්ස දුතියදිවසෙ, මහානාමත්ථෙරස්ස තතියදිවසෙ, අස්සජිත්ථෙරස්ස චතුත්ථියන්ති. ඉමෙසඤ්ච පන [Pg.247] භික්ඛූනං කම්මට්ඨානෙසු උප්පන්නමලවිසොධනත්ථං භගවා අන්තොවිහාරෙයෙව අහොසි. උප්පන්නෙ උප්පන්නෙ කම්මට්ඨානමලෙ ආකාසෙන ගන්ත්වා මලං විනොදෙසි. පක්ඛස්ස පන පඤ්චමියං සබ්බෙ තෙ එකතො සන්නිපාතෙත්වා අනත්තසුත්තෙන ඔවදි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා පඤ්චවග්ගියෙ’’තිආදි.

๑๙. ในเบื้องต้นแห่งคำว่า 'ครั้งนั้นแล ธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระวัปปะ' ดังนี้ ธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระวัปปะในวันแรม ๑ ค่ำ (วันปาฏิบท), แก่ท่านพระภัททิยะในวันที่สอง, แก่ท่านพระมหานามะในวันที่สาม, แก่ท่านพระอัสสชิในวันที่สี่. อนึ่ง เพื่อชำระมลทินที่เกิดขึ้นในกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั่นเอง. เมื่อมลทินในกรรมฐานเกิดขึ้นๆ ก็เสด็จไปทางอากาศแล้วทรงกำจัดมลทินนั้น. แต่ในวันแรม ๕ ค่ำ ได้ทรงประชุมภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้ว ทรงโอวาทด้วยอนัตตลักขณสูตร. เพราะเหตุนั้น คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเรียกภิกษุปัญจวัคคีย์' เป็นต้น จึงถูกกล่าวไว้.

24. තෙන ඛො පන සමයෙන ඡ ලොකෙ අරහන්තො හොන්තීති පඤ්චමියා පක්ඛස්ස ලොකස්මිං ඡ මනුස්සා අරහන්තො හොන්තීති අත්ථො.

๒๔. คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระอรหันต์ ๖ องค์มีอยู่ในโลก' หมายถึง ในวันแรม ๕ ค่ำ พระอรหันต์ ๖ องค์ที่เป็นมนุษย์มีอยู่ในโลก ดังนี้เป็นอรรถ.

පඤ්චවග්ගියකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปัญจวัคคีย์จบลงแล้ว.

පබ්බජ්ජාකථා

เรื่องบรรพชา

31. පුබ්බානුපුබ්බකානන්ති පවෙණිවසෙන පොරාණානුපොරාණානන්ති අත්ථො. තෙන ඛො පන සමයෙන එකසට්ඨි ලොකෙ අරහන්තො හොන්තීති පුරිමා ඡ ඉමෙ ච පඤ්චපඤ්ඤාසාති අන්තොවස්සම්හියෙව එකසට්ඨි මනුස්සා අරහන්තො හොන්තීති අත්ථො.

๓๑. คำว่า 'ผู้มีบุพพกรรมสืบต่อกันมา' หมายถึง โดยอำนาจแห่งประเพณีแห่งตระกูลที่สืบต่อกันมาแต่โบราณ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระอรหันต์ ๖๑ องค์มีอยู่ในโลก' หมายถึง พระอรหันต์ ๖ องค์ก่อน และ ๕๕ องค์นี้ รวมเป็นมนุษย์อรหันต์ ๖๑ องค์มีอยู่ในโลกในระหว่างพรรษานั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ.

තත්‍ර යසආදීනං කුලපුත්තානං අයං පුබ්බයොගො – අතීතෙ කිර පඤ්චපඤ්ඤාසජනා සහායකා වග්ගබන්ධෙන පුඤ්ඤානි කරොන්තා අනාථසරීරානි පටිජග්ගන්තා විචරන්ති, තෙ එකදිවසං ගබ්භිනිං ඉත්ථිං කාලංකතං දිස්වා ‘‘ඣාපෙස්සාමා’’ති සුසානං නීහරිංසු. තෙසු පඤ්ච ජනෙ ‘‘තුම්හෙ ඣාපෙථා’’ති සුසානෙ ඨපෙත්වා සෙසා ගාමං පවිට්ඨා. යසො දාරකො තං සරීරං විජ්ඣිත්වා පරිවත්තෙත්වා ච ඣාපයමානො අසුභසඤ්ඤං පටිලභි. සො ඉතරෙසම්පි චතුන්නං ජනානං ‘‘පස්සථ භො ඉමං අසුචිං පටිකූල’’න්ති දස්සෙසි. තෙපි තත්ථ අසුභසඤ්ඤං පටිලභිංසු. තෙ පඤ්චපි ජනා ගාමං ගන්ත්වා සෙසසහායකානං කථයිංසු. යසො පන දාරකො ගෙහම්පි ගන්ත්වා මාතාපිතූන්නඤ්ච භරියාය ච කථෙසි. තෙ සබ්බෙපි අසුභං භාවයිංසු. අයමෙතෙසං පුබ්බයොගො. තෙනායස්මතො යසස්ස නාටකජනෙසු සුසානසඤ්ඤායෙව උප්පජ්ජි, තායෙව ච උපනිස්සයසම්පත්තියා සබ්බෙසං විසෙසාධිගමො නිබ්බත්තීති.

ในบรรดาบุตรเศรษฐีมีพระยสะเป็นต้นนั้น บุพพโยค (บุพพกรรม) นี้มีอยู่ – ได้ยินว่า ในอดีตกาล มนุษย์ ๕๕ คนเป็นสหายกัน เที่ยวทำบุญโดยการรวมกลุ่มกัน บำรุงซากศพที่ไม่มีญาติ. วันหนึ่ง พวกเขาเห็นหญิงมีครรภ์ตายแล้ว จึงปรึกษากันว่า 'เราจักเผา' แล้วนำไปสู่ป่าช้า. ในบรรดาคนเหล่านั้น พวกที่เหลือได้เข้าไปสู่บ้าน โดยทิ้งคน ๕ คนไว้ในป่าช้าว่า 'พวกท่านจงเผาเถิด'. เด็กชายยสะเมื่อเผาศพนั้น โดยแทงและพลิกกลับไปมา ได้อสุภสัญญา. เขาได้แสดงแก่คนอีก ๔ คนว่า 'ท่านทั้งหลาย จงดูศพที่ไม่งามน่ารังเกียจนี้เถิด'. พวกเขาก็ได้อสุภสัญญาในศพนั้น. คนทั้ง ๕ นั้นไปสู่บ้านแล้วบอกแก่สหายที่เหลือ. ส่วนเด็กชายยสะไปสู่เรือนแล้วบอกแก่มารดาบิดาและภรรยาด้วย. พวกเขาทั้งหมดได้เจริญอสุภภาวนา. นี้เป็นบุพพโยคของคนเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น อสุภสัญญาในพวกนางฟ้อนรำจึงเกิดขึ้นแก่ท่านพระยสะ และด้วยความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัยนั้นนั่นเอง การบรรลุคุณวิเศษของคนทั้งหมดจึงสำเร็จ.

අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසීති භගවා යාව පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමා, තාව බාරාණසියං විහරන්තො එකදිවසං තෙ ඛීණාසවෙ සට්ඨි භික්ඛූ ආමන්තෙසි.

คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเรียกภิกษุทั้งหลายมา' หมายถึง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในเมืองพาราณสี (หรือในป่าอิสิปตนมฤคทายวันใกล้เมืองพาราณสี) จนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒ (กัตติกาปุณณมีหลัง) วันหนึ่ง ได้ทรงเรียกภิกษุผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว ๖๐ รูปเหล่านั้นมา.

32. දිබ්බා [Pg.248] නාම දිබ්බෙසු විසයෙසු ලොභපාසා. මානුසා නාම මානුසකෙසු විසයෙසු ලොභපාසා. මා එකෙන ද්වෙති එකෙන මග්ගෙන ද්වෙ මා අගමිත්ථ. අස්සවනතාති අස්සවනතාය. පරිහායන්තීති අනධිගතං නාධිගච්ඡන්තා විසෙසාධිගමතො පරිහායන්ති.

๓๒. ชื่อว่าทิพยะ ได้แก่ บ่วงคือโลภะในอารมณ์อันเป็นทิพย์. ชื่อว่ามนุษย์ ได้แก่ บ่วงคือโลภะในอารมณ์อันเป็นของมนุษย์. คำว่า 'อย่าไปสองคนด้วยทางเดียว' หมายถึง อย่าไปสองคนด้วยทางเดียว. คำว่า 'เพราะไม่ได้ฟัง' หมายถึง เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ฟัง. คำว่า 'ย่อมเสื่อม' หมายถึง ย่อมเสื่อมจากคุณวิเศษ โดยไม่ได้บรรลุคุณวิเศษที่ยังไม่ได้บรรลุ.

33. අන්තකාති ලාමක හීනසත්ත. අන්තලික්ඛචරොති රාගපාසං සන්ධායාහ. තඤ්හි සො ‘‘අන්තලික්ඛචරො’’ති මන්ත්වා ආහ.

๓๓. คำว่า 'อันตกะ' หมายถึง สัตว์ผู้ลามก สัตว์ผู้ต่ำทราม. คำว่า 'เที่ยวไปในอากาศ' พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงบ่วงคือราคะ. เพราะมารนั้นสำคัญบ่วงคือราคะนั้นว่า 'เที่ยวไปในอากาศ' จึงกล่าว.

34. නානාදිසා නානාජනපදාති නානාදිසතො ච නානාජනපදතො ච. අනුජානාමි භික්ඛවෙ තුම්හෙව දානි තාසු තාසු දිසාසු තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පබ්බාජෙථාතිආදිම්හි පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං කුලපුත්තං පබ්බාජෙන්තෙන යෙ පරතො ‘‘න භික්ඛවෙ පඤ්චහි ආබාධෙහි ඵුට්ඨො පබ්බාජෙතබ්බො’’තිආදිං කත්වා යාව ‘‘න අන්ධමූගබධිරො පබ්බාජෙතබ්බො’’ති එවං පටික්ඛිත්තා පුග්ගලා, තෙ වජ්ජෙත්වා පබ්බජ්ජාදොසවිරහිතො පුග්ගලො පබ්බාජෙතබ්බො. සොපි ච මාතාපිතූහි අනුඤ්ඤාතොයෙව. තස්ස අනුජානනලක්ඛණං ‘‘න භික්ඛවෙ අනනුඤ්ඤාතො මාතාපිතූහි පුත්තො පබ්බාජෙතබ්බො, යො පබ්බාජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති එතස්මිං සුත්තෙ වණ්ණයිස්සාම.

๓๔. คำว่า นานาทิสา นานาชนปทา คือ จากทิศต่างๆ ด้วย จากชนบทต่างๆ ด้วย. ในพระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต พวกเธอจงให้บรรพชาในทิศนั้นๆ ในชนบทนั้นๆ เถิด' ผู้ให้บรรพชากุลบุตรผู้มุ่งบรรพชา พึงเว้นบุคคลที่ถูกห้ามไว้ดังนี้ คือ ตั้งแต่พระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถูกอาพาธ ๕ อย่างถูกต้องแล้ว ไม่พึงให้บรรพชา' จนถึงพระบาลีว่า 'ไม่พึงให้คนตาบอด คนใบ้ คนหูหนวกบรรพชา' แล้วพึงให้บรรพชาแก่บุคคลผู้ปราศจากโทษแห่งบรรพชา. บุคคลนั้นก็พึงเป็นผู้ที่มารดาบิดาอนุญาตแล้วเท่านั้น. ลักษณะแห่งการอนุญาตของกุลบุตรนั้น เราจักพรรณนาในพระสูตรนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุตรที่มารดาบิดาไม่อนุญาต ไม่พึงให้บรรพชา, ผู้ใดให้บรรพชา, ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ'.

එවං පබ්බජ්ජාදොසවිරහිතං මාතාපිතූහි අනුඤ්ඤාතං පබ්බාජෙන්තෙනාපි ච සචෙ අච්ඡින්නකෙසො හොති, එකසීමාය ච අඤ්ඤෙපි භික්ඛූ අත්ථි, කෙසච්ඡෙදනත්ථාය භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡිතබ්බං. තස්ස ආපුච්ඡනාකාරං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝං අපලොකෙතුං භණ්ඩුකම්මායා’’ති එත්ථ වණ්ණයිස්සාම. සචෙ ඔකාසො හොති, සයං පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි බ්‍යාවටො හොති, ඔකාසං න ලභති, එකො දහරභික්ඛු වත්තබ්බො ‘‘එතං පබ්බාජෙහී’’ති. අවුත්තොපි චෙ දහරභික්ඛු උපජ්ඣායං උද්දිස්ස පබ්බාජෙති, වට්ටති. සචෙ දහරභික්ඛු නත්ථි, සාමණෙරොපි වත්තබ්බො ‘‘එතං ඛණ්ඩසීමං නෙත්වා පබ්බාජෙත්වා කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා එහී’’ති. සරණානි පන සයං දාතබ්බානි. එවං භික්ඛුනාව පබ්බජිතො හොති. පුරිසඤ්හි භික්ඛුතො අඤ්ඤො පබ්බාජෙතුං න ලභති, මාතුගාමං භික්ඛුනිතො අඤ්ඤො. සාමණෙරො පන සාමණෙරී වා ආණත්තියා කාසායානි දාතුං ලභති. කෙසොරොපනං යෙන කෙනචි කතං සුකතං.

อนึ่ง แม้ผู้ให้บรรพชาแก่กุลบุตรผู้ปราศจากโทษแห่งบรรพชา ซึ่งมารดาบิดาอนุญาตแล้วนั้น หากมีผมที่ยังไม่ได้ตัด และมีภิกษุรูปอื่นอยู่ในสีมาเดียวกัน พึงบอกกล่าวการโกนผมเพื่อประโยชน์แก่การตัดผม. ลักษณะแห่งการบอกกล่าวการโกนผมนั้น เราจักพรรณนาในพระบาลีนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บอกสงฆ์เพื่อการโกนผม'. หากมีโอกาส อุปัชฌาย์พึงให้บรรพชาเอง. หากอุปัชฌาย์ขวนขวายอยู่ด้วยการบอกบาลี การสอบถามอรรถเป็นต้น และไม่ได้โอกาส พึงบอกภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งว่า 'จงให้บรรพชาแก่กุลบุตรนี้'. แม้ภิกษุหนุ่มที่อุปัชฌาย์ไม่ได้บอก แต่ให้บรรพชาโดยอุทิศอุปัชฌาย์ ก็ย่อมควร. หากไม่มีภิกษุหนุ่ม แม้สามเณรก็พึงบอกว่า 'จงนำกุลบุตรนี้ไปสู่ขัณฑสีมา ให้บรรพชา นุ่งห่มผ้ากาสายะแล้วจงมา'. ส่วนสรณะทั้งหลาย อุปัชฌาย์พึงให้เอง. การให้บรรพชาอย่างนี้ ย่อมเป็นอันภิกษุให้บรรพชาแล้วเท่านั้น. จริงอยู่ ผู้อื่นนอกจากภิกษุ ย่อมไม่ได้เพื่อจะให้บรรพชาแก่บุรุษ, ผู้อื่นนอกจากภิกษุณี ย่อมไม่ได้เพื่อจะให้บรรพชาแก่มาตุคาม. แต่สามเณรหรือสามเณรี ย่อมได้เพื่อจะให้ผ้ากาสายะด้วยอาณัติ. การปลงผมที่ใครๆ กระทำแล้ว ย่อมเป็นอันกระทำดีแล้ว.

සචෙ [Pg.249] පන භබ්බරූපො හොති සහෙතුකො ඤාතො යසස්සී කුලපුත්තො, ඔකාසං කත්වාපි සයමෙව පබ්බාජෙතබ්බො. ‘‘මත්තිකාමුට්ඨිං ගහෙත්වා න්හායිත්වා කෙසෙ තෙමෙත්වා ආගච්ඡාහී’’ති ච පන න විස්සජ්ජෙතබ්බො. පබ්බජිතුකාමානඤ්හි පඨමං බලවඋස්සාහො හොති, පච්ඡා පන කාසායානි ච කෙසහරණසත්ථකඤ්ච දිස්වා උත්‍රසන්ති, එත්තොයෙව පලායන්ති, තස්මා සයමෙව නහානතිත්ථං නෙත්වා සචෙ නාතිදහරො හොති, ‘‘නහාහී’’ති වත්තබ්බො. කෙසා පනස්ස සයමෙව මත්තිකං ගහෙත්වා ධොවිතබ්බා. දහරකුමාරකො පන සයං උදකං ඔතරිත්වා ගොමයමත්තිකාහි ඝංසිත්වා නහාපෙතබ්බො. සචෙපිස්ස කච්ඡු වා පිළකා වා හොන්ති, යථා මාතා පුත්තං න ජිගුච්ඡති, එවමෙව අජිගුච්ඡන්තෙන සාධුකං හත්ථපාදසීසානි ඝංසිත්වා නහාපෙතබ්බො. කස්මා? එත්තකෙන හි උපකාරෙන කුලපුත්තා ආචරියුපජ්ඣායෙසු ච සාසනෙ ච බලවසිනෙහා තිබ්බගාරවා අනිවත්තිධම්මා හොන්ති, උප්පන්නං අනභිරතිං විනොදෙත්වා ථෙරභාවං පාපුණන්ති, කතඤ්ඤූ කතවෙදිනො හොන්ති.

อนึ่ง หากกุลบุตรผู้มุ่งบรรพชาเป็นผู้มีรูปอันควร มีเหตุพร้อม เป็นที่รู้จัก มีเกียรติ แม้กระทำโอกาสแล้ว อุปัชฌาย์พึงให้บรรพชาเองเท่านั้น. แต่ไม่พึงส่งไปว่า 'จงถือเอาก้อนดินเหนียว อาบน้ำ ทำให้ผมเปียกแล้วจงมา'. จริงอยู่ ในเบื้องต้น กุลบุตรผู้ใคร่จะบรรพชาย่อมมีความพยายามอันแรงกล้า แต่ภายหลังเมื่อเห็นผ้ากาสายะและมีดโกนผมแล้ว ย่อมสะดุ้งกลัว และหนีไปจากที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น อุปัชฌาย์พึงนำไปสู่ท่าอาบน้ำเอง และหากกุลบุตรนั้นไม่หนุ่มเกินไป พึงบอกว่า 'จงอาบน้ำ'. ส่วนผมของกุลบุตรนั้น อุปัชฌาย์พึงถือเอาดินเหนียวชำระเอง. ส่วนกุลบุตรผู้เยาว์ อุปัชฌาย์พึงลงไปในน้ำเอง ขัดถูด้วยดินเหนียวผสมมูลโคแล้วพึงให้อาบน้ำ. แม้หากกุลบุตรนั้นมีโรคหิดหรือฝีอยู่ อุปัชฌาย์ผู้ไม่รังเกียจ พึงขัดถูมือ เท้า และศีรษะให้ดีแล้วพึงให้อาบน้ำ เหมือนมารดาไม่รังเกียจบุตรฉะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะด้วยอุปการะมีประมาณเท่านี้ กุลบุตรทั้งหลายย่อมมีความรักอันแรงกล้า มีความเคารพอันแรงกล้า มีธรรมอันไม่กลับในอาจารย์และอุปัชฌาย์ทั้งหลาย และในพระศาสนา, บรรเทาความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมถึงความเป็นพระเถระ, เป็นผู้รู้คุณและตอบแทนคุณ.

එවං නහාපනකාලෙ පන කෙසමස්සුං ඔරොපනකාලෙ වා ‘‘ත්වං ඤාතො යසස්සී, ඉදානි මයං තං නිස්සාය පච්චයෙහි න කිලමිස්සාමා’’ති න වත්තබ්බො, අඤ්ඤාපි අනිය්‍යානිකකථා න කථෙතබ්බා. අථ ඛ්වස්ස ‘‘ආවුසො, සුට්ඨු උපධාරෙහි සතිං උපට්ඨාපෙහී’’ති වත්වා තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිතබ්බං, ආචික්ඛන්තෙන ච වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන අසුචිජෙගුච්ඡපටිකූලභාවං නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවං වා පාකටං කරොන්තෙන ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ හි සො පුබ්බෙ මද්දිතසඞ්ඛාරො හොති භාවිතභාවනො, කණ්ටකවෙධාපෙක්ඛො විය පරිපක්කගණ්ඩො, සූරියුග්ගමනාපෙක්ඛං විය ච පරිණතපදුමං, අථස්ස ආරද්ධමත්තෙ කම්මට්ඨානමනසිකාරෙ ඉන්දාසනි විය පබ්බතෙ කිලෙසපබ්බතෙ චුණ්ණයමානංයෙව ඤාණං පවත්තති, ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති. යෙ හි කෙචි ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්තා, සබ්බෙ තෙ එවරූපං සවනං ලභිත්වා කල්‍යාණමිත්තෙන ආචරියෙන දින්නනයං නිස්සාය නො අනිස්සාය. තස්මාස්ස ආදිතොව එවරූපී කථා කථෙතබ්බාති.

อนึ่ง ในเวลาให้อาบน้ำ หรือในเวลาปลงผมและหนวด ไม่พึงบอกว่า 'ท่านเป็นที่รู้จัก มีเกียรติ บัดนี้พวกเราอาศัยท่านแล้ว จักไม่ลำบากด้วยปัจจัยทั้งหลาย' และไม่พึงกล่าวคำพูดอื่นที่ไม่นำออกไปจากทุกข์. แต่พึงบอกตจปัญจกกรรมฐานแก่กุลบุตรนั้นว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จงพิจารณาให้ดี จงตั้งสติไว้'. และผู้บอกตจปัญจกกรรมฐานนั้น พึงบอกโดยทำให้ปรากฏซึ่งความเป็นของไม่สะอาด น่ารังเกียจ น่าเกลียด หรือความเป็นของไม่มีชีวิต ไม่มีสัตว์ โดยส่วนแห่งวรรณะ สัณฐาน กลิ่น ที่อาศัย ที่ตั้ง. จริงอยู่ หากกุลบุตรนั้นเป็นผู้มีสังขารอันบีบคั้นแล้ว มีภาวนาอันอบรมแล้วในกาลก่อน เหมือนฝีที่สุกแล้วผู้มุ่งการแทงด้วยหนาม หรือเหมือนดอกบัวที่แก่แล้วผู้มุ่งการขึ้นแห่งพระอาทิตย์, เมื่อการมนสิการกรรมฐานของกุลบุตรนั้นเพียงเริ่มตั้งขึ้น ญาณย่อมเป็นไปบดขยี้ภูเขาคือกิเลสให้เป็นผงอยู่เท่านั้น เหมือนอาวุธของพระอินทร์บดขยี้ภูเขาฉะนั้น, ย่อมถึงพระอรหัตที่ปลายมีดโกนเท่านั้น. จริงอยู่ บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ถึงพระอรหัตที่ปลายมีดโกนแล้ว บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดได้การฟังธรรมอย่างนี้แล้ว อาศัยอุบายที่อาจารย์ผู้เป็นกัลยาณมิตรให้แล้ว จึงถึงพระอรหัต, ไม่อาศัยแล้วย่อมไม่ถึงพระอรหัต. เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวธรรมกถาอย่างนี้แก่กุลบุตรนั้นตั้งแต่แรกเท่านั้น.

කෙසෙසු පන ඔරොපිතෙසු හලිද්දිචුණ්ණෙන වා ගන්ධචුණ්ණෙන වා සීසඤ්ච සරීරඤ්ච උබ්බට්ටෙත්වා ගිහිගන්ධං අපනෙත්වා කාසායානි තික්ඛත්තුං වා ද්වික්ඛත්තුං [Pg.250] වා සකිං වා පටිග්ගාහෙතබ්බො. අථාපිස්ස හත්ථෙ අදත්වා ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා සයමෙව අච්ඡාදෙති, වට්ටති. සචෙපි අඤ්ඤං දහරං වා සාමණෙරං වා උපාසකං වා ආණාපෙති ‘‘ආවුසො, එතානි කාසායානි ගහෙත්වා එතං අච්ඡාදෙහී’’ති තංයෙව වා ආණාපෙති ‘‘එතානි ගහෙත්වා අච්ඡාදෙහී’’ති සබ්බං වට්ටති. සබ්බං තෙන භික්ඛුනාව දින්නං හොති.

อนึ่ง เมื่อปลงผมแล้ว พึงให้รับผ้ากาสายะสามครั้ง สองครั้ง หรือครั้งหนึ่ง โดยขัดถูศีรษะและร่างกายด้วยผงขมิ้นหรือผงจันทน์ แล้วบรรเทากลิ่นของคฤหัสถ์. แม้หากอาจารย์หรืออุปัชฌาย์ไม่ให้ในมือของกุลบุตรนั้น แต่ให้นุ่งห่มเอง ก็ย่อมควร. แม้หากสั่งภิกษุหนุ่ม สามเณร หรืออุบาสกอื่นว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จงถือเอาผ้ากาสายะเหล่านี้แล้วให้นุ่งห่มแก่กุลบุตรนี้' หรือแม้หากสั่งกุลบุตรนั้นเองว่า 'จงถือเอาผ้ากาสายะเหล่านี้แล้วนุ่งห่ม' ทั้งหมดก็ย่อมควร. ผ้ากาสายะทั้งหมดนั้น ย่อมเป็นอันภิกษุนั้นให้แล้วเท่านั้น.

යං පන නිවාසනං වා පාරුපනං වා අනාණත්තියා නිවාසෙති වා පාරුපති වා, තං අපනෙත්වා පුන දාතබ්බං. භික්ඛුනා හි සහත්ථෙන වා ආණත්තියා වා දින්නමෙව කාසාවං වට්ටති, අදින්නං න වට්ටති, සචෙපි තස්සෙව සන්තකං හොති, කො පන වාදො උපජ්ඣායමූලකෙ! අයං ‘‘පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදාපෙත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කාරාපෙත්වා’’ති එත්ථ විනිච්ඡයො.

อนึ่ง ผ้านุ่งหรือผ้าห่มใดที่กุลบุตรนุ่งหรือห่มเองโดยไม่ได้รับคำสั่ง พึงปลดออกแล้วให้ใหม่. จริงอยู่ ผ้ากาสายะที่ภิกษุให้ด้วยมือของตนเองหรือด้วยอาณัติเท่านั้นจึงจะควร, ผ้าที่ไม่ได้ให้ไม่ควร, แม้หากเป็นของกุลบุตรนั้นเอง ผ้าที่ไม่ได้ให้ก็ไม่ควร, แล้วจะกล่าวอะไรถึงผ้าที่มีอุปัชฌาย์เป็นเจ้าของเล่า! วินิจฉัยนี้อยู่ในพระบาลีที่ว่า 'ในเบื้องต้น ปลงผมและหนวดแล้ว ให้นุ่งห่มผ้ากาสายะแล้ว ให้ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า'.

භික්ඛූනං පාදෙ වන්දාපෙත්වාති යෙ තත්ථ සන්නිපතිතා භික්ඛූ, තෙසං පාදෙ වන්දාපෙත්වා; අථ සරණග්ගහණත්ථං උක්කුටිකං නිසීදාපෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාපෙත්වා එවං වදෙහීති වත්තබ්බො. ‘‘යමහං වදාමි, තං වදෙහී’’ති වත්තබ්බො. අථස්ස උපජ්ඣායෙන වා ආචරියෙන වා ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’තිආදිනා නයෙන සරණානි දාතබ්බානි යථාවුත්තපටිපාටියාව න උප්පටිපාටියා. සචෙ හි එකපදම්පි එකක්ඛරම්පි උප්පටිපාටියා දෙති, බුද්ධං සරණංයෙව වා තික්ඛත්තුං දත්වා පුන ඉතරෙසු එකෙකං තික්ඛත්තුං දෙති, අදින්නානි හොන්ති සරණානි.

การให้กราบเท้าพระภิกษุทั้งหลาย หมายถึง ให้กราบเท้าพระภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกันอยู่ในสถานที่นั้น จากนั้นเพื่อประโยชน์แก่การรับสรณะ ให้ผู้นั่งกระโหย่ง ประนมมือขึ้น แล้วพึงบอกว่า “จงกล่าวอย่างนี้” หรือพึงบอกว่า “เรากล่าวสิ่งใด ท่านจงกล่าวสิ่งนั้น” หลังจากนั้น อุปัชฌาย์หรืออาจารย์พึงให้สรณะทั้งหลายโดยนัยมี “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” เป็นต้น ตามลำดับที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น ไม่พึงให้โดยลำดับที่ผิด หากให้แม้เพียงบทเดียวหรืออักษรเดียวโดยลำดับที่ผิด หรือให้เพียง “พุทธัง สรณัง” สามครั้งแล้วจึงให้บทอื่นที่เหลือแต่ละบทสามครั้ง สรณะเหล่านั้นก็ชื่อว่ายังไม่ได้ให้

ඉමඤ්ච පන සරණගමනූපසම්පදං පටික්ඛිපිත්වා අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා එකතො සුද්ධියා වට්ටති. සාමණෙරපබ්බජ්ජා පන උභතොසුද්ධියාව වට්ටති, නො එකතො සුද්ධියා. තස්මා උපසම්පදාය සචෙ ආචරියො ඤත්තිදොසඤ්චෙව කම්මවාචාදොසඤ්ච වජ්ජෙත්වා කම්මං කරොති, සුකතං හොති. පබ්බජ්ජාය පන ඉමානි තීණි සරණානි බුකාරධකාරාදීනං බ්‍යඤ්ජනානං ඨානකරණසම්පදං අහාපෙන්තෙනෙව ආචරියෙනපි අන්තෙවාසිකෙනපි වත්තබ්බානි. සචෙ ආචරියො වත්තුං සක්කොති, අන්තෙවාසිකො න සක්කොති; අන්තෙවාසිකො වා සක්කොති, ආචරියො න සක්කොති; උභොපි වා න සක්කොන්ති, න වට්ටති. සචෙ පන උභොපි සක්කොන්ති, වට්ටති.

อนึ่ง การอุปสมบทด้วยสรณคมน์นี้ถูกปฏิเสธแล้ว การอุปสมบทที่ทรงอนุญาตนั้นย่อมใช้ได้ด้วยความบริสุทธิ์ของฝ่ายเดียว แต่การบรรพชาเป็นสามเณรนั้นย่อมใช้ได้ด้วยความบริสุทธิ์ของทั้งสองฝ่ายเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความบริสุทธิ์ของฝ่ายเดียว เพราะฉะนั้น ในการอุปสมบท หากอาจารย์กระทำกรรมโดยเว้นจากโทษของญัตติและโทษของกรรมวาจาแล้ว ย่อมเป็นอันกระทำดีแล้ว แต่ในการบรรพชา สรณะทั้งสามนี้ อาจารย์และอันเตวาสิกพึงกล่าวโดยไม่ให้เสียความสมบูรณ์ของฐานกรณ์ของพยัญชนะมีอักษร “พุ” และ “ธะ” เป็นต้น หากอาจารย์สามารถกล่าวได้ แต่อันเตวาสิกไม่สามารถกล่าวได้ หรืออันเตวาสิกสามารถกล่าวได้ แต่อาจารย์ไม่สามารถกล่าวได้ หรือทั้งสองฝ่ายไม่สามารถกล่าวได้ ย่อมไม่ใช้ได้ แต่หากทั้งสองฝ่ายสามารถกล่าวได้ ย่อมใช้ได้

ඉමානි [Pg.251] ච පන දදමානෙන ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එවං එකසම්බන්ධානි අනුනාසිකන්තානි වා කත්වා දාතබ්බානි, ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එවං විච්ඡින්දිත්වා මකාරන්තානි වා කත්වා දාතබ්බානි. අන්ධකට්ඨකථායං නාමං සාවෙත්වා ‘‘අහං භන්තෙ බුද්ධරක්ඛිතො යාවජීවං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වුත්තං, තං එකඅට්ඨකථායම්පි නත්ථි, පාළියම්පි න වුත්තං, තෙසං රුචිමත්තමෙව, තස්මා න ගහෙතබ්බං. න හි තථා අවදන්තස්ස සරණං කුප්පතීති.

อนึ่ง เมื่อให้สรณะเหล่านี้ อาจารย์ผู้ให้สรณะจะให้โดยทำเป็นคำต่อเนื่องกัน มีที่สุดเป็นอนุนาสิก (นิคคหิต) เช่น “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” ก็ได้ หรือจะให้โดยแยกคำ มีที่สุดเป็นอักษร “มะ” เช่น “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” ก็ได้ คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะว่า ให้แจ้งชื่อของกุลบุตรผู้จะบรรพชาแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อพุทธรักขิตะ ขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต” ดังนี้ คำนั้นไม่มีอยู่ในอรรถกถาแม้สักแห่งเดียว และไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีด้วย เป็นเพียงความพอใจของอาจารย์อรรถกถาเหล่านั้นเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรยึดถือ เพราะเหตุว่าสรณะของบุคคลผู้ไม่กล่าวอย่างนั้น ย่อมไม่กำเริบ

අනුජානාමි භික්ඛවෙ ඉමෙහි තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජං උපසම්පදන්ති ඉමෙහි බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමීතිආදීහි එවං තික්ඛත්තුං උභතොසුද්ධියා වුත්තෙහි තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජඤ්චෙව උපසම්පදඤ්ච අනුජානාමීති අත්ථො. තත්ථ යස්මා උපසම්පදා පරතො පටික්ඛිත්තා, තස්මා සා එතරහි සරණමත්තෙනෙව න රුහති. පබ්බජ්ජා පන යස්මා පරතො ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉමෙහි තීහි සරණගමනෙහි සාමණෙරපබ්බජ්ජ’’න්ති අනුඤ්ඤාතා එව, තස්මා සා එතරහිපි සරණමත්තෙනෙව රුහති. එත්තාවතා හි සාමණෙරභූමියං පතිට්ඨිතො හොති.

“ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบรรพชาและการอุปสมบทด้วยสรณคมน์สามประการนี้” หมายความว่า เราอนุญาตการบรรพชาและการอุปสมบทด้วยสรณคมน์สามประการที่กล่าวแล้วสามครั้งโดยความบริสุทธิ์ของทั้งสองฝ่าย มี “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” เป็นต้น ในบรรดาการบรรพชาและการอุปสมบทนั้น เพราะการอุปสมบทถูกปฏิเสธในภายหลัง ฉะนั้นในปัจจุบัน การอุปสมบทนั้นจึงไม่สำเร็จด้วยสรณะเพียงอย่างเดียว แต่การบรรพชา เพราะถูกอนุญาตในภายหลังว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบรรพชาเป็นสามเณรด้วยสรณคมน์สามประการนี้” ฉะนั้นในปัจจุบัน การบรรพชานั้นจึงสำเร็จด้วยสรณะเพียงอย่างเดียว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมเป็นอันตั้งอยู่ในภูมิแห่งสามเณร

සචෙ පනෙස මතිමා හොති පණ්ඩිතජාතිකො, අථස්ස තස්මිංයෙව ඨානෙ සික්ඛාපදානි උද්දිසිතබ්බානි. කථං? යථා භගවතා උද්දිට්ඨානි. වුත්තඤ්හෙතං –

อนึ่ง หากสามเณรผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา มีชาติเป็นบัณฑิต พึงแสดงสิกขาบทแก่เขาในสถานที่นั้นเอง จะแสดงอย่างไร? พึงแสดงตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සාමණෙරානං දස සික්ඛාපදානි, තෙසු ච සාමණෙරෙහි සික්ඛිතුං. පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා වෙරමණී, අබ්‍රහ්මචරියා වෙරමණී, මුසාවාදා වෙරමණී, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණී, විකාලභොජනා වෙරමණී, නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා වෙරමණී, මාලාගන්ධවිලෙපනධාරණමණ්ඩනවිභූසනට්ඨානා වෙරමණී, උච්චාසයනමහාසයනා වෙරමණී, ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා වෙරමණී’’ති (මහාව. 106).

“ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท ๑๐ ประการแก่สามเณร และอนุญาตให้สามเณรศึกษาในสิกขาบท ๑๐ ประการนั้น คือ งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์ งดเว้นจากการประพฤติผิดพรหมจรรย์ งดเว้นจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท งดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล งดเว้นจากการฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคมดนตรี และการดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล งดเว้นจากการทัดทรง ประดับ และตกแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ งดเว้นจากการนอนบนที่นอนสูงและที่นอนใหญ่ งดเว้นจากการรับทองและเงิน ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท ๑๐ ประการเหล่านี้แก่สามเณร และอนุญาตให้สามเณรศึกษาในสิกขาบท ๑๐ ประการเหล่านี้”

අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමො යාවජීවං පාණාතිපාතා වෙරමණිසික්ඛාපදං

แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อ... ขอสมาทานสิกขาบทคือเจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ตลอดชีวิต”

සමාදියාමී’’ති එවං සරණදානං විය සික්ඛාපදදානම්පි වුත්තං, තං නෙව පාළියං න අට්ඨකථාසු අත්ථි, තස්මා යථාපාළියාව උද්දිසිතබ්බානි. පබ්බජ්ජා හි සරණගමනෙහෙව සිද්ධා, සික්ඛාපදානි පන කෙවලං සික්ඛාපරිපූරණත්ථං [Pg.252] ජානිතබ්බානි. තස්මා තානි පාළියං ආගතනයෙන උග්ගහෙතුං අසක්කොන්තස්ස යාය කායචි භාසාය අත්ථවසෙනපි ආචික්ඛිතුං වට්ටති. යාව පන අත්තනා සික්ඛිතබ්බසික්ඛාපදානි න ජානාති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණට්ඨානනිසජ්ජාදීසු පානභොජනාදිවිධිම්හි ච න කුසලො හොති, තාව භොජනසාලං වා සලාකභාජනට්ඨානං වා අඤ්ඤං වා තථාරූපට්ඨානං න පෙසෙතබ්බො, සන්තිකාවචරොයෙව කාතබ්බො, බාලදාරකො විය පටිජග්ගිතබ්බො, සබ්බමස්ස කප්පියාකප්පියං ආචික්ඛිතබ්බං, නිවාසනපාරුපනාදීසු ආභිසමාචාරිකෙසු විනෙතබ්බො. තෙනාපි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං සාමණෙරං නාසෙතු’’න්ති (මහාව. 108) එවං පරතො වුත්තානි දස නාසනඞ්ගානි ආරකා පරිවජ්ජෙත්වා ආභිසමාචාරිකං පරිපූරෙන්තෙන දසවිධෙ සීලෙ සාධුකං සික්ඛිතබ්බන්ති.

“สมาทาน” การให้สิกขาบทอย่างนี้ เหมือนกับการให้สรณะนั้น ไม่ได้มีอยู่ในพระบาลีและไม่ได้มีอยู่ในอรรถกถาอื่น ๆ เพราะฉะนั้น จึงพึงแสดงตามพระบาลีเท่านั้น เพราะการบรรพชาสำเร็จได้ด้วยสรณคมน์ทั้งหลายเท่านั้น ส่วนสิกขาบทนั้นพึงรู้ไว้เพื่อความบริบูรณ์แห่งการศึกษาเท่านั้น เพราะฉะนั้น สำหรับผู้ที่ไม่สามารถเรียนรู้สิกขาบทเหล่านั้นตามนัยที่มาในพระบาลี พึงบอกกล่าวด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งโดยอำนาจแห่งเนื้อความก็ได้ อนึ่ง ตราบใดที่สามเณรใหม่ยังไม่รู้สิกขาบทที่พึงศึกษา และยังไม่ชำนาญในเรื่องการทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวร การยืน และการนั่ง เป็นต้น และระเบียบในการดื่มและการฉันเป็นต้น ตราบนั้นไม่พึงส่งเขาไปโรงฉัน หรือสถานที่แจกสลาก หรือสถานที่อื่นใดที่มีลักษณะเช่นนั้น พึงให้เขาอยู่ใกล้ชิดอาจารย์หรืออุปัชฌาย์เท่านั้น พึงประคับประคองเหมือนเด็กเล็ก พึงบอกกล่าวสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะทั้งหมดแก่เขา พึงฝึกฝนในอาภิสมาจาริกวัตรมีการนุ่งและการห่มเป็นต้น สามเณรนั้นก็พึงหลีกเลี่ยงนาสนังคะ (องค์แห่งการนาสนะ) ๑๐ ประการที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำสามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ประการให้พินาศไป” โดยห่างไกล และพึงบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรให้บริบูรณ์ พึงศึกษาในศีล ๑๐ ประการให้ดี

පබ්බජ්ජාකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการบรรพชาจบลงแล้ว

දුතියමාරකථා

เรื่องมารที่สอง

35. මය්හං ඛො භික්ඛවෙති මයා ඛොති අත්ථො. අථ වා යො මය්හං යොනිසො මනසිකාරො, තෙන හෙතුනාති අත්ථො. පුන අනුප්පත්තාති එත්ථ විභත්තිං පරිණාමෙත්වා මයාති වත්තබ්බං.

๓๕. คำว่า “มยฺหํ โข ภิกฺขเว” หมายความว่า “อันเราแล” อีกนัยหนึ่ง หมายความว่า “เพราะเหตุคือโยนิโสมนสิการของเราใด” อนึ่ง ในบทว่า “อนุปฺปตฺตา” นี้ พึงเปลี่ยนวิภัตติแล้วกล่าวว่า “มยา”

දුතියමාරකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องมารที่ ๒ จบแล้ว

භද්දවග්ගියකථා

เรื่องภัททวัคคีย์

36. භද්දවග්ගියාති තෙ කිර රාජකුමාරා රූපෙන ච චිත්තෙන ච භද්දකා වග්ගබන්ධෙන ච විචරන්ති, තස්මා ‘‘භද්දවග්ගියා’’ති වුච්චන්ති. තෙන හි වොති එත්ථ වොකාරො නිපාතමත්තො. ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති කෙසඤ්චි සොතාපත්තිමග්ගො, කෙසඤ්චි සකදාගාමිමග්ගො, කෙසඤ්චි අනාගාමිමග්ගො උදපාදි. තයොපි හි එතෙ මග්ගා ‘‘ධම්මචක්ඛූ’’ති වුච්චන්ති. තෙ කිර තුණ්ඩිලජාතකෙ තිංසධුත්තා අහෙසුං, අථ තුණ්ඩිලොවාදං සුත්වා පඤ්චසීලානි රක්ඛිංසු; ඉදං නෙසං පුබ්බකම්මං.

๓๖. คำว่า ภัททวัคคีย์ นั้น คือ เจ้าชายเหล่านั้นเป็นผู้ดีงามด้วยรูปและด้วยจิตใจ และเที่ยวไปเป็นหมู่คณะ เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อว่า ภัททวัคคีย์ คำว่า โว ในบทว่า เตนหิ โว นั้นเป็นเพียงนิบาต คำว่า ธัมมจักขุเกิดขึ้นแล้วนั้น คือ โสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นแก่เจ้าชายบางองค์ สกทาคามิมรรคเกิดขึ้นแก่บางองค์ อนาคามิมรรคเกิดขึ้นแก่บางองค์ มรรคทั้งสามนี้แลเรียกว่า ธัมมจักขุ เจ้าชายเหล่านั้นเคยเป็นนักเลงสุรา ๓๐ คนในตุณฑิลชาดก ครั้นได้ฟังโอวาทของตุณฑิลแล้วก็รักษาศีล ๕ นี้เป็นบุพพกรรมของเจ้าชายเหล่านั้น

භද්දවග්ගියකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องภัททวัคคีย์จบแล้ว

උරුවෙලපාටිහාරියකථා

เรื่องปาฏิหาริย์ที่อุรุเวลา

37. පමුඛොති පුබ්බඞ්ගමො. පාමොක්ඛොති උත්තමො විසුද්ධපඤ්ඤො.

๓๗. คำว่า ประมุข คือ ผู้ไปข้างหน้า คำว่า ปาโมกข์ คือ ผู้สูงสุด ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ยิ่ง

38. අනුපහච්චාති [Pg.253] අවිනාසෙත්වා. තෙජසා තෙජන්ති අත්තනො තෙජෙන නාගස්ස තෙජං. පරියාදියෙය්‍යන්ති අභිභවෙය්‍යං, විනාසෙය්‍යං වාති. මක්ඛන්ති කොධං. නත්වෙව ච ඛො අරහා යථා අහන්ති අත්තානං ‘‘අරහා අහ’’න්ති මඤ්ඤමානො වදති.

๓๘. คำว่า อนุปหัจจะ คือ ไม่ทำลาย คำว่า เตชสา เตชันติ คือ ด้วยเดชของตนครอบงำเดชของนาค คำว่า ปริยาทิเยยยัง คือ พึงครอบงำ หรือ พึงทำลาย คำว่า มักขะ คือ ความโกรธ คำว่า นัตเยวะ จะ โข อรหา ยถา อะหัง นั้น คือ ผู้ที่สำคัญตนว่า 'เราเป็นพระอรหันต์' แล้วกล่าว (คำนี้)

39. නෙරඤ්ජරායං භගවාතිආදිකා ගාථායො පච්ඡා පක්ඛිත්තා.

๓๙. คาถาทั้งหลายมีคำว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ แม่น้ำเนรัญชรา' เป็นต้น ถูกใส่ไว้ภายหลัง (ในการสังคายนา)

44-9. විස්සජ්ජෙය්‍යන්ති සුක්ඛාපනත්ථාය පසාරෙත්වා ඨපෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘භන්තෙ ආහර හත්ථ’’න්ති එවං වදන්තො විය ඔණතොති ආහරහත්ථො. උය්‍යොජෙත්වාති විස්සජ්ජෙත්වා. මන්දාමුඛියොති අග්ගිභාජනානි වුච්චන්ති.

คำว่า วิสสัชเชยยัง มีอรรถว่า พึงแผ่ไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำให้แห้ง คำว่า อาหรหัตถะ คือ ก้มลงราวกับกล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกเถิด' คำว่า อุโยเชตวา คือ ปล่อยไปแล้ว คำว่า มันทามุขี นั้น หมายถึง ภาชนะไฟ

51. චිරපටිකාති චිරකාලතො පට්ඨාය.

๕๑. คำว่า จิรปฏิกา คือ ตั้งแต่กาลนานมา

52. කෙසමිස්සන්තිආදීසු කෙසා එව කෙසමිස්සං. එස නයො සබ්බත්ථ. ඛාරිකාජන්ති ඛාරිභාරො.

๕๒. ในบททั้งหลายมีคำว่า เกสมิสสะ เป็นต้น ผมเท่านั้นเรียกว่า เกสมิสสะ วิธีนี้พึงทราบในบททั้งปวง คำว่า ขาริกาชา คือ หาบเครื่องบริขาร

උරුවෙලපාටිහාරියකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปาฏิหาริย์ที่อุรุเวลาจบแล้ว

බිම්බිසාරසමාගමකථා

เรื่องการเสด็จพบพระเจ้าพิมพิสาร

55. ලට්ඨිවනෙති තාලුය්‍යානෙ. සුප්පතිට්ඨෙ චෙතියෙති අඤ්ඤතරස්මිං වටරුක්ඛෙ; තස්ස කිරෙතං නාමං. ද්වාදසනහුතෙහීති එත්ථ එකං නහුතං දසසහස්සානි. අජ්ඣභාසීති තෙසං කඞ්ඛාච්ඡෙදනත්ථං අභාසි.

๕๕. คำว่า ลัฏฐิวัน คือ ในสวนตาล คำว่า สุปปติฏฐเจดีย์ คือ ต้นไทรต้นหนึ่ง ชื่อว่า สุปปติฏฐะ คำว่า ด้วยหนึ่งหมื่นสองพัน ในบทนี้ หนึ่งนะหุตะเท่ากับหนึ่งหมื่น คำว่า อัชฌภาสี คือ ตรัสแล้วเพื่อประโยชน์แก่การตัดความสงสัยของพราหมณ์และคฤหบดีเหล่านั้น

කිසකොවදානොති තාපසචරියාය කිසසරීරත්තා ‘‘කිසකො’’ති ලද්ධනාමානං තාපසානං ඔවාදකො අනුසාසකො සමානොති අත්ථො. අථ වා සයං කිසකො තාපසො සමානො වදානො ච අඤ්ඤෙ ඔවදන්තො අනුසාසන්තොතිපි අත්ථො. කථං පහීනන්ති කෙන කාරණෙන පහීනං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ත්වං උරුවෙලවාසිඅග්ගිපරිචාරකානං තාපසානං සයං ඔවාදාචරියො සමානො කිං දිස්වා පහාසි, පුච්ඡාමි තං එතමත්ථං කෙන කාරණෙන තව අග්ගිහුත්තං පහීන’’න්ති.

คำว่า กิสกาวาทานะ มีอรรถว่า เป็นผู้ให้โอวาทและสั่งสอนแก่ดาบสทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่า 'กิสกะ' เพราะมีร่างกายซูบผอมด้วยการบำเพ็ญตบะ อีกนัยหนึ่ง มีอรรถว่า เป็นดาบสผู้ซูบผอมเองและเป็นผู้ให้โอวาทและสั่งสอนแก่ผู้อื่น คำว่า กถัง ปหีนัง คือ ด้วยเหตุอะไรจึงละได้แล้ว ความข้อนี้กล่าวไว้ว่า 'อุรุเวลกัสสปะ ท่านเป็นอาจารย์ผู้ให้โอวาทแก่ดาบสผู้บูชาไฟทั้งหลายผู้อยู่ในอุรุเวลา ท่านเห็นอะไรจึงละ (การบูชาไฟ) ได้แล้ว เราถามท่านถึงเรื่องนี้ว่า ด้วยเหตุอะไรการบูชาไฟของท่านจึงถูกละแล้ว'

දුතියගාථාය අයමත්ථො – එතෙ රූපාදිකෙ කාමෙ ඉත්ථියො ච යඤ්ඤා අභිවදන්ති, ස්වාහං එතං සබ්බම්පි රූපාදිකං කාමප්පභෙදං ඛන්ධුපධීසු මලන්ති ඤත්වා යස්මා ඉමෙ යිට්ඨහුතප්පභෙදා යඤ්ඤා මලමෙව වදන්ති, තස්මා න යිට්ඨෙ න හුතෙ අරඤ්ජිං; යිට්ඨෙ වා හුතෙ වා නාභිරමින්ති අත්ථො.

อรรถของคาถาที่สองนี้คือ ยัญทั้งหลายย่อมกล่าวถึงกามทั้งหลายมีรูปเป็นต้นและสตรีเหล่านี้ ข้าพเจ้าทราบว่ากามประเภทมีรูปเป็นต้นทั้งหมดนี้เป็นมลทินในขันธูปธิ เพราะยัญทั้งหลายมีประเภทคือยัญใหญ่และยัญเล็กเหล่านี้ย่อมกล่าวถึงแต่มลทินเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็ก ไม่เพลิดเพลินในการบูชายัญใหญ่หรือยัญเล็ก

තතියගාථාය [Pg.254] – අථ කොචරහීති අථ ක්වචරහි. සෙසං උත්තානමෙව.

ในคาถาที่สาม คำว่า อถ โกจระหิ คือ ถ้าเช่นนั้น พึงยินดีในที่ไหน ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนแล้ว

චතුත්ථගාථාය – පදන්ති නිබ්බානපදං. සන්තසභාවතාය සන්තං. උපධීනං අභාවෙන අනුපධිකං. රාගකිඤ්චනාදීනං අභාවෙන අකිඤ්චනං. තීසු භවෙසු අලග්ගතාය යං කාමභවං යඤ්ඤා වදන්ති, තස්මිම්පි කාමභවෙ අසත්තං. ජාතිජරාමරණානං අභාවෙන අනඤ්ඤථාභාවිං. අත්තනා භාවිතෙන මග්ගෙනෙව අධිගන්තබ්බං, න අඤ්ඤෙන කෙනචි අධිගමෙතබ්බන්ති අනඤ්ඤනෙය්‍යං. යස්මා ඊදිසං පදමද්දසං, තස්මා න යිට්ඨෙ න හුතෙ අරඤ්ජිං. තෙන කිං දස්සෙති? යො අහං දෙවමනුස්සලොකසම්පත්තිසාධකෙ න යිට්ඨෙ න හුතෙ අරඤ්ජිං, සො කිං වක්ඛාමි ‘‘එත්ථ නාම මෙ දෙවමනුස්සලොකෙ රතො මනො’’ති.

ในคาถาที่สี่ คำว่า บท คือ บทคือนิพพาน คำว่า สงบ เพราะมีสภาพสงบ คำว่า ไม่มีอุปธิ เพราะไม่มีอุปธิทั้งหลาย คำว่า ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล เพราะไม่มีราคะเป็นต้นอันเป็นเครื่องกังวล คำว่า ไม่ติดข้อง แม้ในกามภพที่ยัญทั้งหลายกล่าวถึง เพราะไม่ติดข้องในภพทั้งสาม คำว่า ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะไม่มีชาติ ชรา มรณะ คำว่า อันผู้อื่นไม่พึงนำไปได้ เพราะพึงบรรลุได้ด้วยมรรคที่ตนอบรมแล้วเท่านั้น ไม่พึงบรรลุได้ด้วยผู้อื่น เพราะข้าพเจ้าได้เห็นบทเช่นนี้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็ก ด้วยคำนั้นแสดงอะไร? คือ เราผู้ไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็กอันเป็นเครื่องสำเร็จสมบัติในเทวโลกและมนุษยโลก จะกล่าวอะไรว่า 'จิตของเรายินดีในเทวโลกและมนุษยโลกชื่อนี้' เล่า

56. එවං සබ්බලොකෙ අනභිරතිභාවං පකාසෙත්වා අථ ඛො ආයස්මා උරුවෙලකස්සපො ‘‘සාවකොහමස්මී’’ති එවං භගවතො සාවකභාවං පකාසෙසි. තඤ්ච ඛො ආකාසෙ විවිධානි පාටිහාරියානි දස්සෙත්වා. ධම්මචක්ඛුන්ති සොතාපත්තිමග්ගඤාණං.

๕๖. เมื่อแสดงความเป็นผู้ไม่ยินดีในโลกทั้งปวงอย่างนี้แล้ว ครั้งนั้น ท่านพระอุรุเวลกัสสปะได้ประกาศความเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าพระองค์เป็นสาวก' และได้แสดงความเป็นสาวกนั้นด้วยการแสดงปาฏิหาริย์ต่างๆ ในอากาศ คำว่า ธัมมจักขุ คือ โสดาปัตติมรรคญาณ

57. අස්සාසකාති ආසීසනා; පත්ථනාති අත්ථො. එසාහං භන්තෙති එත්ථ පන කිඤ්චාපි මග්ගප්පටිවෙධෙනෙවස්ස සිද්ධං සරණගමනං, තත්ථ පන නිච්ඡයගමනමෙව ගතො, ඉදානි වාචාය අත්තසන්නිය්‍යාතනං කරොති. මග්ගවසෙනෙවායං නියතසරණතං පත්තො, තං පරෙසං වාචාය පාකටං කරොන්තො පණිපාතගමනඤ්ච ගච්ඡන්තො එවං වදති.

๕๗. คำว่า อัสสาสกา มีอรรถว่า ความปรารถนา หรือ ความตั้งใจ ในบทว่า เอสาหัง ภันเต นี้ แม้ว่าการถึงสรณะของพระเจ้าพิมพิสารนั้นสำเร็จแล้วด้วยการแทงตลอดมรรค แต่ในขณะนั้นเป็นการถึงสรณะด้วยความตั้งใจเท่านั้น บัดนี้ พระองค์ทรงกระทำอัตตสันนิยาตนะ (การมอบตน) ด้วยวาจา พระองค์ทรงบรรลุความเป็นผู้มีสรณะอันแน่นอนด้วยอำนาจแห่งมรรค และทรงประสงค์จะทำให้ความเป็นผู้มีสรณะอันแน่นอนนั้นปรากฏแก่ผู้อื่นด้วยวาจา และทรงประสงค์จะถึงสรณะด้วยการนอบน้อม จึงตรัสอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้' เป็นต้น

58. සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණොති සිඞ්ගීසුවණ්ණනික්ඛෙන සමානවණ්ණො. දසවාසොති දසසු අරියවාසෙසු වුත්ථවාසො. දසධම්මවිදූති දසකම්මපථවිදූ. දසභි චුපෙතොති දසහි අසෙක්ඛෙහි අඞ්ගෙහි උපෙතො. සබ්බධිදන්තොති සබ්බෙසු දන්තො; භගවතො හි චක්ඛුආදීසු කිඤ්චි අදන්තං නාම නත්ථි.

๕๘. คำว่า สิงคีนิกขสวัณโณ คือ มีวรรณะเสมอด้วยสีทองสิงคีขนาดหนึ่งนิกขะ คำว่า ทสวาสะ คือ มีอริยวัตรอันประพฤติแล้วในอริยวัตร ๑๐ ประการ คำว่า ทสธัมมวิทู คือ ผู้รู้กรรมบถ ๑๐ ประการ คำว่า ทสภิ จุเปโต คือ ผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ประการอันเป็นของอเสกขบุคคล คำว่า สัพพธิทันโต คือ ผู้ฝึกแล้วในอินทรีย์ทั้งปวง เพราะอินทรีย์มีจักษุเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีสิ่งใดที่ไม่ฝึกแล้ว

59. භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං එකමන්තං නිසීදීති භගවන්තං භුත්තවන්තං පත්තතො ච අපනීතපාණිං සල්ලක්ඛෙත්වා එකස්මිං පදෙසෙ නිසීදීති [Pg.255] අත්ථො. අත්ථිකානන්ති බුද්ධාභිවාදනගමනෙන ච ධම්මසවනෙන ච අත්ථිකානං. අභික්කමනීයන්ති අභිගන්තුං සක්කුණෙය්‍යං. අප්පාකිණ්ණන්ති අනාකිණ්ණං. අප්පසද්දන්ති වචනසද්දෙන අප්පසද්දං. අප්පනිග්ඝොසන්ති නගරනිග්ඝොසසද්දෙන අප්පනිග්ඝොසං. විජනවාතන්ති අනුසඤ්චරණජනස්ස සරීරවාතෙන විරහිතං. ‘‘විජනවාද’’න්තිපි පාඨො; අන්තො ජනවාදෙන රහිතන්ති අත්ථො. ‘‘විජනපාත’’න්තිපි පාඨො; ජනසඤ්චාරවිරහිතන්ති අත්ථො. මනුස්සරාහසෙය්‍යකන්ති මනුස්සානං රහස්සකිරියට්ඨානියං. පටිසල්ලානසාරුප්පන්ති විවෙකානුරූපං.

๕๙. คำว่า 'นั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง โดยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยแล้ว มีพระหัตถ์อันนำออกจากบาตรแล้ว' มีอรรถว่า 'สังเกตเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสวยแล้ว มีพระหัตถ์อันนำออกจากบาตรแล้ว จึงนั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง' คำว่า 'ผู้มีความต้องการ' หมายถึง ผู้มีความต้องการด้วยการไปเพื่อไหว้พระพุทธเจ้า และด้วยการฟังธรรม คำว่า 'ควรเข้าไป' หมายถึง พึงสามารถเพื่อเข้าไป คำว่า 'ไม่เกลื่อนกล่น' หมายถึง ไม่เกลื่อนกล่น (ด้วยผู้คน) คำว่า 'ไม่มีเสียง' หมายถึง ไม่มีเสียงด้วยเสียงพูด คำว่า 'ไม่มีเสียงอึกทึก' หมายถึง ไม่มีเสียงอึกทึกด้วยเสียงอึกทึกของเมือง คำว่า 'ปราศจากลมของคน' หมายถึง ปราศจากลมกายของหมู่ชนผู้สัญจรไปมา มีบทว่า 'วิชนวาทะ' ด้วย มีอรรถว่า 'ปราศจากเสียงของคนภายใน' มีบทว่า 'วิชนปาตะ' ด้วย มีอรรถว่า 'ปราศจากการสัญจรไปมาของคน' คำว่า 'เป็นที่ควรแก่การกระทำลับของมนุษย์' หมายถึง เป็นที่ควรแก่การกระทำลับของมนุษย์ คำว่า 'เหมาะสมแก่การหลีกเร้น' หมายถึง เหมาะสมแก่ความสงัด

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානපබ්බජ්ජාකථා

เรื่องการบวชของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ

60. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාති සාරිපුත්තො ච මොග්ගල්ලානො ච. තෙහි කතිකා කතා හොති ‘‘යො පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ආරොචෙතූ’’ති තෙ කිර උභොපි ගිහිකාලෙ උපතිස්සො කොලිතොති එවං පඤ්ඤායමානනාමා අඩ්ඪතෙය්‍යසතමාණවකපරිවාරා ගිරග්ගසමජ්ජං අගමංසු. තත්‍ර නෙසං මහාජනං දිස්වා එතදහොසි – ‘‘අයං නාම එවං මහාසත්තනිකායො අප්පත්තෙ වස්සසතෙ මරණමුඛෙ පතිස්සතී’’ති. අථ උභොපි උට්ඨිතාය පරිසාය අඤ්ඤමඤ්ඤං පුච්ඡිත්වා එකජ්ඣාසයා පච්චුපට්ඨිතමරණසඤ්ඤා සම්මන්තයිංසු ‘‘සම්ම මරණෙ සති අමතෙනාපි භවිතබ්බං, හන්ද මයං අමතං පරියෙසාමා’’ති අමතපරියෙසනත්ථං සඤ්චයස්ස ඡන්නපරිබ්බාජකස්ස සන්තිකෙ සපරිසා පබ්බජිත්වා කතිපාහෙනෙව තස්ස ඤාණවිසයෙ පාරං ගන්ත්වා අමතං අපස්සන්තා පුච්ඡිංසු ‘‘කිං නු ඛො, ආචරිය, අඤ්ඤොපෙත්ථ සාරො අත්ථී’’ති? ‘‘නත්ථාවුසො, එත්තකමෙව ඉද’’න්ති ච සුත්වා ‘‘තුච්ඡං ඉදං ආවුසො නිස්සාරං, යො දානි අම්හෙසු පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ඉතරස්ස ආරොචෙතූ’’ති කතිකං අකංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙහි කතිකා කතා හොතී’’තිආදි.

๖๐. คำว่า 'พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ' หมายถึง พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ คำว่า 'กติกาอันท่านเหล่านั้นทำแล้วว่า ผู้ใดบรรลุอมตะก่อน ผู้นั้นจงบอกแก่อีกคนหนึ่ง' มีอรรถว่า ท่านทั้งสองนั้นแล ในคราวเป็นคฤหัสถ์ มีชื่อปรากฏอย่างนี้ว่า อุปติสสะและโกลิตะ มีบริวารเป็นมาณพ 250 คน ได้ไปสู่มหรสพบนยอดเขา ในมหรสพนั้น ท่านทั้งสองเห็นมหาชนแล้ว ความคิดนี้ได้มีแก่ท่านเหล่านั้นว่า 'หมู่สัตว์หมู่ใหญ่เช่นนี้ ยังไม่ถึงร้อยปี จักตกไปในปากแห่งมัจจุ' ครั้นแล้ว ท่านทั้งสองเมื่อบริษัทเลิกแล้ว ถามกันและกันแล้ว มีอัธยาศัยเดียวกัน มีมรณสัญญาปรากฏ ได้ปรึกษากันว่า 'สหาย เมื่อความตายมีอยู่ อมตะก็พึงมี มาเถิด เราทั้งหลายจักแสวงหาอมตะกันเถิด' เพื่อประโยชน์แก่การแสวงหาอมตะ ได้บวชพร้อมด้วยบริวารในสำนักของสัญชัยปริพาชกผู้มีผ้าคลุม เพียงไม่กี่วันเท่านั้น ก็ไปถึงฝั่งในขอบเขตแห่งญาณของอาจารย์นั้นแล้ว ไม่เห็นอมตะ จึงถามว่า 'อาจารย์ สาระอื่นในธรรมนี้ยังมีอีกหรือ?' และได้ฟังว่า 'อาวุโส ไม่มี ธรรมนี้มีเพียงเท่านี้' จึงคิดว่า 'อาวุโส ธรรมนี้ว่างเปล่า ไม่มีสาระ บัดนี้ ผู้ใดในพวกเราบรรลุอมตะก่อน ผู้นั้นจงบอกแก่อีกคนหนึ่ง' ดังนี้ แล้วได้ทำกติกา (ข้อตกลง) กัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'กติกาอันท่านเหล่านั้นทำแล้ว' เป็นต้น

පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙනාතිආදීසු ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං වෙදිතබ්බං. අත්ථිකෙහි උපඤ්ඤාතං මග්ගන්ති එතං අනුබන්ධනස්ස කාරණවචනං; ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – ‘‘යංනූනාහං ඉමං භික්ඛුං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධෙය්‍යං, කස්මා[Pg.256]? යස්මා ඉදං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධනං නාම අත්ථිකෙහි උපඤ්ඤාතං මග්ගං ඤාතො චෙව උපගතො ච මග්ගො’’ති අත්ථො. අථ වා අත්ථිකෙහි අම්හෙහි ‘‘මරණෙ සති අමතෙනාපි භවිතබ්බ’’න්ති එවං කෙවලං අත්ථීති උපඤ්ඤාතං නිබ්බානං නාම, තං මග්ගන්තො පරියෙසන්තොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ในบทมีอาทิว่า 'ด้วยการก้าวไปอันน่าเลื่อมใส' พึงทราบว่าเป็นวจนะแห่งกรณะในอรรถอิตถัมภูตลักขณะ คำว่า 'หนทางที่ผู้มีความต้องการรู้แจ้งแล้ว' นี้เป็นวจนะแสดงเหตุแห่งการติดตาม เพราะคำนี้กล่าวไว้ว่า 'ถ้ากระไร เราพึงติดตามพระภิกษุรูปนี้ไปข้างหลังๆ เพราะเหตุไร? เพราะการติดตามไปข้างหลังๆ นี้ ชื่อว่าเป็นหนทางที่ผู้มีความต้องการรู้แจ้งแล้ว และเป็นหนทางที่รู้แล้วและเข้าถึงแล้ว' ดังนี้เป็นอรรถ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ด้วยว่า 'ชื่อว่านิพพานที่รู้แจ้งแล้วโดยความมีอยู่เท่านั้นว่า 'เมื่อความตายมีอยู่ อมตะก็พึงมี' อันเราทั้งหลายผู้มีความต้องการ แสวงหาซึ่งนิพพานนั้น'

පිණ්ඩපාතං ආදාය පටික්කමීති සුදින්නකණ්ඩෙ වුත්තප්පකාරං අඤ්ඤතරං කුට්ටමූලං උපසඞ්කමිත්වා නිසීදි. සාරිපුත්තොපි ඛො ‘‘අකාලො ඛො තාව පඤ්හං පුච්ඡිතු’’න්ති කාලං ආගමයමානො එකමන්තං ඨත්වා වත්තපටිපත්තිපූරණත්ථං කතභත්තකිච්චස්ස ථෙරස්ස අත්තනො කමණ්ඩලුතො උදකං දත්වා ධොතහත්ථපාදෙන ථෙරෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො සාරිපුත්තො පරිබ්බාජකො’’තිආදි. න තාහං සක්කොමීති න තෙ අහං සක්කොමි. එත්ථ ච පටිසම්භිදාප්පත්තො ථෙරො න එත්තකං න සක්කොති. අථ ඛො ඉමස්ස ධම්මගාරවං උප්පාදෙස්සාමීති සබ්බාකාරෙන බුද්ධවිසයෙ අවිසයභාවං ගහෙත්වා එවමාහ.

คำว่า 'ถือบิณฑบาตแล้วหลีกไป' หมายถึง เข้าไปใกล้โคนกำแพงแห่งใดแห่งหนึ่งซึ่งมีประการที่กล่าวไว้ในสุทินนกัณฑ์แล้วนั่ง แม้พระสารีบุตรปริพาชกนั้น รอคอยเวลาโดยคิดว่า 'ยังไม่ถึงเวลาที่จะถามปัญหา' ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง เพื่อประโยชน์แก่การบำเพ็ญวัตรปฏิบัติ ได้ถวายน้ำจากกุณฑีของตนแก่พระเถระผู้มีภัตกิจอันทำแล้ว ทำปฏิสันถารพร้อมกับพระเถระผู้มีพระหัตถ์และพระบาทอันล้างแล้ว จึงได้ถามปัญหา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้นแล พระสารีบุตรปริพาชก' เป็นต้น คำว่า 'เราไม่สามารถ' หมายถึง เราไม่สามารถแสดงธรรมแก่ท่านโดยพิสดาร และในบทนี้ พระเถระผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ไม่ใช่ไม่สามารถแสดงธรรมเพียงเท่านี้ แต่ว่า 'เราจักยังความเคารพในธรรมของปริพาชกนี้ให้เกิดขึ้น' ดังนี้ จึงถือเอาความเป็นผู้ไม่ใช่วิสัยในพุทธวิสัยโดยประการทั้งปวง แล้วกล่าวอย่างนี้

යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවාති හෙතුප්පභවා නාම පඤ්චක්ඛන්ධා; තෙනස්ස දුක්ඛසච්චං දස්සෙති. තෙසං හෙතුං තථාගතො ආහාති තෙසං හෙතු නාම සමුදයසච්චං; තඤ්ච තථාගතො ආහාති දස්සෙති. තෙසඤ්ච යො නිරොධොති තෙසං උභින්නම්පි සච්චානං යො අප්පවත්තිනිරොධො; තඤ්ච තථාගතො ආහාති අත්ථො. තෙනස්ස නිරොධසච්චං දස්සෙති. මග්ගසච්චං පනෙත්ථ සරූපතො අදස්සිතම්පි නයතො දස්සිතං හොති, නිරොධෙ හි වුත්තෙ තස්ස සම්පාපකො මග්ගො වුත්තොව හොති. අථ වා තෙසඤ්ච යො නිරොධොති එත්ථ තෙසං යො නිරොධො ච නිරොධුපායො චාති එවං ද්වෙපි සච්චානි දස්සිතානි හොන්තීති. ඉදානි තමෙවත්ථං පටිපාදෙන්තො ආහ – ‘‘එවංවාදී මහාසමණො’’ති.

คำว่า 'ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ' หมายถึง ขันธ์ 5 ชื่อว่าธรรมเกิดแต่เหตุ ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงทุกขสัจแก่พระสารีบุตรนั้น คำว่า 'พระตถาคตตรัสบอกเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น' หมายถึง ชื่อว่าเหตุแห่งขันธ์ 5 เหล่านั้น คือ สมุทยสัจ และพระตถาคตตรัสบอกสมุทยสัจนั้น ดังนี้ ย่อมแสดง คำว่า 'และความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด' มีอรรถว่า 'ความดับที่ไม่เป็นไปอีกแห่งสัจจะทั้งสองนั้นใด และพระตถาคตตรัสบอกนิโรธนั้น' ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงนิโรธสัจแก่พระสารีบุตรนั้น ส่วนมรรคสัจในบทนี้ แม้ไม่ได้แสดงโดยสภาพ ก็ชื่อว่าแสดงโดยนัย เพราะเมื่อนิโรธถูกกล่าวแล้ว มรรคอันยังนิโรธนั้นให้ถึง ก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้วนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า 'และความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด' นี้ สัจจะทั้งสองคือ นิโรธและความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด และอุบายแห่งนิโรธ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแล้ว บัดนี้ แสดงอรรถนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พระมหาสมณะมีปกติกล่าวอย่างนี้'

එසෙව ධම්මො යදි තාවදෙවාති සචෙපි ඉතො උත්තරි නත්ථි, එත්තකමෙව ඉදං සොතාපත්තිඵලමත්තමෙව පත්තබ්බං, තථාපි එසො එව ධම්මොති අත්ථො. පච්චබ්‍යත්ථ පදමසොකන්ති යං මයං පරියෙසමානා විචරාම, තං පදමසොකං පටිවිද්ධාත්ථ තුම්හෙ; පත්තං තං තුම්හෙහීති අත්ථො. අදිට්ඨං අබ්භතීතං බහුකෙහි කප්පනහුතෙහීති අම්හෙහි නාම ඉදං පදං බහුකෙහි [Pg.257] කප්පනහුතෙහි අදිට්ඨමෙව අබ්භතීතං; ඉති තස්ස පදස්ස අදිට්ඨභාවෙන දීඝරත්තං අත්තනො මහාජානිභාවං දීපෙති.

คำว่า 'ธรรมนี้เท่านั้น หากเพียงเท่านี้' มีอรรถว่า 'แม้ถ้าไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าโสดาปัตติผลนี้ โสดาปัตติผลเพียงเท่านี้เท่านั้นที่ควรบรรลุ ถึงกระนั้น ธรรมนี้เท่านั้นเป็นธรรมที่เราแสวงหา' คำว่า 'ท่านทั้งหลายบรรลุบทอันปราศจากโศกแล้ว' มีอรรถว่า 'นิพพานใดที่เราทั้งหลายเที่ยวแสวงหาอยู่ ท่านทั้งหลายบรรลุบทอันปราศจากโศกนั้นแล้ว นิพพานนั้นอันท่านทั้งหลายบรรลุแล้ว' คำว่า 'ไม่เคยเห็น ล่วงเลยไปแล้วด้วยกัปเป็นนหุตะ' หมายถึง ชื่อว่านิพพานนี้ อันเราทั้งหลายไม่เคยเห็นเลย ล่วงเลยไปแล้วด้วยกัปเป็นนหุตะ ด้วยความเป็นนิพพานที่ไม่ได้เห็นนั้น ย่อมแสดงความเป็นผู้มีความเสียหายใหญ่ของตนตลอดกาลนาน

62. ගම්භීරෙ ඤාණවිසයෙති ගම්භීරෙ චෙව ගම්භීරස්ස ච ඤාණස්ස විසයභූතෙ. අනුත්තරෙ උපධිසඞ්ඛයෙති නිබ්බානෙ. විමුත්තෙති තදාරම්මණාය විමුත්තියා විමුත්තෙ. බ්‍යාකාසීති ‘‘එතං මෙ සාවකයුගං භවිස්සති අග්ගං භද්දයුග’’න්ති වදන්තො සාවකපාරමිඤ්ඤාණෙ බ්‍යාකාසි. සාව තෙසං ආයස්මන්තානං උපසම්පදා අහොසීති සා එහිභික්ඛූපසම්පදායෙව තෙසං උපසම්පදා අහොසි. එවං උපසම්පන්නෙසු ච තෙසු මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො සත්තහි දිවසෙහි අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො, සාරිපුත්තත්ථෙරො අඩ්ඪමාසෙන.

๖๒. คำว่า "คัมภีระญาณวิสัย" นั้น คือ เป็นสิ่งที่ลึกซึ้งด้วย และเป็นอารมณ์ของญาณที่ลึกซึ้งด้วย คำว่า "อนุตตระอุปธิสังขยะ" นั้น คือ ในพระนิพพาน คำว่า "วิมุตติ" นั้น คือ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยวิมุตติอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์นั้น คำว่า "พยากาสิ" นั้น คือ ตรัสพยากรณ์ไว้ในญาณอันเป็นบารมีของพระสาวก โดยตรัสว่า 'คู่สาวกนี้ของเราจักเป็นคู่ยอดเยี่ยม คู่ประเสริฐสุด' คำว่า "สา เตสัง อายัสมันตานัง อุปสัมปทา อโหสิ" นั้น คือ อุปสมบทนั้นแล เป็นอุปสมบทของพระเถระเหล่านั้นด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา และในบรรดาพระเถระเหล่านั้นที่อุปสมบทแล้วอย่างนี้ พระมหาโมคคัลลานเถระได้ตั้งมั่นในอรหัตผลภายใน ๗ วัน ส่วนพระสารีบุตรเถระ (ตั้งมั่นในอรหัตผล) ภายในกึ่งเดือน

අතීතෙ කිර අනොමදස්සී නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. තස්ස සරදො නාම තාපසො සකෙ අස්සමෙ නානාපුප්ඵෙහි මණ්ඩපං කත්වා පුප්ඵාසනෙයෙව භගවන්තං නිසීදාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි තථෙව මණ්ඩපං කත්වා පුප්ඵාසනානි පඤ්ඤපෙත්වා අග්ගසාවකභාවං පත්ථෙසි. පත්ථයිත්වා ච සිරීවඩ්ඪස්ස නාම සෙට්ඨිනො පෙසෙසි ‘‘මයා අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථිතං, ත්වම්පි ආගන්ත්වා එකං ඨානං පත්ථෙහී’’ති. සෙට්ඨි නීලුප්පලමණ්ඩපං කත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං, තත්ථ භොජෙත්වා දුතියසාවකභාවං පත්ථෙසි. තෙසු සරදතාපසො සාරිපුත්තත්ථෙරො ජාතො, සිරීවඩ්ඪො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරොති ඉදං නෙසං පුබ්බකම්මං.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล พระพุทธเจ้าพระนามว่า อโนมทัสสี ได้อุบัติขึ้นในโลก ในสมัยของพระพุทธเจ้านั้น ดาบสชื่อว่า สารทะ ได้สร้างมณฑปด้วยดอกไม้นานาชนิดในอาศรมของตน แล้วนิมนต์พระผู้มีพระภาคให้นั่งบนอาสนะดอกไม้ และได้สร้างมณฑปด้วยดอกไม้เช่นเดียวกันสำหรับภิกษุสงฆ์ จัดอาสนะดอกไม้ถวาย แล้วตั้งความปรารถนาตำแหน่งอัครสาวก และเมื่อตั้งความปรารถนาแล้ว ได้ส่งคนไปหาสิริวัฑฒเศรษฐีว่า 'เราได้ตั้งความปรารถนาตำแหน่งอัครสาวกแล้ว ท่านก็จงมาตั้งความปรารถนาตำแหน่งหนึ่งเถิด' เศรษฐีได้สร้างมณฑปดอกบัวสีน้ำเงิน ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขในมณฑปนั้น แล้วตั้งความปรารถนาตำแหน่งทุติยสาวก ในบรรดาดาบสและเศรษฐีเหล่านั้น ดาบสสารทะได้เกิดเป็นพระสารีบุตรเถระ ส่วนสิริวัฑฒเศรษฐีได้เกิดเป็นพระมหาโมคคัลลานเถระ นี้เป็นบุพพกรรมของท่านเหล่านั้น

63. අපුත්තකතායාතිආදීසු යෙසං පුත්තා පබ්බජන්ති, තෙසං අපුත්තකතාය. යාසං පතී පබ්බජන්ති, තාසං වෙධබ්‍යාය විධවාභාවාය. උභයෙනාපි කුලුපච්ඡෙදාය. සඤ්චයානීති සඤ්චයස්ස අන්තෙවාසිකානි. මගධානං ගිරිබ්බජන්ති මගධානං ජනපදස්ස ගිරිබ්බජං නගරං. මහාවීරාති මහාවීරියවන්තො. නයමානානන්ති නයමානෙසු. භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, උපයොගත්ථෙ වා. කා උසූයා විජානතන්ති ධම්මෙන නයන්තීති එවං විජානන්තානං කා ඉස්සා.

๖๓. ในบทว่า "อปุตตกตายะ" เป็นต้นนั้น (หมายถึง) เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นผู้ไม่มีบุตรของบิดามารดาเหล่าใดที่บุตรของตนออกบวช เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นหม้ายของหญิงเหล่าใดที่สามีของตนออกบวช และเพื่อประโยชน์แก่การขาดสูญแห่งตระกูลด้วยทั้งสองอย่าง คำว่า "สัญจยานิ" นั้น คือ ศิษย์ผู้ใกล้ชิดของอาจารย์สัญชัย คำว่า "มาคธานัง คิริพพชัง" นั้น คือ เมืองราชคฤห์อันเป็นที่ล้อมรอบด้วยภูเขาของชนบทชื่อว่า มคธะ คำว่า "มหาวีรา" นั้น คือ ผู้มีวิริยะอันยิ่งใหญ่ คำว่า "นยมานานัง" นั้น คือ ในพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงนำไป คำนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถสัตตมีวิภัตติ หรือในอรรถทุติยาวิภัตติ คำว่า "กา อุสูยา วิชานันตานัง" นั้น คือ ความริษยาอะไรจักมีแก่บุคคลผู้รู้ว่า 'ย่อมนำไปโดยธรรม' อย่างนี้

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානපබ්බජ්ජාකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการบวชของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ จบลงแล้ว

උපජ්ඣායවත්තකථා

เรื่องวัตรของอุปัชฌาย์

64-5. අනුපජ්ඣායකාති වජ්ජාවජ්ජං උපනිජ්ඣායකෙන ගරුනා විරහිතා. අනාකප්පසම්පන්නාති න ආකප්පෙන සම්පන්නා; සමණසාරුප්පාචාරවිරහිතාති අත්ථො[Pg.258]. උපරිභොජනෙති භොජනස්ස උපරි. උත්තිට්ඨපත්තන්ති පිණ්ඩාය චරණකපත්තං. තස්මිඤ්හි මනුස්සා උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො, තස්මා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්තං. අථ වා උට්ඨහිත්වා පත්තං උපනාමෙන්තීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අනුජානාමි භික්ඛවෙ උපජ්ඣායන්ති උපජ්ඣායං ගහෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. පුත්තචිත්තං උපට්ඨපෙස්සතීති පුත්තො මෙ අයන්ති එවං ගෙහස්සිතපෙමවසෙන චිත්තං උපට්ඨපෙස්සති. එස නයො දුතියපදෙපි. සගාරවා සප්පතිස්සාති ගරුභාවඤ්චෙව ජෙට්ඨකභාවඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා. සභාගවුත්තිනොති සභාගජීවිකා. සාහූති වාතිආදීනි පඤ්ච පදානි උපජ්ඣායභාවසම්පටිච්ඡනවෙවචනානි. කායෙන විඤ්ඤාපෙතීති එවං සද්ධිවිහාරිකෙන ‘‘උපජ්ඣායො මෙ භන්තෙ හොහී’’ති තික්ඛත්තුං වුත්තෙ සචෙ උපජ්ඣායො ‘‘සාහූ’’තිආදීසු පඤ්චසු පදෙසු යස්ස කස්සචි පදස්ස වසෙන කායෙන වා වාචාය වා කායවාචාහි වා ‘‘ගහිතො තයා උපජ්ඣායො’’ති උපජ්ඣායග්ගහණං විඤ්ඤාපෙති, ගහිතො හොති උපජ්ඣායො. ඉදමෙව හි එත්ථ උපජ්ඣායග්ගහණං, යදිදං උපජ්ඣායස්ස ඉමෙසු පඤ්චසු පදෙසු යස්ස කස්සචි පදස්ස වාචාය වා සාවනං කායෙන වා අත්ථවිඤ්ඤාපනන්ති. කෙචි පන සාධූති සම්පටිච්ඡනං සන්ධාය වදන්ති. න තං පමාණං, ආයාචනදානමත්තෙන හි ගහිතො හොති උපජ්ඣායො, න එත්ථ සම්පටිච්ඡනං අඞ්ගං. සද්ධිවිහාරිකෙනාපි න කෙවලං ඉමිනා මෙ පදෙන උපජ්ඣායො ගහිතොති ඤාතුං වට්ටති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ දානි ථෙරො මය්හං භාරො, අහම්පි ථෙරස්ස භාරො’’ති ඉදම්පි ඤාතුං වට්ටති.

คำว่า "อนุปัชฌายกา" นั้น คือ ผู้ปราศจากอาจารย์ผู้คอยพิจารณาโทษน้อยใหญ่ คำว่า "อนากัปปสัมปันนา" นั้น คือ ไม่สมบูรณ์ด้วยอาจาระ (กิริยามารยาท) หมายความว่า ปราศจากอาจาระที่สมควรแก่สมณะ คำว่า "อุปริโภชเน" นั้น คือ เหนือโภชนะ คำว่า "อุตติฏฐปัตตัง" นั้น คือ บาตรที่ใช้เที่ยวบิณฑบาต เพราะมนุษย์ทั้งหลายย่อมสำคัญว่ามีเดนในบาตรนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า "อุตติฏฐปัตตัง" อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า 'ยืนขึ้นแล้วน้อมบาตรเข้าไป' อย่างนี้ คำว่า "อนุชานามิ ภิกขเว อุปัชฌายัง" นั้น มีอรรถว่า 'เราอนุญาตเพื่อถือเอาอุปัชฌาย์' คำว่า "ปุตตจิตตัง อุปัฏฐเปสสติ" นั้น คือ จักตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจแห่งความรักที่อาศัยเรือนว่า 'ศิษย์สัทธิวิหาริกนี้เป็นบุตรของเรา' นัยนี้พึงทราบในบทที่สอง (คือ ปิตุจิตตัง) ด้วย คำว่า "สคารวา สัปปติสสา" นั้น คือ ตั้งความเคารพและตั้งความเป็นผู้ใหญ่ไว้ คำว่า "สภาควุตติโน" นั้น คือ ผู้มีชีวิตเสมอกัน บท ๕ บทมีคำว่า "สาธุ" เป็นต้น เป็นคำไวพจน์ของการยอมรับความเป็นอุปัชฌาย์ คำว่า "กาเยนะ วิญญาเปติ" นั้น คือ เมื่อสัทธิวิหาริกกล่าว ๓ ครั้งว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าเถิด' ถ้าอุปัชฌาย์บอกการถือเอาอุปัชฌาย์ด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยกายและวาจา โดยอาศัยบทใดบทหนึ่งใน ๕ บทมีคำว่า 'สาธุ' เป็นต้นว่า 'เธอถือเอาอุปัชฌาย์แล้ว' อุปัชฌาย์ก็เป็นอันถือเอาแล้ว เพราะการถือเอาอุปัชฌาย์ในที่นี้ ก็คือการบอกให้รู้ด้วยวาจา หรือการบอกให้รู้ความหมายด้วยกาย โดยอาศัยบทใดบทหนึ่งใน ๕ บทเหล่านี้ของอุปัชฌาย์นั่นเอง แต่อาจารย์บางพวกกล่าวถึงการถือเอาอุปัชฌาย์โดยมุ่งหมายการยอมรับซ้ำอีกว่า 'สาธุ' คำนั้นไม่เป็นประมาณ เพราะอุปัชฌาย์เป็นอันถือเอาแล้วด้วยเพียงการขอและการให้เท่านั้น การยอมรับซ้ำอีกไม่เป็นองค์ประกอบในที่นี้ สัทธิวิหาริกไม่พึงรู้เพียงว่า 'อุปัชฌาย์เป็นอันเราถือเอาแล้วด้วยบทนี้' แต่พึงรู้เรื่องนี้ด้วยว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป พระเถระเป็นภาระของเรา และเราก็เป็นภาระของพระเถระ'

66. තත්‍රායං සම්මාවත්තනාති යං වුත්තං සම්මා වත්තිතබ්බන්ති, තත්‍ර අයං සම්මාවත්තනා. කාලස්සෙව උට්ඨාය උපාහනා ඔමුඤ්චිත්වාති සචස්ස පච්චූසකාලෙ චඞ්කමනත්ථාය වා ධොතපාදපරිහරණත්ථාය වා පටිමුක්කා උපාහනා පාදගතා හොන්ති, තා කාලස්සෙව උට්ඨාය අපනෙත්වා. දන්තකට්ඨං දාතබ්බන්ති මහන්තං මජ්ඣිමං ඛුද්දකන්ති තීණි දන්තකට්ඨානි උපනෙත්වා තතො යං තීණි දිවසානි ගණ්හාති, චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය තාදිසමෙව දාතබ්බං. සචෙ අනියමං කත්වා යං වා තං වා ගණ්හාති, අථ යාදිසං ලභති තාදිසං දාතබ්බං.

๖๖. คำว่า "ตัตรายัง สัมมาวัตตนา" นั้น คือ ในคำที่กล่าวว่า 'พึงประพฤติชอบ' นั้น การประพฤติชอบนี้ (พึงทราบดังจะกล่าวต่อไป) คำว่า "กาฬัสเสวะ อุฏฐายะ อุปาหนา โอมุญจิตวา" นั้น คือ ถ้าในเวลาเช้าตรู่ รองเท้าที่สัทธิวิหาริกนั้นสวมอยู่ที่เท้า เพื่อประโยชน์แก่การจงกรม หรือเพื่อประโยชน์แก่การรักษาเท้าที่ล้างแล้ว ก็พึงลุกขึ้นถอดรองเท้าเหล่านั้นออกแต่เช้าตรู่ คำว่า "ทันตกัฏฐัง ทาตัพพัง" นั้น คือ พึงนำไม้สีฟัน ๓ ชนิด คือ ขนาดใหญ่ ขนาดกลาง ขนาดเล็ก มาถวาย และจากไม้สีฟัน ๓ ชนิดนั้น ถ้าท่านถือเอาไม้สีฟันชนิดใดตลอด ๓ วัน พึงถวายไม้สีฟันชนิดนั้นเท่านั้นตั้งแต่วันที่ ๔ เป็นต้นไป ถ้าท่านไม่กำหนด (ชนิด) แล้วถือเอาไม้สีฟันชนิดใดชนิดหนึ่ง ก็พึงถวายไม้สีฟันชนิดที่ท่านได้นั้น

මුඛොදකං දාතබ්බන්ති සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච උදකං උපනෙත්වා තතො යං තීණි දිවසානි වළඤ්ජෙති, චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය තාදිසමෙව මුඛධොවනොදකං [Pg.259] දාතබ්බං. සචෙ අනියමං කත්වා යං වා තං වා ගණ්හාති, අථ යාදිසං ලභති තාදිසං දාතබ්බං. සචෙ දුවිධම්පි වළඤ්ජෙති, දුවිධම්පි උපනෙතබ්බං. උදකං මුඛධොවනට්ඨානෙ ඨපෙත්වා වච්චකුටිතො පට්ඨාය සම්මජ්ජිතබ්බං. ථෙරෙ වච්චකුටිං ගතෙ පරිවෙණං සම්මජ්ජිතබ්බං; එවං පරිවෙණං අසුඤ්ඤං හොති. ථෙරෙ වච්චකුටිතො අනික්ඛන්තෙයෙව ආසනං පඤ්ඤපෙතබ්බං. සරීරකිච්චං කත්වා ආගන්ත්වා තස්මිං නිසින්නස්ස ‘‘සචෙ යාගු හොතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තවත්තං කාතබ්බං. උක්ලාපොති කෙනචි කචවරෙන සඞ්කිණ්ණො, සචෙ පන අඤ්ඤො කචවරො නත්ථි, උදකඵුසිතානෙව හොන්ති, හත්ථෙනපි පමජ්ජිතබ්බො.

คำว่า พึงถวายน้ำล้างหน้า ความว่า พึงนำน้ำทั้งน้ำเย็นและน้ำอุ่นเข้าไปถวาย ในบรรดาน้ำเหล่านั้น พระอุปัชฌาย์ใช้น้ำชนิดใดตลอด ๓ วัน ตั้งแต่วันที่ ๔ เป็นต้นไป พึงถวายน้ำล้างหน้าชนิดนั้นนั่นแล. ถ้าพระอุปัชฌาย์ไม่ได้กำหนดแน่นอน คือหยิบเอาน้ำใดหนึ่งมาใช้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านได้น้ำชนิดใด ก็พึงถวายน้ำชนิดนั้น. ถ้าท่านใช้ทั้งสองชนิด ก็พึงนำเข้าไปถวายทั้งสองชนิด. ครั้นวางน้ำไว้ ณ ที่ล้างหน้าแล้ว พึงกวาดตั้งแต่ที่เวจกุฎี (ฐาน) เป็นต้นไป. เมื่อพระเถระไปสู่เวจกุฎี พึงกวาดบริเวณ เมื่อทำอย่างนี้ บริเวณย่อมไม่ว่างเปล่า (มีคนดูแล). เมื่อพระเถระยังไม่ออกมาจากเวจกุฎีนั่นแล พึงปูลาดอาสนะไว้. เมื่อท่านทำสรีระกิจเสร็จแล้วกลับมานั่ง ณ อาสนะนั้น พึงทำวัตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ถ้ามีข้าวยาคู'. คำว่า สกปรก คือ ระคนด้วยหยากไย่บางอย่าง แต่ถ้าไม่มีหยากไย่อย่างอื่น มีเพียงหยดน้ำเท่านั้น แม้ด้วยมือก็พึงลูบเช็ดให้สะอาด.

සගුණං කත්වාති ද්වෙ චීවරානි එකතො කත්වා, තා එකතො කතා ද්වෙපි සඞ්ඝාටියො දාතබ්බා. සබ්බඤ්හි චීවරං සඞ්ඝටිතත්තා ‘‘සඞ්ඝාටී’’ති වුච්චති. තෙන වුත්තං – ‘‘සඞ්ඝාටියො දාතබ්බා’’ති. නාතිදූරෙ ගන්තබ්බං නාච්චාසන්නෙති එත්ථ සචෙ උපජ්ඣායං නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තං එකෙන වා ද්වීහි වා පදවීතිහාරෙහි සම්පාපුණාති, එත්තාවතා නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ ගතො හොතීති වෙදිතබ්බං. පත්තපරියාපන්නං පටිග්ගහෙතබ්බන්ති සචෙ උපජ්ඣායෙන භික්ඛාචාරෙ යාගුයා වා භත්තෙ වා ලද්ධෙ පත්තො උණ්හො වා භාරිකො වා හොති, අත්තනො පත්තං තස්ස දත්වා සො පත්තො ගහෙතබ්බොති අත්ථො. න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්ස අන්තරන්තරා කථා ඔපාතෙතබ්බාති අන්තරඝරෙ වා අඤ්ඤත්‍ර වා භණමානස්ස අනිට්ඨිතෙ තස්ස වචනෙ අඤ්ඤා කථා න සමුට්ඨාපෙතබ්බා. ඉතො පට්ඨාය ච පන යත්ථ යත්ථ නකාරෙන පටිසෙධො කරියති, සබ්බත්ථ දුක්කටාපත්ති වෙදිතබ්බා. අයඤ්හි ඛන්ධකධම්මතා. ආපත්තිසාමන්තා භණමානොති පදසොධම්මදුට්ඨුල්ලාදිවසෙන ආපත්තියා ආසන්නවාචං භණමානො. නිවාරෙතබ්බොති ‘‘කිං භන්තෙ ඊදිසං නාම වත්තුං වට්ටති, ආපත්ති න හොතී’’ති එවං පුච්ඡන්තෙන විය වාරෙතබ්බො. වාරෙස්සාමීති පන කත්වා ‘‘මහල්ලක, මා එවං භණා’’ති න වත්තබ්බො.

คำว่า ทำให้เป็นชั้น (ซ้อนกัน) ความว่า ทำให้เป็นผืนเดียวกันโดยนำจีวร ๒ ผืนมาซ้อนกัน พึงถวายผ้าสังฆาฏิทั้ง ๒ ผืนที่ทำรวมกันแล้วนั้น. จริงอยู่ จีวรทั้งหมดเรียกว่า 'สังฆาฏิ' เพราะเป็นผ้าที่เย็บซ้อนกัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงถวายผ้าสังฆาฏิ'. ในบทว่า 'ไม่พึงไปไกลเกินไป ไม่พึงใกล้เกินไป' นี้ พึงทราบว่า หากศิษย์สามารถตามทันพระอุปัชฌาย์ที่เหลียวกลับมามอง ด้วยการก้าวเท้าเพียง ๑ หรือ ๒ ก้าว ด้วยระยะเพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่าไปไม่ไกลเกินไปและไม่ใกล้เกินไป. ความหมายของบทว่า 'พึงรับบาตรที่เนื่องด้วยบาตร' คือ หากพระอุปัชฌาย์ได้รับยาคูหรือภัตในเวลาเที่ยวบิณฑบาต และบาตรนั้นร้อนหรือหนัก ศิษย์พึงถวายบาตรของตนแก่ท่าน แล้วรับบาตรของท่านนั้นมา. บทว่า 'เมื่อพระอุปัชฌาย์กำลังพูด ไม่พึงพูดสอดขึ้นในระหว่าง' หมายถึง เมื่อท่านกำลังพูดอยู่ในบ้านหรือในที่อื่นก็ตาม เมื่อคำพูดของท่านยังไม่จบ ไม่พึงเริ่มเรื่องอื่นขึ้นมา. อนึ่ง ตั้งแต่สิกขาบทนี้เป็นต้นไป ในที่ใดก็ตามที่มีการห้ามด้วย 'น' อักษร (ไม่) พึงทราบว่าในที่นั้นทั้งหมดเป็นอาบัติทุกกฏ เพราะนี่เป็นธรรมเนียมของหมวดขันธกะ. บทว่า 'เมื่อท่านพูดใกล้ต่ออาบัติ' หมายถึง เมื่อพระอุปัชฌาย์พูดถ้อยคำที่ใกล้ต่ออาบัติ ด้วยอำนาจอาบัติปทโสธัมมะและอาบัติทุฏฐุลละเป็นต้น. บทว่า 'พึงห้าม' คือ พึงห้ามด้วยอาการเหมือนผู้ถามว่า 'ท่านขอรับ การพูดเช่นนี้สมควรหรือ? จะไม่เป็นอาบัติหรือ?'. แต่ไม่พึงพูดว่า 'หลวงตา อย่าพูดอย่างนี้' โดยตั้งใจว่า 'เราจะห้าม'.

පඨමතරං ආගන්ත්වාති සචෙ ආසන්නෙ ගාමො හොති, විහාරෙ වා ගිලානො භික්ඛු හොති, ගාමතො පඨමතරං ආගන්තබ්බං. සචෙ දූරෙ ගාමො හොති, උපජ්ඣායෙන සද්ධිං ආගච්ඡන්තො නත්ථි, තෙනෙව සද්ධිං ගාමතො නික්ඛමිත්වා චීවරෙන පත්තං වෙඨෙත්වා අන්තරාමග්ගතො පඨමතරං ආගන්තබ්බං[Pg.260]. එවං නිවත්තන්තෙන පඨමතරං ආගන්ත්වා ආසනපඤ්ඤාපනාදි සබ්බං කිච්චං කාතබ්බං. සින්නං හොතීති තින්තං සෙදග්ගහිතං. චතුරඞ්ගුලං කණ්ණං උස්සාරෙත්වාති කණ්ණං චතුරඞ්ගුලප්පමාණං අතිරෙකං කත්වා එවං චීවරං සංහරිතබ්බං. කිං කාරණා? මා මජ්ඣෙ භඞ්ගො අහොසීති. සමං කත්වා සංහරිතස්ස හි මජ්ඣෙ භඞ්ගො හොති, තතො නිච්චං භිජ්ජමානං දුබ්බලං හොති තං නිවාරණත්ථමෙතං වුත්තං. තස්මා යථා අජ්ජ භඞ්ගට්ඨානෙයෙව ස්වෙ න භිජ්ජති, තථා දිවසෙ දිවසෙ චතුරඞ්ගුලං උස්සාරෙත්වා සංහරිතබ්බං. ඔභොගෙ කායබන්ධනං කාතබ්බන්ති කායබන්ධනං සංහරිත්වා චීවරභොගෙ පක්ඛිපිත්වා ඨපෙතබ්බං.

บทว่า 'พึงกลับมาก่อน' ความว่า หากหมู่บ้านอยู่ใกล้ หรือมีภิกษุอาพาธอยู่ในวัด พึงกลับมาจากหมู่บ้านก่อน. หากหมู่บ้านอยู่ไกล และไม่มีใครอื่นมาพร้อมกับพระอุปัชฌาย์ ศิษย์พึงออกจากหมู่บ้านพร้อมกับท่านนั่นแล แล้วห่อบาตรด้วยจีวร กลับมาก่อนจากระหว่างทาง. ศิษย์ผู้กลับมาอย่างนี้ พึงกลับมาก่อนแล้วทำกิจทั้งปวง มีการปูลาดอาสนะเป็นต้น. บทว่า 'เปียกชุ่ม' คือ เปียกโชกด้วยเหงื่อ. บทว่า 'พึงพับชายผ้าให้เหลื่อมกัน ๔ นิ้ว' ความว่า พึงพับจีวรโดยทำให้ชายผ้าเหลื่อมกันประมาณ ๔ นิ้ว. เพราะเหตุไร? เพราะตั้งใจว่า 'อย่าให้มีรอยพับตรงกลาง'. จริงอยู่ เมื่อพับให้ชายผ้าเสมอกัน รอยพับย่อมมีตรงกลาง เพราะเหตุนั้น ผ้าที่ถูกพับตรงรอยเดิมเสมอๆ ย่อมจะเปื่อย (ขาด) ได้ง่าย พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำนี้เพื่อป้องกันความเปื่อยนั้น. เพราะฉะนั้น เพื่อไม่ให้รอยพับในวันพรุ่งนี้ซ้ำตรงรอยพับของวันนี้ พึงพับโดยเลื่อนชายผ้าให้เหลื่อมกัน ๔ นิ้วทุกๆ วัน. บทว่า 'พึงเก็บประคดเอวไว้ในรอยพับ' ความว่า พึงม้วนประคดเอวแล้วสอดเก็บไว้ในระหว่างรอยพับของจีวร.

සචෙ පිණ්ඩපාතො හොතීති එත්ථ යො ගාමෙයෙව වා අන්තරඝරෙ වා පටික්කමනෙ වා භුඤ්ජිත්වා ආගච්ඡති, පිණ්ඩං වා න ලභති, තස්ස පිණ්ඩපාතො න හොති, ගාමෙ අභුත්තස්ස පන ලද්ධභික්ඛස්ස වා හොති; තස්මා ‘‘සචෙ පිණ්ඩපාතො හොතී’’තිආදි වුත්තං. සචෙපි තස්ස න හොති, භුඤ්ජිතුකාමො ච හොති, උදකං දත්වා අත්තනා ලද්ධතොපි පිණ්ඩපාතො උපනෙතබ්බො. පානීයෙන පුච්ඡිතබ්බොති භුඤ්ජමානො තික්ඛත්තුං ‘‘පානීයං භන්තෙ ආහරියතූ’’ති පානීයෙන පුච්ඡිතබ්බො. සචෙ කාලො අත්ථි, උපජ්ඣායෙ භුත්තෙ සයං භුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ උපකට්ඨො කාලො, පානීයං උපජ්ඣායස්ස සන්තිකෙ ඨපෙත්වා සයම්පි භුඤ්ජිතබ්බං.

ในบทว่า 'ถ้ามีบิณฑบาต' นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: พระอุปัชฌาย์รูปใดฉันมาจากในหมู่บ้าน ในบ้าน หรือในโรงฉันแล้วจึงกลับมา หรือไม่ได้รับบิณฑบาตเลย บิณฑบาตของพระอุปัชฌาย์รูปนั้นย่อมไม่มี. ส่วนพระอุปัชฌาย์ที่ยังไม่ได้ฉันในหมู่บ้าน หรือได้รับบิณฑบาตมาแล้ว ย่อมมีบิณฑบาต. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'ถ้ามีบิณฑบาต' เป็นต้น. แม้ว่าบิณฑบาตของท่านจะไม่มี แต่ถ้าท่านประสงค์จะฉัน ศิษย์พึงถวายน้ำแล้วนำบิณฑบาตแม้ที่ตนได้รับมาเข้าไปถวาย. บทว่า 'พึงถามด้วยน้ำ' ความว่า เมื่อท่านกำลังฉันอยู่ พึงถามด้วยน้ำ ๓ ครั้งว่า 'ท่านขอรับ จะให้นำน้ำมาถวายไหม?'. ถ้ายังมีเวลาอยู่ เมื่อพระอุปัชฌาย์ฉันเสร็จแล้ว ตนเองจึงค่อยฉัน. ถ้าเวลาจวนเจียน (ใกล้เที่ยง) พึงวางน้ำไว้ใกล้ๆ พระอุปัชฌาย์ แล้วตนเองก็พึงฉันด้วย.

අනන්තරහිතායාති තට්ටිකධම්මඛණ්ඩාදීසු යෙන කෙනචි අනත්ථතාය පංසුසක්ඛරමිස්සාය භූමියා පත්ථො න ඨපෙතබ්බොති අත්ථො. සචෙ පන කාළවණ්ණකතා වා සුධාබද්ධා වා හොති නිරජමත්තිකා, තථාරූපාය භූමියා ඨපෙතුං වට්ටති. ධොතවාලිකායපි ඨපෙතුං වට්ටති. පංසුරජසක්ඛරාදීසු න වට්ටති. තත්‍ර පන පණ්ණං වා ආධාරකං වා ඨපෙත්වා තත්‍ර නික්ඛිපිතබ්බො. පාරතො අන්තං ඔරතො භොගන්ති ඉදං චීවරවංසාදීනං හෙට්ඨා හත්ථං පවෙසෙත්වා අභිමුඛෙන හත්ථෙන සණිකං නික්ඛිපනත්ථං වුත්තං. අන්තෙ පන ගහෙත්වා භොගෙන චීවරවංසාදීනං උපරි නික්ඛිපන්තස්ස භිත්තියං භොගො පටිහඤ්ඤති, තස්මා තථා න කාතබ්බං.

บทว่า 'บนพื้นที่ไม่มีเครื่องรอง' ความว่า ไม่พึงวางบาตรบนพื้นดินที่ระคนด้วยฝุ่นและกรวด ซึ่งไม่ได้ปูลาดด้วยเครื่องรองอย่างใดอย่างหนึ่ง มีเสื่อหรือท่อนหนังเป็นต้น. แต่ถ้าพื้นดินนั้นทำเป็นสีดำ หรือฉาบปูน และไม่มีฝุ่นละออง จะวางบนพื้นดินเช่นนั้นก็ควร. จะวางบนพื้นทรายที่ล้างสะอาดแล้วก็ควร. แต่ไม่ควรวางบนพื้นที่มีฝุ่นละอองและกรวดเป็นต้น. ในที่เช่นนั้น พึงวางใบไม้หรือเชิงรองบาตรไว้ก่อนแล้วจึงวางบาตรลงบนนั้น. คำว่า 'ชายผ้าไว้ข้างนอก รอยพับไว้ข้างใน' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เพื่อต้องการให้สอดมือเข้าใต้ราวแขวนจีวรเป็นต้น แล้วค่อยๆ วางลงด้วยมือที่หันเข้าหาตัว. แต่ถ้าจับที่ชายผ้าแล้วโยนส่วนที่เป็นรอยพับขึ้นไปบนราวแขวนจีวรเป็นต้น รอยพับจะไปกระแทกฝาผนัง เพราะเหตุนั้น จึงไม่พึงทำอย่างนั้น.

චුණ්ණං සන්නෙතබ්බන්ති න්හානචුණ්ණං උදකෙන තෙමෙත්වා පිණ්ඩි කාතබ්බා. එකමන්තං නික්ඛිපිතබ්බන්ති එකස්මිං නිද්ධූමෙ ඨානෙ ඨපෙතබ්බං. ජන්තාඝරෙ පරිකම්මං නාම [Pg.261] අඞ්ගාරමත්තිකඋණ්හොදකදානාදිකං සබ්බං කිච්චං. උදකෙපි පරිකම්මන්ති අඞ්ගපච්චඞ්ගඝංසනාදිකං සබ්බං කිච්චං. පානීයෙන පුච්ඡිතබ්බොති ජන්තාඝරෙ උණ්හසන්තාපෙන පිපාසා හොති, තස්මා පුච්ඡිතබ්බො.

คำว่า 'พึงผสมผง' คือ พึงทำให้ผงสบู่สำหรับอาบน้ำเปียกด้วยน้ำแล้วพึงทำเป็นก้อน. คำว่า 'พึงวางไว้ข้างหนึ่ง' คือ พึงวางไว้ในที่ไม่มีควันแห่งหนึ่ง. ชื่อว่าการปรนนิบัติในโรงไฟ คือ กิจทั้งหมดมีการให้ถ่าน การให้ดินเหนียว การให้น้ำร้อน เป็นต้น. คำว่า 'การปรนนิบัติในน้ำ' คือ กิจทั้งหมดมีการขัดถูอวัยวะน้อยใหญ่ เป็นต้น. คำว่า 'พึงถามด้วยน้ำดื่ม' คือ ในโรงไฟย่อมมีความกระหายน้ำด้วยความร้อนของไฟ เพราะเหตุนั้น พึงถาม.

සචෙ උස්සහතීති සචෙ පහොති; න කෙනචි ගෙලඤ්ඤෙන අභිභූතො හොති; අගිලානෙන හි සද්ධිවිහාරිකෙන සට්ඨිවස්සෙනාපි සබ්බං උපජ්ඣායවත්තං කාතබ්බං, අනාදරෙන අකරොන්තස්ස වත්තභෙදෙ දුක්කටං. නකාරපටිසංයුත්තෙසු පන පදෙසු ගිලානස්සාපි පටික්ඛිත්තකිරියං කරොන්තස්ස දුක්කටමෙව. අප්පටිඝංසන්තෙනාති භූමියං අප්පටිඝංසන්තෙන. කවාටපිට්ඨන්ති කවාටඤ්ච පිට්ඨසඞ්ඝාතඤ්ච අච්ඡුපන්තෙන. සන්තානකන්ති යංකිඤ්චි කීටකුලාවකමක්කටකසුත්තාදි. උල්ලොකා පඨමං ඔහාරෙතබ්බන්ති උල්ලොකතො පඨමං උල්ලොකං ආදිංකත්වා අවහරිතබ්බන්ති අත්ථො. ආලොකසන්ධිකණ්ණභාගාති ආලොකසන්ධිභාගා ච කණ්ණභාගා ච අන්තරබාහිරවාතපානකවාටකානි ච ගබ්භස්ස ච චත්තාරො කොණා පමජ්ජිතබ්බාති අත්ථො.

คำว่า 'ถ้าสามารถ' คือ ถ้าสามารถ; คือไม่ถูกครอบงำด้วยความไม่สบายอย่างใดอย่างหนึ่ง; จริงอยู่ สัทธิวิหาริกผู้ไม่เป็นไข้ แม้มีพรรษาหกสิบ ก็พึงทำวัตรของอุปัชฌาย์ทั้งหมด, เมื่อไม่ทำด้วยความไม่เคารพ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเพราะการละเลยวัตร. อนึ่ง ในบททั้งหลายที่ประกอบด้วย น อักษร (ปฏิเสธ) เช่น น กาตัพพัง เป็นต้น แม้ภิกษุไข้เมื่อกระทำสิ่งที่ห้ามไว้ ก็เป็นอาบัติทุกกฏนั่นเอง. คำว่า 'โดยไม่ขัดถู' คือ โดยไม่ขัดถูที่พื้น. คำว่า 'บานประตูและกรอบประตู' คือ โดยไม่ให้กระทบทั้งบานประตูและกรอบประตู. คำว่า 'ใยแมงมุม' คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น รังแมลงเล็กๆ และใยแมงมุม เป็นต้น. คำว่า 'พึงปัดเพดานลงก่อน' คือ พึงนำออกโดยเริ่มจากเพดานก่อน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'ส่วนช่องแสงและส่วนมุม' คือ ส่วนช่องแสง ส่วนมุมห้อง บานหน้าต่างทั้งภายในและภายนอก และมุมทั้งสี่ของห้อง พึงเช็ดถู ดังนี้เป็นอรรถ.

යථාපඤ්ඤත්තං පඤ්ඤපෙතබ්බන්ති යථා පඨමං පඤ්ඤත්තං අහොසි, තථෙව පඤ්ඤපෙතබ්බං. එතදත්ථමෙව හි යථාපඤ්ඤත්තං සල්ලක්ඛෙත්වා නීහරිත්වා එකමන්තං නික්ඛිපිතබ්බන්ති පුරිමවත්තං පඤ්ඤත්තං. සචෙ පන පඨමං අජානන්තෙන කෙනචි පඤ්ඤත්තං අහොසි, සමන්තතො භිත්තිං ද්වඞ්ගුලමත්තෙන වා තිවඞ්ගුලමත්තෙන වා මොචෙත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බං. ඉදඤ්හි පඤ්ඤාපනවත්තං. සචෙ කටසාරකො හොති අතිමහන්තො ච, ඡින්දිත්වා කොටිං නිවත්තෙත්වා බන්ධිත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බො. සචෙ කොටිං නිවත්තෙත්වා බන්ධිතුං න ජානාති, න ඡින්දිතබ්බො. පුරත්ථිමා වාතපානා ථකෙතබ්බාති පුරත්ථිමාය වාතපානා ථකෙතබ්බා. එවං සෙසාපි වාතපානා ථකෙතබ්බා.

คำว่า 'พึงปูตามที่ปูไว้' คือ พึงปูไว้ตามที่ได้ปูไว้ก่อนแล้วอย่างไร ก็พึงปูไว้อย่างนั้นนั่นแหละ. จริงอยู่ วัตรก่อนที่ว่า 'พึงกำหนดหมายตามที่ปูไว้แล้ว... พึงวางไว้ข้างหนึ่ง' พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้เพื่อประโยชน์นี้เอง. อนึ่ง ถ้ามีใครบางคนไม่รู้ (วิธีปู) ปูไว้ก่อน เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงปูโดยเว้นจากฝาผนังโดยรอบประมาณ ๒ นิ้ว หรือ ๓ นิ้ว. จริงอยู่ การปูนี้เป็นวัตรของการปู. ถ้ามีเสื่อลำแพนและเสื่อนั้นใหญ่เกินไป เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงตัด หรือพับริมกลับ หรือผูกสอดปลายเข้าข้างในแล้วจึงปู. ถ้าไม่รู้วิธีพับริมกลับแล้วผูก ก็ไม่พึงตัด. คำว่า 'พึงปิดหน้าต่างด้านทิศตะวันออก' คือ พึงปิดหน้าต่างทั้งหลายในทิศตะวันออก. แม้หน้าต่างที่เหลือก็พึงปิดเช่นเดียวกัน.

වූපකාසෙතබ්බොති අඤ්ඤත්ථ නෙතබ්බො. වූපකාසාපෙතබ්බොති අඤ්ඤො භික්ඛු වත්තබ්බො ‘‘ථෙරං ගහෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡා’’ති විවෙචෙතබ්බන්ති විස්සජ්ජාපෙතබ්බං. විවෙචාපෙතබ්බන්ති අඤ්ඤො වත්තබ්බො ‘‘ථෙරං දිට්ඨිගතං විස්සජ්ජාපෙහී’’ති. උස්සුක්කං කාතබ්බන්ති පරිවාසදානත්ථං සො සො භික්ඛු උපසඞ්කමිත්වා යාචිතබ්බො. සචෙ අත්තනා පටිබලො හොති, අත්තනාව දාතබ්බො. නො චෙ පටිබලො හොති, අඤ්ඤෙන දාපෙතබ්බො. කින්ති නු ඛොති කෙන නු ඛො උපායෙන. එස නයො සබ්බත්ථ. ලහුකාය වා [Pg.262] පරිණාමෙය්‍යාති උක්ඛෙපනීයං අකත්වා තජ්ජනීයං වා නියස්සං වා කරෙය්‍යාති අත්ථො. තෙන හි ‘‘උපජ්ඣායස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මං කත්තුකාමො සඞ්ඝො’’ති ඤත්වා එකමෙකං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මා භන්තෙ අම්හාකං උපජ්ඣායස්ස කම්මං කරිත්ථා’’ති යාචිතබ්බා. සචෙ කරොන්තියෙව, ‘‘තජ්ජනීයං වා නියස්සං වා කරොථා’’ති යාචිතබ්බා. සචෙ කරොන්තියෙව, අථ උපජ්ඣායො ‘‘සම්මා වත්තථ භන්තෙ’’ති යාචිතබ්බො. ඉති තං සම්මා වත්තාපෙත්වා ‘‘පටිප්පස්සම්භෙථ භන්තෙ කම්ම’’න්ති භික්ඛූ යාචිතබ්බා.

คำว่า 'พึงนำไปที่อื่น' คือ พึงนำไปยังที่อื่น. คำว่า 'พึงให้ภิกษุอื่นนำไป' คือ พึงบอกภิกษุอื่นว่า 'จงพาพระเถระไปที่อื่นเถิด'. คำว่า 'พึงให้สละ' คือ พึงให้สละ (มิจฉาทิฏฐิ). คำว่า 'พึงให้ภิกษุอื่นให้สละ' คือ พึงบอกภิกษุอื่นว่า 'จงให้พระเถระสละมิจฉาทิฏฐิเถิด'. คำว่า 'พึงทำความพยายาม' คือ เพื่อประโยชน์แก่การให้ปริวาส พึงเข้าไปหาภิกษุนั้นๆ แล้วอ้อนวอน. ถ้าตนเองสามารถ (ในการให้ปริวาส) พึงให้เองทีเดียว. ถ้าไม่สามารถ พึงให้ภิกษุอื่นให้. คำว่า 'จะพึงให้ด้วยอุบายอะไรหนอ' คือ ด้วยอุบายอะไรหนอ (สงฆ์) จะพึงให้. นัยนี้เหมือนกันในบททั้งปวง. คำว่า 'หรือพึงให้เป็นกรรมเบา' คือ จะพึงทำตัชชนียกรรมหรือนิยัสสกรรม โดยไม่ทำอุเขปนียกรรมหนอ ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุนั้น สัทธิวิหาริกนั้นรู้ว่า 'สงฆ์ใคร่จะทำอุเขปนียกรรมแก่พระอุปัชฌาย์' พึงเข้าไปหาภิกษุทีละรูปแล้วอ้อนวอนว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายอย่าได้ทำกรรมแก่พระอุปัชฌาย์ของพวกเราเลย'. ถ้าเขายังขืนทำ พึงอ้อนวอนว่า 'ถ้าอย่างนั้น ขอท่านทั้งหลายจงทำตัชชนียกรรมหรือนิยัสสกรรมเถิด'. ถ้าเขายังขืนทำ (อุเขปนียกรรม) อยู่นั่นเอง เมื่อนั้น พึงอ้อนวอนพระอุปัชฌาย์ว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดประพฤติโดยชอบเถิด'. เมื่อให้พระอุปัชฌาย์นั้นประพฤติโดยชอบได้แล้วอย่างนี้ พึงอ้อนวอนภิกษุทั้งหลายว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดระงับกรรมเถิด'.

සම්පරිවත්තකං සම්පරිවත්තකන්ති සම්පරිවත්තෙත්වා සම්පරිවත්තෙත්වා. න ච අච්ඡින්නෙ ථෙවෙ පක්කමිතබ්බන්ති යදි අප්පමත්තකම්පි රජනං ගළති, න තාව පක්කමිතබ්බං. න උපජ්ඣායං අනාපුච්ඡා එකච්චස්ස පත්තො දාතබ්බොතිආදි සබ්බං උපජ්ඣායස්ස විසභාගපුග්ගලවසෙන කථිතං. න උපජ්ඣායං අනාපුච්ඡා ගාමො පවිසිතබ්බොති පිණ්ඩාය වා අඤ්ඤෙන වා කරණීයෙන පවිසිතුකාමෙන ආපුච්ඡිත්වාව පවිසිතබ්බො. සචෙ උපජ්ඣායො කාලස්සෙව වුට්ඨාය දූරං භික්ඛාචාරං ගන්තුකාමො හොති, ‘‘දහරා පිණ්ඩාය පවිසන්තූ’’ති වත්වා ගන්තබ්බං. අවත්වා ගතෙ පරිවෙණං ගන්ත්වා උපජ්ඣායං අපස්සන්තෙන ගාමං පවිසිතුං වට්ටති. සචෙ ගාමං පවිසන්තොපි පස්සති, දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ආපුච්ඡිතුංයෙව වට්ටති.

คำว่า 'การพลิกกลับไปกลับมา' คือ พลิกกลับไปพลิกกลับมา. คำว่า 'ไม่พึงหลีกไปเมื่อหยดน้ำยังไม่ขาด' คือ ถ้าน้ำย้อมแม้เพียงเล็กน้อยยังหยดอยู่ ก็ยังไม่พึงหลีกไป. คำว่า 'ไม่พึงให้อุปัชฌาย์... เป็นต้น' ทั้งหมดนั้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจบุคคลผู้มีอัธยาศัยไม่ตรงกันกับพระอุปัชฌาย์. คำว่า 'ไม่พึงเข้าไปในหมู่บ้านโดยไม่บอกลาอุปัชฌาย์' คือ ผู้ใคร่จะเข้าไปเพื่อบิณฑบาตหรือด้วยกิจอื่น พึงบอกลาแล้วจึงเข้าไป. ถ้าพระอุปัชฌาย์ใคร่จะไปที่ไกลเพื่อบิณฑบาตแต่เช้า พึงบอกว่า 'พวกเธอจงเข้าไปบิณฑบาตเถิด' แล้วจึงไป. เมื่อท่านไปโดยไม่ได้บอก สัทธิวิหาริกไปที่บริเวณแล้วไม่เห็นพระอุปัชฌาย์ จะเข้าไปในหมู่บ้านก็ควร. แม้กำลังเข้าไปในหมู่บ้าน ถ้าเห็นพระอุปัชฌาย์ ก็ควรบอกลาตั้งแต่ที่ที่เห็นนั่นแหละ.

න සුසානං ගන්තබ්බන්ති වාසත්ථාය වා දස්සනත්ථාය වා න ගන්තබ්බං. න දිසා පක්කමිතබ්බාති එත්ථ පක්කමිතුකාමෙන කම්මං ආචික්ඛිත්වා යාවතතියං යාචිතබ්බො. සචෙ අනුජානාති, සාධු; නො චෙ අනුජානාති, තං නිස්සාය වසතො චස්ස උද්දෙසො වා පරිපුච්ඡා වා කම්මට්ඨානං වා න සම්පජ්ජති, උපජ්ඣායො බාලො හොති අබ්‍යත්තො, කෙවලං අත්තනො සන්තිකෙ වසාපෙතුකාමතාය එව ගන්තුං න දෙති, එවරූපෙ නිවාරෙන්තෙපි ගන්තුං වට්ටති. වුට්ඨානමස්ස ආගමෙතබ්බන්ති ගෙලඤ්ඤතො වුට්ඨානං අස්ස ආගමෙතබ්බං; න කත්ථචි ගන්තබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො භික්ඛු උපට්ඨාකො අත්ථි, භෙසජ්ජං පරියෙසිත්වා තස්ස හත්ථෙ දත්වා ‘‘භන්තෙ අයං උපට්ඨහිස්සතී’’ති වත්වා ගන්තබ්බං.

คำว่า 'ไม่พึงไปยังป่าช้า' คือ ไม่พึงไปเพื่ออยู่หรือเพื่อดู (อสุภะ). ในคำว่า 'ไม่พึงหลีกไปสู่ทิศอื่น' นี้ ผู้ใคร่จะไปพึงบอกกิจแล้วอ้อนวอนจนถึง ๓ ครั้ง. ถ้าท่านอนุญาต ก็ดี; ถ้าท่านไม่อนุญาต และการเรียน การสอบถาม หรือกรรมฐานของสัทธิวิหาริกผู้อยู่กับพระอุปัชฌาย์นั้นไม่สำเร็จ และพระอุปัชฌาย์เป็นคนเขลา ไม่เฉียบแหลม ห้ามไว้เพียงเพราะอยากให้อยู่ด้วยเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ท่านห้ามอยู่ ก็ควรไป. คำว่า 'พึงรอการหายจากอาพาธของท่าน' คือ พึงรอการหายจากโรคของท่าน ไม่พึงไปในที่ไหนๆ. ถ้ามีภิกษุอื่นเป็นอุปัฏฐาก พึงแสวงหายามามอบไว้ในมือของภิกษุนั้นแล้วบอกว่า 'ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้จักปรนนิบัติท่าน' แล้วจึงไป.

උපජ්ඣායවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตรของอุปัชฌาย์ จบแล้ว.

සද්ධිවිහාරිකවත්තකථා

เรื่องวัตรของสัทธิวิหาริก

67. උපජ්ඣායෙන [Pg.263] සද්ධිවිහාරිකම්හි සම්මාවත්තනායං – සඞ්ගහෙතබ්බො අනුග්ගහෙතබ්බොති උද්දෙසාදීහිස්ස සඞ්ගහො ච අනුග්ගහො ච කත්තබ්බො. තත්ථ උද්දෙසොති පාළිවාචනං. පරිපුච්ඡාති පාළියා අත්ථවණ්ණනා. ඔවාදොති අනොතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං ‘‘ඉදං කරොහි, ඉදං මා කරිත්ථා’’ති වචනං. අනුසාසනීති ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං. අපි ච ඔතිණ්ණෙ වා අනොතිණ්ණෙ වා පඨමං වචනං ඔවාදො; පුනප්පුනං වචනං අනුසාසනීති. සචෙ උපජ්ඣායස්ස පත්තො හොතීති සචෙ අතිරෙකපත්තො හොති. එස නයො සබ්බත්ථ. පරික්ඛාරොති අඤ්ඤොපි සමණපරික්ඛාරො. ඉධ උස්සුක්කං නාම ධම්මිකෙන නයෙන උප්පජ්ජමානඋපායපරියෙසනං. ඉතො පරං දන්තකට්ඨදානං ආදිං කත්වා ආචමනකුම්භියා උදකාසිඤ්චනපරියොසානං වත්තං ගිලානස්සෙව සද්ධිවිහාරිකස්ස කාතබ්බං. අනභිරතිවූපකාසනාදි පන අගිලානස්සාපි කත්තබ්බමෙව. චීවරං රජන්තෙනාති ‘‘එවං රජෙය්‍යාසී’’ති උපජ්ඣායතො උපායං සුත්වා රජන්තෙන. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๖๗. ในการประพฤติชอบต่อสัทธิวิหาริกของอุปัชฌาย์ วินิจฉัยพึงทราบดังนี้ คำว่า พึงสงเคราะห์ พึงอนุเคราะห์ คือ พึงทำการสงเคราะห์และการอนุเคราะห์แก่สัทธิวิหาริกนั้นด้วยการให้สวดบาลี (อุเทศ) เป็นต้น ในบรรดาอุเทศเป็นต้นนั้น อุเทศ คือ การให้บอกพระบาลี หรือการสอนพระบาลี ปริปุจฉา คือ การอธิบายเนื้อความแห่งพระบาลี โอวาท คือ คำกล่าวสอนว่า 'จงทำสิ่งนี้ (ที่เป็นกุศล) อย่าทำสิ่งนี้ (ที่เป็นอกุศล)' ในเมื่อเรื่องราวยังไม่เกิดขึ้น อนุสาสนี คือ คำกล่าวสอนในเมื่อเรื่องราวเกิดขึ้นแล้ว อีกอย่างหนึ่ง คำกล่าวสอนครั้งแรก ไม่ว่าเรื่องราวจะเกิดขึ้นแล้วหรือยังไม่เกิดขึ้นก็ตาม ชื่อว่า โอวาท คำกล่าวสอนย้ำแล้วย้ำอีก ชื่อว่า อนุสาสนี พึงทราบดังนี้ คำว่า ถ้าบาตรมีแก่อุปัชฌาย์ คือ ถ้ามีบาตรส่วนเกิน นัยนี้พึงทราบในประโยคทั้งปวง (เช่น จีวรมี เป็นต้น) คำว่า บริขาร คือ บริขารอื่นของสมณะ (เช่น ร่ม รองเท้า เป็นต้น) ในที่นี้ ที่ชื่อว่า ความขวนขวาย คือ การแสวงหาอุบายที่พึงเกิดขึ้นได้โดยนัยที่ชอบด้วยธรรม (หรือชอบด้วยวินัย) ถัดจากนี้ไป วัตรที่เริ่มตั้งแต่การถวายไม้สีฟัน จนถึงการเทน้ำใส่หม้อน้ำสำหรับล้างหน้า พึงกระทำแก่สัทธิวิหาริกที่เป็นไข้เท่านั้น ส่วนการระงับความไม่ยินดีเป็นต้น พึงกระทำแม้แก่สัทธิวิหาริกที่ไม่เป็นไข้ด้วย คำว่า เมื่อย้อมจีวร คือ สัทธิวิหาริกผู้ย้อมจีวรโดยได้ฟังอุบายจากอุปัชฌาย์ว่า 'จงย้อมอย่างนี้' ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง (ในอุปัชฌายวัตรกถา)

සද්ධිවිහාරිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

สัทธิวิหาริกวัตรกถา จบแล้ว

නසම්මාවත්තනාදිකථා

นสัมมาวัตตนากถา เป็นต้น

68. න සම්මා වත්තන්තීති යථාපඤ්ඤත්තං උපජ්ඣායවත්තං න පූරෙන්ති. යො න සම්මා වත්තෙය්‍යාති යො යථාපඤ්ඤත්තං වත්තං න පූරෙය්‍ය; සො දුක්කටං ආපජ්ජතීති අත්ථො. පණාමෙතබ්බොති අපසාදෙතබ්බො. න අධිමත්තං පෙමං හොතීති උපජ්ඣායම්හි අධිමත්තං ගෙහස්සිතපෙමං න හොති. නාධිමත්තා භාවනා හොතීති අධිමත්තා මෙත්තාභාවනා න හොති; වුත්තපටිපක්ඛනයෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො. අලං පණාමෙතුන්ති යුත්තො පණාමෙතුං.

๖๘. คำว่า ไม่ประพฤติชอบ คือ ไม่บำเพ็ญอุปัชฌายวัตรตามที่บัญญัติไว้ให้บริบูรณ์ คำว่า ผู้ใดไม่ประพฤติชอบ คือ สัทธิวิหาริกใดไม่บำเพ็ญวัตรตามที่บัญญัติไว้ให้บริบูรณ์ สัทธิวิหาริกนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏ นี้คืออรรถ คำว่า พึงขับไล่ คือ พึงไล่ให้ไปเสีย คำว่า ความรักอันยิ่งย่อมไม่มี คือ ความรักที่อาศัยเรือน (ความสิเนหา) อันมีประมาณยิ่งย่อมไม่มีในอุปัชฌาย์ คำว่า การเจริญภาวนาอันยิ่งย่อมไม่มี คือ การเจริญเมตตาภาวนาอันยิ่งย่อมไม่มี พึงทราบสุกกปักษ์โดยนัยที่ตรงกันข้ามกับกัณหปักษ์ที่กล่าวแล้ว คำว่า ควรขับไล่ คือ สมควรเพื่อจะขับไล่

අප්පණාමෙන්තො උපජ්ඣායො සාතිසාරො හොතීති සදොසො හොති, ආපත්තිං ආපජ්ජති; තස්මා න සම්මා වත්තන්තො පණාමෙතබ්බොව. න සම්මාවත්තනාය ච යාව චීවරරජනං තාව වත්තෙ අකරියමානෙ උපජ්ඣායස්ස [Pg.264] පරිහානි හොති. තස්මා තං අකරොන්තස්ස නිස්සයමුත්තකස්සාපි අමුත්තකස්සාපි ආපත්තියෙව. එකච්චස්ස පත්තදානතො පට්ඨාය අමුත්තකනිස්සයස්සෙව ආපත්ති.

คำว่า อุปัชฌาย์ผู้ไม่ขับไล่ย่อมมีโทษ คือ ย่อมมีโทษ ย่อมต้องอาบัติ เพราะฉะนั้น สัทธิวิหาริกผู้ไม่ประพฤติชอบ จึงพึงถูกขับไล่แน่นอน และในนสัมมาวัตตนากถา ตราบเท่าที่วัตรมีการย้อมจีวรเป็นต้นยังไม่ถูกกระทำ ความเสื่อมย่อมมีแก่อุปัชฌาย์ เพราะฉะนั้น สำหรับสัทธิวิหาริกผู้ไม่กระทำวัตรนั้น ไม่ว่าจะพ้นนิสัยแล้วหรือยังไม่พ้นนิสัยก็ตาม ย่อมต้องอาบัติแน่นอน แต่สำหรับบางคน อาบัติย่อมมีเฉพาะแก่สัทธิวิหาริกผู้ยังไม่พ้นนิสัยเท่านั้น โดยเริ่มตั้งแต่การให้บาตรเป็นต้นไป

සද්ධිවිහාරිකා සම්මා වත්තන්ති, උපජ්ඣායො සම්මා න වත්තති, උපජ්ඣායස්ස ආපත්ති. උපජ්ඣායො සම්මා වත්තති, සද්ධිවිහාරිකා සම්මා න වත්තන්ති, තෙසං ආපත්ති. උපජ්ඣායෙ වත්තං සාදියන්තෙ සද්ධිවිහාරිකා බහුකාපි හොන්ති, සබ්බෙසං ආපත්ති. සචෙ උපජ්ඣායො ‘‘මය්හං උපට්ඨාකො අත්ථි, තුම්හෙ අත්තනො සජ්ඣායමනසිකාරාදීසු යොගං කරොථා’’ති වදති, සද්ධිවිහාරිකානං අනාපත්ති. සචෙ උපජ්ඣායො සාදියනං වා අසාදියනං වා න ජානාති, බාලො හොති, සද්ධිවිහාරිකා බහුකා. තෙසු එකො වත්තසම්පන්නො භික්ඛු ‘‘උපජ්ඣායස්ස කිච්චං අහං කරිස්සාමි, තුම්හෙ අප්පොස්සුක්කා විහරථා’’ති එවඤ්චෙ අත්තනො භාරං කත්වා ඉතරෙ විස්සජ්ජෙති, තස්ස භාරකරණතො පට්ඨාය තෙසං අනාපත්ති.

ถ้าสัทธิวิหาริกทั้งหลายประพฤติชอบ แต่อุปัชฌาย์ไม่ประพฤติชอบ อุปัชฌาย์ย่อมต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์ประพฤติชอบ แต่สัทธิวิหาริกทั้งหลายไม่ประพฤติชอบ สัทธิวิหาริกเหล่านั้นย่อมต้องอาบัติ เมื่ออุปัชฌาย์ยินดีในวัตร แม้สัทธิวิหาริกจะมีจำนวนมาก สัทธิวิหาริกทั้งหมดก็ย่อมต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์กล่าวว่า 'ผู้ปรนนิบัติของฉันมีอยู่ พวกเธอจงประกอบความเพียรในการสาธยายและการมนสิการเป็นต้นของตนเถิด' เมื่อเป็นเช่นนั้น สัทธิวิหาริกทั้งหลายย่อมไม่ต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์ไม่รู้ความยินดีหรือไม่ยินดี เป็นผู้ไม่ฉลาด (ในวินัย) และสัทธิวิหาริกมีจำนวนมาก หากในบรรดาสัทธิวิหาริกเหล่านั้น ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยวัตรรูปหนึ่งกล่าวว่า 'กระผมจะทำกิจของอุปัชฌาย์เอง ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยอยู่เถิด' หากภิกษุนั้นรับเป็นภาระของตนอย่างนี้แล้วปล่อยสัทธิวิหาริกที่เหลือไป เมื่อเป็นเช่นนั้น สัทธิวิหาริกที่เหลือเหล่านั้นย่อมไม่ต้องอาบัติ นับตั้งแต่เวลาที่ภิกษุนั้นรับเป็นภาระ

නසම්මාවත්තනාදිකථා නිට්ඨිතා.

นสัมมาวัตตนากถา เป็นต้น จบแล้ว

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථා

ราธพราหมณ์วัตถุกถา

69. රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුස්මිං – කිඤ්චාපි ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවතා බාරාණසියං තීහි සරණගමනෙහි අනුඤ්ඤාතං පබ්බජ්ජඤ්චෙව උපසම්පදඤ්ච ජානාති, භගවා පන තං ලහුකං උපසම්පදං පටික්ඛිපිත්වා ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙන ගරුකං කත්වා උපසම්පදං අනුඤ්ඤාතුකාමො. අථස්ස ථෙරො අජ්ඣාසයං විදිත්වා ‘‘කථාහං භන්තෙ තං බ්‍රාහ්මණං පබ්බාජෙමි උපසම්පාදෙමී’’ති ආහ. බුද්ධානඤ්හි පරිසා අජ්ඣාසයකුසලා හොන්ති, අයඤ්ච බුද්ධපරිසාය අග්ගො.

๖๙. ในเรื่องราธพราหมณ์ แม้พระสารีบุตรผู้มีอายุจะทราบการบรรพชาและการอุปสมบทที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตด้วยไตรสรณคมน์ ๓ ในเมืองพาราณสี แต่พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธการอุปสมบทอันเบานั้นแล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการอุปสมบทอันหนักโดยทำให้เป็นญัตติจตุตถกรรม ครั้งนั้น พระเถระทราบพระพุทธพจน์ (พระอัธยาศัย) ของพระองค์แล้ว จึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะให้พราหมณ์นั้นบรรพชาอุปสมบทได้อย่างไร' ด้วยว่าบริษัทของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมฉลาดในพระอัธยาศัย และพระเถระนี้ก็เป็นผู้เลิศในพุทธบริษัท

බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙනාති එත්ථ බ්‍යත්තො නාම යස්ස සාට්ඨකථං විනයපිටකං වාචුග්ගතං පවත්තති, තස්මිං අසති යස්ස අන්තමසො ඉදං ඤත්තිචතුත්ථකම්මවාචාමත්තම්පි සුග්ගහිතං හොති, වාචුග්ගතං පවත්තති, අයම්පි ඉමස්මිං අත්ථෙ බ්‍යත්තො. යො පන කාසසොසසෙම්හාදිනා වා ගෙලඤ්ඤෙන [Pg.265] ඔට්ඨදන්තජිව්හාදීනං වා අසම්පත්තියා පරියත්තියං වා අකතපරිචයත්තා න සක්කොති පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි කම්මවාචං සාවෙතුං, බ්‍යඤ්ජනං වා පදං වා හාපෙති, අඤ්ඤථා වා වත්තබ්බං අඤ්ඤථා වදති, අයං අප්පටිබලො. තබ්බිපරීතො ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘පටිබලො’’ති වෙදිතබ්බො. සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බොති සඞ්ඝො ජානාපෙතබ්බො. තතො පරං යං සඞ්ඝො ජානාපෙතබ්බො, තං දස්සෙතුං ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ’’තිආදිමාහ.

ในบทว่า 'โดยภิกษุผู้ฉลาดและสามารถ' นั้น ที่ชื่อว่า ผู้ฉลาด (พยัตตะ) คือ ภิกษุใดมีพระวินัยปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาขึ้นใจ (คล่องปาก) เมื่อภิกษุเช่นนั้นไม่มี ภิกษุใดอย่างน้อยที่สุดแม้เพียงญัตติจตุตถกรรมวาจานี้ก็เรียนมาดีแล้วและขึ้นใจ ภิกษุนี้ก็ชื่อว่า ผู้ฉลาด ในเนื้อความนี้ ส่วนภิกษุใดไม่สามารถสวดกรรมวาจาให้ได้ยินด้วยบทและพยัญชนะที่บริบูรณ์ได้ เพราะความเจ็บป่วยด้วยโรคไอ โรคหอบ หรือเสมหะเป็นต้น หรือเพราะความไม่สมบูรณ์แห่งอวัยวะมีริมฝีปาก ฟัน และลิ้นเป็นต้น หรือเพราะความที่ตนไม่เคยฝึกฝนในบริษัท ย่อมทำพยัญชนะหรือบทให้เสื่อมเสียไป หรือกล่าวสิ่งที่พึงกล่าวโดยประการอื่นให้เป็นอีกประการหนึ่ง ภิกษุนี้ชื่อว่า ผู้ไม่สามารถ (อัปปฏิพละ) ภิกษุผู้ตรงกันข้ามกับภิกษุนั้น พึงทราบว่า 'ผู้สามารถ' (ปฏิพละ) ในเนื้อความนี้ คำว่า พึงให้สงฆ์ทราบ คือ พึงให้สงฆ์รู้ หลังจากนั้น เพื่อจะแสดงประการที่พึงให้สงฆ์รู้ จึงได้กล่าวคำมีต้นว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต' (ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้เจริญ)

71. උපසම්පන්නසමනන්තරාති උපසම්පන්නො හුත්වා සමනන්තරා. අනාචාරං ආචරතීති පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොති. උල්ලුම්පතු මන්ති උද්ධරතු මං, අකුසලා වුට්ඨාපෙත්වා කුසලෙ පතිට්ඨපෙතු; සාමණෙරභාවා වා උද්ධරිත්වා භික්ඛුභාවෙ පතිට්ඨාපෙතූති. අනුකම්පං උපාදායාති අනුද්දයං පටිච්ච; මයි අනුකප්පං කත්වාති අත්ථො.

๗๑. คำว่า ในลำดับแห่งผู้ที่อุปสมบทแล้ว คือ ในลำดับแห่งความเป็นผู้อุปสมบทแล้ว คำว่า ประพฤติอนาจาร คือ กระทำการล่วงละเมิดพระบัญญัติ คำว่า ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น คือ ขอจงช่วยข้าพเจ้าให้พ้นไป ขอจงให้ข้าพเจ้าออกจากอกุศลแล้วตั้งไว้ในกุศล หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้นจากความเป็นสามเณรแล้วตั้งไว้ในความเป็นภิกษุ นี้คืออรรถ คำว่า อาศัยความอนุเคราะห์ คือ อาศัยความเอ็นดู (กรุณาที่คอยรักษาบ่อยๆ) คือ กระทำความอนุเคราะห์ในข้าพเจ้า นี้คืออรรถ

73. අට්ඨිතා හොතීති නිච්චප්පවත්තිනී හොති. චත්තාරො නිස්සයෙති චත්තාරො පච්චයෙ. යස්මා චත්තාරො පච්චයෙ නිස්සාය අත්තභාවො පවත්තති, තස්මා තෙ නිස්සයාති වුච්චන්ති.

๗๓. คำว่า ตั้งมั่นอยู่ คือ มีความเป็นไปเป็นนิตย์ คำว่า นิสัย ๔ คือ ปัจจัย ๔ เพราะเหตุที่อัตภาพย่อมเป็นไปได้โดยอาศัยปัจจัย ๔ เพราะฉะนั้น ปัจจัยเหล่านั้นจึงเรียกว่า นิสัย

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

ราธพราหมณ์วัตถุกถา จบแล้ว

ආචරියවත්තකථා

อาจริยวัตรกถา

75. කින්තායං භික්ඛු හොතීති කිං තෙ අයං භික්ඛු හොති. අඤ්ඤෙහි ඔවදියො අනුසාසියොති අඤ්ඤෙහි ඔවදිතබ්බො චෙව අනුසාසිතබ්බො ච. බාහුල්ලාය ආවත්තො යදිදං ගණබන්ධිකන්ති ගණබන්ධො එතස්ස බාහුල්ලස්ස අත්ථීති ගණබන්ධිකං, බාහුල්ලං. යං ඉදං ගණබන්ධිකං නාම බාහුල්ලං, තදත්ථාය අතිලහුං ත්වං ආපන්නොති වුත්තං හොති.

๗๕. คำว่า Kintāyaṃ bhikkhu hotīti ความว่า ภิกษุนี้เป็นอะไรแก่เธอ. คำว่า Aññehi ovadiyo anusāsiyoti ความว่า เป็นผู้ที่ผู้อื่นพึงกล่าวสอนและพึงพร่ำสอน. คำว่า Bāhullāya āvatto yadidaṃ gaṇabandhikanti ความว่า การรวมกลุ่มกันมีอยู่เพื่อความพอกพูนแห่งปัจจัยนี้ เพราะฉะนั้น ความพอกพูนนั้นจึงชื่อว่า gaṇabandhika (เกี่ยวเนื่องด้วยการรวมกลุ่ม), ความพอกพูน. มีคำอธิบายว่า ความพอกพูนใดที่ชื่อว่า gaṇabandhika นี้ เธอเข้าถึงความพอกพูนนั้นอย่างรวดเร็วเกินไปเพื่อประโยชน์แก่ความพอกพูนนั้น.

76. අබ්‍යත්තාති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන විරහිතා. අඤ්ඤත්තරොපි අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බොති පසූරො පරිබ්බාජකො. සො කිර ‘‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’’ති [Pg.266] උදායිත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තෙන සහධම්මිකං වුච්චමානො තස්ස වාදං ආරොපෙසි. අනුජානාමි භික්ඛවෙ බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනාතිආදිම්හි බ්‍යත්තො පුබ්බෙ භික්ඛුනොවාදකවණ්ණනායං වුත්තලක්ඛණොයෙව. යො පන අන්තෙවාසිනො වා සද්ධිවිහාරිකස්ස වා ගිලානස්ස සක්කොති උපට්ඨානාදීනි කාතුං, අයං ඉධ පටිබලොති අධිප්පෙතො. වුත්තම්පි චෙතං –

๗๖. คำว่า Abyattā ความว่า ปราศจากความเฉลียวฉลาดแห่งปัญญา. คำว่า Aññataropi aññatitthiyapubbo ได้แก่ ปริพาชกชื่อปสูระ. ได้ยินว่า ปสูรปริพาชกนั้นคิดว่า "เราจักขโมยธรรม" จึงบวชในสำนักของพระอุทายิเถระ เมื่อถูกพระอุทายิเถระนั้นว่ากล่าวด้วยสิกขาบทอันเป็นสมบัติของเพื่อนพรหมจรรย์ ก็กลับยกโทษ (วาทะ) แก่พระอุทายิเถระนั้น. ในคำเริ่มต้นว่า Anujānāmi bhikkhave byattena bhikkhunā เป็นต้น คำว่า byatto (ผู้ฉลาด) มีลักษณะตามที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังในการอธิบายภิกขุนโอวาทกสิกขาบท. ส่วนภิกษุใดสามารถทำอุปัฏฐากเป็นต้นแก่ศิษย์ผู้ใกล้ชิด (อันเตวาสิก) หรือศิษย์ผู้ร่วมที่อยู่ (สัทธิวิหาริก) ผู้เจ็บป่วยได้ ภิกษุนี้ท่านประสงค์เอาว่า "paṭibalo" (ผู้สามารถ) ในที่นี้ (ในการแสดงคุณสมบัติของอุปัชฌาย์). แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า -

‘‘පඤ්චහුපාලි, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා උපසම්පාදෙතබ්බං, නිස්සයො දාතබ්බො, සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බො. කතමෙහි පඤ්චහි? පටිබලො හොති අන්තෙවාසිං වා සද්ධිවිහාරිං වා ගිලානං උපට්ඨාතුං වා උපට්ඨාපෙතුං වා, අනභිරතං වූපකාසෙතුං වා වූපකාසාපෙතුං වා, උප්පන්නං කුක්කුච්චං ධම්මතො විනොදෙතුං, අභිධම්මෙ විනෙතුං, අභිවිනයෙ විනෙතූ’’න්ති (පරි. 418).

“ดูกรอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ พึงให้อุปสมบท พึงให้นิสสัย พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก. องค์ ๕ ประการเป็นไฉน? คือ เป็นผู้สามารถอุปัฏฐากเองหรือให้ผู้อื่นอุปัฏฐากอันเตวาสิกหรือสัทธิวิหาริกผู้เจ็บป่วยได้ ๑, เป็นผู้สามารถระงับเองหรือให้ผู้อื่นระงับความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นได้ ๑, เป็นผู้สามารถบรรเทาความรำคาญที่เกิดขึ้นโดยธรรมได้ ๑, เป็นผู้สามารถแนะนำในอภิธรรมได้ ๑, เป็นผู้สามารถแนะนำในอภิวินัยได้ ๑. ดูกรอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล พึงให้อุปสมบท พึงให้นิสสัย พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก.” พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสพระสูตรนี้ไว้แล้ว.

77. පක්ඛසඞ්කන්තෙසූති තිත්ථියපක්ඛසඞ්කන්තෙසු. අනුජානාමි භික්ඛවෙ ආචරියන්ති ආචාරසමාචාරසික්ඛාපනකං ආචරියං අනුජානාමි. ආචරියො භික්ඛවෙ අන්තෙවාසිකම්හීතිආදි සබ්බං ‘‘උපජ්ඣායො භික්ඛවෙ සද්ධිවිහාරිකම්හී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. නාමමත්තමෙව හි එත්ථ නානං.

๗๗. คำว่า Pakkhasaṅkantesu ความว่า เมื่อย้ายไปสู่ฝักฝ่ายของเดียรถีย์. คำว่า Anujānāmi bhikkhave ācariyaṃ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตอาจารย์ผู้สอนมารยาทและความประพฤติอันดีงาม. ข้อความทั้งหมดมีคำเริ่มต้นว่า Ācariyo bhikkhave antevāsikamhi เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นแล ด้วยคำเริ่มต้นว่า Upajjhāyo bhikkhave saddhivihārikamhi เป็นต้น. เพราะว่าในสองคำนี้ มีความต่างกันเพียงชื่อเท่านั้น.

ආචරියවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอาจริยวัตร จบแล้ว.

පණාමනාඛමනාකථා

เรื่องปณามนาและอคมนะ (การส่งกลับและการไม่ไปหา)

80. අන්තෙවාසිකා ආචරියෙසු න සම්මා වත්තන්තීති එත්ථ පන යං පුබ්බෙ ‘‘නසම්මාවත්තනාය ච යාව චීවරරජනං, තාව වත්තෙ අකරියමානෙ උපජ්ඣායස්ස පරිහානි හොති, තස්මා තං අකරොන්තස්ස නිස්සයමුත්තකස්සාපි අමුත්තකස්සාපි ආපත්තියෙවා’’ති ච, ‘‘එකච්චස්ස පත්තදානතො පට්ඨාය අමුත්තකනිස්සයස්සෙව ආපත්තී’’ති ච ලක්ඛණං වුත්තං, න තෙනෙව ලක්ඛණෙන නිස්සයන්තෙවාසිකස්ස ආපත්ති වෙදිතබ්බා. නිස්සයන්තෙවාසිකෙන හි යාව ආචරියං නිස්සාය වසති, තාව සබ්බං ආචරියවත්තං කාතබ්බං. පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාධම්මන්තෙවාසිකෙහි පන නිස්සයමුත්තකෙහිපි [Pg.267] ආදිතො පට්ඨාය යාව චීවරරජනං, තාව වත්තං කාතබ්බං; අනාපුච්ඡිත්වා පත්තදානාදිම්හි පන එතෙසං අනාපත්ති. එතෙසු ච පබ්බජ්ජන්තෙවාසිකො ච උපසම්පදන්තෙවාසිකො ච ආචරියස්ස යාවජීවං භාරො. නිස්සයන්තෙවාසිකො ච ධම්මන්තෙවාසිකො ච යාව සමීපෙ වසන්ති, තාවදෙව. තස්මා ආචරියෙනාපි තෙසු සම්මා වත්තිතබ්බං. ආචරියන්තෙවාසිකෙසු හි යො යො න සම්මා වත්තති, තස්ස තස්ස ආපත්ති.

๘๐. ในบทว่า Antevāsikā ācariyesu na sammā vattanti นี้ มีวินิจฉัยดังนี้: ลักษณะใดที่กล่าวไว้ในหนหลัง (ในการอธิบายเรื่องการไม่ปฏิบัติชอบเป็นต้น) ว่า "เพราะการไม่ปฏิบัติชอบ... จนถึงการย้อมจีวร เมื่อไม่ทำวัตร ความเสื่อมย่อมมีแก่อุปัชฌาย์ เพราะฉะนั้น จึงเป็นอาบัติแก่ผู้ไม่ทำวัตรนั้น ทั้งที่เป็นผู้พ้นนิสสัยแล้วและยังไม่พ้นนิสสัย" และว่า "ตั้งแต่การให้บาตรแก่บางคน... เป็นอาบัติแก่ผู้ยังไม่พ้นนิสสัยเท่านั้น" ดังนี้, ไม่พึงทราบอาบัติของนิสสยันเตวาสิกด้วยลักษณะนั้นนั่นแล. เพราะว่านิสสยันเตวาสิกตราบเท่าที่ยังถือนิสสัยอยู่กับอาจารย์ ต้องทำอาจริยวัตรทั้งหมด. ส่วนบรรดาปัพพัชชันเตวาสิก อุปสัมปทันเตวาสิก และธัมมันเตวาสิก แม้จะเป็นผู้พ้นนิสสัยแล้ว ก็ต้องทำวัตรตั้งแต่ต้นจนถึงการย้อมจีวร; แต่ในเรื่องการให้บาตรเป็นต้นโดยไม่ขออนุญาตก่อน ไม่เป็นอาบัติแก่ศิษย์เหล่านี้. และในบรรดาศิษย์ ๔ ประเภทนี้ ปัพพัชชันเตวาสิกและอุปสัมปทันเตวาสิกเป็นภาระของอาจารย์ตลอดชีวิต. ส่วนนิสสยันเตวาสิกและธัมมันเตวาสิก เป็นภาระตราบเท่าที่ยังอาศัยอยู่ใกล้ๆ เท่านั้น. เพราะฉะนั้น แม้อาจารย์ก็พึงปฏิบัติชอบในศิษย์เหล่านั้น. เพราะว่าในบรรดาอาจารย์และศิษย์ทั้งหลาย บุคคลใดๆ ไม่ปฏิบัติชอบ อาบัติย่อมมีแก่บุคคลนั้นๆ.

පණාමනාඛමනාකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปณามนาและอคมนะ จบแล้ว.

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථා

เรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิ (ความระงับแห่งนิสสัย)

83. උපජ්ඣායම්හා නිස්සයපටිප්පස්සද්ධීසු – උපජ්ඣායො පක්කන්තො වාතිආදීසු අයං විනිච්ඡයො – පක්කන්තොති තම්හා ආවාසා විප්පවසිතුකාමො පක්කන්තො දිසං ගතො. එවං ගතෙ ච පන තස්මිං සචෙ විහාරෙ නිස්සයදායකො අත්ථි, යස්ස සන්තිකෙ අඤ්ඤදාපි නිස්සයො වා ගහිතපුබ්බො හොති, යො වා එකසම්භොගපරිභොගො, තස්ස සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බො, එකදිවසම්පි පරිහාරො නත්ථි. සචෙ තාදිසො නත්ථි, අඤ්ඤො ලජ්ජී පෙසලො අත්ථි, තස්ස ලජ්ජීපෙසලභාවං ජානන්තෙන තදහෙව නිස්සයො යාචිතබ්බො. සචෙ දෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. අථ පන ‘‘තුම්හාකං උපජ්ඣායො ලහුං ආගමිස්සතී’’ති පුච්ඡති, උපජ්ඣායෙන ච තථා වුත්තං, ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වත්තබ්බං. සචෙ වදති ‘‘තෙන හි උපජ්ඣායස්ස ආගමනං ආගමෙථා’’ති වට්ටති. අථ පනස්ස පකතියා පෙසලභාවං න ජානාති, චත්තාරි පඤ්ච දිවසානි තස්ස භික්ඛුනො සභාගතං ඔලොකෙත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා නිස්සයො ගහෙතබ්බො.

๘๓. ในเรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิจากอุปัชฌาย์ ในคำเริ่มต้นว่า Upajjhāyo pakkanto vā เป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้: คำว่า pakkanto ความว่า เป็นผู้ใคร่จะอยู่ปราศจากอาวาสนั้นแล้วหลีกไปสู่ทิศอื่น. และเมื่ออุปัชฌาย์นั้นไปแล้วอย่างนี้ หากในวิหารมีอาจารย์ผู้ให้นิสสัยได้ ภิกษุพึงถือนิสสัยในสำนักของอาจารย์ที่ตนเคยถือนิสสัยมาก่อนในกาลอื่น หรืออาจารย์ผู้มีการใช้สอยปัจจัยร่วมกัน (เอกสัมโภคปริโภค), การงดเว้น (จากการถือนิสสัย) แม้เพียงวันเดียวไม่มี. หากไม่มีอาจารย์เช่นนั้น แต่มีภิกษุอื่นผู้มีหิริโอตตัปปะ (ลัชชี) ผู้รักศีล (เปสละ) ภิกษุผู้รู้ความเป็นลัชชีและเปสละของภิกษุนั้น พึงขอนิสสัยในวันนั้นเอง. หากท่านให้ การให้นั้นเป็นการดี. แต่ถ้าท่านถามว่า "อุปัชฌาย์ของพวกเธอจะกลับมาเร็วไหม?" และอุปัชฌาย์ก็ได้สั่งไว้เช่นนั้น ภิกษุพึงกล่าวว่า "ครับ ท่าน". หากท่านกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงรอการมาของอุปัชฌาย์เถิด" ดังนี้ ย่อมควร. แต่ถ้าไม่รู้ความเป็นผู้รักศีลโดยปกติของภิกษุนั้น พึงดูความเป็นผู้มีทิฐิและศีลเสมอกัน (สภาคตา) ของภิกษุนั้นตลอด ๔-๕ วัน แล้วจึงขอโอกาสถือนิสสัย.

සචෙ පන විහාරෙ නිස්සයදායකො නත්ථි, උපජ්ඣායො ච ‘‘අහං කතිපාහෙන ආගමිස්සාමි, මා උක්කණ්ඨිත්ථා’’ති වත්වා ගතො, යාව ආගමනා පරිහාරො ලබ්භති. අථාපි නං තත්ථ මනුස්සා පරිච්ඡින්නකාලතො උත්තරිපි පඤ්ච වා දස වා දිවසානි වාසෙන්තියෙව, තෙන විහාරං පවත්ති පෙසෙතබ්බා ‘‘දහරා මා උක්කණ්ඨන්තු, අහං අසුකදිවසං නාම [Pg.268] ආගමිස්සාමී’’ති. එවම්පි පරිහාරො ලබ්භති. අථ ආගච්ඡතො අන්තරාමග්ගෙ නදීපූරෙන වා චොරාදීහි වා උපද්දවො හොති, ථෙරො උදකොසක්කනං වා ආගමෙති, සහායෙ වා පරියෙසති, තඤ්චෙ පවත්තිං දහරා සුණන්ති, යාව ආගමනා පරිහාරො ලබ්භති. සචෙ පන සො ‘‘ඉධෙවාහං වසිස්සාමී’’ති පහිණති, පරිහාරො නත්ථි. යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බං.

แต่ถ้าในวิหารไม่มีอาจารย์ผู้ให้นิสสัยได้ และอุปัชฌาย์กล่าวว่า "เราจักกลับมาภายใน ๒-๓ วัน พวกเธออย่ากระวนกระวายไปเลย" แล้วจึงไป, ย่อมได้การงดเว้น (จากการถือนิสสัย) จนกว่าท่านจะกลับมา. อนึ่ง หากพวกมนุษย์ในที่นั้นนิมนต์ท่านให้อยู่ต่ออีก ๕ วัน หรือ ๑๐ วัน เกินกว่าเวลาที่กำหนดไว้, อุปัชฌาย์นั้นพึงส่งข่าวมายังวิหารว่า "พวกภิกษุหนุ่มอย่ากระวนกระวายไปเลย เราจักกลับมาในวันชื่อโน้น". แม้อย่างนี้ ก็ย่อมได้การงดเว้น. หากเมื่อท่านกำลังกลับมา เกิดอุปสรรคในระหว่างทาง เช่น น้ำท่วมแม่น้ำ หรือพวกโจรเป็นต้น พระเถระจึงรอให้น้ำลด หรือกำลังหาเพื่อนร่วมทางอยู่ และพวกภิกษุหนุ่มได้ทราบข่าวนั้น, ย่อมได้การงดเว้นจนกว่าท่านจะกลับมา. แต่ถ้าท่านส่งข่าวมาว่า "เราจักอยู่ที่นี่แหละ", การงดเว้นย่อมไม่มี. ในที่ใดได้นิสสัย พึงไปในที่นั้น.

විබ්භන්තෙ පන කාලඞ්කතෙ පක්ඛසඞ්කන්තෙ වා එකදිවසම්පි පරිහාරො නත්ථි. යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බං. ආණත්තීති පන නිස්සයපණාමනා වුච්චති. තස්මා ‘‘පණාමෙමි ත’’න්ති වා ‘‘මා ඉධ පටික්කමී’’ති වා ‘‘නීහර තෙ පත්තචීවර’’න්ති වා ‘‘නාහං තයා උපට්ඨාතබ්බො’’ති වාති ඉමිනා පාළිනයෙන ‘‘මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡී’’තිආදිනා පාළිමුත්තකනයෙන වා යො නිස්සයපණාමනාය පණාමිතො හොති, තෙන උපජ්ඣායො ඛමාපෙතබ්බො.

เมื่ออาจารย์ลาสิกขาไปก็ดี มรณภาพไปก็ดี หรือเปลี่ยนไปเข้ากับพวกเดียรถีย์ก็ดี แม้แต่วันเดียวก็ไม่มีการผ่อนผัน พึงไปในที่ที่ได้รับนิสสัย ส่วนการขับไล่นิสสัยเรียกว่าอาณัติ เพราะเหตุนั้น ศิษย์ใดถูกขับไล่ด้วยการขับไล่นิสสัย ด้วยนัยแห่งบาลีนี้ว่า "เราขับไล่เธอ" หรือว่า "เธออย่าเข้ามาที่นี่" หรือว่า "เธอจงนำบาตรและจีวรของเธอออกไป" หรือว่า "เราอันเธอไม่พึงบำรุง" หรือด้วยนัยที่นอกเหนือจากบาลีมีอาทิว่า "เธออย่ามาขออนุญาตเข้าบ้านกับเรา" ศิษย์นั้นพึงขอขมาพระอุปัชฌาย์

සචෙ ආදිතොව න ඛමති, දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා තික්ඛත්තුං තාව සයමෙව ඛමාපෙතබ්බො. නො චෙ ඛමති, තස්මිං විහාරෙ මහාථෙරෙ ගහෙත්වා ඛමාපෙතබ්බො. නො චෙ ඛමති, සාමන්තවිහාරෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ එවම්පි න ඛමති, අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා උපජ්ඣායස්ස සභාගානං සන්තිකෙ වසිතබ්බං ‘‘අප්පෙව නාම සභාගානං මෙ සන්තිකෙ වසතීති ඤත්වාපි ඛමෙය්‍යා’’ති. සචෙ එවම්පි න ඛමති, තත්‍රෙව වසිතබ්බං. තත්‍ර චෙ දුබ්භික්ඛාදිදොසෙන න සක්කා හොති වසිතුං, තංයෙව විහාරං ආගන්ත්වා අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ නිස්සයං ගහෙත්වා වසිතුං වට්ටති. අයමාණත්තියං විනිච්ඡයො.

หากท่านไม่ยอมอดโทษให้ตั้งแต่แรก พึงบำเพ็ญทัณฑกรรมแล้วขอขมาด้วยตนเองก่อนสามครั้ง หากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงนิมนต์พระมหาเถระในอารามนั้นมาช่วยขอขมา หากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงนิมนต์ภิกษุทั้งหลายในอารามใกล้เคียงมาช่วยขอขมา แม้ทำเช่นนี้แล้วหากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงไปสู่อารามอื่นแล้วอยู่ ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคของพระอุปัชฌาย์ ด้วยหวังว่า "บางทีท่านทราบว่าเราอยู่ ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคของท่าน ท่านก็อาจจะยอมอดโทษให้" หากแม้ทำเช่นนี้แล้วท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ ก็พึงอยู่ในสำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคนั้นนั่นเอง หากในที่นั้นไม่สามารถจะอยู่ได้เพราะโทษมีทุพภิกขภัยเป็นต้น ก็ควรกลับมาสู่อารามเดิมนั้นนั่นแหละ แล้วถือนิสสัยในสำนักของพระเถระรูปอื่นอยู่ต่อไป นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องอาณัติ

ආචරියම්හා නිස්සයපටිප්පස්සද්ධීසු ආචරියො පක්කන්තො වා හොතීති එත්ථ කොචි ආචරියො ආපුච්ඡිත්වා පක්කමති, කොචි අනාපුච්ඡිත්වා. අන්තෙවාසිකොපි එවමෙව. තත්‍ර සචෙ අන්තෙවාසිකො ආචරියං ආපුච්ඡති ‘‘අසුකං නාම භන්තෙ ඨානං ගන්තුං ඉච්ඡාමි කෙනචිදෙව කරණීයෙනා’’ති, ආචරියෙන ච ‘‘කදා ගමිස්සසී’’ති වුත්තො ‘‘සායන්හෙ වා රත්තිං වා උට්ඨහිත්වා ගමිස්සාමී’’ති වදති, ආචරියොපි ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති.

ในเรื่องความระงับแห่งนิสสัยจากอาจารย์ ในบทว่า "อาจารย์หลีกไปแล้วก็ดี" นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ อาจารย์บางรูปบอกลาก่อนแล้วจึงหลีกไป บางรูปไม่บอกลาก็หลีกไป แม้อันเตวาสิกก็เช่นเดียวกัน ในบรรดาอาจารย์และอันเตวาสิกเหล่านั้น หากอันเตวาสิกบอกลาอาจารย์ว่า "ท่านขอรับ กระผมปรารถนาจะไปสู่ที่ชื่อโน้นด้วยกิจธุระบางอย่าง" และเมื่ออาจารย์ถามว่า "เธอจะไปเมื่อไร" อันเตวาสิกตอบว่า "กระผมจะไปในเวลาเย็น หรือจะลุกขึ้นไปในเวลากลางคืน" อาจารย์รับคำว่า "ดีละ" ในขณะนั้นนั่นเอง นิสสัยย่อมระงับ

සචෙ [Pg.269] පන ‘‘භන්තෙ අසුකං නාම ඨානං ගන්තුකාමොම්හී’’ති වුත්තෙ ආචරියො ‘‘අසුකස්මිං නාම ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡා ජානිස්සසී’’ති වදති, සො ච ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, තතො චෙ ගතො, සුගතො. සචෙ පන න ගච්ඡති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. අථාපි ‘‘ගච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ ආචරියෙන ‘‘මා තාව ගච්ඡ, රත්තිං මන්තෙත්වා ජානිස්සාමා’’ති වුත්තො මන්තෙත්වා ගච්ඡති, සුගතො. නො චෙ ගච්ඡති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. ආචරියං අනාපුච්ඡා පක්කමන්තස්ස පන උපචාරසීමාතික්කමෙ නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. අන්තොඋපචාරසීමතො පටිනිවත්තන්තස්ස න පටිප්පස්සම්භති.

แต่หากเมื่ออันเตวาสิกกล่าวว่า "ท่านขอรับ กระผมใคร่จะไปสู่ที่ชื่อโน้น" อาจารย์กล่าวว่า "เธอจงไปเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านชื่อโน้นก่อน แล้วภายหลังจึงค่อยรู้กัน" และอันเตวาสิกนั้นรับคำว่า "ดีละ" หากเขาไปจากหมู่บ้านนั้น นิสสัยก็เป็นอันระงับด้วยดี แต่หากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ อนึ่ง เมื่ออันเตวาสิกกล่าวว่า "กระผมจะไป" อาจารย์กล่าวว่า "อย่าเพิ่งไปเลย คืนนี้ปรึกษากันก่อนแล้วจึงค่อยรู้กัน" อันเตวาสิกนั้นปรึกษาแล้วจึงไป นิสสัยก็เป็นอันระงับด้วยดี หากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ ส่วนสำหรับผู้ที่หลีกไปโดยไม่บอกลาอาจารย์ นิสสัยย่อมระงับเมื่อก้าวล่วงเขตอุปจารสีมา สำหรับผู้ที่กลับเสียจากภายในเขตอุปจารสีมา นิสสัยย่อมไม่ระงับ

සචෙ පන ආචරියො අන්තෙවාසිකං ආපුච්ඡති ‘‘ආවුසො අසුකං නාම ඨානං ගමිස්සාමී’’ති, අන්තෙවාසිකෙන ච ‘‘කදා’’ති වුත්තෙ ‘‘සායන්හෙ වා රත්තිභාගෙ වා’’ති වදති, අන්තෙවාසිකොපි ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති.

แต่หากอาจารย์บอกลาอันเตวาสิกว่า "อาวุโส เราจะไปสู่ที่ชื่อโน้น" และเมื่ออันเตวาสิกถามว่า "เมื่อไร" อาจารย์ตอบว่า "ในเวลาเย็น หรือในส่วนแห่งราตรี" หากอันเตวาสิกรับคำว่า "ดีละ" ในขณะนั้นนั่นเอง นิสสัยย่อมระงับ

සචෙ පන ආචරියො ‘‘ස්වෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ගමිස්සාමී’’ති වදති, ඉතරො ච ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, එකදිවසං තාව නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති, පුනදිවසෙ පටිප්පස්සද්ධො හොති. ‘‘අසුකස්මිං නාම ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ජානිස්සාමි මම ගමනං වා අගමනං වා’’ති වත්වා සචෙ න ගච්ඡති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. අථාපි ‘‘ගච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ අන්තෙවාසිකෙන ‘‘මා තාව ගච්ඡථ, රත්තිං මන්තෙත්වා ජානිස්සථා’’ති වුත්තො මන්තෙත්වාපි න ගච්ඡති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති.

แต่หากอาจารย์กล่าวว่า "พรุ่งนี้เราเที่ยวบิณฑบาตแล้วจึงจะไป" และอันเตวาสิกรับคำว่า "ดีละ" นิสสัยยังไม่ระงับตลอดวันหนึ่งก่อน จะระงับในวันรุ่งขึ้น หากอาจารย์กล่าวว่า "เราเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านชื่อโน้นแล้ว จึงจะรู้ว่าเราจะไปหรือไม่ไป" แล้วหากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ อนึ่ง เมื่ออาจารย์กล่าวว่า "เราจะไป" อันเตวาสิกกล่าวว่า "ท่านอย่าเพิ่งไปเลย คืนนี้ปรึกษากันก่อนแล้วจึงค่อยรู้กัน" อาจารย์แม้ปรึกษาแล้วแต่ไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ

සචෙ උභොපි ආචරියන්තෙවාසිකා කෙනචි කරණීයෙන බහිසීමං ගච්ඡන්ති, තතො චෙ ආචරියො ගමියචිත්තෙ උප්පන්නෙ අනාපුච්ඡාව ගන්ත්වා ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තොයෙව නිවත්තති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. සචෙ ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා නිවත්තති, පටිප්පස්සද්ධො හොති. ආචරියුපජ්ඣායා ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කම්ම අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසන්ති, නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති.

หากทั้งอาจารย์และอันเตวาสิกพากันไปภายนอกสีมาด้วยกิจธุระบางอย่าง และหากอาจารย์เกิดความคิดจะเดินทางขึ้นในที่นั้น แล้วหลีกไปโดยไม่บอกลา หากกลับเสียภายในระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้ง นิสสัยย่อมไม่ระงับ หากก้าวล่วงระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้งแล้วจึงกลับ นิสสัยย่อมระงับ หากอาจารย์และอุปัชฌาย์ก้าวล่วงระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้งแล้วไปอยู่ในอารามอื่น นิสสัยย่อมระงับ

ආචරියෙ විබ්භන්තෙ කාලඞ්කතෙ පක්ඛසඞ්කන්තෙ ච තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පටිප්පස්සම්භති. ආණත්තියං පන සචෙපි ආචරියො මුඤ්චිතුකාමොව හුත්වා නිස්සයපණාමනාය පණාමෙති, අන්තෙවාසිකො ච ‘‘කිඤ්චාපි මං ආචරියො පණාමෙති, අථ ඛො හදයෙන මුදුකො’’ති සාලයොව හොති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතියෙව. සචෙපි ආචරියො සාලයො, අන්තෙවාසිකො [Pg.270] නිරාලයො, ‘‘න දානි ඉමං නිස්සාය වසිස්සාමී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, එවම්පි න පටිප්පස්සම්භති. උභින්නං සාලයභාවෙ පන න පටිප්පස්සම්භතියෙව. උභින්නං ධුරනික්ඛෙපෙන පටිප්පස්සම්භති. පණාමිතෙන දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා තික්ඛත්තුං ඛමාපෙතබ්බො. නො චෙ ඛමති, උපජ්ඣායෙ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජිතබ්බං.

เมื่ออาจารย์ลาสิกขาไปก็ดี มรณภาพไปก็ดี หรือเปลี่ยนไปเข้ากับพวกเดียรถีย์ก็ดี นิสสัยย่อมระงับในขณะนั้นนั่นแหละ ส่วนในเรื่องอาณัติ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ แม้หากอาจารย์ปรารถนาจะปล่อยจริงๆ จึงขับไล่ด้วยการขับไล่นิสสัย แต่อันเตวาสิกยังมีความอาลัยอยู่ โดยคิดว่า "แม้ท่านอาจารย์จะขับไล่เรา แต่ท่านก็ยังมีใจอ่อนโยนต่อเรา" ดังนี้ นิสสัยย่อมไม่ระงับเลย แม้หากอาจารย์ยังมีความอาลัย แต่อันเตวาสิกไม่มีความอาลัย โดยวางธุระว่า "บัดนี้เราจะไม่ถือนิสสัยอยู่กับอาจารย์รูปนี้แล้ว" ดังนี้ นิสสัยก็ยังไม่ระงับ หากทั้งสองฝ่ายยังมีความอาลัยอยู่ นิสสัยย่อมไม่ระงับแน่นอน นิสสัยจะระงับได้ก็ด้วยการวางธุระของทั้งสองฝ่าย อันเตวาสิกผู้ถูกขับไล่พึงบำเพ็ญทัณฑกรรมแล้วขอขมาสามครั้ง หากท่านไม่ยอมอดโทษให้ พึงปฏิบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องพระอุปัชฌาย์

උපජ්ඣායෙන වා සමොධානගතොති එත්ථ දස්සනසවනවසෙන සමොධානං වෙදිතබ්බං. සචෙ හි ආචරියං නිස්සාය වසන්තො සද්ධිවිහාරිකො එකවිහාරෙ චෙතියං වා වන්දන්තං එකගාමෙ පිණ්ඩාය වා චරන්තං උපජ්ඣායං පස්සති, නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. උපජ්ඣායො පස්සති, සද්ධිවිහාරිකො පන න පස්සති, න පටිප්පස්සම්භති. මග්ගප්පටිපන්නං වා ආකාසෙන වා ගච්ඡන්තං උපජ්ඣායං දිස්වා දූරත්තා භික්ඛූති ජානාති, උපජ්ඣායොති න ජානාති, න පටිප්පස්සම්භති. සචෙ ජානාති, පටිප්පස්සම්භති. උපරිපාසාදෙ උපජ්ඣායො වසති, හෙට්ඨා සද්ධිවිහාරිකො, තං අදිස්වාව යාගුං පිවිත්වා පක්කමති, ආසනසාලාය වා නිසින්නං අදිස්වාව එකමන්තෙ භුඤ්ජිත්වා පක්කමති, ධම්මස්සවනමණ්ඩපෙ වා නිසින්නම්පි තං අදිස්වාව ධම්මං සුත්වා පක්කමති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. එවං තාව දස්සනවසෙන සමොධානං වෙදිතබ්බං.

ในบทว่า 'อุปัชฌาย์ได้รวมกันแล้ว' นี้ พึงทราบการรวมกันด้วยอำนาจแห่งการเห็นและการได้ยินเสียงอุปัชฌาย์. อธิบายว่า ถ้าสัทธิวิหาริกผู้อยู่โดยอาศัยอาจารย์ เห็นอุปัชฌาย์กำลังไหว้เจดีย์อยู่ในวิหารแห่งหนึ่ง หรือกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง นิสสัยย่อมระงับ. ถ้าอุปัชฌาย์เห็น แต่สัทธิวิหาริกไม่เห็น นิสสัยย่อมไม่ระงับ. เห็นอุปัชฌาย์กำลังเดินทาง หรือกำลังไปทางอากาศ แต่เพราะอยู่ไกล จึงรู้ว่าเป็นภิกษุ แต่ไม่รู้ว่าเป็นอุปัชฌาย์ นิสสัยย่อมไม่ระงับ. ถ้าหากรู้ นิสสัยย่อมระงับ. อุปัชฌาย์อยู่ในชั้นบนของปราสาท สัทธิวิหาริกอยู่ในชั้นล่าง ดื่มยาคูแล้วหลีกไปโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์นั้น หรือฉันในที่ส่วนหนึ่งโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์ที่นั่งอยู่ในโรงฉันแล้วหลีกไป หรือฟังธรรมแล้วหลีกไปโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์ที่นั่งอยู่ในมณฑปฟังธรรม นิสสัยย่อมไม่ระงับ. พึงทราบการรวมกันด้วยอำนาจแห่งการเห็นก่อนอย่างนี้.

සවනවසෙන පන සචෙ උපජ්ඣායස්ස විහාරෙ වා අන්තරඝරෙ වා ධම්මං කථෙන්තස්ස අනුමොදනං වා කරොන්තස්ස සද්දං සුත්වා ‘‘උපජ්ඣායස්ස මෙ සද්දො’’ති සඤ්ජානාති, නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. අසඤ්ජානන්තස්ස න පටිප්පස්සම්භතීති අයං සමොධානෙ විනිච්ඡයො.

ส่วนการวินิจฉัยด้วยอำนาจแห่งการได้ยินเสียงพึงทราบอย่างนี้: ถ้าได้ยินเสียงของอุปัชฌาย์กำลังแสดงธรรมอยู่ในวิหารหรือในภายในหมู่บ้าน หรือกำลังอนุโมทนาภัต แล้วจำได้ว่า 'เป็นเสียงของอุปัชฌาย์ของเรา' นิสสัยย่อมระงับ. ของศิษย์ผู้จำไม่ได้ นิสสัยย่อมไม่ระงับ. นี้คือวินิจฉัยในการรวมกัน.

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการระงับนิสสัย จบแล้ว.

උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථා

เรื่องปัญจกะที่ควรให้อุปสมบท

84. ඉදානි යං පුබ්බෙ ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන දසවස්සෙන වා අතිරෙකදසවස්සෙන වා උපසම්පාදෙතුං, නිස්සයං දාතු’’න්ති සඞ්ඛෙපතො උපජ්ඣායාචරියානං ලක්ඛණං වුත්තං, තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පඤ්චහි අඞ්ගෙහීති පඤ්චහි අගුණඞ්ගෙහි. සො හි සීලක්ඛන්ධාදීහි අසමන්නාගතත්තාව අගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතො හොති. න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන [Pg.271] හුත්වා න උපසම්පාදෙතබ්බං. න නිස්සයො දාතබ්බොති ආචරියෙන හුත්වා නිස්සයො න දාතබ්බො. එත්ථ ච න අසෙක්ඛෙන සීලක්ඛන්ධෙනාති ච අත්තනා න අසෙක්ඛෙනාති ච අස්සද්ධොති ච ආදීසු තීසු පඤ්චකෙසු අයුත්තවසෙන පටික්ඛෙපො කතො, න ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන. යො හි අසෙක්ඛෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි අසමන්නාගතො පරෙ ච තත්ථ සමාදපෙතුං අසක්කොන්තො අස්සද්ධියාදිදොසයුත්තොව හුත්වා පරිසං පරිහරති, තස්ස පරිසා සීලාදීහි පරිහායතියෙව, න වඩ්ඪති. තස්මා තෙන න උපසම්පාදෙතබ්බන්තිආදි අයුත්තවසෙන වුත්තං, න ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන. න හි ඛීණාසවස්සෙව උපජ්ඣායාචරියභාවො භගවතා අනුඤ්ඤාතො. යදි තස්සෙව අනුඤ්ඤාතො අභවිස්ස, ‘‘සචෙ උපජ්ඣායස්ස අනභිරති උප්පන්නා හොතී’’තිආදිං න වදෙය්‍ය. යස්මා පන ඛීණාසවස්ස පරිසා සීලාදීහි න පරිහායති, තස්මා ‘‘පඤ්චහි භික්ඛවෙ අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා උපසම්පාදෙතබ්බ’’න්තිආදි වුත්තං.

๘๔. บัดนี้ เพื่อแสดงลักษณะของอุปัชฌาย์และอาจารย์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อในเบื้องต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาด มีกำลัง มีพรรษา ๑๐ หรือเกิน ๑๐ พรรษา ให้อุปสมบท ให้เป็นนิสสัย' นั้นโดยพิสดาร จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕'. ในพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕' นั้น คำว่า 'ด้วยองค์ ๕' หมายถึง ด้วยองค์อันเป็นอกุศล ๕ ประการ. จริงอยู่ ภิกษุนั้นย่อมประกอบด้วยองค์อันเป็นอกุศล เพราะความที่ตนเองไม่ประกอบด้วยกองศีลเป็นต้น. คำว่า 'ไม่ควรให้อุปสมบท' คือ ไม่ควรให้อุปสมบทโดยเป็นอุปัชฌาย์. คำว่า 'ไม่ควรให้นิสสัย' คือ ไม่ควรให้นิสสัยโดยเป็นอาจารย์. และในปัญจกะ ๓ หมวด มีอาทิว่า 'ไม่ประกอบด้วยกองศีลอันเป็นอเสกขะ' และ 'ตนเองไม่เป็นอเสกขะ' และ 'ไม่มีศรัทธา' นี้ การห้ามทำไว้โดยไม่สมควร ไม่ใช่โดยองค์แห่งอาบัติ. จริงอยู่ ภิกษุใดไม่ประกอบด้วยกองศีลเป็นต้นอันเป็นอเสกขะ และไม่สามารถชักชวนผู้อื่นให้ตั้งมั่นในคุณธรรมเหล่านั้นได้ และประกอบด้วยโทษมีอศรัทธาเป็นต้นเท่านั้น จึงบริหารบริษัท บริษัทของภิกษุนั้นย่อมเสื่อมจากศีลเป็นต้นเท่านั้น ไม่เจริญ. เพราะฉะนั้น พระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุนั้นไม่ควรให้อุปสมบท' จึงตรัสไว้โดยไม่สมควร ไม่ใช่โดยองค์แห่งอาบัติ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงอนุญาตความเป็นอุปัชฌาย์และอาจารย์แก่พระขีณาสพเท่านั้น. ถ้าหากความเป็นอุปัชฌาย์และอาจารย์ทรงอนุญาตแก่พระขีณาสพเท่านั้น ก็จะไม่ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ถ้าความไม่ยินดีเกิดขึ้นแก่อุปัชฌาย์'. แต่เพราะบริษัทของพระขีณาสพไม่เสื่อมจากศีลเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรให้อุปสมบท'.

අධිසීලෙ සීලවිපන්නොතිආදීසු පාරාජිකඤ්ච සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච ආපන්නො අධිසීලෙ සීලවිපන්නො නාම. ඉතරෙ පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධෙ ආපන්නො අජ්ඣාචාරෙ ආචාරවිපන්නො නාම. සම්මාදිට්ඨිං පහාය අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො අතිදිට්ඨියා දිට්ඨිවිපන්නො නාම. යත්තකං සුතං පරිසං පරිහරන්තස්ස ඉච්ඡිතබ්බං, තෙන විරහිතත්තා අප්පස්සුතො. යං තෙන ජානිතබ්බං ආපත්තාදි, තස්ස අජානනතො දුප්පඤ්ඤො. ඉමස්මිං පඤ්චකෙ පුරිමානි තීණි පදානි අයුත්තවසෙන වුත්තානි, පච්ඡිමානි ද්වෙ ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන.

ในบทบาลีมีอาทิว่า 'ผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล' นั้น บุคคลผู้ต้องอาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสส ชื่อว่าผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล หรือชื่อว่าผู้มีศีลวิบัติโดยศีล. บุคคลผู้ต้องอาบัติขันธ์ ๕ ที่เหลือจากปาราชิกและสังฆาทิเสส ชื่อว่าผู้มีอาจาระวิบัติในอัชฌาจาระ หรือชื่อว่าผู้มีอาจาระวิบัติโดยอาจาระ. บุคคลผู้ละสัมมาทิฏฐิแล้ว ประกอบด้วยทิฏฐิอันถือที่สุด ชื่อว่าผู้มีทิฏฐิวิบัติในอธิดิฏฐิ หรือชื่อว่าผู้มีทิฏฐิวิบัติโดยทิฏฐิ. อาจารย์ผู้บริหารบริษัท พึงปรารถนาสุตะประมาณใด แต่เพราะปราศจากสุตะนั้น จึงชื่อว่าผู้มีสุตะน้อย. อาจารย์นั้นพึงรู้เรื่องอาบัติเป็นต้นประมาณใด แต่เพราะไม่รู้เรื่องอาบัติเป็นต้นนั้น จึงชื่อว่าผู้มีปัญญาทราม. ในปัญจกะนี้ บท ๓ บทแรก ตรัสไว้โดยไม่สมควร ส่วน ๒ บทหลัง ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ.

ආපත්තිං න ජානාතීති ‘‘ඉදං නාම මයා කත’’න්ති වුත්තෙ ‘‘ඉමං නාම ආපත්තිං අයං ආපන්නො’’ති න ජානාති. වුට්ඨානං න ජානාතීති වුට්ඨානගාමිනිතො වා දෙසනාගාමිනිතො වා ආපත්තිතො එවං නාම වුට්ඨානං හොතීති න ජානාති. ඉමස්මිං පඤ්චකෙ පුරිමානි ද්වෙ පදානි අයුත්තවසෙන වුත්තානි, පච්ඡිමානි තීණි ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන.

คำว่า 'ไม่รู้อาบัติ' คือ เมื่อศิษย์กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าได้ทำสิ่งนี้แล้ว' อาจารย์ไม่รู้ว่า 'ภิกษุนี้ต้องอาบัติชื่อนี้'. คำว่า 'ไม่รู้การออกจากอาบัติ' คือ ไม่รู้ว่า 'การออกจากอาบัติที่ถึงการออกจากอาบัติ หรืออาบัติที่ถึงการแสดงคืน ย่อมมีอย่างนี้'. ในปัญจกะนี้ บท ๒ บทแรก ตรัสไว้โดยไม่สมควร ส่วน ๓ บทหลัง ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ.

ආභිසමාචාරිකාය සික්ඛායාති ඛන්ධකවත්තෙ විනෙතුං න පටිබලො හොතීති අත්ථො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකායාති සෙක්ඛපණ්ණත්තියං විනෙතුං න පටිබලොති අත්ථො. අභිධම්මෙති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ විනෙතුං න පටිබලොති අත්ථො. අභිවිනයෙති සකලෙ විනයපිටකෙ විනෙතුං න පටිබලොති අත්ථො. විනෙතුං න පටිබලොති ච සබ්බත්ථ සික්ඛාපෙතුං න සක්කොතීති [Pg.272] අත්ථො. ධම්මතො විවෙචෙතුන්ති ධම්මෙන කාරණෙන විස්සජ්ජාපෙතුං. ඉමස්මි පඤ්චකෙ සබ්බපදෙසු ආපත්ති. ආපත්තිං න ජානාතීතිආදිපඤ්චකස්මිම්පි සබ්බපදෙසු ආපත්ති. ඌනදසවස්සපරියොසානපඤ්චකෙපි එසෙව නයො. ඉති ආදිතො තයො පඤ්චකා, චතුත්ථෙ තීණි පදානි, පඤ්චමෙ ද්වෙ පදානීති සබ්බෙපි චත්තාරො පඤ්චකා අයුත්තවසෙන වුත්තා. චතුත්ථපඤ්චකෙ ද්වෙ පදානි, පඤ්චමෙ තීණි, ඡට්ඨසත්තමඅට්ඨමා තයො පඤ්චකාති සබ්බෙපි චත්තාරො පඤ්චකා ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන වුත්තා; සුක්කපක්ඛෙ අට්ඨසු අනාපත්තියෙවාති.

คำว่า 'ในอภิสมาจาริกาสิกขา' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในวัตรแห่งขันธกะได้. คำว่า 'ในอาทิพรหมจริยกาสิกขา' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในเสกขบัญญัติได้. คำว่า 'ในอภิธรรม' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในการจำแนกนามรูปในอภิธรรมได้. คำว่า 'ในอภิวินัย' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในวินัยปิฎกทั้งหมดได้. และคำว่า 'ไม่สามารถแนะนำได้' หมายถึง ไม่สามารถสอนได้ในอภิสมาจาริกะเป็นต้นทั้งหมด. คำว่า 'ให้แยกออกจากธรรม' คือ ไม่สามารถให้สละด้วยเหตุแห่งธรรมได้. ในปัญจกะนี้ ทุกบทเป็นอาบัติ. แม้ในปัญจกะมีอาทิว่า 'ไม่รู้อาบัติ' ทุกบทก็เป็นอาบัติ. แม้ในปัญจกะสุดท้ายคือผู้มีพรรษาไม่ถึง ๑๐ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ดังนั้น ปัญจกะ ๓ หมวดแรก และบท ๓ บทในปัญจกะที่ ๔ และบท ๒ บทในปัญจกะที่ ๕ รวมเป็นปัญจกะ ๔ หมวดทั้งหมด ตรัสไว้โดยไม่สมควร. ส่วนบท ๒ บทในปัญจกะที่ ๔ และบท ๓ บทในปัญจกะที่ ๕ และปัญจกะที่ ๖, ๗, ๘ รวมเป็นปัญจกะ ๔ หมวดทั้งหมด ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ. ในปัญจกะ ๘ หมวดในฝ่ายสุทธิ เป็นอนาบัติเท่านั้น.

උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปัญจกะที่ควรให้อุปสมบท จบแล้ว.

උපසම්පාදෙතබ්බඡක්කකථා

เรื่องฉักกะที่ควรให้อุปสมบท

85. ඡක්කෙසු ඌනදසවස්සපදං විසෙසො, තං සබ්බත්ථ ආපත්තිකරං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තත්ථ උභයානි ඛො පනස්ස පාතිමොක්ඛානි විත්ථාරෙන න ස්වාගතානි හොන්තීති උභතොවිභඞ්ගවසෙන න ස්වාගතානි. න සුවිභත්තානීති මාතිකාවිභඞ්ගවසෙන. න සුප්පවත්තීනීති වාචුග්ගතවසෙන. න සුවිනිච්ඡිතානි සුත්තසො අනුබ්‍යඤ්ජනසොති මාතිකාතො ච විභඞ්ගතො ච න සුට්ඨු විනිච්ඡිතානි.

๘๕. ในหมวด ๖ บทว่า "อูนทสวัสสะ" (ผู้มีพรรษาหย่อน ๑๐) เป็นข้อแตกต่าง (จากหมวด ๕) บทนั้นย่อมยังอาบัติให้เกิดในหมวด ๖ ทั้งหมด. บทที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ในบทที่เหลือเหล่านั้น บทว่า "อุภยานิ โข ปนัสสะ ปาติโมกขานิ วิตถาเรน น สวาคตานิ โหนติ" (ปาติโมกข์ทั้งสองของเธอ... ย่อมไม่เป็นที่มาดีแล้วโดยพิสดาร) หมายถึง ไม่เป็นที่มาดีแล้วโดยอำนาจแห่งอุภโตวิภังค์. บทว่า "น สุวิภัตตานิ" (ไม่จำแนกดีแล้ว) หมายถึง ไม่จำแนกดีแล้วโดยอำนาจแห่งมาติกาและวิภังค์. บทว่า "น สุปปวัตตินิ" (ไม่เป็นไปดีแล้ว) หมายถึง ไม่เป็นไปดีแล้วโดยอำนาจแห่งการท่องจำ. บทว่า "น สุวินิจฉิตานิ สุตตโส อนุพยัญชนโส" (ไม่วินิจฉัยดีแล้วโดยสูตรและอนุพยัญชนะ) หมายถึง ไม่วินิจฉัยดีแล้วโดยมาติกาและวิภังค์.

උපසම්පාදෙතබ්බඡක්කකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องหมวด ๖ ที่ควรให้อุปสมบท จบแล้ว.

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อน.

86. අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුස්මිං – යො තාව අයං පසූරො, සො තිත්ථියපක්කන්තකත්තා න උපසම්පාදෙතබ්බො. යො පන අඤ්ඤොපි නයිධ පබ්බජිතපුබ්බො ආගච්ඡති, තස්මිං යං කත්තබ්බං තං දස්සෙතුං ‘‘යො සො භික්ඛවෙ අඤ්ඤොපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ තස්ස චත්තාරො මාසෙ පරිවාසො දාතබ්බොති අයං තිත්ථියපරිවාසො නාම; අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසොතිපි වුච්චති. අයං පන නග්ගපරිබ්බාජකස්සෙව ආජීවකස්ස වා [Pg.273] අචෙලකස්ස වා දාතබ්බො. සචෙ සොපි සාටකං වා වාළකම්බලාදීනං අඤ්ඤතරං තිත්ථියද්ධජං වා නිවාසෙත්වා ආගච්ඡති, නාස්ස පරිවාසො දාතබ්බො. අඤ්ඤස්ස පන තාපසපණ්ඩරඞ්ගාදිකස්ස න දාතබ්බොව.

๘๖. ในเรื่องวัตถุของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อน – ปสุรปริพาชกใดนั้น เพราะเป็นผู้เปลี่ยนไปเข้าฝ่ายเดียรถีย์ จึงไม่ควรให้อุปสมบท. อนึ่ง บุคคลอื่นใดที่ไม่เคยบวชในพระศาสนานี้มาก่อนมาถึง เพื่อจะแสดงกิจที่ควรทำแก่บุคคลนั้น พระพุทธองค์จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลอื่นใดอีก". ในพระดำรัสนั้น บทว่า "ตัสสะ จัตตาโร มาเส ปริวาโส ทาตัพโพ" (ควรให้ปริวาส ๔ เดือนแก่เธอ) นี้ชื่อว่า "ติตถิยปริวาส" หรือเรียกว่า "อัปปฏิฉันนปริวาส" (ปริวาสที่ไม่มีราตรีปกปิด). อนึ่ง ปริวาสนี้ควรให้แก่ปริพาชกเปลือยเท่านั้น เช่น อาชีวก หรืออเจลก. ถ้าปริพาชกเปลือยนั้นนุ่งห่มผ้าสาฎก หรือเครื่องนุ่งห่มอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้ากัมพลที่ทอด้วยขนสัตว์เป็นต้น ซึ่งเป็นธงของเดียรถีย์แล้วมาถึง เมื่อเป็นเช่นนั้น ไม่ควรให้ปริวาสแก่เขา. อนึ่ง แก่บุคคลอื่น เช่น ดาบส หรือปริพาชกผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยผ้าขาวเป็นต้น ไม่ควรให้ปริวาสเลย.

පඨමං කෙසමස්සුන්තිආදිනා තස්ස ආදිතොව සාමණෙරපබ්බජ්ජං දස්සෙති. එවං පබ්බාජෙන්තෙහි පන තස්මිං සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නෙයෙව ‘‘ත්වං පබ්බාජෙහි, ත්වං ආචරියො හොහි, ත්වං උපජ්ඣායො හොහී’’ති ථෙරා භික්ඛූ න වත්තබ්බා. එවං වුත්තා හි සචෙ තස්ස ආචරියුපජ්ඣායභාවෙන ජිගුච්ඡන්තා න සම්පටිච්ඡන්ති, අථ සො ‘‘නයිමෙ මය්හං සද්දහන්තී’’ති කුජ්ඣිත්වාපි ගච්ඡෙය්‍ය. තස්මා තං එකමන්තං නෙත්වා තස්ස ආචරියුපජ්ඣායා පරියෙසිතබ්බා.

ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า "ก่อนอื่น โกนผมและหนวด" ย่อมแสดงการบวชเป็นสามเณรของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนั้นตั้งแต่แรกเริ่มก่อนรับปริวาส. อนึ่ง อาจารย์ผู้ให้บวชไม่ควรกล่าวแก่พระเถระทั้งหลายผู้เป็นภิกษุว่า "ท่านจงให้สรณะและให้บวชเป็นสามเณรเถิด, ท่านจงเป็นอาจารย์เถิด, ท่านจงเป็นอุปัชฌาย์เถิด" ขณะที่ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนั้นนั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์. เพราะถ้าพระเถระทั้งหลายที่ถูกกล่าวอย่างนี้ รังเกียจความเป็นอาจารย์และอุปัชฌาย์ของผู้นั้นแล้วไม่รับ เมื่อไม่รับเช่นนั้น ผู้นั้นอาจโกรธแล้วกลับไป โดยคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่เชื่อถือเรา". เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรกล่าว. เพราะเหตุที่ไม่ควรกล่าวในท่ามกลางสงฆ์เช่นนั้น จึงควรพาผู้นั้นไปยังที่อันสมควรแห่งหนึ่ง แล้วแสวงหาอาจารย์และอุปัชฌาย์ให้แก่เขา.

87. එවං ඛො භික්ඛවෙ අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ආරාධකො හොති, එවං අනාරාධකොති අයමස්ස පරිවාසවත්තදස්සනත්ථං මාතිකා. කථඤ්ච භික්ඛවෙතිආදි තස්සෙව විභඞ්ගො. තත්ථ අතිකාලෙන ගාමං පවිසතීති භික්ඛූනං වත්තකරණවෙලායමෙව ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති. අතිදිවා පටික්කමතීති කුලඝරෙසු ඉත්ථිපුරිසදාරකදාරිකාදීහි සද්ධිං ගෙහස්සිතකථං කථෙන්තො තත්ථෙව භුඤ්ජිත්වා භික්ඛූසු පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි වා කරොන්තෙසු පටිසල්ලීනෙසු වා ආගච්ඡති; න උපජ්ඣායවත්තං නාචරියවත්තං කරොති, අඤ්ඤදත්ථු වසනට්ඨානං පවිසිත්වා නිද්දායති. එවම්පි භික්ඛවෙ අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො අනාරාධකො හොතීති එවම්පි කරොන්තො පරිවාසවත්තස්ස සම්පාදකො පූරකො න හොති.

๘๗. บทว่า "เอวัง โข ภิกขเว อัญญติตถิยปุพโพ อาราธโก โหติ, เอวัง อนาราธโก" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนย่อมเป็นผู้ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้, ย่อมเป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้) นี้เป็นมาติกาเพื่อแสดงวัตรปฏิบัติของปริวาสของผู้นั้น. พระดำรัสมีอาทิว่า "กถัญจ ภิกขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า) เป็นวิภังค์ของมาติกานั้นนั่นเอง. ในวิภังค์นั้น บทว่า "อติกกาเลน คามัง ปวิสติ" (เข้าไปสู่บ้านในเวลาที่ล่วงเลยไปแล้ว) หมายถึง เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตในเวลาที่ภิกษุทั้งหลายกำลังทำวัตรนั่นเอง. บทว่า "อติทิวา ปฏิกกมติ" (กลับมาในเวลาที่ล่วงเลยวันไปแล้ว) หมายถึง พูดเรื่องที่อาศัยเรือนกับหญิง ชาย เด็กชาย เด็กหญิง เป็นต้น ในตระกูลบ้าน แล้วฉันภัตตาหารในตระกูลบ้านนั้นนั่นเอง แล้วกลับมาในขณะที่ภิกษุทั้งหลายเก็บงำบาตรและจีวรแล้วกำลังสาธยาย สอบถามเนื้อความ เป็นต้น หรือกำลังพักผ่อนอยู่ในที่สงัดก็ดี; ไม่ทำวัตรของอุปัชฌาย์ ไม่ทำวัตรของอาจารย์ แท้จริงแล้ว เข้าไปสู่ที่อยู่แล้วย่อมนอน. บทว่า "เอวัมปิ ภิกขเว อัญญติตถิยปุพโพ อนาราธโก โหติ" (แม้ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนก็เป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้) หมายถึง ผู้เคยเป็นเดียรถีย์ที่ทำอย่างนี้ ย่อมไม่เป็นผู้ยังวัตรปฏิบัติของปริวาสให้สำเร็จ ไม่เป็นผู้บำเพ็ญให้เต็ม.

වෙසියාගොචරො වාතිආදීසු වෙසියාති ආමිසකිඤ්චික්ඛසම්පදානාදිනා සුලභජ්ඣාචාරා රූපූපජීවිකා ඉත්ථියො. විධවාති මතපතිකා වා පවුත්ථපතිකා වා ඉත්ථියො; තා යෙන කෙනචි සද්ධිං මිත්තභාවං පත්ථෙන්ති. ථුල්ලකුමාරිකාති යොබ්බන්නප්පත්තා යොබ්බන්නාතීතා වා කුමාරියො; තා පුරිසාධිප්පායාව විචරන්ති, යෙන කෙනචි සද්ධිං මිත්තභාවං පත්ථෙන්ති. පණ්ඩකාති උස්සන්නකිලෙසා අවූපසන්තපරිළාහා නපුංසකා; තෙ පරිළාහවෙගාභිභූතා යෙන කෙනචි සද්ධිං මිත්තභාවං පත්ථෙන්ති. භික්ඛුනියොති සමානපබ්බජ්ජා ඉත්ථියො; තාහි සද්ධිං ඛිප්පමෙව විස්සාසො හොති, තතො සීලං භිජ්ජති.

ในบทบาลีมีอาทิว่า "เวสิยาโคจร" (เที่ยวไปในที่ของหญิงแพศยา) บทว่า "เวสิยา" (หญิงแพศยา) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีการล่วงละเมิดที่ได้ง่ายด้วยการให้เหยื่อเล็กน้อยเป็นต้น หรือผู้เลี้ยงชีพด้วยรูป หรือผู้เป็นหญิงแพศยา. บทว่า "วิธวา" (หญิงหม้าย) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีสามีตายแล้วก็ดี หรือผู้มีสามีไปอยู่ต่างถิ่นก็ดี; หญิงหม้ายเหล่านั้นย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับชายคนใดคนหนึ่งโดยไม่เจาะจง. บทว่า "ถุลลกุมาริกา" (หญิงสาวใหญ่) หมายถึง หญิงสาวทั้งหลายผู้ถึงวัยสาวก็ดี หรือผู้ล่วงวัยสาวแล้วก็ดี; หญิงสาวใหญ่เหล่านั้นย่อมเที่ยวไปโดยมีความประสงค์ในชายเท่านั้น ย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับคนใดคนหนึ่ง. บทว่า "ปัณฑกะ" (บัณเฑาะก์) หมายถึง บัณเฑาะก์ทั้งหลายผู้มีกิเลสมาก ผู้มีความเร่าร้อนแห่งกิเลสที่ยังไม่สงบ; บัณเฑาะก์เหล่านั้นถูกกำลังแห่งความเร่าร้อนแห่งกิเลสครอบงำแล้ว ย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับคนใดคนหนึ่ง. บทว่า "ภิกขุนี" (ภิกษุณี) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีการบวชเป็นบรรพชิตที่เหมือนกัน; ความคุ้นเคยย่อมมีกับภิกษุณีเหล่านั้นโดยเร็วพลัน เพราะความคุ้นเคยได้ง่ายเช่นนั้น ศีลย่อมแตก.

තත්ථ [Pg.274] වෙසියානං කුලෙසු කුලුපකො හුත්වා පිණ්ඩපාතචරියාදීහි වා අපදිසිත්වා සිනෙහසන්ථවජාතෙන හදයෙන අභිණ්හදස්සනසල්ලාපකාමතාය තාසං සන්තිකං උපසඞ්කමන්තො ‘‘වෙසියාගොචරො’’ති වුච්චති, සො නචිරස්සෙව ‘‘අසුකවෙසියා සද්ධිං ගතො’’ති වත්තබ්බතං පාපුණාති. එස නයො සබ්බත්ථ. සචෙ පන වෙසියාදයො සලාකභත්තාදීනි දෙන්ති, භික්ඛූහි සද්ධිං ගන්ත්වා සද්ධිංයෙව භුඤ්ජිත්වා වා ගහෙත්වා වා ආගන්තුං වට්ටති. ගිලානා භික්ඛුනියො ඔවදිතුං වා ධම්මං වා දෙසෙතුං උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි වා දාතුං ගච්ඡන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ගන්තුං වට්ටති. යො පන තථා ආගන්ත්වා මිත්තසන්ථවවසෙන ගච්ඡති, අයං අනාරාධකො හොති.

ในบรรดาหญิงแพศยาเป็นต้นเหล่านั้น ผู้ที่เข้าไปใกล้สำนักของหญิงแพศยาในตระกูลหรือในบ้าน โดยเป็นผู้เข้าไปใกล้ตระกูลก็ดี หรืออ้างการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้นก็ดี ด้วยใจที่มีความสัมพันธ์ด้วยความรักที่เกิดขึ้น เพราะความเป็นผู้ปรารถนาการเห็นและการพูดคุยอยู่เสมอ ย่อมถูกเรียกว่า "เวสิยาโคจร" (ผู้เที่ยวไปในที่ของหญิงแพศยา) ผู้นั้นไม่นานนักย่อมถึงความเป็นผู้ควรกล่าวว่า "ไปกับหญิงแพศยาชื่อนั้นแล้ว". นัยนี้พึงทราบในวิธวาโคจรเป็นต้นทั้งหมด. อนึ่ง ถ้าหญิงแพศยาเป็นต้นให้สลากภัตเป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรไปกับภิกษุทั้งหลาย แล้วฉันพร้อมกันนั่นเอง หรือรับแล้วกลับมา. สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนที่ไปเพื่อโอวาทภิกษุณีผู้ป่วยก็ดี เพื่อแสดงธรรมก็ดี เพื่อให้การสาธยาย การสอบถามเนื้อความ เป็นต้นก็ดี ควรไปกับภิกษุทั้งหลาย. อนึ่ง สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนใดไม่ไปอย่างที่ชี้แจงนั้น แต่ไปโดยอำนาจแห่งการผูกมิตร สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนี้ย่อมเป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จ.

උච්චාවචානි කරණීයානීති මහන්තඛුද්දකානි කම්මානි. තත්ථ ඝණ්ටිං පහරිත්වා සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන සන්නිපතිත්වා කත්තබ්බානි චෙතියමහාපාසාදපටිසඞ්ඛරණාදීනි කම්මානි උච්චානි නාම. චීවරධොවනරජනාදීනි ඛන්ධකපරියාපන්නානි ච අග්ගිසාලවත්තාදීනි ආභිසමාචාරිකානි අවචානි නාම. තත්ථ න දක්ඛො හොතීති තෙසු කම්මෙසු ඡෙකො සුසික්ඛිතො න හොති. න අනලසොති උට්ඨානවීරියසම්පන්නො න හොති; ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කම්මං අත්ථී’’ති සුත්වා පගෙව භත්තකිච්චං කත්වා ගබ්භන්තරං පවිසිත්වා යාවදත්ථං සුපිත්වා සායං නික්ඛමති. තත්‍රුපායායාති තෙසු කම්මෙසු උපායභූතාය. වීමංසායාති ඨානුප්පත්තිකවීමංසාය. ‘‘ඉදමෙවං කත්තබ්බං, ඉදමෙවං න කත්තබ්බ’’න්ති තස්මිංයෙව ඛණෙ උප්පන්නපඤ්ඤාය සමන්නාගතො න හොති. න අලං කාතුං න අලං සංවිධාතුන්ති සහත්ථාපි කාතුං සමත්ථො න හොති; ‘‘ගණ්හථ භන්තෙ, ගණ්හ දහර, ගණ්හ සාමණෙර, සචෙ තුම්හෙ වා න කරිස්සථ, අම්හෙ වා න කරිස්සාම, කො දානි ඉමං කරිස්සතී’’ති එවං උස්සාහං ජනෙත්වා සංවිධාතුං අඤ්ඤමඤ්ඤං කාරෙතුම්පි සමත්ථො න හොති. භික්ඛූහි ‘‘කම්මං කරිස්සාමා’’ති වුත්තෙ කිඤ්චි රොගං අපදිසති, භික්ඛූනං කම්මං කරොන්තානං සමීපෙනෙව විචරති, සීසමෙව දස්සෙති, අයම්පි අනාරාධකො හොති.

"กิจที่ควรทำทั้งสูงและต่ำ" หมายถึง การงานทั้งใหญ่และเล็ก. ในการงานเหล่านั้น การงานมีการปฏิสังขรณ์เจดีย์และมหาปราสาทเป็นต้น อันควรทำโดยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมแล้วตีระฆัง (หรือเครื่องตีอื่นๆ) ชื่อว่าการงานสูง. การงานมีการซักย้อมจีวรเป็นต้น และที่สงเคราะห์เข้าในขันธกวัตร มีอัคคิสาลาวัตรเป็นต้น อันเป็นอาภิสมาจาริกวัตร ชื่อว่าการงานต่ำ. "ในกิจเหล่านั้นไม่เป็นผู้ฉลาด" หมายถึง ไม่เป็นผู้ฉลาดและไม่เป็นผู้ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้วในการงานเหล่านั้น. "ไม่เป็นผู้ไม่เกียจคร้าน" หมายถึง ไม่เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรเครื่องลุกขึ้น; ได้ยินว่า "มีการงานของภิกษุสงฆ์" แล้วทำภัตกิจเสียแต่เช้าตรู่ เข้าไปในห้อง นอนหลับตามปรารถนา แล้วจึงออกมาในเวลาเย็น. "ด้วยอุบายในการงานนั้นๆ" หมายถึง ด้วยอุบายที่เกิดขึ้นในการงานนั้นๆ. "ด้วยปัญญาที่พิจารณา" หมายถึง ด้วยปัญญาที่พิจารณาตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น. ไม่ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นในขณะนั้นว่า "สิ่งนี้ควรทำอย่างนี้, สิ่งนี้ไม่ควรทำอย่างนี้". "ไม่สามารถทำได้ ไม่สามารถจัดการได้" หมายถึง แม้จะทำด้วยมือตนเองก็ไม่สามารถทำได้; ไม่สามารถยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแล้วจัดการหรือให้ผู้อื่นทำได้ว่า "ท่านขอรับ จงถือเถิด, ท่านผู้มีอายุ จงถือเถิด, สามเณร จงถือเถิด, ถ้าพวกท่านไม่ทำ หรือถ้าพวกเราไม่ทำ บัดนี้ใครเล่าจะทำงานนี้". เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "พวกเราจะทำงาน" ก็อ้างโรคบางอย่าง เที่ยวไปใกล้ๆ ภิกษุทั้งหลายที่กำลังทำงาน แสดงเพียงศีรษะ (คือโผล่หน้ามาดู). แม้ผู้นี้ก็เป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จ.

න තිබ්බච්ඡන්දො හොතීති බලවච්ඡන්දො න හොති. උද්දෙසෙති පාළිපරියාපුණනෙ. පරිපුච්ඡායාති අත්ථසවනෙ. අධිසීලෙති පාතිමොක්ඛසීලෙ. අධිචිත්තෙති ලොකියසමාධිභාවනාය. අධිපඤ්ඤායාති ලොකුත්තරමග්ගභාවනාය.

"ไม่เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้า" หมายถึง ไม่เป็นผู้มีฉันทะอันมีกำลัง. "ในอุทเทส" หมายถึง ในการเรียนพระบาลี. "ในการสอบถาม" หมายถึง ในการฟังอรรถ. "ในอธิศีล" หมายถึง ในปาติโมกขสังวรศีล. "ในอธิจิต" หมายถึง ในการเจริญโลกียสมาธิ. "ในอธิปัญญา" หมายถึง ในการเจริญโลกุตตรมรรค.

සඞ්කන්තො [Pg.275] හොතීති ඉධාගතො හොති. තස්ස සත්ථුනොති තස්ස තිත්ථායතනසාමිකස්ස. තස්ස දිට්ඨියාති තස්ස සන්තකාය ලද්ධියා. ඉදානි සායෙව ලද්ධි යස්මා තස්ස තිත්ථකරස්ස ඛමති චෙව රුච්චති ච ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ච දළ්හග්ගාහෙන ගහිතා; තස්මා තස්ස ඛන්ති රුචි ආදායොති වුච්චති. තෙන වුත්තං – ‘‘තස්ස ඛන්තියා තස්ස රුචියා තස්ස ආදායස්සා’’ති. අවණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙති ගරහාය භඤ්ඤමානාය. අනභිරද්ධොති අපරිපුණ්ණසඞ්කප්පො; නො පග්ගහිතචිත්තො. උදග්ගොති අබ්භුන්නතකායචිත්තො. ඉදං භික්ඛවෙ සඞ්ඝාතනිකං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බස්ස අනාරාධනීයස්මින්ති භික්ඛවෙ යමිදං තස්ස සත්ථුනො තස්සෙව ච ලද්ධියා අවණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ ‘‘කිං ඉමෙ පරං ගරහන්තී’’ති කායවචීවිකාරනිබ්බත්තකං අනත්තමනත්තං, බුද්ධාදීනඤ්ච අවණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ අත්තමනත්තං, යඤ්ච තස්සෙව සත්ථුනො තස්සෙව ච ලද්ධියා වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ අත්තමනත්තං, බුද්ධාදීනඤ්ච වණ්ණභණනෙ අනත්තමනත්තං, ඉදං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බස්ස අනාරාධනීයස්මිං සඞ්ඝාතනිකං, අනාරාධකෙ පරිවාසවත්තං අපූරකෙ කම්මෙ ඉදං ලිඞ්ගං, ඉදං ලක්ඛණං, ඉදමචලප්පමාණන්ති වුත්තං හොති. එවං අනාරාධකො ඛො භික්ඛවෙ අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බොති ඉතො එකෙනපි අඞ්ගෙන සමන්නාගතො න උපසම්පාදෙතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ සබ්බං වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බං.

"เป็นผู้มาสู่ศาสนานี้" หมายถึง มาสู่ศาสนานี้. "ของศาสดาของเขา" หมายถึง ของเจ้าลัทธิอันเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. "ในทิฏฐิของเขา" หมายถึง ในลัทธิอันเป็นของศาสดาของเขา. บัดนี้ ลัทธินั้นเอง เพราะเป็นที่พอใจและเป็นที่ชอบใจของเจ้าลัทธินั้น และถูกยึดมั่นด้วยการยึดมั่นอย่างเหนียวแน่นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง" เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ความอดทน ความชอบใจ และการยึดมั่นของเขา". เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยความอดทนของเขา ด้วยความชอบใจของเขา ด้วยการยึดมั่นของเขา". "เมื่อมีการกล่าวโทษ" หมายถึง เมื่อมีการกล่าวติเตียน. "เป็นผู้ไม่ยินดี" หมายถึง มีความดำริไม่บริบูรณ์, ไม่เป็นผู้มีจิตที่ประคองไว้. "เป็นผู้มีกายและจิตอันฟูขึ้น" หมายถึง มีกายและจิตอันฟูขึ้น (ตื่นเต้น). ภิกษุทั้งหลาย สิ่งนี้เป็นลักษณะที่รวมกันของการไม่ยังปริวาสให้สำเร็จของอัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อน. ภิกษุทั้งหลาย ความไม่ยินดีอันเป็นเหตุให้เกิดความผิดปกติทางกายและวาจาว่า "ทำไมภิกษุเหล่านี้จึงติเตียนผู้อื่น" เมื่อมีการกล่าวโทษศาสดาของเขาและลัทธิของเขา, และความยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น, และความยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของศาสดาของเขาและลัทธิของเขา, และความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น, สิ่งนี้เป็นลักษณะที่รวมกันของการไม่ยังปริวาสให้สำเร็จของอัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อน. ในการงานที่ไม่ยังปริวาสวัตรให้บริบูรณ์ สิ่งนี้เป็นเครื่องหมาย สิ่งนี้เป็นลักษณะ สิ่งนี้เป็นประมาณที่ไม่อาจหวั่นไหวได้ ดังนี้. ภิกษุทั้งหลาย อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้มาแล้วอย่างนี้ ไม่ควรให้อุปสมบท. ผู้ประกอบด้วยองค์แม้เพียงองค์เดียวจากนี้ ไม่ควรให้อุปสมบท. ในฝ่ายกุศลพึงทราบทั้งหมดโดยกลับกันจากที่กล่าวมาแล้ว.

එවං ආරාධකො ඛො භික්ඛවෙති එවං නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනා නාතිදිවා පටික්කමනං, න වෙසියාදිගොචරතා, සබ්‍රහ්මචාරීනං කිච්චෙසු දක්ඛතාදි, උද්දෙසාදීසු තිබ්බච්ඡන්දතා, තිත්ථියානං අවණ්ණභණනෙ අත්තමනතා, බුද්ධාදීනං අවණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, තිත්ථියානං වණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, බුද්ධාදීනං වණ්ණභණනෙ අත්තමනතාති ඉමෙසං අට්ඨන්නං තිත්ථියවත්තානං පරිපූරණෙන ආරාධකො පරිතොසකො භික්ඛූනං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ආගතො උපසම්පාදෙතබ්බො.

"ภิกษุทั้งหลาย อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้" หมายถึง การไม่เข้าไปสู่บ้านในเวลาเช้าเกินไป, การไม่กลับในเวลาสายเกินไป, การไม่เป็นผู้มีโคจรคือหญิงแพศยาเป็นต้น, ความเป็นผู้ฉลาดในการงานของเพื่อนพรหมจารีเป็นต้น, ความเป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการเรียนพระบาลีเป็นต้น, ความยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษเดียรถีย์ทั้งหลาย, ความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น, ความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของเดียรถีย์ทั้งหลาย, ความยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ด้วยการบำเพ็ญปริวาสวัตร ๘ ประการเหล่านี้ให้บริบูรณ์ อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้มาแล้ว ผู้ยังภิกษุทั้งหลายให้ยินดี ควรให้อุปสมบท.

සචෙ පන උපසම්පදමාළකෙපි එකං වත්තං භින්දති, පුන චත්තාරො මාසෙ පරිවසිතබ්බං. යථා පන භින්නසික්ඛාය සික්ඛමානාය පුන සික්ඛාපදානි ච සික්ඛාසම්මුති ච දිය්‍යති, එවං නයිමස්ස කිඤ්චි පුන දාතබ්බමත්ථි. පුබ්බෙ දින්නපරිවාසොයෙව හි තස්ස පරිවාසො. තස්මා පුන චත්තාරො මාසෙ පරිවසිතබ්බං. සචෙ පරිවසන්තො අන්තරා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, ලොකියධම්මො [Pg.276] නාම කුප්පනසභාවො, න උපසම්පාදෙතබ්බො. චත්තාරො මාසෙ පූරිතවත්තොව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙ පන පරිවසන්තො චත්තාරි මහාභූතානි පරිග්ගණ්හති, උපාදාරූපානි පරිච්ඡින්දති, නාමරූපං වවත්ථපෙති, තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා විපස්සනං ආරභති, ලොකියධම්මො නාම කුප්පනසභාවො, නෙව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙ පන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිලභති, පරිපුණ්ණංයෙව හොති වත්තං. සමූහතානි සබ්බදිට්ඨිගතානි අබ්බුළ්හං විචිකිච්ඡාසල්ලං තංදිවසමෙව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙපි තිත්ථියලිඞ්ගෙ ඨිතො සොතාපන්නො හොති, පරිවාසකිච්චං නත්ථි, තදහෙව පබ්බාජෙත්වා උපසම්පාදෙතබ්බො.

อนึ่ง ถ้าแม้ในมณฑลที่อุปสมบท ยังทำวัตรข้อใดข้อหนึ่งให้ขาด พึงอยู่ปริวาสอีก ๔ เดือน. อนึ่ง เหมือนอย่างสิกขมานาผู้มีสิกขาขาดแล้ว พึงให้สิกขาบทและสิกขาสมมติอีก, อย่างนั้น ไม่มีการให้สิ่งใดอีกแก่ผู้นี้. เพราะปริวาสที่ให้แล้วแต่ก่อนนั่นแหละเป็นปริวาสของเขา. เพราะฉะนั้น พึงอยู่ปริวาสอีก ๔ เดือน. ถ้าผู้อยู่ปริวาสยังอัฏฐสมาบัติให้เกิดขึ้นในระหว่าง, ชื่อว่าโลกิยธรรมมีสภาพอันกำเริบได้, ไม่ควรให้อุปสมบท. ควรให้อุปสมบทเฉพาะผู้มีวัตรบริบูรณ์แล้ว ๔ เดือน. อนึ่ง ถ้าผู้อยู่ปริวาสกำหนดมหาภูตรูป ๔, กำหนดรูปที่อาศัยมหาภูตรูป, กำหนดนามรูป, ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้วเริ่มวิปัสสนา, ชื่อว่าโลกิยธรรม (หรือโลกียกามวจรวิปัสสนา) มีสภาพอันกำเริบได้, ไม่ควรให้อุปสมบท. อนึ่ง ถ้าผู้อยู่ปริวาสเจริญวิปัสสนาแล้วได้โสดาปัตติมรรค, วัตรย่อมบริบูรณ์แล้วเท่านั้น. ทิฏฐิทั้งปวงถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาดแล้ว, ลูกศรคือวิจิกิจฉาถูกถอนออกแล้ว, ควรให้อุปสมบทในวันนั้นเอง. ถ้าแม้โสดาบันผู้ตั้งอยู่ในเพศเดียรถีย์, ไม่มีกิจปริวาส, ควรให้บรรพชาแล้วให้อุปสมบทในวันนั้นเอง.

උපජ්ඣායමූලකං චීවරං පරියෙසිතබ්බන්ති උපජ්ඣායං ඉස්සරං කත්වා තස්ස චීවරං පරියෙසිතබ්බං. පත්තම්පි තථෙව. තස්මා යදි උපජ්ඣායස්ස පත්තචීවරං අත්ථි, ‘‘ඉමස්ස දෙහී’’ති වත්තබ්බො. අථ නත්ථි, අඤ්ඤෙ දාතුකාමා හොන්ති, තෙහිපි උපජ්ඣායස්සෙව දාතබ්බං ‘‘ඉදං තුම්හාකං කත්වා ඉමස්ස දෙථා’’ති. කස්මා? තිත්ථියා නාම විලොමා හොන්ති ‘‘සඞ්ඝෙන මෙ පත්තචීවරං දින්නං, කිං මය්හං තුම්හෙසු ආයත්ත’’න්ති වත්වා ඔවාදානුසාසනිං න කරෙය්‍යුං, උපජ්ඣායෙන පන ආයත්තජීවිකත්තා තස්ස වචනකරො භවිස්සති. තෙනස්ස ‘‘උපජ්ඣායමූලකං චීවරං පරියෙසිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. භණ්ඩුකම්මායාති කෙසොරොපනත්ථං. භණ්ඩුකම්මකථා පරතො ආගමිස්සති.

บทว่า Upajjhāyamūlakaṃ cīvaraṃ pariyesitabbaṃ ความว่า พึงทำอุปัชฌาย์ให้เป็นใหญ่ (เป็นเจ้าของ) แล้วแสวงหาจีวรเพื่ออัญญติตถิยปุพพสามเณรนั้น แม้บาตรก็พึงแสวงหาโดยนัยเดียวกันนั้น เพราะฉะนั้น หากบาตรและจีวรของอุปัชฌาย์มีอยู่ พึงกล่าวว่า 'จงให้แก่สามเณรนี้' หากไม่มี แต่ภิกษุเหล่าอื่นปรารถนาจะให้ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็พึงให้แก่อุปัชฌาย์นั่นเอง โดยกล่าวว่า 'ขอท่านจงทำสิ่งนี้ให้เป็นของท่าน แล้วให้แก่สามเณรนี้' เพราะเหตุไร? เพราะพวกเดียรถีย์มักเป็นคนว่ายาก (ขัดขวาง) อาจกล่าวว่า 'สงฆ์ให้บาตรและจีวรแก่เราแล้ว อะไรของเราที่เกี่ยวข้องกับท่าน' แล้วไม่ทำตามโอวาทอนุสาสนี แต่เพราะเขามีการเลี้ยงชีพเนื่องด้วยอุปัชฌาย์ เขาจึงจักเป็นผู้ทำตามคำของอุปัชฌาย์นั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงแสวงหาจีวรที่มีอุปัชฌาย์เป็นมูล' บทว่า Bhaṇḍukammāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การปลงผม เรื่องการทำภัณฑุกรรมจักมีในภายหลัง

අග්ගිකාති අග්ගිපරිචරණකා. ජටිලකාති තාපසා. එතෙ භික්ඛවෙ කිරියවාදිනොති එතෙ කිරියං න පටිබාහන්ති, ‘‘අත්ථි කම්මං, අත්ථි කම්මවිපාකො’’ති එවංදිට්ඨිකා. සබ්බබුද්ධා හි නෙක්ඛම්මපාරමිං පූරයමානා එතදෙව පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පූරෙසුං, මයාපි තථෙව පූරිතා, න එතෙසං සාසනෙ පබ්බජ්ජා විලොමා, තස්මා උපසම්පාදෙතබ්බා, න තෙසං පරිවාසො දාතබ්බොති. ඉමාහං භික්ඛවෙ ඤාතීනං ආවෙණිකං පරිහාරං දම්මීති ඉමං අහං තෙසං පාටෙක්කං ඔදිස්සකං පරිහාරං දදාමි. කස්මා එවමාහ? තෙ හි තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතාපි සාසනස්ස අවණ්ණකාමා න හොන්ති, අම්හාකං ඤාතිසෙට්ඨස්ස සාසනන්ති වණ්ණවාදිනොව හොන්ති, තස්මා එවමාහාති.

บทว่า Aggikā หมายถึง ผู้บำรุงไฟ บทว่า Jaṭilakā หมายถึง ดาบสทั้งหลาย บทว่า Ete bhikkhave kiriyavādinoti หมายถึง ดาบสเหล่านี้ไม่ปฏิเสธกรรม มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า 'กรรมมี วิบากของกรรมมี' ด้วยว่าพระพุทธเจ้าทั้งปวง เมื่อบำเพ็ญเนกขัมมบารมี ก็ทรงบรรพชาในเพศดาบสนี้เองแล้วบำเพ็ญให้เต็มเปี่ยม แม้เราก็บำเพ็ญให้เต็มเปี่ยมเช่นนั้น การบรรพชาในศาสนาของดาบสเหล่านี้จึงไม่ขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น จึงควรให้อุปสมบทแก่พวกเขา ไม่ควรให้ปริวาสแก่พวกเขา พึงทราบดังนี้ บทว่า Imāhaṃ bhikkhave ñātīnaṃ āveṇikaṃ parihāraṃ dammīti ความว่า เราให้การดูแลเป็นพิเศษเฉพาะแก่ญาติเหล่านั้น ทำไมจึงตรัสเช่นนี้? เพราะแม้พวกเขาจะบรรพชาในสำนักเดียรถีย์ แต่ก็ไม่เป็นผู้ปรารถนาความเสื่อมเสียแก่พระศาสนา ย่อมเป็นผู้กล่าวสรรเสริญว่า 'นี่คือพระศาสนาของญาติผู้ประเสริฐของเรา' ด้วยเหตุนี้จึงตรัสเช่นนั้น

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอัญญติตถิยปุพพะ จบแล้ว

පඤ්චාබාධවත්ථුකථා

เรื่องปัญจาพาธ

88. මගධෙසු [Pg.277] පඤ්ච ආබාධා උස්සන්නා හොන්තීති මගධනාමකෙ ජනපදෙ මනුස්සානඤ්ච අමනුස්සානඤ්ච පඤ්ච රොගා උස්සන්නා වුඩ්ඪිප්පත්තා ඵාතිප්පත්තා හොන්ති. ජීවකකොමාරභච්චකථා චීවරක්ඛන්ධකෙ ආවිභවිස්සති. න භික්ඛවෙ පඤ්චහි ආබාධෙහි ඵුට්ඨො පබ්බාජෙතබ්බොති යෙ තෙ කුට්ඨාදයො පඤ්ච ආබාධා උස්සන්නා, තෙහි ඵුට්ඨො අභිභූතො න පබ්බාජෙතබ්බො.

๘๘. คำว่า Magadhesu pañca ābādhā ussannā hontīติ ความว่า ในชนบทชื่อว่ามคธ โรค ๕ อย่างของมนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลายชุกชุม คือ ถึงความเจริญ ถึงความแพร่หลาย เรื่องชีวกโกมารภัจจ์จักปรากฏในจีวรขันธกะ คำว่า Na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabboti ความว่า โรค ๕ อย่างมีโรคเรื้อนเป็นต้นเหล่าใดที่ชุกชุม บุคคลผู้ถูกโรคเหล่านั้นถูกต้องแล้ว ครอบงำแล้ว ไม่ควรให้บรรพชา

තත්ථ කුට්ඨන්ති රත්තකුට්ඨං වා හොතු කාළකුට්ඨං වා, යංකිඤ්චි කිටිභදද්දුකච්ඡුආදිප්පභෙදම්පි සබ්බං කුට්ඨමෙවාති වුත්තං. තඤ්චෙ නඛපිට්ඨිප්පමාණම්පි වඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං හොති, න පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන නිවාසනපාරුපනෙහි පකතිපටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ නඛපිට්ඨිප්පමාණං අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං හොති, වට්ටති. මුඛෙ පන හත්ථපාදපිට්ඨෙසු වා සචෙපි අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං නඛපිට්ඨිතො ච ඛුද්දකතරම්පි, න වට්ටතියෙවාති කුරුන්දියං වුත්තං. තිකිච්ඡාපෙත්වා පබ්බාජෙන්තෙනාපි පකතිවණ්ණෙ ජාතෙයෙව පබ්බාජෙතබ්බො. ගොධාපිට්ඨිසදිසචුණ්ණඔකිරණකසරීරම්පි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති.

ในคำว่า kuṭṭhaṃ นั้น จะเป็นโรคเรื้อนแดงก็ตาม โรคเรื้อนดำก็ตาม หรือโรคผิวหนังชนิดใดชนิดหนึ่ง มีประเภทกลาก เกลื้อน และหิดเป็นต้นก็ตาม ทั้งหมดนั้นท่านเรียกว่าโรคเรื้อนทั้งสิ้น หากโรคเรื้อนนั้นแม้มีประมาณเท่าหลังเล็บ (นิ้วก้อย) แต่อยู่ในส่วนที่จะลุกลาม ไม่ควรให้บรรพชา แต่ถ้าอยู่ในที่ที่ผ้าครองปกปิดได้ตามปกติ มีประมาณเท่าหลังเล็บ และอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ควรให้บรรพชาได้ ส่วนที่ใบหน้า หรือที่หลังมือและหลังเท้า แม้จะเล็กกว่าหลังเล็บและอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ก็ไม่ควรให้บรรพชาเลย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในกุรุนทีอรรถกถา แม้ผู้จะให้บรรพชา ก็พึงให้บรรพชาเมื่อผิวพรรณกลับเป็นปกติแล้วเท่านั้น แม้บุคคลที่มีร่างกายเป็นขุยคล้ายหลังตัวเหี้ย ก็ไม่ควรให้บรรพชา

ගණ්ඩොති මෙදගණ්ඩො වා හොතු අඤ්ඤො වා යො කොචි කොලට්ඨිමත්තකොපි චෙ වඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතො ගණ්ඩො හොති, න පබ්බාජෙතබ්බො. පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ පන කොලට්ඨිමත්තෙ අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතො වට්ටති. මුඛාදිකෙ අප්පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතොපි න වට්ටති. තිකිච්ඡාපෙත්වා පබ්බාජෙන්තෙනාපි සරීරං සඤ්ඡවිං කාරෙත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. උණ්ණිගණ්ඩා නාම හොන්ති ගොථනා විය අඞ්ගුලිකා විය ච තත්ථ තත්ථ ලම්බන්ති, එතෙපි ගණ්ඩායෙව. තෙසු සති පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. දහරකාලෙ ඛීරපිළකා යොබ්බන්නකාලෙ ච මුඛෙ ඛරපිළකා නාම හොන්ති, මහල්ලකකාලෙ නස්සන්ති, න තා ගණ්ඩසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, තාසු සති පබ්බාජෙතුං වට්ටති. අඤ්ඤෙ පන සරීරෙ ඛරපිළකා නාම අපරා පදුමකණ්ණිකා නාම හොන්ති, අඤ්ඤා සාසපබීජකා නාම සාසපමත්තා එව සකලසරීරං ඵරන්ති, තා සබ්බා කුට්ඨජාතිකා එව. තාසු සති න පබ්බාජෙතබ්බො.

บทว่า Gaṇḍo จะเป็นฝีไขมันก็ตาม หรือฝีชนิดใดชนิดหนึ่งก็ตาม หากเป็นฝีที่มีขนาดเท่าเมล็ดพุทราและอยู่ในส่วนที่จะลุกลาม ไม่ควรให้บรรพชา แต่ถ้าอยู่ในที่ปกปิด มีขนาดเท่าเมล็ดพุทราและอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ควรให้บรรพชาได้ ในที่ที่ไม่ปกปิดมีใบหน้าเป็นต้น แม้อยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ก็ไม่ควรให้บรรพชา แม้ผู้จะให้บรรพชา ก็พึงรักษาให้หายทำให้ร่างกายมีผิวพรรณดีเสียก่อนจึงให้บรรพชา ที่ชื่อว่า หูด (เนื้อนูน) มีอยู่ มีลักษณะคล้ายเต้านมวัวบ้าง คล้ายนิ้วมือเล็กๆ บ้าง ห้อยย้อยอยู่ตามที่นั้นๆ แม้หูดเหล่านี้ก็จัดเป็นฝีเช่นกัน เมื่อมีหูดเหล่านั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา ในวัยเด็กมีผดน้ำนม ในวัยหนุ่มสาวมีสิวเสี้ยนที่ใบหน้า ซึ่งจะหายไปเมื่อวัยชรา ตุ่มเหล่านั้นไม่จัดเข้าในประเภทฝี เมื่อมีตุ่มเหล่านั้นอยู่ ควรให้บรรพชาได้ แต่ตุ่มหยาบอื่นๆ บนร่างกายก็ดี หรือที่ชื่อว่า ฝีฝักบัว (ปทุมกัณณิกา) ก็ดี หรือที่ชื่อว่า ฝีเมล็ดผักกาด (สาสปบีชกา) ซึ่งมีขนาดเท่าเมล็ดผักกาดและกระจายไปทั่วร่างกายก็ดี ฝีเหล่านั้นทั้งหมดจัดเป็นประเภทโรคเรื้อน เมื่อมีฝีเหล่านั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา

කිලාසොති [Pg.278] න භිජ්ජනකං න පග්ඝරණකං පදුමපුණ්ඩරීකපත්තවණ්ණං කුට්ඨං, යෙන ගුන්නං විය සබලං සරීරං හොති, තස්මිං කුට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සොසොති සොසබ්‍යාධි; තස්මිං සති න පබ්බාජෙතබ්බො. අපමාරොති පිත්තුම්මාරො වා යක්ඛුම්මාරො වා; තත්ථ පුබ්බවෙරිකෙන අමනුස්සෙන ගහිතො දුත්තිකිච්ඡො හොති. අප්පමත්තකෙපි පන අපමාරෙ සති න පබ්බාජෙතබ්බො.

บทว่า Kilāso คือโรคเรื้อนชนิดที่ไม่แตก ไม่เป็นน้ำเหลือง มีสีเหมือนกลีบดอกบัวแดงหรือดอกบัวขาว ซึ่งทำให้ร่างกายเป็นด่างดวงคล้ายโค การวินิจฉัยในเรื่องกลากนี้พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วในเรื่องโรคเรื้อน บทว่า Soso คือโรคผอมแห้ง (วัณโรค) เมื่อมีโรคนั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา บทว่า Apamāro คือโรคลมบ้าหมูที่เกิดจากดีพิการ หรือที่เกิดจากยักษ์เข้าสิง ในบรรดาคนบ้าเหล่านั้น ผู้ที่ถูกอมนุษย์ซึ่งเป็นศัตรูเก่าเข้าสิง ย่อมรักษายาก แม้เมื่อมีโรคลมบ้าหมูเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรให้บรรพชา

පඤ්චාබාධවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปัญจาพาธ จบแล้ว

රාජභටවත්ථුකථා

เรื่องราชภัฏ

90. රාජභටවත්ථුස්මිං – පච්චන්තං උච්චිනථාති පච්චන්තං වඩ්ඪෙථ. චොරෙ පලාපෙත්වා චොරභයෙන වුට්ඨිතෙ ගාමෙ ආවාසාපෙත්වා ආරක්ඛං දත්වා කසිකම්මාදීනි පවත්තාපෙථාති වුත්තං හොති. රාජා පන සොතාපන්නත්තා ‘‘චොරෙ ඝාතෙථ, හනථා’’ති න ආණාපෙති. උපජ්ඣායස්ස දෙව සීසං ඡින්දිතබ්බන්තිආදි සබ්බං ‘‘පබ්බජ්ජාය උපජ්ඣායො සෙට්ඨො, තතො ආචරියො, තතො ගණො’’ති චින්තෙත්වා ඉදං වොහාරෙ අඩ්ඩවිනිච්ඡයෙ ආගතන්ති ආහංසු. න භික්ඛවෙ රාජභටො පබ්බාජෙතබ්බොති එත්ථ අමච්චො වා හොතු මහාමත්තො වා සෙවකො වා කිඤ්චි ඨානන්තරං පත්තො වා අප්පත්තො වා, යො කොචි රඤ්ඤො භත්තවෙතනභටො, සබ්බො රාජභටොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, සො න පබ්බාජෙතබ්බො. තස්ස පන පුත්තනත්තභාතුකා යෙ රාජතො භත්තවෙතනං න ගණ්හන්ති, තෙ පබ්බාජෙතුං වට්ටති. යො පන රාජතො ලද්ධං නිබද්ධභොගං වා මාසසංවච්ඡරපරිබ්බයං වා රඤ්ඤොයෙව නිය්‍යාතෙති, පුත්තභාතුකෙ වා තං ඨානං සම්පටිච්ඡාපෙත්වා රාජානං ‘‘න දානාහං දෙවස්ස භටො’’ති ආපුච්ඡති, යෙන වා යං කම්මකාරණා වෙතනං ගහිතං, තං කම්මං කතං හොති, යො වා පබ්බජස්සූති රඤ්ඤා අනුඤ්ඤාතො හොති, තම්පි පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

๙๐. ในเรื่องราชภัฏ (ข้าราชการ) – คำว่า “จงขยายชายแดน” หมายถึง “จงทำให้ชายแดนเจริญขึ้น” หมายความว่า “จงขับไล่โจรไปเสีย แล้วให้ชาวบ้านที่อพยพหนีภัยโจรกลับมาตั้งถิ่นฐานใหม่ ให้การคุ้มครอง และส่งเสริมการทำนาเป็นต้น” แต่พระราชา (พระเจ้าพิมพิสาร) ทรงเป็นพระโสดาบัน จึงไม่ทรงบัญชาว่า “จงฆ่าโจร จงทำร้ายโจร” คำทั้งหมดที่ว่า “แม้ศีรษะของอุปัชฌาย์ก็ควรตัด” เป็นต้นนั้น พวกเขาคิดว่า “ในการบวช อุปัชฌาย์เป็นผู้ประเสริฐที่สุด รองลงมาคืออาจารย์ (ผู้ให้กรรมวาจา) รองลงมาคือคณะสงฆ์ (ผู้ทำสังฆกรรม)” และกล่าวว่า “ข้อวินิจฉัยนี้มีมาในคัมภีร์อรรถวินิจฉัยในโวหาร” ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ราชภัฏ” นี้ ไม่ว่าจะเป็นอำมาตย์ธรรมดา หรือมหาอำมาตย์ หรือผู้รับใช้ หรือผู้ที่ได้รับตำแหน่งใดๆ หรือไม่ได้รับตำแหน่งใดๆ ก็ตาม บุคคลใดก็ตามที่รับข้าวและเงินเดือนจากพระราชา ทั้งหมดนั้นจัดว่าเป็นราชภัฏ ไม่พึงให้อุปสมบทแก่เขา แต่บุตร หลาน และพี่น้องของราชภัฏนั้น ผู้ใดไม่ได้รับข้าวและเงินเดือนจากพระราชา ผู้นั้นพึงให้อุปสมบทได้ อนึ่ง บุคคลใดมอบทรัพย์สินที่ได้รับจากพระราชา หรือเงินเดือนประจำปี หรือเงินเดือนรายเดือน คืนให้แก่พระราชา หรือมอบตำแหน่งนั้นให้แก่บุตรหรือพี่น้อง แล้วทูลลาพระราชาว่า “บัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้ามิได้เป็นข้าราชการของพระองค์แล้ว” หรือบุคคลใดที่ได้รับเงินเดือนเพราะเหตุแห่งการงานใด และงานนั้นได้สำเร็จแล้ว หรือบุคคลใดที่พระราชาทรงอนุญาตให้บวชว่า “จงบวชเถิด” บุคคลนั้นก็พึงให้อุปสมบทได้

රාජභටවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องราชภัฏจบลงแล้ว

චොරවත්ථුකථා

เรื่องโจร

91. චොරවත්ථූසු – මනුස්සා පස්සිත්වාති යෙහි ගිහිකාලෙ දිට්ඨපුබ්බො යෙ ච ‘‘අයං සො’’ති අඤ්ඤෙසං සුණන්ති, තෙ පස්සිත්වා උබ්බිජ්ජන්තිපි…පෙ… ද්වාරම්පි [Pg.279] ථකෙන්ති. යෙ පන න ජානන්ති, තෙසං ඝරෙසු භික්ඛං ලභති. න භික්ඛවෙති භගවා සයං ධම්මස්සාමී, තස්මා ආයතිං අකරණත්ථාය භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්තො එවමාහ. තත්ථ ධජං බන්ධිත්වා විය විචරතීති ධජබන්ධො. මූලදෙවාදයො විය ලොකෙ පාකටොති වුත්තං හොති. තස්මා යො ගාමඝාතං වා පන්ථදුහනං වා නගරෙ සන්ධිච්ඡෙදාදිකම්මං වා කරොන්තො විචරති, පඤ්ඤායති ච ‘‘අසුකො නාම ඉදං ඉදං කරොතී’’ති, සො න පබ්බාජෙතබ්බො. යො පන රාජපුත්තො රජ්ජං පත්ථෙන්තො ගාමඝාතාදීනි කරොති, සො පබ්බාජෙතබ්බො. රාජානො හි තස්මිං පබ්බජිතෙ තුස්සන්ති, සචෙ පන න තුස්සන්ති, න පබ්බාජෙතබ්බො. පුබ්බෙ මහාජනෙ පාකටො චොරො පච්ඡා චොරකම්මං පහාය පඤ්චසීලාදීනි සමාදියති, තඤ්චෙ මනුස්සා එවං ජානන්ති, පබ්බාජෙතබ්බො. යෙ පන අම්බලබුජාදිචොරකා සන්ධිච්ඡෙදාදිචොරා එව වා අදිස්සමානා ථෙය්‍යං කරොන්ති, පච්ඡාපි ඉමිනා නාම ඉදං කතන්ති න පඤ්ඤායන්ති, තෙපි පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

๙๑. ในเรื่องโจร – คำว่า “มนุษย์ทั้งหลายเห็นแล้ว” หมายถึง ผู้ใดเคยเห็น (พระองคุลิมาล) เมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ และผู้ใดได้ยินจากผู้อื่นว่า “ผู้นี้คือองคุลิมาล” คนเหล่านั้นเมื่อเห็นแล้ว บางพวกก็ตกใจกลัว (ทางกาย) บางพวกก็หวาดผวา (ทางใจ) บางพวกก็วิ่งหนี บางพวกก็เดินไปทางอื่น บางพวกก็หันหน้าไปทางอื่น และบางพวกก็ปิดประตู แต่ผู้ใดไม่รู้จัก (พระองคุลิมาล) ผู้นั้นย่อมได้บิณฑบาตในเรือนของพวกเขา คำว่า “ภิกษุทั้งหลายไม่พึง” นั้น พระผู้มีพระภาคทรงเป็นเจ้าของพระธรรมเอง เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์มิให้ภิกษุทั้งหลายกระทำอีกในภายหน้า จึงทรงบัญญัติสิกขาบทดังนี้ ในบทนั้น คำว่า “ผู้เที่ยวไปเหมือนผูกธง” หมายถึง “ธชพันธะ” (โจรผู้มีชื่อเสียง) หมายความว่า เป็นโจรที่ปรากฏชัดในโลกเหมือนมูลเทวะเป็นต้น เพราะฉะนั้น โจรผู้ใดเที่ยวทำลายหมู่บ้าน หรือปล้นสะดมตามทาง หรือทำการเจาะช่องฝาเรือนเป็นต้นในเมือง และปรากฏชัดว่า “โจรชื่อนั้นทำสิ่งนั้นสิ่งนี้” โจรนั้นไม่พึงให้อุปสมบท แต่ราชโอรสผู้ใดปรารถนาราชสมบัติแล้วทำการทำลายหมู่บ้านเป็นต้น ราชโอรสนั้นพึงให้อุปสมบทได้ เพราะว่าเมื่อราชโอรสนั้นบวชแล้ว พระราชาทั้งหลายย่อมยินดี แต่ถ้าหากไม่ยินดี ก็ไม่พึงให้อุปสมบท โจรผู้ใดเคยเป็นที่รู้จักในหมู่มหาชนมาก่อน แล้วภายหลังละการโจรกรรม สมาทานเบญจศีลเป็นต้น หากมนุษย์ทั้งหลายรู้เช่นนั้น โจรนั้นพึงให้อุปสมบทได้ แต่โจรเล็กๆ น้อยๆ ที่ขโมยมะม่วงหรือขนุนเป็นต้น หรือโจรเจาะช่องฝาเรือนเป็นต้น ที่ทำการลักขโมยโดยไม่ปรากฏตัว และภายหลังก็ไม่ปรากฏว่า “ผู้นี้ได้ทำสิ่งนั้นสิ่งนี้” โจรเหล่านั้นก็พึงให้อุปสมบทได้

92. කාරං භින්දිත්වාති අට්ටබන්ධනාදිං භින්දිත්වා. අභයූවරාති එත්ථ භයෙන උපරමන්තීති භයූවරා, එතෙ පන ලද්ධාභයත්තා න භයූවරාති අභයූවරා; පකාරස්ස චෙත්ථ වකාරො කතොති වෙදිතබ්බො. න භික්ඛවෙ කාරභෙදකො පබ්බාජෙතබ්බොති කාරො වුච්චති බන්ධනාගාරං. ඉධ පන අන්දුබන්ධනං වා හොතු සඞ්ඛලිකබන්ධනං වා රජ්ජුබන්ධනං වා ගාමබන්ධනං වා නිගමබන්ධනං වා නගරබන්ධනං වා පුරිසගුත්ති වා ජනපදබන්ධනං වා දීපබන්ධනං වා, යො එතෙසු යංකිඤ්චි බන්ධනං භින්දිත්වා වා ඡින්දිත්වා වා මුඤ්චිත්වා වා විවරිත්වා වා පස්සමානානං වා අපස්සමානානං වා පලායති, සො කාරභෙදකොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තස්මා ඊදිසො කාරභෙදකො චොරො දීපබන්ධනං භින්දිත්වා දීපන්තරං ගතොපි න පබ්බාජෙතබ්බො. යො පන න චොරො, කෙවලං හත්ථකම්මං අකරොන්තො ‘‘එවං නො අපලායන්තො කරිස්සතී’’ති රාජයුත්තාදීහි බද්ධො, සො කාරං භින්දිත්වා පලාතොපි පබ්බාජෙතබ්බො. යො පන ගාමනිගමපට්ටනාදීනි කෙණියා ගහෙත්වා තං අසම්පාදෙන්තො බන්ධනාගාරං පවෙසිතො හොති, සො පලායිත්වා ආගතො න පබ්බාජෙතබ්බො. යොපි කසිකම්මාදීහි ධනං සම්පාදෙත්වා ජීවන්තො ‘‘නිධානං ඉමිනා ලද්ධ’’න්ති පෙසුඤ්ඤං උපසංහරිත්වා කෙනචි බන්ධාපිතො හොති, තං තත්ථෙව පබ්බාජෙතුං න වට්ටති, පලායිත්වා ගතං පන ගතට්ඨානෙ පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

๙๒. คำว่า “ทำลายเครื่องจองจำ” หมายถึง ทำลายเครื่องจองจำในศาลเป็นต้น ในบทว่า “อภยูวระ” นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ผู้ที่งดเว้นเพราะความกลัว เรียกว่า “ภยูวระ” แต่ภิกษุเหล่านี้ได้รับความปลอดภัยแล้ว จึงไม่เป็นภยูวระ จึงเรียกว่า “อภยูวระ” และพึงทราบว่าในบทนี้ อักษร “ป” ได้เปลี่ยนเป็น “ว” ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ผู้ทำลายเรือนจำ” คำว่า “การา” หมายถึง เรือนจำ ในสิกขาบทนี้ ไม่ว่าจะเป็นเครื่องจองจำที่เท้า หรือเครื่องจองจำด้วยโซ่ตรวน หรือเครื่องจองจำด้วยเชือก หรือการจองจำในหมู่บ้าน หรือการจองจำในนิคม หรือการจองจำในเมือง หรือการเฝ้าระวังของบุรุษ หรือการจองจำในชนบท หรือการจองจำในเกาะ บุคคลใดทำลาย หรือตัด หรือแก้ หรือเปิดเครื่องจองจำใดๆ ในบรรดาเครื่องจองจำเหล่านี้ แล้วหนีไป ไม่ว่าผู้เฝ้าระวังจะเห็นหรือไม่เห็นก็ตาม บุคคลนั้นจัดว่าเป็นผู้ทำลายเรือนจำ เพราะฉะนั้น โจรผู้ทำลายเรือนจำเช่นนี้ แม้จะทำลายการจองจำในเกาะแล้วหนีไปยังเกาะอื่น ก็ไม่พึงให้อุปสมบท แต่ผู้ใดไม่ใช่โจร เพียงแต่ไม่ได้ทำงานด้วยมือ (ไม่ได้ทำงานรับใช้) แล้วถูกเจ้าหน้าที่ของพระราชาเป็นต้นจับกุมไว้ โดยคิดว่า “ถ้าจับกุมไว้เช่นนี้ เขาจะไม่หนีไปและจะทำงานให้เรา” ผู้นั้นแม้จะทำลายเรือนจำแล้วหนีไป ก็พึงให้อุปสมบทได้ อนึ่ง ผู้ใดรับเอาหมู่บ้าน นิคม หรือเมืองเป็นต้น โดยการเสียภาษี แล้วไม่สามารถชำระภาษีนั้นได้ จึงถูกนำเข้าเรือนจำ ผู้นั้นแม้จะหนีออกมาแล้ว ก็ไม่พึงให้อุปสมบท อนึ่ง ผู้ใดหาเลี้ยงชีพด้วยการทำนาเป็นต้น ได้ทรัพย์สินมา แล้วถูกใครบางคนใส่ร้ายต่อพระราชาว่า “ผู้นี้ได้ขุมทรัพย์” จึงถูกจับกุมไว้ ผู้นั้นไม่พึงให้อุปสมบทในที่นั้นเอง แต่ผู้ที่หนีไปแล้ว พึงให้อุปสมบทได้ในสถานที่ที่เขาไปถึง

93. න [Pg.280] භික්ඛවෙ ලිඛිතකොති එත්ථ ලිඛිතකො නාම න කෙවලං ‘‘යත්ථ පස්සති තත්ථ හන්තබ්බො’’ති, අථ ඛො යො කොචි චොරිකං වා අඤ්ඤං වා ගරුං රාජාපරාධං කත්වා පලාතො, රාජා ච නං පණ්ණෙ වා පොත්ථකෙ වා ‘‘ඉත්ථන්නාමො යත්ථ දිස්සති, තත්ථ ගහෙත්වා මාරෙතබ්බො’’ති වා ‘‘හත්ථපාදානිස්ස ඡින්දිතබ්බානී’’ති වා ‘‘එත්තකං නාම දණ්ඩං ආහරාපෙතබ්බො’’ති වා ලිඛාපෙති, අයං ලිඛිතකො නාම, සො න පබ්බාජෙතබ්බො.

๙๓. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ผู้ถูกจารึกชื่อ” นี้ คำว่า “ลิขิตกะ” (ผู้ถูกจารึกชื่อ) ไม่ได้หมายถึงเพียงผู้ที่ถูกจารึกไว้ว่า “พบที่ไหน ให้ฆ่าที่นั่น” เท่านั้น แต่หมายถึงบุคคลใดก็ตามที่ได้กระทำการโจรกรรม หรือความผิดร้ายแรงอื่นใดต่อพระราชา แล้วหลบหนีไป และพระราชาทรงให้จารึกชื่อของเขาไว้ในประกาศหรือในสมุดรายชื่อผู้ร้ายว่า “บุคคลชื่อนี้ พบที่ไหน ให้จับกุมและฆ่าที่นั่น” หรือ “พบที่ไหน ให้จับกุมและตัดมือเท้าของเขา” หรือ “ให้เรียกค่าปรับจำนวนเท่านั้นเท่านี้” บุคคลนี้เรียกว่า “ลิขิตกะ” ไม่พึงให้อุปสมบทแก่เขา

94. කසාහතො කතදණ්ඩකම්මොති එත්ථ යො වචනපෙසනාදීනි අකරොන්තො හඤ්ඤති, න සො කතදණ්ඩකම්මො. යො පන කෙණියා වා අඤ්ඤථා වා කිඤ්චි ගහෙත්වා ඛාදිත්වා පුන දාතුං අසක්කොන්තො ‘‘අයමෙව තෙ දණ්ඩො හොතූ’’ති කසාහි හඤ්ඤති, අයං කසාහතො කතදණ්ඩකම්මො. සො ච කසාහි වා හතො හොතු අද්ධදණ්ඩකාදීනං වා අඤ්ඤතරෙන, යාව අල්ලවණො හොති, තාව න පබ්බාජෙතබ්බො. වණෙ පන පාකතිකෙ කත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන ජාණූහි වා කප්පරෙහි වා නාළිකෙරපාසාණාදීහි වා ඝාතෙත්වා මුත්තො හොති, සරීරෙ චස්ස ගණ්ඨියො පඤ්ඤායන්ති, න පබ්බාජෙතබ්බො. ඵාසුකං කත්වා එව ගණ්ඨීසු සන්නිසින්නාසු පබ්බාජෙතබ්බො.

๙๔. ในบทว่า “ผู้ถูกเฆี่ยนตี ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว” นี้ บุคคลใดไม่ทำตามคำสั่ง มีการใช้สอยให้ไปส่งข่าวเป็นต้น แล้วถูกเฆี่ยนตี บุคคลนั้นไม่ชื่อว่าผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว แต่บุคคลใดถือเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วยการซื้อขายหรือด้วยประการอื่น แล้วบริโภคใช้สอยเสียแล้ว ไม่สามารถจะให้คืนได้อีก แล้วถูกเฆี่ยนตีด้วยหวายโดยกล่าวว่า “การลงทัณฑ์นี้แหละจงเป็นทัณฑ์แก่ท่าน” บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ถูกเฆี่ยนตี ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว และบุคคลนั้นจะถูกเฆี่ยนตีด้วยหวาย หรือด้วยไม้เท้ามีขนาดสองศอกเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งก็ตาม ตราบใดที่ยังมีแผลสดอยู่ ตราบนั้นไม่ควรให้อุปสมบท แต่เมื่อทำให้แผลหายเป็นปกติแล้ว จึงควรให้อุปสมบท ถ้าหากถูกทรมานด้วยเข่าบ้าง ด้วยศอกบ้าง ด้วยกะลามะพร้าวหรือก้อนหินเป็นต้นบ้าง แล้วถูกปล่อยตัวมา และมีปุ่มปมปรากฏที่ร่างกายของเขา ไม่ควรให้อุปสมบท เมื่อทำให้สบายแล้ว และเมื่อปุ่มปมเหล่านั้นยุบลงแล้ว จึงควรให้อุปสมบท

95. ලක්ඛණාහතො කතදණ්ඩකම්මොති එත්ථ කතදණ්ඩකම්මභාවො පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යස්ස පන නලාටෙ වා ඌරුආදීසු වා තත්තෙන ලොහෙන ලක්ඛණං ආහතං හොති, සො සචෙ භුජිස්සො යාව අල්ලවණො හොති, තාව න පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙපිස්ස වණා රුළ්හා හොන්ති, ඡවියා සමපරිච්ඡෙදා, ලක්ඛණං න පඤ්ඤායති, තිමණ්ඩලවත්ථස්ස උත්තරාසඞ්ගෙ කතෙ පටිච්ඡන්නොකාසෙ චෙ හොති, පබ්බාජෙතුං වට්ටති, අප්පටිච්ඡන්නොකාසෙ චෙ න වට්ටති.

๙๕. ในบทว่า “ผู้ถูกประทับตรา ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว” นี้ ความเป็นผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว พึงทราบด้วยนัยก่อนนั่นแล แต่บุคคลใดถูกประทับตราด้วยเหล็กร้อนที่หน้าผากบ้าง ที่ต้นขาเป็นต้นบ้าง ถ้าบุคคลนั้นเป็นอิสระ ตราบใดที่ยังมีแผลสดอยู่ ตราบนั้นไม่ควรให้อุปสมบท ถึงแม้แผลของเขาจะหายแล้ว มีขอบเขตเสมอกับผิวหนังแล้ว แต่รอยตราไม่ปรากฏ ถ้ามีรอยตราอยู่ในที่ปกปิดเมื่อนุ่งสบงเป็นปริมณฑลสามส่วนและห่มผ้าเฉวียงบ่าแล้ว ควรให้อุปสมบท ถ้าอยู่ในที่ที่ไม่ปกปิด ไม่ควรให้อุปสมบท

චොරවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องโจร จบแล้ว

ඉණායිකවත්ථුකථා

เรื่องลูกหนี้

96. න භික්ඛවෙ ඉණායිකොති එත්ථ ඉණායිකො නාම යස්ස පිතිපිතාමහෙහි වා ඉණං ගහිතං හොති, සයං වා ඉණං ගහිතං හොති, යං වා ආථපෙත්වා මාතාපිතූහි කිඤ්චි ගහිතං හොති, සො තං [Pg.281] ඉණං පරෙසං ධාරෙතීති ඉණායිකො. යං පන අඤ්ඤෙ ඤාතකා ආථපෙත්වා කිඤ්චි ගණ්හන්ති, සො න ඉණායිකො. න හි තෙ තං ආථපෙතුං ඉස්සරා, තස්මා තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති, ඉතරං න වට්ටති. සචෙ පනස්ස ඤාතිසාලොහිතා ‘‘මයං දස්සාම, පබ්බාජෙථ න’’න්ති ඉණං අත්තනො භාරං කරොන්ති, අඤ්ඤො වා කොචි තස්ස ආචාරසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘පබ්බාජෙථ නං, අහං ඉණං දස්සාමී’’ති වදති, පබ්බාජෙතුං වට්ටති. තෙසු අසති භික්ඛුනා තථාරූපස්ස උපට්ඨාකස්සාපි ආරොචෙතබ්බං ‘‘සහෙතුකො සත්තො ඉණපලිබොධෙන න පබ්බජතී’’ති. සචෙ සො පටිපජ්ජති, පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙපි අත්තනො කප්පියභණ්ඩං අත්ථි, ‘‘එතං දස්සාමී’’ති පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන නෙව ඤාතකාදයො පටිපජ්ජන්ති, න අත්තනො ධනං අත්ථි, ‘‘පබ්බාජෙත්වා භික්ඛාය චරිත්වා මොචෙස්සාමී’’ති පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. සචෙ පබ්බාජෙති දුක්කටං. පලාතොපි ආනෙත්වා දාතබ්බො. නො චෙ දෙති, සබ්බං ඉණං ගීවා හොති. අජානිත්වා පබ්බාජයතො අනාපත්ති. පස්සන්තෙන පන ආනෙත්වා ඉණසාමිකානං දස්සෙතබ්බො. අපස්සන්තස්ස ගීවා න හොති.

๙๖. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรให้อุปสมบทแก่ลูกหนี้” นี้ ชื่อว่าลูกหนี้ คือบุคคลใดมีหนี้ที่บิดาปู่ย่าตายายกู้ไว้ หรือตนเองกู้หนี้ไว้ หรือบิดามารดาเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งไปกู้ไว้โดยเอาเขาไปค้ำประกัน บุคคลนั้นต้องรับภาระหนี้นั้นแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าลูกหนี้ แต่บุคคลใดที่ญาติอื่น ๆ เอาไปค้ำประกันแล้วกู้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง บุคคลนั้นไม่เป็นลูกหนี้ เพราะญาติเหล่านั้นไม่มีอำนาจที่จะเอาเขาไปค้ำประกันได้ เพราะเหตุนั้น ควรให้อุปสมบทแก่บุคคลนั้น ส่วนบุคคลอื่น (ที่บิดามารดาค้ำประกัน) ไม่ควรให้อุปสมบท แต่ถ้าญาติสาโลหิตของเขาทำหนี้ให้เป็นภาระของตนเองว่า “พวกเราจะใช้หนี้ ขอท่านจงให้อุปสมบทแก่เขาเถิด” หรือบุคคลอื่นใดเห็นความประพฤติอันสมบูรณ์ของเขาแล้วกล่าวว่า “ขอท่านจงให้อุปสมบทแก่เขาเถิด ข้าพเจ้าจะใช้หนี้ให้” ควรให้อุปสมบท เมื่อบุคคลเหล่านั้นไม่มี ภิกษุพึงบอกแก่ทายกผู้มีอุปการะเช่นนั้นว่า “สัตว์ผู้มีเหตุ (คือมีอุปนิสัยแห่งมรรคผล) ไม่สามารถบวชได้เพราะเครื่องกั้นคือหนี้” ถ้าทายกนั้นรับภาระ ควรให้อุปสมบท ถึงแม้จะมีกัปปิยภัณฑ์ของตนเองอยู่ ก็ควรให้อุปสมบทโดยคิดว่า “เราจะให้สิ่งนี้ (เพื่อใช้หนี้)” แต่ถ้าญาติเป็นต้นไม่รับภาระ และไม่มีทรัพย์ของตนเอง ไม่ควรให้อุปสมบทโดยคิดว่า “เราจะให้อุปสมบทแล้วเที่ยวบิณฑบาตเพื่อปลดเปลื้องหนี้” ถ้าให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ แม้สามเณรที่หนีไปแล้ว ก็พึงนำมามอบให้ (แก่เจ้าหนี้) ถ้าไม่มอบให้ หนี้ทั้งหมดตกอยู่ที่คอ (เป็นภาระของตน) ภิกษุผู้อุปสมบทให้โดยไม่รู้ว่ามีหนี้ ไม่ต้องอาบัติ แต่เมื่อเห็นแล้ว พึงนำมาแสดงแก่เจ้าหนี้ อาจารย์ผู้ไม่เห็น (ว่าหนีไป) หนี้ไม่ตกอยู่ที่คอ

සචෙ ඉණායිකො අඤ්ඤං දෙසං ගන්ත්වා පුච්ඡියමානොපි ‘‘නාහං කස්සචි කිඤ්චි ධාරෙමී’’ති වත්වා පබ්බජති, ඉණසාමිකො ච තං පරියෙසන්තො තත්ථ ගච්ඡති, දහරො තං දිස්වා පලායති, සො ච ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අයං භන්තෙ කෙන පබ්බාජිතො, මම එත්තකං නාම ධනං ගහෙත්වා පලාතො’’ති වදති, ථෙරෙන වත්තබ්බං ‘‘මයා උපාසක ‘අණණො අහ’න්ති වදන්තො පබ්බාජිතො, කිං දානි කරොමි, පස්ස මෙ පත්තචීවරමත්ත’’න්ති අයං තත්ථ සාමීචි. පලාතෙ පන ගීවා න හොති.

ถ้าลูกหนี้ไปสู่ประเทศอื่นแล้ว แม้ถูกถามว่า “ท่านมีหนี้หรือไม่” ก็กล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่มีหนี้สินใด ๆ แก่ใคร” แล้วบวช และเจ้าหนี้ก็เที่ยวแสวงหาเขาแล้วไปถึงที่นั้น ภิกษุหนุ่มนั้นเห็นเจ้าหนี้แล้วก็หนีไป และเจ้าหนี้นั้นเข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุคคลนี้ใครเป็นผู้อุปสมบทให้ เขาเอาทรัพย์ของข้าพเจ้าไปเท่านั้นเท่านี้แล้วหนีไป” พระเถระพึงกล่าวว่า “อุบาสก อาตมาให้อุปสมบทแก่เขาเมื่อเขากล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าไม่มีหนี้’ บัดนี้อาตมาจะทำอย่างไรได้เล่า ท่านจงดูบาตรและจีวรของอาตมาเถิด” นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น แต่เมื่อหนีไปแล้ว หนี้ไม่ตกอยู่ที่คอ

සචෙ පන නං ථෙරස්ස සම්මුඛාව දිස්වා ‘‘අයං මම ඉණායිකො’’ති වදති, ‘‘තව ඉණායිකං ත්වමෙව ජානාහී’’ති වත්තබ්බො. එවම්පි ගීවා න හොති. සචෙපි සො ‘‘පබ්බජිතො අයං ඉදානි කුහිං ගමිස්සතී’’ති වදති, ථෙරෙන ‘‘ත්වංයෙව ජානාහී’’ති වත්තබ්බො. එවම්පිස්ස පලාතෙ ගීවා න හොති. සචෙ පන ථෙරො ‘‘කුහිං දානි අයං ගමිස්සති, ඉධෙව අච්ඡතූ’’ති වදති, සො චෙ පලායති, ගීවා හොති. සචෙ සො සහෙතුකසත්තො හොති වත්තසම්පන්නො, ථෙරෙන ‘‘ඊදිසො අය’’න්ති වත්තබ්බං. ඉණසාමිකො චෙ ‘‘සාධූ’’ති විස්සජ්ජෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. සචෙ පන ‘‘උපඩ්ඪුපඩ්ඪං දෙථා’’ති වදති, දාතබ්බං. අපරෙන සමයෙන අතිආරාධකො හොති, ‘‘සබ්බං දෙථා’’ති [Pg.282] වුත්තෙපි දාතබ්බමෙව. සචෙ පන උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීසු කුසලො හොති බහූපකාරො භික්ඛූනං, භික්ඛාචාරවත්තෙන පරියෙසිත්වාපි ඉණං දාතබ්බමෙවාති.

แต่ถ้าเจ้าหนี้เห็นเขาต่อหน้าพระเถระแล้วกล่าวว่า “บุคคลนี้เป็นลูกหนี้ของข้าพเจ้า” พึงกล่าวว่า “ลูกหนี้ของท่าน ท่านจงรู้เองเถิด” แม้กล่าวอย่างนี้ หนี้ก็ไม่ตกอยู่ที่คอ ถึงแม้เจ้าหนี้นั้นจะกล่าวว่า “บุคคลนี้บวชแล้ว บัดนี้จะไปไหนได้เล่า” พระเถระพึงกล่าวว่า “ท่านนั่นแหละจงรู้เองเถิด” แม้เมื่อเขาหนีไปแล้วอย่างนี้ หนี้ก็ไม่ตกอยู่ที่คอของพระเถระ แต่ถ้าพระเถระกล่าวว่า “บัดนี้เขาจะไปไหนได้เล่า จงอยู่ที่นี่แหละ” ถ้าเขาหนีไป หนี้ตกอยู่ที่คอ ถ้าเขาเป็นสัตว์ผู้มีเหตุ (คือมีอุปนิสัยแห่งมรรคผล) และสมบูรณ์ด้วยวัตร พระเถระพึงกล่าวว่า “บุคคลนี้เป็นผู้เช่นนี้” ถ้าเจ้าหนี้ปล่อยวางหนี้ว่า “ดีแล้ว” การปล่อยวางหนี้นั้นเป็นกุศล แต่ถ้ากล่าวว่า “จงให้ทีละกึ่งหนึ่ง” พึงให้ ในเวลาต่อมา ถ้าเขาเป็นผู้ทำวัตรปฏิบัติอย่างยิ่ง ถึงแม้จะกล่าวว่า “จงให้ทั้งหมด” ก็พึงให้ แต่ถ้าเขาเป็นผู้ฉลาดในการท่องบ่น การสอบถามเป็นต้น และเป็นผู้มีอุปการะมากแก่ภิกษุทั้งหลาย ก็พึงแสวงหาหนี้ด้วยวัตรแห่งการบิณฑบาตแล้วใช้หนี้ให้

ඉණායිකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องลูกหนี้ จบแล้ว

දාසවත්ථුකථා

เรื่องทาส

97. න භික්ඛවෙ දාසොති එත්ථ චත්තාරො දාසා – අන්තොජාතො, ධනක්කීතො, කරමරානීතො, සාමං දාසබ්‍යං උපගතොති. තත්ථ අන්තොජාතො නාම ජාතිදාසො ඝරදාසියා පුත්තො. ධනක්කීතො නාම මාතාපිතූනං සන්තිකා පුත්තො වා සාමිකානං සන්තිකා දාසො වා ධනං දත්වා දාසචාරිත්තං ආරොපෙත්වා කීතො. එතෙ ද්වෙපි න පබ්බාජෙතබ්බා. පබ්බාජෙන්තෙන තත්ථ තත්ථ චාරිත්තවසෙන අදාසං කත්වා පබ්බාජෙතබ්බා.

๙๗. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรให้อุปสมบทแก่ทาส” นี้ ทาสมี ๔ จำพวก คือ ทาสที่เกิดในเรือน ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ ทาสที่ถูกนำมาเพราะการรบ และทาสที่ยอมตนเป็นทาสเอง ในทาส ๔ จำพวกนั้น ชื่อว่าทาสที่เกิดในเรือน คือบุตรของทาสีในเรือน ซึ่งเป็นทาสโดยกำเนิด ชื่อว่าทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ คือบุตรที่ซื้อมาจากบิดามารดา หรือทาสที่ซื้อมาจากนายทาส โดยให้ทรัพย์แล้วทำให้เข้าสู่ความเป็นทาส ทาสสองจำพวกนี้ (คือทาสที่เกิดในเรือนและทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์) ไม่ควรให้อุปสมบท ภิกษุผู้อุปสมบทให้ พึงให้อุปสมบทโดยทำให้เขาพ้นจากความเป็นทาสตามธรรมเนียมในถิ่นนั้น ๆ

කරමරානීතො නාම තිරොරට්ඨං විලොපං වා කත්වා උපලාපෙත්වා වා තිරොරට්ඨතො භුජිස්සමානුසකානි ආහරන්ති, අන්තොරට්ඨෙයෙව වා කතාපරාධං කිඤ්චි ගාමං රාජා ‘‘විලුම්පථා’’ති ආණාපෙති, තතො මානුසකානිපි ආහරන්ති. තත්ථ සබ්බෙ පුරිසා දාසා, ඉත්ථියො දාසියො. එවරූපො කරමරානීතො දාසො යෙහි ආනීතො, තෙසං සන්තිකෙ වසන්තො වා බන්ධනාගාරෙ බද්ධො වා පුරිසෙහි රක්ඛියමානො වා න පබ්බාජෙතබ්බො. පලායිත්වා පන ගතො, ගතට්ඨානෙ පබ්බාජෙතබ්බො. රඤ්ඤා තුට්ඨෙන ‘‘කරමරානීතකෙ මුඤ්චථා’’ති වත්වා වා සබ්බසාධාරණෙන වා නයෙන බන්ධනා මොක්ඛෙ කතෙ පබ්බාජෙතබ්බොව.

ทาสที่ชื่อว่า กรมรานีต (ทาสที่ถูกนำมาด้วยมือ) พึงทราบดังนี้: ชนทั้งหลายปล้นสะดมในต่างแดนก็ดี หรือหลอกล่อก็ดี แล้วนำมนุษย์ผู้เป็นอิสระมาจากต่างแดนนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง พระราชาทรงสั่งว่า 'พวกท่านจงปล้น' ซึ่งหมู่บ้านใดหมู่บ้านหนึ่งที่ทำความผิดภายในพระราชอาณาจักรนั่นเอง แล้วนำมนุษย์แม้จากหมู่บ้านนั้นมา ในบรรดาคนเหล่านั้น ผู้ชายทั้งหมดเป็นทาสชาย ผู้หญิงเป็นทาสหญิง ทาสกรมรานีตเช่นนี้ที่ถูกนำมาแล้วนั้น ไม่ควรให้บวชในขณะที่ยังอาศัยอยู่ในสำนักของนายทาสเหล่านั้น หรือถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ หรือถูกชายผู้เฝ้ารักษาดูแลอยู่ แต่ถ้าหนีไปแล้ว พึงให้บวชในที่ที่ไปถึงแล้ว และเมื่อพระราชาทรงยินดีแล้วตรัสว่า 'พวกท่านจงปล่อยทาสกรมรานีตทั้งหลาย' หรือเมื่อมีการปล่อยจากการจองจำด้วยวิธีที่ทั่วไปแก่คนทั้งปวงแล้ว ก็ควรให้บวชแน่นอน

සාමං දාසබ්‍යං උපගතො නාම ජීවිතහෙතු වා ආරක්ඛහෙතු වා ‘‘අහං තෙ දාසො’’ති සයමෙව දාසභාවං උපගතො. රාජූනං හත්ථිඅස්සගොමහිංසගොපකාදයො විය, තාදිසො දාසො න පබ්බාජෙතබ්බො. රඤ්ඤො වණ්ණදාසීනං පුත්තා හොන්ති අමච්චපුත්තසදිසා, තෙපි න පබ්බාජෙතබ්බා. භුජිස්සිත්ථියො අසංයතා වණ්ණදාසීහි සද්ධිං විචරන්ති, තාසං පුත්තෙ පබ්බාජෙතුං වට්ටති. සචෙ සයමෙව පණ්ණං [Pg.283] ආරොපෙන්ති, න වට්ටති. භටිපුත්තකගණාදීනං දාසාපි තෙහි අදින්නා න පබ්බාජෙතබ්බා. විහාරෙසු රාජූහි ආරාමිකදාසා නාම දින්නා හොන්ති, තෙපි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. භුජිස්සෙ පන කත්වා පබ්බාජෙතුං වට්ටති. මහාපච්චරියං ‘‘අන්තොජාතධනක්කීතකෙ ආනෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමිකෙ දෙමාති දෙන්ති, තක්කං සීසෙ ආසිත්තකසදිසාව හොන්ති, තෙ පබ්බාජෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. කුරුන්දියං පන ‘‘ආරාමිකං දෙමාති කප්පියවොහාරෙන දෙන්ති, යෙන කෙනචි වොහාරෙන දින්නො හොතු, නෙව පබ්බාජෙතබ්බො’’ති වුත්තං. දුග්ගතමනුස්සා සඞ්ඝං නිස්සාය ජීවිස්සාමාති විහාරෙ කප්පියකාරකා හොන්ති, එතෙපි පබ්බාජෙතුං වට්ටති. යස්ස මාතාපිතරො දාසා, මාතා එව වා දාසී, පිතා අදාසො, තං පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. යස්ස පන මාතා අදාසී, පිතා දාසො, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. භික්ඛුස්ස ඤාතකා වා උපට්ඨාකා වා දාසං දෙන්ති ‘‘ඉමං පබ්බාජෙථ, තුම්හාකං වෙය්‍යාවච්චං කරිස්සතී’’ති අත්තනොවාස්ස දාසො අත්ථි, භුජිස්සො කතොව පබ්බාජෙතබ්බො. සාමිකා දාසං දෙන්ති ‘‘ඉමං පබ්බාජෙථ, සචෙ අභිරමිස්සති, අදාසො විබ්භමිස්සති චෙ, අම්හාකං දාසොව භවිස්සතීති අයං තාවකාලිකො නාම, තං පබ්බාජෙතුං න වට්ටතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං. නිස්සාමිකදාසො හොති, සොපි භුජිස්සො කතොව පබ්බාජෙතබ්බො. අජානන්තො පබ්බාජෙත්වා වා උපසම්පාදෙත්වා වා පච්ඡා ජානාති, භුජිස්සං කාතුමෙව වට්ටති.

ผู้ที่เข้าถึงความเป็นทาสด้วยตนเอง คือผู้ที่เข้าถึงความเป็นทาสด้วยตนเองโดยกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเป็นทาสของท่าน' เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพก็ดี เพราะเหตุแห่งการคุ้มครองก็ดี เหมือนพวกคนเลี้ยงช้าง ม้า โค กระบือ เป็นต้น ของพระราชา ทาสเช่นนั้นไม่ควรให้บวช บุตรของนางทาสีผู้มีรูปงาม (นางบำเรอ) ของพระราชา ย่อมเป็นเหมือนบุตรของอำมาตย์ แม้บุตรเหล่านั้นก็ไม่ควรให้บวช หญิงอิสระผู้ไม่สำรวม ย่อมเที่ยวไปกับนางทาสีผู้มีรูปงาม ควรให้บุตรของหญิงเหล่านั้นบวช แต่ถ้าพวกนางขึ้นทะเบียน (เป็นนางทาสีผู้มีรูปงาม) ด้วยตนเอง ก็ไม่ควรให้บุตรของพวกนางบวช แม้ทาสของพวกคณะภฏฺฏิปุตฺตกะเป็นต้น ถ้าพวกเขายังไม่มอบให้ ก็ไม่ควรให้บวช ในวิหารทั้งหลาย พระราชาทั้งหลายย่อมถวายทาสผู้ดูแลอาราม แม้ทาสเหล่านั้นก็ไม่ควรให้บวช แต่เมื่อทำให้เป็นอิสระแล้ว จึงควรให้บวช ในมหาปัจจรีอรรถกถากล่าวว่า 'ชนทั้งหลายนำทาสที่เกิดในบ้านและทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์มาถวายแก่ภิกษุสงฆ์ว่า พวกข้าพเจ้าขอถวายทาสผู้ดูแลอาราม ทาสเหล่านั้นเป็นเหมือนผู้ถูกรดด้วยน้ำเปรียงบนศีรษะ ควรให้ทาสเหล่านั้นบวช' แต่ในกุรุนทีอรรถกถากล่าวว่า 'ถ้าถวายด้วยกัปปิยโวหารว่า พวกข้าพเจ้าขอถวายทาสผู้ดูแลอาราม ไม่ว่าจะถวายด้วยโวหารใดๆ ก็ตาม ไม่ควรให้บวชเลย' คนยากจนอาศัยสงฆ์เลี้ยงชีพจึงเป็นกัปปิยการกในวิหาร แม้กัปปิยการกเหล่านั้นก็ควรให้บวช ผู้ใดที่บิดามารดาเป็นทาส หรือมารดาเป็นทาสีแต่บิดาไม่เป็นทาส ไม่ควรให้ผู้นั้นบวช แต่ผู้ใดที่มารดาไม่เป็นทาสีแต่บิดาเป็นทาส ควรให้ผู้นั้นบวช ญาติหรืออุปัฏฐากของภิกษุถวายทาสโดยกล่าวว่า 'จงให้ผู้นี้บวช เขาจะทำไวยาวัจจะแก่ท่าน' หรือถ้าภิกษุมีทาสของตนเอง ก็ควรให้บวชเมื่อทำให้เป็นอิสระแล้วเท่านั้น นายทาสถวายทาสโดยกล่าวว่า 'จงให้ผู้นี้บวช ถ้าเขาจะยินดี (ในพรหมจรรย์) ก็เป็นอิสระ ถ้าเขาจะสึกไป ก็จะเป็นทาสของเราตามเดิม' ผู้นี้ชื่อว่า ตาวกาลีกะ (ทาสชั่วคราว) ไม่ควรให้บวช ดังนี้ในกุรุนทีอรรถกถากล่าวไว้ ทาสที่ไม่มีนายก็มีอยู่ แม้ทาสนั้นก็ควรให้บวชเมื่อทำให้เป็นอิสระแล้วเท่านั้น หากไม่รู้ (ว่าเป็นทาส) แล้วให้บวชหรือให้อุปสมบทแล้วมาทราบภายหลัง ก็ควรทำให้เป็นอิสระเท่านั้น

ඉමස්ස ච අත්ථස්ස පකාසනත්ථං ඉදං වත්ථුං වදන්ති – එකා කිර කුලදාසී එකෙන සද්ධිං අනුරාධපුරා පලායිත්වා රොහණෙ වසමානා පුත්තං පටිලභි, සො පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නකාලෙ ලජ්ජී කුක්කුච්චකො අහොසි. අථෙකදිවසං මාතරං පුච්ඡි – ‘‘කිං උපාසිකෙ තුම්හාකං භාතා වා භගිනී වා නත්ථි, න කඤ්චි ඤාතකං පස්සාමී’’ති. ‘‘තාත, අහං අනුරාධපුරෙ කුලදාසී, තව පිතරා සද්ධිං පලායිත්වා ඉධ වසාමී’’ති. සීලවා භික්ඛු ‘‘අසුද්ධා කිර මෙ පබ්බජ්ජා’’ති සංවෙගං ලභිත්වා මාතරං තස්ස කුලස්ස නාමගොත්තං පුච්ඡිත්වා අනුරාධපුරං ආගම්ම තස්ස කුලස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨාසි. ‘‘අතිච්ඡථ භන්තෙ’’ති වුත්තෙපි නාතික්කමි, තෙ ආගන්ත්වා ‘‘කිං භන්තෙ’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘තුම්හාකං ඉත්ථන්නාමා දාසී පලාතා අත්ථී’’ති? අත්ථි භන්තෙ. අහං තස්සා පුත්තො, සචෙ මං තුම්හෙ අනුජානාථ, පබ්බජ්ජං ලභාමි, තුම්හෙ මය්හං සාමිකාති[Pg.284]. තෙ හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා ‘‘සුද්ධා භන්තෙ තුම්හාකං පබ්බජ්ජා’’ති තං භුජිස්සං කත්වා මහාවිහාරෙ වසාපෙසුං චතූහි පච්චයෙහි පටිජග්ගන්තා. ථෙරො තං කුලං නිස්සාය වසමානොයෙව අරහත්තං පාපුණීති.

และเพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวเรื่องนี้ว่า: ได้ยินว่า นางทาสีของตระกูลหนึ่งหนีไปกับชายคนหนึ่งจากเมืองอนุราธปุระ แล้วอาศัยอยู่ในโรหณชนบท ได้บุตรคนหนึ่ง บุตรนั้นบวชแล้ว ในเวลาที่อุปสมบทแล้ว เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ (สงสัยในความบริสุทธิ์ของการบวช) วันหนึ่งจึงถามมารดาว่า 'อุบาสิกา ท่านไม่มีพี่ชาย น้องชาย หรือพี่สาว น้องสาวเลยหรือ ข้าพเจ้าไม่เห็นญาติคนใดเลย' มารดาตอบว่า 'ลูกเอ๋ย แม่เป็นทาสีของตระกูลหนึ่งในเมืองอนุราธปุระ หนีมากับบิดาของเจ้า แล้วมาอาศัยอยู่ที่นี่' ภิกษุผู้มีศีลเกิดความสังเวชว่า 'การบวชของเราไม่บริสุทธิ์เสียแล้ว' จึงถามมารดาถึงชื่อและโคตรของตระกูลนั้น แล้วมายังเมืองอนุราธปุระ ยืนอยู่ที่ประตูบ้านของตระกูลนั้น แม้เมื่อถูกกล่าวว่า 'นิมนต์เลยไปเถิดพระคุณเจ้า' ก็ไม่เลยไป พวกเขาจึงออกมาถามว่า 'มีอะไรหรือพระคุณเจ้า' ภิกษุถามว่า 'นางทาสีชื่อนี้ของท่านที่หนีไป มีอยู่หรือ' พวกเขากล่าวว่า 'มีอยู่พระคุณเจ้า' ภิกษุจึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเป็นบุตรของนางทาสีนั้น ถ้าท่านทั้งหลายอนุญาต ข้าพเจ้าก็จะได้การบวช ท่านทั้งหลายเป็นนายของข้าพเจ้า' พวกเขาเหล่านั้นร่าเริงยินดีแล้วกล่าวว่า 'พระคุณเจ้า การบวชของท่านบริสุทธิ์แล้ว' จึงทำให้ท่านเป็นอิสระ แล้วให้ท่านพำนักอยู่ในมหาวิหาร บำรุงด้วยปัจจัยสี่ พระเถระอาศัยตระกูลนั้นอยู่ ก็ได้บรรลุพระอรหัต ท่านกล่าวเรื่องนี้ไว้ดังนี้

දාසවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องทาส

කම්මාරභණ්ඩුවත්ථාදිකථා

เรื่องกัมมารภัณฑุเป็นต้น

98-9. කම්මාරභණ්ඩූති තුලාධාරමුණ්ඩකො සුවණ්ණකාරපුත්තො, පඤ්චසිඛො තරුණදාරකොති වුත්තං හොති. සඞ්ඝං අපලොකෙතුං භණ්ඩුකම්මායාති සඞ්ඝං භණ්ඩුකම්මත්ථාය ආපුච්ඡිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. තත්‍රායං ආපුච්ඡනවිධි – සීමාපරියාපන්නෙ භික්ඛූ සන්නිපාතෙත්වා පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං තත්ථ නෙත්වා ‘‘සඞ්ඝං භන්තෙ ඉමස්ස දාරකස්ස භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡාමී’’ති තික්ඛත්තුං වා ද්වික්ඛත්තුං වා සකිං වා වත්තබ්බං. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්ස දාරකස්ස භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡාමී’’තිපි ‘‘ඉමස්ස සමණකරණං ආපුච්ඡාමී’’තිපි ‘‘ඉමස්ස පබ්බාජනං ආපුච්ඡාමී’’තිපි ‘‘අයං සමණො හොතුකාමො’’තිපි ‘‘අයං පබ්බජිතුකාමො’’තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව.

๙๘-๙. คำว่า กัมมารภัณฑุ หมายถึง บุตรของช่างทองผู้ถือตาชั่ง เป็นเด็กหนุ่มผู้มีจุก ๕ จุก ดังนี้ คำว่า สงฺฆํ อปโลเกตุํ ภณฺฑุกมฺมาย ความว่า เราอนุญาตเพื่อขออนุญาตสงฆ์เพื่อการทำภัณฑุกรรม (การโกนศีรษะ) ในคำว่า ตตฺรายํ อาปุจฺฉนวิธิ เป็นต้นนั้น มีวิธีขออนุญาตดังนี้: พึงรวบรวมภิกษุที่อยู่ในสีมา แล้วนำผู้มุ่งการบวชไปที่นั่น แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออนุญาตสงฆ์เพื่อการทำภัณฑุกรรมของเด็กคนนี้' พึงกล่าว ๓ ครั้ง หรือ ๒ ครั้ง หรือครั้งเดียว และในที่นี้ จะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการทำภัณฑุกรรมของเด็กคนนี้' ก็ดี 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการทำให้เด็กคนนี้เป็นสมณะ' ก็ดี 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการให้เด็กคนนี้บวช' ก็ดี 'เด็กคนนี้ต้องการเป็นสมณะ' ก็ดี 'เด็กคนนี้ต้องการบวช' ก็ดี ย่อมควรทั้งนั้น

සචෙ සභාගට්ඨානං හොති, දස වා වීසං වා තිංසං වා භික්ඛූ වසන්තීති පරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති, තෙසං ඨිතොකාසං වා නිසින්නොකාසං වා ගන්ත්වාපි පුරිමනයෙනෙව ආපුච්ඡිතබ්බං. පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං විනාව දහරභික්ඛූ වා සාමණෙරෙ වා පෙසෙත්වාපි ‘‘එකො භන්තෙ පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො අත්ථි තස්ස භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡාමා’’තිආදිනා නයෙන ආපුච්ඡාපෙතුං වට්ටති.

หากเป็นสถานที่ที่มีพระภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันอยู่ หากปรากฏกำหนดขอบเขตว่ามีภิกษุ 10 รูป หรือ 20 รูป หรือ 30 รูป อยู่จำพรรษา ก็พึงไป ณ ที่ที่พระภิกษุเหล่านั้นยืนอยู่ หรือนั่งอยู่ แล้วขออนุญาตตามนัยก่อนนั่นแล แม้จะส่งภิกษุหนุ่มหรือสามเณรไปโดยไม่ต้องนำผู้ขอบรรพชาไปด้วย แล้วให้ขออนุญาตด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ท่านผู้เจริญ มีผู้ขอบรรพชาอยู่คนหนึ่ง พวกข้าพเจ้าขออนุญาตทำภัณฑุกรรม (ปลงผม) แก่เขา' ดังนี้ ก็ย่อมควร

සචෙ කෙචි භික්ඛූ සෙනාසනං වා ගුම්බාදීනි වා පවිසිත්වා නිද්දායන්ති වා සමණධම්මං වා කරොන්ති, ආපුච්ඡකා ච පරියෙසන්තාපි අදිස්වා ‘‘සබ්බෙ ආපුච්ඡිතා අම්හෙහී’’ති සඤ්ඤිනො හොන්ති, පබ්බජ්ජා නාම ලහුකං කම්මං, තස්මා පබ්බජිතො සුපබ්බජිතොව පබ්බාජෙන්තස්සාපි අනාපත්ති.

หากภิกษุบางรูปเข้าไปสู่เสนาสนะหรือพุ่มไม้เป็นต้นแล้วหลับอยู่ หรือบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ และพวกผู้ขออนุญาตแม้จะเที่ยวหาอยู่แต่ไม่พบ จึงมีความสำคัญว่า 'พวกเราขออนุญาตภิกษุทั้งหมดแล้ว' เมื่อเป็นเช่นนั้น การบรรพชาชื่อว่าเป็นกรรมเบา เพราะฉะนั้น ผู้ที่บรรพชาแล้วก็เป็นอันบรรพชาดีแล้ว และไม่มีอาบัติแก่ผู้ให้บรรพชาด้วย

සචෙ පන මහාවිහාරො හොති අනෙකභික්ඛුසහස්සාවාසො, සබ්බෙ භික්ඛූ සන්නිපාතෙතුම්පි දුක්කරං, පගෙව පටිපාටියා ආපුච්ඡිතුං, ඛණ්ඩසීමායං වා ඨත්වා නදීසමුද්දාදීනි වා ගන්ත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. යො පන නවමුණ්ඩො වා හොති විබ්භන්තකො වා නිගණ්ඨාදීසු අඤ්ඤතරො වා ද්වඞ්ගුලකෙසො [Pg.285] වා ඌනද්වඞ්ගුලකෙසො වා, තස්ස කෙසච්ඡෙදනකිච්චං නත්ථි, තස්මා භණ්ඩුකම්මං අනාපුච්ඡිත්වාපි තාදිසං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. ද්වඞ්ගුලාතිරිත්තකෙසො පන යො හොති අන්තමසො එකසිඛාමත්තධරොපි, සො භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. උපාලිවත්ථු මහාවිභඞ්ගෙ වුත්තනයමෙව.

แต่หากเป็นมหาวิหารที่เป็นที่อยู่ของภิกษุหลายพันรูป การจะให้ภิกษุทั้งหมดประชุมกันก็ทำได้ยาก ยิ่งการจะขออนุญาตตามลำดับ (ทีละรูป) ก็ยิ่งยากขึ้นไปอีก เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงยืนอยู่ในขัณฑสีมา หรือไปสู่ที่ต่างๆ มีแม่น้ำและทะเลเป็นต้นแล้วให้บรรพชาเถิด อนึ่ง ผู้ใดเป็นคนหัวโล้นใหม่ก็ดี เป็นผู้เพิ่งสึกก็ดี เป็นนักบวชภายนอกมีนิครนถ์เป็นต้นคนใดคนหนึ่งก็ดี เป็นผู้มีผมยาวสององคุลีก็ดี หรือมีผมยาวไม่ถึงสององคุลีก็ดี กิจคือการตัดผมของผู้นั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น จึงควรให้บรรพชาแก่บุคคลเช่นนั้นได้แม้ไม่ได้ขออนุญาตทำภัณฑุกรรม ส่วนผู้ใดมีผมยาวเกินสององคุลี โดยที่สุดแม้เป็นผู้ทรงไว้เพียงจุกเดียว ผู้นั้นพึงขออนุญาตทำภัณฑุกรรมก่อนแล้วจึงให้บรรพชา เรื่องพระอุบาลีในมหาวิภังค์ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

100. අහිවාතකරොගෙනාති මාරිබ්‍යාධිනා; යත්‍ර හි සො රොගො උප්පජ්ජති, තං කුලං ද්විපදචතුප්පදං සබ්බං නස්සති, යො භිත්තිං වා ඡදනං වා භින්දිත්වා පලායති, තිරොගාමාදිගතො වා හොති, සො මුච්චති. තථා චෙත්ථ පිතාපුත්තා මුච්චිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘පිතාපුත්තකා සෙසා හොන්තී’’ති.

๑๐๐. คำว่า อหิวาตกโรเคน ได้แก่ ด้วยโรคระบาดที่ทำให้ตาย เพราะว่าโรคนี้เกิดขึ้นในตระกูลใด ตระกูลนั้นทั้งหมด ทั้งสัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า ย่อมพินาศไป ผู้ใดพังฝาหรือพังหลังคาหนีไป หรือเป็นผู้ไปสู่ที่อื่นมีหมู่บ้านอื่นเป็นต้น ผู้นั้นย่อมพ้นจากโรค และในเรื่องนี้ บิดากับบุตรเท่านั้นที่รอดพ้นไปได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหลืออยู่แต่บิดาและบุตร'

කාකුඩ්ඩෙපකන්ති යො වාමහත්ථෙන ලෙඩ්ඩුං ගහෙත්වා නිසින්නො සක්කොති ආගතාගතෙ කාකෙ උඩ්ඩාපෙත්වා පුරතො නික්ඛිත්තං භත්තං භුඤ්ජිතුං, අයං කාකුඩ්ඩෙපකො නාම, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

คำว่า กากุฑเฑปกะ หมายถึง เด็กคนใดนั่งถือก้อนดินด้วยมือซ้าย สามารถไล่กาที่พากันมาให้บินไป แล้วกินข้าวที่วางไว้ข้างหน้าได้ เด็กคนนี้ชื่อว่า กากุฑเฑปกะ ควรให้บรรพชาแก่เด็กนั้นได้

102. ඉත්තරොති අප්පමත්තකො; කතිපාහමෙව වාසො භවිස්සතීති අත්ථො.

๑๐๒. คำว่า อิตตโร หมายถึง มีประมาณน้อย อธิบายว่า การอยู่จักมีเพียงไม่กี่วันเท่านั้น

103. ඔගණෙනාති පරිහීනගණෙන; අප්පමත්තකෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙනාති අත්ථො. අබ්‍යත්තෙන යාවජීවන්ති එත්ථ සචායං වුඩ්ඪතරං ආචරියං න ලභති, උපසම්පදාය සට්ඨිවස්සො වා සත්තතිවස්සො වා හොතු, නවකතරස්සාපි බ්‍යත්තස්ස සන්තිකෙ උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘ආචරියො මෙ ආවුසො හොහි, ආයස්මතො නිස්සාය වච්ඡාමී’’ති එවං තික්ඛත්තුං වත්වා නිස්සයො ගහෙතබ්බොව. ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡන්තෙනාපි උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡාමි ආචරියා’’ති වත්තබ්බං. එස නයො සබ්බආපුච්ඡනෙසු. පඤ්චකඡක්කෙසු චෙත්ථ යත්තකං සුතං නිස්සයමුත්තකස්ස ඉච්ඡිතබ්බං, තං භික්ඛුනොවාදකවණ්ණනායං වුත්තං. තස්ස නත්ථිතාය ච අප්පස්සුතො; අත්ථිතාය ච බහුස්සුතොති වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව.

๑๐๓. คำว่า โอคเณนะ หมายถึง ด้วยคณะที่บกพร่อง อธิบายว่า ด้วยภิกษุสงฆ์จำนวนน้อย ในคำว่า อพฺยตฺเตน ยาวชีวํ นี้ หากภิกษุผู้ไม่ฉลาดนี้ไม่พบอาจารย์ผู้แก่กว่าตน แม้จะมีพรรษา 60 หรือ 70 ก็ตาม ก็พึงนั่งกระโหย่งประนมมือในสำนักของภิกษุผู้ฉลาดแม้จะพรรษาอ่อนกว่า แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจักอยู่อาศัยท่าน' ดังนี้ 3 ครั้ง แล้วพึงถือนิสัยนั่นแล แม้ภิกษุผู้จะขออนุญาตเข้าบ้าน ก็พึงนั่งกระโหย่งประนมมือแล้วกล่าวว่า 'ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าขออนุญาตเข้าบ้าน' นัยนี้ใช้ในการขออนุญาตทั้งปวง อนึ่ง ในเรื่องการถือนิสัยนี้ สุตะ (ความรู้) มีประมาณเท่าใดที่ต้องการสำหรับภิกษุผู้พ้นนิสัยในหมวด 5 และหมวด 6 สุตะนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในภิกขุนีโอวาทกวรรณนา พึงทราบว่าเป็น 'ผู้มีสุตะน้อย' เพราะไม่มีสุตะนั้น และเป็น 'ผู้มีพหูสูต' เพราะมีสุตะนั้น ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

කම්මාරභණ්ඩුවත්ථාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องกัมมารภัณฑุวัตถุเป็นต้น จบแล้ว

රාහුලවත්ථුකථා

เรื่องพระราหุล

105. යෙන [Pg.286] කපිලවත්ථු තෙන චාරිකං පක්කාමීති එත්ථ අයං අනුපුබ්බිකථා. සුද්ධොදනමහාරාජා කිර බොධිසත්තස්ස අභිනික්ඛමනදිවසතො පට්ඨාය ‘‘මම පුත්තො බුද්ධො භවිස්සාමීති නික්ඛන්තො, ජාතො නු ඛො බුද්ධො’’ති පවත්තිසවනත්ථං ඔහිතසොතොව විහරති. සො භගවතො පධානචරියඤ්ච සම්බොධිඤ්ච ධම්මචක්කප්පවත්තනාදීනි ච සුණන්තො ‘‘ඉදානි කිර මෙ පුත්තො රාජගහං උපනිස්සාය විහරතී’’ති සුත්වා එකං අමච්චං ආණාපෙසි – ‘‘අහං තාත වුඩ්ඪො මහල්ලකො, සාධු මෙ ජීවන්තස්සෙව පුත්තං දස්සෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා පුරිසසහස්සපරිවාරො රාජගහං ගන්ත්වා භගවතො පාදෙ වන්දිත්වා නිසීදි. අථස්ස භගවා ධම්මකථං කථෙසි, සො පසීදිත්වා පබ්බජ්ජඤ්චෙව උපසම්පදඤ්ච යාචි. තතො නං භගවා එහිභික්ඛූපසම්පදාය උපසම්පාදෙසි, සො සපරිසො අරහත්තං පත්වා තත්ථෙව ඵලසමාපත්තිසුඛං අනුභවමානො විහාසි. රාජා තෙනෙව උපායෙන අපරෙපි අට්ඨ දූතෙ පහිණි, තෙපි සබ්බෙ සපරිසා තථෙව අරහත්තං පත්වා තත්ථෙව විහරිංසු. ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙන තෙ නාගච්ඡන්තී’’ති රඤ්ඤො කොචි පවත්තිමත්තම්පි ආරොචෙන්තො නත්ථි.

๑๐๕. ในคำว่า เยน กปิลวตฺถุ เป็นต้นนี้ มีเรื่องราวตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชทรงเงี่ยพระโสตสดับข่าวอยู่ตลอด ตั้งแต่วันที่พระโพธิสัตว์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ว่า 'ลูกของเราออกไปเพื่อตั้งใจว่าจะเป็นพระพุทธเจ้า บัดนี้ได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วหรือยัง' เมื่อทรงสดับเรื่องการบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ และการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้า และทรงทราบว่า 'บัดนี้ ได้ยินว่าลูกของเราอาศัยเมืองราชคฤห์ประทับอยู่' จึงทรงสั่งอำมาตย์คนหนึ่งว่า 'พ่อเอ๋ย พ่อแก่แล้ว พ่อชราแล้ว เป็นการดีที่เจ้าจะแสดงลูกให้พ่อเห็นในขณะที่พ่อยังมีชีวิตอยู่' อำมาตย์นั้นรับคำว่า 'ดีแล้ว' พร้อมด้วยบริวารหนึ่งพันคนไปยังเมืองราชคฤห์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งลง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมกถาแก่อำมาตย์นั้น เขาเลื่อมใสแล้วจึงทูลขอทั้งบรรพชาและอุปสมบท ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้อุปสมบทเขาด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา อำมาตย์นั้นพร้อมด้วยบริวารบรรลุพระอรหัตแล้ว เสวยผลสมาบัติสุขอยู่ในเมืองราชคฤห์นั้นเอง พระราชาทรงส่งทูตคนอื่นๆ อีก 8 คนไปโดยนัยนั้นนั่นแล แม้ทูตเหล่านั้นทั้งหมดพร้อมด้วยบริวารก็บรรลุพระอรหัตแล้วอยู่ในที่นั้นเอง ไม่มีใครสักคนที่จะกราบทูลข่าวแก่พระราชาว่า 'พวกเขามิได้กลับมาด้วยเหตุนี้'

අථ රාජා බොධිසත්තෙන සද්ධිං එකදිවසංජාතං කාළුදායිං නාම අමච්චං පහිණිතුකාමො පුරිමනයෙනෙව යාචි, සො ‘‘සචෙ අහං පබ්බජිතුං ලභාමි, දස්සෙස්සාමී’’ති ආහ. තං රාජා ‘‘පබ්බජිත්වාපි මෙ පුත්තං දස්සෙහී’’ති පහිණි; සොපි පුරිසසහස්සපරිවාරො ගන්ත්වා තථෙව සපරිවාරො අරහත්තං පාපුණි. සො එකදිවසං සම්භතෙසු සබ්බසස්සෙසු විස්සට්ඨකම්මන්තෙසු ජනපදමනුස්සෙසු පුප්ඵිතෙසු ථලජජලජපුප්ඵෙසු පටිපජ්ජනක්ඛමෙ මග්ගෙ භගවන්තං වන්දිත්වා සට්ඨිමත්තාහි ගාථාහි ගමනවණ්ණං වණ්ණෙසි. භගවා ‘‘කිමෙත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘භන්තෙ තුම්හාකං පිතා සුද්ධොදනමහාරාජා මහල්ලකොම්හි, ජීවන්තස්සෙව මෙ පුත්තං දස්සෙහී’’ති මං පෙසෙසි, සාධු භන්තෙ භගවා ඤාතකානං සඞ්ගහං කරොතු, කාලො චාරිකං පක්කමිතුන්ති. තෙන හි සඞ්ඝස්ස ආරොචෙහි, ‘‘භික්ඛූ ගමියවත්තං පූරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘සාධු භන්තෙ’’ති ථෙරො තථා අකාසි. භගවා අඞ්ගමගධවාසීනං කුලපුත්තානං දසහි සහස්සෙහි කපිලවත්ථුවාසීනං දසහීති සබ්බෙහෙව වීසතිසහස්සෙහි [Pg.287] ඛීණාසවෙහි පරිවුතො රාජගහා නික්ඛමිත්වා රාජගහතො සට්ඨියොජනිකං කපිලවත්ථුං දිවසෙ දිවසෙ යොජනං ගච්ඡන්තො ද්වීහි මාසෙහි පාපුණිස්සාමීති අතුරිතචාරිකං පක්කාමි. තෙන වුත්තං – ‘‘යෙන කපිලවත්ථු තෙන චාරිකං පක්කාමී’’ති.

ต่อมา พระราชาทรงประสงค์จะส่งอำมาตย์ชื่อกาฬุทายี ผู้เกิดวันเดียวกันกับพระโพธิสัตว์ไป จึงได้ทรงขอร้องด้วยวิธีอย่างเดิมนั่นเอง อำมาตย์นั้นได้กราบทูลว่า “ถ้าหากข้าพระพุทธเจ้าได้บวชแล้ว จะแสดง (พระโอรส) ให้เห็น” พระราชาได้ส่งอำมาตย์นั้นไป โดยตรัสว่า “แม้บวชแล้ว ก็จงแสดงบุตรของเราให้เราเห็นเถิด” อำมาตย์นั้นก็พร้อมด้วยบริวารพันคน ไปแล้วเช่นนั้นเอง พร้อมด้วยบริวาร ได้บรรลุพระอรหัต วันหนึ่ง พระเถระนั้น เมื่อพืชพรรณธัญญาหารทั้งปวงถูกเก็บเกี่ยวแล้ว เมื่อมนุษย์ชาวชนบทเสร็จสิ้นการงานแล้ว เมื่อดอกไม้บกและดอกไม้น้ำบานสะพรั่งแล้ว เมื่อหนทางเหมาะแก่การเดินทางแล้ว ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้พรรณนาคุณแห่งการเสด็จดำเนิน (ไปยังกรุงกบิลพัสดุ์) ด้วยคาถาประมาณ ๖๐ คาถา พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามว่า “นี่คืออะไร” (พระกาฬุทายีเถระกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระบิดาของพระองค์คือพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช (ทรงสั่งว่า) ‘เราแก่ชราแล้ว จงแสดงบุตรของเราให้เราเห็นในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่’ ดังนี้ จึงได้ส่งข้าพระพุทธเจ้ามา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงสงเคราะห์พระญาติทั้งหลาย ถึงเวลาที่จะเสด็จจาริกแล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ถ้าอย่างนั้น จงบอกแก่พระสงฆ์เถิดว่า ‘ภิกษุทั้งหลายจักบำเพ็ญวัตรของผู้เดินทาง’” พระเถระได้กราบทูลว่า “ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้กระทำเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยพระขีณาสพทั้งหมดสองหมื่นรูป คือกุลบุตรชาวแคว้นอังคะและมคธหนึ่งหมื่น และกุลบุตรชาวกรุงกบิลพัสดุ์หนึ่งหมื่น ได้เสด็จออกจากกรุงราชคฤห์แล้ว เสด็จไปวันละโยชน์สู่กรุงกบิลพัสดุ์ซึ่งมีระยะทาง ๖๐ โยชน์จากกรุงราชคฤห์ โดยทรงคาดว่าจักถึงในสองเดือน ได้เสด็จจาริกไปอย่างไม่รีบร้อน เพราะเหตุนั้น ท่านสังคีติกาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า ‘เสด็จจาริกไปทางกรุงกบิลพัสดุ์...’

එවං පක්කන්තෙ ච භගවති උදායිත්ථෙරො නික්ඛන්තදිවසතො පට්ඨාය සුද්ධොදනමහාරාජස්ස ගෙහෙ භත්තකිච්චං කරොති. රාජා ථෙරං පරිවිසිත්වා පත්තං ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා උත්තමභොජනස්ස පූරෙත්වා ‘‘භගවතො දෙහී’’ති ථෙරස්ස හත්ථෙ ඨපෙති. ථෙරොපි තථෙව කරොති. ඉති භගවා අන්තරාමග්ගෙ රඤ්ඤොයෙව පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජි. ථෙරොපි ච භත්තකිච්චාවසානෙ දිවසෙ දිවසෙ රඤ්ඤො ආරොචෙති ‘‘අජ්ජ භගවා එත්තකං ආගතො’’ති, බුද්ධගුණපටිසංයුත්තාය ච කථාය සාකියානං භගවති සද්ධං උප්පාදෙසි. තෙනෙව නං භගවා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං කුලප්පසාදකානං යදිදං කාළුදායී’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปแล้วอย่างนั้น พระอุทายีเถระได้กระทำกิจภัตตาหารในพระราชวังของพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช ตั้งแต่วันที่เสด็จออก พระราชาถวายภัตตาหารแก่พระเถระแล้ว ทรงขัดบาตรด้วยผงของหอม ทรงบรรจุด้วยอาหารอันประณีต แล้วทรงวางไว้ในมือของพระเถระ โดยตรัสว่า “จงถวายแด่พระผู้มีพระภาค” พระเถระนั้นก็ได้กระทำเช่นนั้นเอง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้เสวยบิณฑบาตของพระราชาเท่านั้นในระหว่างทาง พระเถระนั้น เมื่อกิจภัตตาหารเสร็จสิ้นแล้ว ทุกๆ วัน ได้กราบทูลแก่พระราชาว่า “วันนี้พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงที่ประมาณเท่านี้แล้ว” และด้วยถ้อยคำที่ประกอบด้วยพุทธคุณ ได้ยังศรัทธาในพระผู้มีพระภาคให้เกิดขึ้นแก่ชาวศากยะ เพราะเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคได้ทรงตั้งพระเถระนั้นไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้ยังสกุลให้เลื่อมใส พระกาฬุทายีนี้เป็นผู้เลิศ”

සාකියාපි ඛො අනුප්පත්තෙ භගවති ‘‘අම්හාකං ඤාතිසෙට්ඨං පස්සිස්සාමා’’ති සන්නිපතිත්වා භගවතො වසනට්ඨානං වීමංසමානා නිග්‍රොධසක්කස්ස ආරාමො රමණීයොති සල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ සබ්බං පටිජග්ගනවිධිං කාරෙත්වා ගන්ධපුප්ඵාදිහත්ථා පච්චුග්ගමනං කරොන්තා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතෙ දහරදහරෙ නාගරිකදාරකෙ ච දාරිකායො ච පඨමං පහිණිංසු, තතො රාජකුමාරෙ ච රාජකුමාරිකායො ච තෙසං අනන්තරා සාමං ගන්ත්වා ගන්ධපුප්ඵචුණ්ණාදීහි පූජයමානා භගවන්තං ගහෙත්වා නිග්‍රොධාරාමමෙව අගමංසු. තත්‍ර භගවා වීසතිසහස්සඛීණාසවපරිවුතො පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. සාකියා මානජාතිකා මානථද්ධා, තෙ ‘‘සිද්ධත්ථකුමාරො අම්හෙහි දහරතරොව අම්හාකං කනිට්ඨො, භාගිනෙය්‍යො, පුත්තො, නත්තා’’ති චින්තෙත්වා දහරදහරෙ රාජකුමාරෙ ආහංසු – ‘‘තුම්හෙ වන්දථ, මයං තුම්හාකං පිට්ඨිතො නිසීදිස්සාමා’’ති.

ฝ่ายชาวศากยะทั้งหลาย เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงแล้ว ประชุมกันแล้ว โดยคิดว่า “เราจักเฝ้าพระญาติผู้ประเสริฐของเรา” พิจารณาสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาค เห็นว่าอารามของนิโครธศากยะเป็นที่รื่นรมย์ จึงให้จัดเตรียมสถานที่ทุกอย่างในที่นั้นแล้ว มีของหอมและดอกไม้เป็นต้นในมือ กระทำการต้อนรับ ได้ส่งเด็กชายและเด็กหญิงชาวเมืองผู้อ่อนวัย ผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวงไปก่อน ถัดจากนั้น เจ้าชายและเจ้าหญิง ถัดจากนั้น พวกเจ้าศากยะผู้ใหญ่ได้เสด็จไปเอง บูชาด้วยดอกไม้ ของหอม และผงเป็นต้น นำพระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังนิโครธารามนั่นเอง ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยพระขีณาสพสองหมื่นรูป ได้ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่จัดไว้แล้ว ชาวศากยะเป็นผู้มีมานะเป็นปกติ มีมานะแข็งกระด้าง พวกเขาคิดว่า “เจ้าชายสิทธัตถะอ่อนวัยกว่าเรา เป็นน้องชายของเรา เป็นหลาน เป็นบุตร เป็นหลาน” จึงได้บอกแก่เจ้าชายผู้อ่อนวัยทั้งหลายว่า “พวกท่านจงไหว้ (พระสิทธัตถะ) พวกเราจักนั่งข้างหลังพวกท่าน”

තෙසු එවං නිසින්නෙසු භගවා තෙසං අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා ‘‘න මං ඤාතී වන්දන්ති, හන්ද නෙ වන්දාපයිස්සාමී’’ති අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඉද්ධියා ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා තෙසං සීසෙ පාදපංසුං ඔකිරමානො [Pg.288] විය කණ්ඩම්බමූලෙ යමකපාටිහාරියසදිසං පාටිහාරියමකාසි. රාජා තං අච්ඡරියං දිස්වා ආහ – ‘‘භගවා තුම්හාකං මඞ්ගලදිවසෙ බ්‍රාහ්මණස්ස වන්දනත්ථං උපනීතානං පාදෙ වො පරිවත්තිත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස මත්ථකෙ පතිට්ඨිතෙ දිස්වාපි අහං තුම්හෙ වන්දිං, අයං මෙ පඨමවන්දනා. වප්පමඞ්ගලදිවසෙ ජම්බුච්ඡායාය සිරිසයනෙ නිපන්නානං වො ජම්බුච්ඡායාය අපරිවත්තනං දිස්වාපි පාදෙ වන්දිං, අයං මෙ දුතියවන්දනා. ඉදානි ඉමං අදිට්ඨපුබ්බං පාටිහාරියං දිස්වාපි තුම්හාකං පාදෙ වන්දාමි, අයං මෙ තතියවන්දනා’’ති.

เมื่อชาวศากยะเหล่านั้นนั่งอยู่เช่นนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาอัธยาศัยของพวกเขาแล้ว ทรงดำริว่า “พระญาติทั้งหลายไม่ไหว้เรา เอาเถิด เราจักให้พวกเขาไหว้” จึงทรงเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว เสด็จออกจากฌานแล้ว เสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้าด้วยฤทธิ์ ประหนึ่งว่าทรงโปรยละอองพระบาทลงบนศีรษะของพวกเขา ได้ทรงกระทำปาฏิหาริย์ที่คล้ายกับยมกปาฏิหาริย์ที่โคนต้นมะม่วงกัณฑะ พระราชาทรงเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในวันมงคล (รับขวัญ) ของพระองค์ เมื่อพระองค์ถูกนำไปเพื่อไหว้พราหมณ์ แม้หม่อมฉันเห็นว่าพระบาทของพระองค์กลับไปตั้งอยู่บนศีรษะของพราหมณ์ หม่อมฉันก็ไหว้พระองค์ นี่เป็นการไหว้ครั้งแรกของหม่อมฉัน ในวันมงคลแรกนาขวัญ เมื่อพระองค์บรรทมอยู่บนที่บรรทมอันมีสิริใต้ร่มไม้หว้า แม้หม่อมฉันเห็นว่าร่มเงาไม้หว้าไม่เวียนไป หม่อมฉันก็ไหว้พระบาท นี่เป็นการไหว้ครั้งที่สองของหม่อมฉัน บัดนี้ แม้หม่อมฉันเห็นปาฏิหาริย์นี้ที่ไม่เคยเห็นมาก่อน หม่อมฉันก็ไหว้พระบาทของพระองค์ นี่เป็นการไหว้ครั้งที่สามของหม่อมฉัน”

සුද්ධොදනමහාරාජෙන පන වන්දිතෙ භගවති අවන්දිත්වා ඨිතො නාම එකසාකියොපි නාහොසි, සබ්බෙයෙව වන්දිංසු. ඉති භගවා ඤාතයො වන්දාපෙත්වා ආකාසතො ඔරුය්හ පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසින්නෙ භගවති සිඛාප්පත්තො ඤාතිසමාගමො අහොසි, සබ්බෙ එකග්ගා සන්නිපතිංසු. තතො මහාමෙඝො පොක්ඛරවස්සං වස්සි, තම්බවණ්ණමුදකං හෙට්ඨා විරවන්තං ගච්ඡති. කස්සචි සරීරෙ එකබින්දුමත්තම්පි න පතති, තං දිස්වා සබ්බෙ අච්ඡරියබ්භුතජාතා අහෙසුං. භගවා ‘‘න ඉදානෙව මය්හං ඤාතිසමාගමෙ පොක්ඛරවස්සං වස්සති, අතීතෙපි වස්සී’’ති ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා වෙස්සන්තරජාතකං කථෙසි. ධම්මදෙසනං සුත්වා සබ්බෙ උට්ඨාය වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කමිංසු. එකොපි රාජා වා රාජමහාමත්තො වා ‘‘ස්වෙ අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වත්වා ගතො නාම නත්ථි.

เมื่อพระเจ้าสุทโธทนะมหาราชทรงไหว้พระผู้มีพระภาคแล้ว ชาวศากยะแม้คนเดียวที่ยืนอยู่โดยไม่ไหว้ก็ไม่มี ทั้งหมดได้ไหว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงให้พระญาติทั้งหลายไหว้แล้ว เสด็จลงจากอากาศแล้ว ได้ประทับนั่งบนอาสนะที่จัดไว้แล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งแล้ว การประชุมพระญาติได้ถึงความยอดเยี่ยมแล้ว ทั้งหมดได้ประชุมกันด้วยใจเป็นหนึ่ง ถัดจากนั้น มหาเมฆได้ยังฝนโบกขรพรรษให้ตก น้ำมีสีแดงไหลลงไปเบื้องล่างส่งเสียงดัง บนร่างกายของใครๆ แม้เพียงหยดเดียวก็ไม่ตกลง (หากไม่ปรารถนา) เห็นสิ่งนั้นแล้ว ทั้งหมดได้เป็นผู้เกิดความอัศจรรย์ใจยิ่งนัก พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ฝนโบกขรพรรษไม่ได้ตกในการประชุมพระญาติของเราในบัดนี้เท่านั้น แม้ในอดีตก็เคยตกแล้ว” ด้วยเหตุที่เกิดขึ้นนี้ ได้ทรงแสดงเวสสันดรชาดก ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว ทั้งหมดลุกขึ้นแล้ว ไหว้แล้ว กระทำประทักษิณแล้ว ได้หลีกไป พระราชาหรือมหาอำมาตย์แม้คนเดียว ที่กราบทูลว่า “พรุ่งนี้ขอจงรับภิกษาของข้าพระพุทธเจ้า” แล้วหลีกไปนั้นไม่มีเลย

භගවා දුතියදිවසෙ වීසතිභික්ඛුසහස්සපරිවාරො කපිලවත්ථුං පිණ්ඩාය පාවිසි, න කොචි පච්චුග්ගන්ත්වා නිමන්තෙසි වා පත්තං වා අග්ගහෙසි. භගවා ඉන්දඛීලෙ ඨිතො ආවජ්ජෙසි – ‘‘කථං නු ඛො පුබ්බෙ බුද්ධා කුලනගරෙ පිණ්ඩාය චරිංසු, කිං උප්පටිපාටියා ඉස්සරජනානං ඝරානි අගමංසු, උදාහු සපදානචාරිකං චරිංසූ’’ති. තතො එකබුද්ධස්සපි උප්පටිපාටියා ගමනං අදිස්වා ‘‘මයාපි ඉදානි අයමෙව වංසො අයං පවෙණී පග්ගහෙතබ්බා, ආයතිඤ්ච මෙ සාවකාපි මමෙව අනුසික්ඛන්තා පිණ්ඩචාරියවත්තං පූරෙස්සන්තී’’ති කොටියං නිවිට්ඨගෙහතො පට්ඨාය සපදානං පිණ්ඩාය චරති. ‘‘අය්‍යො කිර සිද්ධත්ථකුමාරො පිණ්ඩාය චරතී’’ති චතුභූමකාදීසු පාසාදෙසු සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා මහාජනො දස්සනබ්‍යාවටො අහොසි. රාහුලමාතාපි දෙවී ‘‘අය්‍යපුත්තො කිර ඉමස්මිංයෙව නගරෙ මහතා රාජානුභාවෙන [Pg.289] සුවණ්ණසිවිකාදීහි විචරිත්වා ඉදානි කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායවත්ථවසනො කපාලහත්ථො පිණ්ඩාය චරති, ‘‘සොභති නු ඛො නො වා’’ති සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ඔලොකයමානා භගවන්තං නානාවිරාගසමුජ්ජලාය සරීරප්පභාය නගරවීථියො ඔභාසෙත්වා බුද්ධසිරියා විරොචමානං දිස්වා උණ්හීසතො පට්ඨාය යාව පාදතලා නරසීහගාථාහි නාම අට්ඨහි ගාථාහි අභිත්ථවිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘තුම්හාකං පුත්තො පිණ්ඩාය චරතී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා සංවිග්ගහදයො හත්ථෙන සාටකං සණ්ඨාපයමානො තුරිතතුරිතං නික්ඛමිත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා භගවතො පුරතො ඨත්වා ආහ – ‘‘කිං භන්තෙ අම්හෙ ලජ්ජාපෙථ, කිමත්ථං පිණ්ඩාය චරථ, කිං එත්තකානං භික්ඛූනං න සක්කා භත්තං ලද්ධුන්ති එවංසඤ්ඤිනො අහුවත්ථා’’ති. වංසචාරිත්තමෙතං මහාරාජ අම්හාකන්ති. නනු භන්තෙ අම්හාකං මහාසම්මතඛත්තියවංසො නාම වංසො, තත්ථ ච එකඛත්තියොපි භික්ඛාචාරො නාම නත්ථීති. අයං මහාරාජ වංසො නාම තව වංසො, අම්හාකං පන බුද්ධවංසො වංසො නාම, සබ්බබුද්ධා ච පිණ්ඩචාරිකා අහෙසුන්ති අන්තරවීථියං ඨිතොව –

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้ากรุงกบิลพัสดุ์เพื่อบิณฑบาตในวันที่สอง พร้อมด้วยภิกษุสองหมื่นรูปเป็นบริวาร ไม่มีใครออกไปต้อนรับ นิมนต์ หรือรับบาตรเลย. พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่ใกล้เสาเขื่อน ทรงพิจารณาว่า “ในกาลก่อน พระพุทธเจ้าทั้งหลายเสด็จบิณฑบาตในเมืองของพระญาติอย่างไรหนอ? เสด็จไปตามบ้านของชนผู้มีอำนาจโดยข้ามลำดับหรือ? หรือว่าเสด็จบิณฑบาตไปตามลำดับ?” หลังจากนั้น เมื่อไม่ทรงเห็นการเสด็จไปโดยข้ามลำดับของพระพุทธเจ้าแม้เพียงพระองค์เดียว จึงทรงดำริว่า “บัดนี้ แม้เราก็ควรยึดถือวงศ์นี้และประเพณีนี้ไว้ และในอนาคต แม้สาวกของเราก็จะปฏิบัติตามเรา บำเพ็ญวัตรแห่งการบิณฑบาตให้บริบูรณ์” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จบิณฑบาตไปตามลำดับ ตั้งแต่เรือนที่อยู่สุดถนน. เมื่อมหาชนได้ยินว่า “ข่าวว่า พระสิทธัตถกุมารเสด็จบิณฑบาต” จึงพากันเปิดหน้าต่างกรงสีหะในปราสาทมีชั้นสี่เป็นต้น และพากันขวนขวายในการชมดู. แม้พระเทวีผู้เป็นพระมารดาของพระราหุลก็ทรงดำริว่า “ข่าวว่า พระลูกเจ้าเคยเสด็จประพาสในเมืองนี้ด้วยอานุภาพแห่งพระราชาอันยิ่งใหญ่ด้วยยานมีเสลี่ยงทองเป็นต้น แต่บัดนี้ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ทรงถือบาตร เสด็จบิณฑบาต จะดูงามหรือไม่หนอ?” ดังนี้แล้ว จึงทรงเปิดหน้าต่างกรงสีหะทอดพระเนตร เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรุ่งเรืองด้วยสิริแห่งพระพุทธเจ้า ทรงยังถนนในเมืองให้สว่างไสวด้วยพระรัศมีกายอันรุ่งเรืองด้วยสีสันต่างๆ อันวิจิตร จึงทรงสรรเสริญด้วยคาถา ๘ บทชื่อว่า นรสีหคาถา ตั้งแต่พระอุณหิสจนถึงฝ่าพระบาท แล้วเสด็จไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า “พระโอรสของพระองค์กำลังเสด็จบิณฑบาตอยู่” พระราชาทรงมีพระทัยสะดุ้ง ทรงจัดฉลองพระองค์ด้วยพระหัตถ์ เสด็จออกจากพระราชวังอย่างรีบร้อน เสด็จไปอย่างรวดเร็ว ประทับยืนเบื้องหน้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุใดจึงทรงทำให้พวกข้าพระองค์อับอาย เหตุใดจึงเสด็จบิณฑบาต ทรงดำริว่า 'ภิกษุจำนวนมากถึงเพียงนี้จะไม่สามารถหาอาหารได้' อย่างนั้นหรือ?” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร นี้เป็นวงศ์จริตของพวกเรา” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วงศ์ของพวกเราชื่อว่ามหาสัมมตกษัตริย์มิใช่หรือ? และในวงศ์นั้น ไม่มีกษัตริย์แม้แต่พระองค์เดียวที่ชื่อว่าผู้เที่ยวบิณฑบาตเลย” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร วงศ์นั้นเป็นวงศ์ของพระองค์ ส่วนวงศ์ของพวกเราชื่อว่าพุทธวงศ์ พระพุทธเจ้าทั้งปวงล้วนเสด็จบิณฑบาต” ดังนี้แล้ว ประทับยืนอยู่กลางถนนนั่นเอง –

‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, ධම්මං සුචරිතං චරෙ;

ධම්මචාරී සුඛං සෙති, අස්මිං ලොකෙ පරම්හි චා’’ති.

“ไม่พึงประมาทในวัตรปฏิบัติที่พึงยืนเพื่อบิณฑบาต พึงประพฤติธรรมให้สุจริต ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า”

ඉමං ගාථමාහ. ගාථාපරියොසානෙ රාජා සොතාපත්තිඵලං සච්ඡාකාසි.

พระองค์ตรัสคาถานี้. เมื่อจบคาถา พระราชาทรงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล.

‘‘ධම්මං චරෙ සුචරිතං, න නං දුච්චරිතං චරෙ;

ධම්මචාරී සුඛං සෙති, අස්මිං ලොකෙ පරම්හි චා’’ති.

“พึงประพฤติธรรมให้สุจริต ไม่พึงประพฤติธรรมนั้นให้ทุจริต ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า”

ඉමං පන ගාථං සුත්වා සකදාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාසි, ධම්මපාලජාතකං සුත්වා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාසි, මරණසමයෙ සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා සිරිසයනෙ නිපන්නොයෙව අරහත්තං පාපුණි. අරඤ්ඤවාසෙන පධානානුයොගකිච්චං රඤ්ඤො නාහොසි.

เมื่อทรงสดับคาถานี้แล้ว ทรงดำรงอยู่ในสกทาคามิผล เมื่อทรงสดับธัมมปาลชาดกแล้ว ทรงดำรงอยู่ในอนาคามิผล และในเวลาใกล้สวรรคต ทรงบรรทมอยู่บนสิริไสยาสน์ภายใต้เศวตฉัตรนั่นเอง ก็ทรงบรรลุอรหัตตผล. กิจที่จะต้องบำเพ็ญเพียรในป่าของพระราชาไม่ได้มีเลย.

සොතාපත්තිඵලඤ්ච සච්ඡිකත්වා එව පන භගවතො පත්තං ගහෙත්වා සපරිසං භගවන්තං මහාපාසාදං ආරොපෙත්වා පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන පරිවිසි. භත්තකිච්චාවසානෙ සබ්බං ඉත්ථාගාරං ආගන්ත්වා භගවන්තං වන්දි ඨපෙත්වා රාහුලමාතරං. සා පන ‘‘ගච්ඡ අය්‍යපුත්තං වන්දාහී’’ති පරිජනෙන වුච්චමානාපි ‘‘සචෙ මය්හං ගුණො අත්ථි, සයමෙව අය්‍යපුත්තො ආගමිස්සති[Pg.290], ආගතං නං වන්දිස්සාමී’’ති වත්වා න අගමාසි. අථ භගවා රාජානං පත්තං ගාහාපෙත්වා ද්වීහි අග්ගසාවකෙහි සද්ධිං රාජධීතාය සිරිගබ්භං ගන්ත්වා ‘‘රාජධීතා යථාරුචියා වන්දමානා න කිඤ්චි වත්තබ්බා’’ති වත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. සා වෙගෙන ආගන්ත්වා ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා පාදපිට්ඨියං සීසං පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා යථාජ්ඣාසයං වන්දි.

และเมื่อทรงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลแล้วนั่นเอง ทรงรับบาตรของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงนำพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยบริวารเสด็จขึ้นสู่พระมหาปราสาท แล้วทรงถวายของเคี้ยวและของฉันอันประณีต. เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว เหล่านางสนมกำนัลทั้งปวงได้มาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า เว้นแต่พระมารดาของพระราหุล. ส่วนพระนางนั้น แม้เมื่อบริวารกราบทูลว่า “ขอเชิญเสด็จไปถวายบังคมพระลูกเจ้าเถิด” ก็ตรัสว่า “ถ้าคุณความดีของเรามีอยู่ พระลูกเจ้าก็จะเสด็จมาเอง เราจะถวายบังคมพระองค์ผู้เสด็จมาแล้ว” ดังนี้แล้ว ก็ไม่เสด็จไป. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระราชาถือบาตร เสด็จพร้อมด้วยพระอัครสาวกทั้งสองไปยังห้องสิริของพระราชธิดา ตรัสว่า “เมื่อพระราชธิดาทรงถวายบังคมตามความพอใจ ไม่พึงกล่าวอะไรๆ เลย” ดังนี้แล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้. พระนางเสด็จมาอย่างรวดเร็ว ทรงจับที่ข้อพระบาท ทรงกลิ้งพระเศียรไปมาบนหลังพระบาท ถวายบังคมตามอัธยาศัย.

රාජා රාජධීතාය භගවති සිනෙහබහුමානාදිගුණසම්පත්තිං කථෙසි. භගවා ‘‘අනච්ඡරියං මහාරාජ යං ඉදානි පරිපක්කෙ ඤාණෙ තයා රක්ඛියමානා රාජධීතා අත්තානං රක්ඛි, සා පුබ්බෙ අනාරක්ඛා පබ්බතපාදෙ විචරමානා අපරිපක්කෙ ඤාණෙ අත්තානං රක්ඛී’’ති වත්වා චන්දකින්නරීජාතකං කථෙසි.

พระราชาทรงกราบทูลถึงความสมบูรณ์แห่งคุณธรรมมีพระสิเนหาและความเคารพเป็นต้นของพระราชธิดาที่มีต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร ในบัดนี้ เมื่อญาณแก่กล้าแล้ว การที่พระราชธิดาอันพระองค์ทรงรักษาอยู่ ทรงรักษาตนได้นั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่ในกาลก่อน เมื่อญาณยังไม่แก่กล้า พระนางทรงเที่ยวไปที่เชิงเขาโดยไม่มีผู้รักษา ก็ยังทรงรักษาตนได้” ดังนี้แล้ว จึงทรงแสดงจันทกินนรีชาดก.

තංදිවසමෙව ච නන්දරාජකුමාරස්ස කෙසවිස්සජ්ජනං පට්ටබන්ධො ඝරමඞ්ගලං ආවාහමඞ්ගලං ඡත්තමඞ්ගලන්ති පඤ්ච මහාමඞ්ගලානි හොන්ති. භගවා නන්දං පත්තං ගාහාපෙත්වා මඞ්ගලං වත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි. ජනපදකල්‍යාණී කුමාරං ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘තුවටං ඛො අය්‍යපුත්ත ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති වත්වා ගීවං පසාරෙත්වා ඔලොකෙසි. සොපි භගවන්තං ‘‘පත්තං ගණ්හථා’’ති වත්තුං අවිසහමානො විහාරංයෙව අගමාසි. තං අනිච්ඡමානංයෙව භගවා පබ්බාජෙසි. ඉති භගවා කපිලපුරං ආගන්ත්වා දුතියදිවසෙ නන්දං පබ්බාජෙසි.

และในวันนั้นเอง ได้มีมหามงคล ๕ ประการของพระนันทราชกุมาร คือ มงคลการปล่อยพระเกศา, การผูกผ้าโพกพระเศียร, มงคลขึ้นเรือนใหม่, มงคลอภิเษกสมรส, และมงคลกางเศวตฉัตร. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระนันทะถือบาตร ตรัสพระธรรมเทศนาอันเป็น mงคลแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป. พระนางชนบทกัลยาณีทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเสด็จไปอยู่ จึงตรัสว่า “ข้าแต่พระพี่เจ้า ขอพระองค์พึงเสด็จกลับมาโดยเร็วเถิด” ดังนี้แล้ว ทรงชะเง้อพระศอทอดพระเนตร. แม้พระนันทะนั้นก็ไม่กล้ากราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอทรงรับบาตรเถิด” จึงเสด็จไปยังพระวิหารนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระนันทะนั้นบวชทั้งที่ยังไม่ปรารถนาเลย. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมายังกรุงกบิลพัสดุ์ และในวันที่สองก็ทรงให้พระนันทะบวช.

සත්තමෙ දිවසෙ රාහුලමාතා කුමාරං අලඞ්කරිත්වා භගවතො සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘පස්ස තාත එතං වීසතිසහස්සසමණපරිවුතං සුවණ්ණවණ්ණං බ්‍රහ්මරූපවණ්ණං සමණං, අයං තෙ පිතා, එතස්ස මහන්තා නිධයො අහෙසුං, ත්‍යස්ස නික්ඛමනතො පට්ඨාය න පස්සාම, ගච්ඡ නං දායජ්ජං යාච, අහං තාත කුමාරො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා චක්කවත්තී භවිස්සාමි, ධනෙන මෙ අත්ථො, ධනං මෙ දෙහි, සාමිකො හි පුත්තො පිතුසන්තකස්සා’’ති. රාහුලකුමාරො භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වාව පිතුසිනෙහං පටිලභිත්වා හට්ඨචිත්තො ‘‘සුඛා තෙ සමණ ඡායා’’ති වත්වා අඤ්ඤම්පි බහුං අත්තනො අනුරූපං වදන්තො අට්ඨාසි. භගවා කතභත්තකිච්චො අනුමොදනං කත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි. කුමාරොපි ‘‘දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහි, දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහී’’ති භගවන්තං අනුබන්ධි. තෙන වුත්තං – ‘‘අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන කපිලවත්ථු…පෙ… දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහී’’ති.

ในวันที่ ๗ พระมารดาของพระราหุลทรงประดับประดาพระกุมารแล้วส่งไปสำนักพระผู้มีพระภาค (ตรัสว่า) “ลูกรัก จงดูสมณะผู้มีวรรณะดุจทอง มีรูปกายดุจท้าวมหาพรหม แวดล้อมด้วยสมณะสองหมื่นรูปนี้เถิด ท่านผู้นี้คือบิดาของเจ้า บิดาของเจ้านี้เคยมีขุมทรัพย์ใหญ่ ๔ ขุม แต่ตั้งแต่วันที่ท่านออกบวช เราก็ไม่เห็นขุมทรัพย์เหล่านั้นอีกเลย เจ้าจงไปขอทรัพย์มรดกต่อท่านเถิด (โดยกราบทูลว่า) ข้าแต่เสด็จพ่อ หม่อมฉันเป็นกุมาร จักยกฉัตรขึ้นเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หม่อมฉันต้องการทรัพย์ ขอพระองค์โปรดประทานทรัพย์แก่หม่อมฉันเถิด เพราะบุตรย่อมเป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติของบิดา” พระราหุลกุมารพอไปถึงสำนักพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ก็เกิดความรักในบิดา มีจิตร่าเริงกราบทูลว่า “ข้าแต่สมณะ ร่มเงาของพระองค์มีความสุขนัก” แล้วได้ยืนกราบทูลคำอื่น ๆ อีกมากที่เหมาะสมกับตน พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงอนุโมทนา เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป แม้พระกุมารก็ติดตามพระผู้มีพระภาคไปพลางกราบทูลว่า “ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ถึงกรุงกบิลพัสดุ์... (จนถึงคำว่า) ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด”

අථ [Pg.291] ඛො භගවා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසීති භගවා කුමාරං න නිවත්තාපෙසි, පරිජනොපි භගවතා සද්ධිං ගච්ඡන්තං නිවත්තෙතුං න විසහති. අථ ආරාමං ගන්ත්වා ‘‘යං අයං පිතුසන්තකං ධනං ඉච්ඡති, තං වට්ටානුගතං සවිඝාතකං, හන්දස්ස බොධිමණ්ඩෙ පටිලද්ධං සත්තවිධං අරියධනං දෙමි, ලොකුත්තරදායජ්ජස්ස නං සාමිකං කරොමී’’ති ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසි. ආමන්තෙත්වා ච පනාහ – ‘‘තෙන හි ත්වං සාරිපුත්ත රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙහී’’ති. යස්මා අයං දායජ්ජං යාචති, තස්මා නං ලොකුත්තරදායජ්ජපටිලාභාය පබ්බාජෙහීති අත්ථො.

คำว่า “ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรมา” ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงให้พระกุมารกลับไป แม้บริษัทบริวารก็ไม่กล้าที่จะให้พระกุมารผู้กำลังเสด็จไปกับพระผู้มีพระภาคกลับไป ครั้นเสด็จถึงอารามแล้ว ทรงดำริว่า “ทรัพย์ใดที่เป็นของบิดาที่พระกุมารนี้ปรารถนา ทรัพย์นั้นเป็นไปตามวัฏฏะ มีความคับแค้น (ทุกข์เบียดเบียน) เอาเถิด เราจะให้ทรัพย์อันประเสริฐ ๗ ประการที่เราได้มา ณ โพธิมณฑลแก่เขา และจะทำให้เขาเป็นเจ้าของมรดกโลกุตตระ” ดังนี้แล้ว จึงตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรมา ครั้นตรัสเรียกแล้วจึงตรัสว่า “สารีบุตร ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้พระราหุลกุมารบวชเถิด” อธิบายว่า เพราะพระกุมารนี้ขอทรัพย์มรดก ฉะนั้น จงให้เขาบวชเพื่อการได้มรดกโลกุตตระเถิด

ඉදානි යා සා භගවතා බාරාණසියං තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අනුඤ්ඤාතා, තතො යස්මා උපසම්පදං පටික්ඛිපිත්වා ගරුභාවෙ ඨපෙත්වා ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන උපසම්පදා අනුඤ්ඤාතා, පබ්බජ්ජා පන නෙව පටික්ඛිත්තා, න පුන අනුඤ්ඤාතා, තස්මා අනාගතෙ භික්ඛූනං විමති උප්පජ්ජිස්සති – ‘‘අයං පබ්බජ්ජා නාම පුබ්බෙ උපසම්පදාසදිසා, කිං නු ඛො ඉදානිපි උපසම්පදා විය කම්මවාචාය එව කත්තබ්බා, උදාහු සරණගමනෙහී’’ති. ඉමඤ්ච පනත්ථං විදිත්වා භගවා පුන තීහි සරණගමනෙහි සාමණෙරපබ්බජ්ජං අනුජානිතුකාමො, තස්මා ධම්මසෙනාපති තං භගවතො අජ්ඣාසයං විදිත්වා භගවන්තං පුන පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙතුකාමො ආහ – ‘‘කථාහං භන්තෙ රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙමී’’ති.

บัดนี้ การบรรพชาและการอุปสมบทใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ ณ เมืองพาราณสีด้วยไตรสรณคมน์ ตั้งแต่นั้นมา เพราะเหตุที่ทรงยกเลิกการอุปสมบท (ด้วยสรณคมน์) นั้นแล้วทรงตั้งไว้ในฐานะที่หนัก และทรงอนุญาตการอุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา แต่ส่วนการบรรพชานั้น ไม่ทรงยกเลิกและไม่ทรงอนุญาตซ้ำอีก ด้วยเหตุนั้น ในอนาคตความสงสัยจะเกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “การบรรพชานี้ ในกาลก่อนเหมือนกับการอุปสมบท บัดนี้ควรทำด้วยกรรมวาจาเหมือนการอุปสมบท หรือว่าควรทำด้วยไตรสรณคมน์กันแน่?” พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการบรรพชาเป็นสามเณรด้วยไตรสรณคมน์อีกครั้ง ด้วยเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีทราบพระอัธยาศัยนั้นของพระผู้มีพระภาคแล้ว ประสงค์จะให้พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตการบรรพชาอีกครั้ง จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะให้พระราหุลกุมารบวชได้อย่างไร?”

අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙසීති කුමාරස්ස මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො කෙසෙ ඡින්දිත්වා කාසායානි දත්වා සරණානි අදාසි. මහාකස්සපත්ථෙරො ඔවාදාචරියො අහොසි. යස්මා පන උපජ්ඣායමූලකා පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච, උපජ්ඣායොව තත්ථ ඉස්සරො, න ආචරියො, තස්මා වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙසී’’ති.

คำว่า “ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้ให้พระราหุลกุมารบวช” ความว่า พระมหาโมคคัลลานเถระได้ปลงผม ประทานผ้ากาสาวพัสตร์ และให้สรณะทั้งหลายแก่พระกุมาร พระมหากัสสปเถระเป็นพระโอวาทาจารย์ แต่เพราะการบรรพชาและการอุปสมบทมีพระอุปัชฌาย์เป็นมูลราก พระอุปัชฌาย์เท่านั้นเป็นใหญ่ในเรื่องนั้น พระอาจารย์ (ผู้ให้สรณะหรือโอวาท) ไม่เป็นใหญ่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้ให้พระราหุลกุมารบวช”

එවං ‘‘කුමාරො පබ්බජිතො’’ති සුත්වා උප්පන්නසංවෙගෙන හදයෙන අථ ඛො සුද්ධොදනො සක්කොති සබ්බං වත්තබ්බං. තත්ථ යස්මා උඤ්ඡාචරියාය ජීවතො පබ්බජිතස්ස අවිසෙසෙන ‘‘වරං යාචාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘යාචස්සූ’’ති වචනං අප්පතිරූපං, න ච බුද්ධානං ආචිණ්ණං, තස්මා ‘‘අතික්කන්තවරා ඛො ගොතම තථාගතා’’ති වුත්තං. යඤ්ච භන්තෙ කප්පති යඤ්ච අනවජ්ජන්ති යං තුම්හාකඤ්චෙව දාතුං කප්පති, අනවජ්ජඤ්ච හොති, මම ච සම්පටිච්ඡනපච්චයා විඤ්ඤූහි න ගරහිතබ්බං, තං යාචාමීති අත්ථො. තථා නන්දෙ අධිමත්තං රාහුලෙති [Pg.292] යථෙව කිර බොධිසත්තං එවං නන්දම්පි රාහුලම්පි මඞ්ගලදිවසෙ නෙමිත්තකා ‘‘චක්කවත්තී භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. අථ රාජා ‘‘පුත්තස්ස චක්කවත්තිසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො භගවතො පබ්බජ්ජාය මහන්තං ඉච්ඡාවිඝාතං පාපුණි. තතො ‘‘නන්දස්ස චක්කවත්තිසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති උස්සාහං ජනෙසි, තම්පි භගවා පබ්බාජෙසි. ඉති තම්පි දුක්ඛං අධිවාසෙත්වා ‘‘ඉදානි රාහුලස්ස චක්කවත්තිසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති උස්සාහං ජනෙසි, තම්පි භගවා පබ්බාජෙසි. තෙනස්ස ‘‘ඉදානි කුලවංසොපි පච්ඡින්නො, කුතො චක්කවත්තිසිරී’’ති අධිකතරං දුක්ඛං උප්පජ්ජි. තෙන වුත්තං – ‘‘තථා නන්දෙ අධිමත්තං රාහුලෙ’’ති. රඤ්ඤො පන ඉතො පච්ඡා අනාගාමිඵලප්පත්ති වෙදිතබ්බා.

เมื่อได้ยินว่า “พระกุมารบวชแล้ว” ดังนี้ ด้วยหัวใจที่เกิดความสังเวช จึงควรกล่าวข้อความทั้งหมดมีคำว่า “ครั้งนั้น พระเจ้าสุทโธทนะศากยะ” เป็นต้น ในข้อความนั้น เพราะสำหรับบรรพชิตผู้เลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจาร เมื่อกราบทูลโดยไม่เจาะจงว่า “ข้าพระองค์ขอพร” การตรัสว่า “จงขอเถิด” ย่อมไม่สมควร และไม่ใช่ธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ดูกรโคตมะ พระตถาคตทั้งหลายก้าวล่วงพรไปแล้ว” ส่วนคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิ่งใดที่ควรและไม่มีโทษ” ความว่า พรใดที่ควรแก่พระองค์ที่จะประทาน และเป็นสิ่งที่ไม่มีโทษ และเพราะเหตุแห่งการรับพรของข้าพระองค์ ผู้รู้ทั้งหลายจะไม่ตำหนิได้ ข้าพระองค์ขอพรนั้น ดังนี้ คำว่า “เช่นเดียวกับนันทะและราหุลอย่างยิ่ง” ความว่า พวกโหรได้พยากรณ์พระนันทะและพระราหุลในวันมงคลว่า “จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ” เช่นเดียวกับที่พยากรณ์พระโพธิสัตว์นั่นแล ครั้งนั้น พระราชาทรงเกิดความอุตสาหะว่า “เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของบุตร” แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคบวช ก็ทรงประสบความผิดหวังอย่างใหญ่หลวง จากนั้นทรงเกิดความอุตสาหะว่า “เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของนันทกุมาร” พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้พระนันทะบวชเสียอีก พระราชาทรงอดกลั้นความทุกข์แม้นั้นไว้แล้ว ทรงเกิดความอุตสาหะว่า “บัดนี้ เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของราหุลกุมาร” พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้พระราหุลบวชเสียอีก ด้วยเหตุนั้น ความทุกข์ที่ยิ่งกว่าเดิมจึงเกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า “บัดนี้ แม้วงศ์ตระกูลก็ขาดสิ้นแล้ว สิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิจะมีมาแต่ที่ไหน” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เช่นเดียวกับนันทะและราหุลอย่างยิ่ง” อนึ่ง พึงทราบว่าพระเจ้าสุทโธทนะมหาราชได้บรรลุอนาคามิผลหลังจากนี้

සාධු භන්තෙ අය්‍යාති ඉදං කස්මා ආහ? සො කිර චින්තෙසි – ‘‘යත්‍ර හි නාම අහම්පි බුද්ධමාමකො ධම්මමාමකො සඞ්ඝමාමකො සමානො අත්තනො පියතරපුත්තෙ පබ්බාජියමානෙ ඤාතිවියොගදුක්ඛං අධිවාසෙතුං න සක්කොමි, අඤ්ඤෙ ජනා පුත්තනත්තකෙසු පබ්බාජිතෙසු කථං අධිවාසෙස්සන්ති, තස්මා අඤ්ඤෙසම්පි තාව එවරූපං දුක්ඛං මා අහොසී’’ති ආහ. භගවා ‘‘සාසනෙ නිය්‍යානිකකාරණං රාජා වදතී’’ති ධම්මකථං කත්වා ‘‘න භික්ඛවෙ අනනුඤ්ඤාතො මාතාපිතූහි පුත්තො පබ්බාජෙතබ්බො’’ති සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි.

เหตุใดพระราชาจึงกราบทูลว่า “ดีละ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” เล่า? ได้ยินว่า พระราชาทรงดำริว่า “เพราะเหตุใด แม้เราผู้เป็นพุทธมามกะ ธัมมมามกะ สังฆมามกะ เมื่อบุตรผู้เป็นที่รักยิ่งของตนถูกให้บวชอยู่ ยังไม่อาจอดกลั้นความทุกข์ที่เกิดจากการพลัดพรากจากญาติได้ คนอื่น ๆ เมื่อบุตรหลานถูกให้บวชแล้ว จะอดกลั้นได้อย่างไร ฉะนั้น ขอความทุกข์เห็นปานนี้อย่าได้มีแก่คนอื่น ๆ เลย” จึงกราบทูลเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “พระราชาตรัสเหตุที่นำออกจากทุกข์ในพระศาสนา” ดังนี้แล้ว ทรงแสดงธรรมกถา แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุตรที่มารดาบิดาไม่อนุญาต ไม่พึงให้บวช”

තත්ථ මාතාපිතූහීති ජනනිජනකෙ සන්ධාය වුත්තං. සචෙ ද්වෙ අත්ථි, ද්වෙපි ආපුච්ඡිතබ්බා. සචෙ පිතා මතො මාතා වා, යො ජීවති සො ආපුච්ඡිතබ්බො. පබ්බජිතාපි ආපුච්ඡිතබ්බාව. ආපුච්ඡන්තෙන සයං වා ගන්ත්වා ආපුච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤො වා පෙසෙතබ්බො, සො එව වා පෙසෙතබ්බො ‘‘ගච්ඡ මාතාපිතරො ආපුච්ඡිත්වා එහී’’ති. සචෙ ‘‘අනුඤ්ඤාතොම්හී’’ති වදති, සද්දහන්තෙන පබ්බාජෙතබ්බො. පිතා සයං පබ්බජිතො පුත්තම්පි පබ්බාජෙතුකාමො හොති, මාතරං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතු. මාතා වා ධීතරං පබ්බාජෙතුකාමා, පිතරං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතු. පිතා පුත්තදාරෙන අනත්ථිකො පලායි, මාතා ‘‘ඉමං පබ්බාජෙථා’’ති පුත්තං භික්ඛූනං දෙති, ‘‘පිතාස්ස කුහි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘චිත්තකෙළියං කීළිතුං පලාතො’’ති වදති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. මාතා කෙනචි පුරිසෙන සද්ධිං පලාතා හොති, පිතා පන ‘‘පබ්බාජෙථා’’ති දෙති, එත්ථාපි එසෙව නයො. පිතා විප්පවුත්ථො හොති, මාතා පුත්තං ‘‘පබ්බාජෙථා’’ති අනුජානාති, ‘‘පිතා [Pg.293] තස්ස කුහි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කිං තුම්හාකං පිතරා, අහං ජානිස්සාමී’’ති වදති, පබ්බාජෙතුං වට්ටතීති කුරුන්දියං වුත්තං.

ในคำว่า mātāpitūhi นี้ ตรัสหมายถึงมารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด. ถ้ามีทั้งสองคน ก็พึงขออนุญาตทั้งสองคน. ถ้าบิดาตายแล้ว หรือมารดาตายแล้ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่ พึงขออนุญาตผู้นั้น. แม้บิดามารดาที่บวชแล้ว ก็พึงขออนุญาตเช่นกัน. ผู้จะขออนุญาต พึงไปเอง หรือพึงส่งผู้อื่นไป หรือพึงส่งกุลบุตรนั้นเองไป โดยสั่งว่า “จงไปขออนุญาตบิดามารดาแล้วกลับมา”. ถ้ากุลบุตรนั้นกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้รับอนุญาตแล้ว” อุปัชฌาย์ผู้เชื่อถือ พึงให้บวช. บิดาเองบวชแล้ว ประสงค์จะให้บุตรบวชด้วย พึงขออนุญาตมารดาแล้วจึงให้บวช. หรือมารดาประสงค์จะให้ธิดาบวช พึงขออนุญาตบิดาแล้วจึงให้บวช. บิดาไม่ต้องการบุตรภรรยาแล้วหนีไป มารดามอบบุตรแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “จงให้เด็กนี้บวชเถิด” เมื่อภิกษุถามว่า “บิดาของเด็กนั้นอยู่ที่ไหน?” มารดาตอบว่า “หนีไปเพื่อเล่นสนุกตามใจชอบแล้ว” พึงให้เด็กนั้นบวชได้. มารดาหนีไปกับชายอื่น แต่บิดามอบบุตรว่า “จงให้บวชเถิด” ในกรณีนี้ก็มีนัยเดียวกัน. บิดาไปอยู่ต่างถิ่น มารดาอนุญาตให้บุตรบวชว่า “จงให้บวชเถิด” เมื่อภิกษุถามว่า “บิดาของเด็กนั้นอยู่ที่ไหน?” มารดาตอบว่า “บิดาของเขาจะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านทั้งหลาย? ข้าพเจ้าจะรับรู้เอง” พึงให้บวชได้ ดังนี้ คัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้.

මාතාපිතරො මතා, දාරකො චූළමාතාදීනං සන්තිකෙ සංවද්ධො, තස්මිං පබ්බාජියමානෙ ඤාතකා කලහං වා කරොන්ති, ඛිය්‍යන්ති වා, තස්මා විවාදුපච්ඡෙදනත්ථං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. අනාපුච්ඡා පබ්බාජෙන්තස්ස පන ආපත්ති නත්ථි. දහරකාලෙ ගහෙත්වා පොසනකා මාතාපිතරො නාම හොන්ති, තෙසුපි එසෙව නයො. පුත්තො අත්තානං නිස්සාය ජීවති, න මාතාපිතරො. සචෙපි රාජා හොති, ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. මාතාපිතූහි අනුඤ්ඤාතො පබ්බජිත්වා පුන විබ්භමති, සචෙපි සතක්ඛත්තුං පබ්බජිත්වා විබ්භමති, ආගතාගතකාලෙ පුනප්පුනං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ එවං වදන්ති – ‘‘අයං විබ්භමිත්වා ගෙහං ආගතො අම්හාකං කම්මං න කරොති, පබ්බජිත්වා තුම්හාකං වත්තං න පූරෙති, නත්ථි ඉමස්සාපුච්ඡනකිච්චං, ආගතාගතං පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති එවං නිස්සට්ඨං පුන අනාපුච්ඡාපි පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

บิดามารดาตายแล้ว เด็กนั้นเติบโตอยู่กับน้าหรืออาเป็นต้น เมื่อจะให้เด็กนั้นบวช ญาติทั้งหลายอาจทะเลาะวิวาท หรือตำหนิติเตียน เพราะฉะนั้น เพื่อตัดการวิวาท พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. แต่เมื่อให้บวชโดยไม่ขออนุญาต อุปัชฌาย์ไม่มีอาบัติ. บิดามารดาผู้รับเลี้ยงดูตั้งแต่เด็กชื่อว่าบิดามารดา ในกรณีของบิดามารดาเหล่านั้นก็มีนัยเดียวกัน. บุตรอาศัยตนเองเลี้ยงชีพ ไม่ได้อาศัยบิดามารดา. แม้จะเป็นพระราชา ก็พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. บุตรที่บิดามารดาอนุญาตให้บวชแล้ว สึกไป แม้จะบวชแล้วสึกไปถึง ๗ ครั้ง เมื่อกลับมาแต่ละครั้ง ก็พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวชซ้ำอีก. ถ้าบิดามารดากล่าวอย่างนี้ว่า “เด็กคนนี้สึกกลับมาบ้านก็ไม่ทำงานให้เรา บวชแล้วก็ไม่บำเพ็ญวัตรให้ท่านทั้งหลาย เพราะฉะนั้น กิจที่ต้องขออนุญาตสำหรับเด็กคนนี้ไม่มี ท่านทั้งหลายจงให้บวชได้ทุกครั้งที่เขากลับมา” เด็กที่ถูกสละแล้วอย่างนี้ พึงให้บวชได้โดยไม่ต้องขออนุญาตอีก.

යොපි දහරකාලෙයෙව ‘‘අයං තුම්හාකං දින්නො, යදා ඉච්ඡථ, තදා පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති එවං දින්නො හොති, සොපි ආගතාගතො පුන අනාපුච්ඡාව පබ්බාජෙතබ්බො. යං පන දහරකාලෙයෙව ‘‘ඉමං භන්තෙ පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති අනුජානිත්වා පච්ඡා වුඩ්ඪිප්පත්තකාලෙ නානුජානන්ති, අයං න අනාපුච්ඡා පබ්බාජෙතබ්බො. එකො මාතාපිතූහි සද්ධිං භණ්ඩිත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ ම’’න්ති ආගච්ඡති, ‘‘ආපුච්ඡිත්වා එහී’’ති ච වුත්තො ‘‘නාහං ගච්ඡාමි, සචෙ මං න පබ්බාජෙථ, විහාරං වා ඣාපෙමි, සත්ථෙන වා තුම්හෙ පහරාමි, තුම්හාකං ඤාතකඋපට්ඨාකානං වා ආරාමච්ඡෙදනාදීහි අනත්ථං උප්පාදෙමි, රුක්ඛා වා පතිත්වා මරාමි, චොරමජ්ඣං වා පවිසාමි, දෙසන්තරං වා ගච්ඡාමී’’ති වදති, තං ජීවස්සෙව රක්ඛණත්ථාය පබ්බාජෙතුං වට්ටති. සචෙ පනස්ස මාතාපිතරො ආගන්ත්වා ‘‘කස්මා අම්හාකං පුත්තං පබ්බාජයිත්ථා’’ති වදන්ති, තෙසං තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘රක්ඛණත්ථාය නං පබ්බාජයිම්හ, පඤ්ඤායථ තුම්හෙ පුත්තෙනා’’ති වත්තබ්බා. ‘‘රුක්ඛා පතිස්සාමී’’ති ආරුහිත්වා පන හත්ථපාදෙ මුඤ්චන්තං පබ්බාජෙතුං වට්ටතියෙව.

เด็กคนใดที่ถูกมอบให้ตั้งแต่ยังเด็กว่า “เด็กคนนี้มอบให้ท่านทั้งหลายแล้ว เมื่อท่านทั้งหลายประสงค์จะให้บวชเมื่อใด ก็จงให้บวชเมื่อนั้น” เด็กคนนั้นแม้จะกลับมาบ่อยๆ ก็พึงให้บวชได้โดยไม่ต้องขออนุญาตอีก. ส่วนเด็กคนใดที่บิดามารดาอนุญาตตั้งแต่ยังเด็กว่า “ท่านเจ้าข้า จงให้เด็กคนนี้บวชเถิด” แต่ภายหลังเมื่อเติบโตขึ้นกลับไม่อนุญาต เด็กคนนี้ไม่พึงให้บวชโดยไม่ขออนุญาต. เด็กคนหนึ่งทะเลาะกับบิดามารดาแล้วมาขอว่า “จงให้ข้าพเจ้าบวชเถิด” และเมื่อถูกบอกว่า “จงไปขออนุญาตแล้วกลับมา” เขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่ไป ถ้าท่านทั้งหลายไม่ให้ข้าพเจ้าบวช ข้าพเจ้าจะเผาวัด หรือจะทำร้ายท่านทั้งหลายด้วยศัสตรา หรือจะก่อความพินาศแก่ญาติและอุปัฏฐากของท่านทั้งหลายด้วยการตัดสวนเป็นต้น หรือจะกระโดดต้นไม้ตาย หรือจะเข้าไปในหมู่โจร หรือจะไปต่างถิ่น” พึงให้บวชได้เพื่อรักษาชีวิตของเขาเท่านั้น. แต่ถ้าบิดามารดาของเด็กนั้นมาแล้วกล่าวว่า “ทำไมท่านทั้งหลายจึงให้บุตรของเราบวช?” พึงบอกเรื่องนั้นแก่บิดามารดาเหล่านั้นว่า “เราให้เขาบวชเพื่อรักษาชีวิตของเขา ท่านทั้งหลายจะปรากฏชื่อเสียงด้วยบุตร” ดังนี้. ส่วนผู้ที่ปีนขึ้นไปบนต้นไม้แล้วกำลังจะปล่อยมือปล่อยเท้าพลางกล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะกระโดดลงมา” พึงให้บวชได้ทีเดียว.

එකොපි [Pg.294] විදෙසං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචති, ආපුච්ඡිත්වා චෙ ගතො, පබ්බාජෙතබ්බො. නො චෙ දහරභික්ඛුං පෙසෙත්වා ආපුච්ඡාපෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බො, අතිදූරඤ්චෙ හොති; පබ්බාජෙත්වාපි භික්ඛූහි සද්ධිං පෙසෙත්වා දස්සෙතුං වට්ටති. කුරුන්දියං පන වුත්තං – ‘‘සචෙ දූරං හොති මග්ගො ච මහාකන්තාරො, ‘ගන්ත්වා ආපුච්ඡිස්සාමා’ති පබ්බාජෙතුං වට්ටතී’’ති. සචෙ පන මාතාපිතූනං බහූ පුත්තා හොන්ති, එවඤ්ච වදන්ති – ‘‘භන්තෙ එතෙසං දාරකානං යං ඉච්ඡථ, තං පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති. දාරකෙ වීමංසිත්වා යං ඉච්ඡති, සො පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙපි සකලෙන කුලෙන වා ගාමෙන වා අනුඤ්ඤාතං හොති ‘‘භන්තෙ ඉමස්මිං කුලෙ වා ගාමෙ වා යං ඉච්ඡථ, තං පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති. යං ඉච්ඡති, සො පබ්බාජෙතබ්බොති.

แม้คนหนึ่งไปต่างถิ่นแล้วขออุปสมบท ถ้าเขาไปโดยขออนุญาตแล้ว พึงให้บวชได้. ถ้าไม่ได้ขออนุญาต พึงส่งภิกษุหนุ่มไปให้ขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. ถ้าอยู่ไกลมาก พึงให้บวชแล้วส่งไปพร้อมกับภิกษุเพื่อแสดงแก่บิดามารดาได้. แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “ถ้าอยู่ไกลและทางเป็นป่าใหญ่ พึงให้บวชโดยตั้งใจว่า ‘เราจะไปขออนุญาตภายหลัง’”. แต่ถ้าบิดามารดามีบุตรหลายคน และกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเจ้าข้า ในบรรดาเด็กเหล่านี้ ท่านทั้งหลายประสงค์จะให้เด็กคนใดบวช ก็จงให้เด็กคนนั้นบวชเถิด” พึงพิจารณาเด็กเหล่านั้นแล้วให้เด็กคนใดที่ประสงค์จะให้บวชนั้นบวช. แม้ถ้าตระกูลทั้งหมด หรือหมู่บ้านทั้งหมดอนุญาตแล้วว่า “ท่านเจ้าข้า ในตระกูลนี้หรือในหมู่บ้านนี้ ท่านทั้งหลายประสงค์จะให้เด็กคนใดบวช ก็จงให้เด็กคนนั้นบวชเถิด” พึงให้เด็กคนใดที่ประสงค์จะให้บวชนั้นบวช.

යාවතකෙ වා පන උස්සහතීති යත්තකෙ සක්කොති.

คำว่า yāvatake vā pana ussahatīti หมายถึง สามารถโอวาทสั่งสอนได้จำนวนเท่าใด ก็อนุญาตให้มีสามเณรปรนนิบัติได้จำนวนเท่านั้น.

රාහුලවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องพระราหุล จบแล้ว.

සික්ඛාපදදණ්ඩකම්මවත්ථුකථා

เรื่องการลงทัณฑ์เนื่องด้วยสิกขาบท

106. දසසු සික්ඛාපදෙසු පුරිමානං පඤ්චන්නං අතික්කමො නාසනවත්ථු, පච්ඡිමානං අතික්කමො දණ්ඩකම්මවත්ථු.

๑๐๖. ในสิกขาบท ๑๐ ประการ การล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อแรก เป็นวัตถุแห่งนาสนา (การให้ฉิบหายจากเพศ) การล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อหลัง เป็นวัตถุแห่งทัณฑกรรม (การลงโทษ).

107. අප්පතිස්සාති භික්ඛූ ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඉස්සරියට්ඨානෙ න ඨපෙන්ති. අසභාගවුත්තිකාති සමානජීවිකා න භවන්ති, විසභාගජීවිකාති අත්ථො. අලාභාය පරිසක්කතීති යථා ලාභං න ලභන්ති; එවං පරක්කමති. අනත්ථායාති උපද්දවාය. අවාසායාති ‘‘කින්ති ඉමස්මිං ආවාසෙ න වසෙය්‍යු’’න්ති පරක්කමති. අක්කොසති පරිභාසතීති අක්කොසති චෙව භයදස්සනෙන ච තජ්ජෙති. භෙදෙතීති පෙසුඤ්ඤං උපසංහරිත්වා භෙදෙති. ආවරණං කාතුන්ති ‘‘මා ඉධ පවිසා’’ති නිවාරණං කාතුං. යත්ථ වා වසති යත්ථ වා පටික්කමතීති යත්ථ වසති වා පවිසති වා; උභයෙනාපි අත්තනො පරිවෙණඤ්ච වස්සග්ගෙන පත්තසෙනාසනඤ්ච වුත්තං.

๑๐๗. คำว่า "อัปปติสสา" หมายถึง ภิกษุทั้งหลายไม่ตั้งไว้ในฐานะเป็นผู้ใหญ่ ในฐานะเป็นผู้มีอำนาจ. คำว่า "อสภาควุตติกา" หมายถึง ไม่เป็นผู้มีชีวิตเสมอกัน คือเป็นผู้มีชีวิตไม่เสมอกัน. คำว่า "อลาภาย ปริสักกติ" หมายถึง พยายามโดยประการที่เขาจะไม่ได้ลาภ. คำว่า "อนัตถายะ" หมายถึง เพื่อความพินาศ. คำว่า "อาวาสายะ" หมายถึง พยายามโดยคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ พวกเขาจึงจะไม่อยู่ในอาวาสนี้". คำว่า "อักโกสติ ปริภาสติ" หมายถึง ด่าด้วย และคุกคามด้วยการแสดงภัยด้วย. คำว่า "เภเทติ" หมายถึง นำคำส่อเสียดไปบอกแล้วทำให้แตกกัน. คำว่า "อาวรณัง กาตุง" หมายถึง เพื่อห้ามว่า "อย่าเข้ามาในที่นี้". คำว่า "ยัตถะ วา วสติ ยัตถะ วา ปฏิกกมติ" หมายถึง อยู่ในที่ใด หรือเข้าไปในที่ใด; ด้วยคำทั้งสองนี้ หมายถึง บริเวณของตนเอง และเสนาสนะที่ได้มาตามลำดับพรรษา.

මුඛද්වාරිකං ආහාරං ආවරණං කරොන්තීති ‘‘අජ්ජ මා ඛාද, මා භුඤ්ජා’’ති එවං නිවාරෙන්ති. න භික්ඛවෙ මුඛද්වාරිකො ආහාරො ආවරණං කාතබ්බොති [Pg.295] එත්ථ ‘‘මා ඛාද, මා භුඤ්ජා’’ති වදතොපි ‘‘ආහාරං නිවාරෙස්සාමී’’ති පත්තචීවරං අන්තො නික්ඛිපතොපි සබ්බපයොගෙසු දුක්කටං. අනාචාරස්ස පන දුබ්බචසාමණෙරස්ස දණ්ඩකම්මං කත්වා යාගුං වා භත්තං වා පත්තචීවරං වා දස්සෙත්වා ‘‘එත්තකෙ නාම දණ්ඩකම්මෙ ආහටෙ ඉදං ලච්ඡසී’’ති වත්තුං වට්ටති. භගවතා හි ආවරණමෙව දණ්ඩකම්මං වුත්තං. ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි පන අපරාධානුරූපං උදකදාරුවාලිකාදීනං ආහරාපනම්පි කාතබ්බන්ති වුත්තං, තස්මා තම්පි කාතබ්බං. තඤ්ච ඛො ‘‘ඔරමිස්සති විරමිස්සතී’’ති අනුකම්පාය, න ‘‘නස්සිස්සති විබ්භමිස්සතී’’තිආදිනයප්පවත්තෙන පාපජ්ඣාසයෙන ‘‘දණ්ඩකම්මං කරොමී’’ති ච උණ්හපාසාණෙ වා නිපජ්ජාපෙතුං පාසාණිට්ඨකාදීනි වා සීසෙ නික්ඛිපාපෙතුං උදකං වා පවෙසෙතුං න වට්ටති.

คำว่า "มุขทวาริกัง อาหารัง อาวรณัง กโรนติ" หมายถึง ห้ามด้วยคำอย่างนี้ว่า "วันนี้อย่าเคี้ยว อย่าฉัน". ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหารทางปากไม่ควรห้าม" นี้ แม้ภิกษุที่กล่าวว่า "อย่าเคี้ยว อย่าฉัน" หรือภิกษุที่คิดว่า "เราจะห้ามอาหาร" แล้วนำบาตรจีวรของสามเณรไปเก็บไว้ข้างใน ก็เป็นทุกกฏในทุกประโยค (ความพยายาม) ทั้งหมด. แต่การทำทัณฑกรรมแก่สามเณรผู้มีอาจาระไม่ดี ผู้ว่ายาก แล้วแสดงยาคู หรือข้าว หรือบาตรจีวร แล้วกล่าวว่า "เมื่อทัณฑกรรมมีประมาณเท่านี้สำเร็จแล้ว เธอจักได้สิ่งนี้" ย่อมควร. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสทัณฑกรรมคือการห้ามเท่านั้น. แต่พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้กล่าวว่า การให้ขนน้ำ ฟืน และทราย เป็นต้น ตามสมควรแก่ความผิด ก็ควรทำ ดังนั้น สิ่งนั้นก็ควรทำ. และสิ่งนั้นพึงทำด้วยความเอ็นดูว่า "เขาจักละเว้น จักงดเว้น" ไม่พึงทำด้วยเจตนาอันชั่วร้ายที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า "เขาจักพินาศ จักสึกไป" และไม่ควรให้สามเณรนอนบนแผ่นหินร้อน หรือวางก้อนหิน อิฐ เป็นต้น บนศีรษะ หรือให้ลงไปในน้ำ โดยคิดว่า "เราจะทำทัณฑกรรม".

සික්ඛාපදදණ්ඩකම්මවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุแห่งทัณฑกรรมในสิกขาบท จบลงแล้ว.

අනාපුච්ඡාවරණවත්ථුආදිකථා

เรื่องวัตถุแห่งการห้ามโดยไม่บอกกล่าวเป็นต้น

108. න භික්ඛවෙ උපජ්ඣායං අනාපුච්ඡාති එත්ථ ‘‘තුම්හාකං සාමණෙරස්ස අයං නාම අපරාධො, දණ්ඩකම්මමස්ස කරොථා’’ති තික්ඛත්තුං වුත්තෙ, සචෙ උපජ්ඣායො දණ්ඩකම්මං න කරොති, සයං කාතුං වට්ටති. සචෙපි ආදිතොව උපජ්ඣායො වදති ‘‘මය්හං සාමණෙරානං දොසෙ සති තුම්හෙ දණ්ඩකම්මං කරොථා’’ති කාතුං වට්ටතියෙව. යථා ච සාමණෙරානං එවං සද්ධිවිහාරිකන්තෙවාසිකානම්පි දණ්ඩකම්මං කාතුං වට්ටති.

๑๐๘. ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงห้ามโดยไม่บอกกล่าวอุปัชฌาย์" นี้ เมื่อกล่าวสามครั้งว่า "สามเณรของท่านมีโทษชื่อนี้ ขอท่านจงทำทัณฑกรรมแก่เขาเถิด" ถ้าอุปัชฌาย์ไม่ทำทัณฑกรรม ก็ควรทำเอง. แม้ถ้าอุปัชฌาย์กล่าวไว้ตั้งแต่แรกว่า "ถ้าสามเณรของฉันมีโทษ ขอท่านทั้งหลายจงทำทัณฑกรรมเถิด" ก็ควรทำทัณฑกรรมได้เลย. และการทำทัณฑกรรมแก่สัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก ก็ควรทำได้เช่นเดียวกับสามเณร.

අපලාළෙන්තීති ‘‘තුම්හාකං පත්තං දස්සාම, චීවරං දස්සාමා’’ති අත්තනො උපට්ඨානකරණත්ථං සඞ්ගණ්හන්ති. න භික්ඛවෙ අඤ්ඤස්ස පරිසා අපලාළෙතබ්බාති එත්ථ සාමණෙරා වා හොන්තු උපසම්පන්නා වා, අන්තමසො දුස්සීලභික්ඛුස්සාපි පරස්ස පරිසභූතෙ භින්දිත්වා ගණ්හිතුං න වට්ටති, ආදීනවං පන වත්තුං වට්ටති ‘‘තයා න්හායිතුං ආගතෙන ගූථමක්ඛනං විය කතං දුස්සීලං නිස්සාය විහරන්තෙනා’’ති. සචෙ සො සයමෙව ජානිත්වා උපජ්ඣං වා නිස්සයං වා යාචති, දාතුං වට්ටති.

คำว่า "อปลาเฬนติ" หมายถึง รวบรวมไว้เพื่อประโยชน์แก่การบำรุงของตน โดยกล่าวว่า "เราจักให้บาตรแก่ท่าน เราจักให้จีวรแก่ท่าน". ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงรวบรวมบริษัทของผู้อื่น" นี้ ไม่ว่าจะเป็นสามเณรหรือพระอุปสมบทแล้ว แม้แต่บริษัทของภิกษุผู้ทุศีล ก็ไม่ควรแยกแล้วนำมาเป็นของตน แต่ควรกล่าวโทษว่า "ท่านอาศัยภิกษุผู้ทุศีลอยู่ เหมือนคนมาอาบน้ำแล้วถูกฉาบทาด้วยคูถ". ถ้าเขาเองรู้ตัวแล้วขออุปัชฌาย์หรือนิสัย ก็ควรให้.

අනුජානාමි භික්ඛවෙ දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං සාමණෙරං නාසෙතුන්ති එත්ථ කණ්ටකසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තාසු තීසු නාසනාසු ලිඞ්ගනාසනාව අධිප්පෙතා, තස්මා යො පාණාතිපාතාදීසු එකම්පි කම්මං කරොති, සො ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බො. යථා ච භික්ඛූනං පාණාතිපාතාදීසු නානාආපත්තියො හොන්ති, න තථා සාමණෙරානං. සාමණෙරො හි කුන්ථකිපිල්ලිකම්පි මාරෙත්වා මඞ්ගුරණ්ඩකම්පි භින්දිත්වා නාසෙතබ්බතංයෙව [Pg.296] පාපුණාති, තාවදෙවස්ස සරණගමනානි ච උපජ්ඣායග්ගහණඤ්ච සෙනාසනග්ගාහො ච පටිප්පස්සම්භති, සඞ්ඝලාභං න ලභති, ලිඞ්ගමත්තමෙව එකං අවසිට්ඨං හොති. සො සචෙ ආකිණ්ණදොසොව හොති, ආයතිං සංවරෙ න තිට්ඨති, නික්කඩ්ඪිතබ්බො. අථ සහසා විරජ්ඣිත්වා ‘‘දුට්ඨු මයා කත’’න්ති පුන සංවරෙ ඨාතුකාමො හොති, ලිඞ්ගනාසනකිච්චං නත්ථි. යථානිවත්ථපාරුතස්සෙව සරණානි දාතබ්බානි, උපජ්ඣායො දාතබ්බො, සික්ඛාපදානි පන සරණගමනෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. සාමණෙරානඤ්හි සරණගමනං භික්ඛූනං උපසම්පදකම්මවාචාසදිසං, තස්මා භික්ඛූනං විය චතුපාරිසුද්ධිසීලං, ඉමිනාපි දසසීලානි සමාදින්නානෙව හොන්ති, එවං සන්තෙපි දළ්හීකරණත්ථං ආයතිං සංවරෙ පතිට්ඨාපනත්ථං පුන දාතබ්බානි. සචෙ පුරිමිකාය පුන සරණානි ගහිතානි, පච්ඡිමිකාය වස්සාවාසිකං ලච්ඡති. සචෙ පච්ඡිමිකාය ගහිතානි, සඞ්ඝෙන අපලොකෙත්වා ලාභො දාතබ්බො.

ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ขับไล่สามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐" นี้ ในนาสนะ ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถาแห่งกัณฏกสิกขาบท หมายถึงเฉพาะลิงคนาสนะ (การทำลายเพศบรรพชิต) เท่านั้น. เพราะฉะนั้น สามเณรใดทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในปาณาติบาตเป็นต้น สามเณรนั้นพึงถูกขับไล่ด้วยลิงคนาสนะ. และโทษต่างๆ ในปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมมีแก่ภิกษุฉันใด ย่อมไม่มีแก่สามเณรฉันนั้น. เพราะสามเณรแม้ฆ่ามดหรือปลวก หรือทำลายไข่ปลา ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้ควรถูกขับไล่เท่านั้น. ในขณะนั้น การถึงสรณะ การรับอุปัชฌาย์ และการรับเสนาสนะของเขาย่อมระงับไป เขาไม่ได้ลาภของสงฆ์ เหลือเพียงเพศบรรพชิตอย่างเดียว. ถ้าเขามีโทษมาก และไม่ตั้งอยู่ในสังวรในภายหน้า ก็พึงขับไล่ออกไป. แต่ถ้าเขาพลั้งพลาดไปโดยไม่ตั้งใจ แล้วคิดว่า "เราทำผิดไปแล้ว" และปรารถนาจะตั้งอยู่ในสังวรอีก ก็ไม่มีกิจแห่งลิงคนาสนะ. พึงให้สรณะแก่สามเณรผู้ยังนุ่งห่มอยู่นั่นเอง พึงให้อุปัชฌาย์ ส่วนสิกขาบททั้งหลายย่อมสำเร็จด้วยการถึงสรณะเท่านั้น. เพราะการถึงสรณะของสามเณรนั้นเหมือนกับกรรมวาจาอุปสมบทของภิกษุ เพราะฉะนั้น จตุปาริสุทธิศีลย่อมมีแก่สามเณรนั้นเหมือนแก่ภิกษุทั้งหลาย และด้วยการถึงสรณะนี้เอง ทสศีลก็เป็นอันสมาทานแล้ว แม้เป็นเช่นนั้น ก็พึงให้สรณะอีกครั้งเพื่อความมั่นคง และเพื่อตั้งอยู่ในสังวรในภายหน้า. ถ้าเขารับสรณะอีกครั้งด้วยสรณะเดิม เขาจักได้ลาภอันพึงได้ตามพรรษาในครั้งหลัง. ถ้าเขารับสรณะด้วยสรณะใหม่ พึงให้ลาภโดยบอกกล่าวแก่สงฆ์.

අදින්නාදානෙ තිණසලාකමත්තෙනාපි වත්ථුනා, අබ්‍රහ්මචරියෙ තීසු මග්ගෙසු යත්ථ කත්ථචි විප්පටිපත්තියා, මුසාවාදෙ හස්සාධිප්පායතායපි මුසා භණිතෙ අස්සමණො හොති, නාසෙතබ්බතං ආපජ්ජති. මජ්ජපානෙ පන භික්ඛුනො අජානිත්වාපි බීජතො පට්ඨාය මජ්ජං පිවන්තස්ස පාචිත්තියං. සාමණෙරො ජානිත්වා පිවන්තො සීලභෙදං ආපජ්ජති, න අජානිත්වා. යානි පනස්ස ඉතරානි පඤ්ච සික්ඛාපදානි, තෙසු භින්නෙසු න නාසෙතබ්බො, දණ්ඩකම්මං කාතබ්බං. සික්ඛාපදෙ පන පුන දින්නෙපි අදින්නෙපි වට්ටති. දණ්ඩකම්මෙන පන පීළෙත්වා ආයතිං සංවරෙ ඨපනත්ථාය දාතබ්බමෙව. සාමණෙරානං මජ්ජපානං සචිත්තකං පාරාජිකවත්ථු, අයං විසෙසො.

ในการถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ แม้ด้วยวัตถุเพียงเท่าเศษหญ้าและซีกไม้ไผ่, ในการประพฤติอนาจาร ด้วยการประพฤติผิดในมรรคทั้งสามอย่างใดอย่างหนึ่ง, ในการพูดเท็จ แม้ด้วยความตั้งใจที่จะพูดเล่น เมื่อพูดเท็จแล้ว ย่อมไม่เป็นสมณะ ย่อมถึงความเป็นผู้ควรขับไล่. ส่วนในเรื่องการดื่มน้ำเมา ภิกษุผู้ดื่มน้ำเมาที่ทำจากพืชพันธุ์ แม้ไม่รู้ ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์. สามเณรเมื่อรู้แล้วดื่ม ย่อมถึงความขาดแห่งศีล แต่เมื่อไม่รู้ดื่ม ย่อมไม่ถึงความขาดแห่งศีล. ส่วนสิกขาบท ๕ ข้อที่เหลือของสามเณรนั้น เมื่อขาดแล้ว ไม่ควรขับไล่ ควรทำกรรมลงโทษ. ส่วนสิกขาบทนั้น แม้ให้ซ้ำอีก หรือไม่ให้ซ้ำอีก ก็ควร. แต่ควรให้ (สิกขาบท) โดยการลงโทษแล้ว เพื่อให้ตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า. การดื่มน้ำเมาของสามเณร เมื่อมีจิตรู้ (ว่าเป็นน้ำเมา) ย่อมเป็นเหตุแห่งปาราชิก นี่คือข้อแตกต่าง (จากภิกษุ).

අවණ්ණභාසනෙ පන අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනං පටිපක්ඛවසෙන බුද්ධස්ස වා, ස්වාක්ඛාතොතිආදීනං පටිපක්ඛවසෙන ධම්මස්ස වා, සුප්පටිපන්නොතිආදීනං පටිපක්ඛවසෙන සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණං භාසන්තො රතනත්තයං නින්දන්තො ගරහන්තො ආචරියුපජ්ඣායාදීහි ‘‘මා එවං අවචා’’ති අවණ්ණභාසනෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා නිවාරෙතබ්බො. සචෙ යාවතතියං වුච්චමානො න ඔරමති, කණ්ටකනාසනාය නාසෙතබ්බොති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘සචෙ එවං වුච්චමානො තං ලද්ධිං නිස්සජ්ජති, දණ්ඩකම්මං කාරෙත්වා අච්චයං දෙසාපෙතබ්බො. සචෙ න නිස්සජ්ජති, තථෙව ආදාය පග්ගය්හ [Pg.297] තිට්ඨති, ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බො’’ති වුත්තං, තං යුත්තං. අයමෙව හි නාසනා ඉධ අධිප්පෙතාති.

ส่วนในการกล่าวติเตียน เมื่อสามเณรกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้าโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “อรหํ สัมมาสัมพุทโธ” เป็นต้น หรือกล่าวติเตียนพระธรรมโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “สวากขาโต” เป็นต้น หรือกล่าวติเตียนพระสงฆ์โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “สุปฏิปันโน” เป็นต้น หรือนินทา ติเตียนพระรัตนตรัย ควรถูกห้ามโดยอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น โดยแสดงโทษในการกล่าวติเตียนว่า “อย่ากล่าวอย่างนี้”. หากถูกกล่าวตักเตือนถึงสามครั้งแล้วยังไม่ละเว้น ควรขับไล่ด้วยวิธีขับไล่แบบกัณฏกะ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. ส่วนในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “หากถูกกล่าวตักเตือนอย่างนี้แล้วละทิ้งทิฏฐินั้น ควรให้ทำกรรมลงโทษแล้วให้แสดงอาบัติ. หากไม่ละทิ้ง ยังคงยึดถือและตั้งมั่นอยู่อย่างนั้น ควรขับไล่ด้วยวิธีขับไล่ด้วยการเปลื้องเพศ” คำกล่าวนี้สมควรแล้ว. เพราะการขับไล่ด้วยวิธีนี้เท่านั้นที่ประสงค์ในที่นี้.

මිච්ඡාදිට්ඨිකෙපි එසෙව නයො. සස්සතුච්ඡෙදානඤ්හි අඤ්ඤතරදිට්ඨිකො සචෙ ආචරියාදීහි ඔවදියමානො නිස්සජ්ජති, දණ්ඩකම්මං කාරෙත්වා අච්චයං දෙසාපෙතබ්බො. අප්පටිනිස්සජ්ජන්තොව නාසෙතබ්බොති. භික්ඛුනිදූසකො චෙත්ථ කාමං අබ්‍රහ්මචාරිග්ගහණෙන ගහිතොව අබ්‍රහ්මචාරිං පන ආයතිං සංවරෙ ඨාතුකාමං සරණානි දත්වා උපසම්පාදෙතුං වට්ටති. භික්ඛුනිදූසකො ආයතිං සංවරෙ ඨාතුකාමොපි පබ්බජ්ජම්පි න ලභති, පගෙව උපසම්පදන්ති එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛුනිදූසකො’’ති ඉදං විසුං දසමං අඞ්ගං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

แม้ในผู้มีมิจฉาทิฏฐิ ก็มีนัยเดียวกันนี้. เพราะสามเณรผู้มีทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หากถูกอาจารย์เป็นต้นว่ากล่าวตักเตือนแล้วละทิ้ง ควรให้ทำกรรมลงโทษแล้วให้แสดงอาบัติ. ผู้ไม่ละทิ้งเท่านั้นที่ควรขับไล่. อนึ่ง ในที่นี้ สามเณรผู้ประทุษร้ายภิกษุณี แม้จะถูกรวมอยู่ในคำว่า “ผู้ประพฤติอนาจาร” ก็ตาม แต่ผู้ประพฤติอนาจารที่ประสงค์จะตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า ยังควรให้สรณะแล้วให้อุปสมบทได้. ส่วนสามเณรผู้ประทุษร้ายภิกษุณี แม้ประสงค์จะตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า ก็ยังไม่ได้แม้การบรรพชา จะกล่าวไปไยถึงการอุปสมบทเล่า พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสองค์ที่ ๑๐ นี้ว่า “ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี” แยกต่างหาก เพื่อแสดงความหมายนี้.

අනාපුච්ඡාවරණවත්ථුආදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับการห้ามโดยไม่สอบถามเป็นต้น จบลงแล้ว.

පණ්ඩකවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับบัณเฑาะก์

109. දහරෙ දහරෙති තරුණෙ තරුණෙ. මොළිගල්ලෙති ථූලසරීරෙ. හත්ථිභණ්ඩෙ අස්සභණ්ඩෙති හත්ථිගොපකෙ ච අස්සගොපකෙ ච.

๑๐๙. บทว่า “ทหเร ทหเร” หมายถึง “ยังเยาว์ ยังเยาว์”. บทว่า “โมฬิคัลเลติ” หมายถึง “มีร่างกายอ้วนพี”. บทว่า “หัตถิภัณเฑ อัสสภัณเฑติ” หมายถึง “คนเลี้ยงช้างและคนเลี้ยงม้า”.

පණ්ඩකො භික්ඛවෙති එත්ථ ආසිත්තපණ්ඩකො උසූයපණ්ඩකො ඔපක්කමිකපණ්ඩකො පක්ඛපණ්ඩකො නපුංසකපණ්ඩකොති පඤ්ච පණ්ඩකා. තත්ථ යස්ස පරෙසං අඞ්ගජාතං මුඛෙන ගහෙත්වා අසුචිනා ආසිත්තස්ස පරිළාහො වූපසම්මති, අයං ආසිත්තපණ්ඩකො. යස්ස පරෙසං අජ්ඣාචාරං පස්සතො උසූයාය උප්පන්නාය පරිළාහො වූපසම්මති, අයං උසූයපණ්ඩකො. යස්ස උපක්කමෙන බීජානි අපනීතානි, අයං ඔපක්කමිකපණ්ඩකො. එකච්චො පන අකුසලවිපාකානුභාවෙන කාළපක්ඛෙ පණ්ඩකො හොති, ජුණ්හපක්ඛෙ පනස්ස පරිළාහො වූපසම්මති, අයං පක්ඛපණ්ඩකො. යො පන පටිසන්ධියංයෙව අභාවකො උප්පන්නො, අයං නපුංසකපණ්ඩකොති. තෙසු ආසිත්තපණ්ඩකස්ස ච උසූයපණ්ඩකස්ස ච පබ්බජ්ජා න වාරිතා, ඉතරෙසං තිණ්ණං වාරිතා. තෙසුපි පක්ඛපණ්ඩකස්ස යස්මිං පක්ඛෙ පණ්ඩකො හොති, තස්මිංයෙවස්ස පක්ඛෙ පබ්බජ්ජා වාරිතාති කුරුන්දියං වුත්තං. යස්ස චෙත්ථ පබ්බජ්ජා වාරිතා, තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’ති. සොපි [Pg.298] ලිඞ්ගනාසනෙනෙව නාසෙතබ්බො. ඉතො පරං ‘‘නාසෙතබ්බො’’ති වුත්තෙසුපි එසෙව නයො.

ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย บัณเฑาะก์” นี้ บัณเฑาะก์มี ๕ ประเภท คือ อาสิตตบัณเฑาะก์ อุสสูยบัณเฑาะก์ โอปักกมิกบัณเฑาะก์ ปักขบัณเฑาะก์ และนปุงสกบัณเฑาะก์. ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น บัณเฑาะก์ใด เมื่ออวัยวะเพศของผู้อื่นถูกอมด้วยปากแล้วถูกหลั่งอสุจิใส่ ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ย่อมสงบลง บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า อาสิตตบัณเฑาะก์. บัณเฑาะก์ใด เมื่อเห็นการเสพเมถุนของผู้อื่นแล้ว ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ย่อมสงบลงเมื่อความริษยาเกิดขึ้น บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า อุสสูยบัณเฑาะก์. บัณเฑาะก์ใด เมล็ดพันธุ์ (อัณฑะ) ถูกกำจัดออกด้วยความพยายาม บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า โอปักกมิกบัณเฑาะก์. อนึ่ง บัณเฑาะก์บางคนย่อมเป็นบัณเฑาะก์ในข้างแรมด้วยอานุภาพแห่งอกุศลวิบาก ส่วนในข้างขึ้น ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ของเขาย่อมสงบลง บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า ปักขบัณเฑาะก์. ส่วนบัณเฑาะก์ใดเกิดมาโดยไม่มีภาวะรูปตั้งแต่ปฏิสนธิ บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า นปุงสกบัณเฑาะก์. ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบรรพชาของอาสิตตบัณเฑาะก์และอุสสูยบัณเฑาะก์ไม่ถูกห้าม ส่วนของบัณเฑาะก์สามประเภทที่เหลือถูกห้าม. แม้ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบรรพชาของปักขบัณเฑาะก์ถูกห้ามเฉพาะในปักษ์ที่เขาเป็นบัณเฑาะก์เท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. อนึ่ง ในบัณเฑาะก์เหล่านี้ บัณเฑาะก์ใดถูกห้ามการบรรพชา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงบัณเฑาะก์นั้นว่า “ผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบท ไม่ควรให้อุปสมบท ผู้ที่อุปสมบทแล้ว ควรขับไล่”. บัณเฑาะก์นั้นก็ควรถูกขับไล่ด้วยการเปลื้องเพศเท่านั้น. หลังจากนี้ แม้ในเรื่องที่กล่าวว่า “ควรขับไล่” ก็มีนัยเดียวกันนี้.

පණ්ඩවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับบัณเฑาะก์ จบลงแล้ว.

ථෙය්‍යසංවාසකවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย

110. පුරාණකුලපුත්තොති පුරාණස්ස අනුක්කමෙන පාරිජුඤ්ඤං පත්තස්ස කුලස්ස පුත්තො. මාතිපක්ඛපිතිපක්ඛතො කොලඤ්ඤා ඛීණා විනට්ඨා මතා අස්සාති ඛීණකොලඤ්ඤො. අනධිගතන්ති අප්පත්තං. ඵාතිංකාතුන්ති වඩ්ඪෙතුං. ඉඞ්ඝාති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. අනුයුඤ්ජියමානොති එකමන්තං නෙත්වා කෙසමස්සුඔරොපනකාසායපටිග්ගහණසරණගමනඋපජ්ඣායග්ගහණකම්මවාචානිස්සයධම්මෙ පුච්ඡියමානො. එතමත්ථං ආරොචෙසීති එතං සයං පබ්බජිතභාවං ආදිතො පට්ඨාය ආචික්ඛි.

๑๑๐. บทว่า “ปุราณกุลบุตร” หมายถึง บุตรของตระกูลที่ถึงความเสื่อมโทรมไปตามลำดับแต่โบราณ. บทว่า “ขีณโกฬัญโญ” หมายถึง ผู้ที่ญาติทางมารดาและบิดาของเขาหมดสิ้นไป พินาศไป ตายไปแล้ว. บทว่า “อนธิคตํ” หมายถึง “ยังไม่ถึง, ยังไม่ได้”. บทว่า “ผาติงกาตุง” หมายถึง “เพื่อเพิ่มพูน”. บทว่า “อิงฺฆ” เป็นนิบาตในอรรถว่า “ชักชวน”. บทว่า “อนุยุญชิยมาโน” หมายถึง เมื่อถูกนำไปที่มุมหนึ่งแล้วถูกสอบถามถึงธรรมเนียมการปลงผมและหนวด การรับผ้ากาสาวะ การถึงสรณะ การถืออุปัชฌาย์ กรรมวาจา และนิสสัยธรรม. บทว่า “เอตมตฺถํ อาโรเจสีติ” หมายถึง เขาได้บอกความเป็นผู้บวชของตนเองตั้งแต่ต้น.

ථෙය්‍යසංවාසකො භික්ඛවෙති එත්ථ තයො ථෙය්‍යසංවාසකා – ලිඞ්ගත්ථෙනකො, සංවාසත්ථෙනකො, උභයත්ථෙනකොති. තත්ථ යො සයං පබ්බජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා න භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, න යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, න ආසනෙන පටිබාහති, න උපොසථපවාරණාදීසු සන්දිස්සති, අයං ලිඞ්ගමත්තස්සෙව ථෙනිතත්තා ලිඞ්ගත්ථෙනකො නාම.

ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย” นี้ มีผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย ๓ ประเภท คือ ลิงคัตเถนกะ สังวาสัตเถนกะ และอุภยัตเถนกะ. ในผู้ร่วมสังวาสทั้งสามนั้น ผู้ใดบวชเองแล้วไปสู่วิหาร ไม่นับพรรษาภิกษุ ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา ไม่ห้ามอาสนะ (แก่ภิกษุผู้อ่อนพรรษากว่า) ไม่ปรากฏในการทำอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า ลิงคัตเถนกะ เพราะขโมยเพียงเพศ (สมณะ) เท่านั้น.

යො පන භික්ඛූහි පබ්බාජිතො සාමණෙරො සමානොපි විදෙසං ගන්ත්වා ‘‘අහං දසවස්සො වා වීසතිවස්සො වා’’ති මුසා වත්වා භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, ආසනෙන පටිබාහති, උපොසථපවාරණාදීසු සන්දිස්සති, අයං සංවාසමත්තස්සෙව ථෙනිතත්තා සංවාසත්ථෙනකො නාම. භික්ඛුවස්සගණනාදිකො හි සබ්බොපි කිරියභෙදො ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘සංවාසො’’ති වෙදිතබ්බො. සික්ඛං පච්චක්ඛාය ‘‘න මං කොචි ජානාතී’’ති එවං පටිපජ්ජන්තෙපි එසෙව නයො.

ส่วนว่า สามเณรที่ภิกษุทั้งหลายบวชให้แล้ว แม้เป็นอยู่ ไปสู่ต่างถิ่นแล้วกล่าวเท็จว่า "เรามีพรรษา ๑๐" หรือว่า "เรามีพรรษา ๒๐" ดังนี้ นับพรรษาของภิกษุทั้งหลาย ยินดีการไหว้ตามลำดับผู้แก่ กีดกันด้วยอาสนะ ปรากฏตัวในอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า สังวาสัตเถนกะ เพราะความเป็นผู้ขโมยเพียงการอยู่ร่วมเท่านั้น. จริงอยู่ กิริยาอาการที่แตกต่างกันทั้งหมด มีการนับพรรษาของภิกษุเป็นต้น พึงทราบว่า "สังวาส" ในอรรถแห่งบทว่า เถยยสังวาสกะ นี้. แม้ในผู้ที่บอกคืนสิกขาแล้วปฏิบัติอยู่ว่า "ใครๆ ไม่รู้จักเรา" ดังนี้ ก็มีนัยเดียวกันนี้แล.

යො පන සයං පබ්බජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, ආසනෙන පටිබාහති, උපොසථපවාරණාදීසු සන්දිස්සති, අයං ලිඞ්ගස්ස චෙව සංවාසස්ස ච ථෙනිතත්තා උභයත්ථෙනකො නාම. අයං තිවිධොපි ථෙය්‍යසංවාසකො අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො, පුන පබ්බජ්ජං යාචන්තොපි න පබ්බාජෙතබ්බො.

ส่วนว่า ผู้ใดบวชเองแล้ว ไปสู่พระวิหาร นับพรรษาของภิกษุทั้งหลาย ยินดีการไหว้ตามลำดับผู้แก่ กีดกันด้วยอาสนะ ปรากฏตัวในอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า อุภยัตเถนกะ เพราะความเป็นผู้ขโมยทั้งเพศและการอยู่ร่วม. เถยยสังวาสกะทั้ง ๓ ประเภทนี้ เมื่อยังไม่ได้อุปสมบท ไม่พึงให้อุปสมบท เมื่ออุปสมบทแล้ว พึงให้ฉิบหาย (ให้สึก) แม้จะขอการบรรพชาอีก ก็ไม่พึงให้บรรพชา.

එත්ථ [Pg.299] ච අසම්මොහත්ථං ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං –

และในเรื่องเถยยสังวาสกะนี้ เพื่อประโยชน์แก่ความไม่หลง พึงทราบปกิณณกะ (ข้อความเบ็ดเตล็ด) นี้.

‘‘රාජදුබ්භික්ඛකන්තාර-රොගවෙරිභයෙහි වා;

චීවරාහරණත්ථං වා, ලිඞ්ගං ආදියතීධ යො.

บุคคลใดในพระศาสนานี้ ถือเอาเพศ (สมณะ) เพราะภัยจากพระราชา ภัยจากความอดอยาก ภัยจากป่ากันดาร ภัยจากโรค และภัยจากศัตรู หรือเพื่อประโยชน์แก่การนำผ้าจีวรไป.

සංවාසං නාධිවාසෙති, යාව සො සුද්ධමානසො;

ථෙය්‍යසංවාසකො නාම, තාව එස න වුච්චතී’’ති.

ตราบใดที่บุคคลนั้นมีใจบริสุทธิ์ ไม่ยอมรับสังวาส (มีการนับพรรษาเป็นต้น) ตราบนั้น บุคคลนี้ไม่ชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ พึงทราบดังนี้.

තත්‍රායං විත්ථාරනයො – ඉධෙකච්චස්ස රාජා කුද්ධො හොති, සො ‘‘එවං මෙ සොත්ථි භවිස්සතී’’ති සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා පලායති. තං දිස්වා රඤ්ඤො ආරොචෙන්ති. රාජා ‘‘සචෙ පබ්බජිතො, න තං ලබ්භා කිඤ්චි කාතු’’න්ති තස්මිං කොධං පටිවිනෙති, සො ‘‘වූපසන්තං මෙ රාජභය’’න්ති සඞ්ඝමජ්ඣං අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතො පබ්බාජෙතබ්බො. අථාපි ‘‘සාසනං නිස්සාය මයා ජීවිතං ලද්ධං, හන්ද දානි අහං පබ්බජාමී’’ති උප්පන්නසංවෙගො තෙනෙව ලිඞ්ගෙන ආගන්ත්වා ආගන්තුකවත්තං න සාදියති, භික්ඛූහි පුට්ඨො වා අපුට්ඨො වා යථාභූතමත්තානං ආවිකත්වා පබ්බජ්ජං යාචති, ලිඞ්ගං අපනෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන වත්තං සාදියති, පබ්බජිතාලයං දස්සෙති, සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තං වස්සගණනාදිභෙදං විධිං පටිපජ්ජති, අයං න පබ්බාජෙතබ්බො.

ในเรื่องนั้น มีนัยพิสดารดังนี้ – ในพระศาสนานี้ พระราชาทรงกริ้วบุคคลบางคน บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเราถือเอาเพศ (สมณะ) อย่างนี้ ความสวัสดีจักมีแก่เรา" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเองหนีไป. ชนทั้งหลายเห็นเขาแล้วกราบทูลพระราชา. พระราชาตรัสว่า "ถ้าเขาเป็นบรรพชิต เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำอะไรแก่เขา" ดังนี้ แล้วทรงระงับความโกรธในบุคคลนั้น. บุคคลนั้นคิดว่า "ภัยจากพระราชาของเราสงบระงับแล้ว" ดังนี้ แล้วยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. อนึ่ง หากเขามีความสังเวชเกิดขึ้นว่า "เราได้ชีวิตเพราะอาศัยพระศาสนา เอาเถิด บัดนี้เราจะบวช" ดังนี้ แล้วมาด้วยเพศนั้นนั่นแหละ ไม่ยินดีอาคันตุกวัตร, ถูกภิกษุทั้งหลายถามก็ตาม ไม่ถูกถามก็ตาม บอกแจ้งเรื่องของตนตามความเป็นจริงแล้วขอการบรรพชา, เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงให้เขาปลดเปลื้องเพศนั้นออกแล้วให้บรรพชา. แต่ถ้าเขายินดีวัตร แสดงอาลัยของบรรพชิต (หรือกิริยาอาการของบรรพชิต) หากปฏิบัติวิธีทั้งหมดมีการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในกาลก่อน, เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนี้ไม่พึงให้บรรพชา.

ඉධ පනෙකච්චො දුබ්භික්ඛෙ ජීවිතුං අසක්කොන්තො සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානි භුඤ්ජන්තො දුබ්භික්ඛෙ වීතිවත්තෙ සඞ්ඝමජ්ඣං අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

ส่วนว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ในคราวทุพภิกขภัย จึงถือเอาเพศเอง บริโภคภัตอันเนื่องด้วยพวกเดียรถีย์ทั้งปวง เมื่อทุพภิกขภัยผ่านพ้นไปแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมด (ที่เหลือ) ก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล.

අපරො මහාකන්තාරං නිත්ථරිතුකාමො හොති, සත්ථවාහො ච පබ්බජිතෙ ගහෙත්වා ගච්ඡති. සො ‘‘එවං මං සත්ථවාහො ගහෙත්වා ගමිස්සතී’’ති සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා සත්ථවාහෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරිත්වා ඛෙමන්තං පත්වා සඞ්ඝමජ්ඣං අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

บุคคลอื่นใคร่จะข้ามพ้นป่ากันดารใหญ่ และนายกองเกวียนย่อมพาพวกบรรพชิตไป. บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้ นายกองเกวียนจักพาเราไป" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเอง ข้ามพ้นป่ากันดารไปพร้อมกับนายกองเกวียน ถึงที่อันเกษมแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล.

අපරො රොගභයෙ උප්පන්නෙ ජීවිතුං අසක්කොන්තො සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානි භුඤ්ජන්තො රොගභයෙ වූපසන්තෙ සඞ්ඝමජ්ඣං [Pg.300] අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

บุคคลอื่น เมื่อภัยจากโรคเกิดขึ้นแล้ว ไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ จึงถือเอาเพศเอง บริโภคภัตอันเนื่องด้วยพวกเดียรถีย์ทั้งปวง เมื่อภัยจากโรคสงบระงับแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล.

අපරස්ස එකො වෙරිකො කුද්ධො හොති, ඝාතෙතුකාමො නං විචරති, සො ‘‘එවං මෙ සොත්ථි භවිස්සතී’’ති සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා පලායති. වෙරිකො ‘‘කුහිං සො’’ති පරියෙසන්තො ‘‘පබ්බජිත්වා පලාතො’’ති සුත්වා ‘‘සචෙ පබ්බජිතො, න තං ලබ්භා කිඤ්චි කාතු’’න්ති තස්මිං කොධං පටිවිනෙති. සො ‘‘වූපසන්තං මෙ වෙරිභය’’න්ති සඞ්ඝමජ්ඣං අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

ศัตรูคนหนึ่งโกรธบุคคลอื่นอยู่ ใคร่จะฆ่าเขาจึงเที่ยวตามหา. บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเราถือเอาเพศ (สมณะ) อย่างนี้ ความสวัสดีจักมีแก่เรา" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเองหนีไป. ศัตรูเมื่อแสวงหาอยู่ว่า "เขาอยู่ที่ไหน" ดังนี้ ได้ยินว่า "บวชหนีไปแล้ว" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ถ้าเขาเป็นบรรพชิต เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำอะไรแก่เขา" ดังนี้ แล้วระงับความโกรธในบุคคลนั้นเสีย. บุคคลนั้นคิดว่า "ภัยจากศัตรูของเราสงบระงับแล้ว" ดังนี้ แล้วยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล.

අපරො ඤාතිකුලං ගන්ත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛාය ගිහි හුත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි ඉධ විනස්සිස්සන්ති, සචෙපි ඉමානි ගහෙත්වා විහාරං ගමිස්සාමි, අන්තරාමග්ගෙ මං ‘චොරො’ති ගහෙස්සන්ති, යංනූනාහං කායපරිහාරියානි කත්වා ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති චීවරාහරණත්ථං නිවාසෙත්වා ච පාරුපිත්වා ච විහාරං ගච්ඡති. තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සාමණෙරා ච දහරා ච අබ්භුග්ගච්ඡන්ති, වත්තං දස්සෙන්ති. සො න සාදියති, යථාභූතමත්තානං ආවිකරොති. සචෙ භික්ඛූ ‘‘න දානි මයං තං මුඤ්චිස්සාමා’’ති බලක්කාරෙන පබ්බාජෙතුකාමා හොන්ති, කාසායානි අපනෙත්වා පුන පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන ‘‘නයිමෙ මම හීනායාවත්තභාවං ජානන්තී’’ති තංයෙව භික්ඛුභාවං පටිජානිත්වා සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තං වස්සගණනාදිභෙදං විධිං පටිපජ්ජති, අයං න පබ්බාජෙතබ්බො.

บุคคลอื่นไปสู่ตระกูลญาติ บอกคืนสิกขาแล้วเป็นคฤหัสถ์ คิดว่า "ผ้าจีวรเหล่านี้จักพินาศในที่นี้, แม้หากเราจะถือเอาผ้าเหล่านี้ไปสู่พระวิหาร ชนทั้งหลายก็จักจับเราในระหว่างทางว่า เป็นโจร, ทางที่ดีเราควรนุ่งห่มไปอย่างเครื่องบริขารประจำกายเถิด" ดังนี้ เพื่อประโยชน์แก่การนำผ้าจีวรไป จึงนุ่งและห่มแล้วไปสู่พระวิหาร. พวกสามเณรและภิกษุหนุ่มเห็นเขามาแต่ไกล จึงพากันออกไปต้อนรับ แสดงวัตร (ต่อเขา). เขาไม่ยินดี บอกแจ้งเรื่องของตนตามความเป็นจริง. หากภิกษุทั้งหลายใคร่จะให้บรรพชาโดยใช้กำลังบังคับว่า "บัดนี้พวกเราจะไม่ปล่อยท่าน" ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงให้เขาปลดเปลื้องผ้ากาสาวะออกแล้วให้บรรพชาอีก. แต่ถ้าเขาคิดว่า "ภิกษุสามเณรเหล่านี้ไม่รู้ภาวะที่เรากลับไปเพื่อความเป็นคนเลว (เป็นคฤหัสถ์)" ดังนี้ แล้วปฏิญาณความเป็นภิกษุนั้นนั่นแหละ หากปฏิบัติวิธีทั้งหมดมีการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในกาลก่อน (ในเรื่องสังวาสัตเถนกะ), เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนี้ไม่พึงให้บรรพชา.

අපරො මහාසාමණෙරො ඤාතිකුලං ගන්ත්වා උප්පබ්බජිත්වා කම්මන්තානුට්ඨානෙන උබ්බාළ්හො හුත්වා පුන ‘‘දානි අහං සමණොව භවිස්සාමි, ථෙරොපි මෙ උප්පබ්බජිතභාවං න ජානාතී’’ති තදෙව පත්තචීවරං ආදාය විහාරං ආගච්ඡති, නාපි තමත්ථං භික්ඛූනං ආරොචෙති, සාමණෙරභාවං පටිජානාති, අයං ථෙය්‍යසංවාසකොයෙව පබ්බජ්ජං න ලභති. සචෙපිස්ස ලිඞ්ගග්ගහණකාලෙ එවං හොති, ‘‘නාහං කස්සචි ආරොචෙස්සාමී’’ති විහාරඤ්ච ගතො ආරොචෙති, ගහණෙනෙව ථෙය්‍යසංවාසකො. අථාපිස්ස ‘‘ගහණකාලෙ ආචික්ඛිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පන්නං හොති, විහාරඤ්ච ගන්ත්වා ‘‘කුහිං ත්වං ආවුසො ගතො’’ති වුත්තො ‘‘න දානි මං ඉමෙ ජානන්තී’’ති වඤ්චෙත්වා නාචික්ඛති, ‘‘නාචික්ඛිස්සාමී’’ති සහ ධුරනික්ඛෙපෙන අයම්පි ථෙය්‍යසංවාසකොව. සචෙ පනස්ස ගහණකාලෙපි ‘‘ආචික්ඛිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පන්නං හොති, විහාරං ගන්ත්වාපි ආචික්ඛති, අයං පුන පබ්බජ්ජං ලභති.

สามเณรใหญ่รูปอื่น สึกไปสู่ตระกูลญาติแล้ว ถูกความไม่ขยันในกิจการงานรบกวน หรือถูกขับไล่ออกจากบ้านแล้ว คิดว่า “บัดนี้ เราจักเป็นสมณะเท่านั้น แม้พระอุปัชฌาย์ก็ไม่รู้ว่าเราสึกแล้ว” ดังนี้ จึงถือเอาบาตรและจีวรนั้นเองกลับมาสู่วิหาร ทั้งไม่บอกเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ปฏิญาณตนว่าเป็นสามเณร สามเณรรูปนี้เป็นเถยยสังวาสกเท่านั้น ย่อมไม่ได้บรรพชา. แม้หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดว่า “เราจักไม่บอกแก่ใครๆ” ดังนี้ แต่เมื่อมาถึงวิหารแล้วกลับบอก เขาก็เป็นเถยยสังวาสกด้วยการถือเพศนั้นเอง. อนึ่ง แม้หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดเกิดขึ้นว่า “จักบอก” ดังนี้ แต่เมื่อมาถึงวิหารแล้ว ถูกถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ท่านไปไหนมา” ดังนี้ แล้วคิดหลอกลวงว่า “บัดนี้ ภิกษุเหล่านี้ไม่รู้จักเรา” ดังนี้ จึงไม่บอก และพร้อมกับการละความเพียรที่จะบอกว่า “จักไม่บอก” ดังนี้ แม้สามเณรรูปนี้ก็เป็นเถยยสังวาสกเท่านั้น. แต่หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดเกิดขึ้นว่า “จักบอก” ดังนี้ และเมื่อมาถึงวิหารแล้วก็บอก สามเณรรูปนี้ย่อมได้บรรพชาอีก.

අපරො [Pg.301] දහරසාමණෙරො මහන්තො වා පන අබ්‍යත්තො, සො පුරිමනයෙනෙව උප්පබ්බජිත්වා ඝරෙ වච්ඡකරක්ඛණාදීනි කම්මානි කාතුං න ඉච්ඡති, තමෙනං ඤාතකා තානියෙව කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා ථාලකං වා පත්තං වා හත්ථෙ දත්වා ‘‘ගච්ඡ සමණොව හොහී’’ති ඝරා නීහරන්ති. සො විහාරං ගච්ඡති, නෙව නං භික්ඛූ ජානන්ති ‘‘අයං උප්පබ්බජිත්වා පුන සයමෙව පබ්බජිතො’’ති, නාපි සයං ජානාති, ‘‘යො එවං පබ්බජති, සො ථෙය්‍යසංවාසකො නාම හොතී’’ති. සචෙ තං පරිපුණ්ණවස්සං උපසම්පාදෙන්ති, සූපසම්පන්නො. සචෙ පන අනුපසම්පන්නකාලෙයෙව විනයවිනිච්ඡයෙ වත්තමානෙ සුණාති, ‘‘යො එවං පබ්බජති, සො ථෙය්‍යසංවාසකො නාම හොතී’’ති. තෙන ‘‘මයා එවං කත’’න්ති භික්ඛූනං ආචික්ඛිතබ්බං, එවං පුන පබ්බජ්ජං ලභති. සචෙ ‘‘න දානි මං කොචි ජානාතී’’ති නාරොචෙති, ධුරං නික්ඛිත්තමත්තෙ ථෙය්‍යසංවාසකො.

สามเณรเล็กรูปอื่น หรือเป็นผู้ใหญ่แต่ไม่เชี่ยวชาญ (ในพระวินัย) สึกไปแล้วโดยนัยก่อนนั่นเอง ไม่ปรารถนาจะทำงานในบ้าน มีการเลี้ยงลูกโคเป็นต้น ญาติทั้งหลายจึงให้เขาห่มผ้ากาสายะเหล่านั้นเอง ให้ถาดหรือบาตรในมือแล้วขับออกจากบ้านว่า “ไปเถิด จงเป็นสมณะเท่านั้น” เขาไปสู่วิหาร ภิกษุทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า “ผู้นี้สึกแล้วกลับมาบวชเอง” แม้ตัวเขาเองก็ไม่รู้ว่า “ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสก” หากภิกษุทั้งหลายให้อุปสมบทแก่เขาผู้มีอายุครบ (๒๐ ปี) เขาก็เป็นผู้อุปสมบทดีแล้ว. แต่หากว่าในเวลาที่ยังไม่ได้อุปสมบทนั่นเอง เมื่อมีการวินิจฉัยพระวินัยอยู่ เขาได้ยินว่า “ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสก” ดังนี้ เขาพึงบอกแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ข้าพเจ้าได้ทำอย่างนี้แล้ว” เมื่อบอกอย่างนี้ เขาย่อมได้บรรพชาอีก. หากเขาไม่บอกด้วยคิดว่า “บัดนี้ ใครๆ ก็ไม่รู้จักเรา” ดังนี้ เพียงแค่ละความเพียร (ที่จะบอก) เขาก็เป็นเถยยสังวาสก.

භික්ඛු සික්ඛං පච්චක්ඛාය ලිඞ්ගං අනපනෙත්වා දුස්සීලකම්මං කත්වා වා අකත්වා වා පුන සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තං වස්සගණනාදිභෙදං විධිං පටිපජ්ජති, ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය සලිඞ්ගෙ ඨිතො මෙථුනං පටිසෙවිත්වා වස්සගණනාදිභෙදං විධිං ආපජ්ජන්තො ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති, පබ්බජ්ජාමත්තං ලභති. අන්ධකට්ඨකථායං පන එසො ථෙය්‍යසංවාසකොති වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං.

ภิกษุบอกคืนสิกขาแล้ว แต่ยังไม่ปลงเพศออก จะทำกรรมอันเป็นทุศีลหรือไม่ทำก็ตาม แล้วกลับปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวไว้ก่อน ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก. ส่วนภิกษุยังไม่บอกคืนสิกขา ตั้งอยู่ในเพศของตน เสพเมถุนแล้ว ถึงวิธีที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุนั้นไม่เป็นเถยยสังวาสก ย่อมได้เพียงบรรพชาเท่านั้น. แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก คำนั้นไม่ควรยึดถือ.

එකො භික්ඛු කාසායෙ සඋස්සාහොව ඔදාතං නිවාසෙත්වා මෙථුනං පටිසෙවිත්වා පුන කාසායානි නිවාසෙත්වා වස්සගණනාදිභෙදං සබ්බං විධිං ආපජ්ජති, අයම්පි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති, පබ්බජ්ජාමත්තං ලභති. සචෙ පන කාසායෙ ධුරං නික්ඛිපිත්වා ඔදාතං නිවාසෙත්වා මෙථුනං පටිසෙවිත්වා පුන කාසායානි නිවාසෙත්වා වස්සගණනාදිභෙදං සබ්බං විධිං ආපජ්ජති, ථෙය්‍යසංවාසකො හොති.

ภิกษุรูปหนึ่งยังมีความอาลัยในผ้ากาสายะ นุ่งผ้าขาวแล้วเสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ ปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุรูปนี้ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสก ย่อมได้เพียงบรรพชาเท่านั้น. แต่หากว่าภิกษุนั้นหมดความอาลัยในผ้ากาสายะแล้ว นุ่งผ้าขาว เสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ ปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุรูปนี้เป็นเถยยสังวาสก.

සාමණෙරො සලිඞ්ගෙ ඨිතො මෙථුනාදිඅස්සමණකරණධම්මං ආපජ්ජිත්වාපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති. සචෙපි කාසායෙ සඋස්සාහොව කාසායානි අපනෙත්වා මෙථුනං පටිසෙවිත්වා පුන කාසායානි නිවාසෙති, නෙව ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. සචෙ පන කාසායෙ ධුරං නික්ඛිපිත්වා නග්ගො වා ඔදාතනිවත්ථො වා මෙථුනසෙවනාදීහි අස්සමණො [Pg.302] හුත්වා කාසායං නිවාසෙති, ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. සචෙපි ගිහිභාවං පත්ථයමානො කාසාවං ඔවට්ටිකං වා කත්වා අඤ්ඤෙන වා ආකාරෙන ගිහිනිවාසනෙන නිවාසෙති ‘‘සොභති නු ඛො මෙ ගිහිලිඞ්ගං, න සොභතී’’ති වීමංසනත්ථං, රක්ඛති තාව. ‘‘සොභතී’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පන පුන ලිඞ්ගං සාදියන්තො ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. ඔදාතං නිවාසෙත්වා වීමංසනසම්පටිච්ඡනෙසුපි එසෙව නයො.

สามเณรตั้งอยู่ในเพศของตน แม้ต้องธรรมอันกระทำความเป็นผู้ไม่ใช่สมณะมีเมถุนเป็นต้น ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสก. แม้หากว่าเขายังมีความอาลัยในผ้ากาสายะ เปลื้องผ้ากาสายะออกแล้วเสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ เขาก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกเลย. แต่หากว่าเขาหมดความอาลัยในผ้ากาสายะแล้ว เป็นผู้เปลือยกายหรือนุ่งผ้าขาว เป็นผู้ไม่ใช่สมณะด้วยการเสพเมถุนเป็นต้น แล้วนุ่งผ้ากาสายะ เขาก็เป็นเถยยสังวาสก. แม้หากว่าเขาปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ นุ่งผ้ากาสายะโดยขัดเขมร หรือด้วยอาการอื่นอย่างการนุ่งของคฤหัสถ์ เพื่อทดลองว่า “เพศคฤหัสถ์ของเรางามหรือไม่หนอ” ดังนี้ เขาก็ยังรักษาเพศอยู่เพียงนั้น. แต่เมื่อรับรองว่า “งาม” ดังนี้แล้ว กลับยินดีในเพศ (สามเณร) นั้นอีก เขาก็เป็นเถยยสังวาสก. แม้ในการนุ่งผ้าขาวเพื่อทดลองและรับรอง ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

සචෙ පන නිවත්ථකාසායස්ස උපරි ඔදාතං නිවාසෙත්වා වීමංසති වා සම්පටිච්ඡති වා, රක්ඛතියෙව. භික්ඛුනියාපි එසෙව නයො. සාපි හි ගිහිභාවං පත්ථයමානා සචෙ කාසායං ගිහිනිවාසනං නිවාසෙති, ‘‘සොභති නු ඛො මෙ ගිහිලිඞ්ගං, න සොභතී’’ති වීමංසනත්ථං, රක්ඛති තාව. සචෙ ‘‘සොභතී’’ති සම්පටිච්ඡති, න රක්ඛති. ඔදාතං නිවාසෙත්වා වීමංසනසම්පටිච්ඡනෙසුපි එසෙව නයො. නිවත්ථකාසායස්ස පන උපරි ඔදාතං නිවාසෙත්වා වීමංසතු වා සම්පටිච්ඡතු වා, රක්ඛතියෙව.

แต่หากว่านุ่งผ้าขาวทับบนผ้ากาสายะที่นุ่งอยู่ แล้วทดลองหรือรับรอง เขาก็ยังรักษาเพศอยู่เท่านั้น. แม้ในภิกษุณีก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยว่าภิกษุณีนั้นแลปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ หากนุ่งผ้ากาสายะอย่างการนุ่งของคฤหัสถ์ เพื่อทดลองว่า “เพศคฤหัสถ์ของเรางามหรือไม่หนอ” ดังนี้ เธอก็ยังรักษาเพศอยู่เพียงนั้น. หากรับรองว่า “งาม” ดังนี้ เธอชื่อว่าไม่รักษาเพศ. แม้ในการนุ่งผ้าขาวเพื่อทดลองและรับรอง ก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่หากว่านุ่งผ้าขาวทับบนผ้ากาสายะที่นุ่งอยู่ จะทดลองหรือรับรองก็ตาม เธอก็ยังรักษาเพศอยู่เท่านั้น.

සචෙ කොචි වුඩ්ඪපබ්බජිතො වස්සානි අගණෙත්වා පාළියම්පි අට්ඨත්වා එකපස්සෙනාගන්ත්වා මහාපෙළාදීසු කටච්ඡුනා උක්ඛිත්තෙ භත්තපිණ්ඩෙ පත්තං උපනාමෙත්වා සෙනො විය මංසපෙසිං ගහෙත්වා ගච්ඡති, ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති. භික්ඛුවස්සානි පන ගණෙත්වා ගණ්හන්තො ථෙය්‍යසංවාසකො හොති.

หากภิกษุผู้บวชเมื่อแก่รูปใดรูปหนึ่ง ไม่นับพรรษา ไม่ตั้งอยู่ในลำดับสงฆ์ มาทางด้านข้าง เมื่อเขายกทัพพีขึ้นเพื่อจะตักก้อนข้าวในตะกร้าใหญ่เป็นต้น ก็ยื่นบาตรเข้าไปรับ แล้วถือเอาไปเหมือนเหยี่ยวฉกชิ้นเนื้อ ภิกษุนั้นไม่เป็นเถยยสังวาสก. แต่หากนับพรรษาของภิกษุทั้งหลายแล้วถือเอา ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก.

සයං සාමණෙරොව සාමණෙරපටිපාටියා කූටවස්සානි ගණෙත්වා ගණ්හන්තො ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති. භික්ඛු භික්ඛුපටිපාටියා කූටවස්සානි ගණෙත්වා ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බොති.

สามเณรเอง เมื่อเป็นสามเณรนั่นแหละ นับพรรษาโกงตามลำดับของสามเณรแล้วถือเอา (ลาภ) ไม่เป็นเถยยสังวาสก. ส่วนภิกษุนับพรรษาโกงตามลำดับของภิกษุแล้วถือเอา (ลาภ) พึงให้ชดใช้ด้วยราคาแห่งสิ่งของ.

ථෙය්‍යසංවාසකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุแห่งเถยยสังวาสก จบแล้ว.

තිත්ථියපක්කන්තකකථා

กถาว่าด้วยผู้ไปสู่เดียรถีย์

තිත්ථියපක්කන්තකො භික්ඛවෙති එත්ථ පන තිත්ථියෙසු පක්කන්තො පවිට්ඨොති තිත්ථියපක්කන්තකො. සො න කෙවලං න උපසම්පාදෙතබ්බො, අථ ඛො න පබ්බාජෙතබ්බොපි. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – උපසම්පන්නො භික්ඛු තිත්ථියො භවිස්සාමීති සලිඞ්ගෙනෙව තෙසං උපස්සයං ගච්ඡති, පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. තෙසං ලිඞ්ගෙ ආදින්නමත්තෙ තිත්ථියපක්කන්තකො හොති. යොපි [Pg.303] සයමෙව ‘‘තිත්ථියො භවිස්සාමී’’ති කුසචීරාදීනි නිවාසෙති, තිත්ථියපක්කන්තකො හොතියෙව. යො පන නග්ගො න්හායන්තො අත්තානං ඔලොකෙත්වා ‘‘සොභති මෙ ආජීවකභාවො, ආජීවකො භවිස්සාමී’’ති කාසායානි අනාදාය නග්ගොව ආජීවකානං උපස්සයං ගච්ඡති, පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. සචෙ පනස්ස අන්තරාමග්ගෙ හිරොත්තප්පං උප්පජ්ජති, දුක්කටානි දෙසෙත්වා මුච්චති. තෙසං උපස්සයං ගන්ත්වාපි තෙහි වා ඔවදිතො අත්තනා වා ‘‘ඉමෙසං පබ්බජ්ජා අතිදුක්ඛා’’ති නිවත්තන්තොපි මුච්චතියෙව.

ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ในบทว่า ติตถิยปักกันตกะ นี้ ความว่า ผู้ที่หลีกไปแล้วและเข้าไปแล้วในพวกเดียรถีย์ ชื่อว่าติตถิยปักกันตกะ. บุคคลนั้นไม่เพียงแต่ไม่ควรให้อุปสมบทเท่านั้น แต่ไม่ควรให้บรรพชาด้วย. ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุผู้อุปสมบทแล้วคิดว่า 'เราจักเป็นเดียรถีย์' แล้วไปด้วยเพศของตนเองนั่นแล ไปสู่อารามของเดียรถีย์เหล่านั้น, ในทุกๆ ย่างเท้า ย่อมเป็นทุกกฏ. เมื่อถือเอาเพศของเดียรถีย์เหล่านั้นแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. แม้บุคคลใดนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นด้วยตนเองนั่นแล โดยคิดว่า 'เราจักเป็นเดียรถีย์' บุคคลนั้นก็เป็นติตถิยปักกันตกะนั่นแล. ส่วนภิกษุใดเปลือยกายอาบน้ำอยู่ แลดูตนแล้วคิดว่า 'ความเป็นอาชีวกของเรางาม เราจักเป็นอาชีวก' แล้วไม่ถือเอาผ้ากาสายะทั้งหลาย ไปสู่อารามของอาชีวกทั้งหลายด้วยกายเปลือยเท่านั้น, ในทุกๆ ย่างเท้า ย่อมเป็นทุกกฏ. หากหิริโอตตัปปะเกิดขึ้นในระหว่างทางของบุคคลนั้น, แสดงทุกกฏทั้งหลายแล้ว ย่อมพ้น. แม้ไปถึงอารามของอาชีวกเหล่านั้นแล้ว ถูกอาชีวกเหล่านั้นตักเตือนแล้ว หรือตนเองเห็นแล้วคิดว่า 'บรรพชาของอาชีวกเหล่านี้ลำบากยิ่งนัก' แล้วกลับมา ก็ย่อมพ้นนั่นแล.

සචෙ පන ‘‘කිං තුම්හාකං පබ්බජ්ජාය උක්කට්ඨ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘කෙසමස්සුලුඤ්චනාදීනී’’ති වුත්තො එකකෙසම්පි ලුඤ්චාපෙති, උක්කුටිකප්පධානාදීනි වා වත්තානි ආදියති, මොරපිඤ්ඡාදීනි වා නිවාසෙති, තෙසං ලිඞ්ගං ගණ්හාති, ‘‘අයං පබ්බජ්ජා සෙට්ඨා’’ති සෙට්ඨභාවං වා උපගච්ඡති, න මුච්චති, තිත්ථියපක්කන්තකො හොති. සචෙ පන ‘‘සොභති නු ඛො මෙ තිත්ථියපබ්බජ්ජා, නනු ඛො සොභතී’’ති වීමංසනත්ථං කුසචීරාදීනි වා නිවාසෙති, ජටං වා බන්ධති, ඛාරිකාජං වා ආදියති, යාව න සම්පටිච්ඡති, තාව නං ලද්ධි රක්ඛති, සම්පටිච්ඡිතමත්තෙ තිත්ථියපක්කන්තකො හොති. අච්ඡින්නචීවරො පන කුසචීරාදීනි නිවාසෙන්තො රාජභයාදීහි වා තිත්ථියලිඞ්ගං ගණ්හන්තො ලද්ධියා අභාවෙන නෙව තිත්ථියපක්කන්තකො හොති.

ส่วนหากถามว่า 'อะไรคือสิ่งที่สูงสุดในบรรพชาของท่านทั้งหลาย?' แล้วถูกตอบว่า 'การถอนผมและหนวดเป็นต้น' แล้วให้ถอนแม้ผมเพียงเส้นเดียวที่เหลืออยู่, หรือสมาทานวัตรทั้งหลายมีการบำเพ็ญเพียรด้วยการนั่งยองๆ เป็นต้น, หรือนุ่งห่มเครื่องนุ่งห่มด้วยหางนกยูงเป็นต้น, ถือเอาเพศของเดียรถีย์เหล่านั้น, หรือเข้าถึงความเป็นผู้ประเสริฐโดยคิดว่า 'บรรพชานี้ประเสริฐ', ย่อมไม่พ้น, ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. ส่วนหากนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้น, หรือผูกมวยผม, หรือถือเอาไม้คานสำหรับหาบเครื่องบริขาร เพื่อพิจารณาว่า 'บรรพชาของเดียรถีย์ของเรางามหรือหนอ ไม่งามหรือหนอ', ตราบเท่าที่ยังไม่ยอมรับ, ตราบนั้นลัทธิยังรักษาภิกษุนั้นอยู่. เมื่อยอมรับแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. ส่วนภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงเอาไป นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นอยู่ หรือถือเอาเพศของเดียรถีย์เพราะภัยจากพระราชาเป็นต้น ย่อมไม่เป็นติตถิยปักกันตกะนั่นแล เพราะไม่มีลัทธิ.

අයඤ්ච තිත්ථියපක්කන්තකො නාම උපසම්පන්නභික්ඛුනා කථිතො, තස්මා සාමණෙරො සලිඞ්ගෙන තිත්ථායතනං ගතොපි පුන පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභතීති කුරුන්දියං වුත්තං. පුරිමො පන ථෙය්‍යසංවාසකො අනුපසම්පන්නෙන කථිතො; තස්මා උපසම්පන්නො කූටවස්සං ගණෙන්තොපි අස්සමණො න හොති. ලිඞ්ගෙ සඋස්සාහො පාරාජිකං ආපජ්ජිත්වා භික්ඛුවස්සාදීනි ගණෙන්තොපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති.

และติตถิยปักกันตกะนี้ ตรัสไว้สำหรับภิกษุผู้อุปสมบทแล้ว, เพราะเหตุนั้น สามเณรแม้ไปสู่อารามของเดียรถีย์ด้วยเพศของตน ก็ย่อมได้บรรพชาและอุปสมบทอีก ดังนี้ คัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้. ส่วนเถยยสังวาสในกาลก่อน ตรัสไว้สำหรับอนุปสัมบัน; เพราะเหตุนั้น ผู้อุปสมบทแล้วแม้นับพรรษาลวง ก็ย่อมไม่เป็นอสมณะ. แม้ผู้มีความอุตสาหะในเพศของตน ถึงปาราชิกแล้ว นับพรรษาของภิกษุเป็นต้นอยู่ ก็ย่อมไม่เป็นเถยยสังวาส ดังนี้.

තිත්ථියපක්කන්තකකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องติตถิยปักกันตกะ จบแล้ว.

තිරච්ඡානගතවත්ථුකථා

เรื่องสัตว์เดรัจฉาน.

111. නාගයොනියා අට්ටීයතීති එත්ථ කිඤ්චාපි සො පවත්තියං කුසලවිපාකෙන දෙවසම්පත්තිසදිසං ඉස්සරියසම්පත්තිං අනුභොති, අකුසලවිපාකපටිසන්ධිකස්ස [Pg.304] පන තස්ස සජාතියා මෙථුනපටිසෙවනෙ ච විස්සට්ඨනිද්දොක්කමනෙ ච නාගසරීරං පාතුභවති උදකසඤ්චාරිකං මණ්ඩූකභක්ඛං, තස්මා සො තාය නාගයොනියා අට්ටීයති. හරායතීති ලජ්ජති. ජිගුච්ඡතීති අත්තභාවං ජිගුච්ඡති. තස්ස භික්ඛුනො නික්ඛන්තෙති තස්මිං භික්ඛුස්මිං නික්ඛන්තෙ. අථ වා තස්ස භික්ඛුනො නික්ඛමනෙති අත්ථො. විස්සට්ඨො නිද්දං ඔක්කමීති තස්මිං අනික්ඛන්තෙ විස්සරභයෙන සතිං අවිස්සජ්ජිත්වා කපිමිද්ධවසෙනෙව නිද්දායන්තො නික්ඛන්තෙ සතිං විස්සජ්ජිත්වා විස්සට්ඨො නිරාසඞ්කො මහානිද්දං පටිපජ්ජි. විස්සරමකාසීති භයවසෙන සමණසඤ්ඤං පහාය විරූපං මහාසද්දමකාසි.

๑๑๑. ในคำว่า ย่อมเบื่อหน่ายในกำเนิดนาค นี้ มีวินิจฉัยดังนี้: แม้นาคตนนั้นจะเสวยอิสริยสมบัติอันเสมอด้วยเทวสมบัติด้วยกุศลวิบากในกาลเป็นไปก็จริง, แต่ร่างกายของนาคผู้มีปฏิสนธิอันเป็นอกุศลวิบากนั้น ย่อมปรากฏในกาลเสพเมถุนกับนาคตัวเมียผู้มีชาติเสมอกัน และในกาลเข้าถึงการหลับอันปล่อยกายใจ ซึ่งมีการเที่ยวไปในน้ำและมีกบเป็นอาหาร. เพราะเหตุนั้น นาคนั้นย่อมถูกกำเนิดนาคนั้นเบียดเบียน (หรืออีกนัยหนึ่ง นาคนั้นย่อมเบื่อหน่ายในกำเนิดนาคนั้น). ในคำว่า ย่อมละอาย คือ ย่อมละอาย. ในคำว่า ย่อมรังเกียจ คือ ย่อมรังเกียจอัตภาพ. ในคำว่า เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว คือ เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว. อีกนัยหนึ่ง คือ เพราะการออกไปของภิกษุนั้น ดังนี้ เป็นอรรถ. ในคำว่า ปล่อยกายใจแล้วเข้าถึงการหลับ คือ เมื่อภิกษุนั้นยังไม่ออกไป ภิกษุนั้นหลับอยู่ด้วยอำนาจแห่งความง่วงเหงาอย่างลิงเท่านั้น โดยไม่กล้าปล่อยสติเพราะกลัวว่าจะทำเสียงวิการ. เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว ภิกษุนั้นปล่อยสติแล้ว เป็นผู้ปล่อยกายใจแล้ว หมดความระแวง ได้เข้าถึงการหลับใหญ่. ในคำว่า ได้ทำเสียงวิการ คือ ได้ละทิ้งสัญญาว่าตนเป็นสมณะแล้ว ได้ทำเสียงอันดังอันผิดปกติด้วยอำนาจแห่งความกลัว.

තුම්හෙ ඛොත්ථාති තුම්හෙ ඛො අත්ථ; අකාරස්ස ලොපං කත්වා වුත්තං. තුම්හෙ ඛො නාගා ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානං අභබ්බත්තා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අවිරුළ්හිධම්මා අත්ථ, විරුළ්හිධම්මා න භවථාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. සජාතියාති නාගියා එව. යදා පන මනුස්සිත්ථිආදිභෙදාය අඤ්ඤජාතියා පටිසෙවති, තදා දෙවපුත්තො විය හොති. එත්ථ ච පවත්තියං අභිණ්හං සභාවපාතුකම්මදස්සනවසෙන ‘‘ද්වෙ පච්චයා’’ති වුත්තං. නාගස්ස පන පඤ්චසු කාලෙසු සභාවපාතුකම්මං හොති – පටිසන්ධිකාලෙ, තචජහනකාලෙ, සජාතියා මෙථුනකාලෙ, විස්සට්ඨනිද්දොක්කමනකාලෙ, චුතිකාලෙති.

ในบทว่า ตุมเห โขตถ นี้ พึงทำการตัดบทว่า ตุมเห โข อตถ; พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้โดยการลบอักษร อ. ท่านทั้งหลายผู้เป็นนาค ย่อมเป็นผู้มีสภาพไม่เจริญในพระธรรมวินัยนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่ควรแก่ฌาน วิปัสสนา มรรค และผลทั้งหลาย, ย่อมไม่เป็นผู้มีสภาพเจริญ ดังนี้ นี้เป็นอรรถโดยย่อในบทว่า ตุมเห โขตถ เป็นต้นนี้. ในคำว่า ในชาติเสมอกัน คือ ในนาคตัวเมียเท่านั้น. ส่วนในกาลใดนาคเสพเมถุนกับหญิงผู้มีชาติอื่น มีหญิงมนุษย์เป็นต้น, ในกาลนั้นย่อมเป็นเหมือนเทวดา. และในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ปัจจัย ๒ โดยอำนาจแห่งการแสดงการปรากฏแห่งสภาวะเดิมเนืองๆ หรือโดยมากในกาลเป็นไป. ส่วนการปรากฏแห่งสภาวะเดิมของนาค ย่อมมีในกาล ๕ อย่าง คือ ในกาลปฏิสนธิ, ในกาลลอกคราบ, ในกาลเสพเมถุนกับนาคตัวเมียผู้มีชาติเสมอกัน, ในกาลเข้าถึงการหลับอันปล่อยกายใจ, และในกาลจุติ ดังนี้.

තිරච්ඡානගතො භික්ඛවෙති එත්ථ නාගො වා හොතු සුපණ්ණමාණවකාදීනං වා අඤ්ඤතරො, අන්තමසො සක්කං දෙවරාජානං උපාදාය යො කොචි අමනුස්සජාතියො, සබ්බොව ඉමස්මිං අත්ථෙ තිරච්ඡානගතොති වෙදිතබ්බො. සො නෙව උපසම්පාදෙතබ්බො, න පබ්බාජෙතබ්බො, උපසම්පන්නොපි නාසෙතබ්බොති.

ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ในบทว่า ติรัจฉานคโต นี้ ไม่ว่าจะเป็นนาค หรือคนใดคนหนึ่งในพวกครุฑมาณพเป็นต้น, โดยที่สุดแม้บุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้มีกำเนิดเป็นอมนุษย์ เริ่มต้นตั้งแต่ท้าวสักกะจอมเทพ, อมนุษย์ชาติทั้งหมดนั่นแล พึงทราบว่าเป็นสัตว์เดรัจฉานในอรรถนี้. สัตว์เดรัจฉานนั้นไม่ควรให้อุปสมบท ไม่ควรให้บรรพชา, แม้ผู้อุปสมบทแล้วก็พึงให้ฉิบหาย ดังนี้.

තිරච්ඡානගතවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสัตว์เดรัจฉาน จบแล้ว.

මාතුඝාතකාදිවත්ථුකථා

เรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น.

112. මාතුඝාතකාදිවත්ථූසු – නික්ඛන්තිං කරෙය්‍යන්ති නික්ඛමනං නිග්ගමනං අපවාහනං කරෙය්‍යන්ති අත්ථො. මාතුඝාතකො භික්ඛවෙති එත්ථ යෙන මනුස්සිත්ථිභූතා [Pg.305] ජනිකා මාතා සයම්පි මනුස්සජාතිකෙනෙව සතා සඤ්චිච්ච ජීවිතා වොරොපිතා, අයං ආනන්තරියෙන මාතුඝාතකකම්මෙන මාතුඝාතකො, එතස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච පටික්ඛිත්තා. යෙන පන මනුස්සිත්ථිභූතාපි අජනිකා පොසාවනිකා මාතා වා මහාමාතා වා චූළමාතා වා ජනිකාපි වා න මනුස්සිත්ථිභූතා මාතා ඝාතිතා, තස්ස පබ්බජ්ජා න වාරිතා, න ච ආනන්තරිකො හොති. යෙන සයං තිරච්ඡානභූතෙන මනුස්සිත්ථිභූතා මාතා ඝාතිතා, සොපි ආනන්තරිකො න හොති, තිරච්ඡානගතත්තා පනස්ස පබ්බජ්ජා පටික්ඛිත්තා. සෙසං උත්තානමෙව. පිතුඝාතකෙපි එසෙව නයො. සචෙපි හි වෙසියා පුත්තො හොති, ‘‘අයං මෙ පිතා’’ති න ජානාති, යස්ස සම්භවෙන නිබ්බත්තො, සො චෙ අනෙන ඝාතිතො, පිතුඝාතකොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, ආනන්තරියඤ්ච ඵුසති.

๑๑๒. ในเรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น พึงทราบอรรถว่า พึงกระทำซึ่งความออกไป คือ พึงกระทำซึ่งการออกไป การหลีกออก การพ้นไป หรือการเยียวยา ดังนี้. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ฆ่ามารดา ดังนี้ บุคคลใดเป็นหญิงมนุษย์ เป็นมารดาผู้ให้กำเนิด และตนเองเป็นผู้มีชาติเป็นมนุษย์เท่านั้น เจตนาฆ่าโดยรู้ว่าเป็นมนุษย์ ปลงจากชีวิตแล้ว บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ฆ่ามารดาด้วยกรรมฆ่ามารดาอันเป็นอนันตริยกรรม การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดแม้เป็นหญิงมนุษย์ แต่ไม่ใช่ผู้ให้กำเนิด เป็นมารดาผู้เลี้ยงดู หรือเป็นป้า หรือเป็นน้า หรือแม้เป็นผู้ให้กำเนิด แต่เป็นมารดาผู้ไม่ใช่หญิงมนุษย์ถูกฆ่าแล้ว การบรรพชาของบุคคลนั้นไม่ถูกห้าม และไม่เป็นอนันตริยกรรม. บุคคลใดตนเองเป็นสัตว์เดรัจฉานแล้ว มารดาผู้เป็นหญิงมนุษย์ถูกฆ่าแล้ว บุคคลนั้นก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่เพราะความเป็นสัตว์เดรัจฉานของบุคคลนั้น การบรรพชาถูกห้ามแล้ว. ที่เหลือก็ชัดเจน. ในผู้ฆ่าบิดาก็มีนัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ แม้หากเป็นบุตรของหญิงแพศยา แม้หากไม่รู้ว่า "ผู้นี้เป็นบิดาของเรา" แม้เป็นอย่างนั้น หากผู้ที่เกิดมาด้วยเชื้ออสุจิของบุคคลใด ถูกผู้นี้ฆ่าแล้ว เมื่อเป็นอย่างนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ผู้ฆ่าบิดา" เท่านั้น และย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม.

114. අරහන්තඝාතකොපි මනුස්සඅරහන්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. මනුස්සජාතියඤ්හි අන්තමසො අපබ්බජිතම්පි ඛීණාසවං දාරකං දාරිකං වා සඤ්චිච්ච ජීවිතා වොරොපෙන්තො අරහන්තඝාතකොව හොති, ආනන්තරියඤ්ච ඵුසති, පබ්බජ්ජා චස්ස වාරිතා. අමනුස්සජාතිකං පන අරහන්තං මනුස්සජාතිකං වා අවසෙසං අරියපුග්ගලං ඝාතෙත්වා ආනන්තරියො න හොති, පබ්බජ්ජාපිස්ස න වාරිතා, කම්මං පන බලවං හොති. තිරච්ඡානො මනුස්සඅරහන්තම්පි ඝාතෙත්වා ආනන්තරියො න හොති, කම්මං පන භාරියන්ති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. තෙ වධාය ඔනීයන්තීති වධත්ථාය ඔනීයන්ති, මාරෙතුං නීයන්තීති අත්ථො. යං පන පාළියං ‘‘සචා ච මය’’න්ති වුත්තං, තස්ස සචෙ මයන්ති අයමෙවත්ථො. ‘‘සචෙ’’ති හි වත්තබ්බෙ එත්ථ ‘‘සචා ච’’ ඉති අයං නිපාතො වුත්තො. ‘‘සචෙ ච’’ ඉච්චෙව වා පාඨො. තත්ථ සචෙති සම්භාවනත්ථෙ නිපාතො; ච ඉති පදපූරණමත්තෙ. ‘‘සචජ්ජ මය’’න්තිපි පාඨො. තස්ස සචෙ අජ්ජ මයන්ති අත්ථො.

๑๑๔. แม้ผู้ฆ่าพระอรหันต์ พึงทราบโดยนัยแห่งพระอรหันต์ที่เป็นมนุษย์เท่านั้น. จริงอยู่ ในชาติมนุษย์ ผู้ใดปลงจากชีวิตซึ่งเด็กชายหรือเด็กหญิงผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว แม้ผู้ไม่ได้บวช อย่างต่ำที่สุด โดยเจตนาฆ่า ย่อมเป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์เท่านั้น และย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม การบรรพชาของบุคคลนั้นก็ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดฆ่าพระอรหันต์ผู้มีชาติไม่ใช่มนุษย์ หรือฆ่าพระอริยบุคคลที่เหลือผู้มีชาติเป็นมนุษย์แล้ว ไม่เป็นอนันตริยกรรม การบรรพชาของบุคคลนั้นก็ไม่ถูกห้าม แต่กรรมย่อมมีกำลังมาก. สัตว์เดรัจฉานเป็นแล้ว ฆ่าพระอรหันต์ที่เป็นมนุษย์แล้ว ก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่กรรมย่อมหนัก ดังนี้ การวินิจฉัยในคำนี้. คำว่า พวกเขาถูกนำไปเพื่อการฆ่า ดังนี้ อรรถว่า ถูกนำไปเพื่อประโยชน์แก่การฆ่า ถูกนำไปเพื่อฆ่า. แต่คำใดที่ภิกษุทั้งหลายกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "สจา จ มยา" อรรถนี้เท่านั้นคือ "สเจ มยา". จริงอยู่ เมื่อควรกล่าวว่า "สเจ" ในที่นี้ นิบาตนี้คือ "สจา จ" ถูกกล่าวแล้ว. หรือว่า บาลีมีอยู่ว่า "สเจ จ" เท่านั้น. ในบาลีนั้น คำว่า "สเจ" เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถแห่งความน่าจะเป็น. คำว่า "จ" เป็นนิบาตที่ใช้เพียงเพื่อเติมบท. บาลีว่า "สจชฺช มยา" ก็มีอยู่. อรรถของบาลีนั้นคือ "สเจ อชฺช มยา".

115. භික්ඛුනිදූසකො භික්ඛවෙති එත්ථ යො පකතත්තං භික්ඛුනිං තිණ්ණං මග්ගානං අඤ්ඤතරස්මිං දූසෙති, අයං භික්ඛුනිදූසකො නාම. එතස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච වාරිතා. යො පන කායසංසග්ගෙන සීලවිනාසං පාපෙති, තස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච න වාරිතා. බලක්කාරෙන ඔදාතවත්ථවසනං කත්වා අනිච්ඡමානංයෙව දූසෙන්තොපි භික්ඛුනිදූසකොයෙව. බලක්කාරෙන පන ඔදාතවත්ථවසනං කත්වා ඉච්ඡමානං දූසෙන්තො භික්ඛුනිදූසකො [Pg.306] න හොති. කස්මා? යස්මා ගිහිභාවෙ සම්පටිච්ඡිතමත්තෙයෙව සා අභික්ඛුනී හොති. සකිං සීලවිපන්නං පන පච්ඡා දූසෙන්තො සික්ඛමානාසාමණෙරීසු ච විප්පටිපජ්ජන්තො නෙව භික්ඛුනිදූසකො හොති, පබ්බජ්ජම්පි උපසම්පදම්පි ලභති.

๑๑๕. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง ดังนี้ บุคคลใดทำให้ภิกษุณีผู้มีปกติเป็นผู้มีศีลเศร้าหมองในมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรคทั้งสาม บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง. การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดทำให้ภิกษุณีถึงความพินาศแห่งศีลด้วยการถูกต้องกาย การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนั้นไม่ถูกห้าม. แม้ชายผู้ทำภิกษุณีผู้ไม่ปรารถนาให้เศร้าหมอง โดยใช้กำลังบังคับให้เป็นผู้ครองผ้าขาว ย่อมเป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมองเท่านั้น. แต่ชายผู้ทำภิกษุณีผู้ปรารถนาให้เศร้าหมอง โดยใช้กำลังบังคับให้เป็นผู้ครองผ้าขาว ไม่เป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง. เพราะเหตุไร? เพราะว่าเมื่อภิกษุณีนั้นยอมรับความเป็นคฤหัสถ์แล้วเท่านั้น ย่อมไม่เป็นภิกษุณี. แต่ชายผู้ทำภิกษุณีผู้มีศีลวิบัติแล้วครั้งหนึ่งให้เศร้าหมองในภายหลัง และชายผู้ประพฤติผิดในสิกขมานาและสามเณรี ย่อมไม่เป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมองเลย ย่อมได้ทั้งการบรรพชาและการอุปสมบท.

සඞ්ඝභෙදකො භික්ඛවෙති එත්ථ යො දෙවදත්තො විය සාසනං උද්ධම්මං උබ්බිනයං කත්වා චතුන්නං කම්මානං අඤ්ඤතරවසෙන සඞ්ඝං භින්දති, අයං සඞ්ඝභෙදකො නාම. එතස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච වාරිතා.

ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ทำลายสงฆ์ ดังนี้ ภิกษุใดเหมือนพระเทวทัต กระทำพระศาสนาให้มีธรรมออกไป (ไม่เป็นธรรม) ให้มีวินัยออกไป (ไม่เป็นวินัย) ทำลายสงฆ์โดยอาศัยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรมทั้งสี่ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ทำลายสงฆ์. การบรรพชาและการอุปสมบทของภิกษุนี้ถูกห้ามแล้ว.

ලොහිතුප්පාදකො භික්ඛවෙති එත්ථාපි යො දෙවදත්තො විය දුට්ඨචිත්තෙන වධකචිත්තෙන තථාගතස්ස ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනකමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙති, අයං ලොහිතුප්පාදකො නාම. එතස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච වාරිතා. යො පන රොගවූපසමනත්ථං ජීවකො විය සත්ථෙන ඵාලෙත්වා පූතිමංසඤ්ච ලොහිතඤ්ච නීහරිත්වා ඵාසුං කරොති, බහුං සො පුඤ්ඤං පසවතීති.

ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ยังโลหิตให้เกิดขึ้น ดังนี้ ก็เหมือนกัน บุคคลใดเหมือนพระเทวทัต ด้วยจิตที่ถูกโทสะทำลายแล้ว หรือด้วยจิตที่คิดจะฆ่า ยังโลหิตแม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ ดื่มได้ให้เกิดขึ้นในพระสรีระของพระตถาคตผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ยังโลหิตให้เกิดขึ้น. การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดเหมือนหมอชีวก เพื่อประโยชน์แก่การระงับโรค ผ่าด้วยมีดแล้ว นำเนื้อที่เน่าและโลหิตออกแล้ว กระทำให้สบาย บุคคลนั้นย่อมยังบุญเป็นอันมากให้เกิด ดังนี้.

මාතුඝාතකාදිවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น จบแล้ว.

උභතොබ්‍යඤ්ජනකවත්ථුකථා

เรื่องอุภโตพยัญชนก.

116. උභතොබ්‍යඤ්ජනකො භික්ඛවෙති ඉත්ථිනිමිත්තුප්පාදනකම්මතො ච පුරිසනිමිත්තුප්පාදනකම්මතො ච උභතො බ්‍යඤ්ජනමස්ස අත්ථීති උභතොබ්‍යඤ්ජනකො. කරොතීති පුරිසනිමිත්තෙන ඉත්ථීසු මෙථුනවීතික්කමං කරොති. කාරාපෙතීති පරං සමාදපෙත්වා අත්තනො ඉත්ථිනිමිත්තෙ කාරාපෙති, සො දුවිධො හොති – ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො, පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකොති.

๑๑๖. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีสองเพศ ดังนี้ เพราะกรรมที่ทำให้เกิดนิมิตหญิงและกรรมที่ทำให้เกิดนิมิตชาย มีพยัญชนะ (นิมิต) ทั้งสองอย่าง บุคคลนั้นจึงชื่อว่าอุภโตพยัญชนก. คำว่า กระทำ ดังนี้ คือ กระทำซึ่งการล่วงละเมิดเมถุนในหญิงทั้งหลายด้วยนิมิตชาย. คำว่า กระทำให้กระทำ ดังนี้ คือ ชักชวนผู้อื่นแล้ว กระทำให้กระทำในนิมิตหญิงของตน. บุคคลนั้นมีสองประเภท คือ อุภโตพยัญชนกหญิง และอุภโตพยัญชนกชาย ดังนี้.

තත්ථ ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ඉත්ථිනිමිත්තං පාකටං හොති, පුරිසනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස පුරිසනිමිත්තං පාකටං, ඉත්ථිනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං. ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ඉත්ථීසු පුරිසත්තං කරොන්තස්ස ඉත්ථිනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං හොති, පුරිසනිමිත්තං පාකටං හොති. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස පුරිසානං ඉත්ථිභාවං උපගච්ඡන්තස්ස පුරිසනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං හොති, ඉත්ථිනිමිත්තං පාකටං හොති. ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො සයඤ්ච ගබ්භං ගණ්හාති, පරඤ්ච ගණ්හාපෙති. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො පන සයං න ගණ්හාති, පරං ගණ්හාපෙතීති, ඉදමෙතෙසං නානාකරණං. කුරුන්දියං පන වුත්තං – ‘‘යදි පටිසන්ධියං පුරිසලිඞ්ගං පවත්තෙ ඉත්ථිලිඞ්ගං නිබ්බත්තති, යදි පටිසන්ධියං ඉත්ථිලිඞ්ගං පවත්තෙ පුරිසලිඞ්ගං නිබ්බත්තතී’’ති[Pg.307]. තත්ථ විචාරණක්කමො විත්ථාරතො අට්ඨසාලිනියා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථාය වෙදිතබ්බො. ඉමස්ස පන දුවිධස්සාපි උභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස නෙව පබ්බජ්ජා අත්ථි, න උපසම්පදාති ඉදමිධ වෙදිතබ්බං.

ในบรรดาอุภโตพยัญชนกทั้งสองนั้น อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่ นิมิตเพศหญิงย่อมปรากฏ นิมิตเพศชายย่อมปกปิด. อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่ นิมิตเพศชายย่อมปรากฏ นิมิตเพศหญิงย่อมปกปิด. เมื่ออุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่กระทำความเป็นชายในหญิงทั้งหลาย นิมิตเพศหญิงย่อมปกปิด นิมิตเพศชายย่อมปรากฏ. เมื่ออุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่เข้าถึงความเป็นหญิงในชายทั้งหลาย นิมิตเพศชายย่อมปกปิด นิมิตเพศหญิงย่อมปรากฏ. อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่ ย่อมตั้งครรภ์เองด้วย และย่อมให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้ด้วย. ส่วนอุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่ ย่อมไม่ตั้งครรภ์เอง แต่ย่อมให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้. นี้เป็นความแตกต่างกันของอุภโตพยัญชนกเหล่านั้น. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “ถ้าในปฏิสนธิมีเพศชาย เมื่อเป็นเช่นนั้น ในปวัตติกาลเพศหญิงย่อมเกิดขึ้น, ถ้าในปฏิสนธิมีเพศหญิง เมื่อเป็นเช่นนั้น ในปวัตติกาลเพศชายย่อมเกิดขึ้น.” ลำดับแห่งการพิจารณาในข้อนั้น พึงทราบโดยพิสดารในอรรถกถาธรรมสังคณีชื่ออัฏฐสาลินี. อนึ่ง อุภโตพยัญชนกทั้งสองประเภทนี้ ไม่มีการบรรพชา ไม่มีการอุปสมบท ข้อนี้พึงทราบในอรรถกถาวินัยนี้.

උභතොබ්‍යජ්ජනකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุอุภโตพยัญชนกจบลงแล้ว.

අනුපජ්ඣායකාදිවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุมีอนุปัชฌายกเป็นต้น

117. තෙන ඛො පන සමයෙනාති යෙන සමයෙන භගවතා සික්ඛාපදං අපඤ්ඤත්තං හොති, තෙන සමයෙන. අනුපජ්ඣායකන්ති උපජ්ඣං අගාහාපෙත්වා සබ්බෙන සබ්බං උපජ්ඣායවිරහිතං. එවං උපසම්පන්නා නෙව ධම්මතො න ආමිසතො සඞ්ගහං ලභන්ති, තෙ පරිහායන්තියෙව, න වඩ්ඪන්ති. න භික්ඛවෙ අනුපජ්ඣායකොති උපජ්ඣං අගාහාපෙත්වා නිරුපජ්ඣායකො න උපසම්පාදෙතබ්බො. යො උපසම්පාදෙය්‍ය ආපත්ති දුක්කටස්සාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිතො පට්ඨාය එවං උපසම්පාදෙන්තස්ස ආපත්ති හොති; කම්මං පන න කුප්පති. කෙචි කුප්පතීති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. සඞ්ඝෙන උපජ්ඣායෙනාතිආදීසුපි උභතොබ්‍යඤ්ජනකුපජ්ඣායපරියොසානෙසු එසෙව නයො.

๑๑๗. คำว่า เตน โข ปน สมเยนาติ คือ ในสมัยใด พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติสิกขาบท ในสมัยนั้น. คำว่า อนุปัชฌายกันติ คือ ผู้ที่ไม่มีอุปัชฌาย์โดยประการทั้งปวง โดยไม่ให้อุปัชฌาย์รับเอา. ผู้ที่อุปสมบทแล้วอย่างนี้ ย่อมไม่ได้รับการสงเคราะห์โดยธรรม ย่อมไม่ได้รับการสงเคราะห์โดยอามิส พวกเขย่อมเสื่อมไปเท่านั้น ย่อมไม่เจริญ. คำว่า น ภิกฺขเว อนุปชฺฌายโกติ คือ ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทผู้ที่ไม่มีอุปัชฌาย์ โดยไม่ให้อุปัชฌาย์รับเอา. คำว่า โย อุปสมฺปาเทยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ คือ ตั้งแต่เวลาที่ทรงบัญญัติสิกขาบทเป็นต้นไป เมื่อให้อุปสมบทอย่างนี้ ย่อมมีอาบัติทุกกฏแก่ผู้ให้อุปสมบท แต่กรรมย่อมไม่เสีย. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “กรรมย่อมเสีย” คำนั้นไม่ควรยึดถือ. แม้ในสิกขาบททั้งหลายมีคำว่า “สงฆ์ อุปัชฌาย์” เป็นต้น ซึ่งมีอุภโตพยัญชนกและอุปัชฌาย์เป็นที่สุด ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

අනුපජ්ඣායකාදිවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุมีอนุปัชฌายกเป็นต้นจบลงแล้ว.

අපත්තකාදිවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุมีอัปปัตตะเป็นต้น

118. හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්තීති යො හත්ථෙසු පිණ්ඩො ලබ්භති, තදත්ථාය චරන්ති. සෙය්‍යථාපි තිත්ථියාති යථා ආජීවකනාමකා තිත්ථියා; සූපබ්‍යඤ්ජනෙහි මිස්සෙත්වා හත්ථෙසු ඨපිතපිණ්ඩමෙව හි තෙ භුඤ්ජන්ති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං උපසම්පාදෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොති, කම්මං පන න කුප්පති. අචීවරකාදිවත්ථූසුපි එසෙව නයො.

๑๑๘. คำว่า หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺตีติ คือ ย่อมเที่ยวไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตที่ได้ในมือทั้งหลาย. คำว่า เสยฺยถาปิ ติตฺถิยาติ คือ เหมือนพวกเดียรถีย์ชื่ออาชีวก. แท้จริง พวกอาชีวกเหล่านั้น ย่อมฉันบิณฑบาตที่วางไว้ในมือ โดยคลุกเคล้ากับแกงและกับข้าวเท่านั้น. คำว่า อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ คือ ย่อมมีอาบัติทุกกฏแก่พระอุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทอย่างนี้เท่านั้น แต่กรรมย่อมไม่เสีย. แม้ในวัตถุทั้งหลายมีอจีวรกะเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

යාචිතකෙනාති ‘‘යාව උපසම්පදං කරොම, තාව දෙථා’’ති යාචිත්වා ගහිතෙන; තාවකාලිකෙනාති අත්ථො. ඊදිසෙන හි පත්තෙන වා චීවරෙන වා පත්තචීවරෙන වා උපසම්පාදෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොති, කම්මං පන න කුප්පති, තස්මා පරිපුණ්ණපත්තචීවරොව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙ තස්ස නත්ථි, ආචරියුපජ්ඣායා චස්ස දාතුකාමා හොන්ති, අඤ්ඤෙ වා භික්ඛූ නිරපෙක්ඛෙහි නිස්සජ්ජිත්වා අධිට්ඨානුපගං පත්තචීවරං දාතබ්බං. පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං පන පණ්ඩුපලාසං යාචිතකෙනාපි පත්තචීවරෙන පබ්බාජෙතුං වට්ටති, සභාගට්ඨානෙ විස්සාසෙන ගහෙත්වාපි පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

คำว่า ยาจิตเกนาติ คือ ด้วยบาตรหรือจีวรที่ยืมมา โดยขอว่า “ขอจงให้จนกว่าเราจะทำอุปสมบทกรรมเสร็จ” อธิบายว่า ด้วยของที่ยืมมาใช้ชั่วคราว. แท้จริง เมื่อให้อุปสมบทด้วยบาตรก็ดี ด้วยจีวรก็ดี ด้วยบาตรและจีวรก็ดี ที่ยืมมาอย่างนี้ ย่อมมีอาบัติแก่พระอุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทเท่านั้น แต่กรรมย่อมไม่เสีย. เพราะฉะนั้น พึงให้อุปสมบทแก่ผู้มีบาตรและจีวรบริบูรณ์เท่านั้น. ถ้าบาตรและจีวรของกุลบุตรนั้นไม่มี และอาจารย์กับอุปัชฌาย์ประสงค์จะให้แก่กุลบุตรนั้น หรือภิกษุอื่นประสงค์จะให้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงสละบาตรและจีวรที่ถึงการอธิษฐานแล้ว โดยไม่ห่วงใย แล้วให้แก่กุลบุตรนั้น. อนึ่ง การให้บรรพชาแก่บัณฑุบลาสะผู้มุ่งบรรพชาด้วยบาตรและจีวรที่ยืมมา ก็ควร. การให้บรรพชาโดยนำมาจากที่ที่เสมอกันด้วยความคุ้นเคย ก็ควร.

සචෙ පන අපක්කං පත්තං චීවරූපගානි ච වත්ථානි ගහෙත්වා ආගතො හොති, යාව පත්තො පච්චති, චීවරානි ච කරියන්ති, තාව විහාරෙ වසන්තස්ස [Pg.308] අනාමට්ඨපිණ්ඩපාතං දාතුං වට්ටති, ථාලකෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටති, පුරෙභත්තං සාමණෙරභාගසමකො ආමිසභාගො දාතුං වට්ටති. සෙනාසනග්ගාහො පන සලාකභත්තඋද්දෙසභත්තනිමන්තනාදීනි ච න වට්ටන්ති. පච්ඡාභත්තම්පි සාමණෙරභාගසමො තෙලමධුඵාණිතාදිභෙසජ්ජභාගො වට්ටති. සචෙ ගිලානො හොති, භෙසජ්ජමස්ස කාතුං වට්ටති, සාමණෙරස්ස විය ච සබ්බං පටිජග්ගනකම්මන්ති.

อนึ่ง ถ้าบัณฑุบลาสะนั้นถือบาตรที่ยังไม่สุก และผ้าที่ควรแก่จีวรมา ตราบเท่าที่บาตรยังไม่สุก และจีวรยังไม่สำเร็จ การให้บิณฑบาตที่ยังไม่ถูกสัมผัสแก่บัณฑุบลาสะผู้อยู่ในวิหารนั้น ก็ควร. การฉันในถาด ก็ควร. การให้อามิสส่วนเท่ากับส่วนของสามเณรในเวลาเช้า ก็ควร. อนึ่ง การรับเสนาสนะ และสลากภัต อุทเทสภัต นิมันตนภัต เป็นต้น ย่อมไม่ควร. แม้ในเวลาหลังภัต การให้ส่วนยา เช่น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น เท่ากับส่วนของสามเณร ก็ควร. ถ้าบัณฑุบลาสะนั้นอาพาธ การทำยาให้แก่เขา ก็ควร. และการกระทำกิจบำรุงรักษาทุกอย่างเหมือนสามเณร ก็ควร.

අපත්තකාදිවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุมีอัปปัตตะเป็นต้นจบลงแล้ว.

හත්ථච්ඡින්නාදිවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุมีหัตถัจฉินนะเป็นต้น

119. හත්ථච්ඡින්නාදිවත්ථූසු – හත්ථච්ඡින්නොති යස්ස හත්ථතලෙ වා මණිබන්ධෙ වා කප්පරෙ වා යත්ථ කත්ථචි එකො වා ද්වෙ වා හත්ථා ඡින්නා හොන්ති. පාදච්ඡින්නොති යස්ස අග්ගපාදෙ වා ගොප්ඵකෙසු වා ජඞ්ඝාය වා යත්ථ කත්ථචි එකො වා ද්වෙ වා පාදා ඡින්නා හොන්ති. හත්ථපාදච්ඡින්නොති යස්ස වුත්තප්පකාරෙනෙව චතූසු හත්ථපාදෙසු ද්වෙ වා තයො වා සබ්බෙ වා හත්ථපාදා ඡින්නා හොන්ති. කණ්ණච්ඡින්නොති යස්ස කණ්ණමූලෙ වා කණ්ණසක්ඛලිකාය වා එකො වා ද්වෙ වා කණ්ණා ඡින්නා හොන්ති. යස්ස පන කණ්ණාවිද්ධෙ ඡිජ්ජන්ති, සක්කා ච හොති සඞ්ඝාටෙතුං, සො කණ්ණං සඞ්ඝාටෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. නාසච්ඡින්නොති යස්ස අජපදකෙ වා අග්ගෙ වා එකපුටෙ වා යත්ථ කත්ථචි නාසා ඡින්නා හොති. යස්ස පන නාසිකා සක්කා හොති සන්ධෙතුං, සො තං ඵාසුකං කත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. කණ්ණනාසච්ඡින්නො උභයවසෙන වෙදිතබ්බො. අඞ්ගුලිච්ඡින්නොති යස්ස නඛසෙසං අදස්සෙත්වා එකා වා බහූ වා අඞ්ගුලියො ඡින්නා හොන්ති. යස්ස පන සුත්තතන්තුමත්තම්පි නඛසෙසං පඤ්ඤායති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. අළච්ඡින්නොති යස්ස චතූසු අඞ්ගුට්ඨකෙසු අඞ්ගුලියං වුත්තනයෙනෙව එකො වා බහූ වා අඞ්ගුට්ඨකා ඡින්නා හොන්ති. කණ්ඩරච්ඡින්නොති යස්ස කණ්ඩරනාමකා මහාන්හාරූ පුරතො වා පච්ඡතො වා ඡින්නා හොන්ති; යෙසු එකස්සපි ඡින්නත්තා අග්ගපාදෙන වා චඞ්කමති, මූලෙන වා චඞ්කමති, න වා පාදං පතිට්ඨාපෙතුං සක්කොති.

๑๑๙. ในเรื่องผู้มีมือขาดเป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้: ผู้มีมือขาด หมายถึง ผู้ที่มือข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่ฝ่ามือ ที่ข้อมือ หรือที่ข้อศอก. ผู้มีเท้าขาด หมายถึง ผู้ที่เท้าข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่ปลายเท้า ที่ข้อเท้า หรือที่แข้ง. ผู้มีมือและเท้าขาด หมายถึง ผู้ที่มือและเท้าสองข้าง สามข้าง หรือทั้งหมดสี่ข้างขาดไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ผู้มีหูขาด หมายถึง ผู้ที่หูข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่โคนหู หรือที่ใบหู. แต่ถ้าหูของใครขาดตรงที่เจาะหู และสามารถต่อกันได้ ผู้นั้นพึงให้ต่อหูแล้วจึงให้บรรพชาได้. ผู้มีจมูกขาด หมายถึง ผู้ที่จมูกขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่โพรงจมูกรูปกีบแพะ ที่ปลายจมูก หรือที่ปีกจมูกข้างหนึ่ง. แต่ถ้าจมูกของใครสามารถต่อกันได้ ผู้นั้นพึงให้ต่อจมูกนั้นให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้. ผู้มีหูและจมูกขาด พึงทราบโดยนัยแห่งหูและจมูกทั้งสองอย่างนั้น. ผู้มีนิ้วขาด หมายถึง ผู้ที่นิ้วมือหรือนิ้วเท้าข้างหนึ่งหรือหลายข้างขาดไป โดยไม่เหลือส่วนเล็บไว้ให้เห็น. แต่ถ้าใครมีส่วนเล็บเหลืออยู่แม้เพียงเท่าเส้นด้าย ก็ควรให้บรรพชาได้. ผู้มีนิ้วหัวแม่มือหรือหัวแม่เท้าขาด หมายถึง ผู้ที่นิ้วหัวแม่มือหรือหัวแม่เท้าข้างหนึ่งหรือหลายข้างในจำนวน ๔ นิ้วนั้น ขาดไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ผู้มีเอ็นขาด หมายถึง ผู้ที่เอ็นใหญ่ชื่อกัณฑระขาดไปข้างหน้าหรือข้างหลัง; ซึ่งเมื่อเอ็นเหล่านั้นขาดไปแม้เพียงเส้นเดียว ก็ทำให้ต้องเดินด้วยปลายเท้า หรือเดินด้วยส้นเท้า หรือไม่สามารถตั้งเท้าให้มั่นคงได้.

ඵණහත්ථකොති යස්ස වග්ගුලිපක්ඛකා විය අඞ්ගුලියො සම්බද්ධා හොන්ති; එතං පබ්බාජෙතුකාමෙන අඞ්ගුලන්තරිකායො ඵාලෙත්වා සබ්බං අන්තරචම්මං අපනෙත්වා ඵාසුකං කත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. යස්සපි ඡ අඞ්ගුලියො [Pg.309] හොන්ති, තං පබ්බාජෙතුකාමෙන අධිකඅඞ්ගුලිං ඡින්දිත්වා ඵාසුකං කත්වා පබ්බාජෙතබ්බො.

ผู้มีพังผืดที่นิ้ว หมายถึง ผู้ที่นิ้วมือหรือนิ้วเท้าติดกันเหมือนปีกค้างคาว; ผู้ที่ประสงค์จะให้ผู้นี้บรรพชา พึงผ่าช่องระหว่างนิ้วออก เอาหนังที่ติดกันในระหว่างนั้นออกทั้งหมด ทำให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้. แม้ผู้ใดมีนิ้วมือหรือนิ้วเท้า ๖ นิ้ว ผู้ที่ประสงค์จะให้ผู้นั้นบรรพชา พึงตัดนิ้วที่เกินออก ทำให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้.

ඛුජ්ජොති යො උරස්ස වා පිට්ඨියා වා පස්සස්ස වා නික්ඛන්තත්තා ඛුජ්ජසරීරො. යස්ස පන කිඤ්චි කිඤ්චි අඞ්ගපච්චඞ්ගං ඊසකං වඞ්කං, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. මහාපුරිසො එව හි බ්‍රහ්මුජ්ජුගත්තො, අවසෙසො සත්තො අඛුජ්ජො නාම නත්ථි.

ผู้ค่อม หมายถึง ผู้ที่มีร่างกายค่อมเพราะหน้าอก หลัง หรือสีข้างนูนออกมา. แต่ถ้าอวัยวะน้อยใหญ่ของใครคดงอเพียงเล็กน้อย ก็ควรให้บรรพชาได้. เพราะพระมหาบุรุษเท่านั้นที่มีพระวรกายตรงดุจกายพรหม, สัตว์ที่เหลือซึ่งจะไม่ค่อมเลยนั้นไม่มี.

වාමනොති ජඞ්ඝවාමනො වා කටිවාමනො වා උභයවාමනො වා. ජඞ්ඝවාමනස්ස කටිතො පට්ඨාය හෙට්ඨිමකායො රස්සො හොති, උපරිමකායො පරිපුණ්ණො. කටිවාමනස්ස කටිතො පට්ඨාය උපරිමකායො රස්සො හොති, හෙට්ඨිමකායො පරිපුණ්ණො. උභයවාමනස්ස උභොපි කායා රස්සා හොන්ති, යෙසං රස්සත්තා භූතානං විය පරිවටුමො මහාකුච්ඡිඝටසදිසො අත්තභාවො හොති, තං තිවිධම්පි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති.

ผู้เตี้ย หมายถึง ผู้ที่เตี้ยเพราะแข้ง หรือเตี้ยเพราะเอว หรือเตี้ยทั้งสองอย่าง. สำหรับผู้ที่เตี้ยเพราะแข้งนั้น ร่างกายส่วนล่างตั้งแต่เอวลงไปจะสั้น ส่วนร่างกายส่วนบนจะสมบูรณ์. สำหรับผู้ที่เตี้ยเพราะเอวนั้น ร่างกายส่วนบนตั้งแต่เอวขึ้นไปจะสั้น ส่วนร่างกายส่วนล่างจะสมบูรณ์. สำหรับผู้ที่เตี้ยทั้งสองอย่างนั้น ร่างกายทั้งสองส่วนจะสั้น, ซึ่งเพราะความสั้นนั้น ทำให้มีอัตภาพกลมป้อมเหมือนพวกภูตผี คล้ายหม้อน้ำที่มีท้องใหญ่; ผู้เตี้ยทั้ง ๓ ประเภทนี้ ไม่ควรให้บรรพชา.

ගලගණ්ඩීති යස්ස කුම්භණ්ඩං විය ගලෙ ගණ්ඩො හොති. දෙසනාමත්තමෙව චෙතං, යස්මිං කිස්මිඤ්චි පන පදෙසෙ ගණ්ඩෙ සති න පබ්බාජෙතබ්බො. තත්ථ විනිච්ඡයො – ‘‘න භික්ඛවෙ පඤ්චහි ආබාධෙහි ඵුට්ඨො පබ්බාජෙතබ්බො’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ලක්ඛණාහතකසාහතලිඛිතකෙසු යං වත්තබ්බං, තං ‘‘න භික්ඛවෙ ලක්ඛණාහතො’’තිආදීසු වුත්තමෙව.

ผู้มีคอพอก หมายถึง ผู้ที่มีก้อนเนื้อที่คอเหมือนผลฟักทอง. และคำนี้เป็นเพียงชื่อที่ใช้ในการแสดงธรรมเท่านั้น, แต่โดยที่แท้แล้ว เมื่อมีก้อนเนื้อที่ส่วนใดส่วนหนึ่ง ก็ไม่ควรให้บรรพชา. การวินิจฉัยในเรื่องก้อนเนื้อนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ผู้ถูกอาพาธ ๕ อย่างถูกต้องแล้ว ไม่ควรให้บรรพชา' นั่นเอง. ส่วนคำที่ควรกล่าวในเรื่องผู้ถูกประทับตรา ผู้ถูกเฆี่ยนตี และผู้ถูกจารึกชื่อนั้น ก็ได้กล่าวไว้แล้วในสิกขาบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ผู้ถูกประทับตราแล้ว' เป็นต้นนั่นเอง.

සීපදීති භාරපාදො වුච්චති. යස්ස පාදො ථූලො හොති සඤ්ජාතපිළකො ඛරො, සො න පබ්බාජෙතබ්බො. යස්ස පන න තාව ඛරභාවං ගණ්හාති, සක්කා හොති උපනාහං බන්ධිත්වා උදකආවාටෙ පවෙසෙත්වා උදකවාලිකාය පූරෙත්වා යථා සිරා පඤ්ඤායන්ති, ජඞ්ඝා ච තෙලනාළිකා විය හොති, එවං මිලාපෙතුං සක්කා, තස්ස පාදං ඊදිසං කත්වා තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. සචෙ පුන වඩ්ඪති, උපසම්පාදෙන්තෙනාපි තථා කත්වාව උපසම්පාදෙතබ්බො.

ผู้มีเท้าช้าง หมายถึง ผู้มีเท้าหนัก (ลากเท้า). ผู้ที่เท้าหนา มีตุ่มขึ้น และหยาบกร้าน ไม่ควรให้บรรพชา. แต่ถ้าเท้าของใครยังไม่ถึงกับหยาบกร้านถึงขนาดนั้น และสามารถรัดด้วยผ้าพันแผล นำไปแช่ในหลุมน้ำ แล้วถมด้วยทรายเปียกน้ำ จนเส้นเอ็นปรากฏ และแข้งกลายเป็นเหมือนกระบอกน้ำมัน คือสามารถทำให้เหี่ยวลงได้เช่นนี้, ก็พึงทำให้เท้าของเขาเป็นเช่นนี้แล้วจึงให้บรรพชาได้. หากภายหลังอาการบวมกลับเพิ่มขึ้นอีก, แม้เมื่อจะให้อุปสมบท ก็พึงทำเช่นนั้นก่อนแล้วจึงให้อุปสมบท.

පාපරොගීති අරිසභගන්දරපිත්තසෙම්හකාසසොසාදීසු යෙන කෙනචි රොගෙන නිච්චාතුරො අතෙකිච්ඡරොගො ජෙගුච්ඡො අමනාපො; අයං න පබ්බාජෙතබ්බො.

ผู้มีโรคชั่ว หมายถึง ผู้ที่ป่วยเป็นโรคเรื้อรัง รักษาไม่หาย น่ารังเกียจ ไม่น่าพึงพอใจ ด้วยโรคใดโรคหนึ่งในบรรดาโรคริดสีดวง โรคฝีคัณฑสูตร โรคดีซ่าน โรคเสมหะ โรคไอ โรคผอมแห้ง เป็นต้น; ผู้นี้ไม่ควรให้บรรพชา.

පරිසදූසකොති යො අත්තනො විරූපතාය පරිසං දූසෙති; අතිදීඝො වා හොති අඤ්ඤෙසං සීසප්පමාණනාභිප්පදෙසො, අතිරස්සො [Pg.310] වා උභයවාමනභූතරූපං විය, අතිකාළො වා ඣාපිතඛෙත්තෙ ඛාණුකො විය, අච්චොදාතො වා දධිතක්කාදීහි පමජ්ජිතමට්ඨතම්බලොහවණ්ණො, අතිකිසො වා මන්දමංසලොහිතො අට්ඨිසිරාචම්මසරීරො විය, අතිථූලො වා භාරියමංසො, මහොදරො වා මහාභූතසදිසො, අතිමහන්තසීසො වා පච්ඡිං සීසෙ කත්වා ඨිතො විය, අතිඛුද්දකසීසො වා සරීරස්ස අනනුරූපෙන අතිඛුද්දකෙන සීසෙන සමන්නාගතො, කූටකූටසීසො වා තාලඵලපිණ්ඩිසදිසෙන සීසෙන සමන්නාගතො, සිඛරසීසො වා උද්ධං අනුපුබ්බතනුකෙන සීසෙන සමන්නාගතො, නාළිසීසො වා මහාවෙළුපබ්බසදිසෙන සීසෙන සමන්නාගතො, කප්පසීසො වා පබ්භාරසීසො වා චතූසු පස්සෙසු යෙන කෙනචි පස්සෙන ඔණතෙන සීසෙන සමන්නාගතො, වණසීසො වා පූතිසීසො වා කණ්ණිකකෙසො වා පාණකෙහි ඛායිතකෙදාරෙ සස්සසදිසෙහි තහිං තහිං උට්ඨිතෙහි කෙසෙහි සමන්නාගතො, නිල්ලොමසීසො වා ථූලථද්ධකෙසො වා තාලහීරසදිසෙහි කෙසෙහි සමන්නාගතො, ජාතිපලිතෙහි පණ්ඩරසීසො වා පකතිතම්බකෙසො වා ආදිත්තෙහි විය කෙසෙහි සමන්නාගතො, ආවට්ටසීසො වා ගුන්නං සරීරෙ ආවට්ටසදිසෙහි උද්ධග්ගෙහි කෙසාවට්ටෙහි සමන්නාගතො, සීසලොමෙහි සද්ධිං එකාබද්ධභමුකලොමො වා ජාලබද්ධෙන විය නලාටෙන සමන්නාගතො.

ผู้ทำลายบริษัท คือบุคคลใดทำลายบริษัทเพราะความที่ตนมีรูปวิปริต หรือเป็นผู้มีร่างกายยาวเกินไป โดยมีสะดือเสมอกับขนาดศีรษะของผู้อื่น หรือสั้นเกินไปเหมือนรูปของเปรตที่มีส่วนบนและส่วนล่างค่อมทั้งสองส่วน หรือดำเกินไปเหมือนตอไม้ในนาที่ถูกไฟไหม้แล้ว หรือขาวเกินไปเหมือนทองแดงที่ขัดถูจนเรียบเนียนด้วยนมเปรี้ยว น้ำมันเนย เป็นต้น หรือผอมเกินไปเหมือนผู้มีร่างกายมีแต่กระดูก เอ็น และหนังเท่านั้น เพราะมีเนื้อและเลือดน้อย หรืออ้วนเกินไปเพราะมีเนื้อมาก หรือมีท้องใหญ่เหมือนเปรตใหญ่ หรือมีศีรษะใหญ่เกินไปเหมือนผู้ยืนอยู่โดยเอาตะกร้าไว้บนศีรษะ หรือมีศีรษะเล็กเกินไปเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เล็กเกินไปไม่สมควรแก่ร่างกาย หรือมีศีรษะเป็นยอดแหลมเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เหมือนช่อผลตาลที่เพิ่งออก หรือมีศีรษะเหมือนยอดเขาเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เรียวเล็กไปตามลำดับข้างบน หรือมีศีรษะเหมือนกระบอกไม้ไผ่เพราะประกอบด้วยศีรษะที่เหมือนปล้องไม้ไผ่ใหญ่ หรือมีศีรษะเป็นสองแฉก หรือมีศีรษะโน้มเอียงไปด้านใดด้านหนึ่งในสี่ด้าน หรือมีศีรษะเป็นแผล หรือมีศีรษะเน่า หรือมีผมเหมือนเกสรบัวเพราะประกอบด้วยผมที่งอกขึ้นในที่นั้นๆ บนศีรษะเหมือนพืชข้าวในนาที่ถูกหนอนกินแล้ว หรือมีศีรษะไม่มีขนคือผม หรือมีผมหนาและแข็งกระด้างเพราะประกอบด้วยผมที่เหมือนเส้นใยตาล หรือมีศีรษะขาวเพราะผมหงอกโดยกำเนิด หรือมีผมแดงโดยธรรมชาติเพราะประกอบด้วยผมที่เหมือนถูกไฟไหม้ หรือมีศีรษะเป็นขวัญเพราะประกอบด้วยขวัญผมที่มีปลายชี้ขึ้นข้างบนเหมือนขวัญในร่างกายของโคทั้งหลาย หรือมีขนคิ้วติดกันเป็นพืดพร้อมด้วยขนศีรษะเพราะประกอบด้วยหน้าผากที่เหมือนถูกผูกด้วยตาข่าย

සම්බද්ධභමුකො වා නිල්ලොමභමුකො වා මක්කටභමුකො වා අතිමහන්තක්ඛි වා අතිඛුද්දකක්ඛි වා මහිංසචම්මෙ වාසිකොණෙන පහරිත්වා කතඡිද්දසදිසෙහි අක්ඛීහි සමන්නාගතො, විසමක්ඛි වා එකෙන මහන්තෙන එකෙන ඛුද්දකෙන අක්ඛිනා සමන්නාගතො, විසමචක්කලො වා එකෙන උද්ධං එකෙන අධොති එවං විසමජාතෙහි අක්ඛිචක්කලෙහි සමන්නාගතො, කෙකරො වා ගම්භීරක්ඛි වා යස්ස ගම්භීරෙ උදපානෙ උදකතාරකා විය අක්ඛිතාරකා පඤ්ඤායන්ති; නික්ඛන්තක්ඛි වා යස්ස කක්කටකස්සෙව අක්ඛිතාරකා නික්ඛන්තා හොන්ති; හත්ථිකණ්ණො වා මහතීහි කණ්ණසක්ඛලිකාහි සමන්නාගතො, මූසිකකණ්ණො වා ජටුකකණ්ණො වා ඛුද්දිකාහි කණ්ණසක්ඛලිකාහි සමන්නාගතො, ඡිද්දමත්තකණ්ණො වා යස්ස විනා කණ්ණසක්ඛලිකාහි [Pg.311] කණ්ණඡිද්දමත්තමෙව හොති; අවිද්ධකණ්ණො වා යොනකජාතිකො පන පරිසදූසකො න හොති; සභාවොයෙව හි සො තස්ස කණ්ණභගන්දරිකො වා නිච්චපූතිනා කණ්ණෙන සමන්නාගතො, ගණ්ඩකණ්ණො වා සදාපග්ඝරිතපුබ්බෙන කණ්ණෙන සමන්නාගතො, ටඞ්කිතකණ්ණො වා ගොභත්තනාළිකාය අග්ගසදිසෙහි කණ්ණෙහි සමන්නාගතො, අතිපිඞ්ගලක්ඛි වා මධුපිඞ්ගලං පන පබ්බාජෙතුං වට්ටති. නිප්පඛුමක්ඛි වා අස්සුපග්ඝරණක්ඛි වා පුප්ඵිතක්ඛි වා අක්ඛිපාකෙන සමන්නාගතක්ඛි වා.

หรือมีคิ้วติดกัน หรือมีคิ้วไม่มีขน หรือมีคิ้วเหมือนคิ้วลิง หรือมีตาใหญ่เกินไป หรือมีตาเล็กเกินไปเพราะประกอบด้วยตาที่เหมือนรูที่ทำแล้วโดยแทงด้วยมุมของมีดในหนังควาย หรือมีตาไม่เท่ากันเพราะประกอบด้วยตาข้างหนึ่งใหญ่ข้างหนึ่งเล็ก หรือมีตาดำไม่เท่ากันเพราะประกอบด้วยตาดำที่เกิดขึ้นไม่เท่ากันอย่างนี้ คือข้างหนึ่งอยู่ข้างบนข้างหนึ่งอยู่ข้างล่าง หรือเป็นคนตาเหล่ หรือมีตาน้ำลึกที่เงาของตาปรากฏเหมือนเงาที่ปรากฏในน้ำหรือเหมือนฟองน้ำเล็กๆ ในบ่อน้ำลึก หรือมีตาโปนออกมาที่ตาของเขาโปนออกมาเหมือนตาของปู หรือมีหูเหมือนหูช้างเพราะประกอบด้วยใบหูใหญ่ หรือมีหูเหมือนหูหนู หรือมีหูเหมือนหูค้างคาวเพราะประกอบด้วยใบหูเล็ก หรือมีหูเป็นเพียงรูที่ไม่มีใบหูมีแต่รูหูเท่านั้น หรือมีหูที่ไม่ได้เจาะ แต่ผู้มีชาติเป็นโยนกนั้นไม่เป็นผู้ทำลายบริษัท (แม้ไม่ได้เจาะหู) เพราะการไม่เจาะหูนั้นเป็นธรรมชาติของเขาเอง หรือมีหูเป็นฝีภคันทระเพราะประกอบด้วยหูที่เน่าอยู่เสมอ หรือมีหูเป็นแผลเพราะประกอบด้วยหูที่มีหนองไหลอยู่เสมอ หรือมีหูที่ถูกเจาะเพราะประกอบด้วยหูที่เหมือนปลายกระบอกที่ใช้ป้อนอาหารเหลวให้วัวเข้าปาก หรือมีตาเหลืองเกินไป แต่ผู้มีตาเหลืองเหมือนน้ำผึ้งนั้นควรให้บวช หรือมีตาไม่มีขนตา หรือมีตาที่น้ำตาไหล หรือมีตาที่บานเหมือนดอกไม้ หรือมีตาที่ประกอบด้วยตาที่สุกหรือตาที่อักเสบ

අතිමහන්තනාසිකො වා අතිඛුද්දකනාසිකො වා චිපිටනාසිකො වා මජ්ඣෙ අප්පතිට්ඨහිත්වා එකපස්සෙ ඨිතවඞ්කනාසිකො වා, දීඝනාසිකො වා සුකතුණ්ඩසදිසාය ජිව්හාය ලෙහිතුං සක්කුණෙය්‍යාය නාසිකාය සමන්නාගතො, නිච්චපග්ඝරිතසිඞ්ඝාණිකනාසො වා.

หรือมีจมูกใหญ่เกินไป หรือมีจมูกเล็กเกินไป หรือมีจมูกแบน หรือมีจมูกคดที่ตั้งอยู่ด้านหนึ่งโดยไม่ตั้งอยู่ตรงกลาง หรือมีจมูกยาวเกินไปเพราะประกอบด้วยจมูกที่สามารถเลียด้วยลิ้นที่เหมือนจะงอยปากนกแก้ว หรือมีจมูกที่มีน้ำมูกไหลอยู่เสมอ

මහාමුඛො වා යස්ස පටඞ්ගමණ්ඩූකස්සෙව මුඛනිමිත්තංයෙව මහන්තං හොති, මුඛං පන ලාබුසදිසං අතිඛුද්දකං, භින්නමුඛො වා වඞ්කමුඛො වා මහාඔට්ඨො වා උක්ඛලිමුඛවට්ටිසදිසෙහි ඔට්ඨෙහි සමන්නාගතො, තනුකඔට්ඨො වා භෙරිචම්මසදිසෙහි දන්තෙ පිදහිතුං අසමත්ථෙහි ඔට්ඨෙහි සමන්නාගතො, මහාධරොට්ඨො වා තනුකඋත්තරොට්ඨො වා තනුකඅධරොට්ඨො වා මහාඋත්තරොට්ඨො වා ඔට්ඨඡින්නකො වා එළමුඛො වා උප්පක්කමුඛො වා සඞ්ඛතුණ්ඩකො වා බහිසෙතෙහි අන්තො අතිරත්තෙහි ඔට්ඨෙහි සමන්නාගතො, දුග්ගන්ධකුණපමුඛො වා.

หรือมีปากใหญ่ที่เครื่องหมายปากของเขาใหญ่เหมือนเครื่องหมายปากของกบชื่อปฏังคะ แต่ช่องปากเล็กเกินไปเหมือนช่องน้ำเต้า หรือมีปากแตก หรือมีปากคด หรือมีริมฝีปากใหญ่เพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่ม้วนขึ้นเหมือนขอบปากหม้อข้าว หรือมีริมฝีปากเล็กเพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่สั้นจนไม่สามารถปิดฟันได้เหมือนหนังกลองที่ขึงไว้ หรือมีริมฝีปากล่างใหญ่แต่ริมฝีปากบนเล็ก หรือมีริมฝีปากล่างเล็กแต่ริมฝีปากบนใหญ่ หรือมีริมฝีปากขาด หรือมีปากที่น้ำลายไหล หรือมีปากที่บวมพอง หรือมีริมฝีปากเป็นหอยสังข์เพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่ขาวข้างนอกและแดงจัดข้างใน หรือมีปากเหม็นเน่า

මහාදන්තො වා අට්ඨකදන්තසදිසෙහි දන්තෙහි සමන්නාගතො අසුරදන්තො වා හෙට්ඨා වා උපරි වා බහිනික්ඛන්තදන්තො, යස්ස පන සක්කා හොති ඔට්ඨෙහි පිදහිතුං කථෙන්තස්සෙව පඤ්ඤායති නො අකථෙන්තස්ස, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. පූතිදන්තො වා නිද්දන්තො වා යස්ස පන දන්තන්තරෙ කලන්දකදන්තො විය සුඛුමදන්තො හොති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

หรือมีฟันใหญ่เพราะประกอบด้วยฟันที่เหมือนฟันของคันไถที่มีแปดซี่ หรือมีฟันยื่นที่ฟันออกมาข้างล่างหรือข้างบนหรือข้างนอก แต่บุคคลใดสามารถปิดฟันด้วยริมฝีปากได้ และฟันนั้นปรากฏเมื่อพูดเท่านั้น ไม่ปรากฏเมื่อไม่พูด บุคคลนั้นควรให้บวช หรือมีฟันเน่า หรือไม่มีฟัน แต่บุคคลใดมีฟันเล็กในระหว่างฟันเหมือนฟันของกระรอก บุคคลนั้นควรให้บวช

මහාහනුකො වා ගොහනුසදිසෙන හනුනා සමන්නාගතො, දීඝහනුකො වා චිපිටහනුකො වා අන්තොපවිට්ඨෙන විය අතිරස්සෙන හනුකෙන සමන්නාගතො, භින්නහනුකො වා වඞ්කහනුකො වා නිම්මස්සුදාඨිකො වා භික්ඛුනිසදිසමුඛො දීඝගලො වා බකගලසදිසෙන ගලෙන සමන්නාගතො, රස්සගලො වා අන්තොපවිට්ඨෙන විය ගලෙන සමන්නාගතො, භින්නගලො වා භට්ඨඅංසකූටො වා අහත්ථො වා එකහත්ථො වා අතිරස්සහත්ථො [Pg.312] වා අතිදීඝහත්ථො වා භින්නඋරො වා භින්නපිට්ඨි වා කච්ඡුගත්තො වා කණ්ඩුගත්තො වා දද්දුගත්තො වා ගොධාගත්තො වා, යස්ස ගොධාය විය ගත්තතො චුණ්ණානි පතන්ති, සබ්බඤ්චෙතං විරූපකරණං සන්ධාය විත්ථාරිකවසෙන වුත්තං. විනිච්ඡයො පනෙත්ථ ‘‘න භික්ඛවෙ පඤ්චහි ආබාධෙහී’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

หรือมีขากรรไกรใหญ่เพราะประกอบด้วยขากรรไกรที่เหมือนขากรรไกรของวัว หรือมีขากรรไกรยาว หรือมีขากรรไกรแบนเพราะประกอบด้วยขากรรไกรที่สั้นเกินไปเหมือนที่เข้าไปอยู่ข้างใน หรือมีขากรรไกรแตก หรือมีขากรรไกรคด หรือไม่มีหนวดเคราและเขี้ยวมีใบหน้าเหมือนใบหน้าของภิกษุณี หรือมีคอยาวเพราะประกอบด้วยคอที่เหมือนคอของนกกระยาง หรือมีคอสั้นเพราะประกอบด้วยคอที่เหมือนที่เข้าไปอยู่ข้างใน หรือมีคอแตก หรือมีไหล่ตก หรือไม่มีมือ หรือมีมือข้างเดียว หรือมีมือสั้นเกินไป หรือมีมือยาวเกินไป หรือมีหน้าอกแตก หรือมีหลังแตก หรือมีร่างกายเป็นหิด หรือมีร่างกายเป็นโรคคัน หรือมีร่างกายเป็นกลาก หรือมีร่างกายเหมือนตัวเหี้ยที่ผงทั้งหลายย่อมตกลงมาจากร่างกายของเขาเหมือนตัวเหี้ย และคำว่า กัจฉุคัตโต เป็นต้นนี้ทั้งหมดกล่าวโดยการขยายความโดยมุ่งหมายถึงโรคที่ทำให้มีรูปวิปริต แต่การวินิจฉัยในคำว่า กัจฉุคัตตะ เป็นต้นนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วในสิกขาบทที่ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงบวชด้วยอาพาธ ๕ อย่างนี้" เท่านั้น

භට්ඨකටිකො වා මහාආනිසදො වා උද්ධනකූටසදිසෙහි ආනිසදමංසෙහි අච්චුග්ගතෙහි සමන්නාගතො, මහාඌරුකො වා වාතණ්ඩිකො වා මහාජාණුකො වා සඞ්ඝට්ටනජාණුකො වා දීඝජඞ්ඝො වා යට්ඨිසදිසජඞ්ඝො විකටො වා පණ්හො වා උබ්බද්ධපිණ්ඩිකො වා, සො දුවිධො හෙට්ඨා ඔරුළ්හාහි වා උපරි ආරුළ්හාහි වා මහතීහි ජඞ්ඝපිණ්ඩිකාහි සමන්නාගතො, මහාජඞ්ඝො වා ථූලජඞ්ඝපිණ්ඩිකො වා මහාපාදො වා මහාපණ්හි වා පිට්ඨිකපාදො වා පාදවෙමජ්ඣතො උට්ඨිතජඞ්ඝො වඞ්කපාදො වා සො දුවිධො – අන්තො වා බහි වා පරිවත්තපාදො ගණ්ඨිකඞ්ගුලි වා සිඞ්ගිවෙරඵණසදිසාහි අඞ්ගුලීහි සමන්නාගතො, අන්ධනඛො වා කාළවණ්ණෙහි පූතිනඛෙහි සමන්නාගතො, සබ්බොපි එස පරිසදූසකො. එවරූපො පරිසදූසකො න පබ්බාජෙතබ්බො.

ผู้มีเอวหย่อน หรือผู้มีตะโพกใหญ่ ผู้ประกอบด้วยเนื้อตะโพกที่สูงขึ้นไปเหมือนปลายเตาไฟ หรือผู้มีต้นขาใหญ่ หรือผู้มีอัณฑะพองลม หรือผู้มีเข่าใหญ่ หรือผู้มีเข่ากระทบกัน หรือผู้มีแข้งยาว หรือผู้มีแข้งเหมือนไม้เท้า ผู้มีเท้าผิดรูป หรือผู้มีส้นเท้าหันไปข้างหลัง หรือผู้มีน่องโต ผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้ประกอบด้วยน่องใหญ่ที่ห้อยลงข้างล่าง หรือที่ขึ้นไปข้างบน ผู้มีแข้งใหญ่ หรือผู้มีน่องอ้วนใหญ่ หรือผู้มีเท้าใหญ่ หรือผู้มีส้นเท้าใหญ่ หรือผู้มีแข้งงอกขึ้นจากหลังเท้า คือผู้มีแข้งงอกขึ้นจากกลางหลังเท้า ผู้มีเท้าคด ผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้มีเท้าบิดเข้าข้างใน หรือบิดออกข้างนอก ผู้มีนิ้วมือหรือนิ้วเท้าเป็นปุ่มปม คือผู้ประกอบด้วยนิ้วมือหรือนิ้วเท้าเหมือนเหง้าขิง ผู้มีเล็บตาบอด คือผู้ประกอบด้วยเล็บเน่าสีดำ บุคคลทั้งหมดนี้ชื่อว่าเป็นผู้ทำลายบริษัท บุคคลผู้ทำลายบริษัทเช่นนี้ไม่ควรให้บรรพชา

කාණොති පසන්නන්ධො වා හොතු පුප්ඵාදීහි වා උපහතපසාදො. යො ද්වීහි වා එකෙන වා අක්ඛිනා න පස්සති, සො න පබ්බාජෙතබ්බො. මහාපච්චරියං පන එකක්ඛිකාණො කාණොති වුත්තො, ද්විඅක්ඛිකාණො අන්ධෙන සඞ්ගහිතො. මහාඅට්ඨකථායං ජච්චන්ධො අන්ධොති වුත්තො, තස්මා උභයම්පි පරියායෙන යුජ්ජති. කුණීති හත්ථකුණී වා පාදකුණී වා අඞ්ගුලිකුණී වා; යස්ස එතෙසු හත්ථාදීසු යංකිඤ්චි වඞ්කං පඤ්ඤායති, සො කුණී නාම. ඛඤ්ජොති නතජාණුකො වා භින්නජඞ්ඝො වා මජ්ඣෙ සඞ්කුටිතපාදත්තා කුණ්ඩපාදකො වා පිට්ඨිපාදමජ්ඣෙන චඞ්කමන්තො අග්ගෙ සඞ්කුටිතපාදත්තා කුණ්ඩපාදකො වා පිට්ඨිපාදග්ගෙන චඞ්කමන්තො අග්ගපාදෙනෙව චඞ්කමනඛඤ්ජො වා පණ්හිකාය චඞ්කමනඛඤ්ජො වා පාදස්ස බාහිරන්තෙන චඞ්කමනඛඤ්ජො වා පාදස්ස අබ්භන්තරන්තෙන චඞ්කමනඛඤ්ජො වා ගොප්ඵකානං උපරි භග්ගත්තා සකලෙන පිට්ඨිපාදෙන චඞ්කමනඛඤ්ජො වා; සබ්බොපෙස ඛඤ්ජොයෙව, සො න පබ්බාජෙතබ්බො.

คำว่า กาณะ (ตาบอด) หมายถึง ผู้มีประสาทตาบอดใส หรือผู้มีประสาทตาเสียเพราะหนองเป็นต้น บุคคลใดมองไม่เห็นด้วยตาทั้งสองข้าง หรือด้วยตาข้างเดียว ผู้นั้นไม่ควรให้บรรพชา แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่า ผู้ตาบอดข้างเดียวเรียกว่า กาณะ ส่วนผู้ตาบอดสองข้างรวมอยู่ในคำว่า อันธะ (คนตาบอด) ในมหาอรรถกถา ผู้ตาบอดแต่กำเนิดเรียกว่า อันธะ เพราะฉะนั้น คำทั้งสองจึงใช้ได้โดยปริยาย คำว่า กุณี (ง่อย) หมายถึง ผู้มือง่อย หรือเท้าง่อย หรือนิ้วง่อย อวัยวะใดในบรรดามือเป็นต้นเหล่านี้ของบุคคลใดปรากฏว่างอ ผู้นั้นชื่อว่า กุณี คำว่า ขัญชะ (ขาเป๋) หมายถึง ผู้มีเข่าค่อม หรือผู้มีแข้งแตก หรือผู้มีเท้ากุ้มเพราะเท้าหดงอตรงกลาง เดินด้วยกลางหลังเท้า หรือผู้มีเท้ากุ้มเพราะเท้าหดงอที่ปลาย เดินด้วยปลายหลังเท้า หรือผู้เดินเป๋ด้วยปลายเท้าเท่านั้น หรือผู้เดินเป๋ด้วยส้นเท้า หรือผู้เดินเป๋ด้วยขอบเท้าด้านนอก หรือผู้เดินเป๋ด้วยขอบเท้าด้านใน หรือผู้เดินเป๋ด้วยหลังเท้าทั้งหมดเพราะข้อเท้าหัก บุคคลทั้งหมดนี้เป็นคนขาเป๋ ผู้นั้นไม่ควรให้บรรพชา

පක්ඛහතොති [Pg.313] යස්ස එකො හත්ථො වා පාදො වා අඩ්ඪසරීරං වා සුඛං න වහති. ඡින්නිරියාපථොති පීඨසප්පි වුච්චති. ජරාදුබ්බලොති ජිණ්ණභාවෙන දුබ්බලො අත්තනො චීවරරජනාදිකම්මං කාතුම්පි අසමත්ථො. යො පන මහල්ලකොපි බලවා හොති, අත්තානං පටිජග්ගිතුං සක්කොති, සො පබ්බාජෙතබ්බො. අන්ධොති ජච්චන්ධො වුච්චති. මූගොති යස්ස වචීභෙදො නප්පවත්තති; යස්සාපි පවත්තති, සරණගමනං පන පරිපුණ්ණං භාසිතුං න සක්කොති, තාදිසං මම්මනම්පි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. යො පන සරණගමනමත්තං පරිපුණ්ණං භාසිතුං සක්කොති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

คำว่า ปักขหตะ (อัมพาต) หมายถึง ผู้ที่มือข้างหนึ่ง หรือเท้าข้างหนึ่ง หรือร่างกายซีกหนึ่งไม่สามารถทำงานได้ตามปกติ ผู้ที่เคลื่อนไหวไม่ได้ (มีอิริยาบถขาด) เรียกว่า ปีฐสัปปี (ผู้ไปด้วยตั่ง) คำว่า ชราทุพพละ (ทุพพลภาพเพราะชรา) หมายถึง ผู้ที่อ่อนแอเพราะความชรา ไม่สามารถแม้แต่จะทำกิจของตนเอง เช่น การย้อมจีวรเป็นต้นได้ แต่บุคคลใดแม้ชราแล้วก็ยังมีกำลัง สามารถดูแลตนเองได้ ผู้นั้นควรให้บรรพชา คำว่า อันธะ (คนตาบอด) หมายถึง ผู้ตาบอดแต่กำเนิด คำว่า มูคะ (ใบ้) หมายถึง ผู้ที่การเปล่งวาจาไม่เป็นไป แม้ผู้ที่การเปล่งวาจาเป็นไปอยู่ แต่ไม่สามารถกล่าวสรณคมน์ให้สมบูรณ์ได้ บุคคลที่พูดติดอ่างเช่นนั้นก็ไม่ควรให้บรรพชา แต่บุคคลใดสามารถกล่าวสรณคมน์เพียงอย่างเดียวให้สมบูรณ์ได้ ผู้นั้นควรให้บรรพชา

බධිරොති යො සබ්බෙන සබ්බං න සුණාති. යො පන මහාසද්දං සුණාති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. අන්ධමූගාදයො උභයදොසවසෙන වුත්තා. යෙසඤ්ච පබ්බජ්ජා පටික්ඛිත්තා, උපසම්පදාපි තෙසං පටික්ඛිත්තාව. සචෙ පන තෙ සඞ්ඝො උපසම්පාදෙති, සබ්බෙපි හත්ථච්ඡින්නාදයො සූපසම්පන්නා, කාරකසඞ්ඝො පන ආචරියුපජ්ඣායා ච ආපත්තිතො න මුච්චන්ති. වක්ඛති ච – ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ පුග්ගලො අප්පත්තො ඔසාරණං, තඤ්චෙ සඞ්ඝො ඔසාරෙති, එකච්චො සුඔසාරිතො, එකච්චො දුඔසාරිතො’’ති තස්සත්ථො ආගතට්ඨානෙයෙව ආවි භවිස්සතීති.

คำว่า พธิระ (หูหนวก) หมายถึง ผู้ที่ไม่ได้ยินอะไรเลยโดยสิ้นเชิง แต่บุคคลใดได้ยินเสียงดัง ผู้นั้นควรให้บรรพชา บุคคลตาบอดและใบ้เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งโทษทั้งสองอย่าง และบุคคลใดที่การบรรพชาถูกห้าม การอุปสมบทของบุคคลเหล่านั้นก็ถูกห้ามเช่นกัน แต่ถ้าสงฆ์ให้อุปสมบทแก่บุคคลเหล่านั้น บุคคลมีมือขาดเป็นต้นทั้งหมดก็เป็นอันอุปสมบทดีแล้ว แต่สงฆ์ผู้ทำกรรมและพระอาจารย์พระอุปัชฌาย์ย่อมไม่พ้นจากอาบัติ และพระองค์จะตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ยังไม่ถึงการรับเข้าหมู่มีอยู่ ถ้าสงฆ์รับเข้าหมู่ บางคนก็รับเข้าได้ดี บางคนก็รับเข้าได้ไม่ดี" ความหมายของข้อความนั้นจะปรากฏชัดเจนในที่ที่มาถึงนั่นเอง

හත්ථච්ඡින්නාදිවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุเกี่ยวกับผู้มีมือขาดเป็นต้น จบแล้ว

අලජ්ජීනිස්සයවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของอลัชชี

120. අලජ්ජීනං නිස්සාය වසන්තීති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං; අලජ්ජිපුග්ගලෙ නිස්සාය වසන්තීති අත්ථො. යාව භික්ඛුසභාගතං ජානාමීති නිස්සයදායකස්ස භික්ඛුනො භික්ඛූහි සභාගතං ලජ්ජිභාවං යාව ජානාමීති අත්ථො. තස්මා නවං ඨානං ගතෙන ‘‘එහි භික්ඛු, නිස්සයං ගණ්හාහී’’ති වුච්චමානෙනාපි චතූහපඤ්චාහං නිස්සයදායකස්ස ලජ්ජිභාවං උපපරික්ඛිත්වා නිස්සයො ගහෙතබ්බො.

๑๒๐. ในบทว่า อลชฺชีนํ นิสฺสาย วสนฺติ นี้ สวามีวิภัตติลงในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ มีความหมายว่า อาศัยบุคคลผู้เป็นอลัชชีอยู่ ในบทว่า ยาว ภิกฺขุสภาคตํ ชานามิ มีความหมายว่า จนกว่าจะรู้ความเป็นผู้มีส่วนเสมอกันแห่งภิกษุ คือความเป็นผู้ละอายของภิกษุผู้ให้นิสสัย เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ไปสู่สถานที่ใหม่ แม้ถูกกล่าวว่า "มาเถิดภิกษุ จงรับนิสสัย" ก็ควรพิจารณาความเป็นผู้ละอายของพระอาจารย์ผู้ให้นิสสัยเป็นเวลา ๔-๕ วันก่อนแล้วจึงรับนิสสัย

සචෙ ‘‘ථෙරො ලජ්ජී’’ති භික්ඛූනං සන්තිකෙ සුත්වා ආගතදිවසෙයෙව ගහෙතුකාමො හොති, ථෙරො පන ‘‘ආගමෙහි තාව, වසන්තො ජානිස්සසී’’ති කතිපාහං ආචාරං උපපරික්ඛිත්වා නිස්සයං දෙති, වට්ටති. පකතියා නිස්සයග්ගහණට්ඨානං ගතෙන තදහෙව ගහෙතබ්බො, එකදිවසම්පි පරිහාරො [Pg.314] නත්ථි. සචෙ පඨමයාමෙ ආචරියස්ස ඔකාසො නත්ථි, ඔකාසං අලභන්තො ‘‘පච්චූසසමයෙ ගහෙස්සාමී’’ති සයති, අරුණං උග්ගතම්පි න ජානාති, අනාපත්ති. සචෙ පන ‘‘ගණ්හිස්සාමී’’ති ආභොගං අකත්වා සයති, අරුණුග්ගමනෙ දුක්කටං. අගතපුබ්බං ඨානං ගතෙන ද්වෙ තීණි දිවසානි වසිත්වා ගන්තුකාමෙන අනිස්සිතෙන වසිතබ්බං. ‘‘සත්තාහං වසිස්සාමී’’ති ආලයං කරොන්තෙන පන නිස්සයො ගහෙතබ්බො. සචෙ ථෙරො ‘‘කිං සත්තාහං වසන්තස්ස නිස්සයෙනා’’ති වදති, පටික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය ලද්ධපරිහාරො හොති.

ถ้าภิกษุประสงค์จะรับนิสสัยในวันที่มาถึง เพราะได้ยินจากสำนักของภิกษุทั้งหลายว่า "พระเถระเป็นผู้ละอาย" แต่พระเถระกล่าวว่า "จงรอก่อน เมื่ออยู่ไปก็จะรู้เอง" แล้วพิจารณาอาจาระของภิกษุผู้จะรับนิสสัยสิ้นวันเล็กน้อยแล้วจึงให้นิสสัย เช่นนี้ย่อมควร ภิกษุผู้ไปถึงสถานที่รับนิสสัยตามปกติ ควรรับนิสสัยในวันนั้นเอง การป้องกันอาบัติแม้เพียงวันเดียวก็ไม่มี ถ้าในปฐมยามพระอาจารย์ไม่มีโอกาส ภิกษุผู้ไม่ได้รับโอกาสคิดว่า "จะรับในเวลาใกล้รุ่ง" แล้วนอนหลับไป แม้ไม่รู้ว่าอรุณขึ้นแล้ว ก็ไม่มีอาบัติ แต่ถ้าไม่ได้ตั้งใจว่า "จะรับ" แล้วนอนหลับไป เมื่ออรุณขึ้นย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้ไปถึงสถานที่ที่ไม่เคยไปมาก่อน อยู่ ๒-๓ วันแล้วประสงค์จะไปต่อ พึงอยู่โดยไม่ต้องถือนิสสัยได้ แต่ภิกษุผู้ทำความอาลัยว่า "จะอยู่ ๗ วัน" ควรรับนิสสัย ถ้าพระเถระกล่าวว่า "จะอยู่เพียง ๗ วัน จะรับนิสสัยไปทำไม" ภิกษุนั้นย่อมได้รับการยกเว้นตั้งแต่วันที่ถูกปฏิเสธเป็นต้นไป

අලජ්ජීනිස්සයවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของอลัชชี จบแล้ว

ගමිකාදිනිස්සයවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของภิกษุผู้เดินทางเป็นต้น

121. නිස්සයකරණීයොති කරණීයනිස්සයො, කරණීයො මයා නිස්සයො; ගහෙතබ්බොති අත්ථො. නිස්සයං අලභමානෙනාති අත්තනා සද්ධිං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නෙසු නිස්සයදායකෙ අසති නිස්සයං න ලභති නාම. එවං අලභන්තෙන අනිස්සිතෙන බහූනිපි දිවසානි ගන්තබ්බං. සචෙ පුබ්බෙපි නිස්සයං ගහෙත්වා වුත්ථපුබ්බං කඤ්චි ආවාසං පවිසති, එකරත්තං වසන්තෙනාපි නිස්සයො ගහෙතබ්බො. අන්තරාමග්ගෙ විස්සමන්තො වා සත්ථං පරියෙසන්තො වා කතිපාහං වසති, අනාපත්ති. අන්තොවස්සෙ පන නිබද්ධවාසං වසිතබ්බං, නිස්සයො ච ගහෙතබ්බො. නාවාය ගච්ඡන්තස්ස පන වස්සානෙ ආගතෙපි නිස්සයං අලභන්තස්ස අනාපත්ති.

๑๒๑. คำว่า นิสสัยที่ควรทำ คือ นิสสัยที่ควรทำ, นิสสัยอันเราพึงทำ, พึงถือเอาซึ่งนิสสัย ดังนี้อรรถ. คำว่า เมื่อไม่ได้นิสสัย คือ เมื่อไม่มีผู้ให้นิสสัยในบรรดาผู้เดินทางไกลร่วมกับตน ชื่อว่าไม่ได้นิสสัย. เมื่อไม่ได้อย่างนี้ ภิกษุผู้ไม่ได้นิสสัย พึงเดินทางไปได้หลายวัน. ถ้าหากเข้าไปสู่อาวาสบางแห่งที่เคยอยู่โดยถือเอานิสสัยมาแล้วในกาลก่อน, เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ภิกษุอาคันตุกะผู้อยู่เพียงคืนเดียว ก็พึงถือเอานิสสัย. ในระหว่างทาง พักผ่อนอยู่ หรือแสวงหากองเกวียนอยู่ พึงอยู่ได้สองสามวัน ไม่เป็นอาบัติ. แต่ในพรรษา พึงอยู่ประจำ และพึงถือเอานิสสัย. แต่สำหรับภิกษุผู้เดินทางด้วยเรือ แม้เมื่อฤดูฝนมาถึงแล้ว เมื่อไม่ได้นิสสัย ก็ไม่เป็นอาบัติ.

යාචියමානෙනාති තෙන ගිලානෙන යාචියමානෙන අනිස්සිතෙන වසිතබ්බං. සචෙ ‘‘යාචාහි ම’’න්ති වුච්චමානොපි ගිලානො මානෙන න යාචති, ගන්තබ්බං.

คำว่า เมื่อถูกขอร้อง คือ เมื่อถูกภิกษุอาพาธนั้นขอร้องให้อยู่ พึงอยู่ได้โดยไม่ต้องมีนิสสัย. ถ้าแม้เมื่อถูกกล่าวว่า "จงขอร้องเราเถิด" ภิกษุอาพาธนั้นไม่ขอร้องเพราะมานะ ก็พึงไปเสีย.

ඵාසු හොතීති සමථවිපස්සනානං පටිලාභවසෙන ඵාසු හොති. ඉමඤ්හි පරිහාරං නෙව සොතාපන්නො න සකදාගාමී අනාගාමී අරහන්තො ලභන්ති; න ථාමගතස්ස සමාධිනො වා විපස්සනාය වා ලාභී, විස්සට්ඨකම්මට්ඨානෙ පන බාලපුථුජ්ජනෙ කථාව නත්ථි. යස්ස ඛො පන සමථො වා විපස්සනා වා තරුණො හොති, අයං ඉමං පරිහාරං ලභති, පවාරණසඞ්ගහොපි එතස්සෙව අනුඤ්ඤාතො. තස්මා ඉමිනා පුග්ගලෙන ආචරියෙ පවාරෙත්වා ගතෙපි ‘‘යදා පතිරූපො නිස්සයදායකො ආගච්ඡිස්සති, තස්ස නිස්සාය වසිස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා පුන යාව [Pg.315] ආසාළ්හීපුණ්ණමා, තාව අනිස්සිතෙන වත්ථුං වට්ටති. සචෙ පන ආසාළ්හීමාසෙ ආචරියො නාගච්ඡති, යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බං.

คำว่า ย่อมผาสุก คือ ย่อมผาสุกด้วยอำนาจแห่งการได้สมถะและวิปัสสนา. แท้จริง พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ ย่อมไม่ได้การผ่อนผันนี้; ผู้ได้สมถะหรือวิปัสสนาที่ถึงกำลังแล้ว ก็ไม่ได้. ส่วนในปุถุชนผู้พาลที่ละกรรมฐานแล้ว ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. แต่โยคีบุคคลผู้มีสมถะหรือวิปัสสนาอ่อน ย่อมได้การผ่อนผันนี้, และการสงเคราะห์ด้วยปวารณา ก็ทรงอนุญาตแก่บุคคลนี้เท่านั้น. เพราะฉะนั้น บุคคลนี้ แม้อาจารย์ปวารณาแล้วไปแล้ว ก็พึงทำความนึกคิดว่า "เมื่อใดผู้ให้นิสสัยที่สมควรจะมา เราจักอาศัยท่านนั้นอยู่" แล้วพึงอยู่ได้โดยไม่ต้องมีนิสสัย จนกว่าจะถึงวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ. แต่ถ้าอาจารย์ไม่มาในเดือนอาสาฬหะ ก็พึงย้ายไปสู่อาวาสที่ได้นิสสัย.

122. ගොත්තෙනපි අනුස්සාවෙතුන්ති මහාකස්සපස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛොති එවං ගොත්තං වත්වා අනුස්සාවෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

๑๒๒. คำว่า พึงบอกกล่าวด้วยโคตร คือ เราอนุญาตให้บอกกล่าวโคตรอย่างนี้ว่า "เป็นอุปสัมปทาเปกขะของพระมหากัสสปะ" ดังนี้อรรถ.

123. ද්වෙ එකානුස්සාවනෙති ද්වෙ එකතො අනුස්සාවනෙ; එකෙන එකස්ස අඤ්ඤෙන ඉතරස්සාති එවං ද්වීහි වා ආචරියෙහි එකෙන වා එකක්ඛණෙ කම්මවාචං අනුස්සාවෙන්තෙහි උපසම්පාදෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

๑๒๓. คำว่า ภิกษุสองรูปบอกกล่าวพร้อมกัน คือ เราอนุญาตให้ทำอุปสมบทได้ โดยอาจารย์สองรูป หรืออาจารย์รูปเดียว บอกกล่าวกรรมวาจาพร้อมกัน สำหรับภิกษุผู้ขออุปสมบทรูปหนึ่งโดยอาจารย์รูปหนึ่ง และสำหรับอีกรูปหนึ่งโดยอาจารย์อีกรูปหนึ่ง ดังนี้อรรถ.

ද්වෙ තයො එකානුස්සාවනෙ කාතුං තඤ්ච ඛො එකෙන උපජ්ඣායෙනාති ද්වෙ වා තයො වා ජනෙ පුරිමනයෙනෙව එකතො අනුස්සාවනෙ කාතුං අනුජානාමි; තඤ්ච ඛො අනුස්සාවනකිරියං එකෙන උපජ්ඣායෙන අනුජානාමීති අත්ථො. තස්මා එකෙන ආචරියෙන ද්වෙ වා තයො වා අනුස්සාවෙතබ්බා. ද්වීහි වා තීහි වා ආචරියෙහි විසුං විසුං එකෙන එකස්සාති එවං එකප්පහාරෙනෙව ද්වෙ තිස්සො වා කම්මවාචා කාතබ්බා. සචෙ පන නානාචරියා නානුපජ්ඣායා හොන්ති, තිස්සත්ථෙරො සුමනත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං, සුමනත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං අනුස්සාවෙති, අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච ගණපූරකා හොන්ති, වට්ටති. සචෙ පන නානාඋපජ්ඣායා හොන්ති, එකො ආචරියො හොති, ‘‘නත්වෙව නානුපජ්ඣායෙනා’’ති පටික්ඛිත්තත්තා න වට්ටති. ඉදං සන්ධාය හි එස පටික්ඛෙපො.

คำว่า พึงทำภิกษุสองสามรูปให้บอกกล่าวพร้อมกัน โดยอุปัชฌาย์รูปเดียว คือ เราอนุญาตให้ทำภิกษุสองรูปหรือสามรูปให้บอกกล่าวพร้อมกันด้วยนัยก่อนนั่นแหละ; และเราอนุญาตการบอกกล่าวกรรมวาจานั้นโดยอุปัชฌาย์รูปเดียว ดังนี้อรรถ. เพราะฉะนั้น อาจารย์รูปเดียว พึงบอกกล่าวภิกษุผู้ขออุปสมบทสองรูปหรือสามรูปได้. หรืออาจารย์สองรูป หรืออาจารย์สามรูป พึงทำกรรมวาจาสองหรือสามกรรมวาจาพร้อมกันทีเดียว โดยอาจารย์รูปหนึ่งสำหรับภิกษุผู้ขออุปสมบทรูปหนึ่งอย่างนี้. แต่ถ้ามีอาจารย์ต่างกัน มีอุปัชฌาย์ต่างกัน พระติสสเถระบอกกล่าวสัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ และพระสุมนเถระบอกกล่าวสัทธิวิหาริกของพระติสสเถระ, และเป็นผู้ทำให้คณะบริบูรณ์ซึ่งกันและกัน ก็ควร. แต่ถ้ามีอุปัชฌาย์ต่างกัน และมีอาจารย์รูปเดียว ก็ไม่ควร เพราะถูกห้ามไว้ว่า "ไม่พึงมีอุปัชฌาย์ต่างกัน" แท้จริง การห้ามนี้มุ่งหมายถึงสิ่งนี้.

ගමිකාදිනිස්සයවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุแห่งนิสสัยมีภิกษุผู้จะไปเป็นต้น จบแล้ว.

උපසම්පදාවිධිකථා

เรื่องวิธีอุปสมบท

126. පඨමං උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බොති එත්ථ වජ්ජාවජ්ජං උපනිජ්ඣායතීති උපජ්ඣා, තං උපජ්ඣං; ‘‘උපජ්ඣායො මෙ භන්තෙ හොහී’’ති එවං වදාපෙත්වා ගාහාපෙතබ්බො. විත්ථායන්තීති විත්ථද්ධගත්තා හොන්ති. යං ජාතන්ති යං තව සරීරෙ ජාතං නිබ්බත්තං විජ්ජමානං, තං සඞ්ඝමජ්ඣෙ පුච්ඡන්තෙ සන්තං අත්ථීති වත්තබ්බන්තිආදි. උල්ලුම්පතු මන්ති උද්ධරතු මං.

๑๒๖. คำว่า พึงให้ถือเอาอุปัชฌาย์ก่อน ในคำนี้ คำว่า อุปัชฌาย์ คือ ผู้พิจารณาดูโทษและมิใช่โทษอย่างละเอียด หรือผู้พิจารณาดูใกล้ๆ. พึงให้ภิกษุผู้ขออุปสมบทกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าเถิด" แล้วพึงให้ถือเอาอุปัชฌาย์นั้น. คำว่า ย่อมขยาย คือ มีกายแข็งกระด้าง. คำว่า สิ่งใดเกิดแล้ว คือ สิ่งใดเกิดแล้ว บังเกิดแล้ว มีอยู่ปรากฏในร่างกายของท่าน, เมื่อภิกษุผู้สมมติถามในท่ามกลางสงฆ์ พึงบอกว่า "มี" ซึ่งสิ่งที่มีอยู่ปรากฏ ดังนี้เป็นต้น. คำว่า ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น คือ ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น.

උපසම්පදාවිධිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวิธีอุปสมบท จบแล้ว.

චත්තාරොනිස්සයාදිකථා

เรื่องนิสสัย ๔ เป็นต้น

128. තාවදෙවාති [Pg.316] උපසම්පන්නසමනන්තරමෙව. ඡායා මෙතබ්බාති එකපොරිසා වා ද්විපොරිසා වාති ඡායා මෙතබ්බා. උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බන්ති ‘‘වස්සානො හෙමන්තො ගිම්හො’’ති එවං උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බං. එත්ථ ච උතුයෙව උතුප්පමාණං. සචෙ වස්සානාදයො අපරිපුණ්ණා හොන්ති, යත්තකෙහි දිවසෙහි යස්ස යො උතු අපරිපුණ්ණො, තෙ දිවසෙ සල්ලක්ඛෙත්වා සො දිවසභාගො ආචික්ඛිතබ්බො. අථ වා ‘‘අයං නාම උතු, සො ච ඛො පරිපුණ්ණො වා අපරිපුණ්ණො වා’’ති එවං උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බං. ‘‘පුබ්බණ්හො වා සායන්හො වා’’ති එවං දිවසභාගො ආචික්ඛිතබ්බො. සඞ්ගීතීති ඉදමෙව සබ්බං එකතො කත්වා ‘‘ත්වං කිං ලභසි, කා තෙ ඡායා, කිං උතුප්පමාණං, කො දිවසභාගො’’ති පුට්ඨො ‘‘ඉදං නාම ලභාමි – වස්සං වා හෙමන්තං වා ගිම්හං වා, අයං මෙ ඡායා, ඉදං උතුප්පමාණං, අයං දිවසභාගොති වදෙය්‍යාසී’’ති එවං ආචික්ඛිතබ්බං.

๑๒๘. คำว่า ในขณะนั้นเอง คือ ในขณะที่บรรลุความเป็นพระภิกษุแล้วนั่นเอง. คำว่า พึงวัดเงา คือ พึงวัดเงาที่มีประมาณเท่าบุรุษหนึ่ง หรือประมาณเท่าบุรุษสอง. คำว่า พึงบอกประมาณแห่งฤดู คือ พึงบอกประมาณแห่งฤดูอย่างนี้ว่า "ฤดูฝน ฤดูหนาว ฤดูร้อน" และในบทว่า "พึงบอกประมาณแห่งฤดู" นี้ ฤดูนั่นแหละชื่อว่าประมาณแห่งฤดู. ถ้าฤดูฝนเป็นต้นยังไม่บริบูรณ์, เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงกำหนดวันเหล่านั้นที่ฤดูนั้นยังไม่บริบูรณ์สำหรับส่วนแห่งวันที่ภิกษุอุปสมบท แล้วพึงบอกส่วนแห่งวันนั้น. อีกนัยหนึ่ง พึงบอกประมาณแห่งฤดูอย่างนี้ว่า "ฤดูชื่อนี้ และฤดูนั้นบริบูรณ์แล้ว หรือยังไม่บริบูรณ์" พึงบอกส่วนแห่งวันอย่างนี้ว่า "เวลาเช้า หรือเวลาเย็น". คำว่า การสังคายนา คือ พึงบอกอย่างนี้ว่า "เมื่อถูกผู้อื่นถามว่า 'ท่านได้อะไร, เงาของท่านเป็นอย่างไร, ประมาณแห่งฤดูเป็นอย่างไร, ส่วนแห่งวันเป็นอย่างไร' พึงตอบว่า 'ข้าพเจ้าได้ชื่อนี้ – ได้ฤดูฝน หรือฤดูหนาว หรือฤดูร้อน, นี่คือเงาของข้าพเจ้า, นี่คือประมาณแห่งฤดู, นี่คือส่วนแห่งวัน' ดังนี้".

129. ඔහායාති ඡඩ්ඩෙත්වා. දුතියං දාතුන්ති උපසම්පදමාළකතො පරිවෙණං ගච්ඡන්තස්ස දුතියකං දාතුං අනුජානාමි, චත්තාරි ච අකරණීයානි ආචික්ඛිතුන්ති අත්ථො. පණ්ඩුපලාසොති පණ්ඩුවණ්ණො පත්තො. බන්ධනා පවුත්තොති වණ්ටතො පතිතො. අභබ්බො හරිතත්ථායාති පුන හරිතො භවිතුං අභබ්බො. පුථුසිලාති මහාසිලා.

๑๒๙. คำว่า ละทิ้ง คือ ทิ้งเสีย. คำว่า พึงให้รูปที่สอง คือ เราอนุญาตให้ให้สหายรูปที่สองแก่ภิกษุใหม่ผู้ไปสู่บริเวณจากโรงอุปสมบท และอนุญาตให้บอกปาราชิก ๔ ที่ไม่ควรประพฤติ ดังนี้อรรถ. คำว่า ใบไม้เหลือง คือ ใบไม้มีสีเหลืองซีด. คำว่า หลุดจากขั้ว คือ หล่นจากขั้ว. คำว่า ไม่สามารถเพื่อความเป็นของเขียว คือ ไม่สามารถที่จะกลับเป็นของเขียวได้อีก. คำว่า แผ่นหินใหญ่ คือ หินก้อนใหญ่.

130. අලබ්භමානාය සාමග්ගියා අනාපත්ති සම්භොගෙ සංවාසෙති යාව තස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මකරණත්ථාය සාමග්ගී න ලබ්භති, තාව තෙන සද්ධිං සම්භොගෙ ච උපොසථපවාරණාදිකරණභෙදෙ සංවාසෙ ච අනාපත්තීති. සෙසං සබ්බත්ථ මහාවිභඞ්ගෙ වුත්තානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙවාති.

๑๓๐. ไม่มีอาบัติในการอยู่ร่วมกันและบริโภคร่วมกัน เพราะความพร้อมเพรียงของสงฆ์ยังไม่ได้ ตราบใดที่ความพร้อมเพรียงของสงฆ์ยังไม่ได้เพื่อทำอุเขปนียกรรมแก่พระภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้น ตราบนั้นไม่มีอาบัติในการบริโภคปัจจัยร่วมกันและในการอยู่ร่วมกันอันมีประเภทแห่งการทำอุโบสถ ปวารณาเป็นต้นกับพระภิกษุนั้น. บทที่เหลือในเรื่องทั้งปวงเป็นของปรากฏอยู่แล้ว เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายโดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในมหาวิภังค์.

චත්තාරොනිස්සයාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องนิสัย ๔ เป็นต้น จบแล้ว.

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

ද්වාසත්තතිඅධිකවත්ථුසතපටිමණ්ඩිතස්ස මහාඛන්ධකස්ස

แห่งมหาวรรคอันประดับด้วยเรื่องราวหนึ่งร้อยกับเจ็ดสิบสองเรื่อง

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาที่อธิบายอรรถ จบแล้ว.

මහාඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งมหาวรรค จบแล้ว.

2. උපොසථක්ඛන්ධකං

๒. อุโบสถขันธกะ

සන්නිපාතානුජානනාදිකථා

เรื่องการอนุญาตให้ประชุมเป็นต้น

132. උපොසථක්ඛන්ධකෙ [Pg.317] – අඤ්ඤතිත්ථියාති එත්ථ තිත්ථං වුච්චති ලද්ධි; අඤ්ඤං තිත්ථං අඤ්ඤතිත්ථං; අඤ්ඤතිත්ථං එතෙසං අත්ථීති අඤ්ඤතිත්ථියා; ඉතො අඤ්ඤලද්ධිකාති වුත්තං හොති. ධම්මං භාසන්තීති යං තෙසං කත්තබ්බාකත්තබ්බං, තං කථෙන්ති. තෙ ලභන්තීති තෙ මනුස්සා ලභන්ති. මූගසූකරාති ථූලසරීරසූකරා.

๑๓๒. ในอุโบสถขันธกะ – ในบทว่า อัญญะติถิยา นี้ คำว่า ติฏฐะ หมายถึง ลัทธิ; ลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนา ชื่อว่า อัญญะติฏฐะ; ปริพาชกเหล่านั้นชื่อว่า อัญญะติถิยะ เพราะมีลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนาอยู่ดังนี้ ย่อมกล่าวว่า ปริพาชกผู้มีลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนานี้. บทว่า ธัมมัง ภาสันติ ดังนี้ คือ ย่อมแสดงกรรมดีกรรมชั่วอันใดที่ควรทำและไม่ควรทำแก่คนเหล่านั้น. บทว่า เต ลับภันติ ดังนี้ คือ มนุษย์เหล่านั้นย่อมได้. บทว่า มูคะสูกะรา ดังนี้ คือ สุกรที่มีร่างกายอ้วนพี.

135. අනජ්ඣාපන්නො වා හොති ආපජ්ජිත්වා වා වුට්ඨිතොති එත්ථ යං ආපත්තිං භික්ඛු අනජ්ඣාපන්නො වා හොති, ආපජ්ජිත්වා වා වුට්ඨිතො, අයං අසන්තී නාම ආපත්තීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. සම්පජානමුසාවාදෙ කිං හොතීති ය්වායං සම්පජානමුසාවාදො අස්ස හොතීති වුත්තො, සො ආපත්තිතො කිං හොති, කතරා ආපත්ති හොතීති අත්ථො. දුක්කටං හොතීති දුක්කටාපත්ති හොති; සා ච ඛො න මුසාවාදලක්ඛණෙන; භගවතො පන වචනෙන වචීද්වාරෙ අකිරියසමුට්ඨානා ආපත්ති හොතීති වෙදිතබ්බා. වක්ඛති හි –

๑๓๕. ในบทว่า อะนัชฌาปันโน วา โหติ อาปัชชิตวา วา วุฏฐิโต ดังนี้ พึงทราบอรรถว่า อาบัติใดที่ภิกษุยังไม่ถึงแล้วก็ดี ถึงแล้วลุกขึ้นแล้วก็ดี อาบัตินี้ชื่อว่า อะสันตี. ในบทว่า สัมปะชานะมุสาวาเท กิง โหติ ดังนี้ อรรถว่า สัมปชานมุสาวาทอันใดที่กล่าวแล้วว่าย่อมเป็นดังนี้ สัมปชานมุสาวาทนั้นเป็นอาบัติอะไร เป็นอาบัติอะไร. ในบทว่า ทุกกะฏัง โหติ ดังนี้ คือ เป็นอาบัติทุกกฏ; และอาบัติทุกกฏนั้นย่อมไม่เป็นเพราะลักษณะแห่งมุสาวาท; แต่พึงทราบว่าย่อมเป็นอาบัติทุกกฏมีสมุฏฐานคือการไม่ทำคำพูดที่ควรทำในวจีทวาร เพราะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค. เพราะว่าพระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า –

‘‘අනාලපන්තො මනුජෙන කෙනචි,වාචාගිරං නො ච පරෙ භණෙය්‍ය;

ආපජ්ජෙය්‍ය වාචසිකං න කායිකං,පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 479);

ภิกษุใดไม่พูดกับมนุษย์คนใดคนหนึ่งด้วยวาจา และไม่พึงพูดเสียงพูดโดยมุ่งหมายคนอื่นนอกจากคู่สนทนา ผู้นั้นพึงต้องอาบัติที่เกิดในวจีทวาร ไม่ใช่อาบัติที่เกิดในกายทวาร ปัญหานี้อันนักปราชญ์ผู้ชำนาญในพระวินัยคิดแล้ว ดังนี้. (ปริวาร ๔๗๙)

අන්තරායිකොති අන්තරායකරො. කිස්ස ඵාසු හොතීති කිමත්ථාය ඵාසු හොති. පඨමස්ස ඣානස්ස අධිගමායාති පඨමස්ස ඣානස්ස අධිගමනත්ථාය තස්ස භික්ඛුනො ඵාසු හොති සුඛං හොති. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉති භගවා උද්දෙසතො ච නිද්දෙසතො ච පඨමං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං දස්සෙසි.

บทว่า อันตะรายิโก ดังนี้ คือ เป็นผู้ทำอันตราย. บทว่า กิสสะ ผาสุ โหติ ดังนี้ คือ ความผาสุกย่อมเป็นเพื่อประโยชน์อะไร. บทว่า ปะฐะมัสสะ ฌานัสสะ อะธิคะมายะ ดังนี้ คือ ความผาสุกย่อมเป็นความสุขหรือความสะดวกของภิกษุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การได้ซึ่งปฐมฌาน. ระเบียบนี้พึงรู้ในบททั้งปวง. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงซึ่งปาติโมกขุทเทสก่อนอื่น ทั้งโดยอุทเทสหรือโดยย่อ และทั้งโดยนิทเทสหรือโดยการแสดงโดยพิสดาร.

136. දෙවසිකන්ති දිවසෙ දිවසෙ. චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වාති එකස්ස උතුනො තතියෙ ච සත්තමෙ ච පක්ඛෙ ද්වික්ඛත්තුං චාතුද්දසෙ අවසෙසෙ ඡක්ඛත්තුං පන්නරසෙ; අයං තාව එකො අත්ථො. අයං පන පකතිචාරිත්තවසෙන [Pg.318] වුත්තො ‘‘සකිං පක්ඛස්ස චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා’’ති වචනතො පන තථාරූපෙ පච්චයෙ සති යස්මිං තස්මිං චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා උද්දිසිතුං වට්ටති, ආවාසිකානං භික්ඛූනං චාතුද්දසො හොති, ආගන්තුකානං පන්නරසො. සචෙ ආවාසිකා බහුතරා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බ’’න්ති වචනතොපි චෙතං වෙදිතබ්බං.

๑๓๖. บทว่า เทวะสิกัง ดังนี้ คือ ในวันทุกวัน. บทว่า จาตุททะเส วา ปันนะระเส วา ดังนี้ คือ ในปักษ์ที่สามและที่เจ็ดแห่งฤดูหนึ่ง ทำในวัน ๑๔ ค่ำสองครั้ง และในปักษ์ที่เหลือจากปักษ์ที่สามและเจ็ด ทำในวัน ๑๕ ค่ำหกครั้ง; อรรถนี้เป็นอรรถอย่างหนึ่งก่อนวิกติจริต. แต่อรรถนี้กล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งจริตอันเป็นปกติ. แต่เพราะพระดำรัสว่า "ครั้งหนึ่งในปักษ์ ในวัน ๑๔ ค่ำหรือ ๑๕ ค่ำ" เมื่อมีเหตุมีสภาพที่ควรทำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ สลับกันได้เช่นนั้น ย่อมควรเพื่อแสดงในวัน ๑๔ ค่ำวันใดวันหนึ่ง หรือในวัน ๑๕ ค่ำวันใดวันหนึ่ง. และพึงทราบอรรถนี้เพราะพระดำรัสว่า "ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำมีมากกว่า ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ" (หมายถึง ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ภิกษุอาคันตุกะก็พึงทำ ๑๔ ค่ำตาม).

සීමානුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตสีมา

138. පඨමං නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බාති විනයධරෙන පුච්ඡිතබ්බං ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති? පබ්බතො භන්තෙති. පුන විනයධරෙන ‘‘එසො පබ්බතො නිමිත්ත’’න්ති එවං නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. ‘‘එතං පබ්බතං නිමිත්තං කරොම, කරිස්සාම, නිමිත්තං කතො, නිමිත්තං හොතු, හොති භවිස්සතී’’ති එවං පන කිත්තෙතුං න වට්ටති. පාසාණාදීසුපි එසෙව නයො. පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, දක්ඛිණාය දිසාය, දක්ඛිණාය අනුදිසාය, පච්ඡිමාය දිසාය, පච්ඡිමාය අනුදිසාය, උත්තරාය දිසාය, උත්තරාය අනුදිසාය, කිං නිමිත්තං? උදකං භන්තෙ. එතං උදකං නිමිත්තන්ති එත්ථ පන අට්ඨත්වා පුන පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං. පබ්බතො භන්තෙ. එසො පබ්බතො නිමිත්තන්ති එවං පඨමං කිත්තිතනිමිත්තං කිත්තෙත්වාව ඨපෙතබ්බං. එවඤ්හි නිමිත්තෙන නිමිත්තං ඝටිතං හොති. එවං නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා අථානන්තරං වුත්තාය කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. කම්මවාචාපරියොසානෙ නිමිත්තානං අන්තො සීමා හොති, නිමිත්තානි සීමතො බහි හොන්ති. තත්ථ නිමිත්තානි සකිං කිත්තිතානිපි කිත්තිතානෙව හොන්ති. අන්ධකට්ඨකථායං පන තික්ඛත්තුං සීමමණ්ඩලං සම්බන්ධන්තෙන නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බන්ති වුත්තං. ‘‘පබ්බතො භන්තෙති…පෙ… උදකං භන්තෙ’’ති එවං පන උපසම්පන්නො වා ආචික්ඛතු අනුපසම්පන්නො වා වට්ටතියෙව.

๑๓๘. บทว่า ปะฐะมัง นิมิตตา กิตเตตัพพา ดังนี้ คือ อันพระวินัยธรพึงถามว่า "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร?" พึงบอกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา." อีกครั้ง อันพระวินัยธรพึงบอกกล่าวนิมิตดังนี้ว่า "ภูเขานั้นเป็นนิมิต." แต่ไม่ควรเพื่อบอกกล่าวอย่างนี้ว่า "เราทำภูเขานี้เป็นนิมิต, เราจักทำภูเขานี้เป็นนิมิต, ภูเขานี้ทำเป็นนิมิตแล้ว, ภูเขานี้จงเป็นนิมิต, ภูเขานี้เป็นนิมิต ย่อมเป็น, ภูเขานี้เป็นนิมิต จักเป็น." แม้ในนิมิตมีหินเป็นต้นก็เป็นนัยนี้แหละ. แต่ว่า ในทิศตะวันออกเฉียงใต้, ในทิศใต้, ในทิศตะวันตกเฉียงใต้, ในทิศตะวันตก, ในทิศตะวันตกเฉียงเหนือ, ในทิศเหนือ, ในทิศตะวันออกเฉียงเหนือ, นิมิตอะไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำ. ในบทว่า น้ำนั้นเป็นนิมิต ดังนี้ ไม่หยุดอยู่ แต่หลังจากบอกกล่าวนิมิตที่กล่าวแล้วครั้งแรกดังนี้ว่า "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา. ภูเขานั้นเป็นนิมิต" แล้วเท่านั้น อันพระวินัยธรพึงตั้งอยู่. เพราะเมื่อนิมิตที่กล่าวแล้วครั้งแรกถูกกล่าวซ้ำดังนี้ นิมิตหลังย่อมเชื่อมต่อกับนิมิตแรก. ดังนี้ เมื่อบอกกล่าวนิมิตทั้งหลายแล้ว หลังจากนั้นพึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจาสีมาสัมมุติที่พระบาลีตรัสไว้แล้ว. เมื่อกรรมวาจาจบลง สีมาย่อมอยู่ภายในนิมิตทั้งหลาย, นิมิตทั้งหลายย่อมอยู่ภายนอกสีมา. ในการสมมติสีมานั้น นิมิตทั้งหลายแม้ถูกบอกกล่าวครั้งเดียวย่อมเป็นอันบอกกล่าวแล้วเท่านั้น. แต่ในอรรถกถาอันธกะกล่าวไว้ว่า "อันผู้เชื่อมต่อบริเวณสีมาด้วยนิมิตสามครั้ง พึงบอกกล่าวนิมิต." แต่ว่า พระอุปสัมบันก็ดี คนหรือสามเณรผู้ไม่อุปสมบทแล้วก็ดี จงบอกดังนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา...เป็นต้น...ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำ" ย่อมควรเท่านั้น.

ඉදානි පබ්බතනිමිත්තාදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො – තිවිධො පබ්බතො, සුද්ධපංසුපබ්බතො, සුද්ධපාසාණපබ්බතො, උභයමිස්සකොති. සො තිවිධොපි වට්ටති. වාලිකරාසි පන න වට්ටති. ඉතරොපි හත්ථිප්පමාණතො ඔමකතරො න වට්ටති. හත්ථිප්පමාණතො පන පට්ඨාය සිනෙරුප්පමාණොපි වට්ටති. සචෙ චතූසු දිසාසු චත්තාරො තීසු වා තයො පබ්බතා හොන්ති, චතූහි වා තීහි වා පබ්බතනිමිත්තෙහි එව සම්මන්නිතුං වට්ටති. ද්වීහි පන නිමිත්තෙහි එකෙන [Pg.319] වා සම්මන්නිතුං න වට්ටති. ඉතො පරෙසු පාසාණනිමිත්තාදීසුපි එසෙව නයො. තස්මා පබ්බතනිමිත්තං කරොන්තෙන පුච්ඡිතබ්බං ‘‘එකාබද්ධො න එකාබද්ධො’’ති. සචෙ එකාබද්ධො හොති, න කාතබ්බො. තඤ්හි චතූසු වා අට්ඨසු වා දිසාසු කිත්තෙන්තෙනාපි එකමෙව නිමිත්තං කිත්තිතං හොති, තස්මා යො එවං චක්කසණ්ඨානෙන විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතො පබ්බතො, තං එකදිසාය කිත්තෙත්වා අඤ්ඤාසු දිසාසු තං බහිද්ධා කත්වා අන්තො අඤ්ඤානි නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි.

บัดนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในนิมิตภูเขาเป็นต้นดังนี้ ภูเขามี ๓ ชนิด คือ ภูเขาดินล้วน ภูเขาหินล้วน และภูเขาที่ปนกันทั้งสองอย่าง ภูเขาทั้ง ๓ ชนิดนั้นใช้ได้ แต่กองทรายใช้ไม่ได้ ภูเขาชนิดอื่นที่ต่ำกว่าขนาดเท่าช้าง (๗ ศอกคืบ) ก็ใช้ไม่ได้ แต่ภูเขาที่มีขนาดตั้งแต่เท่าช้างขึ้นไปจนถึงขนาดเท่าภูเขาสิเนรุก็ใช้ได้ ถ้ามีภูเขาสี่ลูกในสี่ทิศ หรือสามลูกในสามทิศ ก็ควรสมมติด้วยนิมิตภูเขาสี่ลูกหรือสามลูกนั้นได้ แต่จะสมมติด้วยนิมิตสองลูกหรือลูกเดียวไม่ได้ ในนิมิตหินเป็นต้นที่เหลือจากนี้ก็มีนัยเดียวกัน เพราะฉะนั้น เมื่อจะทำนิมิตภูเขา ภิกษุผู้เป็นวินัยธรพึงถามว่า “เป็นภูเขาที่ต่อเนื่องกันหรือว่าไม่ต่อเนื่องกัน” ถ้าเป็นภูเขาที่ต่อเนื่องกัน ก็ไม่ควรทำเป็นนิมิต เพราะแม้จะประกาศนิมิตนั้นในสี่ทิศหรือแปดทิศ ก็ถือว่าเป็นนิมิตเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น ภูเขาใดที่ตั้งล้อมรอบวิหาร (ที่จะสมมติสีมา) เป็นรูปวงกลม พึงประกาศภูเขานั้นเป็นนิมิตในทิศหนึ่ง แล้วในทิศอื่น ๆ พึงให้นิมิตนั้นอยู่ภายนอก และพึงประกาศนิมิตอื่น ๆ ภายใน

සචෙ පබ්බතස්ස තතියභාගං වා උපඩ්ඪං වා අන්තොසීමාය කත්තුකාමා හොන්ති, පබ්බතං අකිත්තෙත්වා යත්තකං පදෙසං අන්තො කත්තුකාමා, තස්ස පරතො තස්මිංයෙව පබ්බතෙ ජාතරුක්ඛවම්මිකාදීසු අඤ්ඤතරං නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. සචෙ එකයොජනද්වියොජනප්පමාණං සබ්බං පබ්බතං අන්තො කත්තුකාමා හොන්ති, පබ්බතස්ස පරතො භූමියං ජාතරුක්ඛවම්මිකාදීනි නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි.

ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ส่วนที่สามหรือครึ่งหนึ่งของภูเขาอยู่ในภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น โดยไม่ประกาศภูเขาเป็นนิมิต พึงประกาศนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาต้นไม้ที่เกิดแล้ว จอมปลวกเป็นต้น บนภูเขานั้นเอง ณ ภายนอกเขตที่ประสงค์จะให้เป็นภายในสีมานั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ภูเขาทั้งลูกที่มีขนาดหนึ่งโยชน์หรือสองโยชน์อยู่ในภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงประกาศนิมิตต้นไม้ที่เกิดแล้ว จอมปลวกเป็นต้น บนพื้นดินที่อยู่ภายนอกภูเขานั้น

පාසාණනිමිත්තෙ – අයගුළොපි පාසාණසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති, තස්මා යො කොචි පාසාණො වට්ටති. පමාණතො පන හත්ථිප්පමාණො පබ්බතසඞ්ඛ්‍යං ගතො, තස්මා සො න වට්ටති. මහාගොණමහාමහිංසප්පමාණො පන වට්ටති. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන ද්වත්තිංසපලගුළපිණ්ඩපරිමාණො වට්ටති. තතො ඛුද්දකතරො ඉට්ඨකා වා මහන්තීපි න වට්ටති. අනිමිත්තුපගපාසාණරාසිපි න වට්ටති, පගෙව පංසුවාලිකරාසි. භූමිසමො ඛලමණ්ඩලසදිසො පිට්ඨිපාසාණො වා භූමිතො ඛාණුකො විය උට්ඨිතපාසාණො වා හොති, සොපි පමාණුපගො චෙ වට්ටති. පිට්ඨිපාසාණො අතිමහන්තොපි පාසාණසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති, තස්මා සචෙ මහතො පිට්ඨිපාසාණස්ස එකප්පදෙසං අන්තොසීමාය කත්තුකාමා හොන්ති, තං අකිත්තෙත්වා තස්සුපරි අඤ්ඤො පාසාණො කිත්තෙතබ්බො. සචෙ පිට්ඨිපාසාණුපරි විහාරං කරොන්ති, විහාරමජ්ඣෙන වා පිට්ඨිපාසාණො විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡති, එවරූපො පිට්ඨිපාසාණො න වට්ටති. සචෙ හි තං කිත්තෙන්ති, නිමිත්තස්ස උපරි විහාරො හොති, නිමිත්තඤ්ච නාම බහිසීමාය හොති, විහාරොපි බහිසීමායං ආපජ්ජති. විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතපිට්ඨිපාසාණො එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න කිත්තෙතබ්බො.

ในนิมิตหิน แม้ก้อนเหล็กก็จัดเข้าในประเภทหิน เพราะฉะนั้น หินใด ๆ ก็ใช้ได้ แต่โดยขนาด หินที่มีขนาดเท่าช้าง (๗ ศอกคืบ) จัดเป็นภูเขาแล้ว เพราะฉะนั้น หินนั้นจึงใช้ไม่ได้ ส่วนหินที่มีขนาดเท่าโคใหญ่หรือกระบือใหญ่ใช้ได้ โดยประมาณต่ำสุด หินที่มีขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปัลละ ใช้ได้ หินที่เล็กกว่านั้น หรืออิฐ แม้จะใหญ่ ก็ใช้ไม่ได้ กองหินที่ไม่จัดเป็นนิมิตก็ใช้ไม่ได้ ยิ่งกว่านั้น กองดินและกองทรายก็ใช้ไม่ได้ หินแผ่นที่ราบเสมอกับพื้นดินเหมือนลานนวดข้าว หรือหินที่โผล่ขึ้นจากพื้นดินเหมือนตอไม้ก็มีอยู่ แม้หินแผ่นหรือหินโผล่นั้น ถ้ามีขนาดตามที่กำหนด (คือขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปัลละ) ก็ใช้ได้ หินแผ่นแม้จะใหญ่มากก็จัดเข้าในประเภทหิน เพราะฉะนั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ส่วนหนึ่งของหินแผ่นใหญ่เป็นภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น โดยไม่ประกาศหินแผ่นนั้น พึงประกาศหินก้อนอื่นที่อยู่บนหินแผ่นนั้นเป็นนิมิต ถ้าภิกษุทั้งหลายสร้างวิหารบนหินแผ่น หรือหินแผ่นนั้นทะลุผ่านกลางวิหาร หินแผ่นเช่นนั้นใช้ไม่ได้ เพราะถ้าประกาศหินแผ่นนั้นเป็นนิมิต วิหารก็จะอยู่บนนิมิต และนิมิตนั้นพึงอยู่ภายนอกสีมา วิหารก็จะกลายเป็นอยู่ภายนอกสีมาด้วย เพราะฉะนั้น หินแผ่นเช่นนั้นจึงใช้ไม่ได้ หินแผ่นที่ตั้งล้อมรอบวิหาร เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก

වනනිමිත්තෙ – තිණවනං වා තචසාරතාලනාළිකෙරාදිරුක්ඛවනං වා න වට්ටති. අන්තොසාරානං පන සාකසාලාදීනං අන්තොසාරමිස්සකානං වා රුක්ඛානං [Pg.320] වනං වට්ටති, තඤ්ච ඛො හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන චතුපඤ්චරුක්ඛමත්තම්පි තතො ඔරං න වට්ටති, පරං යොජනසතිකම්පි වට්ටති. සචෙ පන වනමජ්ඣෙ විහාරං කරොන්ති, වනං න කිත්තෙතබ්බං. එකදෙසං අන්තොසීමාය කත්තුකාමෙහිපි වනං අකිත්තෙත්වා තත්ථ රුක්ඛපාසාණාදයො කිත්තෙතබ්බා. විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතවනං එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න කිත්තෙතබ්බං.

ในนิมิตป่า ป่าหญ้า หรือป่าไม้ที่มีเปลือกเป็นแก่น เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น ไม่ควรทำเป็นนิมิต แต่ป่าไม้ที่มีแก่นภายใน เช่น ต้นสัก ต้นสาละเป็นต้น หรือป่าไม้ที่ปนกับไม้มีแก่นภายใน ใช้ได้ และป่านั้น โดยประมาณต่ำสุด แม้มีเพียงสี่ห้าต้นก็ใช้ได้ น้อยกว่านั้นใช้ไม่ได้ มากกว่านั้นแม้ร้อยโยชน์ก็ใช้ได้ แต่ถ้าสร้างวิหารกลางป่า ก็ไม่ควรประกาศป่านั้นเป็นนิมิต แม้ภิกษุทั้งหลายที่ประสงค์จะให้ส่วนหนึ่งของป่าเป็นภายในสีมา ก็ไม่ควรประกาศป่านั้น แต่พึงประกาศต้นไม้ หินเป็นต้น ในป่านั้นเป็นนิมิต ป่าที่ตั้งล้อมรอบวิหาร เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก

රුක්ඛනිමිත්තෙ – තචසාරො තාලනාළිකෙරාදිරුක්ඛො න වට්ටති, අන්තොසාරො ජීවමානකො අන්තමසො උබ්බෙධතො අට්ඨඞ්ගුලො පරිණාහතො සූචිදණ්ඩකප්පමාණොපි වට්ටති, තතො ඔරං න වට්ටති, පරං ද්වාදසයොජනො සුප්පතිට්ඨිතනිග්‍රොධොපි වට්ටති. වංසනළකසරාවාදීසු බීජං රොපෙත්වා වඩ්ඪාපිතො පමාණුපගොපි න වට්ටති. තතො අපනෙත්වා පන තඞ්ඛණම්පි භූමියං රොපෙත්වා කොට්ඨකං කත්වා උදකං ආසිඤ්චිත්වා කිත්තෙතුං වට්ටති. නවමූලසාඛානිග්ගමනං අකාරණං. ඛන්ධං ඡින්දිත්වා රොපිතෙ පන එතං යුජ්ජති. කිත්තෙන්තෙන ච ‘‘රුක්ඛො’’තිපි වත්තුං වට්ටති, ‘‘සාකරුක්ඛොතිපි සාලරුක්ඛො’’තිපි. එකාබද්ධං පන සුප්පතිට්ඨිතනිග්‍රොධසදිසං එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ කිත්තෙතුං න වට්ටති.

ในนิมิตต้นไม้ ต้นไม้ที่มีเปลือกเป็นแก่น เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น ใช้ไม่ได้ ต้นไม้ที่มีแก่นภายในที่ยังมีชีวิตอยู่ โดยต่ำสุดมีความสูงแปดนิ้ว และมีเส้นรอบวงเท่าด้ามเหล็กจาร ก็ใช้ได้ น้อยกว่านั้นใช้ไม่ได้ มากกว่านั้นแม้ต้นไทรที่ตั้งมั่นดีแล้วขนาดสิบสองโยชน์ก็ใช้ได้ ต้นไม้ที่ปลูกเมล็ดในกระบอกไม้ไผ่ ปล้องอ้อ หรือภาชนะดินเป็นต้น แล้วเจริญเติบโตจนได้ขนาด ก็ใช้ไม่ได้ แต่ถ้าถอนออกจากกระบอกไม้ไผ่เป็นต้นนั้น แล้วปลูกลงในดินในขณะที่จะสมมติสีมานั้น ทำเป็นโคกดินแล้วรดน้ำ ก็ใช้ประกาศเป็นนิมิตได้ การแตกรากและกิ่งใหม่ไม่ใช่เหตุ (คือไม่ต้องรอให้แตกรากหรือกิ่งใหม่) แต่ในกรณีที่ปลูกโดยการตัดลำต้นแล้วปลูก สิ่งนี้ (การแตกรากและกิ่งใหม่) ย่อมสมควร และผู้ประกาศนิมิตจะกล่าวว่า “ต้นไม้” ก็ได้ หรือจะกล่าวว่า “ต้นสัก” หรือ “ต้นสาละ” ก็ได้ แต่ต้นไม้ที่ต่อเนื่องกันเหมือนต้นไทรที่ตั้งมั่นดีแล้ว เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก

මග්ගනිමිත්තෙ – අරඤ්ඤඛෙත්තනදීතළාකමග්ගාදයො න වට්ටන්ති, ජඞ්ඝමග්ගො වා සකටමග්ගො වා වට්ටති, යො නිබ්බිජ්ඣිත්වා ද්වෙ තීණි ගාමන්තරානි ගච්ඡති. යො පන ජඞ්ඝමග්ගො සකටමග්ගතො ඔක්කමිත්වා පුන සකටමග්ගමෙව ඔතරති, යෙ වා ජඞ්ඝමග්ගසකටමග්ගා අවළඤ්ජා, තෙ න වට්ටන්ති. ජඞ්ඝසත්ථසකටසත්ථෙහි වළඤ්ජියමානායෙව වට්ටන්ති. සචෙ ද්වෙ මග්ගා නික්ඛමිත්වා පච්ඡා සකටධුරමිව එකීභවන්ති, ද්විධා භින්නට්ඨානෙ වා සම්බන්ධට්ඨානෙ වා සකිං කිත්තෙත්වා පුන න කිත්තෙතබ්බා, එකාබද්ධනිමිත්තඤ්හෙතං හොති.

ในนิมิตทาง ทางป่า ทางนา ทางแม่น้ำ ทางสระน้ำเป็นต้น ใช้ไม่ได้ ทางเดินเท้าหรือทางเกวียนที่ทะลุผ่านหมู่บ้านสองหรือสามหมู่บ้านใช้ได้ แต่ทางเดินเท้าที่แยกออกจากทางเกวียนแล้วกลับไปรวมกับทางเกวียนอีก หรือทางเดินเท้าและทางเกวียนที่ไม่ได้ใช้สัญจรไปมานั้นใช้ไม่ได้ เฉพาะทางเดินเท้าและทางเกวียนที่พวกคนเดินเท้าและพวกเกวียนใช้สัญจรไปมาเท่านั้นที่ใช้ได้ ถ้าทางสองสายแยกออกไปแล้วกลับมารวมกันเหมือนงอนเกวียน เมื่อประกาศนิมิตครั้งเดียว ณ จุดที่แยกกันหรือจุดที่รวมกันแล้ว ไม่ควรประกาศอีก เพราะนิมิตนี้เป็นนิมิตที่ต่อเนื่องกัน

සචෙ විහාරං පරික්ඛිපිත්වා චත්තාරො මග්ගා චතූසු දිසාසු ගච්ඡන්ති, මජ්ඣෙ එකං කිත්තෙත්වා අපරං කිත්තෙතුං න වට්ටති. එකාබද්ධනිමිත්තඤ්හෙතං හොති. කොණං නිබ්බිජ්ඣිත්වා ගතමග්ගං පන පරභාගෙ කිත්තෙතුං වට්ටති. විහාරමජ්ඣෙන නිබ්බිජ්ඣිත්වා ගතමග්ගො පන න කිත්තෙතබ්බො. කිත්තිතෙ නිමිත්තස්ස උපරි විහාරො හොති. සචෙ සකටමග්ගස්ස අන්තිමචක්කමග්ගං නිමිත්තං කරොන්ති, මග්ගො බහිසීමාය හොති. සචෙ බාහිරචක්කමග්ගං නිමිත්තං කරොන්ති, බාහිරචක්කමග්ගොව බහිසීමාය හොති, සෙසං අන්තොසීමං භජති. මග්ගං [Pg.321] කිත්තෙන්තෙන ‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො’’ති දසසු යෙන කෙනචි නාමෙන කිත්තෙතුං වට්ටති. පරිඛාසණ්ඨානෙන විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ගතමග්ගො එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ කිත්තෙතුං න වට්ටති.

ถ้าถนน ๔ สายล้อมรอบวิหารไปในทิศทั้ง ๔ ไม่ควรสวดบอกถนนสายหนึ่งที่อยู่ตรงกลางแล้วสวดบอกอีกสายหนึ่ง เพราะถนนนี้เป็นนิมิตที่ต่อเนื่องกันเป็นอันเดียว แต่ถนนที่ตัดผ่านมุมวิหารไปนั้น ควรบอกในส่วนที่อยู่นอกวิหาร ส่วนถนนที่ตัดผ่านกลางวิหารไปนั้น ไม่ควรสวดบอก หากสวดบอกไป วิหารจะตั้งอยู่บนนิมิต ถ้าทำรอยล้อเกวียนด้านในของทางเกวียนเป็นนิมิต ทางเกวียนทั้งหมดจะอยู่นอกสีมา ถ้าทำรอยล้อเกวียนด้านนอกเป็นนิมิต รอยล้อเกวียนด้านนอกเท่านั้นจะอยู่นอกสีมา ส่วนที่เหลือจะนับเข้าในสีมา เมื่อจะสวดบอกถนนเป็นนิมิต ควรบอกด้วยชื่อใดชื่อหนึ่งในบรรดาชื่อ ๑๐ ชื่อของถนน เช่น "มัคโค ปันโถ ปโถ ปัจโจ" ส่วนถนนที่ล้อมรอบวิหารมีลักษณะเหมือนคูน้ำนั้น สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก

වම්මිකනිමිත්තෙ – හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන තං දිවසං ජාතො අට්ඨඞ්ගුලුබ්බෙධො ගොවිසාණප්පමාණොපි වම්මිකො වට්ටති, තතො ඔරං න වට්ටති, පරං හිමවන්තපබ්බතසදිසොපි වට්ටති. විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතං පන එකාබද්ධං එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ කිත්තෙතුං න වට්ටති.

ในนิมิตที่เป็นจอมปลวก โดยกำหนดอย่างต่ำ จอมปลวกที่เกิดขึ้นในวันนั้น มีความสูง ๘ นิ้ว หรือมีขนาดเท่าเขาโค ก็ใช้ได้ ต่ำกว่านั้นใช้ไม่ได้ สูงกว่านั้น แม้เท่าภูเขาหิมพานต์ก็ใช้ได้ แต่จอมปลวกที่ต่อเนื่องเป็นอันเดียวกันซึ่งตั้งล้อมรอบวิหารนั้น สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก

නදීනිමිත්තෙ – යස්සා ධම්මිකානං රාජූනං කාලෙ අන්වද්ධමාසං අනුදසාහං අනුපඤ්චාහන්ති එවං අනතික්කමිත්වා දෙවෙ වස්සන්තෙ වලාහකෙසු විගතමත්තෙසු සොතං පච්ඡිජ්ජති, අයං නදීසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. යස්සා පන ඊදිසෙ සුවුට්ඨිකාලෙ වස්සානස්ස චාතුමාසෙ සොතං න පච්ඡිජ්ජති, තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙත්වා යත්ථ කත්ථචි උත්තරන්තියා භික්ඛුනියා අන්තරවාසකො තෙමියති, අයං නදීසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, සීමං බන්ධන්තානං නිමිත්තං හොති. භික්ඛුනියා නදීපාරගමනෙපි උපොසථාදිසඞ්ඝකම්මකරණෙපි නදීපාරසීමසම්මන්නනෙපි අයමෙව නදී.

ในนิมิตที่เป็นแม่น้ำ แม่น้ำใด ในสมัยของพระราชาผู้ทรงธรรม เมื่อฝนตกไม่เกินกึ่งเดือน ๑๐ วัน หรือ ๕ วัน เมื่อเมฆหายไป กระแสน้ำก็ขาด แม่น้ำนี้ไม่ถึงการนับว่าเป็นแม่น้ำ แต่แม่น้ำใด ในฤดูฝนที่มีฝนตกดีเช่นนี้ กระแสน้ำไม่ขาดตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน และเมื่อภิกษุณีข้ามไปในที่ใดที่หนึ่ง น้ำท่วมปิดมณฑลทั้ง ๓ (เข่าทั้งสองและสะดือ) จนผ้าอันตรวาสกของเธอเปียก แม่น้ำนี้ถึงการนับว่าเป็นแม่น้ำ เป็นนิมิตสำหรับผู้ผูกสีมาได้ แม้ในการที่ภิกษุณีข้ามไปอีกฝั่งแม่น้ำ ในการทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้น และในการสมมติสีมาข้ามแม่น้ำ แม่น้ำนี้ก็คือแม่น้ำนั่นเอง

යා පන මග්ගො විය සකටධුරසණ්ඨානෙන වා පරිඛාසණ්ඨානෙන වා විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ගතා, තං එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ කිත්තෙතුං න වට්ටති. විහාරස්ස චතූසු දිසාසු අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිබ්බිජ්ඣිත්වා ගතෙ නදිචතුක්කෙපි එසෙව නයො. අසම්මිස්සනදියො පන චතස්සොපි කිත්තෙතුං වට්ටති. සචෙ වතිං කරොන්තො විය රුක්ඛපාදෙ නිඛණිත්වා වල්ලිපලාලාදීහි නදිසොතං රුම්භන්ති, උදකඤ්ච අජ්ඣොත්ථරිත්වා ආවරණං පවත්තතියෙව, නිමිත්තං කාතුං වට්ටති. යථා පන උදකං නප්පවත්තති, එවං සෙතුම්හි කතෙ අප්පවත්තමානා නදී නිමිත්තං කාතුං න වට්ටති. පවත්තනට්ඨානෙ නදිනිමිත්තං, අප්පවත්තනට්ඨානෙ උදකනිමිත්තං කාතුං වට්ටති.

ส่วนแม่น้ำใดที่ไหลล้อมรอบวิหารเหมือนถนน มีลักษณะเหมือนงอนรถเกวียน หรือเหมือนคูน้ำ สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก แม้ในแม่น้ำ ๔ สายที่ตัดผ่านกันและกันไปในทิศทั้ง ๔ ของวิหาร ก็มีนัยเดียวกันนี้ แต่แม่น้ำที่ไม่ปะปนกันทั้ง ๔ สายนั้น ควรบอกได้ ถ้ากั้นกระแสน้ำด้วยเถาวัลย์และฟางเป็นต้น โดยการปักหลักไม้เหมือนทำรั้ว และน้ำยังคงไหลท่วมเครื่องกั้นนั้นไปได้ ก็ควรทำเป็นนิมิตได้ แต่เมื่อทำทำนบกั้นไว้จนน้ำไม่ไหล แม่น้ำที่ไม่ไหลนั้นไม่ควรทำเป็นนิมิต ในที่ที่น้ำไหล ควรทำนิมิตเป็นแม่น้ำ ในที่ที่น้ำไม่ไหล ควรทำนิมิตเป็นน้ำ

යා පන දුබ්බුට්ඨිකාලෙ වා ගිම්හෙ වා නිරුදකභාවෙන නප්පවත්තති, සා වට්ටති. මහානදිතො උදකමාතිකං නීහරන්ති, සා කුන්නදිසදිසා හුත්වා තීණි සස්සානි සම්පාදෙන්තී නිච්චං පවත්තති, කිඤ්චාපි පවත්තති, නිමිත්තං කාතුං න වට්ටති. යා පන මූලෙ මහානදිතො නිග්ගතාපි කාලන්තරෙන තෙනෙව නිග්ගතමග්ගෙන [Pg.322] නදිං භින්දිත්වා සයඤ්ච ගච්ඡති, ගච්ඡන්තී පරතො සුසුමාරාදිසමාකිණ්ණා නාවාදීහි සඤ්චරිතබ්බා නදී හොති, තං නිමිත්තං කාතුං වට්ටති.

ส่วนแม่น้ำใดที่ไม่ไหลเพราะไม่มีน้ำในคราวฝนแล้งหรือในฤดูร้อน แม่น้ำนั้นใช้ได้ พวกเขานำเหมืองน้ำออกมาจากแม่น้ำใหญ่ เหมืองน้ำนั้นมีลักษณะเหมือนแม่น้ำน้อย ไหลอยู่เสมอเพื่อหล่อเลี้ยงพืชผล ๓ ชนิด แม้จะไหลอยู่เสมอ ก็ไม่ควรทำเป็นนิมิต แต่เหมืองน้ำใดที่ออกมาจากแม่น้ำใหญ่ในตอนแรก แม้จะเป็นเช่นนั้น เมื่อเวลาผ่านไป ก็ไหลไปเองโดยการกัดเซาะตลิ่งแม่น้ำเดิมด้วยทางน้ำที่ออกมานั้น และกลายเป็นแม่น้ำที่มีจระเข้เป็นต้นชุกชุม และเรือเป็นต้นสามารถสัญจรไปมาได้ แม่น้ำนั้นควรทำเป็นนิมิตได้

උදකනිමිත්තෙ – නිරුදකෙ ඨානෙ නාවාය වා චාටිආදීසු වා උදකං පූරෙත්වා උදකනිමිත්තං කිත්තෙතුං න වට්ටති, භූමිගතමෙව වට්ටති. තඤ්ච ඛො අප්පවත්තනඋදකං ආවාටපොක්ඛරණිතළාකජාතස්සරලොණිසමුද්දාදීසු ඨිතං, අට්ඨිතං පන ඔඝනදිඋදකවාහකමාතිකාදීසු උදකං න වට්ටති. අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘ගම්භීරෙසු ආවාටාදීසු උක්ඛෙපිමං උදකං නිමිත්තං න කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං දුවුත්තං අත්තනොමතිමත්තමෙව. ඨිතං පන අන්තමසො සූකරඛතායපි ගාමදාරකානං කීළනවාපියම්පි තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පථවියං ආවාටකං කත්වා කුටෙහි ආහරිත්වා පූරිතඋදකම්පි සචෙ යාව කම්මවාචාපරියොසානා තිට්ඨති, අප්පං වා හොතු බහු වා, වට්ටති. තස්මිං පන ඨානෙ නිමිත්තසඤ්ඤාකරණත්ථං පාසාණවාලිකාපංසුආදිරාසි වා පාසාණත්ථම්භො වා දාරුත්ථම්භො වා කාතබ්බො. තං කාතුඤ්ච කාරෙතුඤ්ච භික්ඛුස්ස වට්ටති. ලාභසීමායං පන න වට්ටති. සමානසංවාසකසීමා කස්සචි පීළනං න කරොති, කෙවලං භික්ඛූනං විනයකම්මමෙව සාධෙති, තස්මා එත්ථ වට්ටති.

ในนิมิตที่เป็นน้ำ ในที่ที่ไม่มีน้ำ ไม่ควรสวดบอกน้ำที่เติมให้เต็มในเรือหรือในหม้อเป็นต้นเป็นนิมิต น้ำที่ตั้งอยู่บนพื้นดินเท่านั้นที่ใช้ได้ และน้ำนั้นคือน้ำที่ไม่ไหล ซึ่งตั้งอยู่ในบ่อ สระน้ำ บึง หนองน้ำธรรมชาติ หรือทะเลน้ำเค็มเป็นต้น แต่น้ำที่ไม่ตั้งอยู่ คือน้ำในแม่น้ำที่ท่วมท้น ท่อส่งน้ำ หรือเหมืองน้ำเป็นต้นนั้น ใช้ไม่ได้ แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า "น้ำที่ต้องตักขึ้นมาในบ่อลึกเป็นต้น ไม่ควรทำเป็นนิมิต" คำกล่าวนั้นกล่าวไม่ดี เป็นเพียงมติของตนเท่านั้น ส่วนน้ำที่ตั้งอยู่ แม้ที่สุดน้ำในบ่อที่หมูขุด หรือน้ำในสระที่เด็กชาวบ้านเล่น หรือน้ำที่ตักมาเติมให้เต็มในบ่อเล็กๆ ที่ขุดขึ้นในพื้นดินในขณะนั้นเอง หากยังคงอยู่จนกว่าจะจบกรรมวาจา ไม่ว่าจะมีน้อยหรือมาก ก็ใช้ได้ ในที่นั้น เพื่อต้องการทำเครื่องหมายนิมิต ควรทำกองหิน ทราย หรือดินเป็นต้น หรือเสาหิน หรือเสาไม้ ภิกษุจะทำเองหรือให้ผู้อื่นทำเครื่องหมายนั้นก็ได้ แต่ในลาภสีมาไม่ควรทำ ส่วนสมานสังวาสกสีมาไม่เบียดเบียนใครๆ ย่อมยังวินัยกรรมของภิกษุทั้งหลายให้สำเร็จเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในสีมานี้ ภิกษุจะทำเองหรือให้ผู้อื่นทำก็ได้

ඉමෙහි ච අට්ඨහි නිමිත්තෙහි අසම්මිස්සෙහිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්මිස්සෙහිපි සීමං සම්මන්නිතුං වට්ටතියෙව. සා එවං සම්මන්නිත්වා බජ්ඣමානා එකෙන ද්වීහි වා නිමිත්තෙහි අබද්ධා හොති, තීණි පන ආදිං කත්වා වුත්තප්පකාරානං නිමිත්තානං සතෙනාපි බද්ධා හොති. සා තීහි සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා හොති, චතූහි චතුරස්සා වා සිඞ්ඝාටකඅඩ්ඪචන්දමුදිඞ්ගාදිසණ්ඨානා වා, තතො අධිකෙහි නානාසණ්ඨානා. තං බන්ධිතුකාමෙහි සාමන්තවිහාරෙසු භික්ඛූ තස්ස තස්ස විහාරස්ස සීමාපරිච්ඡෙදං පුච්ඡිත්වා, බද්ධසීමවිහාරානං සීමාය සීමන්තරිකං, අබද්ධසීමවිහාරානං සීමාය උපචාරං ඨපෙත්වා දිසාචාරිකභික්ඛූනං නිස්සඤ්චාරසමයෙ සචෙ එකස්මිං ගාමඛෙත්තෙ සීමං බන්ධිතුකාමා, යෙ තත්ථ බද්ධසීමවිහාරා, තෙසු භික්ඛූනං ‘‘මයං අජ්ජ සීමං බන්ධිස්සාම, තුම්හෙ සකසීමාපරිච්ඡෙදතො මා නික්ඛමිත්ථා’’ති පෙසෙතබ්බං. යෙ අබද්ධසීමවිහාරා, තෙසු භික්ඛූ එකජ්ඣං සන්නිපාතෙතබ්බා, ඡන්දාරහානං ඡන්දො ආහරාපෙතබ්බො. සචෙ අඤ්ඤානිපි ගාමක්ඛෙත්තානි අන්තොකාතුකාමා[Pg.323], තෙසු ගාමෙසු යෙ භික්ඛූ වසන්ති, තෙහිපි ආගන්තබ්බං. අනාගච්ඡන්තානං ඡන්දො ආහරිතබ්බොති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘නානාගාමඛෙත්තානි නාම පාටෙක්කං බද්ධසීමාසදිසානි, න තතො ඡන්දපාරිසුද්ධි ආගච්ඡති. අන්තොනිමිත්තගතෙහි පන භික්ඛූහි ආගන්තබ්බ’’න්ති වත්වා පුන ආහ – ‘‘සමානසංවාසකසීමාසම්මන්නනකාලෙ ආගමනම්පි අනාගමනම්පි වට්ටති. අවිප්පවාසසීමාසම්මන්නනකාලෙ පන අන්තොනිමිත්තගතෙහි ආගන්තබ්බං, අනාගච්ඡන්තානං ඡන්දො ආහරිතබ්බො’’ති.

และพึงสมมติสีมาด้วยนิมิต ๘ อย่างเหล่านี้ โดยไม่ปะปนกัน หรือปะปนกันก็ได้ สีมานั้นเมื่อสมมติแล้วผูกอยู่ด้วยนิมิตหนึ่งหรือสองอย่าง ย่อมไม่ผูกได้ แต่เมื่อเริ่มด้วยนิมิตสามอย่างขึ้นไป ย่อมผูกได้ด้วยนิมิตเป็นร้อยอย่างที่กล่าวมาแล้ว สีมานั้นเมื่อผูกด้วยนิมิตสามอย่าง ย่อมมีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง เมื่อผูกด้วยนิมิตสี่อย่าง ย่อมมีสัณฐานเป็นสี่เหลี่ยม หรือมีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง ครึ่งวงกลม หรือกลองมุทิงคะเป็นต้น เมื่อผูกด้วยนิมิตที่เกินกว่านั้น ย่อมมีสัณฐานต่าง ๆ กัน ภิกษุทั้งหลายผู้ประสงค์จะผูกสีมานั้น พึงสอบถามเขตสีมาของวิหารนั้น ๆ ในวิหารที่อยู่ใกล้เคียง และเว้นสีมันตริกของสีมาในวิหารที่มีสีมาผูกแล้ว และเว้นอุปจารของสีมาในวิหารที่ยังไม่มีสีมาผูก หากประสงค์จะผูกสีมาในเขตบ้านเดียว ในเวลาที่ภิกษุผู้จาริกไปในทิศต่าง ๆ ไม่มี เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงส่งคนไปบอกภิกษุทั้งหลายในวิหารที่มีสีมาผูกแล้วในเขตนั้นว่า “วันนี้พวกเราจะผูกสีมา ขอท่านทั้งหลายอย่าออกไปจากเขตสีมาของตน” ส่วนภิกษุทั้งหลายในวิหารที่ยังไม่มีสีมาผูก พึงให้ประชุมพร้อมกัน และพึงให้ภิกษุผู้ควรนำฉันทะนำฉันทะมา หากประสงค์จะให้เขตบ้านอื่น ๆ เข้ามาอยู่ในสีมาด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้นก็พึงมา และพึงนำฉันทะของภิกษุที่ไม่มาด้วย ดังนี้ พระมหาซุมมเถระกล่าวไว้ แต่พระมหาปทุมเถระกล่าวว่า “เขตบ้านต่าง ๆ ชื่อว่าเหมือนกับสีมาที่ผูกแล้วแต่ละแห่ง ฉันทะบริสุทธิ์ย่อมไม่มาแต่ที่นั้น แต่ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตพึงมา” ดังนี้แล้ว ได้กล่าวอีกว่า “ในเวลาสมมติสมานสังวาสกสีมา การมาก็ดี การไม่มาก็ดี ย่อมควร แต่ในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตพึงมา และพึงนำฉันทะของภิกษุที่ไม่มาด้วย”

එවං සන්නිපතිතෙසු පන භික්ඛූසු ඡන්දාරහානං ඡන්දෙ ආහටෙ තෙසු තෙසු මග්ගෙසු නදීතිත්ථගාමද්වාරාදීසු ච ආගන්තුකභික්ඛූනං සීඝං සීඝං හත්ථපාසානයනත්ථඤ්ච බහිසීමාකරණත්ථඤ්ච ආරාමිකෙ චෙව සමණුද්දෙසෙ ච ඨපෙත්වා භෙරිසඤ්ඤං වා සඞ්ඛසඤ්ඤං වා කත්වා නිමිත්තකිත්තනානන්තරං වුත්තාය ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො’’තිආදිකාය කම්මවාචාය සීමා බන්ධිතබ්බා. කම්මවාචාපරියොසානෙයෙව නිමිත්තානි බහි කත්වා හෙට්ඨා පථවිසන්ධාරකං උදකං පරියන්තං කත්වා සීමා ගතා හොති.

อนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายประชุมพร้อมกันแล้ว และนำฉันทะของภิกษุผู้ควรนำฉันทะมาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การนำภิกษุอาคันตุกะมาสู่หัตถบาสโดยเร็ว และเพื่อประโยชน์แก่การทำนอกสีมา ในทางเหล่านั้น ๆ และในท่าแม่น้ำ ประตูบ้านเป็นต้นเหล่านั้น ๆ พึงตั้งอารามิกและสามเณรไว้ และพึงทำเครื่องหมายด้วยกลองหรือสังข์ หลังจากประกาศนิมิตแล้ว พึงผูกสีมาด้วยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า “สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ” เป็นต้น เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง สีมาก็สำเร็จแล้ว โดยมีนิมิตอยู่ภายนอก และมีน้ำที่รองรับแผ่นดินอยู่เบื้องล่างเป็นที่สุด

ඉමං පන සමානසංවාසකසීමං සම්මන්නන්තෙහි පබ්බජ්ජුපසම්පදාදීනං සඞ්ඝකම්මානං සුඛකරණත්ථං පඨමං ඛණ්ඩසීමා බන්ධිතබ්බා. තං පන බන්ධන්තෙහි වත්තං ජානිතබ්බං. සචෙ හි බොධිචෙතියභත්තසාලාදීනි සබ්බවත්ථූනි පතිට්ඨාපෙත්වා කතවිහාරෙ බන්ධන්ති, විහාරමජ්ඣෙ බහූනං සමොසරණට්ඨානෙ අබන්ධිත්වා විහාරපච්චන්තෙ විවිත්තොකාසෙ බන්ධිතබ්බා. අකතවිහාරෙ බන්ධන්තෙහි බොධිචෙතියාදීනං සබ්බවත්ථූනං ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා යථා පතිට්ඨිතෙසු වත්ථූසු විහාරපච්චන්තෙ විවිත්තොකාසෙ හොති, එවං බන්ධිතබ්බා. සා හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන සචෙ එකවීසති භික්ඛූ ගණ්හාති, වට්ටති. තතො ඔරං න වට්ටති, පරං භික්ඛුසහස්සං ගණ්හන්තීපි වට්ටති. තං බන්ධන්තෙහි සීමාමාළකස්ස සමන්තා නිමිත්තුපගා පාසාණා ඨපෙතබ්බා, න ඛණ්ඩසීමාය ඨිතෙහි මහාසීමා බන්ධිතබ්බා, න මහාසීමාය ඨිතෙහි ඛණ්ඩසීමා, ඛණ්ඩසීමායමෙව පන ඨත්වා ඛණ්ඩසීමා බන්ධිතබ්බා, මහාසීමායමෙව ඨත්වා මහාසීමා.

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้สมมติสมานสังวาสกสีมานี้ เพื่อประโยชน์แก่การทำสังฆกรรม เช่น บรรพชาและอุปสมบทให้สะดวก พึงผูกขัณฑสีมา (สีมาน้อย) ก่อน อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกสีมานั้น พึงรู้ธรรมเนียม หากผูกในวิหารที่สร้างแล้ว โดยตั้งวัตถุทั้งปวง เช่น ต้นโพธิ์ เจดีย์ โรงฉัน เป็นต้น ไว้แล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ไม่พึงผูกในที่ประชุมของภิกษุจำนวนมากกลางวิหาร แต่พึงผูกในที่สงัดชายวิหาร ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกในวิหารที่ยังไม่สร้าง พึงกำหนดที่ตั้งของวัตถุทั้งปวง เช่น ต้นโพธิ์ เจดีย์ เป็นต้น พึงผูกสีมาให้เป็นที่สงัดชายวิหาร เมื่อวัตถุทั้งหลายตั้งอยู่แล้ว เช่นนั้น ขัณฑสีมานั้น หากจุภิกษุได้ ๒๑ รูปเป็นอย่างต่ำ ย่อมควร สีมาที่น้อยกว่านั้นไม่ควร สีมาที่จุภิกษุได้เกินกว่านั้นถึงพันรูปก็ควร ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกสีมานั้น พึงวางก้อนหินที่ถึงความเป็นนิมิต หรือประมาณเท่ากับนิมิตไว้รอบสีมามาลกะ ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในขัณฑสีมา ไม่พึงผูกมหาสีมา ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในมหาสีมา ไม่พึงผูกขัณฑสีมา แต่พึงผูกขัณฑสีมาโดยอยู่ในขัณฑสีมาเท่านั้น และพึงผูกมหาสีมาโดยอยู่ในมหาสีมาเท่านั้น

තත්‍රායං බන්ධනවිධි – සමන්තා ‘‘එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති එවං නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. අථ තස්සා එව දළ්හීකම්මත්ථං අවිප්පවාසකම්මවාචා කාතබ්බා. එවඤ්හි සීමං සමූහනිස්සාමාති ආගතා [Pg.324] සමූහනිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සීමං සම්මන්නිත්වා බහිසීමන්තරිකපාසාණා ඨපෙතබ්බා. සීමන්තරිකා පච්ඡිමකොටියා එකරතනප්පමාණා වට්ටති. විදත්ථිප්පමාණාපි වට්ටතීති කුරුන්දියං, චතුරඞ්ගුලප්පමාණාපි වට්ටතීති මහාපච්චරියං වුත්තං. සචෙ පන විහාරො මහා හොති, ද්වෙපි තිස්සොපි තතුත්තරිපි ඛණ්ඩසීමායො බන්ධිතබ්බා.

ในการผูกสีมานั้น มีวิธีผูกดังนี้ พึงประกาศนิมิตโดยรอบว่า “ก้อนหินนี้เป็นนิมิต” ดังนี้ แล้วพึงสมมติขัณฑสีมาด้วยกรรมวาจา หลังจากนั้น เพื่อให้ขัณฑสีมานั้นมั่นคง พึงทำอวิปปวาสกัมมวาจา เพราะเมื่อทำอวิปปวาสกัมมวาจาเช่นนี้ ภิกษุผู้เป็นศัตรูที่มาคิดจะถอนสีมา ก็จะไม่สามารถถอนได้ เมื่อสมมติสีมาแล้ว พึงวางก้อนหินสีมันตริกไว้ภายนอกสีมา สีมันตริกนั้น หากมีขนาดหนึ่งศอกเป็นอย่างน้อย ย่อมควร แม้มีขนาดหนึ่งคืบก็ควร ดังนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที แม้มีขนาดสี่นิ้วก็ควร ดังนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์มหัปปัจจรีย์ อนึ่ง หากวิหารใหญ่ พึงผูกขัณฑสีมาสองสามแห่ง หรือมากกว่านั้นก็ได้

එවං ඛණ්ඩසීමං සම්මන්නිත්වා මහාසීමාසම්මුතිකාලෙ ඛණ්ඩසීමතො නික්ඛමිත්වා මහාසීමාය ඨත්වා සමන්තා අනුපරියායන්තෙහි සීමන්තරිකපාසාණා කිත්තෙතබ්බා. තතො අවසෙසනිමිත්තානි කිත්තෙත්වා හත්ථපාසං අවිජහන්තෙහි කම්මවාචාය සමානසංවාසකසීමං සම්මන්නිත්වා තස්සා දළ්හීකම්මත්ථං අවිප්පවාසකම්මවාචාපි කාතබ්බා. එවඤ්හි ‘‘සීමං සමූහනිස්සාමා’’ති ආගතා සමූහනිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සචෙ පන ඛණ්ඩසීමාය නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා තතො සීමන්තරිකාය නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා මහාසීමාය නිමිත්තානි කිත්තෙන්ති, එවං තීසු ඨානෙසු නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා යං සීමං ඉච්ඡන්ති, තං පඨමං බන්ධිතුං වට්ටති. එවං සන්තෙපි යථාවුත්තෙනයෙන ඛණ්ඩසීමතොව පට්ඨාය බන්ධිතබ්බා. එවං බද්ධාසු පන සීමාසු ඛණ්ඩසීමාය ඨිතා භික්ඛූ මහාසීමාය කම්මං කරොන්තානං න කොපෙන්ති, මහාසීමාය වා ඨිතා ඛණ්ඩසීමාය කම්මං කරොන්තානං සීමන්තරිකාය පන ඨිතා උභින්නම්පි න කොපෙන්ති. ගාමඛෙත්තෙ ඨත්වා කම්මං කරොන්තානං පන සීමන්තරිකාය ඨිතා කොපෙන්ති. සීමන්තරිකා හි ගාමඛෙත්තං භජති.

เมื่อสมมติขัณฑสีมาแล้ว ในเวลาสมมติมหาสีมา ภิกษุทั้งหลายพึงออกจากขัณฑสีมา ยืนอยู่ในมหาสีมา หรือในที่ที่จะสมมติมหาสีมา แล้วเวียนไปโดยรอบ พึงประกาศหินที่เป็นสีมันตริกะ จากนั้นพึงประกาศนิมิตมหาสีมาที่เหลือจากนิมิตสีมันตริกะ แล้วไม่ละหัตถบาส พึงสมมติมหาสีมาที่เป็นสมานสังวาสกะด้วยกรรมวาจา และพึงทำอวิปปวาสกรรมวาจาเพื่อความมั่นคงของมหาสีมานั้นด้วย เพราะเมื่อทำอวิปปวาสกรรมวาจาอย่างนี้ ภิกษุศัตรูที่มาด้วยคิดว่า "เราจักถอนสีมา" จักไม่สามารถถอนได้ แต่ถ้าประกาศนิมิตของขัณฑสีมาแล้ว จากนั้นประกาศนิมิตของสีมันตริกะแล้ว ถ้าประกาศนิมิตของมหาสีมา เมื่อประกาศนิมิตในที่ ๓ แห่งอย่างนี้แล้ว พึงผูกสีมาใดที่ต้องการก่อนได้ แม้จะเป็นอย่างนี้ คือสามารถผูกสีมาที่ต้องการก่อนได้ ก็พึงผูกโดยเริ่มจากขัณฑสีมาตามนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น แต่ในสีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในขัณฑสีมา ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในมหาสีมาให้เสีย หรือภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในมหาสีมา ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในขัณฑสีมาให้เสีย แต่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมันตริกะ ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งสองฝ่ายให้เสีย แต่กรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมโดยอยู่ในเขตบ้าน ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมันตริกะ ย่อมทำกรรมให้เสีย เพราะสีมันตริกะย่อมเข้าถึงเขตบ้าน

සීමා ච නාමෙසා න කෙවලං පථවිතලෙයෙව බද්ධා බද්ධා නාම හොති. අථ ඛො පිට්ඨිපාසාණෙපි කුටිගෙහෙපි ලෙණෙපි පාසාදෙපි පබ්බතමත්ථකෙපි බද්ධා බද්ධායෙව හොති. තත්ථ පිට්ඨිපාසාණෙ බන්ධන්තෙහි පාසාණපිට්ඨියං රාජිං වා කොට්ටෙත්වා උදුක්ඛලං වා ඛණිත්වා නිමිත්තං න කාතබ්බං, නිමිත්තුපගපාසාණෙ ඨපෙත්වා නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි. කම්මවාචාපරියොසානෙ සීමා පථවිසන්ධාරකං උදකං පරියන්තං කත්වා ඔතරති. නිමිත්තපාසාණා යථාඨානෙ න තිට්ඨන්ති, තස්මා සමන්තතො රාජි වා උට්ඨාපෙතබ්බා, චතූසු වා කොණෙසු පාසාණා විජ්ඣිතබ්බා, ‘‘අයං සීමාපරිච්ඡෙදො’’ති වත්වා අක්ඛරානි වා ඡින්දිතබ්බානි. කෙචි උසූයකා සීමං ඣාපෙස්සාමාති අග්ගිං දෙන්ති, පාසාණාව ඣායන්ති, න සීමා.

และสีมานี้ มิใช่ว่าเมื่อผูกบนพื้นดินเท่านั้น จึงจะชื่อว่าผูกแล้ว แต่เมื่อผูกแม้บนหลังแผ่นหิน บนกุฏิ บนถ้ำ บนปราสาท หรือบนยอดเขา ก็ชื่อว่าผูกแล้วเหมือนกัน ในบรรดาแผ่นหินเป็นต้นนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกบนแผ่นหิน ไม่พึงทำนิมิตโดยการสกัดรอยบนแผ่นหิน หรือโดยการขุดหลุมเล็กๆ พึงวางหินที่สมควรเป็นนิมิตบนแผ่นหิน แล้วประกาศนิมิต เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง สีมาจะหยั่งลงไปโดยมีน้ำที่รองรับแผ่นดินเป็นขอบเขต หินนิมิตย่อมไม่ตั้งอยู่ในที่เดิม เพราะฉะนั้น พึงทำรอยให้ปรากฏโดยรอบ หรือพึงเจาะหินที่มุมทั้งสี่ หรือพึงสลักอักษรโดยกล่าวว่า "นี่คือขอบเขตของสีมา" ภิกษุบางพวกผู้ริษยา ย่อมให้ไฟด้วยคิดว่า "เราจักเผาสีมา" หินเท่านั้นที่ไหม้ สีมาไม่ไหม้

කුටිගෙහෙපි [Pg.325] බන්ධන්තෙහි භිත්තිං අකිත්තෙත්වා එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසට්ඨානං අන්තො කරිත්වා පාසාණනිමිත්තානි ඨපෙත්වා සීමා සම්මන්නිතබ්බා, අන්තොකුට්ටමෙව සීමා හොති. සචෙ අන්තොකුට්ටෙ එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසො නත්ථි, පමුඛෙ නිමිත්තපාසාණෙ ඨපෙත්වා සම්මන්නිතබ්බා. සචෙ එවම්පි නප්පහොති, බහිනිබ්බොදකපතනට්ඨානෙපි නිමිත්තානි ඨපෙත්වා සම්මන්නිතබ්බා. එවං සම්මතාය පන සබ්බං කුටිගෙහං සීමට්ඨමෙව හොති.

เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกสีมาในกุฏิด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงทำที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูปไว้ภายใน แล้ววางหินนิมิต พึงสมมติสีมา ภายในผนังเท่านั้นเป็นสีมา ถ้าภายในผนังไม่มีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางหินนิมิตที่มุขหน้า แล้วสมมติ แม้สมมติอย่างนี้แล้ว ถ้ายังไม่พอ พึงวางนิมิตที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอก แล้วสมมติ แต่เมื่อสมมติอย่างนี้ กุฏิทั้งหมดก็เป็นสีมา

චතුභිත්තියලෙණෙපි බන්ධන්තෙහි කුට්ටං අකිත්තෙත්වා පාසාණාව කිත්තෙතබ්බා. සචෙ අන්තො ඔකාසො නත්ථි, පමුඛෙපි නිමිත්තානි ඨපෙතබ්බානි. සචෙ නප්පහොති, බහි නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙපි නිමිත්තපාසාණෙ ඨපෙත්වා නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා සීමා සම්මන්නිතබ්බා. එවං ලෙණස්ස අන්තො ච බහි ච සීමා හොති.

เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกสีมาในถ้ำที่มีผนังสี่ด้านด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงประกาศแต่หินเท่านั้น ถ้าภายในไม่มีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางนิมิตที่มุขหน้าถ้ำด้วย ถ้ายังไม่พอ พึงวางหินที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอก แล้วประกาศนิมิต พึงสมมติสีมา เมื่อสมมติอย่างนี้ สีมาก็อยู่ในภายในถ้ำและภายนอกถ้ำ

උපරිපාසාදෙපි භිත්තිං අකිත්තෙත්වා අන්තො පාසාණෙ ඨපෙත්වා සීමා සම්මන්නිතබ්බා. සචෙ නප්පහොති, පමුඛෙපි පාසාණෙ ඨපෙත්වා සම්මන්නිතබ්බා. එවං සම්මතා උපරිපාසාදෙයෙව හොති, හෙට්ඨා න ඔතරති. සචෙ පන බහූසු ථම්භෙසු තුලානං උපරි කතපාසාදස්ස හෙට්ඨිමතලෙ කුට්ටො යථා නිමිත්තානං අන්තො හොති, එවං උට්ඨහිත්වා තුලාරුක්ඛෙහි එකසම්බද්ධො ඨිතො, හෙට්ඨාපි ඔතරති. එකථම්භපාසාදස්ස පන උපරිමතලෙ බද්ධා සීමා සචෙ ථම්භමත්ථකෙ එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසො හොති, හෙට්ඨා ඔතරති. සචෙ පාසාදභිත්තිතො නිග්ගතෙසු නිය්‍යූහකාදීසු පාසාණෙ ඨපෙත්වා සීමං බන්ධන්ති, පාසාදභිත්ති අන්තොසීමායං හොති. හෙට්ඨා පනස්සා ඔතරණානොතරණං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. හෙට්ඨාපාසාදෙ කිත්තෙන්තෙහිපි භිත්ති ච රුක්ඛත්ථම්භා ච න කිත්තෙතබ්බා. භිත්තිලග්ගෙ පන පාසාණත්ථම්භෙ කිත්තෙතුං වට්ටති. එවං කිත්තිතා සීමා හෙට්ඨා පාසාදස්ස පරියන්තථම්භානං අන්තොයෙව හොති. සචෙ පන හෙට්ඨාපාසාදස්ස කුඩ්ඩො උපරිමතලෙන සම්බද්ධො හොති, උපරිපාසාදම්පි අභිරුහති. සචෙ පාසාදස්ස බහි නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙ නිමිත්තානි කරොන්ති, සබ්බො පාසාදො සීමට්ඨො හොති.

บนชั้นบนของปราสาทด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงวางหินไว้ภายใน แล้วพึงสมมติสีมา ถ้าภายในไม่พอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางหินที่มุขหน้าปราสาท แล้วสมมติ สีมาที่สมมติอย่างนี้ ย่อมอยู่บนชั้นบนของปราสาทเท่านั้น ไม่หยั่งลงไปข้างล่าง แต่ถ้าปราสาทที่สร้างบนเสาจำนวนมาก หรือบนคานและขื่อ ผนังที่ชั้นล่างตั้งขึ้นมาโดยอยู่ในภายในนิมิตอย่างนั้น และเชื่อมต่อเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับคานและไม้ขื่อ สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่างด้วย แต่สีมาที่ผูกบนชั้นบนของปราสาทที่มีเสาต้นเดียว ถ้ามีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูปบนยอดเสา สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่าง ถ้าผูกสีมาโดยวางหินบนส่วนที่ยื่นออกมาจากผนังปราสาท เช่น คันทวย ผนังปราสาทก็อยู่ในภายในสีมา แต่การหยั่งลงหรือไม่หยั่งลงไปข้างล่างของสีมานั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายประกาศนิมิตที่ปราสาทชั้นล่าง ไม่พึงประกาศผนังและเสาไม้ แต่พึงประกาศเสาหินที่ติดกับผนังได้ สีมาที่ประกาศนิมิตอย่างนี้ ย่อมอยู่ในภายในเสาขอบของปราสาทชั้นล่างเท่านั้น แต่ถ้าผนังของปราสาทชั้นล่างเชื่อมต่อกับชั้นบน สีมาก็ขึ้นไปถึงปราสาทชั้นบนด้วย ถ้าทำนิมิตที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอกปราสาท ปราสาททั้งหมดก็เป็นสีมา

පබ්බතමත්ථකෙ [Pg.326] තලං හොති එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසාරහං, තත්ථ පිට්ඨිපාසාණෙ විය සීමං බන්ධන්ති. හෙට්ඨාපබ්බතෙපි තෙනෙව පරිච්ඡෙදෙන සීමා ඔතරති. තාලමූලකපබ්බතෙපි උපරි සීමා බද්ධා හෙට්ඨා ඔතරතෙව. යො පන විතානසණ්ඨානො හොති, උපරි එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසො අත්ථි, හෙට්ඨා නත්ථි, තස්ස උපරි බද්ධා සීමා හෙට්ඨා න ඔතරති. එවං මුදිඞ්ගසණ්ඨානො වා හොතු පණවසණ්ඨානො වා, යස්ස හෙට්ඨා වා මජ්ඣෙ වා සීමප්පමාණං නත්ථි, තස්සුපරි බද්ධා සීමා හෙට්ඨා නෙව ඔතරති. යස්ස පන ද්වෙ කූටානි ආසන්නෙ ඨිතානි, එකස්සපි උපරි සීමප්පමාණං නප්පහොති, තස්ස කූටන්තරං චිනිත්වා වා පූරෙත්වා වා එකාබද්ධං කත්වා උපරි සීමා සම්මන්නිතබ්බා.

บนยอดเขา พื้นที่ย่อมพอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป ถ้าผูกสีมาบนพื้นเขานั้น เหมือนผูกบนแผ่นหิน สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่างภูเขาด้วยขอบเขตเดียวกันกับข้างบน บนภูเขาที่มีลักษณะเหมือนรากตาล สีมาที่ผูกข้างบนก็ย่อมหยั่งลงไปข้างล่างเท่านั้น แต่ภูเขาใดมีลักษณะเหมือนเพดาน ข้างบนมีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป ข้างล่างไม่มี สีมาที่ผูกข้างบนของภูเขานั้น ย่อมไม่หยั่งลงไปข้างล่าง ไม่ว่าจะเป็นภูเขาที่มีลักษณะเหมือนกลองมุทิงคะ หรือกลองปณวะ ภูเขาใดที่ข้างล่างหรือตรงกลางไม่มีขนาดพอสำหรับสีมา สีมาที่ผูกข้างบนของภูเขานั้น ย่อมไม่หยั่งลงไปข้างล่างเลย แต่ภูเขาใดมีสองยอดตั้งอยู่ใกล้กัน และบนยอดใดยอดหนึ่งก็ไม่พอสำหรับสีมา พึงก่อหรือถมช่องว่างระหว่างยอดเขาทั้งสองนั้นให้เป็นอันเดียวกัน แล้วสมมติสีมาข้างบน

එකො සප්පඵණසදිසො පබ්බතො, තස්සුපරි සීමප්පමාණස්ස අත්ථිතාය සීමං බන්ධන්ති, තස්ස චෙ හෙට්ඨා ආකාසපබ්භාරං හොති, සීමා න ඔතරති. සචෙ පනස්ස වෙමජ්ඣෙ සීමප්පමාණො සුසිරපාසාණො හොති, ඔතරති. සො ච පාසාණො සීමට්ඨොයෙව හොති. අථාපිස්ස හෙට්ඨා ලෙණස්ස කුට්ටො අග්ගකොටිං ආහච්ච තිට්ඨති, ඔතරති, හෙට්ඨා ච උපරි ච සීමායෙව හොති. සචෙ පන හෙට්ඨා උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස පාරතො අන්තො-ලෙණං හොති, බහි සීමා න ඔතරති. අථාපි උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස ඔරතො බහිලෙණං හොති, අන්තො සීමා න ඔතරති. අථාපි උපරි සීමාය පරිච්ඡෙදො ඛුද්දකො, හෙට්ඨා ලෙණං මහන්තං සීමාපරිච්ඡෙදමතික්කමිත්වා ඨිතං, සීමා උපරියෙව හොති, හෙට්ඨා න ඔතරති. යදි පන ලෙණං ඛුද්දකං සබ්බපච්ඡිමසීමාපරිමාණං, උපරි සීමා මහතී තං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතා, සීමා ඔතරති. අථ ලෙණං අතිඛුද්දකං සීමප්පමාණං න හොති, සීමා උපරියෙව හොති, හෙට්ඨා න ඔතරති. සචෙ තතො උපඩ්ඪං භිජ්ජිත්වා පතති, සීමප්පමාණං චෙපි හොති, බහි පතිතං අසීමා. අපතිතං පන යදි සීමප්පමාණං, සීමා හොතියෙව.

มีภูเขาแห่งหนึ่งมีลักษณะคล้ายพังพานงู สงฆ์ย่อมผูกสีมาบนภูเขานั้น เพราะความที่มีประมาณเท่าสีมา หากเบื้องล่างของภูเขานั้นมีเงื้อมเขาในอากาศ สีมาก็ไม่หย่อนลงมา แต่หากมีหินโพรงที่มีขนาดเท่าสีมาอยู่ตรงกลางเงื้อมเขานั้น สีมาก็หย่อนลงมาได้ และหินโพรงนั้นก็ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง อนึ่ง หากผนังถ้ำที่อยู่เบื้องล่างของภูเขานั้นจดปลายสุดของภูเขา สีมาก็หย่อนลงมาได้ ทั้งเบื้องล่างและเบื้องบนก็เป็นสีมานั่นเอง แต่หากถ้ำอยู่ภายในเลยเขตกำหนดสีมาส่วนบนออกไป สีมาก็ไม่หย่อนลงมาภายนอก อนึ่ง หากถ้ำอยู่ภายนอกแต่ยังอยู่ในเขตกำหนดสีมาส่วนบน สีมาก็ไม่หย่อนลงมาภายใน อนึ่ง หากกำหนดสีมาส่วนบนเล็ก แต่ถ้ำเบื้องล่างใหญ่ตั้งอยู่ล่วงเขตกำหนดสีมานั้น สีมาก็มีอยู่เพียงเบื้องบนเท่านั้น ไม่หย่อนลงมาเบื้องล่าง แต่หากถ้ำเล็กมีขนาดเท่ากับประมาณของสีมาอันเป็นที่สุดทั้งปวง และสีมาเบื้องบนใหญ่ครอบคลุมถ้ำนั้น สีมาก็หย่อนลงมาได้ หากถ้ำเล็กมากไม่มีขนาดเท่าสีมา สีมาก็มีอยู่เพียงเบื้องบนเท่านั้น ไม่หย่อนลงมาเบื้องล่าง หากภูเขานั้นแตกตกลงมาครึ่งหนึ่ง แม้ส่วนที่ตกลงมาจะมีขนาดเท่าสีมา ส่วนที่ตกลงมาภายนอกนั้นก็ไม่เป็นสีมา แต่หากส่วนที่ยังไม่ตกลงมามีขนาดเท่าสีมา สีมาก็ยังคงเป็นสีมาอยู่

ඛණ්ඩසීමා නීචවත්ථුකා හොති, තං පූරෙත්වා උච්චවත්ථුකං කරොන්ති, සීමායෙව. සීමාය ගෙහං කරොන්ති, සීමට්ඨකමෙව හොති. සීමාය පොක්ඛරණිං ඛණන්ති, සීමායෙව. ඔඝො සීමාමණ්ඩලං ඔත්ථරිත්වා ගච්ඡති, සීමාමාළකෙ අට්ටං බන්ධිත්වා කම්මං කාතුං වට්ටති. සීමාය හෙට්ඨා උමඞ්ගනදී හොති, ඉද්ධිමා භික්ඛු තත්ථ නිසීදති, සචෙ සා නදී පඨමං ගතා, සීමා පච්ඡා බද්ධා[Pg.327], කම්මං න කොපෙති. අථ පඨමං සීමා බද්ධා, පච්ඡා නදී ගතා, කම්මං කොපෙති. හෙට්ඨාපථවිතලෙ ඨිතො පන කොපෙතියෙව.

หากขัณฑสีมามีพื้นที่ต่ำ เมื่อถมให้เต็มแล้วทำให้มีพื้นที่สูงก็ยังคงเป็นสีมาอยู่ หากสร้างเรือนในสีมา เรือนนั้นก็ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง หากขุดสระโบกขรณีในสีมา สระนั้นก็เป็นสีมานั่นเอง หากห้วงน้ำท่วมทับมณฑลสีมาแล้วไหลไป ก็ควรผูกนั่งร้านในบริเวณสีมาเพื่อทำสังฆกรรมได้ หากมีแม่น้ำในอุโมงค์อยู่ใต้สีมา และภิกษุผู้มีฤทธิ์นั่งอยู่ในแม่น้ำในอุโมงค์นั้น หากแม่น้ำนั้นไหลไปก่อนแล้วจึงผูกสีมาภายหลัง สังฆกรรมก็ไม่เสีย แต่หากผูกสีมาก่อนแล้วแม่น้ำจึงไหลไปภายหลัง สังฆกรรมก็เสียได้ อนึ่ง ภิกษุที่ยืนอยู่บนพื้นดินเบื้องล่างย่อมทำให้สังฆกรรมเสียได้แน่นอน

සීමාමාළකෙ වටරුක්ඛො හොති, තස්ස සාඛා වා තතො නිග්ගතපාරොහො වා මහාසීමාය පථවිතලං වා තත්ථජාතරුක්ඛාදීනි වා ආහච්ච තිට්ඨති, මහාසීමං සොධෙත්වා වා කම්මං කාතබ්බං, තෙ වා සාඛාපාරොහා ඡින්දිත්වා බහිට්ඨකා කාතබ්බා. අනාහච්ච ඨිතසාඛාදීසු ආරුළ්හභික්ඛු හත්ථපාසං ආනෙතබ්බො. එවං මහාසීමාය ජාතරුක්ඛස්ස සාඛා වා පාරොහො වා වුත්තනයෙනෙව සීමාමාළකෙ පතිට්ඨාති, වුත්තනයෙනෙව සීමං සොධෙත්වා වා කම්මං කාතබ්බං, තෙ වා සාඛාපාරොහා ඡින්දිත්වා බහිට්ඨකා කාතබ්බා.

หากมีต้นไทรอยู่ในบริเวณสีมา และกิ่งของต้นไม้นั้นหรือรากที่งอกออกมาจากกิ่งนั้นจดพื้นดินของมหาสีมา หรือจดต้นไม้เป็นต้นที่เกิดในมหาสีมานั้น พึงชำระมหาสีมาแล้วจึงทำสังฆกรรม หรือพึงตัดกิ่งและรากเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ภายนอก ภิกษุที่ขึ้นไปอยู่บนกิ่งไม้เป็นต้นที่ไม่ได้จดอยู่ พึงนำมาสู่หัตถบาส ในทำนองเดียวกัน หากกิ่งหรือรากของต้นไม้ที่เกิดในมหาสีมาไปตั้งอยู่ในบริเวณสีมา (ขัณฑสีมา) พึงชำระสีมาแล้วจึงทำสังฆกรรม หรือพึงตัดกิ่งและรากเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ภายนอกตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

සචෙ සීමාමාළකෙ කම්මෙ කරියමානෙ කොචි භික්ඛු සීමාමාළකස්ස අන්තො පවිසිත්වා වෙහාසට්ඨිතසාඛාය නිසීදති, පාදා වාස්ස භූමිගතා හොන්ති, නිවාසනපාරුපනං වා භූමිං ඵුසති, කම්මං කාතුං න වට්ටති. පාදෙ පන නිවාසනපාරුපනඤ්ච උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං වට්ටති. ඉදඤ්ච ලක්ඛණං පුරිමනයෙපි වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – තත්‍ර උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටති, හත්ථපාසමෙව ආනෙතබ්බො. සචෙ අන්තොසීමතො පබ්බතො අබ්භුගච්ඡති, තත්‍රට්ඨො භික්ඛු හත්ථපාසං ආනෙතබ්බො. ඉද්ධියා අන්තොපබ්බතං පවිට්ඨෙපි එසෙව නයො. බජ්ඣමානා එව හි සීමා පමාණරහිතං පදෙසං න ඔතරති. බද්ධසීමාය ජාතං යංකිඤ්චි යත්ථ කත්ථචි එකසම්බද්ධෙන ගතං සීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති.

หากขณะทำสังฆกรรมในบริเวณสีมา ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งเข้าไปในบริเวณสีมาแล้วนั่งอยู่บนกิ่งไม้ที่ตั้งอยู่ในอากาศ หากเท้าของภิกษุนั้นถึงพื้นดิน หรือผ้าอันตรวาสกหรือผ้าจีวรถูกต้องพื้นดิน ก็ไม่ควรทำสังฆกรรม แต่หากให้ยกเท้าและผ้าอันตรวาสกและผ้าจีวรขึ้นแล้ว ก็ควรทำสังฆกรรมได้ และพึงทราบลักษณะนี้แม้ในนัยก่อนด้วย แต่มีข้อแตกต่างกันคือ ในนัยก่อนนั้นไม่ควรทำสังฆกรรมโดยการให้ยกขึ้น แต่พึงนำมาสู่หัตถบาสเท่านั้น หากภูเขาที่อยู่ภายในสีมาสูงขึ้นไป ภิกษุที่ตั้งอยู่บนภูเขานั้นพึงนำมาสู่หัตถบาส แม้ภิกษุที่เข้าไปภายในภูเขาที่อยู่ในสีมาด้วยฤทธิ์ก็มีนัยเดียวกัน เพราะสีมาที่กำลังผูกนั่นเองย่อมไม่หย่อนลงไปยังส่วนแห่งที่ไม่มีประมาณ (ไม่พอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป) อนึ่ง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เกิดขึ้นในสีมาที่ผูกแล้ว ที่ไปโดยความเป็นอันเดียวกันกับที่ใดที่หนึ่ง ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมานั่นเอง

140. තියොජනපරමන්ති එත්ථ තියොජනං පරමං පමාණමෙතිස්සාති තියොජනපරමා; තං තියොජනපරමං. සම්මන්නන්තෙන පන මජ්ඣෙ ඨත්වා යථා චතූසුපි දිසාසු දියඩ්ඪදියඩ්ඪයොජනං හොති, එවං සම්මන්නිතබ්බා. සචෙ පන මජ්ඣෙ ඨත්වා එකෙකදිසතො තියොජනං කරොන්ති, ඡයොජනං හොතීති න වට්ටති. චතුරස්සං වා තිකොණං වා සම්මන්නන්තෙන යථා කොණතො කොණං තියොජනං හොති, එවං සම්මන්නිතබ්බා. සචෙ හි යෙන කෙනචි පරියන්තෙන කෙසග්ගමත්තම්පි තියොජනං අතික්කාමෙති, ආපත්තිඤ්ච ආපජ්ජති සීමා ච අසීමා හොති.

๑๔๐. คำว่า "ติโยชนปรมะ" ในที่นี้ หมายถึงสีมาที่มีสามโยชน์เป็นกำหนดสูงสุด สีมานั้นชื่อว่า "ติโยชนปรมะ" เมื่อจะสมมติสีมานั้น ภิกษุพึงยืนอยู่ตรงกลางแล้วสมมติโดยประการที่ให้มีระยะทางหนึ่งโยชน์ครึ่งในแต่ละทิศทั้งสี่ทิศ หากยืนอยู่ตรงกลางแล้วสมมติให้มีระยะทางสามโยชน์ในแต่ละทิศ ก็จะเป็นหกโยชน์ ซึ่งไม่ควรทำ เมื่อจะสมมติสีมาสี่เหลี่ยมหรือสามเหลี่ยม พึงสมมติโดยประการที่ให้มีระยะทางสามโยชน์จากมุมถึงมุม เพราะหากให้ล่วงเลยสามโยชน์ไปแม้เพียงปลายเส้นผมด้วยขอบเขตใดขอบเขตหนึ่ง ย่อมต้องอาบัติ และสีมานั้นก็ไม่เป็นสีมา

නදීපාරන්ති එත්ථ පාරයතීති පාරා. කිං පාරයති? නදිං. නදියා පාරා නදීපාරා, තං නදීපාරං; නදිං අජ්ඣොත්ථරමානන්ති අත්ථො. එත්ථ ච නදියා ලක්ඛණං [Pg.328] නදීනිමිත්තෙ වුත්තනයමෙව. යත්ථස්ස ධුවනාවා වාති යත්ථ නදියා සීමාබන්ධනට්ඨානගතෙසු තිත්ථෙසු නිච්චසඤ්චරණනාවා අස්ස, යා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන පාජනපුරිසෙන සද්ධිං තයො ජනෙ වහති. සචෙ පන සා නාවා උද්ධං වා අධො වා කෙනචිදෙව කරණීයෙන පුන ආගමනත්ථාය නීතා, චොරෙහි වා හටා, අවස්සං ලබ්භනෙය්‍යා, යා පන වාතෙන වා ඡින්නබන්ධනා වීචීහි නදිමජ්ඣං නීතා අවස්සං ආහරිතබ්බා, පුන ධුවනාවාව හොති. උදකෙ ඔගතෙ ථලං උස්සාරිතාපි සුධාකසටාදීහි පූරෙත්වා ඨපිතාපි ධුවනාවාව. සචෙ භින්නා වා විසඞ්ඛතපදරා වා න වට්ටති. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘සචෙපි තාවකාලිකං නාවං ආනෙත්වා සීමාබන්ධනට්ඨානෙ ඨපෙත්වා නිමිත්තානි කිත්තෙන්ති, ධුවනාවාව හොතී’’ති. තත්‍ර මහාසුමත්ථෙරො ආහ – ‘‘නිමිත්තං වා සීමා වා කම්මවාචාය ගච්ඡති න නාවාය. භගවතා ච ධුවනාවා අනුඤ්ඤාතා, තස්මා නිබද්ධනාවායෙව වට්ටතී’’ති.

ในคำว่า Nadīpāranti นี้ มีวิเคราะห์ว่า ชื่อว่า ปารา เพราะอรรถว่า ย่อมข้ามพ้น. ข้ามพ้นอะไร? ข้ามพ้นแม่น้ำ. ชื่อว่า นทีปารา เพราะเป็นที่ข้ามพ้นแม่น้ำ. คำว่า nadīpāraṃ นั้น มีอธิบายว่า ข้ามพ้นแม่น้ำไป. และในคำว่า นทีปารสีมานี้ ลักษณะของแม่น้ำ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องนทีนิมิตนั่นเอง. คำว่า Yatthassa dhuvanāvā vā ความว่า ในแม่น้ำใด มีเรือที่สัญจรอยู่เป็นประจำ ณ ท่าเรือที่อยู่ในสถานที่ผูกสีมา ซึ่งเรือนั้นโดยกำหนดอย่างน้อยที่สุด สามารถบรรทุกคนได้ ๓ คน รวมทั้งคนพายด้วย. แต่ถ้าเรือนั้นถูกนำไปทางเหนือน้ำหรือท้ายน้ำด้วยกิจธุระบางอย่าง เพื่อประโยชน์แก่การกลับมาอีกก็ดี หรือถูกโจรลักไปก็ดี แต่พึงได้กลับคืนมาโดยแน่นอน, ส่วนเรือใดที่เชือกขาดเพราะแรงลม หรือถูกคลื่นซัดไปกลางแม่น้ำ แต่พึงนำกลับมาได้โดยแน่นอน, เรือนั้นก็ยังชื่อว่า ธุวนาวา (เรือประจำ) อยู่นั่นเอง. แม้เมื่อน้ำลดแล้ว เรือถูกยกขึ้นบนบกก็ดี หรือเรือที่ยาด้วยปูนขาวและน้ำฝาดเป็นต้นแล้วตั้งไว้ก็ดี ก็ยังชื่อว่า ธุวนาวา. หากเรือนั้นแตกหรือไม้กระดานหลุดลุ่ย ย่อมใช้ไม่ได้. ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า 'แม้ถ้าจะนำเรือชั่วคราวมาจอดไว้ในสถานที่ผูกสีมาแล้วสวดประกาศนิมิตทั้งหลาย ก็เป็นอันใช้ได้ เป็นธุวนาวาเหมือนกัน'. ในเรื่องนั้น พระมหาสุมเถระกล่าวว่า 'นิมิตก็ดี สีมาก็ดี ย่อมสำเร็จด้วยกรรมวาจา ไม่ใช่สำเร็จด้วยเรือ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตธุวนาวาไว้ เพราะฉะนั้น เรือที่ผูกไว้เป็นประจำเท่านั้นจึงจะใช้ได้'.

ධුවසෙතු වාති යත්ථ රුක්ඛසඞ්ඝාටමයො වා පදරබද්ධො වා ජඞ්ඝසත්ථසෙතු වා හත්ථිස්සාදීනං සඤ්චරණයොග්ගො මහාසෙතු වා අත්ථි; අන්තමසො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව රුක්ඛං ඡින්දිත්වා මනුස්සානං සඤ්චරණයොග්ගො එකපදිකසෙතුපි ධුවසෙතුත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. සචෙ පන උපරි බද්ධානි වෙත්තලතාදීනි හත්ථෙන ගහෙත්වාපි න සක්කා හොති තෙන සඤ්චරිතුං, න වට්ටති.

คำว่า Dhuvasetu vā ความว่า ในแม่น้ำใด มีสะพานที่ทำด้วยไม้ซุงมัดรวมกันก็ดี สะพานที่ปูด้วยแผ่นกระดานก็ดี สะพานสำหรับคนเดินเท้าและกองเกวียนก็ดี หรือสะพานใหญ่ที่ควรแก่การสัญจรของช้างและม้าเป็นต้นก็ดี; โดยที่สุด แม้สะพานที่ตัดต้นไม้มาทำในขณะนั้นเอง ซึ่งพอที่มนุษย์จะเดินไปได้เพียงคนเดียว ก็ถึงซึ่งอันนับว่า ธุวเซตุ (สะพานถาวร) เหมือนกัน. แต่ถ้าว่า ไม่สามารถจะสัญจรไปด้วยสะพานนั้นได้ แม้จะใช้มือจับหวายหรือเถาวัลย์เป็นต้นที่ผูกไว้ข้างบนช่วยพยุงก็ตาม อย่างนี้ย่อมใช้ไม่ได้.

එවරූපං නදීපාරසීමං සම්මන්නිතුන්ති යත්ථායං වුත්තප්පකාරා ධුවනාවා වා ධුවසෙතු වා අභිමුඛතිත්ථෙයෙව අත්ථි, එවරූපං නදීපාරසීමං සම්මන්නිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. සචෙ ධුවනාවා වා ධුවසෙතු වා අභිමුඛතිත්ථෙ නත්ථි, ඊසකං උද්ධං අභිරුහිත්වා අධො වා ඔරොහිත්වා අත්ථි, එවම්පි වට්ටති. කරවීකතිස්සත්ථෙරො පන ‘‘ගාවුතමත්තබ්භන්තරෙපි වට්ටතී’’ති ආහ.

คำว่า Evarūpaṃ nadīpārasīmaṃ sammannituṃ ความว่า ในแม่น้ำใด มีธุวนาวาหรือธุวเซตุตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ณ ท่าเรือที่ตรงกันพอดี, มีอธิบายว่า เราอนุญาตให้สมมตินทีปารสีมาเห็นปานนี้. หากว่าธุวนาวาหรือธุวเซตุไม่มีที่ท่าเรือที่ตรงกันพอดี แต่มีอยู่โดยการทวนน้ำขึ้นไปเล็กน้อย หรือล่องน้ำลงไปเล็กน้อย แม้อย่างนี้ก็ใช้ได้. ส่วนพระกรวีกติสสเถระกล่าวว่า 'แม้มีอยู่ในภายในระยะประมาณ ๑ คาวุต ก็ใช้ได้'.

ඉමඤ්ච පන නදීපාරසීමං සම්මන්නන්තෙන එකස්මිං තීරෙ ඨත්වා උපරිසොතෙ නදීතීරෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වා තතො පට්ඨාය අත්තානං පරික්ඛිපන්තෙන යත්තකං පරිච්ඡෙදං ඉච්ඡති, තස්ස පරියොසානෙ අධොසොතෙපි නදීතීරෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වා පරතීරෙ සම්මුඛට්ඨානෙ නදීතීරෙ නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. තතො පට්ඨාය යත්තකං පරිච්ඡෙදං ඉච්ඡති, තස්ස වසෙන යාව උපරිසොතෙ පඨමකිත්තිතනිමිත්තස්ස සම්මුඛා නදීතීරෙ නිමිත්තං, තාව කිත්තෙත්වා පච්චාහරිත්වා පඨමකිත්තිතනිමිත්තෙන [Pg.329] සද්ධිං ඝටෙතබ්බං. අථ සබ්බනිමිත්තානං අන්තො ඨිතෙ භික්ඛූ හත්ථපාසගතෙ කත්වා කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. නදියං ඨිතා අනාගතාපි කම්මං න කොපෙන්ති. සම්මුතිපරියොසානෙ ඨපෙත්වා නදිං නිමිත්තානං අන්තො පාරතීරෙ ච ඔරිමතීරෙ ච එකසීමා හොති. නදී පන බද්ධසීමාසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති, විසුං නදිසීමා එව හි සා.

อนึ่ง เมื่อจะสมมตินทีปารสีมานี้ ภิกษุผู้สมมติพึงยืนอยู่บนฝั่งหนึ่ง แล้วสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ จากนั้นพึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำทางท้ายน้ำ ณ ที่สุดของขอบเขตที่ตนต้องการ โดยวนรอบตัวเอง และพึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำฝั่งตรงข้าม ณ ตำแหน่งที่ตรงกันข้าม. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตไปตามขอบเขตที่ต้องการ จนถึงตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ แล้วนำกลับมาเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้นั้น. จากนั้น พึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา โดยให้ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตทั้งหมดอยู่ในหัตถบาส. ภิกษุที่อยู่ในแม่น้ำ แม้ไม่ได้มา (ร่วมสังฆกรรม) ก็ไม่ทำให้กรรมเสีย. เมื่อสิ้นสุดการสมมติ โดยเว้นแม่น้ำไว้ ภายในนิมิตทั้งฝั่งโน้นและฝั่งนี้ ย่อมเป็นสีมาเดียวกัน. แต่แม่น้ำนั้นไม่ถึงซึ่งอันนับว่าเป็นพัทธสีมา เพราะแม่น้ำนั้นเป็นนทีสีมาต่างหากนั่นเอง.

සචෙ අන්තොනදියං දීපකො හොති, තං අන්තොසීමාය කාතුකාමෙන පුරිමනයෙනෙව අත්තනා ඨිතතීරෙ නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා දීපකස්ස ඔරිමන්තෙ ච පාරිමන්තෙ ච නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. අථ පරතීරෙ නදියා ඔරිමතීරෙ නිමිත්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වා තතො පට්ඨාය පුරිමනයෙනෙව යාව උපරිසොතෙ පඨමකිත්තිතනිමිත්තස්ස සම්මුඛා නිමිත්තං, තාව කිත්තෙතබ්බං. අථ දීපකස්ස පාරිමන්තෙ ච ඔරිමන්තෙ ච නිමිත්තං කිත්තෙත්වා පච්චාහරිත්වා පඨමකිත්තිතනිමිත්තෙන සද්ධිං ඝටෙතබ්බං. අථ ද්වීසු තීරෙසු දීපකෙ ච භික්ඛූ සබ්බෙව හත්ථපාසගතෙ කත්වා කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. නදියං ඨිතා අනාගච්ඡන්තාපි කම්මං න කොපෙන්ති. සම්මුතිපරියොසානෙ ඨපෙත්වා නදිං නිමිත්තානං අන්තො තීරද්වයඤ්ච දීපකො ච එකසීමා හොති, නදී පන නදිසීමායෙව.

หากมีเกาะเล็กๆ อยู่ภายในแม่น้ำ ภิกษุผู้ประสงค์จะทำเกาะนั้นให้เป็นภายในสีมา พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งที่ตนยืนอยู่ตามนัยก่อนนั่นแล แล้วพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้และปลายเกาะด้านโน้น. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้าม ณ ตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำด้านนี้ แล้วจากจุดนั้น พึงสวดประกาศนิมิตไปตามนัยก่อน จนถึงตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านโน้นและปลายเกาะด้านนี้ แล้วนำกลับมาเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้นั้น. จากนั้น พึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา โดยให้ภิกษุทั้งหมดที่อยู่บนฝั่งทั้งสองและบนเกาะอยู่ในหัตถบาส. ภิกษุที่อยู่ในแม่น้ำ แม้ไม่ได้มา (ร่วมสังฆกรรม) ก็ไม่ทำให้กรรมเสีย. เมื่อสิ้นสุดการสมมติ โดยเว้นแม่น้ำไว้ ภายในนิมิตนั้น ฝั่งทั้งสองและเกาะย่อมเป็นสีมาเดียวกัน ส่วนแม่น้ำนั้นเป็นนทีสีมานั่นเอง.

සචෙ පන දීපකො විහාරසීමාපරිච්ඡෙදතො උද්ධං වා අධො වා අධිකතරො හොති, අථ විහාරසීමාපරිච්ඡෙදනිමිත්තස්ස උජුකමෙව සම්මුඛිභූතෙ දීපකස්ස සොරිමන්තෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වා තතො පට්ඨාය දීපකසිඛරං පරික්ඛිපන්තොන පුන දීපකස්ස සොරිමන්තෙ නිමිත්තසම්මුඛෙ පාරිමන්තෙ නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. තතො පරං පුරිමනයෙනෙව පාරතීරෙ සම්මුඛනිමීත්තමාදිංකත්වා පාරතීරනිමිත්තානි ච දීපකස්ස පාරිමන්තසොරිමන්තනිමිත්තානි ච කිත්තෙත්වා පඨමකිත්තිතනිමිත්තෙන සද්ධිං ඝටනා කාතබ්බා. එවං කිත්තෙත්වා සම්මතා සීමා පබ්බතසණ්ඩානා හොති.

อนึ่ง หากเกาะนั้นเกินขอบเขตของสีมาวัดไปทางเหนือน้ำหรือท้ายน้ำ, จากนั้นพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้ซึ่งตรงกับนิมิตขอบเขตสีมาวัดโดยตรง จากนั้นพึงวนรอบยอดเกาะ แล้วพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้อีกครั้ง และที่ปลายเกาะด้านโน้นซึ่งตรงกับนิมิต. หลังจากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้ามโดยเริ่มจากนิมิตที่ตรงกันข้าม แล้วสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้าม และนิมิตที่ปลายเกาะด้านโน้นและด้านนี้ แล้วเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ตามนัยก่อน. สีมาที่สวดประกาศสมมติอย่างนี้ ย่อมมีสัณฐานดังภูเขา.

සචෙ පන දීපකො විහාරසීමාපරිච්ඡෙදතො උද්ධම්පි අධොපි අධිකතරො හොති. පුරිමනයෙනෙව දීපකස්ස උභොපි සීඛරානි පරික්ඛිපිත්වා නිමිත්තානි කිත්තෙන්තෙන නිමිත්තඝටනා කාතබ්බා. එවං කිත්තෙත්වා සම්මතා සීමා මුදිඞ්ගසණ්ඨානා හොති.

อนึ่ง หากเกาะนั้นเกินขอบเขตของสีมาวัดไปทั้งทางเหนือน้ำและท้ายน้ำ. พึงสวดประกาศนิมิตโดยวนรอบยอดทั้งสองของเกาะตามนัยก่อน แล้วทำการเชื่อมต่อนิมิต. สีมาที่สวดประกาศสมมติอย่างนี้ ย่อมมีสัณฐานดังตะโพน.

සචෙ [Pg.330] දීපකො විහාරසීමාපරිච්ඡෙදස්ස අන්තො ඛුද්දකො හොති, සබ්බපඨමනයෙන දීපකෙ නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි. එවං කිත්තෙත්වා සම්මතා සීමා පණවසණ්ඨානා හොති.

ถ้าเกาะ (หรือดอน) มีขนาดเล็กอยู่ภายในเขตสีมาของวิหาร พึงประกาศนิมิตทั้งหลายบนเกาะนั้นด้วยนัยแรกสุด เมื่อประกาศอย่างนี้แล้ว สีมาที่สมมติแล้วย่อมมีรูปทรงเหมือนกลองปณวะ

සීමානුජානනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการอนุญาตสีมาจบลงแล้ว

උපොසථාගාරාදිකථා

เรื่องอุโบสถาคารเป็นต้น

141. අනුපරිවෙණියන්ති එකසීමමහාවිහාරෙ තස්මිං තස්මිං පරිවෙණෙ. අසඞ්කෙතෙනාති සඞ්කෙතං අකත්වා. එකං සමූහනිත්වාති කම්මවාචාය සමූහනිත්වා.

๑๔๑. คำว่า "อนุปริเวณิยันติ" หมายถึง ในมหาวิหารที่มีสีมาเดียว ในปริเวณนั้นๆ คำว่า "อสังเกเตนะ" หมายถึง โดยไม่ได้ทำกติกานัดหมายกัน คำว่า "เอกัง สมูหะนิตวา" หมายถึง ถอนเสีย [หนึ่งสีมา] ด้วยกรรมวาจา

142. යතො පාතිමොක්ඛං සුණාතීති යත්ථ කත්ථචි භික්ඛූනං හත්ථපාසෙ නිසින්නො යස්මා පාතිමොක්ඛං සුණාති; කතොවස්ස උපොසථොති අත්ථො. ඉදඤ්ච වත්ථුවසෙන වුත්තං, හත්ථපාසෙ නිසින්නස්ස පන අසුණන්තස්සාපි කතොව හොති උපොසථො. නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බාති උපොසථපමුඛස්ස ඛුද්දකානි වා මහන්තානි වා පාසාණඉට්ඨකදාරුඛණ්ඩදණ්ඩකාදීනි යානි කානිචි නිමිත්තානි අබ්භොකාසෙ වා මාළකාදීසු වා යත්ථ කත්ථචි සඤ්ඤං කත්වා කිත්තෙතුං වට්ටති. අථ වා නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බාති නිමිත්තුපගා වා අනිමිත්තුපගා වා පරිච්ඡෙදජානනත්ථං කිත්තෙතබ්බා.

๑๔๒. คำว่า "ยโต ปาติโมกขัง สุณาติ" หมายถึง ภิกษุผู้นั่งอยู่ในหัตถบาสของภิกษุทั้งหลาย ณ ที่ใดที่หนึ่ง ย่อมฟังปาติโมกข์ เพราะเหตุนั้น อุโบสถของเธอนั้นชื่อว่าทำแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ อนึ่ง คำนี้ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งเรื่อง แต่สำหรับภิกษุผู้นั่งอยู่ในหัตถบาส แม้ไม่ได้ยิน อุโบสถก็ชื่อว่าทำแล้วนั่นเอง คำว่า "นิมิตตานิ กิตเตตัพพานิ" หมายถึง นิมิตใดๆ มีก้อนหิน อิฐ ท่อนไม้ กิ่งไม้ เป็นต้น ที่เล็กหรือใหญ่ ของหน้ามุขโรงอุโบสถ พึงทำเครื่องหมายไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่งในที่แจ้ง หรือในมณฑปเป็นต้น แล้วประกาศนิมิตเหล่านั้นได้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า "นิมิตตานิ กิตเตตัพพานิ" หมายถึง พึงประกาศก้อนหินเป็นต้น ที่ควรเป็นนิมิตหรือที่ไม่ควรเป็นนิมิต เพื่อประโยชน์แก่การทราบกำหนดเขต

ථෙරෙහි භික්ඛූහි පඨමතරං සන්නිපතිතුන්ති එත්ථ සචෙ මහාථෙරො පඨමතරං න ආගච්ඡති, දුක්කටං. සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා උපොසථො කාතබ්බොති එත්ථ සචෙ පොරාණකො ආවාසො මජ්ඣෙ විහාරස්ස හොති, පහොති චෙත්ථ භික්ඛූනං නිසජ්ජට්ඨානං, තත්ථ සන්නිපතිත්වා උපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පොරාණකො පරිදුබ්බලො චෙව සම්බාධො ච අඤ්ඤො පච්ඡා උට්ඨිතාවාසො අසම්බාධො, තත්ථ උපොසථො කාතබ්බො.

ในคำว่า "เถเรหิ ภิกขูหิ ปฐมตรัง สันนิปะติตุง" นี้ ถ้าพระมหาเถระไม่มาถึงก่อน ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ ในคำว่า "สัพเพเหวะ เอกัชฌัง สันนิปะติตวา อุโปสโถ กาตัพโพ" นี้ ถ้าอาวาสเก่าอยู่กลางวิหาร และที่นั่งของภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้นพอเพียง พึงประชุมกันทำอุโบสถในอาวาสนั้น ถ้าอาวาสเก่าทรุดโทรมและคับแคบ และอาวาสอื่นที่เกิดขึ้นภายหลังไม่คับแคบ พึงทำอุโบสถในอาวาสนั้น

යත්ථ වා පන ථෙරො භික්ඛු විහරතීති එත්ථාපි සචෙ ථෙරස්ස විහාරො සබ්බෙසං පහොති, ඵාසුකො හොති, තත්ථ උපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පන සො පච්චන්තෙ විසමප්පදෙසෙ හොති, ථෙරස්ස වත්තබ්බං – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං විහාරො අඵාසුකදෙසො, නත්ථි එත්ථ සබ්බෙසං ඔකාසො[Pg.331], අසුකස්මිං නාම ආවාසෙ ඔකාසො අත්ථි, තත්ථ ගන්තුං වට්ටතී’’ති. සචෙ ථෙරො නාගච්ඡති, තස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආනෙත්වා සබ්බෙසං පහොනකෙ ඵාසුකට්ඨානෙ උපොසථො කාතබ්බො.

ในคำว่า "ยัตถะ วา ปะนะ เถโร ภิกขุ วิหะระติ" นี้ด้วย ถ้าวิหารของพระเถระพอเพียงสำหรับภิกษุทั้งปวง และเป็นที่สบาย พึงทำอุโบสถในวิหารนั้น แต่ถ้าวิหารนั้นอยู่ชายแดนในที่กันดาร พึงกล่าวแก่พระเถระว่า "ท่านขอรับ วิหารของท่านเป็นที่ไม่สบาย ที่นี่ไม่มีที่พอสำหรับภิกษุทั้งปวง ในอาวาสชื่อโน้นมีที่พอ พึงไปที่นั่นเถิด" ถ้าพระเถระไม่มา พึงนำฉันทปาริสุทธิของท่านมา แล้วทำอุโบสถในที่สบายที่พอเพียงสำหรับภิกษุทั้งปวง

අවිප්පවාසසීමානුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตอวิปปวาสสีมา

143. අන්ධකවින්දාති රාජගහතො ගාවුතත්තයෙ අන්ධකවින්දං නාම, තං උපනිස්සාය ථෙරො වසති; තතො රාජගහං උපොසථං ආගච්ඡන්තො. රාජගහඤ්හි පරික්ඛිපිත්වා අට්ඨාරස මහාවිහාරා සබ්බෙ එකසීමා, ධම්මසෙනාපතිනා නෙසං සීමා බද්ධා, තස්මා වෙළුවනෙ සඞ්ඝස්ස සාමග්ගීදානත්ථං ආගච්ඡන්තොති අත්ථො. නදිං තරන්තොති සිප්පිනියං නාම නදිං අතික්කමන්තො. මනං වුළ්හො අහොසීති ඊසකං අප්පත්තවුළ්හභාවො අහොසි. සා කිර නදී ගිජ්ඣකූටතො ඔතරිත්වා චණ්ඩෙන සොතෙන වහති. තත්ථ වෙගෙන ආගච්ඡන්තං උදකං අමනසිකරොන්තො ථෙරො මනං වුළ්හො අහොසි, න පන වුළ්හො, උදකබ්භාහතානිස්ස චීවරානි අල්ලානි ජාතානි.

๑๔๓. คำว่า "อัณฑกวินทาติ" หมายถึง หมู่บ้านชื่ออัณฑกวินทะ อยู่ห่างจากเมืองราชคฤห์ประมาณ ๓ คาวุต พระเถระอาศัยหมู่บ้านนั้นอยู่ เมื่อพระเถระนั้นมาจากอัณฑกวินทะเพื่อทำอุโบสถที่ราชคฤห์ ด้วยว่ามหาวิหาร ๑๘ แห่งทั้งหมดล้อมรอบราชคฤห์ มีสีมาเดียวกัน พระธรรมเสนาบดีได้ผูกสีมาเหล่านั้นไว้ เพราะเหตุนั้น จึงหมายถึง เมื่อพระเถระนั้นมาที่เวฬุวันเพื่อถวายความสามัคคีแก่สงฆ์ คำว่า "นทิง ตะรันโต" หมายถึง เมื่อข้ามแม่น้ำชื่อสิปปินี คำว่า "มะนัง วุฬโห อะโหสิ" หมายถึง เกือบจะถูกพัดไป (คือยังไม่ถึงภาวะที่ถูกพัดไปจริงๆ) ได้ยินว่า แม่น้ำนั้นไหลลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏด้วยกระแสน้ำที่เชี่ยวกราก ในที่นั้น พระเถระไม่ได้ใส่ใจน้ำที่ไหลมาอย่างรวดเร็ว จึงเกือบจะถูกพัดไป แต่ไม่ได้ถูกพัดไปจริงๆ จีวรของท่านที่ถูกน้ำซัดสาดก็เปียกชุ่มไป

144. සම්මතා සා සීමා සඞ්ඝෙන තිචීවරෙන අවිප්පවාසා ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චාති ඉමිස්සා කම්මවාචාය උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය භික්ඛූනං පුරිමකම්මවාචා න වට්ටති. අයමෙව හි ථාවරා හොති. භික්ඛුනීනං පන අයං න වට්ටති, පුරිමායෙව වට්ටති. කස්මා? භික්ඛුනිසඞ්ඝො හි අන්තොගාමෙ වසති. යදි එවං සියා, සො එතාය කම්මවාචාය තිචීවරපරිහාරං න ලභෙය්‍ය, අත්ථි චස්ස පරිහාරො, තස්මා පුරිමායෙව වට්ටති. භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස හි ද්වෙපි සීමායො ලබ්භන්ති. තත්ථ භික්ඛූනං සීමං අජ්ඣොත්ථරිත්වාපි තස්සා අන්තොපි භික්ඛුනීනං සීමං සම්මන්නිතුං වට්ටති. භික්ඛූනම්පි භික්ඛුනිසීමාය එසෙව නයො. න හි තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස කම්මෙ ගණපූරකා හොන්ති, න කම්මවාචං වග්ගං කරොන්ති. එත්ථ ච නිගමනගරානම්පි ගාමෙනෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

๑๔๔. นับตั้งแต่เวลาที่กรรมวาจาว่า "สีมานั้นอันสงฆ์สมมติแล้ว เป็นอวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวร เว้นหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้าน" นี้เกิดขึ้น กรรมวาจาเก่าของภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ควร เพราะกรรมวาจานี้แหละย่อมเป็นของมั่นคง แต่สำหรับภิกษุณี กรรมวาจานี้ไม่ควร กรรมวาจาเก่าเท่านั้นที่ควร เพราะเหตุไร? เพราะภิกษุณีสงฆ์ย่อมอยู่ในภายในหมู่บ้าน ถ้าเป็นอย่างนั้น ภิกษุณีสงฆ์นั้นจะไม่ได้รับอานิสงส์แห่งไตรจีวรด้วยกรรมวาจานี้ แต่ภิกษุณีสงฆ์นั้นมีอานิสงส์แห่งไตรจีวรอยู่ เพราะเหตุนั้น กรรมวาจาเก่าเท่านั้นที่ควร เพราะภิกษุณีสงฆ์ย่อมได้สีมาทั้งสองอย่าง ในสีมาทั้งสองนั้น พึงสมมติสีมาของภิกษุณีแม้ทับสีมาของภิกษุ หรือภายในสีมาของภิกษุนั้นก็ได้ แม้สำหรับภิกษุในสีมาของภิกษุณีก็มีนัยเดียวกันนี้ เพราะภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะในกรรมของกันและกัน และไม่ทำให้กรรมวาจาเป็นวรรค (บกพร่อง) อนึ่ง ในบทนี้ พึงทราบว่านิคมและเมืองก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า หมู่บ้าน นั่นเอง

ගාමූපචාරොති පරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපො, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපොකාසො. තෙසු අධිට්ඨිතතෙචීවරිකො භික්ඛු පරිහාරං න ලභති. ඉති [Pg.332] භික්ඛූනං අවිප්පවාසසීමා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච න ඔත්ථරති, සමානසංවාසකසීමාව ඔත්ථරති. සමානසංවාසකසීමා චෙත්ථ අත්තනො ධම්මතාය ගච්ඡති. අවිප්පවාසසීමා පන යත්ථ සමානසංවාසකසීමා, තත්ථෙව ගච්ඡති. න හි තස්සා විසුං නිමිත්තකිත්තනං අත්ථි, තත්ථ සචෙ අවිප්පවාසාය සම්මුතිකාලෙ ගාමො අත්ථි, තං සා න ඔත්ථරති. සචෙ පන සම්මතාය සීමාය පච්ඡා ගාමො නිවිසති, සොපි සීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. යථා ච පච්ඡා නිවිට්ඨො, එවං පඨමං නිවිට්ඨස්ස පච්ඡා වඩ්ඪිතප්පදෙසොපි සීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. සචෙපි සීමාසම්මුතිකාලෙ ගෙහානි කතානි, පවිසිස්සාමාති ආලයොපි අත්ථි, මනුස්සා පන අප්පවිට්ඨා, පොරාණකගාමං වා සගෙහමෙව ඡඩ්ඩෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ගතා, අගාමොයෙව එස, සීමා ඔත්ථරති. සචෙ පන එකම්පි කුලං පවිට්ඨං වා ආගතං වා අත්ථි, ගාමොයෙව සීමා න ඔත්ථරති.

คำว่า "คามูปจาโร" หมายถึง เครื่องล้อมของหมู่บ้านที่ล้อมรั้วไว้ หรือที่ควรแก่เครื่องล้อมของหมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้วไว้ ในหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้านเหล่านั้น ภิกษุผู้มีไตรจีวรอธิษฐานแล้วย่อมไม่ได้รับอานิสงส์ (การคุ้มครองจากการอยู่ปราศจากจีวร) ดังนั้น อวิปปวาสสีมาของภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ครอบคลุมหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้าน แต่สีมาสมานสังวาสกะเท่านั้นที่ครอบคลุม อนึ่ง ในสีมาทั้งสองนี้ สีมาสมานสังวาสกะย่อมเป็นไปตามสภาวะของตน แต่อวิปปวาสสีมานั้น ย่อมเป็นไปในที่ที่มีสีมาสมานสังวาสกะเท่านั้น เพราะไม่มีการประกาศนิมิตแยกต่างหากสำหรับอวิปปวาสสีมานั้น ในสีมาทั้งสองนั้น ถ้ามีหมู่บ้านอยู่ในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา สีมานั้นย่อมไม่ครอบคลุมหมู่บ้านนั้น แต่ถ้าหมู่บ้านเกิดขึ้นภายหลังสีมาที่สมมติแล้ว หมู่บ้านนั้นก็ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาเช่นกัน อนึ่ง เช่นเดียวกับหมู่บ้านที่เกิดขึ้นภายหลัง ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาฉันใด แม้บริเวณที่ขยายออกไปภายหลังหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ก่อน ก็ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาฉันนั้น แม้ถ้ามีการสร้างบ้านเรือนในเวลาสมมติสีมา และมีความตั้งใจว่าจะเข้าไปอยู่ แต่ผู้คนยังไม่ได้เข้าไปอยู่ หรือถ้าผู้คนละทิ้งหมู่บ้านเก่าพร้อมบ้านเรือนไปอยู่ที่อื่น หมู่บ้านนั้นก็ยังไม่เป็นหมู่บ้าน สีมาก็ย่อมครอบคลุม แต่ถ้ามีครอบครัวแม้เพียงครอบครัวเดียวเข้าไปอยู่แล้ว หรือยังไม่ย้ายออกไป หมู่บ้านนั้นก็เป็นหมู่บ้าน สีมาก็ย่อมไม่ครอบคลุม

එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ තිචීවරෙන අවිප්පවාසො සමූහන්තබ්බොති එත්ථ සමූහනන්තෙන භික්ඛුනා වත්තං ජානිතබ්බං. තත්‍රිදං වත්තං – ඛණ්ඩසීමාය ඨත්වා අවිප්පවාසසීමා න සමූහන්තබ්බා, තථා අවිප්පවාසසීමාය ඨත්වා ඛණ්ඩසීමාපි. ඛණ්ඩසීමායං පන ඨිතෙන ඛණ්ඩසීමාව සමූහනිතබ්බා, තථා ඉතරාය ඨිතෙන ඉතරා. සීමං නාම ද්වීහි කාරණෙහි සමූහනන්ති පකතියා ඛුද්දකං පුන ආවාසවඩ්ඪනත්ථාය මහතිං වා කාතුං; පකතියා මහතිං පුන අඤ්ඤෙසං විහාරොකාසදානත්ථාය ඛුද්දකං වා කාතුං. තත්ථ සචෙ ඛණ්ඩසීමඤ්ච අවිප්පවාසසීමඤ්ච ජානන්ති, සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්ති. ඛණ්ඩසීමං පන ජානන්තා අවිප්පවාසං අජානන්තාපි සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්ති. ඛණ්ඩසීමං අජානන්තා අවිප්පවාසංයෙව ජානන්තා චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණඋපොසථාගාරාදීසු නිරාසඞ්කට්ඨානෙසු ඨත්වා අප්පෙව නාම සමූහනිතුං සක්ඛිස්සන්ති, පටිබන්ධිතුං පන න සක්ඛිස්සන්තෙව. සචෙ බන්ධෙය්‍යුං, සීමාසම්භෙදං කත්වා විහාරං අවිහාරං කරෙය්‍යුං, තස්මා න සමූහනිතබ්බා. යෙ පන උභොපි න ජානන්ති, තෙනෙව සමූහනිතුං න බන්ධිතුං සක්ඛිස්සන්ති. අයඤ්හි සීමා නාම කම්මවාචාය වා අසීමා හොති සාසනන්තරධානෙන වා, න ච සක්කා සීමං අජානන්තෙහි කම්මවාචා කාතුං, තස්මා න සමූහනිතබ්බා. සාධුකං පන ඤත්වායෙව සමූහනිතබ්බා ච බන්ධිතබ්බා චාති.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ในคำว่า 'พึงถอนอวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวรอย่างนี้' นี้ ภิกษุผู้จะถอนสีมาพึงรู้วัตร. ในวัตรนั้น มีวัตรดังนี้คือ ยืนอยู่ในขัณฑสีมา ไม่พึงถอนอวิปปวาสสีมา เช่นเดียวกัน ยืนอยู่ในอวิปปวาสสีมา ก็ไม่พึงถอนขัณฑสีมา. แต่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมา พึงถอนเฉพาะขัณฑสีมาเท่านั้น เช่นเดียวกัน ภิกษุผู้ยืนอยู่ในอวิปปวาสสีมาอื่น พึงถอนอวิปปวาสสีมาอื่นนั้น. ชื่อว่าสีมา ภิกษุทั้งหลายย่อมถอนด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ เพื่อทำสีมาที่เล็กอยู่แล้วโดยปกติ ให้เป็นสีมาใหญ่ เพื่อประโยชน์แก่การขยายอาวาส หรือเพื่อทำสีมาที่ใหญ่โดยปกติ ให้เป็นสีมาเล็ก เพื่อประโยชน์แก่การให้พื้นที่วัดแก่ผู้อื่น. ในการถอนสีมานั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายรู้ทั้งขัณฑสีมาและอวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. แต่ภิกษุทั้งหลายผู้รู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้ขัณฑสีมา แต่รู้เฉพาะอวิปปวาสสีมา ยืนอยู่ในสถานที่ที่ไม่มีความสงสัย เช่น ลานเจดีย์ ลานโพธิ์ และโรงอุโบสถ เป็นต้น ก็อาจจะสามารถถอนสีมาได้ แต่จะไม่สามารถผูกสีมาใหม่ได้เลย. ถ้าหากผูกสีมา ก็จะทำให้สีมาปะปนกัน และจะทำให้วัดที่เป็นมหาสีมาไม่เป็นวัด เพราะฉะนั้น ไม่พึงถอน. ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้ทั้งสองอย่างนั้น ก็จะไม่สามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. ด้วยว่าสีมานี้ ย่อมไม่เป็นสีมาด้วยกรรมวาจา หรือด้วยความอันตรธานแห่งพระศาสนา และภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้สีมา ก็ไม่สามารถทำกรรมวาจาได้ เพราะฉะนั้น ไม่พึงถอน. แต่พึงถอนและผูกสีมาใหม่ได้ ก็ต่อเมื่อรู้ดีแล้วเท่านั้น นี้คือวัตร.

ගාමසීමාදිකථා

เรื่องสีมาบ้านเป็นต้น

147. එවං [Pg.333] බද්ධසීමාවසෙන සමානසංවාසඤ්ච එකූපොසථභාවඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අබද්ධසීමෙසුපි ඔකාසෙසු තං දස්සෙන්තො ‘‘අසම්මතාය, භික්ඛවෙ, සීමාය අට්ඨපිතායා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අට්ඨපිතායාති අපරිච්ඡින්නාය. ගාමග්ගහණෙන චෙත්ථ නගරම්පි ගහිතමෙව හොති. තත්ථ යත්තකෙ පදෙසෙ තස්ස ගාමස්ස භොජකා බලිං ලභන්ති, සො පදෙසො අප්පො වා හොතු මහන්තො වා, ගාමසීමාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. නගරනිගමසීමාසුපි එසෙව නයො. යම්පි එකස්මිංයෙව ගාමඛෙත්තෙ එකං පදෙසං ‘‘අයං විසුං ගාමො හොතූ’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා රාජා කස්සචි දෙති, සොපි විසුංගාමසීමා හොතියෙව. තස්මා සා ච ඉතරා ච පකතිගාමනගරනිගමසීමා බද්ධසීමාසදිසායෙව හොන්ති, කෙවලං පන තිචීවරවිප්පවාසපරිහාරං න ලභන්ති.

๑๔๗. เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันและความเป็นผู้มีอุโบสถเสมอกันโดยอำนาจแห่งสีมาที่ผูกไว้แล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันและอุโบสถเสมอกันนั้นแม้ในสถานที่ที่ไม่มีสีมาที่ผูกไว้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อสีมาที่ยังไม่ได้สมมติ ยังไม่ได้กำหนด' ในคำนั้น คำว่า 'อัฏฐปิตายะ' คือ ที่ยังไม่ได้กำหนดเขต. และในการถือเอาคำว่า 'คามะ' ในที่นี้ ย่อมถือเอานครไว้ด้วย. ในบรรดาสีมาบ้านเป็นต้นนั้น ในพื้นที่ประมาณเท่าใดที่ผู้ปกครองบ้านนั้นๆ ย่อมได้รับส่วย พื้นที่นั้นจะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม ย่อมถึงการนับว่าเป็นสีมาบ้านนั่นเอง. แม้ในสีมาเมืองและสีมานิคมก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แม้พื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งในเขตบ้านเดียวกัน ที่พระราชาทรงกำหนดแบ่งแยกแล้วว่า 'พื้นที่นี้จงเป็นบ้านต่างหาก' แล้วพระราชทานแก่ใครคนหนึ่ง พื้นที่นั้นก็ย่อมเป็นวิสุงคามสีมานั่นเอง. เพราะฉะนั้น วิสุงคามสีมานั้น และสีมาบ้าน สีมาเมือง สีมานิคมโดยปกติอื่นๆ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับสีมาที่ผูกไว้ แต่เพียงอย่างเดียวคือ ย่อมไม่ได้รับการยกเว้นจากการอยู่ปราศจากไตรจีวร.

එවං ගාමන්තවාසීනං සීමාපරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි ආරඤ්ඤකානං සීමාපරිච්ඡෙදං දස්සෙන්තො ‘‘අගාමකෙ චෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අගාමකෙ චෙති ගාමනිගමනගරසීමාහි අපරිච්ඡින්නෙ අටවිප්පදෙසෙ. අථ වා අගාමකෙ චෙති විජ්ඣාටවිසදිසෙ අරඤ්ඤෙ භික්ඛු වසති, අථස්ස ඨිතොකාසතො සමන්තා සත්තබ්භන්තරා සමානසංවාසකසීමාති අත්ථො. අයං සීමා තිචීවරවිප්පවාසපරිහාරම්පි ලභති. තත්ථ එකං අබ්භන්තරං අට්ඨවීසති හත්ථප්පමාණං හොති. මජ්ඣෙ ඨිතස්ස සමන්තා සත්තබ්භන්තරා විනිබ්බෙධෙන චුද්දස හොන්ති. සචෙ ද්වෙ සඞ්ඝා විසුං විනයකම්මානි කරොන්ති, ද්වින්නං සත්තබ්භන්තරානං අන්තරෙ අඤ්ඤං එකං සත්තබ්භන්තරං උපචාරත්ථාය ඨපෙතබ්බං. සෙසා සත්තබ්භන්තරසීමකථා මහාවිභඞ්ගෙ උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බා.

เมื่อทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาของภิกษุผู้อยู่ใกล้บ้านอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาของภิกษุผู้อยู่ป่า จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ถ้าอยู่ในที่ไม่มีบ้าน' ในคำนั้น คำว่า 'อะคามะเก เจ' คือ ในส่วนแห่งป่าที่ยังไม่ได้กำหนดเขตด้วยสีมาบ้าน สีมานิคม และสีมาเมือง. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'อะคามะเก เจ' คือ ถ้าภิกษุอยู่ในป่าใหญ่ที่คล้ายกับป่าวิญฌาฏวี เมื่อเป็นเช่นนั้น สีมาที่มีสังวาสเสมอกัน คือ ๗ อัพภันดรโดยรอบจากสถานที่ที่ภิกษุนั้นอยู่ นี้คืออรรถ. สีมานี้ย่อมได้รับการยกเว้นจากการอยู่ปราศจากไตรจีวรด้วย. ในคำนั้น อัพภันดรหนึ่งมีประมาณ ๒๘ ศอก. ๗ อัพภันดรโดยรอบของภิกษุผู้อยู่ตรงกลาง ย่อมเป็น ๑๔ อัพภันดรโดยส่วนกว้าง. ถ้าสงฆ์ ๒ คณะทำวินัยกรรมต่างหากกัน พึงเว้นอัพภันดรอีก ๑ อัพภันดรไว้ในระหว่าง ๗ อัพภันดร ๒ แห่ง เพื่อประโยชน์แก่การเป็นอุปจาร. เรื่องสีมา ๗ อัพภันดรที่เหลือ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในการอธิบายอุโทสิตสิกขาบทในมหาวิภังค์.

සබ්බා භික්ඛවෙ නදී අසීමාති යා කාචි නදීලක්ඛණප්පත්තා නදී නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා ‘‘එතං බද්ධසීමං කරොමා’’ති කතාපි අසීමාව හොති, සා පන අත්තනො සභාවෙනෙව බද්ධසීමාසදිසා, සබ්බමෙත්ථ සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටති. සමුද්දජාතස්සරෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච ජාතස්සරො නාම යෙන කෙනචි ඛණිත්වා අකතො සයංජාතසොබ්භො සමන්තතො ආගතෙන උදකෙන පූරිතො තිට්ඨති.

ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่เป็นสีมา ดังนี้ คือ แม่น้ำใดๆ ที่ถึงลักษณะของแม่น้ำ แม้จะถูกทำโดยการประกาศนิมิตแล้วว่า 'เราจะทำแม่น้ำนี้ให้เป็นสีมาที่ผูกไว้' ก็ย่อมไม่เป็นสีมาที่ผูกไว้นั่นเอง. แต่แม่น้ำนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับสีมาที่ผูกไว้โดยสภาพของมันเอง. ในแม่น้ำนี้ ย่อมควรทำสังฆกรรมทุกอย่าง. ในทะเลและสระที่เกิดขึ้นเองก็มีนัยนี้เหมือนกัน. และในที่นี้ ชื่อว่าสระที่เกิดขึ้นเอง คือ สระที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้ถูกใครขุด และเต็มไปด้วยน้ำที่ไหลมาจากรอบทิศ.

එවං [Pg.334] නදීසමුද්දජාතස්සරානං බද්ධසීමාභාවං පටික්ඛිපිත්වා පුන තත්ථ අබද්ධසීමාපඅච්ඡෙදං දස්සෙන්තො ‘‘නදියා වා භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යං මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සමන්තා උදකුක්ඛෙපාති යං ඨානං මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සමන්තතො උදකුක්ඛෙපෙන පරිච්ඡින්නං. කථං පන උදකං උක්ඛිපිතබ්බං? යථා අක්ඛධුත්තා දාරුගුළං ඛිපන්ති, එවං උදකං වා වාලිකං වා හත්ථෙන ගහෙත්වා ථාමමජ්ඣිමෙන පුරිසෙන සබ්බථාමෙන ඛිපිතබ්බං. යත්ථ එවං ඛිත්තං උදකං වා වාලිකා වා පතති, අයමෙකො උදකුක්ඛෙපො. තස්ස අන්තො හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතො කම්මං කොපෙති. යාව පරිසා වඩ්ඪති, තාව සීමාපි වඩ්ඪති. පරිසපරියන්තතො උදකුක්ඛෙපොයෙව පමාණං. ජාතස්සරසමුද්දෙසුපි එසෙව නයො.

เมื่อทรงปฏิเสธความเป็นสีมาที่ผูกไว้ของแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเองอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาที่ไม่ได้ผูกไว้ในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเองนั้นอีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย หรือในแม่น้ำ' ในคำนั้น คำว่า 'ยัง มัชฌิมัสสะ ปุริสัสสะ สะมันตา อุทะกุกเขปา' คือ สถานที่ใดที่ถูกกำหนดเขตด้วยการวักน้ำสาดไปโดยรอบโดยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง. ก็พึงวักน้ำสาดไปอย่างไร? พึงวักน้ำหรือทรายด้วยมือ โดยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง สาดไปอย่างเต็มกำลัง เหมือนนักเลงการพนันสาดลูกไม้. สถานที่ที่น้ำหรือทรายที่สาดไปอย่างนี้ตกลงไป นี้คือหนึ่งอุทุกเขปะ. ภิกษุผู้อยู่ภายในอุทุกเขปะนั้น โดยเว้นระยะหัตถบาส ย่อมทำให้กรรมเสียไป. สีมาก็ย่อมขยายไปเท่าที่บริษัทขยายไป. ระยะการวักน้ำสาดไปจากที่สุดของบริษัทนั่นเองเป็นประมาณ. ในสระที่เกิดขึ้นเองและทะเลก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

එත්ථ ච සචෙ නදී නාතිදීඝා හොති, පභවතො පට්ඨාය යාව මුඛද්වාරා සබ්බත්ථ සඞ්ඝො නිසීදති, උදකුක්ඛෙපසීමාකම්මං නත්ථි, සකලාපි නදී එතෙසංයෙව භික්ඛූනං පහොති. යං පන මහාසුමත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘යොජනං පවත්තමානායෙව නදී, තත්‍රාපි උපරි අද්ධයොජනං පහාය හෙට්ඨා අද්ධයොජනෙ කම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති, තං මහාපදුමත්ථෙරෙනෙව පටික්ඛිත්තං. භගවතා හි ‘‘තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙත්වා යත්ථ කත්ථචි උත්තරන්තියා භික්ඛුනියා අන්තරවාසකො තෙමියතී’’ති ඉදං නදියා පමාණං වුත්තං, න යොජනං වා අද්ධයොජනං වා. තස්මා යා ඉමස්ස සුත්තස්ස වසෙන පුබ්බෙ වුත්තලක්ඛණා නදී, තස්සා පභවතො පට්ඨාය සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටතීති. සචෙ පනෙත්ථ බහූ භික්ඛූ විසුං විසුං කම්මං කරොන්ති, සබ්බෙහි අත්තනො ච අඤ්ඤෙසඤ්ච උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදස්ස අන්තරා අඤ්ඤො උදකුක්ඛෙපො සීමන්තරිකත්ථාය ඨපෙතබ්බො. තතො අධිකං වට්ටතියෙව, ඌනකං පන න වට්ටතීති වුත්තං. ජාතස්සරසමුද්දෙසුපි එසෙව නයො.

และในแม่น้ำนี้ หากแม่น้ำไม่ยาวเกินไป คือตั้งแต่ต้นน้ำไปจนถึงปากน้ำ หากสงฆ์นั่งได้ทั่วทุกแห่งในแม่น้ำนั้น การทำอุทกุกเขปสีมาก็ไม่มี แม่น้ำทั้งหมดนั้นย่อมเพียงพอสำหรับภิกษุเหล่านั้น ส่วนคำที่พระมหาสุมเถระกล่าวไว้ว่า "แม่น้ำที่ไหลไปตลอดหนึ่งโยชน์เท่านั้น จึงชื่อว่าแม่น้ำ และในแม่น้ำนั้นควรทำสังฆกรรมได้ในระยะครึ่งโยชน์ด้านล่าง โดยเว้นครึ่งโยชน์ด้านบนไว้" คำนั้นพระมหาปทุมเถระนั่นเองได้คัดค้านแล้ว เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสประมาณของแม่น้ำไว้ว่า "เมื่อภิกษุณีข้ามแม่น้ำไปในที่ใดที่หนึ่ง โดยปิดมณฑลสาม (เข่าทั้งสองและสะดือ) แล้ว ผ้าอันตรวาสกย่อมเปียก" ดังนี้ ไม่ได้ตรัสไว้ว่าหนึ่งโยชน์หรือครึ่งโยชน์ เพราะฉะนั้น แม่น้ำที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้โดยอาศัยพระสูตรนี้ ย่อมควรทำสังฆกรรมได้ตั้งแต่ต้นน้ำเป็นต้นไป อนึ่ง หากภิกษุจำนวนมากทำสังฆกรรมแยกกันในแม่น้ำนี้ ภิกษุทั้งหมดพึงเว้นระยะอุทกุกเขป (เขตนามหยด) อื่นไว้เพื่อประโยชน์แก่สีมันตริกะ (ช่องว่างระหว่างสีมา) ในระหว่างเขตอุทกุกเขปของตนและของผู้อื่น ส่วนที่เกินกว่านั้นย่อมควร แต่ที่น้อยกว่านั้นไม่ควร ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว ในสระที่เกิดเองและในทะเลก็มีนัยเดียวกันนี้

නදියා පන කම්මං කරිස්සාමාති ගතෙහි සචෙ නදී පරිපුණ්ණා හොති සමතිත්තිකා, උදකසාටිකං නිවාසෙත්වාපි අන්තොනදියංයෙව කම්මං කාතබ්බං. සචෙ න සක්කොන්ති, නාවායපි ඨත්වා කාතබ්බං. ගච්ඡන්තියා පන නාවාය කාතුං න වට්ටති. කස්මා? උදකුක්ඛෙපමත්තමෙව හි සීමා, තං නාවා සීඝමෙව අතික්කාමෙති. එවං සති අඤ්ඤිස්සා සීමාය ඤත්ති අඤ්ඤිස්සා අනුසාවනා හොති, තස්මා නාවං අරිත්තෙන වා ඨපෙත්වා පාසාණෙ වා ලම්බිත්වා [Pg.335] අන්තොනදියං ජාතරුක්ඛෙ වා බන්ධිත්වා කම්මං කාතබ්බං. අන්තොනදියං බද්ධඅට්ටකෙපි අන්තොනදියං ජාතරුක්ඛෙපි ඨිතෙහි කාතුං වට්ටති.

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายที่ไปโดยตั้งใจว่าจะทำสังฆกรรมในแม่น้ำ หากแม่น้ำนั้นเต็มเปี่ยมเสมอขอบฝั่ง แม้จะนุ่งผ้าอาบน้ำแล้วก็ตาม ก็ควรทำสังฆกรรมในแม่น้ำนั้นเอง หากไม่สามารถทำได้ ก็ควรทำบนเรือ แต่ไม่ควรทำบนเรือที่กำลังแล่นอยู่ เพราะเหตุใด? เพราะสีมาคือเพียงเขตน้ำที่กระเด็นไปถึงเท่านั้น เรือย่อมแล่นผ่านเขตนั้นไปอย่างรวดเร็ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ญัตติย่อมอยู่ในสีมาหนึ่ง ส่วนอนุสาวนา (การประกาศกรรมวาจา) ย่อมอยู่ในสีมาอื่น เพราะฉะนั้น จึงควรทำสังฆกรรมโดยการหยุดเรือไว้ด้วยไม้ถ่อ หรือผูกเรือไว้กับก้อนหินที่หย่อนลงไป หรือผูกไว้กับต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำ ภิกษุทั้งหลายที่อยู่บนนั่งร้านที่ผูกไว้ในแม่น้ำ หรือบนต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำ ก็ควรทำสังฆกรรมได้

සචෙ පන රුක්ඛස්ස සාඛා වා තතො නික්ඛන්තපාරොහො වා බහිනදීතීරෙ විහාරසීමාය වා ගාමසීමාය වා පතිට්ඨිතො, සීමං වා සොධෙත්වා සාඛං වා ඡින්දිත්වා කම්මං කාතබ්බං. බහිනදීතීරෙ ජාතරුක්ඛස්ස අන්තොනදියං පවිට්ඨසාඛාය වා පාරොහෙ වා නාවං බන්ධිත්වා කම්මං කාතුං න වට්ටති. කරොන්තෙහි සීමා වා සොධෙතබ්බා, ඡින්දිත්වා වාස්ස බහිපතිට්ඨිතභාවො නාසෙතබ්බො. නදීතීරෙ පන ඛාණුකං කොට්ටෙත්වා තත්ථ බද්ධනාවාය න වට්ටතියෙව.

อนึ่ง หากกิ่งไม้หรือรากอากาศที่งอกออกมาจากกิ่งนั้นตั้งอยู่บนฝั่งแม่น้ำภายนอก ในเขตสีมาของวิหาร หรือในเขตสีมาของหมู่บ้าน ก็ควรทำสังฆกรรมโดยการชำระสีมานั้นเสีย หรือตัดกิ่งไม้นั้นเสีย ไม่ควรทำสังฆกรรมโดยการผูกเรือไว้กับกิ่งไม้ที่ยื่นเข้าไปในแม่น้ำ หรือรากอากาศของต้นไม้ที่เกิดอยู่บนฝั่งแม่น้ำภายนอก ภิกษุผู้ทำสังฆกรรมพึงชำระสีมาเสีย หรือพึงทำลายสภาพที่ตั้งอยู่ภายนอกของต้นไม้นั้นเสียด้วยการตัด อนึ่ง ไม่ควรทำสังฆกรรมบนเรือที่ผูกไว้กับตอไม้ที่ปักอยู่บนฝั่งแม่น้ำเลย

නදියං සෙතුං කරොන්ති, සචෙ අන්තොනදියංයෙව සෙතු වා සෙතුපාදා වා, සෙතුම්හි ඨිතෙහි කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ පන සෙතු වා සෙතුපාදා වා බහිතීරෙ පතිට්ඨිතා, කම්මං කාතුං න වට්ටති, සීමං සොධෙත්වා කාතබ්බං. අථ සෙතුපාදා අන්තො, සෙතු පන උභින්නම්පි තීරානං උපරිආකාසෙ ඨිතො, වට්ටති. අන්තොනදියං පාසාණො වා දීපකො වා හොති, තස්ස යත්තකං පදෙසං පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ පකතිවස්සකාලෙ වස්සානස්ස චතූසු මාසෙසු උදකං ඔත්ථරති, සො නදීසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. අතිවුට්ඨිකාලෙ පන ඔඝෙන ඔත්ථටොකාසො න ගහෙතබ්බො, සො හි ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති.

พวกเขาสร้างสะพานในแม่น้ำ หากสะพานหรือเสาสะพานตั้งอยู่ในแม่น้ำนั้นเอง ภิกษุทั้งหลายที่อยู่บนสะพานก็ควรทำสังฆกรรมได้ อนึ่ง หากสะพานหรือเสาสะพานตั้งอยู่บนฝั่งภายนอก ก็ไม่ควรทำสังฆกรรม ควรชำระสีมาเสียก่อนจึงทำ หรือหากเสาสะพานตั้งอยู่ในแม่น้ำ แต่ตัวสะพานตั้งอยู่บนอากาศเหนือฝั่งทั้งสอง ก็ควรทำได้ ในแม่น้ำมีก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ อยู่ บริเวณใดของก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ นั้นที่น้ำท่วมถึงในฤดูฝนปกติ ตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน ตามที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ บริเวณนั้นย่อมจัดเป็นแม่น้ำเท่านั้น แต่ในเวลาที่ฝนตกหนักเกินปกติ บริเวณที่ถูกกระแสน้ำท่วมไม่พึงถือเอา เพราะบริเวณนั้นย่อมจัดเป็นสีมาของหมู่บ้านเท่านั้น

නදිතො මාතිකං නීහරන්තා නදියං ආවරණං කරොන්ති, තඤ්චෙ ඔත්ථරිත්වා වා විනිබ්බිජ්ඣිත්වා වා උදකං ගච්ඡති, සබ්බත්ථ පවත්තනට්ඨානෙ කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ පන ආවරණෙන වා කොට්ටකබන්ධනෙන වා සොතං පච්ඡිජ්ජති, උදකං නප්පවත්තති, අප්පවත්තනට්ඨානෙ කම්මං කාතුං න වට්ටති. ආවරණමත්ථකෙපි කාතුං න වට්ටති. සචෙ කොචි ආවරණප්පදෙසො පුබ්බෙ වුත්තපාසාණදීපකප්පදෙසො විය උදකෙන අජ්ඣොත්ථරියති, තත්ථ වට්ටති. සො හි නදීසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. නදිං විනාසෙත්වා තළාකං කරොන්ති, හෙට්ඨා පාළි බද්ධා, උදකං ආගන්ත්වා තළාකං පූරෙත්වා තිට්ඨති, එත්ථ කම්මං කාතුං න වට්ටති. උපරි පවත්තනට්ඨානෙ හෙට්ඨා ච ඡඩ්ඩිතමොදකං නදිං ඔත්ථරිත්වා සන්දනට්ඨානතො පට්ඨාය වට්ටති. දෙවෙ අවස්සන්තෙ හෙමන්තගිම්හෙසු වා සුක්ඛනදියාපි වට්ටති. නදිතො නීහටමාතිකාය න වට්ටති. සචෙ [Pg.336] සා කාලන්තරෙන භිජ්ජිත්වා නදී හොති, වට්ටති. කාචි නදී කාලන්තරෙන උප්පතිත්වා ගාමනිගමසීමං ඔත්ථරිත්වා පවත්තති, නදීයෙව හොති, කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ පන විහාරසීමං ඔත්ථරති, විහාරසීමාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.

ผู้ที่ต้องการขุดทางน้ำจากแม่น้ำย่อมสร้างเขื่อนกั้นน้ำในแม่น้ำ หากน้ำไหลผ่านเขื่อนนั้นโดยท่วมทับหรือทะลุผ่านไปได้ ก็ควรทำสังฆกรรมได้ในทุกที่ที่น้ำไหลไปถึง แต่หากกระแสน้ำถูกกั้นด้วยเขื่อนหรือทำนบดิน และน้ำไม่ไหลไป ก็ไม่ควรทำสังฆกรรมในที่ที่น้ำไม่ไหลไปนั้น และไม่ควรทำบนยอดเขื่อนด้วย หากบางส่วนของเขื่อนถูกน้ำท่วมทับเหมือนบริเวณก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ ก็ควรทำสังฆกรรมในที่นั้นได้ เพราะบริเวณนั้นย่อมจัดเป็นแม่น้ำเท่านั้น พวกเขาสร้างสระน้ำโดยทำลายแม่น้ำ โดยมีคันกั้นน้ำอยู่ด้านล่าง น้ำไหลมาเติมเต็มสระน้ำแล้วหยุดนิ่งอยู่ ไม่ควรทำสังฆกรรมในสระน้ำนี้ ควรทำสังฆกรรมได้ในที่ที่น้ำไหลอยู่ด้านบน และตั้งแต่ที่ที่น้ำที่ถูกระบายออกไหลลงสู่แม่น้ำและเริ่มไหลไป แม้ในแม่น้ำที่แห้งแล้งในฤดูหนาวหรือฤดูร้อน เมื่อฝนไม่ตก ก็ควรทำสังฆกรรมได้ ไม่ควรทำสังฆกรรมในทางน้ำที่ขุดจากแม่น้ำ หากทางน้ำนั้นแตกออกและกลายเป็นแม่น้ำในภายหลัง ก็ควรทำได้ แม่น้ำบางสายเมื่อเวลาผ่านไปก็เอ่อล้นท่วมสีมาของหมู่บ้านหรือนิคมแล้วไหลไป ก็ยังคงเป็นแม่น้ำอยู่ ควรทำสังฆกรรมได้ แต่หากท่วมสีมาของวิหาร ก็ย่อมจัดเป็นสีมาของวิหารเท่านั้น

සමුද්දෙපි කම්මං කරොන්තෙහි යං පදෙසං උද්ධං වඩ්ඪනඋදකං වා පකතිවීචි වා වෙගෙන ආගන්ත්වා ඔත්ථරති, තත්ථ කාතුං න වට්ටති. යස්මිං පන පදෙසෙ පකතිවීචියො ඔත්ථරිත්වා සණ්ඨහන්ති, සො උදකන්තතො පට්ඨාය අන්තොසමුද්දො නාම, තත්ථ ඨිතෙහි කම්මං කාතබ්බං. සචෙ ඌමිවෙගො බාධති, නාවාය වා අට්ටකෙ වා ඨත්වා කාතබ්බං. තෙසු විනිච්ඡයො නදියං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. සමුද්දෙ පිට්ඨිපාසාණො හොති, තං කදාචි ඌමියො ආගන්ත්වා ඔත්ථරන්ති, කදාචි න ඔත්ථරන්ති, තත්ථ කම්මං කාතුං න වට්ටති, සො හි ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. සචෙ පන වීචීසු ආගතාසුපි අනාගතාසුපි පකතිඋදකෙනෙව ඔත්ථරියති, වට්ටති. දීපකො වා පබ්බතො වා හොති, සො චෙ දූරෙ හොති මච්ඡබන්ධානං අගමනපථෙ, අරඤ්ඤසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. තෙසං ගමනපරියන්තස්ස ඔරතො පන ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තත්ථ ගාමසීමං අසොධෙත්වා කම්මං කාතුං න වට්ටති. සමුද්දො ගාමසීමං වා නිගමසීමං වා ඔත්ථරිත්වා තිට්ඨති, සමුද්දොව හොති, තත්ථ කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ පන විහාරසීමං ඔත්ථරති, විහාරසීමාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.

ในทะเลก็ดี ภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในบริเวณใดที่น้ำขึ้นสูง หรือคลื่นปกติมาด้วยความแรงแล้วท่วม ในบริเวณนั้นไม่ควรทำกรรม แต่ในบริเวณใดที่คลื่นปกติท่วมแล้วตั้งอยู่ดี บริเวณนั้นนับตั้งแต่ขอบน้ำไปข้างใน ชื่อว่าทะเล ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในทะเลนั้นควรทำกรรมได้ หากคลื่นแรงรบกวน ควรยืนอยู่บนเรือหรือบนนั่งร้านแล้วทำกรรม การวินิจฉัยในเรือและนั่งร้านเหล่านั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในแม่น้ำนั่นเอง ในทะเลมีแผ่นหิน บางครั้งคลื่นก็มาท่วมแผ่นหินนั้น บางครั้งก็ไม่ท่วม ในแผ่นหินนั้นไม่ควรทำกรรม เพราะแผ่นหินนั้นจัดเข้าเป็นสีมาบ้านเท่านั้น แต่หากคลื่นจะมาหรือไม่มาก็ตาม แผ่นหินนั้นถูกน้ำปกติท่วมอยู่เสมอ ก็ควร (ทำกรรมได้) มีเกาะเล็กๆ หรือภูเขา หากเกาะเล็กๆ หรือภูเขานั้นอยู่ไกล ในเส้นทางที่ชาวประมงไม่สามารถไปกลับได้ภายในวันเดียว ก็จัดเข้าเป็นสีมาป่าเท่านั้น แต่หากอยู่ภายในระยะทางที่ชาวประมงไปถึงได้ ก็จัดเข้าเป็นสีมาบ้าน ในบริเวณนั้น หากยังไม่ได้ชำระสีมาบ้าน ก็ไม่ควรทำกรรม หากทะเลท่วมสีมาบ้านหรือสีมานิคมแล้วตั้งอยู่ ก็เป็นทะเลนั่นเอง ในบริเวณนั้นควรทำกรรมได้ แต่หากท่วมสีมาวิหาร ก็จัดเข้าเป็นสีมาวิหารนั่นเอง

ජාතස්සරෙ කම්මං කරොන්තෙහිපි යත්ථ පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ වස්සකාලෙ වස්සෙ පච්ඡින්නමත්තෙ පිවිතුං වා හත්ථපාදෙ වා ධොවිතුං උදකං න හොති, සුක්ඛති, අයං න ජාතස්සරො, ගාමඛෙත්තසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති, තත්ථ කම්මං න කාතබ්බං. යත්ථ පන වුත්තප්පකාරෙ වස්සකාලෙ උදකං සන්තිට්ඨති, අයමෙව ජාතස්සරො. තස්ස යත්තකෙ පදෙසෙ වස්සානං චාතුමාසෙ උදකං තිට්ඨති, තත්ථ කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ ගම්භීරං උදකං, අට්ටකං බන්ධිත්වා තත්ථ ඨිතෙහිපි ජාතස්සරස්ස අන්තො ජාතරුක්ඛම්හි බද්ධඅට්ටකෙපි කාතුං වට්ටති. පිට්ඨිපාසාණදීපකෙසු පනෙත්ථ නදියං වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. සමවස්සදෙවකාලෙ පහොනකජාතස්සරො පන සචෙපි දුබ්බුට්ඨිකාලෙ වා ගිම්හහෙමන්තෙසු වා සුක්ඛති, නිරුදකො හොති, තත්ථ සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටති. යං අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සබ්බො ජාතස්සරො සුක්ඛො අනොදකො[Pg.337], ගාමඛෙත්තංයෙව භජතී’’ති, තං න ගහෙතබ්බං. සචෙ පනෙත්ථ උදකත්ථාය ආවාටං වා පොක්ඛරණීආදීනි වා ඛණන්ති, තං ඨානං අජාතස්සරො හොති, ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ලාබුතිපුසකාදිවප්පෙ කතෙපි එසෙව නයො.

ในสระชาตัสสรก็ดี ภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในบริเวณใด ในฤดูฝนที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่าฝนไม่แล้งและไม่มาก เมื่อฝนขาดไปเพียงเล็กน้อย น้ำไม่มีสำหรับดื่มหรือล้างมือเท้า แห้งไป บริเวณนี้ไม่ชื่อว่าสระชาตัสสร จัดเข้าเป็นเขตบ้านเท่านั้น ในบริเวณนั้นไม่ควรทำกรรม แต่ในบริเวณใด ในฤดูฝนที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ น้ำตั้งอยู่ดี บริเวณนี้แหละชื่อว่าสระชาตัสสร ในบริเวณใดของสระชาตัสสรนั้น น้ำตั้งอยู่ตลอดสี่เดือนแห่งฤดูฝน ในบริเวณนั้นควรทำกรรมได้ หากน้ำลึก ควรผูกนั่งร้านแล้วยืนอยู่บนนั่งร้านนั้นก็ดี หรือยืนอยู่บนนั่งร้านที่ผูกติดกับต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ในสระชาตัสสรนั้นก็ดี ควรทำกรรมได้ ในสระชาตัสสรนี้ การวินิจฉัยเกี่ยวกับแผ่นหินและเกาะเล็กๆ ก็เช่นเดียวกับการวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในแม่น้ำ แต่สระชาตัสสรที่เพียงพอในฤดูฝนที่ฝนตกสม่ำเสมอ หากแม้จะแห้งแล้งในฤดูที่ฝนไม่ตก หรือในฤดูร้อนและฤดูหนาว ไม่มีน้ำ ถึงกระนั้นก็ดี ในบริเวณนั้นควรทำสังฆกรรมได้ คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะว่า "สระชาตัสสรทั้งหมดที่แห้งแล้ง ไม่มีน้ำ ย่อมจัดเข้าเป็นเขตบ้านเท่านั้น" คำนั้นไม่ควรยึดถือ แต่ในสระชาตัสสรที่ไม่มีน้ำนี้ หากขุดบ่อหรือสระสี่เหลี่ยมเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่น้ำ ในกรณีเช่นนี้ สถานที่นั้นไม่เป็นสระชาตัสสร จัดเข้าเป็นสีมาบ้าน แม้จะปลูกพืชเช่นน้ำเต้าหรือแตงกวาเป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกันนี้

සචෙ පන තං පූරෙත්වා ථලං වා කරොන්ති, එකස්මිං දිසාභාගෙ පාළිං බන්ධිත්වා සබ්බමෙව තං මහාතළාකං වා කරොන්ති, සබ්බොපි අජාතස්සරො හොති, ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. ලොණීපි ජාතස්සරසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ උදකට්ඨානොකාසෙ කම්මං කාතුං වට්ටතීති.

แต่หากถมสระนั้นให้เต็มแล้วทำเป็นที่ดอน หรือหากกั้นคันดินไว้ด้านหนึ่ง แล้วทำสระชาตัสสรทั้งหมดนั้นให้เป็นสระใหญ่ที่มีคันกั้นด้านเดียว ในกรณีเช่นนี้ ที่ดอนทั้งหมดและสระใหญ่ที่มีคันกั้นด้านเดียวทั้งหมดนั้น ก็ไม่เป็นสระชาตัสสรอีกต่อไป จัดเข้าเป็นสีมาบ้านเท่านั้น ลำธารน้ำเค็มก็จัดเข้าเป็นสระชาตัสสรเท่านั้น ในบริเวณที่น้ำตั้งอยู่ตลอดสี่เดือนแห่งฤดูฝน ควรทำกรรมได้ ดังนี้

148. සීමාය සීමං සම්භින්දන්තීති අත්තනො සීමාය පරෙසං බද්ධසීමං සම්භින්දන්ති. සචෙ හි පොරාණකස්ස විහාරස්ස පුරත්ථිමාය දිසාය අම්බො චෙව ජම්බූ චාති ද්වෙ රුක්ඛා අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨවිටපා හොන්ති, තෙසු අම්බස්ස පච්ඡිමදිසාභාගෙ ජම්බූ. විහාරසීමා ච ජම්බුං අන්තො කත්වා අම්බං කිත්තෙත්වා බද්ධා හොති, අථ පච්ඡා තස්ස විහාරස්ස පුරත්ථිමාය දිසාය විහාරං කත්වා සීමං බන්ධන්තා තං අම්බං අන්තො කත්වා ජම්බුං කිත්තෙත්වා බන්ධන්ති, සීමාය සීමා සම්භින්නා හොති. එවං ඡබ්බග්ගියා අකංසු, තෙනාහ – ‘‘සීමාය සීමං සම්භින්දන්තී’’ති.

๑๔๘. คำว่า "สีมายะ สีมัง สัมภินทันติ" (ย่อมรวมสีมาเข้ากับสีมา) นั้น คือย่อมรวมสีมาของตนเข้ากับสีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่น หากว่าในทิศตะวันออกของวิหารเก่า มีต้นมะม่วงและต้นหว้าสองต้นที่กิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกัน ในสองต้นนั้น ต้นหว้าอยู่ทางทิศตะวันตกของต้นมะม่วง และสีมาวิหาร (ของวิหารเก่า) ผูกไว้โดยให้ต้นหว้าอยู่ภายใน และกำหนดให้ต้นมะม่วงอยู่ภายนอก ต่อมา ภิกษุทั้งหลายผู้สร้างวิหารทางทิศตะวันออกของวิหารนั้นแล้วผูกสีมา หากผูกสีมาโดยให้ต้นมะม่วง (ทางทิศตะวันออก) อยู่ภายใน และกำหนดให้ต้นหว้า (ทางทิศตะวันตก) อยู่ภายนอก ในกรณีเช่นนี้ สีมาของตนก็รวมเข้ากับสีมาของผู้อื่น ฉัพพัคคีย์ได้ทำเช่นนี้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สีมายะ สีมัง สัมภินทันติ"

සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තීති අත්තනො සීමාය පරෙසං බද්ධසීමං අජ්ඣොත්ථරන්ති;

คำว่า "สีมายะ สีมัง อัชโฌตถรันติ" (ย่อมทับสีมาด้วยสีมา) นั้น คือย่อมทับสีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่นด้วยสีมาของตน

පරෙසං බද්ධසීමං සකලං වා තස්සා පදෙසං වා අන්තො කත්වා අත්තනො සීමං බන්ධන්ති. සීමන්තරිකං ඨපෙත්වා සීමං සම්මන්නිතුන්ති එත්ථ සචෙ පඨමතරං කතස්ස විහාරස්ස සීමා අසම්මතා හොති, සීමාය උපචාරො ඨපෙතබ්බො. සචෙ සම්මතා හොති, පච්ඡිමකොටියා හත්ථමත්තා සීමන්තරිකා ඨපෙතබ්බා. කුරුන්දියං විදත්ථිමත්තම්පි, මහාපච්චරියං චතුරඞ්ගුලමත්තම්පි වට්ටතීති වුත්තං. එකරුක්ඛොපි ච ද්වින්නං සීමානං නිමිත්තං හොති, සො පන වඩ්ඪන්තො සීමාසඞ්කරං කරොති, තස්මා න කාතබ්බො.

ย่อมผูกสีมาของตนโดยให้สีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่นทั้งหมด หรือส่วนหนึ่งส่วนใดของสีมานั้นอยู่ภายใน ในคำว่า "พึงสมมติสีมาโดยเว้นสีมันตริกาไว้" นี้ การวินิจฉัยพึงทราบดังนี้ หากสีมาของวิหารที่ทำไว้ก่อนยังไม่สมมติ ในกรณีเช่นนี้ พึงกำหนดอุปจารของสีมาไว้ หากสมมติแล้ว ในกรณีเช่นนี้ พึงกำหนดสีมันตริกา (พื้นที่ระหว่างสีมาสองแห่ง) ขนาดหนึ่งศอกไว้ที่ขอบเขตสุดท้าย ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า สีมันตริกาขนาดหนึ่งคืบก็ควร ในคัมภีร์มหาปัจจรีกล่าวว่า สีมันตริกาขนาดสี่นิ้วก็ควร ดังนี้ ต้นไม้ต้นเดียวก็เป็นนิมิตของสีมาสองแห่งได้ แต่ต้นไม้นั้นเมื่อเติบโตขึ้น ย่อมทำให้สีมาปะปนกัน เพราะเหตุนั้น ไม่ควรใช้ต้นไม้ต้นเดียวเป็นนิมิตของสีมาสองแห่ง

උපොසථභෙදාදිකථා

เรื่องอุโบสถเภทเป็นต้น

149. චාතුද්දසිකො ච පන්නරසිකො චාති එත්ථ චාතුද්දසිකස්ස පුබ්බකිච්චෙ ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති වත්තබ්බං.

๑๔๙. ในคำว่า "จาตุททสิกะและปัณณรสิกะ" นี้ ในบุพกิจของอุโบสถจาตุททสี พึงกล่าวว่า "อัชชุโปสโถ จาตุททโส" (วันนี้อุโบสถ ๑๔ ค่ำ)

අධම්මෙන වග්ගන්තිආදීසු [Pg.338] සචෙ එකස්මිං විහාරෙ චතූසු භික්ඛූසු වසන්තෙසු එකස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තීසු වා වසන්තෙසු එකස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා ද්වෙ පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, අධම්මෙන වග්ගං උපොසථකම්මං හොති. සචෙ පන චත්තාරොපි සන්නිපතිත්වා පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තයො වා ද්වෙ වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, අධම්මෙන සමග්ගං නාම හොති. සචෙ චතූසු ජනෙසු එකස්ස පාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා තයො පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, තීසු වා ජනෙසු එකස්ස පාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා ද්වෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, ධම්මෙන වග්ගං නාම හොති. සචෙ පන චත්තාරො එකත්ථ වසන්තා සබ්බෙව සන්නිපතිත්වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, ධම්මෙන සමග්ගං නාම හොතීති.

ในคำว่า Adhammena vaggaṃ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าเมื่อภิกษุ ๔ รูปอยู่ในวิหารแห่งหนึ่ง ภิกษุ ๓ รูปนำฉันทปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือเมื่อภิกษุ ๓ รูปอยู่ นำฉันทปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๒ รูปสวดปาติโมกข์ อุโบสถกรรมนั้นชื่อว่า เป็นกรรมที่แตกแยกกันโดยไม่ชอบธรรม. แต่ถ้าแม้ภิกษุทั้ง ๔ รูปประชุมกันแล้วทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปสวดปาติโมกข์ ชื่อว่า เป็นกรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยไม่ชอบธรรม. ถ้าในบรรดาภิกษุ ๔ รูป นำปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๓ รูปสวดปาติโมกข์ หรือในบรรดาภิกษุ ๓ รูป นำปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๒ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถ ชื่อว่า เป็นกรรมที่แตกแยกกันโดยชอบธรรม. แต่ถ้าภิกษุ ๔ รูปผู้อยู่ในที่เดียวกันทั้งหมดประชุมกันแล้วสวดปาติโมกข์ หรือภิกษุ ๓ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือภิกษุ ๒ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถแก่กันและกัน ชื่อว่า เป็นกรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยชอบธรรม ดังนี้.

පාතිමොක්ඛුද්දෙසකථා

ปาติโมกขุทเทสกถา (ว่าด้วยการสวดปาติโมกข์)

150. නිදානං උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බන්ති ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො…පෙ… ආවිකතා හිස්ස ඵාසු හොතී’’ති ඉමං නිදානං උද්දිසිත්වා ‘‘උද්දිට්ඨං ඛො ආයස්මන්තො නිදානං, තත්ථායස්මන්තෙ පුච්ඡාමි – කච්චිත්ථ පරිසුද්ධා, දුතියම්පි පුච්ඡාමි…පෙ… එවමෙතං ධාරයාමීති. සුතා ඛො පනායස්මන්තෙහි චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා…පෙ… අවිවදමානෙහි සික්ඛිතබ්බ’’න්ති එවං අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං. එතෙන නයෙන සෙසාපි චත්තාරො පාතිමොක්ඛුද්දෙසා වෙදිතබ්බා.

๑๕๐. พึงให้ประกาศส่วนที่เหลือด้วยบทสุตะ โดยสวดนิทานว่า 'ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า...เป...การเปิดเผยย่อมเป็นความผาสุกแก่เธอ' นี้แล้ว และพึงให้ประกาศส่วนที่เหลือด้วยบทสุตะอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิทานอันข้าพเจ้าสวดแล้ว ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายในนิทานนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือหนอ ข้าพเจ้าถามแม้ครั้งที่สอง...เป...ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้' และว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อนึ่ง ปาราชิก ๔ ข้ออันท่านทั้งหลายได้ฟังแล้ว...เป...พึงศึกษาโดยไม่วิวาทกัน' ด้วยนัยนี้ แม้อุเทศแห่งปาติโมกข์ที่เหลืออีก ๔ อย่าง ก็พึงทราบ.

සවරභයන්ති අටවිමනුස්සභයං. රාජන්තරායොතිආදීසු සචෙ භික්ඛූසු ‘‘උපොසථං කරිස්සාමා’’ති නිසින්නෙසු රාජා ආගච්ඡති, අයං රාජන්තරායො. චොරා ආගච්ඡන්ති, අයං චොරන්තරායො. දවදාහො වා ආගච්ඡති, ආවාසෙ වා අග්ගි උට්ඨහති, අයං අග්ගන්තරායො. මෙඝො වා උට්ඨෙති, ඔඝො වා ආගච්ඡති, අයං උදකන්තරායො. බහූ මනුස්සා ආගච්ඡන්ති, අයං මනුස්සන්තරායො. භික්ඛුං යක්ඛො ගණ්හාති, අයං අමනුස්සන්තරායො. බ්‍යග්ඝාදයො චණ්ඩමිගා ආගච්ඡන්ති, අයං වාළන්තරායො. භික්ඛුං සප්පාදයො ඩංසන්ති, අයං සරීසපන්තරායො. භික්ඛු ගිලානො වා හොති, කාලං වා කරොති, වෙරිනො වා තං මාරෙතුකාමා ගණ්හන්ති, අයං [Pg.339] ජීවිතන්තරායො. මනුස්සා එකං වා බහූ වා භික්ඛූ බ්‍රහ්මචරියා චාවෙතුකාමා ගණ්හන්ති, අයං බ්‍රහ්මචරියන්තරායො. එවරූපෙසු අන්තරායෙසු සංඛිත්තෙන පාතිමොක්ඛො උද්දිසිතබ්බො, පඨමො වා උද්දෙසො උද්දිසිතබ්බො, ආදිම්හි ද්වෙ තයො චත්තාරො වා. එත්ථ ච දුතියාදීසු උද්දෙසෙසු යස්මිං අපරියොසිතෙ අන්තරායො හොති, සොපි සුතෙනෙව සාවෙතබ්බො.

คำว่า Savarabhayaṃ ได้แก่ ภัยจากพวกโจรป่า (มนุษย์ที่เที่ยวไปในป่า). ในคำว่า Rājantarāyo เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: เมื่อภิกษุทั้งหลายนั่งล้อมกันด้วยตั้งใจว่า 'เราจักทำอุโบสถ' ถ้าพระราชาเสด็จมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากพระราชา. ถ้าพวกโจรมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากโจร. ถ้าไฟป่ามา หรือถ้าไฟไหม้ขึ้นในอาวาส เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากไฟ. ถ้าเมฆตั้งขึ้น หรือถ้าห้วงน้ำหลากมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากน้ำ. ถ้ามนุษย์จำนวนมากมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากมนุษย์. ถ้าอมนุษย์จับภิกษุ เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากอมนุษย์. ถ้าสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้นมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากสัตว์ร้าย. ถ้าสัตว์เลื้อยคลานมีงูเป็นต้นกัดภิกษุ เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากสัตว์เลื้อยคลาน. ถ้าภิกษุอาพาธ หรือถ้าทำกาละ (มรณภาพ) หรือถ้าพวกเวรีประสงค์จะฆ่าภิกษุนั้นจึงจับตัวไป เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายแห่งชีวิต. ถ้าพวกมนุษย์ประสงค์จะให้ภิกษุรูปหนึ่งหรือหลายรูปเคลื่อนจากพรหมจรรย์จึงจับตัวไป เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายแห่งพรหมจรรย์. เมื่อมีอันตรายเห็นปานนี้ พึงสวดปาติโมกข์โดยย่อ หรือพึงสวดอุเทศที่ ๑ หรือพึงสวดอุเทศ ๒, ๓ หรือ ๔ ในเบื้องต้นก็ได้. และในบรรดาอุเทศที่ ๒ เป็นต้นเหล่านี้ อุเทศใดที่ยังไม่ทันจบแล้วมีอันตรายเกิดขึ้น แม้อุเทศนั้นก็พึงให้ฟังด้วยบทสุตะเท่านั้น.

අනජ්ඣිට්ඨාති අනාණත්තා අයාචිතා වා. අජ්ඣෙසනා චෙත්ථ සඞ්ඝෙන සම්මතධම්මජ්ඣෙසකායත්තා වා සඞ්ඝත්ථෙරායත්තා වා, තස්මිං ධම්මජ්ඣෙසකෙ අසති සඞ්ඝත්ථෙරං ආපුච්ඡිත්වා වා තෙන යාචිතො වා භාසිතුං ලභති. සඞ්ඝත්ථෙරෙනාපි සචෙ විහාරෙ බහූ ධම්මකථිකා හොන්ති, වාරපටිපාටියා වත්තබ්බා – ‘‘ත්වං ධම්මං භණ, ධම්මං කථෙහි, ධම්මදානං දෙහී’’ති වා වුත්තෙන තීහිපි විධීහි ධම්මො භාසිතබ්බො. ‘‘ඔසාරෙහී’’ති වුත්තො පන ඔසාරෙතුමෙව ලභති, ‘‘කථෙහී’’ති වුත්තො කථෙතුමෙව, ‘‘සරභඤ්ඤං භණාහී’’ති වුත්තො සරභඤ්ඤමෙව. සඞ්ඝත්ථෙරොපි ච උච්චතරෙ ආසනෙ නිසින්නො යාචිතුං න ලභති. සචෙ උපජ්ඣායො චෙව සද්ධිවිහාරිකො ච හොන්ති, උපජ්ඣායො ච නං උච්චාසනෙ නිසින්නො ‘‘භණාහී’’ති වදති, සජ්ඣායං අධිට්ඨහිත්වා භණිතබ්බං. සචෙ පනෙත්ථ දහරා භික්ඛූ හොන්ති, තෙසං ‘‘භණාමී’’ති භණිතබ්බං.

คำว่า Anajjhiṭṭhā หมายถึง ไม่ได้ถูกสั่ง (โดยพระเถระผู้ใหญ่) หรือไม่ได้ถูกอาราธนา (โดยพระเถระผู้น้อย). และในการอาราธนานี้ เป็นหน้าที่ของภิกษุผู้ได้รับสมมติให้เป็นผู้รับอาราธนาแสดงธรรม (ธัมมัชเฌสกะ) หรือเป็นหน้าที่ของพระสังฆเถระ. เมื่อไม่มีภิกษุธัมมัชเฌสกะนั้น ภิกษุพึงกราบเรียนพระสังฆเถระก่อน หรือถูกพระสังฆเถระนั้นอาราธนาแล้ว จึงจะได้โอกาสแสดง. แม้พระสังฆเถระ หากในวิหารมีพระธรรมกถึกหลายรูป เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวตามลำดับเวรว่า 'ท่านจงสวดธรรม' หรือ 'ท่านจงแสดงธรรม' หรือ 'ท่านจงให้ธรรมทาน'. พระธรรมกถึกที่ถูกกล่าวอย่างนั้นแล้ว พึงแสดงธรรมด้วยวิธีทั้ง ๓ อย่างนั้น. แต่ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงสวดสาธยายพระบาลี' (โอสาเรหิ) ย่อมได้โอกาสเพียงสวดสาธยายพระบาลีเท่านั้น, ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงแสดงธรรม' (กเถหิ) ย่อมได้โอกาสเพียงแสดงอรรถาธิบายเท่านั้น, ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงสวดสรภัญญะ' ย่อมได้โอกาสเพียงสวดสรภัญญะเท่านั้น. และแม้พระสังฆเถระผู้นั่งบนอาสนะที่สูงกว่า ก็ไม่ควรทำการอาราธนา. ถ้ามีทั้งพระอุปัชฌาย์และสัทธิวิหาริก และพระอุปัชฌาย์นั่งบนอาสนะสูงกล่าวกับสัทธิวิหาริกนั้นว่า 'จงสวดเถิด' เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงตั้งใจสวดสาธยายแล้วจึงสวด. แต่ในที่นี้ หากมีภิกษุหนุ่มทั้งหลายอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงตั้งใจว่า 'เราจะสวดให้ภิกษุหนุ่มเหล่านี้ฟัง' แล้วจึงสวด.

සචෙ විහාරෙ සඞ්ඝත්ථෙරො අත්තනොයෙව නිස්සිතකෙ භණාපෙති, අඤ්ඤෙ මධුරභාණකෙපි නාජ්ඣෙසති, සො අඤ්ඤෙහි වත්තබ්බො – ‘‘භන්තෙ අසුකං නාම භණාපෙමා’’ති. සචෙ ‘‘භණාපෙථා’’ති වා වදති, තුණ්හී වා හොති, භණාපෙතුං වට්ටති. සචෙ පන පටිබාහති, න භණාපෙතබ්බං. යදි අනාගතෙයෙව සඞ්ඝත්ථෙරෙ ධම්මසවනං ආරද්ධං, පුන ආගතෙ ඨපෙත්වා ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි. ඔසාරෙත්වා පන කථෙන්තෙන ආපුච්ඡිත්වා වා අට්ඨපෙත්වායෙව වා කථෙතබ්බං, කථෙන්තස්ස පුන ආගතෙපි එසෙව නයො.

ถ้าพระสังฆเถระในวิหารให้เฉพาะศิษย์ของตนเองแสดงธรรม และไม่ยอมอาราธนาแม้พระธรรมกถึกรูปอื่นที่มีเสียงไพเราะ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระสังฆเถระนั้นพึงถูกภิกษุรูปอื่นกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า พวกเราจะให้ท่านผู้มีชื่อนี้แสดงธรรม'. ถ้าท่านกล่าวว่า 'จงให้แสดงเถิด' หรือถ้าท่านนิ่งอยู่ ย่อมควรให้แสดง. แต่ถ้าท่านห้ามไว้ ก็ไม่ควรให้แสดง. หากการฟังธรรมได้เริ่มขึ้นแล้วในขณะที่พระสังฆเถระยังมาไม่ถึง เมื่อท่านมาถึงแล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องหยุดเพื่อกราบเรียนขออนุญาตอีก. แต่พระธรรมกถึกผู้จะแสดงอรรถาธิบายหลังจากสวดสาธยายพระบาลีจบแล้ว พึงกราบเรียนก่อน หรือจะไม่หยุดกราบเรียนแล้วแสดงต่อไปเลยก็ได้. แม้เมื่อพระสังฆเถระมาถึงในขณะที่กำลังแสดงอรรถาธิบายอยู่ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

උපනිසින්නකථායපි සඞ්ඝත්ථෙරොව සාමී, තස්මා තෙන සයං වා කථෙතබ්බං, අඤ්ඤො වා භික්ඛු ‘‘කථෙහී’’ති වත්තබ්බො, නො ච ඛො උච්චතරෙ ආසනෙ නිසින්නෙන. මනුස්සානං පන ‘‘භණාහී’’ති වත්තුං වට්ටති. මනුස්සා අත්තනො ජානනකභික්ඛුං ආපුච්ඡන්ති, තෙන ථෙරං ආපුච්ඡිත්වා කථෙතබ්බං. සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ‘‘භන්තෙ ඉමෙ පඤ්හං පුච්ඡන්තී’’ති පුට්ඨො ‘‘කථෙහී’’ති [Pg.340] වා භණති, තුණ්හී වා හොති, කථෙතුං වට්ටති. අන්තරඝරෙ අනුමොදනාදීසුපි එසෙව නයො. සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො විහාරෙ වා අන්තරඝරෙ වා ‘‘මං අනාපුච්ඡිත්වාපි කථෙය්‍යාසී’’ති අනුජානාති, ලද්ධකප්පියං හොති, සබ්බත්ථ වත්තුං වට්ටති.

แม้ในเรื่องการสนทนาธรรมกับผู้ที่นั่งใกล้ (อุปนิสินนกถา) พระสังฆเถระนั่นเองเป็นใหญ่. เพราะฉะนั้น พระสังฆเถระนั้นพึงแสดงเอง หรือพึงบอกภิกษุรูปอื่นว่า 'จงแสดงเถิด' แต่ไม่พึงบอกในขณะที่นั่งบนอาสนะที่สูงกว่า. ส่วนการจะบอกแก่พวกมนุษย์ว่า 'จงแสดงธรรมเถิด' นั้น ย่อมควร. พวกมนุษย์ย่อมกราบเรียนภิกษุที่ตนคุ้นเคย, ภิกษุนั้นพึงกราบเรียนพระเถระแล้วจึงแสดง. ถ้าพระสังฆเถระถูกกราบเรียนว่า 'ท่านขอรับ มนุษย์เหล่านี้ถามปัญหา' ดังนี้แล้ว ถ้าท่านกล่าวว่า 'จงแสดงเถิด' หรือถ้าท่านนิ่งอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมควรแสดง. แม้ในกิจมีการอนุโมทนาเป็นต้นในภายในบ้าน ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. ถ้าพระสังฆเถระอนุญาตไว้ว่า 'แม้ไม่ต้องกราบเรียนผมก่อน ท่านก็แสดงในวิหารหรือในภายในบ้านได้' เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมเป็นอันได้รับอนุญาตโดยชอบแล้ว (ลัทธกัปปิยะ), ย่อมควรเพื่อจะแสดงในที่ทั้งปวง.

සජ්ඣායං කරොන්තෙනාපි ථෙරො ආපුච්ඡිතබ්බොයෙව. එකං ආපුච්ඡිත්වා සජ්ඣායන්තස්ස අපරො ආගච්ඡති, පුන ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි. සචෙ විස්සමිස්සාමීති ඨපිතස්ස ආගච්ඡති, පුන ආරභන්තෙනාපි ආපුච්ඡිතබ්බං. සඞ්ඝත්ථෙරෙ අනාගතෙයෙව ආරද්ධං සජ්ඣායන්තස්සාපි එසෙව නයො. එකෙන සඞ්ඝත්ථෙරෙන ‘‘මං අනාපුච්ඡාපි යථාසුඛං සජ්ඣායාහී’’ති අනුඤ්ඤාතෙ යථාසුඛං සජ්ඣායිතුං වට්ටති. අඤ්ඤස්මිං පන ආගතෙ තං ආපුච්ඡිත්වාව සජ්ඣායිතබ්බං.

แม้เมื่อภิกษุกำลังสาธยาย ก็พึงสอบถามพระเถระเท่านั้น. เมื่อสอบถามพระเถระรูปหนึ่งแล้วกำลังสาธยายอยู่ หากพระเถระรูปอื่นมา ก็ไม่มีกิจที่จะต้องสอบถามอีก. หากเมื่อภิกษุหยุดพักการสาธยายโดยคิดว่า 'เราจะพักผ่อน' แล้วพระเถระมา แม้เมื่อจะเริ่มสาธยายอีก ก็พึงสอบถาม. แม้เมื่อพระสังฆเถระยังไม่มา และกำลังสาธยายสิ่งที่เริ่มไว้แล้ว ก็มีนัยนี้แล. เมื่อพระสังฆเถระรูปหนึ่งอนุญาตว่า 'แม้ไม่สอบถามเรา ก็จงสาธยายตามสบายเถิด' ย่อมควรเพื่อสาธยายตามสบาย. แต่เมื่อพระเถระรูปอื่นมา ก็พึงสอบถามพระเถระรูปนั้นแล้วเท่านั้นจึงสาธยาย.

151. අත්තනා වා අත්තානං සම්මන්නිතබ්බංති අත්තනා වා අත්තා සම්මන්නිතබ්බො; පුච්ඡන්තෙන පන පරිසං ඔලොකෙත්වා සචෙ අත්තනො උපද්දවො නත්ථි, විනයො පුච්ඡිතබ්බො.

๑๕๑. คำว่า 'พึงสมมติตนด้วยตนเอง' นั้น คือตนเองพึงสมมติตนเองได้. แต่ผู้ถามพึงพิจารณาดูบริษัท หากไม่มีอันตรายแก่ตน ก็พึงถามวินัย.

153. කතෙපි ඔකාසෙ පුග්ගලං තුලයිත්වාති ‘‘අත්ථි නු ඛො මෙ ඉතො උපද්දවො, නත්ථී’’ති එවං උපපරික්ඛිත්වා. පුරම්හාකන්ති පඨමං අම්හාකං. පටිකච්චෙවාති පඨමතරමෙව. පුග්ගලං තුලයිත්වා ඔකාසං කාතුන්ති ‘‘භූතමෙව නු ඛො ආපත්තිං වදති, අභූත’’න්ති එවං උපපරික්ඛිත්වා ඔකාසං කාතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

๑๕๓. คำว่า 'แม้เมื่อให้โอกาสแล้ว พึงชั่งบุคคล' นั้น คือพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า 'อันตรายจักมีแก่เราเพราะบุคคลนี้หรือหนอ หรือไม่มีหนอ'. คำว่า 'ก่อนพวกเรา' นั้น คือพวกเราก่อน. คำว่า 'ก่อนทีเดียว' นั้น คือก่อนยิ่งกว่า. คำว่า 'พึงชั่งบุคคลแล้วให้โอกาส' นั้น คือพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า 'เขาพูดอาบัติที่เป็นจริงหรือหนอ หรือพูดอาบัติที่ไม่เป็นจริงหรือหนอ' แล้วข้าพเจ้าอนุญาตให้ให้โอกาส.

අධම්මකම්මපටික්කොසනාදිකථා

เรื่องการคัดค้านอธรรมกรรมเป็นต้น

154. අධම්මකම්මං වුත්තනයමෙව. පටික්කොසිතුන්ති වාරෙතුං. දිට්ඨිම්පි ආවිකාතුන්ති ‘‘අධම්මකම්මං ඉදං න මෙ ඛමතී’’ති එවං අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ අත්තනො දිට්ඨිං පකාසෙතුං. චතූහි පඤ්චහීතිආදි තෙසං අනුපද්දවත්ථාය වුත්තං. සඤ්චිච්ච න සාවෙන්තීති යථා න සුණන්ති එවං භණිස්සාමාති සඤ්චිච්ච සණිකං උද්දිසන්ති.

๑๕๔. อธรรมกรรมมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า 'เพื่อคัดค้าน' นั้น คือเพื่อห้าม. คำว่า 'แม้เพื่อเปิดเผยทิฏฐิ' นั้น คือเพื่อประกาศทิฏฐิของตนในสำนักของภิกษุอื่นอย่างนี้ว่า 'อธรรมกรรมนี้เราไม่ชอบใจ'. คำว่า 'ด้วยภิกษุสี่รูปห้ารูปเป็นต้น' นั้น ตรัสไว้เพื่อประโยชน์ที่ภิกษุเหล่านั้นจะไม่มีอันตราย. คำว่า 'จงใจไม่ให้ได้ยิน' นั้น คือจงใจสาธยายเบาๆ อย่างนี้ว่า 'เราจักสาธยายโดยอาการที่ภิกษุทั้งหลายไม่ได้ยิน'.

155. ථෙරාධිකන්ති ථෙරාධීනං; ථෙරායත්තං භවිතුන්ති අත්ථො. ‘‘ථෙරාධෙය්‍ය’’න්තිපි පාඨො, තස්මා ථෙරෙන සයං වා උද්දිසිතබ්බං, අඤ්ඤො වා අජ්ඣෙසිතබ්බො. අජ්ඣෙසනවිධානඤ්චෙත්ථ ධම්මජ්ඣෙසනෙ වුත්තනයමෙව. සො න [Pg.341] ජානාති උපොසථං වාතිආදීසු චාතුද්දසිකපන්නරසිකභෙදෙන දුවිධං, සඞ්ඝඋපොසථාදිභෙදෙන නවවිධඤ්ච උපොසථං න ජානාති, චතුබ්බිධං උපොසථකම්මං න ජානාති, දුවිධං පාතිමොක්ඛං න ජානාති, නවවිධං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාති. යො තත්ථ භික්ඛු බ්‍යත්තො පටිබලොති එත්ථ කිඤ්චාපි දහරස්සාපි බ්‍යත්තස්ස පාතිමොක්ඛො අනුඤ්ඤාතො. අථ ඛො එත්ථ අයමධිප්පායො. සචෙ ථෙරස්ස පඤ්ච වා චත්තාරො වා තයො වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසා නාගච්ඡන්ති; ද්වෙ පන අඛණ්ඩා සුවිසදා වාචුග්ගතා හොන්ති, ථෙරායත්තොව පාතිමොක්ඛා. සචෙ පන එත්තකම්පි විසදං කාතුං න සක්කොති, බ්‍යත්තස්ස භික්ඛුනො ආයත්තො හොති.

๑๕๕. คำว่า 'มีพระเถระเป็นใหญ่' นั้น คือมีพระเถระผู้เป็นใหญ่ยิ่ง มีความหมายว่า 'พึงเป็นของที่ขึ้นอยู่กับพระเถระ'. บทว่า 'เถราเธยยะ' ก็มี เพราะเหตุนั้น พระเถระพึงสาธยายเอง หรือพึงอาราธนาภิกษุอื่น. และในเรื่องการอาราธนานี้ วิธีการอาราธนามีนัยที่กล่าวแล้วในการอาราธนาแสดงธรรมนั่นเอง. ในบทว่า 'เขาไม่รู้จักอุโบสถ' เป็นต้นนั้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ คือ เขาไม่รู้จักอุโบสถ 2 อย่าง โดยจำแนกเป็นอุโบสถ 14 ค่ำ และ 15 ค่ำ และอุโบสถ 9 อย่าง โดยจำแนกเป็นสังฆอุโบสถเป็นต้น, ไม่รู้จักอุโบสถกรรม 4 อย่าง, ไม่รู้จักปาติโมกข์ 2 อย่าง, ไม่รู้จักปาติโมกขุทเทส 9 อย่าง. ในบทว่า 'ภิกษุใดในที่นั้นเป็นผู้ฉลาด สามารถ' นั้น ถึงแม้ปาติโมกข์จะทรงอนุญาตแก่ภิกษุผู้ฉลาด แม้เป็นผู้ยังหนุ่ม. แต่ในที่นี้มีอัธยาศัยอย่างนี้ คือ หากปาติโมกขุทเทส 5 หรือ 4 หรือ 3 อย่าง ไม่มาในปากของพระเถระ แต่ปาติโมกขุทเทส 2 อย่าง เป็นของไม่ขาด ไม่มัวหมอง ท่องจำได้ดี ปาติโมกข์ก็ยังขึ้นอยู่กับพระเถระนั่นเอง. แต่หากพระเถระไม่สามารถทำให้ปาติโมกขุทเทสเพียงเท่านี้ให้บริสุทธิ์ได้ ปาติโมกข์ก็ขึ้นอยู่กับภิกษุผู้ฉลาด.

සාමන්තා ආවාසාති සාමන්තං ආවාසං. සජ්ජුකන්ති තදහෙව ආගමනත්ථාය. නවං භික්ඛුං ආණාපෙතුන්ති එත්ථ යො සක්කොති උග්ගහෙතුං, එවරූපො ආණාපෙතබ්බො, න බාලො.

คำว่า 'อาวาสใกล้เคียง' นั้น คืออาวาสที่อยู่ใกล้. คำว่า 'ในวันนั้นเอง' นั้น คือเพื่อประโยชน์แก่การกลับมาในวันนั้นเอง. ในบทว่า 'พึงใช้ภิกษุใหม่' นั้น ภิกษุใหม่รูปใดสามารถเรียนรู้ได้ ภิกษุใหม่เช่นนั้นพึงถูกใช้ ไม่ใช่ภิกษุใหม่ผู้โง่เขลา.

පක්ඛගණනාදිඋග්ගහණානුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตให้เรียนรู้การนับข้างขึ้นข้างแรมเป็นต้น

156. කතිමී භන්තෙති එත්ථ කතීනං පූරණීති කතිමී. කාලවතොති කාලස්සෙව; පගෙවාති අත්ථො.

๑๕๖. ในบทว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วันนี้เป็นวันอะไร' นั้น คำว่า 'กติมี' คือ 'วันเป็นที่เต็มแห่งกี่วัน'. คำว่า 'แต่เช้าตรู่' นั้น มีความหมายว่า 'แต่เช้าตรู่ทีเดียว'.

158. යං කාලං සරතීති එත්ථ සායම්පි ‘‘අජ්ජුපොසථො සමන්නාහරථා’’ති ආරොචෙතුං වට්ටති.

๑๕๘. ในบทว่า 'ระลึกได้ในกาลใด' นั้น แม้ในเวลาเย็นก็ควรบอกว่า 'วันนี้เป็นวันอุโบสถ ขอท่านทั้งหลายจงมนสิการเถิด'.

159. ථෙරෙන භික්ඛුනා නවං භික්ඛුං ආණාපෙතුන්ති එත්ථාපි කිඤ්චි කම්මං කරොන්තො වා සදාකාලමෙව එකො වා භාරනිත්ථරණකො වා සරභාණකධම්මකථිකාදීසු අඤ්ඤතරො වා න උපොසථාගාරසම්මජ්ජනත්ථං ආණාපෙතබ්බො, අවසෙසා පන වාරෙන ආණාපෙතබ්බා. සචෙ ආණත්තො සම්මුඤ්ජනිං තාවකාලිකම්පි න ලභති, සාඛාභඞ්ගං කප්පියං කාරෙත්වා සම්මජ්ජිතබ්බං, තම්පි අලභන්තස්ස ලද්ධකප්පියං හොති.

๑๕๙. ในบทว่า 'พระเถระพึงใช้ภิกษุใหม่' นี้ ภิกษุใหม่ผู้กำลังกระทำกิจบางอย่าง หรือผู้เดียวตลอดเวลา หรือผู้กำลังแบกภาระ หรือผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาผู้สาธยายด้วยเสียงอันไพเราะ ผู้แสดงธรรมเป็นต้น ไม่พึงถูกใช้เพื่อประโยชน์แก่การกวาดอุโบสถาคาร แต่ภิกษุใหม่ที่เหลือพึงถูกใช้ตามลำดับ. หากภิกษุใหม่ผู้ถูกใช้ไม่สามารถหาไม้กวาดได้แม้ชั่วคราว พึงให้ทำกิ่งไม้ที่ควรแล้วกวาด หากไม่สามารถหากิ่งไม้นั้นได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว.

160. ආසනපඤ්ඤාපනාණත්තියම්පි වුත්තනයෙනෙව ආණාපෙතබ්බො. ආණත්තෙන ච සචෙ උපොසථාගාරෙ ආසනානි නත්ථි, සඞ්ඝිකාවාසතොපි ආහරිත්වා පඤ්ඤපෙත්වා පුන ආහරිතබ්බානි. ආසනෙසු අසති කටසාරකෙපි තට්ටිකායොපි පඤ්ඤපෙතුං වට්ටති, තට්ටිකාසුපි අසති සාඛාභඞ්ගානි කප්පියං [Pg.342] කාරෙත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බානි, කප්පියකාරකං අලභන්තස්ස ලද්ධකප්පියං හොති.

๑๖๐. แม้ในการใช้ให้ปูอาสนะ ก็พึงใช้ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. และภิกษุใหม่ผู้ถูกใช้ หากไม่มีอาสนะในอุโบสถาคาร พึงนำมาจากอาวาสของสงฆ์ ปูแล้วพึงนำกลับไปอีก. เมื่อไม่มีอาสนะ ก็ควรปูเสื่อลำแพนหรือเสื่อกก. แม้เมื่อไม่มีเสื่อกก พึงให้ทำกิ่งไม้ที่ควรแล้วปู. หากไม่สามารถหากัปปิยการกได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว.

161. පදීපකරණෙපි වුත්තනයෙනෙව ආණාපෙතබ්බො. ආණාපෙන්තෙන ච ‘‘අමුකස්මිං නාම ඔකාසෙ තෙලං වා වට්ටි වා කපල්ලිකා වා අත්ථි, තං ගහෙත්වා කරොහී’’ති වත්තබ්බො. සචෙ තෙලාදීනි නත්ථි, පරියෙසිතබ්බානි, පරියෙසිත්වා අලභන්තස්ස ලද්ධකප්පියං හොති. අපිච කපාලෙ අග්ගිපි ජාලෙතබ්බො.

๑๖๑. แม้ในการทำประทีป ก็พึงใช้ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. และพระเถระผู้ใช้ พึงบอกว่า 'ในสถานที่ชื่อโน้น มีน้ำมัน หรือไส้ตะเกียง หรือกระเบื้องตะเกียง จงนำสิ่งนั้นไปทำเถิด'. หากไม่มีน้ำมันเป็นต้น พึงแสวงหา เมื่อแสวงหาแล้วไม่ได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว. อนึ่ง พึงจุดไฟในกระเบื้อง.

දිසංගමිකාදිවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุแห่งภิกษุผู้ไปสู่ทิศเป็นต้น

163. සඞ්ගහෙතබ්බොති ‘‘සාධු භන්තෙ ආගතාත්ථ, ඉධ භික්ඛා සුලභා සූපබ්‍යඤ්ජනං අත්ථි, වසථ අනුක්කණ්ඨමානා’’ති එවං පියවචනෙන සඞ්ගහෙතබ්බො. පුනප්පුනං තථාකරණවසෙන අනුග්ගහෙතබ්බො. ‘‘ආම වසිස්සාමී’’ති පටිවචනදාපනෙන උපලාපෙතබ්බො. අථ වා චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහෙතබ්බො චෙව අනුග්ගහෙතබ්බො ච. පියවචනෙන උපලාපෙතබ්බො, කණ්ණසුඛං ආලපිතබ්බොති අත්ථො. චුණ්ණාදීහි උපට්ඨාපෙතබ්බො. ආපත්ති දුක්කටස්සාති සචෙ සකලොපි සඞ්ඝො න කරොති, සබ්බෙසං දුක්කටං. ඉධ නෙව ථෙරා න දහරා මුච්චන්ති, සබ්බෙහි වාරෙන උපට්ඨාපෙතබ්බො. අත්තනො වාරෙ අනුපට්ඨහන්තස්ස ආපත්ති. තෙන පන මහාථෙරානං පරිවෙණසම්මජ්ජනදන්තකට්ඨදානාදීනි න සාදිතබ්බානි. එවම්පි සති මහාථෙරෙහි සායංපාතං උපට්ඨානං ආගන්තබ්බං. තෙන පන තෙසං ආගමනං ඤත්වා පඨමතරං මහාථෙරානං උපට්ඨානං ගන්තබ්බං. සචස්ස සද්ධිංචරා භික්ඛුඋපට්ඨාකා අත්ථි, ‘‘මය්හං උපට්ඨාකා අත්ථි, තුම්හෙ අප්පොස්සුක්කා විහරථා’’ති වත්තබ්බං. අථාපිස්ස සද්ධිංචරා නත්ථි, තස්මිංයෙව පන විහාරෙ එකො වා ද්වෙ වා වත්තසම්පන්නා වදන්ති ‘‘මයං ථෙරස්ස කත්තබ්බං කරිස්සාම, අවසෙසා ඵාසු විහරන්තූ’’ති සබ්බෙසං අනාපත්ති.

๑๖๓. คำว่า พึงสงเคราะห์ ความว่า พึงสงเคราะห์ด้วยปิยวาจาอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านมาดีแล้ว ในที่นี้บิณฑบาตหาได้ง่าย มีแกงและกับข้าว ขอท่านจงอยู่เถิด อย่าได้ระอาเลย" พึงอนุเคราะห์ด้วยอำนาจแห่งการกระทำเช่นนั้นบ่อยๆ พึงเล้าโลมด้วยการให้ปฏิพจน์ว่า "เออ ผมจะอยู่" หรือว่า พึงทั้งสงเคราะห์และอนุเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ พึงเล้าโลมด้วยปิยวาจา อธิบายว่า พึงเจรจาให้รื่นหู พึงบำรุงด้วยของใช้มีผงอาบน้ำเป็นต้น คำว่า เป็นอาบัติทุกกฏ ความว่า ถ้าสงฆ์ทั้งหมดไม่ทำ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เป็นอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุทุกรูป ในเรื่องนี้ ทั้งพระเถระและพระนวกะก็ไม่พ้นอาบัติ ภิกษุทุกรูปพึงบำรุงตามวาระ ภิกษุผู้ไม่บำรุงในวาระของตน เป็นอาบัติทุกกฏ แต่พระอาคันตุกะผู้พหูสูตนั้น ไม่พึงยินดีการกวาดบริเวณและการถวายไม้สีฟันเป็นต้นของพระมหาเถระทั้งหลาย ถึงกระนั้น พระมหาเถระทั้งหลายก็พึงมาสู่ที่บำรุงในเวลาเย็นและเช้า แต่พระอาคันตุกะพึงทราบการมาของพระมหาเถระเหล่านั้นแล้ว ไปสู่ที่บำรุงของพระมหาเถระทั้งหลายก่อน ถ้าพระอาคันตุกะนั้นมีภิกษุผู้อุปัฏฐากซึ่งเป็นผู้เที่ยวไปด้วยกัน พึงกล่าวว่า "ผมมีผู้อุปัฏฐากอยู่แล้ว ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยอยู่เถิด" หากพระอาคันตุกะนั้นไม่มีภิกษุผู้อุปัฏฐากซึ่งเป็นผู้เที่ยวไปด้วยกัน แต่ในวิหารนั้นเอง มีภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยวัตรรูปหนึ่งหรือสองรูปกล่าวว่า "พวกกระผมจะทำกิจที่ควรทำแก่พระเถระ ขอภิกษุที่เหลือจงอยู่สำราญเถิด" เมื่อภิกษุเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้ ภิกษุที่เหลือทั้งหมดก็ไม่ต้องอาบัติ

සො ආවාසො ගන්තබ්බොති උපොසථකරණත්ථාය අන්වද්ධමාසං ගන්තබ්බො. සො ච ඛො උතුවස්සෙයෙව, වස්සානෙ පන යං කත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘වස්සං වසන්ති බාලා අබ්‍යත්තා’’තිආදිමාහ. තත්ථ න භික්ඛවෙ තෙහි භික්ඛූහි තස්මිං ආවාසෙ වස්සං වසිතබ්බන්ති පුරිමිකාය පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන විනා න වස්සං උපගන්තබ්බං. සචෙ සො වස්සූපගතානං පක්කමති [Pg.343] වා, විබ්භමති වා, කාලං වා කරොති, අඤ්ඤස්මිං සතියෙව පච්ඡිමිකාය වසිතුං වට්ටති, අසති අඤ්ඤත්ථ ගන්තබ්බං, අගච්ඡන්තානං දුක්කටං. සචෙ පන පච්ඡිමිකාය පක්කමති වා විබ්භමති වා කාලං වා කරොති, මාසද්වයං වසිතබ්බං.

คำว่า พึงไปสู่อาวาสนั้น หมายถึง พึงไปเพื่อทำอุโบสถทุกกึ่งเดือน และพึงไปสู่อาวาสนั้นเฉพาะในฤดูหนาวและฤดูร้อนเท่านั้น ส่วนในฤดูฝน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า "คนพาลผู้ไม่ฉลาด ย่อมอยู่จำพรรษา" เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งที่ควรทำ ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นไม่ควรอยู่จำพรรษาในอาวาสนั้น" หมายถึง ในปุริมพรรษา ไม่ควรเข้าจำพรรษาโดยไม่มีภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ หากภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายเข้าจำพรรษาแล้ว หลีกไปก็ตาม ลาสิกขาก็ตาม มรณภาพก็ตาม เมื่อมีภิกษุผู้สวดปาติโมกข์รูปอื่นอยู่เท่านั้น จึงควรอยู่จำพรรษาในปัจฉิมพรรษาได้ เมื่อไม่มี พึงไปสู่อาวาสอื่น ภิกษุที่ไม่ไป ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ แต่ถ้าภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้น หลีกไป ลาสิกขา หรือมรณภาพในปัจฉิมพรรษา พึงอยู่จำพรรษาต่อไปได้ตลอด ๒ เดือน

පාරිසුද්ධිදානකථා

เรื่องการให้ปาริสุทธิ

164. කායෙන විඤ්ඤාපෙතීති පාරිසුද්ධිදානං යෙන කෙනචි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන විඤ්ඤාපෙති ජානාපෙති; වාචං පන නිච්ඡාරෙතුං සක්කොන්තො වාචාය විඤ්ඤාපෙති; උභයථා සක්කොන්තො කායවාචාහි. සඞ්ඝෙන තත්ථ ගන්ත්වා උපොසථො කාතබ්බොති සචෙ බහූ තාදිසා ගිලානා හොන්ති, සඞ්ඝෙන පටිපාටියා ඨත්වා සබ්බෙ හත්ථපාසෙ කාතබ්බා. සචෙ දූරෙ දූරෙ හොන්ති, සඞ්ඝො නප්පහොති, තං දිවසං උපොසථො න කාතබ්බො, නත්වෙව වග්ගෙන සඞ්ඝෙන උපොසථො කාතබ්බො.

๑๖๔. คำว่า บอกด้วยกาย หมายถึง บอกคือทำให้รู้การให้ปาริสุทธิด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ใดๆ แต่ถ้าสามารถเปล่งวาจาได้ ก็บอกด้วยวาจา ถ้าสามารถทั้งสองอย่าง ก็บอกด้วยกายและวาจา คำว่า สงฆ์พึงไปทำอุโบสถ ณ ที่นั้น หมายถึง หากมีภิกษุอาพาธเช่นนั้นจำนวนมาก สงฆ์พึงยืนเรียงลำดับกันไปให้ภิกษุอาพาธทั้งหมดอยู่ในหัตถบาส หากภิกษุอาพาธอยู่ห่างกันมาก และสงฆ์ไม่เพียงพอ (ที่จะทำอุโบสถให้ครบองค์สงฆ์) ในวันนั้น ก็ไม่ควรทำอุโบสถ และไม่พึงทำอุโบสถด้วยสงฆ์ผู้เป็นวรรคโดยเด็ดขาด

තත්ථෙව පක්කමතීති සඞ්ඝමජ්ඣං අනාගන්ත්වා තතොව කත්ථචි ගච්ඡති. සාමණෙරො පටිජානාතීති ‘‘සාමණෙරො අහ’’න්ති එවං පටිජානාති; භූතංයෙව වා සාමණෙරභාවං ආරොචෙති, පච්ඡා වා සාමණෙරභූමියං තිට්ඨතීති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ.

คำว่า ย่อมหลีกไปจากที่นั้นเอง หมายถึง ไม่มายังท่ามกลางสงฆ์ แต่ไปสู่ที่ใดที่หนึ่งจากที่นั้นเอง คำว่า สามเณรย่อมปฏิญาณ หมายถึง ย่อมปฏิญาณอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าเป็นสามเณร" หรือบอกความเป็นสามเณรตามความเป็นจริง หรือตั้งอยู่ในภูมิของสามเณรในภายหลัง อธิบายว่า นัยนี้พึงทราบในเรื่องทั้งหมด

සඞ්ඝප්පත්තො පක්කමතීති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන උපොසථත්ථාය සන්නිපතිතානං චතුන්නං භික්ඛූනං හත්ථපාසං පත්වා පක්කමති. එස නයො සබ්බත්ථ. එත්ථ ච එකෙන බහූනම්පි ආහටා පාරිසුද්ධි ආහටාව හොති. සචෙ පන සො අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤං භික්ඛුං දිස්වා යෙසං අනෙන පාරිසුද්ධි ගහිතා, තෙසඤ්ච අත්තනො ච පාරිසුද්ධිං දෙති, තස්සෙව පාරිසුද්ධි ආගච්ඡති, ඉතරා පන බිලාළසඞ්ඛලිකපාරිසුද්ධි නාම හොති. සා න ආගච්ඡති.

คำว่า ถึงสงฆ์แล้วหลีกไป หมายถึง เมื่อถึงหัตถบาสของภิกษุ ๔ รูปที่ประชุมกันเพื่อทำอุโบสถด้วยการกำหนดอย่างต่ำที่สุดแล้ว ก็หลีกไป นัยนี้พึงทราบในเรื่องทั้งหมด และในเรื่องการนำปาริสุทธิมานี้ ปาริสุทธิที่ภิกษุรูปเดียวนำมาแม้ของภิกษุหลายรูป ก็เป็นอันนำมาแล้ว แต่ถ้าภิกษุนั้นเห็นภิกษุรูปอื่นในระหว่างทาง แล้วให้ปาริสุทธิของภิกษุเหล่านั้นที่ตนรับมา และของตนเองด้วย ปาริสุทธิของภิกษุรูปนั้นเท่านั้นที่มาถึงสงฆ์ ส่วนปาริสุทธิที่เหลือเรียกว่า ปาริสุทธิสายโซ่แมว ปาริสุทธินั้นย่อมไม่มาถึงสงฆ์

සුත්තො න ආරොචෙතීති ආගන්ත්වා සුපති, ‘‘අසුකෙන පාරිසුද්ධි දින්නා’’ති න ආරොචෙති. පාරිසුද්ධිහාරකස්ස අනාපත්තීති එත්ථ සචෙ සඤ්චිච්ච නාරොචෙති, දුක්කටං ආපජ්ජති, පාරිසුද්ධි පන ආහටාව හොති. අසඤ්චිච්ච අනාරොචිතත්තා පනස්ස අනාපත්ති, උභින්නම්පි ච උපොසථො කතොයෙව හොති.

คำว่า หลับแล้วไม่บอก หมายถึง มาถึงแล้วหลับไป ไม่บอกว่า "ภิกษุชื่อโน้นให้ปาริสุทธิมาแล้ว" ในคำว่า ภิกษุผู้นำปาริสุทธิมาไม่ต้องอาบัติ นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ว่า ถ้าจงใจไม่บอก ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ แต่ปาริสุทธิเป็นอันนำมาแล้วนั่นเอง แต่เพราะไม่บอกโดยไม่จงใจ ภิกษุผู้นำมานั้นจึงไม่ต้องอาบัติ และอุโบสถของภิกษุทั้งสองรูปก็เป็นอันทำแล้วนั่นเอง

ඡන්දදානකථා

เรื่องการให้ฉันทะ

165. ඡන්දදානෙපි [Pg.344] පාරිසුද්ධිදානෙ වුත්තසදිසොයෙව විනිච්ඡයො. පාරිසුද්ධිං දෙන්තෙන ඡන්දම්පි දාතුන්ති එත්ථ සචෙ පාරිසුද්ධිමෙව දෙති න ඡන්දං, උපොසථො කතො හොති. යං පන සඞ්ඝො අඤ්ඤං කම්මං කරොති, තං අකතං හොති. ඡන්දමෙව දෙති න පාරිසුද්ධිං, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපොසථොපි කම්මම්පි කතමෙව හොති, ඡන්දදායකස්ස පන උපොසථො අකතො හොති. සචෙපි කොචි භික්ඛු නදියා වා සීමාය වා උපොසථං අධිට්ඨහිත්වා ආගච්ඡති, ‘‘කතො මයා උපොසථො’’ති අච්ඡිතුං න ලභති, සාමග්ගී වා ඡන්දො වා දාතබ්බො.

๑๖๕. แม้ในการให้ฉันทะ วินิจฉัยก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในการให้ปาริสุทธิ ในคำว่า "เมื่อให้ปาริสุทธิ พึงให้ฉันทะด้วย" นี้ หากให้แต่ปาริสุทธิ ไม่ให้ฉันทะ อุโบสถเป็นอันทำแล้ว แต่กรรมอื่นใดที่สงฆ์ทำ กรรมนั้นเป็นอันไม่ได้ทำ หากให้แต่ฉันทะ ไม่ให้ปาริสุทธิ ทั้งอุโบสถและกรรมของภิกษุสงฆ์เป็นอันทำแล้วนั่นเอง แต่อุโบสถของภิกษุผู้ให้ฉันทะเป็นอันไม่ได้ทำ แม้หากภิกษุบางรูปอธิษฐานอุโบสถในแม่น้ำหรือในสีมาแล้วมา ก็ไม่พึงนิ่งอยู่ด้วยเข้าใจว่า "เราทำอุโบสถแล้ว" พึงให้ความสามัคคีหรือให้ฉันทะ

167. සරතිපි උපොසථං නපි සරතීති එකදා සරති, එකදා න සරති. අත්ථි නෙව සරතීති යො එකන්තං නෙව සරති, තස්ස සම්මුතිදානකිච්චං නත්ථි. අනාගච්ඡන්තොපි කම්මං න කොපෙති.

๑๖๗. คำว่า "ระลึกได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง" หมายถึง บางคราวระลึกได้ บางคราวระลึกไม่ได้ คำว่า "มีที่ระลึกไม่ได้เลย" หมายถึง ภิกษุใดระลึกไม่ได้โดยสิ้นเชิง ภิกษุนั้นไม่มีกิจที่จะต้องให้สมมติ แม้ไม่มาก็ไม่ทำให้กรรมเสีย

සඞ්ඝුපොසථාදිකථා

เรื่องสังฆอุโบสถเป็นต้น

168. සො දෙසො සම්මජ්ජිත්වාති තං දෙසං සම්මජ්ජිත්වා, උපයොගත්ථෙ පච්චත්තං. පානීයං පරිභොජනීයන්තිආදි පන උත්තානත්ථමෙව. කස්මා පනෙතං වුත්තං? උපොසථස්ස පුබ්බකරණාදිදස්සනත්ථං. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා –

๑๖๘. คำว่า "กวาดสถานที่นั้น" หมายถึง กวาดสถานที่นั้น คำว่า "โส เทโส" นี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ ส่วนบทว่า "น้ำดื่ม น้ำใช้" เป็นต้น มีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้? ตรัสเพื่อแสดงบุพพกรณ์เป็นต้นของอุโบสถ เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකරණන්ති වුච්චති’’.

"การกวาด การจุดประทีป และการตั้งน้ำพร้อมด้วยอาสนะ กิจเหล่านี้ท่านเรียกว่าบุพพกรณ์ของอุโบสถ"

ඉති ඉමානි චත්තාරි ‘‘පුබ්බකරණ’’න්ති අක්ඛාතානි.

ด้วยประการฉะนี้ กิจ ๔ อย่างเหล่านี้จึงชื่อว่า "บุพพกรณ์"

‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකිච්චන්ති වුච්චති.

การบอกฉันทะ การบอกปาริสุทธิ การบอกอุตุ การนับจำนวนภิกษุ และการขอโอวาท (ของภิกษุณี) เหล่านี้เรียกว่าบุพพกิจแห่งอุโบสถ.

ඉති ඉමානි පඤ්ච පුබ්බකරණතො පච්ඡා කත්තබ්බානි ‘‘පුබ්බකිච්ච’’න්ති අක්ඛාතානි.

กิจ ๕ อย่างเหล่านี้ พึงทำภายหลังบุพพกรณ์ (๔ อย่าง) แต่เรียกว่า "บุพพกิจ" เพราะพึงทำก่อนอุโบสถกรรม.

‘‘උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා,සභාගාපත්තියො ච න විජ්ජන්ති;

වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති,පත්තකල්ලන්ති වුච්චති’’.

อุโบสถที่ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมมีจำนวนเท่าใด และอาบัติที่มีวัตถุเสมอกันไม่มี และบุคคลที่พึงเว้นไม่มีในที่นั้น (ในหัตถบาสของสงฆ์) อุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้ เรียกว่า "ปัตตกัลละ" (ถึงพร้อมด้วยกาลอันควร).

ඉති ඉමානි චත්තාරි ‘‘පත්තකල්ල’’න්ති අක්ඛාතානීති.

องค์ ๔ เหล่านี้แล เรียกว่า "ปัตตกัลละ".

තෙහි [Pg.345] සද්ධින්ති තෙහි ආගතෙහි සද්ධිං එතානි පුබ්බකරණාදීනි කත්වා උපොසථො කාතබ්බො. අජ්ජ මෙ උපොසථොති එත්ථ සචෙ පන්නරසො හොති, ‘‘අජ්ජ මෙ උපොසථො පන්නරසො’’තිපි අධිට්ඨාතුං වට්ටති. චාතුද්දසිකෙපි එසෙව නයො.

พึงทำอุโบสถโดยทำบุพพกรณ์เป็นต้นเหล่านี้พร้อมกับภิกษุเหล่านั้นที่มาถึงแล้ว. ในคำว่า "วันนี้อุโบสถของเรา" หากเป็นวันปัณณรสี (ขึ้น ๑๕ ค่ำ) ก็พึงอธิษฐานว่า "วันนี้อุโบสถปัณณรสีของเรา" ก็ควร. แม้ในวันจาตุททสี (ขึ้น ๑๔ ค่ำ) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ආපත්තිපටිකම්මවිධිකථා

เรื่องวิธีแก้ไขอาบัติ.

169. භගවතා පඤ්ඤත්තං ‘‘න සාපත්තිකෙන උපොසථො කාතබ්බො’’ති ඉදං ‘‘යස්ස සියා ආපත්තී’’තිආදිවචනෙනෙව පාරිසුද්ධිදානපඤ්ඤාපනෙන ච පාරිසුද්ධිඋපොසථපඤ්ඤාපනෙන ච පඤ්ඤත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. ඉත්ථන්නාමං ආපත්තින්ති ථුල්ලච්චයාදීසු එකිස්සා නාමං ගහෙත්වා ‘‘ථුල්ලච්චයං ආපත්තිං පාචිත්තියං ආපත්ති’’න්ති එවං වත්තබ්බං. තං පටිදෙසෙමීති ඉදං ‘‘තං තුම්හමූලෙ, තං තුය්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති වුත්තෙපි සුවුත්තමෙව හොති. පස්සසීති ඉදඤ්ච ‘‘පස්සසි ආවුසො තං ආපත්තිං, පස්සථ භන්තෙ තං ආපත්ති’’න්ති එවං වත්තබ්බං. ආම පස්සාමීති ඉදං පන ‘‘ආම භන්තෙ පස්සාමි, ආම ආවුසො පස්සාමී’’ති එවං වුත්තම්පි සුවුත්තමෙව හොති. ආයතිං සංවරෙය්‍යාසීති එත්ථ පන සචෙ වුඩ්ඪතරො ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාථා’’ති වත්තබ්බො. එවං වුත්තෙන පන ‘‘සාධු සුට්ඨු සංවරිස්සාමී’’ති වත්තබ්බමෙව.

๑๖๙. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติว่า "ภิกษุผู้มีอาบัติไม่พึงทำอุโบสถ" นี้ ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า "อาบัติใดพึงมีแก่ผู้ใด" และด้วยการทรงบัญญัติการให้ปาริสุทธิ และด้วยการทรงบัญญัติปาริสุทธิอุโบสถ. ในคำว่า "อาบัติชื่อนี้" พึงกล่าวโดยยกชื่ออาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ ๕ กองมีถุลลัจจัยเป็นต้นขึ้นมาว่า "อาบัติชื่อถุลลัจจัย" "อาบัติชื่อปาจิตตีย์" ดังนี้. คำว่า "ข้าพเจ้าแสดงคืนอาบัตินั้น" นี้ แม้กล่าวว่า "ข้าพเจ้าแสดงคืนอาบัตินั้นในสำนักของท่าน" ก็เป็นอันกล่าวดีแล้ว. คำว่า "ท่านเห็นหรือ" นี้ พึงกล่าวว่า "อาวุโส ท่านเห็นอาบัตินั้นหรือ" หรือ "ท่านผู้เจริญ ท่านเห็นอาบัตินั้นหรือ" ดังนี้. คำว่า "ขอรับ ข้าพเจ้าเห็น" นี้ แม้กล่าวว่า "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเห็น" หรือ "ขอรับ อาวุโส ข้าพเจ้าเห็น" ดังนี้ ก็เป็นอันกล่าวดีแล้ว. ในคำว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไป" นี้ หากเป็นพระเถระ พึงกล่าวว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไป" ดังนี้. ส่วนผู้ที่ถูกกล่าวอย่างนั้น พึงกล่าวว่า "สาธุ ข้าพเจ้าจักสำรวมให้ดี" ดังนี้.

යදා නිබ්බෙමතිකොති එත්ථ සචෙ පනෙස නිබ්බෙමතිකො න හොති, වත්ථුං කිත්තෙත්වාව දෙසෙතුං වට්ටතීති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං. තත්‍රායං දෙසනාවිධි – සචෙ මෙඝච්ඡන්නෙ සූරියෙ ‘‘කාලො නු ඛො නො’’ති වෙමතිකො භුඤ්ජති, තෙන භික්ඛුනා ‘‘අහං භන්තෙ වෙමතිකො භුඤ්ජිං’’, සචෙ කාලො අත්ථි, ‘‘සම්බහුලා දුක්කටා ආපත්තියො ආපන්නොම්හි, නො චෙ අත්ථි, ‘‘සම්බහුලා පාචිත්තියා ආපන්නොම්හී’’ති එවං වත්ථුං කිත්තෙත්වා ‘‘අහං භන්තෙ යා තස්මිං වත්ථුස්මිං සම්බහුලා දුක්කටා වා පාචිත්තියා වා ආපත්තියො ආපන්නො, තා තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති වත්තබ්බං. එස නයො සබ්බාපත්තීසු.

ในคำว่า "เมื่อไม่มีความสงสัย" นี้ หากภิกษุนั้นยังมีความสงสัยอยู่ พึงแสดงโดยบอกเรื่องราวเสียก่อน ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ. วิธีแสดงอาบัติในเรื่องนั้นคือ หากภิกษุมีความสงสัยว่า "เป็นเวลาควรหรือไม่หนอ" แล้วฉันอาหารในเวลาที่เมฆบังดวงอาทิตย์ ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าฉันอาหารด้วยความสงสัย" หากเป็นเวลาควร "ข้าพเจ้าต้องอาบัติทุกกฏเป็นอันมาก" หากไม่เป็นเวลาควร "ข้าพเจ้าต้องอาบัติปาจิตตีย์เป็นอันมาก" ดังนี้ โดยบอกเรื่องราวแล้วพึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ อาบัติทุกกฏหรือปาจิตตีย์เป็นอันมากที่ข้าพเจ้าต้องในเรื่องนั้น ข้าพเจ้าขอแสดงคืนอาบัติเหล่านั้นในสำนักของท่าน" ดังนี้. นัยนี้พึงใช้ในอาบัติทั้งปวง.

න භික්ඛවෙ සභාගා ආපත්තීති එත්ථ යං ද්වෙපි ජනා විකාලභොජනාදිනා සභාගවත්ථුනා ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති, එවරූපා වත්ථුසභාගා ‘‘සභාගා’’ති [Pg.346] වුච්චති. විකාලභොජනප්පච්චයා ආපන්නං පන අනතිරිත්තභොජනපච්චයා ආපන්නස්ස සන්තිකෙ දෙසෙතුං වට්ටති. යාපි චායං වත්ථුසභාගා, සාපි දෙසිතා සුදෙසිතාව. අඤ්ඤං පන දෙසනපච්චයා දෙසකො, පටිග්ගහණප්පච්චයා පටිග්ගහකො චාති උභොපි දුක්කටං ආපජ්ජන්ති, තං නානාවත්ථුකං හොති, තස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං දෙසෙතුං වට්ටති.

ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาบัติที่มีวัตถุเสมอกันไม่มี" นี้ อาบัติที่มีวัตถุเสมอกันเช่นนี้ ที่บุคคลสองคนต้องด้วยวัตถุที่เสมอกันมีวิกาลโภชน์เป็นต้น เรียกว่า "สภาคาบัติ". ส่วนอาบัติที่ต้องเพราะเหตุแห่งวิกาลโภชน์ พึงแสดงในสำนักของภิกษุผู้ต้องเพราะเหตุแห่งอนติริตตโภชน์ได้. และอาบัติที่มีวัตถุเสมอกันนี้ แม้แสดงแล้วก็เป็นอันแสดงดีแล้ว. แต่เพราะเหตุแห่งการแสดง ผู้แสดงก็ดี ผู้รับแสดงก็ดี ทั้งสองต้องอาบัติทุกกฏ เพราะอาบัตินั้นมีวัตถุต่างกัน ฉะนั้นจึงพึงแสดงแก่กันและกันได้.

170. සාමන්තො භික්ඛු එවමස්ස වචනීයොති එත්ථ සභාගොයෙව වත්තබ්බො. විසභාගස්ස හි වුච්චමානෙ භණ්ඩනකලහසඞ්ඝභෙදාදීනිපි හොන්ති, තස්මා තස්ස අවත්වා ‘‘ඉතො වුට්ඨහිත්වා පටිකරිස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා උපොසථො කාතබ්බොති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං.

๑๗๐. ในคำว่า "ภิกษุผู้ใกล้เคียงพึงกล่าวอย่างนี้" นี้ พึงกล่าวเฉพาะภิกษุผู้มีสภาคะ (มีวัตถุอาบัติเสมอกัน) เท่านั้น. เพราะหากกล่าวแก่ภิกษุผู้ไม่มีสภาคะ การทะเลาะวิวาท การวิวาท และการแตกสามัคคีเป็นต้น ก็พึงเกิดขึ้นได้. ฉะนั้น จึงไม่พึงกล่าวแก่ภิกษุผู้ไม่มีสภาคะ แต่พึงทำอุโบสถโดยตั้งใจว่า "เราจักลุกขึ้นจากที่นี้แล้วแก้ไข" ดังนี้ ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ.

අනාපත්තිපන්නරසකාදිකථා

เรื่องปัณณรสีที่ไม่มีอาบัติเป็นต้น.

172. අනාපත්තිපන්නරසකෙ – තෙ න ජානිංසූති සීමං ඔක්කන්තාති වා ඔක්කමන්තීති වාති න ජානිංසු. අථඤ්ඤෙ ආවාසිකා භික්ඛූ ආගච්ඡන්තීති ගාමං වා අරඤ්ඤං වා කෙනචි කරණීයෙන ගන්ත්වා තෙසං නිසින්නට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. වග්ගා සමග්ගසඤ්ඤිනොති තෙසං සීමං ඔක්කන්තත්තා වග්ගා; සීමං ඔක්කන්තභාවස්ස අජානනතො සමග්ගසඤ්ඤිනො.

๑๗๒. ในปัณณรสีที่ไม่มีอาบัติ – คำว่า "พวกเขาไม่รู้" คือไม่รู้ว่า (ภิกษุเหล่านั้น) เข้าไปสู่สีมาแล้ว หรือกำลังเข้าไปสู่สีมา. คำว่า "แล้วภิกษุอาวาสิกะอื่นมา" คือ ภิกษุเหล่านั้นไปสู่บ้านหรือป่าด้วยกิจบางอย่าง แล้วกลับมายังที่นั่งของภิกษุเหล่านั้น. คำว่า "เป็นพวกแต่สำคัญว่าพร้อมเพรียง" คือ เป็นพวกเพราะเข้าไปสู่สีมาแล้ว แต่สำคัญว่าพร้อมเพรียงเพราะไม่รู้ว่าเข้าไปสู่สีมาแล้ว.

173. වග්ගාවග්ගසඤ්ඤිපන්නරසකෙ – තෙ ජානන්තීති පබ්බතෙ වා ථලෙ වා ඨිතා සීමං ඔක්කන්තෙ වා ඔක්කමන්තෙ වා පස්සන්ති. වෙමතිකපන්නරසකං උත්තානමෙව.

๑๗๓. ในปัณณรสีที่สำคัญว่าแตกพวกหรือไม่แตกพวก – คำว่า "พวกเขารู้" คือ ยืนอยู่บนภูเขาหรือบนเนิน เห็นภิกษุที่เข้าไปสู่สีมาแล้วหรือกำลังเข้าไปสู่สีมา. ปัณณรสีที่มีความสงสัยนั้นชัดเจนอยู่แล้ว.

175. කුක්කුච්චපකතපන්නරසකෙ – යථා ඉච්ඡාය අභිභූතො ‘‘ඉච්ඡාපකතො’’ති වුච්චති, එවං පුබ්බභාගෙ සන්නිට්ඨානං කත්වාපි කරණක්ඛණෙ අකප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාසඞ්ඛාතෙන කුක්කුච්චෙන අභිභූතා ‘‘කුක්කුච්චපකතා’’ති වෙදිතබ්බා.

๑๗๕. ในปัณณรสีที่ถูกความรังเกียจครอบงำ – เหมือนอย่างที่ผู้ถูกความอยากครอบงำเรียกว่า "ผู้ถูกความอยากครอบงำ" ฉันใด ภิกษุที่ถูกความรังเกียจครอบงำด้วยความสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ไม่ควรในขณะทำอุโบสถ แม้ได้ตัดสินใจไว้ก่อนแล้ว ก็พึงทราบว่า "ถูกความรังเกียจครอบงำ" ฉันนั้น.

176. භෙදපුරෙක්ඛාරපන්නරසකෙ – අකුසලබලවතාය ථුල්ලච්චයං වුත්තං.

๑๗๖. ในปัณณรสีที่มีความมุ่งหมายจะแตกแยก – อาบัติถุลลัจจัยถูกกล่าวไว้เพราะความมีกำลังของอกุศล.

සීමොක්කන්තිකපෙය්‍යාලකථා

เรื่องสีโมกกันติกเปยยาล.

177. ආවාසිකෙනආගන්තුකපෙය්‍යාලෙ – යථා පුරිමෙ ආවාසිකෙනආවාසිකපෙය්‍යාලෙ ‘‘තෙ න ජානන්ති අථඤ්ඤෙ ආවාසිකා’’තිආදි වුත්තං, එවං ‘‘තෙ න ජානන්ති අථඤ්ඤෙ ආගන්තුකා’’තිආදිනා නයෙන [Pg.347] සබ්බං වෙදිතබ්බං. ආගන්තුකෙනආවාසිකපෙය්‍යාලෙ පන – යථා පුරිමපෙය්‍යාලෙ ‘‘ආවාසිකා භික්ඛූ සන්නිපතන්තී’’ති ආගතං, එවං ‘‘ආගන්තුකා භික්ඛූ සන්නිපතන්තී’’ති ආනෙතබ්බං. ආගන්තුකෙනආගන්තුකපෙය්‍යාලෙ පන – උභයපදෙසු ආගන්තුකවසෙන යොජෙතබ්බොති.

๑๗๗. ในอาวาสิกะ-อาคันตุกะเปยยาล – พึงทราบทั้งหมดโดยนัยมีอาทิว่า "พวกเขาไม่รู้ แล้วอาคันตุกะอื่นมา" เหมือนที่กล่าวไว้ในอาวาสิกะ-อาวาสิกะเปยยาลก่อนหน้านี้ว่า "พวกเขาไม่รู้ แล้วอาวาสิกะอื่นมา" ดังนี้. ส่วนในอาคันตุกะ-อาวาสิกะเปยยาล – พึงนำมาว่า "ภิกษุอาคันตุกะประชุมกัน" เหมือนที่มาในเปยยาลก่อนหน้านี้ว่า "ภิกษุอาวาสิกะประชุมกัน" ดังนี้. ส่วนในอาคันตุกะ-อาคันตุกะเปยยาล – พึงประกอบโดยนัยอาคันตุกะในทั้งสองบท.

178. ආවාසිකානං භික්ඛූනං චාතුද්දසො හොති, ආගන්තුකානං පන්නරසොති එත්ථ යෙසං පන්නරසො, තෙ තිරොරට්ඨතො වා ආගතා, අතීතං වා උපොසථං චාතුද්දසිකං අකංසූති වෙදිතබ්බා. ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බන්ති ආවාසිකෙහි ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති පුබ්බකිච්චෙ කරියමානෙ අනුවත්තිතබ්බං, න පටික්කොසිතබ්බං. න අකාමා දාතබ්බාති න අනිච්ඡාය දාතබ්බා.

๑๗๘. อุโบสถ ๑๔ ค่ำ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้อยู่ประจำ, ในคำว่า อุโบสถ ๑๕ ค่ำ แก่ภิกษุอาคันตุกะนี้ พึงทราบว่า ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้น ผู้มีอุโบสถ ๑๕ ค่ำ เป็นผู้มาจากต่างแคว้น หรือได้ทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ที่ล่วงไปแล้ว. ในคำว่า พึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำนี้ คือเมื่อภิกษุผู้อยู่ประจำทำบุพพกิจว่า "วันนี้อุโบสถ ๑๔ ค่ำ" พึงประพฤติตาม ไม่พึงคัดค้าน. ในคำว่า ไม่พึงให้โดยไม่สมัครใจนี้ คือไม่พึงให้โดยไม่ปรารถนา.

ලිඞ්ගාදිදස්සනකථා

เรื่องการแสดงเครื่องหมายเป็นต้น

179. ආවාසිකාකාරන්ති ආවාසිකානං ආකාරං. එස නයො සබ්බත්ථ. ආකාරො නාම යෙන තෙසං වත්තසම්පන්නා වා න වාති ආචාරසණ්ඨානං ගය්හති. ලිඞ්ගං නාම යං තෙ තත්ථ තත්ථ ලීනෙ ගමයති; අදිස්සමානෙපි ජානාපෙතීති අත්ථො. නිමිත්තං නාම යං දිස්වා තෙ අත්ථීති ඤායන්ති. උද්දෙසො නාම යෙන තෙ එවරූපපරික්ඛාරාති උද්දිසන්ති; අපදෙසං ලභන්තීති අත්ථො. සබ්බමෙතං සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදීනඤ්චෙව පදසද්දාදීනඤ්ච අධිවචනං, යථායොගං පන යොජෙතබ්බං. ආගන්තුකාකාරාදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අඤ්ඤාතකන්ති අඤ්ඤෙසං සන්තකං. පාදානං ධොතං උදකනිස්සෙකන්ති පාදානං ධොතානං උදකනිස්සෙකං. බහුවචනස්ස එකවචනං වෙදිතබ්බං. ‘‘පාදානං ධොතඋදකනිස්සෙක’’න්ති වා පාඨො; පාදානං ධොවනඋදකනිස්සෙකන්ති අත්ථො.

๑๗๙. ในคำว่า อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำนี้ คือ อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำ. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. ชื่อว่า อาการ คือ สิ่งที่ทำให้รู้การตั้งอยู่แห่งวัตรปฏิบัติของภิกษุเหล่านั้นว่า "ภิกษุเหล่านี้สมบูรณ์ด้วยวัตร หรือไม่สมบูรณ์ด้วยวัตร". ชื่อว่า ลิงคะ คือ สิ่งที่ทำให้รู้ภิกษุเหล่านั้นที่ซ่อนเร้นอยู่ในที่นั้นๆ แม้ไม่เห็นก็ทำให้รู้ได้ ดังนี้อธิบาย. ชื่อว่า นิมิต คือ เครื่องหมายที่เห็นแล้วทำให้รู้ว่า "ภิกษุเหล่านั้นมีอยู่". ชื่อว่า อุเทศ คือ สิ่งที่ทำให้ชี้บอกภิกษุเหล่านั้นว่า "มีบริขารเช่นนี้" คือ ได้รับการชี้บอก ดังนี้อธิบาย. คำว่า อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำ เป็นต้นนี้ทั้งหมด เป็นคำเรียกเตียง ตั่งที่จัดไว้ดีแล้วเป็นต้น และเสียงฝีเท้าเป็นต้น แต่พึงประกอบให้เหมาะสม. แม้ในคำว่า อาการของภิกษุอาคันตุกะเป็นต้น นัยนี้ก็เช่นกัน. ในคำว่า อัญญาตกันติ นั้น คือ ของผู้อื่น. ในคำว่า น้ำล้างเท้าที่เททิ้งแล้วนี้ คือ น้ำที่เททิ้งแล้วของเท้าที่ล้างแล้ว. พึงทราบว่าเป็นเอกพจน์ของพหูพจน์. หรือมีบทว่า "ปาทานํ โธตอุทกนิสเสกํ" ดังนี้ อธิบายว่า น้ำที่เททิ้งแล้วอันเป็นเครื่องล้างเท้า.

180. නානාසංවාසකාදිවත්ථූසු – සමානසංවාසකදිට්ඨින්ති ‘‘සමානසංවාසකා එතෙ’’ති දිට්ඨිං. න පුච්ඡන්තීති තෙසං ලද්ධිං න පුච්ඡන්ති; අපුච්ඡිත්වාව වත්තපටිවත්තිං කත්වා එකතො උපොසථං කරොන්ති. නාභිවිතරන්තීති නානාසංවාසකභාවං මද්දිතුං අභිභවිතුං න සක්කොන්ති; තං දිට්ඨිං න නිස්සජ්ජාපෙන්තීති අත්ථො.

๑๘๐. ในวัตถุทั้งหลายมีนานาสังวาสกะเป็นต้น – ในคำว่า สมานสังวาสกทิฏฐิ นี้ คือ ทิฏฐิว่า "ภิกษุเหล่านี้เป็นสมานสังวาสกะ". ในคำว่า ไม่ถามนี้ คือ ไม่ถามลัทธิของภิกษุเหล่านั้น; ไม่ถามแล้วก็ทำวัตรปฏิบัติแล้วทำอุโบสถร่วมกัน. ในคำว่า ไม่อาจครอบงำนี้ คือ ไม่อาจข่มขี่ ไม่อาจครอบงำความเป็นนานาสังวาสกะ; ไม่อาจให้ละทิฏฐินั้นได้ ดังนี้อธิบาย.

නගන්තබ්බගන්තබ්බවාරකථා

เรื่องวาระที่ควรไปและไม่ควรไป

181. සභික්ඛුකා ආවාසාති යස්මිං ආවාසෙ උපොසථකාරකා භික්ඛූ අත්ථි, තම්හා ආවාසා යං න සක්කොති තදහෙව ආගන්තුං[Pg.348], සො ආවාසො උපොසථං අකත්වා න ගන්තබ්බො. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝෙනාති සඞ්ඝප්පහොනකෙහි භික්ඛූහි විනා. අඤ්ඤත්‍ර අන්තරායාති පුබ්බෙ වුත්තං දසවිධං අන්තරායං විනා. සබ්බන්තිමෙන පන පරිච්ඡෙදෙන අත්තචතුත්ථෙන අන්තරායෙ වා සති ගන්තුං වට්ටති. අනාවාසොති නවකම්මසාලාදිකො යො කොචි පදෙසො. යථා ච ආවාසාදයො න ගන්තබ්බා; එවං සචෙ විහාරෙ උපොසථං කරොන්ති, උපොසථාධිට්ඨානත්ථං සීමාපි නදීපි න ගන්තබ්බා. සචෙ පනෙත්ථ කොචි භික්ඛු හොති, තස්ස සන්තිකං ගන්තුං වට්ටති. විස්සට්ඨඋපොසථාපි ආවාසා ගන්තුං වට්ටති; එවං ගතො අධිට්ඨාතුම්පි ලභති. ආරඤ්ඤකෙනාපි භික්ඛුනා උපොසථදිවසෙ ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා අත්තනො විහාරමෙව ආගන්තබ්බං. සචෙ අඤ්ඤං විහාරං ඔක්කමති, තත්ථ උපොසථං කත්වාව ආගන්තබ්බං, අකත්වා න වට්ටති.

๑๘๑. ในคำว่า อาวาสที่มีภิกษุนี้ คือ ในอาวาสใดมีภิกษุผู้ทำอุโบสถอยู่, จากอาวาสนั้น ไปยังอาวาสใดที่ไม่อาจกลับมาได้ในวันนั้นเอง, อาวาสนั้นไม่ควรไปโดยไม่ทำอุโบสถ. ในคำว่า เว้นจากสงฆ์นี้ คือ เว้นจากภิกษุที่พอเป็นสงฆ์ได้. ในคำว่า เว้นจากอันตรายนี้ คือ เว้นจากอันตราย ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ก่อน. แต่ด้วยกำหนดสุดท้าย คือ มีตนเป็นที่ ๔ หรือมีตนเป็นที่ ๕ แม้มีอันตรายก็ควรไปได้. ในคำว่า อนาวาสนี้ คือ สถานที่ใดๆ เช่น โรงนวกรรมเป็นต้น. และอาวาสเป็นต้นไม่ควรไปฉันใด; ถ้าทำอุโบสถในวิหารของตน เพื่อประโยชน์แก่การอธิษฐานอุโบสถ ก็ไม่ควรไปแม้ที่สีมาหรือแม่น้ำฉันนั้น. แต่ถ้ามีภิกษุบางรูปอยู่ในที่นั้น ก็ควรไปหาภิกษุรูปนั้นได้. แม้อาวาสที่สละอุโบสถแล้วก็ควรไปได้; ภิกษุผู้ไปแล้วอย่างนี้ก็ย่อมได้อธิษฐานด้วย. แม้ภิกษุผู้อยู่ป่าก็พึงเที่ยวบิณฑบาตในบ้านในวันอุโบสถแล้วกลับมายังวิหารของตนเท่านั้น. ถ้าเข้าไปยังวิหารอื่น ก็พึงทำอุโบสถในที่นั้นแล้วจึงกลับมา, ไม่ทำแล้วไม่ควรกลับมา.

182. යං ජඤ්ඤා සක්කොමි අජ්ජෙව ගන්තුන්ති යං ජානෙය්‍ය අජ්ජෙව තත්ථ ගන්තුං සක්කොමීති; එවරූපො ආවාසො ගන්තබ්බො. තත්ථ භික්ඛූහි සද්ධිං උපොසථං කරොන්තෙනාපි හි ඉමිනා නෙව උපොසථන්තරායො කතො භවිස්සතීති.

๑๘๒. ในคำว่า พึงรู้ว่า "เราสามารถไปได้ในวันนี้เอง" นี้ คือ พึงรู้ว่า "เราสามารถไปถึงอาวาสนั้นได้ในวันนี้อุโบสถนี้เอง"; อาวาสเช่นนั้นควรไป. เพราะว่า แม้ภิกษุผู้ทำอุโบสถร่วมกับภิกษุทั้งหลายในที่นั้น ก็จะไม่มีอันตรายแก่อุโบสถของภิกษุผู้ไปนี้เลย.

වජ්ජනීයපුග්ගලසන්දස්සනකථා

เรื่องการแสดงบุคคลที่ควรเว้น

183. භික්ඛුනියා නිසින්නපරිසායාතිආදීසු හත්ථපාසුපගමනමෙව පමාණං. අඤ්ඤත්‍ර අවුට්ඨිතාය පරිසායාති ඉදඤ්හි පාරිවාසියපාරිසුද්ධිදානං නාම පරිසාය වුට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න වට්ටති, අවුට්ඨිතාය පන වට්ටති. තෙනාහ – ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අවුට්ඨිතාය පරිසායා’’ති. තස්ස ලක්ඛණං භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ පරිවාසියඡන්දදානවණ්ණනතො ගහෙතබ්බං. අනුපොසථෙති චාතුද්දසිකො ච පන්නරසිකො චාති ඉමෙ ද්වෙ උපොසථෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝසාමග්ගියාති යා කොසම්බකභික්ඛූනං විය භින්නෙ සඞ්ඝෙ පුන සඞ්ඝසාමග්ගී කරියති, තථාරූපිං සඞ්ඝසාමග්ගිං ඨපෙත්වා. තදා ච ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො අජ්ජුපොසථො සාමග්ගී’’ති වත්වා කාතබ්බො. යෙ පන කිස්මිඤ්චිදෙව අප්පමත්තකෙ උපොසථං ඨපෙත්වා පුන සමග්ගා හොන්ති, තෙහි උපොසථෙයෙව කාතබ්බොති.

๑๘๓. ในคำว่า ภิกษุณีในบริษัทที่นั่งแล้วเป็นต้นนี้ การเข้าไปใกล้ในหัตถบาสเท่านั้นเป็นประมาณ. ในคำว่า เว้นจากบริษัทที่ยังไม่ลุกขึ้นนี้ เพราะว่าการให้ปริวาสิยปาริสุทธิ์นี้ ไม่ควรนับตั้งแต่เวลาที่บริษัทลุกขึ้นแล้ว แต่ควรนับเมื่อบริษัทยังไม่ลุกขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เว้นจากบริษัทที่ยังไม่ลุกขึ้น". ลักษณะของสิ่งนั้นพึงถือเอาจากอรรถกถาปริวาสิยฉันททานในภิกขุนีวิภังค์. ในคำว่า อนุปูสถะนี้ คือ เว้นอุโบสถ ๒ อย่างนี้ คือ อุโบสถ ๑๔ ค่ำ และอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ในวันอื่น. ในคำว่า เว้นจากสังฆสามัคคีนี้ คือ เว้นสังฆสามัคคีเช่นนั้น ที่ทำขึ้นอีกเมื่อสงฆ์แตกกันเหมือนภิกษุชาวโกสัมพี. และในเวลานั้น พึงทำโดยกล่าวว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้อุโบสถสามัคคี". ส่วนภิกษุเหล่าใดที่หยุดอุโบสถไว้ด้วยเหตุเล็กน้อยบางอย่างแล้วกลับสามัคคีกันอีก ภิกษุเหล่านั้นพึงทำอุโบสถในวันอุโบสถเท่านั้น.

උපොසථක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุโบสถขันธกะ จบแล้ว.

3. වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකං

๓. วัสสูปนายิกขันธกะ

වස්සූපනායිකානුජානනකථා

เรื่องการทรงอนุญาตวัสสูปนายิกา

184. වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.349] – අපඤ්ඤත්තොති අනනුඤ්ඤාතො අසංවිහිතො වා. තෙ ඉධ භික්ඛූති තෙ භික්ඛූ, ඉධසද්දො නිපාතමත්තො. සඞ්ඝාතං ආපාදෙන්තාති විනාසං ආපාදෙන්තා. සඞ්කසායිස්සන්තීති අප්පොස්සුක්කා නිබද්ධවාසං වසිස්සන්ති. සකුන්තකාති සකුණා. වස්සානෙ වස්සං උපගන්තුන්ති වස්සානනාමකෙ තෙමාසෙ වස්සං උපගන්තබ්බන්ති අත්ථො. කති නු ඛො වස්සූපනායිකාති කති නු ඛො වස්සූපගමනානි. අපරජ්ජුගතායාති එත්ථ අපරජ්ජුගතාය අස්සාති අපරජ්ජුගතා, තස්සා අපරජ්ජුගතාය; අතික්කන්තාය අපරස්මිං දිවසෙති අත්ථො. දුතියනයෙපි මාසො ගතාය අස්සාති මාසගතා, තස්සා මාසගතාය; අතික්කන්තාය මාසෙ පරිපුණ්ණෙති අත්ථො. තස්මා ආසාළ්හීපුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ, ආසාළ්හීපුණ්ණමිතො වා අපරාය පුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙයෙව විහාරං පටිජග්ගිත්වා පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨපෙත්වා සබ්බං චෙතියවන්දනාදිසාමීචිකම්මං නිට්ඨාපෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ ඉමං තෙමාසං වස්සං උපෙමී’’ති සකිං වා ද්වත්තික්ඛත්තුං වා වාචං නිච්ඡාරෙත්වා වස්සං උපගන්තබ්බං.

๑๘๔. ในขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษา คำว่า อปัญญัตโต คือ ยังไม่ทรงอนุญาต หรือ ยังไม่จัดแจง. คำว่า เต อิธ ภิกขู คือ ภิกษุเหล่านั้น คำว่า อิธ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า สังฆาตัง อาปาเทนติ คือ ยังความพินาศให้ถึง. คำว่า สังกสายิสสันติ คือ ไม่ขวนขวาย จักอยู่ประจำ. คำว่า สกุนตกา คือ นกทั้งหลาย. คำว่า วัสสาเน วัสสัง อุปคันตุง มีอรรถว่า พึงเข้าจำพรรษาในสามเดือนชื่อว่าฤดูฝน. คำว่า กติ นุ โข วัสสูปนายิกา คือ การเข้าจำพรรษาทั้งหลายมีเท่าไรหนอ. ในคำว่า อปรัชชุคตายะ พึงทราบอรรถแห่งคำดังนี้ คือ วันรุ่งขึ้นแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว ชื่อว่า อปรัชชุคตา เมื่อวันรุ่งขึ้นแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว มีอรรถว่า เมื่อล่วงไปแล้วในวันรุ่งขึ้น. ในนัยที่สองว่า มาสคตายะ ก็เหมือนกัน พึงทราบอรรถแห่งคำดังนี้ คือ เดือนหนึ่งแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว ชื่อว่า มาสคตา เมื่อเดือนหนึ่งแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว มีอรรถว่า เมื่อเดือนหนึ่งเต็มแล้ว. เพราะเหตุนั้น ในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญอาสาฬหะ หรือในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญอื่นจากวันเพ็ญอาสาฬหะนั่นเอง พึงบำรุงวิหาร จัดตั้งน้ำดื่มและน้ำใช้ให้พร้อม ทำความเคารพมีไหว้เจดีย์เป็นต้นทั้งหมดให้เสร็จ แล้วเปล่งวาจาว่า "ในวิหารนี้ ข้าพเจ้าจักเข้าจำพรรษาตลอดสามเดือนนี้" ครั้งหนึ่งก็ดี สองสามครั้งก็ดี พึงเข้าจำพรรษา.

වාචං නිච්ඡාරෙත්වා වස්සං උපගන්තබ්බං.

เปล่งวาจาแล้ว พึงเข้าจำพรรษา.

වස්සානෙචාරිකාපටික්ඛෙපාදිකථා

เรื่องว่าด้วยการห้ามจาริกในฤดูฝนเป็นต้น.

185-6. යො පක්කමෙය්‍යාති එත්ථ අනපෙක්ඛගමනෙන වා අඤ්ඤත්ථ අරුණං උට්ඨාපනෙන වා ආපත්ති වෙදිතබ්බා. යො අතික්කමෙය්‍යාති එත්ථ විහාරගණනාය ආපත්තියො වෙදිතබ්බා. සචෙ හි තං දිවසං විහාරසතස්ස උපචාරං ඔක්කමිත්වා අතික්කමති, සතං ආපත්තියො. සචෙ පන විහාරූපචාරං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤස්ස විහාරස්ස උපචාරං අනොක්කමිත්වාව නිවත්තති, එකා එව ආපත්ති. කෙනචි අන්තරායෙන පුරිමිකං අනුපගතෙන පච්ඡිමිකා උපගන්තබ්බා.

๑๘๕-๖. ในคำว่า โย ปักกเมยยะ พึงทราบอาบัติด้วยการไปโดยไม่คำนึงถึง หรือด้วยการยังอรุณให้ขึ้นในที่อื่น. ในคำว่า โย อติกกเมยยะ พึงทราบอาบัติทั้งหลายด้วยจำนวนวิหาร. เพราะว่า ถ้าในวันนั้น ภิกษุล่วงเลยบริเวณวิหารร้อยแห่งไป อาบัติร้อยแห่งย่อมมี. แต่ถ้าล่วงเลยบริเวณวิหารของตนไปแล้ว ยังไม่ก้าวล่วงเข้าไปในบริเวณวิหารอื่นนั่นเอง ถ้ากลับมา อาบัติเพียงหนึ่งเท่านั้นย่อมมี. ภิกษุผู้ยังไม่เข้าจำปุริมพรรษาด้วยอันตรายบางอย่าง พึงเข้าจำปัจฉิมพรรษา.

වස්සං උක්කඩ්ඪිතුකාමොති වස්සනාමකං පඨමමාසං උක්කඩ්ඪිතුකාමො, සාවණමාසං අකත්වා පුන ආසාළ්හීමාසමෙව කත්තුකාමොති අත්ථො. ආගමෙ ජුණ්හෙති ආගමෙ මාසෙති අත්ථො. අනුජානාමි භික්ඛවෙ රාජූනං අනුවත්තිතුන්ති එත්ථ වස්සුක්කඩ්ඪනෙ භික්ඛූනං කාචි පරිහානි නාම නත්ථීති අනුවත්තිතුං [Pg.350] අනුඤ්ඤාතං, තස්මා අඤ්ඤස්මිම්පි ධම්මිකෙ කම්මෙ අනුවත්තිතබ්බං. අධම්මිකෙ පන න කස්සචි අනුවත්තිතබ්බං.

คำว่า วัสสัง อุกกัฑฒิตุกาโม มีอรรถว่า ผู้ใคร่จะเลื่อนเดือนแรกชื่อว่าฤดูฝนขึ้นไป คือไม่กระทำเดือนสาวัณแล้ว ใคร่จะกระทำเดือนอาสาฬหะนั่นเองอีก. คำว่า อาคเม ชุณเหติ มีอรรถว่า ในเดือนหน้า. ในคำว่า อนุปชานามิ ภิกขเว ราชูนัง อนุวัตติตุง พึงทราบพระประสงค์ดังนี้ คือ ในการเลื่อนพรรษา ความเสื่อมบางอย่างของภิกษุทั้งหลายไม่มี เพราะเหตุนั้น ทรงอนุญาตให้ประพฤติตามได้. เพราะเหตุนั้น แม้ในกิจอื่นอันเป็นธรรม ก็พึงประพฤติตาม. แต่ในกรรมอันไม่เป็นธรรม ไม่พึงประพฤติตามความประสงค์ของใครๆ.

සත්තාහකරණීයානුජානනකථා

เรื่องว่าด้วยการอนุญาตกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวัน.

187-8. සත්තාහකරණීයෙසු – සත්තාහකරණීයෙන ගන්තුන්ති සත්තාහබ්භන්තරෙ යං කත්තබ්බං තං සත්තාහකරණීයං, තෙන සත්තාහකරණීයෙන කරණභූතෙන ගන්තුං අනුජානාමීති අත්ථො. පහිතෙ ගන්තුන්ති ඉමෙහි සත්තහි භික්ඛුආදීහි දූතෙ පහිතෙයෙව ගන්තුං අනුජානාමීති අත්ථො. සත්තාහං සන්නිවත්තො කාතබ්බොති සත්තාහෙයෙව සන්නිවත්තිතබ්බො, අට්ඨමො අරුණො තත්ථෙව න උට්ඨාපෙතබ්බොති අත්ථො.

๑๘๗-๘. ในกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวันทั้งหลาย พึงทราบอรรถดังนี้. คำว่า สัตตาหกรณียเณน คันตุง มีอรรถว่า กิจใดพึงกระทำภายในเจ็ดวัน กิจนั้นชื่อว่า สัตตาหกรณียะ เราอนุญาตเพื่ออันไปด้วยกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวันนั้น อันเป็นเครื่องกระทำ. คำว่า ปหิเต คันตุง มีอรรถว่า เมื่อทูตถูกส่งไปแล้วนั่นเอง ด้วยบุคคลเจ็ดคนมีภิกษุเป็นต้นเหล่านี้ เราอนุญาตเพื่ออันไป. คำว่า สัตตาหัง สันนิวตโต กาตัพโพ มีอรรถว่า พึงกลับมาภายในเจ็ดวันนั่นเอง ไม่พึงยังอรุณที่แปดให้ขึ้นในที่นั้นนั่นเอง.

භික්ඛුනිසඞ්ඝං උද්දිස්සාති ඉතො පට්ඨාය වච්චකුටි ජන්තාඝරං ජන්තාඝරසාලාති ඉමානි තීණි පරිහීනානි.

จากคำว่า ภิกขุนีสังฆัง อุททิสสะ เป็นต้นไป ส้วม โรงไฟ และศาลาโรงไฟ สามอย่างเหล่านี้เสื่อมไปแล้ว.

189. උදොසිතාදීනි උදොසිතසික්ඛාපදාදීසු වුත්තානෙව. රසවතීති භත්තගෙහං වුච්චති. වාරෙය්‍යං සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදෙ වුත්තමෙව. පුරායං සුත්තන්තො පලුජ්ජතීති යාව අයං සුත්තන්තො න පලුජ්ජති, යාව අයං සුත්තන්තො න විනස්සති. අඤ්ඤතරං වා පනස්ස කිච්චං හොති කරණීයං වාති එතෙන පරිසඞ්ඛතං යංකිඤ්චි කරණීයං සඞ්ගහිතං හොති. සබ්බත්ථ ච ‘‘ඉච්ඡාමි දානඤ්ච දාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං භික්ඛූ ච පස්සිතු’’න්ති ඉමිනාව කප්පියවචනෙන පෙසිතෙ ගන්තබ්බං, එතෙසං වා වෙවචනෙන. පෙය්‍යාලක්කමො පන එවං වෙදිතබ්බො, යථා ‘‘උපාසකෙන සඞ්ඝං උද්දිස්ස විහාරාදයො කාරාපිතා හොන්ති, සම්බහුලෙ භික්ඛූ උද්දිස්ස, එකං භික්ඛුං උද්දිස්ස, භික්ඛුනිසඞ්ඝං උද්දිස්ස, සම්බහුලා භික්ඛුනියො, එකං භික්ඛුනිං, සම්බහුලා සික්ඛමානායො, එකං සික්ඛමානං, සම්බහුලෙ සාමණෙරෙ, එකං සාමණෙරං, සම්බහුලා සාමණෙරියො, එකං සාමණෙරිං උද්දිස්ස අත්තනො අත්ථාය නිවෙසනං කාරාපිතං හොතී’’ති වුත්තං; එවමෙව ‘‘උපාසිකාය, භික්ඛුනා, භික්ඛුනියා, සික්ඛමානාය, සාමණෙරෙන, සාමණෙරියා සඞ්ඝං උද්දිස්සා’’ති සබ්බං වත්තබ්බං. එතෙසු සත්තප්පකාරෙසු කරණීයෙසු පහිතෙ ගන්තබ්බං.

๑๘๙. คลังเป็นต้น กล่าวไว้แล้วนั่นเองในอุทโทสิตสิกขาบทเป็นต้น. คำว่า รสวตี เรียกว่า เรือนสำหรับหุงข้าว. การแต่งงาน กล่าวไว้แล้วนั่นเองในสัญจริตตสิกขาบท. คำว่า ปุรายัง สุตตันโต ปลุชชติ คือ ตราบเท่าที่พระสูตรนี้ยังไม่พินาศ ตราบเท่าที่พระสูตรนี้ยังไม่ฉิบหาย. ด้วยบทว่า อัญญตรัง วา ปนัสสะ กิจจัง โหติ กรณียัง วา กิจอะไรๆ ทั้งหมดอันจัดแจงไว้โดยรอบ หรืออันควรทำ ย่อมสงเคราะห์ไว้แล้ว. และในที่ทั้งปวง เมื่อทูตถูกส่งไปแล้วด้วยคำอันควรนี้เท่านั้นว่า "ข้าพเจ้าปรารถนาจะให้ทาน ฟังธรรม และเห็นภิกษุทั้งหลาย" หรือด้วยคำไวพจน์ของคำเหล่านี้ พึงไป. แต่ลำดับแห่งเปยยาลพึงทราบดังนี้ เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ว่า "ด้วยอุบาสก อุทิศสงฆ์ วิหารเป็นต้นอันกระทำแล้วย่อมมี, อุทิศภิกษุทั้งหลายมาก, อุทิศภิกษุหนึ่ง, อุทิศภิกษุณีสงฆ์, อุทิศภิกษุณีทั้งหลายมาก, อุทิศภิกษุณีหนึ่ง, อุทิศสิกขมานาทั้งหลายมาก, อุทิศสิกขมานาหนึ่ง, อุทิศสามเณรทั้งหลายมาก, อุทิศสามเณรหนึ่ง, อุทิศสามเณรีทั้งหลายมาก, อุทิศสามเณรีหนึ่ง เรือนเป็นต้นอันอุบาสกนั้นกระทำแล้วเพื่อประโยชน์ของตนย่อมมี" ฉันนั้นนั่นเอง พึงกล่าวทั้งหมดว่า "ด้วยอุบาสิกา...ด้วยสามเณรี อุทิศสงฆ์". ในกิจที่พึงทำเจ็ดประเภทเหล่านี้ เมื่อทูตถูกส่งไปแล้ว พึงไป.

පඤ්චන්නංඅප්පහිතෙපිඅනුජානනකථා

เรื่องว่าด้วยการอนุญาตแม้เมื่อบุคคลห้าจำพวกยังไม่ถูกส่งไป.

193. පඤ්චන්නං සත්තාහකරණීයෙනාති එතෙසං භික්ඛුආදීනං සහධම්මිකානං ‘‘ගිලානභත්තං වා ගිලානුපට්ඨාකභත්තං වා භෙසජ්ජං වා පරියෙසිස්සාමි[Pg.351], පුච්ඡිස්සාමි වා, උපට්ඨහිස්සාමි වා’’ති එවමාදිනා පරතො විත්ථාරෙත්වා දස්සිතෙන කාරණෙන අප්පහිතෙපි ගන්තබ්බං, පගෙව පහිතෙ. භික්ඛු ගිලානො හොති, අනභිරති උප්පන්නා හොති, කුක්කුච්චං උප්පන්නං හොති, දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති, ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නො හොති පරිවාසාරහො, මූලාය පටිකස්සනාරහො හොති, මානත්තාරහො, අබ්භානාරහො, සඞ්ඝො කම්මං කත්තුකාමො හොති, කතං වා සඞ්ඝෙන කම්මං හොතීති එතෙහි දසහි කාරණෙහි භික්ඛුස්ස සන්තිකං ගන්තබ්බං. භික්ඛුනියා සන්තිකං නවහි කාරණෙහි ගන්තබ්බං, සික්ඛමානාය සන්තිකං ඡහි – ආදිතො චතූහි, සික්ඛා කුප්පිතා හොති, උපසම්පජ්ජිතුකාමා හොතීති. සාමණෙරස්සාපි ඡහි – ආදිතො චතූහි, වස්සං පුච්ඡිතුකාමො උපසම්පජ්ජිතුකාමො හොතීති. සාමණෙරියා උපසම්පදං අපනෙත්වා සික්ඛාපදං දාතුකාමො හොතීති ඉමිනා සද්ධිං පඤ්චහි. පරතො මාතාපිතූනං අනුඤ්ඤාතට්ඨානෙපි එසෙව නයො. අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘යෙ මාතාපිතූනං උපට්ඨාකා ඤාතකා වා අඤ්ඤාතකා වා තෙසම්පි අප්පහිතෙ ගන්තුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, තං නෙව අට්ඨකථායං, න පාළියා වුත්තං, තස්මා න ගහෙතබ්බං.

๑๙๓. ด้วยสัตตาหกรณียะของสหธรรมิก ๕ เหล่านั้น คือ ด้วยเหตุที่แสดงไว้โดยพิสดารในภายหลัง มีประการเป็นต้นว่า 'เราจักแสวงหาภัตสำหรับคนไข้ก็ดี ภัตสำหรับผู้พยาบาลคนไข้ก็ดี เภสัชก็ดี จักถามก็ดี จักพยาบาลก็ดี' แม้เมื่อทูตมิได้ส่งมา ก็พึงไป เมื่อทูตส่งมาแล้ว จะกล่าวไปไยเล่า พึงไปหาภิกษุด้วยเหตุ ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ ภิกษุเป็นไข้, ความไม่ยินดีเกิดขึ้น, ความรำคาญเกิดขึ้น, ทิฏฐิเกิดขึ้น, ต้องอาบัติหนักควรแก่ปริวาส, ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม, ควรแก่มานัต, ควรแก่การอัพภาน, สงฆ์ประสงค์จะทำกรรม, หรือกรรมอันสงฆ์ทำแล้ว พึงไปหาภิกษุณีด้วยเหตุ ๙ อย่าง พึงไปหาสิกขมานาด้วยเหตุ ๖ อย่าง คือ ด้วยเหตุ ๔ อย่างแต่ต้น, สิกขากำเริบ, ประสงค์จะอุปสมบท แม้สามเณรก็ด้วยเหตุ ๖ อย่าง คือ ด้วยเหตุ ๔ อย่างแต่ต้น, ประสงค์จะถามพรรษา, ประสงค์จะอุปสมบท ไปหาสามเณรีด้วยเหตุ ๕ อย่าง คือ ด้วยเหตุนี้รวมกับการประสงค์จะให้สิกขาบท โดยยกเว้นการอุปสมบท ในภายหลัง แม้ในที่ที่ทรงอนุญาตแก่บิดามารดา ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่ในอรรถกถาอันธกะกล่าวว่า 'ผู้บำรุงบิดามารดาเหล่านั้น เป็นญาติก็ดี ไม่เป็นญาติก็ดี แม้เมื่อทูตมิได้ส่งมา ก็ควรไป' คำนั้นไม่ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาและไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี เพราะฉะนั้นไม่ควรยึดถือ

පහිතෙයෙවඅනුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตเมื่อทูตส่งไปแล้วเท่านั้น

199. භික්ඛුගතිකොති එකස්මිං විහාරෙ භික්ඛූහි සද්ධිං වසනකපුරිසො. උන්ද්‍රියතීති පලුජ්ජති. භණ්ඩං ඡෙදාපිතන්ති දබ්බසම්භාරභණ්ඩං ඡෙදාපිතං. ආවහාපෙය්‍යුන්ති ආහරාපෙය්‍යුං. දජ්ජාහන්ති දජ්ජෙ අහං. සඞ්ඝකරණීයෙනාති එත්ථ යංකිඤ්චි උපොසථාගාරාදීසු සෙනාසනෙසු චෙතියඡත්තවෙදිකාදීසු වා කත්තබ්බං, අන්තමසො භික්ඛුනො පුග්ගලිකසෙනාසනම්පි, සබ්බං සඞ්ඝකරණීයමෙව. තස්මා තස්ස නිප්ඵාදනත්ථං දබ්බසම්භාරාදීනි වා ආහරිතුං වඩ්ඪකීප්පභුතීනං භත්තවෙතනාදීනි වා දාපෙතුං ගන්තබ්බං.

๑๙๙. คำว่า ภิกขุคติโก คือ บุรุษผู้อยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลายในวิหารเดียวกัน คำว่า อุนทริยติ คือ ย่อมพังทลาย คำว่า ภณฺฑํ เฉทาปิตํ คือ พัสดุคือเครื่องอุปกรณ์ก่อสร้างถูกตัดแล้ว คำว่า อาวหาเปยฺยุนฺติ คือ พึงให้นำมา คำว่า ทชฺชาหํ คือ ทชฺเช อหํ (เราพึงให้) ในคำว่า สังฆกรณียะ นี้ กิจอันใดอันพึงทำในเสนาสนะมีอุโบสถาคารเป็นต้นก็ดี ในฉัตรและเวทีแห่งเจดีย์เป็นต้นก็ดี แม้เสนาสนะส่วนบุคคลของภิกษุรูปหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นสังฆกรณีย์ทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การสำเร็จกิจนั้น เพื่อนำเครื่องอุปกรณ์ก่อสร้างเป็นต้นมาก็ดี เพื่อให้ภัตและค่าจ้างเป็นต้นแก่ช่างไม้เป็นต้นก็ดี พึงไป

අයං පනෙත්ථ පාළිමුත්තකරත්තිච්ඡෙදවිනිච්ඡයො – ධම්මසවනත්ථාය අනිමන්තිතෙන ගන්තුං න වට්ටති. සචෙ එකස්මිං මහාවාසෙ පඨමංයෙව කතිකා කතා හොති – ‘‘අසුකදිවසං නාම සන්නිපතිතබ්බ’’න්ති, නිමන්තිතොයෙව නාම හොති, ගන්තුං වට්ටති. ‘‘භණ්ඩකං ධොවිස්සාමී’’ති ගන්තුං න වට්ටති. සචෙ පන [Pg.352] ආචරියුපජ්ඣායා පහිණන්ති, වට්ටති. නාතිදූරෙ විහාරො හොති, තත්ථ ගන්ත්වා අජ්ජෙව ආගමිස්සාමීති සම්පාපුණිතුං න සක්කොති, වට්ටති. උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනං අත්ථායපි ගන්තුං න වට්ටති. ‘‘ආචරියං පස්සිස්සාමී’’ති පන ගන්තුං ලභති. සචෙ පන නං ආචරියො ‘‘අජ්ජ මා ගච්ඡා’’ති වදති, වට්ටති. උපට්ඨාකකුලං වා ඤාතිකුලං වා දස්සනාය ගන්තුං න ලභතීති.

นี้เป็นวินิจฉัยการตัดราตรีที่พ้นจากพระบาลีในเรื่องนี้ คือ เพื่อประโยชน์แก่การฟังธรรม ภิกษุผู้ไม่ได้รับนิมนต์ไม่ควรไป ถ้าในมหาวิหารแห่งหนึ่ง ได้ทำกติกาไว้ก่อนแล้วว่า 'ในวันชื่อโน้น พึงประชุมกัน' ชื่อว่าได้รับนิมนต์แล้ว ควรไป คิดว่า 'จักซักพัสดุ (ผ้า)' ไม่ควรไป แต่ถ้าอาจารย์และอุปัชฌาย์ส่งไป ควรไป วิหารอยู่ไม่ไกลนัก ไปที่นั่นแล้วคิดว่า 'จักกลับมาในวันนี้' แต่ไม่สามารถกลับมาให้ทัน (ก่อนอรุณ) ได้ ก็ควรไป เพื่อประโยชน์แก่การสาธยายและสอบถามเป็นต้น ก็ไม่ควรไป แต่คิดว่า 'จักไปเยี่ยมอาจารย์' ย่อมไปได้ แต่ถ้าอาจารย์บอกแก่เธอว่า 'วันนี้อย่าไปเลย' ก็ควรอยู่ เพื่อเยี่ยมตระกูลอุปัฏฐากหรือตระกูลญาติ ย่อมไปไม่ได้

අන්තරායෙඅනාපත්තිවස්සච්ඡෙදකථා

เรื่องการตัดพรรษาโดยไม่มีอาบัติในอันตราย

201. යෙන ගාමො තෙන ගන්තුන්තිආදීසු සචෙ ගාමො අවිදූරං ගතො හොති, තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා විහාරමෙව ආගන්ත්වා වසිතබ්බං. සචෙ දූරං ගතො, සත්තාහවාරෙන අරුණො උට්ඨාපෙතබ්බො. න සක්කා චෙ හොති, තත්‍රෙව සභාගට්ඨානෙ වසිතබ්බං. සචෙ මනුස්සා යථාපවත්තානි සලාකභත්තාදීනි දෙන්ති, ‘‘න මයං තස්මිං විහාරෙ වසිම්හා’’ති වත්තබ්බා. ‘‘මයං විහාරස්ස වා පාසාදස්ස වා න දෙම, තුම්හාකං දෙම, යත්ථ කත්ථචි වසිත්වා භුඤ්ජථා’’ති වුත්තෙ පන යථාසුඛං භුඤ්ජිතබ්බං, තෙසංයෙව තං පාපුණාති. ‘‘තුම්හාකං වසනට්ඨානෙ පාපුණාපෙත්වා භුඤ්ජථා’’ති වුත්තෙ පන යත්ථ වසන්ති, තත්ථ නෙත්වා වස්සග්ගෙන පාපුණාපෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං.

๒๐๑. ในวินิจฉัยพระบาลีมีคำว่า 'พึงไปทางที่หมู่บ้านไป' เป็นต้น พึงทราบอย่างนี้ว่า ถ้าหมู่บ้านย้ายไปอยู่ไม่ไกล พึงเที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นแล้วกลับมาอยู่ในวิหารนั่นเอง ถ้าไปอยู่ไกล พึงให้รุ่งอรุณขึ้นด้วยการไปกลับภายใน ๗ วัน ถ้าไม่สามารถทำได้ พึงอยู่ในที่นั้นเองในที่ของสหธรรมิก ถ้ามนุษย์ทั้งหลายถวายสลากภัตเป็นต้นตามที่เคยถวาย พึงกล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้อยู่ในวิหารนั้น' แต่ถ้ากล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้ถวายแก่วิหารหรือปราสาท แต่ถวายแก่ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงอยู่และฉันในที่ใดที่หนึ่งเถิด' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ พึงฉันตามสบาย สิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเอง แต่ถ้ากล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงนำไปถึงที่อยู่ของท่านแล้วฉันเถิด' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ พึงนำไปถึงที่ที่ภิกษุเหล่านั้นอยู่แล้วให้ถึงตามลำดับพรรษาแล้วฉัน

සචෙ පවාරිතකාලෙ වස්සාවාසිකං දෙන්ති, යදි සත්තාහවාරෙන අරුණං උට්ඨාපයිංසු, ගහෙතබ්බං. ඡින්නවස්සෙහි පන ‘‘න මයං තත්ථ වසිම්හ, ඡින්නවස්සා මය’’න්ති වත්තබ්බං. යදි ‘‘යෙසං අම්හාකං සෙනාසනං පාපිතං, තෙ ගණ්හන්තූ’’ති වදන්ති, ගහෙතබ්බං. යං පන විහාරෙ උපනික්ඛිත්තකං මා විනස්සීති ඉධ ආහටං චීවරාදිවෙභඞ්ගියභණ්ඩං, තං තත්ථෙව ගන්ත්වා අපලොකෙත්වා භාජෙතබ්බං. ‘‘ඉතො අය්‍යානං චත්තාරො පච්චයෙ දෙථා’’ති කප්පියකාරකානං දින්නෙ ඛෙත්තවත්ථුආදිකෙ තත්‍රුප්පාදෙපි එසෙව නයො. සඞ්ඝිකඤ්හි වෙභඞ්ගියභණ්ඩං අන්තොවිහාරෙ වා බහිසීමාය වා හොතු, බහිසීමාය ඨිතානං අපලොකෙත්වා භාජෙතුං න වට්ටති. උභයත්ථ ඨිතම්පි පන අන්තොසීමාය ඨිතානං අපලොකෙත්වා භාජෙතුං වට්ටතියෙව.

ถ้าในเวลาปวารณาเขาถวายผ้าวัสสาวาสิกะ หากได้ให้รุ่งอรุณขึ้นด้วยการไปกลับภายใน ๗ วัน พึงรับ แต่ภิกษุผู้มีพรรษาขาด พึงกล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้อยู่ในวิหารนั้น พวกเราเป็นผู้มีพรรษาขาด' ถ้าเขากล่าวว่า 'ภิกษุเหล่านั้นที่เสนาสนะของพวกเราถึงแก่ท่านแล้ว จงรับไปเถิด' ก็พึงรับ แต่พัสดุอันเป็นของที่ควรแบ่งมีจีวรเป็นต้นที่นำมาในที่นี้ เพื่อไม่ให้ของที่ฝากไว้ในวิหารเสียหาย พึงไปที่นั่นเองแล้วบอกลาแล้วแบ่ง เมื่อถวายที่นาเป็นต้นแก่กัปปิยการกแล้วกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงถวายปัจจัย ๔ แก่พระคุณเจ้าทั้งหลายจากที่นี่' แม้ในลาภที่เกิดขึ้นจากที่นานั้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง พัสดุอันเป็นของสงฆ์ที่ควรแบ่ง จะอยู่ในภายในวิหารก็ดี หรืออยู่นอกสีมาก็ดี ไม่ควรบอกลาแล้วแบ่งแก่ภิกษุผู้อยู่นอกสีมา แต่แม้พัสดุที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งสอง ก็ควรบอกลาแล้วแบ่งแก่ภิกษุผู้อยู่ภายในสีมาได้แน่นอน

සඞ්ඝභෙදෙඅනාපත්තිවස්සච්ඡෙදකථා

เรื่องการตัดพรรษาโดยไม่มีอาบัติในสังฆเภท

202. සඞ්ඝො [Pg.353] භින්නොති එත්ථ භින්නෙ සඞ්ඝෙ ගන්ත්වා කරණීයං නත්ථි, යො පන ‘‘භිජ්ජිස්සතී’’ති ආසඞ්කිතො, තං සන්ධාය ‘‘භින්නො’’ති වුත්තං. සම්බහුලාහි භික්ඛුනීහි සඞ්ඝො භින්නොති එත්ථ න භික්ඛුනීහි සඞ්ඝො භින්නොති දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘න ඛො උපාලි භික්ඛුනී සඞ්ඝං භින්දතී’’ති. එතා පන නිස්සාය අනුබලං කත්වා යං සඞ්ඝං ‘‘භික්ඛූ භින්දෙය්‍යු’’න්ති ආසඞ්කා හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

๒๐๒. ในคำว่า 'สงฆ์แตกแล้ว' นี้ เมื่อสงฆ์แตกแล้ว ไม่มีกิจที่จะต้องไปทำ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า 'แตกแล้ว' หมายถึงสงฆ์ใดที่ระแวงว่า 'จักแตก' ในคำว่า 'สงฆ์แตกแล้วด้วยภิกษุณีจำนวนมาก' นี้ ไม่พึงเห็นว่าสงฆ์แตกด้วยภิกษุณี เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ว่า 'ดูกรอุบาลี ภิกษุณีไม่ทำสงฆ์ให้แตก' แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้หมายถึงสงฆ์ใดที่ระแวงว่า 'ภิกษุทั้งหลายจักทำสงฆ์ให้แตก' โดยอาสัยภิกษุณีเหล่านั้นแล้วเป็นกำลังสนับสนุน

වජාදීසුවස්සූපගමනකථා

เรื่องการเข้าพรรษาในวัชชีเป็นต้น

203. වජොති ගොපාලකානං නිවාසට්ඨානං. යෙන වජොති එත්ථ වජෙන සද්ධිං ගතස්ස වස්සච්ඡෙදෙ අනාපත්ති.

๒๐๓. คำว่า “วัชชะ” คือ ที่อยู่ของคนเลี้ยงโค. ในคำว่า “เยนะ วัชโชติ” นี้ ภิกษุผู้ไปพร้อมกับหมู่บ้านคนเลี้ยงโค ย่อมไม่มีอาบัติเพราะพรรษาขาด.

උපකට්ඨායාති ආසන්නාය. සත්ථෙ වස්සං උපගන්තුන්ති එත්ථ වස්සූපනායිකදිවසෙ තෙන භික්ඛුනා උපාසකා වත්තබ්බා ‘‘කුටිකා ලද්ධුං වට්ටතී’’ති. සචෙ කරිත්වා දෙන්ති, තත්ථ පවිසිත්වා ‘‘ඉධ වස්සං උපෙමී’’ති තික්ඛත්තුං වත්තබ්බං. නො චෙ දෙන්ති, සාලාසඞ්ඛෙපෙන ඨිතසකටස්ස හෙට්ඨා උපගන්තබ්බං. තම්පි අලභන්තෙන ආලයො කාතබ්බො. සත්ථෙ පන වස්සං උපගන්තුං න වට්ටති. ආලයො නාම ‘‘ඉධ වස්සං වසිස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදමත්තං. සචෙ මග්ගප්පටිපන්නෙයෙව සත්ථෙ පවාරණදිවසො හොති, තත්ථෙව පවාරෙතබ්බං. අථ සත්ථො අන්තොවස්සෙයෙව භික්ඛුනා පත්ථිතට්ඨානං පත්වා අතික්කමති, පත්ථිතට්ඨානෙ වසිත්වා තත්ථ භික්ඛූහි සද්ධිං පවාරෙතබ්බං. අථාපි සත්ථො අන්තොවස්සෙයෙව අන්තරා එකස්මිං ගාමෙ තිට්ඨති වා විප්පකිරති වා, තස්මිංයෙව ගාමෙ භික්ඛූහි සද්ධිං වසිත්වා පවාරෙතබ්බං, අපවාරෙත්වා තතො පරං ගන්තුං න වට්ටති.

คำว่า “อุปกัฏฐายะ” คือ ใกล้เข้ามา. ในคำว่า “สัตเถ วัสสัง อุปคันตุง” นี้ ในวันเข้าพรรษา ภิกษุนั้นพึงบอกอุบาสกว่า “อุบาสกทั้งหลาย กุฏิควรจะได้หรือไม่?” ถ้าอุบาสกทั้งหลายสร้างแล้วถวาย ภิกษุพึงเข้าไปในกุฏินั้นแล้วกล่าว ๓ ครั้งว่า “ข้าพเจ้าเข้าพรรษาในที่นี้” ถ้าอุบาสกทั้งหลายไม่ถวาย ภิกษุพึงเข้าพรรษาใต้เกวียนที่จอดเรียงกันมีลักษณะคล้ายศาลา. ภิกษุผู้ไม่ได้แม้เกวียนนั้น พึงทำอาลัย. แต่ในกองเกวียน ไม่ควรเข้าพรรษา. คำว่า “อาลัย” คือ เพียงแค่ความเกิดขึ้นแห่งจิตว่า “เราจักอยู่จำพรรษาในกองเกวียนนี้”. ถ้าวันปวารณามาถึงขณะที่กองเกวียนกำลังเดินทางอยู่ ภิกษุพึงปวารณาในกองเกวียนนั้นเอง. ถ้ากองเกวียนถึงสถานที่ที่ภิกษุปรารถนาแล้วเลยไปในระหว่างพรรษา ภิกษุพึงอยู่จำพรรษาในสถานที่ที่ปรารถนานั้น แล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลายในที่นั้น. ถ้ากองเกวียนหยุดพักหรือแยกย้ายกันไปในหมู่บ้านแห่งหนึ่งในระหว่างพรรษา ภิกษุพึงอยู่จำพรรษากับภิกษุทั้งหลายในหมู่บ้านนั้นเอง แล้วปวารณา ไม่ควรไปพ้นจากที่นั้นโดยไม่ปวารณา.

නාවායං වස්සං උපගච්ඡන්තෙනාපි කුටියංයෙව උපගන්තබ්බං. පරියෙසිත්වා අලභන්තෙන ආලයො කාතබ්බො. සචෙ අන්තොතෙමාසං නාවා සමුද්දෙයෙව හොති, තත්ථෙව පවාරෙතබ්බං. අථ නාවා කූලං ලභති, අයඤ්ච පරතො ගන්තුකාමො හොති, ගන්තුං න වට්ටති. නාවාය ලද්ධගාමෙයෙව වසිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං පවාරෙතබ්බං. සචෙපි නාවා අනුතීරමෙව අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡති, භික්ඛු ච පඨමං ලද්ධගාමෙයෙව වසිතුකාමො, නාවා ගච්ඡතු භික්ඛුනා තත්ථෙව වසිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං පවාරෙතබ්බං.

แม้ภิกษุผู้เข้าพรรษาในเรือ ก็พึงเข้าพรรษาในกุฏิ (ห้องในเรือ) เท่านั้น. ภิกษุผู้แสวงหาแล้วไม่ได้ พึงทำอาลัย. ถ้าเรืออยู่ในทะเลตลอดสามเดือน ภิกษุพึงปวารณาในเรือนั้นเอง. ถ้าเรือถึงฝั่ง และภิกษุนี้ประสงค์จะไปต่อ ไม่ควรไป. พึงอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านที่เรือเข้าถึงแล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลาย. แม้ถ้าเรือจะไปที่อื่นเลียบตามชายฝั่ง ภิกษุนั้นประสงค์จะอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านที่เรือเข้าถึงก่อน ก็ให้เรือไปเถิด ภิกษุพึงอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านนั้นเอง แล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลาย.

ඉති [Pg.354] වජෙ සත්ථෙ නාවායන්ති තීසු ඨානෙසු නත්ථි වස්සච්ඡෙදෙ ආපත්ති, පවාරෙතුඤ්ච ලභති. පුරිමෙසු පන ‘‘වාළෙහි උබ්බාළ්හා හොන්තී’’තිආදීසු සඞ්ඝභෙදපරියන්තෙසු වත්ථූසු කෙවලං අනාපත්ති හොති, පවාරෙතුං පන න ලභති.

ด้วยประการฉะนี้ ในสถานที่ ๓ แห่ง คือ ในหมู่บ้านคนเลี้ยงโค ในกองเกวียน และในเรือ ย่อมไม่มีอาบัติเพราะพรรษาขาด และย่อมได้เพื่อปวารณา. แต่ในเรื่องราวที่กล่าวมาในก่อน มีคำว่า “ถูกสัตว์ร้ายเบียดเบียน” เป็นต้น จนถึงเรื่องการทำลายสงฆ์ ย่อมมีเพียงอนาบัติเท่านั้น แต่ไม่ได้รับอนุญาตให้ปวารณา.

204. න භික්ඛවෙ රුක්ඛසුසිරෙති එත්ථ සුද්ධෙ රුක්ඛසුසිරෙයෙව න වට්ටති; මහන්තස්ස පන රුක්ඛසුසිරස්ස අන්තො පදරච්ඡදනං කුටිකං කත්වා පවිසනද්වාරං යොජෙත්වා උපගන්තුං වට්ටති. රූක්ඛං ඡින්දිත්වා ඛාණුකමත්ථකෙ පදරච්ඡදනං කුටිකං කත්වාපි වට්ටතියෙව. රුක්ඛවිටභියාති එත්ථාපි සුද්ධෙ විටපමත්තෙ න වට්ටති. මහාවිටපෙ පන අට්ටකං බන්ධිත්වා තත්ථ පදරච්ඡදනං කුටිකං කත්වා උපගන්තබ්බං. අසෙනාසනිකෙනාති යස්ස පඤ්චන්නං ඡදනානං අඤ්ඤතරෙන ඡන්නං යොජිතද්වාරබන්ධනං සෙනාසනං නත්ථි, තෙන න උපගන්තබ්බං. න භික්ඛවෙ ඡවකුටිකායන්ති ඡවකුටිකා නාම ටඞ්කිතමඤ්චාදිභෙදා කුටි, තත්ථ උපගන්තුං න වට්ටති. සුසානෙ පන අඤ්ඤං කුටිකං කත්වා උපගන්තුං වට්ටති. න භික්ඛවෙ ඡත්තෙති එත්ථාපි චතූසු ථම්භෙසු ඡත්තං ඨපෙත්වා ආවරණං කත්වා ද්වාරං යොජෙත්වා උපගන්තුං වට්ටති, ඡත්තකුටිකා නාමෙසා හොති. චාටියාති එත්ථාපි මහන්තෙන කපල්ලෙන ඡත්තෙ වුත්තනයෙන කුටිං කත්වා උපගන්තුං වට්ටති.

๒๐๔. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในโพรงไม้” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ไม่ควรเข้าพรรษาในโพรงไม้ล้วนๆ. แต่ถ้าทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานภายในโพรงไม้ใหญ่ และประกอบประตูทางเข้า ก็ควรเข้าพรรษาได้. แม้ตัดต้นไม้แล้วทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานบนยอดตอไม้ ก็ควรเข้าพรรษาได้เช่นกัน. ในคำว่า “ในค่าคบไม้” นี้ ก็ไม่ควรเข้าพรรษาในค่าคบไม้ล้วนๆ. แต่ถ้าผูกห้าง (นั่งร้าน) ในค่าคบไม้ใหญ่ แล้วทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานในที่นั้น ก็ควรเข้าพรรษาได้. คำว่า “ผู้ไม่มีเสนาสนะ” คือ ภิกษุใดไม่มีเสนาสนะที่มุงด้วยหลังคาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องมุง ๕ ชนิด (อิฐ, หิน, ปูนฉาบ, หญ้า, ใบไม้) และประกอบวงกบประตูไว้ ภิกษุนั้นไม่ควรเข้าพรรษา. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในกุฏิผี” นี้ คำว่า “ฉวกุฏิกา” คือ กุฏิที่ทำด้วยส่วนประกอบของเตียงมีเท้าที่สลักลวดลายเป็นต้น ไม่ควรเข้าพรรษาในที่นั้น. แต่ถ้าทำกุฏิอื่นในป่าช้า ก็ควรเข้าพรรษาได้. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในร่ม” นี้ ก็ควรเข้าพรรษาได้ โดยตั้งร่มบนเสา ๔ ต้น ทำเครื่องกั้น และประกอบประตู กุฏินี้เรียกว่า “ฉัตตกุฏิกา” (กุฏิร่ม). ในคำว่า “ในหม้อ” นี้ ก็ควรเข้าพรรษาได้ โดยทำกุฏิด้วยกระเบื้องหม้อขนาดใหญ่ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องร่ม.

අධම්මිකකතිකාදිකථා

เรื่องกติกาที่ไม่เป็นธรรมเป็นต้น

205. එවරූපා කතිකාති එත්ථ අඤ්ඤාපි යා ඊදිසී අධම්මිකා කතිකා හොති, සා න කාතබ්බාති අත්ථො. තස්සා ලක්ඛණං මහාවිභඞ්ගෙ වුත්තං.

๒๐๕. ในคำว่า “กติกาเช่นนี้” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ หมายความว่า กติกาอื่นใดที่ไม่เป็นธรรมเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำ. ลักษณะของกติกาที่ไม่เป็นธรรมนั้น ได้กล่าวไว้ในมหาวิภังค์แล้ว.

207-8. පටිස්සවෙ ච ආපත්ති දුක්කටස්සාති එත්ථ න කෙවලං ‘‘ඉමං තෙමාසං ඉධ වස්සං වසථා’’ති එතස්සෙව පටිස්සවෙ ආපත්ති, ‘‘ඉමං තෙමාසං භික්ඛං ගණ්හථ, උභොපි මයං ඉධ වස්සං වසිස්සාම, එකතො උද්දිසාපෙස්සාමා’’ති එවමාදිනාපි තස්ස තස්ස පටිස්සවෙ දුක්කටං. තඤ්ච ඛො පඨමං සුද්ධචිත්තස්ස පච්ඡා විසංවාදනපච්චයා, පඨමම්පි අසුද්ධචිත්තස්ස පන පටිස්සවෙ පාචිත්තියං, විසංවාදනෙ දුක්කටන්ති පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කටං යුජ්ජති.

๒๐๗-๘. ในคำว่า “เมื่อรับคำแล้ว ย่อมมีอาบัติทุกกฏ” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ไม่ใช่เพียงแค่การรับคำว่า “ท่านทั้งหลายจงอยู่จำพรรษาในที่นี้ตลอดสามเดือนนี้” แล้วมีอาบัติเท่านั้น แต่เมื่อรับคำในเรื่องนั้นๆ เช่น “ท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตตลอดสามเดือนนี้ เราทั้งสองจักอยู่จำพรรษาในที่นี้ จักให้สวดพระบาลีร่วมกัน” เป็นต้น ก็ย่อมมีอาบัติทุกกฏเพราะการรับคำนั้นๆ. อาบัติทุกกฏนั้น ย่อมมีแก่ภิกษุผู้มีจิตบริสุทธิ์ในเบื้องต้นแต่ภายหลังผิดคำพูด. แต่ถ้าภิกษุผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ตั้งแต่แรกรับคำ ก็ย่อมมีอาบัติปาจิตตีย์ และเมื่อผิดคำพูดก็ย่อมมีอาบัติทุกกฏ. ดังนั้น อาบัติทุกกฏจึงประกอบร่วมกับอาบัติปาจิตตีย์.

සො [Pg.355] තදහෙව අකරණීයොතිආදීසු සචෙ වස්සං අනුපගන්ත්වා වා පක්කමති, උපගන්ත්වා වා සත්තාහං බහිද්ධා වීතිනාමෙති, පුරිමිකා ච න පඤ්ඤායති, පටිස්සවෙ ච ආපත්ති. වස්සං උපගන්ත්වා පන අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා තදහෙව සත්තාහකරණීයෙන පක්කමන්තස්සාපි අන්තොසත්තාහෙ නිවත්තන්තස්ස අනාපත්ති, කො පන වාදො ද්වීහතීහං වසිත්වා අන්තොසත්තාහෙ නිවත්තන්තස්ස. ද්වීහතීහං වසිත්වාති එත්ථාපි නිරපෙක්ඛෙනෙව උපචාරාතික්කමෙ වස්සච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. සචෙ ඉධ වසිස්සාමීති ආලයො අත්ථි, අසතියා පන වස්සං න උපෙති, ගහිතසෙනාසනං සුග්ගහිතං, ඡින්නවස්සො න හොති, පවාරෙතුං ලභතියෙව.

ในพระบาลีว่า “ภิกษุนั้นไม่ควรทำในวันนั้นเอง” เป็นต้น ถ้าภิกษุไม่เข้าพรรษาแล้วหลีกไป หรือเข้าพรรษาแล้วอยู่ภายนอกล่วง ๗ วัน และการเข้าพรรษาต้นก็ไม่ปรากฏ และมีอาบัติเพราะการรับคำ. แต่ถ้าภิกษุเข้าพรรษาแล้วยังไม่ทันให้อรุณขึ้นในวันนั้นเอง แล้วหลีกไปด้วยกิจที่ต้องทำภายใน ๗ วัน และกลับมาภายใน ๗ วัน ก็ไม่มีอาบัติ. จะกล่าวไปไยถึงภิกษุที่อยู่ ๒-๓ วันแล้วกลับมาภายใน ๗ วันเล่า. ในคำว่า “อยู่ ๒-๓ วัน” นี้ พึงทราบว่าพรรษาขาดเมื่อล่วงเขตอุปจาระโดยไม่มีความอาลัย (ความห่วงใย). ถ้ามีความตั้งใจว่า “เราจักอยู่จำพรรษาในที่นี้” แต่ด้วยความประมาทไม่ได้เข้าพรรษา เสนาสนะที่รับไว้ก็ถือว่ารับไว้ดีแล้ว พรรษาไม่ขาด ย่อมได้เพื่อปวารณาแน่นอน.

සත්තාහං අනාගතාය පවාරණායාති එත්ථ නවමිතො පට්ඨාය ගන්තුං වට්ටති, ආගච්ඡතු වා මා වා, අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙවාති.

ในคำว่า “เมื่อปวารณายังไม่มาถึง ๗ วัน” นี้ ควรไปได้ตั้งแต่วันที่ ๙ เป็นต้นไป จะกลับมาหรือไม่กลับมาก็ตาม ย่อมไม่มีอาบัติ. ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว.

වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายวัสสูปนายิกขันธกะ จบแล้ว.

4. පවාරණාක්ඛන්ධකං

๔. ปวารณาขันธกะ

අඵාසුකවිහාරකථා

เรื่องการอยู่ไม่ผาสุก

209. පවාරණාක්ඛන්ධකෙ [Pg.356] – නෙව ආලපෙය්‍යාම න සල්ලපෙය්‍යාමාති එත්ථ ආලාපො නාම පඨමවචනං; සල්ලාපො පච්ඡිමවචනං. හත්ථවිලඞ්ඝකෙනාති හත්ථුක්ඛෙපකෙන. පසුසංවාසන්ති පසූනං විය සංවාසං. පසවොපි හි අත්තනො උප්පන්නං සුඛදුක්ඛං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස න ආරොචෙන්ති, පටිසන්ථාරං න කරොන්ති, තථා එතෙපි න අකංසු; තස්මා නෙසං සංවාසො ‘‘පසුසංවාසො’’ති වුච්චති. එස නයො සබ්බත්ථ. න භික්ඛවෙ මූගබ්බතං තිත්ථියසමාදානන්ති ‘‘ඉමං තෙමාසං න කථෙතබ්බ’’න්ති එවරූපං වතසමාදානං න කාතබ්බං; අධම්මකතිකා හෙසා. අඤ්ඤමඤ්ඤානුලොමතාති අඤ්ඤමඤ්ඤං වත්තුං අනුලොමභාවො. ‘‘වදන්තු මං ආයස්මන්තො’’ති හි වදන්තං සක්කා හොති කිඤ්චි වත්තුං; න ඉතරං. ආපත්තිවුට්ඨානතා විනයපුරෙක්ඛාරතාති ආපත්තීහි වුට්ඨානභාවො විනයං පුරතො කත්වා චරණභාවො. ‘‘වදන්තු මං ආයස්මන්තො’’ති හි එවං වදන්තො ආපත්තීහි වුට්ඨහිස්සති, විනයඤ්ච පුරක්ඛත්වා විහරිස්සතීති වුච්චති.

๒๐๙. ในปวารณาขันธกะ ในคำว่า “เราทั้งหลายจักไม่พูดจา ไม่สนทนา” นี้ คำว่า “อาลาปะ” คือคำพูดแรก คำว่า “สัลลาปะ” คือคำพูดภายหลัง คำว่า “หัตถวิลังฆเกนะ” คือด้วยการยกมือขึ้น คำว่า “ปสุสังวาสะ” คือการอยู่ร่วมกันเหมือนสัตว์ เพราะว่าแม้สัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่บอกสุขและทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ตนแก่กันและกัน ย่อมไม่ทำปฏิสันถาร ฉันใด แม้ภิกษุเหล่านี้ก็ไม่ทำฉันนั้น เพราะฉะนั้น การอยู่ร่วมกันของภิกษุเหล่านั้น จึงเรียกว่า “ปสุสังวาสะ” นัยนี้พึงทราบในบทว่า “เอฬกสังวาสะ” และ “สปัตตสังวาสะ” ทั้งปวง คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย การถือวัตรเป็นใบ้เป็นการถือของเดียรถีย์” นี้ การถือวัตรมีลักษณะอย่างนี้ว่า “ตลอดไตรมาสนี้ไม่พึงพูด” ไม่พึงทำ เพราะว่าข้อตกลงนั้นเป็นอธรรมกติกา คำว่า “อัญญมัญญานุโลมตา” คือความเป็นที่อนุโลมเพื่อจะพูดแก่กันและกัน เพราะว่าเมื่อภิกษุกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด” ย่อมสามารถจะบอกสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้ แต่ไม่สามารถบอกแก่ภิกษุอื่น (ที่ไม่กล่าวเช่นนั้น) คำว่า “อาปัตติวุฏฐานตา วินัยปุเรกขารตา” คือความเป็นผู้พ้นจากอาบัติ และความเป็นผู้ประพฤติโดยมีวินัยเป็นเบื้องหน้า เพราะว่าเมื่อภิกษุกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด” ย่อมจักพ้นจากอาบัติ และจักอยู่โดยมีวินัยเป็นเบื้องหน้า ดังนี้ จึงกล่าวไว้

210. සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො අජ්ජ පවාරණා, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යාති අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා නාම ඤත්ති; එවඤ්හි වුත්තෙ තෙවාචිකං ද්වෙවාචිකං එකවාචිකඤ්ච පවාරෙතුං වට්ටති. සමානවස්සිකං න වට්ටති. ‘‘තෙවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ පන තෙවාචිකමෙව වට්ටති, අඤ්ඤං න වට්ටති. ‘‘ද්වෙවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ ද්වෙවාචිකඤ්ච තෙවාචිකඤ්ච වට්ටති, එකවාචිකඤ්ච සමානවස්සිකඤ්ච න වට්ටති. ‘‘එකවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ පන එකවාචික-ද්වෙවාචික-තෙවාචිකානි වට්ටන්ති, සමානවස්සිකමෙව න වට්ටති. ‘‘සමානවස්සික’’න්ති වුත්තෙ සබ්බං වට්ටති.

๒๑๐. ญัตตินี้ว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ขอพระสงฆ์จงปวารณาเถิด” ชื่อว่าญัตติที่รวบรวมปวารณาทั้งปวง เพราะว่าเมื่อกล่าวอย่างนี้ ย่อมควรเพื่อปวารณาแบบเตวาจิกะ ทเววาจิกะ และเอกวาจิกะ แต่ไม่ควรปวารณาแบบสมานวัสสิกะ แต่เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบเตวาจิกะ” ย่อมควรเฉพาะเตวาจิกะเท่านั้น ไม่ควรปวารณาแบบอื่น เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบทเววาจิกะ” ย่อมควรทั้งทเววาจิกะและเตวาจิกะ แต่ไม่ควรเอกวาจิกะและสมานวัสสิกะ แต่เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบเอกวาจิกะ” ย่อมควรทั้งเอกวาจิกะ ทเววาจิกะ และเตวาจิกะ แต่ไม่ควรเฉพาะสมานวัสสิกะ เมื่อกล่าวว่า “สมานวัสสิกะ” ย่อมควรทั้งหมด

211. අච්ඡන්තීති නිසින්නාව හොන්ති, න උට්ඨහන්ති. තදමන්තරාති තදන්තරා; තාවතකං කාලන්ති අත්ථො.

๒๑๑. คำว่า “อัจฉันติ” คือย่อมนั่งอยู่เท่านั้น ไม่ลุกขึ้น คำว่า “ตทมันตรา” คือในระหว่างนั้น มีความหมายว่าตลอดระยะเวลานั้น

පවාරණාභෙදකථා

เรื่องว่าด้วยความแตกต่างแห่งปวารณา

212. චාතුද්දසිකා [Pg.357] ච පන්නරසිකා චාති එත්ථ චාතුද්දසිකාය ‘‘අජ්ජ පවාරණා චාතුද්දසී’’ති එවං පුබ්බකිච්චං කාතබ්බං, පන්නරසිකාය ‘‘අජ්ජ පවාරණා පන්නරසී’’ති.

๒๑๒. ในคำว่า “จาตุททสีและปัณณรสี” นี้ ในวันปวารณาจาตุททสี พึงทำบุพพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาจาตุททสี” ในวันปวารณาปัณณรสี พึงทำบุพพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาปัณณรสี”

පවාරණකම්මෙසු සචෙ එකස්මිං විහාරෙ පඤ්චසු භික්ඛූසු වසන්තෙසු එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා චත්තාරො ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චතූසු තීසු වා වසන්තෙසු එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා තයො වා ද්වෙ වා සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, සබ්බමෙතං අධම්මෙනවග්ගං පවාරණකම්මං.

ในปวารณากรรมทั้งหลาย ถ้าในวิหารแห่งหนึ่ง มีภิกษุ ๕ รูปอยู่ นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๔ รูปตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา หรือเมื่อมีภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูปอยู่ นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่เป็นพวก (แตกหมู่) โดยไม่เป็นธรรม

සචෙ පන සබ්බෙපි පඤ්ච ජනා එකතො සන්නිපතිත්වා ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චත්තාරො තයො වා ද්වෙ වා වසන්තා එකතො සන්නිපතිත්වා සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, සබ්බමෙතං අධම්මෙනසමග්ගං පවාරණකම්මං.

แต่ถ้าภิกษุทั้ง ๕ รูปทั้งหมดประชุมพร้อมกัน ตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา หรือเมื่อมีภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป หรือ ๒ รูปอยู่ ประชุมพร้อมกัน ตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยไม่เป็นธรรม

සචෙ පඤ්චසු ජනෙසු එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා චත්තාරො සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චතූසු තීසු වා එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා තයො වා ද්වෙ වා ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, සබ්බමෙතං ධම්මෙනවග්ගං පවාරණකම්මං.

ถ้าในภิกษุ ๕ รูป นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๔ รูปตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา หรือในภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่เป็นพวก (แตกหมู่) โดยเป็นธรรม

සචෙ පන සබ්බෙපි පඤ්ච ජනා එකතො සන්නිපතිත්වා සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චත්තාරො වා තයො වා එකතො සන්නිපතිත්වා ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පවාරෙන්ති, එකකො වසන්තො අධිට්ඨානපවාරණං කරොති, සබ්බමෙතං ධම්මෙනසමග්ගං නාම පවාරණකම්මන්ති.

แต่ถ้าภิกษุทั้ง ๕ รูปทั้งหมดประชุมพร้อมกัน ตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา หรือภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป ประชุมพร้อมกัน ตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา ภิกษุ ๒ รูปปวารณาแก่กันและกัน ภิกษุรูปเดียวอยู่ ทำอธิษฐานปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ ชื่อว่าเป็นปวารณากรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยเป็นธรรม ดังนี้

පවාරණාදානානුජානනකථා

เรื่องว่าด้วยการอนุญาตให้มอบปวารณา

213. දින්නා හොති පවාරණාති එත්ථ එවං දින්නාය පවාරණාය පවාරණාහාරකෙන සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එවං පවාරෙතබ්බං – ‘‘තිස්සො භන්තෙ භික්ඛු සඞ්ඝං පවාරෙති දිට්ඨෙන වා සුතෙන වා පරිසඞ්කාය වා, වදතු තං භන්තෙ සඞ්ඝො අනුකම්පං උපාදාය, පස්සන්තො පටිකරිස්සති. දුතියම්පි…පෙ… තතියම්පි භන්තෙ තිස්සො භික්ඛු සඞ්ඝං පවාරෙති…පෙ… පටිකරිස්සතී’’ති. සචෙ පන වුඩ්ඪතරො හොති, ‘‘ආයස්මා භන්තෙ තිස්සො’’ති වත්තබ්බං; එවඤ්හි තෙන තස්සත්ථාය පවාරිතං හොතීති.

๒๑๓. ในคำว่า “ปวารณาอันภิกษุให้แล้ว” นี้ เมื่อปวารณาอันภิกษุให้แล้วอย่างนี้ ภิกษุผู้นำปวารณาพึงเข้าไปหาสงฆ์ แล้วพึงปวารณาอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อติสสะปวารณาต่อสงฆ์ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ยินก็ดี ด้วยรังเกียจก็ดี ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงบอกแก่ภิกษุนั้นด้วยความอนุเคราะห์เถิด ภิกษุนั้นเห็นแล้วจักแก้ไข. แม้ครั้งที่สอง... แม้ครั้งที่สาม ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อติสสะปวารณาต่อสงฆ์... จักแก้ไข” แต่ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้แก่กว่า พึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ท่านผู้มีอายุชื่อติสสะ” เพราะว่าเมื่อกล่าวอย่างนี้ ปวารณาอันภิกษุผู้นำปวารณาได้ทำเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุนั้นแล้ว ดังนี้

පවාරණං [Pg.358] දෙන්තෙන ඡන්දම්පි දාතුන්ති එත්ථ ඡන්දදානං උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉධාපි ච ඡන්දදානං අවසෙසකම්මත්ථාය. තස්මා සචෙ පවාරණං දෙන්තො ඡන්දං දෙති, වුත්තනයෙන ආහටාය පවාරණාය තෙන ච භික්ඛුනා සඞ්ඝෙන ච පවාරිතමෙව හොති. අථ පවාරණමෙව දෙති, න ඡන්දං, තස්ස ච පවාරණාය ආරොචිතාය සඞ්ඝෙන ච පවාරිතෙ සබ්බෙසං සුප්පවාරිතං හොති, අඤ්ඤං පන කම්මං කුප්පති. සචෙ ඡන්දමෙව දෙති න පවාරණං, සඞ්ඝස්ස පවාරණා ච සෙසකම්මානි ච න කුප්පන්ති, තෙන පන භික්ඛුනා අප්පවාරිතං හොති. පවාරණදිවසෙ පන බහිසීමායං පවාරණං අධිට්ඨහිත්වා ආගතෙනපි ඡන්දො දාතබ්බො, තෙන සඞ්ඝස්ස පවාරණකම්මං න කුප්පති.

ในคำว่า “เมื่อภิกษุให้ปวารณา พึงให้ฉันทะด้วย” นี้ การให้ฉันทะพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอุโบสถขันธกะนั่นเอง และในที่นี้ การให้ฉันทะก็เพื่อประโยชน์แก่กรรมที่เหลือ (นอกเหนือจากปวารณา) เพราะฉะนั้น ถ้าภิกษุผู้ให้ปวารณาให้ฉันทะด้วย เมื่อปวารณาอันภิกษุผู้นำปวารณานำมาแล้วด้วยนัยที่กล่าวไว้ ปวารณาอันภิกษุนั้นและสงฆ์ได้ทำแล้วนั่นเอง อนึ่ง ถ้าให้เฉพาะปวารณา ไม่ให้ฉันทะ เมื่อปวารณาของภิกษุนั้นอันภิกษุผู้นำปวารณาบอกแล้ว และเมื่อสงฆ์ปวารณาแล้ว ปวารณาของภิกษุทั้งหมดเป็นอันทำดีแล้ว แต่กรรมอื่นย่อมเสียไป ถ้าให้เฉพาะฉันทะ ไม่ให้ปวารณา ปวารณาของสงฆ์และกรรมที่เหลือย่อมไม่เสียไป แต่ภิกษุนั้นเป็นอันไม่ได้ปวารณา แต่ในวันปวารณา แม้ภิกษุที่อธิษฐานปวารณาอยู่นอกสีมาแล้วมา ก็พึงให้ฉันทะ เพราะการให้ฉันทะนั้น ปวารณากรรมของสงฆ์ย่อมไม่เสียไป

218. අජ්ජ මෙ පවාරණාති එත්ථ සචෙ චාතුද්දසිකා හොති, ‘‘අජ්ජ මෙ පවාරණා චාතුද්දසී’’ති සචෙ පන්නරසිකා ‘‘අජ්ජ මෙ පවාරණා පන්නරසී’’ති එවං අධිට්ඨාතබ්බං.

๒๑๘. ในคำว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาของข้าพเจ้า” นี้ ถ้าเป็นวันปวารณาจาตุททสี พึงอธิษฐานอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาจาตุททสีของข้าพเจ้า” ถ้าเป็นวันปวารณาปัณณรสี พึงอธิษฐานอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาปัณณรสีของข้าพเจ้า”

219. තදහුපවාරණාය ආපත්තින්තිආදි වුත්තනයමෙව.

๒๑๙. คำว่า “อาบัติในวันปวารณานั้น” เป็นต้น มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง

අනාපත්තිපන්නරසකාදිකථා

เรื่องว่าด้วยอนาบัติในปัณณรสีเป็นต้น

222. පුන පවාරෙතබ්බන්ති පුන පුබ්බකිච්චං කත්වා ඤත්තිං ඨපෙත්වා සඞ්ඝත්ථෙරතො පට්ඨාය පවාරෙතබ්බං. සෙසං උපොසථක්ඛන්ධකවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๒๒๒. คำว่า “พึงปวารณาอีก” หมายถึง พึงทำบุพกิจอีก วางญัตติแล้ว พึงปวารณาเริ่มตั้งแต่พระสังฆเถระเป็นต้นไป ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอุโบสถขันธกะนั่นเอง

228. ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බන්ති ‘‘අජ්ජ පවාරණා චාතුද්දසී’’ති එතදෙව පුබ්බකිච්චං කාතබ්බං. පන්නරසිකවාරෙපි එසෙව නයො. ආවාසිකෙහි නිස්සීමං ගන්ත්වා පවාරෙතබ්බන්ති අස්සාවසානෙ අයං පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – සචෙ පුරිමිකාය පඤ්ච භික්ඛූ වස්සං උපගතා, පච්ඡිමිකායපි පඤ්ච, පුරිමෙහි ඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරිතෙ පච්ඡිමෙහි තෙසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො, න එකස්මිං උපොසථග්ගෙ ද්වෙ ඤත්තියො ඨපෙතබ්බා. සචෙපි පච්ඡිමිකාය උපගතා චත්තාරො තයො ද්වෙ එකො වා හොති, එසෙව නයො. අථ පුරිමිකාය චත්තාරො පච්ඡිමිකායපි චත්තාරො තයො ද්වෙ එකො වා එසෙව නයො. අථාපි පුරිමිකාය තයො, පච්ඡිමිකායපි තයො ද්වෙ වා, එසෙව නයො. ඉදඤ්හෙත්ථ ලක්ඛණං – සචෙ පුරිමිකාය උපගතෙහි පච්ඡිමිකාය උපගතා ථොකතරා [Pg.359] චෙව හොන්ති සමසමා ච, සඞ්ඝපවාරණාය ගණං පූරෙන්ති, සඞ්ඝපවාරණාවසෙන ඤත්ති ඨපෙතබ්බාති.

๒๒๘. คำว่า “อันอาคันตุกะทั้งหลายพึงประพฤติตามอาวาสิกะทั้งหลาย” หมายถึง พึงทำบุพกิจนี้เท่านั้นว่า “วันนี้เป็นวันปวารณา วันจาตุททสี” แม้ในวาระปัณณรสี (วัน ๑๕ ค่ำ) ก็นัยนี้แล คำว่า “อันอาวาสิกะทั้งหลายพึงไปปวารณาในที่พ้นสีมา” นี้เป็นวินิจฉัยนอกพระบาลีในตอนท้ายของบทนี้ ถ้าภิกษุ ๕ รูปเข้าพรรษาในปุริมิกา (พรรษาต้น) และ ๕ รูปในปัจฉิมิกา (พรรษาหลัง) เมื่อภิกษุพวกแรกวางญัตติปวารณาแล้ว ภิกษุพวกหลังพึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุพวกแรก ไม่พึงวางญัตติ ๒ ญัตติในอุโบสถาคารเดียวกัน แม้ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาในปัจฉิมิกามี ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าภิกษุในปุริมิกามี ๔ รูป และในปัจฉิมิกามี ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าภิกษุในปุริมิกามี ๓ รูป และในปัจฉิมิกามี ๓ รูป หรือ ๒ รูป ก็นัยนี้แล ลักษณะในเรื่องนี้คือ ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาในปัจฉิมิกามีน้อยกว่าหรือเท่ากับภิกษุที่เข้าพรรษาในปุริมิกา และทำให้ครบองค์สงฆ์เพื่อสังฆปวารณา พึงวางญัตติโดยอำนาจแห่งสังฆปวารณา

සචෙ පන පුරිමිකාය තයො, පච්ඡිමිකාය එකො හොති, තෙන සද්ධිං තෙ චත්තාරො හොන්ති, චතුන්නං සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙතුං න වට්ටති. ගණඤත්තියා පන සො ගණපූරකො හොති, තස්මා ගණවසෙන ඤත්තිං ඨපෙත්වා පුරිමෙහි පවාරෙතබ්බං. ඉතරෙන තෙසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පුරිමිකාය ද්වෙ පච්ඡිමිකාය ද්වෙ වා එකො වා හොති, එසෙව නයො. සචෙ පුරිමිකාය එකො, පච්ඡිමිකායපි එකො හොති, එකෙන එකස්ස සන්තිකෙ පවාරෙතබ්බං, එකෙන පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පන පුරිමවස්සූපගතෙහි පච්ඡිමවස්සූපගතා එකෙනපි අධිකතරා හොන්ති, පඨමං පාතිමොක්ඛං උද්දිසිත්වා පච්ඡා ථොකතරෙහි තෙසං සන්තිකෙ පවාරෙතබ්බං.

แต่ถ้าในปุริมิกามี ๓ รูป ในปัจฉิมิกามี ๑ รูป ภิกษุเหล่านั้นรวมกับรูปนั้นเป็น ๔ รูป ไม่ควรวางญัตติสังฆปวารณาเพื่อปวารณาของภิกษุ ๔ รูป แต่ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะในคณะญัตติ เพราะฉะนั้น ภิกษุพวกแรกพึงวางญัตติโดยอำนาจแห่งคณะแล้วปวารณา ภิกษุรูปอื่น (ภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกา) พึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุเหล่านั้น ถ้าในปุริมิกามี ๒ รูป และในปัจฉิมิกามี ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าในปุริมิกามี ๑ รูป และในปัจฉิมิกามี ๑ รูป ภิกษุรูปหนึ่งพึงปวารณาในสำนักของภิกษุอีกรูปหนึ่ง ภิกษุอีกรูปหนึ่งพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ แต่ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกามีมากกว่าภิกษุที่เข้าพรรษาปุริมิกาแม้เพียง ๑ รูป พึงสวดปาติโมกข์ก่อน แล้วภิกษุพวกที่มีจำนวนน้อยกว่า (ภิกษุที่เข้าพรรษาปุริมิกา) พึงปวารณาในสำนักของภิกษุเหล่านั้น (ภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกา) ในภายหลัง

කත්තිකචාතුමාසිනියා පවාරණාය පන සචෙ පඨමං වස්සූපගතෙහි මහාපවාරණාය පවාරිතෙහි පච්ඡා උපගතා අධිකතරා වා සමසමා වා හොන්ති, පවාරණාඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙතබ්බං. තෙහි පවාරිතෙ පච්ඡා ඉතරෙහි පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. අථ මහාපවාරණාය පවාරිතා බහූ භික්ඛූ හොන්ති, පච්ඡිමවස්සූපගතා ථොකතරා වා එකො වා, පාතිමොක්ඛෙ උද්දිට්ඨෙ පච්ඡා තෙසං සන්තිකෙ තෙන පවාරෙතබ්බං.

อนึ่ง ในวันปวารณาเดือนกัตติกะ (วันเพ็ญเดือน ๑๒) ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาภายหลังมีจำนวนมากกว่าหรือเท่ากับภิกษุที่เข้าพรรษาแล้วและปวารณาแล้วในวันมหาปวารณา (วันเพ็ญเดือน ๑๑) พึงวางญัตติปวารณาแล้วปวารณา เมื่อภิกษุเหล่านั้นปวารณาแล้ว ภิกษุพวกอื่น (ที่เข้าพรรษาแรก) พึงทำปาริสุทธิอุโบสถในภายหลัง ถ้าภิกษุจำนวนมากปวารณาแล้วในวันมหาปวารณา และภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกามีจำนวนน้อยกว่าหรือมีเพียงรูปเดียว เมื่อสวดปาติโมกข์แล้ว ภิกษุรูปนั้นพึงปวารณาในสำนักของภิกษุเหล่านั้นในภายหลัง

233. න ච භික්ඛවෙ අප්පවාරණාය පවාරෙතබ්බං, අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝසාමග්ගියාති එත්ථ කොසම්බකසාමග්ගීසදිසාව සාමග්ගී වෙදිතබ්බා. ‘‘අජ්ජ පවාරණා සාමග්ගී’’ති එවඤ්චෙත්ථ පුබ්බකිච්චං කාතබ්බං. යෙ පන කිස්මිඤ්චිදෙව අප්පමත්තකෙ පවාරණං ඨපෙත්වා සමග්ගා හොන්ති, තෙහි පවාරණායමෙව පවාරණා කාතබ්බා. සාමග්ගීපවාරණං කරොන්තෙහි ච පඨමපවාරණං ඨපෙත්වා පාටිපදතො පට්ඨාය යාව කත්තිකචාතුමාසිනී පුණ්ණමා, එත්ථන්තරෙ කාතබ්බා, තතො පච්ඡා වා පුරෙ වා න වට්ටති.

๒๓๓. คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงปวารณาในวันมิใช่ปวารณา เว้นแต่สังฆสามัคคี” ในที่นี้ พึงทราบสามัคคีที่เหมือนกับสามัคคีในโกสัมพิกขันธกะ และในสามัคคีปวารณานี้ พึงทำบุพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาสามัคคี” อนึ่ง ภิกษุเหล่าใดวางปวารณาไว้ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อยบางอย่างแล้วปรองดองกัน ภิกษุเหล่านั้นพึงปวารณาในวันปวารณานั้นเอง และเมื่อทำสามัคคีปวารณา พึงวางปวารณาแรกไว้ แล้วพึงทำสามัคคีปวารณาในช่วงระหว่างตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ (หลังวันเพ็ญเดือน ๑๑) จนถึงวันเพ็ญเดือนกัตติกะ (วันเพ็ญเดือน ๑๒) ไม่ควรทำหลังจากนั้นหรือก่อนหน้านั้น

ද්වෙවාචිකාදිපවාරණාකථා

เรื่องปวารณาแบบทุติยวาจาเป็นต้น

234. ද්වෙවාචිකං පවාරෙතුන්ති එත්ථ ඤත්තිං ඨපෙන්තෙනාපි ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං සඞ්ඝො ද්වෙවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බං, එකවාචිකෙ ‘‘එකවාචිකං [Pg.360] පවාරෙය්‍යා’’ති, සමානවස්සිකෙපි ‘‘සමානවස්සිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බං, එත්ථ ච බහූපි සමානවස්සා එකතො පවාරෙතුං ලභන්ති.

๒๓๔. คำว่า “พึงปวารณาด้วยทุติยวาจา” ในที่นี้ แม้ภิกษุผู้ตั้งญัตติก็พึงกล่าวว่า “ถ้าสงฆ์พร้อมเพรียงกัน สงฆ์พึงปวารณาด้วยทุติยวาจา” ในเอกวาจิกะ (ปวารณาด้วยวาจาเดียว) พึงกล่าวว่า “พึงปวารณาด้วยเอกวาจา” แม้ในสมานวัสสิกะ (ปวารณาของผู้มีพรรษาเท่ากัน) พึงกล่าวว่า “พึงปวารณาด้วยสมานวัสสิกะ” และในสมานวัสสิกะนี้ ภิกษุผู้มีพรรษาเท่ากันจำนวนมากก็สามารถปวารณารวมกันได้

පවාරණාඨපනකථා

เรื่องการระงับปวารณา

236. භාසිතාය ලපිතාය අපරියොසිතායාති එත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකඤ්ච පුග්ගලිකඤ්චාති දුවිධං පවාරණාඨපනං. තත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකෙ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො…පෙ… සඞ්ඝො තෙවාචිකං පවාරෙ’’ ඉති සුකාරතො යාව රෙකාරො, තාව භාසිතා ලපිතා අපරියොසිතාව හොති පවාරණා. එත්ථන්තරෙ එකපදෙපි ඨපෙන්තෙන ඨපිතා හොති පවාරණා. ‘ය්‍ය’කාරෙ පන පත්තෙ පරියොසිතා හොති, තස්මා තතො පට්ඨාය ඨපෙන්තෙන ඨපිතාපි අට්ඨපිතා හොති. පුග්ගලිකඨපනෙ පන – ‘‘සඞ්ඝං භන්තෙ පවාරෙමි…පෙ… තතියම්පි භන්තෙ සඞ්ඝං පවාරෙමි දිට්ඨෙන වා…පෙ… පස්සන්තො පටී’’ති සඞ්කාරතො යාව අයං සබ්බපච්ඡිමො ‘ටි’කාරො තාව භාසිතා ලපිතා අපරියොසිතාව හොති පවාරණා, එත්ථන්තරෙ එකපදෙපි ඨපෙන්තෙන ඨපිතා හොති පවාරණා, ‘‘කරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ පන පරියොසිතා හොති, තස්මා ‘‘කරිස්සාමී’’ති එතස්මිං පදෙ පත්තෙ ඨපිතාපි අට්ඨපිතා හොති. එස නයො ද්වෙවාචිකඑකවාචිකසමානවස්සිකාසුපි. එතාසුපි හි ටිකාරාවසානංයෙව ඨපනඛෙත්තන්ති.

๒๓๖. คำว่า “เมื่อกล่าวแล้ว บอกแล้ว ยังไม่จบ” ในที่นี้ การระงับปวารณามี ๒ อย่าง คือ สัพพสังคาหิกะ (ระงับปวารณาของสงฆ์ทั้งหมด) และปุคคลิกะ (ระงับปวารณาเฉพาะบุคคล) ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ในสัพพสังคาหิกะ ตั้งแต่ตัวอักษร “สุ” ในคำว่า “สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป... สังโฆ เตวาจิกัง ปวาเร” จนถึงตัวอักษร “เร” ปวารณายังคงเป็นอันกล่าวแล้ว บอกแล้ว แต่ยังไม่จบ ในช่วงนี้ แม้ผู้ระงับปวารณาในบทเดียว ปวารณาก็เป็นอันระงับแล้ว แต่เมื่อถึงตัวอักษร “ยฺย” ปวารณาก็เป็นอันจบแล้ว เพราะฉะนั้น ตั้งแต่ตัวอักษร “ยฺย” เป็นต้นไป แม้ผู้ระงับปวารณา ปวารณาก็เป็นอันไม่ระงับ ส่วนในปุคคลิกะ (การระงับปวารณาเฉพาะบุคคล) พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: ตั้งแต่ตัวอักษร “สัง” ในคำว่า “สังฆัง ภันเต ปวาเรมิ...เป... ตติยัมปิ ภันเต สังฆัง ปวาเรมิ ทิฏเฐน วา...เป... ปัสสันโต ปฏิ” จนถึงตัวอักษร “ฏิ” ซึ่งเป็นตัวอักษรสุดท้าย ปวารณายังคงเป็นอันกล่าวแล้ว บอกแล้ว แต่ยังไม่จบ ในช่วงนี้ แม้ผู้ระงับปวารณาในบทเดียว ปวารณาก็เป็นอันระงับแล้ว แต่เมื่อกล่าวคำว่า “กริสสามิ” ปวารณาก็เป็นอันจบแล้ว เพราะฉะนั้น เมื่อถึงบทว่า “กริสสามิ” แม้ผู้ระงับปวารณา ปวารณาก็เป็นอันไม่ระงับ นัยนี้แลแม้ในทุติยวาจิกะ เอกวาจิกะ และสมานวัสสิกะ เพราะในปวารณาเหล่านี้ คำที่ลงท้ายด้วยตัวอักษร “ฏิ” เท่านั้นเป็นเขตของการระงับปวารณา

237. අනුයුඤ්ජියමානොති ‘‘කිම්හි නං ඨපෙසී’’ති පරතො වුත්තනයෙන පුච්ඡියමානො. ඔමද්දිත්වාති එතානි ‘‘අලං භික්ඛු මා භණ්ඩන’’න්තිආදීනි වචනානි වත්වා, වචනොමද්දනා හි ඉධ ඔමද්දනාති අධිප්පෙතා. අනුද්ධංසිතං පටිජානාතීති ‘‘අමූලකෙන පාරාජිකෙන අනුද්ධංසිතො අයං මයා’’ති එවං පටිජානාති. යථාධම්මන්ති සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනුද්ධංසනෙ පාචිත්තියං; ඉතරෙහි දුක්කටං. නාසෙත්වාති ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙත්වා.

๒๓๗. คำว่า “เมื่อถูกสอบสวน” หมายถึง เมื่อถูกสอบสวนโดยนัยที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า “เธอระงับปวารณานั้นด้วยเหตุใด?” คำว่า “กดขี่แล้ว” หมายถึง กล่าวคำเหล่านี้ว่า “พอเถิดภิกษุ อย่าทะเลาะกันเลย” เป็นต้น ในที่นี้ การกดขี่ด้วยคำพูดหมายถึงการกดขี่ คำว่า “รับสารภาพว่าได้กล่าวหา” หมายถึง รับสารภาพอย่างนี้ว่า “ภิกษุรูปนี้ถูกข้าพเจ้ากล่าวหาด้วยอาบัติปาราชิกที่ไม่มีมูล” คำว่า “ตามธรรม” หมายถึง เมื่อกล่าวหาด้วยอาบัติสังฆาทิเสส เป็นอาบัติปาจิตตีย์ เมื่อกล่าวหาด้วยอาบัติอื่น เป็นอาบัติทุกกฏ คำว่า “ทำลายแล้ว” หมายถึง ทำลายด้วยการทำลายเพศ (สมณเพศ)

238. සාස්ස යථාධම්මං පටිකතාති එත්තකමෙව වත්වා පවාරෙථාති වත්තබ්බා, අසුකා නාම ආපත්තීති ඉදං පන න වත්තබ්බං, එතඤ්හි කලහස්ස මුඛං හොති.

๒๓๘. พึงกล่าวเพียงเท่านี้ว่า "การที่เธอได้แก้ไขตามธรรมแล้ว จงปวารณาเถิด" แต่ไม่พึงกล่าวว่า "อาบัติชื่อโน้น" เพราะคำนั้นเป็นเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท

වත්ථුඨපනාදිකථා

เรื่องการงดวัตถุเป็นต้น

239. ඉදං වත්ථු පඤ්ඤායති න පුග්ගලොති එත්ථ චොරා කිර අරඤ්ඤවිහාරෙ පොක්ඛරණිතො මච්ඡෙ ගහෙත්වා පචිත්වා ඛාදිත්වා අගමංසු. සො [Pg.361] තං විප්පකාරං දිස්වා ආරාමෙ වා කිඤ්චි ධුත්තෙන කතං විප්පකාරං දිස්වා ‘‘භික්ඛුස්ස ඉමිනා කම්මෙන භවිතබ්බ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා එවමාහ. වත්ථුං ඨපෙත්වා සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යාති ‘‘යදා තං පුග්ගලං ජානිස්සාම, තදා නං චොදෙස්සාම. ඉදානි පන සඞ්ඝො පවාරෙතූ’’ති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉදානෙව නං වදෙහීති සචෙ ඉමිනා වත්ථුනා කඤ්චි පුග්ගලං පරිසඞ්කසි, ඉදානෙව නං අපදිසාහීති අත්ථො. සචෙ අපදිසති, තං පුග්ගලං අනුවිජ්ජිත්වා පවාරෙතබ්බං; නො චෙ අපදිසති, උපපරික්ඛිත්වා ජානිස්සාමාති පවාරෙතබ්බං.

๒๓๙. ในคำว่า "วัตถุนี้ปรากฏ แต่บุคคลไม่ปรากฏ" นี้ ได้ยินว่า พวกโจรจับปลาจากสระในอารามป่าแล้ว หุงกินแล้วก็ไป ภิกษุนั้นเห็นความวิปริตนั้น หรือเห็นความวิปริตบางอย่างที่คนเกเรทำในอารามแล้ว สำคัญว่า "กรรมนี้พึงเป็นกรรมของภิกษุ" จึงกล่าวอย่างนี้ คำว่า "สงฆ์จงปวารณาโดยงดวัตถุไว้" นี้ มีอรรถว่า "เมื่อใดเราจักรู้บุคคลนั้น เมื่อนั้นเราจักโจทบุคคลนั้น แต่บัดนี้ ขอสงฆ์จงปวารณาเถิด" คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ มีอรรถว่า "ถ้าท่านสงสัยบุคคลใดด้วยวัตถุนี้ จงระบุบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" ถ้าระบุ ก็พึงสอบสวนบุคคลนั้นแล้วปวารณา ถ้าไม่ระบุ ก็พึงกล่าวว่า "เราจักสอบสวนแล้วรู้เอง" แล้วปวารณา

අයං පුග්ගලො පඤ්ඤායති න වත්ථූති එත්ථ එකො භික්ඛු මාලාගන්ධවිලෙපනෙහි චෙතියං වා පූජෙසි, අරිට්ඨං වා පිවි, තස්ස තදනුරූපො සරීරගන්ධො අහොසි; සො තං ගන්ධං සන්ධාය ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො එවරූපො සරීරගන්ධො’’ති වත්ථුං පකාසෙන්තො එවමාහ. පුග්ගලං ඨපෙත්වා සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යාති එතං පුග්ගලං ඨපෙත්වා සඞ්ඝො පවාරෙතු. ඉදානෙව නං වදෙහීති යං ත්වං පුග්ගලං ඨපෙසි, තස්ස පුග්ගලස්ස ඉදානෙව දොසං වද. සචෙ අයමස්ස දොසොති වදති, තං පුග්ගලං සොධෙත්වා පවාරෙතබ්බං. අථ නාහං ජානාමීති වදති, උපපරික්ඛිත්වා ජානිස්සාමාති පවාරෙතබ්බං.

ในคำว่า "บุคคลนี้ปรากฏ แต่วัตถุไม่ปรากฏ" นี้ ภิกษุรูปหนึ่งบูชาเจดีย์ด้วยดอกไม้และเครื่องหอมสำหรับทา หรือดื่มน้ำอริฏฐะ กลิ่นกายที่สมควรแก่สิ่งนั้นจึงมีแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นหมายถึงกลิ่นนั้น จึงกล่าวเปิดเผยวัตถุว่า "กลิ่นกายเช่นนี้มีแก่ภิกษุรูปนี้" อย่างนี้ คำว่า "สงฆ์จงปวารณาโดยงดบุคคลไว้" นี้ คือ "สงฆ์จงปวารณาโดยงดบุคคลนี้ไว้" คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ คือ "ท่านงดบุคคลใดไว้ จงบอกโทษของบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" ถ้ากล่าวว่า "นี่เป็นโทษของบุคคลนั้น" ก็พึงชำระบุคคลนั้นแล้วปวารณา ถ้ากล่าวว่า "เราไม่รู้" ก็พึงกล่าวว่า "เราจักสอบสวนแล้วรู้เอง" แล้วปวารณา

ඉදං වත්ථු ච පුග්ගලො ච පඤ්ඤායතීති පුරිමනයෙනෙව චොරෙහි මච්ඡෙ ගහෙත්වා පචිත්වා පරිභුත්තට්ඨානඤ්ච ගන්ධාදීහි නහානට්ඨානඤ්ච දිස්වා ‘‘පබ්බජිතස්ස කම්ම’’න්ති මඤ්ඤමානො සො එවමාහ. ඉදානෙව නං වදෙහීති ඉදානෙව තෙන වත්ථුනා පරිසඞ්කිතං පුග්ගලං වදෙහි; ඉදං පන උභයම්පි දිස්වා දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය විනිච්ඡිනිත්වාව පවාරෙතබ්බං. කල්ලං වචනායාති කල්ලං චොදනාය; චොදෙතුං වට්ටතීති අත්ථො. කස්මා? පවාරණතො පුබ්බෙ අවිනිච්ඡිතත්තා පච්ඡා ච දිස්වා චොදිතත්තාති. උක්කොටනකං පාචිත්තියන්ති ඉදඤ්හි උභයං පුබ්බෙ පවාරණාය දිස්වා විනිච්ඡිනිත්වාව භික්ඛූ පවාරෙන්ති, තස්මා පුන තං උක්කොටෙන්තස්ස ආපත්ති.

ในคำว่า "วัตถุและบุคคลนี้ปรากฏ" นี้ ภิกษุนั้นเห็นสถานที่ที่พวกโจรจับปลาแล้วหุงกิน และสถานที่อาบน้ำด้วยของหอมเป็นต้น ด้วยนัยก่อนนั่นเอง แล้วสำคัญว่า "นี่เป็นกรรมของบรรพชิต" จึงกล่าวอย่างนี้ คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ คือ "จงบอกบุคคลที่สงสัยด้วยวัตถุนั้นเดี๋ยวนี้" แต่พึงปวารณาโดยวินิจฉัยทั้งสองอย่างนี้ ตั้งแต่เวลาที่เห็นแล้วเท่านั้น คำว่า "ควรแก่การกล่าว" นี้ มีอรรถว่า "ควรแก่การโจท; ควรแก่การโจท" เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ได้วินิจฉัยก่อนปวารณา และเพราะโจทเมื่อเห็นภายหลัง คำว่า "อาบัติปาจิตตีย์เพราะรื้อฟื้น" นี้ เพราะภิกษุทั้งหลายเห็นทั้งสองอย่างนี้ก่อนปวารณาแล้ววินิจฉัยแล้วจึงปวารณา เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุรื้อฟื้นกรรมนั้นอีก จึงเป็นอาบัติ

භණ්ඩනකාරකවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุแห่งภิกษุผู้ก่อการทะเลาะ

240. ද්වෙ තයො උපොසථෙ චාතුද්දසිකෙ කාතුන්ති එත්ථ චතුත්ථපඤ්චමා ද්වෙ, තතියො පන පකතියාපි චතුද්දසිකොයෙවාති. තස්මා [Pg.362] තතියචතුත්ථා වා තතියචතුත්ථපඤ්චමා වා ද්වෙ තයො චාතුද්දසිකා කාතබ්බා. අථ චතුත්ථෙ කතෙ සුණන්ති, පඤ්චමො චාතුද්දසිකො කාතබ්බො. එවම්පි ද්වෙ චාතුද්දසිකා හොන්ති. එවං කරොන්තා භණ්ඩනකාරකානං තෙරසෙ වා චාතුද්දසෙ වා ඉමෙ පන්නරසීපවාරණං පවාරෙස්සන්ති. එවං පවාරෙන්තෙහි ච බහිසීමාය සාමණෙරෙ ඨපෙත්වා ‘‘තෙ ආගච්ඡන්තී’’ති සුත්වා ලහුං ලහුං සන්නිපතිත්වා පවාරෙතබ්බං. එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තෙ චෙ භික්ඛවෙ…පෙ… තථා කරොන්තූ’’ති වුත්තං.

๒๔๐. ในคำว่า "พึงทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ หรือ ๓ ครั้ง" นี้ อุโบสถที่ ๔ และ ๕ เป็น ๒ ครั้ง ส่วนอุโบสถที่ ๓ โดยปกติก็เป็น ๑๔ ค่ำอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ หรือ ๓ ครั้ง คืออุโบสถที่ ๓ และ ๔ หรืออุโบสถที่ ๓, ๔ และ ๕ ถ้าทำอุโบสถที่ ๔ แล้วได้ยิน (ว่ามีอุโบสถ ๑๔ ค่ำอีก) ก็พึงทำอุโบสถที่ ๕ ให้เป็น ๑๔ ค่ำ อย่างนี้ก็มีอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ ครั้ง เมื่อทำอย่างนี้ พวกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะจักปวารณาปัณณรสีปวารณา (ปวารณาในวัน ๑๕ ค่ำ) นี้ ในวัน ๑๓ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ และเมื่อปวารณาอย่างนี้ พึงงดสามเณรไว้นอกสีมา แล้วเมื่อได้ยินว่า "พวกนั้นกำลังมา" ก็พึงรีบประชุมกันแล้วปวารณา เพื่อแสดงอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอ...เป็นต้น...จงทำอย่างนั้น"

අසංවිහිතාති සංවිදහනරහිතා ආගමනජානනත්ථාය අකතසංවිදහිතා; අවිඤ්ඤාතාව හුත්වාති අත්ථො. තෙසං වික්ඛිත්වාති ‘‘කිලන්තත්ථ මුහුත්තං විස්සමථා’’තිආදිනා නයෙන සම්මොහං කත්වාති අත්ථො. නො චෙ ලභෙථාති නො චෙ බහිසීමං ගන්තුං ලභෙය්‍යුං; භණ්ඩනකාරකානං සාමණෙරෙහි ච දහරභික්ඛූහි ච නිරන්තරං අනුබද්ධාව හොන්ති. ආගමෙ ජුණ්හෙති යං සන්ධාය ආගමෙ ජුණ්හෙ පවාරෙය්‍යාමාති ඤත්තිං ඨපෙසුං, තස්මිං ආගමෙ ජුණ්හෙ කොමුදියා චාතුමාසිනියා අකාමා පවාරෙතබ්බං, අවස්සං පවාරෙතබ්බං, න හි තං අතික්කමිත්වා පවාරෙතුං ලබ්භති. තෙහි චෙ භික්ඛවෙ භික්ඛූහි පවාරියමානෙති එවං චාතුමාසිනියා පවාරියමානෙ.

คำว่า "อะสังวิหิตา" คือ ผู้ไม่มีการจัดแจง ไม่ได้จัดแจงเพื่อรู้การมา มีอรรถว่า "เป็นผู้ไม่รู้" คำว่า "ทำให้พวกนั้นกระจัดกระจาย" นี้ มีอรรถว่า "ทำให้หลงด้วยนัยมีอาทิว่า 'พวกท่านเหน็ดเหนื่อยแล้ว จงพักผ่อนสักครู่'" คำว่า "ถ้าไม่ได้" นี้ คือ "ถ้าไม่ได้ไปนอกสีมา" เพราะพวกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะย่อมถูกสามเณรและภิกษุหนุ่มติดตามอยู่เสมอ ในคำว่า "ในเดือนจุณหะที่จะมาถึง" นี้ คือ เมื่อได้ตั้งญัตติไว้ว่า "เราจักปวารณาในเดือนจุณหะที่จะมาถึง" ในเดือนจุณหะที่จะมาถึงนั้น พึงปวารณาจาตุมาสินีปวารณา (ปวารณาในวันเพ็ญเดือน ๑๒) โดยไม่สมัครใจ คือพึงปวารณาโดยจำเป็น เพราะไม่พึงล่วงเลยวันนั้นแล้วปวารณาได้ คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังปวารณา" นี้ คือ "เมื่อกำลังปวารณาจาตุมาสินีปวารณาอย่างนี้"

පවාරණාසඞ්ගහකථා

เรื่องการสงเคราะห์ปวารณา

241. අඤ්ඤතරො ඵාසුවිහාරොති තරුණසමථො වා තරුණවිපස්සනා වා. පරිබාහිරා භවිස්සාමාති අනිබද්ධරත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදිභාවෙන භාවනානුයොගං සම්පාදෙතුං අසක්කොන්තා බාහිරා භවිස්සාම. සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං සන්නිපතිතබ්බන්ති ඉමිනා ඡන්දදානං පටික්ඛිපති. භින්නස්ස හි සඞ්ඝස්ස සමග්ගකරණකාලෙ තිණවත්ථාරකසමථෙ ඉමස්මිඤ්ච පවාරණාසඞ්ගහෙති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු ඡන්දං දාතුං න වට්ටති. පවාරණාසඞ්ගහො නාමායං විස්සට්ඨකම්මට්ඨානානං ථාමගතසමථවිපස්සනානං සොතාපන්නාදීනඤ්ච න දාතබ්බො. තරුණසමථවිපස්සනාලාභිනො පන සබ්බෙ වා හොන්තු, උපඩ්ඪා වා, එකපුග්ගලො වා එකස්සපි වසෙන දාතබ්බොයෙව. දින්නෙ පවාරණාසඞ්ගහෙ [Pg.363] අන්තොවස්සෙ පරිහාරොව හොති, ආගන්තුකා තෙසං සෙනාසනං ගහෙතුං න ලභන්ති. තෙහිපි ඡින්නවස්සෙහි න භවිතබ්බං, පවාරෙත්වා පන අන්තරාපි චාරිකං පක්කමිතුං ලභන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘තෙහි චෙ භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๔๑. คำว่า "การอยู่ผาสุกอย่างใดอย่างหนึ่ง" คือ สมถะที่ยังอ่อน หรือวิปัสสนาที่ยังอ่อน คำว่า "เราจักเป็นผู้ภายนอก" คือ เราจักเป็นผู้ภายนอกเพราะไม่สามารถบำเพ็ญภาวนานุโยคได้ ด้วยความเป็นผู้ไม่มีที่อยู่ประจำทั้งกลางคืนและกลางวันเป็นต้น ด้วยคำว่า "ภิกษุทั้งปวงพึงประชุมพร้อมกัน" นี้ ทรงห้ามการให้ฉันทะ เพราะในกาลที่สงฆ์แตกกันแล้วทำให้พร้อมเพรียงกัน ในสมถะชื่อติณวัตถารกะ และในการสงเคราะห์ปวารณานี้ ใน ๓ ฐานะเหล่านี้ ไม่ควรให้ฉันทะ การสงเคราะห์ปวารณานี้ ไม่พึงให้แก่ผู้ที่ละกรรมฐานแล้ว ผู้ที่สมถะและวิปัสสนาถึงความมั่นคงแล้ว และพระโสดาบันเป็นต้น แต่ผู้ได้สมถะและวิปัสสนาที่ยังอ่อน ไม่ว่าจะเป็นทั้งหมด หรือครึ่งหนึ่ง หรือแม้แต่บุคคลเดียว ก็พึงให้ได้ เมื่อให้การสงเคราะห์ปวารณาแล้ว ย่อมเป็นการคุ้มครองภายในพรรษา ภิกษุอาคันตุกะไม่สามารถยึดเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นได้ และภิกษุเหล่านั้นก็ไม่พึงเป็นผู้มีพรรษาขาด แต่เมื่อปวารณาแล้ว ก็สามารถจาริกไปได้ในระหว่าง (ก่อนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒) เพื่อแสดงอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอ...เป็นต้น" ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นความชัดเจนแล้ว

පවාරණාක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปวารณาขันธกะ จบแล้ว

5. චම්මක්ඛන්ධකං

๕. จัมมขันธกะ

සොණකොළිවිසවත්ථුකථා

เรื่องราวของโสณะโกลิวิสะ

242. චම්මක්ඛන්ධකෙ [Pg.364] – ඉස්සරියාධිපච්චන්ති ඉස්සරභාවෙන ච අධිපතිභාවෙන ච සමන්නාගතං. රජ්ජන්ති රාජභාවං, රඤ්ඤා කත්තබ්බකිච්චං වා. සොණො නාම කොළිවිසොති එත්ථ සොණොති තස්ස නාමං; කොළිවිසොති ගොත්තං. පාදතලෙසු ලොමානීති රත්තෙසු පාදතලෙසු සුඛුමානි අඤ්ජනවණ්ණානි කම්මචිත්තීකතානි ලොමානි ජාතානි හොන්ති. සො කිර පුබ්බෙ අසීතිසහස්සානං පුරිසානං ජෙට්ඨපුරිසො හුත්වා තෙහි සද්ධිං පච්චෙකබුද්ධස්ස වසනට්ඨානෙ පණ්ණසාලං කත්වා අත්තනො සස්සිරිකං උණ්ණපාවාරකං පච්චෙකබුද්ධස්ස පාදෙහි අක්කමනට්ඨානෙ පාදපුඤ්ඡනිකං කත්වා ඨපෙසි. තෙමාසං පන සබ්බෙව පච්චෙකබුද්ධං උපට්ඨහිංසු. අයං තස්ස ච තෙසඤ්ච අසීතියා ගාමිකසහස්සානං පුබ්බයොගො.

๒๔๒. ในคัมภีร์จัมมขันธกะ – คำว่า อิสริยาธิปัตย์ คือ ประกอบด้วยความเป็นใหญ่และความเป็นผู้ปกครอง คำว่า ราชย์ คือ ความเป็นพระราชา หรือกิจที่พระราชาพึงกระทำ ในคำว่า โสณะโกลิวิสะ นี้ คำว่า โสณะ เป็นชื่อของท่าน คำว่า โกลิวิสะ เป็นโคตร คำว่า ขนที่ฝ่าเท้า คือ ขนละเอียดสีเหมือนยาหยอดตาที่กรรมบันดาลให้เกิด มีอยู่ที่ฝ่าเท้าสีแดง ได้ยินว่า ท่านนั้นในกาลก่อนเป็นหัวหน้าของบุรุษแปดหมื่นคน ได้สร้างบรรณศาลาในที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าพร้อมกับคนเหล่านั้น ได้ทำผ้ากัมพลขนสัตว์อันมีรัศมีของตนให้เป็นผ้าเช็ดเท้าในที่ที่พระปัจเจกพุทธเจ้าจะเหยียบย่ำแล้ววางไว้ อนึ่ง ชนทั้งหมดได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าตลอดสามเดือน นี้เป็นบุพพโยคะของท่านและของชาวบ้านแปดหมื่นคนเหล่านั้น

අසීතිගාමිකසහස්සානීති තෙසු ගාමෙසු වසන්තානං කුලපුත්තානං අසීතිසහස්සානි. කෙනචිදෙව කරණීයෙනාති කෙනචි කරණීයෙන විය; න පනස්ස කිඤ්චි කරණීයං අත්ථි අඤ්ඤත්‍ර තස්ස දස්සනා. රාජා කිර තානිපි අසීතිකුලපුත්තසහස්සානි සන්නිපාතාපෙන්තො ‘‘එවං අපරිසඞ්කන්තො සොණො ආගමිස්සතී’’ති සන්නිපාතාපෙසි. දිට්ඨධම්මිකෙ අත්ථෙති ‘‘කසිවණිජ්ජාදීනි ධම්මෙන කත්තබ්බානි, මාතාපිතරො ධම්මෙන පොසිතබ්බා’’ති එවමාදිනා නයෙන ඉධලොකහිතෙ අත්ථෙ අනුසාසිත්වා. සො නො භගවාති සො අම්හාකං භගවා තුම්හෙ සම්පරායිකෙ අත්ථෙ අනුසාසිස්සතීති අත්ථො.

คำว่า ชาวบ้านแปดหมื่นคน คือ กุลบุตรแปดหมื่นคนที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้น คำว่า ด้วยกิจบางอย่าง คือ เหมือนด้วยกิจบางอย่าง แต่กิจอื่นนอกจากเพื่อเห็นท่านนั้น ไม่มีแก่พระราชา ได้ยินว่า พระราชาทรงให้กุลบุตรแปดหมื่นคนเหล่านั้นประชุมกัน โดยทรงดำริว่า “โสณะจักมาโดยไม่สงสัยอย่างนี้” คำว่า ประโยชน์ในปัจจุบัน คือ ทรงสั่งสอนประโยชน์ในโลกนี้ด้วยนัยมีอาทิว่า “การกสิกรรมและการค้าขายเป็นต้น พึงกระทำโดยธรรม มารดาบิดาพึงบำรุงโดยธรรม” คำว่า พระผู้มีพระภาคของเรานั้น คือ พระผู้มีพระภาคของเรานั้นจักทรงสั่งสอนประโยชน์ในสัมปรายภพแก่ท่านทั้งหลาย ดังนี้เป็นอรรถ

භගවන්තං පටිවෙදෙමීති භගවන්තං ජානාපෙමි. පාටිකාය නිමුජ්ජිත්වාති සොපානස්ස හෙට්ඨා අඩ්ඪචන්දපාසාණෙ නිමුජ්ජිත්වා. යස්ස දානි භන්තෙ භගවා කාලං මඤ්ඤතීති යස්ස තෙසං හිතකිරියත්ථස්ස භගවා කාලං ජානාති. විහාරපච්ඡායායන්ති විහාරපච්චන්තෙ ඡායායං. සමන්නාහරන්තීති පසාදවසෙන පුනප්පුනං මනසි කරොන්ති. භිය්‍යොසොමත්තායාති භිය්‍යොසොමත්තාය පුන විසිට්ඨතරං දස්සෙහීති අත්ථො. අන්තරධායතීති අදස්සනං හොති.

คำว่า ข้าพระองค์จะกราบทูลพระผู้มีพระภาค คือ ข้าพระองค์จะให้พระผู้มีพระภาคทรงทราบ คำว่า จมลงที่แผ่นหิน คือ จมลงที่แผ่นหินรูปพระจันทร์ครึ่งซีกใต้บันได คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสำคัญกาลใด คือ พระผู้มีพระภาคทรงทราบกาลเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเหล่านั้น คำว่า ที่เงาหลังวิหาร คือ ที่เงาชายวิหาร คำว่า น้อมนำมา คือ กระทำไว้ในใจซ้ำๆ ด้วยความเลื่อมใส คำว่า เพื่อความเป็นยิ่งขึ้นไปอีก คือ พึงแสดงให้วิเศษยิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า อันตรธานไป คือ ไม่ปรากฏ

සොණස්ස පබ්බජ්ජාකථා

เรื่องการบวชของพระโสณะ

243. ලොහිතෙන [Pg.365] ඵුටො හොතීති ලොහිතෙන මක්ඛිතො හොති. ගවාඝාතනන්ති යත්ථ ගාවො හඤ්ඤන්ති, තාදිසොති අත්ථො. කුසලො නාම වීණාය වාදනකුසලො. වීණාය තන්තිස්සරෙති වීණාය තන්තියා සරෙ. අච්චායතාති අතිආයතා ඛරමුච්ඡිතා. සරවතීති සරසම්පන්නා. කම්මඤ්ඤාති කම්මක්ඛමා. අතිසිථිලාති මන්දමුච්ඡනා. සමෙ ගුණෙ පතිට්ඨිතාති මජ්ඣිමෙ සරෙ ඨපෙත්වා මුච්ඡිතා. වීරියසමතං අධිට්ඨහාති වීරියසම්පයුත්තසමතං අධිට්ඨාහි, වීරියං සමථෙන යොජෙහීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතං පටිවිජ්ඣාති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමතං සමභාවං. තත්ථ සද්ධං පඤ්ඤාය, පඤ්ඤඤ්ච සද්ධාය, වීරියං සමාධිනා, සමාධිඤ්ච වීරියෙන යොජයමානො ඉන්ද්‍රියානං සමතං පටිවිජ්ඣ. තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහීති තස්මිං සමථෙ සති, යෙන ආදාසෙ මුඛබිම්බෙනෙව නිමිත්තෙන උප්පජ්ජිතබ්බං, තං සමථනිමිත්තං විපස්සනානිමිත්තං මග්ගනිමිත්තං ඵලනිමිත්තඤ්ච ගණ්හාහි, නිබ්බත්තෙහීති අත්ථො.

๒๔๓. คำว่า “เปื้อนเลือด” คือ ถูกเลือดเปื้อนแล้ว คำว่า “โรงฆ่าสัตว์” คือ ที่ซึ่งโคทั้งหลายถูกฆ่า ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ผู้ฉลาด” คือ ผู้ฉลาดในการดีดพิณ คำว่า “เสียงสายพิณ” คือ เสียงของสายพิณ คำว่า “ตึงเกินไป” คือ ตึงเกินไป ดีดแล้วเสียงหยาบ คำว่า “มีเสียงไพเราะ” คือ สมบูรณ์ด้วยเสียง คำว่า “ควรแก่การงาน” คือ ควรแก่การดีด คำว่า “หย่อนเกินไป” คือ ดีดแล้วเสียงอ่อน คำว่า “ตั้งอยู่ในคุณที่เสมอกัน” คือ ตั้งไว้ในเสียงปานกลางแล้วดีด คำว่า “จงตั้งมั่นในความเสมอกันแห่งวิริยะ” คือ จงตั้งมั่นในสมถะที่ประกอบด้วยวิริยะ จงประกอบวิริยะเข้ากับสมถะ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “จงแทงตลอดความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย” คือ ความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น ในอินทรีย์เหล่านั้น จงแทงตลอดความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย โดยประกอบศรัทธาเข้ากับปัญญา ปัญญาเข้ากับศรัทธา วิริยะเข้ากับสมาธิ และสมาธิเข้ากับวิริยะ คำว่า “และจงถือเอานิมิตในที่นั้น” คือ เมื่อสมถะนั้นมีอยู่ พึงถือเอาสมถนิมิต วิปัสสนานิมิต มรรคานิมิต และผลนิมิตนั้น ซึ่งเป็นนิมิตที่พึงเกิดขึ้น เหมือนเงาหน้าในกระจกเงา พึงยังนิมิตนั้นให้เกิดขึ้น ดังนี้เป็นอรรถ

244. අඤ්ඤං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති අරහා අහන්ති ජානාපෙය්‍යං. ඡ ඨානානීති ඡ කාරණානි. අධිමුත්තො හොතීති පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා ඨිතො හොති. නෙක්ඛම්මාධිමුත්තොතිආදි සබ්බං අරහත්තවසෙන වුත්තං. අරහත්තඤ්හි සබ්බකිලෙසෙහි නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං, තෙහෙව පවිවිත්තත්තා පවිවෙකො, බ්‍යාපජ්ජාභාවතො අබ්‍යාපජ්ජං, උපාදානස්ස ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා උපාදානක්ඛයො, තණ්හාක්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා තණ්හක්ඛයො, සම්මොහාභාවතො අසම්මොහොති ච වුච්චති.

๒๔๔. คำว่า “พึงพยากรณ์อย่างอื่น” คือ พึงให้รู้ว่า “ข้าพเจ้าเป็นพระอรหันต์” คำว่า “ฐานะ ๖” คือ เหตุ ๖ ประการ คำว่า “น้อมใจไปแล้ว” คือ แทงตลอดแล้ว กระทำให้ประจักษ์แล้ว ตั้งอยู่แล้ว คำว่า “น้อมใจไปในเนกขัมมะ” เป็นต้น ทั้งหมดนี้ พระโสณะกล่าวโดยอำนาจแห่งอรหัตตผล เพราะอรหัตตผลเป็นสภาพที่ออกไปจากกิเลสทั้งปวง จึงชื่อว่า เนกขัมมะ เพราะเป็นสภาพที่สงัดจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า ปวิเวก เพราะไม่มีความเบียดเบียน จึงชื่อว่า อัพยาปัชชะ เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งอุปาทาน จึงชื่อว่า อุปาทานักขยะ เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งตัณหา จึงชื่อว่า ตัณหักขยะ เพราะไม่มีความหลง จึงชื่อว่า อสัมโมหะ ดังนี้

කෙවලං සද්ධාමත්තකන්ති පටිවෙධරහිතං කෙවලං පටිවෙධපඤ්ඤාය අසම්මිස්සං සද්ධාමත්තකං. පටිචයන්ති පුනප්පුනං කරණෙන වුඩ්ඪිං. වීතරාගත්තාති මග්ගප්පටිවෙධෙන රාගස්ස විගතත්තායෙව නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතං අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො හොති. ඵලසමාපත්තිවිහාරෙනෙව විහරති, තන්නින්නමානසොයෙව හොතීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

คำว่า “เพียงศรัทธาเท่านั้น” คือ เพียงศรัทธาเท่านั้นที่ปราศจากการแทงตลอด ไม่ปะปนกับปัญญาที่แทงตลอด คำว่า “สั่งสม” คือ ความเจริญด้วยการกระทำซ้ำๆ คำว่า “เพราะปราศจากราคะ” คือ แทงตลอดอรหัตตผลอันชื่อว่าเนกขัมมะ เพราะราคะสิ้นไปแล้วด้วยการแทงตลอดมรรค แล้วตั้งอยู่ ย่อมอยู่ด้วยผลสมาบัติอันเป็นเครื่องอยู่เท่านั้น มีใจน้อมไปในผลสมาบัตินั้นเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน

ලාභසක්කාරසිලොකන්ති [Pg.366] චතුපච්චයලාභඤ්ච තෙසංයෙව සුකතභාවඤ්ච වණ්ණභණනඤ්ච. නිකාමයමානොති ඉච්ඡමානො පත්ථයමානො. පවිවෙකාධිමුත්තොති විවෙකෙ අධිමුත්තො අහන්ති එවං අරහත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

คำว่า “ลาภ สักการะ และชื่อเสียง” คือ ลาภคือปัจจัยสี่ และความเป็นของที่ทำดีแล้วของปัจจัยสี่เหล่านั้น และการกล่าวสรรเสริญคุณ คำว่า “ปรารถนาอยู่” คือ ผู้ต้องการ ผู้ปรารถนา คำว่า “น้อมใจไปในความสงัด” คือ พยากรณ์อรหัตตผลว่า “ข้าพเจ้าน้อมใจไปในวิเวก” ดังนี้เป็นอรรถ

සීලබ්බතපරාමාසන්ති සීලඤ්ච වතඤ්ච පරාමසිත්වා ගහිතගහණමත්තං. සාරතො පච්චාගච්ඡන්තොති සාරභාවෙන ජානන්තො. අබ්‍යාපජ්ජාධිමුත්තොති අබ්‍යාපජ්ජං අරහත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො. ඉමිනාව නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

คำว่า “สีลัพพตปรามาส” คือ เพียงการยึดถือที่ถือเอาโดยสำคัญผิดในศีลและวัตร คำว่า “กลับมาสู่สาระ” คือ ผู้รู้โดยความเป็นสาระ คำว่า “น้อมใจไปในความไม่เบียดเบียน” คือ พยากรณ์อรหัตตผลอันเป็นที่เกิดของบุคคลผู้ไม่มีความเบียดเบียน ดังนี้เป็นอรรถ พึงทราบอรรถในวาระทั้งปวงด้วยนัยนี้แล

භුසාති බලවන්තො. නෙවස්ස චිත්තං පරියාදියන්තීති එතස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තං ගහෙත්වා ඨාතුං න සක්කොන්ති. අමිස්සීකතන්ති අමිස්සකතං. කිලෙසාහි ආරම්මණෙන සද්ධිං චිත්තං මිස්සං කරොන්ති, තෙසං අභාවා අමිස්සීකතං. ඨිතන්ති පතිට්ඨිතං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අචලනප්පත්තං. වයඤ්චස්සානුපස්සතීති තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදම්පි වයම්පි පස්සති.

คำว่า “อย่างแรงกล้า” คือ มีกำลัง คำว่า “ย่อมไม่ครอบงำจิตของท่าน” คือ กิเลสเหล่านั้นไม่สามารถยึดจิตของพระขีณาสพนี้ไว้ได้ คำว่า “ไม่ปะปน” คือ ไม่ได้กระทำให้ปะปน เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมกระทำจิตให้ปะปนกับอารมณ์ แต่เพราะไม่มีกิเลส จิตจึงไม่ปะปน คำว่า “ตั้งมั่น” คือ ตั้งมั่นแล้ว คำว่า “ถึงความไม่หวั่นไหว” คือ ถึงความเป็นสภาพไม่หวั่นไหว คำว่า “ย่อมเห็นความเสื่อมไปของจิตนั้น” คือ ย่อมเห็นทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของจิตนั้น

නෙක්ඛම්මං අධිමුත්තස්සාති අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස. සෙසපදෙහිපි අරහත්තමෙව කථිතං. උපාදානක්ඛයස්සාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අසම්මොහඤ්ච චෙතසොති චිත්තස්ස ච අසම්මොහං අධිමුත්තස්ස. දිස්වා ආයතනුප්පාදන්ති ආයතනානං උප්පාදඤ්ච වයඤ්ච දිස්වා. සම්මා චිත්තං විමුච්චතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන ඉමාය විපස්සනාය පටිපත්තියා ඵලසමාපත්තිවසෙන චිත්තං විමුච්චති, නිබ්බානාරම්මණෙ අධිමුච්චති. සන්තචිත්තස්සාති නිබ්බුතචිත්තස්ස. තාදිනොති ඉට්ඨානිට්ඨෙ අනුනයපටිඝෙහි අකම්පියත්තා තාදී, තස්ස තාදිනො.

คำว่า เนกขัมมัง อธิมุตตัสสะ คือผู้ตั้งอยู่ด้วยการแทงตลอดอรหัตตผล แม้ด้วยบทที่เหลือก็กล่าวถึงอรหัตตผลนั่นเอง คำว่า อุปาทานักขยัสสะ เป็นคำที่มีวิภัตติสามีในอรรถอุปโยคะ คำว่า อสัมโมหัญจะ เจตโส คือผู้ที่น้อมใจไปในอรหัตตผลอันเป็นความไม่หลงแห่งจิต คำว่า ทิสวา อายตนุปปาทัง คือเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของอายตนะทั้งหลาย คำว่า สัมมา จิตตัง วิมุจจติ คือจิตย่อมหลุดพ้นโดยชอบด้วยเหตุ ด้วยนัย ด้วยปฏิปัตติคือวิปัสสนานี้ ด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ จิตย่อมน้อมไปในอารมณ์คือนิพพาน คำว่า สันตจิตตัสสะ คือผู้มีจิตสงบแล้ว คำว่า ตาทิโน คือผู้มีจิตไม่หวั่นไหวในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ เพราะความที่จิตไม่หวั่นไหวด้วยอนุนัย (ราคะ) และปฏิฆะ (โทสะ) จิตของพระอรหันต์ผู้เป็นตาทิบุคคลนั้นย่อมตั้งมั่น

දිගුණාදිඋපාහනපටික්ඛෙපකථා

เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าสองชั้นเป็นต้น

245. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති අරහත්තං බ්‍යාකරොන්ති. අත්ථො ච වුත්තොති යෙන අරහාති ඤායති, සො අත්ථො වුත්තො. සුත්තත්ථො පන සුත්තවණ්ණනතොයෙව ගහෙතබ්බො. අත්තා ච අනුපනීතොති අහං අරහාති එවං බ්‍යඤ්ජනවසෙන අත්තා න උපනීතො. අථ ච පනිධෙකච්චෙ මොඝපුරිසාති අඤ්ඤෙ පන තුච්ඡපුරිසා හසමානා විය අසන්තමෙව අඤ්ඤං වචනමත්තෙන සන්තං කත්වා බ්‍යාකරොන්ති. එකපලාසිකන්ති එකපටලං[Pg.367]. අසීතිසකටවාහෙති එත්ථ ද්වෙ සකටභාරා එකො වාහොති වෙදිතබ්බො. සත්තහත්ථිකඤ්ච අනීකන්ති එත්ථ ඡ හත්ථිනියො එකො ච හත්ථීති ඉදමෙකං අනීකං. ඊදිසානි සත්ත අනීකානි සත්තහත්ථිකං අනීකං නාම. දිගුණාති ද්විපටලා. තිගුණාති තිපටලා. ගණඞ්ගුණූපාහනාති චතුපටලතො පට්ඨාය වුච්චති.

๒๔๕. คำว่า อัญญัง พยากโรนติ คือย่อมพยากรณ์อรหัตตผล คำว่า อัตโถ จ วุตโต คือความหมายใดที่ทำให้รู้ว่าเป็นพระอรหันต์ ความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว แต่ความหมายของโสณสูตรพึงถือเอาจากอรรถกถาที่เป็นอธิบายของสูตรเท่านั้น คำว่า อัตตา จ อนุปนีโต คือตนไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงด้วยอำนาจพยัญชนะอย่างนี้ว่า "เราเป็นพระอรหันต์" คำว่า อถ จ ปนิทเกจเจ โมฆปุริสาติ คือแต่โมฆบุรุษบางพวกอื่น คือบุรุษผู้ว่างเปล่า ย่อมพยากรณ์อรหัตตผลที่ไม่มีอยู่จริงให้เป็นเหมือนมีอยู่จริงด้วยเพียงคำพูด เหมือนเยาะเย้ย คำว่า เอกปลาสิกัง คือมีชั้นเดียว ในคำว่า อสีติสกฏวาหะ พึงทราบว่าเกวียนสองเล่มบรรทุกเป็นหนึ่งวาหะ ในคำว่า สัตตหัตถิกัญจะ อนีกัง คือช้างพัง ๖ เชือก และช้างพลาย ๑ เชือก รวมช้าง ๗ เชือกนี้ เป็นหนึ่งกองทัพ กองทัพ ๗ กองทัพเช่นนี้ชื่อว่า สัตตหัตถิกะอนีกะ คำว่า ทิคุณา คือรองเท้าสองชั้น คำว่า ติคุณา คือรองเท้าสามชั้น รองเท้าตั้งแต่สี่ชั้นขึ้นไปเรียกว่า คุณังคุณูปาหนะ

සබ්බනීලිකාදිපටික්ඛෙපකථා

เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าสีครามล้วนเป็นต้น

246. සබ්බනීලිකාති සබ්බාව නීලිකා. එස නයො සබ්බපීතිකාදීසුපි. තත්ථ ච නීලිකා උමාපුප්ඵවණ්ණා හොති, පීතිකා කණිකාරපුප්ඵවණ්ණා, ලොහිතිකා ජයසුමනපුප්ඵවණ්ණා, මඤ්ජිට්ඨිකා මඤ්ජිට්ඨවණ්ණා එව, කණ්හා අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා, මහාරඞ්ගරත්තා සතපදිපිට්ඨිවණ්ණා, මහානාමරත්තා සම්භින්නවණ්ණා හොති පණ්ඩුපලාසවණ්ණා. කුරුන්දියං පන ‘‘පදුමපුප්ඵවණ්ණා’’ති වුත්තා. එතාසු යංකිඤ්චි ලභිත්වා රජනං චොළකෙන පුඤ්ඡිත්වා වණ්ණං භින්දිත්වා ධාරෙතුං වට්ටති. අප්පමත්තකෙපි භින්නෙ වට්ටතියෙව.

๒๔๖. คำว่า สัพพนีลิกา คือรองเท้าที่มีสีครามล้วน แม้ในบททั้งปวงก็มีนัยนี้ ในบรรดารองเท้าเหล่านั้น รองเท้าสีครามมีสีเหมือนดอกงา รองเท้าสีเหลืองมีสีเหมือนดอกกรรณิการ์ รองเท้าสีแดงมีสีเหมือนดอกชยาสุมนะ รองเท้าสีแดงเข้มมีสีเหมือนสีครั่ง รองเท้าสีดำมีสีเหมือนสีของผลมะคำดีควายสด รองเท้าที่ย้อมด้วยสีย้อมมากมีสีเหมือนหลังตะขาบ รองเท้าที่ย้อมด้วยสีย้อมที่มีชื่อมากมีสีผสม คือมีสีเหลืองซีด แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า "มีสีเหมือนดอกบัว" ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว พึงเช็ดสีย้อมด้วยผ้าหยาบ ทำลายสีแล้วจึงควรใช้ แม้สีที่เสียไปเพียงเล็กน้อยก็ยังควรใช้ได้

නීලකවද්ධිකාති යාසං වද්ධායෙව නීලා. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. එතාපි වණ්ණභෙදං කත්වා ධාරෙතබ්බා. ඛල්ලකබද්ධාති පණ්හිපිධානත්ථං තලෙ ඛල්ලකං බන්ධිත්වා කතා. පුටබද්ධාති යොනකඋපාහනා වුච්චති, යා යාවජඞ්ඝතො සබ්බපාදං පටිච්ඡාදෙති. පාලිගුණ්ඨිමාති පලිගුණ්ඨිත්වා කතා; යා උපරි පාදමත්තමෙව පටිච්ඡාදෙති, න ජඞ්ඝං. තූලපුණ්ණිකාති තූලපිචුනා පූරෙත්වා කතා. තිත්තිරපත්තිකාති තිත්තිරපත්තසදිසා විචිත්තබද්ධා. මෙණ්ඩවිසාණවද්ධිකාති කණ්ණිකට්ඨානෙ මෙණ්ඩකසිඞ්ගසණ්ඨානෙ වද්ධෙ යොජෙත්වා කතා. අජවිසාණවද්ධිකාදීසුපි එසෙව නයො. විච්ඡිකාළිකාපි තත්ථෙව විච්ඡිකනඞ්ගුට්ඨසණ්ඨානෙ වද්ධෙ යොජෙත්වා කතා. මොරපිඤ්ඡපරිසිබ්බිතාති තලෙසු වා වද්ධෙසු වා මොරපිඤ්ඡෙහි සුත්තකසදිසෙහි පරිසිබ්බිතා. චිත්‍රාති විචිත්‍රා; එතාසු යංකිඤ්චි ලභිත්වා, සචෙ තානි ඛල්ලකාදීනි අපනෙත්වා සක්කා හොන්ති වළඤ්ජිතුං, වළඤ්ජෙතබ්බා. තෙසු පන සති වළඤ්ජන්තස්ස දුක්කටං. සීහචම්මපරික්ඛටා නාම පරියන්තෙසු චීවරෙ අනුවාතං විය සීහචම්මං යොජෙත්වා කතා. ලූවකචම්මපරික්ඛටාති පක්ඛිබිළාලචම්මපරික්ඛටා[Pg.368]. එතාසුපි යා කාචි ලභිත්වා තං චම්මං අපනෙත්වා ධාරෙතබ්බා.

คำว่า นีลกวัทธิกา คือรองเท้าที่มีสายรัดสีครามล้วน แม้ในบททั้งปวงก็มีนัยนี้ รองเท้าเหล่านี้ก็พึงทำลายสีแล้วจึงควรใช้ คำว่า ขัลลกพัทธา คือรองเท้าที่ทำโดยผูกแผ่นปิดส้นเท้าไว้ที่พื้นรองเท้าเพื่อประโยชน์แก่การปิดส้นเท้า รองเท้าของชาวโยนกเรียกว่า ปุฏพัทธา ซึ่งคลุมเท้าทั้งหมดจนถึงน่อง รองเท้าที่ทำโดยพันรอบเรียกว่า ปาลิคุณฐิมา ซึ่งคลุมเฉพาะส่วนบนของเท้าเท่านั้น ไม่คลุมน่อง คำว่า ตูลปุณณิกา คือรองเท้าที่ทำโดยยัดด้วยนุ่น คำว่า ติตติรปัตติกา คือรองเท้าที่มีสายรัดวิจิตรเหมือนปีกนกกระทา คำว่า เมณฑวิสาณวัทธิกา คือรองเท้าที่ทำโดยประกอบสายรัดที่มีรูปทรงเหมือนเขาสัตว์แกะไว้ที่ส่วนหนีบเท้า แม้ในรองเท้าที่มีสายรัดเหมือนเขาสัตว์แพะเป็นต้น ก็มีนัยนี้ รองเท้าที่มีสายรัดเหมือนก้ามปูแมงป่องก็ทำโดยประกอบสายรัดที่มีรูปทรงเหมือนหางแมงป่องไว้ที่ส่วนหนีบเท้านั้นเอง คำว่า โมรปิญฉปริสิพพิตา คือรองเท้าที่เย็บรอบด้วยขนหางนกยูงที่เหมือนเส้นด้ายที่พื้นรองเท้าหรือที่สายรัด คำว่า จิตรา คือรองเท้าที่วิจิตร ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว หากสามารถถอดแผ่นปิดส้นเท้าเป็นต้นออกแล้วใช้ได้ ก็พึงใช้ แต่ถ้ายังมีแผ่นปิดส้นเท้าเป็นต้นอยู่ ภิกษุผู้ใช้ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ รองเท้าที่ทำโดยประกอบหนังราชสีห์ไว้ที่ขอบรองเท้าเหมือนขอบผ้าจีวร ชื่อว่า สีหจัมมปริกขฏา คำว่า ลูวกจัมมปริกขฏา คือรองเท้าที่ทำโดยประกอบหนังชะมด (หรือหนังแมวป่า) ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว พึงถอดหนังนั้นออกแล้วจึงควรใช้

247. ඔමුක්කන්ති පටිමුඤ්චිත්වා අපනීතං. නවාති අපරිභුත්තා.

๒๔๗. คำว่า โอมุกกัง คือที่ถอดออกแล้ว คำว่า นวา คือที่ยังไม่ได้ใช้

අජ්ඣාරාමෙඋපාහනපටික්ඛෙපකථා

เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าในอาราม

248. අභිජීවනිකස්සාති යෙන සිප්පෙන අභිජීවන්ති, ජීවිකං කප්පෙන්ති, තස්ස කාරණාති අත්ථො. ඉධ ඛො තං භික්ඛවෙති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, ඉධ ඛො භික්ඛවෙ සොභෙය්‍යාථාති අත්ථො. යං තුම්හෙති යෙ තුම්හෙ. අථ වා යදි තුම්හෙති වුත්තං හොති. යදිසද්දස්ස හි අත්ථෙ අයං නිපාතො. ආචරියෙසූතිආදිම්හි පබ්බජ්ජාචරියො, උපසම්පදාචරියො, නිස්සයාචාරියො, උද්දෙසාචරියොති ඉමෙ චත්තාරොපි ඉධ ආචරියා එව. අවස්සිකස්ස ඡබ්බස්සො ආචරියමත්තො. සො හි චතුවස්සකාලෙ තං නිස්සාය වච්ඡති; එවං එකවස්සස්ස සත්තවස්සො, දුවස්සස්ස අට්ඨවස්සො, තිවස්සස්ස නවවස්සො, චතුවස්සස්ස දසවස්සො. ඉමෙපි ආචරියමත්තා එව. උපජ්ඣායස්ස සන්දිට්ඨසම්භත්තා පන සහායභික්ඛූ, යෙ වා පන කෙචි දසහි වස්සෙහි මහන්තතරා තෙ සබ්බෙපි උපජ්ඣායමත්තා නාම. එත්තකෙසු භික්ඛූසු අනුපාහනෙසු චඞ්කමන්තෙසු සඋපාහනස්ස චඞ්කමතො ආපත්ති.

๒๔๘. คำว่า อภิชีวนิกัสสะ คือเพราะเหตุแห่งศิลปะที่ใช้เลี้ยงชีพ ในคำว่า อิทะ โข ตัง ภิกขเว คำว่า ตัง เป็นเพียงนิบาต ความหมายคือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในพระศาสนานี้ พวกเธอพึงงดงามหรือ" คำว่า ยัง ตุมเหติ คือพวกเธอใด หรือความหมายว่า "หากพวกเธอพึงอยู่" คำว่า ยัง นี้เป็นนิบาตในอรรถของคำว่า ยทิ ในบทว่า อาจริเยสุ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ อาจารย์ทั้ง ๔ เหล่านั้น คือ ปัพพัชชาจารย์ อุปสัมปทาจารย์ นิสสยาจารย์ และอุเทศาจารย์ ทั้งหมดนี้เป็นอาจารย์ในพระศาสนานี้ สำหรับภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา ภิกษุผู้มีพรรษา ๖ เป็นอาจริยมัตตะ เพราะเมื่อภิกษุนั้น (ผู้ยังไม่มีพรรษา) มีพรรษาได้ ๔ ก็จักอาศัยภิกษุนั้น (ผู้มีพรรษา ๖ ซึ่งขณะนั้นจะมีพรรษา ๑๐) อยู่ อย่างนี้ ภิกษุผู้มีพรรษา ๗ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๑ ภิกษุผู้มีพรรษา ๘ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๒ ภิกษุผู้มีพรรษา ๙ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๓ ภิกษุผู้มีพรรษา ๑๐ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๔ ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดก็เป็นอาจริยมัตตะเท่านั้น ส่วนภิกษุสหายผู้เป็นสันทิฏฐะและสัมภัตตะของอุปัชฌาย์ หรือภิกษุอื่นใดที่แก่พรรษากว่าตนตั้งแต่ ๑๐ พรรษาขึ้นไป ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่า อุปัชฌายมัตตะ เมื่อภิกษุทั้งหลายมีอาจารย์ อาจารย์มัตตะ อุปัชฌาย์ และอุปัชฌายมัตตะจำนวนเท่านี้เดินจงกรมโดยไม่สวมรองเท้า ภิกษุผู้เดินจงกรมโดยสวมรองเท้าย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

249. පාදඛීලාබාධො නාම පාදතො ඛීලසදිසං මංසං නික්ඛන්තං හොති.

๒๔๙. โรคที่เนื้อคล้ายตอไม้โผล่ออกมาจากเท้า ชื่อว่า ปาทขีลาพาธะ

251. තිණපාදුකාති යෙන කෙනචි තිණෙන කතපාදුකා. හින්තාලපාදුකාති ඛජ්ජූරීපත්තෙහි කතපාදුකා; හින්තාලපත්තෙහිපි න වට්ටතියෙව. කමලපාදුකාති කමලතිණං නාම අත්ථි, තෙන කතපාදුකා; උසීරපාදුකාතිපි වදන්ති. කම්බලපාදුකාති උණ්ණාහි කතපාදුකා. අසඞ්කමනීයාති භූමියං සුප්පතිට්ඨිතා නිච්චලා අසංහාරියා.

๒๕๑. คำว่า ติณปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยหญ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง คำว่า หินตาลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยใบอินทผลัม แม้ที่ทำด้วยใบหินตาล (เป้ง) ก็ไม่ควรใช้เหมือนกัน คำว่า กมลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยหญ้ากมล ซึ่งบางคนก็เรียกว่ารองเท้าที่ทำด้วยหญ้าแฝก คำว่า กัมพลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยขนสัตว์ คำว่า อสังคมนียา คือรองเท้าที่ตั้งมั่นดีบนพื้นดิน ไม่เคลื่อนไหว ไม่สามารถเคลื่อนย้ายไปที่อื่นได้

252. අඞ්ගජාතං ඡුපන්තීති අඞ්ගජාතෙනෙව අඞ්ගජාතං ඡුපන්ති. ඔගාහෙත්වා මාරෙන්තීති අන්තො උදකෙ දළ්හං ගහෙත්වා මාරෙන්ති.

๒๕๒. คำว่า อังคะชาตัง ฉุปันติ คือ ย่อมถูกต้องอวัยวะเพศ (ของแม่โค) ด้วยอวัยวะเพศนั่นเอง คำว่า โอคาเหตวา มาเรนติ คือ ย่อมให้จมลงในน้ำอย่างมั่นคงแล้วฆ่า

යානාදිපටික්ඛෙපකථා

เรื่องว่าด้วยการห้ามยานพาหนะเป็นต้น

253. ඉත්ථියුත්තෙනාති [Pg.369] ධෙනුයුත්තෙන. පුරිසන්තරෙනාති පුරිසසාරථිනා. පුරිසයුත්තෙනාති ගොණයුත්තෙන. ඉත්ථන්තරෙනාති ඉත්ථිසාරථිනා. ගඞ්ගාමහියායාති ගඞ්ගාමහකීළිකාය. පුරිසයුත්තං හත්ථවට්ටකන්ති එත්ථ පුරිසයුත්තං ඉත්ථිසාරථි වා හොතු, පුරිසසාරථි වා වට්ටති. හත්ථවට්ටකං පන ඉත්ථියො වා වට්ටෙන්තු පුරිසා වා, වට්ටතියෙව. යානුග්ඝාතෙනාති යානං අභිරුහන්තස්ස සබ්බො කායො චලති තප්පච්චයා. සිවිකන්ති පීඨකසිවිකං. පාටඞ්කින්ති වංසෙ ලග්ගෙත්වා කතං පටපොතලිකං.

๒๕๓. คำว่า อิตถิยุตเตนะ คือ ด้วยยานที่เทียมด้วยแม่โค คำว่า ปุริสันตเรนะ คือ ด้วยยานที่มีสารถีเป็นชาย คำว่า ปุริสยุตเตนะ คือ ด้วยยานที่เทียมด้วยโคผู้ คำว่า อิตถันตเรนะ คือ ด้วยยานที่มีสารถีเป็นหญิง คำว่า คังคามาหิยายะ คือ เหมือนในเวลาเล่นมหรสพบูชาแม่น้ำคงคา ในคำว่า ปุริสยุตตัง หัตถวัฏฏะกัง นี้ ยานที่เทียมด้วยโคผู้หรือม้าผู้ จะมีสารถีเป็นหญิงหรือสารถีเป็นชายก็ได้ ย่อมควร ส่วนยานที่ใช้มือหมุน (ยานลากด้วยมือ) จะให้หญิงหมุนหรือชายหมุนก็ได้ ย่อมควรเท่านั้น คำว่า ยานุคฆาเตนะ คือ เพราะเหตุที่กายทั้งหมดของภิกษุผู้ขึ้นยานย่อมไหว คำว่า สิวิกา คือ แคร่หามที่ทำด้วยแผ่นกระดานเป็นต้น คำว่า ปาฏังกิ คือ เปลผ้าที่ทำโดยผูกติดกับไม้ไผ่

254. උච්චාසයනමහාසයනනානීති එත්ථ උච්චාසයනන්ති පමාණාතික්කන්තං මඤ්චං. මහාසයනන්ති අකප්පියත්ථරණං, ආසන්දීආදීසු ආසන්දීති පමාණාතික්කන්තාසනං. පල්ලඞ්කොති පාදෙසු වාළරූපානි ඨපෙත්වා කතො. ගොනකොති දීඝලොමකො මහාකොජවො; චතුරඞ්ගුලාධිකානි කිර තස්ස ලොමානි. චිත්තකාති වානචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරණො. පටිකාති උණ්ණාමයො සෙතත්ථරණො. පටලිකාති ඝනපුප්ඵකො උණ්ණාමයලොහිතත්ථරණො; යො ආමලකපට්ටොතිපි වුච්චති. තූලිකාති පකතිතූලිකායෙව. විකතිකාති සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපවිචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරණො. උද්දලොමීති එකතො උග්ගතලොමං උණ්ණාමයත්ථරණං; ‘‘උද්ධලොමී’’තිපි පාඨො. එකන්තලොමීති උභතො උග්ගතලොමං උණ්ණාමයත්ථරණං. කට්ටිස්සන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයං පච්චත්ථරණං. කොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසියසුත්තමයං පච්චත්ථරණං; සුද්ධකොසෙය්‍යං පන වට්ටති.

๒๕๔. ในคำว่า อุจจาสะยะนะมะหาสะยะนานี นี้ คำว่า อุจจาสะยะนัง คือ เตียงที่มีเท้าสูงเกินประมาณที่ระบุในมัญจสิกขาบท คำว่า มะหาสะยะนัง คือ เครื่องลาดที่ไม่ควร ในบรรดาอาสนะเป็นต้น คำว่า อาสันที คือ อาสนะที่มีเท้าสูงเกินประมาณ คำว่า ปัลลังโก คือ บัลลังก์ที่ทำโดยตั้งรูปสัตว์ร้ายมีราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น ไว้ที่เท้า คำว่า โคณโก คือ พรมขนยาวใหญ่ ได้ยินว่าขนของพรมนั้นยาวเกินสี่นิ้วมือ คำว่า จิตตะกา คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีลวดลายวิจิตรด้วยการทอ คำว่า ปะฏิกา คือ เครื่องลาดสีขาวที่ทำด้วยขนสัตว์ คำว่า ปะฏะลิกา คือ เครื่องลาดสีแดงที่ทำด้วยขนสัตว์ มีลายดอกไม้หนาแน่น ซึ่งเรียกว่าเครื่องลาดรูปใบมะขามป้อมด้วย คำว่า ตูลิกา คือ เครื่องลาดที่มีนุ่นตามปกติ คำว่า วิกะติกา คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีรูปสิงห์ เสือโคร่ง เป็นต้น วิจิตร คำว่า อุททโลมี คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีขนขึ้นด้านเดียว มีบทว่า อุทธโลมี ด้วย คำว่า เอกันตะโลมี คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีขนขึ้นสองด้าน คำว่า กัฏฐิสสัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยไหมและด้ายทองคำที่ถักด้วยด้ายรัตนะ คำว่า โกเสยยัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยด้ายไหมที่ถักด้วยด้ายรัตนะ แต่เครื่องลาดที่ทำด้วยไหมล้วนย่อมควร

කුත්තකන්ති සොළසන්නං නාටකිත්ථීනං ඨත්වා නච්චනයොග්ගං උණ්ණාමයඅත්ථරණං. හත්ථත්ථරඅස්සත්ථරාති හත්ථිඅස්සපිට්ඨීසු අත්ථරණකඅත්ථරණා එව. රථත්ථරෙපි එසෙව නයො. අජිනප්පවෙණීති අජිනචම්මෙහි මඤ්චප්පමාණෙන සිබ්බිත්වා කතා පවෙණී. කදලීමිගපවරපච්චත්ථරණන්ති කදලීමිගචම්මං නාම අත්ථි, තෙන කතං පවරපච්චත්ථරණං, උත්තමපච්චත්ථරණන්ති අත්ථො. තං කිර සෙතවත්ථස්ස උපරි කදලීමිගචම්මං පත්ථරිත්වා සිබ්බිත්වා කරොන්ති. සඋත්තරච්ඡදන්ති සහ උත්තරච්ඡදනෙන; උපරිබද්ධෙන රත්තවිතානෙන සද්ධින්ති අත්ථො[Pg.370]. සෙතවිතානම්පි හෙට්ඨා අකප්පියපච්චත්ථරණෙ සති න වට්ටති, අසති පන වට්ටති. උභතොලොහිතකූපධානන්ති සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති මඤ්චස්ස උභතොලොහිතකූපධානං, එතං න කප්පති. යං පන එකමෙව උපධානං උභොසු පස්සෙසු රත්තං වා හොති, පදුමවණ්ණං වා චිත්‍රං වා, සචෙ පමාණයුත්තං, වට්ටති. මහාඋපධානං පන පටික්ඛිත්තං.

คำว่า กุตตะกัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ที่เหมาะแก่การฟ้อนรำของนางนักฟ้อนสิบหกคน คำว่า หัตถัตถระ อัสสัตถระ คือ เครื่องลาดที่ปูบนหลังช้างและหลังม้าเท่านั้น แม้ในเครื่องลาดรถก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า อะชินัปปะเวณี คือ เครื่องลาดที่ทำโดยเย็บด้วยหนังเสือดำให้มีขนาดเท่าเตียง คำว่า กะทะลีมิคะปะวะระปัจจัตถะระณัง คือ หนังของสัตว์ชื่อกะทะลีมิคะมีอยู่ เครื่องลาดอันประเสริฐที่ทำด้วยหนังนั้น ชื่อว่าเครื่องลาดอันประเสริฐอย่างยิ่ง ได้ยินว่า พวกเขาย่อมทำเครื่องลาดนั้นโดยปูหนังของสัตว์ชื่อกะทะลีมิคะบนผ้าขาวแล้วเย็บ คำว่า เสาอุตตะรัจฉะทัง คือ พร้อมด้วยเครื่องบังแดดเบื้องบน พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน แม้เพดานสีขาวก็ไม่ควร หากมีเครื่องลาดที่ไม่ควรอยู่ข้างล่าง แต่ถ้าไม่มีเครื่องลาดที่ไม่ควรอยู่ข้างล่าง ย่อมควร คำว่า อุภะโตโลหิตะกูปะธานัง คือ หมอนสีแดงสองข้างของเตียง คือทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า เครื่องลาดนี้ไม่ควร แต่หมอนอันเดียวใด มีสีแดงหรือสีดอกบัวหรือมีลวดลายวิจิตรทั้งสองข้าง หากมีขนาดพอดี ย่อมควร แต่หมอนใหญ่ถูกห้ามแล้ว

සබ්බචම්මපටික්ඛෙපාදිකථා

เรื่องว่าด้วยการห้ามหนังทุกชนิดเป็นต้น

255. දීපිච්ඡාපොති දීපිපොතකො. ඔගුම්ඵියන්තීති භිත්තිදණ්ඩකාදීසු වෙඨෙත්වා බන්ධන්ති.

๒๕๕. คำว่า ทีปิจฉาโป คือ ลูกเสือดาว คำว่า โอคุมภิยันติ คือ ย่อมพันผูกไว้ที่ฝาผนังหรือคานเป็นต้น

256. අභිනිසීදිතුන්ති අභිනිස්සාය නිසීදිතුං; අපස්සයං කත්වා නිසීදිතුන්ති අත්ථො. ගිලානෙන භික්ඛුනා සඋපාහනෙනාති එත්ථ ගිලානො නාම යො න සක්කොති අනුපාහනො ගාමං පවිසිතුං.

๒๕๖. คำว่า อภินิสีทิตุง คือ เพื่อจะนั่งพิง เพื่อจะนั่งโดยทำที่พิง ในคำว่า คิลานะนะ ภิกขุนา เสาอุปาหะเนนะ นี้ ภิกษุผู้ไม่สามารถเข้าสู่หมู่บ้านโดยไม่มีรองเท้า ชื่อว่าผู้เจ็บป่วย

257. කුරරඝරෙති එවංනාමකෙ නගරෙ; එතෙනස්ස ගොචරගාමො වුත්තො. පපතකෙ පබ්බතෙති පපතනාමකෙ පබ්බතෙ; එතෙනස්ස නිවාසනට්ඨානං වුත්තං. සොණොති තස්ස නාමං. කොටිඅග්ඝනකං පන කණ්ණපිළන්ධනකං ධාරෙති, තස්මා ‘‘කුටිකණ්ණො’’ති වුච්චති; කොටිකණ්ණොති අත්ථො. පාසාදිකන්ති පසාදජනකං. පසාදනීයන්ති ඉදං තස්සෙව අත්ථවෙවචනං. උත්තමදමථසමථන්ති උත්තමං දමථඤ්ච සමථඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච සමාධිඤ්ච කායූපසමඤ්ච චිත්තූපසමඤ්චාතිපි අත්ථො. දන්තන්ති සබ්බෙසං විසූකායිකවිප්ඵන්දිතානං උපච්ඡින්නත්තා දන්තං; ඛීණකිලෙසන්ති අත්ථො. ගුත්තන්ති සංවරගුත්තියා ගුත්තං. සන්තින්ද්‍රියන්ති යතින්ද්‍රියං. නාගන්ති ආගුවිරහිතං. තිණ්ණං මෙ වස්සානං අච්චයෙනාති මම පබ්බජ්ජාදිවසතො පට්ඨාය තිණ්ණං වස්සානං අච්චයෙන. උපසම්පදං අලත්ථන්ති අහං උපසම්පදං අලභිං. කණ්හුත්තරාති කණ්හමත්තිකුත්තරා; උපරි වඩ්ඪිතකණ්හමත්තිකාති අත්ථො. ගොකණ්ටකහතාති ගුන්නං ඛුරෙහි අක්කන්තභූමිතො සමුට්ඨිතෙහි ගොකණ්ටකෙහි උපහතා. තෙ කිර ගොකණ්ටකෙ එකපටලිකා උපාහනා රක්ඛිතුං න සක්කොන්ති; එවං ඛරා හොන්ති. එරගූ, මොරගූ, මජ්ජාරූ, ජන්තූති ඉමා චතස්සොපි තිණජාතියො; එතෙහි කටසාරකෙ ච තට්ටිකායො ච කරොන්ති. එත්ථ එරගූති [Pg.371] එරකතිණං; තං ඔළාරිකං. මොරගූතිණං තම්බසීසං මුදුකං සුඛසම්ඵස්සං, තෙන කතතට්ටිකා නිපජ්ජිත්වා වුට්ඨිතමත්තෙ පුන උද්ධුමාතා හුත්වා තිට්ඨති. මජ්ජාරුනා සාටකෙපි කරොන්ති. ජන්තුස්ස මණිසදිසො වණ්ණො හොති. සෙනාසනං පඤ්ඤපෙසීති භිසිං වා කටසාරකං වා පඤ්ඤපෙසි; පඤ්ඤපෙත්වා ච පන සොණස්ස ආරොචෙති – ‘‘ආවුසො සත්ථා තයා සද්ධිං එකාවාසෙ වසිතුකාමො, ගන්ධකුටියංයෙව තෙ සෙනාසනං පඤ්ඤත්ත’’න්ති.

๒๕๗. คำว่า กุรระระคะเร คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้ ด้วยบทนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวถึงหมู่บ้านโคจรของพระมหากัจจายนะนั้น คำว่า ปะปะตะเก ปัพพะเต คือ บนภูเขาชื่อปะปะตะ ด้วยบทนี้ ได้กล่าวถึงสถานที่อยู่ประจำของพระมหากัจจายนะนั้น คำว่า โสโณ คือ ชื่อของอุบาสกนั้น แต่เขาย่อมประดับเครื่องประดับหูที่มีค่าหนึ่งโกฏิ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า 'กุฏิกัณโณ' ความว่า โสณะอุบาสกผู้มีเครื่องประดับหูมีค่าหนึ่งโกฏิ คำว่า ปาสาทิกัง คือ สิ่งที่ยังจิตให้เลื่อมใส คำว่า ปะสาทะนียัง นี้ เป็นคำที่แสดงความหมายของคำว่า ปาสาทิกัง นั่นเอง คำว่า อุตตะมะทะมะถะสะมะถัง คือ ปัญญาอันเป็นเครื่องฝึกฝนอย่างสูงสุด สมาธิอันเป็นเครื่องสงบระงับ ปัญญา สมาธิ ความสงบกาย และความสงบใจ คำว่า ทันตัง คือ ผู้ที่ฝึกฝนแล้ว เพราะตัดความกระสับกระส่ายและความดิ้นรนที่เกิดจากการทิ่มแทงทั้งหมดได้แล้ว ความว่า ผู้มีกิเลสสิ้นแล้ว คำว่า คุตตัง คือ ผู้ที่คุ้มครองแล้วด้วยการคุ้มครองคือสังวร คำว่า สันตินทริยัง คือ ผู้มีอินทรีย์อันสงบแล้ว คำว่า นาคัง คือ ผู้ปราศจากความชั่ว คำว่า ติณณัง เม วัสสานัง อัจจะเยนะ คือ เมื่อล่วงสามปีนับแต่วันที่ข้าพเจ้าบวช คำว่า อุปะสัมปะทัง อะลัตถัง คือ ข้าพเจ้าได้อุปสมบทแล้ว คำว่า กัณหุตตะรา คือ มีดินดำอยู่ข้างบน ความว่า มีดินดำที่เพิ่มขึ้นอยู่ข้างบน คำว่า โคกัณฏะกะหะตา คือ ถูกทำลายด้วยหนามรอยเท้าโคที่ผุดขึ้นจากพื้นดินที่ถูกกีบเท้าโคเหยียบย่ำ ได้ยินว่า รองเท้าชั้นเดียวไม่สามารถป้องกันหนามรอยเท้าโคเหล่านั้นได้ มันหยาบกร้านถึงเพียงนี้ หญ้าเอระคู หญ้ามาระคู หญ้ามัชชารู หญ้าชันตู เหล่านี้เป็นหญ้าสี่ชนิด ด้วยหญ้าเหล่านี้ย่อมทำเสื่อและเครื่องสาน ในบรรดาหญ้าเหล่านี้ คำว่า เอระคู คือ หญ้าเอระกะ หญ้านั้นหยาบ หญ้ามาระคูมีปลายสีแดง นุ่มนวล สัมผัสสบาย เสื่อที่ทำด้วยหญ้านั้น เมื่อล้มตัวลงนอนแล้วลุกขึ้นมาใหม่ ก็จะพองขึ้นมาอีก แม้ด้วยหญ้ามัชชารู ก็ย่อมทำผ้าได้ หญ้าชันตูมีสีเหมือนแก้วมณี คำว่า เสนาสนัง ปัญญะเปสิ คือ ได้ปูเครื่องลาดหรือเสื่อ แล้วจึงบอกแก่โสณะว่า 'อาวุโส พระศาสดาทรงประสงค์จะประทับอยู่ร่วมกับท่านในอาวาสเดียวกัน อาสนะของท่านได้ปูไว้แล้วในพระคันธกุฎีนั้นเอง'

258. අයං ඛ්වස්ස කාලොති අයං ඛො කාලො භවෙය්‍ය. පරිදස්සීති පරිදස්සෙසි. ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච වදෙය්‍යාසීති යං මෙ උපජ්ඣායො ජානාපෙසි, තස්ස අයං කාලො භවෙය්‍ය, හන්ද දානි ආරොචෙමි තං සාසන’’න්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

๒๕๘. คำว่า อายัง ขวัสสะ กาโล ความว่า นี้เป็นเวลา (อันควร) ของคำสั่งนั้น. คำว่า ปริทัสสีติ ความว่า ทรงแสดงแล้ว. อธิบายว่า เรื่องชื่อนี้และชื่อนี้ใดที่พระอุปัชฌาย์ให้ข้าพเจ้าทราบแล้ว นี้เป็นเวลา (อันควร) ของเรื่องนั้น เอาเถิด บัดนี้ ข้าพเจ้าจะกราบทูลคำสั่งนั้น นี้เป็นความประสงค์ในบทนี้.

259. විනයධරපඤ්චමෙනාති අනුස්සාවනාචරියපඤ්චමෙන. අනුජානාමි භික්ඛවෙ සබ්බපච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු ගුණඞ්ගුණූපාහනන්ති එත්ථ මනුස්සචම්මං ඨපෙත්වා යෙන කෙනචි චම්මෙන උපාහනා වට්ටති. උපාහනකොසකසත්ථකොසකකුඤ්චිකකොසකෙසුපි එසෙව නයො. චම්මානි අත්ථරණානීති එත්ථ පන යංකිඤ්චි එළකචම්මං අජචම්මඤ්ච අත්ථරිත්වා නිපජ්ජිතුං වා නිසීදිතුං වා වට්ටති. මිගචම්මෙ එණීමිගො වාතමිගො පසදමිගො කුරඞ්ගමිගො මිගමාතුකො රොහිතමිගොති එතෙසංයෙව චම්මානි වට්ටන්ති. අඤ්ඤෙසං පන –

๒๕๙. คำว่า วินยธรปัญจเมนะ ความว่า มีพระอนุสาวนาจารย์เป็นที่ ๕. ในบทว่า อนุชานามิ ภิกฺขเว สพฺพปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ คุณงฺคุณูปาหนํ นี้ รองเท้าที่ทำด้วยหนังชนิดใดชนิดหนึ่ง เว้นหนังมนุษย์ ย่อมควร. แม้ในซองรองเท้า ซองมีด และซองกุญแจ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า จมฺมานิ อตฺถรณานิ นี้ หนังแกะและหนังแพะชนิดใดชนิดหนึ่ง ปูแล้วจะนอนหรือจะนั่งก็ควร. ในบรรดาหนังเนื้อ หนังของเนื้อเหล่านี้เท่านั้น คือ เนื้อเอณี เนื้อลม (วาตมิคะ) เนื้อดาว (ปสทมิคะ) เนื้อฟาน (กุรังคมิคะ) แม่เนื้อ (มิคมมาตุกะ) และเนื้อแดง (โรหิตมิคะ) ย่อมควร. ส่วนหนังของสัตว์อื่นๆ คือ -

මක්කටො කාළසීහො ච, සරභො කදලීමිගො;

යෙ ච වාළමිගා කෙචි, තෙසං චම්මං න වට්ටති.

ลิง, ลิงดำ (หรือค่าง), สรภะ, เนื้อกทลี และสัตว์ร้าย (วาฬมิคะ) ชนิดใดชนิดหนึ่งก็ตาม หนังของสัตว์เหล่านั้นไม่ควร.

තත්ථ වාළමිගාති සීහබ්‍යග්ඝඅච්ඡතරච්ඡා; න කෙවලඤ්ච එතෙසංයෙව, යෙසං පන චම්මං වට්ටතීති වුත්තං, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා අන්තමසො ගොමහිංසසසබිළාරාදයොපි සබ්බෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ වාළමිගාත්වෙව වෙදිතබ්බා. එතෙසඤ්හි සබ්බෙසං චම්මං න වට්ටති. න තාව තං ගණනූපගං යාව න හත්ථං ගච්ඡතීති යාව ආහරිත්වා වා න දින්නං, තුම්හාකං භන්තෙ චීවරං උප්පන්නන්ති පහිණිත්වා වා නාරොචිතං, තාව ගණනං න උපෙති. සචෙ අනධිට්ඨිතං, වට්ටති; අධිට්ඨිතඤ්ච ගණනං න උපෙතීති අත්ථො. යදා පන ආනෙත්වා වා දින්නං හොති, උප්පන්නන්ති වා සුතං, තතො පට්ඨාය දසාහමෙව පරිහාරං ලභතීති.

ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น คำว่า วาฬมิคะ ได้แก่ ราชสีห์ เสือโคร่ง หมี และเสือเหลือง. ไม่ใช่เพียงหนังของสัตว์เหล่านี้เท่านั้นที่ไม่ควร แต่เว้นสัตว์ที่กล่าวว่าหนังควรแล้ว สัตว์ที่เหลือทั้งหมด โดยที่สุดแม้แต่โค กระบือ กระต่าย และแมว เป็นต้น ทั้งหมดพึงทราบว่าเป็น วาฬมิคะ ในความหมายนี้. เพราะหนังของสัตว์เหล่านี้ทั้งหมดไม่ควร. คำว่า นะ ตาวะ ตัง คณนูปคัง ยาวะ นะ หัตถัง คัจฉะตีติ ความว่า ตราบเท่าที่ยังไม่ได้นำมาถวาย หรือยังไม่ได้ส่งข่าวมาบอกว่า 'ท่านเจ้าข้า จีวรเกิดขึ้นแก่ท่านแล้ว' ตราบนั้นยังไม่นับเข้าในจำนวน (จีวรที่รับแล้ว). อธิบายว่า หากยังไม่ได้อธิษฐาน ก็ยังควรอยู่ และจีวรที่อธิษฐานแล้วก็ไม่นับเข้าในจำนวน. แต่เมื่อใดที่เขานำมาถวายแล้ว หรือได้ยินว่าจีวรเกิดขึ้นแล้ว ตั้งแต่นั้นไป ย่อมได้การรักษา (เก็บไว้) เพียง ๑๐ วันเท่านั้น.

චම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาจัมมขันธกะ จบแล้ว.

6. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකං

๖. เภสัชชขันธกะ

පඤ්චභෙසජ්ජාදිකථා

กถาว่าด้วยเภสัช ๕ เป็นต้น

260. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ [Pg.372] – සාරදිකෙන ආබාධෙනාති සරදකාලෙ උප්පන්නෙන පිත්තාබාධෙන, තස්මිඤ්හි කාලෙ වස්සොදකෙනපි තෙමෙන්ති, කද්දමම්පි මද්දන්ති, අන්තරන්තරා ආතපොපි ඛරො හොති, තෙන තෙසං පිත්තං කොට්ඨබ්භන්තරගතං හොති. ආහාරත්ථඤ්ච ඵරෙය්‍යාති ආහාරත්ථං සාධෙය්‍ය.

๒๖๐. ในเภสัชชขันธกะ - คำว่า สารทิเกนะ อาพาเธนะ ความว่า ด้วยอาพาธเกิดจากดีที่เกิดขึ้นในฤดูสารท. จริงอยู่ ในฤดูนั้น ภิกษุทั้งหลายย่อมเปียกแม้ด้วยน้ำฝน ย่ำแม้โคลน และในระหว่างๆ แดดก็ร้อนจัด ด้วยเหตุนั้น ดีของภิกษุเหล่านั้นจึงพลุ่งขึ้นในภายในท้อง. คำว่า อาหารตฺถญฺจ ผเรยฺยาติ ความว่า พึงสำเร็จประโยชน์แห่งอาหาร.

261. නච්ඡාදෙන්තීති න ජිරන්ති, න වාතරොගං පටිප්පස්සම්භෙතුං සක්කොන්ති. සෙනෙසිතානීති සිනිද්ධානි. භත්තාච්ඡාදකෙනාති භත්තං අරොචිකෙන.

๒๖๑. คำว่า นจฺฉาเทนฺติ ความว่า ย่อมไม่ย่อย หรือไม่สามารถระงับโรคลมได้. คำว่า เสเนสิตานิ ความว่า ที่ชุ่มด้วยน้ำมัน (หรือมีไขมันมาก). คำว่า ภตฺตาจฺฉาเทเกนะ ความว่า ด้วยยาที่ทำให้ไม่ชอบอาหาร.

262. අච්ඡවසන්තිආදීසු නිස්සග්ගියවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. කාලෙ පටිග්ගහිතන්තිආදීසු මජ්ඣන්හිකෙ අවීතිවත්තෙ පටිග්ගහෙත්වා පචිත්වා පරිස්සාවෙත්වා චාති අත්ථො. තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුන්ති සත්තාහකාලිකතෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුං.

๒๖๒. ในบทว่า อจฺฉวสนฺติ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในนิสสัคคิยวรรณนา. ในบทว่า กาเล ปฏิคฺคหิตํ เป็นต้น ความว่า รับประเคนแล้ว หุงต้มแล้ว และกรองแล้ว ในเวลาที่ยังไม่เลยเที่ยงวัน. คำว่า เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุํ ความว่า เพื่อบริโภคด้วยการบริโภคน้ำมันที่เป็นสัตตาหกาลิก.

263. මූලභෙසජ්ජාදි විනිච්ඡයොපි ඛුද්දකවණ්ණනායං වුත්තොයෙව. තස්මා ඉධ යං යං පුබ්බෙ අවුත්තං තං තදෙව වණ්ණයිස්සාම. වචත්තන්ති සෙතවචං. නිසදං නිසදපොතකන්ති පිසනසිලා ච පිසනපොතො ච. ඵග්ගවන්ති ලතාජාති. නත්තමාලන්ති කරඤ්ජං. හිඞ්ගුහිඞ්ගුජතුහිඞ්ගුසිපාටිකා හිඞ්ගුජාතියොයෙව. තකතකපත්තිතකපණ්ණියො ලාඛාජාතියො.

๒๖๓. วินิจฉัยแม้เรื่องมูลเภสัชเป็นต้น ก็กล่าวไว้แล้วในขุททกวรรณนา. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (เภสัชชขันธกะ) เราจักพรรณนาเฉพาะเรื่องที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ในก่อนเท่านั้น. คำว่า วจตฺตํ ได้แก่ ว่านน้ำขาว. คำว่า นิสทํ นิสทโปตกํ ได้แก่ หินบดและลูกหินบด. คำว่า ผคฺควํ ได้แก่ พืชจำพวกเถาวัลย์. คำว่า นตฺตมาลํ ได้แก่ ต้นกระพี้จั่น (หรือต้นข่อยเรือ). หิงคุ หิงคุชตุ และหิงคุสิปาฏิกา เป็นจำพวกหิงคุทั้งนั้น. ตกะ ตกปัตติ และตกปัณณิ เป็นจำพวกครั่งทั้งนั้น.

සාමුද්දන්ති සමුද්දතීරෙ වාලුකා විය සන්තිට්ඨති. කාළලොණන්ති පකතිලොණං. සින්ධවන්ති සෙතවණ්ණං පබ්බතෙ උට්ඨහති. උබ්භිදන්ති භූමිතො අඞ්කුරං උට්ඨහති. බිලන්ති දබ්බසම්භාරෙහි සද්ධිං පචිතං, තං රත්තවණ්ණං.

คำว่า สามุทฺทํ ได้แก่ เกลือที่ตั้งอยู่เหมือนทรายที่ชายฝั่งทะเล. คำว่า กาฬโลณํ ได้แก่ เกลือปกติ (ที่ยังไม่ได้ปรุงแต่งจึงมีสีดำ). คำว่า สินฺธวํ ได้แก่ เกลือที่มีสีขาวซึ่งเกิดขึ้นที่ภูเขาสินธุ. คำว่า อุพฺภิทํ ได้แก่ เกลือที่ผุดขึ้นจากดินเหมือนหน่อไม้. คำว่า พิลํ ได้แก่ เกลือที่หุงพร้อมกับเครื่องปรุงต่างๆ เกลือนั้นมีสีแดง.

264-6. කායො වා දුග්ගන්ධොති කස්සචි අස්සාදීනං විය කායගන්ධො හොති, තස්සාපි සිරීසකොසුම්බාදිචුණ්ණානි වා ගන්ධචුණ්ණානි වා සබ්බානි වට්ටන්ති. ඡකණන්ති ගොමයං. රජනනිප්පක්කන්ති රජනකසටං. පාකතිකචුණ්ණම්පි කොට්ටෙත්වා උදකෙන තෙමෙත්වා න්හායිතුං වට්ටති; එතම්පි රජනනිප්පක්කසඞ්ඛෙපමෙව ගච්ඡති.

๒๖๔-๖. คำว่า กาโย วา ทุคฺคนฺโธ ความว่า กายของบางคนมีกลิ่นเหมือนกลิ่นตัวของม้าเป็นต้น, แม้สำหรับภิกษุผู้มีกลิ่นกายเหม็นนั้น ผงไม้ซึก (สิรีสะ) ผงดอกคำ (โกสุมพะ) เป็นต้น หรือผงเครื่องหอมทั้งหมด ย่อมควร. คำว่า ฉกณํ ได้แก่ มูลโค. คำว่า รชนนิปฺปกฺกํ ได้แก่ กากน้ำย้อม. แม้ผงฝาดปกติ (ที่ไม่ได้ต้ม) ก็นำมาตำแล้วชโลมด้วยน้ำเพื่ออาบก็ควร; แม้ผงปกตินี้ ก็จัดเข้าในประเภทกากน้ำย้อมที่ต้มแล้วนั่นเอง.

ආමකමංසඤ්ච [Pg.373] ඛාදි ආමකලොහිතඤ්ච පිවීති න තං භික්ඛු ඛාදි න පිවි, අමනුස්සො ඛාදිත්වා ච පිවිත්වා ච පක්කන්තො, තෙන වුත්තං – ‘‘තස්ස සො අමනුස්සිකාබාධො පටිප්පස්සම්භී’’ති.

คำว่า อามากมํสญฺจ ขาทิ อามากโลหิตญฺจ ปิวิ ความว่า ภิกษุนั้นไม่ได้เคี้ยวกินเนื้อดิบ ไม่ได้ดื่มเลือดดิบนั้น แต่เป็นอมนุษย์ที่เคี้ยวกินและดื่มแล้วหลีกไป. ด้วยเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อาพาธที่เกิดจากอมนุษย์นั้นของภิกษุนั้นระงับแล้ว'.

අඤ්ජනන්ති සබ්බසඞ්ගාහිකවචනමෙතං. කාළඤ්ජනන්ති එකා අඤ්ජනජාති. රසඤ්ජනං නානාසම්භාරෙහි කතං. සොතඤ්ජනන්ති නදීසොතාදීසු උප්පජ්ජනකං අඤ්ජනං. ගෙරුකො නාම සුවණ්ණගෙරුකො. කපල්ලන්ති දීපසිඛතො ගහිතමසි. අඤ්ජනූපපිංසනෙහීති අඤ්ජනෙන සද්ධිං එකතො පිංසිතබ්බෙහි, න හි කිඤ්චි අඤ්ඤනූපපිංසනං න වට්ටති. චන්දනන්ති ලොහිතචන්දනාදිකං යංකිඤ්චි. තගරාදීනි පාකටානි, අඤ්ඤානිපි නීලුප්පලාදීනි වට්ටන්තියෙව.

คำว่า อญฺชนํ นี้เป็นคำที่รวมเอา (ยาหยอดตา) ทั้งหมด. คำว่า กาฬญฺชนํ ได้แก่ ยาหยอดตาชนิดหนึ่ง. ยาหยอดตาที่ทำด้วยเครื่องปรุงต่างๆ ชื่อว่า รสญฺชนํ. คำว่า โสตญฺชนํ ได้แก่ ยาหยอดตาที่เกิดขึ้นในกระแสน้ำเป็นต้น. ที่ชื่อว่า เครุกะ ได้แก่ ดินแดงสีทอง (สุวรรณเครุกะ). คำว่า กปลฺลํ ได้แก่ เขม่าที่ถือเอาจากเปลวไฟประทีป. คำว่า อญฺชนูปปึสเนหิ ความว่า ด้วยยาที่ควรบดรวมเป็นอันเดียวกันกับยาหยอดตา. จริงอยู่ ยาที่ควรบดรวมกับยาหยอดตาชนิดใดชนิดหนึ่งที่ไม่ควรนั้นไม่มี ย่อมควรทั้งนั้น. คำว่า จนฺทนํ ได้แก่ ไม้จันทน์ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีจันทน์แดงเป็นต้น. บทว่า ตคราทีนิ เป็นที่รู้จักกันดี. แม้สิ่งอื่นๆ มีดอกอุบลเขียวเป็นต้น ก็ย่อมควรแน่นอน.

අට්ඨිමයන්ති මනුස්සට්ඨිං ඨපෙත්වා අවසෙසඅට්ඨිමයං. දන්තමයන්ති හත්ථිදන්තාදිසබ්බදන්තමයං. විසාණමයෙපි අකප්පියං නාම නත්ථි, නළමයාදයො එකන්තකප්පියායෙව. සලාකට්ඨානියන්ති යත්ථ සලාකං ඔදහන්ති, තං සුසිරදණ්ඩකං වා ථවිකං වා අනුජානාමීති අත්ථො. අංසබද්ධකොති අඤ්ජනිත්ථවිකාය අංසබද්ධකො. යමකනත්ථුකරණින්ති සමසොතාහි ද්වීහි පනාළිකාහි එකං නත්ථුකරණිං.

คำว่า อฏฺฐิมยํ ความว่า ที่ทำด้วยกระดูกที่เหลือ เว้นกระดูกมนุษย์. คำว่า ทนฺตมยํ ความว่า ที่ทำด้วยงาทั้งหมด มีงาช้างเป็นต้น. แม้ที่ทำด้วยเขาสัตว์ ที่ชื่อว่าไม่ควรนั้นไม่มี. ที่ทำด้วยไม้ไผ่เป็นต้น ย่อมควรโดยส่วนเดียวเท่านั้น. คำว่า สลากฏฺฐานิยํ ความว่า สถานที่สำหรับใส่ไม้ป้ายตา อธิบายว่า ทรงอนุญาตท่อนไม้ที่มีโพรงหรือถุง. คำว่า อํสพทฺธโก ได้แก่ สายสะพายของถุงใส่ยาหยอดตา. คำว่า ยมกนตฺถุกรณึ ได้แก่ เครื่องนัตถุ์อันเดียวที่มีหลอดสองหลอดซึ่งมีกระแสยา (เข้า) เท่าๆ กัน.

267. අනුජානාමි භික්ඛවෙ තෙලපාකන්ති යංකිඤ්චි භෙසජ්ජපක්ඛිත්තං සබ්බං අනුඤ්ඤාතමෙව හොති. අතිපක්ඛිත්තමජ්ජානීති අතිවිය ඛිත්තමජ්ජානි; බහුං මජ්ජං පක්ඛිපිත්වා යොජිතානීති අත්ථො.

๒๖๗. คำว่า อนุชานามิ ภิกฺขเว เตลปากํ ความว่า ยาชนิดใดชนิดหนึ่งที่ใส่ลงไป (ในน้ำมัน) ยาทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันทรงอนุญาตแล้วนั่นเอง. คำว่า อติปกฺขิตฺตมชฺชานิ ความว่า ที่ใส่สุราลงไปมากเกินไป อธิบายว่า ปรุงโดยใส่สุราลงไปมาก.

අඞ්ගවාතොති හත්ථපාදෙ වාතො. සම්භාරසෙදන්ති නානාවිධපණ්ණභඞ්ගසෙදං. මහාසෙදන්ති මහන්තං සෙදං; පොරිසප්පමාණං ආවාටං අඞ්ගාරානං පූරෙත්වා පංසුවාලිකාදීහි පිදහිත්වා තත්ථ නානාවිධානි වාතහරණපණ්ණානි සන්ථරිත්වා තෙලමක්ඛිතෙන ගත්තෙන තත්ථ නිපජ්ජිත්වා සම්පරිවත්තන්තෙන සරීරං සෙදෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. භඞ්ගොදකන්ති නානාපණ්ණභඞ්ගකුථිතං උදකං; තෙහි පණ්ණෙහි ච උදකෙන ච සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා සෙදෙතබ්බො. උදකකොට්ඨකන්ති උදකකොට්ඨෙ චාටිං වා දොණිං වා උණ්හොදකස්ස පූරෙත්වා තත්ථ පවිසිත්වා සෙදකම්මකරණං අනුජානාමීති අත්ථො.

คำว่า อังควาตะ คือ ลมในมือและเท้า. คำว่า สัมภารเสทะ คือ การอบหรือการขับเหงื่อด้วยใบไม้ที่หักเป็นชิ้นๆ หลายชนิด. คำว่า มหาเสทะ คือ การอบหรือการขับเหงื่ออย่างใหญ่ คือ ทรงอนุญาตให้ทำกายให้อบหรือขับเหงื่อ โดยการขุดหลุมขนาดเท่าตัวคนให้เต็มด้วยถ่านเพลิง แล้วกลบด้วยดินและทรายเป็นต้น จากนั้นปูใบไม้ที่แก้ลมได้หลายชนิดลงบนนั้น แล้วนอนลงบนใบไม้ที่ปูนั้นด้วยกายที่ทาด้วยน้ำมัน พลิกตัวไปมา. คำว่า ภังโคทกะ คือ น้ำที่ต้มเดือดด้วยใบไม้ที่หักเป็นชิ้นๆ หลายชนิด พึงอบด้วยการรดน้ำและใบไม้เหล่านั้นซ้ำๆ. คำว่า อุทะกะโกฏฐกะ คือ ทรงอนุญาตให้ทำกรรมคือการอบหรือการขับเหงื่อ โดยการเข้าไปในซุ้มน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำร้อนในหม้อหรือในราง.

පබ්බවාතො [Pg.374] හොතීති පබ්බෙ පබ්බෙ වාතො විජ්ඣති. ලොහිතං මොචෙතුන්ති සත්ථකෙන ලොහිතං මොචෙතුං. පජ්ජං අභිසඞ්ඛරිතුන්ති යෙන ඵාලිතපාදා පාකතිකා හොන්ති; තං නාළිකෙරාදීසු නානාභෙසජ්ජානි පක්ඛිපිත්වා පජ්ජං අභිසඞ්ඛරිතුං; පාදානං සප්පායභෙසජ්ජං පචිතුන්ති අත්ථො. තිලකක්කෙන අත්ථොති පිට්ඨෙහි තිලෙහි අත්ථො. කබළිකන්ති වණමුඛෙ සත්තුපිණ්ඩං පක්ඛිපිතුං. සාසපකුඩ්ඩෙනාති සාසපපිට්ඨෙන. වඩ්ඪමංසන්ති අධිකමංසං ආණි විය උට්ඨහති. ලොණසක්ඛරිකාය ඡින්දිතුන්ති ඛුරෙන ඡින්දිතුං. විකාසිකන්ති තෙලරුන්ධනපිලොතිකං. සබ්බං වණපටිකම්මන්ති යංකිඤ්චි වණපරිකම්මං නාම අත්ථි; සබ්බං අනුජානාමීති අත්ථො.

คำว่า ปัพพวาตะ คือ ลมเสียดแทงตามข้อต่อทุกข้อ. คำว่า โลหิตัง โมเจตุง คือ เพื่อให้เลือดออกด้วยมีดเล็ก. คำว่า ปัชชัง อภิสังขริตุง คือ เพื่อปรุงยาที่ทำให้เท้าที่แตกกลับเป็นปกติ โดยใส่ยาหลายชนิดลงในมะพร้าวเป็นต้น หรือเพื่อปรุงยาที่เหมาะสมสำหรับเท้า. คำว่า ติลกักเกนะ อัตโถ คือ ต้องการงาที่บดแล้ว. คำว่า กพฬิกัง คือ เพื่อใส่ก้อนแป้งลงในปากแผล. คำว่า สาสปะกุฏเฏนะ คือ ด้วยผงเมล็ดผักกาด. คำว่า วัฑฒะมังสะ คือ เนื้อที่งอกเกินออกมาเหมือนลิ่ม. คำว่า โลณะสักขริกายะ ฉินทิตุง คือ เพื่อตัดด้วยมีดโกน. คำว่า วิกาสิกัง คือ ผ้าสำหรับซับน้ำมัน. คำว่า สัพพัง วณปฏิกรรมัง คือ การรักษาแผลใดๆ ที่มีอยู่ทั้งหมด ทรงอนุญาตให้ทำได้ทั้งหมด.

268. සාමං ගහෙත්වාති ඉදං න කෙවලං සප්පදට්ඨස්සෙව, අඤ්ඤස්මිම්පි දට්ඨවිසෙ සති සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං; අඤ්ඤෙසු පන කාරණෙසු පටිග්ගහිතමෙව වට්ටති. කතො න පුන පටිග්ගහෙතබ්බොති සචෙ භූමිප්පත්තො, පටිග්ගහෙතබ්බො; අප්පත්තං පන ගහෙතුං වට්ටති.

๒๖๘. คำว่า สามัง คะเหตวา คือ ยานี้ไม่เพียงแต่ผู้ถูกงูกัดเท่านั้น แม้เมื่อมีพิษจากการถูกกัดอย่างอื่น ก็พึงนำไปบริโภคเองได้ แต่ในกรณีอื่นๆ ยาที่รับประเคนแล้วเท่านั้นจึงควร. คำว่า กโต นะ ปุนะ ปฏิคคะเหตัพโพ คือ หากอุจจาระตกลงถึงพื้นแล้ว ก็ควรรับประเคนได้ แต่อุจจาระที่ยังไม่ถึงพื้นนั้น ควรนำไปเองได้.

269. ඝරදින්නකාබාධොති වසීකරණපානකසමුට්ඨිතරොගො. සීතාලොළින්ති නඞ්ගලෙන කසන්තස්ස ඵාලෙ ලග්ගමත්තිකං උදකෙන ආලොළෙත්වා පායෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

๒๖๙. คำว่า ฆรทินนกาพาธะ คือ โรคที่เกิดจากน้ำยาเสน่ห์ที่ทำให้ตกอยู่ในอำนาจ. คำว่า สีตาโลฬิ คือ ทรงอนุญาตให้ดื่มน้ำที่คนดินเหนียวที่ติดอยู่กับผาลไถของผู้ไถนาด้วยน้ำ.

දුට්ඨගහණිකොති විපන්නගහණිකො; කිච්ඡෙන උච්චාරො නික්ඛමතීති අත්ථො. ආමිසඛාරන්ති සුක්ඛොදනං ඣාපෙත්වා තාය ඡාරිකාය පග්ඝරිතං ඛාරොදකං. මුත්තහරීතකන්ති ගොමුත්තපරිභාවිතං හරීතකං. අභිසන්නකායොති උස්සන්නදොසකායො. අච්ඡකඤ්ජියන්ති තණ්ඩුලොදකමණ්ඩො. අකටයුසන්ති අසිනිද්ධො මුග්ගපචිතපානීයො. කටාකටන්ති සොව ධොතසිනිද්ධො. පටිච්ඡාදනීයෙනාති මංසරසෙන.

คำว่า ทุฏฐะคหณิกะ คือ ผู้มีระบบย่อยอาหารเสีย อุจจาระออกยาก. คำว่า อามิสขาระ คือ น้ำด่างที่ไหลออกมาจากขี้เถ้าข้าวสุกแห้งที่เผาแล้ว. คำว่า มุตตะหรีตกะ คือ สมอที่อบด้วยน้ำมูตรโค. คำว่า อภิสันนกายะ คือ ผู้มีกายที่เต็มไปด้วยโทษ. คำว่า อัจฉะกัญชิยะ คือ น้ำข้าวใส. คำว่า อกะตะยุสะ คือ น้ำต้มถั่วเขียวที่ไม่ได้ปรุงรสให้มัน. คำว่า กะตากะตะ คือ น้ำต้มถั่วเขียวที่ล้างและปรุงรสให้มันนั้นเอง. คำว่า ปฏิฉาทนียะ คือ ด้วยน้ำเนื้อ.

ගුළාදිඅනුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตน้ำอ้อยเป็นต้น

272. සචෙ භික්ඛවෙ පක්කාපි මුග්ගා ජායන්තීති පක්කා මුග්ගා සචෙපි ජායන්ති, යථාසුඛං පරිභුඤ්ජිතබ්බා. පක්කත්තා හි තෙ කප්පියා එව.

๒๗๒. คำว่า สเจ ภิกขเว ปักกาปิ มุคคา ชายันติ คือ หากถั่วเขียวที่สุกแล้วงอกขึ้นมา ก็ควรบริโภคได้ตามสบาย เพราะถั่วเขียวเหล่านั้นสุกแล้ว ย่อมเป็นของที่ควรทั้งนั้น.

274. අන්තොවුත්ථන්ති [Pg.375] අකප්පියකුටියං වුත්ථං. සාමං පක්කන්ති එත්ථ යංකිඤ්චි ආමිසං භික්ඛුනො පචිතුං න වට්ටති. සචෙපිස්ස උණ්හයාගුයා සුලසිපණ්ණානි වා සිඞ්ගිවෙරං වා ලොණං වා පක්ඛිපන්ති, තම්පි චාලෙතුං න වට්ටති, ‘‘යාගුං නිබ්බාපෙමී’’ති පන චාලෙතුං වට්ටති. උත්තණ්ඩුලභත්තං ලභිත්වාපි පිදහිතුං න වට්ටති. සචෙ පන මනුස්සා පිදහිත්වාව දෙන්ති, වට්ටති; ‘‘භත්තං වා මා නිබ්බායතූ’’ති පිදහිතුං වට්ටති. ඛීරතක්කාදීසු පන සකිං කුථිතෙසු අග්ගිං දාතුං වට්ටති, පුනපාකස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා. උක්කපිණ්ඩකාපි ඛාදන්තීති බිළාමූසිකගොධාමඞ්ගුසා ඛාදන්ති. දමකාති විඝාසාදා.

๒๗๔. คำว่า อันโตวุตถัง คือ ของที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่เป็นกัปปิยะ. คำว่า สามัง ปักกัง ในที่นี้ หมายถึง อามิสใดๆ ภิกษุไม่ควรหุงเอง. หากมีผู้ใส่ใบกะเพราหรือขิงหรือเกลือลงในข้าวต้มร้อน ภิกษุไม่ควรคนข้าวต้มนั้น แต่ถ้าคิดว่า "เราจะทำให้ข้าวต้มเย็นลง" ก็ควรคนได้. แม้ได้ข้าวที่ยังไม่สุก ภิกษุก็ไม่ควรปิดบาตร แต่ถ้ามนุษย์ปิดบาตรแล้วถวาย ก็ควร หรือถ้าคิดว่า "อย่าให้ข้าวเย็น" ก็ควรปิดได้. ส่วนนมสดและนมส้มเป็นต้น เมื่อเดือดแล้วครั้งหนึ่ง ก็ควรใส่ไฟได้ เพราะทรงอนุญาตให้หุงซ้ำได้. คำว่า อุกกะปิณฑกาปิ ขาทันติ คือ แมว หนู ตะกวด พังพอน ก็กินได้. คำว่า ทมกา คือ ผู้กินเดน.

276. තතො නීහටන්ති යත්ථ නිමන්තිතා භුඤ්ජන්ති, තතො නීහටං.

๒๗๖. คำว่า ตโต นีหะฏัง คือ ของที่นำออกมาจากสถานที่ที่ได้รับนิมนต์ไปฉัน.

278. වනට්ඨං පොක්ඛරට්ඨන්ති වනෙ චෙව පදුමිනිගච්ඡෙ ච ජාතං. අබීජන්ති තරුණඵලං, යස්ස බීජං න අඞ්කුරං ජනෙති. නිබ්බට්ටබීජන්ති බීජං නිබ්බට්ටෙත්වා අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බකං අම්බපනසාදි.

๒๗๘. คำว่า วนัฏฐัง โปกขรฏฐัง คือ ของที่เกิดในป่าและในกออุบล. คำว่า อพีชัง คือ ผลอ่อนที่เมล็ดไม่งอกเป็นหน่อ. คำว่า นิพพัฏฏะพีชัง คือ ผลไม้ที่ควรบริโภคโดยการเอาเมล็ดออก เช่น มะม่วง ขนุน เป็นต้น.

279. දුරොපයො වණොති දුක්ඛෙන රුහති, දුක්ඛෙන පාකතිකො හොතීති අත්ථො. දුප්පරිහාරං සත්ථන්ති සම්බාධෙ දුක්ඛෙන සත්ථං පරිහරෙය්‍යං. සත්ථකම්මං වා වත්ථිකම්මං වාති යථාපරිච්ඡින්නෙ ඔකාසෙ යෙන කෙනචි සත්ථෙන වා සූචියා වා කණ්ටකෙන වා සත්තිකාය වා පාසාණසක්ඛලිකාය වා නඛෙන වා ඡින්දනං වා ඵාලනං වා විජ්ඣනං වා ලෙඛනං වා න කාතබ්බං; සබ්බඤ්හෙතං සත්ථකම්මමෙව හොති. යෙන කෙනචි පන චම්මෙන වා වත්ථෙන වා වත්ථිපීළනම්පි න කාතබ්බං; සබ්බඤ්හෙතං වත්ථිකම්මමෙව හොති. එත්ථ ච සම්බාධස්ස සාමන්තා ද්වඞ්ගුලාති ඉදං සත්ථකම්මංයෙව සන්ධාය වුත්තං. වත්ථිකම්මං පන සම්බාධෙයෙව පටික්ඛිත්තං. තත්ථ පන ඛාරං ආදාතුං යෙන කෙනචි රජ්ජුකෙන වා බන්ධිතුං වට්ටති. යදි තෙන ඡිජ්ජති, සුච්ඡින්නං. අණ්ඩවුඩ්ඪිරොගෙපි සත්ථකම්මං න වට්ටති, තස්මා අණ්ඩං ඵාලෙත්වා බීජානි උද්ධරිත්වා ‘‘අරොගං කරිස්සාමී’’ති න කත්තබ්බං. අග්ගිතාපනභෙසජ්ජාලිම්පනෙසු පන පටික්ඛෙපො නත්ථි. වච්චමග්ගෙ භෙසජ්ජමක්ඛිතා ආදානවට්ටි වා වෙළුනාළිකා වා වට්ටති, යාය ඛාරකම්මං වා කරොන්ති, තෙලං වා පවෙසෙන්ති.

๒๗๙. คำว่า ทุโรปโย วโณ คือ แผลที่หายยาก กลับเป็นปกติได้ยาก. คำว่า ทุปปริหารัง สัตถัง คือ มีดที่รักษายาก (พึงใช้มีดด้วยความยากลำบากในที่ลับ). คำว่า สัตถกรรม หรือ วัตถิกรรม คือ ในบริเวณที่กำหนดไว้ ไม่ควรทำการตัด ผ่า เจาะ หรือขูดด้วยมีด เข็ม หนาม หอกเล็ก หินกรวด หรือเล็บใดๆ เพราะทั้งหมดนี้เป็นสัตถกรรม (การผ่าตัด). ส่วนการบีบกระเพาะปัสสาวะด้วยหนังหรือผ้าใดๆ ก็ไม่ควรทำ เพราะทั้งหมดนี้เป็นวัตถิกรรม (การบีบกระเพาะปัสสาวะ). และในที่นี้ คำว่า "สององคุลีรอบที่ลับ" นี้กล่าวโดยมุ่งหมายถึงสัตถกรรมเท่านั้น. ส่วนวัตถิกรรมนั้น ห้ามไว้เฉพาะในที่ลับเท่านั้น. แต่ในที่นั้น ควรนำน้ำด่างหรือผูกด้วยเชือกเล็กใดๆ ได้ หากสิ่งนั้นขาดออกด้วยการกระทำนั้น ก็ถือว่าขาดดีแล้ว. แม้ในโรคอัณฑะโต ก็ไม่ควรทำสัตถกรรม ดังนั้น ไม่ควรผ่าอัณฑะแล้วนำลูกอัณฑะออกโดยคิดว่า "เราจะทำให้หายโรค". แต่ในการประคบด้วยไฟและการทายา ไม่มีข้อห้าม. ในทวารหนัก ยาที่ทาแล้ว หรือผ้าพันแผลที่ใส่เข้าไป หรือกระบอกไม้ไผ่ที่ใช้ทำขารกรรม (การสวนด้วยน้ำด่าง) หรือใส่น้ำมันเข้าไป ก็ควร.

280. පවත්තමංසන්ති [Pg.376] මතස්ස මංසං. මාඝාතොති තං දිවසං න ලබ්භා කෙනචි කිඤ්චි ජීවිතා වොරොපෙතුං. පොත්ථනිකන්ති මංසච්ඡෙදනසත්ථකං වුච්චති. කිම්පිමායාති කිම්පි ඉමාය. න භගවා උස්සහතීති න භගවා සක්කොති. යත්‍ර හි නාමාති යස්මා නාම. පටිවෙක්ඛීති වීමංසි; පටිපුච්ඡීති වුත්තං හොති. අප්පටිවෙක්ඛිත්වාති අප්පටිපුච්ඡිත්වා. සචෙ පන අසුකමංසන්ති ජානාති, පටිපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, අජානන්තෙන පන පුච්ඡිත්වාව ඛාදිතබ්බං.

๒๘๐. คำว่า “ปวัตตมังสะ” หมายถึง เนื้อของสัตว์ที่ตายแล้ว คำว่า “มาฆาโต” หมายถึง ในวันนั้น ใครๆ ก็ไม่สามารถจะปลงชีวิตสัตว์อะไรๆ ได้ คำว่า “โพตถนิกา” หมายถึง มีดสำหรับเฉือนเนื้อ คำว่า “กิมปิมายาติ” หมายถึง อะไรก็ดี ด้วยสุปปิยานี้ คำว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงสามารถ” หมายถึง พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงสามารถ คำว่า “ยตฺร หิ นาม” หมายถึง เพราะว่า (สิ่งนี้) จักมีได้ คำว่า “ปฏิเวกขี” หมายถึง ทรงพิจารณาแล้ว หรือทรงถามกลับแล้ว ดังนี้ คำว่า “อัปปฏิเวกขิตวา” หมายถึง ไม่ถามแล้ว หากภิกษุรู้ว่า “เนื้อชื่อโน้น” ดังนี้ กิจคือการถามกลับก็ไม่มี แต่ภิกษุผู้ไม่รู้พึงถามแล้วจึงเคี้ยวกิน

හත්ථිමංසාදිපටික්ඛෙපකථා

เรื่องว่าด้วยการห้ามเนื้อช้างเป็นต้น

281. සුනඛමංසන්ති එත්ථ අරඤ්ඤකොකා නාම සුනඛසදිසා හොන්ති, තෙසං මංසං වට්ටති. යො පන ගාමසුනඛියා වා කොකෙන කොකසුනඛියා වා ගාමසුනඛෙන සංයොගා උප්පන්නො, තස්ස මංසං න වට්ටති, සො හි උභයං භජතීති. අහිමංසන්ති කස්සචි අපාදකස්ස දීඝජාතිකස්ස මංසං න වට්ටති. සීහමංසාදීනි පාකටානෙව.

๒๘๑. คำว่า “สุนัขมังสะ” ในที่นี้ หมาป่าทั้งหลายชื่อว่าเหมือนกับสุนัขบ้าน เนื้อของหมาป่าเหล่านั้นย่อมควร แต่เนื้อของสุนัขลูกผสมที่เกิดจากการร่วมกันระหว่างหมาบ้านตัวเมียกับหมาป่า หรือหมาป่าตัวเมียกับหมาบ้าน ไม่ควร เพราะสุนัขลูกผสมนั้นย่อมเข้าถึงทั้งสองฝ่าย คำว่า “อหิมังสะ” หมายถึง เนื้อของสัตว์ไม่มีเท้ามีชาติยาวคืองูตัวใดตัวหนึ่งไม่ควร เนื้อสิงโตเป็นต้นย่อมเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว

එත්ථ ච මනුස්සමංසං සජාතිතාය පටික්ඛිත්තං, හත්ථිඅස්සමංසං රාජඞ්ගතාය, සුනඛමංසඤ්ච අහිමංසඤ්ච පටිකූලතාය, සීහමංසාදීනි පඤ්ච අත්තනො අනුපද්දවත්ථායාති. ඉමෙසං මනුස්සාදීනං දසන්නං මංසම්පි අට්ඨිපි ලොහිතම්පි චම්මම්පි ලොමම්පි සබ්බං න වට්ටති, යංකිඤ්චි ඤත්වා වා අඤත්වා වා ඛාදන්තස්ස ආපත්තියෙව. යදා ජානාති, තදා දෙසෙතබ්බා. ‘‘අපුච්ඡිත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති ගණ්හතො පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, ‘‘පුච්ඡිත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති ගණ්හතො අනාපත්ති. උද්දිස්ස කතං පන ජානිත්වා ඛාදන්තස්සෙව ආපත්ති, පච්ඡා ජානන්තො ආපත්තියා න කාරෙතබ්බොති.

และในเนื้อสิบชนิดนี้ เนื้อคนถูกห้ามเพราะความเป็นผู้มีชาติเสมอกัน เนื้อช้างและเนื้อม้าถูกห้ามเพราะความเป็นอวัยวะของพระราชา เนื้อสุนัขและเนื้องูถูกห้ามเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ เนื้อสิงโตเป็นต้นห้าชนิดถูกห้ามเพื่อประโยชน์คือความเป็นผู้ไม่มีภัย ดังนี้ เนื้อ กระดูก เลือด หนัง ขน ทั้งหมดของสัตว์สิบชนิดมีคนเป็นต้นเหล่านี้ไม่ควร ภิกษุผู้เคี้ยวกินสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไม่ว่าจะรู้หรือไม่รู้ ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น เมื่อใดรู้ เมื่อนั้นพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับโดยคิดว่า “เราจักเคี้ยวกินโดยไม่ถาม” ย่อมเป็นทุกกฏในขณะรับ ภิกษุผู้รับโดยคิดว่า “เราจักเคี้ยวกินโดยถามแล้ว” ย่อมไม่มีอาบัติ แต่เนื้อที่ทำโดยเจาะจง ภิกษุผู้เคี้ยวกินโดยรู้แล้วเท่านั้นย่อมเป็นอาบัติ ภิกษุผู้รู้ในภายหลังไม่พึงถูกปรับอาบัติ ดังนี้

යාගුමධුගොළකාදිකථා

เรื่องว่าด้วยข้าวต้มและก้อนน้ำผึ้งเป็นต้น

282. එකත්තකොති එකකො, නත්ථි මෙ දුතියොති අත්ථො. පහූතං යාගුඤ්ච මධුගොළකඤ්ච පටියාදාපෙත්වාති සො කිර සතසහස්සං වයං කත්වා පටියාදාපෙසි. අනුමොදනාගාථාපරියොසානෙ ‘‘පත්ථයතං ඉච්ඡත’’න්ති පදානං ‘‘අලමෙව දාතු’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. සචෙ පන ‘‘පත්ථයතා ඉච්ඡතා’’ති පාඨො අත්ථි, සොයෙව ගහෙතබ්බො.

๒๘๒. คำว่า “เอกัตตโก” หมายถึง คนเดียว ไม่มีคนที่สองของเรา ดังนี้ คำว่า “ให้จัดเตรียมข้าวต้มและก้อนน้ำผึ้งเป็นอันมาก” หมายถึง พราหมณ์นั้นได้จัดเตรียมโดยใช้จ่ายไปแสนหนึ่ง ในที่สุดแห่งคาถาอนุโมทนา บทว่า “ผู้ปรารถนา ผู้ต้องการ” ย่อมประกอบกับบทว่า “ควรเพื่อจะให้” หากมีบาลีว่า “ปัตถยตา อิจฉตา” บาลีนั้นเท่านั้นพึงถือเอา

283. භොජ්ජයාගුන්ති යා පවාරණං ජනෙති. යදග්ගෙනාති යං ආදිං කත්වා. සග්ගා තෙ ආරද්ධාති සග්ගනිබ්බත්තකපුඤ්ඤං උපචිතන්ති අත්ථො. යථාධම්මො [Pg.377] කාරෙතබ්බොති පරම්පරභොජනෙන කාරෙතබ්බො, භොජ්ජයාගුයා හි පවාරණා හොතීති.

๒๘๓. คำว่า “โภชชยาคุ” หมายถึง ข้าวต้มใดที่ทำให้เกิดการปวารณา คำว่า “ยทัคเคน” หมายถึง ตั้งแต่กาลใดเป็นต้นไป คำว่า “สวรรค์ของท่านทั้งหลายได้เริ่มแล้ว” หมายถึง บุญอันอาจให้เกิดในสวรรค์ได้สั่งสมแล้ว ดังนี้ คำว่า “พึงให้กระทำตามธรรม” หมายถึง พึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ เพราะเหตุไรจึงพึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ เพราะว่าการปวารณาย่อมมีเพราะข้าวต้มอันเป็นโภชนะ เพราะเหตุนั้นพึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ

284. නාහං තං කච්චානාති තස්මිං කිර අවසිට්ඨගුළෙ දෙවතා සුඛුමොජං පක්ඛිපිංසු, සා අඤ්ඤෙසං පරිණාමං න ගච්ඡති, තස්මා එවමාහ. ගිලානස්ස ගුළන්ති තථාරූපෙන බ්‍යාධිනා ගිලානස්ස පච්ඡාභත්තං ගුළං අනුජානාමීති අත්ථො.

๒๘๔. คำว่า “นาหัง ตัง กัจจานะ” หมายถึง เพราะว่าเทวดาทั้งหลายได้ใส่โอชะทิพย์อันละเอียดไว้ในก้อนน้ำอ้อยที่เหลืออยู่นั้น โอชะทิพย์นั้นย่อมไม่ย่อยในกายของผู้อื่นทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ คำว่า “น้ำอ้อยสำหรับคนไข้” หมายถึง เราอนุญาตน้ำอ้อย น้ำอ้อยงบแก่ผู้ไม่สบายด้วยอาพาธที่มีสภาพเช่นนั้นในเวลาบ่าย ดังนี้

පාටලිගාමවත්ථුකථා

เรื่องว่าด้วยบ้านปาฏลิคาม

285. සබ්බසන්ථරින්ති යථා සබ්බං සන්ථතං හොති, එවං.

๒๘๕. คำว่า “สัพพสันถริ” หมายถึง โดยอาการใดที่ปูลาดแล้วทั้งหมดสิ้นเชิงชื่อว่าอันปูลาดแล้ว โดยอาการนี้

286. සුනිධවස්සකාරාති සුනිධො ච වස්සකාරො ච ද්වෙ බ්‍රාහ්මණා මගධරඤ්ඤො මහාමත්තා මහාමච්චා. වජ්ජීනං පටිබාහායාති වජ්ජිරාජකුලානං ආයමුඛපච්ඡින්දනත්ථං. වත්ථූනීති ඝරවත්ථූනි. චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුන්ති තා කිර දෙවතා වත්ථුවිජ්ජාපාඨකානං සරීරෙ අධිමුච්චිත්වා එවං චිත්තානි නාමෙන්ති. කස්මා? අම්හාකං යථානුරූපං සක්කාරං කරිස්සන්තීති අත්ථො. තාවතිංසෙහීති ලොකෙ කිර සක්කං දෙවරාජානං විස්සකම්මඤ්ච උපාදාය තාවතිංසා පණ්ඩිතාති සද්දො අබ්භුග්ගතො, තෙනෙවාහ තාවතිංසෙහීති, තාවතිංසෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා විය මාපෙන්තීති අත්ථො. යාවතා අරියං ආයතනන්ති යත්තකං අරියමනුස්සානං ඔසරණට්ඨානං නාම අත්ථි. යාවතා වණිප්පථොති යත්තකං වාණිජානං ආභතභණ්ඩස්ස රාසිවසෙනෙව කයවික්කයට්ඨානං නාම අත්ථි. ඉදං අග්ගනගරන්ති තෙසං අරියායතනවණිප්පථානං ඉදං අග්ගනගරං භවිස්සති. පුටභෙදනන්ති පුටභෙදනට්ඨානං මොචනට්ඨානන්ති වුත්තං හොති. අග්ගිතො වාතිආදීසු සමුච්චයත්ථො වා සද්දො. තත්‍ර හි එකස්ස කොට්ඨාසස්ස අග්ගිතො, එකස්ස උදකතො, එකස්ස අබ්භන්තරතො, අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදා අන්තරායො භවිස්සති. උළුම්පන්ති පාරගමනත්ථාය ආණියො ආකොටෙත්වා කතං. කුල්ලන්ති වල්ලිආදීහි බන්ධිත්වා කතං.

๒๘๖. คำว่า “สุนิธวัสสการะ” หมายถึง สุนิธและวัสสการะเป็นพราหมณ์มหาอำมาตย์สองคนของพระราชาแห่งมคธ คำว่า “เพื่อขัดขวางวัชชี” หมายถึง เพื่อประโยชน์คือการตัดปากทางแห่งภาษีอากรที่เข้ามาของราชสกุลวัชชีทั้งหลาย คำว่า “วัตถุ” หมายถึง ที่ตั้งบ้านเรือน คำว่า “จิตทั้งหลายย่อมน้อมไปเพื่อสร้างที่อยู่” หมายถึง เทวดาเหล่านั้นเข้าสิงในกายของอาจารย์ผู้ท่องคัมภีร์วัตถุวิชชาแล้วย่อมน้อมจิตไปดังนี้ เพราะเหตุไรจึงน้อมไป เพราะคิดว่า “จักกระทำการบูชาตามสมควรแก่เราทั้งหลาย” ดังนี้ คำว่า “โดยเทวดาชั้นดาวดึงส์” หมายถึง ในโลก เสียงเลื่องลือได้ฟุ้งขึ้นแล้วว่า “เทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลายเป็นบัณฑิต” โดยอาศัยท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทวดาและวิสสุกรรมเทพบุตร เพราะเหตุนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “โดยเทวดาชั้นดาวดึงส์” หมายถึง ราวกะว่าสร้างโดยปรึกษาพร้อมด้วยเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลาย คำว่า “เพียงใดเป็นอริยสถาน” หมายถึง มีประมาณเท่าใดเป็นที่มาถึงของมนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในอริยประเทศ คำว่า “เพียงใดเป็นทางค้าขาย” หมายถึง มีประมาณเท่าใดเป็นที่ซื้อที่ขายด้วยอำนาจแห่งกองสินค้าที่พ่อค้าทั้งหลายนำมาเท่านั้น คำว่า “เมืองนี้เป็นเมืองเอก” หมายถึง เมืองปาฏลีบุตรนี้จักเป็นเมืองอันสูงสุดในบรรดาอริยสถานและทางค้าขายเหล่านั้น คำว่า “ปุฏเภทนะ” หมายถึง ที่ทำลายห่อสินค้า ที่แก้ห่อสินค้า ดังนี้ ในบาลีว่า “อัคคิโต วา” เป็นต้น บทว่า “วา” มีอรรถว่าสมุจจัย ขยายความอีกว่า ในเมืองปาฏลีบุตรนั้น อันตรายจักมีเพราะไฟในส่วนหนึ่ง เพราะน้ำในส่วนหนึ่ง เพราะการแตกแยกกันเองจากภายในในส่วนหนึ่ง คำว่า “อุลุมปะ” หมายถึง แพไม้จริงที่ทำโดยตอกหมุดเพื่อประโยชน์คือการไปถึงฝั่งโน้น คำว่า “กุลละ” หมายถึง แพไม้ไผ่ที่ทำโดยผูกด้วยเถาวัลย์เป็นต้น

අණ්ණවන්ති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන යොජනමත්තං ගම්භීරස්ස ච පුථුල්ලස්ස ච උදකට්ඨානස්සෙතං අධිවචනං. සරන්ති ඉධ නදී අධිප්පෙතා. ඉදං වුත්තං හොති – යෙ [Pg.378] ගම්භීරං විත්ථතං තණ්හාසරං තරන්ති, තෙ අරියමග්ගසඞ්ඛාතං සෙතුං කත්වාන විසජ්ජ පල්ලලානි අනාමසිත්වාව උදකභරිතානි නින්නට්ඨානානි; අයං පන ඉදං අප්පමත්තකං උදකං උත්තරිතුකාමොපි කුල්ලඤ්හි පරිජනො බන්ධති, බුද්ධා පන බුද්ධසාවකා ච විනා එව කුල්ලෙන තිණ්ණා මෙධාවිනො ජනාති.

คำว่า “อรรณวะ” นี้เป็นชื่อของที่ตั้งแห่งน้ำอันลึกและกว้างขวางมีประมาณหนึ่งโยชน์โดยกำหนดอย่างยิ่ง ในคำว่า “สรํ” นี้ ประสงค์เอาแม่น้ำ อรรถนี้มีว่า — อริยบุคคลทั้งหลายเหล่าใดข้ามห้วงน้ำคือตัณหาอันลึกและกว้างขวาง อริยบุคคลเหล่านั้นกระทำสะพานคืออริยมรรคแล้ว ละหล่มโคลนทั้งหลาย ไม่แตะต้องที่ลุ่มทั้งหลายอันเต็มด้วยน้ำแล้วเท่านั้นย่อมข้าม แต่หมู่ชนนี้แม้ใคร่จะข้ามห้วงน้ำนี้อันมีประมาณน้อย ก็ยังต้องผูกแพไม้ไผ่ แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายและพระสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีปัญญาย่อมข้ามโดยปราศจากแพไม้ไผ่เท่านั้น ดังนี้

287. අනනුබොධාති අබුජ්ඣනෙන. සන්ධාවිතන්ති භවතො භවං ගමනවසෙන සන්ධාවිතං. සංසරිතන්ති පුනප්පුනං ගමනවසෙන සංසරිතං. මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති මයා ච තුම්හෙහි ච. අථ වා සන්ධාවිතං සංසරිතන්ති සන්ධාවනං සංසරණං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච අහොසීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සංසිතන්ති සංසරිතං. භවනෙත්ති සමූහතාති භවතො භවගමනා සන්ධාවනා තණ්හාරජ්ජු සුට්ඨු හතා ඡින්නා අප්පවත්තිකතා.

๒๘๗. คำว่า "อนนุปโพธะ" หมายถึง เพราะไม่รู้. คำว่า "สันทาวิตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการแห่งการไปจากภพหนึ่งสู่ภพหนึ่ง. คำว่า "สังสาริตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการแห่งการไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า "ของฉันและของท่านทั้งหลาย" หมายถึง โดยฉันและโดยท่านทั้งหลาย. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทว่า "สันทาวิตัง สังสาริตัง" นี้ว่า "การท่องเที่ยวไปและการเวียนว่ายตายเกิดได้มีแล้วแก่ฉันและแก่ท่านทั้งหลาย" ดังนี้. คำว่า "สังสีตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้ว. คำว่า "ภวเนตติสมูหตา" หมายถึง ตัณหาอันเป็นเครื่องนำไปสู่ภพ อันเป็นเครื่องท่องเที่ยวไปจากการไปสู่ภพหนึ่งสู่ภพหนึ่ง ได้ถูกทำลายแล้วอย่างดี ได้ถูกตัดขาดแล้ว ได้ถูกทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก.

289. නීලාති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහකං. නීලවණ්ණාතිආදි තස්සෙව විභාගදස්සනත්ථං. තත්ථ න තෙසං පකතිවණ්ණා නීලා, නීලවිලෙපනානං විචිත්තතාවසෙනෙතං වුත්තං. පටිවට්ටෙසීති පහාරෙසි. සාහාරං දජ්ජෙය්‍යාථාති සජනපදං දදෙය්‍යාථ. අඞ්ගුලිං ඵොටෙසුන්ති අඞ්ගුලිං චාලෙසුං. අම්බකායාති ඉත්ථිකාය. ඔලොකෙථාති පස්සථ. අපලොකෙථාති පුනප්පුනං පස්සථ. උපසංහරථාති උපනෙථ. ඉමං ලිච්ඡවිපරිසං තුම්හාකං චිත්තෙන තාවතිංසපරිසං හරථ, තාවතිංසස්ස සමකං කත්වා පස්සථාති අත්ථො.

๒๘๙. คำว่า "นีลา" นี้เป็นคำที่รวมสีเขียวครามทั้งหมด. บทว่า "นีลวณฺณา" เป็นต้น มีเพื่อแสดงการจำแนกสีเขียวครามนั้นเอง. ในคำว่า "นีลา นีลวณฺณา" เป็นต้นนั้น สีผิวธรรมชาติของเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นไม่ใช่สีเขียวคราม แต่ที่กล่าวอย่างนี้เพราะความวิจิตรของเครื่องลูบไล้สีเขียวคราม. คำว่า "ปฏิวัตเตสิ" หมายถึง ได้กระทบแล้ว. คำว่า "สาหารัง ทัชเชยยาถะ" หมายถึง แม้ท่านทั้งหลายจะพึงให้เมืองเวสาลีพร้อมด้วยชนบท. คำว่า "องฺคุลิมฺ โผเฏสุง" หมายถึง ได้ดีดนิ้วแล้ว. คำว่า "อัมพกายา" หมายถึง หญิงสาว. คำว่า "โอโลเกถะ" หมายถึง จงดู. คำว่า "อปโลเกถะ" หมายถึง จงดูซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า "อุปสังหรถะ" หมายถึง จงนำมา. อรรถว่า "ท่านทั้งหลายจงนำบริษัทเจ้าลิจฉวีนี้มาเปรียบกับบริษัทแห่งเทพชั้นดาวดึงส์ด้วยใจของท่านทั้งหลาย จงดูโดยทำให้เท่าเทียมกับบริษัทแห่งเทพชั้นดาวดึงส์" ดังนี้.

සීහසෙනාපතිවත්ථුආදිකථා

เรื่องสิงหเสนาบดีเป็นต้น

290. ධම්මස්ස ච අනුධම්මං බ්‍යාකරොන්තීති භගවතා වුත්තකාරණස්ස අනුකාරණං කථෙන්ති. සහධම්මිකො වාදානුවාදොති අපරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වා තුම්හාකං වාදො විඤ්ඤුගරහිතබ්බං කාරණං කොචි අප්පමත්තකොපි කිං න ආගච්ඡති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘කිං සබ්බකාරෙනාපි තුම්හාකං වාදෙ ගාරය්හකාරණං නත්ථී’’ති. අනබ්භක්ඛාතුකාමාති අභිභවිත්වා න ආචික්ඛිතුකාමා.

๒๙๐. คำว่า "ย่อมแสดงธรรมและอนุธรรม" หมายถึง ย่อมกล่าวเหตุที่สมควรแก่เหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. คำว่า "วาทานุวาทะอันเป็นสัทธรรม" หมายถึง วาทะของท่านทั้งหลายที่ประกอบด้วยเหตุผล โดยเหตุที่ผู้อื่นกล่าวไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่วิญญูชนพึงติเตียนแม้เพียงเล็กน้อยเลยหรือ? อรรถนี้กล่าวไว้ว่า "ในวาทะของท่านทั้งหลายไม่มีเหตุที่พึงติเตียนโดยประการทั้งปวงเลยหรือ?" ดังนี้. คำว่า "อนัพภักขาตุกามา" หมายถึง ไม่ประสงค์จะกล่าวทับถมหรือกล่าวตู่.

293. අනුවිච්චකාරන්ති අනුවිදිත්වා චින්තෙත්වා තුලයිත්වා කාතබ්බං කරොහීති වුත්තං හොති. ඤාතමනුස්සානන්ති ලොකෙ පාකටානං. සාධු හොතීති [Pg.379] සුන්දරං හොති. පටාකං පරිහරෙය්‍යුන්ති පටාකං උක්ඛිපිත්වා නගරෙ ඝොසන්තා ආහිණ්ඩෙය්‍යුං. කස්මා? ‘‘එවං නො අම්හාකං මහන්තභාවො භවිස්සතී’’ති. ඔපානභූතන්ති පටියත්තඋදපානො විය ඨිතං. කුලන්ති නිවෙසනං. දාතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාසීති මා ඉමෙසං දෙය්‍යධම්මං උපච්ඡින්දිත්ථ, සම්පත්තානඤ්හි දාතබ්බමෙවාති ඔවදති. ඔකාරොති අවකාරො ලාමකභාවො. සාමුක්කංසිකාති අත්තනායෙව උද්ධරිත්වා ගහිතා; අසාධාරණං අඤ්ඤෙසන්ති අත්ථො. උද්දිස්ස කතන්ති උද්දිසිත්වා කතං.

๒๙๓. คำว่า "อนุวิจจการัง" หมายถึง "จงทำกิจที่ควรทำโดยรู้โดยชอบ โดยพิจารณา โดยเปรียบเทียบ" ดังนี้. คำว่า "ญาตมนุสสานัง" หมายถึง ของบุคคลผู้เป็นที่รู้จักในโลก. คำว่า "สาธุ โหติ" หมายถึง ย่อมดี. คำว่า "ปฏากัง ปริหเรยยุง" หมายถึง พึงยกธงขึ้นประกาศไปทั่วเมือง. เพราะเหตุใด? เพราะ "ความยิ่งใหญ่ของเราจักมีด้วยประการฉะนี้" ดังนี้ จึงพึงเที่ยวไป. คำว่า "โอปานภูตัง" หมายถึง ตั้งอยู่เหมือนบ่อน้ำที่จัดเตรียมไว้แล้ว. คำว่า "กุลัง" หมายถึง เรือน. คำว่า "ทาตัพพัง มัญเญยยาสิ" หมายถึง "ท่านอย่าตัดรอนไทยธรรมแก่พวกนิครนถ์เหล่านี้เลย เพราะสิ่งที่ควรให้แก่ผู้มาถึงแล้ว ก็ควรให้แท้ๆ" ดังนี้ พระองค์ทรงโอวาท. คำว่า "โอกาโร" หมายถึง ความต่ำทราม ความเลวทราม. คำว่า "สามุกกังสิกา" หมายถึง ที่ทรงยกขึ้นและทรงถือเอาเอง; อรรถว่า ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. คำว่า "อุททิสสะ กตัง" หมายถึง ที่ทำโดยเจาะจง.

294. පටිච්චකම්මන්ති අත්තානං පටිච්ච කතන්ති අත්ථො. අථ වා පටිච්චකම්මන්ති නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං, තං පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසම්පි පටිච්චකම්මන්ති වුත්තං. යො හි එවරූපං මංසං පරිභුඤ්ජති, සොපි තස්ස කම්මස්ස දායාදො හොති, වධකස්ස විය තස්සාපි පාණඝාතකම්මං හොතීති අධිප්පායො. ජිරිදන්තිති ජිරන්ති අබ්භාචික්ඛන්තා න ජිරන්ති, අබ්භක්ඛානස්ස අන්තං න ගච්ඡන්තීති අත්ථො. තිකොටිපරිසුද්ධකථා සඞ්ඝභෙදසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තා.

๒๙๔. คำว่า "ปฏิปัจจกรรม" หมายถึง อรรถว่า "ที่ทำโดยอาศัยตน". อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ปฏิปัจจกรรม" นี้เป็นชื่อของกรรมที่ได้มาด้วยนิมิต. เพราะกรรมที่ทำโดยเจาะจงตนหรือกรรมที่ได้มาด้วยนิมิตมีอยู่ในเนื้อนี้ เนื้อนั้นจึงชื่อว่า "ปฏิปัจจกรรม". เพราะบุคคลใดบริโภคเนื้อเช่นนั้น บุคคลนั้นก็เป็นทายาทของกรรมนั้นด้วย, อรรถว่า กรรมฆ่าสัตว์ย่อมมีแก่ผู้บริโภคนั้นเหมือนแก่ผู้ฆ่า (นี่เป็นความประสงค์ของพวกนิครนถ์). คำว่า "ชิริทันติ" หมายถึง ย่อมเสื่อมไป. อรรถว่า เมื่อพวกเขากล่าวตู่ ย่อมไม่เสื่อมไป (คือไม่จบสิ้น) ย่อมไม่ถึงที่สุดแห่งการกล่าวตู่. เรื่องไตรโกฏิปาริสุทธิได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์.

කප්පියභූමිඅනුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตที่ดินที่ควร

295. සකටපරිවට්ටන්ති සකටෙහි පරික්ඛෙපං විය කත්වා අච්ඡන්ති. පච්චන්තිමන්ති අභිලාපමත්තමෙතං ‘‘යං සඞ්ඝො ආකඞ්ඛතී’’ති වුත්තත්තා පන ධුරවිහාරොපි සම්මන්නිතුං වට්ටති, කම්මවාචං අවත්වා අපලොකනෙනාපි වට්ටතියෙව. කාකොරවසද්දන්ති තත්ථ තත්ථ පවිට්ඨානං ආමිසඛාදනත්ථාය අනුප්පගෙයෙව සන්නිපතිතානං කාකානං ඔරවසද්දං. යසොජො නාම කපිලසුත්තපරියොසානෙ පබ්බජිතානං පඤ්චන්නං සතානං අග්ගපුරිසො.

๒๙๕. คำว่า "สกฏปริวัตตัง" หมายถึง ย่อมอยู่โดยทำเหมือนถูกล้อมรอบด้วยเกวียน. คำว่า "ปัจจันติมัง" นี้เป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น. แต่เพราะตรัสไว้ว่า "สิ่งที่สงฆ์ประสงค์" แม้พระวิหารหลักก็ควรสมมติได้, แม้ไม่สวดกรรมวาจาก็ควรสมมติด้วยการบอกเล่า (อปโลกนะ) ได้. คำว่า "กากโอรวสัททัง" หมายถึง เสียงร้องระงมของกาที่มารวมตัวกันแต่เช้าตรู่เพื่อกินเหยื่อที่เข้าไปในที่นั้นๆ. พระยโสชะเป็นหัวหน้าของบุรุษ ๕๐๐ คนที่บวชในตอนจบกปิลสูตร.

උස්සාවනන්තිකන්තිආදීසු උස්සාවනන්තිකා තාව එවං කත්තබ්බා. යො ථම්භානං වා උපරි භිත්තිපාදෙ වා නිඛනිත්වා විහාරො කරියති, තස්ස හෙට්ඨා ථම්භපටිච්ඡකා පාසාණා භූමිගතිකා එව. පඨමථම්භං පන පඨමභිත්තිපාදං වා පතිට්ඨාපෙන්තෙහි බහූහි සම්පරිවාරෙත්වා ‘‘කප්පියකුටිං කරොම, කප්පියකුටිං කරොමා’’ති වාචං නිච්ඡාරෙන්තෙහි මනුස්සෙසු උක්ඛිපිත්වා පතිට්ඨාපෙන්තෙසු ආමසිත්වා වා සයං උක්ඛිපිත්වා වා ථම්භෙ වා භිත්තිපාදො වා පතිට්ඨාපෙතබ්බො. කුරුන්දිමහාපච්චරීසු පන ‘‘කප්පියකුටි කප්පියකුටී’’ති වත්වා පතිට්ඨාපෙතබ්බන්ති වුත්තං. අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘සඞ්ඝස්ස කප්පියකුටිං අධිට්ඨාමී’’ති වුත්තං. තං පන අවත්වාපි අට්ඨකථාසු වුත්තනයෙන වුත්තෙ [Pg.380] දොසො නත්ථි. ඉදං පනෙත්ථ සාධාරණලක්ඛණං, ථම්භපතිට්ඨානඤ්ච වචනපරියොසානඤ්ච සමකාලං වට්ටති. සචෙ හි අනිට්ඨිතෙ වචනෙ ථම්භො පතිට්ඨාති, අප්පතිට්ඨිතෙ වා තස්මිං වචනං නිට්ඨාති, අකතා හොති කප්පියකුටි. තෙනෙව මහාපච්චරියං වුත්තං – ‘‘බහූහි සම්පරිවාරෙත්වා වත්තබ්බං, අවස්සඤ්හි එත්ථ එකස්සපි වචනනිට්ඨානඤ්ච ථම්භපතිට්ඨානඤ්ච එකතො භවිස්සතී’’ති.

ในบรรดาบทว่า อุสสาวนันติกา เป็นต้นนั้น กุฏิชื่ออุสสาวนันติกา พึงทำอย่างนี้. วิหารใดที่สร้างขึ้นโดยการฝังเสาหรือฐานผนังลงไป หินรองรับเสาที่อยู่ใต้เสานั้นย่อมมีสภาวะเหมือนพื้นดิน. เมื่อจะตั้งเสาแรกหรือฐานผนังแรก ภิกษุจำนวนมากพึงแวดล้อมแล้วเปล่งวาจาว่า 'เราทำกัปปิยกุฏิ เราทำกัปปิยกุฏิ' เมื่อพวกมนุษย์ (ช่าง) ยกขึ้นตั้ง ภิกษุทั้งหลายพึงลูบคลำหรือยกขึ้นเองแล้วตั้งเสาหรือฐานผนังนั้น. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า พึงกล่าวว่า 'กัปปิยกุฏิ กัปปิยกุฏิ' แล้วจึงตั้ง. ในอรรถกถาอันธกะกล่าวไว้ว่า 'ข้าพเจ้าอธิษฐานกัปปิยกุฏิเพื่อสงฆ์'. อนึ่ง แม้ไม่กล่าวคำนั้น แต่กล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (เก่า) ก็ไม่มีโทษ. ลักษณะทั่วไปในเรื่องนี้คือ การตั้งเสาและการจบคำพูดพึงเป็นเวลาเดียวกัน. เพราะหากเสาตั้งลงในขณะที่คำพูดยังไม่จบ หรือคำพูดจบลงในขณะที่เสายังไม่ตั้ง กัปปิยกุฏิย่อมชื่อว่ายังไม่ได้ทำ. ด้วยเหตุนั้น ในมหาปัจจรีจึงกล่าวไว้ว่า 'พึงกล่าวโดยมีภิกษุจำนวนมากแวดล้อม เพราะในเรื่องนี้ การจบคำพูดและการตั้งเสาของภิกษุแม้รูปเดียวก็จักเป็นไปพร้อมกันแน่นอน'.

ඉට්ඨකසිලාමත්තිකාකුට්ටිකාසු පන කුටීසු හෙට්ඨා චයං බන්ධිත්වා වා අබන්ධිත්වා වා කරොන්තු, යතො පට්ඨාය භිත්තිං උට්ඨාපෙතුකාමා හොන්ති, තං සබ්බපඨමං ඉට්ඨකං වා සිලං වා මත්තිකාපිණ්ඩං වා ගහෙත්වා වුත්තනයෙනෙව කප්පියකුටි කාතබ්බා. ඉට්ඨකාදයො හි භිත්තියා පඨමිට්ඨකාදීනං හෙට්ඨා න වට්ටන්ති, ථම්භා පන උපරි උග්ගච්ඡන්ති, තස්මා වට්ටන්ති. අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘ථම්භෙහි කරියමානෙ චතූසු කොණෙසු චත්තාරො ථම්භා ඉට්ඨකාදිකුට්ටෙ චතූසු කොණෙසු ද්වෙ තිස්සො ඉට්ඨකා අධිට්ඨාතබ්බා’’ති වුත්තං. තථා පන අකතායපි දොසො නත්ථි, අට්ඨකථාසු හි වුත්තමෙව පමාණං.

ส่วนในกุฏิที่มีฝาทำด้วยอิฐ หิน และดิน พึงทำโดยจะก่อฐาน (เชิงผนัง) ไว้ข้างล่าง หรือไม่ก่อไว้ข้างล่างก็ได้, ประสงค์จะยกฝาขึ้นตั้งแต่ที่ใดเป็นต้นไป พึงถือเอาอิฐ หรือหิน หรือก้อนดินนั้นเป็นอันดับแรก แล้วทำกุฏิที่ควรด้วยวิธีที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะว่าอิฐเป็นต้นที่อยู่ภายใต้พวกอิฐก้อนแรกของฝา ไม่ควร (ที่จะอธิษฐาน), แต่พวกเสาย่อมขึ้นไปเบื้องบน เพราะฉะนั้นจึงควร. ในอันธกอรรถกถากล่าวว่า “เมื่อจะสร้างด้วยเสา พึงอธิษฐานเสา ๔ ต้นที่มุมทั้ง ๔, ในกุฏิที่มีฝาทำด้วยอิฐเป็นต้น พึงอธิษฐานอิฐ ๒ หรือ ๓ ก้อนที่มุมทั้ง ๔”. แต่ถึงแม้ไม่ได้ทำอย่างนั้น ก็ไม่มีโทษ, เพราะคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลายนั่นเองเป็นประมาณ.

ගොනිසාදිකා දුවිධා – ආරාමගොනිසාදිකා, විහාරගොනිසාදිකාති. තාසු යත්ථ නෙව ආරාමො න සෙනාසනානි පරික්ඛිත්තානි හොන්ති, අයං ‘‘ආරාමගොනිසාදිකා’’ නාම. යත්ථ සෙනාසනානි සබ්බානි වා එකච්චානි වා පරික්ඛිත්තානි, ආරාමො අපරික්ඛිත්තො, අයං ‘‘විහාරගොනිසාදිකා’’ නාම. ඉති උභයත්‍රාපි ආරාමස්ස අපරික්ඛිත්තභාවොයෙව පමාණං. ආරාමො පන උපඩ්ඪපරික්ඛිත්තොපි බහුතරං පරික්ඛිත්තොපි පරික්ඛිත්තොයෙව නාමාති කුරුන්දිමහආපච්චරියාදීසු වුත්තං. එත්ථ කප්පියකුටිං ලද්ධුං වට්ටති.

กุฏิโคณิสาทิกามี ๒ ชนิด คือ อารามโคณิสาทิกา และวิหารโคณิสาทิกา. ในกุฏิเหล่านั้น กุฏิใดที่อารามก็ไม่ได้ล้อมรอบ เสนาสนะทั้งหลายก็ไม่ได้ล้อมรอบ กุฏินี้ชื่อว่า “อารามโคณิสาทิกา”. กุฏิใดที่เสนาสนะทั้งหมดหรือบางส่วนถูกล้อมรอบ แต่อารามไม่ได้ถูกล้อมรอบ กุฏินี้ชื่อว่า “วิหารโคณิสาทิกา”. ดังนั้น ในกุฏิทั้งสองชนิดนี้ ความที่อารามไม่ได้ถูกล้อมรอบนั่นเองเป็นประมาณ. ส่วนอารามแม้จะถูกล้อมรอบครึ่งหนึ่ง หรือถูกล้อมรอบโดยส่วนมาก ก็ชื่อว่าถูกล้อมรอบแล้วนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีย์เป็นต้น. ในอารามที่ถูกล้อมรอบนี้ ย่อมควรเพื่อจะได้กุฏิที่ควร.

ගහපතීති මනුස්සා ආවාසං කත්වා ‘‘කප්පියකුටිං දෙම, පරිභුඤ්ජථා’’ති වදන්ති, එසා ගහපති නාම. ‘‘කප්පියකුටිං කාතුං දෙමා’’ති වුත්තෙපි වට්ටතියෙව. අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘යස්මා භික්ඛුං ඨපෙත්වා සෙසසහධම්මිකානං සබ්බෙසඤ්ච දෙවමනුස්සානං හත්ථතො පටිග්ගහො ච සන්නිධි ච අන්තොවුත්ථඤ්ච තෙසං සන්තකං භික්ඛුස්ස වට්ටති, තස්මා තෙසං ගෙහානි වා තෙහි දින්නා කප්පියකුටි වා ගහපතීති වුච්චතී’’ති වුත්තං. පුනපි වුත්තං – ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විහාරං ඨපෙත්වා භික්ඛුනුපස්සයො වා ආරාමිකානං වා තිත්ථියානං වා දෙවතානං වා නාගානං වා අපි බ්‍රහ්මානං විමානං කප්පියකුටි හොතී’’ති, තං සුවුත්තං; සඞ්ඝසන්තකමෙව [Pg.381] හි භික්ඛුසන්තකං වා ගෙහං ගහපතිකුටිකා න හොති. සම්මුතිකා නාම කම්මවාචං සාවෙත්වා කතාති.

คำว่า คหปติ (คหบดีกุฏิ) คือ มนุษย์ทั้งหลายสร้างที่อยู่แล้วกล่าวว่า “พวกเราถวายกุฏิที่ควร ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยเถิด” กุฏินี้ชื่อว่าคหบดีกุฏิ. แม้เมื่อเขากล่าวว่า “พวกเราถวายเพื่อสร้างกุฏิที่ควร” ก็ควรเช่นเดียวกัน. แต่ในอันธกอรรถกถากล่าวว่า “เพราะเหตุที่การรับประเคนก็ดี การเก็บสะสมก็ดี และของที่เก็บไว้ภายใน (อันโตวุตถะ) ก็ดี ซึ่งเป็นของของเพื่อนสหธรรมิกที่เหลือทั้งหมด และของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง ยกเว้นภิกษุ (ผู้รับ) ย่อมควรแก่ภิกษุ, เพราะฉะนั้น เรือนของบุคคลเหล่านั้นก็ดี กุฏิที่ควรที่บุคคลเหล่านั้นถวายก็ดี จึงเรียกว่า คหปติ”. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า “ยกเว้นวิหารของภิกษุสงฆ์เสีย อาวาสของภิกษุณีก็ดี เรือนของอารามิกก็ดี ที่นอน (ที่อยู่) ของพวกเดียรถีย์ก็ดี วิมานของเทวดา ของนาค หรือแม้ของพรหมก็ดี ย่อมเป็นกุฏิที่ควร”, คำนั้นท่านกล่าวไว้ดีแล้ว; เพราะว่าเรือนที่เป็นของสงฆ์นั่นเอง หรือเรือนที่เป็นของภิกษุ (ส่วนตัว) ไม่เป็นคหบดีกุฏิ. ส่วนกุฏิที่ชื่อว่า สัมมุติกา คือกุฏิที่ทำโดยสวดประกาศกรรมวาจา.

යං ඉමාසු චතූසු කප්පියභූමීසු වුත්ථං ආමිසං, තං සබ්බං අන්තොවුත්ථසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච අන්තොවුත්ථඅන්තොපක්කමොචනත්ථඤ්හි කප්පියකුටියො අනුඤ්ඤාතා. යං පන අකප්පියභූමියං සහසෙය්‍යප්පහොනකෙ ගෙහෙ වුත්ථං සඞ්ඝිකං වා පුග්ගලිකං වා භික්ඛුස්ස භික්ඛුනියා වා සන්තකං එකරත්තම්පි ඨපිතං, තං අන්තොවුත්ථං; තත්ථ පක්කඤ්ච අන්තොපක්කං නාම හොති, එතං න කප්පති. සත්තාහකාලිකං පන යාවජීවිකඤ්ච වට්ටති.

อามิสใดที่เก็บไว้ในกัปปิยภูมิ ๔ เหล่านี้ อามิสทั้งหมดนั้นไม่ถึงการนับว่าเป็นอันโตวุตถะ. เพราะกุฏิที่ควรทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้เพื่อประโยชน์แก่การพ้นจากโทษอันโตวุตถะและอันโตปักกะของภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย. ส่วนอามิสใดที่เป็นของสงฆ์ หรือของบุคคล หรือเป็นของภิกษุหรือภิกษุณี ที่เก็บไว้แม้เพียงคืนเดียวในเรือนที่เป็นอกัปปิยภูมิซึ่งพอจะนอนร่วมกันได้ อามิสนั้นเป็นอันโตวุตถะ; และอามิสที่หุงต้มในที่นั้น ชื่อว่าอันโตปักกะ, อามิสนั้นไม่ควร. ส่วนของที่เป็นสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควร.

තත්‍රායං විනිච්ඡයො – සාමණෙරො භික්ඛුස්ස තණ්ඩුලාදිකං ආමිසං ආහරිත්වා කප්පියකුටියං නික්ඛිපිත්වා පුනදිවසෙ පචිත්වා දෙති, අන්තොවුත්ථං න හොති. තත්ථ අකප්පියකුටියං නික්ඛිත්තසප්පිආදීසු යංකිඤ්චි පක්ඛිපිත්වා දෙති, මුඛසන්නිධි නාම හොති. මහාපච්චරියං පන ‘‘අන්තොවුත්ථං හොතී’’ති වුත්තං. තත්ථ නාමමත්තමෙව නානාකරණං. භික්ඛු අකප්පියකුටියං ඨපිතසප්පිඤ්ච යාවජීවිකපණ්ණඤ්ච එකතො පචිත්වා පරිභුඤ්ජති, සත්තාහං නිරාමිසං වට්ටති. සචෙ ආමිසසංසට්ඨං කත්වා පරිභුඤ්ජති, අන්තොවුත්ථඤ්චෙව සාමංපාකඤ්ච හොති. එතෙනුපායෙන සබ්බසංසග්ගා වෙදිතබ්බා.

ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: สามเณรนำอามิสมีข้าวสารเป็นต้นมาเพื่อภิกษุ แล้วเก็บไว้ในกุฏิที่ควร วันรุ่งขึ้นหุงต้มแล้วถวาย ไม่เป็นอันโตวุตถะ. ในกุฏิที่ควรนั้น หากใส่เนยใสเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควรลงไปแล้วถวาย ย่อมเป็นมุขสันนิธิ. แต่ในมหาปัจจรีย์กล่าวว่า “เป็นอันโตวุตถะ”. ในคำที่กล่าวมานั้น ความต่างกันเป็นเพียงชื่อเท่านั้น. ภิกษุหุงต้มเนยใสที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควรและใบไม้ที่เป็นยาวชีวิกรวมกันแล้วฉัน ตลอด ๗ วันที่ไม่มีอามิส (อื่นปน) ย่อมควร. หากทำให้อามิสระคนกันแล้วฉัน ย่อมเป็นทั้งอันโตวุตถะและสามังปักกะ. พึงทราบการระคนกันทั้งหมดด้วยนัยนี้.

ඉමා පන කප්පියකුටියො කදා ජහිතවත්ථුකා හොන්ති? උස්සාවනන්තිකා තාව යා ථම්භානං උපරි භිත්තිපාදෙ වා නිඛණිත්වා කතා, සා සබ්බෙසු ථම්භෙසු ච භිත්තිපාදෙසු ච අපනීතෙසු ජහිතවත්ථුකා හොති. සචෙ පන ථම්භෙ වා භිත්තිපාදෙ වා පරිවත්තෙන්ති, යො යො ඨිතො තත්ථ තත්ථ පතිට්ඨාති, සබ්බෙසුපි පරිවත්තිතෙසු අජහිතවත්ථුකාව හොති. ඉට්ඨකාදීහි කතා චයස්ස උපරි භිත්තිඅත්ථාය ඨපිතං ඉට්ඨකං වා සිලං වා මත්තිකාපිණ්ඩං වා ආදිංකත්වා විනාසිතකාලෙ ජහිතවත්ථුකා හොති. යෙහි පන ඉට්ඨකාදීහි අධිට්ඨිතා, තෙසු අපනීතෙසුපි තදඤ්ඤාසු පතිට්ඨිතාසු අජහිතවත්ථුකාව හොති.

ก็กุฏิที่ควรเหล่านี้ จะเป็นกุฏิที่สละวัตถุ (สิ้นสภาพ) เมื่อไร? กุฏิอุสสาวนันติกาที่สร้างโดยขุดฝังลงไปเหนือเสาหรือเหนือเชิงฝา กุฏินั้นย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุเมื่อเสาและเชิงฝาทั้งหมดถูกถอนออกไป. แต่ถ้าเขาเปลี่ยนเสาหรือเชิงฝา เสาหรือเชิงฝาต้นใดก้อนใดตั้งอยู่ กุฏิที่ควรก็ตั้งอยู่ที่เสาหรือเชิงฝานั้นๆ แม้เมื่อเปลี่ยนทั้งหมดแล้ว ก็ยังเป็นกุฏิที่ยังไม่สละวัตถุนั่นเอง. กุฏิอุสสาวนันติกาที่ทำด้วยอิฐเป็นต้น ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุในเวลาที่ถูกทำลาย โดยเริ่มตั้งแต่อิฐ หรือหิน หรือก้อนดินที่วางไว้บนฐานเพื่อประโยชน์แก่ฝา. ส่วนอิฐเป็นต้นเหล่าใดที่อธิษฐานไว้ แม้เมื่ออิฐเป็นต้นเหล่านั้นถูกถอนออกไปแล้ว เมื่ออิฐเป็นต้นอื่นตั้งอยู่แทน ก็เป็นกุฏิที่ยังไม่สละวัตถุนั่นเอง.

ගොනිසාදිකා පාකාරාදීහි පරික්ඛෙපෙ කතෙ ජහිතවත්ථුකා හොති. පුන තස්මිං ආරාමෙ කප්පියකුටි ලද්ධුං වට්ටති. සචෙ පන පුනපි පාකාරාදයො තත්ථ තත්ථ ඛණ්ඩා හොන්ති, තතො තතො ගාවො පවිසන්ති, පුන කප්පියකුටි හොති. ඉතරා පන ද්වෙ ගොපානසීමත්තං ඨපෙත්වා [Pg.382] සබ්බස්මිං ඡදනෙ විනට්ඨෙ ජහිතවත්ථුකා හොන්ති. සචෙ ගොපානසීනං උපරි එකම්පි පක්ඛපාසකමණ්ඩලං අත්ථි, රක්ඛති.

กุฏิโคณิสาทิกา เมื่อมีการล้อมรั้วด้วยกำแพงเป็นต้น ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุ. ในอารามนั้น ย่อมควรเพื่อจะได้กุฏิที่ควรอีกครั้งหนึ่ง. แต่ถ้าว่ากำแพงเป็นต้นในที่นั้นๆ ชำรุดอีกครั้ง และพวกโคเข้าไปได้จากที่ชำรุดนั้นๆ ก็กลับเป็นกุฏิที่ควรอีก. ส่วนกุฏิอีก ๒ ชนิดที่เหลือ ยกเว้นเพียงกลอน เมื่อเครื่องมุงทั้งหมดพินาศไป ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุ. หากเหนือกลอนทั้งหลายยังมีไม้ระแนงแม้เพียงวงเดียวอยู่ ย่อมรักษา (ความเป็นกุฏิที่ควร) ไว้ได้.

යත්‍ර පනිමා චතස්සොපි කප්පියභූමියො නත්ථි, තත්ථ කිං කාතබ්බං? අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා තස්ස සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. තත්‍රිදං වත්ථු – කරවිකතිස්සත්ථෙරො කිර විනයධරපාමොක්ඛො මහාසීවත්ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. සො දීපාලොකෙන සප්පිකුම්භං පස්සිත්වා ‘‘භන්තෙ කිමෙත’’න්ති පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘ආවුසො ගාමතො සප්පිකුම්භො ආභතො, ලූඛදිවසෙ සප්පිනා භුඤ්ජනත්ථායා’’ති ආහ. තතො නං තිස්සත්ථෙරො ‘‘න වට්ටති භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො පුනදිවසෙ පමුඛෙ නික්ඛිපාපෙසි. තිස්සත්ථෙරො පුන එකදිවසෙ ආගතො තං දිස්වා තථෙව පුච්ඡිත්වා ‘‘භන්තෙ සහසෙය්‍යප්පහොනකට්ඨානෙ ඨපෙතුං න වට්ටතී’’ති ආහ. ථෙරො පුනදිවසෙ බහි නීහරාපෙත්වා නික්ඛිපාපෙසි, තං චොරා හරිංසු. සො පුන එකදිවසං ආගතං තිස්සත්ථෙරං ආහ – ‘‘ආවුසො තයා ‘න වට්ටතී’ති වුත්තො සො කුම්භො බහි නික්ඛිත්තො චොරෙහි අවහතො’’ති. තතො නං තිස්සත්ථෙරො ආහ – ‘‘නනු භන්තෙ අනුපසම්පන්නස්ස දාතබ්බො අස්ස, අනුපසම්පන්නස්ස හි දත්වා තස්ස සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති.

อนึ่ง ในอารามใด กัปปิยภูมิทั้งสี่นี้ไม่มี ในอารามนั้นพึงทำอย่างไร? พึงให้แก่ผู้อนุปสัมบัน (คฤหัสถ์หรือสามเณร) แล้วทำให้เป็นของของผู้นั้น จึงบริโภคได้. เรื่องนี้มีอยู่ว่า พระเถระชื่อกรวิกติสสะ ผู้เป็นประมุขของพระวินัยธรทั้งหลาย ได้ไปหาพระมหาสีวเถระ. ท่านเห็นหม้อเนยใสด้วยแสงประทีปแล้วถามว่า "ท่านขอรับ หม้อนี้คืออะไร?" พระเถระตอบว่า "ท่านผู้มีอายุ หม้อเนยใสนี้ถูกนำมาจากหมู่บ้าน เพื่อบริโภคเนยใสในวันที่ขาดแคลน." หลังจากนั้น พระติสสเถระกล่าวแก่ท่านว่า "ไม่ควรขอรับ." พระเถระจึงให้วางไว้ที่หน้ามุขในวันรุ่งขึ้น. พระติสสเถระมาอีกในวันหนึ่ง เห็นหม้อนั้นแล้วถามเช่นนั้นอีกว่า "ท่านขอรับ ไม่ควรวางไว้ในที่ที่สามารถนอนร่วมกันได้." พระเถระจึงให้ย้ายออกไปวางไว้ข้างนอกในวันรุ่งขึ้น พวกโจรก็ลักเอาไป. พระมหาสีวเถระจึงกล่าวแก่พระติสสเถระที่มาในวันหนึ่งอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ หม้อที่ท่านกล่าวว่า 'ไม่ควร' นั้น ถูกวางไว้ข้างนอกแล้วถูกพวกโจรลักเอาไปแล้ว." หลังจากนั้น พระติสสเถระกล่าวแก่ท่านว่า "ท่านขอรับ ไม่ควรหรือที่จะให้แก่ผู้อนุปสัมบัน? อันที่จริง เมื่อให้แก่ผู้อนุปสัมบันแล้ว ทำให้เป็นของของผู้นั้น จึงบริโภคได้." นี่คือเรื่องราว.

296-9. මෙණ්ඩකවත්ථු උත්තානමෙව. අපි චෙත්ථ අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්ච ගොරසෙති ඉමෙ පඤ්ච ගොරසෙ විසුං පරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුම්පි අනුජානාමීති අත්ථො. පාථෙය්‍යං පරියෙසිතුන්ති එත්ථ සචෙ කෙචි සයමෙව ඤත්වා දෙන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ දෙන්ති, ඤාතිපවාරිතට්ඨානතො වා භික්ඛාචාරවත්තෙන වා පරියෙසිතබ්බං. තථා අලභන්තෙන අඤ්ඤාතිකඅපවාරිතට්ඨානතො යාචිත්වාපි ගහෙතබ්බං. එකදිවසෙන ගමනීයෙ මග්ගෙ එකභත්තත්ථාය පරියෙසිතබ්බං. දීඝෙ අද්ධානෙ යත්තකෙන කන්තාරං නිත්ථරති, තත්තකං පරියෙසිතබ්බං.

๒๙๖-๙. เรื่องเมณฑกเศรษฐีนั้นชัดเจนอยู่แล้ว. อนึ่ง ในเรื่องนี้ ความหมายของบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตโครส ๕ อย่าง" คือ เราอนุญาตให้บริโภคโครส ๕ อย่างเหล่านี้โดยแยกกันบริโภคได้. ในบทว่า "พึงแสวงหาเสบียงเดินทาง" นี้ หากบางคนรู้เองแล้วถวาย การถวายนั้นเป็นกุศล; หากไม่ถวาย พึงแสวงหาจากญาติหรือผู้ที่ได้รับนิมนต์ หรือด้วยวัตรแห่งการบิณฑบาต. อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่ได้ (เสบียง) พึงรับแม้โดยการขอจากผู้ที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้รับนิมนต์. พึงแสวงหาเสบียงสำหรับอาหารมื้อเดียวในทางที่พึงไปได้ภายในวันเดียว. ในทางไกล พึงแสวงหาเสบียงเท่าที่สามารถข้ามพ้นกันดารได้.

කෙණියජටිලවත්ථුකථා

เรื่องเกณิยชฎิล

300. කාජෙහි ගාහාපෙත්වාති පඤ්චහි කාජසතෙහි සුසඞ්ඛතස්ස බදරපානස්ස කුටසහස්සං ගාහාපෙත්වා. එතස්මිං නිදානෙ එතස්මිං පකරණෙ ධම්මිං කථං කත්වාති ‘‘සාධු භික්ඛවෙ පානං අපිවන්තා සමණස්ස ගොතමස්ස [Pg.383] සාවකා පච්චයබාහුල්ලිකාති වාදං න උප්පාදයිත්ථ, මයි ච ගාරවං අකත්ථ, මම ච තුම්හෙසු ගාරවං ජනයිත්ථ, ඉති වො අහං ඉමිනා කාරණෙන සුට්ඨු පසන්නො’’තිආදිනා නයෙන ධම්මිං කථං කත්වා අනුජානාමි භික්ඛවෙ අට්ඨ පානානීතිආදිමාහ.

๓๐๐. บทว่า "ให้คนหาบไป" คือ ให้คนหาบน้ำปานะผลพุทราที่ปรุงดีแล้วหนึ่งพันหม้อด้วยคานหาบห้าร้อยอัน. บทว่า "ทรงแสดงธรรมกถาในเหตุนี้ ในเรื่องนี้" คือ ทรงแสดงธรรมกถาด้วยนัยมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย ดีแล้ว ดีแล้ว พวกเธอไม่ดื่มน้ำปานะ ไม่ได้ก่อให้เกิดคำกล่าวหาว่า 'สาวกของพระสมณโคดมเป็นผู้มักมากในปัจจัย' และพวกเธอได้แสดงความเคารพในเรา และเราก็ได้เกิดความเคารพในพวกเธอ ด้วยเหตุนี้ เราจึงเลื่อมใสในพวกเธออย่างยิ่ง" แล้วจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตน้ำปานะ ๘ อย่าง".

තත්ථ අම්බපානන්ති ආමෙහි වා පක්කෙහි වා අම්බෙහි කතපානං. තත්ථ ආමෙහි කරොන්තෙන අම්බතරුණානි භින්දිත්වා උදකෙ පක්ඛිපිත්වා ආතපෙ ආදිච්චපාකෙන පචිත්වා පරිස්සාවෙත්වා තදහුපටිග්ගහිතෙහි මධුසක්කරකප්පූරාදීහි යොජෙත්වා කාතබ්බං. එවං කතං පුරෙභත්තමෙව කප්පති. අනුපසම්පන්නෙහි කතං ලභිත්වා පන පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතං පුරෙභත්තං සාමිසපරිභොගෙනාපි වට්ටති, පච්ඡාභත්තං නිරාමිසපරිභොගෙන යාව අරුණුග්ගමනා වට්ටතියෙව. එස නයො සබ්බපානෙසු.

ในบทนั้น คำว่า "น้ำปานะมะม่วง" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยมะม่วงดิบหรือมะม่วงสุก. ในการทำด้วยมะม่วงดิบนั้น ภิกษุผู้ทำพึงทุบหรือบดมะม่วงอ่อนแล้วใส่ลงในน้ำ ต้มด้วยแสงอาทิตย์ในที่กลางแจ้ง กรองแล้วผสมกับน้ำผึ้ง น้ำตาล การบูร เป็นต้น ที่รับประเคนในวันนั้น จึงควรทำ. น้ำปานะมะม่วงที่ทำเช่นนี้ ควรบริโภคได้เฉพาะในเวลาเช้าเท่านั้น. อนึ่ง น้ำปานะมะม่วงที่ผู้อนุปสัมบันทำ เมื่อได้รับประเคนในเวลาเช้า ก็ควรบริโภคได้แม้พร้อมกับอามิสในเวลาเช้า. ส่วนในเวลาบ่าย ควรบริโภคได้โดยปราศจากอามิสจนกว่าอรุณจะขึ้น. วิธีนี้เป็นหลักเกณฑ์สำหรับน้ำปานะทุกชนิด.

තෙසු පන ජම්බුපානන්ති ජම්බුඵලෙහි කතපානං. චොචපානන්ති අට්ඨිකෙහි කදලිඵලෙහි කතපානං. මොචපානන්ති අනට්ඨිකෙහි කදලිඵලෙහි කතපානං. මධුකපානන්ති මධුකානං ජාතිරසෙන කතපානං; තං පන උදකසම්භින්නං වට්ටති, සුද්ධං න වට්ටති. මුද්දිකපානන්ති මුද්දිකා උදකෙ මද්දිත්වා අම්බපානං විය කතපානං. සාලූකපානන්ති රත්තුප්පලනීලුප්පලාදීනං සාලූකෙ මද්දිත්වා කතපානං. ඵාරුසකපානන්ති ඵාරුසකඵලෙහි අම්බපානං විය කතපානං. ඉමානි අට්ඨ පානානි සීතානිපි ආදිච්චපාකානිපි වට්ටන්ති, අග්ගිපාකානි න වට්ටන්ති. ධඤ්ඤඵලරසන්ති සත්තන්නං ධඤ්ඤානං ඵලරසං. ඩාකරසන්ති පක්කඩාකරසං. යාවකාලිකපත්තානඤ්හි පුරෙභත්තංයෙව රසො කප්පති. යාවජීවිකානං පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතසප්පිආදීහි සද්ධිං පක්කානං සත්තාහං කප්පති. සචෙ පන සුද්ධඋදකෙන පචති, යාවජීවම්පි වට්ටති. ඛීරාදීහි පන සද්ධිං පචිතුං න වට්ටති. අඤ්ඤෙහි පක්කම්පි ඩාකරසසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. කුරුන්දියං පන ‘‘යාවකාලිකපත්තානම්පි සීතොදකෙන මද්දිත්වා කතරසො වා ආදිච්චපාකො වා වට්ටතී’’ති වුත්තං. ඨපෙත්වා මධුකපුප්ඵරසන්ති එත්ථ මධුකපුප්ඵරසො අග්ගිපාකො වා හොතු ආදිච්චපාකො වා, පච්ඡාභත්තං න වට්ටති. පුරෙභත්තම්පි යං පානං ගහෙත්වා මජ්ජං කරොන්ති, සො ආදිතො පට්ඨාය න වට්ටති. මධුකපුප්ඵං පන අල්ලං වා සුක්ඛං වා භජ්ජිතං වා තෙන කතඵාණිතං වා යතො පට්ඨාය මජ්ජං න කරොන්ති, තං සබ්බං පුරෙභත්තං වට්ටති. උච්ඡුරසො නිකසටො පච්ඡාභත්තං වට්ටති[Pg.384]. ඉති පානානි අනුජානන්තෙන ඉමෙපි චත්තාරො රසා අනුඤ්ඤාතාති. අග්ගිහුත්තමුඛා යඤ්ඤාතිආදීසු අග්ගිහුතං සෙට්ඨං, අග්ගිහුතං මුඛන්ති වුත්තං හොති.

อนึ่ง ในบรรดาน้ำปานะเหล่านั้น คำว่า "น้ำปานะชมพู่" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลชมพู่. คำว่า "น้ำปานะกล้วยป่า" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลกล้วยป่าที่มีเมล็ด. คำว่า "น้ำปานะกล้วยบ้าน" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลกล้วยบ้านที่ไม่มีเมล็ด. คำว่า "น้ำปานะมะทุระ" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยน้ำผลมะทุระตามธรรมชาติที่ไม่มีน้ำผสม; อนึ่ง น้ำปานะมะทุระนั้น หากผสมน้ำก็ควรบริโภคได้ แต่ถ้าเป็นน้ำมะทุระล้วนๆ ไม่ควรบริโภค. คำว่า "น้ำปานะองุ่น" คือ น้ำปานะที่ทำโดยการขยี้องุ่นในน้ำ เหมือนน้ำปานะมะม่วง. คำว่า "น้ำปานะเหง้าบัว" คือ น้ำปานะที่ทำโดยการขยี้เหง้าบัวแดง บัวเขียว เป็นต้น. คำว่า "น้ำปานะผลพารุสกะ" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลพารุสกะ เหมือนน้ำปานะมะม่วง. น้ำปานะ ๘ อย่างเหล่านี้ ทั้งที่ทำด้วยน้ำเย็นและที่ต้มด้วยแสงอาทิตย์ก็ควรบริโภคได้ แต่ที่ต้มด้วยไฟไม่ควรบริโภค. คำว่า "น้ำผลธัญชาติ" คือ น้ำผลของธัญชาติ ๗ ชนิด (หรือน้ำซาวข้าว, น้ำข้าวต้ม). คำว่า "น้ำผัก" คือ น้ำผักที่ต้มแล้ว. อันที่จริง น้ำผักยาวกาลิก (ผักที่ควรบริโภคในเวลาเช้า) ควรบริโภคได้เฉพาะในเวลาเช้าเท่านั้น. ส่วนน้ำผักยาวัชชีวิก (ผักที่ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต) ที่รับประเคนแล้วต้มพร้อมกับเนยใสเป็นต้นที่เก็บไว้ ควรบริโภคได้ ๗ วัน. อนึ่ง หากต้มด้วยน้ำเปล่าบริสุทธิ์ ก็ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต. แต่ไม่ควรต้มพร้อมกับนมเป็นต้น. น้ำผักที่ต้มพร้อมกับยาวกาลิกวัตถุอื่น (นอกจากนมเป็นต้น) ก็จัดอยู่ในประเภทน้ำผักเช่นกัน. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า "น้ำผักยาวกาลิกที่ขยี้ด้วยน้ำเย็น หรือที่ต้มด้วยแสงอาทิตย์ก็ควรบริโภคได้." ในบทว่า "เว้นน้ำดอกมะทุระ" นี้ น้ำดอกมะทุระไม่ว่าจะเป็นที่ต้มด้วยไฟหรือต้มด้วยแสงอาทิตย์ ก็ไม่ควรบริโภคในเวลาบ่าย. แม้ในเวลาเช้า น้ำปานะใดที่นำไปทำเป็นสุรา น้ำปานะนั้นไม่ควรบริโภคตั้งแต่ต้น. อนึ่ง ดอกมะทุระไม่ว่าจะเป็นดอกสด ดอกแห้ง หรือดอกคั่ว หรือน้ำตาลเคี่ยวที่ทำจากดอกมะทุระนั้น ตั้งแต่เมื่อไม่นำไปทำเป็นสุรา สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดควรบริโภคได้ในเวลาเช้า. น้ำอ้อยที่ไม่มีกาก ควรบริโภคได้ในเวลาบ่าย. ดังนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอนุญาตน้ำปานะ ได้ทรงอนุญาตรส ๔ อย่างเหล่านี้ด้วย (คือ รสที่เกิดจากผล ใบ ดอก และราก). ในบทมีอาทิว่า "การบูชาไฟเป็นประธานแห่งยัญ" นี้ หมายความว่า การบูชาไฟเป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุด การบูชาไฟเป็นประธาน.

රොජමල්ලාදිවත්ථුකථා

เรื่องโรชมัลละเป็นต้น

301-2. රොජවත්ථු උත්තානත්ථමෙව. තත්ථ සඞ්කරං අකංසූති කතිකං අකංසු. උළාරං ඛො තෙ ඉදන්ති සුන්දරං ඛො තෙ ඉදං. නාහං භන්තෙ ආනන්ද බහුකතොති නාහං බුද්ධාදිගතපසාදබහුමානෙන ඉධාගතොති දස්සෙති. සබ්බඤ්ච ඩාකන්ති සප්පිආදීහි පක්කං වා අපක්කං වා යංකිඤ්චි ඩාකං. පිට්ඨඛාදනීයන්ති පිට්ඨමයං ඛාදනීයං; රොජො කිර ඉදං උභයම්පි සතසහස්සං වයං කත්වා පටියාදාපෙසි.

เรื่องของโรชะเป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. ในเรื่องนั้น คำว่า “saṅkaraṃ akaṃsu” หมายถึง “ได้ทำกติกากันแล้ว”. คำว่า “Uḷāraṃ kho te idaṃ” หมายถึง “การต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้าของท่านนี้ดีงามยิ่งนัก”. คำว่า “Nāhaṃ bhante ānanda bahukato” แสดงว่า “ข้าพระองค์มิได้มายังที่นี้เพราะความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้น”. คำว่า “Sabbañca ḍākaṃ” หมายถึง ผักทุกชนิด ไม่ว่าจะปรุงแล้วหรือไม่ปรุงด้วยเนยใสเป็นต้น. คำว่า “Piṭṭhakhādanīyaṃ” หมายถึง ขนมที่ทำจากแป้ง. โรชะได้ให้จัดเตรียมทั้งผักและขนมทั้งสองอย่างนี้ โดยใช้จ่ายไปหนึ่งแสน.

303. මඤ්ජුකාති මධුරවචනා. පටිභානෙය්‍යකාති සකෙ සිප්පෙ පටිභානසම්පන්නා. දක්ඛාති ඡෙකා, අනලසා වා. පරියොදාතසිප්පාති නිද්දොසසිප්පා. නාළියාවාපකෙනාති නාළියා ච ආවාපකෙන ච. ආවාපකො නාම යත්ථ ලද්ධං ලද්ධං ආවපන්ති, පක්ඛිපන්තීති වුත්තං හොති. න ච භික්ඛවෙ නහාපිතපුබ්බෙන ඛුරභණ්ඩන්ති එත්ථ ගහෙත්වා පරිහරිතුමෙව න වට්ටති, අඤ්ඤස්ස සන්තකෙන කෙසෙ ඡෙදෙතුං වට්ටති. සචෙ වෙතනං ගහෙත්වා ඡින්දති, න වට්ටති. යො අනහාපිතපුබ්බො තස්ස පරිහරිතුම්පි වට්ටති, තං වා අඤ්ඤං වා ගහෙත්වා කෙසෙ ඡෙදෙතුම්පි වට්ටති.

๓๐๓. คำว่า “Mañjukā” หมายถึง ผู้มีวาจาไพเราะ. คำว่า “Paṭibhāneyyakā” หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยปฏิภาณในศิลปะของตน. คำว่า “Dakkhā” หมายถึง ผู้ฉลาด หรืออีกนัยหนึ่งคือ ผู้ไม่เกียจคร้าน. คำว่า “Pariyodātasippā” หมายถึง ผู้มีศิลปะอันบริสุทธิ์. คำว่า “Nāḷiyāvāpakena” หมายถึง ด้วยกระบอกและด้วยภาชนะสำหรับใส่. คำว่า “Āvāpaka” หมายถึง ภาชนะที่พวกเขานำสิ่งของที่ได้มาใส่ไว้. ในคำว่า “Na ca bhikkhave nahāpitapubbena khurabhaṇḍaṃ” นี้ ไม่ควรที่จะถือเอา (สำรับมีดโกน) ไปพกพา (เป็นของตน) แต่ควรที่จะตัดผมด้วยเครื่องมือของผู้อื่น. หากรับค่าจ้างแล้วตัด ก็ไม่ควร. ผู้ที่ยังไม่เคยเป็นช่างกัลบกมาก่อน ก็ควรที่จะถือเอาไปได้ และควรที่จะตัดผมด้วยเครื่องมือนั้น หรือเครื่องมือของผู้อื่น.

304. භාගං දත්වාති දසමභාගං දත්වා; ඉදං කිර ජම්බුදීපෙ පොරාණකචාරිත්තං, තස්මා දසකොට්ඨාසෙ කත්වා එකො කොට්ඨාසො භූමිසාමිකානං දාතබ්බො.

๓๐๔. คำว่า “Bhāgaṃ datvā” หมายถึง ให้ส่วนแบ่งที่สิบ. การให้ส่วนแบ่งที่สิบนี้เป็นธรรมเนียมโบราณในชมพูทวีป. เพราะฉะนั้น เมื่อแบ่งเป็นสิบส่วน ส่วนหนึ่งพึงให้แก่เจ้าของที่ดิน.

චතුමහාපදෙසකථා

เรื่องมหาปเทส ๔

305. යං භික්ඛවෙ මයා ඉදං න කප්පතීති ඉමෙ චත්තාරො මහාපදෙසෙ භගවා භික්ඛූනං නයග්ගහණත්ථාය ආහ. තත්ථ ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරා සුත්තං ගහෙත්වා පරිමද්දන්තා ඉදං අද්දසංසු. ඨපෙත්වා ධඤ්ඤඵලරසන්ති සත්තධඤ්ඤරසානි පච්ඡාභත්තං න කප්පන්තීති පටික්ඛිත්තානි. තාලනාළිකෙරපනසලබුජඅලාබුකුම්භණ්ඩපුස්සඵලතිපුසඵලඑළාලුකානි, නව මහාඵලානි සබ්බඤ්ච අපරණ්ණං, ධඤ්ඤගතිකමෙව. තං කිඤ්චාපි න පටික්ඛිත්තං, අථ ඛො අකප්පියං අනුලොමෙති, තස්මා පච්ඡාභත්තං න කප්පති. අට්ඨ [Pg.385] පානානි අනුඤ්ඤාතානි. අවසෙසානි වෙත්තතින්තිණිකමාතුලුඞ්ගකපිත්ථකොසම්බකරමන්දාදිඛුද්දකඵලපානානි අට්ඨපානගතිකානෙව, තානි කිඤ්චාපි න අනුඤ්ඤාතානි, අථ ඛො කප්පියං අනුලොමෙන්ති, තස්මා කප්පන්ති. ඨපෙත්වා හි සානුලොමං ධඤ්ඤඵලරසං අඤ්ඤං ඵලපානං නාම අකප්පියං නත්ථි, සබ්බං යාමකාලිකංයෙවාති කුරුන්දියං වුත්තං.

๓๐๕. ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสมหาปเทส ๔ ประการเหล่านี้ว่า “สิ่งใดอันเราไม่ควร” เป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาแนวทางของภิกษุ. ในมหาปเทส ๔ ประการนั้น พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้ถือเอาพระบาลีนี้มาพิจารณาแล้วเห็นสิ่งนี้. คำว่า “เว้นน้ำจากธัญพืช” หมายถึง น้ำจากธัญพืช ๗ ชนิด ไม่ควรในเวลาหลังภัตต์ ได้ถูกห้ามไว้แล้ว. ผลไม้ใหญ่ ๙ ชนิด คือ ตาล มะพร้าว ขนุน มะหาด น้ำเต้า ฟักเขียว ฟักทอง แตงกวา และแตงร้าน และอปรัณณชาติ (ถั่วต่างๆ) ทั้งหมด มีคติอย่างเดียวกับธัญพืช. แม้ว่าสิ่งเหล่านั้นจะไม่ได้ถูกห้ามโดยตรง แต่ก็อนุโลมเข้าในสิ่งที่ไม่ควร เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรในเวลาหลังภัตต์. น้ำปานะ ๘ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. น้ำผลไม้เล็กๆ ที่เหลือจากน้ำปานะ ๘ ชนิด เช่น น้ำหวาย น้ำมะขาม น้ำส้มโอ น้ำมะตูม น้ำมะขวิด น้ำมะม่วงหิมพานต์ เป็นต้น มีคติอย่างเดียวกับน้ำปานะ ๘ ชนิด. แม้ว่าสิ่งเหล่านั้นจะไม่ได้ถูกอนุญาตโดยตรง แต่ก็อนุโลมเข้าในสิ่งที่ควร เพราะฉะนั้นจึงควร. แท้จริงแล้ว นอกจากน้ำจากธัญพืชที่อนุโลมแล้ว ไม่มีน้ำผลไม้อื่นใดที่ไม่ควร น้ำผลไม้ทั้งหมดเป็นยามากาลิกเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คุรุนที.

භගවතා ඡ චීවරානි අනුඤ්ඤාතානි. ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි තෙසං අනුලොමානි දුකූලං, පත්තුණ්ණං, චීනපට්ටං, සොමාරපට්ටං, ඉද්ධිමයිකං, දෙවදත්තියන්ති අපරානි ඡ අනුඤ්ඤාතානි. තත්ථ ‘‘පත්තුණ්ණ’’න්ති පත්තුණ්ණදෙසෙ පාණකෙහි සඤ්ජාතවත්ථං. ද්වෙ පටා දෙසනාමෙනෙව වුත්තා. තානි තීණි කොසෙය්‍යස්සානුලොමානි. දුකූලං සාණස්ස, ඉතරානි ද්වෙ කප්පාසිකස්ස වා සබ්බෙසං වා.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงอนุญาตจีวร ๖ ชนิดแล้ว. พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้อนุโลมจีวรเหล่านั้น คือ ผ้าทุกูล, ผ้าปัตตุณณะ, ผ้าจีน, ผ้าโสมาร, ผ้าที่สำเร็จด้วยฤทธิ์, และผ้าที่เทวดาถวาย อีก ๖ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. ในบรรดาจีวรอนุโลม ๖ ชนิดนั้น คำว่า “ปัตตุณณะ” หมายถึง ผ้าที่เกิดจากสัตว์เล็กๆ ในแคว้นปัตตุณณะ. ผ้า ๒ ชนิด ได้กล่าวไว้ด้วยชื่อของแคว้นจีนและแคว้นโสมารเท่านั้น. ผ้า ๓ ชนิดนั้น คือ ปัตตุณณะ จีนปัตตะ และโสมารปัตตะ อนุโลมแก่ผ้าไหม. ผ้าทุกูลอนุโลมแก่ผ้าป่าน. ส่วนอีก ๒ ชนิด คือ อิทธิมยิกะและเทวทัตติยะ อนุโลมแก่ผ้าฝ้าย หรือแก่จีวรทั้ง ๖ ชนิด.

භගවතා එකාදස පත්තෙ පටික්ඛිපිත්වා ද්වෙ පත්තා අනුඤ්ඤාතා – ලොහපත්තො චෙව මත්තිකාපත්තො ච. ලොහථාලකං, මත්තිකාථාලකං, තම්බලොහථාලකන්ති තෙසංයෙව අනුලොමානි. භගවතා තයො තුම්බා අනුඤ්ඤාතා – ලොහතුම්බො, කට්ඨතුම්බො, ඵලතුම්බොති. කුණ්ඩිකා, කඤ්චනකො, උදකතුම්බොති තෙසංයෙව අනුලොමානි. කුරුන්දියං පන ‘‘පානීයසඞ්ඛපානීයසරාවකානි එතෙසං අනුලොමානී’’ති වුත්තං. පට්ටිකා, සූකරන්තන්ති ද්වෙ කායබන්ධනානි අනුඤ්ඤාතානි, දුස්සපට්ටෙන රජ්ජුකෙන ච කතකායබන්ධනානි තෙසං අනුලොමානි. සෙතච්ඡත්තං, කිලඤ්ජච්ඡත්තං, පණ්ණච්ඡත්තන්ති තීණි ඡත්තානි අනුඤ්ඤාතානි. එකපණ්ණච්ඡත්තං තෙසංයෙව අනුලොමන්ති ඉමිනා නයෙන පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච අනුපෙක්ඛිත්වා අඤ්ඤානිපි කප්පියාකප්පියානං අනුලොමානි වෙදිතබ්බානි.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงห้ามบาตร ๑๑ ชนิดแล้ว และทรงอนุญาตบาตร ๒ ชนิด คือ บาตรเหล็กและบาตรดิน. ถาดเหล็ก ถาดดิน และถาดทองแดง เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่บาตร ๒ ชนิดนั้นเอง. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงอนุญาตลักจั่น ๓ ชนิด คือ ลักจั่นเหล็ก ลักจั่นไม้ และลักจั่นผลไม้. คนโท อ่าง และกระบอกน้ำ เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่ลักจั่นเหล่านั้นเอง. แต่ในคัมภีร์คุรุนทีกล่าวไว้ว่า “สังข์สำหรับดื่มน้ำและจอกสำหรับดื่มน้ำ เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่ลักจั่นเหล็กเป็นต้นเหล่านี้”. สายรัดเอวแบบแผ่นและสายรัดเอวแบบไส้หมู ๒ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. สายรัดเอวที่ทำด้วยแผ่นผ้าและที่ทำด้วยเชือก เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่สายรัดเอวแบบแผ่นและแบบไส้หมูเหล่านั้น. เศวตฉัตร ร่มเสื่อ และร่มใบไม้ ๓ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. ร่มใบเดียวเป็นสิ่งที่อนุโลมแก่เศวตฉัตรเป็นต้นเหล่านั้นเอง. ด้วยนัยนี้ พึงทราบสิ่งที่อนุโลมแก่สิ่งที่ควรและไม่ควรอื่นๆ โดยพิจารณาพระบาลีและอรรถกถาซ้ำๆ.

තදහුපටිග්ගහිතං කාලෙ කප්පතීතිආදි සබ්බං සම්භින්නරසං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ හි ඡල්ලිම්පි අනපනෙත්වා සකලෙනෙව නාළිකෙරඵලෙන සද්ධිං පානකං පටිග්ගහිතං හොති, නාළිකෙරං අපනෙත්වා තං විකාලෙපි කප්පති. උපරි සප්පිපිණ්ඩං ඨපෙත්වා සීතලපායාසං දෙන්ති, යං පායාසෙන අසංසට්ඨං සප්පි, තං අපනෙත්වා සත්තාහං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. බද්ධමධුඵාණිතාදීසුපි එසෙව නයො. තක්කොලජාතිඵලාදීහි අලඞ්කරිත්වා පිණ්ඩපාතං දෙන්ති, තානි උද්ධරිත්වා ධොවිත්වා යාවජීවං පරිභුඤ්ජිතබ්බානි. යාගුයං පක්ඛිපිත්වා දින්නසිඞ්ගිවෙරාදීසුපි තෙලාදීසු පක්ඛිපිත්වා දින්නලට්ඨිමධුකාදීසුපි එසෙව නයො. එවං යං යං අසම්භින්නරසං හොති, තං තං එකතො පටිග්ගහිතම්පි යථා [Pg.386] සුද්ධං හොති, තථා ධොවිත්වා වා තච්ඡෙත්වා වා තස්ස තස්ස කාලවසෙන පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති.

คำกล่าวทั้งหมดนี้หมายถึงสิ่งที่มีรสระคนกัน โดยอ้างถึงคำว่า “สิ่งที่รับประเคนในวันนั้น ควรในกาล” เป็นต้น. หากน้ำปานะถูกรับประเคนไว้พร้อมกับมะพร้าวทั้งลูกโดยไม่ปอกเปลือก เมื่อเอามะพร้าวออกแล้ว น้ำปานะนั้นก็ควรแม้ในเวลาวิกาล. พวกเขามักจะถวายข้าวมธุปายาสที่เย็นแล้วโดยวางก้อนเนยใสไว้ข้างบน. เนยใสที่ไม่ระคนกับข้าวมธุปายาสนั้น เมื่อเอาออกแล้ว ก็ควรที่จะบริโภคได้ ๗ วัน (สัตตาหกาลิก). ในกรณีของน้ำผึ้งและน้ำอ้อยที่จับตัวเป็นก้อนเป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกัน. พวกเขามักจะถวายบิณฑบาตที่ตกแต่งด้วยตักโกละและจันทน์เทศเป็นต้น. สิ่งเหล่านั้น เมื่อนำออกจากบิณฑบาตแล้วล้างให้สะอาด ก็ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต (ยาวชีวิก). ในกรณีของขิงเป็นต้นที่ใส่ในข้าวต้มแล้วถวาย และในกรณีของชะเอมเทศเป็นต้นที่ใส่ในน้ำมันเป็นต้นแล้วถวาย ก็เป็นนัยเดียวกัน. ดังนั้น สิ่งใดก็ตามที่มีรสไม่ระคนกัน แม้จะรับประเคนรวมกันมา แต่เมื่อล้างหรือถากส่วนที่ระคนออกให้บริสุทธิ์ ก็ควรที่จะบริโภคได้ตามอำนาจกาลของสิ่งนั้นๆ ไม่ว่าจะเป็นยามากาลิก สัตตาหกาลิก หรือยาวชีวิก.

සචෙ පන සම්භින්නරසං හොති සංසට්ඨං, න වට්ටති. යාවකාලිකඤ්හි අත්තනා සද්ධිං සම්භින්නරසානි තීණිපි යාමකාලිකාදීනි අත්තනො සභාවං උපනෙති, යාමකාලිකං ද්වෙපි සත්තාහකාලිකාදීනි අත්තනො සභාවං උපනෙති, සත්තාහකාලිකම්පි අත්තනා සද්ධිං සංසට්ඨං යාවජීවිකං අත්තනො සභාවඤ්ඤෙව උපනෙති; තස්මා තෙන තදහුපටිග්ගහිතෙන සද්ධිං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං සත්තාහං කප්පති ද්වීහපටිග්ගහිතෙන ඡාහං, තීහපටිග්ගහිතෙන පඤ්චාහං…පෙ… සත්තාහපටිග්ගහිතෙන තදහෙව කප්පතීති වෙදිතබ්බං. තස්මායෙව හි ‘‘සත්තාහකාලිකෙන භික්ඛවෙ යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිත’’න්ති අවත්වා ‘‘පටිග්ගහිතං සත්තාහං කප්පතී’’ති වුත්තං.

หากสิ่งของที่มีรสระคนกันหรือเจือปนกัน ย่อมไม่ควร (บริโภค) เพราะว่ายาวกาลิกย่อมนำกาลิก ๓ อย่างมี ยามกาลิกเป็นต้น ที่มีรสระคนกับตน ให้เข้าถึงสภาพของตน ยามกาลิกย่อมนำกาลิก ๒ อย่างมี สัตตาหกาลิกเป็นต้น ให้เข้าถึงสภาพของตน แม้สัตตาหกาลิกก็ย่อมนำยาวชีวิกที่เจือปนกับตน ให้เข้าถึงสภาพของตนเท่านั้น เพราะฉะนั้น ยาวชีวิกที่รับในวันนั้น หรือที่รับไว้ก่อนแล้ว ซึ่งเจือปนกับสัตตาหกาลิกที่รับในวันนั้น ย่อมควรตลอด ๗ วัน (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๒ วัน ย่อมควร ๖ วัน (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๓ วัน ย่อมควร ๕ วัน... (โดยนัยนี้) ... (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๗ วัน ย่อมควรเฉพาะในวันนั้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้ เพราะเหตุนั้นแล พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ยาวชีวิกที่รับในวันนั้น (ควร) ด้วยสัตตาหกาลิก" แต่ตรัสว่า "สิ่งที่รับแล้วย่อมควร ๗ วัน"

කාලයාමසත්තාහාතික්කමෙසු චෙත්ථ විකාලභොජනසන්නිධිභෙසජ්ජසික්ඛාපදානං වසෙන ආපත්තියො වෙදිතබ්බා. ඉමෙසු ච පන චතූසු කාලිකෙසු යාවකාලිකං යාමකාලිකන්ති ඉදමෙව ද්වයං අන්තොවුත්ථකඤ්චෙව සන්නිධිකාරකඤ්ච හොති, සත්තාහකාලිකඤ්ච යාවජීවිකඤ්ච අකප්පියකුටියං නික්ඛිපිතුම්පි වට්ටති, සන්නිධිම්පි න ජනෙතීති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

อนึ่ง ในการระคนกันของกาลิกะเหล่านี้ พึงทราบอาบัติทั้งหลายโดยอำนาจแห่งสิกขาบทว่าด้วยวิกาลโภชน์ สันนิธิ และเภสัช ในเมื่อล่วงเลยกาล ยาม และสัตตาหะ อนึ่ง ในกาลิกะ ๔ อย่างนี้ เฉพาะยาวกาลิกและยามกาลิก ๒ อย่างนี้เท่านั้น ที่เป็นทั้งอันโตวุฏฐกะและเป็นทั้งสันนิธิการกะ ส่วนสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควรแม้ที่จะเก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควร และย่อมไม่ทำให้เกิดสันนิธิ (การสะสม) ดังนี้ ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวง ย่อมเป็นสิ่งที่ชัดเจนแล้ว

භෙසජ්ජක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาเภสัชชขันธกะ จบแล้ว

7. කථිනක්ඛන්ධකං

๗. กฐินขันธกะ

කථිනානුජානනකථා

เรื่องทรงอนุญาตผ้ากฐิน

306. කථිනක්ඛන්ධකෙ [Pg.387] – පාවෙය්‍යකාති පාවෙය්‍යරට්ඨවාසිනො. පාවෙය්‍යං නාම කොසලෙසු පච්ඡිමදිසාභාගෙ රට්ඨං; තත්ථ වාසිනොති වුත්තං හොති. කොසලරඤ්ඤො එකපිතුකභාතූනං භද්දවග්ගියත්ථෙරානං එතං අධිවචනං. තෙසු සබ්බජෙට්ඨකො අනාගාමී, සබ්බපච්ඡිමකො සොතාපන්නො, එකොපි අරහා වා පුථුජ්ජනො වා නත්ථි. ආරඤ්ඤිකාති ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන ආරඤ්ඤිකා; න අරඤ්ඤවාසමත්තෙන. පිණ්ඩපාතිකාදිභාවෙපි තෙසං එසෙව නයො. සීසවසෙන චෙතං වුත්තං. ඉමෙ පන තෙරසාපි ධුතඞ්ගානි සමාදායෙව වත්තන්ති. උදකසඞ්ගහෙති උදකෙන සඞ්ගහිතෙ ඝටිතෙ සංසට්ඨෙ; ථලෙ ච නින්නෙ ච එකොදකීභූතෙති අත්ථො.

๓๐๖. ในกฐินขันธกะ คำว่า ปาเวยยกะ หมายถึง ผู้อยู่ในแคว้นปาเวยยะ แคว้นปาเวยยะนั้น เป็นแคว้นหนึ่งทางทิศตะวันตกในแคว้นโกศลทั้งหลาย คำที่กล่าวว่า ผู้อยู่ในแคว้นนั้น มีอธิบายดังนี้ ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกพระเถระภัททวัคคีย์ผู้เป็นพระภาดา (พี่น้อง) ร่วมพระบิดาเดียวกันของพระเจ้าโกศล ในบรรดาพระภัททวัคคีย์เหล่านั้น พี่ชายคนโตที่สุดเป็นพระอนาคามี น้องชายคนเล็กที่สุดเป็นพระโสดาบัน แม้เพียงรูปเดียวที่เป็นพระอรหันต์หรือปุถุชนไม่มีเลย คำว่า อารัญญิกะ หมายถึง เป็นผู้อยู่ป่าโดยอำนาจการสมาทานธุดงค์ ไม่ใช่เป็นผู้อยู่ป่าเพียงสักว่าอาศัยอยู่ในป่าเท่านั้น แม้ในความเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง คำนี้ (อารัญญิกะเป็นต้น) สังคีติกาจารย์กล่าวไว้โดยยกขึ้นเป็นหัวข้อ แต่พระภัททวัคคีย์เหล่านี้ย่อมประพฤติโดยสมาทานธุดงค์แม้ทั้ง ๑๓ ข้อทีเดียว คำว่า อุทกสังคหิตะ หมายถึง ที่น้ำท่วมขัง ที่น้ำเชื่อมต่อกัน ที่น้ำระคนกัน คือที่กลายเป็นผืนน้ำเดียวกันทั้งบนที่ดอนและที่ลุ่ม

උදකචික්ඛල්ලෙති අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ උදකචික්ඛල්ලො උට්ඨහිත්වා යාව ආනිසදා පහරති, ඊදිසෙ චික්ඛල්ලෙති අත්ථො. ඔකපුණ්ණෙහීති උදකපුණ්ණෙහි. තෙසං කිර චීවරානි ඝනානි, තෙසු පතිතං උදකං න පග්ඝරති ඝනත්තා පුටබද්ධං විය තිට්ඨති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහී’’ති. ‘‘ඔඝපුණ්ණෙහී’’තිපි පාඨො.

คำว่า อุทกจิกขัลละ หมายถึง ในที่ที่เหยียบย่ำแล้วเหยียบย่ำเล่า เปลือกตมระคนด้วยน้ำกระเด็นขึ้นไปกระทบถึงสะโพก มีอธิบายว่า ในเปลือกตมเห็นปานนี้ คำว่า โอกปุณเณหิ หมายถึง เต็มไปด้วยน้ำ ได้ยินว่า จีวรของพระเถระเหล่านั้นหนา น้ำที่ตกลงบนจีวรเหล่านั้นย่อมไม่ไหลออก เพราะความหนา ย่อมคงอยู่เหมือนห่อ (ข้าว) เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า "ด้วยจีวรที่เต็มไปด้วยน้ำ" แม้บทว่า โอฆปุณเณหิ ก็มีในบาลี

අවිවදමානා වස්සං වසිම්හාති එත්ථ ආගන්තුකට්ඨානෙ සෙනාසනඵාසුතාය අභාවෙන ච භගවතො දස්සනාලාභෙන උක්කණ්ඨිතතාය ච තෙ භික්ඛූ ඵාසුං න වසිංසු, තස්මා ‘‘අවිවදමානා ඵාසුකං වස්සං වසිම්හා’’ති නාවොචුං. ධම්මිං කථං කත්වාති භගවා තෙසං භික්ඛූනං අනමතග්ගියකථං කථෙසි. තෙ සබ්බෙපි කථාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණිත්වා නිසින්නට්ඨානතොයෙව ආකාසෙ උප්පතිත්වා අගමංසු, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ධම්මිං කථං කත්වා’’ති. තතො භගවා ‘‘සචෙ කථිනත්ථාරො පඤ්ඤත්තො අභවිස්ස, එතෙ භික්ඛූ එකං චීවරං ඨපෙත්වා සන්තරුත්තරෙන ආගච්ඡන්තා න එවං කිලන්තා අස්සු, කථිනත්ථාරො ච නාමෙස සබ්බබුද්ධෙහි අනුඤ්ඤාතො’’ති චින්තෙත්වා කථිනත්ථාරං අනුජානිතුකාමො භික්ඛූ ආමන්තෙසි, ආමන්තෙත්වා ච පන ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ.

ในคำว่า อวิวทมานา วสฺสํ วสิมฺหา นี้ มีอธิบายว่า พระภิกษุเหล่านั้นไม่ได้อยู่จำพรรษาอย่างผาสุก เพราะความไม่มีความสำราญแห่งเสนาสนะในที่ของอาคันตุกะ และเพราะความกระสัน (เบื่อหน่าย) เนื่องจากไม่ได้เฝ้าพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กราบทูลว่า "พวกข้าพระองค์อยู่จำพรรษาอย่างผาสุกโดยไม่วิวาทกัน" คำว่า ทมฺมึ กถํ กตฺวา หมายถึง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอนมตัคคิยธรรมกถาแก่พระภิกษุเหล่านั้น พระภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเมื่อจบธรรมกถาแล้ว ก็บรรลุพระอรหัตแล้วเหาะขึ้นไปในอากาศจากที่นั่งนั่นเองแล้วหลีกไป สังคีติกาจารย์กล่าวคำว่า "ทมฺมึ กถํ กตฺวา" นี้ โดยหมายถึงธรรมกถานั้น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ถ้าหากการกรานกฐินได้บัญญัติไว้แล้ว พระภิกษุเหล่านี้เมื่อวางจีวรผืนหนึ่งไว้แล้วมาด้วยผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ ก็จะไม่ลำบากถึงเพียงนี้ อนึ่ง การกรานกฐินนี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงอนุญาตไว้แล้ว" ดังนี้แล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการกรานกฐิน จึงตรัสเรียกพระภิกษุทั้งหลายมา แล้วตรัสคำเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต" ดังนี้

තත්ථ [Pg.388] අත්ථතකථිනානං වොති නිපාතමත්තං වොකාරො; අත්ථතකථිනානන්ති අත්ථො. එවඤ්හි සති පරතො ‘‘සො නෙසං භවිස්සතී’’ති යුජ්ජති. අථ වා වොති සාමිවචනමෙවෙතං. සො නෙසන්ති එත්ථ පන සො චීවරුප්පාදො යෙ අත්ථතකථිනා, තෙසං භවිස්සතීති අත්ථො.

ในคำว่า อตฺถตกฐินานํ โว นั้น คำว่า โว เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น มีอธิบายว่า อตฺถตกฐินานํ (ของภิกษุผู้มีกฐินอันกรานแล้ว) เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า "โส เนสํ ภวิสฺสติ" ในภายหลังจึงสมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า โว นี้เป็นสามีวจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) นั่นเอง อนึ่ง ในคำว่า โส เนสํ นี้ มีอธิบายว่า จีวรที่เกิดขึ้นนั้น จักมีแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีกฐินอันกรานแล้วเหล่านั้น

තත්ථ අනාමන්තචාරොති යාව කථිනං න උද්ධරියති, තාව අනාමන්තෙත්වා චරණං කප්පිස්සති, චාරිත්තසික්ඛාපදෙන අනාපත්ති භවිස්සතීති අත්ථො. අසමාදානචාරොති තිචීවරං අසමාදාය චරණං; චීවරවිප්පවාසො කප්පිස්සතීති අත්ථො. ගණභොජනන්ති ගණභොජනම්පි කප්පිස්සති. යාවදත්ථචීවරන්ති යාවත්තකෙන චීවරෙන අත්ථො, තාවත්තකං අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතං කප්පිස්සතීති අත්ථො. යො ච තත්ථ චීවරුප්පාදොති තත්ථ කථිනත්ථතසීමායං මතකචීවරං වා හොතු සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නං වා සඞ්ඝිකෙන තත්‍රුප්පාදෙන ආභතං වා, යෙන කෙනචි ආකාරෙන යං සඞ්ඝිකචීවරං උප්පජ්ජති, තං තෙසං භවිස්සතීති අත්ථො.

ในอานิสงส์เหล่านั้น คำว่า อนามนฺตจาโร หมายถึง การเที่ยวไปโดยไม่บอกลา จักควรตราบเท่าที่กฐินยังไม่เดาะ มีอธิบายว่า จักไม่มีอาบัติด้วยจาริตตสิกขาบท คำว่า อสมาทานจาโร หมายถึง การเที่ยวไปโดยไม่ถือเอาไตรจีวร มีอธิบายว่า การอยู่ปราศจากจีวรจักควร คำว่า คณโภชนํ หมายถึง แม้การฉันคณโภชน์ก็จักควร คำว่า ยาวทตฺถจีวรํ หมายถึง จีวรมีประมาณเท่าที่ต้องการ คือจีวรมีประมาณเท่าที่มีความต้องการ จักควรแม้โดยไม่ได้อธิษฐานหรือไม่ได้วิกัปไว้ คำว่า โย จ ตตฺถ จีวรุปฺปาโท หมายถึง จีวรสงฆ์ใดเกิดขึ้นในสีมาที่กรานกฐินนั้น จะเป็นผ้าบังสุกุล (ผ้าคนตาย) ก็ตาม ผ้าที่เขาถวายเจาะจงสงฆ์ก็ตาม หรือผ้าที่นำมาด้วยของที่เกิดขึ้นในที่นั้นอันเป็นของสงฆ์ก็ตาม จีวรสงฆ์ที่เกิดขึ้นด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น จักเป็นของภิกษุผู้มีกฐินอันกรานแล้วเหล่านั้น

එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ කථිනං අත්ථරිතබ්බන්ති එත්ථ කථිනත්ථාරං කෙ ලභන්ති, කෙ න ලභන්තීති? ගණනවසෙන තාව පච්ඡිමකොටියා පඤ්ච ජනා ලභන්ති, උද්ධං සතසහස්සම්පි, පඤ්චන්නං හෙට්ඨා න ලභන්ති. වුත්ථවස්සවසෙන පුරිමිකාය වස්සං උපගන්ත්වා පඨමපවාරණාය පවාරිතා ලභන්ති, ඡින්නවස්සා වා පච්ඡිමිකාය උපගතා වා න ලභන්ති, අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථවස්සාපි න ලභන්තීති මහාපච්චරියං වුත්තං. පුරිමිකාය උපගතානං පන සබ්බෙ ගණපූරකා හොන්ති, ආනිසංසං න ලභන්ති, ආනිසංසො ඉතරෙසංයෙව හොති. සචෙ පුරිමිකාය උපගතා චත්තාරො වා හොන්ති තයො වා ද්වෙ වා එකො වා, ඉතරෙ ගණපූරකෙ කත්වා කථිනං අත්ථරිතබ්බං. අථ චත්තාරො භික්ඛූ උපගතා, එකො පරිපුණ්ණවස්සො සාමණෙරො, සො චෙ පච්ඡිමිකාය උපසම්පජ්ජති, ගණපූරකො චෙව හොති, ආනිසංසඤ්ච ලභති. තයො භික්ඛූ ද්වෙ සාමණෙරා, ද්වෙ භික්ඛූ තයො සාමණෙරා, එකො භික්ඛු චත්තාරො සාමණෙරාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සචෙ පුරිමිකාය උපගතා කථිනත්ථාරකුසලා න හොන්ති, අත්ථාරකුසලා ඛන්ධකභාණකථෙරා පරියෙසිත්වා ආනෙතබ්බා. කම්මවාචං සාවෙත්වා කථිනං අත්ථරාපෙත්වා දානඤ්ච භුඤ්ජිත්වා ගමිස්සන්ති. ආනිසංසො පන ඉතරෙසංයෙව හොති.

ภิกษุทั้งหลาย ในคำว่า 'พึงกรานกฐินอย่างนี้' นี้ ใครบ้างหนอพึงได้การกรานกฐิน ใครบ้างหนอไม่พึงได้? โดยจำนวนแล้ว อย่างน้อยที่สุด ๕ รูปพึงได้ แม้แสนรูปขึ้นไปก็พึงได้ ต่ำกว่า ๕ รูปไม่พึงได้. โดยการอยู่จำพรรษาแล้ว ผู้ที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษา (พรรษาแรก) และได้ปวารณาในวันปวารณาแรกพึงได้. ผู้มีพรรษาขาด หรือผู้ที่เข้าจำพรรษาในปัจฉิมิกาพรรษา (พรรษาหลัง) ไม่พึงได้. แม้พระอาคันตุกะที่อยู่จำพรรษาในวัดอื่นก็ไม่พึงได้. นี้กล่าวไว้ในมหัปปัจจรี. อนึ่ง บรรดาภิกษุผู้เข้าจำพรรษาต้นเหล่านั้น ทั้งหมดเป็นผู้ทำคณะให้เต็มได้ แต่ไม่ได้รับอานิสงส์ อานิสงส์ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าอื่น (ผู้กราน) เท่านั้น. หากพระภิกษุที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษามี ๔ รูป หรือ ๓ รูป หรือ ๒ รูป หรือ ๑ รูป พึงกรานกฐินโดยให้พระภิกษุรูปอื่นเป็นผู้ทำให้ครบองค์สงฆ์. อนึ่ง หากมีพระภิกษุ ๔ รูปเข้าจำพรรษา และมีสามเณรผู้มีพรรษาครบถ้วน (อายุ ๒๐ ปี) ๑ รูปเข้าจำพรรษา หากสามเณรรูปนั้นอุปสมบทในปัจฉิมิกาพรรษา พระภิกษุใหม่รูปนั้นย่อมเป็นผู้ทำให้ครบองค์สงฆ์ด้วย และได้รับอานิสงส์ด้วย. หากมีพระภิกษุ ๓ รูป สามเณร ๒ รูป, พระภิกษุ ๒ รูป สามเณร ๓ รูป, พระภิกษุ ๑ รูป สามเณร ๔ รูป ก็มีนัยเดียวกันนี้. หากพระภิกษุที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษาไม่ชำนาญในการกรานกฐิน พึงแสวงหาและนิมนต์พระเถระผู้ชำนาญในการกรานกฐิน ผู้ทรงพระวินัย (ขันธกภาณกเถระ) มา. พระเถระเหล่านั้นจะบอกกรรมวาจา ให้กรานกฐิน และฉันภัตตาหารแล้วก็จะกลับไป. แต่อานิสงส์ย่อมมีแก่พระภิกษุรูปอื่นเท่านั้น.

කථිනං [Pg.389] කෙන දින්නං වට්ටති? යෙන කෙනචි දෙවෙන වා මනුස්සෙන වා පඤ්චන්නං වා සහධම්මිකානං අඤ්ඤතරෙන දින්නං වට්ටති. කථිනදායකස්ස වත්තං අත්ථි, සචෙ සො තං අජානන්තො පුච්ඡති – ‘‘භන්තෙ කථං කථිනං දාතබ්බ’’න්ති තස්ස එවං ආචික්ඛිතබ්බං – ‘‘තිණ්ණං චීවරානං අඤ්ඤතරප්පහොනකං සූරියුග්ගමනසමයෙ වත්ථං ‘කථිනචීවරං දෙමා’ති දාතුං වට්ටති, තස්ස පරිකම්මත්ථං එත්තකා නාම සූචියො, එත්තකං සුත්තං, එත්තකං රජනං, පරිකම්මං කරොන්තානං එත්තකානං භික්ඛූනං යාගුභත්තඤ්ච දාතුං වට්ටතී’’ති.

กฐินที่ใครถวายจึงจะสมควร? กฐินที่เทวดาหรือมนุษย์คนใดคนหนึ่ง หรือสหธรรมิก ๕ รูปรูปใดรูปหนึ่งถวาย ย่อมสมควร. มีวัตรปฏิบัติสำหรับทายกผู้ถวายกฐิน หากทายกนั้นไม่ทราบและถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กฐินพึงถวายอย่างไร?' พึงบอกแก่ทายกผู้ถามนั้นอย่างนี้ว่า 'พึงถวายผ้าที่พอสำหรับจีวรผืนใดผืนหนึ่งในบรรดาจีวร ๓ ผืน ในเวลาพระอาทิตย์ขึ้น โดยกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายผ้ากฐิน' ย่อมสมควร. เพื่อประโยชน์ในการทำผ้ากฐินนั้น พึงถวายเข็มจำนวนเท่านี้ ด้ายจำนวนเท่านี้ น้ำย้อมจำนวนเท่านี้ และพึงถวายข้าวต้มและภัตตาหารแก่พระภิกษุจำนวนเท่านี้ผู้กำลังทำผ้ากฐินนั้น ย่อมสมควร'.

කථිනත්ථාරකෙනාපි ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නං කථිනං අත්ථරන්තෙන වත්තං ජානිතබ්බං. තන්තවායගෙහතො හි ආභතසන්තානෙනෙව ඛලිමක්ඛිතසාටකො න වට්ටති, මලීනසාටකොපි න වට්ටති, තස්මා කථිනත්ථාරසාටකං ලභිත්වා සුට්ඨු ධොවිත්වා සූචිආදීනි චීවරකම්මූපකරණානි සජ්ජෙත්වා බහූහි භික්ඛූහි සද්ධිං තදහෙව සිබ්බිත්වා නිට්ඨිතසූචිකම්මං රජිත්වා කප්පබින්දුං දත්වා කථිනං අත්ථරිතබ්බං. සචෙ තස්මිං අනත්ථතෙයෙව අඤ්ඤං කථිනසාටකං ආහරති, අඤ්ඤානි ච බහූනි කථිනානිසංසවත්ථානි දෙති, යො ආනිසංසං බහුං දෙති, තස්ස සන්තකෙනෙව අත්ථරිතබ්බං. ඉතරො යථා තථා ඔවදිත්වා සඤ්ඤාපෙතබ්බො.

แม้พระภิกษุผู้กรานกฐินก็พึงทราบวัตรปฏิบัติ เมื่อจะกรานกฐินที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยชอบ. เพราะผ้าที่เปื้อนแป้งที่นำมาจากบ้านช่างทอโดยตรงย่อมไม่สมควร แม้ผ้าที่สกปรกก็ไม่สมควร. เพราะฉะนั้น เมื่อได้ผ้ากฐินมาแล้ว พึงซักฟอกให้ดี เตรียมอุปกรณ์สำหรับทำจีวร เช่น เข็ม เป็นต้น แล้วพึงเย็บในวันนั้นเองพร้อมกับพระภิกษุหลายรูป เมื่อการเย็บเสร็จสิ้นแล้ว พึงย้อมผ้า ให้กัปปะพินทุ (จุดทำเครื่องหมาย) แล้วจึงกรานกฐิน. หากยังไม่กรานกฐินนั้น มีผู้นำผ้ากฐินผืนอื่นมา และถวายวัตถุอันเป็นอานิสงส์กฐินอื่น ๆ อีกมากมาย พึงกรานกฐินด้วยผ้าของทายกผู้ถวายอานิสงส์มากนั้น. ส่วนทายกอีกรูปหนึ่ง พึงว่ากล่าวตักเตือนให้เข้าใจด้วยประการใดประการหนึ่ง.

කථිනං පන කෙන අත්ථරිතබ්බං? යස්ස සඞ්ඝො කථිනචීවරං දෙති. සඞ්ඝෙන පන කස්ස දාතබ්බං? යො ජිණ්ණචීවරො හොති. සචෙ බහූ ජිණ්ණචීවරා හොන්ති, වුඩ්ඪස්ස දාතබ්බං. වුඩ්ඪෙසුපි යො මහාපරිසො තදහෙව චීවරං කත්වා අත්ථරිතුං සක්කොති, තස්ස දාතබ්බං. සචෙ වුඩ්ඪො න සක්කොති නවකතරො සක්කොති, තස්ස දාතබ්බං. අපිච සඞ්ඝෙන මහාථෙරස්ස සඞ්ගහං කාතුං වට්ටති, තස්මා ‘‘තුම්හෙ භන්තෙ ගණ්හථ, මයං කත්වා දස්සාමා’’ති වත්තබ්බං. තීසු චීවරෙසු යං ජිණ්ණං හොති, තදත්ථාය දාතබ්බං. පකතියා දුපට්ටචීවරස්ස දුපට්ටත්ථායෙව දාතබ්බං. සචෙපිස්ස එකපට්ටචීවරං ඝනං හොති, කථිනසාටකො ච පෙලවො, සාරුප්පත්ථාය දුපට්ටප්පහොනකමෙව දාතබ්බං, ‘‘අහං අලභන්තො එකපට්ටං පාරුපාමී’’ති වදන්තස්සාපි දුපට්ටං දාතුං වට්ටති. යො පන ලොභපකතිකො හොති, තස්ස න දාතබ්බං. තෙනාපි ‘‘කථිනං අත්ථරිත්වා පච්ඡා සිබ්බිත්වා ද්වෙ චීවරානි කරිස්සාමී’’ති න ගහෙතබ්බං. යස්ස පන දීයති, තස්ස යෙන විධිනා දාතබ්බං, තං [Pg.390] දස්සෙතුං ‘‘එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ කථිනං අත්ථරිතබ්බ’’න්ති ආරභිත්වා සුණාතු මෙ භන්තෙතිආදිකා දානකම්මවාචා තාව වුත්තා.

อนึ่ง กฐินพึงกรานโดยพระภิกษุรูปใด? พระภิกษุรูปใดที่สงฆ์ถวายผ้ากฐินให้. อนึ่ง สงฆ์พึงถวายแก่ใคร? แก่พระภิกษุผู้มีจีวรเก่า. หากมีพระภิกษุผู้มีจีวรเก่าหลายรูป พึงถวายแก่พระเถระ. ในบรรดาพระเถระนั้น พึงถวายแก่พระภิกษุผู้มีบริวารมาก และสามารถทำจีวรและกรานกฐินได้ในวันนั้นเอง. หากพระเถระไม่สามารถ แต่พระภิกษุหนุ่มกว่าสามารถ พึงถวายแก่พระภิกษุหนุ่มกว่านั้น. อนึ่ง สงฆ์พึงสงเคราะห์พระมหาเถระ ย่อมสมควร. เพราะฉะนั้น พึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับเถิด พวกข้าพเจ้าจะทำให้แล้วถวาย'. ในบรรดาจีวร ๓ ผืน ผืนใดเก่า พึงถวายเพื่อประโยชน์แก่ผืนนั้น. โดยปกติแล้ว สำหรับพระภิกษุผู้มีจีวรสองชั้น พรรษาพึงถวายเพื่อประโยชน์แก่จีวรสองชั้นนั่นเอง. แม้หากจีวรชั้นเดียวของท่านหนา และผ้ากฐินบางหรือห่าง เพื่อความเหมาะสม พึงถวายผ้าที่พอสำหรับจีวรสองชั้นเท่านั้น. แม้แก่พระภิกษุผู้กล่าวว่า 'เมื่อข้าพเจ้าไม่ได้จีวรสองชั้น ข้าพเจ้าจะห่มจีวรชั้นเดียว' ก็พึงถวายจีวรสองชั้น ย่อมสมควร. อนึ่ง พระภิกษุรูปใดมีปกติเป็นผู้มีความโลภ ไม่พึงถวายแก่รูปนั้น. พระภิกษุรูปนั้นก็ไม่พึงรับโดยคิดว่า 'จะกรานกฐินแล้วเย็บเป็นจีวรสองผืนในภายหลัง'. อนึ่ง สำหรับพระภิกษุรูปใดที่สงฆ์ถวายให้ พึงถวายด้วยวิธีใด เพื่อแสดงวิธีนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเริ่มกล่าว 'ภิกษุทั้งหลาย กฐินพึงกรานอย่างนี้' แล้วตรัสกรรมวาจาถวายทานที่ขึ้นต้นด้วย 'สุณาตุ เม ภันเต' (ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า) ไว้ก่อนแล้ว.

එවං දින්නෙ පන කථිනෙ සචෙ තං කථිනදුස්සං නිට්ඨිතපරිකම්මමෙව හොති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ නිට්ඨිතපරිකම්මං හොති, ‘‘අහං ථෙරො’’ති වා ‘‘බහුස්සුතො’’ති වා එකෙනාපි අකාතුං න ලබ්භති, සබ්බෙහෙව සන්නිපතිත්වා ධොවනසිබ්බනරජනානි නිට්ඨාපෙතබ්බානි. ඉදඤ්හි කථිනවත්තං නාම බුද්ධප්පසත්ථං. අතීතෙ පදුමුත්තරොපි භගවා කථිනවත්තං අකාසි. තස්ස කිර අග්ගසාවකො සුජාතත්ථෙරො නාම කථිනං ගණ්හි, තං සත්ථා අට්ඨසට්ඨියා භික්ඛුසතසහස්සෙහි සද්ධිං නිසීදිත්වා අකාසි.

อนึ่ง เมื่อกฐินถวายแล้ว หากผ้ากฐินนั้นมีการเตรียมการเสร็จเรียบร้อยแล้ว นั่นเป็นสิ่งดี. หากยังไม่เสร็จเรียบร้อย แม้พระภิกษุรูปเดียวก็ไม่พึงละเว้นการทำ โดยกล่าวว่า 'อาตมาเป็นพระเถระ' หรือ 'อาตมาเป็นพหูสูต' พระภิกษุทั้งหมดพึงประชุมกันและทำให้การซัก การเย็บ และการย้อมเสร็จสิ้น. เพราะวัตรปฏิบัติในการกรานกฐินนี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญ. ในอดีตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระก็ได้ทรงทำวัตรปฏิบัติในการกรานกฐิน. ได้ยินว่า พระอัครสาวกของพระองค์นามว่าสุชาตเถระได้รับผ้ากฐินนั้น พระศาสดาได้ประทับนั่งพร้อมด้วยพระภิกษุหกล้านแปดแสนรูปแล้วทรงทำกฐินนั้น.

කතපරියොසිතං පන කථිනං ගහෙත්වා අත්ථාරකෙන භික්ඛුනා ‘‘සචෙ සඞ්ඝාටියා කථිනං අත්ථරිතුකාමො හොති, පොරාණිකා සඞ්ඝාටි පච්චුද්ධරිතබ්බා, නවා සඞ්ඝාටි අධිට්ඨාතබ්බා. ‘ඉමාය සඞ්ඝාටියා කථිනං අත්ථරාමී’ති වාචා භින්දිතබ්බා’’තිආදිනා පරිවාරෙ වුත්තවිධානෙන කථිනං අත්ථරිතබ්බං. අත්ථරිත්වා ච පන ‘‘තෙන කථිනත්ථාරකෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා එවමස්ස වචනීයො – ‘අත්ථතං භන්තෙ සඞ්ඝස්ස කථිනං, ධම්මිකො කථිනත්ථාරො, අනුමොදථා’ති තෙහි අනුමොදකෙහි භික්ඛූහි එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා එවමස්ස වචනීයො – ‘අත්ථතං ආවුසො සඞ්ඝස්ස කථිනං, ධම්මිකො කථිනත්ථාරො, අනුමොදාමා’’ති එවමාදිනා පරිවාරෙ වුත්තවිධානෙනෙව අනුමොදාපෙතබ්බං, ඉතරෙහි ච අනුමොදිතබ්බං. එවං සබ්බෙසං අත්ථතං හොති කථිනං. වුත්තඤ්හෙතං පරිවාරෙ ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලානං අත්ථතං හොති කථිනං – අත්ථාරකස්ස ච අනුමොදකස්ස චා’’ති (පරි. 403). පුනපි වුත්තං – ‘‘න සඞ්ඝො කථිනං අත්ථරති, න ගණො කථිනං අත්ථරති, පුග්ගලො කථිනං අත්ථරති, සඞ්ඝස්ස අනුමොදනා ගණස්ස අනුමොදනා පුග්ගලස්ස අත්ථාරා සඞ්ඝස්ස අත්ථතං හොති කථිනං, ගණස්ස අත්ථතං හොති කථිනං, පුග්ගලස්ස අත්ථතං හොති කථිනං’’ති (පරි. 414).

อนึ่ง ภิกษุผู้กรานกฐินถือเอาผ้ากฐินที่ทำเสร็จสิ้นแล้ว พึงกรานกฐินด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬิมีอาทิว่า ‘ถ้าภิกษุประสงค์จะกรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏิ พึงถอนผ้าสังฆาฏิผืนเก่าเสีย พึงอธิษฐานผ้าสังฆาฏิผืนใหม่ พึงเปล่งวาจาว่า “เรากรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏินี้”’ และเมื่อกรานแล้ว ภิกษุผู้กรานกฐินนั้นพึงเข้าไปหาหมู่สงฆ์ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ขอท่านทั้งหลายจงอนุโมทนา’ ภิกษุผู้จะอนุโมทนาเหล่านั้นพึงทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม พวกเราอนุโมทนา’ ดังนี้เป็นต้น พึงให้อนุโมทนาด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬินั่นเอง และภิกษุที่เหลือก็พึงอนุโมทนา เมื่ออนุโมทนาอย่างนี้ กฐินของภิกษุทั้งปวงก็เป็นอันกรานแล้ว เพราะในปริวารปาฬิ (ป. 403) พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ว่า ‘กฐินเป็นอันกรานแล้วแก่บุคคลสองจำพวก คือแก่ภิกษุผู้กรานและแก่ภิกษุผู้อนุโมทนา’ อีกทั้งยังกล่าวไว้ว่า (ป. 414) ‘สงฆ์ไม่กรานกฐิน คณะไม่กรานกฐิน บุคคลกรานกฐิน เพราะการอนุโมทนาของสงฆ์ การอนุโมทนาของคณะ การกรานของบุคคล กฐินของสงฆ์เป็นอันกรานแล้ว กฐินของคณะเป็นอันกรานแล้ว กฐินของบุคคลเป็นอันกรานแล้ว’

එවං අත්ථතෙ පන කථිනෙ සචෙ කථිනචීවරෙන සද්ධිං ආභතං ආනිසංසං දායකා ‘‘යෙන අම්හාකං කථිනං ගහිතං, තස්සෙව දෙමා’’ති දෙන්ති[Pg.391], භික්ඛුසඞ්ඝො අනිස්සරො. අථ අවිචාරෙත්වාව දත්වා ගච්ඡන්ති, භික්ඛුසඞ්ඝො ඉස්සරො. තස්මා සචෙ කථිනත්ථාරකස්ස සෙසචීවරානිපි දුබ්බලානි හොන්ති, සඞ්ඝෙන අපලොකෙත්වා තෙසම්පි අත්ථාය වත්ථානි දාතබ්බානි. කම්මවාචා පන එකායෙව වට්ටති. අවසෙසෙ කථිනානිසංසෙ බලවවත්ථානි වස්සාවාසිකට්ඨිතිකාය දාතබ්බානි, ඨිතිකාය අභාවෙ ථෙරාසනතො පට්ඨාය දාතබ්බානි, ගරුභණ්ඩං න භාජෙතබ්බං. සචෙ පන එකසීමාය බහූ විහාරා හොන්ති, සබ්බෙ භික්ඛූ සන්නිපාතෙත්වා එකත්ථ කථිනං අත්ථරිතබ්බං, විසුං විසුං අත්ථරිතුං න වට්ටති.

อนึ่ง เมื่อกฐินกรานแล้วด้วยวิธีที่กล่าวมานี้ ถ้าทายกถวายผ้าอานิสงส์ที่นำมาพร้อมกับผ้ากฐิน โดยกล่าวว่า ‘เราถวายแก่ภิกษุผู้รับกฐินของเรานั้นนั่นแล’ หมู่ภิกษุสงฆ์ก็ไม่มีสิทธิ์ในผ้าอานิสงส์นั้น แต่ถ้าทายกถวายไปโดยไม่พิจารณาแล้วจากไป หมู่ภิกษุสงฆ์ก็มีสิทธิ์ในผ้าอานิสงส์นั้น ดังนั้น ถ้าผ้าจีวรที่เหลือของภิกษุผู้กรานกฐินเก่าและชำรุดทรุดโทรม สงฆ์พึงบอกกล่าวแล้วถวายผ้าอานิสงส์เหล่านั้นเพื่อประโยชน์แก่ผ้าเหล่านั้นด้วย แต่กรรมวาจาพึงทำเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ผ้าอานิสงส์กฐินที่เหลือซึ่งมีเนื้อหนามั่นคง พึงถวายตามลำดับพรรษาของภิกษุผู้จำพรรษา เมื่อไม่มีลำดับพรรษา พึงถวายโดยเริ่มแต่อาสนะของพระเถระ ไม่พึงแบ่งครุภัณฑ์ อนึ่ง ถ้ามีวิหารหลายแห่งในสีมาเดียวกัน พึงประชุมภิกษุทั้งหมดแล้วกรานกฐินในที่แห่งเดียวกัน ไม่ควรแยกกันกราน

308. ඉදානි යථා ච කථිනං අත්ථතං හොති, යථා ච අනත්ථතං, තං විධිං විත්ථාරතො දස්සෙතුං එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ අත්ථතං හොති කථිනං එවං අනත්ථතන්ති වත්වා අකරණීයඤ්චෙව මහාභූමිකඤ්ච අනත්ථතලක්ඛණං තාව දස්සෙන්තො න උල්ලිඛිතමත්තෙනාතිආදිකෙ චතුවීසති ආකාරෙ දස්සෙසි. තතො පරං අත්ථතලක්ඛණං දස්සෙන්තො අහතෙන අත්ථතන්තිආදිකෙ සත්තරස ආකාරෙ දස්සෙසි. පරිවාරෙපි හි ‘‘චතුවීසතියා ආකාරෙහි අනත්ථතං හොති කථිනං, සත්තරසහි ආකාරෙහි අත්ථතං හොති කථින’’න්ති ඉදමෙව ලක්ඛණං වුත්තං.

๓๐๘. บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีที่กฐินเป็นอันกรานแล้ว และวิธีที่กฐินยังไม่เป็นอันกรานแล้วโดยพิสดาร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กฐินเป็นอันกรานแล้วอย่างนี้ และยังไม่เป็นอันกรานแล้วอย่างนี้’ ทรงแสดงลักษณะของกฐินที่ยังไม่เป็นอันกราน ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ควรทำและมีเหตุใหญ่ก่อน โดยทรงแสดง 24 อาการ มีอาทิว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยเพียงการขีดเขียน’ หลังจากนั้น ทรงแสดงลักษณะของกฐินที่กรานแล้ว โดยทรงแสดง 17 อาการ มีอาทิว่า ‘กรานแล้วด้วยผ้าใหม่’ เพราะในปริวารปาฬิก็กล่าวลักษณะนี้ไว้ว่า ‘กฐินยังไม่เป็นอันกรานด้วย 24 อาการ กฐินเป็นอันกรานแล้วด้วย 17 อาการ’

තත්ථ උල්ලිඛිතමත්තෙනාති දීඝතො ච පුථුලතො ච පමාණග්ගහණමත්තෙන. පමාණඤ්හි ගණ්හන්තො තස්ස තස්ස පදෙසස්ස සඤ්ජානනත්ථං නඛාදීහි වා පරිච්ඡෙදං දස්සෙන්තො උල්ලිඛති, නලාටාදීසු වා ඝංසති, තස්මා තං පමාණග්ගහණං ‘‘උල්ලිඛිතමත්ත’’න්ති වුච්චති. ධොවනමත්තෙනාති කථිනදුස්සධොවනමත්තෙන. චීවරවිචාරණමත්තෙනාති ‘‘පඤ්චකං වා සත්තකං වා නවකං වා එකාදසකං වා හොතූ’’ති එවං විචාරිතමත්තෙන. ඡෙදනමත්තෙනාති යථාවිචාරිතස්ස වත්ථස්ස ඡෙදනමත්තෙන. බන්ධනමත්තෙනාති මොඝසුත්තකාරොපනමත්තෙන. ඔවට්ටියකරණමත්තෙනාති මොඝසුත්තකානුසාරෙන දීඝසිබ්බිතමත්තෙන. කණ්ඩුසකරණමත්තෙනාති මුද්ධියපත්තබන්ධනමත්තෙන. දළ්හීකම්මකරණමත්තෙනාති ද්වෙ චිමිලිකායො එකතො කත්වා සිබ්බිතමත්තෙන. අථ වා පඨමචිමිලිකා ඝටෙත්වා ඨපිතා හොති, කථිනසාටකං තස්සා කුච්ඡිචිමිලිකං කත්වා සිබ්බිතමත්තෙනාතිපි අත්ථො. මහාපච්චරියං [Pg.392] ‘‘පකතිචීවරස්ස උපස්සයදානෙනා’’ති වුත්තං. කුරුන්දියං පන ‘‘පකතිපත්තබද්ධචීවරං දුපට්ටං කාතුං කුච්ඡිචිමිලිකං අල්ලියාපනමත්තෙනා’’ති වුත්තං. අනුවාතකරණමත්තෙනාති පිට්ඨිඅනුවාතාරොපනමත්තෙන. පරිභණ්ඩකරණමත්තෙනාති කුච්ඡිඅනඋවාතාරොපනමත්තෙන. ඔවද්ධෙය්‍යකරණමත්තෙනාති ආගන්තුකපත්තාරොපනමත්තෙන. කථිනචීවරතො වා පත්තං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං අකථිනචීවරෙ පත්තාරොපනමත්තෙන.

ใน 24 อาการนั้น คำว่า ‘ด้วยเพียงการขีดเขียน’ คือด้วยเพียงการกำหนดขนาดทั้งด้านยาวและด้านกว้าง เพราะว่าบุคคลผู้กำหนดขนาดนั้น เพื่อให้รู้ตำแหน่งนั้นๆ จึงขีดเขียนบนผ้าโดยแสดงขอบเขตด้วยเล็บเป็นต้น หรือถูไถบนหน้าผากเป็นต้น ดังนั้น การกำหนดขนาดนั้นจึงเรียกว่า ‘เพียงการขีดเขียน’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการซัก’ คือด้วยเพียงการซักผ้ากฐิน คำว่า ‘ด้วยเพียงการพิจารณาจีวร’ คือด้วยเพียงการพิจารณาว่า ‘จีวรพึงมี 5 ขันธ์ หรือ 7 ขันธ์ หรือ 9 ขันธ์ หรือ 11 ขันธ์’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการตัด’ คือด้วยเพียงการตัดผ้าที่พิจารณาแล้ว คำว่า ‘ด้วยเพียงการผูก’ คือด้วยเพียงการวางด้ายเปล่าๆ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำโอวัฏฏิยะ’ คือด้วยเพียงการเย็บตามยาวตามด้ายเปล่าๆ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำกัณฑุสะ’ คือด้วยเพียงการผูกแผ่นผ้าที่เป็นกัณฑุสะ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำให้มั่นคง’ คือด้วยเพียงการเย็บผ้าสองชิ้นเข้าด้วยกัน หรืออีกนัยหนึ่งคือ ผ้าชิ้นแรกถูกต่อและวางไว้แล้ว การเย็บผ้ากฐินโดยทำขอบด้านในของผ้าชิ้นนั้นก็เป็นความหมายหนึ่ง ในมหาปัจจรีกล่าวว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยการถวายผ้าเดิมซ้อนทับ’ แต่ในกุรุนทีกล่าวว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยเพียงการติดขอบด้านในเพื่อทำให้จีวรที่มีแผ่นผ้าผูกติดอยู่แล้วเป็นสองชั้น’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำอนุวาตะ’ คือด้วยเพียงการวางขอบยาวด้านหลัง คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำปริภัณฑ์’ คือด้วยเพียงการวางขอบยาวด้านใน คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำโอวัฑเฒยยะ’ คือด้วยเพียงการวางแผ่นผ้าอาคันตุกะ หรืออีกนัยหนึ่งคือด้วยเพียงการนำแผ่นผ้าจากผ้ากฐินไปวางบนผ้าอื่นที่ไม่ใช่ผ้ากฐิน

කම්බලමද්දනමත්තෙනාති එකවාරංයෙව රජනෙ පක්ඛිත්තෙන දන්තවණ්ණෙන පණ්ඩුපලාසවණ්ණෙන වා. සචෙ පන සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා රත්තම්පි සාරුප්පං හොති, වට්ටති. නිමිත්තකතෙනාති ‘‘ඉමිනා දුස්සෙන කථිනං අත්ථරිස්සාමී’’ති එවං නිමිත්තකතෙන. එත්තකමෙව හි පරිවාරෙ වුත්තං. අට්ඨකථාසු පන ‘‘අයං සාටකො සුන්දරො, සක්කා ඉමිනා කථිනං අත්ථරිතු’න්ති එවං නිමිත්තකම්මං කත්වා ලද්ධෙනා’’ති වුත්තං. පරිකථාකතෙනාති ‘‘කථිනං නාම දාතුං වට්ටති, කථිනදායකො බහුං පුඤ්ඤං පසවතී’’ති එවං පරිකථාය උප්පාදිතෙන. කථිනං නාම අතිඋක්කට්ඨං වට්ටති, මාතරම්පි විඤ්ඤාපෙතුං න වට්ටති, ආකාසතො ඔතිණ්ණසදිසමෙව වට්ටතීති. කුක්කුකතෙනාති තාවකාලිකෙන. සන්නිධිකතෙනාති එත්ථ දුවිධො සන්නිධි කරණසන්නිධි ච නිචයසන්නිධි ච. තත්ථ තදහෙව අකත්වා ඨපෙත්වා කරණං කරණසන්නිධි. සඞ්ඝො අජ්ජ කථිනදුස්සං ලභිත්වා පුනදිවසෙ දෙති, අයං නිචයසන්නිධි.

คำว่า กัมพะละมัททะนะมัตเตนะ คือ ด้วยผ้าที่มีสีเหมือนงาช้าง หรือมีสีเหมือนใบไม้เหลืองที่แช่ในน้ำย้อมเพียงครั้งเดียว (ไม่เป็นอันกราน). แต่ถ้าแม้จะย้อมครั้งเดียวหรือสองครั้งก็ตาม หากเป็นผ้าที่สมควร (แก่การนุ่งห่ม) ก็ควร (ใช้กรานกฐิน) ได้. คำว่า นิมิตตะกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ทำนิมิตว่า 'เราจักกรานกฐินด้วยผ้าผืนนี้' ดังนี้. ในปริวารกล่าวไว้เพียงเท่านี้. ส่วนในอรรถกถาทั้งหลายกล่าวว่า 'ผ้าผืนนี้ดี อาจเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าผืนนี้ได้' ดังนี้ คือ ด้วยผ้าที่ได้มาเพราะการทำนิมิตกรรมอย่างนี้. คำว่า ปะริกะถาคะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ให้เกิดด้วยปริกถาว่า 'การถวายกฐินย่อมควร, ทายกผู้ถวายกฐินย่อมประสบบุญมาก' ดังนี้. ชื่อว่ากฐิน ย่อมควรเป็นผ้าที่ประณีตอย่างยิ่ง แม้จะขอต่อมารดาก็ไม่ควร ควรเป็นผ้าที่ประดุจเลื่อนลอยลงมาจากอากาศทีเดียว พึงทราบอย่างนี้. คำว่า กุกกุกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ขอยืมมาใช้ชั่วคราว. คำว่า สันนิธิกะเตนะ ในบทนี้ สันนิธิมี ๒ อย่าง คือ กะระณะสันนิธิ และ นิจะยะสันนิธิ. ใน ๒ อย่างนั้น การเก็บไว้โดยไม่ทำให้เสร็จ (เย็บย้อม) ในวันนั้นเอง แล้วจึงทำในภายหลัง ชื่อว่า กะระณะสันนิธิ. สงฆ์ได้รับผ้ากฐินในวันนี้แล้ว ให้ (แก่ภิกษุผู้กราน) ในวันรุ่งขึ้น นี้ชื่อว่า นิจะยะสันนิธิ.

නිස්සග්ගියෙනාති රත්තිනිස්සග්ගියෙන. පරිවාරෙපි වුත්තං – ‘‘නිස්සග්ගියං නාම කරියමානෙ අරුණං උට්ඨහතී’’ති. අකප්පකතෙනාති අනාදින්නකප්පබින්දුනා. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝාටියාතිආදීසු ඨපෙත්වා සඞ්ඝාටිඋත්තරාසඞ්ගඅන්තරවාසකෙ අඤ්ඤෙන පච්චත්ථරණාදිනා අත්ථතං අනත්ථතං හොතීති. අඤ්ඤත්‍ර පඤ්චකෙන වා අතිරෙකපඤ්චකෙන වාති පඤ්ච වා අතිරෙකානි වා ඛණ්ඩානි කත්වා මහාමණ්ඩලඅඩ්ඪමණ්ඩලානි දස්සෙත්වා කතෙනෙව වට්ටති. එවඤ්හි සමණ්ඩලිකතං හොති, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙන අච්ඡින්නකෙන වා ද්වත්තිචතුඛණ්ඩෙන වා න වට්ටති. අඤ්ඤත්‍ර පුග්ගලස්ස අත්ථාරාති පුග්ගලස්ස අත්ථාරං ඨපෙත්වා න අඤ්ඤෙන සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා අත්ථාරෙන අත්ථතං හොති. නිස්සීමට්ඨො අනුමොදතීති බහිඋපචාරසීමාය ඨිතො අනුමොදති.

คำว่า นิสสัคคิเยนะ คือ ด้วยผ้าที่เป็นนิสสัคคีย์เพราะล่วงราตรี. แม้ในปริวารก็กล่าวไว้ว่า 'เมื่อกำลังทำผ้าที่ชื่อว่าเป็นนิสสัคคีย์ อรุณย่อมขึ้น' ดังนี้. คำว่า อะกัปปะกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่มีกัปปะพินทุอันตนไม่ได้ถือเอาแล้ว. ในบทว่า อัญญัตระ สังฆาฏิยา เป็นต้น พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า เว้นผ้าสังฆาฏิ ผ้าอุตตราสงค์ และผ้าอันตรวาสกเสียแล้ว ผ้าที่กรานด้วยผ้าอื่นมีผ้าปูลาดเป็นต้น ชื่อว่าไม่เป็นอันกราน. คำว่า อัญญัตระ ปัญจะเกนะ วา อะติเรกะปัญจะเกนะ วา คือ ควรเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าที่ทำเป็น ๕ ขันธ์ หรือมากกว่า ๕ ขันธ์ โดยแสดงมณฑลใหญ่และอัฑฒมณฑลเท่านั้น. เพราะเมื่อทำอย่างนี้ จีวรย่อมชื่อว่ามีมณฑล. เว้นจีวรนั้นเสียแล้ว ไม่ควรเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าอื่นที่เป็นผ้าผืนเดียว (ไม่ได้ตัด) หรือผ้าที่มี ๒, ๓ หรือ ๔ ขันธ์. คำว่า อัญญัตระ ปุคคะลัสสะ อัตถารา คือ เว้นการกรานของบุคคลเสียแล้ว กฐินที่กรานด้วยการกรานของสงฆ์หรือของคณะ ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นอันกราน. คำว่า นิสสีมัฏโฐ อะนุโมทะติ คือ ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายนอกอุปจารสีมาอนุโมทนา.

309. අහතෙනාති [Pg.393] අපරිභුත්තෙන. අහතකප්පෙනාති අහතසදිසෙන එකවාරං වා ද්වික්ඛත්තුං වා ධොතෙන. පිලොතිකායාති හතවත්ථකසාටකෙන. පංසුකූලෙනාති තෙවීසතියා ඛෙත්තෙසු උප්පන්නපංසුකූලෙන. පංසුකූලිකභික්ඛුනා චොළකභික්ඛං ආහිණ්ඩිත්වා ලද්ධචොළකෙහි කතචීවරෙනාතිපි කුරුන්දිමහාපච්චරීසු වුත්තං. පාපණිකෙනාති ආපණද්වාරෙ පතිතපිලොතිකං ගහෙත්වා කථිනත්ථාය දෙති, තෙනාපි වට්ටතීති අත්ථො. සෙසං වුත්තවිපල්ලාසෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ‘‘සහ කථිනස්ස අත්ථාරා කති ධම්මා ජායන්තී’’තිආදි බහුඅට්ඨකථාසු වුත්තං, තං සබ්බං පරිවාරෙ පාළිආරූළ්හමෙව, තස්මා තත්ථ ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. න හි තෙන ඉධ අවුච්චමානෙන කථිනත්ථාරකස්ස කිඤ්චි පරිහායති.

๓๐๙. คำว่า อะหะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ยังไม่ได้ใช้. คำว่า อะหะตะกัปเปนะ คือ ด้วยผ้าที่คล้ายผ้าใหม่ซึ่งซักแล้วครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง. คำว่า ปิโลติกายะ คือ ด้วยผ้าเก่าที่ซักแล้ว. คำว่า ปังสุกูเลนะ คือ ด้วยผ้าบังสุกุลที่เกิดขึ้นในเขต ๒๓ แห่ง. แม้ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีก็กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุผู้ถือบังสุกุลเป็นวัตรเที่ยวแสวงหาเศษผ้า แล้วได้เศษผ้ามาทำเป็นจีวร (ย่อมควร)' ดังนี้. ในบทว่า ปาปะณิเกนะ มีความหมายว่า ถือเอาผ้าเก่าที่ตกอยู่ใกล้ประตูร้านค้าแล้วถวายเพื่อประโยชน์แก่การกรานกฐิน แม้ด้วยผ้านั้นก็ควรเพื่อจะกรานกฐินได้. บทที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. อนึ่ง ในที่นี้ อรรถกถาทั้งหลายกล่าวไว้มากว่า 'ธรรมกี่ประการย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกรานกฐิน' เป็นต้น คำเหล่านั้นทั้งหมดล้วนขึ้นสู่พระบาลีในปริวารแล้วทั้งนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่มาในปริวารนั้นแล. จริงอยู่ ประโยชน์ที่ควรทราบอย่างใดอย่างหนึ่งของภิกษุผู้กรานกฐิน ย่อมไม่เสื่อมถอยเพราะคำที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้.

310. එවං කථිනත්ථාරං දස්සෙත්වා ඉදානි උබ්භාරං දස්සෙතුං කථඤ්ච භික්ඛවෙ උබ්භතං හොති කථිනන්තිආදිමාහ. තත්ථ මාතිකාති මාතරො; ජනෙත්තියොති අත්ථො. කථිනුබ්භාරඤ්හි එතා අට්ඨ ජනෙත්තියො. තාසු පක්කමනං අන්තො අස්සාති පක්කමනන්තිකා. එවං සෙසාපි වෙදිතබ්බා.

๓๑๐. เมื่อแสดงการกรานกฐินอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการเดาะกฐิน จึงตรัสคำว่า กะถัญจะ ภิกขะเว อุพภะตัง โหติ กะถินัง เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า มาติกา คือ แม่ทั้งหลาย; ความหมายคือ เป็นผู้ให้กำเนิด. จริงอยู่ มาติกา ๘ ประการเหล่านี้ เป็นผู้ให้กำเนิดการเดาะกฐิน. ในมาติกาเหล่านั้น การหลีกไปเป็นที่สุดแห่งมาติกานั้น เพราะฉะนั้น มาติกานั้นจึงชื่อว่า ปักกะมะนันติกา. แม้มาติกาที่เหลือก็พึงทราบอย่างนี้.

ආදායසත්තකකථා

อาทายสัตตกกถา

311. න පච්චෙස්සන්ති න පුන ආගමිස්සං. එතස්මිං පන පක්කමනන්තිකෙ කථිනුද්ධාරෙ පඨමං චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති, පච්ඡා ආවාසපලිබොධො. එවං පක්කමතො හි චීවරපලිබොධො අන්තොසීමායමෙව ඡිජ්ජති, ආවාසපලිබොධො සීමාතික්කමෙ. වුත්තම්පි චෙතං පරිවාරෙ –

๓๑๑. คำว่า นะ ปัจเจสสันติ คือ จักไม่กลับมาอีก. อนึ่ง ในการเดาะกฐินชื่อปักกะมะนันติกะนี้ ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดภายหลัง. จริงอยู่ ปลิโพธคือจีวรของภิกษุผู้หลีกไปอย่างนี้ ย่อมขาดภายในสีมานั่นเอง ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดในขณะที่ล่วงสีมา. แม้ในปริวารก็กล่าวคำนี้ไว้ว่า:

‘‘පක්කමනන්තිකො කථිනුද්ධාරො, වුත්තො ආදිච්චබන්ධුනා;

එතඤ්ච තාහං විස්සජ්ජිස්සං, චීවරපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති;

පච්ඡා ආවාසපලිබොධො ඡිජ්ජතී’’ති. (පරි. 415);

'การเดาะกฐินที่มีการหลีกไปเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ภายหลังปลิโพธคืออาวาสย่อมขาด ดังนี้.'

චීවරං ආදායාති අකතචීවරං ආදාය. බහිසීමගතස්සාති අඤ්ඤං සාමන්තවිහාරං ගතස්ස. එවං හොතීති තස්මිං විහාරෙ සෙනාසනඵාසුකං වා සහායසම්පත්තිං වා දිස්වා එවං හොති. එතස්මිං පන නිට්ඨානන්තිකෙ කථිනුද්ධාරෙ ආවාසපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති, සො හි ‘‘න පච්චෙස්ස’’න්ති චිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව ඡිජ්ජති. වුත්තම්පි චෙතං –

คำว่า จีวะรัง อาทายะ คือ ถือเอาผ้าที่ยังไม่ได้ทำ. คำว่า พะหิสีมาคะตัสสะ คือ ของภิกษุผู้ไปสู่วิหารอื่นที่อยู่ใกล้เคียง. คำว่า เอวัง โหติ คือ เพราะเห็นความผาสุกแห่งเสนาสนะหรือความถึงพร้อมแห่งสหายในวิหารนั้น จึงมีความคิดอย่างนี้. อนึ่ง ในการเดาะกฐินชื่อนิฏฐานันติกะนี้ ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน. จริงอยู่ ปลิโพธคืออาวาสนั้น ย่อมขาดทันทีที่จิตเกิดขึ้นว่า 'จักไม่กลับมา' ดังนี้. แม้คำนี้ก็กล่าวไว้ว่า:

‘‘නිට්ඨානන්තිකො [Pg.394] කථිනුද්ධාරො, වුත්තො ආදිච්චබන්ධුනා;

එතඤ්ච තාහං විස්සජ්ජිස්සං, ආවාසපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති;

චීවරෙ නිට්ඨිතෙ චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජතී’’ති.

'การเดาะกฐินที่มีความสำเร็จเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด ดังนี้.'

එතෙන නයෙන සෙසමාතිකාවිභජනෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – ‘‘සන්නිට්ඨානන්තිකෙ ද්වෙපි පලිබොධා නෙවිමං චීවරං කාරෙස්සං, න පච්චෙස්සන්ති චිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව එකතො ඡිජ්ජන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං –

โดยนัยนี้ พึงทราบความหมายแม้ในการจำแนกมาติกาที่เหลือ. แต่มีความแปลกกันดังนี้ คือ ในสันนิฏฐานันติกะกะถินุพภาร ปลิโพธแม้ทั้งสองย่อมขาดพร้อมกันทันทีที่จิตอันเป็นเหตุตัดสินใจเกิดขึ้นว่า 'เราจักไม่ให้ทำจีวรนี้ และจักไม่กลับมา' ดังนี้. จริงอยู่ คำนี้พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า:

‘‘සන්නිට්ඨානන්තිකො කථිනුද්ධාරො, වුත්තො ආදිච්චබන්ධුනා;

එතඤ්ච තාහං විස්සජ්ජිස්සං, ද්වෙ පලිබොධා අපුබ්බං අචරිමං ඡිජ්ජන්තී’’ති.

'การเดาะกฐินที่มีการตกลงใจเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธทั้งสองย่อมขาดไม่ก่อนไม่หลังกัน ดังนี้.'

එවං සබ්බකථිනුද්ධාරෙසු පලිබොධුපච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. සො පන යස්මා ඉමිනා ච වුත්තනයෙන පරිවාරෙ ච ආගතභාවෙන සක්කා ජානිතුං, තස්මා විත්ථාරතො න වුත්තො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – නාසනන්තිකෙ ආවාසපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති, චීවරෙ නට්ඨෙ චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති. යස්මා චීවරෙ නට්ඨෙ චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති, තස්මා ‘‘නාසනන්තිකො’’ති වුත්තං.

พึงทราบการตัดปลิโพธในการเดาะกฐินทั้งปวงอย่างนี้. อนึ่ง เพราะปลิโพธุปัจเฉทนั้น อันใครๆ อาจรู้ได้โดยนัยที่กล่าวมานี้ด้วย และโดยความเป็นสิ่งที่มาในปริวารด้วย เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวโดยพิสดาร. ส่วนสังเขปในเรื่องนี้มีดังนี้ คือ ในนาสะนันติกะกะถินุพภาร ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อจีวรฉิบหายไป ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด. เพราะเมื่อจีวรฉิบหายไป ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'นาสะนันติโก' ดังนี้.

සවනන්තිකෙ චීවරපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති, තස්මා තස්ස සහ සවනෙන ආවාසපලිබොධො ඡිජ්ජති.

ในการถอนผ้ากฐินที่มีการได้ยินเป็นที่สุด ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน เพราะเหตุนั้น ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดพร้อมกับการได้ยินของภิกษุนั้น

ආසාවච්ඡෙදිකෙ ආවාසපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති. චීවරාසාය උපච්ඡින්නාය චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති. අයං පන යස්මා ‘‘අනාසාය ලභති; ආසාය න ලභති; තස්ස එවං හොති ‘ඉධෙවිමං චීවරං කාරෙස්සං, න පච්චෙස්ස’’’න්තිආදිනා නයෙන ඉතරෙහි උද්ධාරෙහි සද්ධිං වොමිස්සකදෙසනො අනෙකප්පභෙදො හොති, තස්මා පරතො විසුං විත්ථාරෙත්වා වුත්තො, ඉධ න වුත්තො. ඉධ පන සවනන්තිකස්ස අනන්තරං සීමාතික්කන්තිකො වුත්තො. තත්ථ චීවරපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති, තස්ස බහිසීමෙ ආවාසපලිබොධො ඡිජ්ජති. සහුබ්භාරෙ ද්වෙ පලිබොධා අපුබ්බං අචරිමං ඡිජ්ජන්තීති.

ในการถอนผ้ากฐินที่มีความหวังในจีวรขาดเป็นที่สุด ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อความหวังในจีวรขาดแล้ว ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด แต่เพราะการถอนผ้ากฐินนี้ มีเทศนาที่ปะปนกับกฐินุทธาระอื่น ๆ มีหลายประเภท ด้วยนัยมีอาทิว่า “ย่อมได้เพราะไม่มีความหวัง ย่อมไม่ได้เพราะมีความหวัง ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักทำจีวรนี้ในที่นี้แหละ จักไม่ไป’” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสขยายความไว้ต่างหากในภายหลัง ไม่ได้ตรัสไว้ในที่นี้ แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสีมาติกกันติกะ (การถอนกฐินที่ล่วงเขตสีมา) ถัดจากสวณันติกะ ในสีมาติกกันติกะนั้น ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ปลิโพธคืออาวาสของภิกษุนั้นย่อมขาดในภายนอกสีมา ในสหุพภาระ (การถอนกฐินพร้อมกับภิกษุอื่น) ปลิโพธทั้งสองย่อมขาดพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง

316-325. එවං [Pg.395] ආදායවාරෙ සත්තකථිනුද්ධාරෙ දස්සෙත්වා පුන සමාදායවාරෙපි විප්පකතචීවරස්ස ආදායසමාදායවාරෙසුපි යථාසම්භවං තෙයෙව දස්සිතා. තතො පරං අන්තොසීමායං ‘‘පච්චෙස්සං න පච්චෙස්ස’’න්ති ඉමං විධිං අනාමසිත්වාව ‘‘න පච්චෙස්ස’’න්ති ඉමමෙව ආමසිත්වා අනධිට්ඨිතෙනා’’තිආදිනා නයෙන ච යෙ යෙ යුජ්ජන්ති, තෙ තෙ දස්සිතා. තතො පරං ‘‘චීවරාසාය පක්කමතී’’තිආදිනා නයෙන ඉතරෙහි සද්ධිං වොමිස්සකනයෙන අනෙකක්ඛත්තුං ආසාවච්ඡෙදිකං දස්සෙත්වා පුන දිසංගමියවසෙන ච ඵාසුවිහාරිකවසෙන ච නිට්ඨානන්තිකෙසු යුජ්ජමානා කථිනුද්ධාරා දස්සිතා. එවං පභෙදතො කථිනුද්ධාරං දස්සෙත්වා ඉදානි යෙ තෙන තෙන කථිනුද්ධාරෙන පලිබොධා ඡිජ්ජන්තීති වුත්තා, තෙසං පටිපක්ඛෙ දස්සෙන්තො ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ කථිනස්ස පලිබොධාතිආදිමාහ. තත්ථ චත්තෙනාති යෙන චිත්තෙන සො ආවාසො චත්තො හොති, තං චත්තං නාම, තෙන චත්තෙන. වන්තමුත්තෙසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๓๑๖-๓๒๕. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการถอนผ้ากฐิน 7 อย่างในอาทายวาระอย่างนี้แล้ว ก็ทรงแสดงการถอนผ้ากฐิน 7 อย่างนั้นแหละตามสมควรในสมาทายวาระ และในอาทายสมาทายวาระของผ้าจีวรที่ยังไม่สำเร็จอีก หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวาระทั้งหลายที่สมควร ด้วยนัยมีอาทิว่า “ด้วยผ้าที่ไม่ได้อธิษฐาน” โดยไม่ทรงพิจารณาวิธีนี้ว่า “จักไปหรือไม่จักไป” ในภายในสีมา แต่ทรงพิจารณาวิธีนี้ว่า “จักไม่ไป” เท่านั้น หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอาสาวัจเฉทิกะหลายครั้ง ด้วยนัยที่ปะปนกับกฐินุทธาระอื่น ๆ มีอาทิว่า “ย่อมหลีกไปเพราะความหวังในจีวร” และทรงแสดงกฐินุทธาระที่สมควรในนิฏฐานันติกะ (การถอนกฐินที่มีการสำเร็จเป็นที่สุด) โดยความเป็นผู้จะไปสู่ทิศอื่น และโดยความเป็นผู้ปรารถนาจะอยู่ผาสุกอีก เมื่อทรงแสดงการถอนผ้ากฐินโดยประเภทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปฏิปักษ์ของปลิโพธทั้งหลายที่ตรัสไว้ว่า “ปลิโพธทั้งหลายย่อมขาดด้วยการถอนผ้ากฐินนั้น ๆ” จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปลิโพธของกฐินมี 2 อย่างนี้” ในพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปลิโพธของกฐินมี 2 อย่างนี้” นั้น คำว่า “จัตเตนะ” คือด้วยจิตใด อาวาสนั้นอันภิกษุสละแล้ว จิตนั้นชื่อว่า “จัตตะ” ด้วยจิตที่สละนั้น แม้ในวันตมุตตะ (การคายออกแล้ว, การปล่อยแล้ว) ก็นัยนี้แหละ บทที่เหลือทั้งหมดเป็นบทที่เปิดเผยอยู่แล้ว

කථිනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องขันธกะว่าด้วยผ้ากฐิน จบแล้ว

8. චීවරක්ඛන්ධකං

๘. จีวรขันธกะ

ජීවකවත්ථුකථා

เรื่องชีวก

326. චීවරක්ඛන්ධකෙ [Pg.396] – පදක්ඛිණාති ඡෙකා කුසලා. අභිසටාති අභිගතා. කෙහි අභිගතාති? අත්ථිකෙහි අත්ථිකෙහි මනුස්සෙහි; කරණත්ථෙ පන සාමිවචනං කත්වා ‘‘අත්ථිකානං අත්ථිකානං මනුස්සාන’’න්ති වුත්තං. පඤ්ඤාසාය ච රත්තිං ගච්ඡතීති පඤ්ඤාස කහාපණෙ ගහෙත්වා රත්තිං ගච්ඡති. නෙගමොති කුටුම්බියගණො.

๓๒๖. ในจีวรขันธกะ – คำว่า “ปทักขิณา” คือ ผู้ฉลาด ผู้ชำนาญ คำว่า “อภิสฏา” คือ ผู้เข้าถึงแล้ว ผู้เข้าถึงแล้วด้วยใคร? ด้วยมนุษย์ผู้ต้องการ ๆ แต่ในอรรถแห่งกรณะ (เครื่องมือ) สังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “ของมนุษย์ผู้ต้องการ ๆ” โดยทำเป็นสามีวิภัตติ คำว่า “ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 50” คือ ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วยการรับกหาปณะ 50 คำว่า “เนคมะ” คือ หมู่คฤหบดี

327. සාලවතිං කුමාරිං ගණිකං වුට්ඨාපෙසීති නාගරා ද්වෙ සතසහස්සානි, රාජා සතසහස්සන්ති තීණි සතසහස්සානි, අඤ්ඤඤ්ච ආරාමුය්‍යානවාහනාදිපරිච්ඡෙදං දත්වා වුට්ඨාපෙසුං; ගණිකට්ඨානෙ ඨපෙසුන්ති අත්ථො. පටිසතෙන ච රත්තිං ගච්ඡතීති රත්තිං පටිසතෙන ගච්ඡති. ගිලානං පටිවෙදෙය්‍යන්ති ගිලානභාවං ජානාපෙය්‍යං. කත්තරසුප්පෙති ජිණ්ණසුප්පෙ.

๓๒๗. คำว่า “ยังนางสาละวดีกุมารีให้เป็นหญิงงามเมือง” มีอรรถว่า ชาวเมือง 2 แสน (กหาปณะ) และพระราชา 1 แสน (กหาปณะ) รวมเป็น 3 แสน (กหาปณะ) และให้ส่วนแบ่งอื่น ๆ มีสวน อุทยาน ยานพาหนะเป็นต้น แล้วยังนางให้ตั้งขึ้น หรือตั้งไว้ในตำแหน่งหญิงงามเมือง คำว่า “ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 100” คือ ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 100 (กหาปณะ) คำว่า “พึงบอกคนไข้” คือ พึงให้รู้ความเป็นคนไข้ คำว่า “ในกระด้งเก่า” คือ ในกระด้งเก่า

328. කා මෙ දෙව මාතා, කො පිතාති කස්මා පුච්ඡි? තං කිර අඤ්ඤෙ රාජදාරකා කීළන්තා කලහෙ උට්ඨිතෙ ‘‘නිම්මාතිකො නිප්පිතිකො’’ති වදන්ති. යථා ච අඤ්ඤෙසං දාරකානං ඡණාදීසු චුළමාතාමහාමාතාදයො කිඤ්චි පණ්ණාකාරං පෙසෙන්ති, තථා තස්ස න කොචි කිඤ්චි පෙසෙති. ඉති සො තං සබ්බං චින්තෙත්වා ‘‘නිම්මාතිකොයෙව නු ඛො අහ’’න්ති ජානනත්ථං ‘‘කා මෙ දෙව මාතා, කො පිතා’’ති පුච්ඡි.

๓๒๘. เหตุไฉนจึงถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ มารดาของข้าพระองค์เป็นใคร บิดาเป็นใคร?” ได้ยินว่า เมื่อราชกุมารอื่น ๆ เล่นอยู่ เกิดการทะเลาะกัน พวกเขากล่าวว่า “เจ้าเป็นคนไม่มีมารดา ไม่มีบิดา” และเหมือนกับที่ป้า น้า อา หรือญาติผู้ใหญ่คนอื่น ๆ ส่งของขวัญบางอย่างไปให้เด็กคนอื่น ๆ ในงานเทศกาลเป็นต้น แต่ไม่มีใครส่งอะไรไปให้ชีวกเลย ดังนั้น ชีวกนั้นจึงคิดพิจารณาสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดว่า “เราเป็นคนไม่มีมารดาจริงหรือหนอ” เพื่อต้องการรู้ จึงถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ มารดาของข้าพระองค์เป็นใคร บิดาเป็นใคร?”

යන්නූනාහං සිප්පං සික්ඛෙය්‍යන්ති යංනූන අහං වෙජ්ජසිප්පං සික්ඛෙය්‍යන්ති චින්තෙසි. තස්ස කිර එතදහොසි – ‘‘ඉමානි ඛො හත්ථිඅස්සසිප්පාදීනි පරූපඝාතපටිසංයුත්තානි, වෙජ්ජසිප්පං මෙත්තාපුබ්බභාගං සත්තානං හිතපටිසංයුත්ත’’න්ති. තස්මා වෙජ්ජසිප්පමෙව සන්ධාය ‘‘යංනූනාහං සිප්පං සික්ඛෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි. අපිචායං ඉතො කප්පසතසහස්සස්ස උපරි පදුමුත්තරස්ස භගවතො උපට්ඨාකං ‘‘බුද්ධුපට්ඨාකො අය’’න්ති චතුපරිසන්තරෙ පත්ථතගුණං වෙජ්ජං දිස්වා ‘‘අහො වතාහම්පි එවරූපං ඨානන්තරං පාපුණෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානං දත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘අහම්පි භගවා තුම්හාකං [Pg.397] උපට්ඨාකො අසුකවෙජ්ජො විය අනාගතෙ බුද්ධුපට්ඨාකො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනමකාසි. තාය පුරිමපත්ථනාය චොදියමානොපෙස වෙජ්ජසිප්පමෙව සන්ධාය ‘‘යංනූනාහං සිප්පං සික්ඛෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි.

คำว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ” คือ ชีวกคิดว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะแพทย์” ได้ยินว่า ความคิดนี้ได้มีแก่ชีวกนั้นว่า “ศิลปะเหล่านี้มีศิลปะช้าง ศิลปะม้าเป็นต้น ย่อมประกอบด้วยการเบียดเบียนผู้อื่น ส่วนศิลปะแพทย์มีเมตตาเป็นเบื้องต้น ย่อมประกอบด้วยประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย” เพราะเหตุนั้น ชีวกจึงคิดถึงศิลปะแพทย์เท่านั้นว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ” อนึ่ง ชีวกนี้เมื่อหนึ่งแสนกัปป์ล่วงมาแล้ว ได้เห็นหมอผู้มีคุณอันเลื่องลือในท่ามกลางบริษัท 4 ว่า “ผู้นี้เป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้า” ซึ่งเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ จึงคิดว่า “โอหนอ ถ้ากระไร เราพึงบรรลุตำแหน่งเช่นนี้บ้าง” แล้วถวายทานแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด 7 วัน ไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ตั้งความปรารถนาว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอข้าพระองค์พึงเป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้าในอนาคต เหมือนหมอชื่อนั้นผู้เป็นอุปัฏฐากของพระองค์เถิด” แม้ถูกความปรารถนาในกาลก่อนนั้นกระตุ้นเตือน ชีวกนี้ก็คิดถึงศิลปะแพทย์เท่านั้นว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ”

329. දිසාපාමොක්ඛොති සබ්බදිසාසු විදිතො පාකටො පධානො වාති අත්ථො. තස්මිඤ්ච සමයෙ තක්කසීලතො වාණිජා අභයරාජකුමාරං දස්සනාය අගමංසු. තෙ ජීවකො ‘‘කුතො තුම්හෙ ආගතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘තක්කසීලතො’’ති වුත්තෙ ‘‘අත්ථි තත්ථ වෙජ්ජසිප්පාචරියො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම කුමාර, තක්කසීලායං දිසාපාමොක්ඛො වෙජ්ජො පටිවසතී’’ති සුත්වා ‘‘තෙන හි යදා ගච්ඡථ, මය්හං ආරොචෙය්‍යාථා’’ති ආහ. තෙ තථා අකංසු. සො පිතරං අනාපුච්ඡා තෙහි සද්ධිං තක්කසීලං අගමාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අභයං රාජකුමාරං අනාපුච්ඡා’’තිආදි.

๓๒๙. คำว่า “ทิสาปาโมกข์” มีอรรถว่า ผู้เป็นที่รู้จักแพร่หลาย เป็นที่ปรากฏ หรือเป็นประธานในทิศทั้งปวง ในสมัยนั้น พ่อค้าจากเมืองตักกสิลาได้มาเพื่อเข้าเฝ้าเจ้าชายอภัย ชีวกถามพ่อค้าเหล่านั้นว่า “พวกท่านมาจากไหน?” เมื่อถูกตอบว่า “มาจากเมืองตักกสิลา” ชีวกก็ถามว่า “ที่นั่นมีอาจารย์สอนศิลปะแพทย์หรือไม่?” เมื่อได้ยินว่า “มี เจ้าชาย หมอผู้เป็นทิสาปาโมกข์อาศัยอยู่ในเมืองตักกสิลา” ชีวกจึงกล่าวว่า “ถ้าอย่างนั้น เมื่อพวกท่านกลับไป ขอจงบอกข้าพเจ้าด้วย” พ่อค้าเหล่านั้นก็ทำตามนั้น ชีวกนั้นไม่ได้ทูลลาบิดา แล้วได้ไปเมืองตักกสิลากับพ่อค้าเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า “ไม่ได้ทูลลาเจ้าชายอภัย” เป็นต้น

ඉච්ඡාමහං ආචරිය සිප්පං සික්ඛිතුන්ති තං කිර උපසඞ්කමන්තං දිස්වා සො වෙජ්ජො ‘‘කොසි ත්වං තාතා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘බිම්බිසාරමහාරාජස්ස නත්තා අභයකුමාරස්ස පුත්තොම්හී’’ති ආහ. ‘‘කස්මා පන ත්වමසි තාත ඉධාගතො’’ති, තතො සො ‘‘තුම්හාකං සන්තිකෙ සිප්පං සික්ඛිතු’’න්ති වත්වා ඉච්ඡාමහං ආචරිය සිප්පං සික්ඛිතුන්ති ආහ. බහුඤ්ච ගණ්හාතීති යථා අඤ්ඤෙ ඛත්තියකුමාරාදයො ආචරියස්ස ධනං දත්වා කිඤ්චි කම්මං අකත්වා සික්ඛන්තියෙව, න සො එවං. සො පන කිඤ්චි ධනං අදත්වා ධම්මන්තෙවාසිකොව හුත්වා එකං කාලං උපජ්ඣායස්ස කම්මං කරොති, එකං කාලං සික්ඛති. එවං සන්තෙපි අභිනීහාරසම්පන්නො කුලපුත්තො අත්තනො මෙධාවිතාය බහුඤ්ච ගණ්හාති, ලහුඤ්ච ගණ්හාති, සුට්ඨු ච උපධාරෙති, ගහිතඤ්චස්ස න සම්මුස්සති.

คำว่า “ข้าพเจ้าปรารถนาจะเรียนศิลปะกับท่านอาจารย์” นั้น เมื่อหมอผู้นั้นเห็นชีวกกำลังเข้ามาหา จึงถามว่า “พ่อหนุ่ม เจ้าเป็นใคร?” ชีวกตอบว่า “ข้าพเจ้าเป็นหลานของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช เป็นบุตรของเจ้าชายอภัย” หมอจึงถามอีกว่า “พ่อหนุ่ม เจ้ามาที่นี่ทำไม?” ชีวกจึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้ามาเพื่อเรียนศิลปะในสำนักของท่าน” แล้วกล่าวว่า “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าปรารถนาจะเรียนศิลปะ (วิชาหมอ)” คำว่า “เรียนได้มาก” นั้น หมายความว่า เหมือนกับพวกเจ้าชายกษัตริย์คนอื่นๆ ที่ให้ทรัพย์แก่อาจารย์แล้วไม่ต้องทำงานอะไรเลย เพียงแค่เรียนเท่านั้น แต่ชีวกไม่ได้เป็นเช่นนั้น เขาไม่ได้ให้ทรัพย์อะไรเลย เป็นเพียงศิษย์ผู้อยู่รับใช้ (ธัมมันเตวาสิก) บางเวลาทำงานให้อุปัชฌาย์ บางเวลาเรียนศิลปะ แม้จะเป็นเช่นนี้ แต่กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (ความปรารถนาที่ตั้งไว้เพื่อเป็นพุทธอุปัฏฐาก) ด้วยความที่ตนเป็นผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด จึงเรียนได้มาก เรียนได้เร็ว พิจารณาใคร่ครวญได้ดี และสิ่งที่เรียนแล้วก็ไม่เลือนหาย

සත්ත ච මෙ වස්සානි අධීයන්තස්ස නයිමස්ස සිප්පස්ස අන්තො පඤ්ඤායතීති එත්ථ අයං කිර ජීවකො යත්තකං ආචරියො ජානාති, යං අඤ්ඤෙ සොළසහි වස්සෙහි උග්ගණ්හන්ති, තං සබ්බං සත්තහි වස්සෙහි උග්ගහෙසි. සක්කස්ස පන දෙවරඤ්ඤො එතදහොසි – ‘‘අයං බුද්ධානං උපට්ඨාකො අග්ගවිස්සාසකො භවිස්සති, හන්ද නං භෙසජ්ජයොජනං සික්ඛාපෙමී’’ති ආචරියස්ස සරීරෙ අජ්ඣාවසිත්වා යථා ඨපෙත්වා කම්මවිපාකං අවසෙසරොගං එකෙනෙව භෙසජ්ජයොගෙන තිකිච්ඡිතුං සක්කොති, තථා නං භෙසජ්ජයොජනං සික්ඛාපෙසි. සො පන ‘‘ආචරියස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාමී’’ති මඤ්ඤති, තස්මා ‘‘සමත්ථො ඉදානි ජීවකො තිකිච්ඡිතු’’න්ති [Pg.398] සක්කෙන විස්සට්ඨමත්තෙ එවං චින්තෙත්වා ආචරියං පුච්ඡි. ආචරියො පන ‘‘න ඉමිනා මමානුභාවෙන උග්ගහිතං, දෙවතානුභාවෙන උග්ගහිත’’න්ති ඤත්වාව තෙන හි භණෙතිආදිමාහ. සමන්තා යොජනං ආහිණ්ඩන්තොති දිවසෙ දිවසෙ එකෙකෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා චත්තාරො දිවසෙ ආහිණ්ඩන්තො. පරිත්තං පාථෙය්‍යං පාදාසීති අප්පමත්තකං අදාසි. කස්මා? තස්ස කිර එතදහොසි – ‘‘අයං මහාකුලස්ස පුත්තො ගතමත්තොයෙව පිතිපිතාමහානං සන්තිකා මහාසක්කාරං ලභිස්සති, තතො මය්හං වා සිප්පස්ස වා ගුණං න ජානිස්සති, අන්තරාමග්ගෙ පන ඛීණපාථෙය්‍යො සිප්පං පයොජෙත්වා අවස්සං මය්හඤ්ච සිප්පස්ස ච ගුණං ජානිස්සතී’’ති පරිත්තං දාපෙසි.

คำว่า “เมื่อข้าพเจ้าเรียนอยู่เจ็ดปี ก็ยังไม่เห็นที่สุดของศิลปะนี้” ในที่นี้ มีอธิบายความหมายที่ซ่อนอยู่ว่า ชีวกนี้เรียนวิชาทั้งหมดที่อาจารย์รู้ ซึ่งศิษย์คนอื่นๆ ต้องใช้เวลาเรียนถึงสิบหกปี แต่ชีวกเรียนได้ทั้งหมดในเจ็ดปี แต่ท้าวสักกะจอมเทพทรงดำริว่า “ชีวกนี้จักเป็นอุปัฏฐากผู้สนิทสนมที่สุดของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เอาเถิด เราจะสอนวิธีปรุงยาให้แก่เขา” เมื่อทรงดำริเช่นนี้แล้ว จึงสถิตอยู่ในร่างของอาจารย์ และสอนวิธีปรุงยาให้ชีวกจนสามารถรักษาโรคที่เหลือทั้งหมดได้ด้วยการปรุงยาเพียงครั้งเดียว เว้นแต่โรคที่เป็นผลกรรม แต่ชีวกนั้นสำคัญว่า “เราเรียนในสำนักของอาจารย์” เพราะเหตุนั้น เมื่อท้าวสักกะทรงละจากร่าง (ของอาจารย์) ชีวกจึงคิดว่า “บัดนี้ชีวกสามารถรักษาโรคได้แล้ว” แล้วจึงถามอาจารย์ แต่อาจารย์รู้ว่า “วิชานี้เขาไม่ได้เรียนด้วยอานุภาพของเรา แต่เรียนด้วยอานุภาพของเทวดา” จึงกล่าวคำว่า “ถ้าอย่างนั้นก็จงบอกมา” เป็นต้น คำว่า “เที่ยวไปรอบโยชน์” หมายถึง ออกไปทางประตูเมืองทีละประตูในแต่ละวัน เที่ยวไปตลอดสี่วัน คำว่า “ให้เสบียงเพียงเล็กน้อย” หมายถึง ให้เพียงเล็กน้อย ทำไมจึงให้น้อย? เพราะอาจารย์ดำริว่า “ชีวกนี้เป็นบุตรของตระกูลใหญ่ เมื่อไปถึงแล้วก็จะได้รับสักการะอย่างมากจากบิดาและปู่ย่าตายายของเขา แล้วเขาจะไม่รู้ถึงคุณของเราหรือคุณของวิชา แต่เมื่อเสบียงหมดลงในระหว่างทาง เขาจะต้องใช้วิชาและจะต้องรู้ถึงคุณของเราและคุณของวิชาอย่างแน่นอน” จึงให้เสบียงเพียงเล็กน้อย

සෙට්ඨිභරියාදිවත්ථුකථා

เรื่องราวของภรรยาท่านเศรษฐีเป็นต้น

330. පසතෙනාති එකහත්ථපුටෙන. පිචුනාති කප්පාසපටලෙන. යත්‍රහි නාමාති යා නාම. කිම්පිමායන්ති කිම්පි මෙ අයං. උපජානාමෙතස්ස සංයමස්සාති කතස්ස ච රොගූපසමස්ස ච උපකාරං ජානාමාති අධිප්පායො.

๓๓๐. คำว่า Pasatenāti หมายถึง ด้วยหนึ่งฟายมือ (มือที่ประคองเข้าหากัน) คำว่า Picunāti หมายถึง ด้วยแผ่นสำลี คำว่า Yatra hi nāmāti หมายถึง หญิงใด (คือภรรยาเศรษฐี) จะให้รับไป คำว่า Kimpimāyanti หมายถึง ภรรยาเศรษฐีผู้นี้จะให้อะไรที่เป็นไทยธรรมแก่เราบ้างหนอ คำว่า Upajānāmetassa saṃyamassāti มีอธิบายว่า เราย่อมรู้ถึงอุปการะที่เหมาะสมแก่การรักษาที่ทำไปแล้วและการที่โรคสงบลง นี่คือความประสงค์ของภรรยาเศรษฐี

331. සබ්බාලඞ්කාරං තුය්හං හොතූති රාජා කිර ‘‘සචෙ ඉමං ගණ්හිස්සති, පමාණයුත්තෙ ඨානෙ නං ඨපෙස්සාමි. සචෙ න ගණ්හිස්සති, අබ්භන්තරිකං නං විස්සාසකං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එවමාහ. අභයකුමාරස්සාපි නාටකානම්පි චිත්තං උප්පජ්ජි ‘‘අහො වත න ගණ්හෙය්‍යා’’ති. සොපි තෙසං චිත්තං ඤත්වා විය ‘‘ඉදං මෙ දෙව අය්‍යිකානං ආභරණං, නයිදං මය්හං ගණ්හිතුං පතිරූප’’න්ති වත්වා අලං දෙවාතිආදිමාහ. අධිකාරං මෙ දෙවො සරතූති කතස්ස උපකාරං මෙ දෙවො සරතූති අත්ථො. රාජා පසන්නො සබ්බාකාරසම්පන්නං ගෙහඤ්ච අම්බවනුය්‍යානඤ්ච අනුසංවච්ඡරං සතසහස්සඋට්ඨානකං ගාමඤ්ච මහාසක්කාරඤ්ච දත්වා තෙන හි භණෙතිආදිමාහ.

๓๓๑. คำว่า “เครื่องประดับทั้งหมดจงเป็นของท่านเถิด” ในที่นี้ มีอธิบายความหมายที่ซ่อนอยู่ว่า พระราชาทรงดำริว่า “ถ้าเขาจะรับเครื่องประดับนี้ เราจะตั้งเขาไว้ในตำแหน่งที่เหมาะสม ถ้าเขาไม่รับ เราจะให้เขาเป็นคนสนิทภายใน” แล้วจึงตรัสเช่นนี้ แม้เจ้าชายอภัยและเหล่านางรำก็เกิดความคิดขึ้นว่า “โอหนอ ขออย่าให้เขารับเลย” ชีวกนั้นก็เหมือนจะรู้ใจของคนเหล่านั้น จึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ เครื่องประดับนี้เป็นเครื่องประดับของพระอัยยิกา (ย่าหรือยาย) ของข้าพระองค์ ไม่สมควรที่ข้าพระองค์จะรับ” แล้วจึงกราบทูลคำว่า “พอแล้วพระเจ้าข้า” เป็นต้น คำว่า “ขอพระองค์ทรงระลึกถึงอุปการะของข้าพระองค์” หมายความว่า “ขอพระองค์ทรงระลึกถึงอุปการะที่เหมาะสมแก่การรักษาที่ข้าพระองค์ทำไปแล้ว” พระราชาทรงเลื่อมใส (พอพระทัย) จึงพระราชทานเรือนที่สมบูรณ์ด้วยลักษณะทั้งปวง สวนมะม่วง หมู่บ้านที่ให้ส่วยปีละแสน และสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วจึงตรัสคำว่า “ถ้าอย่างนั้นก็จงบอกมา” เป็นต้น

රාජගහසෙට්ඨිවත්ථුකථා

เรื่องราวของเศรษฐีเมืองราชคฤห์

332. සක්ඛිස්සසි පන ත්වං ගහපතීති කස්මා ආහ? ඉරියාපථසම්පරිවත්තනෙන කිර මත්ථලුඞ්ගං න සණ්ඨාති, අස්ස ච තීහි සත්තාහෙහි නිච්චලස්ස [Pg.399] නිපන්නස්ස මත්ථලුඞ්ගං සණ්ඨහිස්සතීති ඤත්වා අප්පෙව නාම සත්තසත්තමාසෙ පටිජානිත්වා සත්තසත්තදිවසෙපි නිපජ්ජෙය්‍යාති නං එවමාහ. තෙනෙව පරතො වුත්තං ‘‘අපි ච පටිකච්චෙව මයා ඤාතො’’ති. සීසච්ඡවිං උප්පාටෙත්වාති සීසචම්මං අපනෙත්වා. සිබ්බිනිං විනාමෙත්වාති සිබ්බිනිං විවරිත්වා. නාහං ආචරිය සක්කොමීති තස්ස කිර සරීරෙ මහාඩාහො උප්පජ්ජි, තස්මා එවමාහ. තීහි සත්තාහෙහීති තීහි පස්සෙහි එකෙකෙන සත්තාහෙන.

๓๓๒. คำว่า “ท่านคฤหบดี ท่านจะสามารถทำได้หรือ” ทำไมจึงกล่าวเช่นนั้น? ได้ยินว่า เพราะการเปลี่ยนอิริยาบถทำให้มันสมองไม่คงที่ และชีวกรู้ว่ามันสมองของเศรษฐีผู้นั้นจะคงที่เมื่อนอนนิ่งอยู่ตลอดสามสัปดาห์ เมื่อรับคำว่าจะนอน (ข้างละ) เจ็ดเดือนเจ็ดเดือนแล้ว ก็อาจจะนอนได้ (ข้างละ) เจ็ดวันเจ็ดวันด้วย เมื่อดำริเช่นนี้แล้ว จึงกล่าวกับเศรษฐีผู้นั้นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ภายหลังชีวกจึงกล่าวว่า “อนึ่ง เราได้รู้ล่วงหน้าแล้ว” คำว่า “ถลกหนังศีรษะออก” หมายถึง ลอกหนังศีรษะออก คำว่า “คลายรอยเย็บ” หมายถึง เปิดรอยเย็บ คำว่า “ข้าพเจ้าทำไม่ได้ อาจารย์” นั้น ได้ยินว่า ความร้อนรุ่มอย่างมากได้เกิดขึ้นในร่างกายของเศรษฐีผู้นั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวเช่นนี้ คำว่า “ด้วยสามสัปดาห์” หมายถึง ด้วยสามด้าน (นอนตะแคงซ้าย ตะแคงขวา และนอนหงาย) ด้านละหนึ่งสัปดาห์

333. ජනං උස්සාරෙත්වාති ජනං නීහරාපෙත්වා.

๓๓๓. คำว่า “ให้คนออกไป” หมายถึง ให้คนทั้งหลายออกไป

පජ්ජොතරාජවත්ථුකථා

เรื่องราวของพระเจ้าปัชโชต

334. ජෙගුච්ඡං මෙ සප්පීති අයං කිර රාජා විච්ඡිකස්ස ජාතො, විච්ඡිකවිසපටිඝාතාය ච සප්පි භෙසජ්ජං හොති විච්ඡිකානං පටිකූලං, තස්මා එවමාහ. උද්දෙකං දස්සතීති උග්ගාරං දස්සති. පඤ්ඤාස යොජනිකා හොතීති පඤ්ඤාස යොජනානි ගන්තුං සමත්ථා හොති. න කෙවලඤ්චස්ස රඤ්ඤො හත්ථිනීයෙව, නාළාගිරි නාම හත්ථී යොජනසතං ගච්ඡති, චෙලකණ්ණො ච මුඤ්චකෙසො චාති ද්වෙ අස්සා වීසයොජනසතං ගච්ඡන්ති, කාකො දාසො සට්ඨියොජනානි ගච්ඡති.

๓๓๔. คำว่า “เนยใสเป็นที่น่ารังเกียจสำหรับเรา” นั้น ได้ยินว่า พระราชาองค์นี้ประสูติเพราะแมงป่อง และเนยใสเป็นยาแก้พิษแมงป่องแต่เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจสำหรับแมงป่อง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเช่นนี้ คำว่า “จะให้เรอ” หมายถึง จะให้สำรอก (เรอ) ออกมา คำว่า “สามารถไปได้ห้าสิบโยชน์” หมายถึง สามารถเดินทางได้ห้าสิบโยชน์ในวันเดียว ไม่ใช่เพียงช้างพังของพระราชาองค์นี้เท่านั้นที่ไปได้ ช้างชื่อนาฬาคิรีสามารถเดินทางได้หนึ่งร้อยโยชน์ในวันเดียว ม้าสองตัวชื่อเจลกัณณะและมุญจเกสะ สามารถเดินทางได้หนึ่งร้อยยี่สิบโยชน์ในวันเดียว ทาสชื่อกากะสามารถเดินทางได้หกสิบโยชน์ในวันเดียว

එකස්ස කිර කුලපුත්තස්ස අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ එකදිවසං භුඤ්ජිතුං නිසින්නස්ස පච්චෙකබුද්ධො ද්වාරෙ ඨත්වා අගමාසි, තස්සෙකො පුරිසො ‘‘පච්චෙකබුද්ධො ආගන්ත්වා ගතො’’ති ආරොචෙසි. සො සුත්වා ‘‘ගච්ඡ, වෙගෙන පත්තං ආහරා’’ති ආහරාපෙත්වා අත්තනො සජ්ජිතං භත්තං සබ්බං දත්වා පෙසෙසි. ඉතරො තං ආහරිත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා ‘‘අහං භන්තෙ තුම්හාකං කතෙන ඉමිනා කායවෙය්‍යාවතිකෙන යත්ථ යත්ථ නිබ්බත්තොපි වාහනසම්පන්නො හොමී’’ති පත්ථනං අකාසි. සො අයං එතරහි පජ්ජොතො නාම රාජා ජාතො, තාය පත්ථනාය අයං වාහනසම්පත්ති.

ได้ยินว่า ในวันหนึ่ง เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิด พระปัจเจกพุทธเจ้าได้มายืนอยู่ที่ประตูบ้านของกุลบุตรคนหนึ่งผู้นั่งเพื่อจะบริโภคแล้วเสด็จไป บุรุษคนหนึ่งได้บอกแก่กุลบุตรนั้นว่า "พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จมาแล้วและเสด็จกลับไปแล้ว" กุลบุตรนั้นได้ฟังแล้วกล่าวว่า "จงไป จงนำบาตรมาโดยเร็ว" แล้วให้คนนำบาตรมา ถวายภัตที่ตนเตรียมไว้สำหรับตนทั้งหมดแล้วส่งไป บุรุษอีกคนหนึ่งนั้นนำบาตรนั้นมาวางไว้ในมือของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วได้กระทำความปรารถนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยการขวนขวายด้วยกายนี้ที่ข้าพระองค์กระทำเพื่อท่าน ไม่ว่าข้าพระองค์จะไปบังเกิดในภพใดๆ ก็ตาม ขอให้ข้าพระองค์เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยยานพาหนะเถิด" ผู้นี้ผู้กระทำเวยยาวัจจะนั้น บัดนี้ได้เป็นพระราชาพระนามว่าปัชโชตะแล้ว ด้วยความปรารถนานั้น ความสมบูรณ์ด้วยยานพาหนะนี้จึงมีแก่พระราชาองค์นี้

සප්පිං පායෙත්වාති සප්පිඤ්ච පායෙත්වා; පරිචාරිකානඤ්ච ආහාරාචාරෙ විධිං ආචික්ඛිත්වා. නඛෙන භෙසජ්ජං ඔලුම්පෙත්වාති නඛෙන භෙසජ්ජං ඔදහිත්වා; පක්ඛිපිත්වාති අත්ථො. නිච්ඡාරෙසීති විරෙචෙසි.

คำว่า สัปปิง ปาเยตวาติ ความว่า ให้ดื่มเนยใสด้วย และบอกวิธีปฏิบัติในการบริโภคอาหารแก่พวกคนรับใช้ด้วย. คำว่า นเขน เภสัชชัง โอลุมเปตวาติ ความว่า วางยาด้วยเล็บ คือใส่ยาลงไป ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า นิစ္ฉาเรสีติ คือ ทำให้ระบายท้อง (ถ่ายท้อง)

සිවෙය්‍යකදුස්සයුගකථා

เรื่องผ้าคู่สิเวยยกะ

335. සිවෙය්‍යකං [Pg.400] නාම උත්තරකුරූසු සිවථිකං අවමඞ්ගලවත්ථං. තත්ථ කිර මනුස්සා මතං තෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා නික්ඛිපන්ති, තං ‘‘මංසපෙසී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා හත්ථිසොණ්ඩකසකුණා උක්ඛිපිත්වා හිමවන්තකූටෙ ඨපෙත්වා වත්ථං අපනෙත්වා ඛාදන්ති. අථ වනචරකා වත්ථං දිස්වා රඤ්ඤො ආහරන්ති. එවමිදං පජ්ජොතෙන ලද්ධං. සිවිරට්ඨෙ කුසලා ඉත්ථියො තීහි අංසූහි සුත්තං කන්තන්ති, තෙන සුත්තෙන වායිතවත්ථං එතන්තිපි වදන්ති.

๓๓๕. ชื่อว่า สิเวยยกะ คือ ผ้าอัปมงคลที่เกิดในป่าช้าในอุตตรกุรุทวีป. ได้ยินว่า ในอุตตรกุรุทวีปนั้น มนุษย์ทั้งหลายห่อศพด้วยผ้านั้นแล้วทิ้งไว้. นกทั้งหลายที่มีจะงอยปากเหมือนงวงช้าง สำคัญว่า "ชิ้นเนื้อ" จึงคาบขึ้นไปวางไว้บนยอดเขาหิมพานต์ แล้วเขี่ยผ้าออกกินเนื้อ. ลำดับนั้น พวกพรานป่าเห็นผ้านั้นแล้วจึงนำมาถวายพระราชา. ผ้านี้พระเจ้าปัชโชตะได้มาด้วยประการฉะนี้. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า สตรีผู้ฉลาดในแคว้นสีวี ปั่นด้ายด้วยเส้นด้าย ๓ เส้น ผ้านี้เป็นผ้าที่ทอด้วยด้ายนั้น

සමත්තිංසවිරෙචනකථා

เรื่องการถ่ายท้อง ๓๒ ครั้ง

336. සිනෙහෙථාති කිං පන භගවතො කායො ලූඛොති න ලූඛො? භගවතො හි ආහාරෙ සදා දෙවතා දිබ්බොජං පක්ඛිපන්ති, සිනෙහපානං පන සබ්බත්ථ දොසෙ තෙමෙති, සිරා මුදුකා කරොති, තෙනායං එවමාහ. තීණි උප්පලහත්ථානීති එකං ඔළාරිකදොසහරණත්ථං, එකං මජ්ඣිමදොසහරණත්ථං, එකං සුඛුමදොසහරණත්ථං. නචිරස්සෙව පකතත්තො අහොසීති එවං පකතත්තෙ පන කායෙ නාගරා දානං සම්පාදෙසුං. ජීවකො ආගන්ත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘භගවා අජ්ජ නාගරා තුම්හාකං දානං දාතුකාමා, මා අන්තොගාමං පිණ්ඩාය පවිසථා’’ති. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘කුතො නු ඛො අජ්ජ භගවතො පඨමං පිණ්ඩපාතො ලද්ධුං වට්ටතී’’ති. තතො චින්තෙසි – ‘‘සොණො සෙට්ඨිපුත්තො ඛෙත්තපරිකම්මතො පට්ඨාය අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානං ඛීරොදකසෙචනසංවද්ධානං ගන්ධසාලීනං ඔදනං භුඤ්ජති, තතො භගවතො පිණ්ඩපාතං ආහරිස්සාමී’’ති ඉද්ධියා ගන්ත්වා තස්ස පාසාදතලෙ අත්තානං දස්සෙසි. සො ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා පණීතං පිණ්ඩපාතං අදාසි. ථෙරස්ස ච ගමනාකාරං දිස්වා ‘‘භුඤ්ජථ භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො තමත්ථං ආරොචෙසි ‘‘භුඤ්ජථ භන්තෙ, අහං අඤ්ඤං භගවතො දස්සාමී’’ති ථෙරං භොජෙත්වා ගන්ධෙහි පත්තං උබ්බට්ටෙත්වා පිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා අදාසි, තං ථෙරො ආහරිත්වා භගවතො අදාසි.

๓๓๖. คำว่า สิเนเหถาติ มีอธิบายว่า ก็พระกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าซูบซีดหรือ? ตอบว่า ไม่ซูบซีด. ด้วยว่า ในพระกระยาหารของพระผู้มีพระภาคเจ้า เทวดาทั้งหลายย่อมใส่โอชะทิพย์ลงไปเสมอ. แต่การทำให้ชุ่มชื่น (ด้วยน้ำมัน) ย่อมทำให้โทษ (ในร่างกาย) ทั้งหมดชุ่มชื่น และทำให้เส้นเอ็นทั้งหลายอ่อนนุ่ม เพราะเหตุนั้น หมอชีวกนี้จึงกราบทูลอย่างนี้. คำว่า ตีณิ อุปปละหัตถานีติ คือ (กำดอกอุบล ๓ กำ) กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างหยาบออก, กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างกลางออก, กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างละเอียดออก. คำว่า นจิรัสเสวะ ปกตัตโต อโหสีติ ความว่า เมื่อพระกายเป็นปกติแล้วโดยทำนองที่กล่าวมานี้ ชาวเมืองทั้งหลายก็ได้จัดแจงทาน. หมอชีวกมาแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ชาวเมืองทั้งหลายประสงค์จะถวายทานแก่พระองค์ ขอพระองค์อย่าเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในภายในหมู่บ้านเลย" พระมหาโมคคัลลานเถระดำริว่า "วันนี้บิณฑบาตแรกของพระผู้มีพระภาคเจ้าควรจะได้จากที่ไหนหนอ?" ลำดับนั้น ท่านดำริว่า "โสณเศรษฐีบุตร ตั้งแต่เริ่มเตรียมพื้นที่นา ย่อมบริโภคข้าวสาลีหอมที่เจริญด้วยการรดน้ำนมซึ่งไม่ปะปนกับข้าวสาลีอื่น เราจะนำบิณฑบาตจากข้าวของโสณเศรษฐีบุตรนั้นมาถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว จึงไปด้วยฤทธิ์แสดงตนที่พื้นปราสาทของเขา. โสณเศรษฐีบุตรนั้นรับบาตรของพระเถระแล้วถวายบิณฑบาตอันประณีต. และเห็นอาการที่จะไปของพระเถระจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงฉันเถิด" พระเถระได้แจ้งเนื้อความนั้นให้ทราบ. เขาจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงฉันเถิด ข้าพเจ้าจะถวายบิณฑบาตอื่นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว ให้พระเถระฉันแล้ว ลูบบาตรด้วยของหอม บรรจุบิณฑบาตให้เต็มแล้วถวาย. พระเถระนำบิณฑบาตนั้นมาถวายแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า

රාජාපි ඛො බිම්බිසාරො ‘‘අජ්ජ භගවා කිං භුඤ්ජිස්සතී’’ති විහාරං ආගන්ත්වා පවිසමානොව පිණ්ඩපාතගන්ධං ඝායිත්වා භුඤ්ජිතුකාමො අහොසි. භගවතො [Pg.401] ද්වීසුයෙව පිණ්ඩපාතෙසු භාජනගතෙසු දෙවතා ඔජං පක්ඛිපිංසු – යඤ්ච සුජාතා අදාසි; යඤ්ච පරිනිබ්බානකාලෙ චුන්දො කම්මාරපුත්තො; අඤ්ඤෙසු කබළෙ කබළෙ පක්ඛිපිංසු, තස්මා භගවා රඤ්ඤො ඉච්ඡං ජානිත්වා අපක්ඛිත්තොජමෙව ථොකං පිණ්ඩපාතං රඤ්ඤො දාපෙසි. සො පරිභුඤ්ජිත්වා පුච්ඡි – ‘‘කිං භන්තෙ, උත්තරකුරුතො ආභතං භොජන’’න්ති? ‘‘න මහාරාජ, උත්තරකුරුතො; අපිච ඛො තවෙව රට්ඨවාසිනො ගහපතිපුත්තස්ස භොජනං එත’’න්ති වත්වා සොණස්ස සම්පත්තිං ආචික්ඛි. තං සුත්වා රාජා සොණං දට්ඨුකාමො හුත්වා චම්මක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙන අසීතියා කුලපුත්තසහස්සෙහි සද්ධිං සොණස්ස ආගමනං අකාසි. තෙ භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා සොතාපන්නා ජාතා. සොණො පන පබ්බජිත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො. භගවාපි එතදත්ථමෙව රඤ්ඤො පිණ්ඩපාතං දාපෙසි.

แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ทรงดำริว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงเสวยอะไรหนอ?" เสด็จมายังวิหาร พอเสด็จเข้าไปเท่านั้น ทรงได้กลิ่นบิณฑบาตแล้วก็ใคร่จะเสวย. ในบิณฑบาต ๒ อย่างเท่านั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ใส่ลงในบาตรแล้ว เทวดาทั้งหลายจึงใส่โอชะลงไป คือ บิณฑบาตที่นางสุชาดาถวาย ๑ และบิณฑบาตที่จุนทะบุตรนายช่างทองถวายในเวลาจะปรินิพพาน ๑. ส่วนในบิณฑบาตอื่น เทวดาทั้งหลายใส่โอชะลงในคำข้าวทุกๆ คำ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความประสงค์ของพระราชาแล้ว จึงให้บิณฑบาตเพียงเล็กน้อยที่ยังไม่ได้ใส่โอชะแก่พระราชา. พระราชาเสวยแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โภชนะนี้เป็นของที่นำมาจากอุตตรกุรุทวีปหรือ?" พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "มหาบพิตร มิใช่ของที่นำมาจากอุตตรกุรุทวีป แต่โภชนะนี้เป็นของบุตรคฤหบดีผู้อยู่ในแคว้นของมหาบพิตรนั่นเอง" ดังนี้แล้ว จึงทรงบอกความถึงพร้อมด้วยสมบัติของโสณะ. พระราชาทรงฟังเรื่องนั้นแล้วใคร่จะทอดพระเนตรโสณะ จึงทรงกระทำการมาของโสณะพร้อมด้วยกุลบุตร ๘ หมื่นคน ตามนัยที่กล่าวไว้ในจัมมขันธกะ. กุลบุตรเหล่านั้นฟังพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้เป็นพระโสดาบัน. ส่วนโสณะบวชแล้วตั้งอยู่ในพระอรหัต. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้บิณฑบาตแก่พระราชาเพื่อประโยชน์นี้เอง

වරයාචනකථා

เรื่องการขอพร

337. එවං කතභත්තකිච්චෙ භගවති අථ ඛො ජීවකො කොමාරභච්චො තං සිවෙය්‍යකං දුස්සයුගං ආදාය…පෙ… එතදවොච. අතික්කන්තවරාති එත්ථ විනිච්ඡයො මහාඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. භගවා භන්තෙ පංසුකූලිකො භික්ඛුසඞ්ඝො චාති භගවතො හි බුද්ධත්තං පත්තතො පට්ඨාය යාව ඉදං වත්ථං, එත්ථන්තරෙ වීසති වස්සානි න කොචි ගහපතිචීවරං සාදියි, සබ්බෙ පංසුකූලිකාව අහෙසුං. තෙනායං එවමාහ. ගහපතිචීවරන්ති ගහපතීහි දින්නචීවරං. ධම්මියා කථායාති වත්ථදානානිසංසපටිසංයුත්තාය කථාය. ඉතරීතරෙනාපීති අප්පග්ඝෙනපි මහග්ඝෙනපි; යෙන කෙනචීති අත්ථො. පාවාරොති සලොමකො කප්පාසාදිභෙදො. අනුජානාමි භික්ඛවෙ කොජවන්ති එත්ථ පකතිකොජවමෙව වට්ටති, මහාපිට්ඨියකොජවං න වට්ටති. මහාපිට්ඨියකොජවන්ති උණ්ණාමයො පාවාරසදිසො කොජවො.

๓๓๗. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วอย่างนี้ ลำดับนั้น หมอชีวกโกมารภัจจ์ถือผ้าคู่สิเวยยกะนั้น... ได้กราบทูลคำนี้. ในคำว่า อติกกันตวราติ นี้ พึงทราบวินิจฉัยตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาวรรค (มหากะขันธกะ) นั่นเอง. ในคำว่า ภควา ภันเต ปังสุกูลิโก ภิกขุสังโฆ จาติ มีอธิบายว่า ตั้งแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้ามาจนถึงเวลาที่ผ้านี้เกิดขึ้น ในระหว่างนี้เป็นเวลา ๒๐ ปี ไม่มีภิกษุรูปใดรับคหปติจีวรเลย ภิกษุทั้งหมดเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตรทั้งนั้น. เพราะเหตุนั้น หมอชีวกนี้จึงกราบทูลอย่างนี้. คำว่า คหปติจีวรัง คือ จีวรที่คฤหบดีทั้งหลายถวาย. คำว่า ธัมมิยา กถายาติ คือ ด้วยวาจาที่ประกอบด้วยอานิสงส์แห่งการถวายผ้า. คำว่า อิตรีตเรนาปีติ คือ แม้จะมีราคาถูกหรือมีราคาแพงก็ตาม ความหมายคือ ด้วยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า ปาวาโร คือ ผ้าห่มที่มีขน มีชนิดต่างๆ เช่น ผ้าฝ้ายเป็นต้น. ในคำว่า อนุปชานามิ ภิกขเว โกชวัง นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: พรมธรรมดาเท่านั้นควร, พรมผืนใหญ่สำหรับปูบนหลังช้างเป็นต้น ไม่ควร. คำว่า มหาปิฏฐิยโกชวัง คือ พรมที่ทำด้วยขนสัตว์ซึ่งมีลักษณะคล้ายผ้าห่ม

කම්බලානුජානනාදිකථා

เรื่องการอนุญาตผ้ากัมพลเป็นต้น

338. කාසිරාජාති කාසීනං රාජා; පසෙනදිස්ස එකපිතිකභාතා එස. අඩ්ඪකාසියන්ති එත්ථ කාසීති සහස්සං වුච්චති තං අග්ඝනකො කාසියො[Pg.402]. අයං පන පඤ්චසතානි අග්ඝති, තස්මා ‘‘අඩ්ඪකාසියො’’ති වුත්තො. තෙනෙවාහ – ‘‘උපඩ්ඪකාසීනං ඛමමාන’’න්ති.

๓๓๘. กาสีราชา คือ พระราชาแห่งแคว้นกาสี พระราชาแห่งกาสีนี้เป็นพี่น้องร่วมบิดากับพระเจ้าปเสนทิ ในคำว่า อัฑฒกาสี นี้ คำว่า กาสี หมายถึง พันหนึ่ง ผ้ากัมพลที่มีค่าพันหนึ่งชื่อว่ากาสี ส่วนผ้านี้มีค่าห้าร้อย เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “อัฑฒกาสี” ด้วยเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า “ผู้ควรแก่กาสีครึ่งหนึ่ง”

339. උච්චාවචානීති සුන්දරානි ච අසුන්දරානි ච. භඞ්ගං නාම ඛොමාදීහි පඤ්චහි සුත්තෙහි මිස්සෙත්වා කතං; වාකමයමෙවාතිපි වදන්ති.

๓๓๙. อุจจาวจานิ คือ ทั้งดีและไม่ดี ชื่อว่าภังคะ คือ ผ้าที่ทำโดยผสมด้วยด้าย ๕ ชนิด มีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น บางพวกก็กล่าวว่า เป็นผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้เท่านั้น

340. එකංයෙව භගවතා චීවරං අනුඤ්ඤාතං න ද්වෙති තෙ කිර ඉතරීතරෙන චීවරෙනාති එතස්ස ‘‘ගහපතිකෙන වා පංසුකූලෙන වා’’ති එවං අත්ථං සල්ලක්ඛිංසු. නාගමෙසුන්ති යාව තෙ සුසානතො ආගච්ඡන්ති, තාව තෙ න අච්ඡිංසු; පක්කමිංසුයෙව. නාකාමා භාගං දාතුන්ති න අනිච්ඡාය දාතුං; යදි පන ඉච්ඡන්ති, දාතබ්බො. ආගමෙසුන්ති උපචාරෙ අච්ඡිංසු. තෙනාහ භගවා ආහ – ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ආගමෙන්තානං අකාමා භාගං දාතු’’න්ති. යදි පන මනුස්සා ‘‘ඉධාගතා එව ගණ්හන්තූ’’ති දෙන්ති, සඤ්ඤාණං වා කත්වා ගච්ඡන්ති ‘‘සම්පත්තා ගණ්හන්තූ’’ති සම්පත්තානං සබ්බෙසම්පි පාපුණන්ති. සචෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ගතා, යෙන ගහිතං, සො එව සාමී. සදිසා සුසානං ඔක්කමිංසූති සබ්බෙ සමං ඔක්කමිංසු; එකදිසාය වා ඔක්කමිංසූතිපි අත්ථො. තෙ කතිකං කත්වාති ලද්ධං පංසුකූලං සබ්බෙ භාජෙත්වා ගණ්හිස්සාමාති බහිමෙව කතිකං කත්වා.

๓๔๐. พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตจีวรผืนเดียว ไม่ใช่สองผืน ภิกษุเหล่านั้นแลเข้าใจความหมายของบทว่า “ด้วยจีวรตามมีตามได้” ว่า “ด้วยจีวรที่คฤหบดีถวายก็ดี ด้วยผ้าบังสุกุลก็ดี” ดังนี้ ในคำว่า “นาคเมสุนติ” คือ ตราบเท่าที่ภิกษุเหล่านั้นกลับมาจากป่าช้า ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่ได้รออยู่ ได้หลีกไปแล้วนั่นเอง ในคำว่า “นากามา ภาคง ทาตุ” คือ ไม่ให้ด้วยความไม่ปรารถนา แต่ถ้าปรารถนา ก็พึงให้ส่วนแบ่ง ในคำว่า “อาคเมสุนติ” คือ ได้รออยู่ในบริเวณป่าช้า เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ส่วนแบ่งแก่ผู้ที่รออยู่ แม้ไม่ปรารถนาจะให้” แต่ถ้ามนุษย์ทั้งหลายถวายโดยกล่าวว่า “ภิกษุที่มาถึงที่นี่เท่านั้นจงรับไป” หรือทำเครื่องหมายไว้แล้วไปโดยกล่าวว่า “ภิกษุที่มาถึงแล้วจงรับไป” ผ้าบังสุกุลนั้นก็ย่อมถึงแก่ภิกษุที่มาถึงแล้วทั้งหมด ถ้ามนุษย์ทั้งหลายทิ้งแล้วไป ภิกษุใดรับไป ภิกษุนั้นนั่นเองเป็นเจ้าของ ในคำว่า “สทิสา สุสานัง โอกกะมิงสุ” คือ ภิกษุทั้งหมดได้เข้าไปโดยเท่าเทียมกัน หรืออีกนัยหนึ่งคือ ได้เข้าไปในทิศทางเดียวกัน อรรถนี้ก็มีอยู่ ในคำว่า “เต กติกัง กัตวา” คือ ภิกษุทั้งหมดได้ทำกติกาวัตรไว้นอกป่าช้านั่นเองว่า “เราจักแบ่งปันผ้าบังสุกุลที่ได้แล้วรับไป”

342. චීවරපටිග්ගාහකන්ති යො ගහපතිකෙහි සඞ්ඝස්ස දීයමානං චීවරං ගණ්හාති. යො න ඡන්දාගතිං ගච්ඡෙය්‍යාතිආදීසු චීවරපටිග්ගාහකෙසු පච්ඡා ආගතානම්පි අත්තනො ඤාතකාදීනං පඨමතරං පටිග්ගණ්හන්තො වා එකච්චස්මිං පෙමං දස්සෙත්වා ගණ්හන්තො වා ලොභපකතිකතාය අත්තනො පරිණාමෙන්තො වා ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. පඨමතරං ආගතස්සාපි කොධවසෙන පච්ඡා ගණ්හන්තො වා දුග්ගතමනුස්සෙසු අවමඤ්ඤං කත්වා ගණ්හන්තො වා ‘‘කිං වො ඝරෙ ඨපනොකාසො නත්ථි, තුම්හාකං සන්තකං ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති එවං සඞ්ඝස්ස ලාභන්තරායං කරොන්තො වා දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන මුට්ඨස්සති අසම්පජානො, අයං මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. පච්ඡා ආගතානම්පි ඉස්සරානම්පි භයෙන පඨමතරං පටිග්ගණ්හන්තො වා ‘‘චීවරපටිග්ගාහකට්ඨානං නාමෙතං භාරිය’’න්ති සන්තසන්තො වා භයාගතිං ගච්ඡති නාම. ‘‘මයා ඉදඤ්චිදඤ්ච ගහිතං, ඉදඤ්චිංදඤ්ච න ගහිත’’න්ති එවං ජානන්තො ගහිතාගහිතං ජානාති නාම. තස්මා යො න ඡන්දාගතිආදිවසෙන ගච්ඡති, ඤාතකඅඤ්ඤාතකඅඩ්ඪදුග්ගතෙසු විසෙසං අකත්වා [Pg.403] ආගතපඅපාටියා ගණ්හාති, සීලාචාරපටිපත්තියුත්තො හොති, සතිමා මෙධාවී බහුස්සුතො, සක්කොති දායකානං විස්සට්ඨවාචාය පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි අනුමොදනං කරොන්තො පසාදං ජනෙතුං, එවරූපො සම්මන්නිතබ්බො.

๓๔๒. จีวรปฏิคคาหก คือ ภิกษุใดรับจีวรที่คฤหบดีถวายแก่สงฆ์ ในบรรดาภิกษุผู้รับจีวรของสงฆ์ในบทว่า “ผู้ไม่พึงถึงฉันทาคติ” เป็นต้น ภิกษุผู้รับจีวรของญาติเป็นต้นของตนที่มาถึงภายหลังก่อน หรือผู้แสดงความรักในทายกบางคนแล้วรับ หรือผู้โน้มน้าวมาสู่ตนเพราะความเป็นผู้มีปกติด้วยโลภะ ชื่อว่าถึงฉันทาคติ ภิกษุผู้รับจีวรของทายกที่มาถึงก่อนภายหลังด้วยอำนาจแห่งโทสะ หรือผู้ดูหมิ่นมนุษย์ผู้ยากไร้แล้วรับ หรือผู้ทำอันตรายแห่งลาภของสงฆ์โดยกล่าวว่า “ที่สำหรับเก็บไว้ในเรือนของท่านไม่มีหรือ จงนำสมบัติของท่านกลับไป” ดังนี้ ชื่อว่าถึงโทสาคติ ส่วนภิกษุใดมีสติหลงลืม ไม่มีความรู้ตัวทั่วพร้อม ภิกษุนี้ชื่อว่าถึงโมหาคติ ภิกษุผู้รับจีวรของผู้มีอำนาจที่มาถึงภายหลังก่อนเพราะความกลัว หรือผู้หวาดกลัวโดยคิดว่า “ตำแหน่งผู้รับจีวรนี้เป็นภาระหนัก” ดังนี้ ชื่อว่าถึงภยาคติ ภิกษุผู้รู้โดยกล่าวว่า “จีวรชื่อนั้นชื่อนี้อันเราได้รับแล้ว จีวรชื่อนั้นชื่อนี้ยังไม่ได้รับ” ดังนี้ ชื่อว่ารู้จีวรที่รับแล้วและยังไม่ได้รับ เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดไม่ถึงด้วยอำนาจแห่งฉันทาคติเป็นต้น ไม่ทำความแตกต่างในญาติ อญาติ คนมั่งมี คนยากไร้ รับตามลำดับผู้มาถึง ประกอบด้วยศีลและอาจาระ มีสติ มีปัญญา มีสุตะมาก สามารถทำอนุโมทนาด้วยวาจาที่ชัดเจน ปราศจากโทษ ด้วยบทและพยัญชนะที่บริบูรณ์ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสแก่ทายกทั้งหลาย ภิกษุเช่นนี้พึงสมมติ

එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ සම්මන්නිතබ්බොති එත්ථ පන එතාය යථාවුත්තාය කම්මවාචායපි අපලොකනෙනාපි අන්තොවිහාරෙ සබ්බසඞ්ඝමජ්ඣෙපි ඛණ්ඩසීමායපි සම්මන්නිතුං වට්ටතියෙව. එවං සම්මතෙන ච විහාරපච්චන්තෙ වා පධානඝරෙ වා න අච්ඡිතබ්බං. යත්ථ පන ආගතාගතා මනුස්සා සුඛං පස්සන්ති, තාදිසෙ ධුරවිහාරට්ඨානෙ බීජනිං පස්සෙ ඨපෙත්වා සුනිවත්ථෙන සුපාරුතෙන නිසීදිතබ්බන්ති.

ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย พึงสมมติอย่างนี้” พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า พึงสมมติด้วยกรรมวาจาที่กล่าวแล้วอย่างนี้ก็ดี ด้วยอัปโลกนกรรมก็ดี ภายในวัดก็ดี ในท่ามกลางสงฆ์ทั้งหมดก็ดี ในขัณฑสีมาก็ดี ย่อมควรนั่นเอง และภิกษุผู้ได้รับการสมมติแล้วอย่างนี้ ไม่พึงอยู่ที่ชายวัดก็ดี ที่เรือนกรรมฐานก็ดี แต่ในที่ใดที่มนุษย์ทั้งหลายที่มาแล้วมาแล้วย่อมเห็นได้โดยง่าย ในสถานที่ที่เป็นวิหารหลักเช่นนั้น พึงวางพัดไว้ข้างตัว แล้วนุ่งห่มให้เรียบร้อยแล้วนั่ง นี้เป็นวินิจฉัย

තත්ථෙව උජ්ඣිත්වාති ‘‘පටිග්ගහණමෙව අම්හාකං භාරො’’ති වත්වා ගහිතට්ඨානෙයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති. චීවරනිදහකන්ති චීවරපටිසාමකං. යො න ඡන්දාගතිං ගච්ඡෙය්‍යාතිආදීසු චෙත්ථ ඉතො පරඤ්ච සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සම්මුතිවිනිච්ඡයොපි කථිතානුසාරෙනෙව ජානිතබ්බො.

ในคำว่า “ตัตเถวะ อุชฌิตวา” คือ กล่าวว่า “การรับเท่านั้นเป็นภาระของเรา” แล้วทิ้งไว้ในที่ที่รับแล้วนั่นเองแล้วก็ไป จีวรนิทะหก คือ ภิกษุผู้เก็บรักษาจีวร ในบทบาลีว่า “ผู้ไม่พึงถึงฉันทาคติ” เป็นต้น ในเรื่องการสมมติจีวรนิทะหกนี้ก็ดี และในเรื่องการสมมติภัณฑาคาริกเป็นต้นที่อยู่ถัดจากจีวรนิทะหกนี้ก็ดี ในเรื่องทั้งหมด พึงทราบวินิจฉัยด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้วินิจฉัยการสมมติก็พึงทราบตามวินิจฉัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

භණ්ඩාගාරසම්මුතිආදිකථා

เรื่องการสมมติภัณฑาคาริกเป็นต้น

343. විහාරං වාතිආදීසු යො ආරාමමජ්ඣෙ ආරාමිකසාමණෙරාදීහි අවිවිත්තො සබ්බෙසං සමොසරණට්ඨානෙ විහාරො වා අඩ්ඪයොගො වා හොති, සො සම්මන්නිතබ්බො. පච්චන්තසෙනාසනං පන න සම්මන්නිතබ්බං. ඉදං පන භණ්ඩාගාරං ඛණ්ඩසීමං ගන්ත්වා ඛණ්ඩසීමාය නිසින්නෙහි සම්මන්නිතුං න වට්ටති, විහාරමජ්ඣෙයෙව සම්මන්නිතබ්බං.

๓๔๓. ในบทบาลีว่า “วิหารก็ดี” เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า วิหารใดก็ดี อัฑฒโยคใดก็ดี ที่อยู่ในท่ามกลางอาราม ไม่สงัดจากอารามิกและสามเณรเป็นต้น เป็นที่ประชุมของบุคคลทั้งหมด วิหารนั้นพึงสมมติ แต่เสนาสนะปลายเขตไม่พึงสมมติ แต่ภัณฑาคารนี้ไม่ควรที่ภิกษุทั้งหลายที่นั่งอยู่ในขัณฑสีมาจะไปสมมติในขัณฑสีมา พึงสมมติในท่ามกลางวัดนั่นเอง

ගුත්තාගුත්තඤ්ච ජානෙය්‍යාති එත්ථ යස්ස තාව ඡදනාදීසු කොචි දොසො නත්ථි, තං ගුත්තං. යස්ස පන ඡදනතිණං වා ඡදනිට්ඨකා වා යත්ථ කත්ථචි පතිතා, යෙන ඔවස්සති වා, මූසිකාදීනං වා පවෙසො හොති, භිත්තිආදීසු වා කත්ථචි ඡිද්දං හොති, උපචිකා වා උට්ඨහන්ති, තං සබ්බං අගුත්තං නාම. තං සල්ලක්ඛෙත්වා පටිසඞ්ඛරිතබ්බං. සීතසමයෙ ද්වාරඤ්ච වාතපානඤ්ච සුපිහිතං කාතබ්බං, සීතෙන හි චීවරානි කණ්ණකිතානි හොන්ති. උණ්හසමයෙ අන්තරන්තරා වාතප්පවෙසනත්ථං විවරිතබ්බං. එවං කරොන්තො හි ගුත්තාගුත්තං ජානාති නාම.

ในคำว่า “พึงรู้ซึ่งกุตตะและอกุตตะ” พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า วิหารใดไม่มีความบกพร่องในหลังคาเป็นต้น วิหารนั้นชื่อว่ากุตตะ (ที่มิดชิด) แต่ถ้าหญ้ามุงหลังคาก็ดี อิฐมุงหลังคาก็ดี ของวิหารใดตกหล่นในที่ใดที่หนึ่ง เพราะการตกหล่นนั้น ฝนย่อมรั่วก็ดี การเข้าไปของหนูเป็นต้นก็ดี มีอยู่ หรือในฝาผนังเป็นต้นมีช่องก็ดี ปลวกก็ดีขึ้น วิหารทั้งหมดนั้นชื่อว่าอกุตตะ (ที่ไม่มิดชิด) พึงสังเกตวิหารที่ไม่มิดชิดนั้นแล้วพึงซ่อมแซม ในฤดูหนาวหรือในเวลาที่อากาศหนาว พึงปิดประตูและหน้าต่างให้ดี เพราะว่าจีวรทั้งหลายย่อมขึ้นราเพราะความหนาว ในฤดูร้อนหรือในเวลาที่อากาศร้อน พึงเปิดไว้เป็นระยะๆ เพื่อให้ลมเข้า เพราะว่าภิกษุผู้ทำอย่างนี้ชื่อว่ารู้ความมิดชิดและไม่มิดชิด

ඉමෙහි [Pg.404] පන චීවරපටිග්ගාහකාදීහි තීහිපි අත්තනො වත්තං ජානිතබ්බං. තත්ථ චීවරපටිග්ගාහකෙන තාව යං යං මනුස්සා ‘‘කාලචීවර’’න්ති වා ‘‘අකාලචීවර’’න්ති වා ‘‘අච්චෙකචීවර’’න්ති වා ‘‘වස්සිකසාටික’’න්ති වා ‘‘නිසීදන’’න්ති වා ‘‘පච්චත්ථරණ’’න්ති වා ‘‘මුඛපුඤ්ඡනචොළ’’න්ති වා දෙන්ති, තං සබ්බං එකරාසිං කත්වා මිස්සෙත්වා න ගණ්හිතබ්බං, විසුං විසුං කත්වාව ගණ්හිත්වා චීවරනිදහකස්ස තථෙව ආචික්ඛිත්වා දාතබ්බං. චීවරනිදහකෙනාපි භණ්ඩාගාරිකස්ස දදමානෙන ඉදං කාලචීවරං…පෙ… ඉදං මුඛපුඤ්ඡනචොළන්ති ආචික්ඛිත්වාව දාතබ්බං. භණ්ඩාගාරිකෙනාපි තථෙව විසුං විසුං විය සඤ්ඤාණං කත්වා ඨපෙතබ්බං. තතො සඞ්ඝෙන ‘‘කාලචීවරං ආහරා’’ති වුත්තෙ කාලචීවරමෙව දාතබ්බං…පෙ… මුඛපුඤ්ඡනචොළකං ආහරාති වුත්තෙ තදෙව දාතබ්බං.

พระภิกษุผู้ได้รับสมมติเหล่านี้ คือ ผู้รับจีวรเป็นต้น ทั้ง ๓ รูป พึงรู้ถึงวัตรของตน. ในบรรดาพระภิกษุ ๓ รูปนั้น ก่อนอื่น พระภิกษุผู้รับจีวร ไม่พึงรับจีวรใดๆ ที่มนุษย์ทั้งหลายถวาย โดยกล่าวว่า 'ผ้ากาลจีวร' หรือ 'ผ้าอกาลจีวร' หรือ 'ผ้าอัจเจกจีวร' หรือ 'ผ้าอาบน้ำฝน' หรือ 'ผ้านิสีทนะ' หรือ 'ผ้าปูลาด' หรือ 'ผ้าเช็ดหน้า' โดยทำให้เป็นกองเดียวกันและปนกัน แต่พึงรับโดยแยกกันต่างหาก แล้วบอกแก่พระภิกษุผู้เก็บจีวรตามที่ผู้ถวายแจ้ง แล้วพึงให้. แม้พระภิกษุผู้เก็บจีวร เมื่อจะให้แก่พระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก พึงบอกแล้วเท่านั้นว่า 'ผ้านี้เป็นผ้ากาลจีวร... ผ้านี้เป็นผ้าเช็ดหน้า'. แม้พระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริกก็เช่นกัน พึงทำเครื่องหมายแยกกันต่างหากตามที่บอกนั้นแล้วเก็บไว้. หลังจากนั้น เมื่อสงฆ์กล่าวว่า 'จงนำผ้ากาลจีวรมา' พึงให้ผ้ากาลจีวรเท่านั้น... เมื่อกล่าวว่า 'จงนำผ้าเช็ดหน้ามา' พึงให้ผ้าเช็ดหน้านั้นเท่านั้น.

ඉති භගවතා චීවරපටිග්ගාහකො අනුඤ්ඤාතො, චීවරනිදහකො අනුඤ්ඤාතො, භණ්ඩාගාරං අනුඤ්ඤාතං, භණ්ඩාගාරිකො අනුඤ්ඤාතො, න බාහුලිකතාය න අසන්තුට්ඨියා; අපිච ඛො සඞ්ඝස්සානුග්ගහාය. සචෙ හි ආහටාහටං ගහෙත්වා භික්ඛූ භාජෙය්‍යුං, නෙව ආහටං න අනාහටං න දින්නං නාදින්නං න ලද්ධං නාලද්ධං ජානෙය්‍යුං, ආහටාහටං ථෙරාසනෙ වා දදෙය්‍යුං, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං වා ඡින්දිත්වා ගණ්හෙය්‍යුං; එවං සති අයුත්තපරිභොගො ච හොති, න ච සබ්බෙසං සඞ්ගහො කතො හොති. භණ්ඩාගාරෙ පන චීවරං ඨපෙත්වා උස්සන්නකාලෙ එකෙකස්ස භික්ඛුනො තිචීවරං වා ද්වෙ ද්වෙ වා එකෙකං වා චීවරං දස්සන්ති, ලද්ධාලද්ධං ජානිස්සන්ති, අලද්ධභාවං ඤත්වා සඞ්ගහං කාතුං මඤ්ඤිස්සන්තීති.

ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตพระภิกษุผู้รับจีวร ทรงอนุญาตพระภิกษุผู้เก็บจีวร ทรงอนุญาตโรงคลัง ทรงอนุญาตพระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก มิใช่เพื่อความเป็นผู้มักมาก มิใช่เพื่อความไม่สันโดษ แต่เพื่ออนุเคราะห์สงฆ์. เพราะว่า ถ้าหากพระภิกษุทั้งหลายรับจีวรที่เขานำมาถวายแล้วๆ เล่าๆ แล้วพึงแบ่งปันกันเอง ก็จะไม่รู้ว่าผ้าใดนำมาแล้ว ผ้าใดยังไม่นำมา ผ้าใดถวายแล้ว ผ้าใดยังไม่ถวาย พระภิกษุรูปใดได้รับแล้ว รูปใดยังไม่ได้รับ. และพึงถวายจีวรที่นำมาแล้วๆ เล่าๆ แก่พระเถระผู้สูงพรรษา หรือพึงตัดเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้วรับไป. เมื่อเป็นเช่นนั้น การบริโภคที่ไม่สมควรก็ย่อมมี และการสงเคราะห์พระภิกษุทั้งหมดก็ไม่สำเร็จ. แต่เมื่อเก็บจีวรไว้ในโรงคลัง ในเวลาที่มีจีวรมาก ก็จะสามารถให้จีวรแก่พระภิกษุแต่ละรูปได้ ๓ ผืน หรือ ๒ ผืน หรือ ๑ ผืน. จะรู้ว่ารูปใดได้รับแล้ว รูปใดยังไม่ได้รับ และเมื่อรู้ว่ายังไม่ได้รับ ก็จะสามารถทำการสงเคราะห์ได้.

න භික්ඛවෙ භණ්ඩාගාරිකො වුට්ඨාපෙතබ්බොති එත්ථ අඤ්ඤෙපි අවුට්ඨාපනීයා ජානිතබ්බා. චත්තාරො හි න වුට්ඨාපෙතබ්බා – වුඩ්ඪතරො, භණ්ඩාගාරිකො, ගිලානො, සඞ්ඝතො ලද්ධසෙනාසනොති. තත්ථ වුඩ්ඪතරො අත්තනො වුඩ්ඪතාය නවකතරෙන න වුට්ඨාපෙතබ්බො, භණ්ඩාගාරිකො සඞ්ඝෙන සම්මන්නිත්වා භණ්ඩාගාරස්ස දින්නතාය, ගිලානො අත්තනො ගිලානතාය, සඞ්ඝො පන බහුස්සුතස්ස උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි බහුපකාරස්ස භාරනිත්ථාරකස්ස ඵාසුකං ආවාසං අනුට්ඨාපනීයං කත්වා දෙති, තස්මා සො උපකාරතාය ච සඞ්ඝතො ලද්ධතාය ච න වුට්ඨාපෙතබ්බොති.

ในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภัณฑาคาริกไม่พึงให้ลุกไป' นี้ พึงทราบบุคคลอื่นที่ไม่พึงให้ลุกไปจากที่นั่งด้วย. เพราะว่า บุคคล ๔ จำพวกไม่พึงให้ลุกไป คือ ผู้สูงพรรษา, ภัณฑาคาริก, ผู้ป่วย, ผู้ได้รับเสนาสนะจากสงฆ์. ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนั้น ผู้สูงพรรษาไม่พึงถูกพระภิกษุผู้มีพรรษาน้อยกว่าให้ลุกไป เพราะความที่ตนสูงพรรษากว่า. ภัณฑาคาริกไม่พึงให้ลุกไป เพราะสงฆ์สมมติแล้วมอบโรงคลังให้. ผู้ป่วยไม่พึงให้ลุกไป เพราะความที่ตนป่วย. ส่วนสงฆ์ย่อมให้เสนาสนะที่สบายซึ่งไม่พึงให้ลุกไปแก่ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีอุปการะมากด้วยการแสดงบาลีและการสอบถามความหมายเป็นต้น ผู้แบกภาระ. เพราะฉะนั้น ผู้นั้นไม่พึงให้ลุกไป เพราะเป็นผู้มีอุปการะและเพราะได้รับเสนาสนะจากสงฆ์.

උස්සන්නං [Pg.405] හොතීති බහු රාසිකතං හොති, භණ්ඩාගාරං න ගණ්හාති. සම්මුඛීභූතෙනාති අන්තොඋපචාරසීමායං ඨිතෙන. භාජෙතුන්ති කාලං ඝොසෙත්වා පටිපාටියා භාජෙතුං. කොලාහලං අකාසීති ‘‘අම්හාකං ආචරියස්ස දෙථ, උපජ්ඣායස්ස දෙථා’’ති එවං මහාසද්දං අකාසි. චීවරභාජනකඞ්ගෙසු සභාගානං භික්ඛූනං අපාපුණන්තම්පි මහග්ඝං චීවරං දෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. අඤ්ඤෙසං වුඩ්ඪතරානං පාපුණන්තම්පි මහග්ඝං චීවරං අදත්වා අප්පග්ඝං දෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. මොහමූළ්හො චීවරදානවත්තං අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරානං නවකානම්පි භයෙන අපාපුණන්තමෙව මහග්ඝං චීවරං දෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො එවං න ගච්ඡති, සබ්බෙසං තුලාභූතො පමාණභූතො මජ්ඣත්තො හොති, සො සම්මන්නිතබ්බො. භාජිතාභාජිතන්ති ‘‘එත්තකානි වත්ථානි භාජිතානි, එත්තකානි අභාජිතානී’’ති ජානන්තො ‘‘භාජිතාභාජිතඤ්ච ජානෙය්‍යා’’ති වුච්චති.

คำว่า 'มีมาก' คือ มีมากเป็นกอง โรงคลังไม่สามารถรับได้. คำว่า 'ผู้ที่อยู่ต่อหน้า' คือ สงฆ์ที่อยู่ในภายในอุปจารสีมา. คำว่า 'เพื่อแบ่งปัน' คือ เพื่อประกาศเวลาที่จะแบ่งปัน แล้วแบ่งปันตามลำดับ. คำว่า 'ทำความโกลาหล' คือ ทำเสียงดังว่า 'จงให้แก่พระอาจารย์ของพวกเรา จงให้แก่อุปัชฌาย์ของพวกเรา'. ในบรรดาองค์คุณของพระภิกษุผู้แบ่งจีวร ผู้ให้จีวรมีค่ามากแก่พระภิกษุผู้เสมอกันซึ่งไม่ควรจะได้รับ ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ. ผู้ไม่ให้จีวรมีค่ามากแก่พระเถระผู้สูงพรรษาอื่นซึ่งควรจะได้รับ แต่ให้จีวรมีค่าน้อย ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้หลงงมงาย ไม่รู้วัตรในการให้จีวร ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้ให้จีวรมีค่ามากแก่พระภิกษุผู้มีวาจาหยาบคายและแม้แก่ผู้มีพรรษาน้อยซึ่งไม่ควรจะได้รับ เพราะความกลัว ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรใดไม่ถึงอคติเช่นนี้ เป็นดุจตาชั่ง เป็นดุจประมาณ เป็นผู้ตั้งอยู่ในความเป็นกลางแก่พระภิกษุทั้งหมด พระภิกษุนั้นพึงสมมติ. คำว่า 'รู้ว่าแบ่งแล้วและยังไม่แบ่ง' คือ พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้รู้ว่า 'ผ้าจำนวนเท่านี้แบ่งแล้ว ผ้าจำนวนเท่านี้ยังไม่แบ่ง' ชื่อว่า 'พึงรู้ว่าแบ่งแล้วและยังไม่แบ่ง'.

උච්චිනිත්වාති ‘‘ඉදං ථූලං, ඉදං සණ්හං, ඉදං ඝනං, ඉදං තනුකං, ඉදං පරිභුත්තං, ඉදං අපරිභුත්තං, ඉදං දීඝතො එත්තකං පුථුලතො එත්තක’’න්ති එවං වත්ථානි විචිනිත්වා. තුලයිත්වාති ‘‘ඉදං එත්තකං අග්ඝති, ඉදං එත්තක’’න්ති එවං අග්ඝපරිච්ඡෙදං කත්වා. වණ්ණාවණ්ණං කත්වාති සචෙ සබ්බෙසං එකෙකමෙව දසග්ඝනකං පාපුණාති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ පාපුණාති, යං නව වා අට්ඨ වා අග්ඝති, තං අඤ්ඤෙන එකඅග්ඝනකෙන ච ද්විඅග්ඝනකෙන ච සද්ධිං බන්ධිත්වා එතෙන උපායෙන සමෙ පටිවීසෙ ඨපෙත්වාති අත්ථො. භික්ඛූ ගණෙත්වා වග්ගං බන්ධිත්වාති සචෙ එකෙකස්ස දියමානෙ දිවසො නප්පහොති, දස දස භික්ඛූ ගණෙත්වා දස දස චීවරපටිවීසෙ එකවග්ගං බන්ධිත්වා එකං භණ්ඩිකං කත්වා එවං චීවරපටිවීසං ඨපෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. එවං ඨපිතෙසු චීවරපටිවීසෙසු කුසො පාතෙතබ්බො. තෙහිපි භික්ඛූහි පුන කුසපාතං කත්වා භාජෙතබ්බං.

คำว่า 'เลือกสรรแล้ว' คือ เลือกสรรผ้าทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ผ้านี้หยาบ ผ้านี้ละเอียด ผ้านี้หนา ผ้านี้บาง ผ้านี้ใช้แล้ว ผ้านี้ยังไม่ใช้ ผ้านี้มีความยาวเท่านี้ มีความกว้างเท่านี้'. คำว่า 'กำหนดราคาแล้ว' คือ กำหนดราคาอย่างนี้ว่า 'ผ้านี้มีราคาเท่านี้ ผ้านี้มีราคาเท่านี้'. คำว่า 'คละผ้าที่มีค่าต่างกัน' คือ ถ้าหากผ้ามีราคา ๑๐ (กหาปณะ) แต่ละผืนถึงแก่พระภิกษุทั้งหมด นั่นเป็นสิ่งดี; ถ้าหากไม่ถึง เมื่อเป็นเช่นนั้น ผ้านั้นมีราคา ๙ หรือ ๘ พึงผูกรวมกับผ้าอื่นที่มีราคา ๑ หรือ ๒ ด้วยวิธีนี้ แล้วจัดเป็นส่วนที่เท่ากัน ดังนี้. คำว่า 'นับพระภิกษุแล้วจัดเป็นหมวด' คือ ถ้าหากเมื่อให้แก่แต่ละรูป วันไม่พอ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงนับพระภิกษุสิบรูปๆ แล้วจัดส่วนจีวรสิบส่วนๆ ให้เป็นหมวดเดียวกัน ทำเป็นห่อหนึ่ง แล้วอนุญาตให้จัดส่วนจีวรอย่างนี้ ดังนี้. เมื่อส่วนจีวรจัดไว้เช่นนี้แล้ว พึงจับสลาก. แม้พระภิกษุเหล่านั้นก็พึงจับสลากอีกครั้งแล้วแบ่งปัน.

සාමණෙරානං උපඩ්ඪපටිවීසන්ති එත්ථ යෙ සාමණෙරා අත්තිස්සරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කත්තබ්බකම්මං න කරොන්ති, උද්දෙසපරිපුච්ඡාසු යුත්තා ආචරියුපජ්ඣායානංයෙව වත්තපටිපත්තිං කරොන්ති, අඤ්ඤෙසං න කරොන්ති, එතෙසංයෙව උපඩ්ඪභාගො දාතබ්බො. යෙ පන පුරෙභත්තඤ්ච පච්ඡාභත්තඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝස්සෙව කත්තබ්බකිච්චං කරොන්ති, තෙසං සමකො දාතබ්බො. ඉදඤ්ච පිට්ඨිසමයෙ [Pg.406] උප්පන්නෙන භණ්ඩාගාරෙ ඨපිතෙන අකාලචීවරෙනෙව කථිතං. කාලචීවරං පන සමකමෙව දාතබ්බං. තත්‍රුප්පාදවස්සාවාසිකං සම්මුඤ්ජනීබන්ධනාදි සඞ්ඝස්ස ඵාතිකම්මං කත්වා ගහෙතබ්බං. එතඤ්හෙත්ථ සබ්බෙසං වත්තං. භණ්ඩාගාරිකචීවරෙපි සචෙ සාමණෙරා ආගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ මයං යාගුං පචාම, භත්තං පචාම, ඛජ්ජකං පචාම, අප්පහරිතකං කරොම, දන්තකට්ඨං ආහරාම, රඞ්ගඡල්ලිං කප්පියං කත්වා දෙම, කිං අම්හෙහි න කතං නාමා’’ති උක්කුට්ඨිං කරොන්ති, සමභාගොව දාතබ්බො. එතං යෙ ච විරජ්ඣිත්වා කරොන්ති, යෙසඤ්ච කරණභාවො න පඤ්ඤායති, තෙ සන්ධාය වුත්තං. කුරුන්දියං පන ‘‘සචෙ සාමණෙරා ‘කස්මා මයං භන්තෙ සඞ්ඝකම්මං න කරොම, කරිස්සාමා’ති යාචන්ති, සමපටිවීසො දාතබ්බො’’ති වුත්තං.

ในคำว่า “ส่วนครึ่งแก่สามเณร” นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: สามเณรเหล่าใดเป็นผู้มีตนเป็นใหญ่ ไม่กระทำกิจที่พึงทำของภิกษุสงฆ์ เป็นผู้ขวนขวายในการสาธยายและสอบถาม (พระบาลี) กระทำวัตรปฏิบัติเฉพาะอาจารย์และอุปัชฌาย์เท่านั้น ไม่กระทำของผู้อื่น ส่วนครึ่งพึงให้แก่สามเณรเหล่านั้นเท่านั้น. ส่วนสามเณรเหล่าใดกระทำกิจที่พึงทำของภิกษุสงฆ์เท่านั้น ทั้งก่อนภัตและหลังภัต ส่วนที่เท่ากันพึงให้แก่สามเณรเหล่านั้น. และคำนี้ (การให้ส่วนครึ่ง) ตรัสไว้เฉพาะผ้าอากาลจีวรที่เกิดขึ้นในสมัยหลัง (จากกาลจีวร) ซึ่งเก็บไว้ในคลังเท่านั้น. ส่วนกาลจีวรพึงให้เท่ากันทั้งหมด. ผ้าวัสสาวาสิกะที่เกิดขึ้นในที่นั้น พึงรับได้โดยการกระทำกิจอันเป็นประโยชน์แก่สงฆ์ เช่น การผูกไม้กวาดเป็นต้น. เพราะวัตรนี้เป็นของภิกษุสามเณรทั้งหมดในเรื่องนี้. แม้ในผ้าที่เก็บไว้ในคลัง หากสามเณรมาแล้วทำเสียงเอะอะว่า “ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าต้มข้าวต้ม หุงข้าว ทำของขบเคี้ยว ทำให้ปราศจากหญ้าเขียว นำไม้สีฟันมา ทำให้เปลือกไม้สำหรับย้อมเป็นของควรแล้วถวาย พวกข้าพเจ้าไม่ได้ทำอะไรบ้างหรือ?” พึงให้ส่วนที่เท่ากันเท่านั้น. คำนี้ (การให้ส่วนเท่ากัน) ตรัสหมายถึงสามเณรเหล่าใดที่กระทำผิดพลาด และสามเณรเหล่าใดที่การกระทำของพวกเขายังไม่ปรากฏชัด. ส่วนในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “หากสามเณรทูลขอว่า ‘ท่านเจ้าข้า ทำไมพวกข้าพเจ้าจะไม่ทำกิจของสงฆ์เล่า พวกข้าพเจ้าจะทำ’ พึงให้ส่วนที่เท่ากัน.”

උත්තරිතුකාමොති නදිං වා කන්තාරං වා උත්තරිතුකාමො; සත්ථං ලභිත්වා දිසා පක්කමිතුකාමොති අත්ථො. සකං භාගං දාතුන්ති ඉදං භණ්ඩාගාරතො චීවරානි නීහරිත්වා පුඤ්ජෙ කතෙ ඝණ්ටියා පහටාය භික්ඛුසඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ සත්ථං ලභිත්වා ගන්තුකාමො ‘‘සත්ථතො මා පරිහායී’’ති එතමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. තස්මා අනීහතෙසු වා චීවරෙසු අප්පහටාය වා ඝණ්ටියා අසන්නිපතිතෙ වා සඞ්ඝෙ දාතුං න වට්ටති. චීවරෙසු පන නීහතෙසු ඝණ්ටිං පහරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ චීවරභාජකෙන ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො කොට්ඨාසෙන එත්තකෙන භවිතබ්බ’’න්ති තක්කෙත්වා නයග්ගාහෙන චීවරං දාතබ්බං. තුලාය තුලිතමිව හි සමසමං දාතුං න සක්කා, තස්මා ඌනං වා හොතු අධිකං වා, එවං තක්කෙන නයෙන දින්නං සුදින්නං. නෙව ඌනකං පුන දාතබ්බං, නාතිරිත්තං පටිග්ගණ්හිතබ්බන්ති.

คำว่า “ผู้ประสงค์จะข้ามไป” หมายถึง ผู้ประสงค์จะข้ามแม่น้ำหรือป่ากันดาร; ผู้ประสงค์จะเดินทางไปยังทิศต่างๆ โดยได้หมู่เกวียน. คำว่า “พึงให้ส่วนของตน” นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงความว่า ภิกษุผู้ประสงค์จะเดินทางโดยได้หมู่เกวียน เมื่อผ้าทั้งหลายถูกนำออกจากคลังแล้ว กองรวมกันแล้ว ระฆังถูกตีแล้ว ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ไม่พึงคลาดจากหมู่เกวียน. เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรให้ส่วนของตนเมื่อผ้ายังไม่ได้ถูกนำออก หรือเมื่อระฆังยังไม่ได้ถูกตี หรือเมื่อสงฆ์ยังไม่ได้ประชุมกัน. แต่เมื่อผ้าถูกนำออกแล้ว ตีระฆังแล้ว ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ภิกษุผู้แจกผ้าพึงประมาณว่า “ส่วนของภิกษุรูปนี้พึงมีประมาณเท่านี้” แล้วพึงให้ผ้าโดยการถือเอาตามแนวทาง. เพราะไม่สามารถให้เท่ากันเป๊ะเหมือนชั่งด้วยตาชั่งได้ เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นส่วนที่ขาดหรือเกิน การให้โดยการประมาณตามแนวทางดังนี้ ชื่อว่าให้ดีแล้ว. ไม่พึงให้ส่วนที่ขาดอีก และไม่พึงรับส่วนที่เกินคืน.

අතිරෙකභාගෙනාති දස භික්ඛූ හොන්ති, සාටකාපි දසෙව, තෙසු එකො ද්වාදස අග්ඝති, සෙසා දසග්ඝනකා. සබ්බෙසු දසග්ඝනකවසෙන කුසෙ පාතිතෙ යස්ස භික්ඛුනො ද්වාදසග්ඝනකො කුසො පාතිතො, සො ‘‘එත්තකෙන මම චීවරං පහොතී’’ති තෙන අතිරෙකභාගෙන ගන්තුකාමො හොති. භික්ඛූ ‘‘අතිරෙකං ආවුසො සඞ්ඝස්ස සන්තක’’න්ති වදන්ති, තං සුත්වා භගවා ‘‘සඞ්ඝිකෙ ච ගණසන්තකෙ ච අප්පකං නාම නත්ථි, සබ්බත්ථ සංයමො කාතබ්බො, ගණ්හන්තෙනාපි කුක්කුච්චායිතබ්බ’’න්ති දස්සෙතුං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ අනුක්ඛෙපෙ දින්නෙ’’ති ආහ. තත්ථ අනුක්ඛෙපො නාම යංකිඤ්චි අනුක්ඛිපිතබ්බං අනුප්පදාතබ්බං කප්පියභණ්ඩං; යත්තකං [Pg.407] තස්ස පටිවීසෙ අධිකං, තත්තකෙ අග්ඝනකෙ යස්මිං කිස්මිඤ්චි කප්පියභණ්ඩෙ දින්නෙති අත්ථො.

คำว่า “ด้วยส่วนที่เกิน” หมายถึง มีภิกษุสิบรูป ผ้าก็มีสิบผืน ในจำนวนนั้น ผืนหนึ่งมีค่าสิบสอง (กหาปณะ) ส่วนที่เหลือเก้าผืนมีค่าสิบ (กหาปณะ). เมื่อจับสลากโดยถือเอาผ้าที่มีค่าสิบ (กหาปณะ) เป็นหลักในผ้าทั้งหมด ภิกษุรูปใดจับได้สลากผ้าที่มีค่าสิบสอง (กหาปณะ) ภิกษุรูปนั้นประสงค์จะเดินทางด้วยส่วนที่เกินนั้น โดยกล่าวว่า “ผ้าของข้าพเจ้าพอเพียงด้วยประมาณเท่านี้.” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “อาวุโส ส่วนที่เกินเป็นของสงฆ์” พระผู้มีพระภาคทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว เพื่อทรงแสดงว่า “ในของสงฆ์และของคณะ ไม่มีสิ่งใดที่เรียกว่าเล็กน้อย พึงสำรวมในของสงฆ์และของคณะทั้งหมด แม้ผู้รับก็พึงทำความรังเกียจ” จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเมื่อมีการให้สิ่งเพิ่มเติม.” ในคำนั้น คำว่า “อนุกเขป” หมายถึง สิ่งของที่ควรเพิ่มหรือควรให้เพิ่มเติมอันเป็นของควรอย่างใดอย่างหนึ่ง; หมายความว่า เมื่อให้สิ่งของควรอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีค่าเท่ากับส่วนที่เกินในส่วนของภิกษุรูปนั้น.

විකලකෙ තොසෙත්වාති එත්ථ චීවරවිකලකං පුග්ගලවිකලකන්ති ද්වෙ විකලකා. චීවරවිකලකං නාම සබ්බෙසං පඤ්ච පඤ්ච වත්ථානි පත්තානි, සෙසානිපි අත්ථි, එකෙකං පන න පාපුණාති, ඡින්දිත්වා දාතබ්බානි. ඡින්දන්තෙහි ච අඩ්ඪමණ්ඩලාදීනං වා උපාහනත්ථවිකාදීනං වා පහොනකානි ඛණ්ඩානි කත්වා දාතබ්බානි, හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන චතුරඞ්ගුලවිත්ථාරම්පි අනුවාතප්පහොනකායාමං ඛණ්ඩං කත්වා දාතුං වට්ටති, අපරිභොගං පන න කාතබ්බන්ති එවමෙත්ථ චීවරස්ස අප්පහොනකභාවො චීවරවිකලකං. ඡින්දිත්වා දින්නෙ පන තං තොසිතං හොති, අථ කුසපාතො කාතබ්බො. සචෙපි එකස්ස භික්ඛුනො කොට්ඨාසෙ එකං වා ද්වෙ වා වත්ථානි නප්පහොන්ති, තත්ථ අඤ්ඤං සාමණකං පරික්ඛාරං ඨපෙත්වා යො තෙන තුස්සති, තස්ස තං භාගං දත්වා පච්ඡා කුසපාතො කාතබ්බො. ඉදම්පි චීවරවිකලකන්ති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං.

ในคำว่า “ทำให้ความบกพร่องพอใจแล้ว” นี้ ความบกพร่องมีสองอย่าง คือ ความบกพร่องของจีวร และความบกพร่องของบุคคล. ความบกพร่องของจีวร คือ ผ้าห้าผืนๆ ถึงแก่ภิกษุทุกรูปแล้ว และยังมีผ้าเหลืออยู่ แต่ไม่ถึงรูปละผืน พึงตัดแล้วแจก. และผู้ตัดพึงตัดเป็นชิ้นส่วนที่พอใช้สำหรับทำอัฑฒมณฑลเป็นต้น หรือถุงรองเท้าเป็นต้น แล้วแจก. โดยประมาณต่ำสุด พึงตัดเป็นชิ้นส่วนที่มีความกว้างสี่นิ้วและยาวพอสำหรับทำขอบชายผ้า แล้วแจกได้ แต่ไม่พึงทำให้เป็นของที่ใช้ไม่ได้. ความไม่พอเพียงของจีวรในเรื่องนี้ดังนี้แล ชื่อว่าความบกพร่องของจีวร. แต่เมื่อตัดแจกแล้ว ความบกพร่องนั้นก็เป็นอันทำให้พอใจแล้ว จากนั้นพึงจับสลาก. แม้หากผ้าหนึ่งผืนหรือสองผืนไม่พอในส่วนของภิกษุรูปใด พึงวางบริขารอย่างอื่นที่เป็นของสมณะไว้ในส่วนที่ไม่พอเพียงนั้น แล้วภิกษุรูปใดพอใจด้วยบริขารนั้น พึงให้ส่วนนั้นแก่ภิกษุรูปนั้น แล้วจึงจับสลากในภายหลัง. แม้สิ่งนี้ก็ชื่อว่าความบกพร่องของจีวร ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ.

පුග්ගලවිකලකං නාම දස දස භික්ඛූ ගණෙත්වා වග්ගං කරොන්තානං එකො වග්ගො න පූරති, අට්ඨ වා නව වා හොන්ති, තෙසං අට්ඨ වා නව වා කොට්ඨාසා ‘‘තුම්හෙ ඉමෙ ගහෙත්වා විසුං භාජෙථා’’ති දාතබ්බා. එවමයං පුග්ගලානං අප්පහොනකභාවො පුග්ගලවිකලකං. විසුං දින්නෙ පන තං තොසිතං හොති, එවං තොසෙත්වා කුසපාතො කාතබ්බොති. අථ වා විකලකෙ තොසෙත්වාති යො චීවරවිභාගො ඌනකො, තං අඤ්ඤෙන පරික්ඛාරෙන සමං කත්වා කුසපාතො කාතබ්බො.

ความบกพร่องของบุคคล คือ เมื่อนับภิกษุสิบรูปๆ แล้วจัดเป็นหมวด หมวดหนึ่งไม่ครบสิบรูป มีแปดรูปหรือเก้ารูป พึงให้ส่วนแปดส่วนหรือเก้าส่วนแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับส่วนเหล่านี้ไปแบ่งกันเอง.” ความไม่พอเพียงของบุคคลดังนี้แล ชื่อว่าความบกพร่องของบุคคล. แต่เมื่อให้แยกกันแล้ว ความบกพร่องนั้นก็เป็นอันทำให้พอใจแล้ว เมื่อทำให้พอใจดังนี้แล้ว พึงจับสลาก ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ทำให้ความบกพร่องพอใจแล้ว” หมายถึง ส่วนผ้าใดที่ขาด พึงทำให้ส่วนนั้นเท่ากับบริขารอย่างอื่น แล้วจึงจับสลาก.

චීවරරජනකථා

เรื่องการย้อมจีวร.

344. ඡකණෙනාති ගොමයෙන. පණ්ඩුමත්තිකායාති තම්බමත්තිකාය. මූලරජනාදීසු හලිද්දිං ඨපෙත්වා සබ්බං මූලරජනං වට්ටති. මඤ්ජිට්ඨිඤ්ච තුඞ්ගහාරඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං ඛන්ධරජනං වට්ටති. තුඞ්ගහාරො නාම එකො සකණ්ටකරුක්ඛො, තස්ස හරිතාලවණ්ණං ඛන්ධරජනං හොති. ලොද්දඤ්ච කණ්ඩුලඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං තචරජනං වට්ටති. අල්ලිපත්තං නීලිපත්තඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං පත්තරජනං වට්ටති. ගිහිපරිභුත්තං පන අල්ලිපත්තෙන එකවාරං රජිතුං වට්ටති. කිංසුකපුප්ඵඤ්ච කුසුම්භපුප්ඵඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං පුප්ඵරජනං වට්ටති. ඵලරජනෙ පන න කිඤ්චි න වට්ටති.

๓๔๔. คำว่า ฉกเณนาติ หมายถึง ด้วยมูลโค. คำว่า ปัณฑุมัตติกายาติ หมายถึง ด้วยดินแดง. ในบรรดาน้ำย้อมจากรากไม้เป็นต้น เว้นขมิ้นแล้ว น้ำย้อมจากรากไม้ทั้งหมดใช้ได้. เว้นต้นมัญเชษฐ์และต้นตุงคหาระแล้ว น้ำย้อมจากลำต้นทั้งหมดใช้ได้. คำว่า ตุงคหาระ เป็นชื่อของต้นไม้มีหนามชนิดหนึ่ง น้ำย้อมจากลำต้นของมันมีสีเหมือนหรดาล. เว้นเปลือกไม้ลอดทะและเปลือกไม้กัณฑุละแล้ว น้ำย้อมจากเปลือกไม้ทั้งหมดใช้ได้. เว้นใบอัลลิปัตตะและใบนีลิปัตตะแล้ว น้ำย้อมจากใบไม้ทั้งหมดใช้ได้. แต่ผ้าเก่าที่คฤหัสถ์ใช้แล้ว ย้อมด้วยใบอัลลิปัตตะครั้งหนึ่งใช้ได้. เว้นดอกทองกวาวและดอกคำฝอยแล้ว น้ำย้อมจากดอกไม้ทั้งหมดใช้ได้. ส่วนน้ำย้อมจากผลไม้ ไม่มีสิ่งใดที่ใช้ไม่ได้ (คือใช้ได้ทั้งหมด).

සීතුදකාති [Pg.408] අපක්කරජනං වුච්චති. උත්තරාළුම්පන්ති වට්ටාධාරකං, රජනකුම්භියා මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා තං ආධාරකං පරික්ඛිපිත්වා රජනං පක්ඛිපිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. එවඤ්හි කතෙ රජනං න උත්තරති. උදකෙ වා නඛපිට්ඨිකාය වාති සචෙ පරිපක්කං හොති, උදකපාතියා දින්නො ථෙවො සහසා න විසරති, නඛපිට්ඨියම්පි අවිසරන්තො තිට්ඨති. රජනුළුඞ්කන්ති රජනඋළුඞ්කං. දණ්ඩකථාලකන්ති තමෙව සදණ්ඩකං. රජනකොලම්බන්ති රජනකුණ්ඩං. ඔමද්දන්තීති සම්මද්දන්ති. න ච අච්ඡින්නෙ ථෙවෙ පක්කමිතුන්ති යාව රජනබින්දු ගළිතං න ඡිජ්ජති, තාව න අඤ්ඤත්‍ර ගන්තබ්බං. පත්ථින්නන්ති අතිරජිතත්තා ථද්ධං. උදකෙ ඔසාරෙතුන්ති උදකෙ පක්ඛිපිත්වා ඨපෙතුං. රජනෙ පන නික්ඛන්තෙ තං උදකං ඡඩ්ඩෙත්වා චීවරං මද්දිතබ්බං. දන්තකාසාවානීති එකං වා ද්වෙ වා වාරෙ රජිත්වා දන්තවණ්ණානි ධාරෙන්ති.

คำว่า สีตุทกาติ หมายถึง น้ำย้อมที่ยังไม่สุก. คำว่า อุตตราฬุมปันติ มีอธิบายว่า ทรงอนุญาตให้วางขดวงกลมรองรับไว้ตรงกลางหม้อย้อม แล้วล้อมขดรองรับนั้นไว้เพื่อใส่เครื่องย้อมลงไป. เมื่อทำอย่างนี้ น้ำย้อมจะไม่ล้น. คำว่า อุทะเก วา นขปิฏฐิกาย วาติ หมายถึง หากน้ำย้อมสุกดีแล้ว หยดน้ำย้อมที่หยดลงในถ้วยน้ำจะไม่กระจายตัวไปอย่างรวดเร็ว แม้หยดลงบนหลังเล็บก็จะไม่กระจายตัว ตั้งอยู่ได้. คำว่า รชนุฬุงกัง หมายถึง กระบวยตักน้ำย้อม. คำว่า ทัณฑกถาละกัง หมายถึง ขันที่มีด้ามนั้นเอง. คำว่า รชนโกฬัมพัง หมายถึง อ่างย้อม. คำว่า โอมาททันตีติ หมายถึง ย่อมขยำ (นวด). คำว่า น จ อัจฉินเน เถเว ปักกะมิตุนติ หมายถึง ตราบเท่าที่หยดน้ำย้อมที่ไหลลงมายังไม่ขาดสาย ก็ไม่ควรไปที่อื่น. คำว่า ปัตถินนัง หมายถึง แข็งกระด้างเพราะย้อมมากเกินไป. คำว่า อุทะเก โอสาเรตุนติ หมายถึง เพื่อใส่ลงในน้ำแล้ววางไว้. แต่เมื่อน้ำย้อมออกแล้ว ควรทิ้งน้ำนั้นแล้วขยำจีวร. คำว่า ทันตกาสาวานิ หมายถึง ภิกษุทั้งหลายย้อมครั้งหนึ่งหรือสองครั้งแล้วทรงผ้ากาสาวะสีงาช้าง.

ඡින්නකචීවරානුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตจีวรที่ตัดแล้ว

345. අච්ඡිබද්ධන්ති චතුරස්සකෙදාරකබද්ධං. පාළිබද්ධන්ති ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච දීඝමරියාදබද්ධං. මරියාදබද්ධන්ති අන්තරන්තරා රස්සමරියාදබද්ධං. සිඞ්ඝාටකබද්ධන්ති මරියාදාය මරියාදං විනිවිජ්ඣිත්වා ගතට්ඨානෙ සිඞ්ඝාටකබද්ධං; චතුක්කසණ්ඨානන්ති අත්ථො. සංවිදහිතුන්ති කාතුං. උස්සහසි ත්වං ආනන්දාති සක්කොසි ත්වං ආනන්ද. උස්සහාමි භගවාති තුම්හෙහි දින්නනයෙන සක්කොමීති දස්සෙති. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම. කුසිම්පි නාමාතිආදීසු කුසීති ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච අනුවාතාදීනං දීඝපත්තානමෙතං අධිවචනං. අඩ්ඪකුසීති අන්තරන්තරා රස්සපත්තානං නාමං. මණ්ඩලන්ති පඤ්චඛණ්ඩිකචීවරස්ස එකෙකස්මිං ඛණ්ඩෙ මහාමණ්ඩලං. අඩ්ඪමණ්ඩලන්ති ඛුද්දකමණ්ඩලං. විවට්ටන්ති මණ්ඩලඤ්ච අඩ්ඪමණ්ඩලඤ්ච එකතො කත්වා සිබ්බිතං මජ්ඣිමඛණ්ඩං.

๓๔๕. คำว่า อัจฉิพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปกระทงนาสี่เหลี่ยม. คำว่า ปาฬิพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปคันนายาวทั้งด้านยาวและด้านกว้าง. คำว่า มริยาทพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปคันนาสั้นๆ ในระหว่างๆ. คำว่า สิงคาฏกพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปสี่แยกในที่ที่คันนาหนึ่งตัดผ่านคันนาอีกคันนาหนึ่ง มีอธิบายว่า มีลักษณะเป็นสี่แยก. คำว่า สังวิทหิตุง หมายถึง เพื่อทำ. คำว่า อุสสหสิ ตฺวํ อานนฺทาติ หมายถึง อานนท์ เธอสามารถทำได้หรือ. คำว่า อุสสหามิ ภควาติ แสดงอรรถว่า ข้าพระองค์สามารถทำได้ตามนัยที่พระองค์ประทานให้. คำว่า ยตฺร หิ นาม หมายถึง ผู้ใด. ในคำว่า กุสิมฺปิ นาม เป็นต้น คำว่า กุสี นี้เป็นชื่อของผ้าชิ้นยาว (แผ่นผ้า) เช่น อนุวาตเป็นต้น ทั้งด้านยาวและด้านกว้าง. คำว่า อัฑฒกุสี เป็นชื่อของผ้าชิ้นสั้นในระหว่างๆ. คำว่า มัณฑลัง หมายถึง มณฑลใหญ่ในแต่ละขันธ์ของจีวร ๕ ขันธ์. คำว่า อัฑฒมัณฑลัง หมายถึง มณฑลเล็ก. คำว่า วิวัฏฏัง หมายถึง ขันธ์กลางที่เย็บรวมมณฑลและอัฑฒมัณฑละเข้าด้วยกัน.

අනුවිවට්ටන්ති තස්ස උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ ඛණ්ඩානි. ගීවෙය්‍යකන්ති ගීවාවෙඨනට්ඨානෙ දළ්හීකරණත්ථං අඤ්ඤං සුත්තසංසිබ්බිතං ආගන්තුකපත්තං. ජඞ්ඝෙය්‍යකන්ති ජඞ්ඝපාපුණනට්ඨානෙ තථෙව සංසිබ්බිතං පත්තං. ගීවට්ඨානෙ ච ජඞ්ඝට්ඨානෙ ච පත්තානමෙවෙතං නාමන්තිපි වදන්ති. බාහන්තන්ති අනුවිවට්ටානං බහි එකෙකං ඛණ්ඩං. ඉති පඤ්චඛණ්ඩිකචීවරෙනෙතං විචාරිතන්ති. අථ වා අනුවිවට්ටන්ති විවට්ටස්ස [Pg.409] එකපස්සතො ද්වින්නං එකපස්සතො ද්වින්නන්ති චතුන්නම්පි ඛණ්ඩානමෙතං නාමං. බාහන්තන්ති සුප්පමාණං චීවරං පාරුපන්තෙන සංහරිත්වා බාහාය උපරි ඨපිතා උභො අන්තා බහිමුඛා තිට්ඨන්ති, තෙසං එතං නාමං. අයමෙව හි නයො මහාඅට්ඨකථායං වුත්තොති.

คำว่า อนุวิวัฏฏัง หมายถึง ขันธ์ ๒ ขันธ์ที่อยู่ทั้งสองข้างของวิวัฏฏะนั้น. คำว่า คีเวยยกัง หมายถึง แผ่นผ้าเสริมที่เย็บด้วยด้ายอื่นเพื่อความแข็งแรงในที่ที่พันรอบคอ. คำว่า ชังเฆยยกัง หมายถึง แผ่นผ้าที่เย็บเช่นเดียวกันในที่ที่ถึงหน้าแข้ง. บางท่านก็กล่าวว่า นี่เป็นชื่อของแผ่นผ้าที่อยู่ตรงคอและตรงหน้าแข้ง. คำว่า พาหันตัง หมายถึง ขันธ์แต่ละขันธ์ที่อยู่ด้านนอกของอนุวิวัฏฏะ. การพิจารณานี้พึงทราบว่าพิจารณาด้วยจีวร ๕ ขันธ์. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อนุวิวัฏฏะ นี้เป็นชื่อของขันธ์ทั้ง ๔ คือ ๒ ขันธ์ที่อยู่ข้างหนึ่งของวิวัฏฏะ และ ๒ ขันธ์ที่อยู่ข้างหนึ่ง. คำว่า พาหันตะ นี้เป็นชื่อของชายผ้าทั้งสองข้างที่ภิกษุผู้ห่มจีวรขนาดพอดีพับแล้ววางไว้บนแขน โดยชายผ้าทั้งสองข้างนั้นหันออกไปข้างนอก. แท้จริง นัยนี้ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา.

තිචීවරානුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตไตรจีวร

346. චීවරෙහි උබ්භණ්ඩිකෙති චීවරෙහි උබ්භණ්ඩෙ කතෙ; යථා උක්ඛිත්තභණ්ඩා හොන්ති එවං කතෙ; උක්ඛිත්තභණ්ඩිකභාවං ආපාදිතෙති අත්ථො. චීවරභිසින්ති එත්ථ භිසීති ද්වෙ තීණි එකතො කත්වා භිසිසඞ්ඛෙපෙන සංහරිතචීවරානි වුත්තානි. තෙ කිර භික්ඛූ ‘‘දක්ඛිණාගිරිතො භගවා ලහුං පටිනිවත්තිස්සතී’’ති තත්ථ ගච්ඡන්තා ජීවකවත්ථුස්මිං ලද්ධචීවරානි ඨපෙත්වා අගමංසු. ඉදානි පන චිරෙන ආගමිස්සතීති මඤ්ඤමානා ආදාය පක්කමිංසු. අන්තරට්ඨකාසූති මාඝස්ස ච ඵග්ගුණස්ස ච අන්තරා අට්ඨසු. න භගවන්තං සීතං අහොසීති භගවතො සීතං නාහොසි. එතදහොසි යෙපි ඛො තෙ කුලපුත්තාති න භගවා අජ්ඣොකාසෙ අනිසීදිත්වා එතමත්ථං න ජානාති, මහාජනසඤ්ඤාපනත්ථං පන එවමකාසි. සීතාලුකාති සීතපකතිකා; යෙ පකතියාව සීතෙන කිලමන්ති. දිගුණං සඞ්ඝාටින්ති දුපට්ටං සඞ්ඝාටිං. එකච්චියන්ති එකපට්ටං. ඉති ‘‘භගවා අත්තනා චතූහි චීවරෙහි යාපෙති, අම්හාකං පන තිචීවරං අනුජානාතී’’ති වචනස්ස ඔකාසං උපච්ඡින්දිතුං දිගුණං සඞ්ඝාටිං අනුජානාති, එකච්චිකෙ ඉතරෙ. එවඤ්හි නෙසං චත්තාරි භවිස්සන්තීති.

๓๔๖. คำว่า จีวเรหิ อุพภัณฑิเก หมายถึง เมื่อกระทำจีวรให้เป็นห่อไว้ข้างบน คือเมื่อกระทำโดยประการที่ห่อของจะถูกยกขึ้นไว้ข้างบน มีอธิบายว่า ทำให้มีสภาพเป็นผู้มีห่อของยกขึ้นไว้ข้างบน. ในคำว่า จีวรภิสี นี้ คำว่า ภิสี หมายถึง จีวรที่พับรวมกัน ๒ หรือ ๓ ผืนโดยย่อให้เป็นเหมือนหมอน. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคจะเสด็จกลับจากทักขิณคิรีโดยเร็ว' จึงทิ้งจีวรที่ได้มาในเรื่องชีวกไว้แล้วไปที่นั่น. แต่บัดนี้คิดว่า 'พระองค์จะเสด็จกลับมานาน' จึงถือเอาไป. คำว่า อันตรัฏฐกาสู หมายถึง ในระหว่าง ๘ วันของเดือนมาฆะและเดือนผัคคุณะ. คำว่า น ภควนฺตํ สีตํ อโหสีติ หมายถึง ความหนาวไม่ได้มีแก่พระผู้มีพระภาค. คำว่า เอตทโหสิ เยปิ โข เต กุลปุตฺตาติ มิใช่ว่าพระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบเรื่องนี้โดยไม่ได้ประทับนั่งในที่แจ้ง แต่พระองค์ทรงทำเช่นนั้นเพื่อต้องการให้มหาชนเข้าใจ. คำว่า สีตาลุกา หมายถึง ผู้มีปกติหนาว คือผู้ที่ลำบากเพราะความหนาวโดยปกติ. คำว่า ทิคุณํ สังฆาฏิง หมายถึง สังฆาฏิ ๒ ชั้น. คำว่า เอกัจจิยันติ หมายถึง ชั้นเดียว. ด้วยประการฉะนี้ เพื่อตัดโอกาสแห่งคำกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงยังชีพด้วยจีวร ๔ ผืน แต่ทรงอนุญาตไตรจีวรแก่พวกเรา' จึงทรงอนุญาตสังฆาฏิ ๒ ชั้น และทรงอนุญาตผ้าอื่นๆ ให้เป็นชั้นเดียว. เพราะเมื่อทรงอนุญาตอย่างนี้ จีวร ๔ ผืนก็จะมีแก่ภิกษุเหล่านั้น.

අතිරෙකචීවරාදිකථා

เรื่องจีวรเกินเป็นต้น

348. අග්ගළං අච්ඡුපෙය්‍යන්ති ඡිද්දට්ඨානෙ පිලොතිකඛණ්ඩං ලග්ගාපෙය්‍යං. අහතකප්පානන්ති එකවාරං ධොතානං. උතුද්ධටානන්ති උතුතො දීඝකාලතො උද්ධටානං හතවත්ථකානං, පිලොතිකානන්ති වුත්තං හොති. පාපණිකෙති අන්තරාපණතො පතිතපිලොතිකචීවරෙ. උස්සාහො කරණීයොති පරියෙසනා කාතබ්බා. පරිච්ඡෙදො පනෙත්ථ නත්ථි, පට්ටසතම්පි වට්ටති. සබ්බමිදං සාදියන්තස්ස භික්ඛුනො වසෙන වුත්තං. අග්ගළං තුන්නන්ති එත්ථ උද්ධරිත්වා අල්ලීයාපනඛණ්ඩං අග්ගළං, සුත්තෙන සංසිබ්බිතං තුන්නං; වට්ටෙත්වා කරණං ඔවට්ටිකං [Pg.410] . කණ්ඩුසකං වුච්චති මුද්දිකා. දළ්හීකම්මන්ති අනුද්ධරිත්වාව උපස්සයං කත්වා අල්ලීයාපනකං වත්ථඛණ්ඩං.

๓๔๘. คำว่า "อัคคฬัง อัจฉุเปยยัง" คือ พึงติดชิ้นผ้าเก่าในที่ที่ทะลุ หรือพึงปะ คำว่า "อหตกัปปานัง" คือ ผ้าที่ซักแล้วครั้งหนึ่ง คำว่า "อุตุทธฏานัง" คือ ผ้าเก่าที่ถูกนำออกมาจากกาลอันยาวนาน ซึ่งเป็นผ้าที่ถูกทุบและซักแล้ว คำว่า "ปาปณิเก" คือ ในจีวรที่ทำจากผ้าเก่าที่ตกหล่นจากตลาด คำว่า "อุสสาโห กรณียโย" คือ พึงทำการแสวงหา อนึ่ง ในจีวรที่ทำจากผ้าเก่าที่ตกหล่นจากตลาดนี้ ไม่มีการกำหนดประมาณ แม้ร้อยชั้นก็ควร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำทั้งหมดนี้โดยอาศัยภิกษุผู้ยินดี (ในสังฆาฏิสองชั้นเป็นต้น) ในคำว่า "อัคคฬัง ตุนนัง" นี้ การปะโดยเลาะส่วนที่เปื่อยออกแล้วติดชิ้นผ้าใหม่ เรียกว่า อัคคฬะ การเย็บด้วยด้าย เรียกว่า ตุนนะ การทำให้กลมแล้วเย็บ เรียกว่า โอวฏฏิกะ คำว่า "กัณฑุสกะ" เรียกว่า มุททิกะ คำว่า "ทัฬหีกัมมัง" คือ การติดชิ้นผ้าทับลงไปโดยไม่ต้องเลาะออก เพื่อทำให้แข็งแรง

349-351. විසාඛාවත්ථු උත්තානත්ථං. තතො පරං පුබ්බෙ විනිච්ඡිතමෙව. සොවග්ගිකන්ති සග්ගප්පත්තහෙතුකං. තෙනෙවාහ ‘‘සොවග්ගික’’න්ති. සොකං අපනෙතීති සොකනුදං. අනාමයාති අරොගා. සග්ගම්හි කායම්හීති සග්ගොපපන්නා.

๓๔๙-๓๕๑. เรื่องนางวิสาขา มีเนื้อความตื้น ส่วนบทที่เหลือจากนั้น ได้วินิจฉัยไว้แล้วในก่อน คำว่า "โสวัคคิกัง" คือ เป็นเหตุให้ถึงสวรรค์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "โสวัคคิกัง" ชื่อว่า "โสกานุทัง" เพราะกำจัดความโศก คำว่า "อนามยา" คือ ไม่มีโรค คำว่า "สัคคัมหิ กายัมหิ" คือ ผู้เข้าถึงสวรรค์

353. පුථුජ්ජනා කාමෙසු වීතරාගාති ඣානලාභිනො.

๓๕๓. คำว่า "ปุถุชนา กาเมสุ วีตราคา" คือ ผู้ได้ฌาน

356. සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමත්තකමිත්තො. සම්භත්තොති එකසම්භොගො දළ්හමිත්තො. ආලපිතොති ‘‘මම සන්තකං යං ඉච්ඡෙය්‍යාසි, තං ගණ්හාහී’’ති එවං වුත්තො. එතෙසු තීසු අඤ්ඤතරනාමෙන සද්ධිං ජීවති, ගහිතෙ අත්තමනො හොතීති ඉමෙහි ගහිතවිස්සාසො රුහති.

๓๕๖. คำว่า "สันทิฏโฐ" คือ มิตรที่เพียงแค่เคยเห็นกันเท่านั้น คำว่า "สัมภัตโต" คือ มิตรที่มั่นคง ผู้ร่วมบริโภคด้วยกัน คำว่า "อาลปิโต" คือ ผู้ที่เคยถูกกล่าวว่า "ของของฉันสิ่งใดที่ท่านอยากได้ จงเอาสิ่งนั้นไปเถิด" ความคุ้นเคยที่ถือเอาแล้ว ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์เหล่านี้ คือ อยู่ร่วมกับชื่อใดหนึ่งใน ๓ อย่างนี้ และเมื่อของถูกถือเอาไปก็เป็นผู้มีใจยินดี

පච්ඡිමවිකප්පනුපගචීවරාදිකථා

เรื่องจีวรที่ถึงการวิกัปสุดท้ายเป็นต้น

359. පංසුකූලකතොති කතපංසුකූලො. ගරුකො හොතීති ජිණ්ණජිණ්ණට්ඨානෙ අග්ගළාරොපනෙන ගරුකො හොති. සුත්තලූඛං කාතුන්ති සුත්තෙනෙව අග්ගළං කාතුන්ති අත්ථො. විකණ්ණො හොතීති සුත්තං අච්ඡෙත්වා අච්ඡෙත්වා සිබ්බන්තානං එකො සඞ්ඝාටිකොණො දීඝො හොති. විකණ්ණං උද්ධරිතුන්ති දීඝකොණං ඡින්දිතුං. ඔකිරියන්තීති ඡින්නකොණතො ගළන්ති. අනුවාතං පරිභණ්ඩන්ති අනුවාතඤ්චෙව පරිභණ්ඩඤ්ච. පත්තා ලුජ්ජන්තීති මහන්තෙසු පත්තමුඛෙසු දින්නානි සුත්තානි ගළන්ති, තතො පත්තා ලුජ්ජන්ති. අට්ඨපදකං කාතුන්ති අට්ඨපදකච්ඡන්නෙන පත්තමුඛං සිබ්බිතුං.

๓๕๙. คำว่า "ปังสุกูฬกโต" คือ ผู้ที่ทำผ้าบังสุกุลแล้ว คำว่า "ครุโก โหติ" คือ หนักเพราะการปะในที่ที่เปื่อยยุ่ย คำว่า "สุตตลูขัง กาตุง" ความว่า พึงทำผ้าปะด้วยด้ายเท่านั้น คำว่า "วิกัณโณ โหติ" คือ มุมสังฆาฏิข้างหนึ่งย่อมยาวออกไปสำหรับภิกษุผู้เย็บโดยการดึงด้ายรั้งเข้าบ่อยๆ คำว่า "วิกัณณัง อุทธริตุง" คือ เพื่อตัดมุมที่ยาวออก คำว่า "โอกิริยันติ" คือ ด้ายย่อมหลุดลุ่ยจากมุมที่ตัดแล้ว คำว่า "อนุวาตัง ปริภัณฑันติ" คือ ทั้งผ้าทาบหลังและผ้าทาบข้าง คำว่า "ปัตตา ลุชชันติ" คือ ด้ายที่เย็บไว้ที่ปลายขอบผ้าผืนใหญ่ย่อมหลุดลุ่ย เพราะเหตุนั้น ขอบผ้าจึงเสียหาย คำว่า "อัฏฐปทกัง กาตุง" คือ เพื่อเย็บปลายขอบผ้าด้วยการเย็บแบบตารางแปดช่อง

360. අන්වාධිකම්පි ආරොපෙතුන්ති ආගන්තුකපත්තම්පි දාතුං. ඉදං පන අප්පහොනකෙ ආරොපෙතබ්බං. සචෙ පහොති, ආගන්තුකපත්තං න වට්ටති, ඡින්දිතබ්බමෙව.

๓๖๐. คำว่า "อัญวาธิกัมปิ อาโรเปตุง" คือ เพื่อให้ผ้าชั้นนอกเสริม อนึ่ง ผ้าชั้นนอกนี้พึงเสริมในจีวรที่ไม่พอ หากพอ ผ้าชั้นนอกนั้นไม่ควร พึงตัดทิ้งเสีย

361. න ච භික්ඛවෙ සද්ධාදෙය්‍යන්ති එත්ථ සෙසඤාතීනං දෙන්තො විනිපාතෙතියෙව. මාතාපිතරො පන සචෙ රජ්ජෙ ඨිතා පත්ථයන්ති, දාතබ්බං.

๓๖๑. ในคำว่า "น จ ภิกขเว สัทธาเทยยัง" นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ภิกษุผู้ให้แก่ญาติที่เหลือนอกจากบิดามารดา ย่อมทำให้เสียเปล่า แต่บิดามารดา แม้ดำรงอยู่ในราชสมบัติ หากปรารถนา ก็พึงให้ได้

362. ගිලානොති [Pg.411] ගිලානතාය ගහෙත්වා ගන්තුං අසමත්ථො. වස්සිකසඞ්කෙතන්ති වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ. නදීපාරන්ති නදියා පාරෙ භත්තං භුඤ්ජිතබ්බං හොති. අග්ගළගුත්තිවිහාරොති සබ්බෙස්වෙව චෙතෙසු ගිලානවස්සිකසඞ්කෙතනදීපාරගමනඅත්ථතකථිනභාවෙසු අග්ගළගුත්තියෙව පමාණං. ගුත්තෙ එව හි විහාරෙ එතෙසු කාරණෙසු නික්ඛිපිත්වා බහි ගන්තුං වට්ටති, න අගුත්තෙ. ආරඤ්ඤකස්ස පන විහාරො න සුගුත්තො හොති, තෙන භණ්ඩුක්ඛලිකාය පක්ඛිපිත්වා පාසාණසුසිර රුක්ඛසුසිරාදීසු සුප්පටිච්ඡන්නෙසු ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං.

๓๖๒. คำว่า "คิลานัง" คือ ผู้ไม่สามารถถือเอาจีวรไปได้เพราะความเจ็บป่วย คำว่า "วัสสิกสังเกตัง" คือ ๔ เดือนในฤดูฝน คำว่า "นทีปารัง" คือ พึงฉันภัตตาหารที่ฝั่งแม่น้ำอีกฟากหนึ่ง คำว่า "อัคคฬคุตติวิหาโร" คือ ในกรณีทั้งหมดเหล่านี้ คือ ความเป็นผู้ป่วย การกำหนดฤดูฝน การไปฝั่งแม่น้ำ และการกรานกฐิน การคุ้มครองวิหารด้วยกลอนประตูเท่านั้นเป็นประมาณ เพราะในวิหารที่คุ้มครองดีแล้วเท่านั้น จึงควรวางจีวรไว้แล้วไปข้างนอกด้วยเหตุเหล่านี้ ในวิหารที่ไม่ได้คุ้มครองไม่ควร อนึ่ง วิหารของภิกษุผู้อยู่ป่า ย่อมไม่คุ้มครองดีแล้ว เพราะฉะนั้น พึงใส่ไว้ในหม้อเก็บของแล้ววางไว้ในที่ที่ปกปิดมิดชิด เช่น โพรงหิน โพรงไม้ เป็นต้น แล้วจึงไป

සඞ්ඝිකචීවරුප්පාදකථා

เรื่องการเกิดขึ้นแห่งจีวรที่เป็นของสงฆ์

363. තුය්හෙව භික්ඛු තානි චීවරානීති අඤ්ඤත්ථ ගහෙත්වා හටානිපි තුය්හෙව; න තෙසං අඤ්ඤො කොචි ඉස්සරොති. එවඤ්ච පන වත්වා අනාගතෙපි නික්කුක්කුච්චා ගණ්හිස්සන්තීති දස්සෙතුං ඉධ පනාතිආදිමාහ. තස්සෙව තානි චීවරානි යාව කථිනස්ස උබ්භාරාති සචෙ ගණපූරකෙ භික්ඛූ ලභිත්වා කථිනං අත්ථතං හොති, පඤ්චමාසෙ; නො චෙ අත්ථතං හොති, එකං චීවරමාසමෙව. යං ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා දෙන්ති, ‘‘සඞ්ඝං උද්දිස්ස දෙමා’’ති වා දෙන්ති, ‘‘වස්සංවුත්ථසඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා දෙන්ති, ‘‘වස්සාවාසිකං දෙමා’’ති වා දෙන්ති, සචෙපි මතකචීවරං අවිභජිත්වා තං විහාරං පවිසන්ති, තං සබ්බං තස්සෙව භික්ඛුනො හොති. යම්පි සො වස්සාවාසත්ථාය වඩ්ඪිං පයොජෙත්වා ඨපිතඋපනික්ඛෙපතො වා තත්‍රුප්පාදතො වා වස්සාවාසිකං ගණ්හාති, සබ්බං සුග්ගහිතමෙව හොති. ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං, යෙන තෙනාකාරෙන සඞ්ඝස්ස උප්පන්නං වත්ථං අත්ථතකථිනස්ස පඤ්චමාසෙ, අනත්ථතකථිනස්ස එකං චීවරමාසං පාපුණාතීති. යං පන ‘‘ඉදං ඉධ වස්සංවුත්ථසඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා ‘‘වස්සාවාසිකං දෙමා’’ති වා වත්වා දින්නං, තං අනත්ථතකථිනස්සාපි පඤ්චමාසෙ පාපුණාති. තතො පරං පන උප්පන්නං වස්සාවාසිකං පුච්ඡිතබ්බං – ‘‘කිං අතීතවස්සෙ ඉදං වස්සාවාසිකං, උදාහු අනාගතවස්සෙ’’ති! කස්මා? පිට්ඨිසමයෙ උප්පන්නත්තා.

๓๖๓. คำว่า "ตุยเหวะ ภิกขุ ตานิ จีวรานิ" คือ แม้จีวรเหล่านั้นจะถูกนำไปที่อื่น ก็เป็นของท่านเท่านั้น ภิกษุอื่นใครๆ ไม่มีอำนาจเหนือจีวรเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า "อิธ ปน" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ในอนาคตภิกษุทั้งหลายก็จะถือเอาโดยไม่มีความรังเกียจ คำว่า "ตัสเสวะ ตานิ จีวรานิ ยาว กฐินัสสะ อุพภาโร" คือ หากได้ภิกษุครบองค์สงฆ์แล้วกรานกฐิน จีวรเหล่านั้นย่อมเป็นของภิกษุนั้นตลอด ๕ เดือน หากไม่ได้กรานกฐิน ก็เป็นของภิกษุนั้นตลอดเดือนแห่งจีวรเดือนเดียวเท่านั้น จีวรใดที่เขาถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายเจาะจงสงฆ์" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าวัสสาวาสิกะ" แม้หากภิกษุนั้นเข้าไปสู่เสนาสนะที่อยู่รูปเดียวโดยที่ยังไม่ได้แบ่งจีวรของภิกษุผู้มรณภาพ จีวรทั้งหมดนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น อนึ่ง จีวรใดที่ภิกษุรูปนั้นรับไว้เป็นผ้าวัสสาวาสิกะ โดยการลงทุนเพื่อประโยชน์แก่การอยู่จำพรรษา หรือจากของที่ฝากไว้ หรือจากสิ่งที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ จีวรทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันรับไว้ดีแล้ว ลักษณะในเรื่องนี้คือ ผ้าที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์ไม่ว่าด้วยอาการใด ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้กรานกฐินแล้วตลอด ๕ เดือน ถึงแก่ภิกษุผู้ไม่ได้กรานกฐินตลอดเดือนแห่งจีวรเดือนเดียว นี้เป็นลักษณะในเรื่องนี้ อนึ่ง จีวรใดที่เขาถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายจีวรนี้แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาในที่นี้" หรือกล่าวว่า "ถวายผ้าวัสสาวาสิกะ" จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ไม่ได้กรานกฐินตลอด ๕ เดือน แต่ผ้าวัสสาวาสิกะที่เกิดขึ้นหลังจาก ๕ เดือนนั้น พึงสอบถามว่า "ผ้าวัสสาวาสิกะนี้ เป็นของพรรษาที่ล่วงไปแล้ว หรือว่าเป็นของพรรษาหน้า" เพราะเหตุไรจึงต้องถาม เพราะเกิดขึ้นในเวลาภายหลัง (นอกฤดูกาล)"

උතුකාලන්ති වස්සානතො අඤ්ඤං කාලං. තානි චීවරානි ආදාය සාවත්ථිං ගන්ත්වාති එත්ථ තානි චීවරානි ගතගතට්ඨානෙ සඞ්ඝිකානෙව හොන්ති, භික්ඛූහි දිට්ඨමත්තමෙවෙත්ථ පමාණං. තස්මා සචෙ කෙචි පටිපථං ආගච්ඡන්තා ‘‘කුහිං [Pg.412] ආවුසො ගච්ඡසී’’ති පුච්ඡිත්වා තමත්ථං සුත්වා ‘‘කිං ආවුසො මයං සඞ්ඝො න හොමා’’ති තත්ථෙව භාජෙත්වා ගණ්හන්ති, සුග්ගහිතානි. සචෙපි එස මග්ගා ඔක්කමිත්වා කඤ්චි විහාරං වා ආසනසාලං වා පිණ්ඩාය චරන්තො එකං ගෙහමෙව වා පවිසති, තත්‍ර ච නං භික්ඛූ දිස්වා තමත්ථං පුච්ඡිත්වා භාජෙත්වා ගණ්හන්ති, සුග්ගහිතානෙව.

คำว่า อุตุกาล ได้แก่ กาลอื่นจากฤดูฝน. ในคำว่า 'นำผ้าเหล่านั้นไปสู่สาวัตถี' การวินิจฉัยพึงทราบอย่างนี้: ผ้าเหล่านั้นเป็นของสงฆ์เท่านั้นในที่ที่ไปถึงแล้วๆ, ในผ้าสังฆิกะเหล่านี้ เพียงแค่ภิกษุทั้งหลายเห็นเท่านั้นเป็นประมาณ. เพราะเหตุนั้น ถ้าภิกษุบางพวกผู้มาทางสวนกัน ถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านจะไปที่ไหน?' แล้วฟังเนื้อความนั้นแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมไม่เป็นสงฆ์หรือ?' แล้วแบ่งรับเอาในที่นั้นเอง, เป็นอันรับเอาดีแล้ว. แม้ถ้าภิกษุนั้นหลีกจากทางแล้วเข้าไปสู่วิหารบ้าง โรงฉันบ้าง หรือเรือนหลังเดียวเท่านั้นเพื่อบิณฑบาต, และในที่นั้น ภิกษุทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้วถามเนื้อความนั้นแล้วแบ่งรับเอา, เป็นอันรับเอาดีแล้วเท่านั้น.

අධිට්ඨාතුන්ති එත්ථ අධිට්ඨහන්තෙන වත්තං ජානිතබ්බං. තෙන හි භික්ඛුනා ඝණ්ටිං පහරිත්වා කාලං ඝොසෙත්වා ථොකං ආගමෙත්වා සචෙ ඝණ්ටිසඤ්ඤාය වා කාලසඤ්ඤාය වා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, තෙහි සද්ධිං භාජෙතබ්බානි. නො චෙ ආගච්ඡන්ති, ‘‘මය්හිමානි චීවරානි පාපුණන්තී’’ති අධිට්ඨාතබ්බානි. එවං අධිට්ඨිතෙ සබ්බානි තස්සෙව හොන්ති, ඨිතිකා පන න තිට්ඨති.

ในคำว่า 'พึงอธิษฐาน' ภิกษุผู้อธิษฐานพึงรู้วัตร. อันภิกษุนั้นแล ตีระฆังแล้ว ประกาศเวลา (แบ่งผ้า) แล้ว รออยู่เล็กน้อย ถ้าภิกษุทั้งหลายมาด้วยสำคัญในระฆังหรือด้วยสำคัญในเวลา, พึงแบ่งกับภิกษุเหล่านั้น. ถ้าไม่มา, พึงอธิษฐานว่า 'ผ้าเหล่านี้ย่อมถึงแก่เรา'. เมื่ออธิษฐานอย่างนี้แล้ว ผ้าทั้งหมดเป็นของภิกษุนั้นเท่านั้น, แต่ลำดับแห่งการตั้งอยู่ (การแบ่งตามธรรมเนียม) ย่อมไม่ตั้งอยู่.

සචෙ එකෙකං උද්ධරිත්වා ‘‘අයං පඨමභාගො මය්හං පාපුණාති, අයං දුතියභාගො’’ති එවං ගණ්හාති, ගහිතානි ච සුග්ගහිතානි හොන්ති, ඨිතිකා ච තිට්ඨති. එවං පාපෙත්වා ගණ්හන්තෙනාපි අධිට්ඨිතමෙව හොති. සචෙ පන ඝණ්ටිං පහරිත්වා වා අප්පහරිත්වා වා කාලම්පි ඝොසෙත්වා වා අඝොසෙත්වා වා ‘‘අහමෙවෙත්ථ මය්හමෙව ඉමානි චීවරානී’’ති ගණ්හාති, දුග්ගහිතානි හොන්ති. අථ ‘‘අඤ්ඤො කොචි ඉධ නත්ථි, මය්හං එතානි පාපුණන්තී’’ති ගණ්හාති, සුග්ගහිතානි.

ถ้าภิกษุหยิบผ้าทีละผืนแล้วรับเอาอย่างนี้ว่า 'ส่วนที่หนึ่งนี้ย่อมถึงแก่เรา, ส่วนที่สองนี้ย่อมถึงแก่เรา', ผ้าที่รับเอาแล้วเป็นอันรับเอาดีแล้ว, และลำดับแห่งการตั้งอยู่ (การแบ่งตามธรรมเนียม) ย่อมตั้งอยู่. แม้ภิกษุผู้รับเอาโดยให้ถึงทีละส่วนอย่างนี้ ก็เป็นอันอธิษฐานแล้วเท่านั้น. แต่ถ้าภิกษุตีระฆังบ้าง ไม่ตีบ้าง ประกาศเวลา (แบ่งผ้า) บ้าง ไม่ประกาศบ้าง แล้วรับเอาโดยคิดว่า 'ในวิหารนี้เป็นของเราเท่านั้น, ผ้าเหล่านี้เป็นของเราเท่านั้น', เป็นอันรับเอาไม่ดีแล้ว. หรือถ้าภิกษุรับเอาโดยคิดว่า 'ภิกษุอื่นบางรูปในวิหารนี้ไม่มี, ผ้าเหล่านี้ย่อมถึงแก่เรา', เป็นอันรับเอาดีแล้ว.

පාතිතෙ කුසෙති එකකොට්ඨාසෙ කුසදණ්ඩකෙ පාතිතමත්තෙ සචෙපි භික්ඛුසහස්සං හොති, ගහිතමෙව නාම චීවරං. නාකාමා භාගො දාතබ්බො. සචෙ පන අත්තනො රුචියා දාතුකාමා හොන්ති, දෙන්තු. අනුභාගෙපි එසෙව නයො.

ในการทิ้งไม้กุส (ไม้สำหรับแบ่งผ้า) นั้น เพียงแค่ทิ้งไม้กุสลงในส่วนหนึ่งเท่านั้น แม้ถ้ามีภิกษุพันรูป, ผ้าก็เป็นอันรับเอาแล้วเท่านั้น. ไม่พึงให้ส่วนโดยไม่ต้องการ. แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายมีความพอใจจะให้ด้วยความสมัครใจของตน, ก็จงให้เถิด. ในส่วนที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

සචීවරානීති ‘‘කාලචීවරම්පි සඞ්ඝස්ස ඉතොව දස්සාම, විසුං සජ්ජියමානෙ අතිචිරං හොතී’’ති ඛිප්පංයෙව සචීවරානි භත්තානි අකංසු. ථෙරෙ ආගම්ම උප්පන්නානීති තුම්හෙසු පසාදෙන ඛිප්පං උප්පන්නානි.

คำว่า 'พร้อมด้วยผ้า' นั้น (หมายถึง) พวกเขาคิดว่า 'แม้ผ้ากาล (ผ้าที่ถวายในกาล) เราจักถวายแก่สงฆ์จากผ้าที่พึงถวายแก่พระเถระเหล่านี้แหละ, ถ้าจัดเตรียมแยกต่างหากย่อมช้านานเกินไป' ดังนี้แล้ว ได้กระทำภัตตาหารพร้อมด้วยผ้าโดยเร็วเท่านั้น. คำว่า 'เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระเถระทั้งหลาย' นั้น (หมายถึง) ได้เกิดขึ้นโดยเร็วด้วยความเลื่อมใสในพระคุณเจ้าทั้งสอง.

සඞ්ඝස්ස දෙමාති චීවරානි දෙන්තීති සකලම්පි චීවරකාලං සණිකං සණිකං දෙන්තියෙව. පුරිමෙසු පන ද්වීසු වත්ථූසු පච්ඡින්නදානත්තා අදංසූති වුත්තං. සම්බහුලා ථෙරාති විනයධරපාමොක්ඛථෙරා. ඉදං පන වත්ථුං සද්ධිං පුරිමෙන ද්වෙභාතිකවත්ථුනා පරිනිබ්බුතෙ භගවති උප්පන්නං, ඉමෙ ච ථෙරා දිට්ඨපුබ්බා තථාගතං, තස්මා පුරිමෙසු වත්ථූසු තථාගතෙන පඤ්ඤත්තනයෙනෙව කථෙසුං.

คำว่า 'ถวายผ้าว่า พวกเราถวายแก่สงฆ์' นั้น (หมายถึง) ย่อมถวายไปเรื่อยๆ ช้าๆ ตลอดกาลแห่งผ้าทั้งหมด. แต่ในเรื่องทั้งสามที่เกิดขึ้นก่อน (เรื่องของภิกษุผู้จำพรรษาองค์เดียว, เรื่องของภิกษุผู้อยู่องค์เดียวตลอดฤดูหนาวและร้อน, เรื่องของพระเถระสองพี่น้อง) พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'ไม่ได้ถวาย' เพราะความเป็นแห่งการถวายที่ขาดไปแล้ว. คำว่า 'พระเถระจำนวนมาก' นั้น (หมายถึง) พระเถระผู้ทรงพระวินัยและเป็นประธานในปาติโมกข์. แต่เรื่องนี้ (เรื่องตโยชนวัตถุที่สี่) ได้เกิดขึ้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว พร้อมกับเรื่องของพระเถระสองพี่น้องที่เกิดขึ้นก่อน, และพระเถระเหล่านี้เคยเห็นพระตถาคตมาก่อน. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องทั้งสองที่เกิดขึ้นก่อน (เรื่องของภิกษุผู้จำพรรษาองค์เดียว, เรื่องของภิกษุผู้อยู่องค์เดียวตลอดฤดูหนาวและร้อน) พวกท่านได้กล่าวด้วยนัยที่พระตถาคตทรงบัญญัติไว้แล้วเท่านั้น.

උපනන්දසක්‍යපුත්තවත්ථුකථා

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

364. ගාමකාවාසං [Pg.413] අගමාසීති අප්පෙව නාම චීවරානි භාජෙන්තා මය්හම්පි සඞ්ගහං කරෙය්‍යුන්ති චීවරභාජනකාලං සල්ලක්ඛෙත්වාව අගමාසි. සාදියිස්සසීති ගණ්හිස්සසි. එත්ථ ච කිඤ්චාපි තස්ස භාගො න පාපුණාති. අථ ඛො ‘‘නගරවාසිකො අයං මුඛරො ධම්මකථිකො’’ති තෙ භික්ඛූ ‘‘සාදියිස්සසී’’ති ආහංසු. යො සාදියෙය්‍ය ආපත්ති දුක්කටස්සාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි ලහුකා ආපත්ති, අථ ඛො ගහිතානි ගහිතට්ඨානෙ දාතබ්බානි. සචෙපි නට්ඨානි වා ජිණ්ණානි වා හොන්ති, තස්සෙව ගීවා. දෙහීති වුත්තෙ අදෙන්තො ධුරනික්ඛෙපෙ භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො.

๓๖๔. คำว่า 'ได้ไปสู่อาวาสบ้าน' นั้น (หมายถึง) พระอุปนันทะได้ไปโดยกำหนดรู้เวลาแบ่งผ้าเท่านั้น โดยคิดว่า 'เมื่อแบ่งผ้าอยู่ พึงสงเคราะห์แม้แก่เราบ้าง'. คำว่า 'ท่านจักรับเอาหรือ' นั้น (หมายถึง) ท่านจักรับเอา. และในเรื่องพระอุปนันทะนี้ ถึงแม้ว่าส่วน (ผ้า) ย่อมไม่ถึงแก่พระอุปนันทะนั้น. แต่ภิกษุผู้อยู่ประจำอาวาสเหล่านั้นได้กล่าวว่า 'ท่านจักรับเอาหรือ' โดยคิดว่า 'พระอุปนันทะนี้เป็นชาวเมือง เป็นพระธรรมกถึกผู้พูดเก่ง'. แต่ในคำว่า 'ผู้ใดพึงรับเอา ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ' นั้น ถึงแม้ว่าเป็นอาบัติทุกกฏเบา, แต่ผ้าที่รับเอาแล้วพึงคืนให้ในที่ที่รับเอาแล้ว (หรือในวิหารที่เป็นต้นเหตุแห่งผ้า). แม้ถ้าผ้าหายไปแล้วบ้าง หรือเก่าคร่ำคร่าแล้วบ้าง, ก็เป็นภาระของภิกษุผู้รับส่วนนั้นเท่านั้น. เมื่อถูกกล่าวว่า 'จงคืนให้', ภิกษุผู้ไม่คืนให้ พึงถูกให้ชดใช้ด้วยราคาแห่งของ เพราะการลดหย่อนภาระในการคืนให้.

එකාධිප්පායන්ති එකං අධිප්පායං; එකං පුග්ගලපටිවීසමෙව දෙථාති අත්ථො. ඉදානි යථා සො දාතබ්බො, තං දස්සෙතුං තන්තිං ඨපෙන්තො ඉධ පනාතිආදිමාහ. තත්ථ සචෙ අමුත්‍ර උපඩ්ඪං අමුත්‍ර උපඩ්ඪන්ති එකෙකස්මිං එකාහමෙකාහං වා සත්තාහං සත්තාහං වා සචෙ වසති, එකෙකස්මිං විහාරෙ යං එකො පුග්ගලො ලභති, තතො තතො උපඩ්ඪං උපඩ්ඪං දාතබ්බං. එවං එකාධිප්පායො දින්නො හොති. යත්ථ වා පන බහුතරන්ති සචෙ එකස්මිං විහාරෙ වසන්තො ඉතරස්මිං සත්තාහවාරෙන අරුණමෙව උට්ඨාපෙති, එවං පුරිමස්මිං බහුතරං වසති නාම. තස්මා තතො බහුතරං වසිතවිහාරතො තස්ස පටිවීසො දාතබ්බො. එවම්පි එකාධිප්පායො දින්නො හොති. ඉදඤ්ච නානාලාභෙහි නානූපචාරෙහි එකසීමවිහාරෙහි කථිතං, නානාසීමවිහාරෙ පන සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භති. තස්මා තත්ථ චීවරපටිවීසො න පාපුණාති. සෙසං පන ආමිසභෙසජ්ජාදි සබ්බං සබ්බත්ථ අන්තොසීමගතස්ස පාපුණාති.

คำว่า 'มีอัธยาศัยอันเดียวกัน' นั้น มีอรรถว่า 'จงให้ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนของบุคคลคนเดียวเท่านั้น'. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งลำดับแห่งพระบาลีเพื่อแสดงว่า ส่วนใดพึงให้โดยอาการใด จึงได้ตรัสคำมี 'ก็ในเรื่องนี้' เป็นต้น. ในคำมี 'ก็ในเรื่องนี้' เป็นต้นนั้น ในคำว่า 'ถ้าหากในที่โน้นครึ่งหนึ่ง ในที่โน้นครึ่งหนึ่ง' นั้น ถ้าภิกษุอยู่ในวิหารแต่ละวิหารวันละวัน หรือเจ็ดวันเจ็ดวัน, เมื่อเป็นอย่างนี้ ส่วนครึ่งหนึ่งๆ พึงให้จากส่วนนั้นๆ ที่บุคคลผู้อยู่ประจำอาวาสคนหนึ่งย่อมได้ในวิหารแต่ละวิหาร. เมื่อให้เช่นนี้ ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนอันเดียวกันที่พึงประสงค์ เป็นอันให้แล้ว. ในคำว่า 'หรือในที่ใดมากกว่า' นั้น ถ้าภิกษุอยู่ในวิหารแห่งหนึ่งแล้วให้แสงอรุณขึ้นในวิหารอื่นด้วยการเวียนเจ็ดวัน, เมื่อเป็นอย่างนี้ ชื่อว่าอยู่ในวิหารแรกมากกว่า. เพราะเหตุนั้น ส่วนพึงให้แก่ภิกษุนั้นจากวิหารที่อยู่มากกว่านั้น. แม้เมื่อให้เช่นนี้ ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนอันเดียวกันที่พึงประสงค์ เป็นอันให้แล้ว. และการให้ส่วนนี้กล่าวไว้สำหรับวิหารที่มีสีมาเดียวกัน ซึ่งมีลาภต่างๆ และมีอุปจารแห่งวิหารต่างๆ. แต่ในวิหารที่มีสีมาต่างกัน การรับเสนาสนะแรกย่อมระงับไป. เพราะเหตุนั้น ส่วนแห่งผ้าในวิหารที่มีสีมาต่างกันนั้นย่อมไม่ถึง. แต่ส่วนที่เหลือจากผ้าทั้งหมด มีอามิสและเภสัชเป็นต้น ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปอยู่ในภายในสีมาในวิหารทั้งหมด.

ගිලානවත්ථුකථා

เรื่องภิกษุไข้

365. මඤ්චකෙ නිපාතෙසුන්ති එවං ධොවිත්වා අඤ්ඤං කාසාවං නිවාසෙත්වා මඤ්චකෙ නිපජ්ජාපෙසුං; නිපජ්ජාපෙත්වා ච පනායස්මා ආනන්දො මුත්තකරීසකිලිට්ඨං කාසාවං ධොවිත්වා භූමියං පරිභණ්ඩං අකාසි. යො භික්ඛවෙ මං උපට්ඨහෙය්‍ය, සො ගිලානං උපට්ඨහෙය්‍යාති යො මං ඔවාදානුසාසනීකරණෙන උපට්ඨහෙය්‍ය, සො ගිලානං උපට්ඨහෙය්‍ය; මම ඔවාදකාරකෙන ගිලානො උපට්ඨාතබ්බොති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. භගවතො ච ගිලානස්ස ච උපට්ඨානං එකසදිසන්ති එවං පනෙත්ථ අත්ථො න ගහෙතබ්බො. සඞ්ඝෙන උපට්ඨාතබ්බොති යස්සෙතෙ උපජ්ඣාදයො තස්මිං විහාරෙ නත්ථි, ආගන්තුකො හොති එකචාරිකො භික්ඛු, සො සඞ්ඝස්ස භාරො, තස්මා සඞ්ඝෙන [Pg.414] උපට්ඨාතබ්බො. නො චෙ උපට්ඨහෙය්‍ය, සකලස්ස සඞ්ඝස්ස ආපත්ති. වාරං ඨපෙත්වා ජග්ගන්තෙසු පන යො අත්තනො වාරෙ න ජග්ගති, තස්සෙව ආපත්ති. සඞ්ඝත්ථෙරොපි වාරකො න මුච්චති. සචෙ සකලො සඞ්ඝො එකස්ස භාරං කරොති, එකො වා වත්තසම්පන්නො භික්ඛු අහමෙව ජග්ගිස්සාමීති පටිජග්ගති, සඞ්ඝො ආපත්තිතො මුච්චති.

๓๖๕. บทว่า Mañcake nipātesu ความว่า เมื่อชำระล้างอย่างนั้นแล้ว ให้ครองผ้ากาสาวะผืนอื่นแล้ว ให้นอนบนเตียง และเมื่อให้นอนแล้ว ท่านพระอานนท์ได้ซักผ้ากาสาวะที่แปดเปื้อนด้วยมูตรและคูถ แล้วทำความสะอาดพื้นดิน บทว่า Yo bhikkhave maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyya ความว่า ภิกษุใดพึงบำรุงเราด้วยการปฏิบัติตามโอวาทและอนุสาสนี ภิกษุนั้นพึงบำรุงภิกษุไข้ ภิกษุไข้ควรได้รับการบำรุงโดยผู้ปฏิบัติตามโอวาทของเรา นี้แลเป็นเนื้อความในบทนี้ แต่ไม่ควรยึดถือเนื้อความในบทนี้ว่า 'การบำรุงพระผู้มีพระภาคและการบำรุงภิกษุไข้เหมือนกันทุกประการ' ในบทว่า Saṅghena upaṭṭhātabbo นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ ภิกษุไข้รูปใดเป็นอาคันตุกะผู้เที่ยวไปรูปเดียว ไม่มีอุปัชฌาย์เป็นต้นอยู่ในวิหารนั้น ภิกษุไข้นั้นเป็นภาระของสงฆ์ เพราะฉะนั้น สงฆ์จึงควรบำรุง หากไม่บำรุง สงฆ์ทั้งหมดต้องอาบัติ แต่เมื่อกำหนดเวรกันบำรุงอยู่ ภิกษุใดไม่บำรุงในเวรของตน อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุนั้นเท่านั้น แม้พระสังฆเถระก็ไม่พ้นจากเวร หากสงฆ์ทั้งหมดรับภาระของภิกษุรูปเดียว หรือภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยวัตรรูปเดียวปฏิญญาว่า 'ข้าพเจ้าจักบำรุงเอง' แล้วบำรุง สงฆ์ย่อมพ้นจากอาบัติ

366. අභික්කමන්තං වා අභික්කමතීතිආදීසු වඩ්ඪන්තං වා ආබාධං ‘‘ඉදං නාම මෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස වඩ්ඪති, ඉදං පරිභුඤ්ජන්තස්ස පරිහායති, ඉදං පරිභුඤ්ජන්තස්ස තිට්ඨතී’’ති යථාභූතං නාවිකරොතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. නාලන්ති න පතිරූපො, න යුත්තො උපට්ඨාතුං. භෙසජ්ජං සංවිධාතුන්ති භෙසජ්ජං යොජෙතුං අසමත්ථො හොති. ආමිසන්තරොති ආමිසං අස්ස අන්තරන්ති ආමිසන්තරො. අන්තරන්ති කාරණං වුච්චති; ආමිසකාරණා යාගුභත්තපත්තචීවරානි පත්ථෙන්තො උපට්ඨාතීති අත්ථො.

๓๖๖. ในบทมีอาทิว่า Abhikkamantaṃ vā abhikkamati พึงทราบเนื้อความว่า ไม่ทำให้ปรากฏตามความเป็นจริงถึงโรคที่กำลังกำเริบว่า 'เมื่อข้าพเจ้าบริโภคยาชื่อนี้หรืออาหารชื่อนี้ โรคของข้าพเจ้ากำเริบขึ้น เมื่อบริโภคสิ่งนี้ โรคทุเลาลง เมื่อบริโภคสิ่งนี้ โรคทรงตัวอยู่' บทว่า Nālaṃ คือ ไม่สมควร ไม่เหมาะสมที่จะบำรุง บทว่า Bhesajjaṃ saṃvidhātuṃ คือ ไม่สามารถประกอบยาได้ บทว่า Āmisantaro คือ มีอามิสเป็นเหตุ (มูลเหตุ) อธิบายว่า คำว่า Antara ท่านเรียกว่าเหตุ คือ เป็นผู้บำรุงโดยปรารถนาอามิสมีข้าวยาคู ภัต บาตร และจีวรเป็นต้นเป็นเหตุ นี้เป็นเนื้อความในบทนั้น

මතසන්තකකථා

มตสันตกกถา (ว่าด้วยทรัพย์ของภิกษุผู้มรณภาพ)

367. කාලඞ්කතෙති කාලකිරියාය. ගිලානුපට්ඨාකානං දාතුන්ති එත්ථ අනන්තරං වුත්තාය කම්මවාචාය දින්නම්පි අපලොකෙත්වා දින්නම්පි දින්නමෙව හොති, වට්ටති.

๓๖๗. บทว่า Kālaṅkate คือ เพราะการทำกาละ ในบทว่า Gilānupaṭṭhākānaṃ dātuṃ นี้ แม้สิ่งของที่สงฆ์ให้ด้วยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในลำดับก่อน หรือให้ด้วยวิธีอปลอกนะ (การบอกกล่าวในที่ประชุม) ก็ชื่อว่าให้แล้วเหมือนกัน ย่อมควร

369. යං තත්ථ ලහුභණ්ඩං යං තත්ථ ගරුභණ්ඩන්ති එත්ථ ලහුභණ්ඩගරුභණ්ඩානං නානාකරණං පරතො වණ්ණයිස්සාම. ගිලානුපට්ඨාකලාභෙ පන අයං ආදිතො පට්ඨාය විනිච්ඡයො –

๓๖๙. ในบทว่า Yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ yaṃ tattha garubhaṇḍa นี้ เราจักพรรณนาความแตกต่างระหว่างลหุภัณฑ์และครุภัณฑ์ในภายหลัง (ในเสนาสนขันธกะ) ส่วนวินิจฉัยในลาภที่ผู้บำรุงภิกษุไข้พึงได้ มีดังนี้ตั้งแต่อันดับแรก –

සචෙ සකලෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ උපට්ඨහන්තෙ කාලං කරොති, සබ්බෙපි සාමිකා. අථ එකච්චෙහි වාරෙ කතෙ එකච්චෙහි අකතෙයෙව කාලං කරොති, තත්ථ එකච්චෙ ආචරියා වදන්ති – ‘‘සබ්බෙපි අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ කරෙය්‍යුං, තස්මා සබ්බෙපි සාමිනො’’ති. එකච්චෙ වදන්ති – ‘‘යෙහි ජග්ගිතො තෙ එව ලභන්ති, ඉතරෙ න ලභන්තී’’ති. සාමණෙරෙ කාලඞ්කතෙ සචෙ චීවරං අත්ථි, ගිලානුපට්ඨාකානං දාතබ්බං. නො චෙ අත්ථි යං අත්ථි, තං දාතබ්බං. අඤ්ඤස්මිං පරික්ඛාරෙ සති චීවරභාගං කත්වා දාතබ්බං.

หากภิกษุสงฆ์ทั้งหมดช่วยกันบำรุงอยู่แล้วภิกษุไข้มรณภาพ ภิกษุทั้งหมดเป็นเจ้าของ แต่หากภิกษุบางพวกทำเวรแล้ว บางพวกยังไม่ทันได้ทำเวร ภิกษุไข้ก็มรณภาพเสียก่อน ในกรณีนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหมดพึงทำเวรเมื่อถึงรอบของตน เพราะฉะนั้น ภิกษุทั้งหมดจึงเป็นเจ้าของ' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ภิกษุเหล่าใดบำรุงแล้ว ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นย่อมได้ ภิกษุอื่นไม่ได้' เมื่อสามเณรมรณภาพ หากมีจีวร ควรให้แก่ผู้บำรุง หากไม่มีจีวร สิ่งของใดที่มีอยู่ ควรให้สิ่งของนั้น หากมีบริขารอื่น (ที่ไม่ใช่จีวร) ก็ควรแบ่งส่วนให้เท่ากับราคาจีวรแล้วให้ไป

භික්ඛු [Pg.415] ච සාමණෙරො ච සචෙ සමං උපට්ඨහිංසු, සමකො භාගො දාතබ්බො. අථ සාමණෙරොව උපට්ඨහති, භික්ඛුස්ස සංවිදහනමත්තමෙව හොති, සාමණෙරස්ස ජෙට්ඨකභාගො දාතබ්බො. සචෙ සාමණෙරො භික්ඛුනා ආනීතඋදකෙන යාගුං පචිත්වා පටිග්ගාහාපනමත්තමෙව කරොති, භික්ඛු උපට්ඨහති, භික්ඛුස්ස ජෙට්ඨකභාගො දාතබ්බො.

หากภิกษุและสามเณรบำรุงร่วมกันอย่างเท่าเทียม ควรให้ส่วนแบ่งเท่ากัน หากสามเณรเท่านั้นเป็นผู้บำรุง ส่วนภิกษุเป็นเพียงผู้สั่งการ ควรให้ส่วนแบ่งที่มากกว่าแก่สามเณร หากสามเณรเพียงแต่ต้มข้าวยาคูด้วยน้ำที่ภิกษุนำมาให้แล้วประเคนเท่านั้น แต่ภิกษุเป็นผู้บำรุง (ดูแลใกล้ชิด) ควรให้ส่วนแบ่งที่มากกว่าแก่ภิกษุ

බහූ භික්ඛූ සමග්ගා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, සබ්බෙසං සමකො භාගො දාතබ්බො. යො පනෙත්ථ විසෙසෙන උපට්ඨහති, තස්ස විසෙසො කාතබ්බො. යෙන පන එකදිවසම්පි ගිලානුපට්ඨාකවසෙන යාගුභත්තං වා පචිත්වා දින්නං, නහානං වා පටියාදිතං, සොපි ගිලානුපට්ඨාකොව. යො සමීපං අනාගන්ත්වා භෙසජ්ජතණ්ඩුලාදීනි පෙසෙති, අයං ගිලානුපට්ඨාකො න හොති. යො පරියෙසිත්වා ගාහාපෙත්වා ආගච්ඡති, අයං ගිලානුපට්ඨාකොව.

หากภิกษุหลายรูปพร้อมเพรียงกันบำรุง ควรให้ส่วนแบ่งเท่ากันแก่ภิกษุทั้งหมด แต่ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุใดบำรุงเป็นพิเศษ ควรให้ส่วนพิเศษแก่ภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุใดแม้เพียงวันเดียว ได้ต้มข้าวยาคูหรือภัตถวาย หรือจัดเตรียมน้ำอาบให้ในฐานะเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้ ภิกษุนั้นก็นับว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้เหมือนกัน ส่วนภิกษุใดไม่มาใกล้ภิกษุไข้เลย แต่ส่งยาและข้าวสารเป็นต้นไปให้ ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้ แต่ภิกษุใดแสวงหา (ยาและข้าวสารเป็นต้น) แล้วให้คนนำมาและตนเองก็มาด้วย ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้แน่นอน

එකො වත්තසීසෙන ජග්ගති; එකො පච්චාසාය, මතකාලෙ උභොපි පච්චාසීසන්ති, උභින්නම්පි දාතබ්බං. එකො උපට්ඨහිත්වා ගිලානස්ස වා කම්මෙන අත්තනො වා කම්මෙන කත්ථචි ගතො ‘‘පුන ආගන්ත්වා ජග්ගිස්සාමී’’ති, එතස්සපි දාතබ්බං. එකො චිරං උපට්ඨහිත්වා ‘‘ඉදානි න සක්කොමී’’ති ධුරං නික්ඛිපිත්වා ගච්ඡති, සචෙපි තංදිවසමෙව ගිලානො කාලංකරොති, උපට්ඨාකභාගො න දාතබ්බො.

ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงโดยมุ่งทำตามวัตรเป็นสำคัญ ภิกษุอีกรูปหนึ่งบำรุงโดยหวังส่วนแบ่ง (ลาภ) เมื่อภิกษุไข้มรณภาพ หากทั้งสองรูปหวังส่วนแบ่ง ก็ควรให้แก่ทั้งสองรูป ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงแล้ว ไปยังที่อื่นด้วยกิจของภิกษุไข้หรือกิจของตน โดยตั้งใจว่า 'จักกลับมาบำรุงอีก' ควรให้ส่วนแบ่งแก่ภิกษุรูปนั้นด้วย ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงมานานแล้ว แต่ภายหลังวางธุระเสียว่า 'บัดนี้เราไม่สามารถบำรุงได้แล้ว' แล้วจากไป แม้หากภิกษุไข้มรณภาพในวันนั้นเอง ก็ไม่ควรให้ส่วนแบ่งของผู้บำรุงแก่ภิกษุนั้น

ගිලානුපට්ඨාකො නාම ගිහි වා හොතු පබ්බජිතො වා, අන්තමසො මාතුගාමොපි, සබ්බෙ භාගං ලභන්ති. සචෙ තස්ස භික්ඛුනො පත්තචීවරමත්තමෙව හොති, අඤ්ඤං නත්ථි; සබ්බං ගිලානුපට්ඨාකානංයෙව දාතබ්බං. සචෙපි සහස්සං අග්ඝති, අඤ්ඤං පන බහුම්පි පරික්ඛාරං තෙ න ලභන්ති; සඞ්ඝස්සෙව හොති. අවසෙසං භණ්ඩං බහුකඤ්චෙව මහග්ඝඤ්ච, තිචීවරං අප්පග්ඝං; තතො ගහෙත්වා තිචීවරපරික්ඛාරො දාතබ්බො. සබ්බඤ්චෙතං සඞ්ඝිකතොව ලබ්භති.

ชื่อว่าผู้บำรุงภิกษุไข้ จะเป็นคฤหัสถ์ก็ตาม บรรพชิตก็ตาม หรือแม้ที่สุดจะเป็นสตรีก็ตาม ทุกคนย่อมได้รับส่วนแบ่ง หากภิกษุไข้นั้นมีเพียงบาตรและจีวรเท่านั้น ไม่มีสิ่งอื่นเลย ควรให้บาตรและจีวรทั้งหมดนั้นแก่พวกผู้บำรุงภิกษุไข้เท่านั้น แม้หากบาตรและจีวรนั้นจะมีราคาตั้งพัน (กหาปณะ) ก็ตาม แต่ถ้ามีบริขารอื่นเป็นจำนวนมาก พวกผู้บำรุงย่อมไม่ได้บริขารเหล่านั้น บริขารเหล่านั้นย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น หากสิ่งของที่เหลือมีมากและมีราคาสูง แต่ไตรจีวรมีราคาต่ำ ควรนำเอาจากสิ่งของที่เหลือนั้นมาจัดเป็นบริขารของไตรจีวรแล้วให้ไป และสิ่งทั้งหมดนี้ย่อมได้จากของที่เป็นของสงฆ์นั่นเอง

සචෙ පන සො ජීවමානොයෙව සබ්බං අත්තනො පරික්ඛාරං නිස්සජ්ජිත්වා කස්සචි අදාසි, කොචි වා විස්සාසං අග්ගහෙසි, යස්ස දින්නං, යෙන ච ගහිතං, තස්සෙව හොති. තස්ස රුචියා එව ගිලානුපට්ඨාකා ලභන්ති, අඤ්ඤෙසං අදත්වා දූරෙ ඨපිතපරික්ඛාරාපි තත්ථ තත්ථ සඞ්ඝස්සෙව හොන්ති. ද්වින්නං සන්තකං හොති අවිභත්තං, එකස්මිං කාලඞ්කතෙ ඉතරො සාමී[Pg.416]. බහූනම්පි සන්තකෙ එසෙව නයො. සබ්බෙසු මතෙසු සඞ්ඝිකං හොති. සචෙපි අවිභජිත්වා සද්ධිවිහාරිකාදීනං දෙන්ති අදින්නමෙව හොති. විභජිත්වා දින්නං පන සුදින්නං. තං තෙසු මතෙසුපි සද්ධිවිහාරිකාදීනංයෙව හොති, න සඞ්ඝස්ස.

อนึ่ง ถ้าภิกษุนั้นเมื่อยังมีชีวิตอยู่เทียว สละบริขารทั้งหมดของตนให้แก่ใครๆ หรือใครๆ ถือเอาด้วยความคุ้นเคย เมื่อเป็นเช่นนั้น บริขารนั้นย่อมเป็นของผู้นั้นนั่นเองที่ได้รับและผู้ที่ถือเอา ผู้พยาบาลไข้ย่อมได้ตามความพอใจของผู้นั้นนั่นเอง บริขารแม้ที่เก็บไว้ในที่ไกลโดยมิได้ให้แก่ผู้อื่น ย่อมเป็นของสงฆ์ในอารามนั้นๆ นั่นเทียว ถ้าของเป็นของภิกษุ ๒ รูปยังมิได้แบ่งกัน เมื่อรูปหนึ่งมรณภาพแล้ว อีกรูปหนึ่งเป็นเจ้าของ แม้ในของของภิกษุจำนวนมากก็มีนัยนี้ เมื่อภิกษุทั้งหมดมรณภาพแล้ว ย่อมเป็นของสงฆ์ แม้ถ้าให้แก่สัทธิวิหาริกเป็นต้นโดยมิได้แบ่ง ก็เป็นอันไม่ให้แล้วนั่นเอง ส่วนของที่แบ่งแล้วให้ ย่อมเป็นอันให้ดีแล้ว วัตถุนั้นแม้เมื่อภิกษุเหล่านั้นมรณภาพแล้ว ก็ย่อมเป็นของสัทธิวิหาริกเป็นต้นนั่นเอง ไม่เป็นของสงฆ์ ดังนี้เป็นวินิจฉัย

කුසචීරාදිපටික්ඛෙපකථා

เรื่องว่าด้วยการห้ามผ้ากุสะเป็นต้น

371. කුසචීරාදීසු අක්කනාළන්ති අක්කනාළමයං. පොත්ථකොති මකචිමයො වුච්චති. සෙසානි පඨමපාරාජිකවණ්ණනායං වුත්තානි. තෙසු පොත්ථකෙ එව දුක්කටං. සෙසෙසු ථුල්ලච්චයානීති. අක්කදුස්සකදලිදුස්සඑරකදුස්සානි පන පොත්ථකගතිකානෙව.

๓๗๑. ในบรรดาผ้ากุสะเป็นต้น คำว่า อักกนาฬะ ได้แก่ผ้าที่ทำด้วยก้านต้นรัก (อักกะ) คำว่า โปตถกะ ท่านเรียกว่าผ้าที่ทำด้วยปอ บทที่เหลือได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมปาราชิก ในบรรดาผ้าเหล่านั้น เป็นทุกกฏเพราะผ้าโปตถกะเท่านั้น เป็นถุลลัจจัยในผ้าที่เหลือ อนึ่ง ผ้าที่ทำด้วยก้านต้นรัก ผ้าที่ทำด้วยใบกล้วย และผ้าที่ทำด้วยใบเอรกะ ย่อมมีคติเช่นเดียวกับผ้าโปตถกะนั่นเอง

372. සබ්බනීලකාදීනි රජනං ධොවිත්වා පුන රජිත්වා ධාරෙතබ්බානි. න සක්කා චෙ හොන්ති ධොවිතුං, පච්චත්ථරණානි වා කාතබ්බානි. දුපට්ටචීවරස්ස වා මජ්ඣෙ දාතබ්බානි. තෙසං වණ්ණනානත්තං උපාහනාසු වුත්තනයමෙව. අච්ඡින්නදසදීඝදසානි දසා ඡින්දිත්වා ධාරෙතබ්බානි. කඤ්චුකං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා රජිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. වෙඨනෙපි එසෙව නයො. තිරීටකං පන රුක්ඛඡල්ලිමයං; තං පාදපුඤ්ඡනං කාතුං වට්ටති.

๓๗๒. ผ้าสัพพนีลกะเป็นต้น พึงซักน้ำย้อมออกแล้วย้อมใหม่แล้วพึงทรง ถ้าไม่สามารถจะซักได้ พึงทำเป็นผ้าปูลาด หรือพึงใส่ไว้ในระหว่างผ้าสองชั้น ความต่างกันแห่งสีของผ้าเหล่านั้น มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องรองเท้านั่นเทียว ผ้าที่มีชายมิได้ตัดและผ้าที่มีชายยาว พึงตัดชายออกแล้วพึงทรง เมื่อได้เสื้อกั๊ก (กัญจุกะ) มาแล้ว พึงฉีกออกแล้วย้อมแล้วใช้สอยได้ แม้ในผ้าโพกศีรษะก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง ผ้าติรีฏกะเป็นผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ ผ้าติรีฏกะนั้นควรทำเป็นผ้าเช็ดเท้า

374. පතිරූපෙ ගාහකෙති සචෙ කොචි භික්ඛු ‘‘අහං තස්ස ගණ්හාමී’’ති ගණ්හාති, දාතබ්බන්ති අත්ථො. එවමෙතෙසු තෙවීසතියා පුග්ගලෙසු සොළස ජනා න ලභන්ති, සත්ත ජනා ලභන්තීති.

๓๗๔. คำว่า ปฏิรูปคหกะ (ผู้รับที่สมควร) ความว่า ถ้าภิกษุรูปใดรูปหนึ่งรับว่า 'ข้าพเจ้าจักรับเพื่อภิกษุรูปนั้น' ดังนี้แล้วรับเอาไว้ ก็พึงให้ ดังนี้เป็นอรรถ ในบรรดาบุคคล ๒๓ จำพวกเหล่านี้ ๑๖ คนย่อมไม่ได้ ๗ คนย่อมได้ ดังนี้

සඞ්ඝෙභින්නෙචීවරුප්පාදකථා

เรื่องว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งจีวรเมื่อสงฆ์แตกกัน

376. සඞ්ඝො භිජ්ජතීති භිජ්ජිත්වා කොසම්බකභික්ඛූ විය ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. එකස්මිං පක්ඛෙති එකස්මිං කොට්ඨාසෙ දක්ඛිණොදකඤ්ච ගන්ධාදීනි ච දෙන්ති, එකස්මිං චීවරානි. සඞ්ඝස්සෙවෙතන්ති සකලස්ස සඞ්ඝස්ස ද්වින්නම්පි කොට්ඨාසානං එතං හොති, ඝණ්ටිං පහරිත්වා ද්වීහිපි පක්ඛෙහි එකතො භාජෙතබ්බං. පක්ඛස්සෙවෙතන්ති එවං දින්නෙ යස්ස කොට්ඨාසස්ස උදකං දින්නං, තස්ස උදකමෙව හොති; යස්ස චීවරං දින්නං, තස්සෙව චීවරං. යත්ථ පන දක්ඛිණොදකං පමාණං හොති, තත්ථ එකො පක්ඛො දක්ඛිණොදකස්ස [Pg.417] ලද්ධත්තා චීවරානි ලභති, එකො චීවරානමෙව ලද්ධත්තාති උභොහිපි එකතො හුත්වා යථාවුඩ්ඪං භාජෙතබ්බං. ඉදං කිර පරසමුද්දෙ ලක්ඛණන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මිංයෙව පක්ඛෙති එත්ථ පන ඉතරො පක්ඛො අනිස්සරොයෙව. චීවරපෙසනවත්ථූනි පාකටානෙව.

๓๗๖. คำว่า สงฆ์แตกกัน หมายถึง เมื่อแตกกันแล้วย่อมเป็น ๒ ส่วน เหมือนพวกภิกษุชาวโกสัมพี คำว่า ในฝ่ายหนึ่ง ความว่า ในส่วนหนึ่งเขาถวายน้ำทักษิโณทกและของหอมเป็นต้น ในอีกส่วนหนึ่งเขาถวายจีวร คำว่า เป็นของสงฆ์นั่นเอง ความว่า จีวรนี้ย่อมเป็นของสงฆ์ทั้งหมด คือของทั้ง ๒ ส่วน พึงตีระฆังเป็นต้นแล้วแบ่งร่วมกันทั้ง ๒ ฝ่าย คำว่า เป็นของฝ่ายนั้นนั่นเอง ความว่า เมื่อถวายอย่างนี้ น้ำที่ถวายแก่ส่วนใดย่อมเป็นของส่วนนั้น (หรือของภิกษุในส่วนนั้น) เท่านั้น จีวรที่ถวายแก่ส่วนใดย่อมเป็นจีวรของส่วนนั้นนั่นเอง อนึ่ง ในประเทศใดน้ำทักษิโณทกเป็นประมาณ (เป็นสำคัญ) ในประเทศนั้นฝ่ายหนึ่งย่อมได้จีวรเพราะได้น้ำทักษิโณทก อีกฝ่ายหนึ่งย่อมได้จีวรเพราะได้จีวรนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ทั้งสองฝ่ายพึงรวมกันแล้วแบ่งตามลำดับพรรษา ได้ยินว่า ข้อนี้เป็นเครื่องหมายในฝั่งสมุทรโน้น (ชมพูทวีป) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา อนึ่ง ในคำว่า ในฝ่ายนั้นนั่นเอง นี้ ฝ่ายอื่นย่อมไม่มีอำนาจ (ในจีวร) เลย เรื่องการส่งจีวรย่อมปรากฏชัดอยู่แล้ว

අට්ඨචීවරමාතිකාකථා

เรื่องว่าด้วยมาติกาแห่งจีวร ๘ อย่าง

379. ඉදානි ආදිතො පට්ඨාය වුත්තචීවරානං පටිලාභඛෙත්තං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨිමා භික්ඛවෙ මාතිකා’’තිආදිමාහ. සීමාය දෙතීතිආදි පුග්ගලාධිට්ඨානනයෙන වුත්තං. එත්ථ පන සීමාය දානං එකා මාතිකා, කතිකාය දානං දුතියා…පෙ… පුග්ගලස්ස දානං අට්ඨමා. තත්ථ සීමාය දම්මීති එවං සීමං පරාමසිත්වා දෙන්තො සීමාය දෙති නාම. එස නයො සබ්බත්ථ.

๓๗๙. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเขตแห่งการได้จีวรทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้วตั้งแต่ต้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาติกา ๘ อย่างนี้' คำเป็นต้นว่า ให้แก่สีมา ท่านกล่าวไว้ด้วยนัยเป็นปุคคลาธิษฐาน อนึ่ง ในคำว่า ให้แก่สีมา เป็นต้นนี้ การให้แก่สีมาเป็นมาติกาที่ ๑ การให้แก่กติกาเป็นมาติกาที่ ๒... การให้แก่บุคคลเป็นมาติกาที่ ๘ ในบรรดามาติกา ๘ อย่างนั้น บุคคลเมื่อให้โดยระบุถึงสีมาอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าให้แก่สีมา' ชื่อว่าให้แก่สีมา นัยนี้มีในมาติกาแม้ทั้งปวง

සීමාය දෙති, යාවතිකා භික්ඛූ අන්තොසීමගතා තෙහි භාජෙතබ්බන්තිආදිම්හි පන මාතිකානිද්දෙසෙ සීමාය දෙතීති එත්ථ තාව ඛණ්ඩසීමා, උපචාරසීමා, සමානසංවාසසීමා, අවිප්පවාසසීමා, ලාභසීමා, ගාමසීමා, නිගමසීමා, නගරසීමා, අබ්භන්තරසීමා, උදකුක්ඛෙපසීමා, ජනපදසීමා, රට්ඨසීමා, රජ්ජසීමා, දීපසීමා, චක්කවාළසීමාති පන්නරස සීමා වෙදිතබ්බා.

อนึ่ง ในนิทเทสแห่งมาติกาเป็นต้นว่า ให้แก่สีมา ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ภายในสีมามีประมาณเท่าใด พึงแบ่งด้วยภิกษุเหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ ในคำว่า ให้แก่สีมา นี้ พึงทราบสีมา ๑๕ อย่าง คือ ขัณฑสีมา อุปจารสีมา สมานสังวาสสีมา อวิปปวาสสีมา ลาภสีมา คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา อุทกุกเขปสีมา ชนบทสีมา รัฐสีมา รัชชสีมา ทวีปสีมา และจักรวาลสีมา

තත්ථ ඛණ්ඩසීමා සීමාකථායං වුත්තාව. උපචාරසීමා පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපෙන අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානෙන පරිච්ඡින්නා හොති. අපිච භික්ඛූනං ධුවසන්නිපාතට්ඨානතො වා පරියන්තෙ ඨිතභොජනසාලතො වා නිබද්ධවසනකආවාසතො වා ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තො උපචාරසීමා වෙදිතබ්බා, සා පන ආවාසෙසු වඩ්ඪන්තෙසු වඩ්ඪති, පරිහායන්තෙසු පරිහායති. මහාපච්චරියං පන ‘‘භික්ඛූසුපි වඩ්ඪන්තෙසු වඩ්ඪතී’’ති වුත්තං. තස්මා සචෙ විහාරෙ සන්නිපතිතභික්ඛූහි සද්ධිං එකාබද්ධා හුත්වා යොජනසතම්පි පූරෙත්වා නිසීදන්ති, යොජනසතම්පි උපචාරසීමාව හොති, සබ්බෙසං ලාභො පාපුණාති. සමානසංවාසඅවිප්පවාසසීමාද්වයම්පි වුත්තමෙව.

ในบรรดาสีมาเหล่านั้น ขัณฑสีมาท่านกล่าวไว้แล้วในสีมากถา อุปจารสีมา ย่อมกำหนดด้วยรั้วแห่งวิหารที่มีรั้วล้อม หรือด้วยที่อันควรแก่รั้วแห่งวิหารที่ไม่มีรั้วล้อม อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอุปจารสีมาว่าอยู่ภายในระยะชั่วขว้างก้อนดินตก ๒ ครั้งของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง จากสถานที่ประชุมประจำของภิกษุทั้งหลาย หรือจากโรงฉันที่ตั้งอยู่ที่สุดแห่งวิหาร หรือจากอาวาสที่เป็นที่อยู่ประจำ อนึ่ง อุปจารสีมานั้น เมื่ออาวาสทั้งหลายขยายออกไปก็ย่อมขยายออกไป เมื่ออาวาสทั้งหลายลดลงก็ย่อมลดลง อนึ่ง ในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า 'แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายเพิ่มขึ้น อุปจารสีมาก็ย่อมขยายออกไป' เพราะเหตุนั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายนั่งเต็มแม้ร้อยโยชน์โดยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับภิกษุที่ประชุมกันในวิหาร แม้ร้อยโยชน์นั้นก็เป็นอุปจารสีมานั่นเอง ลาภย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด แม้สีมา ๒ อย่าง คือ สมานสังวาสสีมาและอวิปปวาสสีมา ท่านก็กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

ලාභසීමා [Pg.418] නාම නෙව සම්මාසම්බුද්ධෙන අනුඤ්ඤාතා, න ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි ඨපිතා; අපිච ඛො රාජරාජමහාමත්තා විහාරං කාරෙත්වා ගාවුතං වා අඩ්ඪයොජනං වා යොජනං වා සමන්තතො පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘අයං අම්හාකං විහාරස්ස ලාභසීමා’’ති නාමලිඛිතකෙ ථම්භෙ නිඛණිත්වා ‘‘යං එත්ථන්තරෙ උප්පජ්ජති, සබ්බං තං අම්හාකං විහාරස්ස දෙමා’’ති සීමං ඨපෙන්ති, අයං ලාභසීමා නාම. ගාමනිගමනගරඅබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපසීමාපි වුත්තා එව. ජනපදසීමා නාම – කාසිකොසලරට්ඨාදීනං අන්තො බහූ ජනපදා හොන්ති, තත්ථ එකෙකො ජනපදපරිච්ඡෙදො ජනපදසීමා. රට්ඨසීමා නාම කාසිකොසලාදිරට්ඨපරිච්ඡෙදො. රජ්ජසීමා නාම ‘‘චොළභොගො කෙරළභොගො’’ති එවං එකෙකස්ස රඤ්ඤො ආණාපවත්තිට්ඨානං. දීපසීමා නාම සමුද්දන්තෙන පරිච්ඡින්නමහාදීපා ච අන්තරදීපා ච. චක්කවාළසීමා නාම චක්කවාළපබ්බතෙනෙව පරිච්ඡින්නා.

ลาภสีมานั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ทรงอนุญาตไว้ และพระเถระผู้ทำสังคายนาพระธรรมวินัยก็มิได้ตั้งไว้ แต่ว่าพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาสร้างวิหารแล้ว กำหนดเขตโดยรอบ 1 คาวุต หรือครึ่งโยชน์ หรือ 1 โยชน์ แล้วฝังเสาที่จารึกชื่อไว้ว่า "นี่คือลาภสีมาแห่งวิหารของเรา" และกล่าวว่า "สิ่งใดเกิดขึ้นในระหว่างเขตนี้ เราถวายสิ่งนั้นทั้งหมดแก่วิหารของเรา" ดังนี้ ย่อมตั้งสีมา นี้ชื่อว่าลาภสีมา แม้คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา และอุทุกเขปสีมา ก็กล่าวไว้แล้ว (ในสีมากถา) นั่นเอง ชนบทสีมา คือ ภายในแคว้นมีแคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น มีชนบทเป็นอันมาก ในชนบทเหล่านั้น การกำหนดเขตชนบทแต่ละแห่ง ชื่อว่าชนบทสีมา รัฐสีมา คือการกำหนดเขตแคว้นมีแคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น ราชสีมา คือสถานที่อันเป็นที่แผ่ไปแห่งพระราชอาณาจักรของพระราชาแต่ละพระองค์ เช่น "แคว้นอันเป็นที่เสวยสุขของพระเจ้าโจฬะ" "แคว้นอันเป็นที่เสวยสุขของพระเจ้าเกรละ" ทวีปสีมา คือมหาทวีปและอันตรทวีปทั้งหลายที่กำหนดเขตด้วยที่สุดแห่งมหาสมุทร จักรวาลสีมา คือสีมาที่กำหนดเขตด้วยภูเขาจักรวาลนั่นเอง

එවමෙතාසු සීමාසු ඛණ්ඩසීමාය කෙනචි කම්මෙන සන්නිපතිතං සඞ්ඝං දිස්වා ‘‘එත්ථෙව සීමාය සඞ්ඝස්ස දෙමී’’ති වුත්තෙ යාවතිකා භික්ඛූ අන්තොඛණ්ඩසීමගතා, තෙහි භාජෙතබ්බං. තෙසංයෙව හි තං පාපුණාති. අඤ්ඤෙසං සීමන්තරිකාය වා උපචාරසීමාය වා ඨිතානම්පි න පාපුණාති. ඛණ්ඩසීමාය ඨිතෙ පන රුක්ඛෙ වා පබ්බතෙ වා ඨිතස්ස හෙට්ඨා වා පථවීවෙමජ්ඣගතස්ස පාපුණාතියෙව. ‘‘ඉමිස්සා උපචාරසීමාය සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දින්නං පන ඛණ්ඩසීමාසීමන්තරිකාසු ඨිතානම්පි පාපුණාති. ‘‘සමානසංවාසසීමාය දම්මී’’ති දින්නං පන ඛණ්ඩසීමාසීමන්තරිකාසු ඨිතානං න පාපුණාති. අවිප්පවාසසීමාලාභසීමාසු දින්නං තාසු සීමාසු අන්තොගතානං පාපුණාති. ගාමසීමාදීසු දින්නං තාසං සීමානං අබ්භන්තරෙ බද්ධසීමාය ඨිතානම්පි පාපුණාති. අබ්භන්තරසීමාඋදකුක්ඛෙපසීමාසු දින්නං තත්ථ අන්තොගතානංයෙව පාපුණාති. ජනපදරට්ඨරජ්ජදීපචක්කවාළසීමාසුපි ගාමසීමාදීසු වුත්තසදිසොයෙව විනිච්ඡයො.

ในสีมาเหล่านั้น เมื่อเห็นสงฆ์ผู้ประชุมกันด้วยกรรมบางอย่างในขัณฑสีมา และมีผู้กล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในสีมานี้เท่านั้น" ภิกษุมีประมาณเท่าใดที่เข้าไปภายในขัณฑสีมา ภิกษุเหล่านั้นพึงแบ่งกัน เพราะสิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่าอื่นแม้ผู้ยืนอยู่ในสีมันตริกาหรือในอุปจารสีมา แต่ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่บนต้นไม้หรือบนภูเขาซึ่งตั้งอยู่ในขัณฑสีมา หรือผู้ไปในระหว่างแห่งแผ่นดินในเบื้องล่างโดยแท้ แต่สิ่งที่ถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในอุปจารสีมานี้" ย่อมถึงแม้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมาและในสีมันตริกา แต่สิ่งที่ถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในสมานสังวาสสีมา" ย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมาและในสีมันตริกา สิ่งที่ถวายในอวิปปวาสสีมาและลาภสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปภายในสีมาเหล่านั้น สิ่งที่ถวายในคามสีมาเป็นต้น ย่อมถึงแม้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในพัทธสีมาอันอยู่ภายในสีมาเหล่านั้น สิ่งที่ถวายในอัพภันตรสีมาและอุทุกเขปสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปภายในสีมานั้นเท่านั้น แม้ในชนบทสีมา รัฐสีมา ราชสีมา ทวีปสีมา และจักรวาลสีมา การวินิจฉัยก็เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในคามสีมาเป็นต้นนั่นเอง

සචෙ පන ජම්බුදීපෙ ඨිතො ‘‘තම්බපණ්ණිදීපෙ සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දෙති, තම්බපණ්ණිදීපතො එකොපි ගන්ත්වා සබ්බෙසං ගණ්හිතුං ලභති. සචෙපි තත්‍රෙව එකො සභාගභික්ඛු සභාගානං භාගං ගණ්හාති, න වාරෙතබ්බො. එවං තාව යො සීමං පරාමසිත්වා දෙති, තස්ස දානෙ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

แต่ถ้าทายกผู้ยืนอยู่ในชมพูทวีปถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในตัมพปัณณิทวีป (เกาะลังกา)" แม้ภิกษุรูปเดียวจากตัมพปัณณิทวีปไปแล้ว ย่อมได้เพื่อจะรับเพื่อภิกษุทั้งปวง แม้หากว่าภิกษุผู้เป็นสภาคกันรูปหนึ่งในชมพูทวีปนั้นเอง รับส่วนแบ่งของภิกษุผู้เป็นสภาคกัน (ชาวลังกา) ก็ไม่พึงห้าม การวินิจฉัยในการถวายของทายกผู้ระบุสีมาแล้วถวายนั้น พึงทราบอย่างนี้ก่อน

යො [Pg.419] පන අසුකසීමායාති වත්තුං න ජානාති, කෙවලං සීමාති වචනමත්තමෙව ජානන්තො විහාරං ගන්ත්වා ‘‘සීමාය දම්මී’’ති වා ‘‘සීමට්ඨකසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වා භණති, සො පුච්ඡිතබ්බො – ‘‘සීමා නාම බහුවිධා, කතරසීමං සන්ධාය භණසී’’ති? සචෙ වදති – ‘‘අහං අසුකසීමාති න ජානාමි, සීමට්ඨකසඞ්ඝො භාජෙත්වා ගණ්හාතූ’’ති කතරසීමාය භාජෙතබ්බං? මහාසීවත්ථෙරො කිරාහ – ‘‘අවිප්පවාසසීමායා’’ති. තතො නං ආහංසු – ‘‘අවිප්පවාසසීමා නාම තියොජනාපි හොති, එවං සන්තෙ තියොජනෙ ඨිතා ලාභං ගණ්හිස්සන්ති, තියොජනෙ ඨත්වා ආගන්තුකවත්තං පූරෙත්වා ආරාමං පවිසිතබ්බං භවිස්සති, ගමිකො තියොජනං ගන්ත්වා සෙනාසනං ආපුච්ඡිස්සති, නිස්සයපටිපන්නස්ස තියොජනාතික්කමෙ නිස්සයො පටිප්පස්සම්භිස්සති, පාරිවාසිකෙන තියොජනං අතික්කමිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං භවිස්සති, භික්ඛුනියා තියොජනෙ ඨත්වා ආරාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡිතබ්බං භවිස්සති, සබ්බම්පෙතං උපචාරසීමාය පරිච්ඡෙදවසෙනෙව කාතුං වට්ටති. තස්මා උපචාරසීමායමෙව භාජෙතබ්බ’’න්ති.

แต่ผู้ใดไม่รู้ที่จะกล่าวว่า "ในสีมาชื่อโน้น" รู้เพียงแต่คำว่า "สีมา" เท่านั้น ไปสู่วิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สีมา" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมา" ผู้นั้นพึงถูกถามว่า "สีมานั้นมีหลายอย่าง ท่านหมายถึงสีมาไหนจึงกล่าว?" ถ้าเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้ว่าสีมาชื่อโน้น ขอสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมาจงแบ่งแล้วรับเถิด" พึงแบ่งในสีมาไหน? ได้ยินว่า พระมหาสีวเถระกล่าวว่า "พึงแบ่งในอวิปปวาสสีมา" จากนั้นภิกษุทั้งหลายได้กล่าวแก่ท่านว่า "อวิปปวาสสีมานั้นมีประมาณ 3 โยชน์ก็มี เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุที่อยู่ในที่ 3 โยชน์ก็จะรับลาภ ภิกษุอาคันตุกะจะต้องยืนอยู่ในที่ 3 โยชน์ บำเพ็ญอาคันตุกวัตรแล้วจึงพึงเข้าไปสู่อาราม ภิกษุผู้จะไปจะต้องไปถึง 3 โยชน์แล้วจึงบอกลาเสนาสนะ เมื่อภิกษุผู้ถือนิสัยล่วง 3 โยชน์ไป นิสัยย่อมระงับ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสจะต้องล่วง 3 โยชน์ไปแล้วจึงให้รุ่งอรุณขึ้น ภิกษุณีจะต้องยืนอยู่ในที่ 3 โยชน์แล้วจึงบอกลาเพื่อเข้าไปสู่อาราม สิ่งทั้งหมดนี้ควรทำด้วยอำนาจแห่งการกำหนดเขตอุปจารสีมาเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงแบ่งในอุปจารสีมาเท่านั้น"

කතිකායාති සමානලාභකතිකාය. තෙනෙවාහ – ‘‘සම්බහුලා ආවාසා සමානලාභා හොන්තී’’ති. තත්‍රෙවං කතිකා කාතබ්බා, එකස්මිං විහාරෙ සන්නිපතිතෙහි භික්ඛූහි යං විහාරං සඞ්ගණ්හිතුකාමා සමානලාභං කාතුං ඉච්ඡන්ති, තස්ස නාමං ගහෙත්වා අසුකො නාම විහාරො පොරාණකොති වා බුද්ධාධිවුත්ථොති වා අප්පලාභොති වා යංකිඤ්චි කාරණං වත්වා තං විහාරං ඉමිනා විහාරෙන සද්ධිං එකලාභං කාතුං සඞ්ඝස්ස රුච්චතීති තික්ඛත්තුං සාවෙතබ්බං. එත්තාවතා තස්මිං විහාරෙ නිසින්නොපි ඉධ නිසින්නොව හොති, තස්මිං විහාරෙපි සඞ්ඝෙන එවමෙව කාතබ්බං. එත්තාවතා ඉධ නිසින්නොපි තස්මිං නිසින්නොව හොති. එකස්මිං ලාභෙ භාජියමානෙ ඉතරස්මිං ඨිතස්ස භාගං ගහෙතුං වට්ටති. එවං එකෙන විහාරෙන සද්ධිං බහූපි ආවාසා එකලාභා කාතබ්බා.

คำว่า "โดยกติกา" หมายถึง โดยกติกาที่มีลาภเสมอกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาวาสเป็นอันมากจงมีลาภเสมอกัน" ในกติกานั้น พึงทำกติกาอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกันในวิหารแห่งหนึ่ง ปรารถนาจะสงเคราะห์วิหารใด ประสงค์จะให้มีลาภเสมอกัน พึงถือเอาชื่อของวิหารนั้น กล่าวว่า "วิหารชื่อโน้นเป็นของเก่า" หรือ "เป็นที่ประทับอยู่ของพระพุทธเจ้า" หรือ "เป็นที่ที่มีลาภน้อย" หรือกล่าวเหตุผลใดๆ ก็ตาม พึงประกาศให้สงฆ์ทราบ 3 ครั้งว่า "ชอบแก่สงฆ์ที่จะให้วิหารนั้นมีลาภเสมอกับวิหารนี้หรือไม่" ด้วยการประกาศเพียงเท่านี้ แม้ภิกษุผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้น ก็ชื่อว่าผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ ในวิหารนั้น สงฆ์ก็พึงทำอย่างนี้เช่นกัน ด้วยการทำเพียงเท่านี้ แม้ภิกษุผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ ก็ชื่อว่าผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้น เมื่อลาภในวิหารหนึ่งถูกแบ่ง ภิกษุผู้ยืนอยู่ในวิหารอื่น ย่อมควรเพื่อจะรับส่วนแบ่งได้ อย่างนี้ อาวาสเป็นอันมากก็พึงทำให้มีลาภเสมอกับวิหารหนึ่งได้

භික්ඛාපඤ්ඤත්තියාති අත්තනො පරිච්චාගපඤ්ඤාපනට්ඨානෙ. තෙනෙවාහ – ‘‘යත්ථ සඞ්ඝස්ස ධුවකාරා කරියන්තී’’ති. තස්සත්ථො – යස්මිං විහාරෙ ඉමස්ස චීවරදායකස්ස සන්තකං සඞ්ඝස්ස පාකවට්ටං වා වත්තති, යස්මිං වා විහාරෙ භික්ඛූ අත්තනො භාරං කත්වා සදා ගෙහෙ භොජෙති, යත්ථ වා [Pg.420] අනෙන ආවාසො කාරිතො, සලාකභත්තාදීනි වා නිබද්ධානි, යෙන පන සකලොපි විහාරො පතිට්ඨාපිතො, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, ඉමෙ ධුවකාරා නාම. තස්මා සචෙ සො ‘‘යත්ථ මය්හං ධුවකාරා කරීයන්ති, තත්ථ දම්මී’’ති වා ‘‘තත්ථ දෙථා’’ති වා භණති, බහූසු චෙපි ඨානෙසු ධුවකාරා හොන්ති, සබ්බත්ථ දින්නමෙව හොති.

คำว่า ภิกขาปัญญัตติยาติ (การบัญญัติเรื่องภิกขา) คือ ในที่ซึ่งตั้งวัตรแห่งภัตที่ทายกสละแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในที่ใด การงานอันเป็นวัตรของสงฆ์อันบุคคลพึงกระทำ” ดังนี้. อรรถแห่งพระบาลีนั้น พึงทราบอย่างนี้ คือ ในวิหารใด วัตรแห่งภัตที่หุงแล้วอันเป็นของทายกผู้ถวายจีวรนี้ ย่อมเป็นไปแก่สงฆ์ หรือในวิหารใด ภิกษุทั้งหลายกระทำภาระของทายกนั้นแล้ว ย่อมให้ฉันภัตตาหารในเรือนเสมอไป หรือในอารามใด ทายกนี้ได้สร้างอาวาสไว้ หรือได้ผูกพันสลากภัตเป็นต้นไว้เป็นประจำ แต่ว่าในทายกผู้ใดได้ตั้งวิหารทั้งสิ้นไว้แล้วนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย (ว่ามีธูวการะ). การงานอันเป็นวัตรเหล่านี้ ชื่อว่า ธูวการะ. เพราะเหตุนั้น ถ้าทายกนั้นกล่าวว่า “ในอารามใด การงานอันเป็นวัตรของข้าพเจ้าอันบุคคลพึงกระทำ ในอารามนั้น ข้าพเจ้าถวาย” ดังนี้ก็ดี หรือกล่าวว่า “ในอารามนั้น ท่านทั้งหลายจงถวาย” ดังนี้ก็ดี ถึงแม้การงานอันเป็นวัตรมีอยู่ในที่ทั้งหลายมาก ถึงแม้เป็นเช่นนั้น ก็ชื่อว่าถวายแล้วในที่ทั้งปวงเท่านั้น.

සචෙ පන එකස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ බහුතරා හොන්ති, තෙහි වත්තබ්බං – ‘‘තුම්හාකං ධුවකාරෙ එකත්ථ භික්ඛූ බහූ එකත්ථ අප්පකා’’ති. සචෙ ‘‘භික්ඛුගණනාය ගණ්හථා’’ති භණති, තථා භාජෙත්වා ගණ්හිතුං වට්ටති. එත්ථ ච වත්ථභෙසජ්ජාදි අප්පකම්පි සුඛෙන භාජියති. යදි පන මඤ්චො වා පීඨකං වා එකමෙව හොති, තං පුච්ඡිත්වා යස්ස වා විහාරස්ස එකවිහාරෙපි වා යස්ස සෙනාසනස්ස සො විචාරෙති, තත්ථ දාතබ්බං. සචෙ ‘‘අසුකභික්ඛු ගණ්හාතූ’’ති වදති, වට්ටති. අථ ‘‘මය්හං ධුවකාරෙ දෙථා’’ති වත්වා අවිචාරෙත්වාව ගච්ඡති, සඞ්ඝස්සාපි විචාරෙතුං වට්ටති. එවං පන විචාරෙතබ්බං – ‘‘සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ දෙථා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ තස්ස සෙනාසනං පරිපුණ්ණං හොති, යත්ථ නප්පහොති, තත්ථ දාතබ්බං. සචෙ එකො භික්ඛු ‘‘මය්හං වසනට්ඨානෙ සෙනාසනපරිභොගභණ්ඩං නත්ථී’’ති වදති, තත්ථ දාතබ්බං.

แต่ถ้าในวิหารแห่งหนึ่งมีภิกษุมากกว่า ภิกษุเหล่านั้นพึงกล่าวว่า “ในอารามที่มีธูวการะของท่านทายกทั้งหลาย ในที่แห่งหนึ่งมีภิกษุมาก ในที่แห่งหนึ่งมีภิกษุน้อย” ดังนี้. ถ้าทายกกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับตามจำนวนภิกษุ” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การแบ่งแล้วรับย่อมควร. และในวัตถุที่ถวายนี้ วัตถุมีผ้าและยาเป็นต้น แม้เล็กน้อยก็อันบุคคลพึงแบ่งโดยง่าย. แต่ถ้าเตียงหรือตั่งมีเพียงอันเดียวเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงถามทายกนั้นแล้ว พึงให้ในวิหารใด หรือแม้ในวิหารแห่งหนึ่ง หรือในเสนาสนะใดที่ทายกนั้นจัดการไว้. ถ้าทายกกล่าวว่า “ภิกษุชื่อโน้นจงรับเถิด” ดังนี้ ย่อมควร. ถ้าทายกกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ในธูวการะของข้าพเจ้า” ดังนี้แล้ว ไม่จัดการแล้วก็ไป เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้สงฆ์ก็ควรจัดการ. แต่สงฆ์พึงจัดการอย่างนี้ คือ พึงกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ในที่อยู่ของพระสังฆเถระ” ดังนี้. ถ้าเสนาสนะของพระสังฆเถระนั้นบริบูรณ์แล้ว ในที่ใดเสนาสนะไม่พอ พึงให้ในที่นั้น. ถ้าภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า “ในที่อยู่ของข้าพเจ้าไม่มีบริขารเครื่องใช้สอยในเสนาสนะ” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงให้ในที่นั้น.

සඞ්ඝස්ස දෙතීති විහාරං පවිසිත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දෙති. සම්මුඛීභූතෙනාති උපචාරසීමාය ඨිතෙන සඞ්ඝෙන ඝණ්ටිං පහරිත්වා කාලං ඝොසෙත්වා භාජෙතබ්බං. සීමට්ඨස්ස අසම්පත්තස්සාපි භාගං ගණ්හන්තො න වාරෙතබ්බො. විහාරො මහා හොති, ථෙරාසනතො පට්ඨාය වත්ථෙසු දිය්‍යමානෙසු අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ වීසතිවස්සානං දිය්‍යති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා, ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං දත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය දාතබ්බං.

คำว่า ถวายแก่สงฆ์ คือ เข้าไปสู่พระวิหารแล้วถวายว่า “จีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์” ดังนี้. คำว่า อันสงฆ์ผู้พร้อมหน้า คือ อันสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในอุปจารสีมา พึงตีระฆังเป็นต้นแล้วประกาศเวลาแบ่งจีวรแล้วแบ่ง. ไม่พึงห้ามภิกษุผู้รับส่วนของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมา แม้ผู้ยังไม่มาถึงส่วนแบ่ง. ถ้าวิหารกว้างขวาง เมื่อผ้าทั้งหลายอันบุคคลให้แบ่งอยู่ เริ่มต้นจากที่นั่งของพระเถระ พระมหาเถระทั้งหลายผู้มีปกติเป็นผู้เกียจคร้านมาถึงภายหลัง ไม่พึงกล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า อันบุคคลให้แบ่งแก่พระเถระผู้มีพรรษา ๒๐ อยู่ ลำดับของพระคุณเจ้าผู้มีพรรษาเกิน ๒๐ ล่วงเลยไปแล้ว” ดังนี้. พึงหยุดลำดับไว้แล้วให้แก่พระมหาเถระเหล่านั้นแล้ว ภายหลังพึงให้ตามลำดับ.

අසුකවිහාරෙ කිර බහුං චීවරං උප්පන්නන්ති සුත්වා යොජනන්තරිකවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය දාතබ්බං. අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමං පවිට්ඨානං අන්තෙවාසිකාදීසු ගණ්හන්තෙසු දාතබ්බමෙව. ‘‘බහිඋපචාරසීමාය ඨිතානං දෙථා’’ති වදන්ති, න දාතබ්බං. සචෙ පන උපචාරසීමං ඔක්කන්තෙහි එකාබද්ධා හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා හොන්ති, පරිසවසෙන වඩ්ඪිතා නාම හොති සීමා[Pg.421], තස්මා දාතබ්බං. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි පච්ඡා ආගතානං දාතබ්බමෙව. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති, දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන දාතබ්බං.

ได้ยินว่า จีวรจำนวนมากเกิดขึ้นในวิหารชื่อโน้น ดังนี้ ได้ยินแล้ว ภิกษุทั้งหลายแม้จากวิหารที่ห่างกันหนึ่งโยชน์ก็มาถึง. พึงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงแล้วๆ เริ่มต้นจากที่ตั้งอยู่หรือจากลำดับ. แม้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่มาถึงส่วนแบ่ง แต่เข้าไปสู่เขตอุปจารสีมา เมื่ออันเตวาสิกเป็นต้นรับแทนอยู่ ก็พึงให้เท่านั้น. ถ้ากล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ภายนอกอุปจารสีมา” ดังนี้ ไม่พึงให้. แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายผู้หยั่งลงสู่เขตอุปจารสีมาเป็นอันเดียวกันแล้ว มีอยู่ที่ประตูวิหารของตน หรือในวิหารเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น สีมาชื่อว่าอันบุคคลเพิ่มพูนแล้วด้วยอำนาจแห่งบริษัท เพราะเหตุนั้น พึงให้. แม้เมื่อให้แก่ภิกษุผู้ใหม่ที่สุดในสงฆ์ที่มารับส่วนแล้ว ก็พึงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงภายหลังเท่านั้น. แต่เมื่อขึ้นถึงที่นั่งของพระเถระในส่วนที่สองแล้ว ส่วนที่หนึ่งย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาภายหลัง พึงให้จากส่วนที่สองด้วยลำดับพรรษา.

එකස්මිං විහාරෙ දස භික්ඛූ හොන්ති, ‘‘දස වත්ථානි සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති දෙන්ති, පාටෙක්කං භාජෙතබ්බානි. සචෙ ‘‘සබ්බානෙව අම්හාකං පාපුණන්තී’’ති ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති, දුප්පාපිතානි චෙව දුග්ගහිතානි ච ගතගතට්ඨානෙ සඞ්ඝිකානෙව හොන්ති. එකං පන උද්ධරිත්වා ‘‘ඉදං තුම්හාකං පාපුණාතී’’ති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස දත්වා ‘‘සෙසානි අම්හාකං පාපුණන්තී’’ති ගහෙතුං වට්ටති.

ถ้าในวิหารแห่งหนึ่งมีภิกษุสิบรูป ถวายผ้าสิบผืนว่า “ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าสิบผืนแก่สงฆ์” ดังนี้ ผ้าเหล่านั้นอันบุคคลพึงแบ่งโดยเฉพาะ. ถ้าภิกษุเหล่านั้นรับไปว่า “ผ้าทั้งหมดนั่นเทียวย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งสิบรูป” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ผ้าเหล่านั้นชื่อว่าอันบุคคลให้ถึงโดยไม่ดีแล้วด้วย อันบุคคลรับโดยไม่ดีแล้วด้วย ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้นในที่ที่ไปแล้วๆ. แต่การยกผ้าผืนหนึ่งขึ้นแล้วให้แก่พระสังฆเถระว่า “ผ้าผืนนี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้า” ดังนี้ แล้วรับผ้าที่เหลือว่า “ผ้าที่เหลือทั้งหลายย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ ย่อมควร.

එකමෙව වත්ථං සඞ්ඝස්ස දෙමාති ආහරන්ති, අභාජෙත්වාව අම්හාකං පාපුණන්තීති ගණ්හන්ති, දුප්පාපිතඤ්චෙව දුග්ගහිතඤ්ච. සත්ථකෙන පන හලිද්දිආදිනා වා ලෙඛං කත්වා එකං කොට්ඨාසං ‘‘ඉමං ඨානං තුම්හාකං පාපුණාතී’’ති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස පාපෙත්වා ‘‘සෙසං අම්හාකං පාපුණාතී’’ති ගහෙතුං වට්ටති. යං පන වත්ථස්සෙව පුප්ඵං වා වලි වා, තෙන පරිච්ඡෙදං කාතුං න වට්ටති. සචෙ එකං තන්තං උද්ධරිත්වා ‘‘ඉදං ඨානං තුම්හාකං පාපුණාතී’’ති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස දත්වා ‘‘සෙසං අම්හාකං පාපුණාතී’’ති ගණ්හන්ති, වට්ටති. ඛණ්ඩං ඛණ්ඩං ඡින්දිත්වා භාජියමානං වට්ටතියෙව.

ถ้าถือผ้ามาเพียงผืนเดียวว่า “ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าแก่สงฆ์” ดังนี้ แล้วไม่แบ่งแล้วก็ถือเอาว่า “ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งสิบรูป” ดังนี้ ชื่อว่าอันบุคคลให้ถึงโดยไม่ดีแล้วด้วย อันบุคคลรับโดยไม่ดีแล้วด้วย. แต่การทำเครื่องหมายด้วยมีดเล็กหรือด้วยขมิ้นเป็นต้นแล้ว ให้ส่วนหนึ่งถึงแก่พระสังฆเถระว่า “ที่นี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ แล้วรับส่วนที่เหลือว่า “ที่เหลือย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ ย่อมควร. แต่ดอกไม้หรือรอยยับใดมีอยู่ในผ้าเท่านั้น ไม่ควรทำเครื่องหมายด้วยดอกไม้หรือรอยยับนั้น. ถ้าดึงด้ายเส้นหนึ่งออกแล้วให้แก่พระสังฆเถระว่า “ที่นี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ แล้วรับส่วนที่เหลือว่า “ที่เหลือย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมควร. ผ้าที่อันบุคคลตัดเป็นชิ้นๆ แล้วแบ่ง ย่อมควรเท่านั้น.

එකභික්ඛුකෙ විහාරෙ සඞ්ඝස්ස චීවරෙසු උප්පන්නෙසු සචෙ පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සො භික්ඛු ‘‘සබ්බානි මය්හං පාපුණන්තී’’ති ගණ්හාති, සුග්ගහිතානි, ඨිතිකා පන න තිට්ඨති. සචෙ එකෙකං උද්ධරිත්වා ‘‘ඉදං මය්හං පාපුණාතී’’ති ගණ්හාති, ඨිතිකා තිට්ඨති. තත්ථ අට්ඨිතාය ඨිතිකාය පුන අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ උප්පන්නෙ සචෙ එකො භික්ඛු ආගච්ඡති, මජ්ඣෙ ඡින්දිත්වා ද්වීහිපි ගහෙතබ්බං. ඨිතාය ඨිතිකාය පුන අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ උප්පන්නෙ සචෙ නවකතරො ආගච්ඡති, ඨිතිකා හෙට්ඨා ඔරොහති. සචෙ වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, ඨිතිකා උද්ධං ආරොහති. අථඤ්ඤො නත්ථි, පුන අත්තනො පාපෙත්වා ගහෙතබ්බං.

ในวิหารที่มีภิกษุรูปเดียว เมื่อจีวรเกิดขึ้นแก่สงฆ์ ถ้าภิกษุรูปนั้นถือเอาว่า “จีวรทั้งหมดนี้ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วเท่านั้น ชื่อว่าอันบุคคลรับดีแล้ว แต่ลำดับการตั้งอยู่ย่อมไม่ตั้งอยู่. ถ้าภิกษุรูปนั้นยกจีวรขึ้นทีละผืนแล้วถือเอาว่า “จีวรผืนนี้ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมตั้งอยู่. ในสองอย่างนั้น เมื่อลำดับการตั้งอยู่ไม่ตั้งอยู่ ถ้าภิกษุรูปหนึ่งมาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น พึงตัดตรงกลางแล้วอันภิกษุทั้งสองรูปพึงรับ. เมื่อลำดับการตั้งอยู่ตั้งอยู่ ถ้าภิกษุผู้ใหม่กว่ามาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมลงข้างล่าง. ถ้าภิกษุผู้แก่กว่ามาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมขึ้นข้างบน. ถ้าไม่มีภิกษุอื่นอีก พึงให้ถึงแก่ตนแล้วรับ.

‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන සඞ්ඝං ආමසිත්වා දින්නං පන පංසුකූලිකානං න වට්ටති, ‘‘ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපාමි පංසුකූලිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති වුත්තත්තා, න පන අකප්පියත්තා[Pg.422]. භික්ඛුසඞ්ඝෙන අපලොකෙත්වා දින්නම්පි න ගහෙතබ්බං. යං පන භික්ඛු අත්තනො සන්තකං දෙති, තං භික්ඛුදත්තියං නාම වට්ටති, පංසුකූලං පන න හොති. එවං සන්තෙපි ධුතඞ්ගං න භිජ්ජති. ‘‘භික්ඛූනං දෙම, ථෙරානං දෙමා’’ති වුත්තෙ පන පංසුකූලිකානම්පි වට්ටති. ‘‘ඉදං වත්ථං සඞ්ඝස්ස දෙම, ඉමිනා උපාහනත්ථවිකපත්තත්ථවිකආයොගඅංසබද්ධකාදීනි කරොන්තූ’’ති දින්නම්පි වට්ටති.

ผ้าที่ถวายโดยกล่าวว่า "เราถวายแก่สงฆ์" หรือ "เราถวายแก่ภิกษุสงฆ์" ด้วยอาการใดๆ ก็ตาม โดยการระบุถึงสงฆ์นั้น ไม่ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุล เพราะได้กล่าวไว้ว่า "เรางดเว้นจีวรของคฤหัสถ์ เราสมาทานธุดงค์ผ้าบังสุกุล" ไม่ใช่เพราะเป็นของไม่ควร แม้ผ้าที่ภิกษุสงฆ์บอกกล่าวแล้วถวาย ก็ไม่ควรรับ แต่ผ้าที่ภิกษุถวายซึ่งเป็นของตนเองนั้น เรียกว่า "ภิกขุทัตติยะ" ย่อมควร แต่ไม่ใช่ผ้าบังสุกุล แม้เป็นเช่นนี้ ธุดงค์ก็ไม่ขาด เมื่อกล่าวว่า "เราถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย, เราถวายแก่พระเถระทั้งหลาย" ก็ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลด้วย แม้ผ้าที่ถวายโดยกล่าวว่า "เราถวายผ้าผืนนี้แก่สงฆ์ ขอให้ท่านทั้งหลายจงทำถุงรองเท้า ถุงบาตร ผ้าประคดเอว ผ้าอังสะ เป็นต้น ด้วยผ้านี้เถิด" ก็ควร.

පත්තත්ථවිකාදීනං අත්ථාය දින්නානි බහූනිපි හොන්ති, චීවරත්ථායපි පහොන්ති, තතො චීවරං කත්වා පාරුපිතුං වට්ටති. සචෙ පන සඞ්ඝො භාජිතාතිරිත්තානි වත්ථානි ඡින්දිත්වා උපාහනත්ථවිකාදීනං අත්ථාය භාජෙති, තතො ගහෙතුං න වට්ටති. සාමිකෙහි විචාරිතමෙව හි වට්ටති, න ඉතරං.

ผ้าที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่ถุงบาตรเป็นต้นนั้น แม้มีจำนวนมาก ก็เพียงพอสำหรับทำจีวรด้วย และควรนำมาทำเป็นจีวรนุ่งห่มได้ แต่ถ้าสงฆ์ตัดผ้าที่เหลือจากการแบ่งปันแล้วแบ่งให้เพื่อประโยชน์แก่ถุงรองเท้าเป็นต้น ก็ไม่ควรรับจากผ้านั้น เพราะสิ่งที่ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลนั้น คือสิ่งที่เจ้าของได้จัดแจงไว้แล้วเท่านั้น ส่วนที่นอกเหนือจากนั้นไม่ควร.

‘‘පංසුකූලිකසඞ්ඝස්ස ධමකරණපටාදීනං අත්ථාය දෙමා’’ති වුත්තෙපි ගහෙතුං වට්ටති, පරික්ඛාරො නාම පංසුකූලිකානම්පි ඉච්ඡිතබ්බො. යං තත්ථ අතිරෙකං හොති, තං චීවරෙපි උපනෙතුං වට්ටති. සුත්තං සඞ්ඝස්ස දෙන්ති, පංසුකූලිකෙහිපි ගහෙතබ්බං. අයං තාව විහාරං පවිසිත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දින්නෙසු විනිච්ඡයො.

แม้เมื่อกล่าวว่า "เราถวายแก่สงฆ์ผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุล เพื่อประโยชน์แก่ผ้ากรองน้ำเป็นต้น" ก็ควรรับ เพราะบริขารย่อมเป็นสิ่งที่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลพึงปรารถนาด้วย สิ่งใดที่เหลือจากบริขารนั้น ก็ควรนำมาใช้เป็นจีวรได้ด้วย หากถวายด้ายแก่สงฆ์ พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลก็ควรรับได้ นี่คือวินิจฉัยในกรณีที่ถวายจีวรโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายจีวรเหล่านี้แก่สงฆ์" หลังจากเข้าไปในวิหารแล้ว.

සචෙ පන බහිඋපචාරසීමායං අද්ධානප්පටිපන්නෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වා සඞ්ඝනවකස්ස වා ආරොචෙති, සචෙපි යොජනං ඵරිත්වා පරිසා ඨිතා හොති, එකබද්ධා චෙ, සබ්බෙසං පාපුණාති. යෙ පන ද්වාදසහි හත්ථෙහි පරිසං අසම්පත්තා, තෙසං න පාපුණාති.

แต่ถ้าเห็นภิกษุผู้กำลังเดินทางไกลอยู่นอกสีมาอุปจาระ แล้วแจ้งแก่พระสังฆเถระหรือพระสังฆนวกะว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์" แม้ว่าบริษัทจะยืนแผ่ไปถึงหนึ่งโยชน์ก็ตาม หากมีการเชื่อมโยงกัน (ภายใน 12 ศอก) ก็ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด แต่ภิกษุรูปใดที่ไม่ได้อยู่ในบริษัทภายในระยะ 12 ศอก ก็จะไม่ถึงแก่ภิกษุรูปนั้น.

උභතොසඞ්ඝස්ස දෙතීති එත්ථ ‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වුත්තෙපි ‘‘ද්විධා සඞ්ඝස්ස දම්මි, ද්වින්නං සඞ්ඝානං දම්මි, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස ච දම්මී’’ති වුත්තෙපි උභතොසඞ්ඝස්ස දින්නමෙව හොති. උපඩ්ඪං දාතබ්බන්ති ද්වෙභාගෙ සමෙ කත්වා එකො දාතබ්බො. ‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්ච දම්මී’’ති වුත්තෙ සචෙ දස දස භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච හොන්ති, එකවීසති පටිවීසෙ කත්වා එකො පුග්ගලස්ස දාතබ්බො, දස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස, දස භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස යෙන පුග්ගලිකො ලද්ධො සො සඞ්ඝතොපි අත්තනො වස්සග්ගෙන ගහෙතුං ලභති. කස්මා? උභතොසඞ්ඝග්ගහණෙන ගහිතත්තා.

ในกรณีที่กล่าวว่า "ถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย" วินิจฉัยพึงทราบดังนี้: แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองจำพวก" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ทั้งสอง" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และภิกษุณีสงฆ์" ก็ถือว่าเป็นการถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายแล้ว การที่จะต้องถวายครึ่งหนึ่งนั้น คือการแบ่งออกเป็นสองส่วนเท่าๆ กัน แล้วถวายส่วนหนึ่ง (แก่สงฆ์แต่ละฝ่าย) เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่ท่านด้วย" หากมีภิกษุและภิกษุณีฝ่ายละสิบรูป ก็ให้แบ่งเป็นยี่สิบเอ็ดส่วน แล้วถวายหนึ่งส่วนแก่บุคคล สิบส่วนแก่ภิกษุสงฆ์ และสิบส่วนแก่ภิกษุณีสงฆ์ ภิกษุรูปใดที่ได้รับส่วนของบุคคลแล้ว ก็ยังสามารถรับส่วนจากสงฆ์ตามพรรษาของตนได้อีก ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น? เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่า "สงฆ์สองฝ่าย" แล้ว.

‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස [Pg.423] ච චෙතියස්ස ච දම්මී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. ඉධ පන චෙතියස්ස සඞ්ඝතො පාපුණනකොට්ඨාසො නාම නත්ථි, එකපුග්ගලස්ස පත්තකොට්ඨාසසමොව කොට්ඨාසො හොති.

แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่เจดีย์ด้วย" ก็เป็นนัยเดียวกัน แต่ในกรณีนี้ ไม่มีส่วนที่ควรถึงแก่เจดีย์จากสงฆ์เลย ส่วนของเจดีย์นั้นย่อมเป็นส่วนที่เท่ากับส่วนที่ถึงแก่บุคคลหนึ่งเท่านั้น.

‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන ද්වාවීසති කොට්ඨාසෙ කත්වා දස භික්ඛූනං, දස භික්ඛුනීනං, එකො පුග්ගලස්ස, එකො චෙතියස්ස දාතබ්බො. තත්ථ පුග්ගලො සඞ්ඝතොපි අත්තනො වස්සග්ගෙන පුන ගහෙතුං ලභති, චෙතියස්ස එකොයෙව.

แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" ให้แบ่งเป็นยี่สิบสองส่วน แล้วถวายสิบส่วนแก่ภิกษุ สิบส่วนแก่ภิกษุณี หนึ่งส่วนแก่บุคคล และหนึ่งส่วนแก่เจดีย์ ในกรณีนี้ บุคคลนั้นยังสามารถรับส่วนจากสงฆ์ตามพรรษาของตนได้อีก ส่วนเจดีย์นั้นได้รับเพียงหนึ่งส่วนเท่านั้น.

‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනීනඤ්ච දම්මී’’ති වුත්තෙ පන න මජ්ඣෙ භින්දිත්වා දාතබ්බං, භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච ගණෙත්වා දාතබ්බං. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්චා’’ති වුත්තෙ පන පුග්ගලො විසුං න ලභති, පාපුණනට්ඨානතො එකමෙව ලභති. කස්මා? භික්ඛුසඞ්ඝග්ගහණෙන ගහිතත්තා. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්ස එකපුග්ගලපටිවීසො ලබ්භති, පුග්ගලස්ස විසුං න ලබ්භති, තස්මා එකං චෙතියස්ස දත්වා අවසෙසං භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච ගණෙත්වා භාජෙතබ්බං.

แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และภิกษุณีทั้งหลาย" ไม่ควรแบ่งครึ่งถวาย แต่ควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วถวาย แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ ภิกษุณีทั้งหลาย และแก่ท่านด้วย" บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่จะได้รับเพียงส่วนเดียวจากที่ควรจะได้รับ ทำไมจึงได้รับเพียงส่วนเดียว? เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่า "ภิกษุสงฆ์" แล้ว จึงได้รับเพียงส่วนเดียว แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ ภิกษุณีทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนเท่ากับส่วนของบุคคลหนึ่ง แต่บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก ดังนั้น เมื่อถวายหนึ่งส่วนแก่เจดีย์แล้ว ส่วนที่เหลือควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วแบ่งปัน.

‘‘භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච දම්මී’’ති වුත්තෙපි මජ්ඣෙ භින්දිත්වා න දාතබ්බං, පුග්ගලගණනාය එව විභජිතබ්බං. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති එවං වුත්තෙපි චෙතියස්ස එකපුග්ගලපටිවීසො ලබ්භති, පුග්ගලස්ස විසුං නත්ථි, භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච ගණෙත්වා එව භාජෙතබ්බං. යථා ච භික්ඛුසඞ්ඝං ආදිං කත්වා නයො නීතො, එවං භික්ඛුනිසඞ්ඝං ආදිං කත්වාපි නෙතබ්බො. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්චා’’ති වුත්තෙ පුග්ගලස්ස විසුං න ලබ්භති, වස්සග්ගෙනෙව ගහෙතබ්බං. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන චෙතියස්ස විසුං පටිවීසො ලබ්භති. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්සෙව ලබ්භති, න පුග්ගලස්ස.

แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและภิกษุณีทั้งหลาย" ก็ไม่ควรแบ่งครึ่งถวาย แต่ควรแบ่งตามจำนวนบุคคลเท่านั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนเท่ากับส่วนของบุคคลหนึ่ง แต่บุคคลนั้นไม่มีส่วนแยกต่างหาก ควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วแบ่งปันเท่านั้น อนึ่ง วิธีการที่ได้กล่าวมาโดยเริ่มต้นจากภิกษุสงฆ์นั้น ก็พึงนำมาใช้โดยเริ่มต้นจากภิกษุณีสงฆ์ได้เช่นกัน เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และแก่ท่านด้วย" บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่ควรรับตามพรรษาเท่านั้น แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนแยกต่างหาก แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์เท่านั้นที่ได้รับส่วน แต่บุคคลนั้นไม่ได้รับ.

‘‘භික්ඛූනඤ්ච තුය්හඤ්චා’’ති වුත්තෙපි විසුං න ලබ්භති. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන චෙතියස්ස ලබ්භති. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්සෙව විසුං ලබ්භති, න පුග්ගලස්ස. භික්ඛුනිසඞ්ඝං ආදිං කත්වාපි එවමෙව යොජෙතබ්බං.

แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและแก่ท่านด้วย" ก็ไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วน แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์เท่านั้นที่ได้รับส่วนแยกต่างหาก ส่วนบุคคลนั้นไม่ได้รับ พึงนำมาปรับใช้ในทำนองเดียวกันโดยเริ่มต้นจากภิกษุณีสงฆ์ด้วย.

පුබ්බෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දෙන්ති, භගවා මජ්ඣෙ නිසීදති, දක්ඛිණතො භික්ඛූ වාමතො භික්ඛුනියො නිසීදන්ති, භගවා උභින්නං සඞ්ඝත්ථෙරො, තදා භගවා අත්තනා ලද්ධපච්චයෙ අත්තනාපි පරිභුඤ්ජති, භික්ඛූනම්පි [Pg.424] දාපෙති. එතරහි පන පණ්ඩිතමනුස්සා සධාතුකං පටිමං වා චෙතියං වා ඨපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දෙන්ති. පටිමාය වා චෙතියස්ස වා පුරතො ආධාරකෙ පත්තං ඨපෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා බුද්ධානං දෙමාති, තත්ථ යං පඨමං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙන්ති, විහාරං වා ආහරිත්වා ඉදං චෙතියස්ස දෙමාති පිණ්ඩපාතඤ්ච මාලාගන්ධාදීනි ච දෙන්ති, තත්ථ කථං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති? මාලාගන්ධාදීනි තාව චෙතියෙ ආරොපෙතබ්බානි, වත්ථෙහි පටාකා, තෙලෙන පදීපා කාතබ්බා, පිණ්ඩපාතමධුඵාණිතාදීනි පන යො නිබද්ධචෙතියජග්ගකො හොති පබ්බජිතො වා ගහට්ඨො වා, තස්සෙව දාතබ්බානි. නිබද්ධජග්ගකෙ අසති ආහටභත්තං ඨපෙත්වා වත්තං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. උපකට්ඨෙ කාලෙ භුඤ්ජිත්වා පච්ඡාපි වත්තං කාතුං වට්ටතියෙව.

ในกาลก่อน ชนทั้งหลายย่อมถวายทานแก่สงฆ์ทั้งสองฝ่ายมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในระหว่าง ภิกษุทั้งหลายนั่งทางด้านขวา ภิกษุณีทั้งหลายนั่งทางด้านซ้าย พระผู้มีพระภาคทรงเป็นพระสังฆเถระของสงฆ์ทั้งสองฝ่าย ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบริโภคปัจจัยที่ทรงได้มาด้วยพระองค์เองบ้าง ทรงให้ภิกษุทั้งหลายถวาย (แจกจ่าย) บ้าง. แต่ในปัจจุบันนี้ มนุษย์ผู้มีปัญญาทั้งหลายตั้งพระพุทธรูปที่มีพระธาตุหรือพระเจดีย์ไว้แล้ว ย่อมถวายทานแก่สงฆ์ทั้งสองฝ่ายมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. พวกเขาถวายอย่างไร? คือตั้งบาตรไว้บนอาธาระ (ฐานรอง) เบื้องหน้าพระพุทธรูปหรือพระเจดีย์ หลั่งทักษิโณทกแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย" ดังนี้แล้วจึงถวาย, ในการถวายนั้น สิ่งใดที่เป็นของควรเคี้ยวของควรบริโภคที่เขาถวายเป็นอันดับแรก หรือนำมาสู่พระวิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายสิ่งนี้แก่พระเจดีย์" ดังนี้แล้วถวายบิณฑบาตและดอกไม้ของหอมเป็นต้น, ในการถวายนั้น พึงปฏิบัติอย่างไร? เบื้องต้น ดอกไม้และของหอมเป็นต้น พึงยกขึ้นบูชาที่พระเจดีย์, พึงทำธงปฏากด้วยผ้าทั้งหลาย, พึงทำประทีปด้วยน้ำมัน, ส่วนบิณฑบาต น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นนั้น ผู้ใดเป็นผู้ดูแลพระเจดีย์เป็นประจำ ไม่ว่าจะเป็นบรรพชิตหรือคฤหัสถ์ก็ตาม พึงถวายแก่ผู้นั้นนั่นแล. เมื่อไม่มีผู้ดูแลเป็นประจำ พึงวางบิณฑบาตที่นำมานั้นไว้ กระทำวัตรแล้วจึงบริโภคได้. เมื่อเวลาใกล้เที่ยง บริโภคแล้ว แม้ภายหลังจะกระทำวัตรก็ควรเช่นกัน.

මාලාගන්ධාදීසු ච යං කිඤ්චි ‘‘ඉදං හරිත්වා චෙතියස්සපූජං කරොථා’’ති වුත්තෙ දූරම්පි හරිත්වා පූජෙතබ්බං. ‘‘භික්ඛං සඞ්ඝස්ස හරා’’ති වුත්තෙපි හරිතබ්බං. සචෙ පන ‘‘අහං පිණ්ඩාය චරාමි, ආසනසාලාය භික්ඛූ අත්ථි, තෙ ආහරිස්සන්තී’’ති වුත්තෙ ‘‘භන්තෙ තුය්හංයෙව දම්මී’’ති වදති, භුඤ්ජිතුං වට්ටති. අථ පන ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සාමී’’ති හරන්තස්ස ගච්ඡතො අන්තරාව කාලො උපකට්ඨො හොති, අත්තනො පාපෙත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටති.

และในบรรดาดอกไม้และของหอมเป็นต้นนั้น เมื่อเขากล่าวว่า "ท่านจงนำสิ่งนี้ไปกระทำการบูชาพระเจดีย์เถิด" ดังนี้ แม้ต้องนำไปในที่ไกลก็พึงนำไปบูชา. แม้เมื่อเขากล่าวว่า "ท่านจงนำบิณฑบาตไปถวายสงฆ์เถิด" ดังนี้ ก็พึงนำไป. แต่ถ้าเมื่อพระภิกษุกล่าวว่า "อาตมาเที่ยวบิณฑบาตอยู่ ภิกษุทั้งหลายในโรงฉันมีอยู่ ท่านเหล่านั้นจักนำไปเอง" ดังนี้แล้ว เขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าถวายแก่ท่านเท่านั้น" ดังนี้ หากเขาพูดเช่นนี้ ก็ควรบริโภคได้. อนึ่ง เมื่อกำลังนำไปด้วยตั้งใจว่า "จักถวายแก่ภิกษุสงฆ์" ขณะที่เดินไปอยู่นั้น หากเวลาใกล้เที่ยงในระหว่างทาง พึงนำมาถึงตนแล้วบริโภคได้.

වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස දෙතීති විහාරං පවිසිත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දෙති. යාවතිකා භික්ඛූ තස්මිං ආවාසෙ වස්සංවුට්ඨාති යත්තකා වස්සච්ඡෙදං අකත්වා පුරිමවස්සංවුට්ඨා, තෙහි භාජෙතබ්බං, අඤ්ඤෙසං න පාපුණාති. දිසාපක්කන්තස්සාපි සති පටිග්ගාහකෙ යාව කථිනස්සුබ්භාරා දාතබ්බං, අනත්ථතෙ පන කථිනෙ අන්තොහෙමන්තෙ එවඤ්ච වත්වා දින්නං, පච්ඡිමවස්සංවුට්ඨානම්පි පාපුණාතීති ලක්ඛණඤ්ඤූ වදන්ති. අට්ඨකථාසු පනෙතං න විචාරිතං.

คำว่า "ถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" คือ เข้าไปสู่พระวิหารแล้วถวายว่า "ข้าพเจ้าถวายผ้าจีวรเหล่านี้แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว". คำว่า "ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วในอาวาสนั้นมีจำนวนเท่าใด" คือ ภิกษุมีจำนวนเท่าใดที่อยู่จำพรรษาต้นโดยไม่ขาดพรรษา ภิกษุเหล่านั้นพึงแบ่งกัน, ไม่ถึงแก่ภิกษุอื่น. แม้ภิกษุที่หลีกไปยังทิศอื่น เมื่อมีผู้รับแทนอยู่ ก็พึงให้ได้จนกว่าจะเดาะกฐิน. แต่เมื่อไม่ได้กรานกฐิน ในระหว่างฤดูหนาว หากถวายโดยกล่าวอย่างนี้ ผู้รู้ลักษณะ (วินัย) ทั้งหลายกล่าวว่า ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลังด้วย. แต่ในอรรถกถาทั้งหลายไม่ได้วินิจฉัยเรื่องนี้ไว้.

සචෙ පන බහිඋපචාරසීමායං ඨිතො ‘‘වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වදති, සම්පත්තානං සබ්බෙසං පාපුණාති. අථ ‘‘අසුකවිහාරෙ වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්සා’’ති වදති, තත්‍ර වස්සංවුට්ඨානමෙව යාව කථිනස්සුබ්භාරා පාපුණාති. සචෙ පන ගිම්හානං පඨමදිවසතො පට්ඨාය එවං වදති, තත්‍ර සම්මුඛීභූතානං සබ්බෙසං පාපුණාති. කස්මා? පිට්ඨිසමයෙ උප්පන්නත්තා. අන්තොවස්සෙයෙව ‘‘වස්සං වසන්තානං දම්මී’’ති වුත්තෙ ඡින්නවස්සා න ලභන්ති, වස්සං වසන්තාව ලභන්ති. චීවරමාසෙ [Pg.425] පන ‘‘වස්සං වසන්තානං දම්මී’’ති වුත්තෙ පච්ඡිමිකාය වස්සූපගතානංයෙව පාපුණාති, පුරිමිකාය වස්සූපගතානඤ්ච ඡින්නවස්සානඤ්ච න පාපුණාති.

อนึ่ง ถ้าทายกยืนอยู่ในเขตอุปจารสีมาภายนอกแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมดที่มาถึง. หรือถ้ากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้วในวิหารชื่อโน้น" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วในวิหารนั้นเท่านั้น จนกว่าจะเดาะกฐิน. อนึ่ง ถ้ากล่าวอย่างนี้ตั้งแต่วันแรกแห่งฤดูร้อนเป็นต้นไป ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมดที่มาประชุมพร้อมกันในที่นั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเกิดขึ้นในเวลาภายหลัง (พ้นกาลจีวร). เมื่อกล่าวในระหว่างพรรษาว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาทั้งหลาย" ดังนี้ ภิกษุผู้พรรษาขาดไม่ได้ ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาเท่านั้นจึงได้. แต่ในเดือนแห่งจีวรกาล เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาทั้งหลาย" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลังเท่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นและภิกษุผู้พรรษาขาด.

චීවරමාසතො පට්ඨාය යාව හෙමන්තස්ස පච්ඡිමො දිවසො, තාව වස්සාවාසිකං දෙමාති වුත්තෙ කථිනං අත්ථතං වා හොතු අනත්ථතං වා අතීතවස්සංවුට්ඨානමෙව පාපුණාති. ගිම්හානං පඨමදිවසතො පට්ඨාය වුත්තෙ පන මාතිකා ආරොපෙතබ්බා – ‘‘අතීතවස්සාවාසස්ස පඤ්ච මාසා අතික්කන්තා, අනාගතො චතුමාසච්චයෙන භවිස්සති, කතරවස්සාවාසස්ස දෙතී’’ති? සචෙ ‘‘අතීතවස්සංවුට්ඨානං දම්මී’’ති වදති, තංඅන්තොවස්සංවුට්ඨානමෙව පාපුණාති, දිසාපක්කන්තානම්පි සභාගා ගණ්හිතුං ලභන්ති.

ตั้งแต่วันแรกของเดือนแห่งจีวรกาลไปจนถึงวันสุดท้ายของฤดูหนาว เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าจำพรรษา" ดังนี้ ไม่ว่ากฐินจะกรานแล้วหรือยังไม่ได้กรานก็ตาม ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในอดีตเท่านั้น. แต่เมื่อกล่าวตั้งแต่วันแรกแห่งฤดูร้อนเป็นต้นไป พึงยกมาติกาขึ้นพิจารณาว่า "พรรษาในอดีตล่วงไปแล้ว ๕ เดือน พรรษาในอนาคตจักมีเมื่อล่วงไป ๔ เดือน ท่านถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษาไหน?" ดังนี้. ถ้าเขาพูดว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในอดีต" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษานั้นเท่านั้น แม้ภิกษุที่หลีกไปยังทิศอื่น ภิกษุผู้เป็นสภาคกันก็มีสิทธิ์รับไว้ได้.

සචෙ ‘‘අනාගතෙ වස්සාවාසිකං දම්මී’’ති වදති, තං ඨපෙත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහෙතබ්බං. අථ ‘‘අගුත්තො විහාරො, චොරභයං අත්ථි, න සක්කා ඨපෙතුං, ගණ්හිත්වා වා ආහිණ්ඩිතු’’න්ති වුත්තෙ ‘‘සම්පත්තානං දම්මී’’ති වදති, භාජෙත්වා ගහෙතබ්බං. සචෙ වදති ‘‘ඉතො මෙ භන්තෙ තතියෙ වස්සෙ වස්සාවාසිකං න දින්නං, තං දම්මී’’ති, තස්මිං අන්තොවස්සෙ වුට්ඨභික්ඛූනං පාපුණාති. සචෙ තෙ දිසා පක්කන්තා, අඤ්ඤො විස්සාසිකො ගණ්හාති, දාතබ්බං. අථ එකොයෙව අවසිට්ඨො, සෙසා කාලඞ්කතා, සබ්බං එකස්සෙව පාපුණාති. සචෙ එකොපි නත්ථි, සඞ්ඝිකං හොති, සම්මුඛීභූතෙහි භාජෙතබ්බං.

ถ้าเขาพูดว่า "ข้าพเจ้าถวายผ้าจำพรรษาในอนาคต" ดังนี้ พึงเก็บผ้านั้นไว้แล้วรับในวันเข้าพรรษา. หรือถ้าเขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า พระวิหารไม่ปลอดภัย มีภัยจากโจร ไม่สามารถจะเก็บไว้ได้ หรือไม่สามารถจะถือเที่ยวไปได้" ดังนี้แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุที่มาถึง" ดังนี้ พึงแบ่งกันรับได้. ถ้าเขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า ผ้าจำพรรษาในปีที่ ๓ นับจากปีนี้ ข้าพเจ้ายังไม่ได้ถวาย ข้าพเจ้าขอถวายผ้านั้น" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษาที่ ๓ ที่ล่วงไปแล้วนั้น. ถ้าภิกษุเหล่านั้นหลีกไปยังทิศอื่นแล้ว หากภิกษุอื่นที่คุ้นเคยกันรับไว้ ก็พึงให้ได้. หรือถ้าเหลืออยู่เพียงรูปเดียว ภิกษุที่เหลือมรณภาพไปแล้ว ทั้งหมดก็ย่อมถึงแก่ภิกษุรูปเดียวนั้นแล. ถ้าไม่มีแม้แต่รูปเดียว ก็เป็นของสงฆ์ ภิกษุที่มาประชุมพร้อมกันพึงแบ่งกัน.

ආදිස්ස දෙතීති ආදිසිත්වා පරිච්ඡින්දිත්වා දෙති; යාගුයා වාතිආදීසු අයමත්ථො – යාගුයා වා…පෙ… භෙසජ්ජෙ වා ආදිස්ස දෙති. තත්‍රායං යොජනා – භික්ඛූ අජ්ජතනාය වා ස්වාතනාය වා යාගුයා නිමන්තෙත්වා තෙසං ඝරං පවිට්ඨානං යාගුං දෙති, යාගුං දත්වා පීතාය යාගුයා ‘‘ඉමානි චීවරානි, යෙහි මය්හං යාගු පීතා, තෙසං දම්මී’’ති දෙති, යෙහි නිමන්තිතෙහි යාගු පීතා, තෙසංයෙව පාපුණාති. යෙහි පන භික්ඛාචාරවත්තෙන ඝරද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙහි වා ඝරං පවිට්ඨෙහි වා යාගු ලද්ධා, යෙසං වා ආසනසාලතො පත්තං ආහරිත්වා මනුස්සෙහි නීතා, යෙසං වා ථෙරෙහි පෙසිතා, තෙසං න පාපුණාති. සචෙ පන නිමන්තිතභික්ඛූහි සද්ධිං අඤ්ඤෙපි බහූ ආගන්ත්වා අන්තොගෙහඤ්ච බහිගෙහඤ්ච පූරෙත්වා නිසින්නා, දායකො ච එවං වදති – ‘‘නිමන්තිතා වා හොන්තු අනිමන්තිතා වා, යෙසං මයා යාගු දින්නා, සබ්බෙසං ඉමානි වත්ථානි හොන්තූ’’ති සබ්බෙසං පාපුණන්ති. යෙහි පන ථෙරානං හත්ථතො යාගු ලද්ධා[Pg.426], තෙසං න පාපුණන්ති. අථ සො ‘‘යෙහි මය්හං යාගු පීතා, සබ්බෙසං හොන්තූ’’ති වදති, සබ්බෙසං පාපුණන්ති. භත්තඛාදනීයෙසුපි එසෙව නයො.

คำว่า Ādissa detī ความว่า ระบุชื่อแล้วให้ คือเจาะจงกำหนดแล้วให้. ในคำว่า yāguyā vā เป็นต้น มีเนื้อความดังนี้ คือ ระบุชื่อให้ในข้าวยาคูบ้าง...ล... ในยาบ้าง. ในคำเหล่านั้น มีการประกอบความดังนี้ คือ ทายกนิมนต์ภิกษุทั้งหลายด้วยข้าวยาคูเพื่อประโยชน์ในวันนี้หรือในวันพรุ่งนี้ แล้วถวายข้าวยาคูแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้เข้าไปสู่เรือน ถวายข้าวยาคูแล้ว เมื่อภิกษุเหล่านั้นดื่มข้าวยาคูแล้ว จึงถวายว่า 'จีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ดื่มข้าวยาคูของข้าพเจ้า' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้ที่ได้รับนิมนต์และดื่มข้าวยาคูแล้วเท่านั้น. ส่วนภิกษุเหล่าใดผู้เที่ยวไปตามวัตรคือการเที่ยวบิณฑบาต เดินผ่านประตูเรือนไปก็ดี เข้าไปสู่เรือนก็ดี แล้วได้รับข้าวยาคู หรือภิกษุเหล่าใดที่พวกมนุษย์นำบาตรมาจากโรงฉันแล้วนำข้าวยาคูไปส่งให้ หรือภิกษุเหล่าใดที่พระเถระทั้งหลายส่งข้าวยาคูไปให้ จีวรนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น. แต่ถ้าว่า ภิกษุเหล่าอื่นเป็นอันมากมาพร้อมกับภิกษุที่ได้รับนิมนต์แล้วนั่งเต็มทั้งภายในเรือนและภายนอกเรือน และทายกกล่าวอย่างนี้ว่า 'จะเป็นภิกษุที่ได้รับนิมนต์ก็ตาม หรือไม่ได้นิมนต์ก็ตาม ข้าพเจ้าถวายข้าวยาคูแก่ภิกษุเหล่าใด ขอผ้าเหล่านี้จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเถิด' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด. ส่วนภิกษุเหล่าใดได้รับข้าวยาคูจากมือของพระเถระทั้งหลาย จีวรนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น. อนึ่ง ถ้าทายกนั้นกล่าวว่า 'ภิกษุเหล่าใดดื่มข้าวยาคูของข้าพเจ้า ขอจีวรจงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเถิด' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด. ในอาหารและของเคี้ยวทั้งหลาย ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

චීවරෙ වාති පුබ්බෙපි යෙන වස්සං වාසෙත්වා භික්ඛූනං චීවරං දින්නපුබ්බං හොති, සො චෙ භික්ඛූ භොජෙත්වා වදති – ‘‘යෙසං මයා පුබ්බෙ චීවරං දින්නං, තෙසංයෙව ඉමං චීවරං වා සුත්තං වා සප්පිමධුඵාණිතාදීනි වා හොන්තූ’’ති, සබ්බං තෙසංයෙව පාපුණාති. සෙනාසනෙ වාති යො මයා කාරිතෙ විහාරෙ වා පරිවෙණෙ වා වසති, තස්සිදං හොතූ’’ති වුත්තෙ තස්සෙව හොති. භෙසජ්ජෙ වාති ‘‘මයං කාලෙන කාලං ථෙරානං සප්පිආදීනි භෙසජ්ජානි දෙම, යෙහි තානි ලද්ධානි, තෙසංයෙවිදං හොතූ’’ති වුත්තෙ තෙසංයෙව හොති.

คำว่า Cīvare vā ความว่า ในกาลก่อน ทายกใดเคยให้อยู่จำพรรษาแล้วถวายจีวรแก่ภิกษุทั้งหลาย ทายกนั้นเลี้ยงภิกษุทั้งหลายแล้วกล่าวว่า 'ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้ถวายจีวรแก่ภิกษุเหล่าใด ขอจีวรนี้ หรือด้ายนี้ หรือเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้นเหล่านี้ จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งของทั้งหมดนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น. คำว่า Senāsane vā ความว่า เมื่อทายกกล่าวว่า 'ภิกษุรูปใดอาศัยอยู่ในวิหารหรือบริเวณที่ข้าพเจ้าสร้างไว้ ขอสิ่งนี้จงมีแก่ภิกษุรูปนั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น. คำว่า Bhesajje vā ความว่า เมื่อทายกกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายเภสัชมีเนยใสเป็นต้นแก่พระเถระทั้งหลายตามกาล ภิกษุเหล่าใดได้รับเภสัชเหล่านั้นแล้ว ขอสิ่งนี้จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมเป็นของภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น.

පුග්ගලස්ස දෙතීති ‘‘ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’’ති එවං පරම්මුඛා වා පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ‘‘ඉමං භන්තෙ තුම්හාකං දම්මී’’ති එවං සම්මුඛා වා දෙති. සචෙ පන ‘‘ඉදං තුම්හාකඤ්ච තුම්හාකං අන්තෙවාසිකානඤ්ච දම්මී’’ති එවං වදති, ථෙරස්ස ච අන්තෙවාසිකානඤ්ච පාපුණාති. උද්දෙසං ගහෙතුං ආගතො ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො ච අත්ථි, තස්සාපි පාපුණාති. ‘‘තුම්හෙහි සද්ධිං නිබද්ධචාරිකභික්ඛූනං දම්මී’’ති වුත්තෙ උද්දෙසන්තෙවාසිකානං වත්තං කත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි ගහෙත්වා විචරන්තානං සබ්බෙසං පාපුණාති. අයං පුග්ගලස්ස දෙතීති ඉමස්මිං පදෙ විනිච්ඡයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า Puggalassa deti ความว่า ทายกถวายว่า 'ข้าพเจ้าถวายจีวรนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ดังนี้ ในที่ลับหลังก็ดี หรือวางไว้ที่ใกล้เท้าแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าถวายจีวรนี้แก่ท่าน' ดังนี้ ในที่ต่อหน้าก็ดี. แต่ถ้าทายกกล่าวอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าถวายสิ่งนี้แก่ท่านและแก่เหล่าอันเตวาสิกของท่าน' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่พระเถระและเหล่าอันเตวาสิก. แม้อันเตวาสิกผู้มาเพื่อเรียนพระบาลีก็ดี เรียนแล้วกำลังไปก็ดี มีอยู่ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่อันเตวาสิกนั้นด้วย. เมื่อทายกกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เที่ยวไปเป็นประจำพร้อมกับท่าน' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด คือแก่อันเตวาสิกผู้เรียนพระบาลี และแก่ภิกษุผู้ทำวัตรแล้วเรียนอุเทศและปริปุจฉาเป็นต้นแล้วเที่ยวไป. นี้เป็นวินิจฉัยในบทว่า Puggalassa deti นี้. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

චීවරක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาจีวรขันธกะ จบแล้ว.

9. චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකං

๙. จัมเปยยขันธกะ

කස්සපගොත්තභික්ඛුවත්ථුකථා

เรื่องภิกษุกัสสปโคตร

380. චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ [Pg.427] – ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙති ගග්ගරානාමිකාය ඉත්ථියා කාරිතපොක්ඛරණියා තීරෙ. තන්තිබද්ධොති තස්මිං ආවාසෙ කත්තබ්බතාතන්තිපටිබද්ධො. උස්සුක්කම්පි අකාසි යාගුයාතිආදීසු මනුස්සෙහි ආගන්තුකෙසු ආගතෙසු ආචික්ඛෙය්‍යාථාති වුත්තට්ඨානෙයෙව උස්සුක්කං කාතුං වට්ටති; න අවුත්තට්ඨානෙ. ගච්ඡ ත්වං භික්ඛූති සත්ථා තස්ස භික්ඛුනො තත්ථෙව සෙනාසනං සප්පායන්ති අද්දස, තෙනෙවමාහ.

๓๘๐. ในจัมเปยยขันธกะ คำว่า gaggarāya pokkharaṇiyā tīre ความว่า ที่ริมสระโบกขรณีที่พระนางผู้มีพระนามว่าคัคคราให้สร้างไว้. คำว่า Tantibaddho ความว่า ผู้ขวนขวายในกิจที่ควรทำในอาวาสนั้น. ในคำว่า ussukkampi akāsi yāguyā เป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ในที่ที่พวกมนุษย์กล่าวไว้ว่า 'เมื่อพระอาคันตุกะทั้งหลายมาแล้ว ขอท่านจงบอกด้วย' ดังนี้เท่านั้น จึงควรทำความขวนขวาย ในที่ที่ไม่ได้กล่าวไว้ ไม่ควรทำความขวนขวาย. คำว่า Gaccha tvaṃ bhikkhu ความว่า พระศาสดาทรงเห็นว่าเสนาสนะในหมู่บ้านวาสภะนั้นนั่นแหละเป็นที่สบายแก่ภิกษุนั้น จึงได้ตรัสอย่างนั้น.

382. අධම්මෙන වග්ගකම්මං කරොන්තීතිආදීනං පරතො පාළියංයෙව නානාකරණං ආගමිස්සති.

๓๘๒. ความแตกต่างกันของกรรมทั้งหลายมีคำว่า Adhammena vaggakammaṃ karonti เป็นต้น จะมีมาในพระบาลีนั่นแหละในลำดับต่อไป.

385. අඤ්ඤත්‍රාපි ධම්මා කම්මං කරොන්තීති අඤ්ඤත්‍රාපි ධම්මං කම්මං කරොන්ති, අයමෙව වා පාඨො. භූතෙන වත්ථුනා කතං ධම්මෙන කතං නාම හොති, තථා න කරොන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍රාපි විනයා කම්මං, අඤ්ඤත්‍රාපි සත්ථුසාසනා කම්මන්ති එතෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන විනයොති චොදනා ච සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා අනුස්සාවනසම්පදා ච; තාහි විනා කම්මං කරොන්තීති අත්ථො. පටිකුට්ඨකතන්ති පටිකුට්ඨඤ්චෙව කතඤ්ච; යං අඤ්ඤෙසු පටික්කොසන්තෙසු කතං තං පටිකුට්ඨඤ්චෙව හොති කතඤ්ච; තාදිසම්පි කම්මං කරොන්තීති අත්ථො.

๓๘๕. คำว่า Aññatrāpi dhammā kammaṃ karonti ความว่า เว้นจากธรรมเสียแล้วทำกรรม หรือบทว่า aññatrāpi dhammaṃ นี้แหละเป็นบทบาลีเดิม. อธิบายว่า กรรมที่ทำด้วยวัตถุที่มีอยู่จริง ชื่อว่าทำโดยธรรม แต่ภิกษุเหล่านั้นไม่ทำอย่างนั้น. ในคำว่า aññatrāpi vinayā kammaṃ และคำว่า aññatrāpi satthusāsanā kammaṃ นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่ในคำเหล่านั้น คำว่า วินัย ได้แก่ การโจทและการให้ระลึกโทษ. คำว่า สัตถุสาสนะ ได้แก่ ความถึงพร้อมแห่งญัตติและความถึงพร้อมแห่งอนุสาวนา. อธิบายว่า ภิกษุเหล่านั้นทำกรรมโดยปราศจากวินัยและสัตถุสาสนะเหล่านั้น. คำว่า Paṭikuṭṭhakataṃ ความว่า ทั้งถูกคัดค้านและทั้งทำไปแล้ว คือกรรมใดที่ทำไปในเมื่อภิกษุเหล่าอื่นกำลังคัดค้านอยู่ กรรมนั้นชื่อว่าทั้งถูกคัดค้านและทั้งทำไปแล้ว. อธิบายว่า ภิกษุเหล่านั้นทำกรรมแม้เห็นปานนั้น.

387. ඡයිමානි භික්ඛවෙ කම්මානි අධම්මකම්මන්තිආදීසු පන ‘‘ධම්මො’’ති පාළියා අධිවචනං. තස්මා යං යථාවුත්තාය පාළියා න කරියති, තං අධම්මකම්මන්ති වෙදිතබ්බං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පාළියංයෙව ආගතො. සො ච ඛො ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මානංයෙව වසෙන. යස්මා පන ඤත්තිකම්මෙ ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථෙසු විය හාපනං වා අඤ්ඤථා කරණං වා නත්ථි, අපලොකනකම්මඤ්ච සාවෙත්වාව කරියති, තස්මා තානි පාළියං න දස්සිතානි, තෙසං සබ්බෙසම්පි කම්මානං විනිච්ඡයං පරතො වණ්ණයිස්සාම.

๓๘๗. ในคำว่า Chayimāni bhikkhave kammāni adhammakammaṃ เป็นต้น คำว่า ธรรม เป็นชื่อของพระบาลี. เพราะฉะนั้น กรรมใดที่ไม่ได้ทำตามพระบาลีที่กล่าวไว้แล้ว กรรมนั้นพึงทราบว่าเป็นอธรรมกรรม. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอธิการนี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดารมีมาในพระบาลีนั่นแหละ. และเนื้อความโดยพิสดารนั้นมีมาโดยอำนาจแห่งญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรมเท่านั้น. แต่เพราะเหตุว่า ในญัตติกรรม ไม่มีการลดหย่อนหรือการทำให้ผิดไปจากเดิมเหมือนในญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรม และส่วนอปโลกนกรรมเล่า ก็ทำโดยการประกาศให้ทราบเท่านั้น เพราะฉะนั้น กรรมเหล่านั้นท่านจึงไม่แสดงไว้โดยพิสดารในพระบาลี เราจักพรรณนาวินิจฉัยแห่งกรรมทั้ง ๔ อย่างเหล่านั้นทั้งหมดในภายหลัง.

චතුවග්ගකරණාදිකථා

เรื่องการทำจตุวรรคเป็นต้น

388. ඉදානි [Pg.428] යදිදං ඡට්ඨං ධම්මෙන සමග්ගකම්මං නාම, තං යෙහි සඞ්ඝෙහි කාතබ්බං, තෙසං පභෙදං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ච සඞ්ඝා’’තිආදි වුත්තං. කම්මප්පත්තොති කම්මං පත්තො, කම්මයුත්තො කම්මාරහො; න කිඤ්චි කම්මං කාතුං නාරහතීති අත්ථො.

๓๘๘. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทแห่งสงฆ์ทั้งหลายที่พึงทำกรรมที่ ๖ ซึ่งชื่อว่า ธัมเมนะ สมัคคกรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า pañca saṅghā เป็นต้น. คำว่า Kammappatto ความว่า ถึงซึ่งกรรม คือประกอบด้วยกรรม ควรแก่กรรม. อธิบายว่า ไม่ใช่ว่าจะไม่ควรทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง คือควรทำนั่นเอง.

389. චතුවග්ගකරණඤ්චෙ භික්ඛවෙ කම්මං භික්ඛුනිචතුත්ථොතිආදි පරිසතො කම්මවිපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ උක්ඛිත්තකග්ගහණෙන කම්මනානාසංවාසකො ගහිතො, නානාසංවාසකග්ගහණෙන ලද්ධිනානාසංවාසකො. නානාසීමාය ඨිතචතුත්ථොති සීමන්තරිකාය වා බහිසීමාය වා හත්ථපාසෙ ඨිතෙනාපි සද්ධිං චතුවග්ගො හුත්වාති අත්ථො.

๓๘๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'กรรมที่ทำด้วยภิกษุสี่รูปมีภิกษุณีเป็นที่สี่' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติแห่งกรรมอันเนื่องมาจากบริษัท. ในคำนั้น การถือเอาด้วยคำว่า 'ภิกษุผู้ถูกยกวัตร' หมายถึงภิกษุผู้มีสังวาสต่างกันเพราะกรรม, และการถือเอาด้วยคำว่า 'ภิกษุผู้มีสังวาสต่างกัน' หมายถึงภิกษุผู้มีสังวาสต่างกันเพราะทิฏฐิ. คำว่า 'มีภิกษุสี่รูปตั้งอยู่ในสีมาต่างกัน' หมายความว่า เป็นสี่รูปแม้กับภิกษุที่ยืนอยู่ในระหว่างสีมาหรือนอกสีมาในหัตถบาส.

393. පාරිවාසිකචතුත්ථොතිආදි පරිවාසාදිකම්මානංයෙව පරිසතො විපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං, තෙසං විනිච්ඡයං පරතො වණ්ණයිස්සාම.

๓๙๓. คำว่า 'มีภิกษุผู้ควรปริวาสเป็นที่สี่' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติแห่งกรรมมีปริวาสเป็นต้นเท่านั้น อันเนื่องมาจากบริษัท. เราจักพรรณนาการวินิจฉัยกรรมเหล่านั้นในภายหลัง (ในสมุจจยขันธกะ).

394. එකච්චස්ස භික්ඛවෙ සඞ්ඝමජ්ඣෙ පටික්කොසනා රුහතීතිආදි පටිකුට්ඨකතකම්මස්ස කුප්පාකුප්පභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. පකතත්තස්සාති අවිපන්නසීලස්ස පාරාජිකං අනජ්ඣාපන්නස්ස. ආනන්තරිකස්සාති අත්තනො අනන්තරං නිසින්නස්ස.

๓๙๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'การคัดค้านย่อมสำเร็จแก่ภิกษุบางรูปในท่ามกลางสงฆ์' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเป็นอันควรเสียไปและไม่ควรเสียไปของกรรมที่ถูกห้ามและถูกทำแล้ว. คำว่า 'แก่ภิกษุผู้มีปกติ' หมายถึงผู้มีศีลไม่วิบัติ ไม่ต้องอาบัติปาราชิก. คำว่า 'แก่ภิกษุผู้อยู่ถัดไป' หมายถึงผู้ที่นั่งอยู่ถัดจากตนเอง (คือภิกษุผู้คัดค้าน).

ද්වෙනිස්සාරණාදිකථා

เรื่องการขับไล่สองอย่างเป็นต้น

395. ද්වෙමා භික්ඛවෙ නිස්සාරණාතිආදි වත්ථුතො කම්මානං කුප්පාකුප්පභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ ‘‘අප්පත්තො නිස්සාරණං, තඤ්චෙ සඞ්ඝො නිස්සාරෙති, සුනිස්සාරිතො’’ති ඉදං පබ්බාජනීයකම්මං සන්ධාය වුත්තං. පබ්බාජනීයකම්මෙන හි විහාරතො නිස්සාරෙන්ති, තස්මා තං ‘‘නිස්සාරණා’’ති වුච්චති. තඤ්චෙස යස්මා කුලදූසකො න හොති, තස්මා ආවෙණිකෙන ලක්ඛණෙන අප්පත්තො. යස්මා පනස්ස ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො පබ්බාජනීයකම්මං කරෙය්‍යාති වුත්තං, තස්මා සුනිස්සාරිතො හොති. තඤ්චෙ සඞ්ඝො නිස්සාරෙතීති සචෙ සඞ්ඝො තජ්ජනීයකම්මාදිවසෙන නිස්සාරෙති, සො යස්මා තත්ථ ‘‘තිණ්ණං භික්ඛවෙ භික්ඛූනං ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො තජ්ජනීයකම්මං කරෙය්‍ය – එකො භණ්ඩනකාරකො හොති කලහකාරකො විවාදකාරකො භස්සකාරකො සඞ්ඝෙ අධිකරණකාරකො, එකො බාලො [Pg.429] හොති අබ්‍යත්තො ආපත්තිබහුලො අනපදානො, එකො ගිහිසංසට්ඨො විහරති අනනුලොමිකෙහි ගිහිසංසග්ගෙහී’’ති (චූළව. 395) එවං එකෙකෙනපි අඞ්ගෙන නිස්සාරණා අනුඤ්ඤාතා, තස්මා සුනිස්සාරිතො.

๓๙๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'การขับไล่มีสองอย่าง' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเป็นอันควรเสียไปและไม่ควรเสียไปของกรรมทั้งหลายโดยวัตถุ. ในคำนั้น คำว่า 'ผู้ไม่ควรแก่การขับไล่ แต่ถ้าสงฆ์ขับไล่ ย่อมเป็นการขับไล่ดีแล้ว' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยหมายถึงปัพพาชนียกรรม. เพราะว่าย่อมขับไล่ออกจากวิหารด้วยปัพพาชนียกรรม ฉะนั้นกรรมนั้นจึงเรียกว่า 'การขับไล่'. และเพราะบุคคลนั้น (คือภิกษุผู้เขลา ไม่ฉลาด) ไม่เป็นผู้ทำลายตระกูล ฉะนั้นจึงไม่ถึงด้วยลักษณะเฉพาะ (ของปัพพาชนียกรรม). แต่เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ถ้าสงฆ์ประสงค์จะพึงทำปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุนั้นได้' ฉะนั้นจึงเป็นการขับไล่ดีแล้ว. คำว่า 'ถ้าสงฆ์ขับไล่' หมายความว่า ถ้าสงฆ์ขับไล่ด้วยอำนาจตัชชนียกรรมเป็นต้น ภิกษุนั้นย่อมเป็นการขับไล่ดีแล้ว เพราะในเรื่องนั้น การขับไล่เป็นอันทรงอนุญาตแล้วด้วยองค์แต่ละอย่างดังนี้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสงฆ์ประสงค์จะพึงทำตัชชนียกรรมแก่ภิกษุสามรูป คือ ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ก่อการทะเลาะ เป็นผู้ก่อการวิวาท เป็นผู้ก่อการโต้เถียง เป็นผู้ก่อการพูดมาก เป็นผู้ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์, ภิกษุรูปหนึ่งเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด มีอาบัติมาก ไม่มีขอบเขตแห่งอาบัติ, ภิกษุรูปหนึ่งอยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่สมควรแก่ภิกษุ' (จูฬวัคค์ 395).

396. ඔසාරණාති පවෙසනා. තත්ථ තඤ්චෙ සඞ්ඝො ඔසාරෙතීති උපසම්පදකම්මවසෙන පවෙසෙති. දොසාරිතොති දුඔසාරිතො. සහස්සක්ඛත්තුම්පි උපසම්පාදිතො අනුපසම්පන්නොව හොති ආචරියුපජ්ඣායා ච සාතිසාරා, තථා සෙසො කාරකසඞ්ඝො, න කොචි ආපත්තිතො මුච්චති. ඉති ඉමෙ එකාදස අභබ්බපුග්ගලා දොසාරිතා. හත්ථච්ඡින්නාදයො පන ද්වත්තිංස සුඔසාරිතා, උපසම්පාදිතා උපසම්පන්නාව හොන්ති, න තෙ ලබ්භා කිඤ්චි වත්තුං. ආචරියුපජ්ඣායා පන කාරකසඞ්ඝො ච සාතිසාරා, න කොචි ආපත්තිතො මුච්චති.

๓๙๖. คำว่า 'โอสารณา' คือการนำเข้า. ในคำนั้น คำว่า 'ถ้าสงฆ์นำเข้า' หมายถึงนำเข้าด้วยอำนาจแห่งอุปสัมปทากรรม. คำว่า 'โทสาริตะ' คือนำเข้าไม่ดี. แม้ได้รับการอุปสมบทเป็นพันครั้งก็ยังคงเป็นอนุปสัมบันเท่านั้น. ทั้งอาจารย์และอุปัชฌาย์ย่อมมีโทษ, เช่นเดียวกับสงฆ์ผู้ทำกรรมที่เหลือ, ไม่มีใครพ้นจากอาบัติ. บุคคลผู้ไม่ควรบวชสิบเอ็ดจำพวกเหล่านี้ชื่อว่า 'โทสาริตะ' (นำเข้าไม่ดี). ส่วนบุคคลสามสิบสองจำพวกมีผู้ถูกตัดมือเป็นต้นชื่อว่า 'สุโอสาริตะ' (นำเข้าดีแล้ว), เมื่อได้รับการอุปสมบทแล้วก็ย่อมเป็นอุปสัมบันเท่านั้น, ไม่ควรกล่าวโทษใดๆ แก่บุคคลเหล่านั้น. แต่อาจารย์ อุปัชฌาย์ และสงฆ์ผู้ทำกรรมย่อมมีโทษ, ไม่มีใครพ้นจากอาบัติ.

397. ඉධ පන භික්ඛවෙ භික්ඛුස්ස න හොති ආපත්ති දට්ඨබ්බාතිආදි අභූතවත්ථුවසෙන අධම්මකම්මං, භූතවත්ථුවසෙන ධම්මකම්මඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ පටිනිස්සජ්ජිතාති පටිනිස්සජ්ජිතබ්බා.

๓๙๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุไม่พึงเห็นว่ามีอาบัติ' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอธรรมกรรมโดยวัตถุที่ไม่มีอยู่จริง และธรรมกรรมโดยวัตถุที่มีอยู่จริง. ในคำนั้น คำว่า 'ปฏินิสสัชชิตา' หมายถึงสิ่งที่ควรสละคืน.

උපාලිපුච්ඡාකථා

เรื่องปัญหาของพระอุบาลี

400. උපාලිපඤ්හෙසුපි වත්ථුවසෙනෙව ධම්මාධම්මකම්මං විභත්තං. තත්ථ ද්වෙ නයා – එකමූලකො ච ද්විමූලකො ච. එකමූලකො උත්තානොයෙව. ද්විමූලකෙ යථා සතිවිනයො අමූළ්හවිනයෙන සද්ධිං එකා පුච්ඡා කතා, එවං අමූළ්හවිනයාදයොපි තස්සපාපිය්‍යසිකාදීහි. අවසානෙ පන උපසම්පදාරහං උපසම්පාදෙතීති එකමෙව පදං හොති. පරතො භික්ඛූනම්පි සතිවිනයං ආදිං කත්වා එකෙකෙන සද්ධිං සෙසපදානි යොජෙතබ්බානි.

๔๐๐. แม้ในปัญหาของพระอุบาลี พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงจำแนกธรรมกรรมและอธรรมกรรมโดยวัตถุเท่านั้น. ในปัญหาเหล่านั้นมีสองนัย คือ เอกมูลกนัยและทวิมูลกนัย. เอกมูลกนัยนั้นเป็นเรื่องง่าย. ในทวิมูลกนัยนั้น เหมือนอย่างที่ได้ทำปัญหาหนึ่งร่วมกับสติวินัยและอมูฬหวินัย, ฉันใด, อมูฬหวินัยเป็นต้นก็เช่นกัน (ได้ทำปัญหาร่วมกับ) ตัสสปาปิยสิกาเป็นต้น. แต่ในที่สุดมีบทเดียวเท่านั้นคือ 'ย่อมอุปสมบทผู้ควรแก่อุปสมบท'. ในภายหลัง พึงประกอบบทที่เหลือเข้ากับบทแต่ละบท โดยเริ่มจากสติวินัยในวาระของภิกษุทั้งหลายด้วย.

තජ්ජනීයකම්මකථා

เรื่องตัชชนียกรรม

407. ඉධ පන භික්ඛවෙ භික්ඛු භණ්ඩනකාරකොතිආදි ‘‘අධම්මෙනවග්ගං, අධම්මෙනසමග්ගං; ධම්මෙනවග්ගං, ධම්මපතිරූපකෙනවග්ගං, ධම්මපතිරූපකෙනසමග්ග’’න්ති ඉමෙසං වසෙන චක්කං බන්ධිත්වා තජ්ජනීයාදීසු සත්තසු කම්මෙසු පටිපස්සද්ධීසු ච [Pg.430] විපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ අනපදානොති අපදානවිරහිතො. අපදානං වුච්චති පරිච්ඡෙදො; ආපත්තිපරිච්ඡෙදවිරහිතොති අත්ථො. තතො පරං පටිකුට්ඨකතකම්මප්පභෙදං දස්සෙතුං සායෙව පාළි ‘‘අකතං කම්ම’’න්තිආදීහි සංසන්දිත්වා වුත්තා. තත්ථ න කිඤ්චි පාළිඅනුසාරෙන න සක්කා විදිතුං, තස්මා වණ්ණනං න විත්ථාරයිම්හාති.

๔๐๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุเป็นผู้ก่อการทะเลาะ' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติในกรรมเจ็ดอย่างมีตัชชนียกรรมเป็นต้น และในปฏิปัสสัทธิกรรม โดยการผูกเป็นวงล้อด้วยอำนาจแห่งกรรมเหล่านี้ คือ อธรรมเป็นพวก, อธรรมเป็นพวกเดียวกัน; ธรรมเป็นพวก, ธรรมปฏิรูปเป็นพวก, ธรรมปฏิรูปเป็นพวกเดียวกัน. ในคำนั้น คำว่า 'อนปทานะ' หมายถึงปราศจากขอบเขต. คำว่า 'อปทานะ' เรียกว่าขอบเขต; หมายความว่าปราศจากขอบเขตแห่งอาบัติ. หลังจากนั้น เพื่อแสดงประเภทของกรรมที่ถูกห้ามและถูกทำแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระบาลีนั้นเอง โดยนำมาผสมกับพระบาลีมีคำว่า 'กรรมที่ยังไม่ทำ' เป็นต้น. ในพระบาลีนั้น ไม่ใช่ว่าจะไม่สามารถรู้ความหมายใดๆ ได้ตามพระบาลี, แต่สามารถรู้ได้. ฉะนั้น เราจึงไม่ขยายความอรรถกถา.

චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจัมเปยยขันธกะจบแล้ว.

10. කොසම්බකක්ඛන්ධකං

๑๐. โกสัมพกขันธกะ

කොසම්බකවිවාදකථා

เรื่องวิวาทะของชาวโกสัมพี

451. කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ [Pg.431] – තං භික්ඛුං ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛිපිංසූති එත්ථ අයමනුපුබ්බිකථා – ද්වෙ කිර භික්ඛූ එකස්මිං ආවාසෙ වසන්ති විනයධරො ච සුත්තන්තිකො ච. තෙසු සුත්තන්තිකො භික්ඛු එකදිවසං වච්චකුටිං පවිට්ඨො ආචමනඋදකාවසෙසං භාජනෙ ඨපෙත්වාව නික්ඛමි. විනයධරො පච්ඡා පවිට්ඨො තං උදකං දිස්වා නික්ඛමිත්වා තං භික්ඛුං පුච්ඡි – ‘‘ආවුසො, තයා ඉදං උදකං ඨපිත’’න්ති? ‘‘ආමාවුසො’’ති. ‘‘කිං ත්වං එත්ථ ආපත්තිභාවං න ජානාසී’’ති? ‘‘ආම, න ජානාමී’’ති. ‘‘හොති, ආවුසො එත්ථ ආපත්තී’’ති? ‘‘සචෙ හොති, දෙසිස්සාමී’’ති. ‘‘සචෙ පන තෙ, ආවුසො, අසඤ්චිච්ච අසතියා කතං, නත්ථි ආපත්තී’’ති. සො තස්සා ආපත්තියා අනාපත්තිදිට්ඨි අහොසි.

๔๕๑. ในโกสัมพกขันธกะ – คำว่า 'สงฆ์ยกวัตรภิกษุนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ' ในที่นี้เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ – ได้ยินว่า ภิกษุสองรูปคือพระวินัยธรและพระสุตตันติกะอาศัยอยู่ในอาวาสแห่งหนึ่ง. ในบรรดาภิกษุทั้งสองนั้น วันหนึ่งพระสุตตันติกะเข้าไปในวัจจกุฎีแล้วได้ออกมา โดยทิ้งน้ำสำหรับชำระที่เหลือไว้ในภาชนะ. พระวินัยธรเข้าไปในภายหลัง เห็นน้ำที่เหลืออยู่นั้นแล้วออกมาถามภิกษุสุตตันติกะว่า 'อาวุโส ท่านทิ้งน้ำนี้ไว้หรือ?' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ใช่ อาวุโส.' (พระวินัยธรถามว่า) 'ท่านไม่ทราบหรือว่าในเรื่องนี้มีอาบัติ?' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ใช่ ผมไม่ทราบ.' (พระวินัยธรกล่าวว่า) 'อาวุโส ในเรื่องนี้มีอาบัติ.' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ถ้ามีอาบัติ ผมก็จะแสดงคืน.' (พระวินัยธรกล่าวว่า) 'แต่ถ้าท่านทำไปโดยไม่ตั้งใจและไม่มีสติ อาวุโส ก็ไม่มีอาบัติ.' ภิกษุสุตตันติกะนั้นมีความเห็นว่าอาบัตินั้นไม่เป็นอาบัติ.

විනයධරොපි අත්තනො නිස්සිතකානං ‘‘අයං සුත්තන්තිකො ආපත්තිං ආපජ්ජමානොපි න ජානාතී’’ති ආරොචෙසි. තෙ තස්ස නිස්සිතකෙ දිස්වා ‘‘තුම්හාකං උපජ්ඣායො ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාපි ආපත්තිභාවං න ජානාතී’’ති ආහංසු. තෙ ගන්ත්වා අත්තනො උපජ්ඣායස්ස ආරොචෙසුං. සො එවමාහ – ‘‘අයං විනයධරො පුබ්බෙ අනාපත්තී’’ති වත්වා ‘‘ඉදානි ආපත්තී’’ති වදති. මුසාවාදී එසොති. තෙ ගන්ත්වා ‘‘තුම්හාකං උපජ්ඣායො මුසාවාදී’’ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං වඩ්ඪයිංසු. තතො විනයධරො ඔකාසං ලභිත්වා තස්ස ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං අකාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘තං භික්ඛුං ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛිපිංසූ’’ති.

วินัยธรนั้นได้บอกแก่ภิกษุผู้อาศัยของตนว่า "ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนี้ แม้กำลังต้องอาบัติก็ไม่รู้ว่าเป็นอาบัติ" ภิกษุผู้อาศัยของวินัยธรนั้นเห็นภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นแล้ว ได้กล่าวว่า "อุปัชฌาย์ของท่านทั้งหลาย แม้ต้องอาบัติแล้วก็ไม่รู้อาบัติ" ภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นไปแล้ว ได้บอกแก่อุปัชฌาย์ของตน ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นได้กล่าวอย่างนี้ว่า "วินัยธรนี้ เมื่อก่อนกล่าวว่า 'ไม่เป็นอาบัติ' บัดนี้กลับกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ' วินัยธรนี้เป็นผู้กล่าวเท็จ" ภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นไปแล้ว ได้เพิ่มพูนการทะเลาะกันและกันอย่างนี้ว่า "อุปัชฌาย์ของท่านทั้งหลายเป็นผู้กล่าวเท็จ" แต่นั้น วินัยธรได้โอกาสแล้ว ได้ทำอุกเขปนียกรรม (การยกวัตร) แก่ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ เพราะเหตุนั้น (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า "ได้ยกวัตรภิกษุนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ"

453. භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝොති එත්ථ න තාව භින්නො; අපිච ඛො යථා දෙවෙ වුට්ඨෙ ‘‘ඉදානි සස්සං නිප්ඵන්න’’න්ති වුච්චති, අවස්සඤ්හි තං නිප්ඵජ්ජිස්සති, එවමෙව ඉමිනා කාරණෙන ආයතිං අවස්සං භිජ්ජිස්සති, සො ච ඛො කලහවසෙන න සඞ්ඝභෙදවසෙන, තස්මා ‘‘භින්නො’’ති වුත්තං. සම්භමඅත්ථවසෙන චෙත්ථ ආමෙඩිතං වෙදිතබ්බං.

๔๕๓. ในบทว่า "ภิกษุสงฆ์แตกแล้ว ภิกษุสงฆ์แตกแล้ว" นี้ (สงฆ์) ยังไม่แตก แต่ว่า เหมือนอย่างเมื่อฝนตกแล้ว ย่อมกล่าวว่า "บัดนี้ข้าวกล้าสำเร็จแล้ว" เพราะว่าข้าวกล้านั้นจักสำเร็จแน่นอน ฉันใด ด้วยเหตุนี้ (สงฆ์) ในภายหน้าจักแตกแน่นอน และสงฆ์นั้นจักแตกด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะกัน ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งสังฆเภท (กรรม) เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า "แตกแล้ว" และในบทนี้ พึงทราบว่าเป็นการกล่าวซ้ำด้วยอำนาจแห่งความรีบร้อน

454. එතමත්ථං [Pg.432] භාසිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමීති කස්මා එවං භාසිත්වා පක්කාමි? සචෙ හි භගවා උක්ඛෙපකෙ වා ‘‘අකාරණෙ තුම්හෙහි සො භික්ඛු උක්ඛිත්තො’’ති වදෙය්‍ය, උක්ඛිත්තානුවත්තකෙ වා ‘‘තුම්හෙ ආපත්තිං ආපන්නා’’ති වදෙය්‍ය, ‘‘එතෙසං භගවා පක්ඛො, එතෙසං භගවා පක්ඛො’’ති වත්වා ආඝාතං බන්ධෙය්‍යුං, තස්මා තන්තිමෙව ඨපෙත්වා එතමත්ථං භාසිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

๔๕๔. ที่ว่า "ตรัสเนื้อความนั้นแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว" นั้น เพราะเหตุไรจึงตรัสอย่างนี้แล้วเสด็จหลีกไป? ถ้าหากพระผู้มีพระภาคพึงตรัสแก่ภิกษุผู้ยกวัตรว่า "พวกเธอได้ยกวัตรภิกษุนั้นโดยไม่มีเหตุ" หรือพึงตรัสแก่ภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตรว่า "พวกเธอต้องอาบัติแล้ว" ภิกษุเหล่านั้นพึงผูกอาฆาตว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพวกของภิกษุเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเป็นพวกของภิกษุเหล่านี้" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งไว้ซึ่งพระบาลีเท่านั้น ตรัสเนื้อความนั้นแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว

455. අත්තනා වා අත්තානන්ති එත්ථ යො සඞ්ඝෙන උක්ඛෙපනීයකතානං අධම්මවාදීනං පක්ඛෙ නිසින්නො ‘‘තුම්හෙ කිං භණථා’’ති තෙසඤ්ච ඉතරෙසඤ්ච ලද්ධිං සුත්වා ‘‘ඉමෙ අධම්මවාදිනො, ඉතරෙ ධම්මවාදිනො’’ති චිත්තං උප්පාදෙති, අයං තෙසං මජ්ඣෙ නිසින්නොව තෙසං නානාසංවාසකො හොති, කම්මං කොපෙති, ඉතරෙසම්පි හත්ථපාසං අනාගතත්තා කොපෙති. එවං අත්තනා වා අත්තානං නානාසංවාසකං කරොති. සමානසංවාසකන්ති එත්ථාපි යො අධම්මවාදීනං පක්ඛෙ නිසින්නො ‘‘අධම්මවාදිනො ඉමෙ, ඉතරෙ ධම්මවාදිනො’’ති තෙසං මජ්ඣං පවිසති, යත්ථ වා තත්ථ වා පන පක්ඛෙ නිසින්නො ‘‘ඉමෙ ධම්මවාදිනො’’ති ගණ්හාති, අයං අත්තනා වා අත්තානං සමානසංවාසකං කරොතීති වෙදිතබ්බො.

๔๕๕. ในบทว่า "ตนเองทำให้ตนเอง" นี้ ภิกษุใดนั่งอยู่ในฝ่ายของบุคคลผู้กล่าวอธรรมที่สงฆ์ทำอุกเขปนียกรรมแล้ว ถามว่า "พวกท่านกล่าวอะไร" ฟังลัทธิของบุคคลเหล่านั้นและของบุคคลอื่นแล้ว ย่อมยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวอธรรม บุคคลอื่นเป็นผู้กล่าวธรรม" ภิกษุนี้แม้กำลังนั่งอยู่ท่ามกลางบุคคลเหล่านั้น ก็ย่อมเป็นผู้มีสังวาสต่างกันกับบุคคลเหล่านั้น ย่อมยังกรรมให้เสียไป ย่อมยังกรรมให้เสียไปเพราะยังไม่ถึงหัตถบาสของบุคคลอื่นด้วย อย่างนี้ ตนเองทำให้ตนเองเป็นผู้มีสังวาสต่างกัน ในบทว่า "ผู้มีสังวาสเสมอกัน" นี้ก็เหมือนกัน ภิกษุใดนั่งอยู่ในฝ่ายของบุคคลผู้กล่าวอธรรมแล้ว (รู้ว่า) "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวอธรรม บุคคลอื่นเป็นผู้กล่าวธรรม" แล้วย่อมเข้าไปท่ามกลางบุคคลเหล่านั้น หรือว่านั่งอยู่ในฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งแล้ว ย่อมถือเอาว่า "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวธรรม" พึงทราบว่า ภิกษุนี้เองทำให้ตนเองเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน

456. කායකම්මං වචීකම්මන්ති එත්ථ කායෙන පහරන්තා කායකම්මං උපදංසෙන්ති, ඵරුසං වදන්තා වචීකම්මං උපදංසෙන්තීති වෙදිතබ්බා. හත්ථපරාමාසං කරොන්තීති කොධවසෙන හත්ථෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං පරාමසනං කරොන්ති. අධම්මියායමානෙති අධම්මියානි කිච්චානි කුරුමානෙ. අසම්මොදිකාවත්තමානායාති අසම්මොදිකාය වත්තමානාය. අයමෙව වා පාඨො. සම්මොදනකථාය අවත්තමානායාති අත්ථො. එත්තාවතා න අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති එත්ථ ද්වෙ පන්තියො කත්වා උපචාරං මුඤ්චිත්වා නිසීදිතබ්බං, ධම්මියායමානෙ පන සම්මොදිකාය වත්තමානාය ආසනන්තරිකාය නිසීදිතබ්බං, එකෙකං ආසනං අන්තරං කත්වා නිසීදිතබ්බං.

๔๕๖. ในบทว่า "กายกรรม วจีกรรม" นี้ พึงทราบว่า ภิกษุทั้งหลายผู้ประหารด้วยกาย ย่อมแสดงกายกรรม ภิกษุทั้งหลายผู้กล่าววาจาหยาบ ย่อมแสดงวจีกรรม ในบทว่า "ย่อมทำหัตถปรัมมาส" นี้ (คือ) ย่อมลูบคลำกันและกันด้วยมือด้วยอำนาจแห่งความโกรธ ในบทว่า "เมื่อทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม" นี้ (คือ) เมื่อทำกิจทั้งหลายที่ไม่เป็นธรรม ในบทว่า "เมื่อวาจาที่ไม่เป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่" นี้ (คือ) เมื่อวาจาที่ไม่เป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่ หรือว่าบทนี้แหละเป็นบทบาลี อธิบายว่า เมื่อถ้อยคำเป็นที่บันเทิงไม่เป็นไปอยู่ ในบทว่า "ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ไม่ใช่ซึ่งกันและกัน" นี้ พึงนั่งเว้นบริเวณใกล้เคียงโดยทำเป็นสองแถว แต่เมื่อทำกิจที่เป็นธรรม เมื่อวาจาเป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่ พึงนั่งเว้นอาสนะหนึ่ง พึงนั่งโดยทำอาสนะหนึ่งๆ ให้เป็นช่องว่าง

457-458. මා භණ්ඩනන්තිආදීසු ‘‘අකත්ථා’’ති පාඨසෙසං ගහෙත්වා ‘‘මා භණ්ඩනං අකත්ථා’’ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අධම්මවාදීති උක්ඛිත්තානුවත්තකෙසු අඤ්ඤතරො. අයං පන භික්ඛු භගවතො අත්ථකාමො, අයං කිරස්ස අධිප්පායො [Pg.433] ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ කොධාභිභූතා සත්ථු වචනං න ගණ්හන්ති, මා භගවා එතෙ ඔවදන්තො කිලමිත්ථා’’ති තස්මා එවමාහ. භගවා පන ‘‘පච්ඡාපි සඤ්ඤං ලභිත්වා ඔරමිස්සන්තී’’ති තෙසං අනුකම්පාය අතීතවත්ථුං ආහරිත්වා කථෙසි. තත්ථ අනත්ථතොති අනත්ථො අතො; එතස්මා මෙ පුරිසා අනත්ථොති වුත්තං හොති. අථ වා අනත්ථතොති අනත්ථදො. සෙසං පාකටමෙව.

ในบทบาลีมีอาทิว่า "อย่าทะเลาะกัน" นี้ พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า "พวกเธออย่าทะเลาะกัน" โดยถือเอาบทที่เหลือคือ "อักกัตถา" (พวกเธออย่าทำ) ในบทว่า "ผู้กล่าวอธรรม" นี้ (หมายถึง) ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร แต่ภิกษุนี้เป็นผู้ใคร่ประโยชน์ของพระผู้มีพระภาค ความประสงค์ของภิกษุนั้นมีอยู่ดังนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกความโกรธครอบงำแล้ว ย่อมไม่รับฟังพระดำรัสของพระศาสดา ขอพระผู้มีพระภาคอย่าทรงลำบากในการโอวาทภิกษุเหล่านี้เลย" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ แต่พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "แม้ในภายหลัง ภิกษุเหล่านี้จักได้สัญญากลับมาแล้วถอยกลับ" จึงทรงนำอดีตวัตถุมาตรัสเทศนาด้วยความอนุเคราะห์แก่ภิกษุเหล่านั้น ในอดีตวัตถุนั้น ในบทว่า "อนัตถะ" นี้ อธิบายว่า "อนัตถะ (ความไม่เป็นประโยชน์) จักมีจากบุรุษนี้แก่เรา" หรือว่า ในบทว่า "อนัตถะ" นี้ (คือ) ผู้ให้ความไม่เป็นประโยชน์ บทที่เหลือก็ปรากฏชัดเจนแล้ว

464. පුථුසද්දොතිආදිගාථාසු පන පුථු මහා සද්දො අස්සාති පුථුසද්දො. සමජනොති සමානො එකසදිසො ජනො; සබ්බො චායං භණ්ඩනකාරකොජනො සමන්තතො සද්දනිච්ඡාරණෙන පුථුසද්දො චෙව සදිසො චාති වුත්තං හොති. න බාලො කොචි මඤ්ඤථාති තත්ථ කොචි එකොපි ‘‘අහං බාලො’’ති න මඤ්ඤිත්ථ; සබ්බෙපි පණ්ඩිතමානිනොයෙව. නාඤ්ඤං භිය්‍යො අමඤ්ඤරුන්ති කොචි එකොපි ‘‘අහං බාලො’’ති ච න මඤ්ඤිත්ථ; භිය්‍යො ච සඞ්ඝස්මිං භිජ්ජමානෙ අඤ්ඤම්පි එකං ‘‘මය්හං කාරණා සඞ්ඝො භිජ්ජතී’’ති ඉදං කාරණං න මඤ්ඤිත්ථාති අත්ථො.

๔๖๔. ในคาถามีอาทิว่า "มีเสียงกึกก้อง" นี้ อธิบายว่า "เสียงใหญ่กึกก้องของหมู่ภิกษุนั้นมีอยู่" เพราะเหตุนั้น หมู่ภิกษุนั้นจึงชื่อว่า "มีเสียงกึกก้อง" ในบทว่า "หมู่ชนเสมอกัน" นี้ (คือ) หมู่ชนที่มีอัธยาศัยเสมอกันในการทะเลาะกัน และหมู่ชนผู้ก่อการทะเลาะกันทั้งหมดนี้ ย่อมมีเสียงกึกก้องด้วยการเปล่งเสียงจากรอบด้าน และมีอัธยาศัยเสมอกัน ดังนี้ ได้กล่าวแล้ว ในบทว่า "ไม่มีใครสำคัญว่าตนเป็นคนพาล" นี้ ในหมู่ภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่สำคัญว่า "เราเป็นคนพาล" ภิกษุทั้งหมดต่างก็สำคัญว่าตนเป็นบัณฑิตเท่านั้น ในบทว่า "ไม่สำคัญสิ่งอื่นยิ่งไปกว่านั้น" นี้ แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่สำคัญว่า "เราเป็นคนพาล" และเมื่อสงฆ์แตกกัน ก็ไม่สำคัญเหตุอื่นอีกอย่างหนึ่งว่า "สงฆ์แตกเพราะเหตุของเรา" ดังนี้ อธิบาย

පරිමුට්ඨාති පරිමුට්ඨස්සතිනො. වාචාගොචරභාණිනොති රාකාරස්ස රස්සාදෙසො කතො, වාචාගොචරා න සතිපට්ඨානාදිගොචරා. භාණිනො ච කථං භාණිනො? යාවිච්ඡන්ති මුඛායාමං යාව මුඛං පසාරෙතුං ඉච්ඡන්ති, තාව පසාරෙත්වා භාණිනො, එකොපි සඞ්ඝගාරවෙන මුඛසඞ්කොචං න කරොතීති අත්ථො. යෙන නීතාති යෙන කලහෙන ඉමං නිල්ලජ්ජභාවං නීතා. න තං විදූති න තං ජානන්ති, ‘‘එවං සාදීනවො අය’’න්ති.

ในบทว่า "ผู้มีสติอันเลือนหาย" นี้ (คือ) ผู้มีสติอันเลือนหายไปโดยรอบ ในบทว่า "ผู้กล่าววาจาเป็นโคจร" นี้ ได้ทำรัสสาเทศ (การทำให้สั้น) ของอักษร "รา" (คือ) มีวาจาเป็นโคจร ไม่ใช่มีสติปัฏฐานเป็นต้นเป็นโคจร และเป็นผู้กล่าว แล้วกล่าวอย่างไร? เพียงใดที่ปรารถนาจะอ้าปาก เพียงนั้นก็อ้าปากแล้วกล่าว อธิบายว่า แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่ทำปากให้หดเข้าด้วยความเคารพในสงฆ์ ในบทว่า "ที่ถูกนำไปแล้วด้วยเหตุใด" นี้ (คือ) ที่ถูกนำไปสู่ความเป็นผู้ไม่มีความละอายนี้ด้วยการทะเลาะใด ในบทว่า "ย่อมไม่รู้สิ่งนั้น" นี้ ย่อมไม่รู้สิ่งนั้นว่า "การทะเลาะนี้มีโทษอย่างนี้"

යෙ ච තං උපනය්හන්තීති තං ‘‘අක්කොච්ඡි මං, අවධි ම’’න්තිආදිකං ආකාරං යෙ ච උපනය්හන්ති. සනන්තනොති පොරාණො.

ในบทว่า "และชนเหล่าใดผูกสิ่งนั้นไว้" นี้ (คือ) และชนเหล่าใดผูกอาการนั้นมีอาทิว่า "เขาด่าเรา เขาตีเรา" ไว้ ในบทว่า "เป็นของเก่า" นี้ (คือ) เป็นของเก่าแก่

පරෙති පණ්ඩිතෙ ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤෙ භණ්ඩනකාරකා පරෙ නාම. තෙ එත්ථ සඞ්ඝමජ්ඣෙ කලහං කරොන්තා ‘‘මයං යමාමසෙ උපයමාම; සතතං සමිතං මච්චුසන්තිකං ගච්ඡාමා’’ති න ජානන්ති. යෙ ච තත්ථ විජානන්තීති යෙ තත්ථ පණ්ඩිතා ‘‘මයං මච්චුසමීපං ගච්ඡාමා’’ති විජානන්ති. තතො [Pg.434] සම්මන්ති මෙධගාති එවඤ්හි තෙ ජානන්තා යොනිසොමනසිකාරං උප්පාදෙත්වා මෙධගානං කලහානං වූපසමාය පටිපජ්ජන්ති.

บทว่า ปเร ความว่า ยกเว้นบัณฑิตทั้งหลายเสีย คนอื่นๆ นอกเหนือจากนั้นที่เป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาท ชื่อว่า ปเร (คนพวกอื่น) คนเหล่านั้นเมื่อทำการทะเลาะวิวาทกันในท่ามกลางสงฆ์นี้ ย่อมไม่รู้ว่า 'พวกเรากำลังยับยั้งอยู่ (คือเข้าใกล้ความตาย) พวกเรากำลังเดินไปสู่สำนักของมัจจุราชอยู่ตลอดเวลา' บทว่า เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ ความว่า บัณฑิตเหล่าใดในท่ามกลางสงฆ์นั้น ย่อมรู้ว่า 'พวกเรากำลังเดินไปสู่ที่ใกล้ของมัจจุราช' บทว่า ตโต สมฺมนฺติ เมธคา ความว่า เพราะเมื่อบัณฑิตเหล่านั้นรู้อยู่อย่างนี้ จึงทำโยนิโสมนสิการให้เกิดขึ้น แล้วปฏิบัติเพื่อความสงบระงับแห่งการทะเลาะวิวาททั้งหลาย

අට්ඨිච්ඡින්නාති අයං ගාථා බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච දීඝාවුකුමාරඤ්ච සන්ධාය වුත්තා. තෙසම්පි හොති සඞ්ගති, කස්මා තුම්හාකං න හොති, යෙසං වො නෙව මාතාපිතූනං අට්ඨීනි ඡින්නානි, න පාණා හතා, න ගවාස්සධනානි හටානීති.

คาถาที่ขึ้นต้นว่า อฏฺฐิจฺฉินฺนา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงพระเจ้าพรหมทัตและทีฆาวุกุมาร แม้พระราชาและพระกุมารเหล่านั้นก็ยังมีความสามัคคีกันได้ เหตุใดพวกเธอจึงไม่มีความสามัคคีกันเล่า ทั้งที่กระดูกของมารดาบิดาของพวกเธอก็ไม่ได้ถูกตัด สัตว์ทั้งหลายก็ไม่ได้ถูกฆ่า ทรัพย์คือโคและม้าก็ไม่ได้ถูกนำไป

සචෙ ලභෙථාතිආදිගාථා පණ්ඩිතසහායස්ස ච බාලසහායස්ස ච වණ්ණාවණ්ණදීපනත්ථං වුත්තා. අභිභුය්‍ය සබ්බානි පරිස්සයානීති පාකටපරිස්සයෙ ච පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ ච අභිභවිත්වා තෙන සද්ධිං අත්තමනො සතිමා චරෙය්‍ය.

คาถาที่ขึ้นต้นว่า สเจ ลเภถ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเพื่อแสดงคุณและโทษของสหายที่เป็นบัณฑิตและสหายที่เป็นพาล บทว่า อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ ความว่า ครอบงำภัยอันตรายทั้งที่ปรากฏชัด (เช่น ราชสีห์ เสือโคร่ง) และภัยอันตรายที่ปกปิด (เช่น ราคะ โทสะ) แล้วพึงเป็นผู้มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น

රාජාව රට්ඨං විජිතන්ති යථා අත්තනො විජිතං රට්ඨං මහාජනකරාජා ච අරින්දමමහාරාජා ච පහාය එකකා චරිංසු; එවං චරෙය්‍යාති අත්ථො. මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගොති මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ නාගොව. මාතඞ්ගොති හත්ථී වුච්චති; නාගොති මහන්තාධිවචනමෙතං. යථා හි මාතුපොසකො මාතඞ්ගනාගො අරඤ්ඤෙ එකො චරි, න ච පාපානි අකාසි. යථා ච පාලිලෙය්‍යකො, එවං එකො චරෙ, න ච පාපානි කයිරාති වුත්තං හොති.

บทว่า ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ มีอรรถว่า เหมือนอย่างที่พระเจ้ามหาชนกและพระเจ้าอรินทมมหาราชทรงละแว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้ว เสด็จเที่ยวไปแต่พระองค์เดียว ฉันใด ก็พึงเที่ยวไปฉันนั้น บทว่า มาตงฺครญฺเญว นาโค ความว่า ช้างมาตังคะในป่าเหมือนพญาช้าง ช้างเรียกว่า มาตังคะ ส่วนคำว่า นาคะ นี้เป็นคำเรียกผู้ยิ่งใหญ่ ด้วยว่า เหมือนอย่างที่พญาช้างมาตังคะผู้เลี้ยงมารดาเที่ยวไปในป่าแต่ลำพัง และไม่ทำบาป ฉันใด และเหมือนอย่างที่พญาช้างปาลิเลยยกะเที่ยวไปในป่าแต่ลำพัง และไม่ทำบาป ฉันใด ก็พึงเที่ยวไปแต่ลำพัง และไม่พึงทำบาป ฉันนั้น นี้เป็นคำที่ท่านกล่าวไว้

පාලිලෙය්‍යකගමනකථා

เรื่องการเสด็จไปสู่หมู่บ้านปาลิเลยยกะ

467. පාලිලෙය්‍යකෙ විහරති රක්ඛිතවනසණ්ඩෙති පාලිලෙය්‍යකං උපනිස්සාය රක්ඛිතවනසණ්ඩෙ විහරති. හත්ථිනාගොති මහාහත්ථී. හත්ථිකලභෙහීති හත්ථිපොතකෙහි. හත්ථිච්ඡාපෙහීති ඛීරූපකෙහි දහරපොතකෙහි. ඡින්නග්ගානීති තෙහි පුරතො පුරතො ගච්ඡන්තෙහි ඡින්නග්ගානි ඛායිතාවසෙසානි ඛාණුසදිසානි තිණානි ඛාදති. ඔභග්ගොභග්ගන්ති තෙන හත්ථිනාගෙන උච්චට්ඨානතො භඤ්ජිත්වා භඤ්ජිත්වා පාතිතං. අස්ස සාඛාභඞ්ගන්ති එතස්ස සන්තකං සාඛාභඞ්ගං තෙ ඛාදන්ති. ආවිලානීති තෙහි පඨමතරං ඔතරිත්වා පිවන්තෙහි ආලුලිතානි කද්දමොදකානි පිවති. ඔගාහාති තිත්ථතො.

๔๖๗. บทว่า ปาลิเลยฺยเก วิหรติ รกฺขิตวนสณฺเฑ ความว่า ทรงอาศัยหมู่บ้านปาลิเลยยกะเป็นที่โคจร ประทับอยู่ ณ ป่ารักขิตวัน บทว่า หตฺถินาโค คือ พญาช้าง บทว่า หตฺถิกฬเภหิ คือ ด้วยลูกช้างทั้งหลาย บทว่า หตฺถิจฺฉาเปหิ คือ ด้วยลูกช้างตัวเล็กๆ ที่ยังต้องกินนมแม่ บทว่า ฉินฺนคฺคานิ ความว่า พญาช้างนั้นย่อมเคี้ยวกินหญ้าที่มีปลายขาด ที่เหลือจากการเคี้ยวกิน และที่มีลักษณะสากเหมือนตอไม้ เพราะช้างเหล่านั้นเดินไปข้างหน้าๆ (แล้วเคี้ยวกินก่อน) บทว่า โอภคฺคโอภคฺคํ ความว่า กิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักลงมาจากที่สูง บทว่า อสฺส สาขาภงฺคํ ความว่า ช้างเหล่านั้นย่อมเคี้ยวกินกิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักไว้ซึ่งเป็นของของพญาช้างนั้น บทว่า อาวิลานิ ความว่า พญาช้างนั้นย่อมดื่มน้ำที่ขุ่นมัวเพราะช้างเหล่านั้นลงไปดื่มก่อนแล้วกวนให้ขุ่น บทว่า โอคาหา ความว่า จากท่าน้ำ

නාගස්ස නාගෙනාති හත්ථිනාගස්ස බුද්ධනාගෙන. ඊසාදන්තස්සාති රථඊසාසදිසදන්තස්ස. යදෙකො රමතී වනෙති යස්මා බුද්ධනාගො විය අයම්පි හත්ථිනාගො එකො පවිවිත්තො වනෙ රමති; තස්මාස්ස නාගස්ස [Pg.435] නාගෙන චිත්තං සමෙති, එකීභාවරතියා එකසදිසං හොතීති අත්ථො.

บทว่า นาคสฺส นาเคน ความว่า จิตของพญาช้างกับพุทธนาค (พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ) บทว่า อีสาทนฺตสฺส ความว่า ผู้มีงาสองข้างยาวเหมือนเพลารถ บทว่า ยเทโก รมตี วเน มีอรรถว่า เพราะเหตุที่พญาช้างนี้ก็เหมือนพุทธนาค เป็นผู้เดียวสงัดจากหมู่คณะ ยินดีอยู่ในป่า ฉะนั้น จิตของพญาช้างนั้นย่อมเสมอกับจิตของพุทธนาค คือเป็นเหมือนกันโดยความยินดีในความเป็นผู้เดียว

යථාභිරන්තං විහරිත්වාති එත්ථ තෙමාසං භගවා තත්ථ විහාසීති වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා කොසම්බකෙහි කිර උබ්බාළ්හො භගවා තෙමාසං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා වසීති සබ්බත්ථ කථා පත්ථටා අහොසි.

ในบทว่า ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา นี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่ารักขิตวันนั้นตลอดไตรมาส ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คำเล่าลือจึงแพร่สะพัดไปในที่ทุกแห่งว่า ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าถูกพวกภิกษุชาวเมืองโกสัมพีเบียดเบียน (ทำให้ลำบาก) จึงเสด็จเข้าไปประทับอยู่ในป่าตลอดไตรมาส

අථ ඛො කොසම්බකා උපාසකාති අථ ඛො ඉමං කථාසල්ලාපං සුත්වා කොසම්බිවාසිනො උපාසකා.

บทว่า อถ โข โกสมฺพกา อุปาสกา ความว่า ครั้งนั้นแล อุบาสกทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในเมืองโกสัมพี ได้ฟังคำสนทนาปราศรัยนี้แล้ว

අට්ඨාරසවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุ ๑๘ ประการ

468. අධම්මං ධම්මොතිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාම.

๔๖๘. เราจักพรรณนาวัตถุอันเป็นเหตุให้สงฆ์แตกกัน ๑๘ ประการ มีคำว่า อธมฺมํ ธมฺโม เป็นต้น ในสังฆเภทกขันธกะ

475. තං උක්ඛිත්තකං භික්ඛුං ඔසාරෙත්වාති තං ගහෙත්වා සීමං ගන්ත්වා ආපත්තිං දෙසාපෙත්වා කම්මවාචාය ඔසාරෙත්වා. තාවදෙව උපොසථොති තංදිවසමෙව උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව සාමග්ගීඋපොසථො කාතබ්බො.

๔๗๕. บทว่า ตํ อุกฺขิตฺตกํ ภิกฺขุํ โอสาเรตฺวา ความว่า พาภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นไปยังสีมา ให้แสดงอาบัติแล้ว สวดกรรมวาจา (ตามที่มาในจูฬวรรค กัมมขันธกะ) เพื่อรับเข้าหมู่สงฆ์ บทว่า ตาวเทว อุโปสโถ ความว่า ในวันนั้นเอง เมื่อสงฆ์พร้อมเพรียงกันแล้ว พึงทำสามัคคีอุโบสถตามนัยที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะนั่นเอง

476. අමූලා මූලං ගන්ත්වාති න මූලා මූලං ගන්ත්වා; තං වත්ථුං අවිනිච්ඡිනිත්වාති අත්ථො. අයං වුච්චති උපාලි සඞ්ඝසාමග්ගී අත්ථාපෙතා බ්‍යඤ්ජනූපෙතාති අත්ථතො අපගතා, ‘‘සඞ්ඝසාමග්ගී’’ති ඉමං පන බ්‍යඤ්ජනමත්තං උපෙතා.

๔๗๖. บทว่า อมูลา มูลํ คนฺตฺวา มีอรรถว่า ไม่ดำเนินไปตามลำดับจากมูลเดิมสู่มูลเดิม คือไม่ได้วินิจฉัยวัตถุ (เรื่องราวที่เป็นเหตุให้สงฆ์แตกกัน) นั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ อุปาลิ สงฺฆสามคฺคี อตฺถาเปตา พฺยญฺชนูเปตา ความว่า ความพร้อมเพรียงของสงฆ์นี้เรียกว่า ปราศจากอรรถะ (ความหมายที่แท้จริง) แต่เข้าถึงเพียงพยัญชนะว่า 'สังฆสามัคคี' เท่านั้น

477. සඞ්ඝස්ස කිච්චෙසූති සඞ්ඝස්ස කරණීයෙසු උප්පන්නෙසු. මන්තනාසූති විනයමන්තනාසු. අත්ථෙසු ජාතෙසූති විනයඅත්ථෙසු උප්පන්නෙසු. විනිච්ඡයෙසූති තෙසංයෙව අත්ථානං විනිච්ඡයෙසු. මහත්ථිකොති මහාඋපකාරො. පග්ගහාරහොති පග්ගණ්හිතුං වුත්තො.

๔๗๗. บทว่า สงฺฆสฺส กิจฺเจสุ ความว่า เมื่อกิจที่ควรทำของสงฆ์เกิดขึ้น บทว่า มนฺตนาสุ ความว่า ในการปรึกษาหารือกันเรื่องพระวินัย บทว่า อตฺเถสุ ชาเตสุ ความว่า เมื่อเนื้อความแห่งพระวินัยเกิดขึ้น บทว่า วินิจฺฉเยสุ ความว่า ในการวินิจฉัยเนื้อความเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า มหตฺถิโก ความว่า เป็นผู้มีอุปการะมาก บทว่า ปคฺคหารโห ความว่า ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ควรแก่การยกย่อง

අනානුවජ්ජො පඨමෙන සීලතොතිආදිම්හියෙව තාව සීලතො න උපවජ්ජො. අවෙක්ඛිතාචාරොති අපෙක්ඛිතාචාරො; ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරීතිආදිනා නයෙන උපපරික්ඛිතාචාරො. අට්ඨකථාසු පන ‘‘අප්පටිච්ඡන්නාචාරො’’ති වුත්තං.

บทว่า อนานุวชฺโช ปฐเมน สีลโต ความว่า ในเบื้องต้นทีเดียว เป็นผู้ไม่ถูกตำหนิด้วยศีล บทว่า อเวกฺขิตาจาโร คือ มีอาจาระที่พิจารณาแล้ว หรือมีอาจาระที่สอดส่องแล้วตามนัยเป็นต้นว่า 'เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการแลดูและการเหลียวดู' ส่วนในอรรถกถาทั้งหลายกล่าวว่า 'เป็นผู้มีอาจาระที่ไม่ปกปิด'

විසය්හාති [Pg.436] අභිභවිත්වා. අනුය්‍යුතං භණන්ති අනුඤ්ඤාතං අනපගතං භණන්තො. යස්මා හි සො අනුය්‍යුතං භණති, උසූයාය වා අගතිගමනවසෙන වා කාරණාපගතං න භණති, තස්මා අත්ථං න හාපෙති. උසූයාය පන අගතිගමනවසෙන වා භණන්තො අත්ථං හාපෙති, කාරණං න දෙති, තස්මා සො පරිසගතො ඡම්භති චෙව වෙධති ච. යො ඊදිසො න හොති, අයං ‘‘පග්ගහාරහො’’ති දස්සෙති.

บทว่า วิสยฺหา ความว่า ครอบงำแล้ว บทว่า อนุยฺยุตํ ภณนฺติ ความว่า กล่าวคำที่ได้รับอนุญาต คือกล่าวคำที่ไม่ปราศจากเหตุ ด้วยว่า เพราะภิกษุนั้นกล่าวคำที่ได้รับอนุญาต ไม่กล่าวคำที่ปราศจากเหตุด้วยความริษยาหรือด้วยอำนาจแห่งอคติ ฉะนั้น จึงไม่ทำให้เสียประโยชน์ ส่วนภิกษุที่กล่าวด้วยความริษยาหรือด้วยอำนาจแห่งอคติ ย่อมทำให้เสียประโยชน์ ไม่สามารถให้เหตุผลที่ถูกต้องได้ ฉะนั้น ภิกษุนั้นเมื่อเข้าสู่บริษัท ย่อมทั้งแข็งทื่อและทั้งตัวสั่น ภิกษุใดไม่เป็นเช่นนั้น ภิกษุนี้ย่อมแสดงว่า 'เป็นผู้ควรแก่การยกย่อง'

කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘තථෙව පඤ්හ’’න්ති ගාථා, තස්සත්ථො – යථා ච අනුය්‍යුතං භණන්තො අත්ථං න හාපෙති, තථෙව පරිසාය මජ්ඣෙ පඤ්හං පුච්ඡිතො සමානො න චෙව පජ්ඣායති, න ච මඞ්කු හොති. යො හි අත්ථං න ජානාති, සො පජ්ඣායති. යො වත්තුං න සක්කොති, සො මඞ්කු හොති. යො පන අත්ථඤ්ච ජානාති, වත්තුඤ්ච සක්කොති; සො න පජ්ඣායති, න මඞ්කු හොති. කාලාගතන්ති කථෙතබ්බයුත්තකාලෙ ආගතං. බ්‍යාකරණාරහන්ති පඤ්හස්ස අත්ථානුලොමතාය බ්‍යාකරණානුච්ඡවිකං. වචොති වදන්තො; එවරූපං වචනං භණන්තොති අත්ථො. රඤ්ජෙතීති තොසෙති. විඤ්ඤූපරිසන්ති විඤ්ඤූනං පරිසං.

อะไรอีกที่ควรกล่าวให้มากไปกว่านี้? คือคาถาที่ขึ้นต้นว่า 'ปัญหาเช่นนั้นแล' ความหมายของคาถานั้นพึงทราบอย่างนี้: เหมือนอย่างที่ภิกษุผู้กล่าวคำที่ได้รับอนุญาตแล้ว ไม่ทำให้ความหมายเสื่อมเสียไป ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อถูกถามปัญหาในท่ามกลางบริษัท ก็ไม่พึงครุ่นคิดฟุ้งซ่านและไม่พึงมีสีหน้าไม่สบายใจ เพราะว่าบุคคลใดไม่รู้ความหมาย บุคคลนั้นย่อมครุ่นคิดฟุ้งซ่าน บุคคลใดไม่สามารถตอบได้ บุคคลนั้นย่อมมีสีหน้าไม่สบายใจ ส่วนบุคคลใดรู้ความหมายและสามารถตอบได้ บุคคลนั้นย่อมไม่ครุ่นคิดฟุ้งซ่านและไม่มีสีหน้าไม่สบายใจ คำว่า 'กาลคต' (มาถึงตามกาล) หมายถึง มาถึงในเวลาที่เหมาะสมแก่การตอบ คำว่า 'พยากรณารหะ' (ควรแก่การพยากรณ์) หมายถึง คำที่เหมาะสมแก่การพยากรณ์ เพราะความเหมาะสมกับความหมายของปัญหา คำว่า 'วจ' (คำพูด) หมายถึง ผู้กล่าวคำพูดเช่นนั้น คำว่า 'รัญเชติ' (ย่อมยังให้ยินดี) หมายถึง ย่อมยังให้พอใจ คำว่า 'วิญญูบริษัท' (บริษัทของบัณฑิต) หมายถึง บริษัทของนักปราชญ์

ආචෙරකම්හි ච සකෙති අත්තනො ආචරියවාදෙ. අලං පමෙතුන්ති වීමංසිතුං තං තං කාරණං පඤ්ඤාය තුලයිතුං සමත්ථො. පගුණොති කතපරිචයො ලද්ධාසෙවනො. කථෙතවෙති කථෙතබ්බෙ. විරද්ධිකොවිදොති විරද්ධට්ඨානකුසලො.

คำว่า 'อาเจรกัมหิ จ สเกติ' (สามารถในลัทธิของอาจารย์) หมายถึง สามารถในลัทธิของอาจารย์ของตน คำว่า 'อลํ ปเมตุํ' (สามารถเพื่อจะประมาณ) หมายถึง สามารถเพื่อจะพิจารณาไตร่ตรองเหตุนั้นๆ ด้วยปัญญา เพื่อจะเปรียบเทียบ คำว่า 'ปคุณ' (ชำนาญ) หมายถึง ผู้มีประสบการณ์แล้ว หรือผู้ที่ได้เคยเสพคุ้นมาแล้วบ่อยๆ คำว่า 'กเถตเวติ' (ในสิ่งที่ควรกล่าว) หมายถึง ในเรื่องที่ควรกล่าว คำว่า 'วิรัทธิโกวิโท' (ผู้ฉลาดในความผิดพลาด) หมายถึง ผู้ชำนาญในฐานะที่ผิดพลาด หรือผู้รู้ข้อผิดพลาด

පච්චත්ථිකා යෙන වජන්තීති අයං ගාථා යාදිසෙ කථෙතබ්බෙ පගුණො, තං දස්සෙතුං වුත්තා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යාදිසෙන කථිතෙන පච්චත්ථිකා ච නිග්ගහං ගච්ඡන්ති, මහාජනො ච සඤ්ඤපනං ගච්ඡති; සඤ්ඤත්තිං අවබොධනං ගච්ඡතීති අත්ථො. යඤ්ච කථෙන්තො සකං ආදායං අත්තනො ආචරියවාදං න හාපෙති, යස්මිං වත්ථුස්මිං අධිකරණං උප්පන්නං, තදනුරූපං අනුපඝාතකරං පඤ්හං බ්‍යාකරමානො තාදිසෙ කථෙතබ්බෙ පගුණො හොතීති.

คาถาที่ขึ้นต้นว่า 'ปจฺจตฺถิกา เยน วชนฺติ' (ซึ่งศัตรูทั้งหลายย่อมไป) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงว่า บุคคลชำนาญในคำที่ควรกล่าวเช่นใด ความหมายในคาถานี้คือ: ด้วยคำพูดที่กล่าวเช่นใด ศัตรูผู้ประสงค์จะโต้แย้งย่อมถึงซึ่งการข่มขี่ และมหาชนย่อมถึงซึ่งความเข้าใจ ย่อมถึงซึ่งความรู้แจ้ง และบุคคลผู้กล่าวคำใด ไม่ทำให้ทิฏฐิของตน คือลัทธิของอาจารย์ของตนเสื่อมเสียไป เมื่อพยากรณ์ปัญหาที่เหมาะสมกับเรื่องนั้น ไม่ก่อให้เกิดความเสียหาย ในเรื่องที่เกิดอธิกรณ์ขึ้น บุคคลนั้นย่อมชำนาญในคำที่ควรกล่าวเช่นนั้น

දූතෙය්‍යකම්මෙසු අලන්ති අට්ඨහි දූතඞ්ගෙහි සමන්නාගතත්තා සඞ්ඝස්ස දූතෙය්‍යකම්මෙසු සමත්ථො. සුට්ඨු උග්ගණ්හාතීති සමුග්ගහො. ඉදං වුත්තං හොති [Pg.437] – යථා නාම ආහුනං ආහුතිපිණ්ඩං සමුග්ගණ්හන්ති, එවං පීතිසොමනස්සජාතෙනෙව චෙතසා සඞ්ඝස්ස කිච්චෙසු සමුග්ගහො, සඞ්ඝස්සකිච්චෙසු තස්ස තස්ස කිච්චස්ස පටිග්ගාහකොති අත්ථො. කරං වචොති වචනං කරොන්තො. න තෙන මඤ්ඤතීති තෙන වචනකරණෙන ‘‘අහං කරොමි, සඞ්ඝභාරං නිත්ථරාමී’’ති න මානාතිමානං ජප්පෙති.

คำว่า 'ทูเตยยกัมเมสุ อลํ' (สามารถในกิจแห่งทูต) หมายถึง สามารถในกิจแห่งทูตของสงฆ์ เพราะประกอบด้วยองค์แห่งทูต ๘ ประการ คำว่า 'สุฏฺฐุ อุคฺคณฺหาติ' (ย่อมเรียนรู้ได้ดี) จึงชื่อว่า 'สมุคฺคโห' (การเรียนรู้ดี) ความหมายนี้พึงกล่าวอย่างนี้: เหมือนอย่างที่รับภัตตาหารที่เขาถวายดีแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยจิตที่ประกอบด้วยปีติโสมนัสเท่านั้น ย่อมรับกิจต่างๆ ของสงฆ์ คือเป็นผู้รับกิจนั้นๆ ในกิจของสงฆ์ คำว่า 'กรํ วโจ' (ทำตามคำพูด) หมายถึง เป็นผู้ทำตามคำพูด คำว่า 'น เตน มญฺญติ' (ไม่สำคัญตนด้วยเหตุนั้น) หมายถึง ด้วยการทำตามคำพูดนั้น ไม่พึงให้เกิดมานะหรืออติมานะว่า 'เราทำ เราแบกภาระของสงฆ์ให้สำเร็จ'

ආපජ්ජති යාවතකෙසු වත්ථූසූති යත්තකෙසු වත්ථූසු ආපත්තිං ආපජ්ජමානො ආපජ්ජති. හොති යථා ච වුට්ඨිතීති තස්සා ච ආපත්තියා යථා වුට්ඨානං හොති. එතෙ විභඞ්ගාති යෙසු වත්ථූසු ආපජ්ජති, යථා ච වුට්ඨානං හොති, ඉමෙසං අත්ථානං ජොතකා එතෙ විභඞ්ගා. උභයස්සාති උභයෙ අස්ස. ස්වාගතාති සුට්ඨු ආගතා. ආපත්තිවුට්ඨානපදස්ස කොවිදොති ආපත්තිවුට්ඨානකාරණකුසලො.

คำว่า 'อาปชฺชติ ยาวตเกสุ วตฺถูสุ' (ย่อมต้องอาบัติในวัตถุทั้งหลายมีประมาณเท่าใด) หมายถึง บุคคลผู้ต้องอาบัติ ย่อมต้องอาบัติในวัตถุทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เช่น การเสพเมถุนเป็นต้น คำว่า 'โหติ ยถา จ วุฏฺฐิติ' (และการออกจากอาบัติย่อมมีอย่างไร) หมายถึง การออกจากอาบัตินั้นย่อมมีอย่างไร เช่น ด้วยการลาสิกขา, การอยู่ปริวาส, การแสดงอาบัติ คำว่า 'เอเต วิภงฺคา' (วิภังค์เหล่านี้) หมายถึง วิภังค์เหล่านี้เป็นเครื่องส่องแสดงความหมายเหล่านี้ คือเหตุแห่งการต้องอาบัติ และเหตุแห่งการออกจากอาบัติ ในวัตถุทั้งหลายที่ต้องอาบัติ และการออกจากอาบัติย่อมมีอย่างไร คำว่า 'อุภยสฺสาติ' (ของทั้งสอง) หมายถึง วิภังค์ทั้งสองนี้ ย่อมมาดีแล้วในปากของภิกษุผู้ควรยกย่องในท่ามกลางสงฆ์ คำว่า 'อาปัตติวุฏฺฐานปทสฺส โกวิโท' (ผู้ฉลาดในบทแห่งการออกจากอาบัติ) หมายถึง ผู้ชำนาญในเหตุแห่งการออกจากอาบัติ

යානි චාචරන්ති යානි ච භණ්ඩනකාරණාදීනි ආචරන්තො තජ්ජනීයකම්මාදිවසෙන නිස්සාරණං ගච්ඡති. ඔසාරණං තංවුසිතස්ස ජන්තුනොති තං වත්තං වුසිතස්ස ජන්තුනො, යා ඔසාරණා කාතබ්බා, එතම්පි ජානාති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า 'ยานิ จาจรนฺติ' (และประพฤติสิ่งใด) หมายถึง บุคคลผู้ประพฤติสิ่งใด เช่น การก่อการทะเลาะวิวาทเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งการขับไล่ออกจากหมู่สงฆ์ ด้วยอำนาจแห่งตัชชนียกรรมเป็นต้น คำว่า 'โอสารณํ ตํ วุสิตสฺส ชนฺตุโน' (การนำกลับเข้ามาซึ่งสัตว์ผู้ประพฤติวัตรนั้น) หมายถึง การนำกลับเข้ามาซึ่งสัตว์ (ภิกษุ) ผู้ประพฤติวัตรนั้น ซึ่งควรทำ วิภังคโกวิโท (ผู้ชำนาญในวิภังค์) ย่อมรู้กรรมทั้งสองชนิดนี้ คือ นิสสารณกรรม (การขับไล่) และโอสารณกรรม (การนำกลับเข้ามา) ส่วนที่เหลือในประโยคทั้งหมดนั้นเป็นความหมายที่ชัดเจนแล้ว

කොසම්බකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโกสัมพกขันธกะ จบแล้ว

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

මහාවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว

මහාවග්ග-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

มหาวรรคอรรถกถา จบแล้ว