1

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

---

විනයපිටකෙ

विनयपिटकात

---

මහාවග්ග-අට්ඨකථා

महावग्ग-अट्ठकथा

---

1. මහාඛන්ධකං

१. महाखन्धक

---

බොධිකථා

बोधिकथा

---

උභින්නං [Pg.233] පාතිමොක්ඛානං, සඞ්ගීතිසමනන්තරං;

සඞ්ගායිංසු මහාථෙරා, ඛන්ධකං ඛන්ධකොවිදා.

दोन्ही प्रातिमोक्षांच्या (भिक्खू आणि भिक्खुणी प्रातिमोक्षांच्या) संगीतीनंतर (संगीती संपल्याबरोबर), खन्धकाचे ज्ञान असणाऱ्या (खन्धककोविद) महाथेरांनी खन्धकाचे (महावग्ग आणि चुळवग्ग खन्धकांचे) एकत्र गायन (संगीती) केले.

---

යං තස්ස දානි සම්පත්තො, යස්මා සංවණ්ණනාක්කමො;

තස්මා හොති අයං තස්ස, අනුත්තානත්ථවණ්ණනා.

आता त्या खन्धकाचा व्याख्याक्रम (अट्ठकथाक्रम) प्राप्त झाला असल्यामुळे, त्या खन्धकातील अस्पष्ट अर्थांचे स्पष्टीकरण करणारी ही व्याख्या (अट्ठकथा) प्रस्तुत केली जात आहे.

---

පදභාජනියෙ අත්ථා, යෙහි යෙසං පකාසිතා;

තෙ චෙ පුන වදෙය්‍යාම, පරියොසානං කදා භවෙ.

पदभाजनियामध्ये ज्या शब्दांचे अर्थ ज्या पद्धतींनी आधीच स्पष्ट केले गेले आहेत, तेच अर्थ जर आम्ही पुन्हा सांगितले, तर या व्याख्याग्रंथाचा शेवट कधी होईल? (तो कधीच होणार नाही).

---

උත්තානා චෙව යෙ අත්ථා, තෙසං සංවණ්ණනාය කිං;

අධිප්පායානුසන්ධීහි, බ්‍යඤ්ජනෙන ච යෙ පන.

तसेच, जे अर्थ आधीच स्पष्ट आहेत, त्यांचे स्पष्टीकरण करण्यात काय हशील? ते निरर्थकच ठरेल. परंतु, जे अर्थ अभिप्रायाच्या संबंधामुळे किंवा शब्दांच्या रचनेमुळे अस्पष्ट आहेत,

---

අනුත්තානා න තෙ යස්මා, සක්කා ඤාතුං අවණ්ණිතා;

තෙසංයෙව අයං තස්මා, හොති සංවණ්ණනානයොති.

आणि स्पष्टीकरण केल्याशिवाय ते समजणे शक्य नाही; म्हणूनच केवळ अशाच अस्पष्ट अर्थांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी ही व्याख्यापद्धती (अट्ठकथा पद्धती) आहे.

---

1. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා උරුවෙලායං විහරති නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධොති එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජාය’’න්තිආදීසු විය කරණවචනෙ විසෙසකාරණං නත්ථි, විනයං පත්වා පන කරණවචනෙනෙව අයමභිලාපො ආරොපිතොති ආදිතො පට්ඨාය ආරුළ්හාභිලාපවසෙනෙවෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඉතො පරෙසු එවරූපෙසු.

१. "त्या वेळी बुद्ध भगवान उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या तीरावर बोधिवृक्षाच्या मुळाशी (खाली) नुकतेच पूर्ण संबोधी प्राप्त करून विहार करत होते" या वाक्यात, "त्या वेळी बुद्ध भगवान वेरंजात..." इत्यादी वाक्यांप्रमाणे तृतीया विभक्ती (करण कारक) वापरण्याचे जरी काही विशेष कारण नसले, तरी विनयपिटकामध्ये संगीती (धर्मपरिषद) परंपरेनुसार हा शब्दप्रयोग तृतीया विभक्तीतच स्थापित केला गेला आहे. म्हणून, विनयाच्या सुरुवातीपासूनच संगीतीकारांनी संगीतीमध्ये स्थापित केलेल्या शब्दप्रयोगाच्या आधारे हे म्हटले आहे, असे समजावे. यापुढील इतर अशाच प्रकारच्या वाक्यांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

---

කිං පනෙතස්ස වචනෙ පයොජනන්ති? පබ්බජ්ජාදීනං විනයකම්මානං ආදිතො පට්ඨාය නිදානදස්සනං. යා හි භගවතා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉමෙහි තීහි [Pg.234] සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජං උපසම්පද’’න්ති (මහාව. 34) එවං පබ්බජ්ජා චෙව උපසම්පදා ච අනුඤ්ඤාතා, යානි ච රාජගහාදීසු උපජ්ඣායඋපජ්ඣායවත්තආචරියආචරියවත්තාදීනි අනුඤ්ඤාතානි, තානි අභිසම්බොධිං පත්වා සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ වීතිනාමෙත්වා බාරාණසියං ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා ඉමිනා අනුක්කමෙන ඉදඤ්චිදඤ්ච ඨානං පත්වා ඉමස්මිඤ්ච ඉමස්මිඤ්ච වත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තානීති එවමෙතෙසං පබ්බජ්ජාදීනං විනයකම්මානං ආදිතො පට්ඨාය නිදානදස්සනං එතස්ස වචනෙ පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං.

पण हे (प्रस्तावना वाक्य) सांगण्याचे प्रयोजन काय? प्रव्रज्या (दीक्षा) इत्यादी विनयकर्मांचा सुरुवातीपासूनचा उगम (निदान) दाखवणे हेच याचे प्रयोजन आहे. कारण, भगवंतांनी "भिक्खूंनो, मी या तीन शरणगमनांद्वारे प्रव्रज्या आणि उपसंपदा देण्याची अनुमती देतो" अशा प्रकारे ज्या प्रव्रज्या आणि उपसंपदेची अनुमती दिली, तसेच राजगृहादी ठिकाणी उपाध्याय, उपाध्यायांचे कर्तव्य (उपाध्यायवृत्त), आचार्य, आचार्यांचे कर्तव्य (आचार्यवृत्त) इत्यादी जे विनयकर्म अनुमत केले; ते सर्व भगवंतांनी संबोधी प्राप्त केल्यानंतर, महाबोधिवृक्षाजवळ सात आठवडे (सत्तसप्ताह) व्यतीत करून, वाराणसी येथे धम्मचक्र प्रवर्तन करून, या क्रमाने वेगवेगळ्या ठिकाणी पोहोचून आणि वेगवेगळ्या कारणांवरून (वस्तूवरून) प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केले होते. अशा प्रकारे, या प्रव्रज्यादी विनयकर्मांचा सुरुवातीपासूनचा उगम दाखवणे हेच हे वाक्य सांगण्याचे प्रयोजन आहे, असे समजावे.

---

තත්ථ උරුවෙලායන්ති මහාවෙලායං; මහන්තෙ වාලිකරාසිම්හීති අත්ථො. අථ වා ‘‘උරූ’’ති වාලිකා වුච්චති; ‘‘වෙලා’’ති මරියාදා; වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අතීතෙ කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ දසසහස්සකුලපුත්තා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තස්මිං පදෙසෙ විහරන්තා එකදිවසං සන්නිපතිත්වා කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘කායකම්මවචීකම්මානි නාම පරෙසම්පි පාකටානි හොන්ති, මනොකම්මං පන අපාකටං; තස්මා යො කාමවිතක්කං වා බ්‍යාපාදවිතක්කං වා විහිංසාවිතක්කං වා විතක්කෙති, තස්ස අඤ්ඤො චොදකො නාම නත්ථි, සො අත්තනාව අත්තානං චොදෙත්වා පත්තපුටෙන වාලිකං ආහරිත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ ආකිරතු, ඉදමස්ස දණ්ඩකම්ම’’න්ති. තතො පට්ඨාය යො තාදිසං විතක්කං විතක්කෙති, සො තත්ථ පත්තපුටෙන වාලිකං ආකිරති. එවං තත්ථ අනුක්කමෙන මහාවාලිකරාසි ජාතො, තතො නං පච්ඡිමා ජනතා පරික්ඛිපිත්වා චෙතියට්ඨානමකාසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘උරුවෙලායන්ති මහාවෙලායං; මහන්තෙ වාලිකරාසිම්හීති අත්ථො’’ති. තමෙව සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අථ වා උරූති වාලිකා වුච්චති; වෙලාති මරියාදා; වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති.

त्यामध्ये, 'उरुवेलायाम्' (उरुवेला येथे) म्हणजे 'महावेलायाम्' म्हणजेच मोठ्या वाळूच्या ढिगाऱ्यावर, असा अर्थ आहे. किंवा, 'उरु' म्हणजे वाळू आणि 'वेला' म्हणजे मर्यादा (सीमा); मर्यादा ओलांडल्यामुळे आणलेली वाळू म्हणजे 'उरुवेला', असाही अर्थ येथे घ्यावा. प्राचीन काळी, जेव्हा बुद्ध उत्पन्न झाले नव्हते, तेव्हा दहा हजार कुलपुत्रांनी तापस-प्रव्रज्या (तपस्वी दीक्षा) घेतली होती आणि ते त्या प्रदेशात राहत होते. एक दिवस त्यांनी एकत्र येऊन असा नियम (कतीकवत्त) केला की—"कायकर्म आणि वचीकर्म (शारीरिक आणि वाचिक कर्मे) इतरांनाही स्पष्ट दिसतात, परंतु मनोकर्म (मानसिक कर्म) स्पष्ट दिसत नाही. म्हणून, जो कोणी कामवितर्क (वासनायुक्त विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषयुक्त विचार) किंवा विहिंसावितर्क (हिंसेचा विचार) करेल, त्याला टोकणारा दुसरा कोणी नसून, त्याने स्वतःच स्वतःला दोषी ठरवून पानांच्या द्रोणातून (पत्तपुट) वाळू आणून या ठिकाणी टाकावी; हीच त्याची शिक्षा (दंडकर्म) असेल." तेव्हापासून, जो कोणी तसा विचार करत असे, तो तिथे पानांच्या द्रोणाने वाळू आणून टाकत असे. अशा प्रकारे, तिथे हळूहळू वाळूचा एक मोठा ढीग तयार झाला. नंतरच्या लोकांनी त्याला कुंपण घालून त्याचे चैत्यस्थान (पूजनीय स्थान) बनवले. त्यालाच अनुसरून म्हटले आहे—"उरुवेलायाम् म्हणजे महावेलायाम्; मोठ्या वाळूच्या ढिगाऱ्यावर, असा अर्थ आहे." आणि त्यालाच अनुसरून हेही म्हटले आहे—"किंवा 'उरु' म्हणजे वाळू आणि 'वेला' म्हणजे मर्यादा; मर्यादा ओलांडल्यामुळे आणलेली वाळू म्हणजे 'उरुवेला', असाही अर्थ येथे घ्यावा."

---

බොධිරුක්ඛමූලෙති බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං; තං බොධිං භගවා එත්ථ පත්තොති රුක්ඛොපි ‘‘බොධිරුක්ඛො’’ත්වෙව නාමං ලභි, තස්ස බොධිරුක්ඛස්ස මූලෙ බොධිරුක්ඛමූලෙ. පඨමාභිසම්බුද්ධොති පඨමං අභිසම්බුද්ධො; අභිසම්බුද්ධො හුත්වා සබ්බපඨමංයෙවාති අත්ථො. එකපල්ලඞ්කෙනාති සකිම්පි අනුට්ඨහිත්වා යථාආභුජිතෙන එකෙනෙව පල්ලඞ්කෙන. විමුත්තිසුඛපටිසංවෙදීති විමුත්තිසුඛං ඵලසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදයමානො.

'बोधिरुक्खमूले' (बोधिवृक्षाच्या मुळाशी) यामध्ये—चार मार्गांच्या ज्ञानाला 'बोधी' म्हणतात; भगवंतांनी ती बोधी येथे प्राप्त केली, म्हणून त्या वृक्षालाही 'बोधिवृक्ष' असे नाव मिळाले. त्या बोधिवृक्षाच्या मुळाशी म्हणजेच 'बोधिरुक्खमूले'. 'पठमाभिसम्बुद्धो' म्हणजे सर्वप्रथम संबोधी प्राप्त केलेले; बुद्धत्व प्राप्त करून अगदी सुरुवातीलाच, असा अर्थ आहे. 'एकपल्लङ्केन' म्हणजे एकदाही न उठत, ज्या स्थितीत मांडी घातली होती त्याच एकाच पद्मासनात (पल्लङ्क). 'विमुत्तिसुखपटिसंवेदी' म्हणजे विमुक्तीच्या सुखाचा, म्हणजेच फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत.

---

පටිච්චසමුප්පාදන්ති [Pg.235] පච්චයාකාරං. පච්චයාකාරො හි අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිච්ච සහිතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙතීති ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සබ්බාකාරසම්පන්නං විනිච්ඡයං ඉච්ඡන්තෙන විසුද්ධිමග්ගතො ගහෙතබ්බො. අනුලොමපටිලොමන්ති අනුලොමඤ්ච පටිලොමඤ්ච. තත්ථ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො අවිජ්ජාදිකො පච්චයාකාරො අත්තනා කත්තබ්බකිච්චකරණතො ‘‘අනුලොමො’’ති වුච්චති. ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො ස්වෙව අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣමානො තං කිච්චං න කරොතීති තස්ස අකරණතො ‘‘පටිලොමො’’ති වුච්චති. පුරිමනයෙන වා වුත්තො පවත්තියා අනුලොමො, ඉතරො තස්සා පටිලොමොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ආදිතො පන පට්ඨාය යාව අන්තං, අන්තතො ච පට්ඨාය යාව ආදිං පාපෙත්වා අවුත්තත්තා ඉතො අඤ්ඤෙනත්ථෙන අනුලොමපටිලොමතා න යුජ්ජති.

'पटिच्चसमुप्पाद' म्हणजे प्रत्ययाकार (कारणांची साखळी). कारण, प्रत्ययाकार हा परस्परांवर अवलंबून असणाऱ्या धर्मांना (गोष्टींना) उत्पन्न करतो, म्हणून त्याला 'पटिच्चसमुप्पाद' (प्रतीत्यसमुत्पाद) असे म्हणतात. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे. परंतु, ज्यांना सर्व प्रकारांनी परिपूर्ण असा सविस्तर निर्णय हवा असेल, त्यांनी तो 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग) ग्रंथातून घ्यावा. 'अनुलोमपटिलोम' म्हणजे अनुलोम (सरळ क्रमाने) आणि प्रतिलोम (उलट क्रमाने). त्यामध्ये, "अविद्या-प्रत्ययाने संस्कार उत्पन्न होतात" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेला अविद्यादी प्रत्ययाकार, स्वतःचे कर्तव्य पार पाडत असल्यामुळे त्याला 'अनुलोम' असे म्हणतात. "अविद्येच्या संपूर्ण विरागाने आणि निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेला तोच प्रत्ययाकार, अनुत्पाद-निरोधाने (पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या नाशाने) निरुद्ध होत असताना आपले कार्य करत नाही; म्हणून कार्य न करण्याच्या या स्वरूपामुळे त्याला 'प्रतिलोम' असे म्हणतात. किंवा, पहिल्या पद्धतीने सांगितलेला प्रत्ययाकार हा संसाराच्या प्रवृत्तीला अनुकूल (अनुलोम) आहे आणि दुसरा पद्धतीचा प्रत्ययाकार हा त्या प्रवृत्तीच्या विरुद्ध (प्रतिलोम) आहे, असाही अर्थ येथे घ्यावा. परंतु, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत आणि शेवटापासून सुरुवातीपर्यंत न सांगता केवळ एवढेच सांगितल्यामुळे, यापेक्षा वेगळ्या अर्थाने 'अनुलोम-प्रतिलोम' असणे योग्य ठरत नाही.

---

මනසාකාසීති මනසි අකාසි. තත්ථ යථා අනුලොමං මනසි අකාසි, ඉදං තාව දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සබ්බාකාරසම්පන්නං විනිච්ඡයං ඉච්ඡන්තෙන විසුද්ධිමග්ගතොව ගහෙතබ්බො.

'मनसाकासि' म्हणजे मनात आणले (चिंतन केले). त्यामध्ये, ज्या प्रकारे अनुलोम क्रमाने मनात आणले, ते आधी दाखवण्यासाठी "अविद्या-प्रत्ययाने संस्कार उत्पन्न होतात" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, अविद्या हीच प्रत्यय (कारण) आहे म्हणून 'अविद्या-प्रत्यय'. म्हणून, अविद्येच्या कारणाने संस्कार उत्पन्न होतात, या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. हा येथे संक्षेप आहे. परंतु, ज्यांना सर्व प्रकारांनी परिपूर्ण असा सविस्तर निर्णय हवा असेल, त्यांनी तो 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग) ग्रंथातूनच घ्यावा.

---

යථා පන පටිලොමං මනසි අකාසි, ඉදං දස්සෙතුං අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධොතිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජාය ත්වෙවාති අවිජ්ජාය තු එව. අසෙසවිරාගනිරොධාති විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධා. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පාදනිරොධො හොති. එවං නිරුද්ධානං පන සඞ්ඛාරානං නිරොධා විඤ්ඤාණං නිරුද්ධං, විඤ්ඤාණාදීනඤ්ච නිරොධා නාමරූපාදීනි නිරුද්ධානියෙව හොන්තීති දස්සෙතුං සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධොතිආදීනි වත්වා එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතීති වුත්තං. තත්ථ කෙවලස්සාති සකලස්ස; සුද්ධස්ස වා සත්තවිරහිතස්සාති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛරාසිස්ස. නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොති.

परंतु ज्या प्रकारे प्रतिलोम (उलट क्रमाने) मनसिकार केला, हे दर्शवण्यासाठी 'अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो' (अविद्येच्याच संपूर्ण विराग आणि निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अविज्जाय त्वेव' म्हणजे अविद्येचाच (अविज्जाय तु एव). 'असेसविरागनिरोधा' म्हणजे विराग नावाच्या मार्गाने (अर्हत् मार्गाने) संपूर्ण निरोध झाल्यामुळे. 'सङ्खारनिरोधो' म्हणजे संस्कारांचा अनुत्पाद-निरोध (पुन्हा उत्पन्न न होणारा निरोध) होतो. अशा प्रकारे निरुद्ध झालेल्या संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो, आणि विज्ञानादींच्या निरोधाने नामरूपादींचा निरोधच होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'संस्कारनिरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो' इत्यादी सांगून 'अशा प्रकारे या केवळ दुःखस्कंधाचा निरोध होतो' असे म्हटले आहे. तेथे 'केवलस्स' म्हणजे संपूर्ण; किंवा शुद्ध, सत्त्वरहित (जीवविरहित) असा अर्थ आहे. 'दुक्खक्खन्धस्स' म्हणजे दुःखसमूहाचा. 'निरोधो होति' म्हणजे अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणे) होतो.

---

එතමත්ථං [Pg.236] විදිත්වාති ය්වායං ‘‘අවිජ්ජාදිවසෙන සඞ්ඛාරාදිකස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො ච අවිජ්ජානිරොධාදිවසෙන ච නිරොධො හොතී’’ති වුත්තො, සබ්බාකාරෙන එතමත්ථං විදිත්වා. තායං වෙලායන්ති තායං තස්ස අත්ථස්ස විදිතවෙලායං. ඉමං උදානං උදානෙසීති ඉමං තස්මිං විදිතෙ අත්ථෙ හෙතුනො ච හෙතුසමුප්පන්නධම්මස්ස ච පජානනාය ආනුභාවදීපකං ‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්තී’’තිආදිකං සොමනස්සයුත්තඤාණසමුට්ඨානං උදානං උදානෙසි, අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසීති වුත්තං හොති.

'एतमत्थं विदित्वा' (हा अर्थ जाणून) म्हणजे 'अविद्येच्या प्रभावाने संस्कार इत्यादी दुःखस्कंधाचा उदय होतो आणि अविद्येच्या निरोधाने त्याचा निरोध होतो' हा जो अर्थ सांगितला आहे, तो सर्व प्रकारे जाणून. 'तायं वेलायं' (त्या वेळी) म्हणजे त्या अर्थाच्या जाणण्याच्या त्या वेळी. 'इमं उदानं उदानेसि' (हे उदान उद्गारले) म्हणजे तो अर्थ जाणला असता, हेतू आणि हेतूपासून उत्पन्न झालेल्या धर्मांच्या (कार्य-कारणाच्या) विशेष ज्ञानाचा प्रभाव दर्शवणारे, 'यदा हवे पातुभवन्ति' इत्यादी सोमनस्ययुक्त ज्ञानाने उत्पन्न झालेले हे उदान उद्गारले, म्हणजेच प्रसन्न चित्ताने हे शब्द उच्चारले, असा अर्थ आहे.

---

තස්සත්ථො – යදා හවෙති යස්මිං භවෙ කාලෙ. පාතුභවන්තීති උප්පජ්ජන්ති. ධම්මාති අනුලොමපච්චයාකාරපටිවෙධසාධකා බොධිපක්ඛියධම්මා. අථ වා පාතුභවන්තීති පකාසන්ති; අභිසමයවසෙන බ්‍යත්තා පාකටා හොන්ති. ධම්මාති චතුඅරියසච්චධම්මා. ආතාපො වුච්චති කිලෙසසන්තාපනට්ඨෙන වීරියං; ආතාපිනොති සම්මප්පධානවීරියවතො. ඣායතොති ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන ච ලක්ඛණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන ච ඣානෙන ඣායන්තස්ස. බ්‍රාහ්මණස්සාති බාහිතපාපස්ස ඛීණාසවස්ස. අථස්ස කඞ්ඛා වපයන්තීති අථස්ස එවං පාතුභූතධම්මස්ස කඞ්ඛා වපයන්ති. සබ්බාති යා එතා ‘‘කො නු ඛො භන්තෙ ඵුසතීති; නො කල්ලො පඤ්හොති භගවා අවොචා’’තිආදිනා, තථා ‘‘කතමං නු ඛො භන්තෙ ජරාමරණං; කස්ස ච පනිදං ජරාමරණන්ති; නො කල්ලො පඤ්හොති භගවා අවොචා’’තිආදිනා ච නයෙන පච්චයාකාරෙ කඞ්ඛා වුත්තා, යා ච පච්චයාකාරස්සෙව අප්පටිවිද්ධත්තා ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිකා සොළස කඞ්ඛා ආගතා, තා සබ්බා වපයන්ති අපගච්ඡන්ති නිරුජ්ඣන්ති. කස්මා? යතො පජානාති සහෙතුධම්මන්ති යස්මා අවිජ්ජාදිකෙන හෙතුනා සහෙතුකං ඉමං සඞ්ඛාරාදිං කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධධම්මං පජානාති අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣතීති.

त्याचा अर्थ – 'यदा हवे' म्हणजे ज्या काळात. 'पातुभवन्ति' म्हणजे उत्पन्न होतात. 'धम्मा' म्हणजे अनुलोम प्रतीत्यसमुत्पादाचा भेद (साक्षात्कार) घडवून आणणारे बोधिपाक्षिक धर्म. अथवा, 'पातुभवन्ति' म्हणजे प्रकट होतात; साक्षात्काराच्या प्रभावाने स्पष्ट व उघड होतात. 'धम्मा' म्हणजे चार आर्यसत्य. क्लेशांना जाळण्याच्या अर्थाने वीर्याला 'आतापो' (तप) म्हटले जाते; 'आतापिनो' म्हणजे सम्यक्प्रधान वीर्य असलेल्या. 'झायतो' म्हणजे आलंबन-उपनिव्यान (चित्त एकाग्र करणे) आणि लक्षण-उपनिव्यान (अनित्य, दुःख, अनात्म लक्षणांचे ध्यान करणे) या दोन्ही प्रकारच्या ध्यानाने ध्यान करणाऱ्या. 'ब्राह्मणस्स' म्हणजे ज्याने पाप वाहून घालवले आहे अशा क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीचे. 'अथस्स कङ्खा वपयन्ति' म्हणजे अशा प्रकारे धर्म प्रकट झालेल्या त्या अर्हताच्या शंका नाहीशा होतात. 'सब्बा' (सर्व) म्हणजे ज्या 'भंते, कोण स्पर्श करतो? हा प्रश्न योग्य नाही, असे भगवंतांनी म्हटले' इत्यादी प्रकारे, तसेच 'भंते, जरामरण कोणते? आणि हे जरामरण कोणाचे आहे? हा प्रश्न योग्य नाही, असे भगवंतांनी म्हटले' इत्यादी प्रकारे प्रतीत्यसमुत्पादाविषयी ज्या शंका सांगितल्या आहेत, आणि प्रतीत्यसमुत्पादाचाच साक्षात्कार न झाल्यामुळे 'मी भूतकाळात होतो का?' इत्यादी ज्या सोळा प्रकारच्या शंका उद्भवतात, त्या सर्व नाहीशा होतात, दूर होतात, निरुद्ध होतात. का? 'यतो पजानाति सहेतुधम्मं' कारण तो (अर्हत) अविद्येसारख्या हेतूने युक्त असलेल्या या संस्कारादी केवळ दुःखस्कंध रूप धर्माला हेतूसहित जाणतो, समजतो आणि त्याचा साक्षात्कार करतो.

---

2. දුතියවාරෙ – ඉමං උදානං උදානෙසීති ඉමං තස්මිං විදිතෙ අත්ථෙ ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එවං පකාසිතස්ස නිබ්බානසඞ්ඛාතස්ස පච්චයක්ඛයස්ස අවබොධානුභාවදීපකං වුත්තප්පකාරං උදානං උදානෙසීති අත්ථො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා පච්චයානං ඛයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි, තස්මා යදාස්ස ආතාපිනො ඣායතො [Pg.237] බ්‍රාහ්මණස්ස වුත්තප්පකාරා ධම්මා පාතුභවන්ති, අථස්ස යා නිබ්බානස්ස අවිදිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා සබ්බාපි කඞ්ඛා වපයන්තීති.

२. दुसऱ्या वेळी – 'हे उदान उद्गारले' म्हणजे तो अर्थ जाणला असता, 'अविद्येच्याच संपूर्ण विराग आणि निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो' अशा प्रकारे प्रकट केलेल्या, निर्वाण नावाच्या प्रत्यय-क्षयाचा (हेतूंच्या नाशाचा) साक्षात्कार दर्शवणारे पूर्वोक्त उदान उद्गारले, असा अर्थ आहे. तेथे हा संक्षेपार्थ आहे – ज्या अर्थी त्याने प्रत्ययांचा (हेतूंचा) क्षय म्हणजेच निर्वाण जाणले, समजले आणि त्याचा साक्षात्कार केला, त्या अर्थी जेव्हा त्या उद्योगी, ध्यान करणाऱ्या ब्राह्मणाच्या (अर्हताच्या) ठिकाणी पूर्वोक्त धर्म प्रकट होतात, तेव्हा निर्वाण न जाणल्यामुळे ज्या काही शंका उत्पन्न होऊ शकल्या असत्या, त्या सर्व शंका नाहीशा होतात.

---

3. තතියවාරෙ – ඉමං උදානං උදානෙසීති ඉමං යෙන මග්ගෙන සො දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයනිරොධසඞ්ඛාතො අත්ථො කිච්චවසෙන ච ආරම්මණකිරියාය ච විදිතො, තස්ස අරියමග්ගස්ස ආනුභාවදීපකං වුත්තප්පකාරං උදානං උදානෙසීති අත්ථො. තත්‍රාපායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා ආතාපිනො ඣායතො බ්‍රාහ්මණස්ස, තදා සො බ්‍රාහ්මණො තෙහි වා උප්පන්නෙහි බොධිපක්ඛියධම්මෙහි, යස්ස වා අරියමග්ගස්ස චතුසච්චධම්මා පාතුභූතා, තෙන අරියමග්ගෙන විධූපයං තිට්ඨති මාරසෙනං ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තප්පකාරං මාරසෙනං විධූපයන්තො විධමෙන්තො විද්ධංසෙන්තො තිට්ඨති. කථං? සූරියොව ඔභාසයමන්තලික්ඛං, යථා සූරියො අබ්භුග්ගතො අත්තනො පභාය අන්තලික්ඛං ඔභාසෙන්තොව අන්ධකාරං විධමෙන්තො තිට්ඨති, එවං සොපි බ්‍රාහ්මණො තෙහි ධම්මෙහි තෙන වා මග්ගෙන සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තොව මාරසෙනං විධූපයන්තො තිට්ඨතීති.

३. तिसऱ्या वेळी – 'हे उदान उद्गारले' म्हणजे ज्या मार्गाने दुःखस्कंधाचा उदय आणि निरोध रूप अर्थ कृत्यांच्या (कर्तव्यांच्या) दृष्टीने आणि आलंबन करण्याच्या क्रियेने जाणला गेला, त्या आर्यमार्गाचा प्रभाव दर्शवणारे पूर्वोक्त उदान उद्गारले, असा अर्थ आहे. तेथेही हा संक्षेपार्थ आहे – जेव्हा उद्योगी, ध्यान करणाऱ्या ब्राह्मणाच्या ठिकाणी धर्म प्रकट होतात, तेव्हा तो ब्राह्मण उत्पन्न झालेल्या त्या बोधिपाक्षिक धर्मांच्या द्वारे किंवा ज्या आर्यमार्गामुळे चार आर्यसत्य प्रकट झाले आहेत, त्या आर्यमार्गाच्या द्वारे मारसेनेचा विध्वंस करत उभा राहतो; 'काम ही तुझी पहिली सेना आहे' इत्यादी प्रकारे सुत्तनिपातात सांगितलेल्या मारसेनेचा नाश करत, तिचा विध्वंस करत उभा राहतो. कसा? जणू सूर्य आकाशाला प्रकाशित करत उभा आहे. ज्याप्रमाणे वर आलेला सूर्य आपल्या प्रकाशाने आकाशाला प्रकाशित करत अंधाराचा नाश करत उभा राहतो, त्याचप्रमाणे तो ब्राह्मणही त्या धर्मांच्या द्वारे किंवा त्या मार्गाच्या द्वारे सत्यांचा साक्षात्कार करत मारसेनेचा विध्वंस करत उभा राहतो, असा संक्षेपार्थ आहे.

---

එවමෙත්ථ පඨමං උදානං පච්චයාකාරපච්චවෙක්ඛණවසෙන, දුතියං නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණවසෙන, තතියං මග්ගපච්චවෙක්ඛණවසෙන උප්පන්නන්ති වෙදිතබ්බං. උදානෙ පන ‘‘රත්තියා පඨමං යාමං පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමං, දුතියං යාමං පටිලොමං, තතියං යාමං අනුලොමපටිලොම’’න්ති වුත්තං; තං සත්තාහස්ස අච්චයෙන ‘‘ස්වෙ ආසනා වුට්ඨහිස්සාමී’’ති රත්තිං උප්පාදිතමනසිකාරං සන්ධාය වුත්තං. තදා හි භගවා යස්ස පච්චයාකාරපජානනස්ස ච පච්චයක්ඛයාධිගමස්ස ච ආනුභාවදීපිකා පුරිමා ද්වෙ උදානගාථා, තස්ස වසෙන එකෙකමෙව කොට්ඨාසං පඨමයාමඤ්ච මජ්ඣිමයාමඤ්ච මනසාකාසි, ඉධ පන පාටිපදරත්තියා එවං මනසාකාසි. භගවා හි විසාඛපුණ්ණමාය රත්තියා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරි, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙසි, පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමපටිලොමං මනසි කත්වා ‘‘ඉදානි අරුණො උග්ගමිස්සතී’’ති සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණි. සබ්බඤ්ඤුතප්පත්තිසමනන්තරමෙව ච අරුණො උග්ගච්ඡි. තතො තං දිවසං තෙනෙව පල්ලඞ්කෙන වීතිනාමෙත්වා සම්පත්තාය පාටිපදරත්තියා තීසු යාමෙසු එවං මනසි කත්වා ඉමානි උදානානි උදානෙසි. ඉති [Pg.238] පාටිපදරත්තියා එවං මනසි කත්වා තං ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසීදී’’ති එවං වුත්තසත්තාහං තත්ථෙව වීතිනාමෙසි.

अशा प्रकारे, येथे पहिले उदान प्रत्ययाकार-प्रत्यवेक्षण (पटीच्चसमुत्पाद चिंतनाच्या) प्रभावाने, दुसरे निर्वाण-प्रत्यवेक्षण प्रभावाने आणि तिसरे मार्ग-प्रत्यवेक्षण प्रभावाने उत्पन्न झाले, असे जाणावे. परंतु उदानात "रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात पटीच्चसमुत्पाद अनुलोम, दुसऱ्या प्रहरात प्रतिलोम आणि तिसऱ्या प्रहरात अनुलोम-प्रतिलोम" असे म्हटले आहे; ते सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर "उद्या मी आसनावरून उठेन" अशा विचाराने रात्री उत्पन्न झालेल्या मनसिकाराला (चिंतनाला) उद्देशून म्हटले आहे. कारण त्यावेळी भगवंतांनी, ज्या प्रत्ययाकार-प्रज्ञापनाचा आणि प्रत्ययक्षय-अधिगमाचा (निर्वाणाचा) प्रभाव दर्शविणाऱ्या पहिल्या दोन उदानगाथा आहेत, त्याच्या प्रभावाने अनुक्रमे पहिल्या प्रहरात आणि मध्यम प्रहरात एकेका भागाचेच मनसिकार केले; परंतु येथे प्रतिपदा रात्री (पौर्णिमेनंतरच्या पहिल्या रात्री) अशा प्रकारे मनसिकार केला. भगवंतांनी वैशाख पूर्णिमेच्या रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात पूर्वनिवासाचे (मागील जन्मांचे) स्मरण केले, मध्यम प्रहरात दिव्यचक्षू विशुद्ध केले, आणि अंतिम प्रहरात पटीच्चसमुत्पाद अनुलोम-प्रतिलोम मनसिकार करून "आता अरुणोदय होईल" अशा वेळी सर्वज्ञता (सर्वज्ञत्व) प्राप्त केली. आणि सर्वज्ञता प्राप्त झाल्याबरोबरच अरुणोदय झाला. त्यानंतर तो दिवस त्याच आसनावर (पल्लंकावर) व्यतीत करून, आलेल्या प्रतिपदेच्या रात्रीच्या तिन्ही प्रहरांत अशा प्रकारे मनसिकार करून ही उदाने उद्गारली. अशा प्रकारे प्रतिपदेच्या रात्री असा मनसिकार करून, "बोधीवृक्षाच्या मुळाशी सात दिवस एकाच आसनावर बसले" असे म्हटलेले ते सात दिवस त्यांनी तेथेच व्यतीत केले।

---

බොධිකථා නිට්ඨිතා.

बोधिकथा समाप्त झाली।

---

අජපාලකථා

अजपालकथा

---

4. අථ ඛො භගවා සත්තාහස්ස අච්චයෙන තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා බොධිරුක්ඛමූලා යෙන අජපාලනිග්‍රොධො තෙනුපසඞ්කමීති එත්ථ න භගවා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා අනන්තරමෙව බොධිරුක්ඛමූලා යෙන අජපාලනිග්‍රොධො තෙනුපසඞ්කමි. යථා පන ‘‘භුත්වා සයතී’’ති වුත්තෙ න ‘‘හත්ථෙ අධොවිත්වා මුඛං අවික්ඛාලෙත්වා සයනසමීපං අගන්ත්වා අඤ්ඤං කිඤ්චි ආලාපසල්ලාපං අකත්වා සයති’’ච්චෙව වුත්තං හොති, භොජනතො පන පච්ඡා සයති, න නසයතීති ඉදමෙවත්ථ දීපිතං හොති. එවමිධාපි ‘‘න තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා අනන්තරමෙව පක්කාමී’’ති වුත්තං හොති, වුට්ඨානතො ච පන පච්ඡා පක්කාමි, න නපක්කාමීති ඉදමෙවෙත්ථ දීපිතං හොති.

४. "त्यानंतर भगवंत सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर त्या समाधीतून उठून बोधीवृक्षाच्या मुळाकडून जेथे अजपाल वटवृक्ष होता तेथे गेले" - येथे भगवंत त्या समाधीतून उठल्याबरोबर लगेचच बोधीवृक्षाच्या मुळाकडून जेथे अजपाल वटवृक्ष होता तेथे गेले, असा अर्थ नाही. परंतु, ज्याप्रमाणे "जेवून झोपतो" असे म्हटले असता, "हात न धुता, तोंड न विसळता, बिछान्यापाशी न जाता, इतर कोणतेही संभाषण न करता लगेच झोपतो" असा अर्थ होत नाही, तर जेवणानंतर झोपतो, न झोपता राहत नाही, हाच अर्थ येथे स्पष्ट होतो. त्याचप्रमाणे येथेही "त्या समाधीतून उठल्याबरोबर लगेच निघून गेले" असे म्हटलेले नाही, तर समाधीतून उठल्यानंतर गेले, न जाता राहिले नाहीत, हाच अर्थ येथे स्पष्ट केला आहे।

---

අනන්තරං පන අපක්කමිත්වා භගවා කිං අකාසීති? අපරානිපි තීණි සත්තාහානි බොධිසමීපෙයෙව වීතිනාමෙසි. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – භගවති කිර බුද්ධත්තං පත්වා සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නෙ ‘‘න භගවා වුට්ඨාති; කිං නු ඛො අඤ්ඤෙපි බුද්ධත්තකරා ධම්මා අත්ථී’’ති එකච්චානං දෙවතානං කඞ්ඛා උදපාදි. අථ භගවා අට්ඨමෙ දිවසෙ සමාපත්තිතො වුට්ඨාය දෙවතානං කඞ්ඛං ඤත්වා කඞ්ඛාවිධමනත්ථං ආකාසෙ උප්පතිත්වා යමකපාටිහාරියං දස්සෙත්වා තාසං කඞ්ඛං විධමිත්වා පල්ලඞ්කතො ඊසකං පාචීනනිස්සිතෙ උත්තරදිසාභාගෙ ඨත්වා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච උපචිතානං පාරමීනං බලාධිගමනට්ඨානං පල්ලඞ්කං බොධිරුක්ඛඤ්ච අනිමිසෙහි අක්ඛීහි ඔලොකයමානො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං ඨානං අනිමිසචෙතියං නාම ජාතං. අථ පල්ලඞ්කස්ස ච ඨිතට්ඨානස්ස ච අන්තරා පුරත්ථිමතො ච පච්ඡිමතො ච ආයතෙ රතනචඞ්කමෙ චඞ්කමන්තො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං ඨානං රතනචඞ්කමචෙතියං නාම ජාතං. තතො පච්ඡිමදිසාභාගෙ දෙවතා රතනඝරං මාපයිංසු. තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා අභිධම්මපිටකං විසෙසතො චෙත්ථ අනන්තනයං සමන්තපට්ඨානං [Pg.239] විචිනන්තො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං ඨානං රතනඝරචෙතියං නාම ජාතං.

परंतु लगेच न निघता भगवंतांनी काय केले? त्यांनी इतरही तीन आठवडे (सप्ताह) बोधीवृक्षाच्या जवळच व्यतीत केले. त्याविषयीची अनुक्रमिक कथा अशी आहे - भगवंतांनी बुद्धत्व प्राप्त करून सात दिवस एकाच आसनावर बसून घालवले असता, "भगवंत उठत नाहीत; बुद्धत्व प्राप्त करून देणारे आणखी काही धर्म (गुण) शिल्लक आहेत की काय?" अशी काही देवतांच्या मनात शंका उत्पन्न झाली. तेव्हा भगवंतांनी आठव्या दिवशी समापत्तीतून उठून, देवतांची शंका जाणून ती शंका दूर करण्यासाठी आकाशात उड्डाण केले आणि 'यमकप्रातिहार्य' (पाणी आणि अग्नीचे जोड चमत्कार) दाखवून त्यांची शंका दूर केली. त्यानंतर आसनापासून थोडे पूर्वेकडे झुकलेल्या उत्तर दिशेच्या भागात उभे राहून, चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प संचित केलेल्या पारमितांच्या बळाने प्राप्त झालेल्या त्या आसनाकडे आणि बोधीवृक्षाकडे न मिटणाऱ्या डोळ्यांनी (अनिमिष नेत्रांनी) पाहत सात दिवस व्यतीत केले; ते स्थान 'अनिमिष चेतिय' (अनिमिष स्तूप) म्हणून प्रसिद्ध झाले. त्यानंतर आसन आणि उभे राहण्याचे स्थान यांच्या दरम्यान पूर्व-पश्चिम पसरलेल्या रत्नमय चंक्रमणावर (चालण्याच्या मार्गावर) चंक्रमण करत त्यांनी सात दिवस व्यतीत केले; ते स्थान 'रत्नचंक्रमण चेतिय' म्हणून प्रसिद्ध झाले. त्यानंतर पश्चिम दिशेला देवतांनी एक 'रत्नघर' (रत्नगृह) निर्माण केले. तेथे आसनावर बसून अभिधम्मपिटकाचे, विशेषतः त्यातील अनंत नय असलेल्या 'समंतपट्ठान' (महापट्ठान) ग्रंथाचे चिंतन करत त्यांनी सात दिवस व्यतीत केले; ते स्थान 'रत्नघर चेतिय' म्हणून प्रसिद्ध झाले।

---

එවං බොධිසමීපෙයෙව චත්තාරි සත්තාහානි වීතිනාමෙත්වා පඤ්චමෙ සත්තාහෙ බොධිරුක්ඛමූලා යෙන අජපාලනිග්‍රොධො තෙනුපසඞ්කමි. තස්ස කිර නිග්‍රොධස්ස ඡායාය අජපාලකා ගන්ත්වා නිසීදන්ති; තෙනස්ස අජපාලනිග්‍රොධොත්වෙව නාමං උදපාදි. සත්තාහං විමුත්තිසුඛපටිසංවෙදීති තත්‍රාපි ධම්මං විචිනන්තොයෙව විමුත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙන්තො නිසීදි. බොධිතො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ එස රුක්ඛො හොති. එවං නිසින්නෙ ච පනෙත්ථ භගවති එකො බ්‍රාහ්මණො ගන්ත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරො’’තිආදි. තත්ථ හුංහුඞ්කජාතිකොති සො කිර දිට්ඨමඞ්ගලිකො නාම, මානවසෙන කොධවසෙන ච ‘‘හුංහු’’න්ති කරොන්තො විචරති, තස්මා ‘‘හුංහුඞ්කජාතිකො’’ති වුච්චති. ‘‘හුහුක්කජාතිකො’’තිපි පඨන්ති.

अशा प्रकारे बोधीवृक्षाच्या जवळच चार आठवडे व्यतीत करून, पाचव्या आठवड्यात ते बोधीवृक्षाच्या मुळाकडून जेथे अजपाल वटवृक्ष होता तेथे गेले. असे म्हणतात की, त्या वटवृक्षाच्या छायेत शेळ्या राखणारे (मेंढपाळ) येऊन बसत असत; त्यामुळेच त्याला 'अजपाल निग्रोध' (अजपाल वटवृक्ष) हे नाव पडले. "सात दिवस विमुक्तीसुखाचा अनुभव घेत" म्हणजे तेथेही धर्माचे चिंतन करतच विमुक्तीसुखाचा अनुभव घेत ते बसले. हा वृक्ष बोधीवृक्षाच्या पूर्व दिशेला आहे. भगवंत तेथे बसले असता, एक ब्राह्मण तेथे आला आणि त्याने प्रश्न विचारला. म्हणूनच संगीतिकारांनी (धम्मसंगीती करणाऱ्या थेरांनी) "अथ खो अञ्ञतरो..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'हुंहुंकजातिको' म्हणजे तो ब्राह्मण 'दृष्टमांगलिक' (केवळ डोळ्यांनी दिसणाऱ्या गोष्टींनाच मंगल मानणारा) होता, आणि तो मानाने व क्रोधाने "हुं हुं" असा आवाज करत फिरत असे, म्हणून त्याला 'हुंहुंकजातिक' असे म्हटले आहे. काही जण 'हुहुक्कजातिको' असाही पाठ वाचतात।

---

එතමත්ථං විදිත්වාති එතං තෙන වුත්තස්ස වචනස්ස සිඛාපත්තමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි. තස්සත්ථො – යො බාහිතපාපධම්මතාය බ්‍රාහ්මණො න දිට්ඨමඞ්ගලිකතාය, හුංහුඞ්කාරකභාවාදිපාපධම්මයුත්තො හුත්වා කෙවලං ජාතිමත්තකෙන බ්‍රහ්මඤ්ඤං පටිජානාති, සො බ්‍රාහ්මණො බාහිතපාපධම්මත්තා හුංහුඞ්කාරප්පහානෙන නිහුංහුඞ්කො, රාගාදිකසාවාභාවෙන නික්කසාවො, භාවනානුයොගයුත්තචිත්තතාය යතත්තො, සීලසංවරෙන වා සඤ්ඤතචිත්තතාය යතත්තො, චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතෙහි වෙදෙහි අන්තං, වෙදානං වා අන්තං ගතත්තා වෙදන්තගූ, මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා වුසිතබ්‍රහ්මචරියො. ධම්මෙන බ්‍රහ්මවාදං වදෙය්‍ය, ‘‘බ්‍රාහ්මණො, අහ’’න්ති එතං වාදං ධම්මෙන වදෙය්‍ය, යස්ස සකලෙ ලොකසන්නිවාසෙ කුහිඤ්චි එකාරම්මණෙපි රාගුස්සදො දොසුස්සදො මොහුස්සදො මානුස්සදො දිට්ඨුස්සදොති ඉමෙ උස්සදා නත්ථීති.

"एतमत्थं विदित्वा" म्हणजे त्याने विचारलेल्या प्रश्नाचा सर्वोच्च (शिखर गाठलेला, म्हणजेच अर्हत्त्वाचा) अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले. त्याचा अर्थ असा आहे - जो पापकर्मे वाहून टाकल्यामुळे (त्याग केल्यामुळे) खरा ब्राह्मण आहे, केवळ 'दृष्टमांगलिक' असल्यामुळे किंवा "हुं हुं" असा आवाज करण्याच्या स्वभावासारख्या पापी प्रवृत्तींनी युक्त असून केवळ जन्मानेच स्वतःला ब्राह्मण म्हणवून घेणारा नाही; तो ब्राह्मण पापकर्मे वाहून टाकल्यामुळे, "हुं हुं" असा आवाज करण्याचा मान व क्रोध नष्ट केल्यामुळे 'निहुंहुंक' (अहंकाररहित) आहे, रागादी मळ (आसक्ती) नसल्यामुळे 'निक्कसाव' (निष्कलंक) आहे, भावनेच्या अभ्यासात युक्त चित्त असल्यामुळे 'यतत्त' (आत्मसंयमी) आहे, किंवा शीलसंवरणाने चित्त संयमित असल्यामुळे 'यतत्त' आहे, चार मार्गज्ञानांनी युक्त अशा वेदांमुळे (ज्ञानामुळे) अंताला (निर्वाणाला) पोहोचल्यामुळे किंवा वेदांच्या अंताला (अर्हत्त्वफलाला) पोहोचल्यामुळे 'वेदंतगू' (वेदपारंगत) आहे, आणि मार्ग-ब्रह्मचर्याचे आचरण पूर्ण केल्यामुळे 'वुसितब्रह्मचरिय' (ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला) आहे. तोच न्यायाने स्वतःला ब्राह्मण म्हणू शकतो, "मी ब्राह्मण आहे" असा दावा तो न्यायाने करू शकतो; ज्याच्या संपूर्ण जगात कुठेही, एकाही आलंबनात (विषयात) राग-उत्कर्ष (तीव्र राग), द्वेष-उत्कर्ष, मोह-उत्कर्ष, मान-उत्कर्ष किंवा दृष्टी-उत्कर्ष हे उत्कर्ष (क्लेश) अस्तित्वात नाहीत।

---

අජපාලකථා නිට්ඨිතා.

अजपालकथा समाप्त झाली।

---

මුචලින්දකථා

मुचलिंदकथा

---

5. අකාලමෙඝොති අසම්පත්තෙ වස්සකාලෙ උප්පන්නමෙඝො. අයං පන ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ උදපාදි. සත්තාහවද්දලිකාති තස්මිං උප්පන්නෙ සත්තාහං අවිච්ඡින්නවුට්ඨිකා අහොසි. සීතවාතදුද්දිනීති සා ච පන සත්තාහවද්දලිකා [Pg.240] උදකඵුසිතසම්මිස්සෙන සීතවාතෙන සමන්තා පරිබ්භමන්තෙන දූසිතදිවසත්තා සීතවාතදුද්දිනී නාම අහොසි. අථ ඛො මුචලින්දො නාගරාජාති තස්සෙව මුචලින්දරුක්ඛස්ස සමීපෙ පොක්ඛරණියා නිබ්බත්තො මහානුභාවො නාගරාජා. සත්තක්ඛත්තුං භොගෙහි පරික්ඛිපිත්වාති එවං භොගෙහි පරික්ඛිපිත්වා උපරිමුද්ධනි මහන්තං ඵණං කරිත්වාව ඨිතෙ; තස්මිං තස්ස පරික්ඛෙපබ්භන්තරං ලොහපාසාදෙ භණ්ඩාගාරගබ්භප්පමාණං අහොසි, තස්මා භගවා නිවාතෙ පිහිතද්වාරවාතපානෙ කූටාගාරෙ නිසින්නො විය ජාතො. මා භගවන්තං සීතන්තිආදි තස්ස තථා කරිත්වා ඨානකාරණපරිදීපනං. සො හි ‘‘මා භගවන්තං සීතං බාධයිත්ථ, මා උණ්හං, මා ඩංසාදිසම්ඵස්සො බාධයිත්ථා’’ති තථා කරිත්වා අට්ඨාසි. තත්ථ කිඤ්චාපි සත්තාහවද්දලිකාය උණ්හමෙව නත්ථි, සචෙ පන අන්තරන්තරා මෙඝො විගච්ඡෙය්‍ය උණ්හං භවෙය්‍ය, තම්පි නං මා බාධයිත්ථාති එවං තස්ස චින්තෙතුං යුත්තං. විද්ධන්ති උබ්බිද්ධං; මෙඝවිගමෙන දූරීභූතන්ති අත්ථො. විගතවලාහකන්ති අපගතමෙඝං. දෙවන්ති ආකාසං. සකවණ්ණන්ති අත්තනො රූපං.

५. ‘अकालमेघ’ म्हणजे पावसाळा येण्यापूर्वीच आलेला अवेळी मेघ. हा मेघ उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात उत्पन्न झाला. ‘सप्ताहवद्दलिका’ म्हणजे तो मेघ उत्पन्न झाल्यावर सात दिवस सतत पडणारा पाऊस. ‘शीतवातदुद्दिनी’ म्हणजे तो सात दिवसांचा सततचा पाऊस पाण्याच्या थेंबांनी मिश्रित थंड वाऱ्यामुळे सर्व बाजूंनी घोंघावणारा आणि दिवस अंधकारमय करणारा असल्याने त्याला ‘शीतवातदुद्दिनी’ असे म्हटले गेले. ‘अथ खो मुचलिन्दो नागराजा’ म्हणजे त्याच मुचलिंद वृक्षाच्या जवळ असलेल्या सरोवरात उत्पन्न झालेला महान सामर्थ्यशाली नागराज. ‘सत्तक्खत्तुं भोगेहि परिक्खिपित्वा’ म्हणजे अशा प्रकारे आपल्या शरीराने सात वेळा वेढा घालून आणि भगवंतांच्या मस्तकावर आपला मोठा फणा धरून उभा राहिला; त्याच्या त्या वेढ्याच्या आतील भाग एखाद्या लोहप्रासादातील तिजोरीच्या खोलीसारखा झाला, त्यामुळे भगवान हे वारा नसलेल्या, दारे व खिडक्या बंद असलेल्या एखाद्या कुटागारामध्ये (शिखरयुक्त खोलीत) बसल्यासारखे झाले. ‘मा भगवन्तं सीतं’ इत्यादी शब्द नागराजाने तसे करण्याचे कारण दर्शवणारे आहेत. कारण त्याने विचार केला की, ‘भगवंतांना थंडीने त्रास होऊ नये, उष्णतेने त्रास होऊ नये, डास इत्यादींच्या स्पर्शाने त्रास होऊ नये’ म्हणून तो तसे करून उभा राहिला. जरी सात दिवसांच्या सततच्या पावसामुळे उष्णता अजिबात नव्हती, तरीही जर मध्येच मेघ निघून गेले तर उष्णता निर्माण होईल, आणि ती उष्णताही भगवंतांना त्रासदायक ठरू नये, असा विचार करणे त्याच्यासाठी योग्यच होते. ‘विद्धं’ म्हणजे वर गेलेले; ढग दूर झाल्यामुळे आकाश निरभ्र झाले असा अर्थ आहे. ‘विगतवलाहकं’ म्हणजे ढग निघून गेलेले. ‘देवं’ म्हणजे आकाश. ‘सकवण्णं’ म्हणजे स्वतःचे (नागाचे) रूप.

---

සුඛො විවෙකොති නිබ්බානසඞ්ඛාතො උපධිවිවෙකො සුඛො. තුට්ඨස්සාති චතුමග්ගඤාණසන්තොසෙන සන්තුට්ඨස්ස. සුතධම්මස්සාති පකාසිතධම්මස්ස. පස්සතොති තං විවෙකං යං වා කිඤ්චි පස්සිතබ්බං නාම, තං සබ්බං අත්තනො වීරියබලාධිගතෙන ඤාණචක්ඛුනා පස්සන්තස්ස. අබ්‍යාපජ්ජන්ති අකුප්පනභාවො; එතෙන මෙත්තාපුබ්බභාගො දස්සිතො. පාණභූතෙසු සංයමොති සත්තෙසු ච සංයමො; අවිහිංසනභාවො සුඛොති අත්ථො. එතෙන කරුණාපුබ්බභාගො දස්සිතො. සුඛා විරාගතා ලොකෙති වීතරාගතාපි සුඛාති දීපෙති. කාමානං සමතික්කමොති යා ‘‘කාමානං සමතික්කමො’’ති වුච්චති; සා විරාගතාපි සුඛාති අත්ථො. එතෙන අනාගාමිමග්ගො කථිතො. අස්මිමානස්ස යො විනයොති ඉමිනා පන අරහත්තං කථිතං; අරහත්තඤ්හි අස්මිමානස්ස ‘‘පස්සද්ධිවිනයො’’ති වුච්චති. ඉතො පරඤ්ච සුඛං නාම නත්ථි, තෙනාහ ‘‘එතං වෙ පරමං සුඛ’’න්ති.

‘सुखो विवेको’ म्हणजे निर्वाण संज्ञक उपधिविवेक (उपाधींपासून अलिप्तता) हा सुखकारक आहे. ‘तुट्ठस्स’ म्हणजे चार मार्गज्ञानांच्या संतोषाने संतुष्ट झालेल्याचे. ‘सुतधम्मस्स’ म्हणजे ज्याने प्रकाशित झालेल्या चार आर्यसत्यांच्या धर्माला जाणले आहे अशाचे. ‘पस्सतो’ म्हणजे त्या विवेकाला (निर्वाणाला) याशिवाय जे काही पाहण्यायोग्य आहे, त्या सर्वांना आपल्या वीर्यबलाने (प्रयत्नांच्या बळाने) प्राप्त केलेल्या ज्ञानचक्षूने पाहणाऱ्याचे. ‘अब्यापज्जं’ म्हणजे अक्रोध भाव (द्वेषरहितता); याद्वारे भगवंतांनी मैत्री भावनेचा पूर्वभाग (उपचार मैत्री) दर्शवला आहे. ‘पाणभूतेसु संयमो’ म्हणजे प्राण्यांविषयी संयम राखणे; अहिंसा भाव (करुणा) सुखकारक आहे असा अर्थ आहे. याद्वारे करुणेचा पूर्वभाग (उपचार करुणा) दर्शवला आहे. ‘सुखा विरागता लोके’ याद्वारे भगवंत स्पष्ट करतात की वैराग्य (रागरहित अवस्था) देखील सुखकारक आहे. ‘कामाधिनतेचे उल्लंघन’ (कामाचा समतिक्रम) ज्याला म्हटले जाते; ते वैराग्य देखील सुखकारक आहे असा अर्थ आहे. याद्वारे अनागामी मार्ग सांगितला आहे. ‘अस्मिमानस्स यो विनयो’ याद्वारे अर्हत्त्व सांगितले आहे; कारण अर्हत्त्वालाच ‘अस्मिमान’ (मीपणाचा अहंकार) नष्ट करणे (प्रसब्धि-विनय) असे म्हटले जाते. यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ सुख दुसरे कोणतेही नाही, म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - ‘हेच परम सुख आहे.’

---

මුචලින්දකථා නිට්ඨිතා.

मुचलिन्दकथा समाप्त झाली.

---

රාජායතනකථා

राजायतनकथा.

---

6. මුචලින්දමූලාති මහාබොධිතො පාචීනකොණෙ ඨිතමුචලින්දරුක්ඛමූලා. රාජායතනන්ති දක්ඛිණදිසාභාගෙ ඨිතං රාජායතනරුක්ඛං උපසඞ්කමි[Pg.241]. තෙන ඛො පන සමයෙනාති කතරෙන සමයෙන. භගවතො කිර රාජායතනමූලෙ සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස සමාධිතො වුට්ඨානදිවසෙ අරුණුග්ගමනවෙලායමෙව ‘‘භොජනකිච්චෙන භවිතබ්බ’’න්ති ඤත්වා සක්කො දෙවරාජා ඔසධහරීතකං උපනෙසි. භගවා තං පරිභුඤ්ජි, පරිභුත්තමත්තස්සෙව සරීරකිච්චං අහොසි. සක්කො මුඛොදකං අදාසි. භගවා මුඛං ධොවිත්වා තස්මිංයෙව රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. එවං උග්ගතෙ අරුණම්හි නිසින්නෙ භගවති.

६. ‘मुचलिन्दमूला’ म्हणजे महाबोधी वृक्षाच्या पूर्व कोपऱ्यात असलेल्या मुचलिंद वृक्षाच्या मुळापासून (जवळून). ‘राजायतनं’ म्हणजे दक्षिण दिशेला असलेल्या राजायतन वृक्षाकडे भगवंत गेले. ‘तेन खो पन समयेन’ म्हणजे कोणत्या वेळी? असे म्हटले जाते की, भगवंत राजायतन वृक्षाच्या मुळाशी सात दिवस एकाच आसनावर बसले असताना, समाधीतून उठण्याच्या दिवशी पहाटेच्या वेळी (अरुणोदयाच्या वेळी) ‘आता भोजनाची वेळ झाली आहे’ हे जाणून देवराज शक्राने औषधी हिरडा अर्पण केला. भगवंतांनी त्याचे सेवन केले, आणि सेवन करताच त्यांचे शारीरिक विधी पूर्ण झाले. शक्राने मुखप्रक्षालनासाठी पाणी दिले. भगवंतांनी मुखप्रक्षालन करून त्याच वृक्षाच्या मुळाशी आसन ग्रहण केले. अशा प्रकारे अरुणोदय झाल्यावर भगवान तेथे बसले असता...

---

තෙන ඛො පන සමයෙන තපුස්සභල්ලිකා වාණිජාති තපුස්සො ච භල්ලිකො චාති ද්වෙ භාතරො වාණිජා. උක්කලාති උක්කලජනපදතො. තං දෙසන්ති යස්මිං දෙසෙ භගවා විහරති. කතරස්මිඤ්ච දෙසෙ භගවා විහරති? මජ්ඣිමදෙසෙ. තස්මා මජ්ඣිමදෙසං ගන්තුං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා හොන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඤාතිසාලොහිතා දෙවතාති තෙසං ඤාතිභූතපුබ්බා දෙවතා. එතදවොචාති සා කිර නෙසං සබ්බසකටානි අප්පවත්තීනි අකාසි. තතො තෙ කිං ඉදන්ති මග්ගදෙවතානං බලිං අකංසු. තෙසං බලිකම්මකාලෙ සා දෙවතා දිස්සමානෙනෙව කායෙන එතං අවොච. මන්ථෙන ච මධුපිණ්ඩිකාය චාති අබද්ධසත්තුනා ච සප්පිමධුඵාණිතාදීහි යොජෙත්වා බද්ධසත්තුනා ච. පතිමානෙථාති උපට්ඨහථ. තං වොති තං පතිමානනං තුම්හාකං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය. යං අම්හාකන්ති යං පටිග්ගහණං අම්හාකං අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය. භගවතො එතදහොසීති යො කිරස්ස පධානානුයොගකාලෙ පත්තො අහොසි, සො සුජාතාය පායාසං දාතුං ආගච්ඡන්තියා එව අන්තරධායි. තෙනස්ස එතදහොසි – ‘‘පත්තො මෙ නත්ථි, පුරිමකාපි ච න ඛො තථාගතා හත්ථෙසු පටිග්ගණ්හන්ති, කිම්හි නු ඛො අහං පටිග්ගණ්හෙය්‍යං මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩකඤ්චා’’ති.

‘तेन खो पन समयेन तपुस्सभल्लिको वाणिजा’ म्हणजे त्या वेळी तपुस्स आणि भल्लिक नावाचे दोन व्यापारी भाऊ होते. ‘उक्कला’ म्हणजे उत्कल जनपदातून. ‘तं देसं’ म्हणजे ज्या प्रदेशात भगवान विहार करत होते त्या प्रदेशात. भगवान कोणत्या प्रदेशात विहार करत होते? मध्यमदेशात. म्हणून मध्यमदेशात जाण्यासाठी ते दीर्घ प्रवासाच्या मार्गाला लागले होते, असा येथे अर्थ आहे. ‘ज्ञातिसालोहिता देवता’ म्हणजे त्यांची पूर्वजन्मीची नातेवाईक असलेली एक देवता. ‘एतदवोच’ म्हणजे असे म्हटले जाते की, त्या देवतेने त्यांच्या सर्व गाड्या थांबवल्या (चालू न शकणाऱ्या केल्या). त्यानंतर त्यांनी ‘हे काय आहे?’ असा विचार करून मार्गावरील देवतांना बळी (पूजा-अर्चा) अर्पण केला. त्यांच्या या पूजेच्या वेळी ती देवता प्रत्यक्ष शरीराने प्रकट होऊन त्यांना असे म्हणाली. ‘मंथेन च मधुपिण्डिकay च’ म्हणजे न मळलेल्या पिठाच्या लाडूने (मंथ) आणि तूप, मध, गूळ इत्यादी मिसळून तयार केलेल्या मळलेल्या पिठाच्या लाडूने (मधुपिंडिका). ‘पतिमानेथ’ म्हणजे सेवा करा (दान द्या). ‘तं वो’ म्हणजे ते दान देणे तुमच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हितकारक आणि सुखकारक ठरेल. ‘यं अम्हाकं’ म्हणजे जे ग्रहण करणे आमच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हितकारक आणि सुखकारक ठरेल. ‘भगवतो एतदहोसि’ म्हणजे असे म्हटले जाते की, भगवंतांच्या प्रधान-साधनेच्या (तपश्चर्येच्या) काळात त्यांच्याकडे जो भिक्षापात्र होता, तो सुजाता खीर देण्यासाठी येत असतानाच अंतर्धान पावला होता. त्यामुळे भगवंतांच्या मनात असा विचार आला - ‘माझ्याकडे भिक्षापात्र नाही, आणि पूर्वीचे तथागत देखील हाताने भिक्षा ग्रहण करत नसत. मग मी हा मंथ आणि मधुपिंडिका कशामध्ये ग्रहण करू?’

---

පරිවිතක්කමඤ්ඤායාති ඉතො පුබ්බෙව භගවතො සුජාතාය දින්නභොජනංයෙව ඔජානුප්පබන්ධනවසෙන අට්ඨාසි, එත්තකං කාලං නෙව ජිඝච්ඡා න පිපාසා න කායදුබ්බල්‍යං අහොසි. ඉදානි පනස්ස ආහාරං පටිග්ගහෙතුකාමතාය ‘‘න ඛො තථාගතා’’තිආදිනා නයෙන පරිවිතක්කො උදපාදි[Pg.242]. තං එවං උප්පන්නං අත්තනො චෙතසා භගවතො චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය. චතුද්දිසාති චතූහි දිසාහි. සෙලමයෙ පත්තෙති මුග්ගවණ්ණසෙලමයෙ පත්තෙ. ඉදංයෙව භගවා පටිග්ගහෙසි, තෙයෙව සන්ධාය වුත්තං. චත්තාරො පන මහාරාජානො පඨමං ඉන්දනීලමණිමයෙ පත්තෙ උපනාමෙසුං, න තෙ භගවා අග්ගහෙසි. තතො ඉමෙ චත්තාරොපි මුග්ගවණ්ණසිලාමයෙ පත්තෙ උපනාමෙසුං, භගවා චත්තාරොපි පත්තෙ අග්ගහෙසි තෙසං පසාදානුරක්ඛණත්ථාය, නො මහිච්ඡතාය. ගහෙත්වා ච පන චත්තාරොපි යථා එකොව පත්තො හොති තථා අධිට්ඨහි, චතුන්නම්පි එකසදිසො පුඤ්ඤවිපාකො අහොසි. එවං එකං කත්වා අධිට්ඨිතෙ පටිග්ගහෙසි භගවා පච්චග්ඝෙ සෙලමයෙ පත්තෙ මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච. පච්චග්ඝෙති පච්චග්ඝස්මිං; පාටෙක්කං මහග්ඝස්මින්ති අත්ථො. අථ වා පච්චග්ඝෙති අභිනවෙ අබ්භුණ්හෙ; තඞ්ඛණෙ නිබ්බත්තස්මින්ති අත්ථො. ද්වෙ වාචා එතෙසං අහෙසුන්ති ද්වෙවාචිකා. අථ වා ද්වීහි වාචාහි උපාසකභාවං පත්තාති අත්ථො. තෙ එවං උපාසකභාවං පටිවෙදෙත්වා භගවන්තං ආහංසු – ‘‘කස්ස දානි භන්තෙ අම්හෙහි අජ්ජ පට්ඨාය අභිවාදනපච්චුට්ඨානං කාතබ්බ’’න්ති? අථ භගවා සීසං පරාමසි, කෙසා හත්ථෙ ලග්ගිංසු. තෙ තෙසං අදාසි ‘‘ඉමෙ තුම්හෙ පරිහරථා’’ති. තෙ කෙසධාතුයො ලභිත්වා අමතෙනෙව අභිසිත්තා හට්ඨතුට්ඨා භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කමිංසු.

‘परिवितक्कमञ्ञाय’ (विचार जाणून घेऊन) म्हणजे यापूर्वी भगवंतांना सुजाताने दिलेले भोजनच ओज (पोषक शक्ती) अखंड टिकवून ठेवण्याच्या सामर्थ्यामुळे एवढ्या काळापर्यंत टिकून राहिले होते; या संपूर्ण काळात त्यांना भूक, तहान किंवा शारीरिक दुर्बलता जाणवली नाही. परंतु आता त्यांना आहार ग्रहण करण्याची इच्छा झाल्यामुळे, 'तथागत कधीही रिकाम्या हाताने...' इत्यादी पद्धतीने त्यांच्या मनात विचार उत्पन्न झाला. त्यांच्या मनात अशा प्रकारे उत्पन्न झालेला विचार स्वतःच्या चित्ताने भगवंतांच्या चित्तातील विचार जाणून घेऊन. ‘चतुद्दिशा’ म्हणजे चार दिशांनी. ‘सेलमध्ये पत्ते’ म्हणजे मुगाच्या रंगाचे पाषाणाचे (दगडी) पात्र. भगवंतांनी हेच पात्र ग्रहण केले, त्यांना उद्देशूनच हे म्हटले आहे. चार महाराज (लोकपाल) यांनी सुरुवातीला इंद्रनीलमण्याचे बनलेले पात्र अर्पण केले, परंतु भगवंतांनी ते स्वीकारले नाही. त्यानंतर त्यांनी हे चारही मुगाच्या रंगाचे दगडी पात्र अर्पण केले. भगवंतांनी त्यांच्या श्रद्धेचे रक्षण करण्यासाठी (त्यांना प्रसन्न ठेवण्यासाठी) ते चारही पात्र स्वीकारले, अधिक पात्रांच्या इच्छेने नव्हे. आणि ते चारही पात्र स्वीकारून, ज्याप्रमाणे ते एकच पात्र होईल अशा प्रकारे त्यांनी अधिष्ठान केले; त्या चारही महाराजांना सारखाच पुण्यविपाक (पुण्याचे फळ) मिळाला. अशा प्रकारे एक पात्र करून अधिष्ठान केलेल्या मौल्यवान दगडी पात्रात भगवंतांनी सत्तू (मंथ) आणि मधाचा गोळा (मधुपिंडिक) स्वीकारला. ‘पच्चग्घे’ म्हणजे मौल्यवान; प्रत्येकी अत्यंत मूल्यवान असा अर्थ आहे. किंवा ‘पच्चग्घे’ म्हणजे अगदी नवीन, ताजे; त्याच क्षणी तयार झालेले असा अर्थ आहे. ‘द्वे वाचा एतेसं अहेसुं’ (ज्यांचे दोन शब्द होते) म्हणून त्यांना ‘द्वेवाचिक’ (दोन शब्दांत शरण जाणारे) म्हणतात. किंवा दोन शब्दांनी (बुद्ध आणि धम्म यांच्याद्वारे) उपासकत्व प्राप्त केले असा अर्थ आहे. त्यांनी अशा प्रकारे उपासकत्व जाहीर करून भगवंतांना विचारले – “भंते! आजपासून आम्ही कोणाला अभिवादन व प्रत्युत्थान (आदर सत्कार) करावे?” तेव्हा भगवंतांनी आपल्या मस्तकावरून हात फिरवला, तेव्हा काही केश त्यांच्या हातात आले. त्यांनी ते केश त्यांना दिले आणि म्हणाले, “तुम्ही हे जवळ बाळगा आणि याचे जतन करा.” ते केशधातू प्राप्त करून, जणू अमृतानेच सिंचित झाल्यासारखे अत्यंत हर्षित व आनंदी होऊन, त्यांनी भगवंतांना वंदन केले आणि तेथून प्रस्थान केले.

---

රාජායතනකථා නිට්ඨිතා.

राजायतन कथा समाप्त झाली.

---

බ්‍රහ්මයාචනකථා

ब्रह्मयाचना कथा

---

7. අථ ඛො භගවා සත්තාහස්ස අච්චයෙන තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා වුත්තප්පකාරමෙතං සබ්බං කිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා රාජායතනමූලා පුනපි යෙන අජපාලනිග්‍රොධො තෙනුපසඞ්කමි. පරිවිතක්කො උදපාදීති තස්මිං නිසින්නමත්තස්සෙව සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො අයං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි. කස්මා පනායං සබ්බබුද්ධානං උප්පජ්ජතීති? ධම්මස්ස මහන්තභාවං ගරුභාවං භාරියභාවං පච්චවෙක්ඛණාය බ්‍රහ්මුනා යාචිතෙ දෙසෙතුකාමතාය ච. ජානන්ති හි බුද්ධා ‘‘එවං පරිවිතක්කිතෙ බ්‍රහ්මා ආගන්ත්වා ධම්මදෙසනං යාචිස්සති, තතො සත්තා ධම්මෙ ගාරවං උප්පාදෙස්සන්ති, බ්‍රහ්මගරුකො හි ලොකසන්නිවාසො’’ති. ඉති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි අයං විතක්කො උප්පජ්ජතීති.

७. त्यानंतर भगवान सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर त्या समाधीतून उठले आणि वर सांगितलेली सर्व कामे पूर्ण करून राजायतन वृक्षाच्या मुळापासून पुन्हा जेथे अजपाल वटवृक्ष होता तेथे गेले. ‘परिवितक्को उदपादि’ म्हणजे तेथे बसले असता सर्व बुद्धांच्या आचरणात असलेला हा चित्ताचा विचार त्यांच्या मनात उत्पन्न झाला. पण हा विचार सर्व बुद्धांच्या मनात का उत्पन्न होतो? धम्माची महानता, त्याचे गांभीर्य आणि त्याची गहनता (जडत्व) यांचे चिंतन करण्यासाठी आणि ब्रह्माने याचना केल्यावरच धम्म उपदेश करण्याची इच्छा असल्यामुळे. कारण बुद्ध जाणतात की, “असा विचार केल्यावर महाब्रह्मा येऊन धम्म उपदेशाची याचना करेल, त्यामुळे प्राणीमात्रांच्या मनात धम्माविषयी आदर उत्पन्न होईल, कारण हा लोकसमूह ब्रह्माला पूज्य मानणारा आहे.” अशा प्रकारे या दोन कारणांमुळे हा विचार उत्पन्न होतो.

---

තත්ථ [Pg.243] අධිගතො ඛො ම්‍යායන්ති අධිගතො ඛො මෙ අයං. ආලයරාමාති සත්තා පඤ්ච කාමගුණෙ අල්ලීයන්ති, තස්මා තෙ ‘‘ආලයා’’ති වුච්චන්ති. තෙහි ආලයෙහි රමන්තීති ආලයරාමා. ආලයෙසු රතාති ආලයරතා. ආලයෙසු සුට්ඨුමුදිතාති ආලයසම්මුදිතා. යදිදන්ති නිපාතො. තස්ස ඨානං සන්ධාය ‘‘යං ඉද’’න්ති පටිච්චසමුප්පාදං සන්ධාය ‘‘යො අය’’න්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදොති ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයාව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයතා ච සා පටිච්චසමුප්පාදො චාති ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදො. සො මමස්ස කිලමථොති යා අජානන්තානං දෙසනා නාම, සො මම කිලමථො අස්ස; සා මම විහෙසා අස්සාති අත්ථො. භගවන්තන්ති භගවතො. අනච්ඡරියාති අනු අච්ඡරියා. පටිභංසූති පටිභානසඞ්ඛාතස්ස ඤාණස්ස ගොචරා අහෙසුං, පරිවිතක්කයිතබ්බභාවං පාපුණිංසු.

त्यात ‘अधिगतो खो म्यायं’ म्हणजे ‘हा (धम्म) माझ्याद्वारे प्राप्त झाला आहे’. ‘आलयारामा’ म्हणजे प्राणी पाच कामगुणांमध्ये आसक्त होतात, म्हणून त्यांना ‘आलय’ (आसक्तीची ठिकाणे) म्हटले जाते. त्या आलयात रममाण होतात म्हणून ते ‘आलयारामा’ होत. आलयात मग्न असतात म्हणून ‘आलयरता’ होत. आलयात अत्यंत आनंदित होतात म्हणून ‘आलयसम्मुदिता’ होत. ‘यदिदं’ हा निपात आहे. त्याच्या स्थानाला उद्देशून ‘यं इदं’ (जे हे) आणि पटिच्चसमुप्पादाला उद्देशून ‘यो अयं’ (जो हा) असा अर्थ समजला पाहिजे. ‘इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पादो’ म्हणजे या (संस्कार इत्यादी) कारणांचे जे प्रत्यय (कारण) आहेत ते ‘इदप्पच्चया’ होत; इदप्पच्चय म्हणजेच ‘इदप्पच्चयता’ होय. आणि ती इदप्पच्चयता म्हणजेच पटिच्चसमुत्पाद होय, म्हणून ‘इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पादो’ असे म्हटले आहे. ‘सो ममस्स किलमथो’ म्हणजे जे न जाणणाऱ्यांना उपदेश करणे आहे, तो माझ्यासाठी थकवणारा ठरेल; तो माझ्यासाठी त्रासदायक ठरेल असा अर्थ आहे. ‘भगवन्तं’ म्हणजे भगवंतांना. ‘अनच्छरिया’ म्हणजे वारंवार आश्चर्यकारक वाटणारे. ‘पटिभंसु’ म्हणजे प्रतिभा नावाच्या ज्ञानाचे ते विषय झाले, ते वारंवार विचार करण्याच्या स्थितीला प्राप्त झाले.

---

හලන්ති එත්ථ හකාරො නිපාතමත්තො; අලන්ති අත්ථො. පකාසිතුන්ති දෙසිතුං. අලං දානි මෙ ඉමං කිච්ඡෙන අධිගතං ධම්මං දෙසෙතුන්ති වුත්තං හොති. පටිසොතගාමින්ති පටිසොතං වුච්චති නිබ්බානං; නිබ්බානගාමින්ති අත්ථො. රාගරත්තාති කාමරාගභවරාගදිට්ඨිරාගෙන රත්තා. න දක්ඛන්තීති න පස්සිස්සන්ති. තමොඛන්ධෙන ආවුටාති අවිජ්ජාරාසිනා අජ්ඣොත්ථටා. අප්පොස්සුක්කතායාති නිරුස්සුක්කභාවෙන; අදෙසෙතුකාමතායාති අත්ථො.

येथे ‘हलं’ मधील ‘ह’कार हा केवळ निपात आहे; ‘अलं’ (व्यर्थ/पुरेसे) असा याचा अर्थ आहे. ‘पकासितुं’ म्हणजे उपदेश करण्यासाठी. ‘आता मी कष्टाने प्राप्त केलेल्या या धम्माचा उपदेश करणे व्यर्थ आहे’ असे येथे म्हटले आहे. ‘पटिसोतगामिं’ म्हणजे प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणारा; प्रवाहाच्या विरुद्ध म्हणजे ‘निब्बान’ (निर्वाण) म्हटले जाते, निब्बानाकडे जाणारा असा अर्थ आहे. ‘रागरत्ता’ म्हणजे कामराग, भवराग आणि दिठ्ठिराग (दृष्टीराग) यांनी रंगलेले (आसक्त झालेले) प्राणी. ‘न दक्खन्ति’ म्हणजे ते पाहू शकणार नाहीत. ‘तमोखन्धेन आवृता’ म्हणजे अविद्यारूपी अंधकार समूहाने झाकलेले. ‘अप्पोस्सुक्कतया’ म्हणजे निरुत्साहाने; उपदेश करण्याची इच्छा नसणे असा अर्थ आहे.

---

8. යත්‍ර හි නාමාති යස්මිං නාම ලොකෙ. භගවතො පුරතො පාතුරහොසීති ධම්මදෙසනායාචනත්ථං දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු මහාබ්‍රහ්මානො ගහෙත්වා ආගම්ම භගවතො පුරතො පාතුරහොසි. අප්පරජක්ඛජාතිකාති පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි අප්පං රාගදොසමොහරජං එතෙසං එවංසභාවාති අප්පරජක්ඛජාතිකා. භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරොති පටිවිජ්ඣිතාරො.

८. ‘यत्र हि नाम’ म्हणजे ज्या जगात. ‘भगवतो पुरतो पातुरहोसि’ म्हणजे धम्म उपदेशाची याचना करण्यासाठी दहा हजार चक्रवाळांमधील महाब्रह्मांना सोबत घेऊन येऊन भगवंतांच्या समोर प्रकट झाला. ‘अप्परजक्खजातिका’ म्हणजे ज्यांच्या प्रज्ञारूपी डोळ्यांमध्ये राग, द्वेष आणि मोह रूपी धूळ अत्यंत कमी आहे, अशा स्वभावाचे प्राणी म्हणजे ‘अप्परजक्खजातिका’ होत. ‘भविसन्ति धम्मस्स अञ्ञातारो’ म्हणजे धम्माचे आकलन करणारे (जाणून घेणारे) असतील.

---

පාතුරහොසීති පාතුභවි. සමලෙහි චින්තිතොති රාගාදීහි මලෙහි සමලෙහි ඡහි සත්ථාරෙහි චින්තිතො. අපාපුරෙතන්ති විවර එතං. අමතස්ස ද්වාරන්ති අමතස්ස නිබ්බානස්ස ද්වාරභූතං අරියමග්ගං. සුණන්තු ධම්මං විමලෙනානුබුද්ධන්ති [Pg.244] ඉමෙ සත්තා රාගාදිමලානං අභාවතො විමලෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන අනුබුද්ධං චතුසච්චධම්මං සුණන්තු.

‘पातुरहोसि’ म्हणजे प्रकट झाला. ‘समलेहि चिन्तितो’ म्हणजे राग इत्यादी मलांनी (अशुद्धीने) युक्त असलेल्या सहा शास्त्यांनी (शिक्षकांनी, जसे की पूरण कस्सप इत्यादींनी) मिथ्या ज्ञानाने विचार केलेला. ‘अपापुरेतं’ म्हणजे हे उघड. ‘अमतस्स द्वारं’ म्हणजे अमृताचे, म्हणजेच निब्बानाचे द्वार असलेल्या आर्यमार्गाला (अरिअमग्ग). ‘सुणन्तु धम्मं विमलेनानुबुद्धं’ म्हणजे हे प्राणी राग इत्यादी मलांचा अभाव असल्यामुळे विमल (निष्कलंक) असलेल्या सम्मासम्बुद्धांनी अनुक्रमाने जाणलेल्या चतुरार्यसत्याच्या धम्माचे श्रवण करोत.

---

සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතොති සෙලමයෙ එකග්ඝනෙ පබ්බතමුද්ධනි යථාඨිතොව යථා චක්ඛුමා පුරිසො සමන්තතො ජනතං පස්සෙය්‍ය, ත්වම්පි සුමෙධ සුන්දරපඤ්ඤ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සමන්තචක්ඛු භගවා ධම්මමයං පඤ්ඤාමයං පාසාදමාරුය්හ සයං අපෙතසොකො සොකාවතිණ්ණං ජාතිජරාභිභූතඤ්ච ජනතං අවෙක්ඛස්සු උපධාරය.

‘सेले यथा पब्बतमुद्धनिट्ठितो’ म्हणजे ज्याप्रमाणे पाषाणमयी, अखंड अशा पर्वतशिखरावर उभा असलेला दृष्टीमान मनुष्य सभोवतालच्या लोकसमूहाला पाहू शकतो, त्याचप्रमाणे हे सुमेध! सुंदर प्रज्ञा असलेल्या, सर्वज्ञता ज्ञानामुळे समंतचक्षू (सर्वदर्शी) असलेल्या हे भगवन्! आपणही धम्ममयी, प्रज्ञामयी प्रासादावर (महालावर) आरूढ होऊन, स्वतः शोकरहित होऊन, शोकात बुडालेल्या आणि जन्म-जरेने ग्रस्त झालेल्या या लोकसमूहाकडे पहावे, त्यांचे निरीक्षण करावे.

---

උට්ඨෙහීති භගවතො ධම්මදෙසනත්ථං චාරිකචරණං යාචන්තො භණති. වීරාතිආදීසු භගවා වීරියවන්තතාය වීරො. දෙවපුත්තමච්චුකිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරානං විජිතත්තා විජිතසඞ්ගාමො. ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණසමත්ථතාය සත්ථවාහො. කාමච්ඡන්දඉණස්ස අභාවතො අණණො.

‘उट्ठेहि’ (उठा!) असे म्हणून तो भगवंतांना धम्म उपदेशासाठी चारिका (भ्रमण) करण्याची याचना करत म्हणतो. ‘वीरा’ इत्यादी शब्दांमध्ये, भगवान आपल्या वीर्यामुळे (प्रयत्नांमुळे) ‘वीर’ आहेत. देवपुत्तमार, मच्चुमार, किलेशमार आणि अभिसंखारमार यांना जिंकल्यामुळे ते ‘विजितसंग्राम’ (युद्ध जिंकणारे) आहेत. जन्मरूपी अरण्य इत्यादी पार करून नेण्यास समर्थ असल्यामुळे ते ‘सत्थवाहो’ (सार्थवाह - मार्गदर्शक) आहेत. कामच्छंद रूपी ऋणाचा अभाव असल्यामुळे ते ‘अणण’ (ऋणमुक्त) आहेत.

---

9. අජ්ඣෙසනන්ති යාචනං. බුද්ධචක්ඛුනාති ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණෙන ච ආසයානුසයඤාණෙන ච. ඉමෙසඤ්හි ද්වින්නං ඤාණානං බුද්ධචක්ඛූති නාමං. අප්පරජක්ඛාති පඤ්ඤාචක්ඛුම්හි රාගාදිරජං අප්පං යෙසං, තෙ අප්පරජක්ඛා. යෙසං තං මහන්තං තෙ මහාරජක්ඛා. යෙසං සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි තික්ඛානි තෙ තික්ඛින්ද්‍රියා. යෙසං තානි මුදූනි තෙ මුදින්ද්‍රියා. යෙසං තෙයෙව සද්ධාදයො ආකාරා සුන්දරා තෙ ස්වාකාරා. යෙසං තෙයෙව සද්ධාදයො ආකාරා අසුන්දරා තෙ ද්වාකාරා. යෙ කථිතකාරණං සල්ලක්ඛෙන්ති, සුඛෙන සක්කා හොන්ති විඤ්ඤාපෙතුං තෙ සුවිඤ්ඤාපයා. යෙ පරලොකඤ්ච වජ්ජඤ්ච භයතො පස්සන්ති තෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනො. උප්පලිනියන්ති උප්පලවනෙ. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. අන්තොනිමුග්ගපොසීනීති යානි උදකස්ස අන්තො නිමුග්ගානෙව පොසයන්ති. සමොදකං ඨිතානීති උදකෙන සමං ඨිතානි. උදකං අච්චුග්ගම්ම ඨිතානීති උදකං අතික්කමිත්වා ඨිතානි.

९. ‘अज्झेसना’ (अज्झेसनं) म्हणजे याचना (विनंती). ‘बुद्धचक्खु’ (बुद्धचक्खुना) म्हणजे इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान आणि आशयानुशय ज्ञान. कारण या दोन्ही ज्ञानांना ‘बुद्धचक्षू’ असे नाव आहे. ‘अप्परजक्ख’ (अप्परजक्खा) म्हणजे ज्यांच्या प्रज्ञाचक्षूंमध्ये रागादी रज (मळ) अल्प आहे, ते अल्प-रज-डोळे असलेले (अप्परजक्ख). ज्यांच्यामध्ये तो रज अधिक आहे, ते महा-रज-डोळे असलेले (महारजक्ख). ज्यांची श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये तीक्ष्ण आहेत, ते तीक्ष्णेंद्रिय (तिक्खिन्द्रिया). ज्यांची ती इंद्रिये मृदू आहेत, ते मृदूंद्रिय (मुदिन्द्रिया). ज्यांचे श्रद्धा इत्यादी स्वभाव (आकार) सुंदर आहेत, ते सुआकार (स्वाकारा). ज्यांचे श्रद्धा इत्यादी स्वभाव असुंदर आहेत, ते दुराकार (द्वाकारा). जे सांगितलेले कारण नीट समजून घेतात आणि ज्यांना सहजपणे आकलन करून देणे शक्य असते, ते सुविज्ञेय (सुविञ्ञापया). जे परलोक आणि दोषांना (पापांना) भयाने पाहतात, ते परलोक-वज्ज-भय-दस्सावी (परलोकातील दोषांचे भय पाहणारे). ‘उप्पलिनी’ (उप्पलिनियं) म्हणजे कमळांच्या वनात. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. ‘अंतोनिमुग्गपोसिनी’ (अन्तोनिमुग्गपोसीनी) म्हणजे जी कमळे पाण्याच्या आत बुडूनच वाढतात. ‘समोदकं ठितानी’ (समोदकं ठितानी) म्हणजे पाण्याबरोबर समपातळीवर राहिलेली. ‘उदकं अच्चुग्गम्म ठितानी’ (उदकं अच्चुग्गम्म ठितानी) म्हणजे पाण्याचा संसर्ग ओलांडून (पाण्याच्या वर) राहिलेली.

---

අපාරුතාති විවටා. අමතස්ස ද්වාරාති අරියමග්ගො. සො හි අමතසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස ද්වාරං. පමුඤ්චන්තු සද්ධන්ති සබ්බෙ අත්තනො සද්ධං පමුඤ්චන්තු. පච්ඡිමපදද්වයෙ අයමත්ථො, අහඤ්හි අත්තනො පගුණං සුප්පවත්තිම්පි ඉමං [Pg.245] පණීතං උත්තමං ධම්මං කායවාචාකිලමථසඤ්ඤී හුත්වා මනුජෙසු දෙවමනුස්සෙසු න භාසින්ති.

‘अपारुता’ (अपारुता) म्हणजे उघडलेले. ‘अमतस्स द्वारा’ (अमतस्स द्वारा) म्हणजे आर्यमार्ग. कारण तोच अमृतरूपी निर्वाणाचा प्रवेशद्वार आहे. ‘पमुञ्चन्तु सद्धं’ (पमुञ्चन्तु सद्धं) म्हणजे सर्वांनी आपली श्रद्धा प्रकट करावी (मुक्त करावी). शेवटच्या दोन पदांचा अर्थ असा आहे: ‘मी स्वतःच्या पूर्ण अभ्यासात असलेल्या, सुप्रवृत्त, प्रणीत आणि उत्तम अशा या धर्माचा (चार आर्य सत्यांचा) उपदेश, केवळ कायिक व वाचिक थकवा येईल या विचाराने, देव आणि मनुष्यांमध्ये केला नाही (असे मी पूर्वी विचार केला होता).’

---

බ්‍රහ්මයාචනකථා නිට්ඨිතා.

ब्रह्मयाचना कथा समाप्त झाली।

---

පඤ්චවග්ගියකථා

पंचवर्गीय कथा

---

10. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තියා පඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අප්පරජක්ඛජාතිකොති සමාපත්තියා වික්ඛම්භිතත්තා නික්කිලෙසජාතිකො විසුද්ධසත්තො. ආජානිස්සතීති සල්ලක්ඛෙස්සති පටිවිජ්ඣිස්සති. භගවතොපි ඛො ඤාණං උදපාදීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං උප්පජ්ජි ‘‘ඉතො සත්තමදිවසමත්ථකෙ කාලංකත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තො’’ති. මහාජානියොති සත්තදිවසබ්භන්තරෙ පත්තබ්බමග්ගඵලතො පරිහීනත්තා මහතී ජානි අස්සාති මහාජානියො අක්ඛණෙ නිබ්බත්තත්තා. අභිදොසකාලංකතොති හිය්‍යො කාලංකතො, සොපි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තොති අද්දස. බහූකාරාති බහූපකාරා. පධානපහිතත්තං උපට්ඨහිංසූති පධානත්ථාය පෙසිතත්තභාවං මුඛොදකදානාදිනා උපට්ඨහිංසු.

१०. ‘पंडितो’ (पण्डितो) म्हणजे पांडित्याने (प्रज्ञेने) युक्त असलेला. ‘ब्यत्तो’ (ब्यत्तो) म्हणजे व्याप्तिशक्तीने (कुशाग्रतेने) युक्त असलेला. ‘मेधावी’ म्हणजे प्रसंगोचित प्रज्ञेने युक्त असलेला. ‘अप्परजक्खजातितो’ (अप्परजक्खजातिको) म्हणजे समापत्तीद्वारे क्लेश दूर केल्यामुळे निष्क्लेश स्वभावाचा असलेला विशुद्ध प्राणी. ‘आजानिस्सती’ (आजानिस्सती) म्हणजे नीट लक्षात घेईल, प्रतिवेध (पूर्ण ज्ञान) करेल. ‘भगवतोपि खो ञाणं उदपादि’ (भगवतोपि खो ञाणं उदपादी) म्हणजे भगवंतांना सर्वज्ञता-ज्ञान उत्पन्न झाले की, ‘आजपासून सातव्या दिवशी मृत्यू पावून (आळार कालामांनी) आकिंचन्यायतन भूमीत जन्म घेतला आहे.’ ‘महाजानियो’ (महाजानियो) म्हणजे सात दिवसांच्या आत प्राप्त होणाऱ्या मार्ग-फळापासून वंचित झाल्यामुळे ज्याचे मोठे नुकसान झाले आहे असा; कारण अयोग्य स्थानी (अक्षणी) जन्म झाल्यामुळे त्याचे हे मोठे नुकसान झाले. ‘अभिदोसकालंकतो’ (अभिदोसकालं कतो) म्हणजे काल रात्री मृत्यू पावलेला; त्यांनी (भगवंतांनी) पाहिले की ते (उद्द्रक रामपुत्र) सुद्धा नैवसंज्ञानासंज्ञायतन भूमीत उत्पन्न झाले आहेत. ‘बहूकारा’ (बहूकारा) म्हणजे अत्यंत उपकारक. ‘पधानपहितत्तं उपट्ठहिंसु’ (पधानपहितत्तं उपट्ठहिंसु) म्हणजे ध्यानासाठी (प्रधानासाठी) स्वतःला वाहून घेतलेल्या माझ्या शरीराची मुखोदक (तोंड धुण्याचे पाणी) इत्यादी देऊन त्यांनी सेवा केली।

---

11. අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බොධින්ති උපකො බොධිමණ්ඩස්ස ච ගයාය ච අන්තරෙ භගවන්තං අද්දස. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නන්ති අද්ධානමග්ගං පටිපන්නං.

११. ‘अंतरा च गयं अंतरा च बोधिं’ (अन्तरा च गयं अन्तरा च बोधिं) म्हणजे उपक आजीवकाने बोधिमंड आणि गया यांच्या दरम्यान भगवंतांना पाहिले. ‘अद्धानमग्गप्पटिपन्नं’ (अद्धानमग्गप्पटिपन्नं) म्हणजे लांबच्या प्रवासाच्या मार्गाला लागलेले।

---

සබ්බාභිභූති සබ්බං තෙභූමකධම්මං අභිභවිත්වා ඨිතො. සබ්බවිදූති සබ්බං චතුභූමකධම්මං අවෙදිං අඤ්ඤාසිං. සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනූපලිත්තොති සබ්බෙසු තෙභූමකධම්මෙසු කිලෙසලෙපෙන අලිත්තො. සබ්බඤ්ජහොති සබ්බං තෙභූමකධම්මං ජහිත්වා ඨිතො. තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තොති තණ්හක්ඛයෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණතො විමුත්තො. සයං අභිඤ්ඤායාති සබ්බං චතුභූමකධම්මං අත්තනාව ජානිත්වා. කමුද්දිසෙය්‍යන්ති කං අඤ්ඤං ‘‘අයං මෙ ආචරියො’’ති උද්දිසෙය්‍යං.

‘सब्बाभिभू’ (सब्बाभिभू) म्हणजे सर्व त्रैभूमिक धर्मांना पराभूत करून राहिलेला. ‘सब्बविदू’ (सब्बविदू) म्हणजे सर्व चतुर्भूमिक धर्मांना जाणणारा. ‘सब्बेसु धम्मेसु अनूपलित्तो’ (सब्बेसु धम्मेसु अनूपलित्तो) म्हणजे सर्व त्रैभूमिक धर्मांमध्ये क्लेशांच्या लेपाने अलिप्त असलेला. ‘सब्बञ्जहो’ (सब्बञ्ञहो) म्हणजे सर्व त्रैभूमिक धर्मांचा त्याग करून राहिलेला. ‘तण्हक्खये विमुत्तो’ (तण्हक्खये विमुत्तो) म्हणजे तृष्णाक्षयरूपी निर्वाणामध्ये आलंबन रूपाने विमुक्त झालेला. ‘सयं अभिञ्ञाय’ (सयं अभिञ्ञाय) म्हणजे सर्व चतुर्भूमिक धर्म स्वतःच जाणून. ‘कमुद्दिसेय्यं’ (कमुद्दिसेय्यं) म्हणजे माझ्याशिवाय इतर कोणाला ‘हे माझे आचार्य आहेत’ असे मी दर्शवू?

---

න මෙ ආචරියො අත්ථීති ලොකුත්තරධම්මෙ මය්හං ආචරියො නාම නත්ථි. නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලොති මය්හං පටිභාගපුග්ගලො නාම නත්ථි. සීතිභූතොති සබ්බකිලෙසග්ගිනිබ්බාපනෙන සීතිභූතො. කිලෙසානංයෙව නිබ්බුතත්තා නිබ්බුතො.

‘न मे आचरियो अत्थि’ (न मे आचरियो अत्थि) म्हणजे लोकोत्तर धर्मामध्ये माझे कोणी आचार्य नावाचे नाहीत. ‘नत्थि मे पटिपुग्गलो’ (नत्थि मे पटिपुग्गलो) म्हणजे माझ्या तोडीचा (समान) दुसरा कोणी व्यक्ती नाही. ‘सीतिभूतो’ (सीतिभूतो) म्हणजे सर्व क्लेशांचे अग्नी शांत केल्यामुळे शीतल झालेला. क्लेशांच्याच शांत होण्यामुळे ‘निब्बुतो’ (शांत/मुक्त) झालेला।

---

කාසීනං [Pg.246] පුරන්ති කාසිරට්ඨෙ නගරං. ආහඤ්ඡං අමතදුන්දුභින්ති ධම්මචක්කප්පටිලාභාය අමතභෙරිං පහරිස්සාමීති ගච්ඡාමි.

‘कासीनं पुरं’ (कासीनं पुरं) म्हणजे काशी राष्ट्रातील नगर (वाराणसी). ‘आहञ्चं अमतदुन्दुभिं’ (आहञ्चं अमतदुन्दुभिं) म्हणजे धम्मचक्र प्रवर्तनासाठी मी अमृतरूपी दुंदुभी (नगारा) वाजवीन, या हेतूने मी जात आहे।

---

අරහසි අනන්තජිනොති අනන්තජිනො භවිතුං යුත්තො. හුපෙය්‍යපාවුසොති ආවුසො එවම්පි නාම භවෙය්‍ය. සීසං ඔකම්පෙත්වාති සීසං චාලෙත්වා.

‘अरहसि अनन्तजिनो’ (अरहसि अनन्तजिनो) म्हणजे आपण अनंतजीन होण्यास योग्य आहात. ‘हुपेय्यपावुसो’ (हुपेय्यपावुसो) म्हणजे ‘हे आवुसो (मित्रा), असेही असू शकते.’ ‘सीसं ओकम्पेत्वा’ (सीसं ओकम्पेत्वा) म्हणजे डोके हलवून (मान डोलावून)।

---

12. සණ්ඨපෙසුන්ති කතිකං අකංසු. බාහුල්ලිකොති චීවරබාහුල්ලාදීනං අත්ථාය පටිපන්නො. පධානවිබ්භන්තොති පධානතො විබ්භන්තො භට්ඨො පරිහීනො. ආවත්තො බාහුල්ලායාති චීවරාදිබහුලභාවත්ථාය ආවත්තො. ඔදහථ භික්ඛවෙ සොතන්ති උපනෙථ භික්ඛවෙ සොතං; සොතින්ද්‍රියං ධම්මසවනත්ථං අභිමුඛං කරොථාති අත්ථො. අමතමධිගතන්ති අමතං නිබ්බානං මයා අධිගතන්ති දස්සෙති. ඉරියායාති දුක්කරඉරියාය. පටිපදායාති දුක්කරපටිපදාය. අභිජානාථ මෙ නොති අභිජානාථ නු මෙ සමනුපස්සථ. එවරූපං භාසිතමෙතන්ති එතං එවරූපං වාක්‍යං භාසිතන්ති අත්ථො. අසක්ඛි ඛො භගවා පඤ්චවග්ගියෙ භික්ඛූ සඤ්ඤාපෙතුන්ති ‘‘අහං බුද්ධො’’ති ජානාපෙතුං අසක්ඛි.

१२. ‘सण्ठपेसुं’ (सण्ठपेसुं) म्हणजे त्यांनी संकेत (नियम) केला. ‘बाहुल्लिको’ (बाहुल्लिको) म्हणजे चीवर इत्यादींच्या विपुलतेसाठी प्रवृत्त झालेला. ‘पधानविब्भन्तो’ (पधानविब्भन्तो) म्हणजे ध्यानापासून (प्रधानापासून) विचलित झालेला, भ्रष्ट झालेला, पतित झालेला. ‘आवत्तो बाहुल्लाय’ (आवत्तो बाहुल्लाय) म्हणजे चीवर इत्यादींच्या विपुलतेसाठी परतलेला. ‘ओदहथ भिक्खवे सोतं’ (ओदहथ भिक्खवे सोतं) म्हणजे ‘हे भिक्खूंनो, कान द्या (लक्ष द्या)’; याचा अर्थ धम्मश्रवणासाठी श्रोत्रेंद्रिय सन्मुख करा. ‘अमतमधिगतं’ (अमतमधिगतं) म्हणजे ‘मी अमृतरूपी निर्वाण प्राप्त केले आहे’ हे दर्शविते. ‘इरियाय’ (इरियाया) म्हणजे दुष्कर चर्या (तपश्चर्या) द्वारे. ‘पटिपदाय’ (पटिपदाया) म्हणजे दुष्कर प्रतिपदेद्वारे. ‘अभिजानाथ मे नो’ (अभिजानाथ मे नो) म्हणजे ‘तुम्हाला आठवते का, मी कधी असे बोललो होतो?’ ‘एवरूपं भासितमेतं’ (एवरूपं भासितमेतं) म्हणजे ‘अशा प्रकारचे हे वाक्य बोलले गेले आहे’ असा अर्थ आहे. ‘असक्खि खो भगवा पञ्चवग्गिये भिक्खू सञ्ञापेतुं’ (असक्खि खो भगवा पञ्चवग्गिये भिक्खू सञ्ञापेतुं) म्हणजे भगवंत पंचवर्गीय भिक्खूंना ‘मी बुद्ध आहे’ हे पटवून देण्यास समर्थ झाले.

---

13. චක්ඛුකරණීති පඤ්ඤාචක්ඛුං සන්ධායාහ. ඉතො පරං සබ්බං පදත්ථතො උත්තානමෙව. අධිප්පායානුසන්ධියොජනාදිභෙදතො පන පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. ඉතො පට්ඨාය හි අතිවිත්ථාරභීරුකස්ස මහාජනස්ස චිත්තං අනුරක්ඛන්තා සුත්තන්තකථං අවණ්ණයිත්වා විනයකථංයෙව වණ්ණයිස්සාම.

१३. ‘चक्खुकराणी’ (चक्खुकराणी) हे प्रज्ञाचक्षूला उद्देशून म्हटले आहे. यापुढील सर्व भाग शब्दांच्या अर्थावरून अगदी स्पष्टच आहे. परंतु अभिप्राय, अनुसंधि, योजना इत्यादींच्या भेदांनुसार ‘पपञ्चसूदनी’ नावाच्या मज्झिमनिकाय अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने ते समजून घ्यावे. कारण येथून पुढे, अतिविस्ताराला घाबरणाऱ्या बहुसंख्य लोकांच्या चित्ताचे रक्षण करण्यासाठी, आम्ही सुत्तंत कथेचे वर्णन न करता केवळ विनय कथेचेच वर्णन करू.

---

18. සාව තස්ස ආයස්මතො උපසම්පදා අහොසීති ආසාළ්හීපුණ්ණමාය අට්ඨාරසහි දෙවතාකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතස්ස ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති භගවතො වචනෙන අභිනිප්ඵන්නා සාව තස්ස ආයස්මතො එහිභික්ඛූපසම්පදා අහොසි.

१८. ‘साव तस्स आयस्मतो उपसम्पदा अहोसि’ (साव तस्स आयस्मतो उपसम्पदा अहोसि) म्हणजे आषाढी पौर्णिमेला अठरा कोटी देव-ब्रह्मांसह स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झालेल्या त्या आयुष्यमान (कोंडण्य) यांची, भगवंतांच्या ‘एहि भिक्खू’ या शब्दांमुळे संपन्न झालेली तीच ‘एहिभिक्खू उपसंपदा’ झाली.

---

19. අථ ඛො ආයස්මතො ච වප්පස්සාති ආදිම්හි වප්පත්ථෙරස්ස පාටිපදදිවසෙ ධම්මචක්ඛුං උදපාදි, භද්දියත්ථෙරස්ස දුතියදිවසෙ, මහානාමත්ථෙරස්ස තතියදිවසෙ, අස්සජිත්ථෙරස්ස චතුත්ථියන්ති. ඉමෙසඤ්ච පන [Pg.247] භික්ඛූනං කම්මට්ඨානෙසු උප්පන්නමලවිසොධනත්ථං භගවා අන්තොවිහාරෙයෙව අහොසි. උප්පන්නෙ උප්පන්නෙ කම්මට්ඨානමලෙ ආකාසෙන ගන්ත්වා මලං විනොදෙසි. පක්ඛස්ස පන පඤ්චමියං සබ්බෙ තෙ එකතො සන්නිපාතෙත්වා අනත්තසුත්තෙන ඔවදි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා පඤ්චවග්ගියෙ’’තිආදි.

१९. ‘अथ खो आयस्मतो च वप्पस्स’ (अथ खो आयस्मतो च वप्पस्स) इत्यादी सुरुवातीच्या वाक्यात असा निर्णय समजावा: वप्प थेरांना प्रतिपदेच्या (पाडव्याच्या) दिवशी धम्मचक्षू उत्पन्न झाला, भद्दिय थेरांना दुसऱ्या दिवशी, महानाम थेरांना तिसऱ्या दिवशी आणि अस्सजि थेरांना चौथ्या दिवशी धम्मचक्षू उत्पन्न झाला. आणि या भिक्खूंच्या कम्मट्ठानामध्ये (ध्यानामध्ये) उत्पन्न होणारे मळ दूर करण्यासाठी भगवंत विहाराच्या आतच राहिले. जेव्हा जेव्हा कम्मट्ठानाचा मळ उत्पन्न होत असे, तेव्हा तेव्हा ते आकाशाने जाऊन तो मळ दूर करत असत. परंतु पक्षाच्या पाचव्या दिवशी (पंचमीला) त्यांनी त्या सर्वांना एकत्र बोलावून ‘अनत्तलक्खण सुत्ता’द्वारे उपदेश केला. म्हणूनच ‘अथ खो भगवा पञ्चवग्गिये’ इत्यादी म्हटले गेले आहे.

---

24. තෙන ඛො පන සමයෙන ඡ ලොකෙ අරහන්තො හොන්තීති පඤ්චමියා පක්ඛස්ස ලොකස්මිං ඡ මනුස්සා අරහන්තො හොන්තීති අත්ථො.

२४. "त्या वेळी जगात सहा अर्हत होते" याचा अर्थ असा की, पंधरवड्याच्या पाचव्या दिवशी जगात सहा मनुष्य अर्हत झाले होते.

---

පඤ්චවග්ගියකථා නිට්ඨිතා.

पंचवर्गीय कथा समाप्त झाली.

---

පබ්බජ්ජාකථා

प्रव्रज्या कथा.

---

31. පුබ්බානුපුබ්බකානන්ති පවෙණිවසෙන පොරාණානුපොරාණානන්ති අත්ථො. තෙන ඛො පන සමයෙන එකසට්ඨි ලොකෙ අරහන්තො හොන්තීති පුරිමා ඡ ඉමෙ ච පඤ්චපඤ්ඤාසාති අන්තොවස්සම්හියෙව එකසට්ඨි මනුස්සා අරහන්තො හොන්තීති අත්ථො.

३१. "पुब्बानुपुब्बकानं" याचा अर्थ वंशाच्या परंपरेने प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या कुळांचे असा आहे. "त्या वेळी जगात एकसष्ट अर्हत होते" याचा अर्थ असा की, वर्षावासाच्या दरम्यानच पूर्वीचे सहा आणि हे पंचावन्न मिळून एकूण एकसष्ट मनुष्य अर्हत झाले होते.

---

තත්‍ර යසආදීනං කුලපුත්තානං අයං පුබ්බයොගො – අතීතෙ කිර පඤ්චපඤ්ඤාසජනා සහායකා වග්ගබන්ධෙන පුඤ්ඤානි කරොන්තා අනාථසරීරානි පටිජග්ගන්තා විචරන්ති, තෙ එකදිවසං ගබ්භිනිං ඉත්ථිං කාලංකතං දිස්වා ‘‘ඣාපෙස්සාමා’’ති සුසානං නීහරිංසු. තෙසු පඤ්ච ජනෙ ‘‘තුම්හෙ ඣාපෙථා’’ති සුසානෙ ඨපෙත්වා සෙසා ගාමං පවිට්ඨා. යසො දාරකො තං සරීරං විජ්ඣිත්වා පරිවත්තෙත්වා ච ඣාපයමානො අසුභසඤ්ඤං පටිලභි. සො ඉතරෙසම්පි චතුන්නං ජනානං ‘‘පස්සථ භො ඉමං අසුචිං පටිකූල’’න්ති දස්සෙසි. තෙපි තත්ථ අසුභසඤ්ඤං පටිලභිංසු. තෙ පඤ්චපි ජනා ගාමං ගන්ත්වා සෙසසහායකානං කථයිංසු. යසො පන දාරකො ගෙහම්පි ගන්ත්වා මාතාපිතූන්නඤ්ච භරියාය ච කථෙසි. තෙ සබ්බෙපි අසුභං භාවයිංසු. අයමෙතෙසං පුබ්බයොගො. තෙනායස්මතො යසස්ස නාටකජනෙසු සුසානසඤ්ඤායෙව උප්පජ්ජි, තායෙව ච උපනිස්සයසම්පත්තියා සබ්බෙසං විසෙසාධිගමො නිබ්බත්තීති.

त्या एकसष्ट अर्हतांमध्ये, यसादी कुलपुत्रांचा हा पूर्वयोग (पूर्वीचे पुण्यकर्म) होता – असे म्हटले जाते की, भूतकाळात पंचावन्न मित्र एकत्र येऊन संघ बनवून पुण्यकर्मे करत आणि अनाथ (बेवारस) मृतदेहांची काळजी घेत फिरत असत. एके दिवशी त्यांनी एका मृत गरोदर स्त्रीला पाहिले आणि "आपण हिचा अंत्यसंस्कार करूया" असे ठरवून तिला स्मशानात घेऊन गेले. त्यांच्यापैकी पाच जणांना "तुम्ही अंत्यसंस्कार करा" असे सांगून स्मशानात ठेवून बाकीचे गावात निघून गेले. यसा नावाच्या तरुणाने त्या मृतदेहाला लाकडाने टोचून व उलटवून अंत्यसंस्कार करत असताना 'अशुभ संज्ञा' (अशुभाची जाणीव) प्राप्त केली. त्याने इतर चार जणांनाही "मित्रांनो, हा अपवित्र व घृणास्पद मृतदेह पहा" असे म्हणून दाखवले. त्यांनीही तिथे अशुभ संज्ञा प्राप्त केली. त्या पाचही जणांनी गावात जाऊन उर्वरित मित्रांना हे सांगितले. तरुण यसाने घरी जाऊन आपल्या मातापित्यांना आणि पत्नीलाही हे सांगितले. त्या सर्वांनीच अशुभ भावनेची साधना केली. हा त्यांचा पूर्वयोग होता. यामुळेच आयुष्यमान यसाला (आपल्या महालातील नर्तकींना पाहून) स्मशानाचीच संज्ञा निर्माण झाली आणि त्याच उपनिषय-संपत्तीमुळे (प्रबळ पूर्वपुण्यामुळे) सर्वांना विशेष अधिगम (अर्हतपद) प्राप्त झाले.

---

අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසීති භගවා යාව පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමා, තාව බාරාණසියං විහරන්තො එකදිවසං තෙ ඛීණාසවෙ සට්ඨි භික්ඛූ ආමන්තෙසි.

"त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले" याचा अर्थ असा की, भगवंत जोपर्यंत कार्तिकी पौर्णिमा (वर्षावासाचा शेवटचा महिना) येत नाही, तोपर्यंत वाराणसीत विहार करत असताना, एके दिवशी त्या साठ क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूंना संबोधित करते झाले.

---

32. දිබ්බා [Pg.248] නාම දිබ්බෙසු විසයෙසු ලොභපාසා. මානුසා නාම මානුසකෙසු විසයෙසු ලොභපාසා. මා එකෙන ද්වෙති එකෙන මග්ගෙන ද්වෙ මා අගමිත්ථ. අස්සවනතාති අස්සවනතාය. පරිහායන්තීති අනධිගතං නාධිගච්ඡන්තා විසෙසාධිගමතො පරිහායන්ති.

३२. "दिव्य" म्हणजे दिव्य विषयांवरील लोभाचे पाश. "मानुष" म्हणजे मानवी विषयांवरील लोभाचे पाश. "एका मार्गाने दोघांनी जाऊ नका" म्हणजे एकाच मार्गाने दोघांनी एकत्र जाऊ नका. "अस्सवणता" म्हणजे (धम्म) न ऐकल्यामुळे. "ऱ्हास पावतात" म्हणजे प्राप्त न झालेला विशेष धम्म प्राप्त न करू शकल्यामुळे ते धम्माच्या प्राप्तीपासून वंचित राहतात.

---

33. අන්තකාති ලාමක හීනසත්ත. අන්තලික්ඛචරොති රාගපාසං සන්ධායාහ. තඤ්හි සො ‘‘අන්තලික්ඛචරො’’ති මන්ත්වා ආහ.

३३. "अंतक" म्हणजे हीन किंवा क्षुद्र प्राणी. "अन्तलिक्खचरो" (आकाशात फिरणारा) हे रागपाश (आसक्तीचे जाळे) लक्षात घेऊन म्हटले आहे. कारण त्याने (मार याने) त्या रागपाशाला "आकाशात फिरणारा" असे मानून तसे म्हटले होते.

---

34. නානාදිසා නානාජනපදාති නානාදිසතො ච නානාජනපදතො ච. අනුජානාමි භික්ඛවෙ තුම්හෙව දානි තාසු තාසු දිසාසු තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පබ්බාජෙථාතිආදිම්හි පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං කුලපුත්තං පබ්බාජෙන්තෙන යෙ පරතො ‘‘න භික්ඛවෙ පඤ්චහි ආබාධෙහි ඵුට්ඨො පබ්බාජෙතබ්බො’’තිආදිං කත්වා යාව ‘‘න අන්ධමූගබධිරො පබ්බාජෙතබ්බො’’ති එවං පටික්ඛිත්තා පුග්ගලා, තෙ වජ්ජෙත්වා පබ්බජ්ජාදොසවිරහිතො පුග්ගලො පබ්බාජෙතබ්බො. සොපි ච මාතාපිතූහි අනුඤ්ඤාතොයෙව. තස්ස අනුජානනලක්ඛණං ‘‘න භික්ඛවෙ අනනුඤ්ඤාතො මාතාපිතූහි පුත්තො පබ්බාජෙතබ්බො, යො පබ්බාජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති එතස්මිං සුත්තෙ වණ්ණයිස්සාම.

३४. "नानादिसा नानाजनपदा" म्हणजे वेगवेगळ्या दिशांमधून आणि वेगवेगळ्या जनपदांमधून. "भिक्खूंनो, मी तुम्हाला परवानगी देतो की तुम्हीच आता त्या त्या दिशांमध्ये आणि त्या त्या जनपदांमध्ये प्रव्रज्या द्यावी" इत्यादी पाठात, प्रव्रज्येची इच्छा असणाऱ्या कुलपुत्राला प्रव्रज्या देणाऱ्या उपाध्यायाने, पुढे येणाऱ्या "भिक्खूंनो, पाच रोगांनी ग्रस्त असलेल्याला प्रव्रज्या देऊ नये" इथपासून ते "अंध, मुका किंवा बहिरा असलेल्याला प्रव्रज्या देऊ नये" या पाठापर्यंत ज्या व्यक्तींना वर्ज्य केले आहे, त्यांना वगळून प्रव्रज्येच्या दोषांपासून मुक्त असलेल्या व्यक्तीलाच प्रव्रज्या दिली पाहिजे. आणि तो देखील मातापित्यांनी अनुमती दिलेलाच असावा. मातापित्यांच्या अनुमतीचे लक्षण "भिक्खूंनो, मातापित्यांची अनुमती नसलेल्या पुत्राला प्रव्रज्या देऊ नये, जो कोणी देईल त्याला दुक्कट (दुष्कृत) गुन्हा लागू होईल" या सूत्राच्या स्पष्टीकरणात आम्ही वर्णन करू.

---

එවං පබ්බජ්ජාදොසවිරහිතං මාතාපිතූහි අනුඤ්ඤාතං පබ්බාජෙන්තෙනාපි ච සචෙ අච්ඡින්නකෙසො හොති, එකසීමාය ච අඤ්ඤෙපි භික්ඛූ අත්ථි, කෙසච්ඡෙදනත්ථාය භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡිතබ්බං. තස්ස ආපුච්ඡනාකාරං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝං අපලොකෙතුං භණ්ඩුකම්මායා’’ති එත්ථ වණ්ණයිස්සාම. සචෙ ඔකාසො හොති, සයං පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි බ්‍යාවටො හොති, ඔකාසං න ලභති, එකො දහරභික්ඛු වත්තබ්බො ‘‘එතං පබ්බාජෙහී’’ති. අවුත්තොපි චෙ දහරභික්ඛු උපජ්ඣායං උද්දිස්ස පබ්බාජෙති, වට්ටති. සචෙ දහරභික්ඛු නත්ථි, සාමණෙරොපි වත්තබ්බො ‘‘එතං ඛණ්ඩසීමං නෙත්වා පබ්බාජෙත්වා කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා එහී’’ති. සරණානි පන සයං දාතබ්බානි. එවං භික්ඛුනාව පබ්බජිතො හොති. පුරිසඤ්හි භික්ඛුතො අඤ්ඤො පබ්බාජෙතුං න ලභති, මාතුගාමං භික්ඛුනිතො අඤ්ඤො. සාමණෙරො පන සාමණෙරී වා ආණත්තියා කාසායානි දාතුං ලභති. කෙසොරොපනං යෙන කෙනචි කතං සුකතං.

अशा प्रकारे प्रव्रज्येच्या दोषांपासून मुक्त असलेल्या आणि मातापित्यांची अनुमती असलेल्या उमेदवाराला प्रव्रज्या देताना, जर त्याचे केस कापलेले नसतील आणि एकाच सीमेमध्ये इतर भिक्खूही असतील, तर केस कापण्यासाठी (मुंडण करण्यासाठी) संघाची अनुमती घेतली पाहिजे. त्या अनुमती घेण्याच्या पद्धतीचे वर्णन "भिक्खूंनो, मुंडण करण्यासाठी संघाची अनुमती घेण्यास मी अनुमती देतो" या पाठात आम्ही करू. जर सवड असेल, तर स्वतःच प्रव्रज्या द्यावी. जर स्वतः पाठांतर, प्रश्नोत्तरे इत्यादींमध्ये व्यस्त असल्यामुळे वेळ मिळत नसेल, तर एखाद्या तरुण भिक्खूला सांगावे की, "याला प्रव्रज्या दे." जर तरुण भिक्खूला सांगितले नसले तरी त्याने उपाध्यायांना उद्देशून प्रव्रज्या दिली, तर ते योग्य ठरते. जर तरुण भिक्खू नसेल, तर सामणेरालाही सांगावे की, "याला खंडसीमेत घेऊन जा, प्रव्रज्या देऊन काषाय वस्त्रे परिधान करवून घेऊन ये." परंतु शरणगमन स्वतःच दिले पाहिजे. अशा प्रकारे तो भिक्खूकडूनच प्रव्रजित केला जातो. कारण पुरुषाला भिक्खूशिवाय इतर कोणी प्रव्रजित करू शकत नाही आणि स्त्रीला भिक्खूणीशिवाय इतर कोणी प्रव्रजित करू शकत नाही. परंतु सामणेर किंवा सामणेरी आज्ञेनुसार काषाय वस्त्रे देऊ शकतात. मुंडण कोणाकडूनही केले गेले तरी ते योग्यच मानले जाते.

---

සචෙ [Pg.249] පන භබ්බරූපො හොති සහෙතුකො ඤාතො යසස්සී කුලපුත්තො, ඔකාසං කත්වාපි සයමෙව පබ්බාජෙතබ්බො. ‘‘මත්තිකාමුට්ඨිං ගහෙත්වා න්හායිත්වා කෙසෙ තෙමෙත්වා ආගච්ඡාහී’’ති ච පන න විස්සජ්ජෙතබ්බො. පබ්බජිතුකාමානඤ්හි පඨමං බලවඋස්සාහො හොති, පච්ඡා පන කාසායානි ච කෙසහරණසත්ථකඤ්ච දිස්වා උත්‍රසන්ති, එත්තොයෙව පලායන්ති, තස්මා සයමෙව නහානතිත්ථං නෙත්වා සචෙ නාතිදහරො හොති, ‘‘නහාහී’’ති වත්තබ්බො. කෙසා පනස්ස සයමෙව මත්තිකං ගහෙත්වා ධොවිතබ්බා. දහරකුමාරකො පන සයං උදකං ඔතරිත්වා ගොමයමත්තිකාහි ඝංසිත්වා නහාපෙතබ්බො. සචෙපිස්ස කච්ඡු වා පිළකා වා හොන්ති, යථා මාතා පුත්තං න ජිගුච්ඡති, එවමෙව අජිගුච්ඡන්තෙන සාධුකං හත්ථපාදසීසානි ඝංසිත්වා නහාපෙතබ්බො. කස්මා? එත්තකෙන හි උපකාරෙන කුලපුත්තා ආචරියුපජ්ඣායෙසු ච සාසනෙ ච බලවසිනෙහා තිබ්බගාරවා අනිවත්තිධම්මා හොන්ති, උප්පන්නං අනභිරතිං විනොදෙත්වා ථෙරභාවං පාපුණන්ති, කතඤ්ඤූ කතවෙදිනො හොන්ති.

परंतु जर तो कुलपुत्र योग्य, मार्ग-फळ मिळवण्यास पात्र, प्रसिद्ध आणि यशस्वी असेल, तर वेळ काढून स्वतःच त्याला प्रव्रजित करावे. "मातीची मूठ घेऊन, स्नान करून, केस ओले करून ये" असे सांगून त्याला पाठवू नये. कारण प्रव्रज्या घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांचा सुरुवातीला मोठा उत्साह असतो, परंतु नंतर काषाय वस्त्रे आणि मुंडण करण्याचे हत्यार पाहून ते घाबरतात आणि तिथूनच पळून जातात. म्हणून स्वतःच त्याला स्नानघाटावर घेऊन जावे आणि जर तो फार लहान नसेल, तर त्याला "स्नान कर" असे सांगावे. त्याचे केस स्वतःच माती घेऊन धुवावेत. जर तो लहान मुलगा असेल, तर स्वतः पाण्यात उतरून शेण व मातीने त्याचे शरीर घासून त्याला स्नान घालावे. जरी त्याला खाज किंवा गळू झाले असले, तरी ज्याप्रमाणे माता आपल्या पुत्राचा तिरस्कार करत नाही, त्याचप्रमाणे तिरस्कार न करता त्याचे हात, पाय आणि डोके नीट घासून त्याला स्नान घालावे. कारण काय? तर अशा उपकारामुळे ते कुलपुत्र आचार्य व उपाध्यायांवर आणि शासनावर दृढ प्रेम व तीव्र आदर ठेवणारे आणि कधीही मागे न हटणारे बनतात. मनात निर्माण झालेली अरती (उदासीनता) दूर करून ते थेरपदाला प्राप्त होतात आणि कृतज्ञ व कृतवेदी बनतात.

---

එවං නහාපනකාලෙ පන කෙසමස්සුං ඔරොපනකාලෙ වා ‘‘ත්වං ඤාතො යසස්සී, ඉදානි මයං තං නිස්සාය පච්චයෙහි න කිලමිස්සාමා’’ති න වත්තබ්බො, අඤ්ඤාපි අනිය්‍යානිකකථා න කථෙතබ්බා. අථ ඛ්වස්ස ‘‘ආවුසො, සුට්ඨු උපධාරෙහි සතිං උපට්ඨාපෙහී’’ති වත්වා තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිතබ්බං, ආචික්ඛන්තෙන ච වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන අසුචිජෙගුච්ඡපටිකූලභාවං නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවං වා පාකටං කරොන්තෙන ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ හි සො පුබ්බෙ මද්දිතසඞ්ඛාරො හොති භාවිතභාවනො, කණ්ටකවෙධාපෙක්ඛො විය පරිපක්කගණ්ඩො, සූරියුග්ගමනාපෙක්ඛං විය ච පරිණතපදුමං, අථස්ස ආරද්ධමත්තෙ කම්මට්ඨානමනසිකාරෙ ඉන්දාසනි විය පබ්බතෙ කිලෙසපබ්බතෙ චුණ්ණයමානංයෙව ඤාණං පවත්තති, ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති. යෙ හි කෙචි ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්තා, සබ්බෙ තෙ එවරූපං සවනං ලභිත්වා කල්‍යාණමිත්තෙන ආචරියෙන දින්නනයං නිස්සාය නො අනිස්සාය. තස්මාස්ස ආදිතොව එවරූපී කථා කථෙතබ්බාති.

अशा प्रकारे, स्नान घालण्याच्या वेळी किंवा केस व दाढी काढण्याच्या वेळी, "तू प्रसिद्ध आणि यशस्वी आहेस, आता आम्ही तुझ्या आश्रयाने चतुष्प्रत्ययांच्या बाबतीत कष्ट सोसणार नाही," असे म्हणू नये; तसेच इतरही कोणतीही अनिय्यानिक कथा (संसारातून मुक्त न करणारी निरर्थक चर्चा) करू नये. त्याऐवजी त्याला, "मित्रा, नीट विचार कर, स्मृती जागृत ठेव," असे सांगून त्वचा-पंचक कर्मस्थान (तचपंचक कम्मट्ठान) उपदेशिले पाहिजे. उपदेश करणाऱ्या आचार्यांनी वर्ण, आकार, गंध, आश्रय आणि स्थान यांच्या आधारे त्याचा अशुची, घृणास्पद व प्रतिकूल भाव किंवा निर्जीव व निस्सत्त्व भाव स्पष्ट करत उपदेश केला पाहिजे. जर तो प्रव्रज्या घेणारा पूर्वीच संस्कारांचे दमन केलेला, भावना भावित केलेला, काट्याने टोचण्याची वाट पाहणाऱ्या पिकलेल्या गळवाप्रमाणे आणि सूर्योदयाची वाट पाहणाऱ्या उमललेल्या कमळाप्रमाणे (परिपक्व) असेल, तर त्याने कर्मस्थान मनसिकार सुरू करताच, ज्याप्रमाणे वज्र पर्वताला चूर्ण करते, त्याप्रमाणे क्लेशरूपी पर्वताला चूर्ण करणारे ज्ञान प्रवृत्त होते आणि तो वस्तऱ्याच्या टोकावरच (केस कापून संपण्यापूर्वीच) अर्हतपद प्राप्त करतो. कारण जे कोणी वस्तऱ्याच्या टोकावर अर्हतपद पावले आहेत, ते सर्व अशा प्रकारचा उपदेश ऐकून, कल्याणमित्र असलेल्या आचार्यांनी दाखवलेल्या मार्गाचा आश्रय घेऊनच अर्हतपद पावले आहेत, आश्रयाशिवाय नाही. म्हणून त्याला सुरुवातीपासूनच अशा प्रकारची धर्मकथा सांगितली पाहिजे.

---

කෙසෙසු පන ඔරොපිතෙසු හලිද්දිචුණ්ණෙන වා ගන්ධචුණ්ණෙන වා සීසඤ්ච සරීරඤ්ච උබ්බට්ටෙත්වා ගිහිගන්ධං අපනෙත්වා කාසායානි තික්ඛත්තුං වා ද්වික්ඛත්තුං [Pg.250] වා සකිං වා පටිග්ගාහෙතබ්බො. අථාපිස්ස හත්ථෙ අදත්වා ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා සයමෙව අච්ඡාදෙති, වට්ටති. සචෙපි අඤ්ඤං දහරං වා සාමණෙරං වා උපාසකං වා ආණාපෙති ‘‘ආවුසො, එතානි කාසායානි ගහෙත්වා එතං අච්ඡාදෙහී’’ති තංයෙව වා ආණාපෙති ‘‘එතානි ගහෙත්වා අච්ඡාදෙහී’’ති සබ්බං වට්ටති. සබ්බං තෙන භික්ඛුනාව දින්නං හොති.

केस कापून झाल्यावर, हळदीच्या चूर्णाने किंवा सुगंधित चूर्णाने डोके आणि शरीर चोळून, गृहस्थाचा गंध दूर करून त्याला काषाय वस्त्रे तीन वेळा, दोन वेळा किंवा एक वेळा स्वीकारण्यास दिली पाहिजेत. किंवा त्याच्या हातात न देता आचार्यांनी किंवा उपाध्यायांनी स्वतःच त्याला ती वस्त्रे परिधान करवून दिली, तरी ते योग्य आहे. जर इतर एखाद्या तरुण भिक्खूला, सामणेराला किंवा उपासकाला अशी आज्ञा दिली की, "मित्रा, ही काषाय वस्त्रे घेऊन याला परिधान करव," किंवा त्याला स्वतःलाच आज्ञा दिली की, "ही वस्त्रे घेऊन परिधान कर," तर हे सर्व योग्य आहे. ते सर्व त्या भिक्खूनेच (आचार्य किंवा उपाध्यायानेच) दिलेले मानले जाते.

---

යං පන නිවාසනං වා පාරුපනං වා අනාණත්තියා නිවාසෙති වා පාරුපති වා, තං අපනෙත්වා පුන දාතබ්බං. භික්ඛුනා හි සහත්ථෙන වා ආණත්තියා වා දින්නමෙව කාසාවං වට්ටති, අදින්නං න වට්ටති, සචෙපි තස්සෙව සන්තකං හොති, කො පන වාදො උපජ්ඣායමූලකෙ! අයං ‘‘පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදාපෙත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කාරාපෙත්වා’’ති එත්ථ විනිච්ඡයො.

परंतु, जे अंतर्वस्त्र किंवा पांघरण्याचे वस्त्र तो आज्ञेशिवाय नेसतो किंवा पांघरतो, ते काढून घेऊन पुन्हा (आचार्यांनी किंवा उपाध्यायांनी) दिले पाहिजे. कारण भिक्खूने स्वतःच्या हाताने किंवा आज्ञा देऊन दिलेलेच काषाय वस्त्र योग्य ठरते, न दिलेले योग्य ठरत नाही; जरी ते वस्त्र त्याचे स्वतःचेच असले तरीही न दिलेले वस्त्र अयोग्यच आहे, मग उपाध्यायांच्या मालकीच्या वस्त्राबद्दल तर बोलायलाच नको! हा "प्रथम केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करवून, एका खांद्यावर उत्तरासंग ठेवून" या पाठावरील निर्णय आहे.

---

භික්ඛූනං පාදෙ වන්දාපෙත්වාති යෙ තත්ථ සන්නිපතිතා භික්ඛූ, තෙසං පාදෙ වන්දාපෙත්වා; අථ සරණග්ගහණත්ථං උක්කුටිකං නිසීදාපෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාපෙත්වා එවං වදෙහීති වත්තබ්බො. ‘‘යමහං වදාමි, තං වදෙහී’’ති වත්තබ්බො. අථස්ස උපජ්ඣායෙන වා ආචරියෙන වා ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’තිආදිනා නයෙන සරණානි දාතබ්බානි යථාවුත්තපටිපාටියාව න උප්පටිපාටියා. සචෙ හි එකපදම්පි එකක්ඛරම්පි උප්පටිපාටියා දෙති, බුද්ධං සරණංයෙව වා තික්ඛත්තුං දත්වා පුන ඉතරෙසු එකෙකං තික්ඛත්තුං දෙති, අදින්නානි හොන්ති සරණානි.

"भिक्खूंच्या चरणांचे वंदन करवून" याचा अर्थ असा की, जे भिक्खू तिथे जमलेले आहेत, त्यांच्या चरणांचे वंदन करवून; त्यानंतर शरणगमनासाठी त्याला उकडू बसवून, हात जोडायला लावून, "असे म्हण" असे सांगावे. किंवा "मी जे सांगतो ते तू म्हण" असे सांगावे. त्यानंतर त्याच्या उपाध्यायांनी किंवा आचार्यांनी "बुद्धं सरणं गच्छामि" इत्यादी पद्धतीने शरणगमन दिले पाहिजे. ते सांगितलेल्या क्रमानेच दिले पाहिजे, उलट-सुलट क्रमाने नाही. कारण जर एक पद किंवा एक अक्षर जरी उलट-सुलट क्रमाने दिले, किंवा केवळ "बुद्धं सरणं गच्छामि" हेच तीन वेळा देऊन त्यानंतर उरलेल्यांपैकी प्रत्येक शरणगमन (धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि) तीन-तीन वेळा दिले, तर शरणगमन दिले गेले नाही असे होते.

---

ඉමඤ්ච පන සරණගමනූපසම්පදං පටික්ඛිපිත්වා අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා එකතො සුද්ධියා වට්ටති. සාමණෙරපබ්බජ්ජා පන උභතොසුද්ධියාව වට්ටති, නො එකතො සුද්ධියා. තස්මා උපසම්පදාය සචෙ ආචරියො ඤත්තිදොසඤ්චෙව කම්මවාචාදොසඤ්ච වජ්ජෙත්වා කම්මං කරොති, සුකතං හොති. පබ්බජ්ජාය පන ඉමානි තීණි සරණානි බුකාරධකාරාදීනං බ්‍යඤ්ජනානං ඨානකරණසම්පදං අහාපෙන්තෙනෙව ආචරියෙනපි අන්තෙවාසිකෙනපි වත්තබ්බානි. සචෙ ආචරියො වත්තුං සක්කොති, අන්තෙවාසිකො න සක්කොති; අන්තෙවාසිකො වා සක්කොති, ආචරියො න සක්කොති; උභොපි වා න සක්කොන්ති, න වට්ටති. සචෙ පන උභොපි සක්කොන්ති, වට්ටති.

आणि या शरणगमन उपसंपदेचा निषेध करून जी उपसंपदा (कम्मवाचेद्वारे) अनुमत केली गेली आहे, ती एका बाजूच्या (आचार्यांच्या) शुद्धतेने योग्य ठरते. परंतु सामणेर प्रव्रज्या दोन्ही बाजूंच्या (आचार्य आणि शिष्य या दोघांच्याही) शुद्धतेनेच योग्य ठरते, केवळ एका बाजूच्या शुद्धतेने नाही. म्हणून उपसंपदेच्या वेळी जर आचार्य ज्ञत्ति-दोष आणि कम्मवाचा-दोष वर्ज्य करून संघकर्म करतात, तर ते योग्य प्रकारे पार पडते. परंतु प्रव्रज्येच्या वेळी ही तीन शरणगमने 'बु' कार, 'ध' कार इत्यादी व्यंजनांच्या स्थान, करण आणि प्रयत्नांची परिपूर्णता न गमावता (अचूक उच्चारांसह) आचार्यांनी आणि शिष्यानेही म्हटली पाहिजेत. जर आचार्य अचूक उच्चार करू शकतात, पण शिष्य करू शकत नाही; किंवा शिष्य करू शकतो, पण आचार्य करू शकत नाहीत; किंवा दोघेही करू शकत नाहीत, तर ते अयोग्य ठरते. परंतु जर दोघेही अचूक उच्चार करू शकतात, तरच ते योग्य ठरते.

---

ඉමානි [Pg.251] ච පන දදමානෙන ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එවං එකසම්බන්ධානි අනුනාසිකන්තානි වා කත්වා දාතබ්බානි, ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එවං විච්ඡින්දිත්වා මකාරන්තානි වා කත්වා දාතබ්බානි. අන්ධකට්ඨකථායං නාමං සාවෙත්වා ‘‘අහං භන්තෙ බුද්ධරක්ඛිතො යාවජීවං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වුත්තං, තං එකඅට්ඨකථායම්පි නත්ථි, පාළියම්පි න වුත්තං, තෙසං රුචිමත්තමෙව, තස්මා න ගහෙතබ්බං. න හි තථා අවදන්තස්ස සරණං කුප්පතීති.

आणि ही शरणगमने देताना "बुद्धं सरणं गच्छामि" असे एकसंध जोडून अनुनासिक-अंत करून (उदा. बुद्धं सरणं...) दिली पाहिजेत, किंवा "बुद्धं सरणं गच्छामि" असे शब्दांची फोड करून 'म' कार अंत करून (उदा. बुद्धम सरणम...) दिली पाहिजेत. अंधक अट्ठकथेत नाव घोषित करून, "भंते, मी बुद्धरक्षित, आयुष्यभर बुद्धाला शरण जातो" असे जे म्हटले आहे, ते इतर कोणत्याही अट्ठकथेत नाही आणि पाळीमध्येही (मूळ पाठात) सांगितलेले नाही; ते केवळ त्या आचार्यांचे वैयक्तिक मत आहे, म्हणून ते स्वीकारू नये. कारण तसे न म्हणणाऱ्याचे शरणगमन खंडित होत नाही.

---

අනුජානාමි භික්ඛවෙ ඉමෙහි තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජං උපසම්පදන්ති ඉමෙහි බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමීතිආදීහි එවං තික්ඛත්තුං උභතොසුද්ධියා වුත්තෙහි තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජඤ්චෙව උපසම්පදඤ්ච අනුජානාමීති අත්ථො. තත්ථ යස්මා උපසම්පදා පරතො පටික්ඛිත්තා, තස්මා සා එතරහි සරණමත්තෙනෙව න රුහති. පබ්බජ්ජා පන යස්මා පරතො ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉමෙහි තීහි සරණගමනෙහි සාමණෙරපබ්බජ්ජ’’න්ති අනුඤ්ඤාතා එව, තස්මා සා එතරහිපි සරණමත්තෙනෙව රුහති. එත්තාවතා හි සාමණෙරභූමියං පතිට්ඨිතො හොති.

"भिक्खूंनो, मी या तीन शरणगमनांद्वारे प्रव्रज्या आणि उपसंपदा देण्याची अनुमती देतो" याचा अर्थ असा की, या "बुद्धं सरणं गच्छामि" इत्यादी अशा प्रकारे तीन वेळा दोन्ही बाजूंच्या (आचार्य व शिष्य यांच्या) शुद्धतेने म्हटलेल्या तीन शरणगमनांद्वारे मी प्रव्रज्या आणि उपसंपदा देण्याची अनुमती देतो. त्यामध्ये, ज्या अर्थी उपसंपदेचा नंतर (शरणगमनाद्वारे देण्याचा) निषेध केला गेला आहे, त्या अर्थी ती उपसंपदा आता केवळ शरणगमनाने सिद्ध होत नाही. परंतु प्रव्रज्या, ज्या अर्थी नंतर "भिक्खूंनो, मी या तीन शरणगमनांद्वारे सामणेर प्रव्रज्या देण्याची अनुमती देतो" अशी अनुमतच ठेवली आहे, त्या अर्थी ती प्रव्रज्या आजही केवळ शरणगमनानेच सिद्ध होते. एवढ्यानेच तो सामणेर भूमीमध्ये (सामणेर पदावर) प्रतिष्ठित होतो.

---

සචෙ පනෙස මතිමා හොති පණ්ඩිතජාතිකො, අථස්ස තස්මිංයෙව ඨානෙ සික්ඛාපදානි උද්දිසිතබ්බානි. කථං? යථා භගවතා උද්දිට්ඨානි. වුත්තඤ්හෙතං –

परंतु जर तो सामणेर बुद्धिमान आणि शहाणा असेल, तर त्याला त्याच ठिकाणी शिक्षानियमांचा (सिक्खापदांचा) उपदेश केला पाहिजे. कसा? ज्या प्रकारे भगवंतांनी उपदेशिले आहेत त्या प्रकारे. कारण असे म्हटले आहे -

---

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සාමණෙරානං දස සික්ඛාපදානි, තෙසු ච සාමණෙරෙහි සික්ඛිතුං. පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා වෙරමණී, අබ්‍රහ්මචරියා වෙරමණී, මුසාවාදා වෙරමණී, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණී, විකාලභොජනා වෙරමණී, නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා වෙරමණී, මාලාගන්ධවිලෙපනධාරණමණ්ඩනවිභූසනට්ඨානා වෙරමණී, උච්චාසයනමහාසයනා වෙරමණී, ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා වෙරමණී’’ති (මහාව. 106).

"भिक्खूंनो, मी सामणेरांसाठी दहा शिक्षानियमांची (सिक्खापदांची) अनुमती देतो आणि सामणेरांनी त्या शिक्षानियमांचे पालन करावे अशी अनुमती देतो. १. प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहणे, २. अदत्तादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहणे, ३. अब्रह्मचर्यापासून अलिप्त राहणे, ४. मृषावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहणे, ५. सुरा, मेरय आणि मद्य या प्रमादस्थानांपासून अलिप्त राहणे, ६. विकालभोजनापासून (अवेळी जेवण्यापासून) अलिप्त राहणे, ७. नृत्य, गीत, वादन आणि तमाशा पाहण्यापासून अलिप्त राहणे, ८. माला, गंध, विलेपन धारण करणे, मंडन व विभूषण या प्रमादस्थानांपासून अलिप्त राहणे, ९. उच्चशयन आणि महाशयनापासून (उंच व विलासी बिछान्यांवर झोपण्यापासून) अलिप्त राहणे, १०. जातरूप आणि रजत (सोने-चांदी/पैसा) स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहणे."

---

අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමො යාවජීවං පාණාතිපාතා වෙරමණිසික්ඛාපදං

परंतु अंधक अट्ठकथेत, "भंते, मी अमुक नावाचा, आयुष्यभर प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्याचा शिक्षानियम..."

---

සමාදියාමී’’ති එවං සරණදානං විය සික්ඛාපදදානම්පි වුත්තං, තං නෙව පාළියං න අට්ඨකථාසු අත්ථි, තස්මා යථාපාළියාව උද්දිසිතබ්බානි. පබ්බජ්ජා හි සරණගමනෙහෙව සිද්ධා, සික්ඛාපදානි පන කෙවලං සික්ඛාපරිපූරණත්ථං [Pg.252] ජානිතබ්බානි. තස්මා තානි පාළියං ආගතනයෙන උග්ගහෙතුං අසක්කොන්තස්ස යාය කායචි භාසාය අත්ථවසෙනපි ආචික්ඛිතුං වට්ටති. යාව පන අත්තනා සික්ඛිතබ්බසික්ඛාපදානි න ජානාති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණට්ඨානනිසජ්ජාදීසු පානභොජනාදිවිධිම්හි ච න කුසලො හොති, තාව භොජනසාලං වා සලාකභාජනට්ඨානං වා අඤ්ඤං වා තථාරූපට්ඨානං න පෙසෙතබ්බො, සන්තිකාවචරොයෙව කාතබ්බො, බාලදාරකො විය පටිජග්ගිතබ්බො, සබ්බමස්ස කප්පියාකප්පියං ආචික්ඛිතබ්බං, නිවාසනපාරුපනාදීසු ආභිසමාචාරිකෙසු විනෙතබ්බො. තෙනාපි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං සාමණෙරං නාසෙතු’’න්ති (මහාව. 108) එවං පරතො වුත්තානි දස නාසනඞ්ගානි ආරකා පරිවජ්ජෙත්වා ආභිසමාචාරිකං පරිපූරෙන්තෙන දසවිධෙ සීලෙ සාධුකං සික්ඛිතබ්බන්ති.

"समादियामि" (मी ग्रहण करतो) अशा प्रकारे शरण देण्याप्रमाणे शिक्षापद देणे देखील म्हटले गेले आहे, परंतु ते न तर पाळीमध्ये आहे आणि न अठ्ठकथांमध्ये आहे. म्हणून, पाळीनुसारच (मूळ पाठाप्रमाणेच) त्यांचा उद्देश केला पाहिजे. कारण प्रवज्जा केवळ शरणगमनानेच सिद्ध होते, परंतु शिक्षापदे केवळ शिक्षा (शील) परिपूर्ण करण्यासाठीच जाणली पाहिजेत. म्हणून, पाळीमध्ये आलेल्या पद्धतीने ती शिकण्यास असमर्थ असलेल्या (नवदीक्षिताला) कोणत्याही भाषेमध्ये अर्थाच्या आधारे देखील ती सांगणे योग्य आहे. जोपर्यंत तो स्वतः शिकण्यायोग्य शिक्षापदे जाणत नाही, आणि संघाटी, पात्र व चीवर धारण करणे, उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये तसेच खाण्या-पिण्याच्या विधींमध्ये कुशल होत नाही, तोपर्यंत त्याला भोजनशाळेत, शलाका-वाटपाच्या ठिकाणी किंवा इतर अशा प्रकारच्या ठिकाणी पाठवू नये. त्याला आपल्या जवळच (आचार्यांच्या किंवा उपाध्यायांच्या सन्निध) ठेवावे, लहान बालकाप्रमाणे त्याची काळजी घ्यावी, त्याला सर्व कप्पिय (योग्य) आणि अकप्पिय (अयोग्य) गोष्टी सांगाव्यात, आणि अंतर्वासक नेसणे व चीवर पांघरण्यासारख्या आभिसमाचारिक (शिष्टाचारविषयक) नियमांमध्ये त्याला प्रशिक्षित करावे. त्याने देखील "भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की दहा अंगांनी युक्त असलेल्या सामणेराचा नाश (हकालपट्टी) करावा" अशा प्रकारे पुढे सांगितलेल्या दहा नाशनांगांपासून (हकालपट्टीच्या कारणांपासून) दूर राहून, आभिसमाचारिक शिष्टाचार परिपूर्ण करत दहा प्रकारच्या शीलांमध्ये चांगल्या प्रकारे आचरण केले पाहिजे.

---

පබ්බජ්ජාකථා නිට්ඨිතා.

प्रवज्जाकथा समाप्त झाली.

---

දුතියමාරකථා

दुसरी मारकथा

---

35. මය්හං ඛො භික්ඛවෙති මයා ඛොති අත්ථො. අථ වා යො මය්හං යොනිසො මනසිකාරො, තෙන හෙතුනාති අත්ථො. පුන අනුප්පත්තාති එත්ථ විභත්තිං පරිණාමෙත්වා මයාති වත්තබ්බං.

३५. "मय्हं खो भिक्खवे" (माझ्याद्वारे खरोखर, भिक्खूंनो) याचा अर्थ "मया खो" (माझ्याद्वारे खरोखर) असा आहे. किंवा "माझा जो योनिसो मनसिकार (योग्य विचार) आहे, त्या कारणाने" असा अर्थ आहे. पुन्हा, "अनुपत्ता" येथे विभक्ती बदलून "मया" (माझ्याद्वारे) असे म्हटले पाहिजे.

---

දුතියමාරකථා නිට්ඨිතා.

दुसरी मारकथा समाप्त झाली.

---

භද්දවග්ගියකථා

भद्दवग्गियकथा

---

36. භද්දවග්ගියාති තෙ කිර රාජකුමාරා රූපෙන ච චිත්තෙන ච භද්දකා වග්ගබන්ධෙන ච විචරන්ති, තස්මා ‘‘භද්දවග්ගියා’’ති වුච්චන්ති. තෙන හි වොති එත්ථ වොකාරො නිපාතමත්තො. ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති කෙසඤ්චි සොතාපත්තිමග්ගො, කෙසඤ්චි සකදාගාමිමග්ගො, කෙසඤ්චි අනාගාමිමග්ගො උදපාදි. තයොපි හි එතෙ මග්ගා ‘‘ධම්මචක්ඛූ’’ති වුච්චන්ති. තෙ කිර තුණ්ඩිලජාතකෙ තිංසධුත්තා අහෙසුං, අථ තුණ්ඩිලොවාදං සුත්වා පඤ්චසීලානි රක්ඛිංසු; ඉදං නෙසං පුබ්බකම්මං.

३६. "भद्दवग्गिय" म्हणजे ते राजकुमार रूपाने आणि चित्ताने देखील भद्र (उत्कृष्ट) होते आणि समूहाने फिरत असत, म्हणून त्यांना "भद्दवग्गिय" असे म्हटले जाते. "तेन हि वो" येथे "वो" हा केवळ निपात (अव्यय) आहे. "धम्मचक्खू उत्पन्न झाले" म्हणजे काहींना सोतापत्तिमार्ग, काहींना सकदागामिमार्ग, तर काहींना अनागामिमार्ग उत्पन्न झाला. कारण हे तिन्ही मार्ग देखील "धम्मचक्खू" असे म्हटले जातात. ते पूर्वी 'तुण्डिल जातका'मध्ये तीस धूर्त (व्यसनी) होते, नंतर तुण्डिलाचा उपदेश ऐकून त्यांनी पंचशीलांचे पालन केले; हे त्यांचे पूर्वकर्म होते.

---

භද්දවග්ගියකථා නිට්ඨිතා.

भद्दवग्गियकथा समाप्त झाली.

---

උරුවෙලපාටිහාරියකථා

उरुवेलपाटिहारियकथा

---

37. පමුඛොති පුබ්බඞ්ගමො. පාමොක්ඛොති උත්තමො විසුද්ධපඤ්ඤො.

३७. "पमुखो" म्हणजे अग्रेसर (पुढे जाणारा). "पामोक्खो" म्हणजे उत्तम आणि अत्यंत शुद्ध प्रज्ञा असलेला.

---

38. අනුපහච්චාති [Pg.253] අවිනාසෙත්වා. තෙජසා තෙජන්ති අත්තනො තෙජෙන නාගස්ස තෙජං. පරියාදියෙය්‍යන්ති අභිභවෙය්‍යං, විනාසෙය්‍යං වාති. මක්ඛන්ති කොධං. නත්වෙව ච ඛො අරහා යථා අහන්ති අත්තානං ‘‘අරහා අහ’’න්ති මඤ්ඤමානො වදති.

३८. "अनुपहच्च" म्हणजे नष्ट न करता. "तेजसा तेजं" म्हणजे स्वतःच्या तेजाने नागाचे तेज. "परियादियेय्यं" म्हणजे मी पराभूत करावे किंवा नष्ट करावे. "मक्खं" म्हणजे क्रोध. "परंतु माझ्यासारखे ते अर्हत नाहीत" हे वाक्य तो स्वतःला "मी अर्हत आहे" असे मानून बोलतो.

---

39. නෙරඤ්ජරායං භගවාතිආදිකා ගාථායො පච්ඡා පක්ඛිත්තා.

३९. "नेरंजरायं भगवा" इत्यादी गाथा नंतर (संगीतीच्या वेळी) समाविष्ट केल्या गेल्या आहेत.

---

44-9. විස්සජ්ජෙය්‍යන්ති සුක්ඛාපනත්ථාය පසාරෙත්වා ඨපෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘භන්තෙ ආහර හත්ථ’’න්ති එවං වදන්තො විය ඔණතොති ආහරහත්ථො. උය්‍යොජෙත්වාති විස්සජ්ජෙත්වා. මන්දාමුඛියොති අග්ගිභාජනානි වුච්චන්ති.

४४-९. "विस्सज्जेय्यं" म्हणजे वाळवण्यासाठी पसरवून ठेवावे असा अर्थ आहे. "भंते, आपला हात पुढे करा" असे बोलल्याप्रमाणे जो खाली झुकला, त्याला "आहरहत्थ" म्हणतात. "उय्योजेत्वा" म्हणजे सोडून देऊन (मुक्त करून). "मन्दामुखियो" म्हणजे अग्नीची भांडी (शेगड्या) यांना म्हटले जाते.

---

51. චිරපටිකාති චිරකාලතො පට්ඨාය.

५१. "चिरपटिका" म्हणजे दीर्घकाळापासून.

---

52. කෙසමිස්සන්තිආදීසු කෙසා එව කෙසමිස්සං. එස නයො සබ්බත්ථ. ඛාරිකාජන්ති ඛාරිභාරො.

५२. "केसमिस्स" इत्यादी शब्दांमध्ये केस म्हणजेच "केसमिस्स" होय. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. "खारिकाजं" म्हणजे ऋषींच्या उपकरणांचा भार असलेली कावड.

---

උරුවෙලපාටිහාරියකථා නිට්ඨිතා.

उरुवेलपाटिहारियकथा समाप्त झाली.

---

බිම්බිසාරසමාගමකථා

बिंबिसारसमागमकथा

---

55. ලට්ඨිවනෙති තාලුය්‍යානෙ. සුප්පතිට්ඨෙ චෙතියෙති අඤ්ඤතරස්මිං වටරුක්ඛෙ; තස්ස කිරෙතං නාමං. ද්වාදසනහුතෙහීති එත්ථ එකං නහුතං දසසහස්සානි. අජ්ඣභාසීති තෙසං කඞ්ඛාච්ඡෙදනත්ථං අභාසි.

५५. "लट्ठिवने" म्हणजे ताडवनात. "सुप्पतिट्ठे चेतिये" म्हणजे एका विशिष्ट वडाच्या झाडाजवळ; ते त्या वडाच्या झाडाचे नाव होते असे म्हणतात. "द्वादसनहुतेहि" येथे एक "नहुत" म्हणजे दहा हजार. "अज्झभासि" म्हणजे त्यांच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी ते बोलले.

---

කිසකොවදානොති තාපසචරියාය කිසසරීරත්තා ‘‘කිසකො’’ති ලද්ධනාමානං තාපසානං ඔවාදකො අනුසාසකො සමානොති අත්ථො. අථ වා සයං කිසකො තාපසො සමානො වදානො ච අඤ්ඤෙ ඔවදන්තො අනුසාසන්තොතිපි අත්ථො. කථං පහීනන්ති කෙන කාරණෙන පහීනං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ත්වං උරුවෙලවාසිඅග්ගිපරිචාරකානං තාපසානං සයං ඔවාදාචරියො සමානො කිං දිස්වා පහාසි, පුච්ඡාමි තං එතමත්ථං කෙන කාරණෙන තව අග්ගිහුත්තං පහීන’’න්ති.

"किसकोवदानो" म्हणजे तपस्वींच्या आचरणामुळे शरीर कृश (बारीक) झाल्याने "किसक" (कृश) असे नाव मिळालेल्या तपस्वींना उपदेश करणारा आणि मार्गदर्शन करणारा असा अर्थ आहे. किंवा स्वतः कृश तपस्वी असून, इतरांना उपदेश व मार्गदर्शन करणारा असाही अर्थ आहे. "कथं पहीणं" म्हणजे कोणत्या कारणाने सोडले? हे असे म्हटले आहे – "हे उरुवेलामध्ये राहणाऱ्या आणि अग्नीची पूजा करणाऱ्या तपस्वींचे स्वतः उपदेशक आचार्य असून, तू काय पाहून हे सोडलेस? मी तुला हाच अर्थ विचारतो की, कोणत्या कारणाने तुझी अग्निपूजा सुटली?"

---

දුතියගාථාය අයමත්ථො – එතෙ රූපාදිකෙ කාමෙ ඉත්ථියො ච යඤ්ඤා අභිවදන්ති, ස්වාහං එතං සබ්බම්පි රූපාදිකං කාමප්පභෙදං ඛන්ධුපධීසු මලන්ති ඤත්වා යස්මා ඉමෙ යිට්ඨහුතප්පභෙදා යඤ්ඤා මලමෙව වදන්ති, තස්මා න යිට්ඨෙ න හුතෙ අරඤ්ජිං; යිට්ඨෙ වා හුතෙ වා නාභිරමින්ති අත්ථො.

दुसऱ्या गाथेचा हा अर्थ आहे – हे यज्ञ रूप इत्यादी कामोपभोग आणि स्त्रियांचे गुणगान करतात. तो मी, या सर्व रूप इत्यादी कामप्रकारांना स्कंध आणि उपधींमधील (क्लेशांमधील) मळ (अशुद्धता) समजून, ज्याअर्थी हे मोठे व लहान यज्ञांचे प्रकार केवळ मळाचेच गुणगान करतात, म्हणून मी मोठ्या यज्ञात किंवा लहान यज्ञात रमलो नाही; मोठ्या यज्ञात किंवा लहान यज्ञात मी रममाण झालो नाही, असा अर्थ आहे.

---

තතියගාථාය [Pg.254] – අථ කොචරහීති අථ ක්වචරහි. සෙසං උත්තානමෙව.

तिसऱ्या गाथेत – "अथ कोचरहि" म्हणजे "अथ क्वचरहि" (तर मग तू कोठे रमलास?). उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

චතුත්ථගාථාය – පදන්ති නිබ්බානපදං. සන්තසභාවතාය සන්තං. උපධීනං අභාවෙන අනුපධිකං. රාගකිඤ්චනාදීනං අභාවෙන අකිඤ්චනං. තීසු භවෙසු අලග්ගතාය යං කාමභවං යඤ්ඤා වදන්ති, තස්මිම්පි කාමභවෙ අසත්තං. ජාතිජරාමරණානං අභාවෙන අනඤ්ඤථාභාවිං. අත්තනා භාවිතෙන මග්ගෙනෙව අධිගන්තබ්බං, න අඤ්ඤෙන කෙනචි අධිගමෙතබ්බන්ති අනඤ්ඤනෙය්‍යං. යස්මා ඊදිසං පදමද්දසං, තස්මා න යිට්ඨෙ න හුතෙ අරඤ්ජිං. තෙන කිං දස්සෙති? යො අහං දෙවමනුස්සලොකසම්පත්තිසාධකෙ න යිට්ඨෙ න හුතෙ අරඤ්ජිං, සො කිං වක්ඛාමි ‘‘එත්ථ නාම මෙ දෙවමනුස්සලොකෙ රතො මනො’’ති.

चौथ्या गाथेत – "पदं" म्हणजे निर्वाणपद. शांत स्वभाव असल्यामुळे "संतं" (शांत). उपधींचा (क्लेशांचा) अभाव असल्यामुळे "अनुपधिकं" (उपधीरहित). राग इत्यादी किंचनांचा (अडथळ्यांचा) अभाव असल्यामुळे "अकिंचनं". तिन्ही भावांमध्ये अनासक्त असल्यामुळे, ज्या कामभवाचे यज्ञ गुणगान करतात, त्या कामभवात देखील अनासक्त. जन्म, जरा आणि मरणाचा अभाव असल्यामुळे "अनञ्ञथाभाविं" (विकाररहित). स्वतः भावना केलेल्या (विकसित केलेल्या) मार्गानेच प्राप्त करण्यायोग्य, इतर कोणाद्वारे प्राप्त करून देण्यायोग्य नाही, म्हणून "अनञ्ञनेय्यं" (स्वतःच जाणण्यायोग्य). ज्याअर्थी मी अशा पदाला (निर्वाणाला) पाहिले, म्हणून मी मोठ्या यज्ञात किंवा लहान यज्ञात रमलो नाही. याने काय दर्शवले जाते? जो मी देव आणि मनुष्य लोकातील संपत्ती साध्य करून देणाऱ्या मोठ्या यज्ञात किंवा लहान यज्ञात रमलो नाही, तो मी "या देव आणि मनुष्य लोकात माझे मन रमले आहे" असे कसे काय सांगू शकेन? हे दर्शवले आहे.

---

56. එවං සබ්බලොකෙ අනභිරතිභාවං පකාසෙත්වා අථ ඛො ආයස්මා උරුවෙලකස්සපො ‘‘සාවකොහමස්මී’’ති එවං භගවතො සාවකභාවං පකාසෙසි. තඤ්ච ඛො ආකාසෙ විවිධානි පාටිහාරියානි දස්සෙත්වා. ධම්මචක්ඛුන්ති සොතාපත්තිමග්ගඤාණං.

५६. अशा प्रकारे सर्व लोकांमध्ये अनासक्ती प्रकट करून, त्यानंतर आयुष्यमान उरुवेलकस्सपांनी "मी श्रावक आहे" अशा प्रकारे भगवंतांचे श्रावकत्व प्रकट केले. आणि ते देखील आकाशात विविध प्रकारचे प्रातिहार्य (चमत्कार) दाखवून प्रकट केले. "धम्मचक्खू" म्हणजे सोतापत्तिमार्गज्ञान.

---

57. අස්සාසකාති ආසීසනා; පත්ථනාති අත්ථො. එසාහං භන්තෙති එත්ථ පන කිඤ්චාපි මග්ගප්පටිවෙධෙනෙවස්ස සිද්ධං සරණගමනං, තත්ථ පන නිච්ඡයගමනමෙව ගතො, ඉදානි වාචාය අත්තසන්නිය්‍යාතනං කරොති. මග්ගවසෙනෙවායං නියතසරණතං පත්තො, තං පරෙසං වාචාය පාකටං කරොන්තො පණිපාතගමනඤ්ච ගච්ඡන්තො එවං වදති.

५७. "अस्सासका" म्हणजे आकांक्षा किंवा प्रार्थना असा अर्थ आहे. "एसाहं भन्ते" (हा मी, भंते) येथे जरी मार्गाच्या साक्षात्कारानेच त्यांचे शरणगमन सिद्ध झाले होते, तरीही तेथे ते केवळ निश्चयात्मक शरणागतीलाच प्राप्त झाले होते; आता ते वाणीने आत्मसमर्पण करत आहेत. मार्गाच्या प्रभावानेच ते निश्चित शरणभावाला प्राप्त झाले आहेत, ते इतरांना वाणीने स्पष्ट करून सांगत आणि प्रणिपात शरणगमनाला (नमस्कारपूर्वक शरणागतीला) प्राप्त होत असे म्हणतात.

---

58. සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණොති සිඞ්ගීසුවණ්ණනික්ඛෙන සමානවණ්ණො. දසවාසොති දසසු අරියවාසෙසු වුත්ථවාසො. දසධම්මවිදූති දසකම්මපථවිදූ. දසභි චුපෙතොති දසහි අසෙක්ඛෙහි අඞ්ගෙහි උපෙතො. සබ්බධිදන්තොති සබ්බෙසු දන්තො; භගවතො හි චක්ඛුආදීසු කිඤ්චි අදන්තං නාම නත්ථි.

५८. ‘सिंगी निक्ख सुवर्ण’ (सिङ्गीनिक्खसवण्णो) म्हणजे सिंगी सुवर्णाच्या निक्खाप्रमाणे (सोन्याच्या नाण्याप्रमाणे) समान सुवर्ण वर्ण असलेले. ‘दशवास’ (दसवासो) म्हणजे दहा आर्यवासांमध्ये (अरिहंतांच्या दहा प्रकारच्या विहारांमध्ये) वास्तव्य केलेले (आचरण केलेले). ‘दशधम्मविदू’ (दसधम्मविदू) म्हणजे दहा कर्मपथांना जाणणारे. ‘दशभि उपेतो’ (दसभि चुपेतो) म्हणजे दहा असेक्ख (अशैक्ष/अर्हत) अंगांनी (गुणांनी) युक्त असलेले. ‘सब्बधिदंतो’ (सब्बधिदंतो) म्हणजे सर्व इंद्रियांमध्ये दमन केलेले (इंद्रियसंयम केलेले); कारण भगवंतांच्या चक्षु इत्यादी इंद्रियांमध्ये कोणतेही इंद्रिय अदमन केलेले (असंयत) नाही.

---

59. භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං එකමන්තං නිසීදීති භගවන්තං භුත්තවන්තං පත්තතො ච අපනීතපාණිං සල්ලක්ඛෙත්වා එකස්මිං පදෙසෙ නිසීදීති [Pg.255] අත්ථො. අත්ථිකානන්ති බුද්ධාභිවාදනගමනෙන ච ධම්මසවනෙන ච අත්ථිකානං. අභික්කමනීයන්ති අභිගන්තුං සක්කුණෙය්‍යං. අප්පාකිණ්ණන්ති අනාකිණ්ණං. අප්පසද්දන්ති වචනසද්දෙන අප්පසද්දං. අප්පනිග්ඝොසන්ති නගරනිග්ඝොසසද්දෙන අප්පනිග්ඝොසං. විජනවාතන්ති අනුසඤ්චරණජනස්ස සරීරවාතෙන විරහිතං. ‘‘විජනවාද’’න්තිපි පාඨො; අන්තො ජනවාදෙන රහිතන්ති අත්ථො. ‘‘විජනපාත’’න්තිපි පාඨො; ජනසඤ්චාරවිරහිතන්ති අත්ථො. මනුස්සරාහසෙය්‍යකන්ති මනුස්සානං රහස්සකිරියට්ඨානියං. පටිසල්ලානසාරුප්පන්ති විවෙකානුරූපං.

५९. ‘भगवंतांनी भोजन केले असून पात्रातून हात बाजूला केला आहे हे पाहून एका बाजूला बसले’ (भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं एकमन्तं निसीदी) याचा अर्थ असा की, भगवंतांनी भोजन केले आहे आणि पात्रातून हात बाजूला केला आहे हे लक्षात घेऊन एका बाजूला बसले. ‘अत्थिकानं’ (अत्थिकानं) म्हणजे बुद्धांच्या वंदनासाठी जाण्याची आणि धम्मश्रवण करण्याची इच्छा असणाऱ्यांसाठी. ‘अभिक्कमनीयं’ (अभिक्कमनीयं) म्हणजे जाण्यास योग्य असलेले. ‘अप्पाकिण्णं’ (अप्पाकिण्णं) म्हणजे गर्दी नसलेले (लोकांनी न व्यापलेले). ‘अप्पसद्दं’ (अप्पसद्दं) म्हणजे संभाषणाच्या आवाजाचा अभाव केलेले. ‘अप्पनिग्घोसं’ (अप्पनिग्घोसं) म्हणजे शहराच्या कोलाहलाच्या आवाजापासून मुक्त केलेले. ‘विजनवातं’ (विजनवातं) म्हणजे ये-जा करणाऱ्या लोकांच्या शरीराच्या वाऱ्यापासून (वासापासून) विरहित असलेले. ‘विजनाव्हाद’ (विजनाव्हाद) असाही पाठ आहे; ज्याचा अर्थ अंतर्गत लोकांच्या आवाजापासून रहित असा आहे. ‘विजनपात’ (विजनपात) असाही पाठ आहे; ज्याचा अर्थ लोकांच्या येण्या-जाण्यापासून विरहित असा आहे. ‘मनुस्सराहसेय्यकं’ (मनुस्सराहसेय्यकं) म्हणजे मनुष्यांच्या एकांतात करण्याच्या कार्यासाठी योग्य असलेले स्थान. ‘पटिसल्लानसारुप्पं’ (पटिसल्लानसारुप्पं) म्हणजे प्रतिसंलयनासाठी (एकांत ध्यानासाठी) अनुरूप.

---

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානපබ්බජ්ජාකථා

सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्या प्रव्रज्येची कथा (सारिपुत्तमोग्गल्लानपब्बज्जाकथा).

---

60. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාති සාරිපුත්තො ච මොග්ගල්ලානො ච. තෙහි කතිකා කතා හොති ‘‘යො පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ආරොචෙතූ’’ති තෙ කිර උභොපි ගිහිකාලෙ උපතිස්සො කොලිතොති එවං පඤ්ඤායමානනාමා අඩ්ඪතෙය්‍යසතමාණවකපරිවාරා ගිරග්ගසමජ්ජං අගමංසු. තත්‍ර නෙසං මහාජනං දිස්වා එතදහොසි – ‘‘අයං නාම එවං මහාසත්තනිකායො අප්පත්තෙ වස්සසතෙ මරණමුඛෙ පතිස්සතී’’ති. අථ උභොපි උට්ඨිතාය පරිසාය අඤ්ඤමඤ්ඤං පුච්ඡිත්වා එකජ්ඣාසයා පච්චුපට්ඨිතමරණසඤ්ඤා සම්මන්තයිංසු ‘‘සම්ම මරණෙ සති අමතෙනාපි භවිතබ්බං, හන්ද මයං අමතං පරියෙසාමා’’ති අමතපරියෙසනත්ථං සඤ්චයස්ස ඡන්නපරිබ්බාජකස්ස සන්තිකෙ සපරිසා පබ්බජිත්වා කතිපාහෙනෙව තස්ස ඤාණවිසයෙ පාරං ගන්ත්වා අමතං අපස්සන්තා පුච්ඡිංසු ‘‘කිං නු ඛො, ආචරිය, අඤ්ඤොපෙත්ථ සාරො අත්ථී’’ති? ‘‘නත්ථාවුසො, එත්තකමෙව ඉද’’න්ති ච සුත්වා ‘‘තුච්ඡං ඉදං ආවුසො නිස්සාරං, යො දානි අම්හෙසු පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ඉතරස්ස ආරොචෙතූ’’ති කතිකං අකංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙහි කතිකා කතා හොතී’’තිආදි.

६०. ‘सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान’ (सारिपुत्तमोग्गल्लाना) म्हणजे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान. ‘त्यांनी प्रतिज्ञा केली होती की, जो आधी अमृताला प्राप्त करेल, त्याने दुसऱ्याला सांगावे’ (तेहि कतिका कता होति...) कारण ते दोघेही गृहस्थदशेत असताना अनुक्रमे ‘उपतिस्स’ आणि ‘कोलित’ या नावांनी प्रसिद्ध होते. अडीचशे तरुण शिष्यांच्या परिवारासह ते ‘गिरग्गसमज्ज’ (गिरी-शिखर उत्सव) येथे गेले. तेथे प्रचंड जनसमुदाय पाहून त्यांच्या मनात असा विचार आला—‘हा एवढा मोठा प्राण्यांचा समूह शंभर वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वीच मृत्यूच्या मुखात पडेल.’ नंतर तो जनसमुदाय निघून गेल्यावर, त्या दोघांनी एकमेकांना विचारले आणि एकाच विचाराचे होऊन, मृत्यूची जाणीव मनात ठेवून आपसात चर्चा केली: ‘मित्रा, जर मृत्यू निश्चित आहे, तर अमृत (अमरणता) देखील असलेच पाहिजे. चला, आपण अमृताचा शोध घेऊया.’ अमृताच्या शोधासाठी ते आपल्या परिवारासह ‘संजय’ नावाच्या परिब्राजकाकडे गेले आणि त्यांनी प्रव्रज्या घेतली. काही दिवसांतच त्यांनी त्या आचार्यांच्या ज्ञानाची सीमा गाठली, पण त्यांना अमृत सापडले नाही. त्यांनी विचारले, ‘आचार्य, या धम्मात याहून अधिक काही सार आहे का?’ ‘मित्रांनो, काही नाही, हा धम्म एवढाच आहे,’ असे ऐकून त्यांनी विचार केला, ‘मित्रा, हा धम्म पोकळ आणि निस्सार आहे. आता आपल्या दोघांपैकी जो कोणी आधी अमृताला प्राप्त करेल, त्याने दुसऱ्याला सांगावे,’ अशी त्यांनी प्रतिज्ञा केली. म्हणूनच संगीतिकारांनी ‘त्यांनी प्रतिज्ञा केली होती’ इत्यादी म्हटले आहे.

---

පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙනාතිආදීසු ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං වෙදිතබ්බං. අත්ථිකෙහි උපඤ්ඤාතං මග්ගන්ති එතං අනුබන්ධනස්ස කාරණවචනං; ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – ‘‘යංනූනාහං ඉමං භික්ඛුං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධෙය්‍යං, කස්මා[Pg.256]? යස්මා ඉදං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධනං නාම අත්ථිකෙහි උපඤ්ඤාතං මග්ගං ඤාතො චෙව උපගතො ච මග්ගො’’ති අත්ථො. අථ වා අත්ථිකෙහි අම්හෙහි ‘‘මරණෙ සති අමතෙනාපි භවිතබ්බ’’න්ති එවං කෙවලං අත්ථීති උපඤ්ඤාතං නිබ්බානං නාම, තං මග්ගන්තො පරියෙසන්තොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘पासादिकेन अभिक्कन्तेन’ (प्रसन्नतेने पुढे जाणे) इत्यादी शब्दांमध्ये ‘इत्थंभूतलक्षण’ अर्थात तृतीया विभक्ती (करणवचन) समजावी. ‘अत्थिकेहि उपञ्ञातं मग्गं’ (हित इच्छिणाऱ्यांनी जाणलेला मार्ग) हे मागे जाण्याचे (अनुगमन करण्याचे) कारण सांगणारे वचन आहे. येथे असे म्हटले आहे—‘मी या भिक्खूच्या मागे मागे का जाऊ नये? कारण मागे मागे जाणे हा मार्ग हित इच्छिणाऱ्यांनी जाणलेला आणि अवलंबिलेला मार्ग आहे,’ असा अर्थ आहे. किंवा, अमृत इच्छिणाऱ्या आमच्यासारख्यांनी ‘मृत्यू असताना अमृतही असलेच पाहिजे’ अशा प्रकारे केवळ अस्तित्वात आहे म्हणून जाणलेले जे निर्वाण आहे, त्याचा शोध घेताना, असाही अर्थ येथे घ्यावा.

---

පිණ්ඩපාතං ආදාය පටික්කමීති සුදින්නකණ්ඩෙ වුත්තප්පකාරං අඤ්ඤතරං කුට්ටමූලං උපසඞ්කමිත්වා නිසීදි. සාරිපුත්තොපි ඛො ‘‘අකාලො ඛො තාව පඤ්හං පුච්ඡිතු’’න්ති කාලං ආගමයමානො එකමන්තං ඨත්වා වත්තපටිපත්තිපූරණත්ථං කතභත්තකිච්චස්ස ථෙරස්ස අත්තනො කමණ්ඩලුතො උදකං දත්වා ධොතහත්ථපාදෙන ථෙරෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො සාරිපුත්තො පරිබ්බාජකො’’තිආදි. න තාහං සක්කොමීති න තෙ අහං සක්කොමි. එත්ථ ච පටිසම්භිදාප්පත්තො ථෙරො න එත්තකං න සක්කොති. අථ ඛො ඉමස්ස ධම්මගාරවං උප්පාදෙස්සාමීති සබ්බාකාරෙන බුද්ධවිසයෙ අවිසයභාවං ගහෙත්වා එවමාහ.

‘पिंडपात घेऊन परतले’ (पिण्डपातं आदाय पटिक्कमी) म्हणजे सुदिन्नकांडात सांगितल्याप्रमाणे एका भिंतीच्या जवळ जाऊन बसले. सारिपुत्तांनी विचार केला, ‘प्रश्न विचारण्याची ही योग्य वेळ नाही.’ म्हणून योग्य वेळेची वाट पाहत ते एका बाजूला उभे राहिले. कर्तव्य पूर्ण करण्यासाठी, भोजन आटोपलेल्या थेरांना त्यांनी आपल्या कमंडलूतून पाणी दिले. थेरांनी हात-पाय धुतल्यावर त्यांच्याशी कुशल विचारपूस करून प्रश्न विचारला. म्हणूनच संगीतिकारांनी ‘त्यानंतर सारिपुत्त परिब्राजक...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘मी तुला सांगू शकत नाही’ (न ताहं सक्कोमी) म्हणजे मी तुला सविस्तर धम्म सांगण्यास समर्थ नाही. येथे प्रतिसंभिदा प्राप्त थेर एवढे सांगण्यास असमर्थ होते असे नाही; ते समर्थ होतेच. परंतु, ‘या परिब्राजकाच्या मनात धम्माबद्दल आदर निर्माण करावा’ असा विचार करून, सर्व प्रकारे बुद्धविषयात स्वतःची असमर्थता दर्शवत त्यांनी असे म्हटले.

---

යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවාති හෙතුප්පභවා නාම පඤ්චක්ඛන්ධා; තෙනස්ස දුක්ඛසච්චං දස්සෙති. තෙසං හෙතුං තථාගතො ආහාති තෙසං හෙතු නාම සමුදයසච්චං; තඤ්ච තථාගතො ආහාති දස්සෙති. තෙසඤ්ච යො නිරොධොති තෙසං උභින්නම්පි සච්චානං යො අප්පවත්තිනිරොධො; තඤ්ච තථාගතො ආහාති අත්ථො. තෙනස්ස නිරොධසච්චං දස්සෙති. මග්ගසච්චං පනෙත්ථ සරූපතො අදස්සිතම්පි නයතො දස්සිතං හොති, නිරොධෙ හි වුත්තෙ තස්ස සම්පාපකො මග්ගො වුත්තොව හොති. අථ වා තෙසඤ්ච යො නිරොධොති එත්ථ තෙසං යො නිරොධො ච නිරොධුපායො චාති එවං ද්වෙපි සච්චානි දස්සිතානි හොන්තීති. ඉදානි තමෙවත්ථං පටිපාදෙන්තො ආහ – ‘‘එවංවාදී මහාසමණො’’ති.

‘ये धम्मा हेतुप्पभवा’ (जे धर्म कारणापासून उत्पन्न होतात) म्हणजे कारणापासून उत्पन्न होणारे पाच स्कंध; याद्वारे त्यांना (सारिपुत्तांना) दुःखसत्य दाखवले आहे. ‘तेसं हेतुं तथागतो आहा’ (त्यांचे कारण तथागतांनी सांगितले आहे) म्हणजे त्या पाच स्कंधांचे कारण म्हणजेच समुदयसत्य; आणि ते कारण तथागतांनी सांगितले आहे, असे दाखवले आहे. ‘तेसञ्च यो निरोधो’ (आणि त्यांचा जो निरोध आहे) म्हणजे त्या दोन्ही सत्यांचा (दुःख आणि समुदय) जो निरोध (पुन्हा उत्पन्न न होणे) आहे; आणि तो निरोध तथागतांनी सांगितला आहे, असा अर्थ आहे. याद्वारे त्यांना निरोधसत्य दाखवले आहे. येथे मार्गसत्य प्रत्यक्षपणे दाखवले नसले तरी अप्रत्यक्षपणे दाखवले गेले आहे; कारण निरोधाचा उल्लेख केला असता, त्या निरोधाप्रत नेणारा मार्ग सांगितलाच जातो. किंवा, ‘तेसञ्च यो निरोधो’ यामध्ये त्यांचा निरोध आणि निरोधाचा उपाय (मार्ग) अशी दोन्ही सत्ये दाखवली आहेत, असे समजावे. आता याच अर्थाचा समारोप करताना म्हटले आहे—‘असे सांगणारे महाश्रमण आहेत’ (एवंवादी महासमणो).

---

එසෙව ධම්මො යදි තාවදෙවාති සචෙපි ඉතො උත්තරි නත්ථි, එත්තකමෙව ඉදං සොතාපත්තිඵලමත්තමෙව පත්තබ්බං, තථාපි එසො එව ධම්මොති අත්ථො. පච්චබ්‍යත්ථ පදමසොකන්ති යං මයං පරියෙසමානා විචරාම, තං පදමසොකං පටිවිද්ධාත්ථ තුම්හෙ; පත්තං තං තුම්හෙහීති අත්ථො. අදිට්ඨං අබ්භතීතං බහුකෙහි කප්පනහුතෙහීති අම්හෙහි නාම ඉදං පදං බහුකෙහි [Pg.257] කප්පනහුතෙහි අදිට්ඨමෙව අබ්භතීතං; ඉති තස්ස පදස්ස අදිට්ඨභාවෙන දීඝරත්තං අත්තනො මහාජානිභාවං දීපෙති.

‘हाच तो धम्म आहे’ (एसेव धम्मो यदि तावदेव) म्हणजे जरी याहून अधिक काही नसले, आणि केवळ हे सोतापत्तिफळच प्राप्त करण्यासारखे असले, तरीही हाच तो धम्म आहे, असा अर्थ आहे. ‘पच्चब्यत्थ पदमसोकं’ (शोकरहित पद प्राप्त केले) म्हणजे ज्याचा शोध घेत आम्ही फिरत होतो, ते शोकरहित पद (निर्वाण) तुम्ही जाणले आहे; ते तुम्ही प्राप्त केले आहे, असा अर्थ आहे. ‘अदिट्ठं अब्भतीतं बहुकेहि कप्पनहुतेहि’ (अनेक लाख कल्पपर्यंत न पाहिलेले) म्हणजे आमच्याकडून हे पद अनेक लाख कल्पपर्यंत न पाहता आलेले राहिले; अशा प्रकारे त्या पदाच्या अदृष्टपणामुळे दीर्घकाळापासून स्वतःचे झालेले मोठे नुकसान ते दर्शवतात.

---

62. ගම්භීරෙ ඤාණවිසයෙති ගම්භීරෙ චෙව ගම්භීරස්ස ච ඤාණස්ස විසයභූතෙ. අනුත්තරෙ උපධිසඞ්ඛයෙති නිබ්බානෙ. විමුත්තෙති තදාරම්මණාය විමුත්තියා විමුත්තෙ. බ්‍යාකාසීති ‘‘එතං මෙ සාවකයුගං භවිස්සති අග්ගං භද්දයුග’’න්ති වදන්තො සාවකපාරමිඤ්ඤාණෙ බ්‍යාකාසි. සාව තෙසං ආයස්මන්තානං උපසම්පදා අහොසීති සා එහිභික්ඛූපසම්පදායෙව තෙසං උපසම්පදා අහොසි. එවං උපසම්පන්නෙසු ච තෙසු මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො සත්තහි දිවසෙහි අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො, සාරිපුත්තත්ථෙරො අඩ්ඪමාසෙන.

६२. ‘गंभीर ज्ञानविषयात’ (गम्भीरे ञाणविसये) म्हणजे गंभीर आणि गंभीर ज्ञानाचा विषय असलेल्या. ‘अनुत्तर उपधिसंक्षयात’ (अनुत्तरे उपधिसङ्खये) म्हणजे निर्वाणात. ‘विमुक्तात’ (विमुत्ते) म्हणजे त्या निर्वाणाला आलंबन करणाऱ्या विमुक्तीने विमुक्त झालेल्या. ‘व्याकरण केले’ (ब्याकासी) म्हणजे ‘हे माझे अग्र आणि भद्र श्रावकयुगल होईल’ असे सांगत श्रावकपारमीज्ञानाविषयी घोषित केले. ‘तीच त्या आयुष्मंतांची उपसंपदा झाली’ (साव तेसं आयस्मन्तानं उपसम्पदा अहोसी) म्हणजे ती ‘एहिभिक्खू’ उपसंपदाच त्या आयुष्मंतांची उपसंपदा झाली. अशा प्रकारे उपसंपन्न झालेल्या त्या थेरांमध्ये महामोग्गल्लान थेर सात दिवसांत अरहंत पदावर प्रतिष्ठित झाले, आणि सारिपुत्त थेर अर्ध्या महिन्यात (पंधरा दिवसांत).

---

අතීතෙ කිර අනොමදස්සී නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. තස්ස සරදො නාම තාපසො සකෙ අස්සමෙ නානාපුප්ඵෙහි මණ්ඩපං කත්වා පුප්ඵාසනෙයෙව භගවන්තං නිසීදාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි තථෙව මණ්ඩපං කත්වා පුප්ඵාසනානි පඤ්ඤපෙත්වා අග්ගසාවකභාවං පත්ථෙසි. පත්ථයිත්වා ච සිරීවඩ්ඪස්ස නාම සෙට්ඨිනො පෙසෙසි ‘‘මයා අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථිතං, ත්වම්පි ආගන්ත්වා එකං ඨානං පත්ථෙහී’’ති. සෙට්ඨි නීලුප්පලමණ්ඩපං කත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං, තත්ථ භොජෙත්වා දුතියසාවකභාවං පත්ථෙසි. තෙසු සරදතාපසො සාරිපුත්තත්ථෙරො ජාතො, සිරීවඩ්ඪො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරොති ඉදං නෙසං පුබ්බකම්මං.

असे म्हटले जाते की, भूतकाळात अनोमदस्सी नावाचे बुद्ध जगात उत्पन्न झाले. त्यांच्या काळात, सरद नावाच्या एका तापसाने आपल्या आश्रमात विविध प्रकारच्या फुलांचा मंडप तयार केला आणि भगवंतांना फुलांच्या आसनावरच विराजमान केले. तसेच भिक्खू संघासाठीही त्याचप्रमाणे मंडप तयार करून फुलांची आसने मांडली आणि अग्रश्रावक (अग्गसावक) पदाची प्रार्थना केली. अशी प्रार्थना केल्यानंतर त्यांनी सिरीवड्ढ नावाच्या श्रेष्ठींकडे निरोप पाठवला की, 'मी अग्रश्रावक पदाची प्रार्थना केली आहे, तू देखील येऊन एका (दुसऱ्या अग्रश्रावक) पदाची प्रार्थना कर.' त्या श्रेष्ठीने नीलकमळांचा मंडप तयार केला आणि बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला तेथे भोजन देऊन द्वितीय श्रावक पदाची प्रार्थना केली. त्यांच्यापैकी सरद तापस हे सारिपुत्त थेर झाले आणि सिरीवड्ढ हे महामोग्गल्लान थेर झाले. हे त्यांचे पूर्वकर्म होते.

---

63. අපුත්තකතායාතිආදීසු යෙසං පුත්තා පබ්බජන්ති, තෙසං අපුත්තකතාය. යාසං පතී පබ්බජන්ති, තාසං වෙධබ්‍යාය විධවාභාවාය. උභයෙනාපි කුලුපච්ඡෙදාය. සඤ්චයානීති සඤ්චයස්ස අන්තෙවාසිකානි. මගධානං ගිරිබ්බජන්ති මගධානං ජනපදස්ස ගිරිබ්බජං නගරං. මහාවීරාති මහාවීරියවන්තො. නයමානානන්ති නයමානෙසු. භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, උපයොගත්ථෙ වා. කා උසූයා විජානතන්ති ධම්මෙන නයන්තීති එවං විජානන්තානං කා ඉස්සා.

६३. 'अपुत्तकताय' (पुत्रहीनतेसाठी) इत्यादी शब्दांमध्ये—ज्यांचे पुत्र प्रव्रजित होतात, त्यांच्या पुत्रहीनतेसाठी; ज्यांचे पती प्रव्रजित होतात, त्यांच्या वैधव्यासाठी म्हणजेच विधवा होण्यासाठी; आणि दोन्ही प्रकारे कुळाचा नाश (कुळ खंडित होणे) होण्यासाठी. 'संजयानी' म्हणजे संजयाचे अंतेवासी (शिष्य). 'मगधानं गिरिव्वजं' म्हणजे मगध जनपदाचे गिरिव्रज नगर (राजगृह). 'महावीरा' म्हणजे महान वीर्यवान (पराक्रमी). 'नयमानानं' म्हणजे घेऊन जाणाऱ्यांमध्ये (नयमानेसु); हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे, किंवा द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात षष्ठीचे रूप आहे. 'का उसूया विजानतं' म्हणजे 'ते धर्माने (योग्य मार्गाने) घेऊन जात आहेत' असे जाणणाऱ्यांच्या मनात कोणती असूया (मत्सर) असणार?

---

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානපබ්බජ්ජාකථා නිට්ඨිතා.

सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्या प्रव्रज्येची कथा समाप्त झाली.

---

උපජ්ඣායවත්තකථා

उपज्झायवत्तकथा (उपाध्याय-कर्तव्य कथा)

---

64-5. අනුපජ්ඣායකාති වජ්ජාවජ්ජං උපනිජ්ඣායකෙන ගරුනා විරහිතා. අනාකප්පසම්පන්නාති න ආකප්පෙන සම්පන්නා; සමණසාරුප්පාචාරවිරහිතාති අත්ථො[Pg.258]. උපරිභොජනෙති භොජනස්ස උපරි. උත්තිට්ඨපත්තන්ති පිණ්ඩාය චරණකපත්තං. තස්මිඤ්හි මනුස්සා උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො, තස්මා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්තං. අථ වා උට්ඨහිත්වා පත්තං උපනාමෙන්තීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අනුජානාමි භික්ඛවෙ උපජ්ඣායන්ති උපජ්ඣායං ගහෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. පුත්තචිත්තං උපට්ඨපෙස්සතීති පුත්තො මෙ අයන්ති එවං ගෙහස්සිතපෙමවසෙන චිත්තං උපට්ඨපෙස්සති. එස නයො දුතියපදෙපි. සගාරවා සප්පතිස්සාති ගරුභාවඤ්චෙව ජෙට්ඨකභාවඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා. සභාගවුත්තිනොති සභාගජීවිකා. සාහූති වාතිආදීනි පඤ්ච පදානි උපජ්ඣායභාවසම්පටිච්ඡනවෙවචනානි. කායෙන විඤ්ඤාපෙතීති එවං සද්ධිවිහාරිකෙන ‘‘උපජ්ඣායො මෙ භන්තෙ හොහී’’ති තික්ඛත්තුං වුත්තෙ සචෙ උපජ්ඣායො ‘‘සාහූ’’තිආදීසු පඤ්චසු පදෙසු යස්ස කස්සචි පදස්ස වසෙන කායෙන වා වාචාය වා කායවාචාහි වා ‘‘ගහිතො තයා උපජ්ඣායො’’ති උපජ්ඣායග්ගහණං විඤ්ඤාපෙති, ගහිතො හොති උපජ්ඣායො. ඉදමෙව හි එත්ථ උපජ්ඣායග්ගහණං, යදිදං උපජ්ඣායස්ස ඉමෙසු පඤ්චසු පදෙසු යස්ස කස්සචි පදස්ස වාචාය වා සාවනං කායෙන වා අත්ථවිඤ්ඤාපනන්ති. කෙචි පන සාධූති සම්පටිච්ඡනං සන්ධාය වදන්ති. න තං පමාණං, ආයාචනදානමත්තෙන හි ගහිතො හොති උපජ්ඣායො, න එත්ථ සම්පටිච්ඡනං අඞ්ගං. සද්ධිවිහාරිකෙනාපි න කෙවලං ඉමිනා මෙ පදෙන උපජ්ඣායො ගහිතොති ඤාතුං වට්ටති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ දානි ථෙරො මය්හං භාරො, අහම්පි ථෙරස්ස භාරො’’ති ඉදම්පි ඤාතුං වට්ටති.

६४-५. 'अनुपज्झायका' म्हणजे लहान-मोठ्या दोषांकडे लक्ष देणाऱ्या गुरूपासून विरहित (गुरू नसलेले). 'अनाकप्पसम्पन्ना' म्हणजे योग्य आचरण, चालणे-बोलणे इत्यादी शिष्टाचाराने युक्त नसलेले; श्रमणांना योग्य अशा आचरणाने विरहित, असा अर्थ आहे. 'उपरिभोजने' म्हणजे भोजनाच्या वर. 'उत्तिट्ठपत्तं' म्हणजे भिक्षेसाठी फिरवलेले पात्र. कारण लोक त्या पात्रात उष्टे अन्न आहे असे समजतात, म्हणून त्याला 'उत्तिट्ठपत्त' म्हटले आहे. किंवा उठून उभे राहून पात्र पुढे करतात, असाही अर्थ येथे घ्यावा. 'भिक्खूंनो, मी उपज्झाय (उपाध्याय) ग्रहण करण्याची अनुमती देतो,' असा अर्थ आहे. 'पुत्रासारखी भावना ठेवेल' म्हणजे 'हा माझा पुत्र आहे' अशा प्रकारे घरगुती प्रेमाच्या भावनेने चित्त प्रस्थापित करेल. हाच नियम दुसऱ्या पदालाही (पितुचित्तं - पित्यासारखी भावना) लागू होतो. 'सगारवा सप्पतिस्सा' म्हणजे आदरभाव आणि ज्येष्ठत्वाचा भाव मनात ठेवून. 'सभागवुत्तिनो' म्हणजे समान उपजीविका (समान जीवनपद्धती) असणारे. 'साहू' (चांगले आहे) इत्यादी पाच शब्द उपज्झाय पद स्वीकारण्याचे समानार्थी शब्द आहेत. 'कायेन विज्ञापेति' म्हणजे अशा प्रकारे सद्धि विहारिकाने (शिष्याने) 'भंते, आपण माझे उपज्झाय व्हावे' असे तीन वेळा म्हटल्यावर, जर उपज्झाय 'साहू' इत्यादी पाच शब्दांपैकी कोणत्याही एका शब्दाद्वारे शरीराने, वाणीने किंवा शरीर व वाणी दोन्हीने 'तू मला उपज्झाय म्हणून स्वीकारले आहेस' असे दर्शवून उपज्झाय स्वीकारल्याचे कळवतात, तर उपज्झाय स्वीकारले जातात. कारण येथे उपज्झाय ग्रहण करणे म्हणजे उपज्झायने या पाच शब्दांपैकी कोणत्याही एका शब्दाचा वाणीने उच्चार करणे किंवा शरीराने त्याचा अर्थ दर्शवणे हेच आहे. परंतु काही आचार्य 'साधू' असे म्हणून पुन्हा स्वीकारण्याला उद्देशून असे म्हणतात. ते प्रमाण मानले जात नाही; कारण केवळ याचना करणे आणि देणे यानेच उपज्झाय स्वीकारले जातात, येथे पुन्हा स्वीकारणे हे अंग (आवश्यक अट) नाही. सद्धि विहारिकाने देखील केवळ 'या शब्दाने मी उपज्झाय स्वीकारले आहेत' एवढेच जाणून घेणे पुरेसे नाही, तर 'आजपासून आता हे थेर माझी जबाबदारी आहेत आणि मी देखील थेरांची जबाबदारी आहे,' हे देखील जाणून घेणे आवश्यक आहे.

---

66. තත්‍රායං සම්මාවත්තනාති යං වුත්තං සම්මා වත්තිතබ්බන්ති, තත්‍ර අයං සම්මාවත්තනා. කාලස්සෙව උට්ඨාය උපාහනා ඔමුඤ්චිත්වාති සචස්ස පච්චූසකාලෙ චඞ්කමනත්ථාය වා ධොතපාදපරිහරණත්ථාය වා පටිමුක්කා උපාහනා පාදගතා හොන්ති, තා කාලස්සෙව උට්ඨාය අපනෙත්වා. දන්තකට්ඨං දාතබ්බන්ති මහන්තං මජ්ඣිමං ඛුද්දකන්ති තීණි දන්තකට්ඨානි උපනෙත්වා තතො යං තීණි දිවසානි ගණ්හාති, චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය තාදිසමෙව දාතබ්බං. සචෙ අනියමං කත්වා යං වා තං වා ගණ්හාති, අථ යාදිසං ලභති තාදිසං දාතබ්බං.

६६. 'तत्रायं सम्मावत्तना' म्हणजे 'योग्य प्रकारे वर्तन करावे' असे जे म्हटले आहे, त्यासंबंधी हे योग्य वर्तन आहे. 'काळस्सेव उट्ठाय उपाहना ओmuñcitvā' म्हणजे जर पहाटेच्या वेळी चंक्रमण करण्यासाठी किंवा धुतलेल्या पायांचे रक्षण करण्यासाठी पायात पादत्राणे घातलेली असतील, तर पहाटेच उठून ती काढून ठेवावीत. 'दन्तकट्ठं दातब्बं' (दंतकाष्ठ द्यावे) म्हणजे मोठे, मध्यम आणि लहान अशी three प्रकारची दंतकाष्ठे जवळ आणून ठेवावीत आणि त्यांपैकी जे दंतकाष्ठ ते सलग तीन दिवस घेतील, चौथ्या दिवसापासून तसेच दंतकाष्ठ त्यांना द्यावे. जर कोणताही नियम न ठेवता ते कोणतेही दंतकाष्ठ घेत असतील, तर जसे मिळेल तसे दंतकाष्ठ त्यांना द्यावे.

---

මුඛොදකං දාතබ්බන්ති සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච උදකං උපනෙත්වා තතො යං තීණි දිවසානි වළඤ්ජෙති, චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය තාදිසමෙව මුඛධොවනොදකං [Pg.259] දාතබ්බං. සචෙ අනියමං කත්වා යං වා තං වා ගණ්හාති, අථ යාදිසං ලභති තාදිසං දාතබ්බං. සචෙ දුවිධම්පි වළඤ්ජෙති, දුවිධම්පි උපනෙතබ්බං. උදකං මුඛධොවනට්ඨානෙ ඨපෙත්වා වච්චකුටිතො පට්ඨාය සම්මජ්ජිතබ්බං. ථෙරෙ වච්චකුටිං ගතෙ පරිවෙණං සම්මජ්ජිතබ්බං; එවං පරිවෙණං අසුඤ්ඤං හොති. ථෙරෙ වච්චකුටිතො අනික්ඛන්තෙයෙව ආසනං පඤ්ඤපෙතබ්බං. සරීරකිච්චං කත්වා ආගන්ත්වා තස්මිං නිසින්නස්ස ‘‘සචෙ යාගු හොතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තවත්තං කාතබ්බං. උක්ලාපොති කෙනචි කචවරෙන සඞ්කිණ්ණො, සචෙ පන අඤ්ඤො කචවරො නත්ථි, උදකඵුසිතානෙව හොන්ති, හත්ථෙනපි පමජ්ජිතබ්බො.

'मुखोदकं दातब्बं' (मुखप्रक्षालनाचे पाणी द्यावे) म्हणजे थंड आणि गरम पाणी जवळ आणून ठेवावे आणि त्यांपैकी जे पाणी ते सलग तीन दिवस वापरतील, चौथ्या दिवसापासून तसेच तोंड धुण्याचे पाणी त्यांना द्यावे. जर कोणताही नियम न ठेवता ते कोणतेही पाणी घेत असतील, तर जसे मिळेल तसे पाणी त्यांना द्यावे. जर ते दोन्ही प्रकारचे पाणी वापरत असतील, तर दोन्ही प्रकारचे पाणी जवळ आणून ठेवावे. तोंड धुण्याच्या ठिकाणी पाणी ठेवून, शौचालयापासून (वच्चकुटि) झाडण्यास सुरुवात करावी. थेर शौचालयात गेले असता अंगण (परिवेण) झाडावे; यामुळे अंगण स्वच्छ राहते. थेर शौचालयातून बाहेर येण्यापूर्वीच आसन मांडून ठेवावे. शारीरिक विधी आटोपून परत आल्यावर तेथे बसलेल्या थेरांसाठी 'जर पेज (यागु) असेल तर...' इत्यादी पाळीत सांगितलेल्या नियमांनुसार कर्तव्ये पार पाडावीत. 'उक्लापो' म्हणजे कचऱ्याने माखलेला/अस्वच्छ झालेला. पण जर दुसरा कचरा नसेल आणि केवळ पाण्याचे थेंब असतील, तर हाताने देखील ते पुसून टाकावे.

---

සගුණං කත්වාති ද්වෙ චීවරානි එකතො කත්වා, තා එකතො කතා ද්වෙපි සඞ්ඝාටියො දාතබ්බා. සබ්බඤ්හි චීවරං සඞ්ඝටිතත්තා ‘‘සඞ්ඝාටී’’ති වුච්චති. තෙන වුත්තං – ‘‘සඞ්ඝාටියො දාතබ්බා’’ති. නාතිදූරෙ ගන්තබ්බං නාච්චාසන්නෙති එත්ථ සචෙ උපජ්ඣායං නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තං එකෙන වා ද්වීහි වා පදවීතිහාරෙහි සම්පාපුණාති, එත්තාවතා නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ ගතො හොතීති වෙදිතබ්බං. පත්තපරියාපන්නං පටිග්ගහෙතබ්බන්ති සචෙ උපජ්ඣායෙන භික්ඛාචාරෙ යාගුයා වා භත්තෙ වා ලද්ධෙ පත්තො උණ්හො වා භාරිකො වා හොති, අත්තනො පත්තං තස්ස දත්වා සො පත්තො ගහෙතබ්බොති අත්ථො. න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්ස අන්තරන්තරා කථා ඔපාතෙතබ්බාති අන්තරඝරෙ වා අඤ්ඤත්‍ර වා භණමානස්ස අනිට්ඨිතෙ තස්ස වචනෙ අඤ්ඤා කථා න සමුට්ඨාපෙතබ්බා. ඉතො පට්ඨාය ච පන යත්ථ යත්ථ නකාරෙන පටිසෙධො කරියති, සබ්බත්ථ දුක්කටාපත්ති වෙදිතබ්බා. අයඤ්හි ඛන්ධකධම්මතා. ආපත්තිසාමන්තා භණමානොති පදසොධම්මදුට්ඨුල්ලාදිවසෙන ආපත්තියා ආසන්නවාචං භණමානො. නිවාරෙතබ්බොති ‘‘කිං භන්තෙ ඊදිසං නාම වත්තුං වට්ටති, ආපත්ති න හොතී’’ති එවං පුච්ඡන්තෙන විය වාරෙතබ්බො. වාරෙස්සාමීති පන කත්වා ‘‘මහල්ලක, මා එවං භණා’’ති න වත්තබ්බො.

Saguṇaṃ katvāti म्हणजे दोन चिवरे एकत्र करून, किंवा एकत्र केलेल्या त्या दोन्ही संघाटी द्याव्यात. कारण सर्व चिवर सांधलेले (शिवलेले) असल्यामुळे त्याला 'संघाटी' म्हटले जाते. म्हणूनच 'संघाटी द्याव्यात' असे म्हटले आहे. 'फार दूर जाऊ नये आणि फार जवळही राहू नये' यामध्ये, जर मागे वळून पाहणाऱ्या उपाध्यायांपर्यंत एक किंवा दोन पावलांच्या अंतराने पोहोचता येत असेल, तर एवढ्या अंतराने तो 'फार दूर नाही आणि फार जवळही नाही' अशा ठिकाणी गेला आहे असे समजावे. 'पात्रात आलेले ग्रहण करावे' याचा अर्थ असा की, जर भिक्षाटनाच्या वेळी उपाध्यायांना पेज किंवा भात मिळाल्यामुळे त्यांचे पात्र गरम किंवा जड झाले असेल, तर स्वतःचे पात्र त्यांना देऊन त्यांचे ते पात्र स्वतः घ्यावे. 'उपाध्याय बोलत असताना मध्येच बोलणे घुसवू नये' म्हणजे घरात किंवा इतर ठिकाणी ते बोलत असताना, त्यांचे बोलणे पूर्ण होण्यापूर्वी दुसरे संभाषण सुरू करू नये. येथून पुढे जिथे जिथे 'न' (नकारार्थी) शब्दाने निषेध केला आहे, तिथे सर्वत्र 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्ती समजावी. कारण हा खंधकाचा नियम आहे. 'आपत्तीच्या जवळ जाणारे बोलणारा' म्हणजे पदसोधम्म किंवा दुट्ठुल्ल इत्यादींच्या स्वरूपात आपत्तीच्या जवळ जाणारे शब्द बोलणारा (उपाध्याय). 'त्यांना थांबवावे' म्हणजे 'भंते, असे बोलणे योग्य आहे का? याने आपत्ती येत नाही का?' अशा प्रकारे विचारणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे त्यांना थांबवावे. परंतु 'मी त्यांना थांबवतो' असा विचार करून 'हे वृद्ध भिक्खू, असे बोलू नका' असे म्हणू नये.

---

පඨමතරං ආගන්ත්වාති සචෙ ආසන්නෙ ගාමො හොති, විහාරෙ වා ගිලානො භික්ඛු හොති, ගාමතො පඨමතරං ආගන්තබ්බං. සචෙ දූරෙ ගාමො හොති, උපජ්ඣායෙන සද්ධිං ආගච්ඡන්තො නත්ථි, තෙනෙව සද්ධිං ගාමතො නික්ඛමිත්වා චීවරෙන පත්තං වෙඨෙත්වා අන්තරාමග්ගතො පඨමතරං ආගන්තබ්බං[Pg.260]. එවං නිවත්තන්තෙන පඨමතරං ආගන්ත්වා ආසනපඤ්ඤාපනාදි සබ්බං කිච්චං කාතබ්බං. සින්නං හොතීති තින්තං සෙදග්ගහිතං. චතුරඞ්ගුලං කණ්ණං උස්සාරෙත්වාති කණ්ණං චතුරඞ්ගුලප්පමාණං අතිරෙකං කත්වා එවං චීවරං සංහරිතබ්බං. කිං කාරණා? මා මජ්ඣෙ භඞ්ගො අහොසීති. සමං කත්වා සංහරිතස්ස හි මජ්ඣෙ භඞ්ගො හොති, තතො නිච්චං භිජ්ජමානං දුබ්බලං හොති තං නිවාරණත්ථමෙතං වුත්තං. තස්මා යථා අජ්ජ භඞ්ගට්ඨානෙයෙව ස්වෙ න භිජ්ජති, තථා දිවසෙ දිවසෙ චතුරඞ්ගුලං උස්සාරෙත්වා සංහරිතබ්බං. ඔභොගෙ කායබන්ධනං කාතබ්බන්ති කායබන්ධනං සංහරිත්වා චීවරභොගෙ පක්ඛිපිත්වා ඨපෙතබ්බං.

Paṭhamataraṃ āgantvāti म्हणजे जर गाव जवळ असेल, किंवा विहारात एखादा आजारी भिक्खू असेल, तर गावामधून आधी परत यावे. जर गाव दूर असेल आणि उपाध्यायांसोबत येणारा दुसरा कोणी नसेल, तर त्यांच्यासोबतच गावातून बाहेर पडून, चिवराने पात्र गुंडाळून, मधल्या मार्गावरून आधी परत यावे. अशा प्रकारे परतणाऱ्या सद्धिंविहारिकाने आधी येऊन आसन मांडणे इत्यादी सर्व कर्तव्ये करावीत. Sinnaṃ hotīti म्हणजे घामाने ओले झालेले. Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ ussāretvāti म्हणजे चिवराचा कोपरा चार बोटे जास्त बाहेर काढून चिवराची घडी घालावी. कोणत्या कारणाने? जेणेकरून चिवराच्या मध्यभागी घडीचा कायमचा डाग पडू नये. कारण दोन्ही बाजू समान करून घडी घातल्यास मध्यभागी घडी पडते आणि त्यामुळे वारंवार तिथून चिवर कमकुवत होते; ते टाळण्यासाठी हे भगवंतांनी सांगितले आहे. म्हणून, आज ज्या ठिकाणी घडी पडली आहे, उद्या नेमकी त्याच ठिकाणी घडी पडू नये, म्हणून दररोज चार बोटे अंतर बदलून घडी घालावी. Obhoge kāyabandhanaṃ kātabbanti म्हणजे कायबंधन (कमरपट्टा) गुंडाळून चिवराच्या घडीच्या आत ठेवून द्यावे.

---

සචෙ පිණ්ඩපාතො හොතීති එත්ථ යො ගාමෙයෙව වා අන්තරඝරෙ වා පටික්කමනෙ වා භුඤ්ජිත්වා ආගච්ඡති, පිණ්ඩං වා න ලභති, තස්ස පිණ්ඩපාතො න හොති, ගාමෙ අභුත්තස්ස පන ලද්ධභික්ඛස්ස වා හොති; තස්මා ‘‘සචෙ පිණ්ඩපාතො හොතී’’තිආදි වුත්තං. සචෙපි තස්ස න හොති, භුඤ්ජිතුකාමො ච හොති, උදකං දත්වා අත්තනා ලද්ධතොපි පිණ්ඩපාතො උපනෙතබ්බො. පානීයෙන පුච්ඡිතබ්බොති භුඤ්ජමානො තික්ඛත්තුං ‘‘පානීයං භන්තෙ ආහරියතූ’’ති පානීයෙන පුච්ඡිතබ්බො. සචෙ කාලො අත්ථි, උපජ්ඣායෙ භුත්තෙ සයං භුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ උපකට්ඨො කාලො, පානීයං උපජ්ඣායස්ස සන්තිකෙ ඨපෙත්වා සයම්පි භුඤ්ජිතබ්බං.

Sace piṇḍapāto hotīti यामध्ये, जो उपाध्याय गावातच, घरात किंवा भोजनशाळेत जेवून येतो, किंवा ज्याला मुळात भिक्षाच मिळाली नाही, त्यांच्यासाठी पिंडपात नसतो. परंतु ज्यांनी गावात भोजन केले नाही किंवा ज्यांना भिक्षा मिळाली आहे, त्यांच्यासाठी पिंडपात असतो; म्हणूनच 'Sace piṇḍapāto hotī' (जर पिंडपात असेल तर) इत्यादी भगवंतांनी म्हटले आहे. जरी त्यांच्याकडे पिंडपात नसेल, पण त्यांना जेवण्याची इच्छा असेल, तर पाणी देऊन स्वतःला मिळालेल्या भिक्षेतूनही त्यांना भोजन सादर करावे. Pānīyena pucchitabboti म्हणजे भोजन करत असलेल्या उपाध्यायांना तीन वेळा विचारावे: 'भंते, पिण्याचे पाणी आणू का?' जर वेळ असेल, तर उपाध्यायांचे जेवण झाल्यावर स्वतः जेवावे. जर दुपारची वेळ जवळ आली असेल, तर पिण्याचे पाणी उपाध्यायांच्या जवळ ठेवून स्वतःही जेवायला बसावे.

---

අනන්තරහිතායාති තට්ටිකධම්මඛණ්ඩාදීසු යෙන කෙනචි අනත්ථතාය පංසුසක්ඛරමිස්සාය භූමියා පත්ථො න ඨපෙතබ්බොති අත්ථො. සචෙ පන කාළවණ්ණකතා වා සුධාබද්ධා වා හොති නිරජමත්තිකා, තථාරූපාය භූමියා ඨපෙතුං වට්ටති. ධොතවාලිකායපි ඨපෙතුං වට්ටති. පංසුරජසක්ඛරාදීසු න වට්ටති. තත්‍ර පන පණ්ණං වා ආධාරකං වා ඨපෙත්වා තත්‍ර නික්ඛිපිතබ්බො. පාරතො අන්තං ඔරතො භොගන්ති ඉදං චීවරවංසාදීනං හෙට්ඨා හත්ථං පවෙසෙත්වා අභිමුඛෙන හත්ථෙන සණිකං නික්ඛිපනත්ථං වුත්තං. අන්තෙ පන ගහෙත්වා භොගෙන චීවරවංසාදීනං උපරි නික්ඛිපන්තස්ස භිත්තියං භොගො පටිහඤ්ඤති, තස්මා තථා න කාතබ්බං.

Anantarahitāyāti म्हणजे चटई, चामड्याचा तुकडा इत्यादींपैकी कशाचाही थर न देता, धूळ आणि खडी मिश्रित जमिनीवर पात्र ठेवू नये, असा अर्थ आहे. पण जर जमीन काळ्या रंगाची केलेली असेल, किंवा गिलावा केलेली असेल आणि धुळीशिवाय स्वच्छ असेल, तर अशा जमिनीवर पात्र ठेवणे योग्य आहे. धुतलेल्या वाळूच्या जमिनीवरही पात्र ठेवणे योग्य आहे. धूळ, माती, खडी इत्यादी असलेल्या जमिनीवर ठेवणे योग्य नाही. परंतु तिथे पान किंवा पात्राचा आधार ठेवून त्यावर पात्र ठेवावे. Pārato antaṃ orato bhoganti हे चिवर टांगण्याच्या बांबूच्या खाली हात घालून, समोरच्या हाताने हळूच चिवर ठेवण्यासाठी भगवंतांनी सांगितले आहे. कारण चिवराचे टोक धरून घडीसह चिवर-वंशावर फेकल्यास चिवराची घडी भिंतीवर आदळते, म्हणून तसे करू नये.

---

චුණ්ණං සන්නෙතබ්බන්ති න්හානචුණ්ණං උදකෙන තෙමෙත්වා පිණ්ඩි කාතබ්බා. එකමන්තං නික්ඛිපිතබ්බන්ති එකස්මිං නිද්ධූමෙ ඨානෙ ඨපෙතබ්බං. ජන්තාඝරෙ පරිකම්මං නාම [Pg.261] අඞ්ගාරමත්තිකඋණ්හොදකදානාදිකං සබ්බං කිච්චං. උදකෙපි පරිකම්මන්ති අඞ්ගපච්චඞ්ගඝංසනාදිකං සබ්බං කිච්චං. පානීයෙන පුච්ඡිතබ්බොති ජන්තාඝරෙ උණ්හසන්තාපෙන පිපාසා හොති, තස්මා පුච්ඡිතබ්බො.

Cuṇṇaṃ sannetabbanti म्हणजे अंघोळीचे साबणाचे चूर्ण पाण्याने ओले करून त्याचा गोळा बनवावा. Ekamantaṃ nikkhipitabbanti म्हणजे धूर नसलेल्या एका बाजूच्या ठिकाणी ठेवावे. जंताघरात 'परिकर्म' म्हणजे कोळसा देणे, माती देणे, गरम पाणी देणे इत्यादी सर्व कामे होत. पाण्यातही 'परिकर्म' म्हणजे शरीराचे अवयव घासून देणे इत्यादी सर्व कामे होत. Pānīyena pucchitabboti म्हणजे जंताघरातील उष्णतेमुळे तहान लागते, म्हणून त्यांना पिण्याच्या पाण्याविषयी विचारावे.

---

සචෙ උස්සහතීති සචෙ පහොති; න කෙනචි ගෙලඤ්ඤෙන අභිභූතො හොති; අගිලානෙන හි සද්ධිවිහාරිකෙන සට්ඨිවස්සෙනාපි සබ්බං උපජ්ඣායවත්තං කාතබ්බං, අනාදරෙන අකරොන්තස්ස වත්තභෙදෙ දුක්කටං. නකාරපටිසංයුත්තෙසු පන පදෙසු ගිලානස්සාපි පටික්ඛිත්තකිරියං කරොන්තස්ස දුක්කටමෙව. අප්පටිඝංසන්තෙනාති භූමියං අප්පටිඝංසන්තෙන. කවාටපිට්ඨන්ති කවාටඤ්ච පිට්ඨසඞ්ඝාතඤ්ච අච්ඡුපන්තෙන. සන්තානකන්ති යංකිඤ්චි කීටකුලාවකමක්කටකසුත්තාදි. උල්ලොකා පඨමං ඔහාරෙතබ්බන්ති උල්ලොකතො පඨමං උල්ලොකං ආදිංකත්වා අවහරිතබ්බන්ති අත්ථො. ආලොකසන්ධිකණ්ණභාගාති ආලොකසන්ධිභාගා ච කණ්ණභාගා ච අන්තරබාහිරවාතපානකවාටකානි ච ගබ්භස්ස ච චත්තාරො කොණා පමජ්ජිතබ්බාති අත්ථො.

Sace ussahatīti म्हणजे जर तो समर्थ असेल; कोणत्याही आजाराने ग्रस्त नसेल. कारण निरोगी असलेल्या सद्धिंविहारिकाने, जरी तो साठ वर्षांचा असला तरी, उपाध्यायांचे सर्व कर्तव्य केले पाहिजे. अनादराने ते न करणाऱ्याला कर्तव्यभंगाचा दुक्कट गुन्हा होतो. परंतु 'न' (नकारार्थी) शब्दांशी संबंधित पदांमध्ये, आजारी व्यक्तीनेही निषिद्ध क्रिया केल्यास त्याला दुक्कटच होतो. Appaṭighaṃsantenāti म्हणजे जमिनीवर न घासता. Kavāṭapiṭṭhanti म्हणजे दरवाजा आणि दरवाजाची चौकट यांना स्पर्श न करता. Santānakanti म्हणजे कीटकांचे घरटे, कोळ्याचे जाळे इत्यादी काहीही. Ullokā paṭhamaṃ ohāretabbanti म्हणजे छतापासून सुरुवात करून आधी छतावरील जळमट इत्यादी दूर करावे, असा अर्थ आहे. Ālokasandhikaṇṇabhāgāti म्हणजे खिडक्यांचे भाग, खोलीचे कोपरे, आतील व बाहेरील खिडक्यांचे दरवाजे आणि खोलीचे चारही कोपरे स्वच्छ करावेत (पुसावेत), असा अर्थ आहे.

---

යථාපඤ්ඤත්තං පඤ්ඤපෙතබ්බන්ති යථා පඨමං පඤ්ඤත්තං අහොසි, තථෙව පඤ්ඤපෙතබ්බං. එතදත්ථමෙව හි යථාපඤ්ඤත්තං සල්ලක්ඛෙත්වා නීහරිත්වා එකමන්තං නික්ඛිපිතබ්බන්ති පුරිමවත්තං පඤ්ඤත්තං. සචෙ පන පඨමං අජානන්තෙන කෙනචි පඤ්ඤත්තං අහොසි, සමන්තතො භිත්තිං ද්වඞ්ගුලමත්තෙන වා තිවඞ්ගුලමත්තෙන වා මොචෙත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බං. ඉදඤ්හි පඤ්ඤාපනවත්තං. සචෙ කටසාරකො හොති අතිමහන්තො ච, ඡින්දිත්වා කොටිං නිවත්තෙත්වා බන්ධිත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බො. සචෙ කොටිං නිවත්තෙත්වා බන්ධිතුං න ජානාති, න ඡින්දිතබ්බො. පුරත්ථිමා වාතපානා ථකෙතබ්බාති පුරත්ථිමාය වාතපානා ථකෙතබ්බා. එවං සෙසාපි වාතපානා ථකෙතබ්බා.

‘यथाप्रज्ञप्त मांडले पाहिजे’ (यथापञ्ञत्तं पञ्ञापेतब्बं) म्हणजे जसे आधी मांडले होते, तसेच मांडले पाहिजे. याच हेतूने ‘यथाप्रज्ञप्त लक्षात ठेवून, बाहेर काढून एका बाजूला ठेवावे’ हा पूर्वीचा नियम प्रज्ञप्त केला आहे. पण जर आधी (मांडणीची पद्धत) न जाणणाऱ्या एखाद्याने मांडणी केली असेल, तर भिंतीपासून सर्व बाजूंनी दोन बोटे किंवा तीन बोटे अंतर सोडून मांडणी करावी. कारण हा मांडणीचा नियम आहे. जर चटई खूप मोठी असेल, तर ती कापून, तिचे टोक दुमडून आणि बांधून ती मांडावी. जर टोक दुमडून बांधणे माहीत नसेल, तर ती कापली जाऊ नये. ‘पूर्वेकडील खिडक्या बंद कराव्यात’ म्हणजे पूर्वेकडील बाजूच्या खिडक्या बंद कराव्यात. याचप्रमाणे इतर खिडक्याही बंद कराव्यात.

---

වූපකාසෙතබ්බොති අඤ්ඤත්ථ නෙතබ්බො. වූපකාසාපෙතබ්බොති අඤ්ඤො භික්ඛු වත්තබ්බො ‘‘ථෙරං ගහෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡා’’ති විවෙචෙතබ්බන්ති විස්සජ්ජාපෙතබ්බං. විවෙචාපෙතබ්බන්ති අඤ්ඤො වත්තබ්බො ‘‘ථෙරං දිට්ඨිගතං විස්සජ්ජාපෙහී’’ති. උස්සුක්කං කාතබ්බන්ති පරිවාසදානත්ථං සො සො භික්ඛු උපසඞ්කමිත්වා යාචිතබ්බො. සචෙ අත්තනා පටිබලො හොති, අත්තනාව දාතබ්බො. නො චෙ පටිබලො හොති, අඤ්ඤෙන දාපෙතබ්බො. කින්ති නු ඛොති කෙන නු ඛො උපායෙන. එස නයො සබ්බත්ථ. ලහුකාය වා [Pg.262] පරිණාමෙය්‍යාති උක්ඛෙපනීයං අකත්වා තජ්ජනීයං වා නියස්සං වා කරෙය්‍යාති අත්ථො. තෙන හි ‘‘උපජ්ඣායස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මං කත්තුකාමො සඞ්ඝො’’ති ඤත්වා එකමෙකං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මා භන්තෙ අම්හාකං උපජ්ඣායස්ස කම්මං කරිත්ථා’’ති යාචිතබ්බා. සචෙ කරොන්තියෙව, ‘‘තජ්ජනීයං වා නියස්සං වා කරොථා’’ති යාචිතබ්බා. සචෙ කරොන්තියෙව, අථ උපජ්ඣායො ‘‘සම්මා වත්තථ භන්තෙ’’ති යාචිතබ්බො. ඉති තං සම්මා වත්තාපෙත්වා ‘‘පටිප්පස්සම්භෙථ භන්තෙ කම්ම’’න්ති භික්ඛූ යාචිතබ්බා.

‘दूर नेले पाहिजे’ (वूपकासेतब्बो) म्हणजे दुसऱ्या ठिकाणी नेले पाहिजे. ‘दूर नेण्यास सांगितले पाहिजे’ (वूपकासापेतब्बो) म्हणजे दुसऱ्या भिक्खूला सांगावे की, ‘स्थविरांना घेऊन दुसऱ्या ठिकाणी जा.’ ‘मुक्त केले पाहिजे’ (विवेचेतब्बं) म्हणजे त्याग करण्यास सांगावे. ‘मुक्त करण्यास सांगितले पाहिजे’ (विवेचापेतब्बं) म्हणजे दुसऱ्याला सांगावे की, ‘स्थविरांना त्यांच्या चुकीच्या दृष्टीचा (मिच्छादिट्ठीचा) त्याग करण्यास सांगा.’ ‘प्रयत्न करावा’ (उस्सुक्कं कातब्बं) म्हणजे परिवास देण्यासाठी त्या त्या भिक्खूंकडे जाऊन त्यांना विनंती करावी. जर स्वतः समर्थ असेल, तर स्वतःच परिवास द्यावा. जर समर्थ नसेल, तर दुसऱ्याकडून देववावा. ‘कसे बरे’ (किन्ति नु खो) म्हणजे कोणत्या उपायाने. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो. ‘किंवा हलक्या कर्मात परिवर्तित करावे’ (लहुकाय वा परिणामेय्य) म्हणजे उक्खेपनीय कर्म न करता तज्जनीय कर्म किंवा नियस्स कर्म करावे का, असा अर्थ आहे. म्हणून, ‘संघ उपाध्यायांवर उक्खेपनीय कर्म करू इच्छितो’ हे जाणून, प्रत्येक भिक्खूजवळ जाऊन ‘भंते, आमच्या उपाध्यायांवर हे कर्म करू नका’ अशी विनंती करावी. जर ते नक्कीच करणार असतील, तर ‘तज्जनीय कर्म किंवा नियस्स कर्म करा’ अशी विनंती करावी. जर ते (उक्खेपनीय कर्मच) करणार असतील, तर उपाध्यायांना ‘भंते, योग्य प्रकारे वर्तन करा’ अशी विनंती करावी. अशा प्रकारे त्यांच्याकडून योग्य वर्तन करवून घेऊन, भिक्खूंना ‘भंते, हे कर्म शांत (रद्द) करा’ अशी विनंती करावी.

---

සම්පරිවත්තකං සම්පරිවත්තකන්ති සම්පරිවත්තෙත්වා සම්පරිවත්තෙත්වා. න ච අච්ඡින්නෙ ථෙවෙ පක්කමිතබ්බන්ති යදි අප්පමත්තකම්පි රජනං ගළති, න තාව පක්කමිතබ්බං. න උපජ්ඣායං අනාපුච්ඡා එකච්චස්ස පත්තො දාතබ්බොතිආදි සබ්බං උපජ්ඣායස්ස විසභාගපුග්ගලවසෙන කථිතං. න උපජ්ඣායං අනාපුච්ඡා ගාමො පවිසිතබ්බොති පිණ්ඩාය වා අඤ්ඤෙන වා කරණීයෙන පවිසිතුකාමෙන ආපුච්ඡිත්වාව පවිසිතබ්බො. සචෙ උපජ්ඣායො කාලස්සෙව වුට්ඨාය දූරං භික්ඛාචාරං ගන්තුකාමො හොති, ‘‘දහරා පිණ්ඩාය පවිසන්තූ’’ති වත්වා ගන්තබ්බං. අවත්වා ගතෙ පරිවෙණං ගන්ත්වා උපජ්ඣායං අපස්සන්තෙන ගාමං පවිසිතුං වට්ටති. සචෙ ගාමං පවිසන්තොපි පස්සති, දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ආපුච්ඡිතුංයෙව වට්ටති.

‘उलटून-पालटून’ (सम्परीवत्तकं) म्हणजे वारंवार उलटून-पालटून. ‘आणि थेंब गळणे थांबल्याशिवाय जाऊ नये’ (न च अच्छिन्ने थेवे पक्कमितब्बं) म्हणजे जर थोडेसेही रंगद्रव्य गळत असेल, तर तोपर्यंत जाऊ नये. ‘उपाध्यायांना न विचारता कोणालाही पात्र देऊ नये’ इत्यादी सर्व गोष्टी उपाध्यायांच्या विरोधी स्वभावाच्या व्यक्तीच्या संदर्भात सांगितल्या आहेत. ‘उपाध्यायांना न विचारता गावात प्रवेश करू नये’ (न उपज्झायं अनापुच्छा गामो पविसितब्बो) म्हणजे भिक्षेसाठी किंवा इतर कोणत्याही कामासाठी गावात प्रवेश करू इच्छिणाऱ्याने परवानगी घेऊनच प्रवेश करावा. जर उपाध्याय सकाळी लवकर उठून दूरवर भिक्षेसाठी जाऊ इच्छित असतील, तर त्यांनी ‘तरुण भिक्खूंनो, तुम्ही भिक्षेसाठी गावात जा’ असे सांगून जावे. न सांगता गेले असल्यास, विहारात जाऊन उपाध्यायांना न पाहिल्यास गावात प्रवेश करणे योग्य आहे. जर गावात प्रवेश करतानाही ते दिसले, तर ज्या ठिकाणी ते दिसले तिथूनच त्यांची परवानगी घेणे योग्य आहे.

---

න සුසානං ගන්තබ්බන්ති වාසත්ථාය වා දස්සනත්ථාය වා න ගන්තබ්බං. න දිසා පක්කමිතබ්බාති එත්ථ පක්කමිතුකාමෙන කම්මං ආචික්ඛිත්වා යාවතතියං යාචිතබ්බො. සචෙ අනුජානාති, සාධු; නො චෙ අනුජානාති, තං නිස්සාය වසතො චස්ස උද්දෙසො වා පරිපුච්ඡා වා කම්මට්ඨානං වා න සම්පජ්ජති, උපජ්ඣායො බාලො හොති අබ්‍යත්තො, කෙවලං අත්තනො සන්තිකෙ වසාපෙතුකාමතාය එව ගන්තුං න දෙති, එවරූපෙ නිවාරෙන්තෙපි ගන්තුං වට්ටති. වුට්ඨානමස්ස ආගමෙතබ්බන්ති ගෙලඤ්ඤතො වුට්ඨානං අස්ස ආගමෙතබ්බං; න කත්ථචි ගන්තබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො භික්ඛු උපට්ඨාකො අත්ථි, භෙසජ්ජං පරියෙසිත්වා තස්ස හත්ථෙ දත්වා ‘‘භන්තෙ අයං උපට්ඨහිස්සතී’’ති වත්වා ගන්තබ්බං.

‘स्मशानात जाऊ नये’ (न सुसानं गन्तब्बं) म्हणजे राहण्यासाठी किंवा दर्शनासाठी जाऊ नये. ‘इतर दिशांना जाऊ नये’ (न दिसा पक्कमितब्बा) या संदर्भात, जाऊ इच्छिणाऱ्याने आपले काम सांगून तीन वेळा विनंती करावी. जर त्यांनी परवानगी दिली तर उत्तम; जर परवानगी दिली नाही, आणि त्यांच्यावर अवलंबून राहून राहणाऱ्या त्या सद्धिविहारिकाचे अध्ययन, प्रश्न विचारणे किंवा कर्मस्थान पूर्ण होत नसेल, आणि उपाध्याय अज्ञानी व अकुशल असतील, आणि केवळ स्वतःजवळ ठेवण्याच्या इच्छेनेच जाऊ देत नसतील, तर अशा उपाध्यायांनी विरोध केला तरी जाणे योग्य आहे. ‘त्यांच्या बरे होण्याची वाट पाहावी’ (वुट्ठानमस्स आगमेतब्बं) म्हणजे त्यांच्या आजारपणातून बरे होण्याची वाट पाहावी; कुठेही जाऊ नये. जर दुसरा कोणी परिचारक भिक्खू असेल, तर औषध शोधून त्याच्या हातात देऊन, ‘भंते, हा आपली सेवा करेल’ असे सांगून जावे.

---

උපජ්ඣායවත්තකථා නිට්ඨිතා.

उपाध्याय-कर्तव्यकथा (उपाध्यायवत्तकथा) समाप्त झाली.

---

සද්ධිවිහාරිකවත්තකථා

सद्धिविहारिक-कर्तव्यकथा (सद्धिविहारिकवत्तकथा)

---

67. උපජ්ඣායෙන [Pg.263] සද්ධිවිහාරිකම්හි සම්මාවත්තනායං – සඞ්ගහෙතබ්බො අනුග්ගහෙතබ්බොති උද්දෙසාදීහිස්ස සඞ්ගහො ච අනුග්ගහො ච කත්තබ්බො. තත්ථ උද්දෙසොති පාළිවාචනං. පරිපුච්ඡාති පාළියා අත්ථවණ්ණනා. ඔවාදොති අනොතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං ‘‘ඉදං කරොහි, ඉදං මා කරිත්ථා’’ති වචනං. අනුසාසනීති ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං. අපි ච ඔතිණ්ණෙ වා අනොතිණ්ණෙ වා පඨමං වචනං ඔවාදො; පුනප්පුනං වචනං අනුසාසනීති. සචෙ උපජ්ඣායස්ස පත්තො හොතීති සචෙ අතිරෙකපත්තො හොති. එස නයො සබ්බත්ථ. පරික්ඛාරොති අඤ්ඤොපි සමණපරික්ඛාරො. ඉධ උස්සුක්කං නාම ධම්මිකෙන නයෙන උප්පජ්ජමානඋපායපරියෙසනං. ඉතො පරං දන්තකට්ඨදානං ආදිං කත්වා ආචමනකුම්භියා උදකාසිඤ්චනපරියොසානං වත්තං ගිලානස්සෙව සද්ධිවිහාරිකස්ස කාතබ්බං. අනභිරතිවූපකාසනාදි පන අගිලානස්සාපි කත්තබ්බමෙව. චීවරං රජන්තෙනාති ‘‘එවං රජෙය්‍යාසී’’ති උපජ්ඣායතො උපායං සුත්වා රජන්තෙන. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

६७. उपाध्यायांनी सद्धिविहारिकाशी योग्य प्रकारे वर्तन करण्याच्या संदर्भात— ‘संग्रह केला पाहिजे, अनुग्रह केला पाहिजे’ (सङ्गहेतब्बो अनुग्गहेतब्बो) म्हणजे अध्ययन इत्यादींद्वारे त्याचा संग्रह आणि अनुग्रह केला पाहिजे. त्यामध्ये ‘उद्देश’ म्हणजे पाळिचे वाचन (शिकवणे). ‘परिपृच्छा’ म्हणजे पाळिच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण. ‘ओवाद’ (उपदेश) म्हणजे एखादी घटना घडण्यापूर्वीच ‘हे कर, हे करू नकोस’ असे सांगणे. ‘अनुशासनी’ म्हणजे घटना घडल्यानंतर सांगणे. शिवाय, घटना घडलेली असो वा नसो, पहिल्यांदा सांगणे म्हणजे ‘ओवाद’ आणि वारंवार सांगणे म्हणजे ‘अनुशासनी’ असे समजावे. ‘जर उपाध्यायांकडे पात्र असेल’ म्हणजे जर अतिरिक्त पात्र असेल. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो. ‘परिष्कार’ म्हणजे इतरही श्रमण-परिष्कार. येथे ‘उत्सुकता’ (उस्सुक्कं) म्हणजे धार्मिक मार्गाने मिळणाऱ्या उपायांचा शोध घेणे. यानंतर, दंतकाष्ठ देण्यापासून सुरू करून आचमनकुंभात पाणी ओतण्यापर्यंतचे कर्तव्य केवळ आजारी सद्धिविहारिकासाठीच केले पाहिजे. परंतु, उदासीनता दूर करणे इत्यादी कर्तव्ये आजारी नसलेल्या सद्धिविहारिकासाठीही केलीच पाहिजेत. ‘चीवर रंगवताना’ (चीवरं रजन्तेन) म्हणजे ‘अशा प्रकारे रंगवावे’ असा उपाध्यायांकडून उपाय ऐकून रंगवणाऱ्याने. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

---

සද්ධිවිහාරිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

सद्धिविहारिक-कर्तव्यकथा समाप्त झाली.

---

නසම්මාවත්තනාදිකථා

अयोग्य वर्तनादी कथा (न सम्मावत्तनादिकथा)

---

68. න සම්මා වත්තන්තීති යථාපඤ්ඤත්තං උපජ්ඣායවත්තං න පූරෙන්ති. යො න සම්මා වත්තෙය්‍යාති යො යථාපඤ්ඤත්තං වත්තං න පූරෙය්‍ය; සො දුක්කටං ආපජ්ජතීති අත්ථො. පණාමෙතබ්බොති අපසාදෙතබ්බො. න අධිමත්තං පෙමං හොතීති උපජ්ඣායම්හි අධිමත්තං ගෙහස්සිතපෙමං න හොති. නාධිමත්තා භාවනා හොතීති අධිමත්තා මෙත්තාභාවනා න හොති; වුත්තපටිපක්ඛනයෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො. අලං පණාමෙතුන්ති යුත්තො පණාමෙතුං.

६८. ‘योग्य प्रकारे वर्तन करत नाहीत’ (न सम्मा वत्तन्ति) म्हणजे प्रज्ञप्त केलेल्या उपाध्यायांच्या कर्तव्यांचे पालन करत नाहीत. ‘जो योग्य प्रकारे वर्तन करणार नाही’ (यो न सम्मा वत्तेय्य) म्हणजे जो प्रज्ञप्त केलेल्या कर्तव्याचे पालन करणार नाही; त्याला दुष्कृत (दुक्कट) आपत्ती येते, असा अर्थ आहे. ‘हाकलून दिले पाहिजे’ (पणामेतब्बो) म्हणजे दूर केले पाहिजे. ‘अतिशय प्रेम नसते’ (न अधिमतं पेमं होति) म्हणजे उपाध्यायांवर अतिशय गृहस्थी प्रेम नसते. ‘अतिशय भावना नसते’ (नाधिमत्ता भावना होति) म्हणजे अतिशय मैत्रीची भावना नसते; आधी सांगितलेल्या विरुद्ध पद्धतीने शुक्लपक्ष समजावा. ‘हाकलून देण्यास योग्य’ (अलं पणामेतुं) म्हणजे हाकलून देणे योग्य आहे.

---

අප්පණාමෙන්තො උපජ්ඣායො සාතිසාරො හොතීති සදොසො හොති, ආපත්තිං ආපජ්ජති; තස්මා න සම්මා වත්තන්තො පණාමෙතබ්බොව. න සම්මාවත්තනාය ච යාව චීවරරජනං තාව වත්තෙ අකරියමානෙ උපජ්ඣායස්ස [Pg.264] පරිහානි හොති. තස්මා තං අකරොන්තස්ස නිස්සයමුත්තකස්සාපි අමුත්තකස්සාපි ආපත්තියෙව. එකච්චස්ස පත්තදානතො පට්ඨාය අමුත්තකනිස්සයස්සෙව ආපත්ති.

‘हाकलून न देणारा उपाध्याय सदोष होतो’ (अप्पणामेन्तो उपज्झायो सातिसारो होति) म्हणजे तो दोषी होतो, त्याला आपत्ती येते; म्हणून योग्य प्रकारे वर्तन न करणाऱ्याला हाकलून दिलेच पाहिजे. आणि अयोग्य वर्तनामध्ये, जोपर्यंत चीवर रंगवण्याचे काम आहे तोपर्यंत कर्तव्ये न केल्यास उपाध्यायांची हानी होते. म्हणून, ते कर्तव्य न करणाऱ्या निस्सय-मुक्त (निस्रयापासून मुक्त झालेल्या) सद्धिविहारिकालाही आणि निस्सय-अमुक्त सद्धिविहारिकालाही आपत्तीच येते. काही विशिष्ट व्यक्तींच्या बाबतीत, पात्र देण्यापासून सुरू करून कर्तव्ये न करणाऱ्या केवळ निस्सय-अमुक्त सद्धिविहारिकालाच आपत्ती येते.

---

සද්ධිවිහාරිකා සම්මා වත්තන්ති, උපජ්ඣායො සම්මා න වත්තති, උපජ්ඣායස්ස ආපත්ති. උපජ්ඣායො සම්මා වත්තති, සද්ධිවිහාරිකා සම්මා න වත්තන්ති, තෙසං ආපත්ති. උපජ්ඣායෙ වත්තං සාදියන්තෙ සද්ධිවිහාරිකා බහුකාපි හොන්ති, සබ්බෙසං ආපත්ති. සචෙ උපජ්ඣායො ‘‘මය්හං උපට්ඨාකො අත්ථි, තුම්හෙ අත්තනො සජ්ඣායමනසිකාරාදීසු යොගං කරොථා’’ති වදති, සද්ධිවිහාරිකානං අනාපත්ති. සචෙ උපජ්ඣායො සාදියනං වා අසාදියනං වා න ජානාති, බාලො හොති, සද්ධිවිහාරිකා බහුකා. තෙසු එකො වත්තසම්පන්නො භික්ඛු ‘‘උපජ්ඣායස්ස කිච්චං අහං කරිස්සාමි, තුම්හෙ අප්පොස්සුක්කා විහරථා’’ති එවඤ්චෙ අත්තනො භාරං කත්වා ඉතරෙ විස්සජ්ජෙති, තස්ස භාරකරණතො පට්ඨාය තෙසං අනාපත්ති.

सद्धिविहारिक योग्य प्रकारे वर्तन करतात, आणि उपाध्याय योग्य प्रकारे वर्तन करत नाहीत, तर उपाध्यायांना आपत्ती होते. उपाध्याय योग्य प्रकारे वर्तन करतात, आणि सद्धिविहारिक योग्य प्रकारे वर्तन करत नाहीत, तर त्यांना आपत्ती होते. उपाध्यायांच्या कर्तव्याचा स्वीकार करताना सद्धिविहारिक अनेक असले तरीही, सर्वांना आपत्ती होते. जर उपाध्याय म्हणतात की, 'माझा उपस्थाक (सेवक) आहे, तुम्ही स्वतःच्या सज्झाय (पाठपठण) आणि मनसिकार (चिंतन) इत्यादींमध्ये प्रयत्न करा,' तर सद्धिविहारिकांना अनापत्ती होते. जर उपाध्याय (कर्तव्याचा) स्वीकार किंवा अस्वीकार जाणत नाहीत, ते अज्ञ (बाल) आहेत, आणि सद्धिविहारिक अनेक आहेत; त्यांच्यापैकी एक कर्तव्यसंपन्न (वत्तसंपन्न) भिक्खू जर असे म्हणतो की, 'उपाध्यायांचे कार्य मी करीन, तुम्ही काळजीमुक्त होऊन राहा,' आणि अशा प्रकारे स्वतःवर जबाबदारी घेऊन इतरांना मुक्त करतो, तर त्याने ती जबाबदारी घेतल्यापासून इतरांना अनापत्ती होते.

---

නසම්මාවත්තනාදිකථා නිට්ඨිතා.

न-सम्मावत्तनादि कथा समाप्त झाली.

---

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථා

राध ब्राह्मण वत्थु कथा

---

69. රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුස්මිං – කිඤ්චාපි ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවතා බාරාණසියං තීහි සරණගමනෙහි අනුඤ්ඤාතං පබ්බජ්ජඤ්චෙව උපසම්පදඤ්ච ජානාති, භගවා පන තං ලහුකං උපසම්පදං පටික්ඛිපිත්වා ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙන ගරුකං කත්වා උපසම්පදං අනුඤ්ඤාතුකාමො. අථස්ස ථෙරො අජ්ඣාසයං විදිත්වා ‘‘කථාහං භන්තෙ තං බ්‍රාහ්මණං පබ්බාජෙමි උපසම්පාදෙමී’’ති ආහ. බුද්ධානඤ්හි පරිසා අජ්ඣාසයකුසලා හොන්ති, අයඤ්ච බුද්ධපරිසාය අග්ගො.

६९. राध ब्राह्मण वत्थुमध्ये – जरी आयुष्मान सारिपुत्त भगवंतांनी वाराणसीमध्ये तीन शरणगमनांद्वारे अनुमत केलेली प्रवज्जा आणि उपसंपदा जाणत होते, तरी भगवंतांना ती सौम्य (लहुक) उपसंपदा नाकारून, ज्ञत्तिचतुत्थ कर्माने तिला गुरुत्व (गरुक) देऊन उपसंपदा अनुमत करण्याची इच्छा होती. तेव्हा स्थविरांनी भगवंतांचा आशय जाणून, 'भन्ते, मी त्या ब्राह्मणाला कशी प्रवज्जा देऊ, कशी उपसंपदा देऊ?' असे विचारले. कारण बुद्धांची परिषद ही बुद्धांचा आशय जाणण्यात कुशल असते, आणि हे (आयुष्मान सारिपुत्त) बुद्ध परिषदेमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहेत.

---

බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙනාති එත්ථ බ්‍යත්තො නාම යස්ස සාට්ඨකථං විනයපිටකං වාචුග්ගතං පවත්තති, තස්මිං අසති යස්ස අන්තමසො ඉදං ඤත්තිචතුත්ථකම්මවාචාමත්තම්පි සුග්ගහිතං හොති, වාචුග්ගතං පවත්තති, අයම්පි ඉමස්මිං අත්ථෙ බ්‍යත්තො. යො පන කාසසොසසෙම්හාදිනා වා ගෙලඤ්ඤෙන [Pg.265] ඔට්ඨදන්තජිව්හාදීනං වා අසම්පත්තියා පරියත්තියං වා අකතපරිචයත්තා න සක්කොති පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි කම්මවාචං සාවෙතුං, බ්‍යඤ්ජනං වා පදං වා හාපෙති, අඤ්ඤථා වා වත්තබ්බං අඤ්ඤථා වදති, අයං අප්පටිබලො. තබ්බිපරීතො ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘පටිබලො’’ති වෙදිතබ්බො. සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බොති සඞ්ඝො ජානාපෙතබ්බො. තතො පරං යං සඞ්ඝො ජානාපෙතබ්බො, තං දස්සෙතුං ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ’’තිආදිමාහ.

'व्यत्त भिक्खूने प्रतिबल भिक्खूने' (byattena bhikkhunā paṭibalenā) यामध्ये 'व्यत्त' म्हणजे ज्याला अट्ठकथेसह विनयपिटक मुखोद्गत आहे. तो नसताना, ज्याला अगदी कमीत कमी ही ज्ञत्तिचतुत्थ कम्मवाचा देखील चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेली आहे आणि मुखोद्गत आहे, तो देखील या अर्थाने 'व्यत्त' होय. परंतु, जो खोकला, दमा, कफ इत्यादी आजारपणामुळे किंवा ओठ, दात, जीभ इत्यादी अवयवांच्या अपूर्णतेमुळे किंवा परिषदेमध्ये सराव नसल्यामुळे, स्पष्ट पद आणि व्यंजनांनी कम्मवाचा ऐकवण्यास असमर्थ असतो, व्यंजन किंवा पद गाळतो, किंवा वेगळ्या प्रकारे बोलायचे असताना वेगळ्याच प्रकारे बोलतो, तो 'अप्रतिबल' होय. याच्या उलट असणारा या अर्थाने 'प्रतिबल' समजावा. 'संघाला ज्ञापित करावे' म्हणजे संघाला अवगत करावे. त्यानंतर संघाला जे अवगत करायचे आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'सुणातु मे भन्ते' (भन्ते, संघाने माझे ऐकावे) इत्यादी म्हटले आहे.

---

71. උපසම්පන්නසමනන්තරාති උපසම්පන්නො හුත්වා සමනන්තරා. අනාචාරං ආචරතීති පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොති. උල්ලුම්පතු මන්ති උද්ධරතු මං, අකුසලා වුට්ඨාපෙත්වා කුසලෙ පතිට්ඨපෙතු; සාමණෙරභාවා වා උද්ධරිත්වා භික්ඛුභාවෙ පතිට්ඨාපෙතූති. අනුකම්පං උපාදායාති අනුද්දයං පටිච්ච; මයි අනුකප්පං කත්වාති අත්ථො.

७१. 'उपसंपन्नसमनन्तरा' म्हणजे उपसंपन्न झाल्यानंतर लगेचच. 'अनाचार आचरतो' म्हणजे विनय नियमांचे (पण्णत्ति) उल्लंघन करतो. 'उल्लुम्पतु मं' म्हणजे माझा उद्धार करा, अकुशलातून बाहेर काढून कुशलात प्रतिष्ठित करा; किंवा सामणेर भावातून उद्धार करून भिक्खू भावात प्रतिष्ठित करा, असा अर्थ आहे. 'अनुकम्पं उपादाय' म्हणजे करुणेचा आश्रय घेऊन; माझ्यावर अनुकंपा करून, असा अर्थ आहे.

---

73. අට්ඨිතා හොතීති නිච්චප්පවත්තිනී හොති. චත්තාරො නිස්සයෙති චත්තාරො පච්චයෙ. යස්මා චත්තාරො පච්චයෙ නිස්සාය අත්තභාවො පවත්තති, තස්මා තෙ නිස්සයාති වුච්චන්ති.

७३. 'अट्ठिता होती' म्हणजे निरंतर चालणारी असते. 'चार निश्रय' म्हणजे चार प्रत्यय (गरजा). ज्या अर्थी चार प्रत्ययांवर अवलंबून राहून हा आत्मभाव (अस्तित्व) टिकून राहतो, म्हणून त्यांना 'निश्रय' असे म्हणतात.

---

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

राध ब्राह्मण वत्थु कथा समाप्त झाली.

---

ආචරියවත්තකථා

आचार्य वत्त कथा

---

75. කින්තායං භික්ඛු හොතීති කිං තෙ අයං භික්ඛු හොති. අඤ්ඤෙහි ඔවදියො අනුසාසියොති අඤ්ඤෙහි ඔවදිතබ්බො චෙව අනුසාසිතබ්බො ච. බාහුල්ලාය ආවත්තො යදිදං ගණබන්ධිකන්ති ගණබන්ධො එතස්ස බාහුල්ලස්ස අත්ථීති ගණබන්ධිකං, බාහුල්ලං. යං ඉදං ගණබන්ධිකං නාම බාහුල්ලං, තදත්ථාය අතිලහුං ත්වං ආපන්නොති වුත්තං හොති.

७५. 'किंतायं भिक्खु होती' म्हणजे हा भिक्खू तुझा काय लागतो? 'इतरांकडून ओवादावा आणि अनुशासावा' म्हणजे इतरांकडून उपदेश देण्यास आणि शिकवण्यास योग्य असा. 'बाहुल्ल्याकडे वळला जो हा गणबंधिक' म्हणजे या बाहुल्याचा (वस्तूंच्या संचयाचा) गणबंध (समूह बनवणे) आहे म्हणून तो गणबंधिक, बाहुल्य होय. जे हे गणबंधिक नावाचे बाहुल्य आहे, त्यासाठी तू अत्यंत वेगाने प्राप्त झालास, असे म्हटले आहे.

---

76. අබ්‍යත්තාති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන විරහිතා. අඤ්ඤත්තරොපි අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බොති පසූරො පරිබ්බාජකො. සො කිර ‘‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’’ති [Pg.266] උදායිත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තෙන සහධම්මිකං වුච්චමානො තස්ස වාදං ආරොපෙසි. අනුජානාමි භික්ඛවෙ බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනාතිආදිම්හි බ්‍යත්තො පුබ්බෙ භික්ඛුනොවාදකවණ්ණනායං වුත්තලක්ඛණොයෙව. යො පන අන්තෙවාසිනො වා සද්ධිවිහාරිකස්ස වා ගිලානස්ස සක්කොති උපට්ඨානාදීනි කාතුං, අයං ඉධ පටිබලොති අධිප්පෙතො. වුත්තම්පි චෙතං –

७६. 'अव्यत्त' म्हणजे प्रज्ञेच्या कुशलतेने रहित असणारे. 'दुसरा कोणी अन्यतीर्थीय पूर्व' म्हणजे पसूर नावाचा परिव्राजक. तो म्हणे, 'मी धर्माची चोरी करीन' अशा विचाराने उदायी स्थविरांच्या जवळ प्रवज्जित झाला आणि त्यांच्याकडून सहधार्मिक नियम सांगितले जात असताना, त्याने त्यांच्यावर दोषारोप केला. 'भिक्खूंनो, मी व्यत्त भिक्खूने... अनुमती देतो' इत्यादीमध्ये 'व्यत्त' म्हणजे पूर्वी भिक्खुनोवादक वर्णनामध्ये सांगितलेल्या लक्षणांचाच भिक्खू होय. परंतु, जो अंतेवासिक किंवा सद्धिविहारिक आजारी असताना त्यांची सेवा इत्यादी करण्यास समर्थ असतो, तो येथे 'प्रतिबल' म्हणून अभिप्रेत आहे. हे असे म्हटले देखील आहे –

---

‘‘පඤ්චහුපාලි, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා උපසම්පාදෙතබ්බං, නිස්සයො දාතබ්බො, සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බො. කතමෙහි පඤ්චහි? පටිබලො හොති අන්තෙවාසිං වා සද්ධිවිහාරිං වා ගිලානං උපට්ඨාතුං වා උපට්ඨාපෙතුං වා, අනභිරතං වූපකාසෙතුං වා වූපකාසාපෙතුං වා, උප්පන්නං කුක්කුච්චං ධම්මතො විනොදෙතුං, අභිධම්මෙ විනෙතුං, අභිවිනයෙ විනෙතූ’’න්ති (පරි. 418).

'उपालि, पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूने उपसंपदा दिली पाहिजे, निश्रय दिला पाहिजे, सामणेराची सेवा घेतली पाहिजे. कोणत्या पाच अंगांनी? तो अंतेवासिक किंवा सद्धिविहारिक आजारी असताना स्वतः सेवा करण्यास किंवा दुसऱ्याकडून सेवा करवून घेण्यास समर्थ असतो; अनुत्साह (अनभिरती) दूर करण्यास किंवा दुसऱ्याकडून दूर करवून घेण्यास समर्थ असतो; उत्पन्न झालेली शंका धर्मानुसार दूर करण्यास समर्थ असतो; अभिधम्मामध्ये प्रशिक्षित करण्यास समर्थ असतो; अभिविनयामध्ये प्रशिक्षित करण्यास समर्थ असतो' (परि. ४१८).

---

77. පක්ඛසඞ්කන්තෙසූති තිත්ථියපක්ඛසඞ්කන්තෙසු. අනුජානාමි භික්ඛවෙ ආචරියන්ති ආචාරසමාචාරසික්ඛාපනකං ආචරියං අනුජානාමි. ආචරියො භික්ඛවෙ අන්තෙවාසිකම්හීතිආදි සබ්බං ‘‘උපජ්ඣායො භික්ඛවෙ සද්ධිවිහාරිකම්හී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. නාමමත්තමෙව හි එත්ථ නානං.

७७. 'पक्खसंकंतेसु' म्हणजे तीर्थिकांच्या पक्षात गेलेल्यांवर. 'भिक्खूंनो, मी आचार्याला अनुमती देतो' म्हणजे आचार-समाचाराची शिकवण देणाऱ्या आचार्याला मी अनुमती देतो. 'भिक्खूंनो, आचार्य अंतेवासिकाशी...' इत्यादी सर्व 'भिक्खूंनो, उपाध्याय सद्धिविहारिकाशी...' इत्यादी पद्धतीने सांगितल्याप्रमाणेच समजावे. कारण येथे केवळ नावाचाच फरक आहे.

---

ආචරියවත්තකථා නිට්ඨිතා.

आचार्य वत्त कथा समाप्त झाली.

---

පණාමනාඛමනාකථා

पणामना-खमना कथा

---

80. අන්තෙවාසිකා ආචරියෙසු න සම්මා වත්තන්තීති එත්ථ පන යං පුබ්බෙ ‘‘නසම්මාවත්තනාය ච යාව චීවරරජනං, තාව වත්තෙ අකරියමානෙ උපජ්ඣායස්ස පරිහානි හොති, තස්මා තං අකරොන්තස්ස නිස්සයමුත්තකස්සාපි අමුත්තකස්සාපි ආපත්තියෙවා’’ති ච, ‘‘එකච්චස්ස පත්තදානතො පට්ඨාය අමුත්තකනිස්සයස්සෙව ආපත්තී’’ති ච ලක්ඛණං වුත්තං, න තෙනෙව ලක්ඛණෙන නිස්සයන්තෙවාසිකස්ස ආපත්ති වෙදිතබ්බා. නිස්සයන්තෙවාසිකෙන හි යාව ආචරියං නිස්සාය වසති, තාව සබ්බං ආචරියවත්තං කාතබ්බං. පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාධම්මන්තෙවාසිකෙහි පන නිස්සයමුත්තකෙහිපි [Pg.267] ආදිතො පට්ඨාය යාව චීවරරජනං, තාව වත්තං කාතබ්බං; අනාපුච්ඡිත්වා පත්තදානාදිම්හි පන එතෙසං අනාපත්ති. එතෙසු ච පබ්බජ්ජන්තෙවාසිකො ච උපසම්පදන්තෙවාසිකො ච ආචරියස්ස යාවජීවං භාරො. නිස්සයන්තෙවාසිකො ච ධම්මන්තෙවාසිකො ච යාව සමීපෙ වසන්ති, තාවදෙව. තස්මා ආචරියෙනාපි තෙසු සම්මා වත්තිතබ්බං. ආචරියන්තෙවාසිකෙසු හි යො යො න සම්මා වත්තති, තස්ස තස්ස ආපත්ති.

८०. परंतु, 'अंतेवासिक (शिष्य) आचार्यांशी योग्य प्रकारे वागत नाहीत' या संदर्भात पूर्वी जे लक्षण (नियम) सांगितले आहे की, 'योग्य प्रकारे न वागल्यामुळे आणि जोपर्यंत चीवर रंगवण्याचे काम पूर्ण होत नाही तोपर्यंत कर्तव्ये न केल्यास उपाध्यायांची हानी होते, म्हणून ते न करणाऱ्या निस्य-मुक्त (निस्य संपलेल्या) आणि अमुक्त (निस्य सुरू असलेल्या) दोघांनाही आपत्ती (दोष) येतेच' आणि 'काहींच्या मते, पात्र देण्यापासून सुरुवात करून केवळ अमुक्त-निस्य शिष्यालाच आपत्ती येते', त्या लक्षणाने निस्य-अंतेवासिकाची आपत्ती समजली जाऊ नये. कारण निस्य-अंतेवासिकाने जोपर्यंत तो आचार्यांच्या आश्रयाने राहतो, तोपर्यंत आचार्यांचे सर्व कर्तव्य केले पाहिजे. परंतु प्रवज्जा-अंतेवासिक, उपसंपदा-अंतेवासिक आणि धम्म-अंतेवासिक यांनी, जरी ते निस्य-मुक्त असले तरी, सुरुवातीपासून चीवर रंगवण्यापर्यंतचे कर्तव्य केले पाहिजे; परंतु आचार्यांना न विचारता पात्र देणे इत्यादी बाबतीत त्यांना अनापत्ती (दोष नाही) आहे. आणि या शिष्यांमध्ये प्रवज्जा-अंतेवासिक व उपसंपदा-अंतेवासिक हे आचार्यांचे आयुष्यभर दायित्व असतात. निस्य-अंतेवासिक आणि धम्म-अंतेवासिक हे जोपर्यंत जवळ राहतात, तोपर्यंतच त्यांचे दायित्व असते. म्हणून आचार्यांनीही त्यांच्याशी योग्य प्रकारे वागले पाहिजे. कारण आचार्य आणि अंतेवासिक यांच्यात जो जो योग्य प्रकारे वागत नाही, त्याला त्याला आपत्ती प्राप्त होते.

---

පණාමනාඛමනාකථා නිට්ඨිතා.

प्रणामन-खमन-कथा (शिष्याला काढून टाकणे आणि क्षमा मागणे याविषयीची चर्चा) समाप्त झाली.

---

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථා

निस्य-प्रतिप्रस्रब्धी-कथा (निस्य किंवा आश्रय समाप्त होण्याविषयीची चर्चा)

---

83. උපජ්ඣායම්හා නිස්සයපටිප්පස්සද්ධීසු – උපජ්ඣායො පක්කන්තො වාතිආදීසු අයං විනිච්ඡයො – පක්කන්තොති තම්හා ආවාසා විප්පවසිතුකාමො පක්කන්තො දිසං ගතො. එවං ගතෙ ච පන තස්මිං සචෙ විහාරෙ නිස්සයදායකො අත්ථි, යස්ස සන්තිකෙ අඤ්ඤදාපි නිස්සයො වා ගහිතපුබ්බො හොති, යො වා එකසම්භොගපරිභොගො, තස්ස සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බො, එකදිවසම්පි පරිහාරො නත්ථි. සචෙ තාදිසො නත්ථි, අඤ්ඤො ලජ්ජී පෙසලො අත්ථි, තස්ස ලජ්ජීපෙසලභාවං ජානන්තෙන තදහෙව නිස්සයො යාචිතබ්බො. සචෙ දෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. අථ පන ‘‘තුම්හාකං උපජ්ඣායො ලහුං ආගමිස්සතී’’ති පුච්ඡති, උපජ්ඣායෙන ච තථා වුත්තං, ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වත්තබ්බං. සචෙ වදති ‘‘තෙන හි උපජ්ඣායස්ස ආගමනං ආගමෙථා’’ති වට්ටති. අථ පනස්ස පකතියා පෙසලභාවං න ජානාති, චත්තාරි පඤ්ච දිවසානි තස්ස භික්ඛුනො සභාගතං ඔලොකෙත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා නිස්සයො ගහෙතබ්බො.

८३. उपाध्यायांकडून निस्य (आश्रय) समाप्त होण्याच्या बाबतीत—'उपाध्याय निघून गेले' इत्यादी वाक्यांमध्ये हा निर्णय आहे—'निघून गेले' म्हणजे त्या विहारातून बाहेर राहण्याची इच्छा धरून दुसऱ्या दिशेला निघून गेले. त्यांच्या अशा प्रकारे निघून गेल्यावर जर विहारात निस्य देण्यास समर्थ कोणी असेल, ज्यांच्याकडे पूर्वी कधी निस्य घेतला होता किंवा जे समान संभोग व परिभोग असणारे आहेत, त्यांच्याकडे निस्य घेतला पाहिजे; एक दिवसही निस्य न घेता राहण्याची सूट नाही. जर तसा कोणी नसेल, पण दुसरा कोणी लज्जावान व शीलवान भिक्खू असेल, तर त्याचा लज्जावान व शीलवान स्वभाव जाणणाऱ्या भिक्खूने त्याच दिवशी निस्य मागितला पाहिजे. जर त्यांनी निस्य दिला, तर ते उत्तम आहे. परंतु जर ते विचारतात की, 'तुमचे उपाध्याय लवकरच परत येतील का?' आणि उपाध्यायांनीही तसेच सांगितले असेल, तर 'होय, भंते' असे म्हणावे. जर ते म्हणतात की, 'तसे असेल तर उपाध्यायांच्या येण्याची वाट पाहा', तर ते योग्य आहे. परंतु जर त्यांच्या शीलवान स्वभावाविषयी माहिती नसेल, तर चार-पाच दिवस त्या भिक्खूच्या अनुकूलतेचे निरीक्षण करून, परवानगी मिळवून निस्य घेतला पाहिजे.

---

සචෙ පන විහාරෙ නිස්සයදායකො නත්ථි, උපජ්ඣායො ච ‘‘අහං කතිපාහෙන ආගමිස්සාමි, මා උක්කණ්ඨිත්ථා’’ති වත්වා ගතො, යාව ආගමනා පරිහාරො ලබ්භති. අථාපි නං තත්ථ මනුස්සා පරිච්ඡින්නකාලතො උත්තරිපි පඤ්ච වා දස වා දිවසානි වාසෙන්තියෙව, තෙන විහාරං පවත්ති පෙසෙතබ්බා ‘‘දහරා මා උක්කණ්ඨන්තු, අහං අසුකදිවසං නාම [Pg.268] ආගමිස්සාමී’’ති. එවම්පි පරිහාරො ලබ්භති. අථ ආගච්ඡතො අන්තරාමග්ගෙ නදීපූරෙන වා චොරාදීහි වා උපද්දවො හොති, ථෙරො උදකොසක්කනං වා ආගමෙති, සහායෙ වා පරියෙසති, තඤ්චෙ පවත්තිං දහරා සුණන්ති, යාව ආගමනා පරිහාරො ලබ්භති. සචෙ පන සො ‘‘ඉධෙවාහං වසිස්සාමී’’ති පහිණති, පරිහාරො නත්ථි. යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බං.

परंतु जर विहारात निस्य देणारा कोणी नसेल आणि उपाध्याय 'मी काही दिवसांत परत येईन, कंटाळू नका' असे सांगून गेले असतील, तर त्यांच्या येईपर्यंत सूट मिळते. आणि जर तेथे लोक त्यांना ठरवलेल्या वेळेपेक्षा अधिक पाच किंवा दहा दिवस थांबवून ठेवत असतील, तर त्यांनी विहारात निरोप पाठवला पाहिजे की, 'तरुण भिक्खूंनो, कंटाळू नका, मी अमुक दिवशी परत येईन.' अशा प्रकारेही सूट मिळते. परंतु जर परत येत असताना वाटेत नदीला पूर आल्यामुळे किंवा चोरांच्या उपद्रवामुळे संकट आले, आणि स्थवीर पाणी ओसरण्याची वाट पाहत असतील किंवा सोबती शोधत असतील, आणि ही बातमी तरुण भिक्खूंनी ऐकली, तर त्यांच्या येईपर्यंत सूट मिळते. परंतु जर त्यांनी 'मी येथेच राहीन' असा निरोप पाठवला, तर सूट मिळत नाही. जेथे निस्य मिळेल, तेथे गेले पाहिजे.

---

විබ්භන්තෙ පන කාලඞ්කතෙ පක්ඛසඞ්කන්තෙ වා එකදිවසම්පි පරිහාරො නත්ථි. යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බං. ආණත්තීති පන නිස්සයපණාමනා වුච්චති. තස්මා ‘‘පණාමෙමි ත’’න්ති වා ‘‘මා ඉධ පටික්කමී’’ති වා ‘‘නීහර තෙ පත්තචීවර’’න්ති වා ‘‘නාහං තයා උපට්ඨාතබ්බො’’ති වාති ඉමිනා පාළිනයෙන ‘‘මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡී’’තිආදිනා පාළිමුත්තකනයෙන වා යො නිස්සයපණාමනාය පණාමිතො හොති, තෙන උපජ්ඣායො ඛමාපෙතබ්බො.

परंतु उपाध्याय गृहस्थ झाले, कालवश झाले किंवा दुसऱ्या पंथात गेले, तर एक दिवसही सूट मिळत नाही. जेथे निस्य मिळेल, तेथे गेले पाहिजे. परंतु 'आज्ञा' म्हणजे निस्य-प्रणामना (निस्य काढून टाकणे) असे म्हटले जाते. म्हणून, 'मी तुला काढून टाकतो' किंवा 'येथे येऊ नकोस' किंवा 'तुझे पात्र व चीवर घेऊन जा' किंवा 'मी तुझ्याकडून सेवा करून घेणार नाही' या पालि नियमानुसार, किंवा 'मला गावात जाण्याविषयी विचारू नकोस' इत्यादी पालि-मुक्त नियमानुसार, ज्याला निस्य-प्रणामनेद्वारे काढून टाकले गेले आहे, त्याने उपाध्यायांची क्षमा मागितली पाहिजे.

---

සචෙ ආදිතොව න ඛමති, දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා තික්ඛත්තුං තාව සයමෙව ඛමාපෙතබ්බො. නො චෙ ඛමති, තස්මිං විහාරෙ මහාථෙරෙ ගහෙත්වා ඛමාපෙතබ්බො. නො චෙ ඛමති, සාමන්තවිහාරෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ එවම්පි න ඛමති, අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා උපජ්ඣායස්ස සභාගානං සන්තිකෙ වසිතබ්බං ‘‘අප්පෙව නාම සභාගානං මෙ සන්තිකෙ වසතීති ඤත්වාපි ඛමෙය්‍යා’’ති. සචෙ එවම්පි න ඛමති, තත්‍රෙව වසිතබ්බං. තත්‍ර චෙ දුබ්භික්ඛාදිදොසෙන න සක්කා හොති වසිතුං, තංයෙව විහාරං ආගන්ත්වා අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ නිස්සයං ගහෙත්වා වසිතුං වට්ටති. අයමාණත්තියං විනිච්ඡයො.

जर ते सुरुवातीलाच क्षमा करत नसतील, तर दंडकर्म करून आधी स्वतःच तीन वेळा क्षमा मागितली पाहिजे. तरीही क्षमा न केल्यास, त्या विहारातील महास्थविरांना सोबत घेऊन क्षमा मागितली पाहिजे. तरीही क्षमा न केल्यास, शेजारच्या विहारातील भिक्खूंना सोबत घेऊन क्षमा मागितली पाहिजे. जर अशा प्रकारेही क्षमा करत नसतील, तर दुसऱ्या ठिकाणी जाऊन उपाध्यायांच्या समान विचारसरणीच्या स्थविरांच्या जवळ राहिले पाहिजे, या विचाराने की—'हा माझ्या समान विचारसरणीच्या स्थविरांजवळ राहत आहे, हे जाणून कदाचित ते क्षमा करतील.' जर अशा प्रकारेही क्षमा करत नसतील, तर तेथेच राहिले पाहिजे. जर तेथे दुष्काळ इत्यादी दोषांमुळे राहणे शक्य नसेल, तर त्याच विहारात परत येऊन दुसऱ्या कोणाकडे निस्य घेऊन राहणे योग्य आहे. हा आज्ञेच्या बाबतीत निर्णय आहे.

---

ආචරියම්හා නිස්සයපටිප්පස්සද්ධීසු ආචරියො පක්කන්තො වා හොතීති එත්ථ කොචි ආචරියො ආපුච්ඡිත්වා පක්කමති, කොචි අනාපුච්ඡිත්වා. අන්තෙවාසිකොපි එවමෙව. තත්‍ර සචෙ අන්තෙවාසිකො ආචරියං ආපුච්ඡති ‘‘අසුකං නාම භන්තෙ ඨානං ගන්තුං ඉච්ඡාමි කෙනචිදෙව කරණීයෙනා’’ති, ආචරියෙන ච ‘‘කදා ගමිස්සසී’’ති වුත්තො ‘‘සායන්හෙ වා රත්තිං වා උට්ඨහිත්වා ගමිස්සාමී’’ති වදති, ආචරියොපි ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති.

आचार्यांकडून निस्य समाप्त होण्याच्या बाबतीत—'आचार्य निघून गेले' या संदर्भात, काही आचार्य विचारून निघून जातात, तर काही न विचारता. अंतेवासिक देखील तसेच करतो. त्यात जर अंतेवासिक आचार्यांना विचारतो की, 'भंते, मला काही कामासाठी अमुक ठिकाणी जाण्याची इच्छा आहे', आणि आचार्यांनी 'कधी जाणार?' असे विचारल्यावर तो म्हणतो की, 'संध्याकाळी किंवा रात्री उठून जाईन', आणि आचार्यही 'ठीक आहे' असे स्वीकारतात, तर त्याच क्षणी निस्य समाप्त होतो.

---

සචෙ [Pg.269] පන ‘‘භන්තෙ අසුකං නාම ඨානං ගන්තුකාමොම්හී’’ති වුත්තෙ ආචරියො ‘‘අසුකස්මිං නාම ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡා ජානිස්සසී’’ති වදති, සො ච ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, තතො චෙ ගතො, සුගතො. සචෙ පන න ගච්ඡති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. අථාපි ‘‘ගච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ ආචරියෙන ‘‘මා තාව ගච්ඡ, රත්තිං මන්තෙත්වා ජානිස්සාමා’’ති වුත්තො මන්තෙත්වා ගච්ඡති, සුගතො. නො චෙ ගච්ඡති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. ආචරියං අනාපුච්ඡා පක්කමන්තස්ස පන උපචාරසීමාතික්කමෙ නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. අන්තොඋපචාරසීමතො පටිනිවත්තන්තස්ස න පටිප්පස්සම්භති.

परंतु जर 'भंते, मला अमुक ठिकाणी जाण्याची इच्छा आहे' असे म्हटल्यावर, आचार्य म्हणतात की, 'अमुक गावात पिंडपातासाठी फिरून आल्यावर नंतर ठरवू', आणि तोही 'ठीक आहे' असे स्वीकारतो, आणि त्यानंतर तो गेला, तर ते योग्य प्रकारे जाणे होते. परंतु जर तो जात नाही, तर निस्य समाप्त होत नाही. आणि जर 'मी जातो' असे म्हटल्यावर आचार्यांनी 'आता जाऊ नकोस, रात्री चर्चा करून ठरवू' असे सांगितले, आणि तो चर्चा करून जातो, तर ते योग्य प्रकारे जाणे होते. जर तो जात नाही, तर निस्य समाप्त होत नाही. परंतु आचार्यांना न विचारता निघून जाणाऱ्या भिक्खूचा निस्य उपचार-सीमा ओलांडल्यावर समाप्त होतो. उपचार-सीमेच्या आतूनच परत येणाऱ्याचा निस्य समाप्त होत नाही.

---

සචෙ පන ආචරියො අන්තෙවාසිකං ආපුච්ඡති ‘‘ආවුසො අසුකං නාම ඨානං ගමිස්සාමී’’ති, අන්තෙවාසිකෙන ච ‘‘කදා’’ති වුත්තෙ ‘‘සායන්හෙ වා රත්තිභාගෙ වා’’ති වදති, අන්තෙවාසිකොපි ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති.

परंतु, जर आचार्य अंतेवासिकाला विचारतात की, 'आयुष्यमान, मी अमुक ठिकाणी जाईन,' आणि अंतेवासिकाने 'कधी?' असे विचारले असता, 'संध्याकाळी किंवा रात्रीच्या वेळी' असे म्हणतात, आणि अंतेवासिक सुद्धा 'ठीक आहे' म्हणून ते स्वीकारतो, तर त्याच क्षणी निस्सय समाप्त होतो.

---

සචෙ පන ආචරියො ‘‘ස්වෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ගමිස්සාමී’’ති වදති, ඉතරො ච ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, එකදිවසං තාව නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති, පුනදිවසෙ පටිප්පස්සද්ධො හොති. ‘‘අසුකස්මිං නාම ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ජානිස්සාමි මම ගමනං වා අගමනං වා’’ති වත්වා සචෙ න ගච්ඡති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. අථාපි ‘‘ගච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ අන්තෙවාසිකෙන ‘‘මා තාව ගච්ඡථ, රත්තිං මන්තෙත්වා ජානිස්සථා’’ති වුත්තො මන්තෙත්වාපි න ගච්ඡති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති.

परंतु, जर आचार्य म्हणतात की, 'उद्या पिंडपातासाठी चारिका करून मी जाईन,' आणि दुसरा (अंतेवासिक) 'ठीक आहे' म्हणून स्वीकारतो, तर एक दिवस तरी निस्सय समाप्त होत नाही, दुसऱ्या दिवशी तो समाप्त होतो. 'अमुक गावात पिंडपातासाठी चारिका करून माझे जाणे किंवा न जाणे ठरवीन' असे बोलून जर ते गेले नाहीत, तर निस्सय समाप्त होत नाही. किंवा 'मी जातो' असे म्हटले असता, अंतेवासिकाने 'अजून जाऊ नका, रात्री विचारविनिमय करून ठरवा' असे म्हटल्यावर, विचारविनिमय करूनही जर ते गेले नाहीत, तर निस्सय समाप्त होत नाही.

---

සචෙ උභොපි ආචරියන්තෙවාසිකා කෙනචි කරණීයෙන බහිසීමං ගච්ඡන්ති, තතො චෙ ආචරියො ගමියචිත්තෙ උප්පන්නෙ අනාපුච්ඡාව ගන්ත්වා ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තොයෙව නිවත්තති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. සචෙ ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා නිවත්තති, පටිප්පස්සද්ධො හොති. ආචරියුපජ්ඣායා ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කම්ම අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසන්ති, නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති.

जर आचार्य आणि अंतेवासिक दोघेही काही कारणास्तव सीमेबाहेर जातात, आणि तेथून आचार्यांच्या मनात जाण्याचा विचार आल्यावर, न विचारता जाऊन दोन ढेकूळफेकीच्या अंतराच्या आतच जर ते परत येतात, तर निस्सय समाप्त होत नाही. जर दोन ढेकूळफेकीचे अंतर ओलांडून परत येतात, तर तो समाप्त होतो. जर आचार्य आणि उपाध्याय दोन ढेकूळफेकीचे अंतर ओलांडून दुसऱ्या विहारात राहतात, तर निस्सय समाप्त होतो.

---

ආචරියෙ විබ්භන්තෙ කාලඞ්කතෙ පක්ඛසඞ්කන්තෙ ච තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පටිප්පස්සම්භති. ආණත්තියං පන සචෙපි ආචරියො මුඤ්චිතුකාමොව හුත්වා නිස්සයපණාමනාය පණාමෙති, අන්තෙවාසිකො ච ‘‘කිඤ්චාපි මං ආචරියො පණාමෙති, අථ ඛො හදයෙන මුදුකො’’ති සාලයොව හොති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතියෙව. සචෙපි ආචරියො සාලයො, අන්තෙවාසිකො [Pg.270] නිරාලයො, ‘‘න දානි ඉමං නිස්සාය වසිස්සාමී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, එවම්පි න පටිප්පස්සම්භති. උභින්නං සාලයභාවෙ පන න පටිප්පස්සම්භතියෙව. උභින්නං ධුරනික්ඛෙපෙන පටිප්පස්සම්භති. පණාමිතෙන දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා තික්ඛත්තුං ඛමාපෙතබ්බො. නො චෙ ඛමති, උපජ්ඣායෙ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජිතබ්බං.

आचार्य गृहस्थ बनल्यास, कालवश झाल्यास किंवा दुसऱ्या पक्षात गेल्यास त्याच क्षणी निस्सय समाप्त होतो. परंतु हाकलून देण्याच्या बाबतीत, जरी आचार्य खरोखरच मुक्त करण्याची इच्छा ठेवून निस्सय समाप्त करण्यासाठी हाकलून देतात, आणि अंतेवासिक 'जरी आचार्य मला हाकलून देत असले, तरी त्यांचे हृदय माझ्याविषयी दयाळू आहे' असा विचार करून आसक्ती बाळगून राहतो, तर निस्सय मुळीच समाप्त होत नाही. जरी आचार्य आसक्ती बाळगून असतील आणि अंतेवासिक अनासक्त असेल आणि 'आता मी या आचार्यांच्या आश्रयाने राहणार नाही' असे म्हणून आपली जबाबदारी सोडून देतो, तरीही निस्सय समाप्त होत नाही. परंतु दोघांच्याही मनात आसक्ती असल्यास तो मुळीच समाप्त होत नाही. दोघांनीही जबाबदारी सोडल्यास निस्सय समाप्त होतो. हाकलून दिलेल्या शिष्याने दंडकर्म करून तीन वेळा क्षमा मागितली पाहिजे. जर ते क्षमा करत नसतील, तर उपाध्यायाच्या प्रकरणात सांगितलेल्या पद्धतीने आचरण करावे.

---

උපජ්ඣායෙන වා සමොධානගතොති එත්ථ දස්සනසවනවසෙන සමොධානං වෙදිතබ්බං. සචෙ හි ආචරියං නිස්සාය වසන්තො සද්ධිවිහාරිකො එකවිහාරෙ චෙතියං වා වන්දන්තං එකගාමෙ පිණ්ඩාය වා චරන්තං උපජ්ඣායං පස්සති, නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. උපජ්ඣායො පස්සති, සද්ධිවිහාරිකො පන න පස්සති, න පටිප්පස්සම්භති. මග්ගප්පටිපන්නං වා ආකාසෙන වා ගච්ඡන්තං උපජ්ඣායං දිස්වා දූරත්තා භික්ඛූති ජානාති, උපජ්ඣායොති න ජානාති, න පටිප්පස්සම්භති. සචෙ ජානාති, පටිප්පස්සම්භති. උපරිපාසාදෙ උපජ්ඣායො වසති, හෙට්ඨා සද්ධිවිහාරිකො, තං අදිස්වාව යාගුං පිවිත්වා පක්කමති, ආසනසාලාය වා නිසින්නං අදිස්වාව එකමන්තෙ භුඤ්ජිත්වා පක්කමති, ධම්මස්සවනමණ්ඩපෙ වා නිසින්නම්පි තං අදිස්වාව ධම්මං සුත්වා පක්කමති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. එවං තාව දස්සනවසෙන සමොධානං වෙදිතබ්බං.

'किंवा उपाध्यायाशी एकत्र येणे' या वाक्यात दर्शन (पाहणे) आणि श्रवण (ऐकणे) या दोन्ही मार्गांनी एकत्र येणे समजले पाहिजे. कारण, जर आचार्यांच्या आश्रयाने राहणारा सद्धि विहारिक एकाच विहारात चैत्याची वंदना करणाऱ्या किंवा एकाच गावात पिंडपातासाठी चारिका करणाऱ्या उपाध्यायाला पाहतो, तर निस्सय समाप्त होतो. जर उपाध्याय पाहतात, परंतु सद्धि विहारिक पाहत नाही, तर निस्सय समाप्त होत नाही. किंवा मार्गाने जाणाऱ्या किंवा आकाशातून जाणाऱ्या उपाध्यायाला पाहून, दूर असल्यामुळे 'हे एक भिक्खू आहेत' एवढेच समजतो, पण 'हे उपाध्याय आहेत' असे ओळखत नाही, तर निस्सय समाप्त होत नाही. जर ओळखतो, तर समाप्त होतो. जर प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर उपाध्याय राहतात आणि खाली सद्धि विहारिक राहतो, आणि त्यांना न पाहताच तो पेज पिऊन निघून जातो, किंवा भोजनशाळेत बसलेल्या उपाध्यायांना न पाहताच एका बाजूला जेवण करून निघून जातो, किंवा धर्मश्रवण मंडपात बसलेल्या त्यांना न पाहताच धर्म ऐकून निघून जातो, तर निस्सय समाप्त होत नाही. अशा प्रकारे दर्शनाच्या आधारे एकत्र येणे समजले पाहिजे.

---

සවනවසෙන පන සචෙ උපජ්ඣායස්ස විහාරෙ වා අන්තරඝරෙ වා ධම්මං කථෙන්තස්ස අනුමොදනං වා කරොන්තස්ස සද්දං සුත්වා ‘‘උපජ්ඣායස්ස මෙ සද්දො’’ති සඤ්ජානාති, නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. අසඤ්ජානන්තස්ස න පටිප්පස්සම්භතීති අයං සමොධානෙ විනිච්ඡයො.

परंतु श्रवणाच्या आधारे, जर विहारात किंवा गावात धर्मोपदेश करणाऱ्या किंवा अनुमोदना करणाऱ्या उपाध्यायांचा आवाज ऐकून 'हा माझ्या उपाध्यायांचा आवाज आहे' असे ओळखतो, तर निस्सय समाप्त होतो. न ओळखणाऱ्याचा निस्सय समाप्त होत नाही. हा एकत्र येण्याबाबतचा निर्णय आहे.

---

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථා නිට්ඨිතා.

निस्सय समाप्तीची कथा समाप्त झाली.

---

උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථා

उपसंपदा देण्यायोग्य पाच गोष्टींची कथा.

---

84. ඉදානි යං පුබ්බෙ ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන දසවස්සෙන වා අතිරෙකදසවස්සෙන වා උපසම්පාදෙතුං, නිස්සයං දාතු’’න්ති සඞ්ඛෙපතො උපජ්ඣායාචරියානං ලක්ඛණං වුත්තං, තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පඤ්චහි අඞ්ගෙහීති පඤ්චහි අගුණඞ්ගෙහි. සො හි සීලක්ඛන්ධාදීහි අසමන්නාගතත්තාව අගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතො හොති. න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන [Pg.271] හුත්වා න උපසම්පාදෙතබ්බං. න නිස්සයො දාතබ්බොති ආචරියෙන හුත්වා නිස්සයො න දාතබ්බො. එත්ථ ච න අසෙක්ඛෙන සීලක්ඛන්ධෙනාති ච අත්තනා න අසෙක්ඛෙනාති ච අස්සද්ධොති ච ආදීසු තීසු පඤ්චකෙසු අයුත්තවසෙන පටික්ඛෙපො කතො, න ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන. යො හි අසෙක්ඛෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි අසමන්නාගතො පරෙ ච තත්ථ සමාදපෙතුං අසක්කොන්තො අස්සද්ධියාදිදොසයුත්තොව හුත්වා පරිසං පරිහරති, තස්ස පරිසා සීලාදීහි පරිහායතියෙව, න වඩ්ඪති. තස්මා තෙන න උපසම්පාදෙතබ්බන්තිආදි අයුත්තවසෙන වුත්තං, න ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන. න හි ඛීණාසවස්සෙව උපජ්ඣායාචරියභාවො භගවතා අනුඤ්ඤාතො. යදි තස්සෙව අනුඤ්ඤාතො අභවිස්ස, ‘‘සචෙ උපජ්ඣායස්ස අනභිරති උප්පන්නා හොතී’’තිආදිං න වදෙය්‍ය. යස්මා පන ඛීණාසවස්ස පරිසා සීලාදීහි න පරිහායති, තස්මා ‘‘පඤ්චහි භික්ඛවෙ අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා උපසම්පාදෙතබ්බ’’න්තිආදි වුත්තං.

८४. आता, पूर्वी जे संक्षेपाने 'भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की चतुर आणि समर्थ भिक्खूने दहा वर्षे किंवा दहा वर्षांपेक्षा जास्त काळ झाल्यावर उपसंपदा द्यावी, निस्सय द्यावा' असे उपाध्याय आणि आचार्यांचे लक्षण सांगितले होते, ते विस्ताराने दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'भिक्खूंनो, पाच अंगांनी युक्त असलेल्या...' इत्यादी म्हटले. तेथे 'पाच अंगांनी' म्हणजे पाच अवगुणांच्या अंगांनी. कारण तो शीलस्कंध इत्यादींनी युक्त नसल्यामुळेच अवगुणांच्या अंगांनी युक्त असतो. 'उपसंपदा देऊ नये' म्हणजे उपाध्याय बनून उपसंपदा देऊ नये. 'निस्सय देऊ नये' म्हणजे आचार्य बनून निस्सय देऊ नये. आणि येथे 'असेक्ख शीलस्कंधाने युक्त नसलेला' आणि 'स्वतः असेक्ख नसलेला' आणि 'अश्रद्ध' इत्यादी तीन पंचकांमध्ये अयोग्यतेच्या आधारे निषेध केला आहे, आपत्तीच्या अंगांच्या आधारे नाही. कारण जो असेक्ख शीलस्कंध इत्यादींनी युक्त नसतो आणि इतरांना त्यात प्रवृत्त करण्यास असमर्थ असतो, आणि अश्रद्धता इत्यादी दोषांनी युक्त होऊन परिषदेचे संचालन करतो, त्याच्या परिषदेचा शीलादी गुणांपासून ऱ्हासच होतो, वाढ होत नाही. म्हणून 'त्याने उपसंपदा देऊ नये' इत्यादी अयोग्यतेच्या आधारे म्हटले आहे, आपत्तीच्या अंगांच्या आधारे नाही. कारण भगवंतांनी केवळ क्षीणासवांनाच उपाध्याय किंवा आचार्य बनण्याची अनुमती दिली आहे असे नाही. जर केवळ त्यांनाच अनुमती असती, तर 'जर उपाध्यायाच्या मनात अनभिरती उत्पन्न झाली तर...' इत्यादी म्हटले नसते. परंतु ज्याअर्थी क्षीणासवांची परिषद शीलादी गुणांपासून घसरत नाही, म्हणून 'भिक्खूंनो, पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूने उपसंपदा द्यावी' इत्यादी म्हटले आहे.

---

අධිසීලෙ සීලවිපන්නොතිආදීසු පාරාජිකඤ්ච සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච ආපන්නො අධිසීලෙ සීලවිපන්නො නාම. ඉතරෙ පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධෙ ආපන්නො අජ්ඣාචාරෙ ආචාරවිපන්නො නාම. සම්මාදිට්ඨිං පහාය අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො අතිදිට්ඨියා දිට්ඨිවිපන්නො නාම. යත්තකං සුතං පරිසං පරිහරන්තස්ස ඉච්ඡිතබ්බං, තෙන විරහිතත්තා අප්පස්සුතො. යං තෙන ජානිතබ්බං ආපත්තාදි, තස්ස අජානනතො දුප්පඤ්ඤො. ඉමස්මිං පඤ්චකෙ පුරිමානි තීණි පදානි අයුත්තවසෙන වුත්තානි, පච්ඡිමානි ද්වෙ ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන.

'अधिशीलात शीलविपन्न' इत्यादी शब्दांमध्ये, पाराजिका आणि संघादिसेसाची आपत्ती ओढवून घेतलेला मनुष्य 'अधिशीलात शीलविपन्न' म्हटला जातो. इतर पाच आपत्ती समूहांना ओढवून घेतलेला मनुष्य 'अति-आचारात आचारविपन्न' म्हटला जातो. सम्यक् दृष्टीचा त्याग करून अंतग्राहिका दृष्टीने युक्त असलेला मनुष्य 'अति-दृष्टीत दृष्टीविपन्न' म्हटला जातो. परिषदेचे संचालन करणाऱ्यासाठी जेवढे श्रुत आवश्यक आहे, त्यापासून वंचित असल्यामुळे तो 'अल्पश्रुत' म्हटला जातो. त्याने जे आपत्ती इत्यादी जाणले पाहिजे, ते न जाणल्यामुळे तो 'दुष्प्रज्ञ' म्हटला जातो. या पंचकात पहिली तीन पदे अयोग्यतेच्या आधारे सांगितली आहेत, आणि शेवटची दोन पदे आपत्तीच्या अंगांच्या आधारे सांगितली आहेत.

---

ආපත්තිං න ජානාතීති ‘‘ඉදං නාම මයා කත’’න්ති වුත්තෙ ‘‘ඉමං නාම ආපත්තිං අයං ආපන්නො’’ති න ජානාති. වුට්ඨානං න ජානාතීති වුට්ඨානගාමිනිතො වා දෙසනාගාමිනිතො වා ආපත්තිතො එවං නාම වුට්ඨානං හොතීති න ජානාති. ඉමස්මිං පඤ්චකෙ පුරිමානි ද්වෙ පදානි අයුත්තවසෙන වුත්තානි, පච්ඡිමානි තීණි ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන.

"आपत्ती जाणत नाही" (आपत्तिं न जानाति) म्हणजे "माझ्याकडून हे अमुक कर्म झाले आहे" असे म्हटले असता, "हा भिक्खू या अमुक नावाच्या आपत्तीला प्राप्त झाला आहे" हे न जाणणे होय। "वुट्ठाण (आपत्तीतून मुक्त होणे) जाणत नाही" (वुट्ठाणं न जानाति) म्हणजे वुट्ठाणगामी आपत्तीतून किंवा देसनागामी आपत्तीतून "अशा प्रकारे वुट्ठाण (शुद्धी) होते" हे न जाणणे होय। या पंचकामध्ये पहिली दोन पदे अयोग्यतेच्या अर्थाने सांगितली आहेत आणि शेवटची तीन पदे आपत्तीच्या अंगाच्या अर्थाने सांगितली आहेत।

---

ආභිසමාචාරිකාය සික්ඛායාති ඛන්ධකවත්තෙ විනෙතුං න පටිබලො හොතීති අත්ථො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකායාති සෙක්ඛපණ්ණත්තියං විනෙතුං න පටිබලොති අත්ථො. අභිධම්මෙති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ විනෙතුං න පටිබලොති අත්ථො. අභිවිනයෙති සකලෙ විනයපිටකෙ විනෙතුං න පටිබලොති අත්ථො. විනෙතුං න පටිබලොති ච සබ්බත්ථ සික්ඛාපෙතුං න සක්කොතීති [Pg.272] අත්ථො. ධම්මතො විවෙචෙතුන්ති ධම්මෙන කාරණෙන විස්සජ්ජාපෙතුං. ඉමස්මි පඤ්චකෙ සබ්බපදෙසු ආපත්ති. ආපත්තිං න ජානාතීතිආදිපඤ්චකස්මිම්පි සබ්බපදෙසු ආපත්ති. ඌනදසවස්සපරියොසානපඤ්චකෙපි එසෙව නයො. ඉති ආදිතො තයො පඤ්චකා, චතුත්ථෙ තීණි පදානි, පඤ්චමෙ ද්වෙ පදානීති සබ්බෙපි චත්තාරො පඤ්චකා අයුත්තවසෙන වුත්තා. චතුත්ථපඤ්චකෙ ද්වෙ පදානි, පඤ්චමෙ තීණි, ඡට්ඨසත්තමඅට්ඨමා තයො පඤ්චකාති සබ්බෙපි චත්තාරො පඤ්චකා ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන වුත්තා; සුක්කපක්ඛෙ අට්ඨසු අනාපත්තියෙවාති.

"आभिसमाचारिक शिक्षेमध्ये" (आभिसमाचारिकाय सिक्खाय) याचा अर्थ खंधकवत्त (खंधक नियमांचे आचरण) मध्ये प्रशिक्षित करण्यास समर्थ नसणे असा आहे। "आदिब्रह्मचर्यक शिक्षेमध्ये" (आदिब्रह्मचरियकाय) याचा अर्थ सेक्खपण्णत्ती (मुख्य प्रातिमोक्ष नियम) मध्ये प्रशिक्षित करण्यास समर्थ नसणे असा आहे। "अभिधम्मामध्ये" (अभिधम्मे) याचा अर्थ नाम-रूप परिच्छेदामध्ये प्रशिक्षित करण्यास समर्थ नसणे असा आहे। "अभिविनयामध्ये" (अभिविनये) याचा अर्थ संपूर्ण विनयपिटकामध्ये प्रशिक्षित करण्यास समर्थ नसणे असा आहे। "प्रशिक्षित करण्यास समर्थ नसणे" (विनेतुं न पटिबलो) याचा अर्थ सर्व ठिकाणी शिकवण्यास असमर्थ असणे असा आहे। "धम्माच्या नियमांनुसार विवेचन करणे" (धम्मतो विवेचेतुं) म्हणजे धम्माच्या कारणाने (योग्य कारणाने) शंकांचे निरसन करणे। या पंचकातील सर्व पदांमध्ये आपत्ती (दोष) होते। "आपत्ती जाणत नाही" इत्यादी पंचकामध्येही सर्व पदांमध्ये आपत्ती होते। दहा वर्षांपेक्षा कमी कालावधीच्या शेवटच्या पंचकामध्येही हाच नियम लागू होतो। अशा प्रकारे सुरुवातीचे तीन पंचक, चौथ्या पंचकातील तीन पदे आणि पाचव्या पंचकातील दोन पदे, हे सर्व चार पंचक अयोग्यतेच्या अर्थाने सांगितले आहेत। चौथ्या पंचकातील शेवटची दोन पदे, पाचव्या पंचकातील शेवटची तीन पदे आणि सहावे, सातवे व आठवे हे तीन पंचक, हे सर्व चार पंचक आपत्तीच्या अंगाच्या अर्थाने सांगितले आहेत; शुक्लपक्षात (सकारात्मक बाजूने) आठही पंचकांमध्ये अनापत्तीच (दोष नसणेच) आहे।

---

උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථා නිට්ඨිතා.

उपसंपदा देण्यायोग्य पंचकाची कथा समाप्त झाली।

---

උපසම්පාදෙතබ්බඡක්කකථා

उपसंपदा देण्यायोग्य षटकाची कथा (सहा गोष्टींचा समूह)।

---

85. ඡක්කෙසු ඌනදසවස්සපදං විසෙසො, තං සබ්බත්ථ ආපත්තිකරං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තත්ථ උභයානි ඛො පනස්ස පාතිමොක්ඛානි විත්ථාරෙන න ස්වාගතානි හොන්තීති උභතොවිභඞ්ගවසෙන න ස්වාගතානි. න සුවිභත්තානීති මාතිකාවිභඞ්ගවසෙන. න සුප්පවත්තීනීති වාචුග්ගතවසෙන. න සුවිනිච්ඡිතානි සුත්තසො අනුබ්‍යඤ්ජනසොති මාතිකාතො ච විභඞ්ගතො ච න සුට්ඨු විනිච්ඡිතානි.

८५. षटकांमध्ये "दहा वर्षांपेक्षा कमी" हे पद विशेष आहे, ते सर्व ठिकाणी आपत्ती (दोष) निर्माण करणारे आहे। उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा। त्यामध्ये "त्याचे दोन्ही प्रातिमोक्ष विस्ताराने सु-आगत (चांगले मुखोद्गत) नसतात" याचा अर्थ उभतोविभंगानुसार (भिक्खू आणि भिक्खुनी विभंगानुसार) मुखोद्गत नसणे असा आहे। "सुविभक्त नसतात" (न सुविभत्तानि) याचा अर्थ मातिका आणि विभंगानुसार चांगले विभागलेले नसणे असा आहे। "सुप्रवृत्त नसतात" (न सुप्पवत्तीनि) याचा अर्थ पाठांतराच्या दृष्टीने सहजपणे तोंडपाठ नसणे असा आहे। "सुत्त आणि अनुव्यंजनानुसार सुविनिश्चित नसतात" (न सुविनिच्छितानि सुत्तसो अनुब्यञ्जनसो) याचा अर्थ मातिका आणि विभंग या दोन्ही दृष्टीने चांगल्या प्रकारे निश्चित केलेले नसणे असा आहे।

---

උපසම්පාදෙතබ්බඡක්කකථා නිට්ඨිතා.

उपसंपदा देण्यायोग्य षटकाची कथा समाप्त झाली।

---

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථා

अन्यतीर्थीय पूर्ववृत्ताची कथा।

---

86. අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුස්මිං – යො තාව අයං පසූරො, සො තිත්ථියපක්කන්තකත්තා න උපසම්පාදෙතබ්බො. යො පන අඤ්ඤොපි නයිධ පබ්බජිතපුබ්බො ආගච්ඡති, තස්මිං යං කත්තබ්බං තං දස්සෙතුං ‘‘යො සො භික්ඛවෙ අඤ්ඤොපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ තස්ස චත්තාරො මාසෙ පරිවාසො දාතබ්බොති අයං තිත්ථියපරිවාසො නාම; අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසොතිපි වුච්චති. අයං පන නග්ගපරිබ්බාජකස්සෙව ආජීවකස්ස වා [Pg.273] අචෙලකස්ස වා දාතබ්බො. සචෙ සොපි සාටකං වා වාළකම්බලාදීනං අඤ්ඤතරං තිත්ථියද්ධජං වා නිවාසෙත්වා ආගච්ඡති, නාස්ස පරිවාසො දාතබ්බො. අඤ්ඤස්ස පන තාපසපණ්ඩරඞ්ගාදිකස්ස න දාතබ්බොව.

८६. अन्यतीर्थीय पूर्ववृत्तामध्ये – जो हा पसूर (परिव्राजक) आहे, तो तीर्थिकांच्या बाजूला गेल्यामुळे त्याला उपसंपदा दिली जाऊ नये। परंतु जो दुसरा कोणीही, ज्याने यापूर्वी या शासनात प्रव्रज्या घेतलेली नाही, तो येतो, त्याच्या बाबतीत जे कर्तव्य करायचे आहे ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "हे भिक्खूंनो, जो दुसरा कोणीही..." इत्यादी म्हटले। त्यामध्ये "त्याला चार महिन्यांचा परिवास (प्रतीक्षा काळ) दिला जावा" म्हणजे याला "तीर्थीय परिवास" असे म्हणतात; याला "अप्पटिच्छन्न परिवास" असेही म्हणतात। हा परिवास केवळ नग्न परिव्राजकाला, आजीवकाला किंवा अचेलकाला (दिगंबराला) दिला जावा। जर तोसुद्धा वस्त्र किंवा केसांचे घोंगडे इत्यादींपैकी एखादे तीर्थिकांचे चिन्ह (ध्वज) परिधान करून आला, तर त्याला परिवास दिला जाऊ नये। परंतु इतर तापस (ऋषी) किंवा पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्यांना (पांडुरंग इत्यादींना) तो दिलाच जाऊ नये।

---

පඨමං කෙසමස්සුන්තිආදිනා තස්ස ආදිතොව සාමණෙරපබ්බජ්ජං දස්සෙති. එවං පබ්බාජෙන්තෙහි පන තස්මිං සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නෙයෙව ‘‘ත්වං පබ්බාජෙහි, ත්වං ආචරියො හොහි, ත්වං උපජ්ඣායො හොහී’’ති ථෙරා භික්ඛූ න වත්තබ්බා. එවං වුත්තා හි සචෙ තස්ස ආචරියුපජ්ඣායභාවෙන ජිගුච්ඡන්තා න සම්පටිච්ඡන්ති, අථ සො ‘‘නයිමෙ මය්හං සද්දහන්තී’’ති කුජ්ඣිත්වාපි ගච්ඡෙය්‍ය. තස්මා තං එකමන්තං නෙත්වා තස්ස ආචරියුපජ්ඣායා පරියෙසිතබ්බා.

"प्रथम केस आणि दाढी..." इत्यादी शब्दांद्वारे त्याची सुरुवातीलाच होणारी सामणेर प्रव्रज्या दर्शवली आहे। परंतु अशा प्रकारे प्रव्रज्या देणाऱ्यांनी, तो संघामध्ये बसलेला असतानाच, "तुम्ही प्रव्रज्या द्या, तुम्ही आचार्य व्हा, तुम्ही उपाध्याय व्हा" असे थेर भिक्खूंना सांगू नये। कारण असे विचारले असता जर त्याच्या आचार्य किंवा उपाध्याय होण्यास नाखूष होऊन त्यांनी ते स्वीकारले नाही, तर तो "हे लोक माझ्यावर विश्वास ठेवत नाहीत" असा विचार करून रागाने निघून जाऊ शकतो। म्हणून त्याला एका बाजूला नेऊन त्याचे आचार्य आणि उपाध्याय शोधले पाहिजेत।

---

87. එවං ඛො භික්ඛවෙ අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ආරාධකො හොති, එවං අනාරාධකොති අයමස්ස පරිවාසවත්තදස්සනත්ථං මාතිකා. කථඤ්ච භික්ඛවෙතිආදි තස්සෙව විභඞ්ගො. තත්ථ අතිකාලෙන ගාමං පවිසතීති භික්ඛූනං වත්තකරණවෙලායමෙව ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති. අතිදිවා පටික්කමතීති කුලඝරෙසු ඉත්ථිපුරිසදාරකදාරිකාදීහි සද්ධිං ගෙහස්සිතකථං කථෙන්තො තත්ථෙව භුඤ්ජිත්වා භික්ඛූසු පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි වා කරොන්තෙසු පටිසල්ලීනෙසු වා ආගච්ඡති; න උපජ්ඣායවත්තං නාචරියවත්තං කරොති, අඤ්ඤදත්ථු වසනට්ඨානං පවිසිත්වා නිද්දායති. එවම්පි භික්ඛවෙ අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො අනාරාධකො හොතීති එවම්පි කරොන්තො පරිවාසවත්තස්ස සම්පාදකො පූරකො න හොති.

८७. "हे भिक्खूंनो, अशा प्रकारे पूर्वी अन्यतीर्थीय असलेला भिक्खू आराधक (नियम पाळणारा) होतो आणि अशा प्रकारे अनाराधक (नियम न पाळणारा) होतो," ही त्याच्या परिवास व्रताचे दर्शन घडवणारी मातिका (मूळ रूपरेषा) आहे। "आणि हे भिक्खूंनो, कशा प्रकारे..." इत्यादी त्याचाच विभंग (सविस्तर स्पष्टीकरण) आहे। त्यामध्ये "अतिशय लवकर गावात प्रवेश करतो" म्हणजे भिक्खूंच्या कर्तव्याच्या वेळीच तो गावात पिंडपातासाठी प्रवेश करतो। "अतिशय उशिरा परत येतो" म्हणजे कुळांच्या घरांमध्ये स्त्री, पुरुष, मुले, मुली इत्यादींसोबत घरगुती गोष्टींवर गप्पा मारत, तिथेच भोजन करून, जेव्हा इतर भिक्खू पात्र आणि चीवर आवरून ठेवून पाठांतर, प्रश्नोत्तरे इत्यादी करत असतात किंवा एकांतात ध्यानस्थ बसलेले असतात, तेव्हा तो परत येतो। तो उपाध्यायांचे कर्तव्य किंवा आचार्यांचे कर्तव्य करत नाही, उलट आपल्या निवासस्थानी जाऊन झोपून राहतो। "हे भिक्खूंनो, अशा प्रकारेही पूर्वी अन्यतीर्थीय असलेला भिक्खू अनाराधक होतो," असे आचरण करणारा परिवास व्रताचे संपादन करणारा किंवा ते पूर्ण करणारा ठरत नाही।

---

වෙසියාගොචරො වාතිආදීසු වෙසියාති ආමිසකිඤ්චික්ඛසම්පදානාදිනා සුලභජ්ඣාචාරා රූපූපජීවිකා ඉත්ථියො. විධවාති මතපතිකා වා පවුත්ථපතිකා වා ඉත්ථියො; තා යෙන කෙනචි සද්ධිං මිත්තභාවං පත්ථෙන්ති. ථුල්ලකුමාරිකාති යොබ්බන්නප්පත්තා යොබ්බන්නාතීතා වා කුමාරියො; තා පුරිසාධිප්පායාව විචරන්ති, යෙන කෙනචි සද්ධිං මිත්තභාවං පත්ථෙන්ති. පණ්ඩකාති උස්සන්නකිලෙසා අවූපසන්තපරිළාහා නපුංසකා; තෙ පරිළාහවෙගාභිභූතා යෙන කෙනචි සද්ධිං මිත්තභාවං පත්ථෙන්ති. භික්ඛුනියොති සමානපබ්බජ්ජා ඉත්ථියො; තාහි සද්ධිං ඛිප්පමෙව විස්සාසො හොති, තතො සීලං භිජ්ජති.

"वेश्यागोचर (वेश्यांच्या संपर्कात राहणारा) किंवा..." इत्यादींमध्ये, "वेश्या" म्हणजे थोड्याशा आमिषाच्या देवाणघेवाणीने सहजपणे व्यभिचार करणाऱ्या, रूपावर उपजीविका करणाऱ्या स्त्रिया (देहविक्रय करणाऱ्या स्त्रिया) होत। "विधवा" म्हणजे ज्यांचा पती मरण पावला आहे किंवा ज्यांचा पती परदेशी गेला आहे अशा स्त्रिया; त्या कोणाशीही मैत्री करण्याची इच्छा बाळगतात। "थुल्लकुमारी" (मोठ्या कुमारिका) म्हणजे तारुण्यात आलेल्या किंवा तारुण्य ओलांडलेल्या कुमारिका; त्या पुरुषाच्या आकांक्षेनेच वावरतात आणि कोणाशीही मैत्री करण्याची इच्छा बाळगतात। "पंडक" म्हणजे तीव्र वासना असलेले, वासनेचा दाह शांत न झालेले नपुंसक; ते वासनेच्या वेगाने प्रभावित होऊन कोणाशीही मैत्री करण्याची इच्छा बाळगतात। "भिक्खुनी" म्हणजे समान प्रव्रज्या घेतलेल्या स्त्रिया; त्यांच्याशी लवकरच जवळीक निर्माण होते आणि त्यामुळे शील भंग पावते।

---

තත්ථ [Pg.274] වෙසියානං කුලෙසු කුලුපකො හුත්වා පිණ්ඩපාතචරියාදීහි වා අපදිසිත්වා සිනෙහසන්ථවජාතෙන හදයෙන අභිණ්හදස්සනසල්ලාපකාමතාය තාසං සන්තිකං උපසඞ්කමන්තො ‘‘වෙසියාගොචරො’’ති වුච්චති, සො නචිරස්සෙව ‘‘අසුකවෙසියා සද්ධිං ගතො’’ති වත්තබ්බතං පාපුණාති. එස නයො සබ්බත්ථ. සචෙ පන වෙසියාදයො සලාකභත්තාදීනි දෙන්ති, භික්ඛූහි සද්ධිං ගන්ත්වා සද්ධිංයෙව භුඤ්ජිත්වා වා ගහෙත්වා වා ආගන්තුං වට්ටති. ගිලානා භික්ඛුනියො ඔවදිතුං වා ධම්මං වා දෙසෙතුං උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි වා දාතුං ගච්ඡන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ගන්තුං වට්ටති. යො පන තථා ආගන්ත්වා මිත්තසන්ථවවසෙන ගච්ඡති, අයං අනාරාධකො හොති.

त्यामध्ये, वेश्यांच्या घरांमध्ये घरच्यासारखा वावरणारा होऊन किंवा पिंडपाताच्या निमित्ताने, स्नेहाच्या आणि परिचयाच्या भावनेने, वारंवार भेटण्याची आणि बोलण्याची इच्छा असल्यामुळे त्यांच्या जवळ जाणाऱ्याला "वेश्यागोचर" असे म्हटले जाते। तो लवकरच "तो अमुक वेश्येसोबत गेला आहे" अशा बदनामीला पात्र ठरतो। हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो। परंतु जर वेश्या इत्यादी शलाका-भोजन देत असतील, तर इतर भिक्खूंसोबत जाऊन एकत्र भोजन करून किंवा ते घेऊन परत येणे योग्य आहे। आजारी भिक्खुनींना उपदेश करण्यासाठी किंवा धम्म उपदेश करण्यासाठी, किंवा पाठांतर, प्रश्नोत्तरे इत्यादी घेण्यासाठी जाणाऱ्या भिक्खूंसोबत जाणे योग्य आहे। परंतु जो तसे न करता केवळ मैत्री आणि परिचयाच्या भावनेने जातो, तो अनाराधक ठरतो।

---

උච්චාවචානි කරණීයානීති මහන්තඛුද්දකානි කම්මානි. තත්ථ ඝණ්ටිං පහරිත්වා සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන සන්නිපතිත්වා කත්තබ්බානි චෙතියමහාපාසාදපටිසඞ්ඛරණාදීනි කම්මානි උච්චානි නාම. චීවරධොවනරජනාදීනි ඛන්ධකපරියාපන්නානි ච අග්ගිසාලවත්තාදීනි ආභිසමාචාරිකානි අවචානි නාම. තත්ථ න දක්ඛො හොතීති තෙසු කම්මෙසු ඡෙකො සුසික්ඛිතො න හොති. න අනලසොති උට්ඨානවීරියසම්පන්නො න හොති; ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කම්මං අත්ථී’’ති සුත්වා පගෙව භත්තකිච්චං කත්වා ගබ්භන්තරං පවිසිත්වා යාවදත්ථං සුපිත්වා සායං නික්ඛමති. තත්‍රුපායායාති තෙසු කම්මෙසු උපායභූතාය. වීමංසායාති ඨානුප්පත්තිකවීමංසාය. ‘‘ඉදමෙවං කත්තබ්බං, ඉදමෙවං න කත්තබ්බ’’න්ති තස්මිංයෙව ඛණෙ උප්පන්නපඤ්ඤාය සමන්නාගතො න හොති. න අලං කාතුං න අලං සංවිධාතුන්ති සහත්ථාපි කාතුං සමත්ථො න හොති; ‘‘ගණ්හථ භන්තෙ, ගණ්හ දහර, ගණ්හ සාමණෙර, සචෙ තුම්හෙ වා න කරිස්සථ, අම්හෙ වා න කරිස්සාම, කො දානි ඉමං කරිස්සතී’’ති එවං උස්සාහං ජනෙත්වා සංවිධාතුං අඤ්ඤමඤ්ඤං කාරෙතුම්පි සමත්ථො න හොති. භික්ඛූහි ‘‘කම්මං කරිස්සාමා’’ති වුත්තෙ කිඤ්චි රොගං අපදිසති, භික්ඛූනං කම්මං කරොන්තානං සමීපෙනෙව විචරති, සීසමෙව දස්සෙති, අයම්පි අනාරාධකො හොති.

‘उच्चावचानि करणीयानि’ म्हणजे मोठी आणि लहान कामे. त्यात घंटा वाजवून समग्र संघाने एकत्र येऊन करण्याजोगी चैत्य आणि महाप्रासाद दुरुस्ती इत्यादी कामे म्हणजे ‘उच्च’ (मोठी) कामे होत. चीवर धुणे, रंगवणे इत्यादी आणि खंधक वत्तामध्ये समाविष्ट असलेली तसेच अग्निशाला वत्त इत्यादी आभिसमाचारिक कर्तव्ये म्हणजे ‘अवच’ (लहान) कामे होत. ‘तथ्य न दक्खो होती’ म्हणजे त्या कामांमध्ये तो कुशल आणि सुशिक्षित (चांगले प्रशिक्षित) नसतो. ‘न अनलसो’ म्हणजे तो उद्योगी किंवा वीर्यवान नसतो; 'भिक्खू संघाचे काम आहे' असे ऐकून सकाळीच भोजन आटोपून खोलीत शिरून इच्छेनुसार झोपून संध्याकाळी बाहेर पडतो. ‘तत्रुपायया’ म्हणजे त्या त्या कामांमध्ये उपायभूत असणाऱ्या. ‘वीमंसाय’ म्हणजे प्रसंगानुरूप उत्पन्न होणाऱ्या विचारशक्तीने (मीमांसेने) किंवा 'हे असे करावे, हे असे करू नये' अशी त्याच क्षणी उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेने तो युक्त नसतो. ‘न अलं कातुं न अलं संविधातुं’ म्हणजे स्वतःच्या हाताने देखील करण्यास तो समर्थ नसतो; 'भंते, धरा; तरुण भिक्खू, धरा; सामणेर, धरा; जर तुम्ही करणार नाही किंवा आम्ही करणार नाही, तर आता हे कोण करणार?' असा उत्साह निर्माण करून व्यवस्था करण्यास किंवा एकमेकांकडून करून घेण्यासही तो समर्थ नसतो. भिक्खूंनी 'आम्ही काम करू' असे म्हटले असता तो काहीतरी आजाराचे कारण सांगतो, काम करणाऱ्या भिक्खूंच्या जवळच फिरतो, फक्त आपले डोके (हजेरी) दाखवतो; हा देखील आराधक नसलेला (अयोग्य) ठरतो.

---

න තිබ්බච්ඡන්දො හොතීති බලවච්ඡන්දො න හොති. උද්දෙසෙති පාළිපරියාපුණනෙ. පරිපුච්ඡායාති අත්ථසවනෙ. අධිසීලෙති පාතිමොක්ඛසීලෙ. අධිචිත්තෙති ලොකියසමාධිභාවනාය. අධිපඤ්ඤායාති ලොකුත්තරමග්ගභාවනාය.

‘न तिब्बच्छन्दो होती’ म्हणजे तीव्र किंवा प्रबळ इच्छा नसणे. ‘उद्देसे’ म्हणजे पाळी (पाठाचे) अध्ययन करण्यात. ‘परिपूच्छाय’ म्हणजे अर्थ समजून घेण्यात (प्रश्न विचारण्यात). ‘अधिसीले’ म्हणजे प्रातिमोक्ष शीलामध्ये. ‘अधिचित्ते’ म्हणजे लौकिक समाधीच्या भावनेत. ‘अधिपञ्ञाय’ म्हणजे लोकोत्तर मार्ग भावनेत.

---

සඞ්කන්තො [Pg.275] හොතීති ඉධාගතො හොති. තස්ස සත්ථුනොති තස්ස තිත්ථායතනසාමිකස්ස. තස්ස දිට්ඨියාති තස්ස සන්තකාය ලද්ධියා. ඉදානි සායෙව ලද්ධි යස්මා තස්ස තිත්ථකරස්ස ඛමති චෙව රුච්චති ච ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ච දළ්හග්ගාහෙන ගහිතා; තස්මා තස්ස ඛන්ති රුචි ආදායොති වුච්චති. තෙන වුත්තං – ‘‘තස්ස ඛන්තියා තස්ස රුචියා තස්ස ආදායස්සා’’ති. අවණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙති ගරහාය භඤ්ඤමානාය. අනභිරද්ධොති අපරිපුණ්ණසඞ්කප්පො; නො පග්ගහිතචිත්තො. උදග්ගොති අබ්භුන්නතකායචිත්තො. ඉදං භික්ඛවෙ සඞ්ඝාතනිකං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බස්ස අනාරාධනීයස්මින්ති භික්ඛවෙ යමිදං තස්ස සත්ථුනො තස්සෙව ච ලද්ධියා අවණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ ‘‘කිං ඉමෙ පරං ගරහන්තී’’ති කායවචීවිකාරනිබ්බත්තකං අනත්තමනත්තං, බුද්ධාදීනඤ්ච අවණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ අත්තමනත්තං, යඤ්ච තස්සෙව සත්ථුනො තස්සෙව ච ලද්ධියා වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ අත්තමනත්තං, බුද්ධාදීනඤ්ච වණ්ණභණනෙ අනත්තමනත්තං, ඉදං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බස්ස අනාරාධනීයස්මිං සඞ්ඝාතනිකං, අනාරාධකෙ පරිවාසවත්තං අපූරකෙ කම්මෙ ඉදං ලිඞ්ගං, ඉදං ලක්ඛණං, ඉදමචලප්පමාණන්ති වුත්තං හොති. එවං අනාරාධකො ඛො භික්ඛවෙ අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බොති ඉතො එකෙනපි අඞ්ගෙන සමන්නාගතො න උපසම්පාදෙතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ සබ්බං වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බං.

‘संकंतो होती’ म्हणजे येथे (शासनात) आलेला असतो. ‘तस्स सत्थुनो’ म्हणजे त्याच्या (तीर्थंकर) शास्त्याचा (गुरूचा). ‘तस्स दिट्ठिया’ म्हणजे त्याच्या हीन मताचा (दृष्टीचा). आता तेच मत ज्या अर्थी त्या तीर्थंकराला आवडते आणि रुचते, तसेच 'हेच सत्य आहे' अशा दृढ ग्रहाने स्वीकारलेले असते; म्हणून त्याला त्याची क्षंती, रुची आणि मत असे म्हटले जाते. म्हणून म्हटले आहे – ‘तस्स खंतिया तस्स रुचिया तस्स आदायस्सा’ (त्याच्या क्षंतीने, त्याच्या रुचीने, त्याच्या मताने). ‘अवण्णे भञ्ञमाने’ म्हणजे निंदा (अवर्ण) बोलली जात असताना. ‘अनभिरद्धो’ म्हणजे अपूर्ण संकल्प असलेला, प्रगृहीत (उत्साही) चित्त नसलेला. ‘उदग्गो’ म्हणजे अतिशय प्रफुल्लित काय-चित्त असलेला. ‘इदं भिक्खवे संघातनिकं अञ्ञतित्थियपुब्बस्स अनाराधनीयस्मिं’ म्हणजे हे भिक्खूंनो! त्याच्या शास्त्याची आणि त्याच्याच मताची निंदा केली जात असताना 'हे भिक्खू दुसऱ्याची निंदा का करत आहेत?' असे काया आणि वाचेचे विकार उत्पन्न करणारे जे काही अप्रसन्नत्व (नाराजी) असते, आणि बुद्ध इत्यादींची निंदा केली जात असताना जे काही प्रसन्नत्व असते; तसेच त्याच्याच शास्त्याची व त्याच्याच मताची प्रशंसा केली जात असताना जे काही प्रसन्नत्व असते, आणि बुद्ध इत्यादींची प्रशंसा केली जात असताना जे काही अप्रसन्नत्व असते; हे सर्व पूर्वी अन्यतीर्थीय असलेल्या सामणेराच्या अयोग्यतेच्या (आराधना न करण्याच्या) बाबतीत एकत्रित लक्षण आहे. आराधना न करणाऱ्याच्या परिवास व्रत पूर्ण न करण्याच्या कार्यात हे चिन्ह आहे, हे लक्षण आहे, हे अचल प्रमाण आहे, असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो! आलेला तो आराधना न करणारा अन्यतीर्थीय पूर्व सामणेर उपसंपदा देण्यास योग्य नाही; यातील एका जरी अंगाने युक्त असेल, तर त्याला उपसंपदा देऊ नये. शुक्लपक्षात (सकारात्मक बाजूने) सर्व काही वर सांगितलेल्याच्या उलट समजून घ्यावे.

---

එවං ආරාධකො ඛො භික්ඛවෙති එවං නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනා නාතිදිවා පටික්කමනං, න වෙසියාදිගොචරතා, සබ්‍රහ්මචාරීනං කිච්චෙසු දක්ඛතාදි, උද්දෙසාදීසු තිබ්බච්ඡන්දතා, තිත්ථියානං අවණ්ණභණනෙ අත්තමනතා, බුද්ධාදීනං අවණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, තිත්ථියානං වණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, බුද්ධාදීනං වණ්ණභණනෙ අත්තමනතාති ඉමෙසං අට්ඨන්නං තිත්ථියවත්තානං පරිපූරණෙන ආරාධකො පරිතොසකො භික්ඛූනං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ආගතො උපසම්පාදෙතබ්බො.

‘एवं आराधको खो भिक्खवे’ म्हणजे अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो! आराधक (योग्य) असलेला; जसे की अतिशय लवकर गावात प्रवेश न करणे, अतिशय उशिरा परत न येणे, वेश्या इत्यादींच्या ठिकाणी न जाणे, सधर्मीयांच्या (सतीर्थ्यांच्या) कामात कुशलता इत्यादी असणे, अध्ययन इत्यादींमध्ये तीव्र इच्छा असणे, अन्यतीर्थीयांची निंदा केली असता प्रसन्न होणे, बुद्ध इत्यादींची निंदा केली असता अप्रसन्न होणे, अन्यतीर्थीयांची प्रशंसा केली असता अप्रसन्न होणे, बुद्ध इत्यादींची प्रशंसा केली असता प्रसन्न होणे; या आठ तीर्थीय व्रतांच्या परिपूर्तीने भिक्खूंना संतुष्ट करणारा (आराधक असलेला) आलेला अन्यतीर्थीय पूर्व सामणेर उपसंपदा देण्यास योग्य आहे.

---

සචෙ පන උපසම්පදමාළකෙපි එකං වත්තං භින්දති, පුන චත්තාරො මාසෙ පරිවසිතබ්බං. යථා පන භින්නසික්ඛාය සික්ඛමානාය පුන සික්ඛාපදානි ච සික්ඛාසම්මුති ච දිය්‍යති, එවං නයිමස්ස කිඤ්චි පුන දාතබ්බමත්ථි. පුබ්බෙ දින්නපරිවාසොයෙව හි තස්ස පරිවාසො. තස්මා පුන චත්තාරො මාසෙ පරිවසිතබ්බං. සචෙ පරිවසන්තො අන්තරා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, ලොකියධම්මො [Pg.276] නාම කුප්පනසභාවො, න උපසම්පාදෙතබ්බො. චත්තාරො මාසෙ පූරිතවත්තොව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙ පන පරිවසන්තො චත්තාරි මහාභූතානි පරිග්ගණ්හති, උපාදාරූපානි පරිච්ඡින්දති, නාමරූපං වවත්ථපෙති, තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා විපස්සනං ආරභති, ලොකියධම්මො නාම කුප්පනසභාවො, නෙව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙ පන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිලභති, පරිපුණ්ණංයෙව හොති වත්තං. සමූහතානි සබ්බදිට්ඨිගතානි අබ්බුළ්හං විචිකිච්ඡාසල්ලං තංදිවසමෙව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙපි තිත්ථියලිඞ්ගෙ ඨිතො සොතාපන්නො හොති, පරිවාසකිච්චං නත්ථි, තදහෙව පබ්බාජෙත්වා උපසම්පාදෙතබ්බො.

पण जर उपसंपदा मंडपात देखील तो एका नियमाचा (व्रताचा) भंग करतो, तर पुन्हा चार महिने परिवास पाळावा लागतो. परंतु ज्याप्रमाणे शीलभंग झालेल्या शिक्खमानाला पुन्हा शिक्षापदे आणि शिक्षासंमती दिली जाते, त्याप्रमाणे या अन्यतीर्थीय पूर्व सामणेराला पुन्हा काही देण्याची गरज नसते. कारण पूर्वी दिलेला परिवास हाच त्याचा परिवास असतो. म्हणून पुन्हा चार महिने परिवास पाळावा. जर परिवास पाळत असताना मध्येच तो आठ समापत्ती प्राप्त करतो, तरी लौकिक धर्म हा नाशवंत स्वभावाचा असल्याने त्याला उपसंपदा देऊ नये. चार महिने व्रत पूर्ण केलेल्यालाच उपसंपदा द्यावी. परंतु जर परिवास पाळत असताना तो चार महाभूतांचे ग्रहण करतो, उपादाय रूपांचे परिच्छेदन करतो, नामरूपाची निश्चिती करतो, त्रिलक्षणावर ठेवून विपश्यना सुरू करतो, तरी लौकिक धर्म हा नाशवंत स्वभावाचा असल्याने त्याला उपसंपदा देऊच नये. परंतु जर विपश्यना वाढवून तो स्रोतापत्ती मार्ग प्राप्त करतो, तर त्याचे व्रत पूर्णच होते. सर्व मिथ्या दृष्टी समूळ नष्ट होतात, विचिकित्सा रूपी शल्य उपटून टाकले जाते; त्याच दिवशी त्याला उपसंपदा द्यावी. जरी तीर्थीय वेषात असतानाच तो स्रोतापन्न झाला, तरी परिवासाचे काही काम उरत नाही, त्याच दिवशी त्याला प्रव्रज्या देऊन उपसंपदा द्यावी.

---

උපජ්ඣායමූලකං චීවරං පරියෙසිතබ්බන්ති උපජ්ඣායං ඉස්සරං කත්වා තස්ස චීවරං පරියෙසිතබ්බං. පත්තම්පි තථෙව. තස්මා යදි උපජ්ඣායස්ස පත්තචීවරං අත්ථි, ‘‘ඉමස්ස දෙහී’’ති වත්තබ්බො. අථ නත්ථි, අඤ්ඤෙ දාතුකාමා හොන්ති, තෙහිපි උපජ්ඣායස්සෙව දාතබ්බං ‘‘ඉදං තුම්හාකං කත්වා ඉමස්ස දෙථා’’ති. කස්මා? තිත්ථියා නාම විලොමා හොන්ති ‘‘සඞ්ඝෙන මෙ පත්තචීවරං දින්නං, කිං මය්හං තුම්හෙසු ආයත්ත’’න්ති වත්වා ඔවාදානුසාසනිං න කරෙය්‍යුං, උපජ්ඣායෙන පන ආයත්තජීවිකත්තා තස්ස වචනකරො භවිස්සති. තෙනස්ස ‘‘උපජ්ඣායමූලකං චීවරං පරියෙසිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. භණ්ඩුකම්මායාති කෙසොරොපනත්ථං. භණ්ඩුකම්මකථා පරතො ආගමිස්සති.

‘उपज्झायमूलकं चीवरं परियेसितब्बं’ म्हणजे उपाध्यायांना स्वामी (मालक) बनवून त्यांच्याद्वारे चीवर शोधावे. पात्र देखील तसेच शोधावे. म्हणून जर उपाध्यायांकडे पात्र-चीवर असेल, तर 'याला द्या' असे म्हणावे. जर नसेल आणि इतर भिक्खू देण्यास इच्छुक असतील, तर त्यांनी देखील उपाध्यायांनाच ते दिले पाहिजे आणि 'हे आपले करून याला द्या' असे म्हणावे. का? कारण तीर्थीय हे विरोधी स्वभावाचे असतात; 'संघाने मला पात्र-चीवर दिले आहे, माझे तुमच्याशी काय देणेघेणे?' असे म्हणून ते उपदेश व अनुशासनाचे पालन करणार नाहीत. परंतु उपाध्यायांवर उपजीविका अवलंबून असल्यामुळे तो त्यांचे वचन ऐकणारा होईल. म्हणून त्याच्यासाठी 'उपाध्याय-मूलक चीवर शोधावे' असे म्हटले आहे. ‘भाण्डुकम्माय’ म्हणजे केशमुंडनासाठी. भांडुकर्मकथा पुढे येईल.

---

අග්ගිකාති අග්ගිපරිචරණකා. ජටිලකාති තාපසා. එතෙ භික්ඛවෙ කිරියවාදිනොති එතෙ කිරියං න පටිබාහන්ති, ‘‘අත්ථි කම්මං, අත්ථි කම්මවිපාකො’’ති එවංදිට්ඨිකා. සබ්බබුද්ධා හි නෙක්ඛම්මපාරමිං පූරයමානා එතදෙව පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පූරෙසුං, මයාපි තථෙව පූරිතා, න එතෙසං සාසනෙ පබ්බජ්ජා විලොමා, තස්මා උපසම්පාදෙතබ්බා, න තෙසං පරිවාසො දාතබ්බොති. ඉමාහං භික්ඛවෙ ඤාතීනං ආවෙණිකං පරිහාරං දම්මීති ඉමං අහං තෙසං පාටෙක්කං ඔදිස්සකං පරිහාරං දදාමි. කස්මා එවමාහ? තෙ හි තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතාපි සාසනස්ස අවණ්ණකාමා න හොන්ති, අම්හාකං ඤාතිසෙට්ඨස්ස සාසනන්ති වණ්ණවාදිනොව හොන්ති, තස්මා එවමාහාති.

अग्गिका म्हणजे अग्नीची परिचर्या (पूजा) करणारे. जटिला म्हणजे जटाधारी तपस्वी. 'हे भिक्खूहो, हे क्रियावादी आहेत' म्हणजे ते क्रियेचा (कर्माचा) निषेध करत नाहीत, 'कर्म आहे, कर्माचा विपाक आहे' अशी त्यांची दृष्टी असते. सर्व बुद्ध नैष्क्रम्य पारमिता पूर्ण करताना याच प्रव्रज्येत प्रव्रजित होऊन ती पूर्ण करते झाले, मीसुद्धा त्याचप्रमाणे ती पूर्ण केली आहे. त्यांच्यासाठी शासनात प्रव्रज्या प्रतिकूल नाही, म्हणून त्यांना उपसंपदा दिली जावी, त्यांना परिवास दिला जाऊ नये. 'भिक्खूहो, मी नातेवाईकांना हा विशेष परिहार (सवलत) देतो' म्हणजे मी त्यांना हा स्वतंत्र आणि विशिष्ट परिहार देत आहे. असे का म्हटले आहे? कारण ते इतर पंथात प्रव्रजित झाले असले तरी शासनाची निंदा करू इच्छित नाहीत, तर 'हे आमच्या श्रेष्ठ नातेवाईकाचे शासन आहे' असे म्हणून ते त्याचे गुणगानच करतात, म्हणून असे म्हटले आहे.

---

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

अन्यतीर्थियपूर्ववत्थुकथा समाप्त झाली.

---

පඤ්චාබාධවත්ථුකථා

पञ्चाबाधवत्थुकथा

---

88. මගධෙසු [Pg.277] පඤ්ච ආබාධා උස්සන්නා හොන්තීති මගධනාමකෙ ජනපදෙ මනුස්සානඤ්ච අමනුස්සානඤ්ච පඤ්ච රොගා උස්සන්නා වුඩ්ඪිප්පත්තා ඵාතිප්පත්තා හොන්ති. ජීවකකොමාරභච්චකථා චීවරක්ඛන්ධකෙ ආවිභවිස්සති. න භික්ඛවෙ පඤ්චහි ආබාධෙහි ඵුට්ඨො පබ්බාජෙතබ්බොති යෙ තෙ කුට්ඨාදයො පඤ්ච ආබාධා උස්සන්නා, තෙහි ඵුට්ඨො අභිභූතො න පබ්බාජෙතබ්බො.

८८. मगध देशात पाच रोग पसरले होते म्हणजे मगध नावाच्या जनपदात मनुष्यांमध्ये आणि अमनुष्यांमध्ये पाच रोग पसरले होते, वाढले होते आणि सर्वत्र पसरले होते. जीवक कौमारभृत्य यांची कथा चीवरक्खन्धकात स्पष्ट होईल. 'भिक्खूहो, पाच रोगांनी ग्रस्त असलेल्याला प्रव्रजित करू नये' म्हणजे जे कुष्ठरोग इत्यादी पाच रोग पसरले आहेत, त्यांनी ग्रस्त आणि पीडित असलेल्या व्यक्तीला प्रव्रजित करू नये.

---

තත්ථ කුට්ඨන්ති රත්තකුට්ඨං වා හොතු කාළකුට්ඨං වා, යංකිඤ්චි කිටිභදද්දුකච්ඡුආදිප්පභෙදම්පි සබ්බං කුට්ඨමෙවාති වුත්තං. තඤ්චෙ නඛපිට්ඨිප්පමාණම්පි වඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං හොති, න පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන නිවාසනපාරුපනෙහි පකතිපටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ නඛපිට්ඨිප්පමාණං අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං හොති, වට්ටති. මුඛෙ පන හත්ථපාදපිට්ඨෙසු වා සචෙපි අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං නඛපිට්ඨිතො ච ඛුද්දකතරම්පි, න වට්ටතියෙවාති කුරුන්දියං වුත්තං. තිකිච්ඡාපෙත්වා පබ්බාජෙන්තෙනාපි පකතිවණ්ණෙ ජාතෙයෙව පබ්බාජෙතබ්බො. ගොධාපිට්ඨිසදිසචුණ්ණඔකිරණකසරීරම්පි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති.

त्यात 'कुष्ठ' म्हणजे तांबडे कुष्ठ असो वा काळे कुष्ठ असो, खरूज, नायटा, खाज इत्यादी प्रकारांसह सर्व काही कुष्ठच म्हटले आहे. ते जर नखाच्या पाठीच्या आकाराचे असले तरीही, जर ते वाढणाऱ्या स्थितीत असेल, तर त्याला प्रव्रजित करू नये. परंतु जर ते अंतर्वस्त्र आणि पांघरूण यांनी सामान्यतः झाकलेल्या जागी नखाच्या पाठीच्या आकाराचे असून न वाढणाऱ्या स्थितीत असेल, तर प्रव्रजित करणे योग्य आहे. परंतु चेहऱ्यावर किंवा हात-पायांच्या पाठीवर जर ते न वाढणाऱ्या स्थितीत असले आणि नखाच्या पाठीपेक्षा लहान असले तरीही, प्रव्रजित करणे मुळीच योग्य नाही, असे कुरुन्दी अठ्ठकथेत म्हटले आहे. उपचार करून घेऊन प्रव्रजित करतानाही, जेव्हा त्वचेचा मूळ रंग परत येईल तेव्हाच प्रव्रजित करावे. घोरपडीच्या पाठीसारखे चूर्ण पसरलेले शरीर असलेल्यालाही प्रव्रजित करणे योग्य नाही.

---

ගණ්ඩොති මෙදගණ්ඩො වා හොතු අඤ්ඤො වා යො කොචි කොලට්ඨිමත්තකොපි චෙ වඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතො ගණ්ඩො හොති, න පබ්බාජෙතබ්බො. පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ පන කොලට්ඨිමත්තෙ අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතො වට්ටති. මුඛාදිකෙ අප්පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතොපි න වට්ටති. තිකිච්ඡාපෙත්වා පබ්බාජෙන්තෙනාපි සරීරං සඤ්ඡවිං කාරෙත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. උණ්ණිගණ්ඩා නාම හොන්ති ගොථනා විය අඞ්ගුලිකා විය ච තත්ථ තත්ථ ලම්බන්ති, එතෙපි ගණ්ඩායෙව. තෙසු සති පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. දහරකාලෙ ඛීරපිළකා යොබ්බන්නකාලෙ ච මුඛෙ ඛරපිළකා නාම හොන්ති, මහල්ලකකාලෙ නස්සන්ති, න තා ගණ්ඩසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, තාසු සති පබ්බාජෙතුං වට්ටති. අඤ්ඤෙ පන සරීරෙ ඛරපිළකා නාම අපරා පදුමකණ්ණිකා නාම හොන්ති, අඤ්ඤා සාසපබීජකා නාම සාසපමත්තා එව සකලසරීරං ඵරන්ති, තා සබ්බා කුට්ඨජාතිකා එව. තාසු සති න පබ්බාජෙතබ්බො.

गण्ड (गळू) म्हणजे चरबीचे गळू असो वा इतर कोणतेही असो, ते बोराच्या बियाच्या आकाराचे असले तरीही जर ते वाढणाऱ्या स्थितीत असेल, तर त्याला प्रव्रजित करू नये. परंतु झाकलेल्या जागी बोराच्या बियाच्या आकाराचे असून न वाढणाऱ्या स्थितीत असेल, तर प्रव्रजित करणे योग्य आहे. चेहरा इत्यादी न झाकलेल्या जागी न वाढणाऱ्या स्थितीत असले तरीही प्रव्रजित करणे योग्य नाही. उपचार करून घेऊन प्रव्रजित करतानाही, शरीराची त्वचा निरोगी करूनच प्रव्रजित करावे. उण्णिगण्ड नावाचे मसे असतात, जे गाईच्या आचळासारखे किंवा बोटांसारखे ठिकठिकाणी लटकतात; हे देखील गण्डच (गळूच) आहेत. ते शरीरावर असताना प्रव्रजित करणे योग्य नाही. बालपणी दुधाच्या पुरळ आणि तारुण्यात चेहऱ्यावर येणारे पुरळ (तारुण्यपिटिका) असतात, जे वृद्धपणी नाहीसे होतात; त्यांची गणना गण्डमध्ये होत नाही. ते असतानाप्रव्रजित करणे योग्य आहे. परंतु शरीरावर इतर खरपिळका नावाचे आणि दुसरे पदुमकर्णिका नावाचे गळू असतात; इतर सासपबीजक नावाचे गळू मोहरीच्या आकाराचेच असून संपूर्ण शरीरावर पसरतात; हे सर्व कुष्ठ रोगाच्याच जातीचे आहेत. ते शरीरावर असताना प्रव्रजित करू नये.

---

කිලාසොති [Pg.278] න භිජ්ජනකං න පග්ඝරණකං පදුමපුණ්ඩරීකපත්තවණ්ණං කුට්ඨං, යෙන ගුන්නං විය සබලං සරීරං හොති, තස්මිං කුට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සොසොති සොසබ්‍යාධි; තස්මිං සති න පබ්බාජෙතබ්බො. අපමාරොති පිත්තුම්මාරො වා යක්ඛුම්මාරො වා; තත්ථ පුබ්බවෙරිකෙන අමනුස්සෙන ගහිතො දුත්තිකිච්ඡො හොති. අප්පමත්තකෙපි පන අපමාරෙ සති න පබ්බාජෙතබ්බො.

किलास (कोड) म्हणजे न फुटणारे, स्राव न होणारे, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळाच्या पानावरील रंगासारखे असणारे कुष्ठ, ज्यामुळे गाईच्या शरीरासारखे ठिपके असलेले शरीर होते; त्या कुष्ठाच्या बाबतीत वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्णय समजावा. सोस म्हणजे शोष रोग (क्षयरोग); तो असताना प्रव्रजित करू नये. अपस्मार म्हणजे पित्ताच्या बिघाडामुळे होणारा उन्माद किंवा यक्षाच्या बाधेमुळे होणारा उन्माद; त्यात पूर्ववैरी अमानुषाने ग्रासलेला आजार कठीण उपचारांचा असतो. परंतु अगदी थोड्या प्रमाणात अपस्मार असला तरीही प्रव्रजित करू नये.

---

පඤ්චාබාධවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

पञ्चाबाधवत्थुकथा समाप्त झाली.

---

රාජභටවත්ථුකථා

राजभटवत्थुकथा

---

90. රාජභටවත්ථුස්මිං – පච්චන්තං උච්චිනථාති පච්චන්තං වඩ්ඪෙථ. චොරෙ පලාපෙත්වා චොරභයෙන වුට්ඨිතෙ ගාමෙ ආවාසාපෙත්වා ආරක්ඛං දත්වා කසිකම්මාදීනි පවත්තාපෙථාති වුත්තං හොති. රාජා පන සොතාපන්නත්තා ‘‘චොරෙ ඝාතෙථ, හනථා’’ති න ආණාපෙති. උපජ්ඣායස්ස දෙව සීසං ඡින්දිතබ්බන්තිආදි සබ්බං ‘‘පබ්බජ්ජාය උපජ්ඣායො සෙට්ඨො, තතො ආචරියො, තතො ගණො’’ති චින්තෙත්වා ඉදං වොහාරෙ අඩ්ඩවිනිච්ඡයෙ ආගතන්ති ආහංසු. න භික්ඛවෙ රාජභටො පබ්බාජෙතබ්බොති එත්ථ අමච්චො වා හොතු මහාමත්තො වා සෙවකො වා කිඤ්චි ඨානන්තරං පත්තො වා අප්පත්තො වා, යො කොචි රඤ්ඤො භත්තවෙතනභටො, සබ්බො රාජභටොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, සො න පබ්බාජෙතබ්බො. තස්ස පන පුත්තනත්තභාතුකා යෙ රාජතො භත්තවෙතනං න ගණ්හන්ති, තෙ පබ්බාජෙතුං වට්ටති. යො පන රාජතො ලද්ධං නිබද්ධභොගං වා මාසසංවච්ඡරපරිබ්බයං වා රඤ්ඤොයෙව නිය්‍යාතෙති, පුත්තභාතුකෙ වා තං ඨානං සම්පටිච්ඡාපෙත්වා රාජානං ‘‘න දානාහං දෙවස්ස භටො’’ති ආපුච්ඡති, යෙන වා යං කම්මකාරණා වෙතනං ගහිතං, තං කම්මං කතං හොති, යො වා පබ්බජස්සූති රඤ්ඤා අනුඤ්ඤාතො හොති, තම්පි පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

९०. राजभटवत्थूमध्ये - 'पच्चन्तं उच्चिनाथ' (सीमेचा विस्तार करा) म्हणजे सीमेचा विस्तार करा. चोरांना पळवून लावून, चोरांच्या भयाने ओसाड पडलेल्या गावांमध्ये लोकांना पुन्हा वसवून, त्यांना संरक्षण देऊन शेती इत्यादी कामे सुरू करवा, असा याचा अर्थ आहे. परंतु राजे स्रोतापन्न असल्यामुळे 'चोरांना ठार मारा, त्यांना नष्ट करा' अशी आज्ञा देत नाहीत. 'महाराज, उपाध्यायाचे डोके कापले पाहिजे' इत्यादी सर्व गोष्टींचा विचार करून, 'प्रव्रज्येमध्ये उपाध्याय श्रेष्ठ आहे, त्यानंतर आचार्य आणि त्यानंतर संघ श्रेष्ठ आहे' असा विचार करून, 'हे व्यवहार न्यायनिर्णय ग्रंथात आले आहे' असे त्यांनी सांगितले. 'भिक्खूहो, राजभटाची प्रव्रज्या करू नये' यात अमात्य असो, महामात्र असो, सेवक असो, कोणत्याही पदावर असलेला असो वा नसलेला असो, जो कोणी राजाकडून अन्न आणि वेतन घेणारा सेवक आहे, त्या सर्वांची गणना 'राजभट' म्हणून होते; त्याला प्रव्रजित करू नये. परंतु त्याचे मुलगे, नातू किंवा भाऊ जे राजाकडून अन्न-वेतन घेत नाहीत, त्यांना प्रव्रजित करणे योग्य आहे. परंतु जो राजाकडून मिळालेला नियमित उपभोग किंवा मासिक अथवा वार्षिक भत्ता राजालाच परत करतो, किंवा आपल्या मुलाला वा भावाला त्या पदावर नियुक्त करून राजाला 'महाराज, आता मी आपला सेवक नाही' असे सांगून परवानगी मागतो, किंवा ज्याने ज्या कामासाठी वेतन घेतले होते, ते काम पूर्ण केले आहे, किंवा ज्याला राजाने 'प्रव्रजित हो' अशी परवानगी दिली आहे, त्यालाही प्रव्रजित करणे योग्य आहे.

---

රාජභටවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

राजभटवत्थुकथा समाप्त झाली.

---

චොරවත්ථුකථා

चोरवत्थुकथा

---

91. චොරවත්ථූසු – මනුස්සා පස්සිත්වාති යෙහි ගිහිකාලෙ දිට්ඨපුබ්බො යෙ ච ‘‘අයං සො’’ති අඤ්ඤෙසං සුණන්ති, තෙ පස්සිත්වා උබ්බිජ්ජන්තිපි…පෙ… ද්වාරම්පි [Pg.279] ථකෙන්ති. යෙ පන න ජානන්ති, තෙසං ඝරෙසු භික්ඛං ලභති. න භික්ඛවෙති භගවා සයං ධම්මස්සාමී, තස්මා ආයතිං අකරණත්ථාය භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්තො එවමාහ. තත්ථ ධජං බන්ධිත්වා විය විචරතීති ධජබන්ධො. මූලදෙවාදයො විය ලොකෙ පාකටොති වුත්තං හොති. තස්මා යො ගාමඝාතං වා පන්ථදුහනං වා නගරෙ සන්ධිච්ඡෙදාදිකම්මං වා කරොන්තො විචරති, පඤ්ඤායති ච ‘‘අසුකො නාම ඉදං ඉදං කරොතී’’ති, සො න පබ්බාජෙතබ්බො. යො පන රාජපුත්තො රජ්ජං පත්ථෙන්තො ගාමඝාතාදීනි කරොති, සො පබ්බාජෙතබ්බො. රාජානො හි තස්මිං පබ්බජිතෙ තුස්සන්ති, සචෙ පන න තුස්සන්ති, න පබ්බාජෙතබ්බො. පුබ්බෙ මහාජනෙ පාකටො චොරො පච්ඡා චොරකම්මං පහාය පඤ්චසීලාදීනි සමාදියති, තඤ්චෙ මනුස්සා එවං ජානන්ති, පබ්බාජෙතබ්බො. යෙ පන අම්බලබුජාදිචොරකා සන්ධිච්ඡෙදාදිචොරා එව වා අදිස්සමානා ථෙය්‍යං කරොන්ති, පච්ඡාපි ඉමිනා නාම ඉදං කතන්ති න පඤ්ඤායන්ති, තෙපි පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

९१. चोरांच्या कथांमध्ये (चोरवत्थू) – 'लोकांनी पाहून' (मनुस्सा पस्सित्वा) म्हणजे ज्या लोकांनी त्याला गृहस्थावस्थेत पाहिले होते किंवा जे इतरांकडून ऐकतात की 'हा तोच (अंगुलिमाल) आहे', ते त्याला पाहून घाबरतात, थरथर कापतात, पळून जातात, तोंड फिरवतात आणि दारेही बंद करून घेतात. परंतु जे त्याला ओळखत नाहीत, त्यांच्या घरांतून त्याला भिक्षा मिळते. 'भिक्खूंनो, नाही...' असे स्वतः धर्मस्वामी असलेल्या भगवंतांनी भविष्यात असे घडू नये म्हणून भिक्खूंसाठी नियम (शिक्षापद) प्रस्थापित करताना म्हटले. त्यात 'ध्वज बांधून फिरणारा' म्हणजे 'ध्वजबंध' (प्रसिद्ध दरोडेखोर). जसे जगात मूलदेव इत्यादींसारखा प्रसिद्ध दरोडेखोर, असा याचा अर्थ आहे. म्हणून जो कोणी गाव लुटणे, रस्ता अडवून दरोडा घालणे किंवा नगरात घरफोडी करणे इत्यादी कृत्ये करत फिरतो आणि 'अमुक नावाचा माणूस हे हे कृत्य करतो' अशी त्याची ख्याती असते, त्याला प्रवज्जा देऊ नये. परंतु जो राजपुत्र राज्य मिळवण्याच्या इच्छेने गाव लुटणे इत्यादी कृत्ये करतो, त्याला प्रवज्जा द्यावी. कारण राजे लोक त्याने प्रवज्जा घेतल्यावर संतुष्ट होतात. जर राजे संतुष्ट होत नसतील, तर त्याला प्रवज्जा देऊ नये. पूर्वी लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेला चोर जर नंतर चोरीचे काम सोडून पंचशीलांचे पालन करू लागला आणि लोकांना हे माहीत झाले, तर त्याला प्रवज्जा द्यावी. परंतु जे आंबे, फणस इत्यादी चोरणारे लहान चोर आहेत किंवा जे न दिसता घरफोडी इत्यादी चोऱ्या करतात आणि नंतरही 'याने हे कृत्य केले आहे' असे उघड होत नाही, त्यांनाही प्रवज्जा देणे योग्य आहे।

---

92. කාරං භින්දිත්වාති අට්ටබන්ධනාදිං භින්දිත්වා. අභයූවරාති එත්ථ භයෙන උපරමන්තීති භයූවරා, එතෙ පන ලද්ධාභයත්තා න භයූවරාති අභයූවරා; පකාරස්ස චෙත්ථ වකාරො කතොති වෙදිතබ්බො. න භික්ඛවෙ කාරභෙදකො පබ්බාජෙතබ්බොති කාරො වුච්චති බන්ධනාගාරං. ඉධ පන අන්දුබන්ධනං වා හොතු සඞ්ඛලිකබන්ධනං වා රජ්ජුබන්ධනං වා ගාමබන්ධනං වා නිගමබන්ධනං වා නගරබන්ධනං වා පුරිසගුත්ති වා ජනපදබන්ධනං වා දීපබන්ධනං වා, යො එතෙසු යංකිඤ්චි බන්ධනං භින්දිත්වා වා ඡින්දිත්වා වා මුඤ්චිත්වා වා විවරිත්වා වා පස්සමානානං වා අපස්සමානානං වා පලායති, සො කාරභෙදකොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තස්මා ඊදිසො කාරභෙදකො චොරො දීපබන්ධනං භින්දිත්වා දීපන්තරං ගතොපි න පබ්බාජෙතබ්බො. යො පන න චොරො, කෙවලං හත්ථකම්මං අකරොන්තො ‘‘එවං නො අපලායන්තො කරිස්සතී’’ති රාජයුත්තාදීහි බද්ධො, සො කාරං භින්දිත්වා පලාතොපි පබ්බාජෙතබ්බො. යො පන ගාමනිගමපට්ටනාදීනි කෙණියා ගහෙත්වා තං අසම්පාදෙන්තො බන්ධනාගාරං පවෙසිතො හොති, සො පලායිත්වා ආගතො න පබ්බාජෙතබ්බො. යොපි කසිකම්මාදීහි ධනං සම්පාදෙත්වා ජීවන්තො ‘‘නිධානං ඉමිනා ලද්ධ’’න්ති පෙසුඤ්ඤං උපසංහරිත්වා කෙනචි බන්ධාපිතො හොති, තං තත්ථෙව පබ්බාජෙතුං න වට්ටති, පලායිත්වා ගතං පන ගතට්ඨානෙ පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

९२. 'तुरुंग फोडून' (कारं भिन्दित्वा) म्हणजे बंदीगृह किंवा बेड्या इत्यादी तोडून. 'अभयूवरा' या शब्दाचा अर्थ असा समजावा: जे भयाने निवृत्त होतात (वाईट कर्मांपासून मागे हटतात) ते 'भयूवरा'. परंतु हे (भिक्खू) अभय प्राप्त झाल्यामुळे भयाने निवृत्त होणारे नाहीत, म्हणून 'अभयूवरा'. येथे 'प' अक्षराचा 'व' अक्षर झाला आहे असे समजावे. 'भिक्खूंनो, तुरुंग फोडणाऱ्याला (कारभेदक) प्रवज्जा देऊ नये' यात 'कार' म्हणजे बंदीगृह (तुरुंग) म्हटले जाते. येथे पायातील बेड्यांचे बंधन असो, साखळदंडांचे बंधन असो, दोरीचे बंधन असो, गावाचे बंधन असो, कसब्याचे (निगम) बंधन असो, नगराचे बंधन असो, पुरुषांचे पहारे असो, जनपदाचे बंधन असो किंवा बेटाचे बंधन असो; या बंधनांपैकी कोणतेही बंधन तोडून, कापून, सोडवून किंवा उघडून, पहारेकरी पाहत असताना किंवा न पाहत असताना जो पळून जातो, त्याला 'तुरुंग फोडणारा' (कारभेदक) म्हटले जाते. म्हणून असा तुरुंग फोडणारा चोर बेटाचे बंधन तोडून दुसऱ्या बेटावर गेला असला तरी त्याला प्रवज्जा देऊ नये. परंतु जो चोर नाही, केवळ शारीरिक श्रम (वेठबिगारी) न केल्यामुळे 'हा न पळता आमचे काम करेल' या विचाराने राजाच्या माणसांनी बांधून ठेवला असेल, तो तुरुंग फोडून पळून गेला तरी त्याला प्रवज्जा द्यावी. परंतु ज्याने गाव, नगर, बंदर इत्यादींचे कर गोळा करण्याचे कंत्राट घेतले आहे आणि तो कर न भरू शकल्यामुळे त्याला बंदीगृहात टाकले गेले आहे, तो पळून आला तरी त्याला प्रवज्जा देऊ नये. तसेच जो शेती इत्यादी करून प्रामाणिकपणे जगत असताना 'याला गुप्त धन सापडले आहे' अशी खोटी चहाडी करून कोणाकडून तरी बंदी बनवला गेला असेल, त्याला त्याच ठिकाणी प्रवज्जा देणे योग्य नाही, परंतु तो पळून गेल्यास, तो ज्या ठिकाणी गेला आहे तिथे त्याला प्रवज्जा देणे योग्य आहे।

---

93. න [Pg.280] භික්ඛවෙ ලිඛිතකොති එත්ථ ලිඛිතකො නාම න කෙවලං ‘‘යත්ථ පස්සති තත්ථ හන්තබ්බො’’ති, අථ ඛො යො කොචි චොරිකං වා අඤ්ඤං වා ගරුං රාජාපරාධං කත්වා පලාතො, රාජා ච නං පණ්ණෙ වා පොත්ථකෙ වා ‘‘ඉත්ථන්නාමො යත්ථ දිස්සති, තත්ථ ගහෙත්වා මාරෙතබ්බො’’ති වා ‘‘හත්ථපාදානිස්ස ඡින්දිතබ්බානී’’ති වා ‘‘එත්තකං නාම දණ්ඩං ආහරාපෙතබ්බො’’ති වා ලිඛාපෙති, අයං ලිඛිතකො නාම, සො න පබ්බාජෙතබ්බො.

९३. 'भिक्खूंनो, लिखित (ज्याचे नाव गुन्हेगार म्हणून नोंदवले आहे) व्यक्तीला प्रवज्जा देऊ नये' यात 'लिखित' म्हणजे केवळ 'जिथे दिसेल तिथे त्याला मारावे' असे लिहिलेलाच नव्हे; तर जो कोणी चोरी किंवा इतर कोणताही गंभीर राज्यापराध करून पळून गेला आहे आणि राजाने घोषणापत्रावर किंवा गुन्हेगारांच्या नोंदवहीत 'अमुक नावाचा माणूस जिथे दिसेल, तिथे त्याला पकडून मारावे' किंवा 'त्याचे हातपाय कापून टाकावेत' किंवा 'त्याच्याकडून इतका दंड वसूल करावा' असे लिहून ठेवले असेल, त्याला 'लिखित' म्हणतात. त्याला प्रवज्जा देऊ नये।

---

94. කසාහතො කතදණ්ඩකම්මොති එත්ථ යො වචනපෙසනාදීනි අකරොන්තො හඤ්ඤති, න සො කතදණ්ඩකම්මො. යො පන කෙණියා වා අඤ්ඤථා වා කිඤ්චි ගහෙත්වා ඛාදිත්වා පුන දාතුං අසක්කොන්තො ‘‘අයමෙව තෙ දණ්ඩො හොතූ’’ති කසාහි හඤ්ඤති, අයං කසාහතො කතදණ්ඩකම්මො. සො ච කසාහි වා හතො හොතු අද්ධදණ්ඩකාදීනං වා අඤ්ඤතරෙන, යාව අල්ලවණො හොති, තාව න පබ්බාජෙතබ්බො. වණෙ පන පාකතිකෙ කත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන ජාණූහි වා කප්පරෙහි වා නාළිකෙරපාසාණාදීහි වා ඝාතෙත්වා මුත්තො හොති, සරීරෙ චස්ස ගණ්ඨියො පඤ්ඤායන්ති, න පබ්බාජෙතබ්බො. ඵාසුකං කත්වා එව ගණ්ඨීසු සන්නිසින්නාසු පබ්බාජෙතබ්බො.

९४. 'चाबकाने मारलेला आणि शिक्षा झालेला' (कसाहतो कतदण्डकम्मो) यात जो आज्ञा न पाळल्यामुळे किंवा काम न केल्यामुळे मार खातो, तो 'कतदण्डकम्म' (शिक्षा झालेला) नव्हे. परंतु ज्याने कर्जाने किंवा इतर मार्गाने काही घेतले, ते खर्च केले आणि नंतर ते परत करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे 'हीच तुझी शिक्षा असो' असे म्हणून ज्याला चाबकाने मारले जाते, तो 'चाबकाने मारलेला आणि शिक्षा झालेला' होय. त्याला चाबकाने मारले गेले असो किंवा काठी इत्यादींपैकी कोणत्याही वस्तूने मारले गेले असो, जोपर्यंत त्याच्या जखमा ओल्या (ताज्या) आहेत, तोपर्यंत त्याला प्रवज्जा देऊ नये. जखमा बऱ्या झाल्यावरच त्याला प्रवज्जा द्यावी. परंतु जर त्याला गुडघ्याने, कोपराने, नारळाच्या कवटीने किंवा दगडाने मारून सोडले असेल आणि त्याच्या शरीरावर गाठी (सूज) दिसत असतील, तर त्याला प्रवज्जा देऊ नये. त्या गाठी बऱ्या होऊन शरीर निरोगी झाल्यावरच त्याला प्रवज्जा द्यावी।

---

95. ලක්ඛණාහතො කතදණ්ඩකම්මොති එත්ථ කතදණ්ඩකම්මභාවො පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යස්ස පන නලාටෙ වා ඌරුආදීසු වා තත්තෙන ලොහෙන ලක්ඛණං ආහතං හොති, සො සචෙ භුජිස්සො යාව අල්ලවණො හොති, තාව න පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙපිස්ස වණා රුළ්හා හොන්ති, ඡවියා සමපරිච්ඡෙදා, ලක්ඛණං න පඤ්ඤායති, තිමණ්ඩලවත්ථස්ස උත්තරාසඞ්ගෙ කතෙ පටිච්ඡන්නොකාසෙ චෙ හොති, පබ්බාජෙතුං වට්ටති, අප්පටිච්ඡන්නොකාසෙ චෙ න වට්ටති.

९५. 'डाग दिलेला (चिन्हांकित) आणि शिक्षा झालेला' (लक्खणाहतो कतदण्डकम्मो) यात शिक्षा झाल्याची स्थिती पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजावी. परंतु ज्याच्या कपाळावर किंवा मांड्यांवर गरम लोखंडाने डाग (चिन्ह) दिला गेला आहे, तो जरी स्वतंत्र (मुक्त) झाला असला, तरी जोपर्यंत त्याच्या जखमा ओल्या आहेत, तोपर्यंत त्याला प्रवज्जा देऊ नये. जरी त्याच्या जखमा बऱ्या झाल्या असल्या आणि त्वचेचा रंग सारखा झाला असला, तरी जर ते चिन्ह दिसत नसेल; किंवा तीन मंडळांचे वस्त्र नीट परिधान केल्यावर आणि उपराणे (उत्तरासंग) पांघरल्यावर जर ते चिन्ह झाकलेल्या भागात येत असेल, तर त्याला प्रवज्जा देणे योग्य आहे. जर ते न झाकलेल्या (उघड्या) भागात येत असेल, तर प्रवज्जा देणे योग्य नाही।

---

චොරවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

चोरांची कथा समाप्त झाली।

---

ඉණායිකවත්ථුකථා

कर्जदारांची कथा

---

96. න භික්ඛවෙ ඉණායිකොති එත්ථ ඉණායිකො නාම යස්ස පිතිපිතාමහෙහි වා ඉණං ගහිතං හොති, සයං වා ඉණං ගහිතං හොති, යං වා ආථපෙත්වා මාතාපිතූහි කිඤ්චි ගහිතං හොති, සො තං [Pg.281] ඉණං පරෙසං ධාරෙතීති ඉණායිකො. යං පන අඤ්ඤෙ ඤාතකා ආථපෙත්වා කිඤ්චි ගණ්හන්ති, සො න ඉණායිකො. න හි තෙ තං ආථපෙතුං ඉස්සරා, තස්මා තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති, ඉතරං න වට්ටති. සචෙ පනස්ස ඤාතිසාලොහිතා ‘‘මයං දස්සාම, පබ්බාජෙථ න’’න්ති ඉණං අත්තනො භාරං කරොන්ති, අඤ්ඤො වා කොචි තස්ස ආචාරසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘පබ්බාජෙථ නං, අහං ඉණං දස්සාමී’’ති වදති, පබ්බාජෙතුං වට්ටති. තෙසු අසති භික්ඛුනා තථාරූපස්ස උපට්ඨාකස්සාපි ආරොචෙතබ්බං ‘‘සහෙතුකො සත්තො ඉණපලිබොධෙන න පබ්බජතී’’ති. සචෙ සො පටිපජ්ජති, පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙපි අත්තනො කප්පියභණ්ඩං අත්ථි, ‘‘එතං දස්සාමී’’ති පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන නෙව ඤාතකාදයො පටිපජ්ජන්ති, න අත්තනො ධනං අත්ථි, ‘‘පබ්බාජෙත්වා භික්ඛාය චරිත්වා මොචෙස්සාමී’’ති පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. සචෙ පබ්බාජෙති දුක්කටං. පලාතොපි ආනෙත්වා දාතබ්බො. නො චෙ දෙති, සබ්බං ඉණං ගීවා හොති. අජානිත්වා පබ්බාජයතො අනාපත්ති. පස්සන්තෙන පන ආනෙත්වා ඉණසාමිකානං දස්සෙතබ්බො. අපස්සන්තස්ස ගීවා න හොති.

९६. भिक्खून्नों, 'कर्जदाराला (प्रवज्जा देऊ नये)' या वाक्यात 'कर्जदार' म्हणजे असा व्यक्ती, ज्याच्या वडिलांनी किंवा आजोबांनी कर्ज घेतले आहे, किंवा ज्याने स्वतः कर्ज घेतले आहे, किंवा ज्याला गहाण ठेवून आई-वडिलांनी काही घेतले आहे, आणि तो ते कर्ज इतरांना फेडण्यास बांधील आहे, त्याला कर्जदार म्हणतात. परंतु, ज्याला इतर नातेवाईकांनी गहाण ठेवून काही घेतले असेल, तो कर्जदार नव्हे. कारण ते नातेवाईक त्याला गहाण ठेवण्यास सक्षम (अधिकारी) नसतात, म्हणून त्याला प्रवज्जा देणे योग्य आहे, दुसऱ्याला (आई-वडिलांनी गहाण ठेवलेल्याला) नाही. परंतु जर त्याच्या रक्ताच्या नातेवाईकांनी 'आम्ही कर्ज फेडू, याला प्रवज्जा द्या' असे म्हणून ते कर्ज स्वतःची जबाबदारी बनवले, किंवा इतर कोणी त्याच्या सदाचाराची संपन्नता पाहून 'याला प्रवज्जा द्या, मी कर्ज फेडीन' असे म्हटले, तर त्याला प्रवज्जा देणे योग्य आहे. त्यांच्या अनुपस्थितीत भिक्खूने तशा प्रकारच्या उपस्थायकाला (दायकाला) देखील सांगावे की, 'हा (मार्ग-फल मिळवण्यास पात्र असलेला) प्राणी कर्जाच्या अडथळ्यामुळे प्रवज्जित होऊ शकत नाही.' जर तो ते मान्य करतो, तर त्याला प्रवज्जा द्यावी. जर स्वतःचे कप्पियभांड (योग्य वस्तू/धन) असेल, तर 'मी हे देऊन टाकीन' असा विचार करून त्याला प्रवज्जा द्यावी. परंतु जर नातेवाईक इत्यादी जबाबदारी घेत नसतील आणि स्वतःकडेही धन नसेल, तर 'याला प्रवज्जित करून, भिक्षा मागून कर्जमुक्त करीन' असा विचार करून प्रवज्जा देणे योग्य नाही. जर प्रवज्जा दिली, तर दुक्कट आपत्ती होते. पळून गेलेल्यालाही परत आणून कर्जदात्याला सोपवावे. जर तो त्याला परत देत नाही, तर सर्व कर्ज (त्या प्रवज्जा देणाऱ्याच्या) गळ्यावर येते. न जाणता (कर्जदार असल्याचे माहीत नसताना) प्रवज्जा देणाऱ्याला आपत्ती होत नाही. परंतु (नंतर) पाहणाऱ्या (गुरूने) त्याला आणून कर्जदात्यांना दाखवावे. न पाहणाऱ्याच्या गळ्यावर जबाबदारी येत नाही.

---

සචෙ ඉණායිකො අඤ්ඤං දෙසං ගන්ත්වා පුච්ඡියමානොපි ‘‘නාහං කස්සචි කිඤ්චි ධාරෙමී’’ති වත්වා පබ්බජති, ඉණසාමිකො ච තං පරියෙසන්තො තත්ථ ගච්ඡති, දහරො තං දිස්වා පලායති, සො ච ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අයං භන්තෙ කෙන පබ්බාජිතො, මම එත්තකං නාම ධනං ගහෙත්වා පලාතො’’ති වදති, ථෙරෙන වත්තබ්බං ‘‘මයා උපාසක ‘අණණො අහ’න්ති වදන්තො පබ්බාජිතො, කිං දානි කරොමි, පස්ස මෙ පත්තචීවරමත්ත’’න්ති අයං තත්ථ සාමීචි. පලාතෙ පන ගීවා න හොති.

जर कर्जदार दुसऱ्या देशात जाऊन, विचारले असताही 'मी कोणाचेही काही देणे लागत नाही' असे सांगून प्रवज्जित होतो, आणि कर्जदाता त्याचा शोध घेत तिथे येतो, आणि तो तरुण भिक्खू त्याला पाहून पळून जातो, आणि तो स्थविरांकडे जाऊन म्हणतो, 'भंते, याला कोणी प्रवज्जित केले? हा माझे इतके धन घेऊन पळून आला आहे,' तर स्थविरांनी म्हणावे, 'उपासका, 'मी कर्जमुक्त आहे' असे म्हणणाऱ्या याला मी प्रवज्जित केले आहे. आता मी काय करू? माझे फक्त पात्र आणि चीवर पहा.' ही तेथील योग्य आचारपद्धती (सामीची) आहे. परंतु, तो पळून गेल्यावर गळ्यावर जबाबदारी येत नाही.

---

සචෙ පන නං ථෙරස්ස සම්මුඛාව දිස්වා ‘‘අයං මම ඉණායිකො’’ති වදති, ‘‘තව ඉණායිකං ත්වමෙව ජානාහී’’ති වත්තබ්බො. එවම්පි ගීවා න හොති. සචෙපි සො ‘‘පබ්බජිතො අයං ඉදානි කුහිං ගමිස්සතී’’ති වදති, ථෙරෙන ‘‘ත්වංයෙව ජානාහී’’ති වත්තබ්බො. එවම්පිස්ස පලාතෙ ගීවා න හොති. සචෙ පන ථෙරො ‘‘කුහිං දානි අයං ගමිස්සති, ඉධෙව අච්ඡතූ’’ති වදති, සො චෙ පලායති, ගීවා හොති. සචෙ සො සහෙතුකසත්තො හොති වත්තසම්පන්නො, ථෙරෙන ‘‘ඊදිසො අය’’න්ති වත්තබ්බං. ඉණසාමිකො චෙ ‘‘සාධූ’’ති විස්සජ්ජෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. සචෙ පන ‘‘උපඩ්ඪුපඩ්ඪං දෙථා’’ති වදති, දාතබ්බං. අපරෙන සමයෙන අතිආරාධකො හොති, ‘‘සබ්බං දෙථා’’ති [Pg.282] වුත්තෙපි දාතබ්බමෙව. සචෙ පන උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීසු කුසලො හොති බහූපකාරො භික්ඛූනං, භික්ඛාචාරවත්තෙන පරියෙසිත්වාපි ඉණං දාතබ්බමෙවාති.

पण जर तो त्याला स्थविरांच्या समोरच पाहून 'हा माझा कर्जदार आहे' असे म्हणतो, तर 'तुझ्या कर्जदाराला तूच जाण' असे त्याला सांगावे. असे म्हटले तरी गळ्यावर जबाबदारी येत नाही. जर तो असेही म्हणतो की, 'हा प्रवज्जित आता कुठे जाईल?' तर स्थविरांनी 'तूच जाण' असे सांगावे. असे केल्यानेही त्याच्या पळून जाण्याने गळ्यावर जबाबदारी येत नाही. पण जर स्थवीर म्हणतात की, 'आता हा कुठे जाईल? हा इथेच राहू दे,' आणि जर तो पळून गेला, तर गळ्यावर जबाबदारी येते. जर तो हेतू असलेला प्राणी (मार्ग-फल मिळवण्यास पात्र) आणि आचारसंपन्न (वत्तसंपन्न) असेल, तर स्थविरांनी 'हा असा (गुणी) आहे' असे सांगावे. जर कर्जदाता 'ठीक आहे' असे म्हणून (कर्ज) सोडून देतो, तर ते उत्तम आहे. पण जर तो 'अर्धे-अर्धे (हप्त्याने) द्या' असे म्हणतो, तर ते द्यावे. नंतरच्या काळात जर तो अत्यंत सेवाभावी (अतिआराधक) झाला, आणि 'सर्व द्या' असे म्हटले गेले, तरी ते दिलेच पाहिजे. पण जर तो उद्देस (पाठ करणे) आणि परिपुच्छा (प्रश्न विचारणे) इत्यादींमध्ये कुशल असेल आणि भिक्खूचा मोठा उपकारक असेल, तर भिक्षाटनाच्या नियमाने (भिक्षा मागून) शोधूनही कर्ज फेडलेच पाहिजे.

---

ඉණායිකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

कर्जदाराची कथा समाप्त झाली.

---

දාසවත්ථුකථා

दासाची कथा

---

97. න භික්ඛවෙ දාසොති එත්ථ චත්තාරො දාසා – අන්තොජාතො, ධනක්කීතො, කරමරානීතො, සාමං දාසබ්‍යං උපගතොති. තත්ථ අන්තොජාතො නාම ජාතිදාසො ඝරදාසියා පුත්තො. ධනක්කීතො නාම මාතාපිතූනං සන්තිකා පුත්තො වා සාමිකානං සන්තිකා දාසො වා ධනං දත්වා දාසචාරිත්තං ආරොපෙත්වා කීතො. එතෙ ද්වෙපි න පබ්බාජෙතබ්බා. පබ්බාජෙන්තෙන තත්ථ තත්ථ චාරිත්තවසෙන අදාසං කත්වා පබ්බාජෙතබ්බා.

९७. भिक्खून्नों, 'दासाला (प्रवज्जा देऊ नये)' या वाक्यात चार प्रकारचे दास आहेत – अंतोजातो (घरात जन्मलेला), धनक्कीतो (धनाने विकत घेतलेला), करमरानीतो (युद्धात किंवा दरोड्यात पकडून आणलेला), आणि सामं दासव्यं उपगतो (स्वतःहून दासत्व पत्करलेला). त्यापैकी 'अंतोजातो' म्हणजे जन्माने दास असलेला, घरच्या दासीचा मुलगा. 'धनक्कीतो' म्हणजे आई-वडिलांकडून मुलगा किंवा मालकांकडून दास, धन देऊन आणि दासत्वाच्या नियमात ठेवून विकत घेतलेला. या दोन्ही प्रकारच्या दासांना प्रवज्जा देऊ नये. प्रवज्जा देऊ इच्छिणाऱ्याने त्या त्या ठिकाणच्या प्रथेनुसार त्यांना दासत्वातून मुक्त (अदास) करूनच प्रवज्जा द्यावी.

---

කරමරානීතො නාම තිරොරට්ඨං විලොපං වා කත්වා උපලාපෙත්වා වා තිරොරට්ඨතො භුජිස්සමානුසකානි ආහරන්ති, අන්තොරට්ඨෙයෙව වා කතාපරාධං කිඤ්චි ගාමං රාජා ‘‘විලුම්පථා’’ති ආණාපෙති, තතො මානුසකානිපි ආහරන්ති. තත්ථ සබ්බෙ පුරිසා දාසා, ඉත්ථියො දාසියො. එවරූපො කරමරානීතො දාසො යෙහි ආනීතො, තෙසං සන්තිකෙ වසන්තො වා බන්ධනාගාරෙ බද්ධො වා පුරිසෙහි රක්ඛියමානො වා න පබ්බාජෙතබ්බො. පලායිත්වා පන ගතො, ගතට්ඨානෙ පබ්බාජෙතබ්බො. රඤ්ඤා තුට්ඨෙන ‘‘කරමරානීතකෙ මුඤ්චථා’’ති වත්වා වා සබ්බසාධාරණෙන වා නයෙන බන්ධනා මොක්ඛෙ කතෙ පබ්බාජෙතබ්බොව.

'करमरानीतो' म्हणजे दुसऱ्या देशात लूटमार करून किंवा फसवून, दुसऱ्या देशातून स्वतंत्र (मुक्त) माणसांना पकडून आणतात; किंवा स्वतःच्याच देशात गुन्हा केलेल्या एखाद्या गावाला राजा 'लुटा' अशी आज्ञा देतो, आणि तेथून माणसांना पकडून आणतात. त्यामध्ये सर्व पुरुष दास आणि स्त्रिया दासी बनतात. अशा प्रकारचा 'करमरानीत' दास ज्यांनी आणला आहे, त्यांच्याकडे राहत असताना, किंवा तुरुंगात बंदिस्त असताना, किंवा रक्षकांद्वारे रक्षण केला जात असताना त्याला प्रवज्जा देऊ नये. परंतु, जर तो पळून गेला, तर गेलेल्या ठिकाणी त्याला प्रवज्जा द्यावी. राजाने प्रसन्न होऊन 'करमरानीत दासांना मुक्त करा' असे म्हटल्यास किंवा सर्वसाधारण नियमाने बंधनातून मुक्त केल्यास, त्याला नक्कीच प्रवज्जा द्यावी.

---

සාමං දාසබ්‍යං උපගතො නාම ජීවිතහෙතු වා ආරක්ඛහෙතු වා ‘‘අහං තෙ දාසො’’ති සයමෙව දාසභාවං උපගතො. රාජූනං හත්ථිඅස්සගොමහිංසගොපකාදයො විය, තාදිසො දාසො න පබ්බාජෙතබ්බො. රඤ්ඤො වණ්ණදාසීනං පුත්තා හොන්ති අමච්චපුත්තසදිසා, තෙපි න පබ්බාජෙතබ්බා. භුජිස්සිත්ථියො අසංයතා වණ්ණදාසීහි සද්ධිං විචරන්ති, තාසං පුත්තෙ පබ්බාජෙතුං වට්ටති. සචෙ සයමෙව පණ්ණං [Pg.283] ආරොපෙන්ති, න වට්ටති. භටිපුත්තකගණාදීනං දාසාපි තෙහි අදින්නා න පබ්බාජෙතබ්බා. විහාරෙසු රාජූහි ආරාමිකදාසා නාම දින්නා හොන්ති, තෙපි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. භුජිස්සෙ පන කත්වා පබ්බාජෙතුං වට්ටති. මහාපච්චරියං ‘‘අන්තොජාතධනක්කීතකෙ ආනෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමිකෙ දෙමාති දෙන්ති, තක්කං සීසෙ ආසිත්තකසදිසාව හොන්ති, තෙ පබ්බාජෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. කුරුන්දියං පන ‘‘ආරාමිකං දෙමාති කප්පියවොහාරෙන දෙන්ති, යෙන කෙනචි වොහාරෙන දින්නො හොතු, නෙව පබ්බාජෙතබ්බො’’ති වුත්තං. දුග්ගතමනුස්සා සඞ්ඝං නිස්සාය ජීවිස්සාමාති විහාරෙ කප්පියකාරකා හොන්ති, එතෙපි පබ්බාජෙතුං වට්ටති. යස්ස මාතාපිතරො දාසා, මාතා එව වා දාසී, පිතා අදාසො, තං පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. යස්ස පන මාතා අදාසී, පිතා දාසො, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. භික්ඛුස්ස ඤාතකා වා උපට්ඨාකා වා දාසං දෙන්ති ‘‘ඉමං පබ්බාජෙථ, තුම්හාකං වෙය්‍යාවච්චං කරිස්සතී’’ති අත්තනොවාස්ස දාසො අත්ථි, භුජිස්සො කතොව පබ්බාජෙතබ්බො. සාමිකා දාසං දෙන්ති ‘‘ඉමං පබ්බාජෙථ, සචෙ අභිරමිස්සති, අදාසො විබ්භමිස්සති චෙ, අම්හාකං දාසොව භවිස්සතීති අයං තාවකාලිකො නාම, තං පබ්බාජෙතුං න වට්ටතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං. නිස්සාමිකදාසො හොති, සොපි භුජිස්සො කතොව පබ්බාජෙතබ්බො. අජානන්තො පබ්බාජෙත්වා වා උපසම්පාදෙත්වා වා පච්ඡා ජානාති, භුජිස්සං කාතුමෙව වට්ටති.

स्वतःहून गुलामगिरी पत्करलेला म्हणजे उपजीविकेसाठी किंवा संरक्षणासाठी 'मी तुमचा दास आहे' असे म्हणून स्वतःहून दासत्व स्वीकारलेला मनुष्य होय. राजांच्या हत्तीपालक, अश्वपालक, गोपाळ, म्हैसपालक इत्यादींप्रमाणे अशा दासाला प्रव्रज्या देऊ नये. राजाच्या रूपवान दासींचे (वेश्यांचे) पुत्र जे अमात्यपुत्रांसारखे असतात, त्यांनाही प्रव्रज्या देऊ नये. स्वतंत्र परंतु असंयत स्त्रिया ज्या रूपवान दासींसोबत फिरतात, त्यांच्या पुत्रांना प्रव्रजित करणे योग्य आहे. जर त्या स्वतःहून स्वतःचे नाव दासींच्या यादीत नोंदवतात, तर (त्यांच्या पुत्रांना प्रव्रजित करणे) योग्य नाही. सैनिकपुत्रांच्या समूहाचे (गणांचे) दास देखील, जर त्यांच्या मालकांनी स्वतःहून दिले नसतील, तर त्यांना प्रव्रजित करू नये. विहारांमध्ये राजांनी दिलेले 'आरामिक दास' (विहार सेवक) असतात, त्यांनाही प्रव्रजित करणे योग्य नाही. परंतु त्यांना स्वतंत्र (मुक्त) करून प्रव्रजित करणे योग्य आहे. महाप्रत्यरी (महापच्चरी) अट्टकथेत म्हटले आहे – 'घरात जन्मलेले आणि विकत घेतलेले दास आणून भिक्खू संघाला "आम्ही आरामिक (सेवक) देत आहोत" असे म्हणून दान करतात, ते डोक्यावर ताक ओतल्यासारखेच असतात, त्यांना प्रव्रजित करणे योग्य आहे.' परंतु कुरुंदी अट्टकथेत म्हटले आहे – 'आम्ही आरामिक देत आहोत असे कप्पिय (योग्य) व्यवहाराने देतात, मग ते कोणत्याही व्यवहाराने दिलेले असो, त्यांना प्रव्रजित करूच नये.' गरीब लोक संघाच्या आश्रयाने जगू या म्हणून विहारात कप्पियकारक (सेवक) होतात, त्यांना प्रव्रजित करणे योग्य आहे. ज्याचे आई-वडील दास आहेत, किंवा केवळ आईच दासी आहे आणि वडील दास नाहीत, त्याला प्रव्रजित करणे योग्य नाही. परंतु ज्याची आई दासी नाही आणि वडील दास आहेत, त्याला प्रव्रजित करणे योग्य आहे. भिक्खूचे नातेवाईक किंवा उपस्थायक (सेवक) दास देतात की, 'याला प्रव्रजित करा, हा तुमची वैयावृत्य (सेवा) करेल,' किंवा स्वतःचाच दास असेल, तर त्याला स्वतंत्र करूनच प्रव्रजित करावे. मालक दास देतात की, 'याला प्रव्रजित करा, जर तो रमला तर ठीक (तो दास राहणार नाही), आणि जर तो गृहस्थ आश्रमात परतला, तर तो आमचाच दास राहील.' याला 'तावकलिक' (तात्पुरता मुक्त) म्हणतात, त्याला प्रव्रजित करणे योग्य नाही, असे कुरुंदीत म्हटले आहे. मालक नसलेला दास असेल, त्यालाही स्वतंत्र करूनच प्रव्रजित करावे. न जाणता (तो दास आहे हे न ठाऊक असताना) प्रव्रजित किंवा उपसंपन्न केले आणि नंतर समजले, तर त्याला स्वतंत्र करणेच योग्य आहे.

---

ඉමස්ස ච අත්ථස්ස පකාසනත්ථං ඉදං වත්ථුං වදන්ති – එකා කිර කුලදාසී එකෙන සද්ධිං අනුරාධපුරා පලායිත්වා රොහණෙ වසමානා පුත්තං පටිලභි, සො පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නකාලෙ ලජ්ජී කුක්කුච්චකො අහොසි. අථෙකදිවසං මාතරං පුච්ඡි – ‘‘කිං උපාසිකෙ තුම්හාකං භාතා වා භගිනී වා නත්ථි, න කඤ්චි ඤාතකං පස්සාමී’’ති. ‘‘තාත, අහං අනුරාධපුරෙ කුලදාසී, තව පිතරා සද්ධිං පලායිත්වා ඉධ වසාමී’’ති. සීලවා භික්ඛු ‘‘අසුද්ධා කිර මෙ පබ්බජ්ජා’’ති සංවෙගං ලභිත්වා මාතරං තස්ස කුලස්ස නාමගොත්තං පුච්ඡිත්වා අනුරාධපුරං ආගම්ම තස්ස කුලස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨාසි. ‘‘අතිච්ඡථ භන්තෙ’’ති වුත්තෙපි නාතික්කමි, තෙ ආගන්ත්වා ‘‘කිං භන්තෙ’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘තුම්හාකං ඉත්ථන්නාමා දාසී පලාතා අත්ථී’’ති? අත්ථි භන්තෙ. අහං තස්සා පුත්තො, සචෙ මං තුම්හෙ අනුජානාථ, පබ්බජ්ජං ලභාමි, තුම්හෙ මය්හං සාමිකාති[Pg.284]. තෙ හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා ‘‘සුද්ධා භන්තෙ තුම්හාකං පබ්බජ්ජා’’ති තං භුජිස්සං කත්වා මහාවිහාරෙ වසාපෙසුං චතූහි පච්චයෙහි පටිජග්ගන්තා. ථෙරො තං කුලං නිස්සාය වසමානොයෙව අරහත්තං පාපුණීති.

या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी ही कथा सांगतात – असे म्हटले जाते की, एक कुलीन घराण्याची दासी (कुलदासी) एका पुरुषासोबत अनुराधपूरहून पळून गेली आणि रोहण जनपदात राहत असताना तिला एक मुलगा झाला. तो प्रव्रजित झाला आणि उपसंपदेच्या वेळी तो लज्जाशील व साशंक (कुकुच्चक) झाला. नंतर एका दिवशी त्याने आपल्या आईला विचारले – 'उपासिके, तुमचे कोणी भाऊ किंवा बहीण नाही का? मला तुमचे कोणीच नातेवाईक दिसत नाहीत.' तिने सांगितले – 'बाळा, मी अनुराधपूरमध्ये एका कुलीन घराण्याची दासी होती. तुझ्या वडिलांसोबत पळून येऊन मी येथे राहत आहे.' त्या शीलवान भिक्खूला 'माझी प्रव्रज्या अपवित्र (अशुद्ध) आहे' असे वाटून संवेग (तीव्र वैराग्य) प्राप्त झाला. त्याने आईला त्या मालक घराण्याचे नाव व गोत्र विचारले आणि अनुराधपूरला यावे व तो त्या घराच्या दाराशी उभा राहिला. 'भंते, पुढे जा (दुसऱ्या घरी भिक्षा मागा)' असे म्हटले तरी ते तेथून हलले नाहीत. त्यांनी बाहेर येऊन विचारले – 'भंते, काय आहे?' त्याने विचारले – 'तुमची अमुक नावांची पळून गेलेली दासी आहे का?' त्यांनी उत्तर दिले – 'होय भंते, आहे.' भिक्खू म्हणाला – 'मी तिचा मुलगा आहे. जर तुम्ही मला परवानगी दिली, तर मला प्रव्रज्या लाभेल. तुम्ही माझे मालक आहात.' ते अत्यंत आनंदित व संतुष्ट झाले आणि म्हणाले – 'भंते, तुमची प्रव्रज्या शुद्ध आहे.' त्यांनी त्याला दासत्वापासून मुक्त (भुजिस्स) केले आणि महाविहारात ठेवून चार प्रत्ययांनी त्याची सेवा-शुश्रूषा करू लागले. ते थेर (स्थवीर) त्या कुळाच्या आश्रयाने राहत असतानाच अर्हत पदाला प्राप्त झाले.

---

දාසවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

दासांविषयीची कथा समाप्त झाली.

---

කම්මාරභණ්ඩුවත්ථාදිකථා

कमारभंडू (सुवर्णकारपुत्र) इत्यादींची कथा.

---

98-9. කම්මාරභණ්ඩූති තුලාධාරමුණ්ඩකො සුවණ්ණකාරපුත්තො, පඤ්චසිඛො තරුණදාරකොති වුත්තං හොති. සඞ්ඝං අපලොකෙතුං භණ්ඩුකම්මායාති සඞ්ඝං භණ්ඩුකම්මත්ථාය ආපුච්ඡිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. තත්‍රායං ආපුච්ඡනවිධි – සීමාපරියාපන්නෙ භික්ඛූ සන්නිපාතෙත්වා පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං තත්ථ නෙත්වා ‘‘සඞ්ඝං භන්තෙ ඉමස්ස දාරකස්ස භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡාමී’’ති තික්ඛත්තුං වා ද්වික්ඛත්තුං වා සකිං වා වත්තබ්බං. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්ස දාරකස්ස භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡාමී’’තිපි ‘‘ඉමස්ස සමණකරණං ආපුච්ඡාමී’’තිපි ‘‘ඉමස්ස පබ්බාජනං ආපුච්ඡාමී’’තිපි ‘‘අයං සමණො හොතුකාමො’’තිපි ‘‘අයං පබ්බජිතුකාමො’’තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව.

९८-९. 'कमारभंडू' म्हणजे तराजू बाळगणाऱ्या सोनाराचा मुंडण केलेला मुलगा, जो पाच शेंड्या (शिखा) असलेला लहान मुलगा होता, असे म्हटले आहे. 'संघाला मुंडण करण्यासाठी विचारणे' (सङ्घं अपलोकेतुं भण्डुकम्माय) याचा अर्थ मुंडण करण्यासाठी संघाची अनुमती घेणे, अशी मी परवानगी देतो, असा आहे. त्यामध्ये विचारण्याची पद्धत (आपुच्छनविधी) अशी आहे – सीमेच्या अंतर्गत असलेल्या भिक्खूंना एकत्र करून, प्रव्रज्येची इच्छा असलेल्या मुलाला तेथे आणून, 'भंते, मी संघाला या मुलाच्या मुंडणाची (केस कापण्याची) अनुमती मागत आहे,' असे तीन वेळा, दोन वेळा किंवा एक वेळा म्हणावे. आणि येथे 'या मुलाच्या मुंडणाची अनुमती मागत आहे' असेही, किंवा 'याला श्रमण बनवण्याची अनुमती मागत आहे' असेही, किंवा 'याला प्रव्रजित करण्याची अनुमती मागत आहे' असेही, किंवा 'हा श्रमण होऊ इच्छितो' असेही, किंवा 'हा प्रव्रजित होऊ इच्छितो' असेही म्हणणे योग्यच आहे.

---

සචෙ සභාගට්ඨානං හොති, දස වා වීසං වා තිංසං වා භික්ඛූ වසන්තීති පරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති, තෙසං ඨිතොකාසං වා නිසින්නොකාසං වා ගන්ත්වාපි පුරිමනයෙනෙව ආපුච්ඡිතබ්බං. පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං විනාව දහරභික්ඛූ වා සාමණෙරෙ වා පෙසෙත්වාපි ‘‘එකො භන්තෙ පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො අත්ථි තස්ස භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡාමා’’තිආදිනා නයෙන ආපුච්ඡාපෙතුං වට්ටති.

जर ते समान निवासस्थान असेल, जेथे दहा, वीस किंवा तीस भिक्खू राहतात अशी मर्यादा स्पष्ट असेल, तर त्यांच्या उभे राहण्याच्या किंवा बसण्याच्या ठिकाणी जाऊनही पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अनुमती मागावी. प्रव्रज्येची इच्छा असलेल्या मुलाला न नेताच, तरुण भिक्खूंना किंवा सामणेरांना पाठवूनही, 'भंते, एक प्रव्रज्येची इच्छा असलेला मुलगा आहे, त्याच्या मुंडणाची आम्ही अनुमती मागत आहोत,' या पद्धतीने अनुमती मागवणे योग्य आहे.

---

සචෙ කෙචි භික්ඛූ සෙනාසනං වා ගුම්බාදීනි වා පවිසිත්වා නිද්දායන්ති වා සමණධම්මං වා කරොන්ති, ආපුච්ඡකා ච පරියෙසන්තාපි අදිස්වා ‘‘සබ්බෙ ආපුච්ඡිතා අම්හෙහී’’ති සඤ්ඤිනො හොන්ති, පබ්බජ්ජා නාම ලහුකං කම්මං, තස්මා පබ්බජිතො සුපබ්බජිතොව පබ්බාජෙන්තස්සාපි අනාපත්ති.

जर काही भिक्खू विहारात किंवा झाडीत जाऊन झोपले असतील किंवा श्रमणधर्माचे आचरण करत असतील, आणि शोध घेणाऱ्यांना ते न दिसल्यामुळे 'आम्ही सर्वांची अनुमती घेतली आहे' असा समज झाला असेल, तर प्रव्रज्या हे एक सौम्य (हलके) कर्म असल्याने, तो प्रव्रजित झालेला चांगल्या प्रकारे प्रव्रजित झालेलाच मानला जातो आणि प्रव्रज्या देणाऱ्यालाही कोणताही आक्षेप (अनापत्ती) राहत नाही.

---

සචෙ පන මහාවිහාරො හොති අනෙකභික්ඛුසහස්සාවාසො, සබ්බෙ භික්ඛූ සන්නිපාතෙතුම්පි දුක්කරං, පගෙව පටිපාටියා ආපුච්ඡිතුං, ඛණ්ඩසීමායං වා ඨත්වා නදීසමුද්දාදීනි වා ගන්ත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. යො පන නවමුණ්ඩො වා හොති විබ්භන්තකො වා නිගණ්ඨාදීසු අඤ්ඤතරො වා ද්වඞ්ගුලකෙසො [Pg.285] වා ඌනද්වඞ්ගුලකෙසො වා, තස්ස කෙසච්ඡෙදනකිච්චං නත්ථි, තස්මා භණ්ඩුකම්මං අනාපුච්ඡිත්වාපි තාදිසං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. ද්වඞ්ගුලාතිරිත්තකෙසො පන යො හොති අන්තමසො එකසිඛාමත්තධරොපි, සො භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. උපාලිවත්ථු මහාවිභඞ්ගෙ වුත්තනයමෙව.

परंतु जर तो अनेक हजार भिक्खूंचा निवास असलेला महाविहार असेल, तर सर्व भिक्खूंना एकत्र करणे कठीण असते, मग एकापाठोपाठ एक अनुमती घेणे तर दूरच राहिले. अशा वेळी खंडसीमेत राहून किंवा नदी, समुद्र इत्यादी ठिकाणी जाऊन त्याला प्रव्रजित करावे. परंतु जो आधीच मुंडण केलेला असेल, किंवा नुकताच गृहस्थाश्रमातून परतलेला असेल, किंवा निग्रंथांपैकी (जैन इत्यादी) कोणी असेल, किंवा ज्याचे केस दोन बोटे किंवा त्याहून कमी लांबीचे असतील, त्याला केस कापण्याची गरज नसते. म्हणून मुंडणाची अनुमती न घेताही अशा व्यक्तीला प्रव्रजित करणे योग्य आहे. परंतु ज्याचे केस दोन बोटांपेक्षा जास्त लांबीचे असतील, अगदी किमान एक शेंडी जरी राखलेली असेल, तर मुंडणाची अनुमती घेऊनच त्याला प्रव्रजित करावे. उपालिवस्तूची कथा महाविभंगात सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

---

100. අහිවාතකරොගෙනාති මාරිබ්‍යාධිනා; යත්‍ර හි සො රොගො උප්පජ්ජති, තං කුලං ද්විපදචතුප්පදං සබ්බං නස්සති, යො භිත්තිං වා ඡදනං වා භින්දිත්වා පලායති, තිරොගාමාදිගතො වා හොති, සො මුච්චති. තථා චෙත්ථ පිතාපුත්තා මුච්චිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘පිතාපුත්තකා සෙසා හොන්තී’’ති.

१००. 'अहिवातकरोग' म्हणजे महामारीचा (प्लेगसारखा प्राणघातक) रोग; कारण जेथे हा रोग उद्भवतो, तेथील द्विपद (मनुष्य इत्यादी) आणि चतुष्पद (प्राणी इत्यादी) सर्व नष्ट होतात. जो भिंत किंवा छप्पर फोडून पळून जातो किंवा दुसऱ्या गावात निघून जातो, तो या रोगापासून वाचतो. त्याचप्रमाणे येथेही पिता-पुत्र वाचले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'केवळ पिता आणि पुत्रच शिल्लक राहिले.'

---

කාකුඩ්ඩෙපකන්ති යො වාමහත්ථෙන ලෙඩ්ඩුං ගහෙත්වා නිසින්නො සක්කොති ආගතාගතෙ කාකෙ උඩ්ඩාපෙත්වා පුරතො නික්ඛිත්තං භත්තං භුඤ්ජිතුං, අයං කාකුඩ්ඩෙපකො නාම, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

काकुड्डेपक म्हणजे जो डाव्या हाताने ढेकूळ पकडून, बसल्या जागी येणाऱ्या-जाणाऱ्या कावळ्यांना उडवून आपल्यासमोर ठेवलेले अन्न खाण्यास समर्थ असतो, त्याला 'काकुड्डेपक' असे म्हणतात. त्याला प्रव्रजित करणे योग्य आहे.

---

102. ඉත්තරොති අප්පමත්තකො; කතිපාහමෙව වාසො භවිස්සතීති අත්ථො.

१०२. 'इत्तर' म्हणजे अल्प; काही दिवसच निवास होईल, असा अर्थ आहे.

---

103. ඔගණෙනාති පරිහීනගණෙන; අප්පමත්තකෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙනාති අත්ථො. අබ්‍යත්තෙන යාවජීවන්ති එත්ථ සචායං වුඩ්ඪතරං ආචරියං න ලභති, උපසම්පදාය සට්ඨිවස්සො වා සත්තතිවස්සො වා හොතු, නවකතරස්සාපි බ්‍යත්තස්ස සන්තිකෙ උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘ආචරියො මෙ ආවුසො හොහි, ආයස්මතො නිස්සාය වච්ඡාමී’’ති එවං තික්ඛත්තුං වත්වා නිස්සයො ගහෙතබ්බොව. ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡන්තෙනාපි උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡාමි ආචරියා’’ති වත්තබ්බං. එස නයො සබ්බආපුච්ඡනෙසු. පඤ්චකඡක්කෙසු චෙත්ථ යත්තකං සුතං නිස්සයමුත්තකස්ස ඉච්ඡිතබ්බං, තං භික්ඛුනොවාදකවණ්ණනායං වුත්තං. තස්ස නත්ථිතාය ච අප්පස්සුතො; අත්ථිතාය ච බහුස්සුතොති වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව.

१०३. 'ओगणेन' म्हणजे कमी संख्या असलेल्या गणाने; म्हणजेच अल्प भिक्खू संघासह, असा अर्थ आहे. 'अव्यत्ताने आयुष्यभर' यामध्ये जर हा (अव्यत्त भिक्खू) आपल्यापेक्षा ज्येष्ठ आचार्याला मिळवू शकत नसेल, तर उपसंपदेने तो साठ वर्षांचा असो वा सत्तर वर्षांचा असो, त्याने आपल्यापेक्षा कनिष्ठ असलेल्या पण विनयात कुशल (व्यत्त) भिक्खूच्या जवळ उकिडवे बसून, हात जोडून, “हे आवुसो, तुम्ही माझे आचार्य व्हा, मी आपल्या निश्रयाने (आश्रयाने) राहीन,” असे तीन वेळा बोलून निश्रय ग्रहण केलाच पाहिजे. गावात प्रवेश करण्याची परवानगी मागताना सुद्धा उकिडवे बसून, हात जोडून, “हे आचार्य, मी गावात प्रवेश करण्याची परवानगी मागतो,” असे म्हणावे. सर्व प्रकारच्या परवानग्या मागताना हाच नियम आहे. तसेच, येथे पंचक आणि छक्क मध्ये निश्रय-मुक्त भिक्खूसाठी जितके श्रुत (ज्ञान) आवश्यक मानले गेले आहे, ते 'भिक्खुनोवादक' वर्णनात सांगितले आहे. ते श्रुत नसल्यामुळे तो 'अल्पश्रुत' आणि ते असल्यामुळे तो 'बहुश्रुत' असे समजावे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

---

කම්මාරභණ්ඩුවත්ථාදිකථා නිට්ඨිතා.

कम्मारभंडूची कथा इत्यादी समाप्त झाली.

---

රාහුලවත්ථුකථා

राहुलवत्थुकथा.

---

105. යෙන [Pg.286] කපිලවත්ථු තෙන චාරිකං පක්කාමීති එත්ථ අයං අනුපුබ්බිකථා. සුද්ධොදනමහාරාජා කිර බොධිසත්තස්ස අභිනික්ඛමනදිවසතො පට්ඨාය ‘‘මම පුත්තො බුද්ධො භවිස්සාමීති නික්ඛන්තො, ජාතො නු ඛො බුද්ධො’’ති පවත්තිසවනත්ථං ඔහිතසොතොව විහරති. සො භගවතො පධානචරියඤ්ච සම්බොධිඤ්ච ධම්මචක්කප්පවත්තනාදීනි ච සුණන්තො ‘‘ඉදානි කිර මෙ පුත්තො රාජගහං උපනිස්සාය විහරතී’’ති සුත්වා එකං අමච්චං ආණාපෙසි – ‘‘අහං තාත වුඩ්ඪො මහල්ලකො, සාධු මෙ ජීවන්තස්සෙව පුත්තං දස්සෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා පුරිසසහස්සපරිවාරො රාජගහං ගන්ත්වා භගවතො පාදෙ වන්දිත්වා නිසීදි. අථස්ස භගවා ධම්මකථං කථෙසි, සො පසීදිත්වා පබ්බජ්ජඤ්චෙව උපසම්පදඤ්ච යාචි. තතො නං භගවා එහිභික්ඛූපසම්පදාය උපසම්පාදෙසි, සො සපරිසො අරහත්තං පත්වා තත්ථෙව ඵලසමාපත්තිසුඛං අනුභවමානො විහාසි. රාජා තෙනෙව උපායෙන අපරෙපි අට්ඨ දූතෙ පහිණි, තෙපි සබ්බෙ සපරිසා තථෙව අරහත්තං පත්වා තත්ථෙව විහරිංසු. ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙන තෙ නාගච්ඡන්තී’’ති රඤ්ඤො කොචි පවත්තිමත්තම්පි ආරොචෙන්තො නත්ථි.

१०५. “ज्या दिशेला कपिलवस्तू आहे, त्या दिशेला चारिकेसाठी निघाले” यामध्ये ही अनुक्रमिक कथा आहे. असे म्हटले जाते की, महाराज शुद्धोधन हे बोधिसत्त्वांच्या महाभिनिष्क्रमणाच्या दिवसापासूनच, “माझा पुत्र ‘मी बुद्ध होईन’ असे म्हणून निघून गेला आहे, तो बुद्ध झाला आहे का?” अशी बातमी ऐकण्यासाठी नेहमी कान देऊन (उत्सुकतेने) राहत असत. त्यांनी भगवंतांची तपश्चर्या (प्रधानचर्य), संबोधी (ज्ञानप्राप्ती) आणि धर्मचक्रप्रवर्तन इत्यादींविषयी ऐकले. “आता माझा पुत्र राजगृहाचा आश्रय घेऊन राहत आहे,” असे ऐकून त्यांनी एका अमात्याला आज्ञा दिली – “हे तात, मी आता वृद्ध आणि म्हातारा झालो आहे. मी जिवंत असतानाच मला माझ्या पुत्राचे दर्शन घडव.” त्याने “फार चांगले” असे म्हणून ते मान्य केले आणि एक हजार पुरुषांच्या परिवारासह राजगृहाला जाऊन, भगवंतांच्या चरणी वंदन करून तो बसला. तेव्हा भगवंतांनी त्याला धम्मकथा सांगितली. तो प्रसन्न झाला आणि त्याने प्रव्रज्या व उपसंपदेची याचना केली. त्यानंतर भगवंतांनी त्याला ‘एहिभिक्खू’ उपसंपदेने उपसंपन्न केले. तो आपल्या परिवारासह अर्हत पदाला प्राप्त झाला आणि तिथेच फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत राहू लागला. राजाने त्याच उपायाने इतर आठ दूतांना पाठवले. ते सर्वही आपल्या परिवारासह त्याचप्रमाणे अर्हत पदाला प्राप्त होऊन तिथेच राहू लागले. “या विशिष्ट कारणामुळे ते परत येत नाहीत,” अशी साधी बातमी सुद्धा राजाला सांगणारा कोणी नव्हता.

---

අථ රාජා බොධිසත්තෙන සද්ධිං එකදිවසංජාතං කාළුදායිං නාම අමච්චං පහිණිතුකාමො පුරිමනයෙනෙව යාචි, සො ‘‘සචෙ අහං පබ්බජිතුං ලභාමි, දස්සෙස්සාමී’’ති ආහ. තං රාජා ‘‘පබ්බජිත්වාපි මෙ පුත්තං දස්සෙහී’’ති පහිණි; සොපි පුරිසසහස්සපරිවාරො ගන්ත්වා තථෙව සපරිවාරො අරහත්තං පාපුණි. සො එකදිවසං සම්භතෙසු සබ්බසස්සෙසු විස්සට්ඨකම්මන්තෙසු ජනපදමනුස්සෙසු පුප්ඵිතෙසු ථලජජලජපුප්ඵෙසු පටිපජ්ජනක්ඛමෙ මග්ගෙ භගවන්තං වන්දිත්වා සට්ඨිමත්තාහි ගාථාහි ගමනවණ්ණං වණ්ණෙසි. භගවා ‘‘කිමෙත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘භන්තෙ තුම්හාකං පිතා සුද්ධොදනමහාරාජා මහල්ලකොම්හි, ජීවන්තස්සෙව මෙ පුත්තං දස්සෙහී’’ති මං පෙසෙසි, සාධු භන්තෙ භගවා ඤාතකානං සඞ්ගහං කරොතු, කාලො චාරිකං පක්කමිතුන්ති. තෙන හි සඞ්ඝස්ස ආරොචෙහි, ‘‘භික්ඛූ ගමියවත්තං පූරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘සාධු භන්තෙ’’ති ථෙරො තථා අකාසි. භගවා අඞ්ගමගධවාසීනං කුලපුත්තානං දසහි සහස්සෙහි කපිලවත්ථුවාසීනං දසහීති සබ්බෙහෙව වීසතිසහස්සෙහි [Pg.287] ඛීණාසවෙහි පරිවුතො රාජගහා නික්ඛමිත්වා රාජගහතො සට්ඨියොජනිකං කපිලවත්ථුං දිවසෙ දිවසෙ යොජනං ගච්ඡන්තො ද්වීහි මාසෙහි පාපුණිස්සාමීති අතුරිතචාරිකං පක්කාමි. තෙන වුත්තං – ‘‘යෙන කපිලවත්ථු තෙන චාරිකං පක්කාමී’’ති.

त्यानंतर राजाने बोधिसत्त्वांसोबत एकाच दिवशी जन्मलेल्या 'काळुदायी' नावाच्या अमात्याला पाठवण्याची इच्छा धरून, पूर्वीच्याच पद्धतीने त्याला विनंती केली. तो म्हणाला, “जर मला प्रव्रजित होण्याची परवानगी मिळाली, तर मी दर्शन घडवीन.” राजाने त्याला “प्रव्रजित होऊनही मला माझ्या पुत्राचे दर्शन घडव,” असे सांगून पाठवले. तो देखील एक हजार पुरुषांच्या परिवारासह गेला आणि पूर्वीच्या लोकांप्रमाणेच आपल्या परिवारासह अर्हत पदाला प्राप्त झाला. एका दिवशी, सर्व पिके कापून गोळा केली असता, जनपदातील लोकांनी आपली कामे संपवली असता, जमिनीवरील व पाण्यातील फुले उमलली असता आणि मार्ग प्रवासासाठी योग्य झाला असता, त्याने भगवंतांना वंदन करून साठ गाथांद्वारे (कपिलवस्तूला) जाण्याच्या मार्गाच्या सौंदर्याचे वर्णन केले. भगवंतांनी विचारले, “हे काय आहे?” तो म्हणाला, “भंते, आपले पिता महाराज शुद्धोधन यांनी ‘मी म्हातारा झालो आहे, मी जिवंत असतानाच मला माझ्या पुत्राचे दर्शन घडव’ असे सांगून मला पाठवले आहे. भंते, कृपा करून भगवंतांनी आपल्या नातेवाईकांवर अनुग्रह करावा, आता चारिकेसाठी निघण्याची वेळ झाली आहे.” भगवंत म्हणाले, “तसे असेल तर संघाला सांग, भिक्खू प्रवासाची तयारी (गमियवत्त) करतील.” थेरांनी “फार चांगले, भंते,” असे म्हणून तसेच केले. भगवंत अंग आणि मगध देशातील दहा हजार कुलपुत्र आणि कपिलवस्तू येथील दहा हजार कुलपुत्र, अशा एकूण वीस हजार अर्हतांनी वेढलेले होऊन राजगृहातून निघाले. राजगृहापासून साठ योजन अंतरावर असलेल्या कपिलवस्तूकडे दररोज एक योजन चालत, दोन महिन्यांत पोहोचू अशा बेताने ते घाई न करता संथ गतीने चारिकेसाठी निघाले. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे – “ज्या दिशेला कपिलवस्तू आहे, त्या दिशेला चारिकेसाठी निघाले.”

---

එවං පක්කන්තෙ ච භගවති උදායිත්ථෙරො නික්ඛන්තදිවසතො පට්ඨාය සුද්ධොදනමහාරාජස්ස ගෙහෙ භත්තකිච්චං කරොති. රාජා ථෙරං පරිවිසිත්වා පත්තං ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා උත්තමභොජනස්ස පූරෙත්වා ‘‘භගවතො දෙහී’’ති ථෙරස්ස හත්ථෙ ඨපෙති. ථෙරොපි තථෙව කරොති. ඉති භගවා අන්තරාමග්ගෙ රඤ්ඤොයෙව පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජි. ථෙරොපි ච භත්තකිච්චාවසානෙ දිවසෙ දිවසෙ රඤ්ඤො ආරොචෙති ‘‘අජ්ජ භගවා එත්තකං ආගතො’’ති, බුද්ධගුණපටිසංයුත්තාය ච කථාය සාකියානං භගවති සද්ධං උප්පාදෙසි. තෙනෙව නං භගවා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං කුලප්පසාදකානං යදිදං කාළුදායී’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි.

अशा प्रकारे भगवंत निघाले असता, उदायी थेर (काळुदायी थेर) निघण्याच्या दिवसापासून महाराज शुद्धोधन यांच्या महालात भोजनाचे कार्य करत असत. राजा थेरांना भोजन वाढून, त्यांच्या पात्राला सुगंधी चूर्णाने घासून आणि ते उत्तम भोजनाने भरून, “हे भगवंतांना द्या,” असे सांगून थेरांच्या हातात ठेवत असे. थेर देखील तसेच करत असत. अशा प्रकारे भगवंतांनी प्रवासाच्या दरम्यान राजानेच पाठवलेल्या पिंडपाताचे ग्रहण केले. थेर देखील भोजनाच्या शेवटी दररोज राजाला सांगत असत – “आज भगवंत इतक्या अंतरावर पोहोचले आहेत.” तसेच, बुद्धगुणांशी संबंधित कथांद्वारे त्यांनी शाक्यांच्या मनात भगवंतांविषयी श्रद्धा निर्माण केली. म्हणूनच भगवंतांनी त्यांना, “हे भिक्खूंनो, माझ्या भिक्खू श्रावकांमध्ये कुलांना (नातेवाईकांना) प्रसन्न करणाऱ्यांमध्ये काळुदायी हा सर्वश्रेष्ठ आहे,” असे म्हणून सर्वश्रेष्ठ (एतदग्ग) पदावर प्रस्थापित केले.

---

සාකියාපි ඛො අනුප්පත්තෙ භගවති ‘‘අම්හාකං ඤාතිසෙට්ඨං පස්සිස්සාමා’’ති සන්නිපතිත්වා භගවතො වසනට්ඨානං වීමංසමානා නිග්‍රොධසක්කස්ස ආරාමො රමණීයොති සල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ සබ්බං පටිජග්ගනවිධිං කාරෙත්වා ගන්ධපුප්ඵාදිහත්ථා පච්චුග්ගමනං කරොන්තා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතෙ දහරදහරෙ නාගරිකදාරකෙ ච දාරිකායො ච පඨමං පහිණිංසු, තතො රාජකුමාරෙ ච රාජකුමාරිකායො ච තෙසං අනන්තරා සාමං ගන්ත්වා ගන්ධපුප්ඵචුණ්ණාදීහි පූජයමානා භගවන්තං ගහෙත්වා නිග්‍රොධාරාමමෙව අගමංසු. තත්‍ර භගවා වීසතිසහස්සඛීණාසවපරිවුතො පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. සාකියා මානජාතිකා මානථද්ධා, තෙ ‘‘සිද්ධත්ථකුමාරො අම්හෙහි දහරතරොව අම්හාකං කනිට්ඨො, භාගිනෙය්‍යො, පුත්තො, නත්තා’’ති චින්තෙත්වා දහරදහරෙ රාජකුමාරෙ ආහංසු – ‘‘තුම්හෙ වන්දථ, මයං තුම්හාකං පිට්ඨිතො නිසීදිස්සාමා’’ති.

भगवंत पोहोचले असता शाक्य देखील, “आम्ही आमच्या श्रेष्ठ नातेवाईकाचे दर्शन घेऊ,” असे म्हणून एकत्र आले. भगवंतांच्या राहण्याच्या जागेचा विचार करत असताना, निग्रोध शाक्याचा आराम (उद्यान) रमणीय आहे असे ठरवून त्यांनी तिथे सर्व प्रकारची स्वच्छता व तयारी करून घेतली. हातात सुगंधी द्रव्ये, फुले इत्यादी घेऊन स्वागतासाठी जात असताना, त्यांनी सर्व अलंकारांनी नटलेल्या लहान लहान नगरवासी मुलांना व मुलींना सर्वात आधी पाठवले. त्यानंतर राजकुमार आणि राजकुमारींना पाठवले. त्यांच्या पाठीमागे ते स्वतः गेले आणि फुले, सुगंधी चूर्ण इत्यादींनी पूजा करत त्यांनी भगवंतांना सोबत घेऊन निग्रोधाराम विहाराकडेच प्रयाण केले. तिथे भगवंत वीस हजार अर्हतांनी वेढलेले होऊन, मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्धासनावर विराजमान झाले. शाक्य हे स्वभावाने अभिमानी व गर्विष्ठ होते. त्यांनी विचार केला, “सिद्धार्थ कुमार आमच्यापेक्षा लहानच आहे, तो आमचा धाकटा भाऊ, भाचा, मुलगा किंवा नातू आहे.” असे विचार करून त्यांनी लहान लहान राजकुमारांना सांगितले – “तुम्ही वंदन करा, आम्ही तुमच्या पाठीमागे बसू.”

---

තෙසු එවං නිසින්නෙසු භගවා තෙසං අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා ‘‘න මං ඤාතී වන්දන්ති, හන්ද නෙ වන්දාපයිස්සාමී’’ති අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඉද්ධියා ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා තෙසං සීසෙ පාදපංසුං ඔකිරමානො [Pg.288] විය කණ්ඩම්බමූලෙ යමකපාටිහාරියසදිසං පාටිහාරියමකාසි. රාජා තං අච්ඡරියං දිස්වා ආහ – ‘‘භගවා තුම්හාකං මඞ්ගලදිවසෙ බ්‍රාහ්මණස්ස වන්දනත්ථං උපනීතානං පාදෙ වො පරිවත්තිත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස මත්ථකෙ පතිට්ඨිතෙ දිස්වාපි අහං තුම්හෙ වන්දිං, අයං මෙ පඨමවන්දනා. වප්පමඞ්ගලදිවසෙ ජම්බුච්ඡායාය සිරිසයනෙ නිපන්නානං වො ජම්බුච්ඡායාය අපරිවත්තනං දිස්වාපි පාදෙ වන්දිං, අයං මෙ දුතියවන්දනා. ඉදානි ඉමං අදිට්ඨපුබ්බං පාටිහාරියං දිස්වාපි තුම්හාකං පාදෙ වන්දාමි, අයං මෙ තතියවන්දනා’’ති.

ते (शाक्य) अशा प्रकारे बसले असता, भगवंतांनी त्यांच्या मनातील हेतू ओळखून, 'माझे नातेवाईक मला वंदन करत नाहीत, चला, आता मी त्यांना वंदन करायला लावतो,' असा विचार केला. मग त्यांनी अभिज्ञांचे अधिष्ठान असलेल्या चतुर्थ ध्यानात प्रवेश केला आणि त्यातून उठून ऋद्धीने आकाशात उड्डाण केले. त्यांच्या डोक्यावर आपल्या चरणांची धूळ शिंपडल्याप्रमाणे, त्यांनी कण्डंब वृक्षाच्या मुळाशी यमक प्रातिहार्यासारखे प्रातिहार्य दाखवले. राजाने ते आश्चर्य पाहून म्हटले, 'हे भगवन्! आपल्या नामकरण संस्काराच्या दिवशी, असित ब्राह्मणाला (ऋषीला) वंदन करण्यासाठी आपल्याला जवळ आणले असता, आपले पाय उलट फिरून त्या ब्राह्मणाच्या डोक्यावर टेकलेले पाहून मी आपल्याला वंदन केले होते. हे माझे पहिले वंदन होते. पेरणीच्या मंगल दिवशी (वप्पमंगल दिवशी), जांभळाच्या झाडाच्या छायेत लावलेल्या सुंदर शय्येवर आपण निजलेले असताना, जांभळाच्या झाडाची सावली न बदलल्याचे पाहूनही मी आपल्या चरणांना वंदन केले होते. हे माझे दुसरे वंदन होते. आता हे पूर्वी कधीही न पाहिलेले प्रातिहार्य पाहून मी आपल्या चरणांना वंदन करत आहे. हे माझे तिसरे वंदन आहे.'

---

සුද්ධොදනමහාරාජෙන පන වන්දිතෙ භගවති අවන්දිත්වා ඨිතො නාම එකසාකියොපි නාහොසි, සබ්බෙයෙව වන්දිංසු. ඉති භගවා ඤාතයො වන්දාපෙත්වා ආකාසතො ඔරුය්හ පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසින්නෙ භගවති සිඛාප්පත්තො ඤාතිසමාගමො අහොසි, සබ්බෙ එකග්ගා සන්නිපතිංසු. තතො මහාමෙඝො පොක්ඛරවස්සං වස්සි, තම්බවණ්ණමුදකං හෙට්ඨා විරවන්තං ගච්ඡති. කස්සචි සරීරෙ එකබින්දුමත්තම්පි න පතති, තං දිස්වා සබ්බෙ අච්ඡරියබ්භුතජාතා අහෙසුං. භගවා ‘‘න ඉදානෙව මය්හං ඤාතිසමාගමෙ පොක්ඛරවස්සං වස්සති, අතීතෙපි වස්සී’’ති ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා වෙස්සන්තරජාතකං කථෙසි. ධම්මදෙසනං සුත්වා සබ්බෙ උට්ඨාය වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කමිංසු. එකොපි රාජා වා රාජමහාමත්තො වා ‘‘ස්වෙ අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වත්වා ගතො නාම නත්ථි.

महाराज शुद्धोदनाने भगवंतांना वंदन केले असता, वंदन न करता उभा राहिलेला एकही शाक्य उरला नाही; सर्वांनीच वंदन केले. अशा प्रकारे भगवंतांनी नातेवाईकांना वंदन करायला लावून आकाशातून खाली उतरून मांडलेल्या आसनावर ते बसले. भगवंत बसले असता, नातेवाईकांचा अत्यंत भव्य असा मेळावा झाला आणि सर्व जण एकाग्र चित्ताने एकत्र जमले. त्यानंतर महामेघाने 'पोक्खरवस्स' (ज्याला भिजण्याची इच्छा आहे तोच भिजतो असा पाऊस) पाडला. तांबड्या रंगाचे पाणी आवाज करत खाली वाहू लागले. कोणाच्याही शरीरावर पाण्याचा एक थेंबही पडला नाही. ते पाहून सर्व जण अत्यंत आश्चर्यचकित व विस्मित झाले. भगवंतांनी, 'माझ्या नातेवाईकांच्या मेळाव्यात असा पोक्खरवस्स पाऊस केवळ आताच पडला आहे असे नाही, तर भूतकाळातही पडला होता,' असे सांगून या प्रसंगाच्या निमित्ताने 'वेस्संतर जातक' सांगितले. ती धम्मदेशना ऐकून सर्व जण उठले, त्यांनी वंदन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते निघून गेले. परंतु, 'उद्या आमच्याकडून भिक्षा ग्रहण करावी,' असे सांगून गेलेला एकही राजा किंवा राजमंत्री नव्हता.

---

භගවා දුතියදිවසෙ වීසතිභික්ඛුසහස්සපරිවාරො කපිලවත්ථුං පිණ්ඩාය පාවිසි, න කොචි පච්චුග්ගන්ත්වා නිමන්තෙසි වා පත්තං වා අග්ගහෙසි. භගවා ඉන්දඛීලෙ ඨිතො ආවජ්ජෙසි – ‘‘කථං නු ඛො පුබ්බෙ බුද්ධා කුලනගරෙ පිණ්ඩාය චරිංසු, කිං උප්පටිපාටියා ඉස්සරජනානං ඝරානි අගමංසු, උදාහු සපදානචාරිකං චරිංසූ’’ති. තතො එකබුද්ධස්සපි උප්පටිපාටියා ගමනං අදිස්වා ‘‘මයාපි ඉදානි අයමෙව වංසො අයං පවෙණී පග්ගහෙතබ්බා, ආයතිඤ්ච මෙ සාවකාපි මමෙව අනුසික්ඛන්තා පිණ්ඩචාරියවත්තං පූරෙස්සන්තී’’ති කොටියං නිවිට්ඨගෙහතො පට්ඨාය සපදානං පිණ්ඩාය චරති. ‘‘අය්‍යො කිර සිද්ධත්ථකුමාරො පිණ්ඩාය චරතී’’ති චතුභූමකාදීසු පාසාදෙසු සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා මහාජනො දස්සනබ්‍යාවටො අහොසි. රාහුලමාතාපි දෙවී ‘‘අය්‍යපුත්තො කිර ඉමස්මිංයෙව නගරෙ මහතා රාජානුභාවෙන [Pg.289] සුවණ්ණසිවිකාදීහි විචරිත්වා ඉදානි කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායවත්ථවසනො කපාලහත්ථො පිණ්ඩාය චරති, ‘‘සොභති නු ඛො නො වා’’ති සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ඔලොකයමානා භගවන්තං නානාවිරාගසමුජ්ජලාය සරීරප්පභාය නගරවීථියො ඔභාසෙත්වා බුද්ධසිරියා විරොචමානං දිස්වා උණ්හීසතො පට්ඨාය යාව පාදතලා නරසීහගාථාහි නාම අට්ඨහි ගාථාහි අභිත්ථවිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘තුම්හාකං පුත්තො පිණ්ඩාය චරතී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා සංවිග්ගහදයො හත්ථෙන සාටකං සණ්ඨාපයමානො තුරිතතුරිතං නික්ඛමිත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා භගවතො පුරතො ඨත්වා ආහ – ‘‘කිං භන්තෙ අම්හෙ ලජ්ජාපෙථ, කිමත්ථං පිණ්ඩාය චරථ, කිං එත්තකානං භික්ඛූනං න සක්කා භත්තං ලද්ධුන්ති එවංසඤ්ඤිනො අහුවත්ථා’’ති. වංසචාරිත්තමෙතං මහාරාජ අම්හාකන්ති. නනු භන්තෙ අම්හාකං මහාසම්මතඛත්තියවංසො නාම වංසො, තත්ථ ච එකඛත්තියොපි භික්ඛාචාරො නාම නත්ථීති. අයං මහාරාජ වංසො නාම තව වංසො, අම්හාකං පන බුද්ධවංසො වංසො නාම, සබ්බබුද්ධා ච පිණ්ඩචාරිකා අහෙසුන්ති අන්තරවීථියං ඨිතොව –

दुसऱ्या दिवशी भगवंत वीस हजार भिक्खूंच्या परिवारासह कपिलवस्तू नगरात भिक्षेसाठी शिरले. कोणीही सामोरे येऊन त्यांना निमंत्रित केले नाही किंवा त्यांचे भिक्षापात्रही हातात घेतले नाही. भगवंतांनी नगरद्वाराच्या उंबरठ्यावर उभे राहून विचार केला, 'पूर्वीचे बुद्ध आपल्या नातेवाईकांच्या नगरात भिक्षेसाठी कसे फिरत असत? ते थेट श्रीमंत लोकांच्या घरी जात असत की घरांच्या क्रमाने (सपादनचारिका) फिरत असत?' त्यानंतर एकाही बुद्धाचे थेट श्रीमंतांच्या घरी जाणे न पाहून त्यांनी विचार केला, 'मीसुद्धा आता याच परंपरेचे, याच वंशाचे पालन केले पाहिजे. भविष्यात माझे श्रावकही माझेच अनुकरण करून भिक्षाटनाच्या नियमांचे पालन करतील.' असे ठरवून त्यांनी टोकाच्या पहिल्या घरापासून सुरुवात करून घरांच्या क्रमाने भिक्षेसाठी फिरण्यास सुरुवात केली. 'आर्य सिद्धार्थकुमार भिक्षेसाठी फिरत आहेत!' असे ऐकून चार मजली इत्यादी प्रासादांच्या खिडक्या उघडून लोक त्यांना पाहण्यात मग्न झाले. राहुलमाता देवी यशोधरेनेही विचार केला, 'माझे स्वामी याच नगरात पूर्वी मोठ्या राजवैभवाने, सोन्याच्या पालखीतून फिरत असत, आणि आता केस-दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, हातात भिक्षापात्र घेऊन भिक्षेसाठी फिरत आहेत. हे त्यांना शोभून दिसते की नाही?' असे म्हणून तिने खिडकी उघडून पाहिले. विविध रंगांनी देदीप्यमान अशा शरीराच्या प्रभेने नगराचे रस्ते उजळवून टाकणाऱ्या आणि बुद्धतेजाने तळपणाऱ्या भगवंतांना पाहून, डोक्यावरील उष्णीषापासून चरणांच्या तळव्यांपर्यंत त्यांचे वर्णन करणाऱ्या 'नरसिंह गाथा' नावाच्या आठ गाथांनी तिने त्यांची स्तुती केली. नंतर राजाकडे जाऊन, 'आपला पुत्र भिक्षेसाठी फिरत आहे,' असे राजाला सांगितले. राजा अत्यंत व्याकुळ अंतःकरणाने, हाताने आपले वस्त्र सावरत घाईघाईने बाहेर पडला आणि वेगाने जाऊन भगवंतांच्या समोर उभा राहून म्हणाला, 'हे भंते! आपण आम्हाला का लज्जित करत आहात? आपण भिक्षेसाठी का फिरत आहात? एवढ्या भिक्खूंना भोजन मिळणे शक्य नाही, असा विचार आपण केला होता काय?' भगवंतांनी सांगितले, 'महाराज, हा आमच्या वंशाचा आचार आहे.' राजा म्हणाला, 'पण भंते, आपला वंश तर महासंमत क्षत्रिय वंश आहे ना? आणि त्या वंशात एकही क्षत्रिय कधी भिक्षेसाठी फिरलेला नाही.' भगवंतांनी रस्त्याच्या मध्यभागी उभे राहूनच सांगितले, 'महाराज, तो वंश आपल्या घराण्याचा वंश आहे. आमचा वंश तर बुद्धवंश आहे. सर्व बुद्ध भिक्षेसाठीच फिरणारे होते.' आणि त्यांनी ही गाथा म्हटली –

---

‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, ධම්මං සුචරිතං චරෙ;

ධම්මචාරී සුඛං සෙති, අස්මිං ලොකෙ පරම්හි චා’’ති.

भिक्षेसाठी उभे राहण्याच्या कर्तव्यात आळस करू नये, धम्माचे सुचारू रूपाने आचरण करावे. धम्माचे आचरण करणारा या लोकात आणि परलोकातही सुखाने राहतो.

---

ඉමං ගාථමාහ. ගාථාපරියොසානෙ රාජා සොතාපත්තිඵලං සච්ඡාකාසි.

भगवंतांनी ही गाथा म्हटली. गाथेच्या शेवटी राजाने स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले.

---

‘‘ධම්මං චරෙ සුචරිතං, න නං දුච්චරිතං චරෙ;

ධම්මචාරී සුඛං සෙති, අස්මිං ලොකෙ පරම්හි චා’’ති.

धम्माचे सुचारू रूपाने आचरण करावे, दुराचाराचे आचरण करू नये. धम्माचे आचरण करणारा या लोकात आणि परलोकातही सुखाने राहतो.

---

ඉමං පන ගාථං සුත්වා සකදාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාසි, ධම්මපාලජාතකං සුත්වා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාසි, මරණසමයෙ සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා සිරිසයනෙ නිපන්නොයෙව අරහත්තං පාපුණි. අරඤ්ඤවාසෙන පධානානුයොගකිච්චං රඤ්ඤො නාහොසි.

ही गाथा ऐकून राजा सकृदागामी फलावर प्रतिष्ठित झाला. 'धम्मपाल जातक' ऐकून तो अनागामी फलावर प्रतिष्ठित झाला आणि मृत्यूसमयी श्वेतछत्राखाली सुंदर शय्येवर निजलेले असतानाच त्याने अर्हतपद प्राप्त केले. राजाला अरण्यात राहून कठीण तपश्चर्या करण्याची गरज पडली नाही.

---

සොතාපත්තිඵලඤ්ච සච්ඡිකත්වා එව පන භගවතො පත්තං ගහෙත්වා සපරිසං භගවන්තං මහාපාසාදං ආරොපෙත්වා පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන පරිවිසි. භත්තකිච්චාවසානෙ සබ්බං ඉත්ථාගාරං ආගන්ත්වා භගවන්තං වන්දි ඨපෙත්වා රාහුලමාතරං. සා පන ‘‘ගච්ඡ අය්‍යපුත්තං වන්දාහී’’ති පරිජනෙන වුච්චමානාපි ‘‘සචෙ මය්හං ගුණො අත්ථි, සයමෙව අය්‍යපුත්තො ආගමිස්සති[Pg.290], ආගතං නං වන්දිස්සාමී’’ති වත්වා න අගමාසි. අථ භගවා රාජානං පත්තං ගාහාපෙත්වා ද්වීහි අග්ගසාවකෙහි සද්ධිං රාජධීතාය සිරිගබ්භං ගන්ත්වා ‘‘රාජධීතා යථාරුචියා වන්දමානා න කිඤ්චි වත්තබ්බා’’ති වත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. සා වෙගෙන ආගන්ත්වා ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා පාදපිට්ඨියං සීසං පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා යථාජ්ඣාසයං වන්දි.

राजाने स्रोतापत्ती फल प्राप्त केल्यानंतर भगवंतांचे भिक्षापात्र हातात घेतले आणि आपल्या परिवारासह भगवंतांना भव्य राजप्रासादात घेऊन गेला. तेथे त्याने त्यांना उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थांनी तृप्त केले. भोजन आटोपल्यावर, राहुलमातेला (यशोधरेला) सोडून अंतःपुरातील सर्व स्त्रिया तेथे आल्या आणि त्यांनी भगवंतांना वंदन केले. तिला तिच्या परिजनांनी 'जा आणि आपल्या स्वामींना वंदन कर,' असे सांगितले तरी, 'जर माझ्यात काही गुण असतील, तर स्वामी स्वतःच येथे यावे. ते आल्यावर मी त्यांना वंदन करेन,' असे म्हणून ती गेली नाही. तेव्हा भगवंतांनी राजाला आपले भिक्षापात्र घ्यायला लावले आणि दोन अग्रश्रावकांसह ते राजकन्येच्या सुंदर कक्षात गेले. 'राजकन्या आपल्या इच्छेनुसार वंदन करत असताना तिला कोणीही काही बोलू नये,' असे सांगून ते मांडलेल्या आसनावर बसले. ती वेगाने धावत आली, तिने भगवंतांचे घोटे पकडले आणि त्यांचे पाय आपल्या डोक्यावर ठेवून आपल्या इच्छेनुसार वारंवार वंदन केले.

---

රාජා රාජධීතාය භගවති සිනෙහබහුමානාදිගුණසම්පත්තිං කථෙසි. භගවා ‘‘අනච්ඡරියං මහාරාජ යං ඉදානි පරිපක්කෙ ඤාණෙ තයා රක්ඛියමානා රාජධීතා අත්තානං රක්ඛි, සා පුබ්බෙ අනාරක්ඛා පබ්බතපාදෙ විචරමානා අපරිපක්කෙ ඤාණෙ අත්තානං රක්ඛී’’ති වත්වා චන්දකින්නරීජාතකං කථෙසි.

राजाने राजकन्येच्या (यशोधरेच्या) भगवंतांविषयीच्या प्रेम, आदर इत्यादी गुणांच्या परिपूर्णतेचे वर्णन केले. भगवान म्हणाले, "महाराज, आता ज्ञान परिपक्व झाले असताना, तुमच्याद्वारे रक्षण केली जात असलेली ही राजकन्या स्वतःचे रक्षण करू शकली, यात काही आश्चर्य नाही. पूर्वी जेव्हा ती चंद्रकिन्नरी होती, तेव्हा तिचे रक्षण करणारे कोणी नसताना, पर्वताच्या पायथ्याशी फिरत असताना, ज्ञान अपरिपक्व असतानाही तिने स्वतःचे रक्षण केले होते." असे सांगून भगवंतांनी 'चंद्रकिन्नरी जातक' सांगितले.

---

තංදිවසමෙව ච නන්දරාජකුමාරස්ස කෙසවිස්සජ්ජනං පට්ටබන්ධො ඝරමඞ්ගලං ආවාහමඞ්ගලං ඡත්තමඞ්ගලන්ති පඤ්ච මහාමඞ්ගලානි හොන්ති. භගවා නන්දං පත්තං ගාහාපෙත්වා මඞ්ගලං වත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි. ජනපදකල්‍යාණී කුමාරං ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘තුවටං ඛො අය්‍යපුත්ත ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති වත්වා ගීවං පසාරෙත්වා ඔලොකෙසි. සොපි භගවන්තං ‘‘පත්තං ගණ්හථා’’ති වත්තුං අවිසහමානො විහාරංයෙව අගමාසි. තං අනිච්ඡමානංයෙව භගවා පබ්බාජෙසි. ඉති භගවා කපිලපුරං ආගන්ත්වා දුතියදිවසෙ නන්දං පබ්බාජෙසි.

त्याच दिवशी नंद राजकुमाराचे केस मोकळे करणे (केश विसर्जन), मुकुट धारण करणे (पट्टबंध), गृहप्रवेश (घरमंगल), विवाह सोहळा (आवाह सोहळा) आणि छत्र धारण करणे (छत्रमंगल) असे पाच महामंगल सोहळे होते. भगवंतांनी नंदाच्या हातात भिक्षापात्र दिले, मंगलवचन सांगितले आणि आसनावरून उठून ते निघून गेले. जनपदकल्याणीने राजकुमाराला (भगवंतांच्या मागे) जाताना पाहून, "आर्यपुत्र, लवकर परत या!" असे म्हणून मान उंचावून पाहिले. तो (नंद) देखील भगवंतांना "आपले पात्र परत घ्या" असे म्हणण्याचे धैर्य करू न शकल्याने विहारापर्यंतच गेला. त्याची इच्छा नसतानाही भगवंतांनी त्याला प्रव्रजित केले (दीक्षा दिली). अशा प्रकारे भगवंतांनी कपिलवस्तूला आल्यावर दुसऱ्याच दिवशी नंदाला प्रव्रजित केले.

---

සත්තමෙ දිවසෙ රාහුලමාතා කුමාරං අලඞ්කරිත්වා භගවතො සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘පස්ස තාත එතං වීසතිසහස්සසමණපරිවුතං සුවණ්ණවණ්ණං බ්‍රහ්මරූපවණ්ණං සමණං, අයං තෙ පිතා, එතස්ස මහන්තා නිධයො අහෙසුං, ත්‍යස්ස නික්ඛමනතො පට්ඨාය න පස්සාම, ගච්ඡ නං දායජ්ජං යාච, අහං තාත කුමාරො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා චක්කවත්තී භවිස්සාමි, ධනෙන මෙ අත්ථො, ධනං මෙ දෙහි, සාමිකො හි පුත්තො පිතුසන්තකස්සා’’ති. රාහුලකුමාරො භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වාව පිතුසිනෙහං පටිලභිත්වා හට්ඨචිත්තො ‘‘සුඛා තෙ සමණ ඡායා’’ති වත්වා අඤ්ඤම්පි බහුං අත්තනො අනුරූපං වදන්තො අට්ඨාසි. භගවා කතභත්තකිච්චො අනුමොදනං කත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි. කුමාරොපි ‘‘දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහි, දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහී’’ති භගවන්තං අනුබන්ධි. තෙන වුත්තං – ‘‘අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන කපිලවත්ථු…පෙ… දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහී’’ති.

सातव्या दिवशी राहुलच्या मातेने (यशोधरेने) राजकुमाराला सजवून भगवंतांच्या जवळ पाठवले आणि सांगितले— "बाळा, वीस हजार श्रमणांनी वेढलेल्या, सुवर्णवर्णी आणि ब्रह्मदेवासारखे रूप असलेल्या या श्रमणाला पहा. हे तुझे पिता आहेत. त्यांच्याकडे मोठे गुप्त धन (निधी) होते, जे त्यांच्या गृहत्यागाच्या दिवसापासून आम्ही पाहिलेले नाही. तू त्यांच्याकडे जा आणि आपला वारसा माग. 'पिताजी, मी राजकुमार असून छत्र उभारून चक्रवर्ती राजा होणार आहे. मला धनाची गरज आहे, मला धन द्या. कारण पुत्र हा पित्याच्या संपत्तीचा मालक असतो.' असे म्हणून वारसा माग." राहुल राजकुमार भगवंतांच्या जवळ जाताच, पितृप्रेम जागृत झाल्याने आनंदित मनाने म्हणाला, "हे श्रमण, तुमची सावली खूप सुखद आहे!" असे म्हणून तो स्वतःला योग्य अशा इतरही अनेक गोष्टी बोलत उभा राहिला. भगवंतांनी भोजनकर्म आटोपून अनुमोदन केले आणि आसनावरून उठून ते निघाले. राजकुमार देखील "हे श्रमण, मला वारसा द्या! हे श्रमण, मला वारसा द्या!" असे म्हणत भगवंतांच्या मागे मागे गेला. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे— "अनुक्रमाने चारिका करत कपिलवस्तूला... 'हे श्रमण, मला वारसा द्या' असे म्हटले आहे."

---

අථ [Pg.291] ඛො භගවා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසීති භගවා කුමාරං න නිවත්තාපෙසි, පරිජනොපි භගවතා සද්ධිං ගච්ඡන්තං නිවත්තෙතුං න විසහති. අථ ආරාමං ගන්ත්වා ‘‘යං අයං පිතුසන්තකං ධනං ඉච්ඡති, තං වට්ටානුගතං සවිඝාතකං, හන්දස්ස බොධිමණ්ඩෙ පටිලද්ධං සත්තවිධං අරියධනං දෙමි, ලොකුත්තරදායජ්ජස්ස නං සාමිකං කරොමී’’ති ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසි. ආමන්තෙත්වා ච පනාහ – ‘‘තෙන හි ත්වං සාරිපුත්ත රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙහී’’ති. යස්මා අයං දායජ්ජං යාචති, තස්මා නං ලොකුත්තරදායජ්ජපටිලාභාය පබ්බාජෙහීති අත්ථො.

"त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना बोलावले" याचा अर्थ भगवंतांनी राजकुमाराला परत पाठवले नाही, आणि सेवकवर्ग देखील भगवंतांसोबत जाणाऱ्या राजकुमाराला परत फिरवण्याचे धैर्य करू शकला नाही. त्यानंतर विहारात पोहोचल्यावर भगवंतांनी विचार केला, "हा ज्या पितृधनाची इच्छा करत आहे, ते संसाराला अनुसरणारे आणि दुःखदायक आहे. चला, मी याला बोधिमंडळावर प्राप्त केलेले सात प्रकारचे 'आर्यधन' देतो आणि याला लोकोत्तर वारशाचा मालक बनवतो." असा विचार करून त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना बोलावले. बोलावून ते म्हणाले, "सारिपुत्ता, तर मग तू राहुल राजकुमाराला प्रव्रजित कर." ज्या अर्थी हा वारसा मागत आहे, त्या अर्थी याला लोकोत्तर वारसा मिळवून देण्यासाठी प्रव्रजित कर, असा याचा अर्थ आहे.

---

ඉදානි යා සා භගවතා බාරාණසියං තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අනුඤ්ඤාතා, තතො යස්මා උපසම්පදං පටික්ඛිපිත්වා ගරුභාවෙ ඨපෙත්වා ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන උපසම්පදා අනුඤ්ඤාතා, පබ්බජ්ජා පන නෙව පටික්ඛිත්තා, න පුන අනුඤ්ඤාතා, තස්මා අනාගතෙ භික්ඛූනං විමති උප්පජ්ජිස්සති – ‘‘අයං පබ්බජ්ජා නාම පුබ්බෙ උපසම්පදාසදිසා, කිං නු ඛො ඉදානිපි උපසම්පදා විය කම්මවාචාය එව කත්තබ්බා, උදාහු සරණගමනෙහී’’ති. ඉමඤ්ච පනත්ථං විදිත්වා භගවා පුන තීහි සරණගමනෙහි සාමණෙරපබ්බජ්ජං අනුජානිතුකාමො, තස්මා ධම්මසෙනාපති තං භගවතො අජ්ඣාසයං විදිත්වා භගවන්තං පුන පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙතුකාමො ආහ – ‘‘කථාහං භන්තෙ රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙමී’’ති.

पूर्वी भगवंतांनी वाराणसीमध्ये तीन शरणगमनांद्वारे जी प्रव्रज्या आणि उपसंपदा अनुमत केली होती, त्यानंतर उपसंपदेचा तो विधी बदलून, तिचे गांभीर्य लक्षात घेऊन ज्ञत्तिचतुर्थ कम्मवाचेद्वारे उपसंपदा देण्यास अनुमती दिली गेली. परंतु प्रव्रज्या मात्र नाकारलीही गेली नव्हती आणि पुन्हा नव्याने अनुमतही केली गेली नव्हती. त्यामुळे भविष्यात भिक्षूंच्या मनात शंका निर्माण होईल की, "प्रव्रज्या ही पूर्वी उपसंपदेसारखीच होती, तर मग आता देखील ती उपसंपदेप्रमाणे कम्मवाचेनेच केली पाहिजे की शरणगमनांद्वारे केली पाहिजे?" हा हेतू जाणून भगवंतांना पुन्हा तीन शरणगमनांद्वारे 'सामणेर प्रव्रज्या' अनुमत करायची होती. म्हणूनच धम्मसेनापती (सारिपुत्तांनी) भगवंतांचा हा मनोभाव जाणून, भगवंतांकडून पुन्हा प्रव्रज्येची अनुमती मिळवून घेण्याच्या इच्छेने विचारले, "भंते, मी राहुल राजकुमाराला कशी दीक्षा देऊ (प्रव्रजित करू)?"

---

අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙසීති කුමාරස්ස මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො කෙසෙ ඡින්දිත්වා කාසායානි දත්වා සරණානි අදාසි. මහාකස්සපත්ථෙරො ඔවාදාචරියො අහොසි. යස්මා පන උපජ්ඣායමූලකා පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච, උපජ්ඣායොව තත්ථ ඉස්සරො, න ආචරියො, තස්මා වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙසී’’ති.

"त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्तांनी राहुल राजकुमाराला प्रव्रजित केले" याचा अर्थ असा की, महामोग्गल्लान थेरांनी राजकुमाराचे केस कापले, त्याला काषाय वस्त्रे (चीवर) दिली आणि शरणगमन दिले. महाकस्सप थेर हे त्याचे ओवादाचार्य (उपदेश देणारे आचार्य) झाले. परंतु, ज्या अर्थी प्रव्रज्या आणि उपसंपदा ही उपाध्यायांवर आधारित असते आणि त्यात उपाध्यायच मुख्य अधिकारी असतात, आचार्य नव्हे, म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे— "त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्तांनी राहुल राजकुमाराला प्रव्रजित केले."

---

එවං ‘‘කුමාරො පබ්බජිතො’’ති සුත්වා උප්පන්නසංවෙගෙන හදයෙන අථ ඛො සුද්ධොදනො සක්කොති සබ්බං වත්තබ්බං. තත්ථ යස්මා උඤ්ඡාචරියාය ජීවතො පබ්බජිතස්ස අවිසෙසෙන ‘‘වරං යාචාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘යාචස්සූ’’ති වචනං අප්පතිරූපං, න ච බුද්ධානං ආචිණ්ණං, තස්මා ‘‘අතික්කන්තවරා ඛො ගොතම තථාගතා’’ති වුත්තං. යඤ්ච භන්තෙ කප්පති යඤ්ච අනවජ්ජන්ති යං තුම්හාකඤ්චෙව දාතුං කප්පති, අනවජ්ජඤ්ච හොති, මම ච සම්පටිච්ඡනපච්චයා විඤ්ඤූහි න ගරහිතබ්බං, තං යාචාමීති අත්ථො. තථා නන්දෙ අධිමත්තං රාහුලෙති [Pg.292] යථෙව කිර බොධිසත්තං එවං නන්දම්පි රාහුලම්පි මඞ්ගලදිවසෙ නෙමිත්තකා ‘‘චක්කවත්තී භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. අථ රාජා ‘‘පුත්තස්ස චක්කවත්තිසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො භගවතො පබ්බජ්ජාය මහන්තං ඉච්ඡාවිඝාතං පාපුණි. තතො ‘‘නන්දස්ස චක්කවත්තිසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති උස්සාහං ජනෙසි, තම්පි භගවා පබ්බාජෙසි. ඉති තම්පි දුක්ඛං අධිවාසෙත්වා ‘‘ඉදානි රාහුලස්ස චක්කවත්තිසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති උස්සාහං ජනෙසි, තම්පි භගවා පබ්බාජෙසි. තෙනස්ස ‘‘ඉදානි කුලවංසොපි පච්ඡින්නො, කුතො චක්කවත්තිසිරී’’ති අධිකතරං දුක්ඛං උප්පජ්ජි. තෙන වුත්තං – ‘‘තථා නන්දෙ අධිමත්තං රාහුලෙ’’ති. රඤ්ඤො පන ඉතො පච්ඡා අනාගාමිඵලප්පත්ති වෙදිතබ්බා.

अशा प्रकारे "राजकुमार प्रव्रजित झाला" हे ऐकून हृदय हेलावून गेलेल्या (तीव्र संवेग उत्पन्न झालेल्या) राजा शुद्धोदनाने जे काही म्हटले, ते सर्व "त्यानंतर शाक्य शुद्धोदन..." या संदर्भात सांगितले पाहिजे. त्यात, ज्या अर्थी भिक्षेवर जगणाऱ्या प्रव्रजिताला विशिष्ट उल्लेख न करता सामान्यपणे "मी वर मागतो" असे म्हटल्यावर "माग" असे म्हणणे अयोग्य आहे आणि बुद्धांच्या परंपरेला धरून नाही, म्हणूनच भगवंतांनी "हे गौतम, तथागत वरांच्या पलीकडे गेले आहेत" असे म्हटले. "आणि भंते, जे योग्य आहे आणि जे निर्दोष आहे" याचा अर्थ असा की, जे तुम्हाला देणे योग्य आहे आणि जे निर्दोष आहे, तसेच माझ्यासाठी देखील ते स्वीकारल्यामुळे विद्वानांकडून निंदनीय ठरणार नाही, असा वर मी मागतो. "त्याचप्रमाणे नंदापेक्षा राहुलवर अधिक प्रेम होते" या संदर्भात, ज्याप्रमाणे बोधिसत्त्वाविषयी भविष्य वर्तवले होते, त्याचप्रमाणे नंदाविषयी आणि राहुलविषयी देखील मंगलदिनी भविष्यवेत्त्यांनी "हा चक्रवर्ती राजा होईल" असे भविष्य वर्तवले होते. त्यानंतर राजा शुद्धोदनाने "मी पुत्राचे चक्रवर्ती वैभव पाहीन" अशा उत्साहाने भरलेला असताना, भगवंतांच्या प्रव्रज्येमुळे त्याला मोठा इच्छाभंग (धक्का) सहन करावा लागला. त्यानंतर "मी नंदाचे चक्रवर्ती वैभव पाहीन" अशी आशा त्याने बाळगली, पण त्यालाही भगवंतांनी प्रव्रजित केले. अशा प्रकारे ते दुःख देखील सहन करून त्याने "आता मी राहुलचे चक्रवर्ती वैभव पाहीन" अशी आशा बाळगली, पण त्यालाही भगवंतांनी प्रव्रजित केले. त्यामुळे त्याला "आता तर कुळवंश देखील खंडित झाला, मग चक्रवर्ती वैभव कोठून असणार?" असे वाटून पूर्वीपेक्षाही अधिक तीव्र दुःख झाले. म्हणूनच म्हटले आहे— "त्याचप्रमाणे नंदापेक्षा राहुलवर अधिक प्रेम होते." परंतु यानंतर राजा शुद्धोदनाला 'अनागामी फल' प्राप्त झाले, असे समजावे.

---

සාධු භන්තෙ අය්‍යාති ඉදං කස්මා ආහ? සො කිර චින්තෙසි – ‘‘යත්‍ර හි නාම අහම්පි බුද්ධමාමකො ධම්මමාමකො සඞ්ඝමාමකො සමානො අත්තනො පියතරපුත්තෙ පබ්බාජියමානෙ ඤාතිවියොගදුක්ඛං අධිවාසෙතුං න සක්කොමි, අඤ්ඤෙ ජනා පුත්තනත්තකෙසු පබ්බාජිතෙසු කථං අධිවාසෙස්සන්ති, තස්මා අඤ්ඤෙසම්පි තාව එවරූපං දුක්ඛං මා අහොසී’’ති ආහ. භගවා ‘‘සාසනෙ නිය්‍යානිකකාරණං රාජා වදතී’’ති ධම්මකථං කත්වා ‘‘න භික්ඛවෙ අනනුඤ්ඤාතො මාතාපිතූහි පුත්තො පබ්බාජෙතබ්බො’’ති සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි.

"हे भन्ते, आर्य! हे चांगले आहे" असे त्याने (राजा शुद्धोदनाने) का म्हटले? असे म्हटले जाते की त्याने असा विचार केला— "जेव्हा मी स्वतः बुद्ध-प्रेमी, धम्म-प्रेमी आणि संघ-प्रेमी असूनही, माझ्या अत्यंत प्रिय पुत्राला प्रवज्जित केले जात असताना नातेवाईकांच्या विरहाचे दुःख सहन करू शकत नाही, तेव्हा इतर लोक त्यांच्या मुला-नातवांना प्रवज्जित केले असता हे दुःख कसे सहन करू शकतील? म्हणून इतरांनाही असे दुःख होऊ नये." असा विचार करून त्याने असे म्हटले. भगवंतांनी "राजा शासनातील मुक्तीच्या कारणाविषयी बोलत आहे" असा विचार करून धम्मोपदेश केला आणि "भिक्खूंनो, आई-वडिलांच्या परवानगीशिवाय पुत्राला प्रवज्जित करू नये" असा नियम (सिक्खापद) प्रस्थापित केला.

---

තත්ථ මාතාපිතූහීති ජනනිජනකෙ සන්ධාය වුත්තං. සචෙ ද්වෙ අත්ථි, ද්වෙපි ආපුච්ඡිතබ්බා. සචෙ පිතා මතො මාතා වා, යො ජීවති සො ආපුච්ඡිතබ්බො. පබ්බජිතාපි ආපුච්ඡිතබ්බාව. ආපුච්ඡන්තෙන සයං වා ගන්ත්වා ආපුච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤො වා පෙසෙතබ්බො, සො එව වා පෙසෙතබ්බො ‘‘ගච්ඡ මාතාපිතරො ආපුච්ඡිත්වා එහී’’ති. සචෙ ‘‘අනුඤ්ඤාතොම්හී’’ති වදති, සද්දහන්තෙන පබ්බාජෙතබ්බො. පිතා සයං පබ්බජිතො පුත්තම්පි පබ්බාජෙතුකාමො හොති, මාතරං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතු. මාතා වා ධීතරං පබ්බාජෙතුකාමා, පිතරං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතු. පිතා පුත්තදාරෙන අනත්ථිකො පලායි, මාතා ‘‘ඉමං පබ්බාජෙථා’’ති පුත්තං භික්ඛූනං දෙති, ‘‘පිතාස්ස කුහි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘චිත්තකෙළියං කීළිතුං පලාතො’’ති වදති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. මාතා කෙනචි පුරිසෙන සද්ධිං පලාතා හොති, පිතා පන ‘‘පබ්බාජෙථා’’ති දෙති, එත්ථාපි එසෙව නයො. පිතා විප්පවුත්ථො හොති, මාතා පුත්තං ‘‘පබ්බාජෙථා’’ති අනුජානාති, ‘‘පිතා [Pg.293] තස්ස කුහි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කිං තුම්හාකං පිතරා, අහං ජානිස්සාමී’’ති වදති, පබ්බාජෙතුං වට්ටතීති කුරුන්දියං වුත්තං.

त्या नियमात 'आई-वडील' हा शब्द जन्मदात्री माता आणि जन्मदाता पिता यांच्या संदर्भात वापरला आहे. जर दोघेही हयात असतील, तर दोघांचीही परवानगी घेतली पाहिजे. जर पिता किंवा माता मृत असेल, तर जो जिवंत असेल त्याची परवानगी घेतली पाहिजे. जर ते स्वतः प्रवज्जित झाले असतील, तरीही त्यांची परवानगी घेतलीच पाहिजे. परवानगी मागणाऱ्या उपाध्यायाने स्वतः जाऊन विचारले पाहिजे, किंवा दुसऱ्या कोणाला पाठवले पाहिजे, किंवा त्या मुलालाच "जा, आई-वडिलांची परवानगी घेऊन ये" असे सांगून पाठवले पाहिजे. जर तो मुलगा "मला परवानगी मिळाली आहे" असे म्हणत असेल, तर त्याच्यावर विश्वास ठेवून त्याला प्रवज्जित करावे. जर पिता स्वतः प्रवज्जित झाला असेल आणि त्याला आपल्या पुत्रालाही प्रवज्जित करायचे असेल, तर त्याने मातेची परवानगी घेऊनच त्याला प्रवज्जित करावे. किंवा जर मातेला आपल्या कन्येला प्रवज्जित करायचे असेल, तर तिने पित्याची परवानगी घेऊनच तिला प्रवज्जित करावे. जर पिता पत्नी आणि मुलांची पर्वा न करता पळून गेला असेल, आणि मातेने "याला प्रवज्जित करा" असे म्हणून पुत्राला भिक्खूंच्या स्वाधीन केले, आणि भिक्खूंनी "याचा पिता कुठे आहे?" असे विचारल्यावर तिने "तो आपल्या मर्जीने मौजमजा करण्यासाठी पळून गेला आहे" असे सांगितले, तर त्याला प्रवज्जित करणे योग्य आहे. जर माता एखाद्या पुरुषासोबत पळून गेली असेल आणि पित्याने "याला प्रवज्जित करा" असे म्हणून मुलाला दिले, तर येथेही हाच नियम लागू होतो. जर पिता परदेशी गेला असेल आणि मातेने पुत्राला "याला प्रवज्जित करा" अशी परवानगी दिली, आणि "याचा पिता कुठे आहे?" असे विचारल्यावर तिने "तुम्हाला त्याच्या पित्याशी काय देणेघेणे? मी ते पाहून घेईन" असे म्हटले, तर त्याला प्रवज्जित करणे योग्य आहे, असे 'कुरुन्दी' अट्ठकथेत म्हटले आहे.

---

මාතාපිතරො මතා, දාරකො චූළමාතාදීනං සන්තිකෙ සංවද්ධො, තස්මිං පබ්බාජියමානෙ ඤාතකා කලහං වා කරොන්ති, ඛිය්‍යන්ති වා, තස්මා විවාදුපච්ඡෙදනත්ථං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. අනාපුච්ඡා පබ්බාජෙන්තස්ස පන ආපත්ති නත්ථි. දහරකාලෙ ගහෙත්වා පොසනකා මාතාපිතරො නාම හොන්ති, තෙසුපි එසෙව නයො. පුත්තො අත්තානං නිස්සාය ජීවති, න මාතාපිතරො. සචෙපි රාජා හොති, ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. මාතාපිතූහි අනුඤ්ඤාතො පබ්බජිත්වා පුන විබ්භමති, සචෙපි සතක්ඛත්තුං පබ්බජිත්වා විබ්භමති, ආගතාගතකාලෙ පුනප්පුනං ආපුච්ඡිත්වාව පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ එවං වදන්ති – ‘‘අයං විබ්භමිත්වා ගෙහං ආගතො අම්හාකං කම්මං න කරොති, පබ්බජිත්වා තුම්හාකං වත්තං න පූරෙති, නත්ථි ඉමස්සාපුච්ඡනකිච්චං, ආගතාගතං පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති එවං නිස්සට්ඨං පුන අනාපුච්ඡාපි පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

जर आई-वडील मृत झाले असतील आणि तो मुलगा मावशी इत्यादींच्या जवळ वाढला असेल, आणि त्याला प्रवज्जित करताना नातेवाईक भांडण करत असतील किंवा निंदा करत असतील, तर वाद मिटवण्यासाठी त्यांची परवानगी घेऊनच त्याला प्रवज्जित करावे. परंतु, परवानगी न घेता प्रवज्जित करणाऱ्या उपाध्यायाला कोणताही दोष (आपत्ती) लागत नाही. लहानपणी दत्तक घेऊन सांभाळणारे जे पालक (आई-वडील) असतात, त्यांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. जर मुलगा स्वतःच्या बळावर जगत असेल, आई-वडिलांवर अवलंबून नसेल, आणि तो जरी राजा असला, तरीही परवानगी घेऊनच त्याला प्रवज्जित करावे. आई-वडिलांच्या परवानगीने प्रवज्जित झालेला मुलगा जर पुन्हा गृहस्थ बनला, आणि असे जर त्याने सात वेळा प्रवज्जित होऊन पुन्हा गृहस्थ बनून केले, तरीही तो जेव्हा जेव्हा परत येईल, तेव्हा तेव्हा पुन्हा पुन्हा परवानगी घेऊनच त्याला प्रवज्जित करावे. जर आई-वडील असे म्हणत असतील की— "हा गृहस्थ बनून घरी आल्यावर आमचे काम करत नाही, आणि प्रवज्जित झाल्यावर तुमचे नियम पाळत नाही. त्यामुळे याच्यासाठी परवानगी घेण्याची काही गरज नाही. हा जेव्हा जेव्हा येईल, तेव्हा तेव्हा तुम्ही याला प्रवज्जित करावे." अशा प्रकारे त्यांनी त्याला सोडून दिले असल्यास, पुन्हा परवानगी न घेताही त्याला प्रवज्जित करणे योग्य आहे.

---

යොපි දහරකාලෙයෙව ‘‘අයං තුම්හාකං දින්නො, යදා ඉච්ඡථ, තදා පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති එවං දින්නො හොති, සොපි ආගතාගතො පුන අනාපුච්ඡාව පබ්බාජෙතබ්බො. යං පන දහරකාලෙයෙව ‘‘ඉමං භන්තෙ පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති අනුජානිත්වා පච්ඡා වුඩ්ඪිප්පත්තකාලෙ නානුජානන්ති, අයං න අනාපුච්ඡා පබ්බාජෙතබ්බො. එකො මාතාපිතූහි සද්ධිං භණ්ඩිත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ ම’’න්ති ආගච්ඡති, ‘‘ආපුච්ඡිත්වා එහී’’ති ච වුත්තො ‘‘නාහං ගච්ඡාමි, සචෙ මං න පබ්බාජෙථ, විහාරං වා ඣාපෙමි, සත්ථෙන වා තුම්හෙ පහරාමි, තුම්හාකං ඤාතකඋපට්ඨාකානං වා ආරාමච්ඡෙදනාදීහි අනත්ථං උප්පාදෙමි, රුක්ඛා වා පතිත්වා මරාමි, චොරමජ්ඣං වා පවිසාමි, දෙසන්තරං වා ගච්ඡාමී’’ති වදති, තං ජීවස්සෙව රක්ඛණත්ථාය පබ්බාජෙතුං වට්ටති. සචෙ පනස්ස මාතාපිතරො ආගන්ත්වා ‘‘කස්මා අම්හාකං පුත්තං පබ්බාජයිත්ථා’’ති වදන්ති, තෙසං තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘රක්ඛණත්ථාය නං පබ්බාජයිම්හ, පඤ්ඤායථ තුම්හෙ පුත්තෙනා’’ති වත්තබ්බා. ‘‘රුක්ඛා පතිස්සාමී’’ති ආරුහිත්වා පන හත්ථපාදෙ මුඤ්චන්තං පබ්බාජෙතුං වට්ටතියෙව.

ज्या मुलाला लहानपणीच "हा तुम्हाला दिला आहे, जेव्हा तुमची इच्छा असेल तेव्हा याला प्रवज्जित करावे" असे म्हणून सोपवले गेले असेल, तो जेव्हा जेव्हा परत येईल तेव्हा त्याला पुन्हा परवानगी न घेताही प्रवज्जित करावे. परंतु, ज्या मुलाला लहानपणी "भन्ते, याला प्रवज्जित करावे" अशी परवानगी दिली होती, पण नंतर तो मोठा झाल्यावर आई-वडील परवानगी देत नसतील, तर त्याला परवानगीशिवाय प्रवज्जित करू नये. जर एखादा मुलगा आई-वडिलांशी भांडून "मला प्रवज्जित करा" असे म्हणत येतो, आणि त्याला "परवानगी घेऊन ये" असे सांगितले असता तो म्हणतो— "मी जाणार नाही. जर तुम्ही मला प्रवज्जित केले नाही, तर मी विहाराला आग लावीन, किंवा शस्त्राने तुमच्यावर हल्ला करीन, किंवा तुमच्या नातेवाईकांच्या व सेवकांच्या बागा तोडून त्यांचे नुकसान करीन, किंवा झाडावरून उडी मारून जीव देईन, किंवा चोरांच्या टोळीत सामील होईन, किंवा परदेशी निघून जाईन." तर केवळ त्याचा जीव वाचवण्यासाठी त्याला प्रवज्जित करणे योग्य आहे. पण जर त्याचे आई-वडील येऊन "तुम्ही आमच्या मुलाला का प्रवज्जित केले?" असे विचारतील, तर त्यांना ती परिस्थिती सांगून म्हणावे— "आम्ही त्याचा जीव वाचवण्यासाठी त्याला प्रवज्जित केले आहे. आता तुम्ही तुमच्या पुत्राच्या माध्यमातून ओळखले जाल." आणि "मी झाडावरून उडी मारून जीव देईन" असे म्हणून झाडावर चढून हात-पाय सोडणाऱ्या मुलाला तर नक्कीच प्रवज्जित करणे योग्य आहे.

---

එකොපි [Pg.294] විදෙසං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචති, ආපුච්ඡිත්වා චෙ ගතො, පබ්බාජෙතබ්බො. නො චෙ දහරභික්ඛුං පෙසෙත්වා ආපුච්ඡාපෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බො, අතිදූරඤ්චෙ හොති; පබ්බාජෙත්වාපි භික්ඛූහි සද්ධිං පෙසෙත්වා දස්සෙතුං වට්ටති. කුරුන්දියං පන වුත්තං – ‘‘සචෙ දූරං හොති මග්ගො ච මහාකන්තාරො, ‘ගන්ත්වා ආපුච්ඡිස්සාමා’ති පබ්බාජෙතුං වට්ටතී’’ති. සචෙ පන මාතාපිතූනං බහූ පුත්තා හොන්ති, එවඤ්ච වදන්ති – ‘‘භන්තෙ එතෙසං දාරකානං යං ඉච්ඡථ, තං පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති. දාරකෙ වීමංසිත්වා යං ඉච්ඡති, සො පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙපි සකලෙන කුලෙන වා ගාමෙන වා අනුඤ්ඤාතං හොති ‘‘භන්තෙ ඉමස්මිං කුලෙ වා ගාමෙ වා යං ඉච්ඡථ, තං පබ්බාජෙය්‍යාථා’’ති. යං ඉච්ඡති, සො පබ්බාජෙතබ්බොති.

जर एखादा व्यक्ती परदेशी जाऊन प्रवज्जेची याचना करतो, आणि तो परवानगी घेऊन आला असेल, तर त्याला प्रवज्जित करावे. जर तो परवानगी न घेता आला असेल, तर एखाद्या तरुण भिक्खूला पाठवून परवानगी मागवून घ्यावी आणि मगच त्याला प्रवज्जित करावे. जर ते ठिकाण अत्यंत दूर असेल, तर त्याला प्रवज्जित करूनही इतर भिक्खूंसोबत पाठवून आई-वडिलांना दाखवणे योग्य आहे. परंतु 'कुरुन्दी' अट्ठकथेत म्हटले आहे— "जर अंतर खूप दूर असेल आणि रस्ता अत्यंत दुर्गम असेल, तर 'नंतर जाऊन परवानगी मागू' असा विचार करून त्याला प्रवज्जित करणे योग्य आहे." जर आई-वडिलांना अनेक मुले असतील आणि ते असे म्हणत असतील की— "भन्ते, या मुलांपैकी ज्याला तुमची इच्छा असेल त्याला प्रवज्जित करावे." तर मुलांची परीक्षा घेऊन ज्याला प्रवज्जित करण्याची इच्छा असेल, त्याला प्रवज्जित करावे. जर संपूर्ण कुळाने किंवा गावाने अशी परवानगी दिली असेल की— "भन्ते, या कुळातील किंवा गावातील ज्या मुलाला तुमची इच्छा असेल त्याला प्रवज्जित करावे." तर ज्याला प्रवज्जित करण्याची इच्छा असेल, त्याला प्रवज्जित करावे.

---

යාවතකෙ වා පන උස්සහතීති යත්තකෙ සක්කොති.

"किंवा जितक्यांना तो सांभाळू शकतो" याचा अर्थ "जितक्यांना तो उपदेश व अनुशासने देण्यास समर्थ आहे."

---

රාහුලවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

राहुलवस्तूची कथा समाप्त झाली।

---

සික්ඛාපදදණ්ඩකම්මවත්ථුකථා

सिक्खापद-दंडकम्म-वस्तूची कथा।

---

106. දසසු සික්ඛාපදෙසු පුරිමානං පඤ්චන්නං අතික්කමො නාසනවත්ථු, පච්ඡිමානං අතික්කමො දණ්ඩකම්මවත්ථු.

१०६. दहा सिक्खापदांपैकी पहिल्या पाच सिक्खापदांचे उल्लंघन करणे हे नासनेचे (संघातून निष्कासित करण्याचे) कारण आहे, आणि नंतरच्या पाच सिक्खापदांचे उल्लंघन करणे हे दंडकम्माचे (शिक्षेचे) कारण आहे।

---

107. අප්පතිස්සාති භික්ඛූ ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඉස්සරියට්ඨානෙ න ඨපෙන්ති. අසභාගවුත්තිකාති සමානජීවිකා න භවන්ති, විසභාගජීවිකාති අත්ථො. අලාභාය පරිසක්කතීති යථා ලාභං න ලභන්ති; එවං පරක්කමති. අනත්ථායාති උපද්දවාය. අවාසායාති ‘‘කින්ති ඉමස්මිං ආවාසෙ න වසෙය්‍යු’’න්ති පරක්කමති. අක්කොසති පරිභාසතීති අක්කොසති චෙව භයදස්සනෙන ච තජ්ජෙති. භෙදෙතීති පෙසුඤ්ඤං උපසංහරිත්වා භෙදෙති. ආවරණං කාතුන්ති ‘‘මා ඉධ පවිසා’’ති නිවාරණං කාතුං. යත්ථ වා වසති යත්ථ වා පටික්කමතීති යත්ථ වසති වා පවිසති වා; උභයෙනාපි අත්තනො පරිවෙණඤ්ච වස්සග්ගෙන පත්තසෙනාසනඤ්ච වුත්තං.

१०७. 'अप्पतिस्स' (आदर न राखणारे) म्हणजे भिक्खूंना ज्येष्ठ किंवा श्रेष्ठ स्थानावर न मानणे. 'असभागवृत्तिक' म्हणजे ज्यांची उपजीविका समान नसते, म्हणजेच भिन्न उपजीविका असणारे असा अर्थ आहे. 'अलाभाय परिसक्कति' (लाभापासून वंचित ठेवण्याचा प्रयत्न करणे) म्हणजे त्यांना लाभ मिळू नये म्हणून प्रयत्न करणे. 'अनत्थाय' म्हणजे उपद्रव किंवा हानी पोहोचवण्यासाठी. 'अवासाय' म्हणजे "ते या विहारात कसे राहू शकणार नाहीत" यासाठी प्रयत्न करणे. 'अक्कोसति परिभासति' म्हणजे शिवीगाळ करणे आणि भीती दाखवून धमकावणे. 'भेदेति' म्हणजे चहाडी करून फूट पाडणे. 'आवरणं कातुं' म्हणजे "येथे प्रवेश करू नकोस" असा प्रतिबंध करणे. 'यत्थ वा वसति यत्थ वा पटिक्कमति' (जिथे राहतो किंवा जिथे प्रवेश करतो) म्हणजे जिथे तो राहतो किंवा प्रवेश करतो; या दोन्ही शब्दांनी स्वतःचे निवासस्थान (परिवेण) आणि वर्षावासाच्या क्रमानुसार मिळालेले शयनासन (पत्तसेनासन) दर्शवले आहे।

---

මුඛද්වාරිකං ආහාරං ආවරණං කරොන්තීති ‘‘අජ්ජ මා ඛාද, මා භුඤ්ජා’’ති එවං නිවාරෙන්ති. න භික්ඛවෙ මුඛද්වාරිකො ආහාරො ආවරණං කාතබ්බොති [Pg.295] එත්ථ ‘‘මා ඛාද, මා භුඤ්ජා’’ති වදතොපි ‘‘ආහාරං නිවාරෙස්සාමී’’ති පත්තචීවරං අන්තො නික්ඛිපතොපි සබ්බපයොගෙසු දුක්කටං. අනාචාරස්ස පන දුබ්බචසාමණෙරස්ස දණ්ඩකම්මං කත්වා යාගුං වා භත්තං වා පත්තචීවරං වා දස්සෙත්වා ‘‘එත්තකෙ නාම දණ්ඩකම්මෙ ආහටෙ ඉදං ලච්ඡසී’’ති වත්තුං වට්ටති. භගවතා හි ආවරණමෙව දණ්ඩකම්මං වුත්තං. ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි පන අපරාධානුරූපං උදකදාරුවාලිකාදීනං ආහරාපනම්පි කාතබ්බන්ති වුත්තං, තස්මා තම්පි කාතබ්බං. තඤ්ච ඛො ‘‘ඔරමිස්සති විරමිස්සතී’’ති අනුකම්පාය, න ‘‘නස්සිස්සති විබ්භමිස්සතී’’තිආදිනයප්පවත්තෙන පාපජ්ඣාසයෙන ‘‘දණ්ඩකම්මං කරොමී’’ති ච උණ්හපාසාණෙ වා නිපජ්ජාපෙතුං පාසාණිට්ඨකාදීනි වා සීසෙ නික්ඛිපාපෙතුං උදකං වා පවෙසෙතුං න වට්ටති.

मुखद्वाराने आहार घेण्यास प्रतिबंध करतात म्हणजे 'आज खाऊ नकोस, जेवू नकोस' असे अडवतात. 'भिक्खून्नों, मुखद्वाराने घेणाऱ्या आहारावर प्रतिबंध करू नये' या पाठात, 'खाऊ नकोस, जेवू नकोस' असे बोलणाऱ्या भिक्षूलाही आणि 'मी आहाराला रोखेन' असा विचार करून (सामणेराचे) पात्र व चीवर खोलीत ठेवून देणाऱ्या भिक्षूलाही, अशा सर्व प्रकारच्या कृतींमध्ये 'दुक्कट' (दुष्कृत) दोष होतो. परंतु, अनाचारी व उद्धट सामणेराला दंडकर्म करून, पेज, भात किंवा पात्र-चीवर दाखवून 'एवढे दंडकर्म पूर्ण केल्यावर तुला हे मिळेल' असे सांगणे योग्य आहे. कारण भगवंतांनी प्रतिबंधालाच दंडकर्म म्हटले आहे. परंतु, धम्मसंगीतिकाकार थेरांनी अपराधानुसार पाणी, लाकूड, वाळू इत्यादी आणायला लावणे हे देखील करावे असे म्हटले आहे, म्हणून ते देखील करावे. आणि ते देखील 'हा पापापासून परावृत्त होईल, विन्मुख होईल' या अनुकंपेने करावे; 'हा नष्ट होईल किंवा गृहस्थ होईल' अशा वाईट हेतूने करू नये. तसेच 'मी दंडकर्म करतो' असे म्हणून गरम दगडावर झोपवणे, डोक्यावर दगड किंवा विटा इत्यादी ठेवणे किंवा पाण्यात उतरवणे योग्य नाही.

---

සික්ඛාපදදණ්ඩකම්මවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

शिक्षापद-दंडकर्म कथेची समाप्ती झाली।

---

අනාපුච්ඡාවරණවත්ථුආදිකථා

न विचारता प्रतिबंध करण्याच्या प्रकरणाची आदि-कथा

---

108. න භික්ඛවෙ උපජ්ඣායං අනාපුච්ඡාති එත්ථ ‘‘තුම්හාකං සාමණෙරස්ස අයං නාම අපරාධො, දණ්ඩකම්මමස්ස කරොථා’’ති තික්ඛත්තුං වුත්තෙ, සචෙ උපජ්ඣායො දණ්ඩකම්මං න කරොති, සයං කාතුං වට්ටති. සචෙපි ආදිතොව උපජ්ඣායො වදති ‘‘මය්හං සාමණෙරානං දොසෙ සති තුම්හෙ දණ්ඩකම්මං කරොථා’’ති කාතුං වට්ටතියෙව. යථා ච සාමණෙරානං එවං සද්ධිවිහාරිකන්තෙවාසිකානම්පි දණ්ඩකම්මං කාතුං වට්ටති.

१०८. ‘भिक्खून्नों, उपाध्यायांना न विचारता (दंडकर्म करू नये)’ या पाठात, ‘तुमच्या सामणेराचा हा अपराध आहे, त्याला दंडकर्म करा’ असे तीन वेळा सांगितले असता, जर उपाध्याय दंडकर्म करत नसतील, तर स्वतः करणे योग्य आहे. किंवा जर उपाध्यायांनी सुरुवातीलाच सांगितले असेल की, ‘माझ्या सामणेरांचा दोष असल्यास तुम्ही स्वतः दंडकर्म करा’, तरीही दंडकर्म करणे योग्यच आहे. आणि ज्याप्रमाणे सामणेरांना, त्याचप्रमाणे सद्धि विहारिक आणि अंतेवासिकांना देखील दंडकर्म करणे योग्य आहे।

---

අපලාළෙන්තීති ‘‘තුම්හාකං පත්තං දස්සාම, චීවරං දස්සාමා’’ති අත්තනො උපට්ඨානකරණත්ථං සඞ්ගණ්හන්ති. න භික්ඛවෙ අඤ්ඤස්ස පරිසා අපලාළෙතබ්බාති එත්ථ සාමණෙරා වා හොන්තු උපසම්පන්නා වා, අන්තමසො දුස්සීලභික්ඛුස්සාපි පරස්ස පරිසභූතෙ භින්දිත්වා ගණ්හිතුං න වට්ටති, ආදීනවං පන වත්තුං වට්ටති ‘‘තයා න්හායිතුං ආගතෙන ගූථමක්ඛනං විය කතං දුස්සීලං නිස්සාය විහරන්තෙනා’’ති. සචෙ සො සයමෙව ජානිත්වා උපජ්ඣං වා නිස්සයං වා යාචති, දාතුං වට්ටති.

‘अपलाळेंति’ म्हणजे ‘आम्ही तुम्हाला पात्र देऊ, चीवर देऊ’ असे सांगून स्वतःची सेवा करून घेण्यासाठी आपल्याकडे आकर्षित करतात. ‘भिक्खून्नों, दुसऱ्याच्या परिषदेला आकर्षित करू नये’ या पाठात, मग ते sauमणेर असोत वा उपसंपन्न भिक्षू असोत, अगदी दुःशील भिक्षूच्या देखील परिषदेतील लोकांना फोडून आपल्याकडे घेणे योग्य नाही. परंतु दोष दाखवून देणे योग्य आहे की, ‘तू आंघोळ करायला येऊन स्वतःला विष्ठेने माखून घेण्यासारखे या दुःशील भिक्षूचा आश्रय घेऊन राहत आहेस.’ जर तो स्वतःहून हे समजून उपाध्याय किंवा निश्रय मागू लागला, तर देणे योग्य आहे।

---

අනුජානාමි භික්ඛවෙ දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං සාමණෙරං නාසෙතුන්ති එත්ථ කණ්ටකසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තාසු තීසු නාසනාසු ලිඞ්ගනාසනාව අධිප්පෙතා, තස්මා යො පාණාතිපාතාදීසු එකම්පි කම්මං කරොති, සො ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බො. යථා ච භික්ඛූනං පාණාතිපාතාදීසු නානාආපත්තියො හොන්ති, න තථා සාමණෙරානං. සාමණෙරො හි කුන්ථකිපිල්ලිකම්පි මාරෙත්වා මඞ්ගුරණ්ඩකම්පි භින්දිත්වා නාසෙතබ්බතංයෙව [Pg.296] පාපුණාති, තාවදෙවස්ස සරණගමනානි ච උපජ්ඣායග්ගහණඤ්ච සෙනාසනග්ගාහො ච පටිප්පස්සම්භති, සඞ්ඝලාභං න ලභති, ලිඞ්ගමත්තමෙව එකං අවසිට්ඨං හොති. සො සචෙ ආකිණ්ණදොසොව හොති, ආයතිං සංවරෙ න තිට්ඨති, නික්කඩ්ඪිතබ්බො. අථ සහසා විරජ්ඣිත්වා ‘‘දුට්ඨු මයා කත’’න්ති පුන සංවරෙ ඨාතුකාමො හොති, ලිඞ්ගනාසනකිච්චං නත්ථි. යථානිවත්ථපාරුතස්සෙව සරණානි දාතබ්බානි, උපජ්ඣායො දාතබ්බො, සික්ඛාපදානි පන සරණගමනෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. සාමණෙරානඤ්හි සරණගමනං භික්ඛූනං උපසම්පදකම්මවාචාසදිසං, තස්මා භික්ඛූනං විය චතුපාරිසුද්ධිසීලං, ඉමිනාපි දසසීලානි සමාදින්නානෙව හොන්ති, එවං සන්තෙපි දළ්හීකරණත්ථං ආයතිං සංවරෙ පතිට්ඨාපනත්ථං පුන දාතබ්බානි. සචෙ පුරිමිකාය පුන සරණානි ගහිතානි, පච්ඡිමිකාය වස්සාවාසිකං ලච්ඡති. සචෙ පච්ඡිමිකාය ගහිතානි, සඞ්ඝෙන අපලොකෙත්වා ලාභො දාතබ්බො.

‘भिक्खून्नों, दहा अंगांनी युक्त असलेल्या सामणेराचा नाश (निष्कासन) करण्याची मी अनुमती देतो’ या पाठात, कंटक-शिक्षापदाच्या वर्णनात सांगितलेल्या तीन प्रकारच्या नाशांपैकी ‘लिंग-नासना’ (वेष-नाश) हीच अभिप्रेत आहे. म्हणून जो सामणेर प्राणातिपात इत्यादींपैकी एकही कर्म करतो, त्याला ling-नासनेद्वारे निष्कासित करावे. आणि ज्याप्रमाणे भिक्षूंना प्राणातिपात इत्यादींमध्ये वेगवेगळ्या आपत्ती होतात, तसे सामणेरांच्या बाबतीत नाही. कारण सामणेराने अगदी लहान मुंगी किंवा कीटक मारला किंवा अंड्याचा भेद केला तरी तो निष्कासनास पात्र ठरतो. त्याच वेळी त्याचे शरणगमन, उपाध्यायांचे ग्रहण आणि शयनासन ग्रहण करणे संपुष्टात येते, त्याला संघलाभ मिळत नाही, केवळ लिंग (सामणेराचा वेष) मात्र शिल्लक राहते. जर तो अत्यंत दोषयुक्त असेल आणि भविष्यात संयमात राहत नसेल, तर त्याला हाकलून द्यावे. परंतु जर तो अचानक पश्चात्ताप पावून ‘माझ्याकडून वाईट कृत्य झाले’ असे म्हणून पुन्हा संयमात राहू इच्छित असेल, तर लिंग-नासनेची आवश्यकता नाही. त्याने जसे वस्त्र परिधान केले आहे तसेच त्याला शरणगमन द्यावे आणि उपाध्याय द्यावेत. कारण शिक्षापदे तर शरणगमनानेच सिद्ध होतात. सामणेरांचे शरणगमन हे भिक्षूंच्या उपसंपदा-कर्मवाचेसारखेच आहे, म्हणून भिक्षूंच्या चतुपारिसुद्धि-शीलाप्रमाणे, याने देखील दहा शील ग्रहण केलेलेच असतात. असे असले तरी दृढीकरणासाठी आणि भविष्यात संयमात प्रतिष्ठित करण्यासाठी ते पुन्हा दिले पाहिजेत. जर पहिल्या वर्षावासाच्या वेळी पुन्हा शरण घेतले, तर तो नंतरच्या वर्षावासाचा लाभ मिळवतो. जर नंतरच्या वर्षावासाच्या वेळी शरण घेतले, तर संघाने विचार करून त्याला लाभ दिला पाहिजे।

---

අදින්නාදානෙ තිණසලාකමත්තෙනාපි වත්ථුනා, අබ්‍රහ්මචරියෙ තීසු මග්ගෙසු යත්ථ කත්ථචි විප්පටිපත්තියා, මුසාවාදෙ හස්සාධිප්පායතායපි මුසා භණිතෙ අස්සමණො හොති, නාසෙතබ්බතං ආපජ්ජති. මජ්ජපානෙ පන භික්ඛුනො අජානිත්වාපි බීජතො පට්ඨාය මජ්ජං පිවන්තස්ස පාචිත්තියං. සාමණෙරො ජානිත්වා පිවන්තො සීලභෙදං ආපජ්ජති, න අජානිත්වා. යානි පනස්ස ඉතරානි පඤ්ච සික්ඛාපදානි, තෙසු භින්නෙසු න නාසෙතබ්බො, දණ්ඩකම්මං කාතබ්බං. සික්ඛාපදෙ පන පුන දින්නෙපි අදින්නෙපි වට්ටති. දණ්ඩකම්මෙන පන පීළෙත්වා ආයතිං සංවරෙ ඨපනත්ථාය දාතබ්බමෙව. සාමණෙරානං මජ්ජපානං සචිත්තකං පාරාජිකවත්ථු, අයං විසෙසො.

अदत्तादानात (चोरीत) अगदी गवताच्या काडीइतकी वस्तू घेतली तरी, अब्रह्मचर्यात तीन मार्गांपैकी कोणत्याही एका मार्गाने गैरवर्तन केल्यास, आणि मृषावादात अगदी थट्टामस्करीच्या उद्देशाने जरी खोटे बोलले तरी तो अश्रमण होतो आणि निष्कासनास पात्र ठरतो. परंतु मद्यपानाच्या बाबतीत, भिक्षूने न जाणताही बीजापासून बनवलेले मद्य प्यायल्यास 'पाचित्तिय' दोष होतो. सामणेराने जाणूनबुजून मद्य प्यायल्यास त्याचा शीलभंग होतो, न जाणता प्यायल्यास नाही. परंतु त्याची जी इतर पाच शिक्षापदे आहेत, ती भंग पावली असता त्याला निष्कासित करू नये, तर दंडकर्म करावे. शिक्षापद पुन्हा दिले तरी किंवा न दिले तरी चालते. परंतु दंडकर्माने ताकीद देऊन भविष्यात संयमात ठेवण्यासाठी ते पुन्हा दिलेच पाहिजे. सामणेरांचे जाणूनबुजून केलेले मद्यपान हे पाराजिकासारखे (वेष नष्ट करण्याचे) कारण ठरते, हा विशेष फरक आहे।

---

අවණ්ණභාසනෙ පන අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනං පටිපක්ඛවසෙන බුද්ධස්ස වා, ස්වාක්ඛාතොතිආදීනං පටිපක්ඛවසෙන ධම්මස්ස වා, සුප්පටිපන්නොතිආදීනං පටිපක්ඛවසෙන සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණං භාසන්තො රතනත්තයං නින්දන්තො ගරහන්තො ආචරියුපජ්ඣායාදීහි ‘‘මා එවං අවචා’’ති අවණ්ණභාසනෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා නිවාරෙතබ්බො. සචෙ යාවතතියං වුච්චමානො න ඔරමති, කණ්ටකනාසනාය නාසෙතබ්බොති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘සචෙ එවං වුච්චමානො තං ලද්ධිං නිස්සජ්ජති, දණ්ඩකම්මං කාරෙත්වා අච්චයං දෙසාපෙතබ්බො. සචෙ න නිස්සජ්ජති, තථෙව ආදාය පග්ගය්හ [Pg.297] තිට්ඨති, ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බො’’ති වුත්තං, තං යුත්තං. අයමෙව හි නාසනා ඉධ අධිප්පෙතාති.

अवर्णभाषण (निंदा करणे) याविषयीचा निर्णय असा समजावा - 'अरहं सम्मासम्बुद्ध' इत्यादी गुणांच्या विरुद्ध जाऊन बुद्धांची, 'स्वाक्खातो' इत्यादी गुणांच्या विरुद्ध जाऊन धम्माची, किंवा 'सुप्पटिपन्नो' इत्यादी गुणांच्या विरुद्ध जाऊन संघाची निंदा करत असताना, किंवा त्रिरत्नांची निंदा व निर्भत्सना करत असताना, आचार्य आणि उपाध्यायांनी 'असे बोलू नकोस' असे सांगून निंदा करण्याचे दुष्परिणाम दाखवून त्याला रोखले पाहिजे. जर तीन वेळा सांगूनही तो थांबला नाही, तर त्याला 'कंटक-नासने'द्वारे निष्कासित करावे, असे कुरुंदीमध्ये म्हटले आहे. परंतु महाअट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की - 'जर असे सांगितले असता तो त्या चुकीच्या मताचा त्याग करतो, तर त्याला दंडकर्म देऊन अपराधाची क्षमा मागण्यास सांगावे. जर तो त्याग करत नाही आणि त्याच मताचा आग्रह धरून राहतो, तर त्याला लिंग-नासनेद्वारे निष्कासित करावे.' हे योग्य आहे, कारण येथे हीच नासना अभिप्रेत आहे।

---

මිච්ඡාදිට්ඨිකෙපි එසෙව නයො. සස්සතුච්ඡෙදානඤ්හි අඤ්ඤතරදිට්ඨිකො සචෙ ආචරියාදීහි ඔවදියමානො නිස්සජ්ජති, දණ්ඩකම්මං කාරෙත්වා අච්චයං දෙසාපෙතබ්බො. අප්පටිනිස්සජ්ජන්තොව නාසෙතබ්බොති. භික්ඛුනිදූසකො චෙත්ථ කාමං අබ්‍රහ්මචාරිග්ගහණෙන ගහිතොව අබ්‍රහ්මචාරිං පන ආයතිං සංවරෙ ඨාතුකාමං සරණානි දත්වා උපසම්පාදෙතුං වට්ටති. භික්ඛුනිදූසකො ආයතිං සංවරෙ ඨාතුකාමොපි පබ්බජ්ජම්පි න ලභති, පගෙව උපසම්පදන්ති එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛුනිදූසකො’’ති ඉදං විසුං දසමං අඞ්ගං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

मिथ्यादृष्टी (अयोग्य मत असणाऱ्या) व्यक्तीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टींपैकी कोणत्याही एका दृष्टीचा श्रामणेर जर आचार्यादींद्वारे उपदेश केला जात असताना ती दृष्टी सोडून देत असेल, तर त्याला दंडकर्म देऊन अपराधाची क्षमा मागण्यास सांगावे. जर तो ती दृष्टी सोडत नसेल, तर त्याला निष्कासित करावे. आणि येथे भिक्खुणीचा विनयभंग करणारा (भिक्खुणीदूषक) हा जरी 'अब्रह्मचारी' या शब्दाच्या ग्रहणाने समाविष्ट होत असला, तरीही भविष्यात संयमात राहू इच्छिणाऱ्या अब्रह्मचाऱ्याला शरणगमन देऊन उपसंपदा देणे योग्य ठरते. परंतु, भिक्खुणीचा विनयभंग करणारा भविष्यात संयमात राहू इच्छित असला तरीही त्याला प्रवज्जा देखील मिळत नाही, मग उपसंपदेचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. हाच अर्थ दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'भिक्खुणीदूषक' हे दहावे अंग स्वतंत्रपणे सांगितले आहे, असे समजावे.

---

අනාපුච්ඡාවරණවත්ථුආදිකථා නිට්ඨිතා.

परवानगी न घेता प्रवेश करण्याच्या प्रतिबंधाची कथा समाप्त झाली.

---

පණ්ඩකවත්ථුකථා

पंडकवस्तूची कथा

---

109. දහරෙ දහරෙති තරුණෙ තරුණෙ. මොළිගල්ලෙති ථූලසරීරෙ. හත්ථිභණ්ඩෙ අස්සභණ්ඩෙති හත්ථිගොපකෙ ච අස්සගොපකෙ ච.

१०९. 'दहरे दहरे' म्हणजे तरुण-तरुण (लहान वयाचे). 'मोळिगल्ले' म्हणजे स्थूल शरीराचे (जाडजूड शरीराचे). 'हत्थिभंडे अस्सभंडे' म्हणजे हत्तीचे रक्षक आणि घोड्यांचे रक्षक.

---

පණ්ඩකො භික්ඛවෙති එත්ථ ආසිත්තපණ්ඩකො උසූයපණ්ඩකො ඔපක්කමිකපණ්ඩකො පක්ඛපණ්ඩකො නපුංසකපණ්ඩකොති පඤ්ච පණ්ඩකා. තත්ථ යස්ස පරෙසං අඞ්ගජාතං මුඛෙන ගහෙත්වා අසුචිනා ආසිත්තස්ස පරිළාහො වූපසම්මති, අයං ආසිත්තපණ්ඩකො. යස්ස පරෙසං අජ්ඣාචාරං පස්සතො උසූයාය උප්පන්නාය පරිළාහො වූපසම්මති, අයං උසූයපණ්ඩකො. යස්ස උපක්කමෙන බීජානි අපනීතානි, අයං ඔපක්කමිකපණ්ඩකො. එකච්චො පන අකුසලවිපාකානුභාවෙන කාළපක්ඛෙ පණ්ඩකො හොති, ජුණ්හපක්ඛෙ පනස්ස පරිළාහො වූපසම්මති, අයං පක්ඛපණ්ඩකො. යො පන පටිසන්ධියංයෙව අභාවකො උප්පන්නො, අයං නපුංසකපණ්ඩකොති. තෙසු ආසිත්තපණ්ඩකස්ස ච උසූයපණ්ඩකස්ස ච පබ්බජ්ජා න වාරිතා, ඉතරෙසං තිණ්ණං වාරිතා. තෙසුපි පක්ඛපණ්ඩකස්ස යස්මිං පක්ඛෙ පණ්ඩකො හොති, තස්මිංයෙවස්ස පක්ඛෙ පබ්බජ්ජා වාරිතාති කුරුන්දියං වුත්තං. යස්ස චෙත්ථ පබ්බජ්ජා වාරිතා, තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’ති. සොපි [Pg.298] ලිඞ්ගනාසනෙනෙව නාසෙතබ්බො. ඉතො පරං ‘‘නාසෙතබ්බො’’ති වුත්තෙසුපි එසෙව නයො.

'भिक्खूहो, पंडक' या संदर्भात पाच प्रकारचे पंडक असतात: आसित्तपंडक, उसूयपंडक, ओपक्कमिकपंडक, पक्खपंडक आणि नपुंसकपंडक. त्यापैकी, ज्याला इतरांचे जननेंद्रिय मुखात धरून, वीर्य सिंचन झाल्यावर कामवासनेचा दाह शांत होतो, तो 'आसित्तपंडक' होय. ज्याला इतरांचे मैथुन पाहताना मत्सर उत्पन्न होऊन कामवासनेचा दाह शांत होतो, तो 'उसूयपंडक' होय. ज्याचे प्रयत्नपूर्वक (शस्त्रक्रियेने) अंडकोष काढून टाकले गेले आहेत, तो 'ओपक्कमिकपंडक' होय. काही व्यक्ती अकुशल विपाकाच्या प्रभावामुळे कृष्ण पक्षात पंडक असतात आणि शुक्ल पक्षात त्यांचा कामदाह शांत होतो, तो 'पक्खपंडक' होय. जो गर्भाधान समयापासूनच (प्रतिसंधीच्या वेळीच) लिंगरहित (भावशून्य) जन्माला येतो, तो 'नपुंसकपंडक' होय. यापैकी आसित्तपंडक आणि उसूयपंडक यांच्या प्रवज्जेला प्रतिबंध नाही; उर्वरित तिघांच्या प्रवज्जेला प्रतिबंध आहे. त्या तिघांमध्येही, पक्खपंडकाच्या बाबतीत ज्या पक्षात तो पंडक असतो, त्याच पक्षात त्याची प्रवज्जा प्रतिबंधित असते, असे कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे. आणि येथे ज्याची प्रवज्जा प्रतिबंधित आहे, त्याला उद्देशूनच हे म्हटले आहे – 'ज्याची उपसंपदा झाली नसेल त्याला उपसंपदा देऊ नये, आणि ज्याची उपसंपदा झाली असेल त्याला निष्कासित करावे.' त्याला लिंगनाशनानेच (भिक्खूचा वेष नष्ट करून) निष्कासित करावे. यापुढे जिथे जिथे 'निष्कासित करावे' असे म्हटले आहे, तिथे हाच नियम समजावा.

---

පණ්ඩවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

पंडकवस्तूची कथा समाप्त झाली.

---

ථෙය්‍යසංවාසකවත්ථුකථා

थेय्यसंवासकवस्तूची कथा

---

110. පුරාණකුලපුත්තොති පුරාණස්ස අනුක්කමෙන පාරිජුඤ්ඤං පත්තස්ස කුලස්ස පුත්තො. මාතිපක්ඛපිතිපක්ඛතො කොලඤ්ඤා ඛීණා විනට්ඨා මතා අස්සාති ඛීණකොලඤ්ඤො. අනධිගතන්ති අප්පත්තං. ඵාතිංකාතුන්ති වඩ්ඪෙතුං. ඉඞ්ඝාති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. අනුයුඤ්ජියමානොති එකමන්තං නෙත්වා කෙසමස්සුඔරොපනකාසායපටිග්ගහණසරණගමනඋපජ්ඣායග්ගහණකම්මවාචානිස්සයධම්මෙ පුච්ඡියමානො. එතමත්ථං ආරොචෙසීති එතං සයං පබ්බජිතභාවං ආදිතො පට්ඨාය ආචික්ඛි.

११०. 'पुराणकुलपुत्तो' म्हणजे पूर्वी समृद्ध असलेल्या परंतु काळाच्या ओघात ऱ्हास पावलेल्या कुळातील मुलगा. ज्याचे मातृपक्ष आणि पितृपक्ष या दोन्ही बाजूंचे नातेवाईक नष्ट झाले आहेत, मृत झाले आहेत, त्याला 'खीणकोलञ्ञो' म्हणतात. 'अनधिगतं' म्हणजे जे प्राप्त झाले नाही ते. 'फातिंकातुं' म्हणजे वृद्धी करणे. 'इङ्घ' हा शब्द प्रोत्साहन देण्याच्या अर्थातील निपात (अव्यय) आहे. 'अनुयुञ्जियमानो' म्हणजे एका बाजूला नेऊन डोक्याचे केस व दाढी काढणे, काषाय वस्त्र स्वीकारणे, शरणगमन करणे, उपाध्यायांचे ग्रहण करणे, कम्मवाचा आणि निस्सय धर्म याविषयी विचारपूस केली जात असलेला. 'एतमत्थं आरोचेसि' म्हणजे त्याने स्वतः सुरुवातीपासून आपल्या प्रव्रजित होण्याच्या स्थितीविषयी सांगितले.

---

ථෙය්‍යසංවාසකො භික්ඛවෙති එත්ථ තයො ථෙය්‍යසංවාසකා – ලිඞ්ගත්ථෙනකො, සංවාසත්ථෙනකො, උභයත්ථෙනකොති. තත්ථ යො සයං පබ්බජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා න භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, න යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, න ආසනෙන පටිබාහති, න උපොසථපවාරණාදීසු සන්දිස්සති, අයං ලිඞ්ගමත්තස්සෙව ථෙනිතත්තා ලිඞ්ගත්ථෙනකො නාම.

'भिक्खूहो, थेय्यसंवासक' या संदर्भात तीन प्रकारचे थेय्यसंवासक असतात – लिंगत्थेनक, संवासत्थेनक आणि उभयत्थेनक. त्यापैकी, जो स्वतःच प्रव्रजित होऊन विहारात जातो, परंतु भिक्खूंच्या वर्षावासाची गणना करत नाही, ज्येष्ठतेनुसार वंदन स्वीकारत नाही, आसनावरून कनिष्ठांना अडवत नाही, उपोसथ आणि पवारणा इत्यादी संघकर्मांमध्ये उपस्थित राहत नाही; तो केवळ वेषाची चोरी केल्यामुळे 'लिंगत्थेनक' या नावाचा चोर ठरतो.

---

යො පන භික්ඛූහි පබ්බාජිතො සාමණෙරො සමානොපි විදෙසං ගන්ත්වා ‘‘අහං දසවස්සො වා වීසතිවස්සො වා’’ති මුසා වත්වා භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, ආසනෙන පටිබාහති, උපොසථපවාරණාදීසු සන්දිස්සති, අයං සංවාසමත්තස්සෙව ථෙනිතත්තා සංවාසත්ථෙනකො නාම. භික්ඛුවස්සගණනාදිකො හි සබ්බොපි කිරියභෙදො ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘සංවාසො’’ති වෙදිතබ්බො. සික්ඛං පච්චක්ඛාය ‘‘න මං කොචි ජානාතී’’ති එවං පටිපජ්ජන්තෙපි එසෙව නයො.

परंतु, जो भिक्खूंद्वारे प्रव्रजित केलेला श्रामणेर असूनही दुसऱ्या देशात जाऊन 'माझा दहा वर्षांचा किंवा वीस वर्षांचा वर्षावास झाला आहे' असे असत्य बोलून भिक्खूंच्या वर्षावासाची गणना करतो, ज्येष्ठतेनुसार वंदन स्वीकारतो, आसनावरून कनिष्ठांना अडवतो, उपोसथ आणि पवारणा इत्यादींमध्ये उपस्थित राहतो; तो केवळ सहवासाची (संवासाची) चोरी केल्यामुळे 'संवासत्थेनक' या नावाचा चोर ठरतो. कारण भिक्खूंच्या वर्षावासाची गणना करणे इत्यादी सर्व क्रियांचे प्रकार या अर्थामध्ये 'संवास' (सहवास) म्हणून समजले पाहिजेत. शिक्षापदे सोडून देऊन 'मला कोणी ओळखत नाही' अशा प्रकारे वागणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

---

යො පන සයං පබ්බජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, ආසනෙන පටිබාහති, උපොසථපවාරණාදීසු සන්දිස්සති, අයං ලිඞ්ගස්ස චෙව සංවාසස්ස ච ථෙනිතත්තා උභයත්ථෙනකො නාම. අයං තිවිධොපි ථෙය්‍යසංවාසකො අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො, පුන පබ්බජ්ජං යාචන්තොපි න පබ්බාජෙතබ්බො.

परंतु, जो स्वतःच प्रव्रजित होऊन विहारात जातो आणि भिक्खूंच्या वर्षावासाची गणना करतो, ज्येष्ठतेनुसार वंदन स्वीकारतो, आसनावरून कनिष्ठांना अडवतो, उपोसथ आणि पवारणा इत्यादींमध्ये उपस्थित राहतो; तो वेष आणि सहवास या दोन्ही गोष्टींची चोरी केल्यामुळे 'उभयत्थेनक' या नावाचा चोर ठरतो. या तिन्ही प्रकारच्या थेय्यसंवासकांपैकी ज्याची उपसंपदा झाली नसेल, त्याला उपसंपदा देऊ नये; आणि ज्याची उपसंपदा झाली असेल, त्याला निष्कासित करावे. त्याने पुन्हा प्रवज्जेची याचना केली तरीही त्याला प्रव्रजित करू नये.

---

එත්ථ [Pg.299] ච අසම්මොහත්ථං ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං –

आणि या संदर्भात संभ्रम टाळण्यासाठी ही संकीर्ण माहिती समजून घ्यावी –

---

‘‘රාජදුබ්භික්ඛකන්තාර-රොගවෙරිභයෙහි වා;

චීවරාහරණත්ථං වා, ලිඞ්ගං ආදියතීධ යො.

'जो मनुष्य राजाचे भय, दुष्काळाचे भय, दुर्गम मार्गाचे भय, रोगाचे भय किंवा शत्रूचे भय यांमुळे अथवा केवळ चीवर मिळवण्यासाठी येथे प्रव्रजित वेष धारण करतो,

---

සංවාසං නාධිවාසෙති, යාව සො සුද්ධමානසො;

ථෙය්‍යසංවාසකො නාම, තාව එස න වුච්චතී’’ති.

परंतु जोपर्यंत त्याचे मन शुद्ध असते आणि तो संवासाचा स्वीकार करत नाही, तोपर्यंत त्याला 'थेय्यसंवासक' म्हटले जात नाही.'

---

තත්‍රායං විත්ථාරනයො – ඉධෙකච්චස්ස රාජා කුද්ධො හොති, සො ‘‘එවං මෙ සොත්ථි භවිස්සතී’’ති සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා පලායති. තං දිස්වා රඤ්ඤො ආරොචෙන්ති. රාජා ‘‘සචෙ පබ්බජිතො, න තං ලබ්භා කිඤ්චි කාතු’’න්ති තස්මිං කොධං පටිවිනෙති, සො ‘‘වූපසන්තං මෙ රාජභය’’න්ති සඞ්ඝමජ්ඣං අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතො පබ්බාජෙතබ්බො. අථාපි ‘‘සාසනං නිස්සාය මයා ජීවිතං ලද්ධං, හන්ද දානි අහං පබ්බජාමී’’ති උප්පන්නසංවෙගො තෙනෙව ලිඞ්ගෙන ආගන්ත්වා ආගන්තුකවත්තං න සාදියති, භික්ඛූහි පුට්ඨො වා අපුට්ඨො වා යථාභූතමත්තානං ආවිකත්වා පබ්බජ්ජං යාචති, ලිඞ්ගං අපනෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන වත්තං සාදියති, පබ්බජිතාලයං දස්සෙති, සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තං වස්සගණනාදිභෙදං විධිං පටිපජ්ජති, අයං න පබ්බාජෙතබ්බො.

याचा सविस्तर तपशील असा आहे – समजा, येथे एखाद्या व्यक्तीवर राजा क्रुद्ध होतो. तो विचार करतो की, 'अशा प्रकारे माझे कल्याण होईल.' तो स्वतःच वेष धारण करून पळून जातो. त्याला पाहून लोक राजाला सांगतात. राजा म्हणतो, 'जर तो प्रव्रजित झाला असेल, तर त्याच्यावर कोणतीही कारवाई करता येणार नाही.' असे म्हणून राजा आपला राग शांत करतो. तो मनुष्य 'माझे राजाचे भय शांत झाले आहे' असा विचार करून, संघामध्ये प्रवेश न करताच गृहस्थ वेष धारण करून परत येतो, तर त्याला प्रव्रजित करावे. किंवा जर त्याला असा संवेग उत्पन्न झाला की, 'शासनाचा आश्रय घेतल्यामुळे माझे प्राण वाचले आहेत, चला तर मग आता मी खरोखरच प्रव्रजित होतो.' आणि तो त्याच वेषात येऊन आगंतुक भिक्खूचे कर्तव्य स्वीकारत नाही, भिक्खूंनी विचारले असता किंवा न विचारताही स्वतःची खरी परिस्थिती प्रकट करतो आणि प्रवज्जेची याचना करतो, तर त्याचा तो वेष काढून त्याला प्रव्रजित करावे. परंतु, जर तो भिक्खूची कर्तव्ये स्वीकारतो, प्रव्रजितासारखे वर्तन दाखवतो आणि पूर्वी सांगितलेल्या वर्षावास गणनेच्या सर्व नियमांचे पालन करतो, तर त्याला प्रव्रजित करू नये.

---

ඉධ පනෙකච්චො දුබ්භික්ඛෙ ජීවිතුං අසක්කොන්තො සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානි භුඤ්ජන්තො දුබ්භික්ඛෙ වීතිවත්තෙ සඞ්ඝමජ්ඣං අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

तसेच, जर एखादी व्यक्ती दुष्काळात उपजीविका करण्यास असमर्थ असल्यामुळे स्वतःच वेष धारण करते आणि सर्व पाखंडी लोकांचे अन्न ग्रहण करते; दुष्काळ संपल्यावर संघामध्ये प्रवेश न करताच गृहस्थ वेष धारण करून परत येते, तर सर्व विधी पूर्वीप्रमाणेच समजावा.

---

අපරො මහාකන්තාරං නිත්ථරිතුකාමො හොති, සත්ථවාහො ච පබ්බජිතෙ ගහෙත්වා ගච්ඡති. සො ‘‘එවං මං සත්ථවාහො ගහෙත්වා ගමිස්සතී’’ති සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා සත්ථවාහෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරිත්වා ඛෙමන්තං පත්වා සඞ්ඝමජ්ඣං අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

दुसरा एक मनुष्य मोठा दुर्गम मार्ग पार करू इच्छितो. एक सार्थवाह (व्यापाऱ्यांचा प्रमुख) प्रव्रजितांना सोबत घेऊन जात असतो. तो मनुष्य विचार करतो, 'अशा प्रकारे (प्रव्रजिताचे रूप घेतल्यास) सार्थवाह मला सोबत घेऊन जाईल.' असे विचार करून तो स्वतःच (प्रव्रजिताचा) वेष धारण करतो आणि सार्थवाहाच्या सोबत दुर्गम मार्ग पार करून सुरक्षित ठिकाणी पोहोचतो. तेथे संघाच्या मध्ये प्रवेश न करताच पुन्हा गृहस्थाचा वेष धारण करून परत येतो. अशा वेळी त्याला प्रव्रजित करावे की नाही, हा सर्व विधी पूर्वी सांगितलेल्या (राजभयाच्या) प्रकरणाप्रमाणेच समजावा.

---

අපරො රොගභයෙ උප්පන්නෙ ජීවිතුං අසක්කොන්තො සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානි භුඤ්ජන්තො රොගභයෙ වූපසන්තෙ සඞ්ඝමජ්ඣං [Pg.300] අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

दुसरा एक मनुष्य रोगाचे भय उत्पन्न झाले असता, जिवंत राहण्यास असमर्थ होऊन स्वतःच (प्रव्रजिताचा) वेष धारण करतो आणि सर्व पाखंडी लोकांचे (इतर पंथांच्या लोकांचे) अन्न ग्रहण करतो. रोगाचे भय शांत झाल्यावर, संघाच्या मध्ये प्रवेश न करताच पुन्हा गृहस्थाचा वेष धारण करून परत येतो. अशा वेळी त्याला प्रव्रजित करावे की नाही, हा सर्व विधी पूर्वीप्रमाणेच (राजभयाच्या प्रकरणाप्रमाणेच) समजावा.

---

අපරස්ස එකො වෙරිකො කුද්ධො හොති, ඝාතෙතුකාමො නං විචරති, සො ‘‘එවං මෙ සොත්ථි භවිස්සතී’’ති සයමෙව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා පලායති. වෙරිකො ‘‘කුහිං සො’’ති පරියෙසන්තො ‘‘පබ්බජිත්වා පලාතො’’ති සුත්වා ‘‘සචෙ පබ්බජිතො, න තං ලබ්භා කිඤ්චි කාතු’’න්ති තස්මිං කොධං පටිවිනෙති. සො ‘‘වූපසන්තං මෙ වෙරිභය’’න්ති සඞ්ඝමජ්ඣං අනොසරිත්වාව ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ආගතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

दुसऱ्या एका मनुष्यावर त्याचा एक शत्रू क्रुद्ध होतो आणि त्याला मारण्याच्या उद्देशाने शोधत फिरतो. तो मनुष्य विचार करतो, 'अशा प्रकारे (प्रव्रजिताचा वेष घेतल्यास) माझे रक्षण होईल.' असे विचार करून तो स्वतःच (प्रव्रजिताचा) वेष धारण करून पळून जातो. शत्रू 'तो कुठे आहे?' असे शोधत असताना, 'तो प्रव्रजित होऊन पळून गेला आहे' असे ऐकतो. 'जर तो प्रव्रजित झाला असेल, तर त्याला काहीही करणे शक्य नाही,' असे म्हणून तो आपला राग शांत करतो. तो मनुष्य 'माझे शत्रूचे भय शांत झाले आहे' असे समजून, संघाच्या मध्ये प्रवेश न करताच गृहस्थाचा वेष धारण करून परत येतो. अशा वेळी त्याला प्रव्रजित करावे की नाही, हा सर्व विधी पूर्वीप्रमाणेच (राजभयाच्या प्रकरणाप्रमाणेच) समजावा.

---

අපරො ඤාතිකුලං ගන්ත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛාය ගිහි හුත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි ඉධ විනස්සිස්සන්ති, සචෙපි ඉමානි ගහෙත්වා විහාරං ගමිස්සාමි, අන්තරාමග්ගෙ මං ‘චොරො’ති ගහෙස්සන්ති, යංනූනාහං කායපරිහාරියානි කත්වා ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති චීවරාහරණත්ථං නිවාසෙත්වා ච පාරුපිත්වා ච විහාරං ගච්ඡති. තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සාමණෙරා ච දහරා ච අබ්භුග්ගච්ඡන්ති, වත්තං දස්සෙන්ති. සො න සාදියති, යථාභූතමත්තානං ආවිකරොති. සචෙ භික්ඛූ ‘‘න දානි මයං තං මුඤ්චිස්සාමා’’ති බලක්කාරෙන පබ්බාජෙතුකාමා හොන්ති, කාසායානි අපනෙත්වා පුන පබ්බාජෙතබ්බො. සචෙ පන ‘‘නයිමෙ මම හීනායාවත්තභාවං ජානන්තී’’ති තංයෙව භික්ඛුභාවං පටිජානිත්වා සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තං වස්සගණනාදිභෙදං විධිං පටිපජ්ජති, අයං න පබ්බාජෙතබ්බො.

दुसरा एक मनुष्य नातलगांच्या घरी जाऊन सिक्खेचा (शिक्षेचा) त्याग करतो आणि गृहस्थ बनतो. नंतर तो विचार करतो, 'ही चीवरे येथेच नष्ट होतील. जर मी ही चीवरे हातात घेऊन विहारात गेलो, तर वाटेत लोक मला "चोर" म्हणून पकडतील. त्यापेक्षा मी ही चीवरे अंगावर परिधान करून गेलो तर बरे होईल.' असे विचार करून चीवरे नेण्याच्या उद्देशाने तो अंतर्वासक (नेसूचे वस्त्र) नेसून आणि उत्तरासंग (ओढण्याचे वस्त्र) पांघरून विहाराकडे निघतो. त्याला लांबूनच येत असताना पाहून सामणेर आणि तरुण भिक्खू त्याच्या स्वागतासाठी पुढे जातात आणि आदर-सत्कार दाखवतात. तो त्याचा स्वीकार करत नाही आणि स्वतःची खरी परिस्थिती प्रकट करतो. जर भिक्खू "आता आम्ही तुला सोडणार नाही" असे म्हणून बळजबरीने त्याला प्रव्रजित करू इच्छितात, तर ती काषाय वस्त्रे काढून त्याला पुन्हा प्रव्रजित करावे. परंतु, जर तो विचार करतो की, "या भिक्खूंना मी पुन्हा गृहस्थ झालो आहे हे माहीत नाही," आणि तो स्वतः भिक्खू असल्याचाच दावा करतो आणि पूर्वी (संवासत्थेनक प्रकरणात) सांगितलेल्या वर्षांच्या गणनेनुसार सर्व विधींचे आचरण करतो, तर त्याला प्रव्रजित करू नये.

---

අපරො මහාසාමණෙරො ඤාතිකුලං ගන්ත්වා උප්පබ්බජිත්වා කම්මන්තානුට්ඨානෙන උබ්බාළ්හො හුත්වා පුන ‘‘දානි අහං සමණොව භවිස්සාමි, ථෙරොපි මෙ උප්පබ්බජිතභාවං න ජානාතී’’ති තදෙව පත්තචීවරං ආදාය විහාරං ආගච්ඡති, නාපි තමත්ථං භික්ඛූනං ආරොචෙති, සාමණෙරභාවං පටිජානාති, අයං ථෙය්‍යසංවාසකොයෙව පබ්බජ්ජං න ලභති. සචෙපිස්ස ලිඞ්ගග්ගහණකාලෙ එවං හොති, ‘‘නාහං කස්සචි ආරොචෙස්සාමී’’ති විහාරඤ්ච ගතො ආරොචෙති, ගහණෙනෙව ථෙය්‍යසංවාසකො. අථාපිස්ස ‘‘ගහණකාලෙ ආචික්ඛිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පන්නං හොති, විහාරඤ්ච ගන්ත්වා ‘‘කුහිං ත්වං ආවුසො ගතො’’ති වුත්තො ‘‘න දානි මං ඉමෙ ජානන්තී’’ති වඤ්චෙත්වා නාචික්ඛති, ‘‘නාචික්ඛිස්සාමී’’ති සහ ධුරනික්ඛෙපෙන අයම්පි ථෙය්‍යසංවාසකොව. සචෙ පනස්ස ගහණකාලෙපි ‘‘ආචික්ඛිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පන්නං හොති, විහාරං ගන්ත්වාපි ආචික්ඛති, අයං පුන පබ්බජ්ජං ලභති.

दुसरा एक मोठा सामणेर नातलगांच्या घरी जाऊन गृहस्थ होतो. परंतु घरच्या कामांच्या त्रासामुळे कंटाळून तो पुन्हा विचार करतो, 'आता मी श्रमणच बनेन. माझे उपाध्याय थेर देखील मी गृहस्थ झाल्याचे जाणत नाहीत.' असे विचार करून तो तेच पात्र आणि चीवर घेऊन विहारात येतो. तो ती गोष्ट भिक्खूंना सांगत नाही आणि स्वतः सामणेर असल्याचाच दावा करतो. हा मनुष्य 'थेय्यसंवासक' (चोरीने संघात राहणारा) ठरतो, त्याला प्रव्रज्या मिळत नाही. जर वेष धारण करताना त्याच्या मनात असा विचार आला की, 'मी कोणालाही सांगणार नाही,' आणि विहारात गेल्यावर जरी त्याने सांगितले, तरी वेष धारण करण्याच्या कृतीनेच तो थेय्यसंवासक ठरतो. परंतु, जर वेष धारण करताना त्याच्या मनात 'मी सांगेन' असा विचार आला असेल, आणि विहारात गेल्यावर 'आयुष्यमान, तू कुठे गेला होतास?' असे विचारले असता, 'आता हे लोक मला ओळखत नाहीत' असा विचार करून तो फसवणूक करतो आणि सांगत नाही, आणि 'मी सांगणार नाही' असे म्हणून सांगण्याचा प्रयत्न सोडून देतो, तर तो देखील थेय्यसंवासकच ठरतो. परंतु, जर वेष धारण करतानाही त्याच्या मनात 'मी सांगेन' असा विचार आला असेल आणि विहारात गेल्यावरही तो सांगतो, तर त्याला पुन्हा प्रव्रज्या मिळते.

---

අපරො [Pg.301] දහරසාමණෙරො මහන්තො වා පන අබ්‍යත්තො, සො පුරිමනයෙනෙව උප්පබ්බජිත්වා ඝරෙ වච්ඡකරක්ඛණාදීනි කම්මානි කාතුං න ඉච්ඡති, තමෙනං ඤාතකා තානියෙව කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා ථාලකං වා පත්තං වා හත්ථෙ දත්වා ‘‘ගච්ඡ සමණොව හොහී’’ති ඝරා නීහරන්ති. සො විහාරං ගච්ඡති, නෙව නං භික්ඛූ ජානන්ති ‘‘අයං උප්පබ්බජිත්වා පුන සයමෙව පබ්බජිතො’’ති, නාපි සයං ජානාති, ‘‘යො එවං පබ්බජති, සො ථෙය්‍යසංවාසකො නාම හොතී’’ති. සචෙ තං පරිපුණ්ණවස්සං උපසම්පාදෙන්ති, සූපසම්පන්නො. සචෙ පන අනුපසම්පන්නකාලෙයෙව විනයවිනිච්ඡයෙ වත්තමානෙ සුණාති, ‘‘යො එවං පබ්බජති, සො ථෙය්‍යසංවාසකො නාම හොතී’’ති. තෙන ‘‘මයා එවං කත’’න්ති භික්ඛූනං ආචික්ඛිතබ්බං, එවං පුන පබ්බජ්ජං ලභති. සචෙ ‘‘න දානි මං කොචි ජානාතී’’ති නාරොචෙති, ධුරං නික්ඛිත්තමත්තෙ ථෙය්‍යසංවාසකො.

दुसरा एक लहान सामणेर किंवा वयाने मोठा असूनही विनय नियमांमध्ये अज्ञानी असलेला सामणेर पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच गृहस्थ होतो. परंतु घरी वासरे राखणे इत्यादी कामे करण्याची त्याची इच्छा नसते. त्यामुळे त्याचे नातलग त्याला तीच काषाय वस्त्रे नेसवून आणि हातात वाटी किंवा पात्र देऊन 'जा, श्रमणच बन!' असे सांगून घरातून बाहेर काढतात. तो विहारात जातो. भिक्खूंना हे माहीत नसते की, 'हा गृहस्थ होऊन पुन्हा स्वतःच प्रव्रजित झाला आहे,' आणि त्याला स्वतःलाही हे माहीत नसते की, 'जो अशा प्रकारे प्रव्रजित होतो, तो थेय्यसंवासक ठरतो.' जर त्याचे वय वीस वर्षे पूर्ण झाल्यावर भिक्खू त्याला उपसंपदा देतात, तर त्याची उपसंपदा वैध ठरते. परंतु, उपसंपदा मिळण्यापूर्वीच, विनय नियमांच्या चर्चेच्या वेळी जर तो ऐकतो की, 'जो अशा प्रकारे प्रव्रजित होतो, तो थेय्यसंवासक ठरतो,' तर त्याने 'मी असे केले आहे' हे भिक्खूंना सांगितले पाहिजे. असे सांगितल्यास त्याला पुन्हा प्रव्रज्या मिळते. परंतु जर तो विचार करतो की, 'आता मला कोणी ओळखत नाही' आणि सांगत नाही, तर सांगण्याचा प्रयत्न सोडल्याबरोबरच तो थेय्यसंवासक ठरतो.

---

භික්ඛු සික්ඛං පච්චක්ඛාය ලිඞ්ගං අනපනෙත්වා දුස්සීලකම්මං කත්වා වා අකත්වා වා පුන සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තං වස්සගණනාදිභෙදං විධිං පටිපජ්ජති, ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය සලිඞ්ගෙ ඨිතො මෙථුනං පටිසෙවිත්වා වස්සගණනාදිභෙදං විධිං ආපජ්ජන්තො ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති, පබ්බජ්ජාමත්තං ලභති. අන්ධකට්ඨකථායං පන එසො ථෙය්‍යසංවාසකොති වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං.

एखादा भिक्खू सिक्खेचा त्याग करून, भिक्खू वेष न काढता, दुःशील कर्म करून किंवा न करता, पुन्हा पूर्वी सांगितलेल्या वर्षांच्या गणनेनुसार सर्व विधींचे आचरण करतो, तर तो थेय्यसंवासक ठरतो. परंतु, सिक्खेचा त्याग न करता, स्वतःच्या भिक्खू वेषात राहून मैथुन धर्म आचरून वर्षांच्या गणनेनुसार विधींचे आचरण करतो, तर तो थेय्यसंवासक ठरत नाही; त्याला केवळ प्रव्रज्या मिळते. अंधक अट्ठकथेत मात्र 'हा थेय्यसंवासक आहे' असे म्हटले आहे, परंतु ते मत स्वीकारू नये.

---

එකො භික්ඛු කාසායෙ සඋස්සාහොව ඔදාතං නිවාසෙත්වා මෙථුනං පටිසෙවිත්වා පුන කාසායානි නිවාසෙත්වා වස්සගණනාදිභෙදං සබ්බං විධිං ආපජ්ජති, අයම්පි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති, පබ්බජ්ජාමත්තං ලභති. සචෙ පන කාසායෙ ධුරං නික්ඛිපිත්වා ඔදාතං නිවාසෙත්වා මෙථුනං පටිසෙවිත්වා පුන කාසායානි නිවාසෙත්වා වස්සගණනාදිභෙදං සබ්බං විධිං ආපජ්ජති, ථෙය්‍යසංවාසකො හොති.

एखादा भिक्खू काषाय वस्त्रांविषयी उत्साही (पुन्हा परिधान करण्याची इच्छा असलेला) राहूनच, पांढरे वस्त्र नेसून मैथुन धर्म आचरतो आणि पुन्हा काषाय वस्त्रे नेसून वर्षांच्या गणनेनुसार सर्व विधींचे आचरण करतो, तर हा देखील थेय्यसंवासक ठरत नाही; त्याला केवळ प्रव्रज्या मिळते. परंतु, जर काषाय वस्त्रांविषयीचा उत्साह सोडून देऊन, पांढरे वस्त्र नेसून मैथुन धर्म आचरतो आणि पुन्हा काषाय वस्त्रे नेसून वर्षांच्या गणनेनुसार सर्व विधींचे आचरण करतो, तर तो थेय्यसंवासक ठरतो.

---

සාමණෙරො සලිඞ්ගෙ ඨිතො මෙථුනාදිඅස්සමණකරණධම්මං ආපජ්ජිත්වාපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති. සචෙපි කාසායෙ සඋස්සාහොව කාසායානි අපනෙත්වා මෙථුනං පටිසෙවිත්වා පුන කාසායානි නිවාසෙති, නෙව ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. සචෙ පන කාසායෙ ධුරං නික්ඛිපිත්වා නග්ගො වා ඔදාතනිවත්ථො වා මෙථුනසෙවනාදීහි අස්සමණො [Pg.302] හුත්වා කාසායං නිවාසෙති, ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. සචෙපි ගිහිභාවං පත්ථයමානො කාසාවං ඔවට්ටිකං වා කත්වා අඤ්ඤෙන වා ආකාරෙන ගිහිනිවාසනෙන නිවාසෙති ‘‘සොභති නු ඛො මෙ ගිහිලිඞ්ගං, න සොභතී’’ති වීමංසනත්ථං, රක්ඛති තාව. ‘‘සොභතී’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පන පුන ලිඞ්ගං සාදියන්තො ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. ඔදාතං නිවාසෙත්වා වීමංසනසම්පටිච්ඡනෙසුපි එසෙව නයො.

सामणेर स्वतःच्या वेषात राहून मैथुन इत्यादी अश्रमणकारक (श्रमण नसलेल्यांचे) धर्म आचरून देखील थेय्यसंवासक ठरत नाही. जरी काषाय वस्त्रांविषयी उत्साही राहूनच, काषाय वस्त्रे काढून मैथुन धर्म आचरतो आणि पुन्हा काषाय वस्त्रे नेसतो, तरी तो थेय्यसंवासक ठरत नाही. परंतु, जर काषाय वस्त्रांविषयीचा उत्साह सोडून देऊन, नग्न होऊन किंवा पांढरे वस्त्र नेसून मैथुन आचरण इत्यादींमुळे अश्रमण होऊन पुन्हा काषाय वस्त्र नेसतो, तर तो थेय्यसंवासक ठरतो. जरी गृहस्थ होण्याची इच्छा धरून, काषाय वस्त्राची कास घालून (कासोटा मारून) किंवा इतर प्रकारे गृहस्थाप्रमाणे वस्त्र परिधान करून 'माझा गृहस्थाचा वेष शोभून दिसतो की नाही?' हे तपासण्यासाठी वस्त्र नेसतो, तर तोपर्यंत त्याचे रक्षण होते (तो थेय्यसंवासक ठरत नाही). परंतु 'शोभून दिसतो' असे स्वीकारून पुन्हा सामणेर वेषाचा स्वीकार करतो, तर तो थेय्यसंवासक ठरतो. पांढरे वस्त्र नेसून तपासणे आणि स्वीकारणे या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

---

සචෙ පන නිවත්ථකාසායස්ස උපරි ඔදාතං නිවාසෙත්වා වීමංසති වා සම්පටිච්ඡති වා, රක්ඛතියෙව. භික්ඛුනියාපි එසෙව නයො. සාපි හි ගිහිභාවං පත්ථයමානා සචෙ කාසායං ගිහිනිවාසනං නිවාසෙති, ‘‘සොභති නු ඛො මෙ ගිහිලිඞ්ගං, න සොභතී’’ති වීමංසනත්ථං, රක්ඛති තාව. සචෙ ‘‘සොභතී’’ති සම්පටිච්ඡති, න රක්ඛති. ඔදාතං නිවාසෙත්වා වීමංසනසම්පටිච්ඡනෙසුපි එසෙව නයො. නිවත්ථකාසායස්ස පන උපරි ඔදාතං නිවාසෙත්වා වීමංසතු වා සම්පටිච්ඡතු වා, රක්ඛතියෙව.

परंतु, जर परिधान केलेल्या काषाय वस्त्रावर पांढरे वस्त्र परिधान करून परीक्षा करतो किंवा स्वीकार करतो, तर (भिक्खूत्व) सुरक्षितच राहते. भिक्खुणीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण ती देखील गृहस्थ होण्याची इच्छा करत असताना, जर काषाय वस्त्रावर गृहस्थांचे वस्त्र परिधान करते—'माझे गृहस्थ रूप शोभून दिसते की नाही?' अशी परीक्षा करण्यासाठी, तर तोपर्यंत (तिचे भिक्खुणीत्व) सुरक्षित राहते. जर 'शोभून दिसते' असे स्वीकारते, तर सुरक्षित राहत नाही. पांढरे वस्त्र परिधान करून परीक्षा करणे आणि स्वीकार करणे या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु परिधान केलेल्या काषाय वस्त्रावर पांढरे वस्त्र परिधान करून परीक्षा करो किंवा स्वीकार करो, (भिक्खूत्व) सुरक्षितच राहते.

---

සචෙ කොචි වුඩ්ඪපබ්බජිතො වස්සානි අගණෙත්වා පාළියම්පි අට්ඨත්වා එකපස්සෙනාගන්ත්වා මහාපෙළාදීසු කටච්ඡුනා උක්ඛිත්තෙ භත්තපිණ්ඩෙ පත්තං උපනාමෙත්වා සෙනො විය මංසපෙසිං ගහෙත්වා ගච්ඡති, ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති. භික්ඛුවස්සානි පන ගණෙත්වා ගණ්හන්තො ථෙය්‍යසංවාසකො හොති.

जर कोणी वृद्धावस्थेत प्रवज्जित झालेला भिक्खू आपल्या दीक्षा वर्षांची गणना न करता, भिक्खूंच्या पंक्तीतही न बसता, एका बाजूने येऊन, मोठ्या टोपल्यांमधून पळीने भाताचा गोळा वाढला जात असताना आपले पात्र पुढे करून, जणू ससाणा मांसाचा तुकडा घेऊन जातो त्याप्रमाणे घेऊन निघून जातो, तर तो थेय्यसंवासक (चोरीने संघात राहणारा) होत नाही. परंतु, भिक्खू वर्षांची गणना करून (लाभांश) घेणारा मात्र थेय्यसंवासक होतो.

---

සයං සාමණෙරොව සාමණෙරපටිපාටියා කූටවස්සානි ගණෙත්වා ගණ්හන්තො ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති. භික්ඛු භික්ඛුපටිපාටියා කූටවස්සානි ගණෙත්වා ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බොති.

स्वतः सामणेर असतानाच, सामणेरांच्या क्रमाने खोट्या वर्षांची गणना करून (लाभांश) घेणारा सामणेर थेय्यसंवासक होत नाही. परंतु, भिक्खूंच्या क्रमाने खोट्या वर्षांची गणना करून घेणाऱ्या भिक्खूला वस्तूच्या मूल्याच्या आधारे दंडास पात्र ठरवले पाहिजे.

---

ථෙය්‍යසංවාසකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

थेय्यसंवासक कथेचे निरूपण समाप्त झाले.

---

තිත්ථියපක්කන්තකකථා

तित्थियपक्कंतक कथा (तीर्थिकांच्या पंथात गेलेल्या भिक्खूची कथा)

---

තිත්ථියපක්කන්තකො භික්ඛවෙති එත්ථ පන තිත්ථියෙසු පක්කන්තො පවිට්ඨොති තිත්ථියපක්කන්තකො. සො න කෙවලං න උපසම්පාදෙතබ්බො, අථ ඛො න පබ්බාජෙතබ්බොපි. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – උපසම්පන්නො භික්ඛු තිත්ථියො භවිස්සාමීති සලිඞ්ගෙනෙව තෙසං උපස්සයං ගච්ඡති, පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. තෙසං ලිඞ්ගෙ ආදින්නමත්තෙ තිත්ථියපක්කන්තකො හොති. යොපි [Pg.303] සයමෙව ‘‘තිත්ථියො භවිස්සාමී’’ති කුසචීරාදීනි නිවාසෙති, තිත්ථියපක්කන්තකො හොතියෙව. යො පන නග්ගො න්හායන්තො අත්තානං ඔලොකෙත්වා ‘‘සොභති මෙ ආජීවකභාවො, ආජීවකො භවිස්සාමී’’ති කාසායානි අනාදාය නග්ගොව ආජීවකානං උපස්සයං ගච්ඡති, පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. සචෙ පනස්ස අන්තරාමග්ගෙ හිරොත්තප්පං උප්පජ්ජති, දුක්කටානි දෙසෙත්වා මුච්චති. තෙසං උපස්සයං ගන්ත්වාපි තෙහි වා ඔවදිතො අත්තනා වා ‘‘ඉමෙසං පබ්බජ්ජා අතිදුක්ඛා’’ති නිවත්තන්තොපි මුච්චතියෙව.

'भिक्खूंनो, तित्थियपक्कंतक' या संदर्भात, तीर्थिकांच्या (इतर पंथांच्या) कडे गेलेला किंवा त्यांच्यात प्रवेश केलेला तो 'तित्थियपक्कंतक' (तीर्थिकांच्या पंथात गेलेला) होय. त्याला केवळ उपसंपदाच दिली जाऊ नये असे नाही, तर त्याला प्रवज्जाही दिली जाऊ नये. त्याबाबत हा निर्णय आहे— उपसंपन्न भिक्खू 'मी तीर्थिक होईन' असा विचार करून आपल्या भिक्खू वेषातच त्यांच्या आश्रमात जातो, तर प्रत्येक पावलावर त्याला दुक्कट (दुष्कृत) दोष लागतो. त्यांचे चिन्ह (वेष) धारण करताच तो तित्थियपक्कंतक होतो. जो स्वतःच 'मी तीर्थिक होईन' असे म्हणून कुशाचे (गवताचे) वस्त्र इत्यादी परिधान करतो, तो देखील तित्थियपक्कंतक होतोच. परंतु जो नग्न होऊन स्नान करताना स्वतःकडे पाहून 'माझा आजीवक भाव शोभून दिसतो, मी आजीवक होईन' असा विचार करून, काषाय वस्त्रे न घेता नग्न अवस्थेतच आजीवकांच्या आश्रमात जातो, त्याला प्रत्येक पावलावर दुक्कट दोष लागतो. परंतु जर त्याला वाटेतच 'हिरोत्तप्प' (पापभीरुता व लज्जा) उत्पन्न होते, तर तो दुक्कट दोषाची देशना करून मुक्त होतो. त्यांच्या आश्रमात जाऊनही, त्यांनी उपदेश केल्यामुळे किंवा स्वतः पाहून 'यांची दीक्षा अत्यंत कठीण आहे' असा विचार करून परत फिरणारा देखील मुक्त होतोच.

---

සචෙ පන ‘‘කිං තුම්හාකං පබ්බජ්ජාය උක්කට්ඨ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘කෙසමස්සුලුඤ්චනාදීනී’’ති වුත්තො එකකෙසම්පි ලුඤ්චාපෙති, උක්කුටිකප්පධානාදීනි වා වත්තානි ආදියති, මොරපිඤ්ඡාදීනි වා නිවාසෙති, තෙසං ලිඞ්ගං ගණ්හාති, ‘‘අයං පබ්බජ්ජා සෙට්ඨා’’ති සෙට්ඨභාවං වා උපගච්ඡති, න මුච්චති, තිත්ථියපක්කන්තකො හොති. සචෙ පන ‘‘සොභති නු ඛො මෙ තිත්ථියපබ්බජ්ජා, නනු ඛො සොභතී’’ති වීමංසනත්ථං කුසචීරාදීනි වා නිවාසෙති, ජටං වා බන්ධති, ඛාරිකාජං වා ආදියති, යාව න සම්පටිච්ඡති, තාව නං ලද්ධි රක්ඛති, සම්පටිච්ඡිතමත්තෙ තිත්ථියපක්කන්තකො හොති. අච්ඡින්නචීවරො පන කුසචීරාදීනි නිවාසෙන්තො රාජභයාදීහි වා තිත්ථියලිඞ්ගං ගණ්හන්තො ලද්ධියා අභාවෙන නෙව තිත්ථියපක්කන්තකො හොති.

परंतु जर 'तुमच्या दीक्षेत सर्वात श्रेष्ठ काय आहे?' असे विचारून, 'केस आणि दाढी उपटणे इत्यादी' असे उत्तर मिळाल्यावर जर तो एक जरी केस उपटून घेतो, किंवा उकिडवे बसून तपश्चर्या करणे इत्यादी व्रतांचे आचरण करतो, किंवा मोराची पिसे इत्यादी परिधान करतो, त्यांचे चिन्ह ग्रहण करतो, 'ही दीक्षा श्रेष्ठ आहे' असे मानून श्रेष्ठत्वाला स्वीकारतो, तर तो मुक्त होत नाही, तो तित्थियपक्कंतक होतो. परंतु जर 'मला तीर्थिकांची दीक्षा शोभून दिसते की नाही?' अशी परीक्षा करण्यासाठी कुशाचे वस्त्र इत्यादी परिधान करतो, किंवा जटा बांधतो, किंवा कावड धारण करतो, तर जोपर्यंत तो स्वीकार करत नाही, तोपर्यंत त्याचे मत (भिक्खूत्व) त्याचे रक्षण करते; स्वीकार करताच तो तित्थियपक्कंतक होतो. परंतु ज्याचे चीवर हिरावून घेतले गेले आहे असा भिक्खू कुशाचे वस्त्र इत्यादी परिधान करत असेल, किंवा राजाच्या भयामुळे इत्यादी कारणांनी तीर्थिकांचे चिन्ह धारण करत असेल, तर (तीर्थिकांच्या) मताचा अभाव असल्यामुळे तो तित्थियपक्कंतक होतच नाही.

---

අයඤ්ච තිත්ථියපක්කන්තකො නාම උපසම්පන්නභික්ඛුනා කථිතො, තස්මා සාමණෙරො සලිඞ්ගෙන තිත්ථායතනං ගතොපි පුන පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභතීති කුරුන්දියං වුත්තං. පුරිමො පන ථෙය්‍යසංවාසකො අනුපසම්පන්නෙන කථිතො; තස්මා උපසම්පන්නො කූටවස්සං ගණෙන්තොපි අස්සමණො න හොති. ලිඞ්ගෙ සඋස්සාහො පාරාජිකං ආපජ්ජිත්වා භික්ඛුවස්සාදීනි ගණෙන්තොපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති.

आणि हा 'तित्थियपक्कंतक' उपसंपन्न भिक्खूच्या संदर्भात सांगितला आहे; म्हणून सामणेर आपल्या वेषात तीर्थिकांच्या स्थानावर गेला तरीही पुन्हा प्रवज्जा आणि उपसंपदा प्राप्त करू शकतो, असे कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु पूर्वी सांगितलेला 'थेय्यसंवासक' हा अनुपसंपन्नाच्या संदर्भात सांगितला आहे; म्हणून उपसंपन्न भिक्खू खोट्या वर्षांची गणना करत असला तरी तो अश्रमण होत नाही. आपल्या वेषात उत्साही राहून, पाराजिका पत्तीला प्राप्त होऊन देखील भिक्खू वर्षांची गणना करत असला तरी तो थेय्यसंवासक होत नाही.

---

තිත්ථියපක්කන්තකකථා නිට්ඨිතා.

तित्थियपक्कंतक कथेचे निरूपण समाप्त झाले.

---

තිරච්ඡානගතවත්ථුකථා

तिरच्छानगत (तिर्यकयोनीतील प्राण्यांच्या) कथेचे निरूपण

---

111. නාගයොනියා අට්ටීයතීති එත්ථ කිඤ්චාපි සො පවත්තියං කුසලවිපාකෙන දෙවසම්පත්තිසදිසං ඉස්සරියසම්පත්තිං අනුභොති, අකුසලවිපාකපටිසන්ධිකස්ස [Pg.304] පන තස්ස සජාතියා මෙථුනපටිසෙවනෙ ච විස්සට්ඨනිද්දොක්කමනෙ ච නාගසරීරං පාතුභවති උදකසඤ්චාරිකං මණ්ඩූකභක්ඛං, තස්මා සො තාය නාගයොනියා අට්ටීයති. හරායතීති ලජ්ජති. ජිගුච්ඡතීති අත්තභාවං ජිගුච්ඡති. තස්ස භික්ඛුනො නික්ඛන්තෙති තස්මිං භික්ඛුස්මිං නික්ඛන්තෙ. අථ වා තස්ස භික්ඛුනො නික්ඛමනෙති අත්ථො. විස්සට්ඨො නිද්දං ඔක්කමීති තස්මිං අනික්ඛන්තෙ විස්සරභයෙන සතිං අවිස්සජ්ජිත්වා කපිමිද්ධවසෙනෙව නිද්දායන්තො නික්ඛන්තෙ සතිං විස්සජ්ජිත්වා විස්සට්ඨො නිරාසඞ්කො මහානිද්දං පටිපජ්ජි. විස්සරමකාසීති භයවසෙන සමණසඤ්ඤං පහාය විරූපං මහාසද්දමකාසි.

१११. 'नागयोनीमुळे पीडित होतो' या संदर्भात— जरी तो आपल्या जीवनात कुशल विपाकामुळे देवसंपत्तीसारख्या ऐश्वर्यसंपत्तीचा अनुभव घेत असला, तरी अकुशल विपाकाची प्रतिसंधी असलेल्या त्या नागाचे, आपल्याच जातीच्या नागिणीशी मैथुन करताना आणि गाढ झोपेत असताना, पाण्यात फिरणारे आणि बेडूक खाणारे नाग शरीर प्रकट होते; म्हणून तो त्या नागयोनीमुळे पीडित होतो (कंटाळतो). 'हरायति' म्हणजे लज्जित होतो. 'जिगुच्छति' म्हणजे आपल्या शरीराचा तिरस्कार करतो. 'तस्स भिक्खुनो निक्खंते' म्हणजे तो भिक्खू बाहेर गेल्यावर; किंवा 'त्या भिक्खूच्या बाहेर जाण्यामुळे' असा अर्थ आहे. 'विस्सट्ठो निद्दं ओक्कमि' म्हणजे तो भिक्खू बाहेर न गेल्यामुळे, विकृत आवाज निघण्याच्या भयाने स्मृती न सोडता, माकडाच्या डुलकीप्रमाणे झोपत असताना, तो भिक्खू बाहेर गेल्यावर स्मृती सोडून, निश्चिंत व शंकारहित होऊन गाढ झोपेत गेला. 'विस्सरमकासि' म्हणजे भयामुळे श्रमणसंज्ञा सोडून विकृत व मोठा आवाज केला.

---

තුම්හෙ ඛොත්ථාති තුම්හෙ ඛො අත්ථ; අකාරස්ස ලොපං කත්වා වුත්තං. තුම්හෙ ඛො නාගා ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානං අභබ්බත්තා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අවිරුළ්හිධම්මා අත්ථ, විරුළ්හිධම්මා න භවථාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. සජාතියාති නාගියා එව. යදා පන මනුස්සිත්ථිආදිභෙදාය අඤ්ඤජාතියා පටිසෙවති, තදා දෙවපුත්තො විය හොති. එත්ථ ච පවත්තියං අභිණ්හං සභාවපාතුකම්මදස්සනවසෙන ‘‘ද්වෙ පච්චයා’’ති වුත්තං. නාගස්ස පන පඤ්චසු කාලෙසු සභාවපාතුකම්මං හොති – පටිසන්ධිකාලෙ, තචජහනකාලෙ, සජාතියා මෙථුනකාලෙ, විස්සට්ඨනිද්දොක්කමනකාලෙ, චුතිකාලෙති.

'तुम्हे खोत्थ' म्हणजे 'तुम्हे खो अत्थ' होय; 'अ' अक्षराचा लोप करून असे म्हटले आहे. 'तुम्ही नाग ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फल प्राप्त करण्यास असमर्थ असल्यामुळे या धम्म-विनयात वृद्धी न पावणारे आहात, वृद्धी पावणारे नाही आहात' हा येथे संक्षेपार्थ आहे. 'सजातिया' म्हणजे नागिणीशीच. परंतु जेव्हा मनुष्य स्त्री इत्यादी भिन्न जातीच्या स्त्रीशी मैथुन करतो, तेव्हा तो देवपुत्रासारखा असतो. आणि येथे जीवनात वारंवार मूळ स्वभाव प्रकट होण्याच्या संदर्भात भगवंतांनी 'दोन प्रत्यय' असे म्हटले आहे. परंतु नागाचा मूळ स्वभाव पाच प्रसंगी प्रकट होतो— प्रतिसंधीच्या वेळी, कात टाकण्याच्या वेळी, आपल्याच जातीच्या नागिणीशी मैथुन करताना, गाढ झोपेत असताना आणि च्युतीच्या (मृत्यूच्या) वेळी.

---

තිරච්ඡානගතො භික්ඛවෙති එත්ථ නාගො වා හොතු සුපණ්ණමාණවකාදීනං වා අඤ්ඤතරො, අන්තමසො සක්කං දෙවරාජානං උපාදාය යො කොචි අමනුස්සජාතියො, සබ්බොව ඉමස්මිං අත්ථෙ තිරච්ඡානගතොති වෙදිතබ්බො. සො නෙව උපසම්පාදෙතබ්බො, න පබ්බාජෙතබ්බො, උපසම්පන්නොපි නාසෙතබ්බොති.

'भिक्खूंनो, तिर्यकयोनीतील प्राणी' या संदर्भात— नाग असो किंवा गरुडपुत्र इत्यादींपैकी कोणीही असो, अगदी देवराज शक्रापासून घेऊन जो कोणी अमनुष्य जातीचा आहे, तो सर्वच या अर्थाने 'तिरच्छानगत' (तिर्यकयोनीतील) समजावा. त्याला उपसंपदा दिली जाऊ नये, प्रवज्जाही दिली जाऊ नये आणि जर उपसंपन्न झाला असेल तर त्याचे भिक्खूत्व नष्ट केले पाहिजे.

---

තිරච්ඡානගතවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

तिरच्छानगत कथेचे निरूपण समाप्त झाले.

---

මාතුඝාතකාදිවත්ථුකථා

मातृघातक (आईची हत्या करणाऱ्या) इत्यादींच्या कथेचे निरूपण

---

112. මාතුඝාතකාදිවත්ථූසු – නික්ඛන්තිං කරෙය්‍යන්ති නික්ඛමනං නිග්ගමනං අපවාහනං කරෙය්‍යන්ති අත්ථො. මාතුඝාතකො භික්ඛවෙති එත්ථ යෙන මනුස්සිත්ථිභූතා [Pg.305] ජනිකා මාතා සයම්පි මනුස්සජාතිකෙනෙව සතා සඤ්චිච්ච ජීවිතා වොරොපිතා, අයං ආනන්තරියෙන මාතුඝාතකකම්මෙන මාතුඝාතකො, එතස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච පටික්ඛිත්තා. යෙන පන මනුස්සිත්ථිභූතාපි අජනිකා පොසාවනිකා මාතා වා මහාමාතා වා චූළමාතා වා ජනිකාපි වා න මනුස්සිත්ථිභූතා මාතා ඝාතිතා, තස්ස පබ්බජ්ජා න වාරිතා, න ච ආනන්තරිකො හොති. යෙන සයං තිරච්ඡානභූතෙන මනුස්සිත්ථිභූතා මාතා ඝාතිතා, සොපි ආනන්තරිකො න හොති, තිරච්ඡානගතත්තා පනස්ස පබ්බජ්ජා පටික්ඛිත්තා. සෙසං උත්තානමෙව. පිතුඝාතකෙපි එසෙව නයො. සචෙපි හි වෙසියා පුත්තො හොති, ‘‘අයං මෙ පිතා’’ති න ජානාති, යස්ස සම්භවෙන නිබ්බත්තො, සො චෙ අනෙන ඝාතිතො, පිතුඝාතකොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, ආනන්තරියඤ්ච ඵුසති.

११२. मातृघातक इत्यादी कथांमध्ये – 'निक्खन्तिं करेय्युं' (बाहेर पडावे) याचा अर्थ 'निक्खमनं' (बाहेर पडणे), 'निग्गमनं' (निघून जाणे), 'अपवाहनं' (निवारण करणे) करावे असा आहे. "भिक्खूहो, मातृघातक" यामध्ये, ज्या मनुष्याने स्वतः मनुष्य जातीचा असताना, मनुष्य स्त्री असलेल्या आपल्या जन्मदात्या आईला जाणूनबुजून जीवे मारले आहे, तो आनंतरीय मातृघातक कर्मामुळे 'मातृघातक' ठरतो. त्याची प्रव्रज्या आणि उपसंपदा वर्ज्य (प्रतिबंधित) करण्यात आली आहे. परंतु, ज्याने मनुष्य स्त्री असूनही जन्मदात्री नसलेली सावत्र आई (किंवा दत्तक आई), आजी, मावशी किंवा जन्मदात्री असूनही मनुष्य स्त्री नसलेली आई हिची हत्या केली असेल, त्याची प्रव्रज्या प्रतिबंधित नाही आणि तो आनंतरीय कर्माचा भागीदार होत नाही. ज्याने स्वतः तिर्यंच (प्राणी) योनीमध्ये असताना मनुष्य स्त्री असलेल्या आईची हत्या केली, तो देखील आनंतरीय कर्माचा भागीदार होत नाही; परंतु तिर्यंच असल्यामुळे त्याची प्रव्रज्या वर्ज्य आहे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. पितृघातकाच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. जर एखादा वेश्येचा मुलगा असेल आणि "हा माझा पिता आहे" हे त्याला माहीत नसेल, तरीही ज्याच्या वीर्यापासून त्याचा जन्म झाला आहे, त्याची जर त्याने हत्या केली, तर तो 'पितृघातक' म्हणूनच गणला जातो आणि त्याला आनंतरीय कर्माचे पाप लागते.

---

114. අරහන්තඝාතකොපි මනුස්සඅරහන්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. මනුස්සජාතියඤ්හි අන්තමසො අපබ්බජිතම්පි ඛීණාසවං දාරකං දාරිකං වා සඤ්චිච්ච ජීවිතා වොරොපෙන්තො අරහන්තඝාතකොව හොති, ආනන්තරියඤ්ච ඵුසති, පබ්බජ්ජා චස්ස වාරිතා. අමනුස්සජාතිකං පන අරහන්තං මනුස්සජාතිකං වා අවසෙසං අරියපුග්ගලං ඝාතෙත්වා ආනන්තරියො න හොති, පබ්බජ්ජාපිස්ස න වාරිතා, කම්මං පන බලවං හොති. තිරච්ඡානො මනුස්සඅරහන්තම්පි ඝාතෙත්වා ආනන්තරියො න හොති, කම්මං පන භාරියන්ති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. තෙ වධාය ඔනීයන්තීති වධත්ථාය ඔනීයන්ති, මාරෙතුං නීයන්තීති අත්ථො. යං පන පාළියං ‘‘සචා ච මය’’න්ති වුත්තං, තස්ස සචෙ මයන්ති අයමෙවත්ථො. ‘‘සචෙ’’ති හි වත්තබ්බෙ එත්ථ ‘‘සචා ච’’ ඉති අයං නිපාතො වුත්තො. ‘‘සචෙ ච’’ ඉච්චෙව වා පාඨො. තත්ථ සචෙති සම්භාවනත්ථෙ නිපාතො; ච ඉති පදපූරණමත්තෙ. ‘‘සචජ්ජ මය’’න්තිපි පාඨො. තස්ස සචෙ අජ්ජ මයන්ති අත්ථො.

११४. अरहंतघातक देखील मनुष्य-अरहंताच्या संदर्भातच समजला पाहिजे. कारण मनुष्य जातीमध्ये जन्मलेल्या, अगदी प्रव्रज्या न घेतलेल्या (गृहस्थ असलेल्या) देखील क्षीणासव (अरहंत) अशा लहान मुलाची किंवा मुलीची जाणूनबुजून हत्या करणारा 'अरहंतघातक'च ठरतो, त्याला आनंतरीय कर्माचे पाप लागते आणि त्याची प्रव्रज्या प्रतिबंधित केली जाते. परंतु, अमनुष्य जातीच्या अरहंताची किंवा मनुष्य जातीच्या इतर (अरहंत नसलेल्या) आर्य पुद्गलाची हत्या केल्यास मनुष्य आनंतरीय कर्माचा भागीदार होत नाही आणि त्याची प्रव्रज्याही प्रतिबंधित होत नाही; परंतु ते कर्म अत्यंत बलवान (गंभीर) असते. तिर्यंच (प्राणी) जर मनुष्य-अरहंताची हत्या करत असेल, तर तो आनंतरीय कर्माचा भागीदार होत नाही, परंतु ते कर्म अत्यंत जड (गंभीर) असते, असा येथे निर्णय आहे. "ते वधाय ओनीयन्ति" याचा अर्थ वधासाठी (मारण्यासाठी) बाहेर काढले जातात, मारण्यासाठी नेले जातात असा आहे. पाळीमध्ये जे "सचा च मयं" असे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ "सचे मयं" (जर आम्ही) असाच आहे. कारण "सचे" असे म्हणायचे असताना येथे "सचा च" हा निपात वापरला आहे. किंवा "सचे च" असाही पाठ आढळतो. त्यामध्ये "सचे" हा संभावनेच्या अर्थातील निपात आहे आणि "च" हा केवळ पदपूर्तीसाठी आहे. "ससज्ज मयं" असाही पाठ आहे. त्याचा अर्थ "सचे अज्ज मयं" (जर आज आम्ही) असा आहे.

---

115. භික්ඛුනිදූසකො භික්ඛවෙති එත්ථ යො පකතත්තං භික්ඛුනිං තිණ්ණං මග්ගානං අඤ්ඤතරස්මිං දූසෙති, අයං භික්ඛුනිදූසකො නාම. එතස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච වාරිතා. යො පන කායසංසග්ගෙන සීලවිනාසං පාපෙති, තස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච න වාරිතා. බලක්කාරෙන ඔදාතවත්ථවසනං කත්වා අනිච්ඡමානංයෙව දූසෙන්තොපි භික්ඛුනිදූසකොයෙව. බලක්කාරෙන පන ඔදාතවත්ථවසනං කත්වා ඉච්ඡමානං දූසෙන්තො භික්ඛුනිදූසකො [Pg.306] න හොති. කස්මා? යස්මා ගිහිභාවෙ සම්පටිච්ඡිතමත්තෙයෙව සා අභික්ඛුනී හොති. සකිං සීලවිපන්නං පන පච්ඡා දූසෙන්තො සික්ඛමානාසාමණෙරීසු ච විප්පටිපජ්ජන්තො නෙව භික්ඛුනිදූසකො හොති, පබ්බජ්ජම්පි උපසම්පදම්පි ලභති.

११५. "भिक्खूहो, भिक्खुनीदूषक" यामध्ये, जो मनुष्य मूळ शीलवान (पकतत्त) असलेल्या भिक्खुनीला तीन मार्गांपैकी (मैथुन मार्गांपैकी) कोणत्याही एका मार्गाने दूषित करतो, त्याला 'भिक्खुनीदूषक' म्हणतात. त्याची प्रव्रज्या आणि उपसंपदा प्रतिबंधित आहे. परंतु, जो केवळ कायसंसर्गाने (शारीरिक स्पर्शाने) शीलभंग करतो, त्याची प्रव्रज्या आणि उपसंपदा प्रतिबंधित नाही. बळजबरीने पांढरे वस्त्र परिधान करायला लावून, तिची इच्छा नसतानाही तिला दूषित करणारा पुरुष देखील 'भिक्खुनीदूषक'च ठरतो. परंतु, बळजबरीने पांढरे वस्त्र परिधान करायला लावून, तिच्या इच्छेने तिला दूषित करणारा पुरुष 'भिक्खुनीदूषक' ठरत नाही. कारण काय? कारण गृहस्थभाव स्वीकारल्याबरोबरच ती 'अभिक्खुनी' (भिक्खुनी नसलेली) बनते. तसेच, एकदा शीलभ्रष्ट झालेल्या भिक्खुनीला नंतर दूषित करणारा किंवा सिक्खमाना आणि सामणेरी यांच्याशी गैरवर्तन करणारा पुरुष 'भिक्खुनीदूषक' ठरत नाही; त्याला प्रव्रज्या आणि उपसंपदा दोन्ही मिळू शकते.

---

සඞ්ඝභෙදකො භික්ඛවෙති එත්ථ යො දෙවදත්තො විය සාසනං උද්ධම්මං උබ්බිනයං කත්වා චතුන්නං කම්මානං අඤ්ඤතරවසෙන සඞ්ඝං භින්දති, අයං සඞ්ඝභෙදකො නාම. එතස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච වාරිතා.

"भिक्खूहो, संघभेदक" यामध्ये, जो भिक्खू देवदत्ताप्रमाणे शासनाला अधम्म आणि अविनय बनवून, चार कर्मांपैकी (संघ कर्मांपैकी) कोणत्याही एका कर्माच्या आधारे संघात फूट पाडतो, त्याला 'संघभेदक' म्हणतात. त्याची प्रव्रज्या आणि उपसंपदा प्रतिबंधित आहे.

---

ලොහිතුප්පාදකො භික්ඛවෙති එත්ථාපි යො දෙවදත්තො විය දුට්ඨචිත්තෙන වධකචිත්තෙන තථාගතස්ස ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනකමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙති, අයං ලොහිතුප්පාදකො නාම. එතස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච වාරිතා. යො පන රොගවූපසමනත්ථං ජීවකො විය සත්ථෙන ඵාලෙත්වා පූතිමංසඤ්ච ලොහිතඤ්ච නීහරිත්වා ඵාසුං කරොති, බහුං සො පුඤ්ඤං පසවතීති.

"लोहितुप्पादक (रक्त काढणारा)" यामध्ये देखील, जो देवदत्ताप्रमाणे दुष्ट बुद्धीने किंवा वध करण्याच्या उद्देशाने तथागतांच्या जिवंत शरीरातून लहान माशीने पिण्याइतके जरी रक्त काढतो, त्याला 'लोहितुप्पादक' म्हणतात. त्याची प्रव्रज्या आणि उपसंपदा प्रतिबंधित आहे. परंतु, जो रोगाच्या निवारणासाठी जीवकाप्रमाणे शस्त्रक्रियेने (शस्त्राने) कापून, कुजलेले मांस आणि रक्त बाहेर काढून आराम मिळवून देतो, तो मोठ्या प्रमाणावर पुण्य संपादन करतो.

---

මාතුඝාතකාදිවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

मातृघातक इत्यादी कथा समाप्त झाली.

---

උභතොබ්‍යඤ්ජනකවත්ථුකථා

उभतोब्यंजनक (उभयलिंगी) कथा.

---

116. උභතොබ්‍යඤ්ජනකො භික්ඛවෙති ඉත්ථිනිමිත්තුප්පාදනකම්මතො ච පුරිසනිමිත්තුප්පාදනකම්මතො ච උභතො බ්‍යඤ්ජනමස්ස අත්ථීති උභතොබ්‍යඤ්ජනකො. කරොතීති පුරිසනිමිත්තෙන ඉත්ථීසු මෙථුනවීතික්කමං කරොති. කාරාපෙතීති පරං සමාදපෙත්වා අත්තනො ඉත්ථිනිමිත්තෙ කාරාපෙති, සො දුවිධො හොති – ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො, පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකොති.

११६. "भिक्खूहो, उभतोब्यंजनक" म्हणजे स्त्री-चिन्ह उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळे आणि पुरुष-चिन्ह उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळे ज्याच्याकडे दोन्ही चिन्हे (व्यंजने) असतात, तो 'उभतोब्यंजनक' (उभयलिंगी) होय. "करतो" म्हणजे पुरुष-चिन्हाने स्त्रियांमध्ये मैथुन कर्माचे उल्लंघन करतो. "करवून घेतो" म्हणजे दुसऱ्याला प्रवृत्त करून स्वतःच्या स्त्री-चिन्हामध्ये मैथुन करवून घेतो. तो दोन प्रकारचा असतो – स्त्री-उभतोब्यंजनक आणि पुरुष-उभतोब्यंजनक.

---

තත්ථ ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ඉත්ථිනිමිත්තං පාකටං හොති, පුරිසනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස පුරිසනිමිත්තං පාකටං, ඉත්ථිනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං. ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ඉත්ථීසු පුරිසත්තං කරොන්තස්ස ඉත්ථිනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං හොති, පුරිසනිමිත්තං පාකටං හොති. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස පුරිසානං ඉත්ථිභාවං උපගච්ඡන්තස්ස පුරිසනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං හොති, ඉත්ථිනිමිත්තං පාකටං හොති. ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො සයඤ්ච ගබ්භං ගණ්හාති, පරඤ්ච ගණ්හාපෙති. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො පන සයං න ගණ්හාති, පරං ගණ්හාපෙතීති, ඉදමෙතෙසං නානාකරණං. කුරුන්දියං පන වුත්තං – ‘‘යදි පටිසන්ධියං පුරිසලිඞ්ගං පවත්තෙ ඉත්ථිලිඞ්ගං නිබ්බත්තති, යදි පටිසන්ධියං ඉත්ථිලිඞ්ගං පවත්තෙ පුරිසලිඞ්ගං නිබ්බත්තතී’’ති[Pg.307]. තත්ථ විචාරණක්කමො විත්ථාරතො අට්ඨසාලිනියා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථාය වෙදිතබ්බො. ඉමස්ස පන දුවිධස්සාපි උභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස නෙව පබ්බජ්ජා අත්ථි, න උපසම්පදාති ඉදමිධ වෙදිතබ්බං.

त्यामध्ये, स्त्री-उभतोब्यंजनकाचे स्त्री-चिन्ह प्रकट असते आणि पुरुष-चिन्ह अप्रकट (झाकलेले) असते. पुरुष-उभतोब्यंजनकाचे पुरुष-चिन्ह प्रकट असते आणि स्त्री-चिन्ह अप्रकट असते. स्त्री-उभतोब्यंजनक जेव्हा स्त्रियांमध्ये पुरुषत्वाचे कार्य करतो, तेव्हा त्याचे स्त्री-चिन्ह अप्रकट होते आणि पुरुष-चिन्ह प्रकट होते. पुरुष-उभतोब्यंजनक जेव्हा पुरुषांसोबत स्त्रीभावाला प्राप्त होतो, तेव्हा त्याचे पुरुष-चिन्ह अप्रकट होते आणि स्त्री-चिन्ह प्रकट होते. स्त्री-उभतोब्यंजनक स्वतः देखील गर्भ धारण करू शकतो आणि दुसऱ्यालाही गर्भ धारण करवू शकतो. परंतु, पुरुष-उभतोब्यंजनक स्वतः गर्भ धारण करू शकत नाही, केवळ दुसऱ्याला गर्भ धारण करवू शकतो; हा या दोघांमधील फरक आहे. कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे – "जर प्रतिसंधीच्या वेळी पुरुषलिंग असेल, तर प्रवृत्तीच्या (जीवनाच्या) काळात स्त्रीलिंग उत्पन्न होते; जर प्रतिसंधीच्या वेळी स्त्रीलिंग असेल, तर प्रवृत्तीच्या काळात पुरुषलिंग उत्पन्न होते." याविषयीच्या विश्लेषणाचा क्रम धम्मसंगणीची अट्ठकथा असलेल्या 'अट्ठसालिनी'मध्ये सविस्तरपणे समजून घ्यावा. परंतु, या दोन्ही प्रकारच्या उभतोब्यंजनकांसाठी प्रव्रज्या देखील नाही आणि उपसंपदा देखील नाही, हे येथे लक्षात घ्यावे.

---

උභතොබ්‍යජ්ජනකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

उभतोब्यंजनक कथा समाप्त झाली.

---

අනුපජ්ඣායකාදිවත්ථුකථා

अनुपज्झायक (उपाध्याय नसलेले) इत्यादी कथा.

---

117. තෙන ඛො පන සමයෙනාති යෙන සමයෙන භගවතා සික්ඛාපදං අපඤ්ඤත්තං හොති, තෙන සමයෙන. අනුපජ්ඣායකන්ති උපජ්ඣං අගාහාපෙත්වා සබ්බෙන සබ්බං උපජ්ඣායවිරහිතං. එවං උපසම්පන්නා නෙව ධම්මතො න ආමිසතො සඞ්ගහං ලභන්ති, තෙ පරිහායන්තියෙව, න වඩ්ඪන්ති. න භික්ඛවෙ අනුපජ්ඣායකොති උපජ්ඣං අගාහාපෙත්වා නිරුපජ්ඣායකො න උපසම්පාදෙතබ්බො. යො උපසම්පාදෙය්‍ය ආපත්ති දුක්කටස්සාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිතො පට්ඨාය එවං උපසම්පාදෙන්තස්ස ආපත්ති හොති; කම්මං පන න කුප්පති. කෙචි කුප්පතීති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. සඞ්ඝෙන උපජ්ඣායෙනාතිආදීසුපි උභතොබ්‍යඤ්ජනකුපජ්ඣායපරියොසානෙසු එසෙව නයො.

११७. "त्या वेळी" म्हणजे "ज्या वेळी भगवंतांनी शिक्षापद प्रज्ञप्त केले नव्हते, त्या वेळी." "अनुपाध्यायक" म्हणजे उपाध्यायांचे ग्रहण न करता, सर्व प्रकारे उपाध्यायाशिवाय राहिलेला. अशा प्रकारे उपसंपदा प्राप्त झालेल्यांना धर्माच्या दृष्टीने किंवा आमिषाच्या (भौतिक गरजांच्या) दृष्टीने कोणतेही साहाय्य मिळत नाही; त्यांची केवळ हानीच होते, प्रगती होत नाही. "भिक्खूंनो, उपाध्यायाशिवाय (अनुपाध्यायक) उपसंपदा देऊ नये" म्हणजे उपाध्यायाचे ग्रहण न करता, उपाध्यायरहित असलेल्याला उपसंपदा देऊ नये. "जो उपसंपदा देईल, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती प्राप्त होते" म्हणजे शिक्षापद प्रज्ञप्त झाल्यापासून अशा प्रकारे उपसंपदा देणाऱ्याला आपत्ती प्राप्त होते; परंतु उपसंपदेचे कर्म अमान्य (कुपित) होत नाही. काही आचार्य म्हणतात की कर्म अमान्य होते, पण ते मत स्वीकारू नये. "संघाने, उपाध्यायाने" इत्यादी उभतोब्यंजन आणि उपाध्यायापर्यंतच्या सर्व शिक्षापदांमध्ये हाच नियम लागू होतो.

---

අනුපජ්ඣායකාදිවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

"अनुपाध्यायक इत्यादींची कथा समाप्त झाली."

---

අපත්තකාදිවත්ථුකථා

"अपात्रक (पात्र नसलेले) इत्यादींची कथा."

---

118. හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්තීති යො හත්ථෙසු පිණ්ඩො ලබ්භති, තදත්ථාය චරන්ති. සෙය්‍යථාපි තිත්ථියාති යථා ආජීවකනාමකා තිත්ථියා; සූපබ්‍යඤ්ජනෙහි මිස්සෙත්වා හත්ථෙසු ඨපිතපිණ්ඩමෙව හි තෙ භුඤ්ජන්ති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං උපසම්පාදෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොති, කම්මං පන න කුප්පති. අචීවරකාදිවත්ථූසුපි එසෙව නයො.

११८. "हातामध्ये भिक्षेसाठी फिरतात" म्हणजे हातामध्ये जी भिक्षा मिळते, त्यासाठी ते फिरतात. "जसे की तीर्थक" म्हणजे आजीवक नावाचे तीर्थक; कारण ते आमटी आणि व्यंजनांनी मिश्रित करून हातावर ठेवलेलेच अन्न खातात. "दुक्कट आपत्ती प्राप्त होते" म्हणजे अशा प्रकारे (पात्र नसताना) उपसंपदा देणाऱ्यालाच आपत्ती प्राप्त होते, परंतु उपसंपदेचे कर्म अमान्य होत नाही. चीवर नसलेल्यांच्या (अचीवरक) बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

---

යාචිතකෙනාති ‘‘යාව උපසම්පදං කරොම, තාව දෙථා’’ති යාචිත්වා ගහිතෙන; තාවකාලිකෙනාති අත්ථො. ඊදිසෙන හි පත්තෙන වා චීවරෙන වා පත්තචීවරෙන වා උපසම්පාදෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොති, කම්මං පන න කුප්පති, තස්මා පරිපුණ්ණපත්තචීවරොව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙ තස්ස නත්ථි, ආචරියුපජ්ඣායා චස්ස දාතුකාමා හොන්ති, අඤ්ඤෙ වා භික්ඛූ නිරපෙක්ඛෙහි නිස්සජ්ජිත්වා අධිට්ඨානුපගං පත්තචීවරං දාතබ්බං. පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං පන පණ්ඩුපලාසං යාචිතකෙනාපි පත්තචීවරෙන පබ්බාජෙතුං වට්ටති, සභාගට්ඨානෙ විස්සාසෙන ගහෙත්වාපි පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

"मागून घेतलेल्याने" म्हणजे "जोपर्यंत आम्ही उपसंपदा करतो, तोपर्यंत द्या" असे मागून घेतलेल्याने; तात्पुरते उसने घेतलेल्याने असा अर्थ आहे. कारण अशा प्रकारच्या पात्राने किंवा चीवराने किंवा पात्र-चीवराने उपसंपदा देणाऱ्यालाच आपत्ती प्राप्त होते, परंतु कर्म अमान्य होत नाही; म्हणून पूर्ण पात्र आणि चीवर असलेल्यालाच उपसंपदा दिली पाहिजे. जर उमेदवाराकडे ते नसेल आणि आचार्य व उपाध्याय त्याला देऊ इच्छित असतील, किंवा इतर भिक्खू देऊ इच्छित असतील, तर त्यांनी आसक्ती न ठेवता त्याग करून अधिष्ठानयोग्य पात्र-चीवर दिले पाहिजे. परंतु प्रव्रज्येची इच्छा असलेल्या उमेदवाराला (पांडुपलासाला) उसने घेतलेल्या पात्र-चीवरानेही प्रव्रज्या देणे योग्य आहे, किंवा योग्य ठिकाणी विश्वासाने घेऊनही प्रव्रज्या देणे योग्य आहे.

---

සචෙ පන අපක්කං පත්තං චීවරූපගානි ච වත්ථානි ගහෙත්වා ආගතො හොති, යාව පත්තො පච්චති, චීවරානි ච කරියන්ති, තාව විහාරෙ වසන්තස්ස [Pg.308] අනාමට්ඨපිණ්ඩපාතං දාතුං වට්ටති, ථාලකෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටති, පුරෙභත්තං සාමණෙරභාගසමකො ආමිසභාගො දාතුං වට්ටති. සෙනාසනග්ගාහො පන සලාකභත්තඋද්දෙසභත්තනිමන්තනාදීනි ච න වට්ටන්ති. පච්ඡාභත්තම්පි සාමණෙරභාගසමො තෙලමධුඵාණිතාදිභෙසජ්ජභාගො වට්ටති. සචෙ ගිලානො හොති, භෙසජ්ජමස්ස කාතුං වට්ටති, සාමණෙරස්ස විය ච සබ්බං පටිජග්ගනකම්මන්ති.

परंतु जर तो न भाजलेले पात्र आणि चीवरासाठी योग्य असलेले कापड घेऊन आला असेल, तर जोपर्यंत पात्र भाजले जात नाही आणि चीवर तयार केले जात नाही, तोपर्यंत विहारात राहणाऱ्या त्याला न स्पर्श केलेले (उत्कृष्ट) अन्न देणे योग्य आहे, थाळीत जेवणे योग्य आहे, आणि दुपारच्या जेवणापूर्वी सामणेराच्या वाट्याइतका अन्नाचा भाग देणे योग्य आहे. परंतु शयनासन ग्रहण करणे, शलाका-भक्त, उद्देश-भक्त, निमंत्रण इत्यादी गोष्टी योग्य नाहीत. दुपारच्या जेवणानंतरही सामणेराच्या वाट्याइतका तेल, मध, गूळ इत्यादी औषधांचा भाग देणे योग्य आहे. जर तो आजारी असेल, तर त्याच्यासाठी औषधोपचार करणे योग्य आहे आणि सामणेराप्रमाणेच त्याची सर्व प्रकारची काळजी घेणे योग्य आहे.

---

අපත්තකාදිවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

"अपात्रक इत्यादींची कथा समाप्त झाली."

---

හත්ථච්ඡින්නාදිවත්ථුකථා

"हात कापलेले (हस्तच्छिन्न) इत्यादींची कथा."

---

119. හත්ථච්ඡින්නාදිවත්ථූසු – හත්ථච්ඡින්නොති යස්ස හත්ථතලෙ වා මණිබන්ධෙ වා කප්පරෙ වා යත්ථ කත්ථචි එකො වා ද්වෙ වා හත්ථා ඡින්නා හොන්ති. පාදච්ඡින්නොති යස්ස අග්ගපාදෙ වා ගොප්ඵකෙසු වා ජඞ්ඝාය වා යත්ථ කත්ථචි එකො වා ද්වෙ වා පාදා ඡින්නා හොන්ති. හත්ථපාදච්ඡින්නොති යස්ස වුත්තප්පකාරෙනෙව චතූසු හත්ථපාදෙසු ද්වෙ වා තයො වා සබ්බෙ වා හත්ථපාදා ඡින්නා හොන්ති. කණ්ණච්ඡින්නොති යස්ස කණ්ණමූලෙ වා කණ්ණසක්ඛලිකාය වා එකො වා ද්වෙ වා කණ්ණා ඡින්නා හොන්ති. යස්ස පන කණ්ණාවිද්ධෙ ඡිජ්ජන්ති, සක්කා ච හොති සඞ්ඝාටෙතුං, සො කණ්ණං සඞ්ඝාටෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. නාසච්ඡින්නොති යස්ස අජපදකෙ වා අග්ගෙ වා එකපුටෙ වා යත්ථ කත්ථචි නාසා ඡින්නා හොති. යස්ස පන නාසිකා සක්කා හොති සන්ධෙතුං, සො තං ඵාසුකං කත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. කණ්ණනාසච්ඡින්නො උභයවසෙන වෙදිතබ්බො. අඞ්ගුලිච්ඡින්නොති යස්ස නඛසෙසං අදස්සෙත්වා එකා වා බහූ වා අඞ්ගුලියො ඡින්නා හොන්ති. යස්ස පන සුත්තතන්තුමත්තම්පි නඛසෙසං පඤ්ඤායති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. අළච්ඡින්නොති යස්ස චතූසු අඞ්ගුට්ඨකෙසු අඞ්ගුලියං වුත්තනයෙනෙව එකො වා බහූ වා අඞ්ගුට්ඨකා ඡින්නා හොන්ති. කණ්ඩරච්ඡින්නොති යස්ස කණ්ඩරනාමකා මහාන්හාරූ පුරතො වා පච්ඡතො වා ඡින්නා හොන්ති; යෙසු එකස්සපි ඡින්නත්තා අග්ගපාදෙන වා චඞ්කමති, මූලෙන වා චඞ්කමති, න වා පාදං පතිට්ඨාපෙතුං සක්කොති.

११९. हात कापलेले इत्यादींच्या बाबतीत निर्णय असा समजावा: "हस्तच्छिन्न" (हात कापलेला) म्हणजे ज्याचे तळहातापासून, मनगटापासून, कोपरापासून किंवा इतर कोणत्याही ठिकाणाहून एक किंवा दोन्ही हात कापलेले असतात. "पादच्छिन्न" (पाय कापलेला) म्हणजे ज्याचे पायाच्या बोटांपासून, घोट्यापासून, नडगीपासून किंवा इतर कोणत्याही ठिकाणाहून एक किंवा दोन्ही पाय कापलेले असतात. "हस्तपादच्छिन्न" (हात आणि पाय कापलेला) म्हणजे ज्याचे वर सांगितलेल्या प्रकारेच चार हात-पायांपैकी दोन, तीन किंवा सर्व हात-पाय कापलेले असतात. "कर्णच्छिन्न" (कान कापलेला) म्हणजे ज्याचे कानाच्या मुळापासून किंवा कानाच्या पाळीपासून एक किंवा दोन्ही कान कापलेले असतात. परंतु ज्याचे कान टोचलेल्या ठिकाणी कापलेले असतात आणि ते जोडणे शक्य असते, त्याचे कान जोडून त्याला प्रव्रज्या द्यावी. "नासाच्छिन्न" (नाक कापलेला) म्हणजे ज्याचे नाक शेळीच्या खुरासारख्या भागातून, शेंड्याकडून, एका नाकपुडीतून किंवा इतर कोणत्याही ठिकाणाहून कापलेले असते. परंतु ज्याचे नाक जोडणे शक्य असते, त्याचे नाक बरे करून त्याला प्रव्रज्या द्यावी. "कर्णनासाच्छिन्न" (कान आणि नाक कापलेला) हा दोन्ही नियमांच्या आधारे समजावा. "अंगुलिच्छिन्न" (बोट कापलेला) म्हणजे ज्याचे नखाचा कोणताही भाग न दिसता एक किंवा अनेक बोटे कापलेली असतात. परंतु ज्याच्या नखाचा अगदी सुताच्या धाग्याइतकाही भाग शिल्लक दिसतो, त्याला प्रव्रज्या देणे योग्य आहे. "अळच्छिन्न" (अंगठा कापलेला) म्हणजे ज्याचे चार अंगठ्यांपैकी वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच एक किंवा अनेक अंगठे कापलेले असतात. "कंडराच्छिन्न" (स्नायू कापलेला) म्हणजे ज्याचे 'कंडरा' नावाचे मोठे स्नायू पुढून किंवा मागून कापलेले असतात; ज्यांपैकी एकाही स्नायूच्या कापल्यामुळे तो पायाच्या बोटांवर चालतो किंवा टाचेवर चालतो, अथवा पाय जमिनीवर नीट टेकवू शकत नाही.

---

ඵණහත්ථකොති යස්ස වග්ගුලිපක්ඛකා විය අඞ්ගුලියො සම්බද්ධා හොන්ති; එතං පබ්බාජෙතුකාමෙන අඞ්ගුලන්තරිකායො ඵාලෙත්වා සබ්බං අන්තරචම්මං අපනෙත්වා ඵාසුකං කත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. යස්සපි ඡ අඞ්ගුලියො [Pg.309] හොන්ති, තං පබ්බාජෙතුකාමෙන අධිකඅඞ්ගුලිං ඡින්දිත්වා ඵාසුකං කත්වා පබ්බාජෙතබ්බො.

"फणहस्तक" म्हणजे ज्याची बोटे वटवाघळाच्या पंखासारखी एकमेकांना जोडलेली असतात; त्याला प्रव्रज्या देऊ इच्छिणाऱ्याने बोटांमधील त्वचा कापून, बोटांमधील सर्व कातडी काढून टाकून, हात नीट करून त्याला प्रव्रज्या द्यावी. ज्याला सहा बोटे असतात, त्याला प्रव्रज्या देऊ इच्छिणाऱ्याने जास्तीचे बोट कापून, हात नीट करून त्याला प्रव्रज्या द्यावी.

---

ඛුජ්ජොති යො උරස්ස වා පිට්ඨියා වා පස්සස්ස වා නික්ඛන්තත්තා ඛුජ්ජසරීරො. යස්ස පන කිඤ්චි කිඤ්චි අඞ්ගපච්චඞ්ගං ඊසකං වඞ්කං, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. මහාපුරිසො එව හි බ්‍රහ්මුජ්ජුගත්තො, අවසෙසො සත්තො අඛුජ්ජො නාම නත්ථි.

"खुज्ज" (कुबडा) म्हणजे जो छाती, पाठ किंवा कुशीचा भाग बाहेर आल्यामुळे वाकलेल्या शरीराचा असतो. परंतु ज्याचे एखादे अंग किंवा प्रत्यंग थोडेसे वाकडे असते, त्याला प्रव्रज्या देणे योग्य आहे. कारण केवळ महापुरुषच ब्रह्मदेवासारख्या सरळ शरीराचे असतात; त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर कोणताही प्राणी पूर्णपणे सरळ नसतो.

---

වාමනොති ජඞ්ඝවාමනො වා කටිවාමනො වා උභයවාමනො වා. ජඞ්ඝවාමනස්ස කටිතො පට්ඨාය හෙට්ඨිමකායො රස්සො හොති, උපරිමකායො පරිපුණ්ණො. කටිවාමනස්ස කටිතො පට්ඨාය උපරිමකායො රස්සො හොති, හෙට්ඨිමකායො පරිපුණ්ණො. උභයවාමනස්ස උභොපි කායා රස්සා හොන්ති, යෙසං රස්සත්තා භූතානං විය පරිවටුමො මහාකුච්ඡිඝටසදිසො අත්තභාවො හොති, තං තිවිධම්පි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති.

"वामन" (बुटका) म्हणजे जंघा-वामन (पायाने बुटका), कटि-वामन (कमरेने बुटका) किंवा उभय-वामन (दोन्ही प्रकारे बुटका). जंघा-वामनाचा कमरेपासून खालचा भाग बुटका असतो आणि वरचा भाग सामान्य असतो. कटि-वामनाचा कमरेपासून वरचा भाग बुटका असतो आणि खालचा भाग सामान्य असतो. उभय-वामनाचे दोन्ही भाग बुटके असतात; ते बुटके असल्यामुळे भुतांप्रमाणे त्यांचे शरीर गोल आणि मोठ्या पोटाच्या घागरीसारखे असते. अशा तिन्ही प्रकारच्या बुटक्यांना प्रव्रज्या देणे योग्य नाही.

---

ගලගණ්ඩීති යස්ස කුම්භණ්ඩං විය ගලෙ ගණ්ඩො හොති. දෙසනාමත්තමෙව චෙතං, යස්මිං කිස්මිඤ්චි පන පදෙසෙ ගණ්ඩෙ සති න පබ්බාජෙතබ්බො. තත්ථ විනිච්ඡයො – ‘‘න භික්ඛවෙ පඤ්චහි ආබාධෙහි ඵුට්ඨො පබ්බාජෙතබ්බො’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ලක්ඛණාහතකසාහතලිඛිතකෙසු යං වත්තබ්බං, තං ‘‘න භික්ඛවෙ ලක්ඛණාහතො’’තිආදීසු වුත්තමෙව.

"गलगंडी" म्हणजे ज्याच्या गळ्यावर कोहळ्यासारखी मोठी गाठ असते. हे केवळ उदाहरणादाखल सांगितले आहे; वास्तविक पाहता शरीराच्या कोणत्याही भागात गाठ असेल तर त्याला प्रव्रज्या देऊ नये. त्याबाबतचा निर्णय "भिक्खूंनो, पाच रोगांनी ग्रस्त असलेल्याला प्रव्रज्या देऊ नये" या शिक्षापदात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. डाग दिलेले (लक्षणाहत), चाबकाने मारलेले (कसाहत) आणि गुन्हेगार म्हणून घोषित केलेले (लिखितक) यांच्याविषयी जे सांगायचे आहे, ते "भिक्खूंनो, डाग दिलेल्याला प्रव्रज्या देऊ नये" इत्यादी शिक्षापदांमध्ये सांगितलेच आहे.

---

සීපදීති භාරපාදො වුච්චති. යස්ස පාදො ථූලො හොති සඤ්ජාතපිළකො ඛරො, සො න පබ්බාජෙතබ්බො. යස්ස පන න තාව ඛරභාවං ගණ්හාති, සක්කා හොති උපනාහං බන්ධිත්වා උදකආවාටෙ පවෙසෙත්වා උදකවාලිකාය පූරෙත්වා යථා සිරා පඤ්ඤායන්ති, ජඞ්ඝා ච තෙලනාළිකා විය හොති, එවං මිලාපෙතුං සක්කා, තස්ස පාදං ඊදිසං කත්වා තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. සචෙ පුන වඩ්ඪති, උපසම්පාදෙන්තෙනාපි තථා කත්වාව උපසම්පාදෙතබ්බො.

ज्या व्यक्तीचे पाय जड आहेत किंवा जे पाय ओढत चालतात, त्यांना 'सीपदी' (हत्तीरोग असलेला) असे म्हणतात. ज्याचा पाय जाड, अत्यंत गाठी असलेला आणि खडबडीत असतो, त्याला प्रव्रजित करू नये. परंतु, जोपर्यंत पायाला असा खडबडीतपणा येत नाही, तोपर्यंत पायाला घट्ट पट्टी बांधून, पाण्याने भरलेल्या खड्ड्यात ठेवून, ओल्या वाळूने भरून, ज्यायोगे शिरा स्पष्ट दिसू लागतील आणि पोटरी तेलाच्या नळीसारखी (बारीक) होईल, अशा प्रकारे जर तो सूज कमी करण्यास सक्षम असेल, तर त्याचा पाय तसा करून त्याला प्रव्रजित करणे योग्य आहे. जर पुन्हा सूज वाढली, तर उपसंपदा देणाऱ्याने देखील तसेच करूनच त्याला उपसंपदा द्यावी.

---

පාපරොගීති අරිසභගන්දරපිත්තසෙම්හකාසසොසාදීසු යෙන කෙනචි රොගෙන නිච්චාතුරො අතෙකිච්ඡරොගො ජෙගුච්ඡො අමනාපො; අයං න පබ්බාජෙතබ්බො.

मूळव्याध, भगंदर, पित्तविकार, कफविकार, खोकला, क्षयरोग इत्यादींपैकी कोणत्याही आजाराने जो सतत आजारी असतो, ज्याचा आजार असाध्य आहे, जो किळसवाणा आणि अप्रिय वाटतो, त्याला 'पापरोगी' असे म्हणतात. अशा व्यक्तीला प्रव्रजित करू नये.

---

පරිසදූසකොති යො අත්තනො විරූපතාය පරිසං දූසෙති; අතිදීඝො වා හොති අඤ්ඤෙසං සීසප්පමාණනාභිප්පදෙසො, අතිරස්සො [Pg.310] වා උභයවාමනභූතරූපං විය, අතිකාළො වා ඣාපිතඛෙත්තෙ ඛාණුකො විය, අච්චොදාතො වා දධිතක්කාදීහි පමජ්ජිතමට්ඨතම්බලොහවණ්ණො, අතිකිසො වා මන්දමංසලොහිතො අට්ඨිසිරාචම්මසරීරො විය, අතිථූලො වා භාරියමංසො, මහොදරො වා මහාභූතසදිසො, අතිමහන්තසීසො වා පච්ඡිං සීසෙ කත්වා ඨිතො විය, අතිඛුද්දකසීසො වා සරීරස්ස අනනුරූපෙන අතිඛුද්දකෙන සීසෙන සමන්නාගතො, කූටකූටසීසො වා තාලඵලපිණ්ඩිසදිසෙන සීසෙන සමන්නාගතො, සිඛරසීසො වා උද්ධං අනුපුබ්බතනුකෙන සීසෙන සමන්නාගතො, නාළිසීසො වා මහාවෙළුපබ්බසදිසෙන සීසෙන සමන්නාගතො, කප්පසීසො වා පබ්භාරසීසො වා චතූසු පස්සෙසු යෙන කෙනචි පස්සෙන ඔණතෙන සීසෙන සමන්නාගතො, වණසීසො වා පූතිසීසො වා කණ්ණිකකෙසො වා පාණකෙහි ඛායිතකෙදාරෙ සස්සසදිසෙහි තහිං තහිං උට්ඨිතෙහි කෙසෙහි සමන්නාගතො, නිල්ලොමසීසො වා ථූලථද්ධකෙසො වා තාලහීරසදිසෙහි කෙසෙහි සමන්නාගතො, ජාතිපලිතෙහි පණ්ඩරසීසො වා පකතිතම්බකෙසො වා ආදිත්තෙහි විය කෙසෙහි සමන්නාගතො, ආවට්ටසීසො වා ගුන්නං සරීරෙ ආවට්ටසදිසෙහි උද්ධග්ගෙහි කෙසාවට්ටෙහි සමන්නාගතො, සීසලොමෙහි සද්ධිං එකාබද්ධභමුකලොමො වා ජාලබද්ධෙන විය නලාටෙන සමන්නාගතො.

जो आपल्या विद्रूपतेमुळे परिषदेची शोभा बिघडवतो, त्याला 'परिषददूषक' (परिषद दूषित करणारा) म्हणतात. तो इतरांच्या डोक्याच्या उंचीएवढी बेंबी असलेला अत्यंत उंच असतो; किंवा वरचा व खालचा भाग दोन्ही बाजूंनी बुटका असलेल्या पिशाचासारखा अत्यंत ठेंगू असतो; किंवा जळलेल्या शेतातील खुंटासारखा अत्यंत काळा असतो; याशिवाय दही, ताक इत्यादींनी घासलेल्या गुळगुळीत तांब्यासारखा अत्यंत पांढरा (फिका) असतो; किंवा अत्यंत कृश, कमी मांस व रक्त असलेला, केवळ हाडे, शिरा आणि कातडे उरलेल्या शरीरासारखा असतो; किंवा जड मांस असलेला अत्यंत स्थूल असतो; किंवा महापिशाचासारखे मोठे पोट असलेला असतो; किंवा डोक्यावर टोपली ठेवून उभा असल्यासारखे अत्यंत मोठे डोके असलेला असतो; किंवा शरीराला न शोभणारे अत्यंत लहान डोके असलेला असतो; किंवा ताडाच्या फळांच्या घडासारखे गाठीगाठींचे डोके असलेला असतो; किंवा वरच्या बाजूला निमुळते होत गेलेले शिखरासारखे डोके असलेला असतो; किंवा मोठ्या बांबूच्या पेरासारखे नळीसारखे डोके असलेला असतो; किंवा चारही बाजूंपैकी कोणत्याही एका बाजूला झुकलेले, दुभंगलेले किंवा कललेले डोके असलेला असतो; किंवा जखमा असलेले डोके असलेला असतो; किंवा सडलेले डोके असलेला असतो; किंवा कीटकांनी खाल्लेल्या शेतातील पिकासारखे ठिकठिकाणी उगवलेले केस असलेला (कमळाच्या बोंडासारखे केस असलेला) असतो; किंवा डोक्यावर केस नसलेला (टक्कल असलेला) असतो; किंवा ताडाच्या धाग्यांसारखे जाड व राठ केस असलेला असतो; किंवा जन्मापासूनच पांढरे केस असलेले पांढरे डोके असलेला असतो; किंवा पेटलेल्या आगीसारखे नैसर्गिक तांबडे केस असलेला असतो; किंवा गाईच्या शरीरावरील आवर्ताप्रमाणे वरच्या बाजूला टोक असलेले केसांचे आवर्त (भोवरे) असलेले डोके असलेला असतो; किंवा जाळीदार कपाळ असल्यासारखे डोक्याच्या केसांशी जोडलेल्या सलग भुवया असलेला असतो.

---

සම්බද්ධභමුකො වා නිල්ලොමභමුකො වා මක්කටභමුකො වා අතිමහන්තක්ඛි වා අතිඛුද්දකක්ඛි වා මහිංසචම්මෙ වාසිකොණෙන පහරිත්වා කතඡිද්දසදිසෙහි අක්ඛීහි සමන්නාගතො, විසමක්ඛි වා එකෙන මහන්තෙන එකෙන ඛුද්දකෙන අක්ඛිනා සමන්නාගතො, විසමචක්කලො වා එකෙන උද්ධං එකෙන අධොති එවං විසමජාතෙහි අක්ඛිචක්කලෙහි සමන්නාගතො, කෙකරො වා ගම්භීරක්ඛි වා යස්ස ගම්භීරෙ උදපානෙ උදකතාරකා විය අක්ඛිතාරකා පඤ්ඤායන්ති; නික්ඛන්තක්ඛි වා යස්ස කක්කටකස්සෙව අක්ඛිතාරකා නික්ඛන්තා හොන්ති; හත්ථිකණ්ණො වා මහතීහි කණ්ණසක්ඛලිකාහි සමන්නාගතො, මූසිකකණ්ණො වා ජටුකකණ්ණො වා ඛුද්දිකාහි කණ්ණසක්ඛලිකාහි සමන්නාගතො, ඡිද්දමත්තකණ්ණො වා යස්ස විනා කණ්ණසක්ඛලිකාහි [Pg.311] කණ්ණඡිද්දමත්තමෙව හොති; අවිද්ධකණ්ණො වා යොනකජාතිකො පන පරිසදූසකො න හොති; සභාවොයෙව හි සො තස්ස කණ්ණභගන්දරිකො වා නිච්චපූතිනා කණ්ණෙන සමන්නාගතො, ගණ්ඩකණ්ණො වා සදාපග්ඝරිතපුබ්බෙන කණ්ණෙන සමන්නාගතො, ටඞ්කිතකණ්ණො වා ගොභත්තනාළිකාය අග්ගසදිසෙහි කණ්ණෙහි සමන්නාගතො, අතිපිඞ්ගලක්ඛි වා මධුපිඞ්ගලං පන පබ්බාජෙතුං වට්ටති. නිප්පඛුමක්ඛි වා අස්සුපග්ඝරණක්ඛි වා පුප්ඵිතක්ඛි වා අක්ඛිපාකෙන සමන්නාගතක්ඛි වා.

किंवा परस्परांना जोडलेल्या भुवया असलेला; किंवा भुवयांवर केस नसलेला; किंवा माकडाच्या भुवयांसारख्या भुवया असलेला; किंवा अत्यंत मोठे डोळे असलेला; किंवा म्हशीच्या कातड्यावर कुऱ्हाडीच्या कोपऱ्याने मारून केलेल्या छिद्रासारखे अत्यंत लहान डोळे असलेला; किंवा एक डोळा मोठा व एक लहान असलेला विषम डोळ्यांचा असलेला; किंवा एक डोळा वर आणि एक खाली अशा विषम बाहुल्या असलेला; किंवा तिरळा असलेला; किंवा खोल डोळे असलेला, ज्याच्या डोळ्यांच्या बाहुल्या खोल विहिरीतील पाण्याच्या प्रतिबिंबासारख्या दिसतात; किंवा खेकड्याच्या डोळ्यांसारखे बाहेर आलेले डोळे असलेला; किंवा मोठ्या कानशिलांमुळे हत्तीसारखे कान असलेला; किंवा लहान कानशिलांमुळे उंदरासारखे किंवा वटवाघळासारखे कान असलेला; किंवा कानशिले नसून केवळ कानाचे छिद्र असलेला; किंवा कान न टोचलेला असतो. परंतु, यवन (ग्रीक) वंशाचा माणूस कान न टोचलेला असला तरी परिषददूषक मानला जात नाही, कारण तो त्याचा नैसर्गिक स्वभावच असतो. किंवा कानाचा भगंदर असलेला, सतत दुर्गंधीयुक्त कान असलेला; किंवा सतत पू वाहणारा जखम असलेला कान असलेला; याशिवाय, गुरांना चारा देण्याच्या नळीच्या टोकासारखे कान असलेला; किंवा अत्यंत पिवळे (मांजरडोळे) असलेला असतो. परंतु, मधासारखे पिवळे डोळे असलेल्याला प्रव्रजित करणे योग्य आहे. किंवा पापण्यांचे केस नसलेला; किंवा सतत अश्रू वाहणारे डोळे असलेला; किंवा डोळ्यात फूल पडलेला (मोतीबिंदू असलेला); किंवा पापण्यांच्या सुजेने ग्रस्त डोळे असलेला असतो.

---

අතිමහන්තනාසිකො වා අතිඛුද්දකනාසිකො වා චිපිටනාසිකො වා මජ්ඣෙ අප්පතිට්ඨහිත්වා එකපස්සෙ ඨිතවඞ්කනාසිකො වා, දීඝනාසිකො වා සුකතුණ්ඩසදිසාය ජිව්හාය ලෙහිතුං සක්කුණෙය්‍යාය නාසිකාය සමන්නාගතො, නිච්චපග්ඝරිතසිඞ්ඝාණිකනාසො වා.

किंवा अत्यंत मोठे नाक असलेला; किंवा अत्यंत लहान नाक असलेला; याशिवाय चपटे नाक असलेला; किंवा मध्यभागी नसून एका बाजूला झुकलेले वाकडे नाक असलेला; किंवा पोपटाच्या चोचीसारखे नाक असलेला किंवा जिभेने चाटता येईल इतके लांब नाक असलेला; किंवा सतत शेंबूड वाहणारे नाक असलेला असतो.

---

මහාමුඛො වා යස්ස පටඞ්ගමණ්ඩූකස්සෙව මුඛනිමිත්තංයෙව මහන්තං හොති, මුඛං පන ලාබුසදිසං අතිඛුද්දකං, භින්නමුඛො වා වඞ්කමුඛො වා මහාඔට්ඨො වා උක්ඛලිමුඛවට්ටිසදිසෙහි ඔට්ඨෙහි සමන්නාගතො, තනුකඔට්ඨො වා භෙරිචම්මසදිසෙහි දන්තෙ පිදහිතුං අසමත්ථෙහි ඔට්ඨෙහි සමන්නාගතො, මහාධරොට්ඨො වා තනුකඋත්තරොට්ඨො වා තනුකඅධරොට්ඨො වා මහාඋත්තරොට්ඨො වා ඔට්ඨඡින්නකො වා එළමුඛො වා උප්පක්කමුඛො වා සඞ්ඛතුණ්ඩකො වා බහිසෙතෙහි අන්තො අතිරත්තෙහි ඔට්ඨෙහි සමන්නාගතො, දුග්ගන්ධකුණපමුඛො වා.

किंवा मोठे तोंड असलेला, ज्याच्या तोंडाचा आकार 'पतंग' नावाच्या बेडकासारखा मोठा असतो, परंतु तोंड मात्र भोपळ्याच्या छिद्रासारखे अत्यंत लहान असते; किंवा दुभंगलेले तोंड असलेला; किंवा वाकडे तोंड असलेला; किंवा मातीच्या मडक्याच्या काठासारखे पसरलेले मोठे ओठ असलेला; किंवा नगाऱ्याच्या चामड्यासारखे दात झाकण्यास असमर्थ असलेले लहान ओठ असलेला; किंवा खालचा ओठ मोठा व वरचा ओठ लहान असलेला; किंवा खालचा ओठ लहान व वरचा ओठ मोठा असलेला; याशिवाय ओठ कापलेला; किंवा सतत लाळ गळणारे तोंड असलेला; किंवा तोंडात फोड आलेला; किंवा बाहेरून पांढरे आणि आतून अत्यंत लाल असलेले शंखासारखे ओठ असलेला; किंवा सडलेल्या शवासारखा दुर्गंधीयुक्त श्वास असलेला असतो.

---

මහාදන්තො වා අට්ඨකදන්තසදිසෙහි දන්තෙහි සමන්නාගතො අසුරදන්තො වා හෙට්ඨා වා උපරි වා බහිනික්ඛන්තදන්තො, යස්ස පන සක්කා හොති ඔට්ඨෙහි පිදහිතුං කථෙන්තස්සෙව පඤ්ඤායති නො අකථෙන්තස්ස, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. පූතිදන්තො වා නිද්දන්තො වා යස්ස පන දන්තන්තරෙ කලන්දකදන්තො විය සුඛුමදන්තො හොති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

किंवा नांगराच्या आठ फाळांसारखे मोठे दात असलेला; किंवा वरचे किंवा खालचे दात बाहेर आलेले राक्षसी दात असलेला असतो. परंतु, जर तो आपले दात ओठांनी झाकू शकत असेल आणि ते केवळ बोलतानाच दिसत असतील, न बोलताना दिसत नसतील, तर त्याला प्रव्रजित करणे योग्य आहे. किंवा सडलेले दात असलेला; किंवा दात नसलेला असतो. परंतु, ज्याच्या दातांच्या मध्ये खारीच्या दातासारखा लहान दात असेल, त्याला प्रव्रजित करणे योग्य आहे.

---

මහාහනුකො වා ගොහනුසදිසෙන හනුනා සමන්නාගතො, දීඝහනුකො වා චිපිටහනුකො වා අන්තොපවිට්ඨෙන විය අතිරස්සෙන හනුකෙන සමන්නාගතො, භින්නහනුකො වා වඞ්කහනුකො වා නිම්මස්සුදාඨිකො වා භික්ඛුනිසදිසමුඛො දීඝගලො වා බකගලසදිසෙන ගලෙන සමන්නාගතො, රස්සගලො වා අන්තොපවිට්ඨෙන විය ගලෙන සමන්නාගතො, භින්නගලො වා භට්ඨඅංසකූටො වා අහත්ථො වා එකහත්ථො වා අතිරස්සහත්ථො [Pg.312] වා අතිදීඝහත්ථො වා භින්නඋරො වා භින්නපිට්ඨි වා කච්ඡුගත්තො වා කණ්ඩුගත්තො වා දද්දුගත්තො වා ගොධාගත්තො වා, යස්ස ගොධාය විය ගත්තතො චුණ්ණානි පතන්ති, සබ්බඤ්චෙතං විරූපකරණං සන්ධාය විත්ථාරිකවසෙන වුත්තං. විනිච්ඡයො පනෙත්ථ ‘‘න භික්ඛවෙ පඤ්චහි ආබාධෙහී’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

किंवा गाईच्या जबड्यासारखा मोठा जबडा असलेला; किंवा लांब जबडा असलेला; किंवा आत गेलेल्या अत्यंत लहान जबड्यामुळे चपटा जबडा असलेला; याशिवाय दुभंगलेला जबडा असलेला; किंवा वाकडा जबडा असलेला; किंवा दाढी-मिशा नसलेला भिक्षुणीसारखा चेहरा असलेला; किंवा बगळ्याच्या मानेसारखी लांब मान असलेला; किंवा आत गेलेल्या मानेसारखी लहान मान असलेला; किंवा वाकडी मान असलेला; किंवा खांदे झुकलेला; किंवा हात नसलेला; किंवा एकच हात असलेला; किंवा अत्यंत लहान हात असलेला; किंवा अत्यंत लांब हात असलेला; किंवा छाती दुभंगलेला; किंवा पाठीचा कणा वाकलेला (कुबडा); किंवा खरूज असलेला; किंवा खाज असलेला; किंवा गजकर्ण असलेला; किंवा घोरपडीसारखी त्वचा असलेला, ज्याच्या शरीरातून घोरपडीसारखे पांढरे पापुद्रे (किंवा कोंडा) गळतात, असा असतो. हे सर्व विद्रूप करणाऱ्या रोगांच्या संदर्भात सविस्तरपणे सांगितले आहे. याविषयीचा निर्णय "न भिक्खवे पञ्चहि आबाधेहि" (भिक्खूंनो, पाच आजार असलेल्यांना उपसंपदा देऊ नये) या नियमात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

---

භට්ඨකටිකො වා මහාආනිසදො වා උද්ධනකූටසදිසෙහි ආනිසදමංසෙහි අච්චුග්ගතෙහි සමන්නාගතො, මහාඌරුකො වා වාතණ්ඩිකො වා මහාජාණුකො වා සඞ්ඝට්ටනජාණුකො වා දීඝජඞ්ඝො වා යට්ඨිසදිසජඞ්ඝො විකටො වා පණ්හො වා උබ්බද්ධපිණ්ඩිකො වා, සො දුවිධො හෙට්ඨා ඔරුළ්හාහි වා උපරි ආරුළ්හාහි වා මහතීහි ජඞ්ඝපිණ්ඩිකාහි සමන්නාගතො, මහාජඞ්ඝො වා ථූලජඞ්ඝපිණ්ඩිකො වා මහාපාදො වා මහාපණ්හි වා පිට්ඨිකපාදො වා පාදවෙමජ්ඣතො උට්ඨිතජඞ්ඝො වඞ්කපාදො වා සො දුවිධො – අන්තො වා බහි වා පරිවත්තපාදො ගණ්ඨිකඞ්ගුලි වා සිඞ්ගිවෙරඵණසදිසාහි අඞ්ගුලීහි සමන්නාගතො, අන්ධනඛො වා කාළවණ්ණෙහි පූතිනඛෙහි සමන්නාගතො, සබ්බොපි එස පරිසදූසකො. එවරූපො පරිසදූසකො න පබ්බාජෙතබ්බො.

लचकलेली कंबर असलेला किंवा मोठे नितंब असलेला (जो चुलीच्या कोनासारख्या वर आलेल्या नितंबाच्या मांसाने युक्त असतो), जाड मांड्या असलेला, अंडवृद्धी (वातवृद्धी) झालेला, मोठे गुडघे असलेला, एकमेकांना घासणारे गुडघे असलेला, लांब नडग्या असलेला, काठीसारख्या नडग्या असलेला, वाकडे पाऊल असलेला, मागे वळलेले पाऊल असलेला किंवा फुगलेल्या पिंडऱ्या असलेला (तो दोन प्रकारचा असतो: खाली उतरलेल्या किंवा वर चढलेल्या मोठ्या पिंडऱ्यांनी युक्त असलेला), मोठ्या नडग्या असलेला, जाड पिंडऱ्या असलेला, मोठे पाय असलेला, मोठ्या टाचा असलेला, पायाच्या मध्यभागातून वर आलेली नडगी असलेला, किंवा वाकडे पाय असलेला (तो दोन प्रकारचा असतो: आत वळलेला किंवा बाहेर वळलेला पाय असलेला), आल्याच्या तुकड्यासारख्या गाठी असलेल्या बोटांनी युक्त असलेला, किंवा काळ्या रंगाची सडलेली नखे असलेला (अंध नखे असलेला) – हे सर्व 'परिषदूषक' (संघाची शोभा बिघडवणारे) आहेत. अशा प्रकारच्या परिषदूषकाला प्रवज्जा देऊ नये.

---

කාණොති පසන්නන්ධො වා හොතු පුප්ඵාදීහි වා උපහතපසාදො. යො ද්වීහි වා එකෙන වා අක්ඛිනා න පස්සති, සො න පබ්බාජෙතබ්බො. මහාපච්චරියං පන එකක්ඛිකාණො කාණොති වුත්තො, ද්විඅක්ඛිකාණො අන්ධෙන සඞ්ගහිතො. මහාඅට්ඨකථායං ජච්චන්ධො අන්ධොති වුත්තො, තස්මා උභයම්පි පරියායෙන යුජ්ජති. කුණීති හත්ථකුණී වා පාදකුණී වා අඞ්ගුලිකුණී වා; යස්ස එතෙසු හත්ථාදීසු යංකිඤ්චි වඞ්කං පඤ්ඤායති, සො කුණී නාම. ඛඤ්ජොති නතජාණුකො වා භින්නජඞ්ඝො වා මජ්ඣෙ සඞ්කුටිතපාදත්තා කුණ්ඩපාදකො වා පිට්ඨිපාදමජ්ඣෙන චඞ්කමන්තො අග්ගෙ සඞ්කුටිතපාදත්තා කුණ්ඩපාදකො වා පිට්ඨිපාදග්ගෙන චඞ්කමන්තො අග්ගපාදෙනෙව චඞ්කමනඛඤ්ජො වා පණ්හිකාය චඞ්කමනඛඤ්ජො වා පාදස්ස බාහිරන්තෙන චඞ්කමනඛඤ්ජො වා පාදස්ස අබ්භන්තරන්තෙන චඞ්කමනඛඤ්ජො වා ගොප්ඵකානං උපරි භග්ගත්තා සකලෙන පිට්ඨිපාදෙන චඞ්කමනඛඤ්ජො වා; සබ්බොපෙස ඛඤ්ජොයෙව, සො න පබ්බාජෙතබ්බො.

'काणा' म्हणजे डोळ्याची दृष्टी गेलेला किंवा पू इत्यादींमुळे दृष्टी नष्ट झालेला होय. जो दोन्ही किंवा एका डोळ्याने पाहत नाही, त्याला प्रवज्जा देऊ नये. परंतु 'महाप्रत्यरी' मध्ये एका डोळ्याने अंध असलेल्याला 'काणा' म्हटले आहे आणि दोन्ही डोळ्यांनी अंध असलेल्याचा 'अंध' मध्ये समावेश केला आहे. 'महाअट्ठकथा' मध्ये जन्मांधाला 'अंध' म्हटले आहे, म्हणून दोन्ही मते पर्यायाने योग्य आहेत. 'कुणी' म्हणजे हात लुळा असलेला, पाय लुळा असलेला किंवा बोटे लुळी असलेला होय; ज्याचे हात इत्यादी अवयवांपैकी कोणतेही अवयव वाकडे दिसते, त्याला 'कुणी' म्हणतात. 'खंज' (लंगडा) म्हणजे वाकलेले गुडघे असलेला, किंवा मोडलेली नडगी असलेला, किंवा मध्यभागी पाय आकुंचन पावल्यामुळे पायाच्या पाठीच्या मध्यभागाने चालणारा, किंवा पुढच्या भागात पाय आकुंचन पावल्यामुळे पायाच्या पाठीच्या पुढच्या भागाने चालणारा, किंवा केवळ पायाच्या पुढच्या भागाने लंगडत चालणारा, किंवा टाचेने लंगडत चालणारा, किंवा पायाच्या बाहेरील बाजूने लंगडत चालणारा, किंवा पायाच्या आतील बाजूने लंगडत चालणारा, किंवा घोट्याच्या वरचा भाग मोडल्यामुळे संपूर्ण पायाच्या पाठीने लंगडत चालणारा होय; हे सर्व 'खंज' (लंगडे) आहेत. त्याला प्रवज्जा देऊ नये.

---

පක්ඛහතොති [Pg.313] යස්ස එකො හත්ථො වා පාදො වා අඩ්ඪසරීරං වා සුඛං න වහති. ඡින්නිරියාපථොති පීඨසප්පි වුච්චති. ජරාදුබ්බලොති ජිණ්ණභාවෙන දුබ්බලො අත්තනො චීවරරජනාදිකම්මං කාතුම්පි අසමත්ථො. යො පන මහල්ලකොපි බලවා හොති, අත්තානං පටිජග්ගිතුං සක්කොති, සො පබ්බාජෙතබ්බො. අන්ධොති ජච්චන්ධො වුච්චති. මූගොති යස්ස වචීභෙදො නප්පවත්තති; යස්සාපි පවත්තති, සරණගමනං පන පරිපුණ්ණං භාසිතුං න සක්කොති, තාදිසං මම්මනම්පි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. යො පන සරණගමනමත්තං පරිපුණ්ණං භාසිතුං සක්කොති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති.

'पक्षघात' (अर्धांगवायू) झालेला म्हणजे ज्याचा एक हात, एक पाय किंवा अर्धे शरीर नीट काम करत नाही. 'छिन्न-इरियापथ' (ज्याची हालचाल खुंटली आहे) त्याला 'पीठसर्पी' (सरपटणारा) म्हटले जाते. 'जरादुर्बल' म्हणजे वृद्धत्वामुळे दुर्बल झालेला, जो स्वतःचे चीवर रंगवणे इत्यादी कामे करण्यासही असमर्थ असतो. परंतु जो वृद्ध असूनही बलवान असतो आणि स्वतःची काळजी घेण्यास समर्थ असतो, त्याला प्रवज्जा द्यावी. 'अंध' जन्मांधाला म्हटले जाते. 'मुका' म्हणजे ज्याची वाचा फुटत नाही; आणि ज्याची वाचा फुटते पण तो शरणगमन पूर्णपणे म्हणू शकत नाही, अशा तोत्र्या (अडखळणाऱ्या) माणसालाही प्रवज्जा देणे योग्य नाही. परंतु जो केवळ शरणगमन पूर्णपणे म्हणू शकतो, त्याला प्रवज्जा देणे योग्य आहे.

---

බධිරොති යො සබ්බෙන සබ්බං න සුණාති. යො පන මහාසද්දං සුණාති, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. අන්ධමූගාදයො උභයදොසවසෙන වුත්තා. යෙසඤ්ච පබ්බජ්ජා පටික්ඛිත්තා, උපසම්පදාපි තෙසං පටික්ඛිත්තාව. සචෙ පන තෙ සඞ්ඝො උපසම්පාදෙති, සබ්බෙපි හත්ථච්ඡින්නාදයො සූපසම්පන්නා, කාරකසඞ්ඝො පන ආචරියුපජ්ඣායා ච ආපත්තිතො න මුච්චන්ති. වක්ඛති ච – ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ පුග්ගලො අප්පත්තො ඔසාරණං, තඤ්චෙ සඞ්ඝො ඔසාරෙති, එකච්චො සුඔසාරිතො, එකච්චො දුඔසාරිතො’’ති තස්සත්ථො ආගතට්ඨානෙයෙව ආවි භවිස්සතීති.

'बहिरा' म्हणजे जो पूर्णपणे काहीही ऐकू शकत नाही. परंतु जो मोठा आवाज ऐकू शकतो, त्याला प्रवज्जा देणे योग्य आहे. अंध-मुके इत्यादी दोन्ही दोषांच्या आधारे सांगितले आहेत. आणि ज्याची प्रवज्जा वर्ज्य केली आहे, त्यांची उपसंपदा देखील वर्ज्यच आहे. परंतु जर संघाने त्यांना उपसंपदा दिली, तर हात कापलेले इत्यादी सर्वजण योग्य प्रकारे उपसंपन्न होतात, परंतु कर्म करणारा संघ आणि आचार्य व उपाध्याय हे आपत्तीतून मुक्त होत नाहीत. आणि पुढे म्हटले जाईल - 'भिक्खूहो, असा एखादा पुद्गल असतो जो ओसारणा (पुनःप्रवेश) मिळण्यास पात्र नसतो, तरीही जर संघाने त्याला ओसारित केले, तर काही जण सु-ओसारित होतात आणि काही जण दु-ओसारित होतात.' याचा अर्थ ज्या ठिकाणी हा पाठ आला आहे तिथेच स्पष्ट होईल.

---

හත්ථච්ඡින්නාදිවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

हात कापलेले इत्यादींची वत्थुकथा (कथा) समाप्त झाली.

---

අලජ්ජීනිස්සයවත්ථුකථා

अलज्जी-निस्सय-वत्थुकथा

---

120. අලජ්ජීනං නිස්සාය වසන්තීති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං; අලජ්ජිපුග්ගලෙ නිස්සාය වසන්තීති අත්ථො. යාව භික්ඛුසභාගතං ජානාමීති නිස්සයදායකස්ස භික්ඛුනො භික්ඛූහි සභාගතං ලජ්ජිභාවං යාව ජානාමීති අත්ථො. තස්මා නවං ඨානං ගතෙන ‘‘එහි භික්ඛු, නිස්සයං ගණ්හාහී’’ති වුච්චමානෙනාපි චතූහපඤ්චාහං නිස්සයදායකස්ස ලජ්ජිභාවං උපපරික්ඛිත්වා නිස්සයො ගහෙතබ්බො.

१२०. 'अलज्जींना निश्रय करून राहतात' (अलज्जीनं निस्साय वसन्ति) यामध्ये द्वितीयेच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती वापरली आहे; म्हणजेच 'अलज्जी पुद्गलांचा निश्रय करून राहतात' असा अर्थ आहे. 'जोपर्यंत भिक्खूंचे सभागत्व जाणतो' याचा अर्थ निश्रय देणाऱ्या भिक्खूचे इतर भिक्खूंसोबत असलेले सभागत्व म्हणजेच त्याचा लज्जीभाव (शीलवान असणे) जोपर्यंत जाणतो असा अर्थ आहे. म्हणून नवीन ठिकाणी गेलेल्या भिक्खूने 'ये भिक्खू, निश्रय घे' असे म्हटले गेले तरीही, चार-पाच दिवस निश्रय देणाऱ्याच्या लज्जीभावाची परीक्षा करूनच निश्रय घ्यावा.

---

සචෙ ‘‘ථෙරො ලජ්ජී’’ති භික්ඛූනං සන්තිකෙ සුත්වා ආගතදිවසෙයෙව ගහෙතුකාමො හොති, ථෙරො පන ‘‘ආගමෙහි තාව, වසන්තො ජානිස්සසී’’ති කතිපාහං ආචාරං උපපරික්ඛිත්වා නිස්සයං දෙති, වට්ටති. පකතියා නිස්සයග්ගහණට්ඨානං ගතෙන තදහෙව ගහෙතබ්බො, එකදිවසම්පි පරිහාරො [Pg.314] නත්ථි. සචෙ පඨමයාමෙ ආචරියස්ස ඔකාසො නත්ථි, ඔකාසං අලභන්තො ‘‘පච්චූසසමයෙ ගහෙස්සාමී’’ති සයති, අරුණං උග්ගතම්පි න ජානාති, අනාපත්ති. සචෙ පන ‘‘ගණ්හිස්සාමී’’ති ආභොගං අකත්වා සයති, අරුණුග්ගමනෙ දුක්කටං. අගතපුබ්බං ඨානං ගතෙන ද්වෙ තීණි දිවසානි වසිත්වා ගන්තුකාමෙන අනිස්සිතෙන වසිතබ්බං. ‘‘සත්තාහං වසිස්සාමී’’ති ආලයං කරොන්තෙන පන නිස්සයො ගහෙතබ්බො. සචෙ ථෙරො ‘‘කිං සත්තාහං වසන්තස්ස නිස්සයෙනා’’ති වදති, පටික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය ලද්ධපරිහාරො හොති.

जर 'थेर शीलवान आहेत' असे भिक्खूंच्या जवळ ऐकून आल्याच्या दिवशीच निश्रय घेण्याची इच्छा असेल, परंतु थेर जर 'तू आधी थांब, राहता राहता तुला समजेल' असे म्हणून काही दिवस त्याच्या आचरणाची परीक्षा करून निश्रय देतात, तर ते योग्य आहे. सामान्यतः निश्रय घेण्याच्या ठिकाणी गेलेल्या भिक्खूने त्याच दिवशी निश्रय घ्यावा, एका दिवसाचीही सूट नाही. जर पहिल्या प्रहरात आचार्यांना वेळ नसेल, आणि वेळ न मिळाल्यामुळे 'मी पहाटेच्या वेळी निश्रय घेईन' असा विचार करून तो झोपला आणि अरुणोदय झाल्याचे त्याला समजले नाही, तर ती अनापत्ती आहे. परंतु जर 'मी निश्रय घेईन' असा विचार न करता तो झोपला, तर अरुणोदयाच्या वेळी दुक्कट दोष होतो. पूर्वी कधीही न गेलेल्या ठिकाणी गेलेल्या आणि दोन-तीन दिवस राहून जाऊ इच्छिणाऱ्या भिक्खूने निश्रय न घेता राहावे. परंतु 'मी सात दिवस राहीन' अशी इच्छा धरणाऱ्याने निश्रय घेतला पाहिजे. जर थेर म्हणाले की, 'सात दिवस राहणाऱ्याला निश्रयाची काय गरज?' तर नकार दिल्या गेलेल्या वेळेपासून त्याला सूट मिळते.

---

අලජ්ජීනිස්සයවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

अलज्जी-निस्सय-वत्थुकथा समाप्त झाली.

---

ගමිකාදිනිස්සයවත්ථුකථා

गमिकादी-निस्सय-वत्थुकथा

---

121. නිස්සයකරණීයොති කරණීයනිස්සයො, කරණීයො මයා නිස්සයො; ගහෙතබ්බොති අත්ථො. නිස්සයං අලභමානෙනාති අත්තනා සද්ධිං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නෙසු නිස්සයදායකෙ අසති නිස්සයං න ලභති නාම. එවං අලභන්තෙන අනිස්සිතෙන බහූනිපි දිවසානි ගන්තබ්බං. සචෙ පුබ්බෙපි නිස්සයං ගහෙත්වා වුත්ථපුබ්බං කඤ්චි ආවාසං පවිසති, එකරත්තං වසන්තෙනාපි නිස්සයො ගහෙතබ්බො. අන්තරාමග්ගෙ විස්සමන්තො වා සත්ථං පරියෙසන්තො වා කතිපාහං වසති, අනාපත්ති. අන්තොවස්සෙ පන නිබද්ධවාසං වසිතබ්බං, නිස්සයො ච ගහෙතබ්බො. නාවාය ගච්ඡන්තස්ස පන වස්සානෙ ආගතෙපි නිස්සයං අලභන්තස්ස අනාපත්ති.

१२१. 'निश्रयकरणीय' म्हणजे निश्रय करणे आवश्यक असणे, माझ्याद्वारे निश्रय केला पाहिजे; म्हणजेच निश्रय घेतला पाहिजे असा अर्थ आहे. 'निश्रय न मिळणे' म्हणजे स्वतःसोबत लांबच्या प्रवासाला निघालेल्यांमध्ये निश्रय देणारा कोणी नसल्यामुळे निश्रय न मिळणे होय. अशा प्रकारे निश्रय न मिळाल्यास, निश्रय न घेताही अनेक दिवस प्रवास करता येतो. जर पूर्वी कधी निश्रय घेऊन राहिलेल्या एखाद्या विहारात तो प्रवेश करतो, तर एका रात्रीसाठी राहणाऱ्यानेही निश्रय घेतला पाहिजे. प्रवासाच्या दरम्यान विश्रांती घेत असताना किंवा व्यापारी तांड्याचा शोध घेत असताना काही दिवस राहिल्यास अनापत्ती आहे. परंतु वर्षावासात नियमित निवासस्थानी राहिले पाहिजे आणि निश्रय घेतला पाहिजे. परंतु नौकेने प्रवास करणाऱ्याला वर्षावास आला तरीही निश्रय न मिळाल्यास अनापत्ती आहे.

---

යාචියමානෙනාති තෙන ගිලානෙන යාචියමානෙන අනිස්සිතෙන වසිතබ්බං. සචෙ ‘‘යාචාහි ම’’න්ති වුච්චමානොපි ගිලානො මානෙන න යාචති, ගන්තබ්බං.

'याचना केली असता' म्हणजे त्या आजारी भिक्खूने राहण्यासाठी विनंती केली असता, निश्रय न घेता राहता येते. जर 'मला विनंती कर' असे सांगितले गेले तरीही आजारी भिक्खू गर्वामुळे विनंती करत नसेल, तर निघून जावे.

---

ඵාසු හොතීති සමථවිපස්සනානං පටිලාභවසෙන ඵාසු හොති. ඉමඤ්හි පරිහාරං නෙව සොතාපන්නො න සකදාගාමී අනාගාමී අරහන්තො ලභන්ති; න ථාමගතස්ස සමාධිනො වා විපස්සනාය වා ලාභී, විස්සට්ඨකම්මට්ඨානෙ පන බාලපුථුජ්ජනෙ කථාව නත්ථි. යස්ස ඛො පන සමථො වා විපස්සනා වා තරුණො හොති, අයං ඉමං පරිහාරං ලභති, පවාරණසඞ්ගහොපි එතස්සෙව අනුඤ්ඤාතො. තස්මා ඉමිනා පුග්ගලෙන ආචරියෙ පවාරෙත්වා ගතෙපි ‘‘යදා පතිරූපො නිස්සයදායකො ආගච්ඡිස්සති, තස්ස නිස්සාය වසිස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා පුන යාව [Pg.315] ආසාළ්හීපුණ්ණමා, තාව අනිස්සිතෙන වත්ථුං වට්ටති. සචෙ පන ආසාළ්හීමාසෙ ආචරියො නාගච්ඡති, යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බං.

‘फासु होति’ (सुखकारक होते) म्हणजे समथ आणि विपश्यनेच्या प्राप्तीमुळे सुखकारक होते. कारण हा परिहार (नियम पाळण्याची सवलत) सोतापन्न (स्रोतापन्न) मिळवत नाही, सकदागामी, अनागामी आणि अर्हत देखील मिळवत नाहीत; तसेच दृढ समाधी किंवा विपश्यना प्राप्त केलेला साधकही हा मिळवत नाही. परंतु ज्याने कम्मट्ठान (कर्मस्थान) सोडून दिले आहे अशा अज्ञानी पृथग्जनाच्या (बालपुथुज्जन) बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही. ज्याची समथ किंवा विपश्यना अजून प्राथमिक (तरुण) अवस्थेत आहे, त्यालाच हा परिहार मिळतो आणि पवारणा-संग्रह देखील याच व्यक्तीसाठी अनुज्ञात (मान्य) आहे. म्हणून या साधकाने आचार्यांनी पवारणा करून निघून गेल्यावरही, “जेव्हा योग्य निस्सयदायक (आश्रय देणारे आचार्य) येतील, तेव्हा त्यांच्या आश्रयाने मी राहीन” असा संकल्प करून, पुन्हा आषाढी पौर्णिमेपर्यंत आश्रयाशिवाय राहणे योग्य आहे. परंतु जर आषाढ महिन्यात आचार्य आले नाहीत, तर जेथे निस्सय (आश्रय) मिळतो, तेथे जावे.

---

122. ගොත්තෙනපි අනුස්සාවෙතුන්ති මහාකස්සපස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛොති එවං ගොත්තං වත්වා අනුස්සාවෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

१२२. ‘गोत्तेनपि अनुस्सावेतुं’ (गोत्राने देखील घोषित करावे) म्हणजे “महाकस्सपांचे उपसंपदापेक्षक (उपसंपदेची इच्छा करणारे)” अशा प्रकारे गोत्राचा (कुळाचा) उल्लेख करून घोषित करण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे.

---

123. ද්වෙ එකානුස්සාවනෙති ද්වෙ එකතො අනුස්සාවනෙ; එකෙන එකස්ස අඤ්ඤෙන ඉතරස්සාති එවං ද්වීහි වා ආචරියෙහි එකෙන වා එකක්ඛණෙ කම්මවාචං අනුස්සාවෙන්තෙහි උපසම්පාදෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

१२३. ‘द्वे एकानुस्सावने’ (दोघांची एकत्र घोषणा करणे) म्हणजे दोन उमेदवारांची एकत्र घोषणा करणे; एका आचार्याने एकासाठी आणि दुसऱ्या आचार्याने दुसऱ्यासाठी, अशा प्रकारे दोन आचार्यांद्वारे किंवा एकाच आचार्याद्वारे एकाच वेळी (एकाच क्षणी) कम्मवाचा (कर्मवाचा) घोषित करून उपसंपदा देण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे.

---

ද්වෙ තයො එකානුස්සාවනෙ කාතුං තඤ්ච ඛො එකෙන උපජ්ඣායෙනාති ද්වෙ වා තයො වා ජනෙ පුරිමනයෙනෙව එකතො අනුස්සාවනෙ කාතුං අනුජානාමි; තඤ්ච ඛො අනුස්සාවනකිරියං එකෙන උපජ්ඣායෙන අනුජානාමීති අත්ථො. තස්මා එකෙන ආචරියෙන ද්වෙ වා තයො වා අනුස්සාවෙතබ්බා. ද්වීහි වා තීහි වා ආචරියෙහි විසුං විසුං එකෙන එකස්සාති එවං එකප්පහාරෙනෙව ද්වෙ තිස්සො වා කම්මවාචා කාතබ්බා. සචෙ පන නානාචරියා නානුපජ්ඣායා හොන්ති, තිස්සත්ථෙරො සුමනත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං, සුමනත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං අනුස්සාවෙති, අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච ගණපූරකා හොන්ති, වට්ටති. සචෙ පන නානාඋපජ්ඣායා හොන්ති, එකො ආචරියො හොති, ‘‘නත්වෙව නානුපජ්ඣායෙනා’’ති පටික්ඛිත්තත්තා න වට්ටති. ඉදං සන්ධාය හි එස පටික්ඛෙපො.

‘दोघांची किंवा तिघांची एकत्र घोषणा करावी आणि ती एकाच उपाध्यायांच्या उपस्थितीत करावी’ म्हणजे दोन किंवा तीन व्यक्तींची पूर्वोक्त पद्धतीनेच एकत्र घोषणा करण्याची मी अनुमती देतो; आणि ती घोषणा करण्याची क्रिया एकाच उपाध्यायांच्या उपस्थितीत करण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. म्हणून, एका आचार्याने दोन किंवा तीन उमेदवारांची घोषणा करावी. किंवा दोन अथवा तीन आचार्यांनी स्वतंत्रपणे एकासाठी एक याप्रमाणे एकाच वेळी दोन किंवा तीन कम्मवाचा कराव्यात. परंतु जर वेगवेगळे आचार्य आणि वेगवेगळे उपाध्याय असतील, जसे की तिस्स थेर हे सुमन थेरांच्या सद्धि विहारिकाची (शिष्याची) घोषणा करतात आणि सुमन थेर हे तिस्स थेरांच्या सद्धि विहारिकाची घोषणा करतात, आणि ते एकमेकांचे गणपूरक (संघाची संख्या पूर्ण करणारे) बनतात, तर ते योग्य आहे. परंतु जर वेगवेगळे उपाध्याय असतील आणि आचार्य एकच असेल, तर “वेगवेगळ्या उपाध्यायांच्या बाबतीत असे करू नये” या निषेधामुळे ते योग्य नाही. हा निषेध याच गोष्टीला उद्देशून आहे.

---

ගමිකාදිනිස්සයවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

गमिकादी-निस्सय-वस्तूची कथा समाप्त झाली.

---

උපසම්පදාවිධිකථා

उपसंपदा विधीची कथा

---

126. පඨමං උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බොති එත්ථ වජ්ජාවජ්ජං උපනිජ්ඣායතීති උපජ්ඣා, තං උපජ්ඣං; ‘‘උපජ්ඣායො මෙ භන්තෙ හොහී’’ති එවං වදාපෙත්වා ගාහාපෙතබ්බො. විත්ථායන්තීති විත්ථද්ධගත්තා හොන්ති. යං ජාතන්ති යං තව සරීරෙ ජාතං නිබ්බත්තං විජ්ජමානං, තං සඞ්ඝමජ්ඣෙ පුච්ඡන්තෙ සන්තං අත්ථීති වත්තබ්බන්තිආදි. උල්ලුම්පතු මන්ති උද්ධරතු මං.

१२६. ‘प्रथम उपाध्यायांचे ग्रहण करावे’ (उपाध्याय स्वीकारावेत) यामध्ये—जो दोषांकडे आणि गुणांकडे (लहान-मोठ्या दोषांकडे) लक्षपूर्वक पाहतो, तो ‘उपाध्याय’ होय; त्या उपाध्यायांना, “भन्ते, आपण माझे उपाध्याय व्हावे” असे म्हणवून घेऊन उमेदवाराकडून स्वीकारण्यास सांगावे. ‘वित्थायन्ति’ म्हणजे त्यांचे शरीर ताठरलेले असते. ‘यं जातं’ म्हणजे जे तुझ्या शरीरावर उत्पन्न झाले आहे, निर्माण झाले आहे किंवा अस्तित्वात आहे, संघामध्ये विचारले असता, जे अस्तित्वात आहे त्याला “आहे” (अत्थि) असे म्हणावे, इत्यादी. ‘उल्लुम्पतु मं’ म्हणजे माझा उद्धार करा.

---

උපසම්පදාවිධිකථා නිට්ඨිතා.

उपसंपदा विधीची कथा समाप्त झाली.

---

චත්තාරොනිස්සයාදිකථා

चार निस्सय (आश्रय) इत्यादींची कथा

---

128. තාවදෙවාති [Pg.316] උපසම්පන්නසමනන්තරමෙව. ඡායා මෙතබ්බාති එකපොරිසා වා ද්විපොරිසා වාති ඡායා මෙතබ්බා. උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බන්ති ‘‘වස්සානො හෙමන්තො ගිම්හො’’ති එවං උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බං. එත්ථ ච උතුයෙව උතුප්පමාණං. සචෙ වස්සානාදයො අපරිපුණ්ණා හොන්ති, යත්තකෙහි දිවසෙහි යස්ස යො උතු අපරිපුණ්ණො, තෙ දිවසෙ සල්ලක්ඛෙත්වා සො දිවසභාගො ආචික්ඛිතබ්බො. අථ වා ‘‘අයං නාම උතු, සො ච ඛො පරිපුණ්ණො වා අපරිපුණ්ණො වා’’ති එවං උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බං. ‘‘පුබ්බණ්හො වා සායන්හො වා’’ති එවං දිවසභාගො ආචික්ඛිතබ්බො. සඞ්ගීතීති ඉදමෙව සබ්බං එකතො කත්වා ‘‘ත්වං කිං ලභසි, කා තෙ ඡායා, කිං උතුප්පමාණං, කො දිවසභාගො’’ති පුට්ඨො ‘‘ඉදං නාම ලභාමි – වස්සං වා හෙමන්තං වා ගිම්හං වා, අයං මෙ ඡායා, ඉදං උතුප්පමාණං, අයං දිවසභාගොති වදෙය්‍යාසී’’ති එවං ආචික්ඛිතබ්බං.

१२८. ‘तावदेव’ म्हणजे उपसंपदा प्राप्त झाल्याबरोबर लगेचच. ‘छाया मेतब्बा’ (सावली मोजावी) म्हणजे एका पुरुषाच्या उंचीएवढी किंवा दोन पुरुषांच्या उंचीएवढी सावली मोजावी. ‘उतुप्पमाणं आचिक्खितब्बं’ (ऋतूचे प्रमाण सांगावे) म्हणजे “वर्षा ऋतू, हेमंत ऋतू, ग्रीष्म ऋतू” अशा प्रकारे ऋतूचे प्रमाण सांगावे. आणि येथे ऋतू म्हणजेच ऋतूचे प्रमाण होय. जर वर्षा इत्यादी ऋतू अपूर्ण असतील, तर जितक्या दिवसांनी जो ऋतू अपूर्ण आहे, ते दिवस लक्षात घेऊन तो दिवसाचा भाग सांगावा. किंवा “हा अमुक ऋतू आहे आणि तो पूर्ण आहे की अपूर्ण आहे” अशा प्रकारे ऋतूचे प्रमाण सांगावे. “पूर्वाह्न (सकाळ) आहे की सायाह्न (संध्याकाळ) आहे” अशा प्रकारे दिवसाचा भाग सांगावा. ‘संगीती’ म्हणजे या सर्व गोष्टी एकत्र करून, “तुला काय मिळाले? तुझी सावली किती आहे? ऋतूचे प्रमाण काय आहे? दिवसाचा कोणता भाग आहे?” असे विचारले असता, “मला हा अमुक ऋतू मिळाला आहे—वर्षा, हेमंत किंवा ग्रीष्म; ही माझी सावली आहे; हे ऋतूचे प्रमाण आहे; हा दिवसाचा भाग आहे, असे म्हणावे,” अशा प्रकारे सांगावे.

---

129. ඔහායාති ඡඩ්ඩෙත්වා. දුතියං දාතුන්ති උපසම්පදමාළකතො පරිවෙණං ගච්ඡන්තස්ස දුතියකං දාතුං අනුජානාමි, චත්තාරි ච අකරණීයානි ආචික්ඛිතුන්ති අත්ථො. පණ්ඩුපලාසොති පණ්ඩුවණ්ණො පත්තො. බන්ධනා පවුත්තොති වණ්ටතො පතිතො. අභබ්බො හරිතත්ථායාති පුන හරිතො භවිතුං අභබ්බො. පුථුසිලාති මහාසිලා.

१२९. ‘ओहाय’ म्हणजे सोडून (टाकून). ‘दुतियं दातुं’ (दुसरा सोबती देणे) म्हणजे उपसंपदा मंडपातून विहाराच्या आवारात (परिवेणात) जाणाऱ्या नवीन भिक्खूला दुसरा सोबती देण्याची आणि चार अकरणीय (न करण्याजोग्या गोष्टी) सांगण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. ‘पण्डुपालसो’ म्हणजे पिवळे पडलेले पान. ‘बन्धना पवुत्तो’ म्हणजे देठापासून गळून पडलेले. ‘अभब्बो हरितत्थाय’ म्हणजे पुन्हा हिरवे होण्यास असमर्थ. ‘पुथुसिला’ म्हणजे मोठी शिळा.

---

130. අලබ්භමානාය සාමග්ගියා අනාපත්ති සම්භොගෙ සංවාසෙති යාව තස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මකරණත්ථාය සාමග්ගී න ලබ්භති, තාව තෙන සද්ධිං සම්භොගෙ ච උපොසථපවාරණාදිකරණභෙදෙ සංවාසෙ ච අනාපත්තීති. සෙසං සබ්බත්ථ මහාවිභඞ්ගෙ වුත්තානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙවාති.

१३०. ‘संघाची एकता न मिळाल्यामुळे संभोग आणि संवासात आपत्ती होत नाही’ म्हणजे जोपर्यंत त्या भिक्खूवर उक्खेपनीय कम्म (बहिष्कार कर्म) करण्यासाठी संघाची एकता मिळत नाही, तोपर्यंत त्याच्यासोबत संभोग (एकत्र उपभोग) आणि उपोसथ, पवारणा इत्यादी कर्मांच्या स्वरूपातील संवासात कोणतीही आपत्ती (दोष) होत नाही. उर्वरित सर्व भाग महाविभंगात सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखा असल्याने स्पष्टच आहे.

---

චත්තාරොනිස්සයාදිකථා නිට්ඨිතා.

चार निस्सय (आश्रय) इत्यादींची कथा समाप्त झाली.

---

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

समन्तपासादिका नावाच्या विनय-अट्ठकथेमध्ये

---

ද්වාසත්තතිඅධිකවත්ථුසතපටිමණ්ඩිතස්ස මහාඛන්ධකස්ස

एकशे बहात्तर वस्तूंनी सुशोभित केलेल्या महाखंधकाची

---

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अर्थवर्णना समाप्त झाली.

---

මහාඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महाखंधक-वर्णना समाप्त झाली.

---

2. උපොසථක්ඛන්ධකං

२. उपोसथखंधक

---

සන්නිපාතානුජානනාදිකථා

सन्निपात (एकत्र येणे) अनुमती इत्यादींची कथा

---

132. උපොසථක්ඛන්ධකෙ [Pg.317] – අඤ්ඤතිත්ථියාති එත්ථ තිත්ථං වුච්චති ලද්ධි; අඤ්ඤං තිත්ථං අඤ්ඤතිත්ථං; අඤ්ඤතිත්ථං එතෙසං අත්ථීති අඤ්ඤතිත්ථියා; ඉතො අඤ්ඤලද්ධිකාති වුත්තං හොති. ධම්මං භාසන්තීති යං තෙසං කත්තබ්බාකත්තබ්බං, තං කථෙන්ති. තෙ ලභන්තීති තෙ මනුස්සා ලභන්ති. මූගසූකරාති ථූලසරීරසූකරා.

१३२. उपोसथखंधकामध्ये—‘अञ्ञतित्थिया’ (अन्यतीर्थीय) यात ‘तित्थ’ (तीर्थ) म्हणजे मत किंवा पंथ म्हटले जाते; अन्य तीर्थ म्हणजे अन्य पंथ; ज्यांचा पंथ अन्य आहे ते अन्यतीर्थीय होत; या (शासनाव्यतिरिक्त) अन्य मताचे अनुयायी, असा याचा अर्थ आहे. ‘धम्मं भासन्ति’ (धर्माचा उपदेश करतात) म्हणजे जे त्यांचे कर्तव्य आणि अकर्तव्य आहे, ते सांगतात. ‘ते लभन्ति’ म्हणजे ते मनुष्य प्राप्त करतात. ‘मूकसूकरा’ म्हणजे धष्टपुष्ट शरीराचे डुक्कर.

---

135. අනජ්ඣාපන්නො වා හොති ආපජ්ජිත්වා වා වුට්ඨිතොති එත්ථ යං ආපත්තිං භික්ඛු අනජ්ඣාපන්නො වා හොති, ආපජ්ජිත්වා වා වුට්ඨිතො, අයං අසන්තී නාම ආපත්තීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. සම්පජානමුසාවාදෙ කිං හොතීති ය්වායං සම්පජානමුසාවාදො අස්ස හොතීති වුත්තො, සො ආපත්තිතො කිං හොති, කතරා ආපත්ති හොතීති අත්ථො. දුක්කටං හොතීති දුක්කටාපත්ති හොති; සා ච ඛො න මුසාවාදලක්ඛණෙන; භගවතො පන වචනෙන වචීද්වාරෙ අකිරියසමුට්ඨානා ආපත්ති හොතීති වෙදිතබ්බා. වක්ඛති හි –

१३५. ‘अनापन्न किंवा आपत्तीतून उठलेला असतो’ यामध्ये—ज्या आपत्तीमध्ये भिक्खू अनापन्न (दोष न लागलेला) असतो किंवा आपत्तीत पडून त्यातून मुक्त झालेला असतो, ती ‘असन्ती’ (अविद्यमान) आपत्ती होय, असा अर्थ समजला पाहिजे. ‘जाणूनबुजून खोटे बोलल्यास काय होते?’ म्हणजे जो हा जाणूनबुजून खोटे बोलण्याचा दोष सांगितला आहे, तो आपत्तीच्या दृष्टीने काय होतो, म्हणजे कोणती आपत्ती होते, असा अर्थ आहे. ‘दुक्कट होते’ म्हणजे दुक्कट आपत्ती होते; आणि ती खोटे बोलण्याच्या लक्षणाने होत नाही, तर भगवंतांच्या वचनानुसार, वाचेच्या द्वारे कर्तव्य न करण्यामुळे (अक्रिया-समुत्थानाने) होणारी आपत्ती आहे, असे समजले पाहिजे. कारण पुढे सांगितले जाईल—

---

‘‘අනාලපන්තො මනුජෙන කෙනචි,වාචාගිරං නො ච පරෙ භණෙය්‍ය;

ආපජ්ජෙය්‍ය වාචසිකං න කායිකං,පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 479);

“कोणत्याही मनुष्याशी न बोलता, आणि इतरांना उद्देशून वाणीने शब्द न बोलल्यास, तो वाचेचा दोष प्राप्त करतो, कायेचा नाही; हा प्रश्न विधीत कुशल असलेल्यांनी विचारपूर्वक सोडवला आहे.”

---

අන්තරායිකොති අන්තරායකරො. කිස්ස ඵාසු හොතීති කිමත්ථාය ඵාසු හොති. පඨමස්ස ඣානස්ස අධිගමායාති පඨමස්ස ඣානස්ස අධිගමනත්ථාය තස්ස භික්ඛුනො ඵාසු හොති සුඛං හොති. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉති භගවා උද්දෙසතො ච නිද්දෙසතො ච පඨමං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං දස්සෙසි.

"अंतरायिको" (antarāyiko) म्हणजे अंतराय (अडथळा) निर्माण करणारा. "किस्स फासु होतीति" (kissa phāsu hotīti) म्हणजे कोणत्या हेतूने किंवा कशासाठी सुखकारक (अनुकूल) होते? "पठमस्स झानस्स अधिगमयाति" (paṭhamassa jhānassa adhigamāyāti) म्हणजे पहिल्या ध्यानाच्या (प्रथम ध्यानाच्या) प्राप्तीसाठी त्या भिक्षूला सुखकारक किंवा सुलभ होते. सर्व ठिकाणी हाच नियम (नय) समजावा. अशा प्रकारे भगवंतांनी संक्षेपाने (उद्देशतः) आणि विस्ताराने (निर्देशतः) सर्वप्रथम पातिमोक्ख उद्देश (पातिमोक्खाचे पठण) दर्शविला.

---

136. දෙවසිකන්ති දිවසෙ දිවසෙ. චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වාති එකස්ස උතුනො තතියෙ ච සත්තමෙ ච පක්ඛෙ ද්වික්ඛත්තුං චාතුද්දසෙ අවසෙසෙ ඡක්ඛත්තුං පන්නරසෙ; අයං තාව එකො අත්ථො. අයං පන පකතිචාරිත්තවසෙන [Pg.318] වුත්තො ‘‘සකිං පක්ඛස්ස චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා’’ති වචනතො පන තථාරූපෙ පච්චයෙ සති යස්මිං තස්මිං චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා උද්දිසිතුං වට්ටති, ආවාසිකානං භික්ඛූනං චාතුද්දසො හොති, ආගන්තුකානං පන්නරසො. සචෙ ආවාසිකා බහුතරා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බ’’න්ති වචනතොපි චෙතං වෙදිතබ්බං.

१३६. "देवसिकं" (devasikaṃ) म्हणजे दररोज (दिवसेंदिवस). "चातुद्दसे वा पन्नरसे वा" (cātuddase vā pannarase vā) म्हणजे एका ऋतूच्या तिसऱ्या आणि सातव्या पक्षात दोन वेळा चौदाव्या दिवशी (चतुर्दशीला) आणि उर्वरित पक्षात सहा वेळा पंधराव्या दिवशी (पौर्णिमेला/अमावास्येला); हा पहिला अर्थ आहे. हा अर्थ सामान्य प्रथेनुसार (प्रकृतीचारित्रानुसार) सांगितला आहे. परंतु, "पक्षात एकदा चौदाव्या किंवा पंधराव्या दिवशी" या वचनानुसार, तशा प्रकारची परिस्थिती (कारण) उद्भवल्यास, कोणत्याही चौदाव्या किंवा पंधराव्या दिवशी पातिमोक्ख पठण करणे योग्य ठरते. "निवासी भिक्षूंसाठी चौदावा दिवस असेल आणि आगंतुक (बाहेरून आलेल्या) भिक्षूंसाठी पंधरावा दिवस असेल. जर निवासी भिक्षू बहुसंख्य असतील, तर आगंतुक भिक्षूंनी निवासी भिक्षूंच्या अनुषंगाने वागावे," या वचनावरूनही हे समजून घ्यावे.

---

සීමානුජානනකථා

सीमा अनुज्ञान कथा

---

138. පඨමං නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බාති විනයධරෙන පුච්ඡිතබ්බං ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති? පබ්බතො භන්තෙති. පුන විනයධරෙන ‘‘එසො පබ්බතො නිමිත්ත’’න්ති එවං නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. ‘‘එතං පබ්බතං නිමිත්තං කරොම, කරිස්සාම, නිමිත්තං කතො, නිමිත්තං හොතු, හොති භවිස්සතී’’ති එවං පන කිත්තෙතුං න වට්ටති. පාසාණාදීසුපි එසෙව නයො. පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, දක්ඛිණාය දිසාය, දක්ඛිණාය අනුදිසාය, පච්ඡිමාය දිසාය, පච්ඡිමාය අනුදිසාය, උත්තරාය දිසාය, උත්තරාය අනුදිසාය, කිං නිමිත්තං? උදකං භන්තෙ. එතං උදකං නිමිත්තන්ති එත්ථ පන අට්ඨත්වා පුන පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං. පබ්බතො භන්තෙ. එසො පබ්බතො නිමිත්තන්ති එවං පඨමං කිත්තිතනිමිත්තං කිත්තෙත්වාව ඨපෙතබ්බං. එවඤ්හි නිමිත්තෙන නිමිත්තං ඝටිතං හොති. එවං නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා අථානන්තරං වුත්තාය කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. කම්මවාචාපරියොසානෙ නිමිත්තානං අන්තො සීමා හොති, නිමිත්තානි සීමතො බහි හොන්ති. තත්ථ නිමිත්තානි සකිං කිත්තිතානිපි කිත්තිතානෙව හොන්ති. අන්ධකට්ඨකථායං පන තික්ඛත්තුං සීමමණ්ඩලං සම්බන්ධන්තෙන නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බන්ති වුත්තං. ‘‘පබ්බතො භන්තෙති…පෙ… උදකං භන්තෙ’’ති එවං පන උපසම්පන්නො වා ආචික්ඛතු අනුපසම්පන්නො වා වට්ටතියෙව.

१३८. "प्रथमं निमित्ता कित्तेतब्बा" (paṭhamaṃ nimittā kittetabbā) म्हणजे प्रथम सीमाचिन्हे (निमित्त) घोषित करावीत. विनयधराने (विनय तज्ज्ञाने) विचारावे, "पूर्व दिशेला कोणते निमित्त (चिन्ह) आहे?" उत्तर द्यावे, "भंते, पर्वत आहे." पुन्हा विनयधराने "हा पर्वत निमित्त आहे" अशा प्रकारे निमित्ताची घोषणा करावी. "आम्ही या पर्वताला निमित्त करतो, करू, निमित्त केले गेले आहे, हा पर्वत निमित्त होवो, निमित्त आहे, निमित्त होईल" अशा प्रकारे घोषणा करणे योग्य नाही. दगड (पाषाण) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. पूर्व-दक्षिण कोपऱ्यात (आग्नेय दिशेला), दक्षिण दिशेला, दक्षिण-पश्चिम कोपऱ्यात (नैऋत्य दिशेला), पश्चिम洍ेला, पश्चिम-उत्तर कोपऱ्यात (वायव्य दिशेला), उत्तर दिशेला, उत्तर-पूर्व कोपऱ्यात (ईशान्य दिशेला) कोणते निमित्त आहे? "भंते, पाणी आहे." "हे पाणी निमित्त आहे." येथे न थांबता, पुन्हा "पूर्व दिशेला कोणते निमित्त आहे? भंते, पर्वत आहे. हा पर्वत निमित्त आहे" अशा प्रकारे प्रथम घोषित केलेल्या निमित्ताची पुन्हा घोषणा करूनच विनयधराने थांबावे. कारण अशा प्रकारे एका निमित्ताशी दुसरे निमित्त जोडले जाते. अशा प्रकारे निमित्तांची घोषणा केल्यानंतर, लगेचच पाठात सांगितलेल्या कम्मवाचेद्वारे (कर्मवाचेद्वारे) सीमेची संमती (स्थापना) करावी. कम्मवाचेच्या समाप्तीनंतर, निमित्तांच्या आत सीमा (सीमा क्षेत्र) असते आणि निमित्त सीमेच्या बाहेर असतात. तेथे निमित्त एकदाच घोषित केले तरी ते घोषित मानले जाते. परंतु, अंधकअट्ठकथेत (अंधक अट्ठकथा) असे म्हटले आहे की, सीमामंडळ जोडताना निमित्ताची तीन वेळा घोषणा करावी. "भंते, पर्वत आहे... पे... भंते, पाणी आहे" अशा प्रकारे उपसंपन्न (भिक्षू) किंवा अनुपसंपन्न (सामणेर किंवा गृहस्थ) कोणीही निमित्त दाखवले तरी ते योग्यच आहे.

---

ඉදානි පබ්බතනිමිත්තාදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො – තිවිධො පබ්බතො, සුද්ධපංසුපබ්බතො, සුද්ධපාසාණපබ්බතො, උභයමිස්සකොති. සො තිවිධොපි වට්ටති. වාලිකරාසි පන න වට්ටති. ඉතරොපි හත්ථිප්පමාණතො ඔමකතරො න වට්ටති. හත්ථිප්පමාණතො පන පට්ඨාය සිනෙරුප්පමාණොපි වට්ටති. සචෙ චතූසු දිසාසු චත්තාරො තීසු වා තයො පබ්බතා හොන්ති, චතූහි වා තීහි වා පබ්බතනිමිත්තෙහි එව සම්මන්නිතුං වට්ටති. ද්වීහි පන නිමිත්තෙහි එකෙන [Pg.319] වා සම්මන්නිතුං න වට්ටති. ඉතො පරෙසු පාසාණනිමිත්තාදීසුපි එසෙව නයො. තස්මා පබ්බතනිමිත්තං කරොන්තෙන පුච්ඡිතබ්බං ‘‘එකාබද්ධො න එකාබද්ධො’’ති. සචෙ එකාබද්ධො හොති, න කාතබ්බො. තඤ්හි චතූසු වා අට්ඨසු වා දිසාසු කිත්තෙන්තෙනාපි එකමෙව නිමිත්තං කිත්තිතං හොති, තස්මා යො එවං චක්කසණ්ඨානෙන විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතො පබ්බතො, තං එකදිසාය කිත්තෙත්වා අඤ්ඤාසු දිසාසු තං බහිද්ධා කත්වා අන්තො අඤ්ඤානි නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි.

आता पर्वत-निमित्त इत्यादींच्या बाबतीत असा निर्णय समजून घ्यावा – पर्वत तीन प्रकारचे असतात: केवळ मातीचा पर्वत (मृत्तिका पर्वत), केवळ दगडाचा पर्वत (पाषाण पर्वत) आणि दोन्ही मिश्रित असलेला पर्वत. हे तिन्ही प्रकारचे पर्वत योग्य आहेत. परंतु, वाळूचा ढीग (वाळूची रास) निमित्त म्हणून योग्य नाही. इतर पर्वतही हत्तीच्या आकारापेक्षा लहान असल्यास योग्य नाहीत. हत्तीच्या आकारापासून सुरू करून सुमेरू पर्वताच्या आकारापर्यंतचा पर्वतही निमित्त म्हणून योग्य आहे. जर चार दिशांना चार किंवा तीन दिशांना तीन पर्वत असतील, तर चार किंवा तीन पर्वत-निमित्तांनीच सीमेची स्थापना करणे योग्य आहे. परंतु, दोन निमित्तांनी किंवा एका निमित्ताने सीमेची स्थापना करणे योग्य नाही. यानंतरच्या पाषाण-निमित्त इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. म्हणून, पर्वताला निमित्त करताना विचारले पाहिजे, "हा पर्वत सलग (एकसंध) जोडलेला आहे की नाही?" जर तो सलग जोडलेला असेल, तर त्याला निमित्त करू नये. कारण चार किंवा आठ दिशांना त्याची घोषणा केली तरी ते एकच निमित्त घोषित केल्यासारखे होते. म्हणून, जो पर्वत चक्राकार (वर्तुळाकार) पद्धतीने विहाराला वेढून उभा आहे, त्याची एका दिशेला घोषणा करून, इतर दिशांना तो पर्वत बाहेर ठेवून आत इतर निमित्तांची घोषणा करावी.

---

සචෙ පබ්බතස්ස තතියභාගං වා උපඩ්ඪං වා අන්තොසීමාය කත්තුකාමා හොන්ති, පබ්බතං අකිත්තෙත්වා යත්තකං පදෙසං අන්තො කත්තුකාමා, තස්ස පරතො තස්මිංයෙව පබ්බතෙ ජාතරුක්ඛවම්මිකාදීසු අඤ්ඤතරං නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. සචෙ එකයොජනද්වියොජනප්පමාණං සබ්බං පබ්බතං අන්තො කත්තුකාමා හොන්ති, පබ්බතස්ස පරතො භූමියං ජාතරුක්ඛවම්මිකාදීනි නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි.

जर पर्वताचा एक तृतीयांश (तिसरा भाग) किंवा अर्धा भाग सीमेच्या आत घ्यावयाचा असेल, तर पर्वताची घोषणा न करता, जितका भाग आत घ्यावयाचा आहे, त्याच्या पलीकडे त्याच पर्वतावर उगवलेले झाड, वारूळ इत्यादींपैकी कोणतेही एक निमित्त म्हणून घोषित करावे. जर एक किंवा दोन योजन आकाराचा संपूर्ण पर्वत सीमेच्या आत घ्यावयाचा असेल, तर पर्वताच्या पलीकडे जमिनीवर उगवलेले झाड, वारूळ इत्यादी निमित्त म्हणून घोषित करावेत.

---

පාසාණනිමිත්තෙ – අයගුළොපි පාසාණසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති, තස්මා යො කොචි පාසාණො වට්ටති. පමාණතො පන හත්ථිප්පමාණො පබ්බතසඞ්ඛ්‍යං ගතො, තස්මා සො න වට්ටති. මහාගොණමහාමහිංසප්පමාණො පන වට්ටති. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන ද්වත්තිංසපලගුළපිණ්ඩපරිමාණො වට්ටති. තතො ඛුද්දකතරො ඉට්ඨකා වා මහන්තීපි න වට්ටති. අනිමිත්තුපගපාසාණරාසිපි න වට්ටති, පගෙව පංසුවාලිකරාසි. භූමිසමො ඛලමණ්ඩලසදිසො පිට්ඨිපාසාණො වා භූමිතො ඛාණුකො විය උට්ඨිතපාසාණො වා හොති, සොපි පමාණුපගො චෙ වට්ටති. පිට්ඨිපාසාණො අතිමහන්තොපි පාසාණසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති, තස්මා සචෙ මහතො පිට්ඨිපාසාණස්ස එකප්පදෙසං අන්තොසීමාය කත්තුකාමා හොන්ති, තං අකිත්තෙත්වා තස්සුපරි අඤ්ඤො පාසාණො කිත්තෙතබ්බො. සචෙ පිට්ඨිපාසාණුපරි විහාරං කරොන්ති, විහාරමජ්ඣෙන වා පිට්ඨිපාසාණො විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡති, එවරූපො පිට්ඨිපාසාණො න වට්ටති. සචෙ හි තං කිත්තෙන්ති, නිමිත්තස්ස උපරි විහාරො හොති, නිමිත්තඤ්ච නාම බහිසීමාය හොති, විහාරොපි බහිසීමායං ආපජ්ජති. විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතපිට්ඨිපාසාණො එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න කිත්තෙතබ්බො.

दगडाच्या निमित्ताच्या (पाषाण-निमित्त) बाबतीत – लोखंडाचा गोळा देखील दगडाच्याच संख्येत (वर्गात) येतो, म्हणून कोणताही दगड योग्य ठरतो. परंतु, आकाराच्या दृष्टीने हत्तीच्या आकाराचा दगड पर्वताच्या संख्येत जातो, म्हणून तो योग्य नाही. परंतु, मोठ्या बैलाच्या किंवा मोठ्या म्हशीच्या आकाराचा दगड योग्य ठरतो. किमान मर्यादेनुसार, ३२ पल वजनाच्या गुळाच्या ढेपेच्या आकाराचा दगड योग्य ठरतो. त्यापेक्षा लहान दगड किंवा मोठी वीट देखील योग्य नाही. निमित्त म्हणून अयोग्य असलेल्या दगडांचा ढीग देखील योग्य नाही, मग मातीचा किंवा वाळूचा ढीग तर मुळीच योग्य नाही. जमिनीशी समतल असलेला, खळ्यासमान (कणगीच्या वर्तुळासारखा) असलेला सपाट दगड (पाषाण शिला) किंवा जमिनीतून खुंटासारखा वर आलेला दगड, जर तो योग्य आकाराचा असेल तर योग्य ठरतो. सपाट दगड (पाषाण शिला) अतिशय मोठा असला तरी तो दगडाच्याच संख्येत येतो. म्हणून, जर मोठ्या सपाट दगडाचा एखादा भाग सीमेच्या आत घ्यावयाचा असेल, तर त्याची घोषणा न करता, त्याच्यावर असलेला दुसरा दगड निमित्त म्हणून घोषित करावा. जर सपाट दगडावर विहार बांधला असेल किंवा सपाट दगड विहाराच्या मध्यभागातून आरपार जात असेल, तर असा सपाट दगड योग्य नाही. कारण जर त्याची घोषणा केली, तर निमित्तावर विहार येईल, आणि निमित्त हे सीमेच्या बाहेर असते, त्यामुळे विहार देखील सीमेच्या बाहेर जाईल. विहाराला वेढून असलेला सपाट दगड एका ठिकाणी घोषित केल्यानंतर दुसऱ्या ठिकाणी घोषित करू नये.

---

වනනිමිත්තෙ – තිණවනං වා තචසාරතාලනාළිකෙරාදිරුක්ඛවනං වා න වට්ටති. අන්තොසාරානං පන සාකසාලාදීනං අන්තොසාරමිස්සකානං වා රුක්ඛානං [Pg.320] වනං වට්ටති, තඤ්ච ඛො හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන චතුපඤ්චරුක්ඛමත්තම්පි තතො ඔරං න වට්ටති, පරං යොජනසතිකම්පි වට්ටති. සචෙ පන වනමජ්ඣෙ විහාරං කරොන්ති, වනං න කිත්තෙතබ්බං. එකදෙසං අන්තොසීමාය කත්තුකාමෙහිපි වනං අකිත්තෙත්වා තත්ථ රුක්ඛපාසාණාදයො කිත්තෙතබ්බා. විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතවනං එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න කිත්තෙතබ්බං.

वननिमित्ताच्या (अरण्याच्या) बाबतीत – गवत असलेले वन (कुरण) किंवा बाहेरील सालच ज्यांचे सार आहे अशा ताड, नारळ इत्यादी वृक्षांचे वन (निमित्त म्हणून) योग्य नाही. परंतु, ज्यांच्या आत गाभा (सार) असतो अशा सागवान, साल इत्यादी वृक्षांचे वन किंवा अंतर्गत गाभा असलेल्या वृक्षांनी मिश्रित असलेले वन योग्य आहे. आणि ते वन किमान मर्यादेनुसार कमीत कमी चार किंवा पाच वृक्षांचे असावे, त्यापेक्षा कमी वृक्षांचे वन योग्य नाही; कमाल मर्यादेत शंभर योजन विस्तृत असलेले वनही योग्य आहे. जर वनाच्या मध्यभागी विहार बांधला असेल, तर वनाचा (निमित्त म्हणून) उच्चार करू नये. सीमेच्या आत वनाचा काही भाग समाविष्ट करू इच्छिणाऱ्यांनीही वनाचा उच्चार न करता, तेथील वृक्ष, पाषाण इत्यादींचा उच्चार करावा. विहाराला वेढून असलेल्या वनाचा एका ठिकाणी उच्चार केल्यानंतर दुसऱ्या ठिकाणी उच्चार करू नये.

---

රුක්ඛනිමිත්තෙ – තචසාරො තාලනාළිකෙරාදිරුක්ඛො න වට්ටති, අන්තොසාරො ජීවමානකො අන්තමසො උබ්බෙධතො අට්ඨඞ්ගුලො පරිණාහතො සූචිදණ්ඩකප්පමාණොපි වට්ටති, තතො ඔරං න වට්ටති, පරං ද්වාදසයොජනො සුප්පතිට්ඨිතනිග්‍රොධොපි වට්ටති. වංසනළකසරාවාදීසු බීජං රොපෙත්වා වඩ්ඪාපිතො පමාණුපගොපි න වට්ටති. තතො අපනෙත්වා පන තඞ්ඛණම්පි භූමියං රොපෙත්වා කොට්ඨකං කත්වා උදකං ආසිඤ්චිත්වා කිත්තෙතුං වට්ටති. නවමූලසාඛානිග්ගමනං අකාරණං. ඛන්ධං ඡින්දිත්වා රොපිතෙ පන එතං යුජ්ජති. කිත්තෙන්තෙන ච ‘‘රුක්ඛො’’තිපි වත්තුං වට්ටති, ‘‘සාකරුක්ඛොතිපි සාලරුක්ඛො’’තිපි. එකාබද්ධං පන සුප්පතිට්ඨිතනිග්‍රොධසදිසං එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ කිත්තෙතුං න වට්ටති.

वृक्षनिमित्ताच्या बाबतीत – बाहेरील सालच ज्यांचे सार आहे असा ताड, नारळ इत्यादी वृक्ष योग्य नाही. अंतर्गत गाभा असलेला, जिवंत असलेला आणि किमान उंचीने आठ बोटे व परिघाने (गोलाईने) लेखणीच्या (सुईच्या दांड्यासारख्या) आकाराचा असलेला वृक्षही योग्य आहे. त्यापेक्षा लहान वृक्ष योग्य नाही; कमाल मर्यादेत बारा योजन पसरलेला सुप्रतिष्ठित वटवृक्षही योग्य आहे. बांबू, लव्हाळा किंवा मातीचे भांडे इत्यादींमध्ये बी पेरून वाढवलेला आणि योग्य आकाराचा झालेला वृक्षही योग्य नाही. परंतु, तेथून काढून त्याच क्षणी (सीमा निश्चितीच्या वेळी) तो जमिनीत लावून, भोवती मातीचा भराव करून व पाणी घालून त्याचा निमित्त म्हणून उच्चार करणे योग्य आहे. (अशा वृक्षाला) नवीन मुळे आणि फांद्या फुटणे हे (नैसर्गिक वृक्षासाठी) आवश्यक कारण नाही. परंतु, खोड कापून लावलेल्या वृक्षाच्या बाबतीत हे योग्य ठरते. निमित्ताचा उच्चार करताना 'वृक्ष' असाही उच्चार करणे योग्य आहे, किंवा 'सागवान वृक्ष' अथवा 'साल वृक्ष' असाही उच्चार करता येतो. परंतु, सुप्रतिष्ठित वटवृक्षासारख्या एकाच सलग पसरलेल्या वृक्षाचा एका ठिकाणी उच्चार केल्यानंतर दुसऱ्या ठिकाणी उच्चार करणे योग्य नाही.

---

මග්ගනිමිත්තෙ – අරඤ්ඤඛෙත්තනදීතළාකමග්ගාදයො න වට්ටන්ති, ජඞ්ඝමග්ගො වා සකටමග්ගො වා වට්ටති, යො නිබ්බිජ්ඣිත්වා ද්වෙ තීණි ගාමන්තරානි ගච්ඡති. යො පන ජඞ්ඝමග්ගො සකටමග්ගතො ඔක්කමිත්වා පුන සකටමග්ගමෙව ඔතරති, යෙ වා ජඞ්ඝමග්ගසකටමග්ගා අවළඤ්ජා, තෙ න වට්ටන්ති. ජඞ්ඝසත්ථසකටසත්ථෙහි වළඤ්ජියමානායෙව වට්ටන්ති. සචෙ ද්වෙ මග්ගා නික්ඛමිත්වා පච්ඡා සකටධුරමිව එකීභවන්ති, ද්විධා භින්නට්ඨානෙ වා සම්බන්ධට්ඨානෙ වා සකිං කිත්තෙත්වා පුන න කිත්තෙතබ්බා, එකාබද්ධනිමිත්තඤ්හෙතං හොති.

मार्गनिमित्ताच्या बाबतीत – जंगलातील वाट, शेतातील वाट, नदीकाठचा मार्ग, तलावाचा मार्ग इत्यादी योग्य नाहीत. पादचारी मार्ग (पाऊलवाट) किंवा बैलगाडीचा मार्ग योग्य आहे, जो दोन किंवा तीन गावांना जोडत पुढे जातो. परंतु, जो पादचारी मार्ग बैलगाडीच्या मार्गापासून वेगळा होऊन पुन्हा बैलगाडीच्या मार्गालाच मिळतो, किंवा जे पादचारी मार्ग व बैलगाडीचे मार्ग वापरात नसतात, ते योग्य नाहीत. पादचारी व्यापारी आणि बैलगाडीचे तांडे यांच्याद्वारे सतत वापरात असलेले मार्गच योग्य आहेत. जर दोन मार्ग निघून पुढे जाऊन बैलगाडीच्या जुवाप्रमाणे (किंवा पुढच्या भागाप्रमाणे) एकत्र येत असतील, तर दोन भागात विभागलेल्या ठिकाणी किंवा जोडलेल्या ठिकाणी एकदाच उच्चार करावा, पुन्हा उच्चार करू नये; कारण ते एकच सलग जोडलेले निमित्त असते.

---

සචෙ විහාරං පරික්ඛිපිත්වා චත්තාරො මග්ගා චතූසු දිසාසු ගච්ඡන්ති, මජ්ඣෙ එකං කිත්තෙත්වා අපරං කිත්තෙතුං න වට්ටති. එකාබද්ධනිමිත්තඤ්හෙතං හොති. කොණං නිබ්බිජ්ඣිත්වා ගතමග්ගං පන පරභාගෙ කිත්තෙතුං වට්ටති. විහාරමජ්ඣෙන නිබ්බිජ්ඣිත්වා ගතමග්ගො පන න කිත්තෙතබ්බො. කිත්තිතෙ නිමිත්තස්ස උපරි විහාරො හොති. සචෙ සකටමග්ගස්ස අන්තිමචක්කමග්ගං නිමිත්තං කරොන්ති, මග්ගො බහිසීමාය හොති. සචෙ බාහිරචක්කමග්ගං නිමිත්තං කරොන්ති, බාහිරචක්කමග්ගොව බහිසීමාය හොති, සෙසං අන්තොසීමං භජති. මග්ගං [Pg.321] කිත්තෙන්තෙන ‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො’’ති දසසු යෙන කෙනචි නාමෙන කිත්තෙතුං වට්ටති. පරිඛාසණ්ඨානෙන විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ගතමග්ගො එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ කිත්තෙතුං න වට්ටති.

जर विहाराला वेढून चार मार्ग चार दिशांना जात असतील, तर त्यांच्या मध्यभागी एकाचा उच्चार करून दुसऱ्याचा उच्चार करणे योग्य नाही; कारण ते एकच सलग जोडलेले निमित्त असते. परंतु, विहाराच्या कोपऱ्याला छेदून बाहेर जाणाऱ्या मार्गाचा बाहेरील भागात उच्चार करणे योग्य आहे. विहाराच्या मध्यभागातून छेदून जाणाऱ्या मार्गाचा मात्र निमित्त म्हणून उच्चार करू नये. तसा उच्चार केल्यास निमित्ताच्या वर विहार येईल. जर बैलगाडीच्या मार्गाचा आतील चाकाचा मार्ग (चाकोरी) निमित्त केला, तर संपूर्ण मार्ग सीमेच्या बाहेर राहतो. जर बाहेरील चाकाचा मार्ग निमित्त केला, तर केवळ बाहेरील चाकाचा मार्गच सीमेबाहेर राहतो आणि उर्वरित मार्ग सीमेच्या आत येतो. मार्गाचा उच्चार करताना 'मग्गो', 'पन्थो', 'पथो', 'पज्जो' यांसारख्या (मार्गाच्या) दहा नावांपैकी कोणत्याही एका नावाने उच्चार करणे योग्य आहे. विहाराभोवती खंदकासारखा वेढून गेलेल्या मार्गाचा एका ठिकाणी उच्चार केल्यानंतर दुसऱ्या ठिकाणी उच्चार करणे योग्य नाही.

---

වම්මිකනිමිත්තෙ – හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන තං දිවසං ජාතො අට්ඨඞ්ගුලුබ්බෙධො ගොවිසාණප්පමාණොපි වම්මිකො වට්ටති, තතො ඔරං න වට්ටති, පරං හිමවන්තපබ්බතසදිසොපි වට්ටති. විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතං පන එකාබද්ධං එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ කිත්තෙතුං න වට්ටති.

वारूळनिमित्ताच्या बाबतीत – किमान मर्यादेनुसार त्याच दिवशी तयार झालेले, आठ बोटे उंचीचे आणि गायीच्या शिंगाच्या आकाराचे असलेले वारूळही योग्य आहे. त्यापेक्षा लहान वारूळ योग्य नाही; कमाल मर्यादेत हिमालयासारखे प्रचंड मोठे वारूळही योग्य आहे. परंतु, विहाराला वेढून असलेल्या एकाच सलग जोडलेल्या वारुळाचा एका ठिकाणी उच्चार केल्यानंतर दुसऱ्या ठिकाणी उच्चार करणे योग्य नाही.

---

නදීනිමිත්තෙ – යස්සා ධම්මිකානං රාජූනං කාලෙ අන්වද්ධමාසං අනුදසාහං අනුපඤ්චාහන්ති එවං අනතික්කමිත්වා දෙවෙ වස්සන්තෙ වලාහකෙසු විගතමත්තෙසු සොතං පච්ඡිජ්ජති, අයං නදීසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. යස්සා පන ඊදිසෙ සුවුට්ඨිකාලෙ වස්සානස්ස චාතුමාසෙ සොතං න පච්ඡිජ්ජති, තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙත්වා යත්ථ කත්ථචි උත්තරන්තියා භික්ඛුනියා අන්තරවාසකො තෙමියති, අයං නදීසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, සීමං බන්ධන්තානං නිමිත්තං හොති. භික්ඛුනියා නදීපාරගමනෙපි උපොසථාදිසඞ්ඝකම්මකරණෙපි නදීපාරසීමසම්මන්නනෙපි අයමෙව නදී.

नदीनिमित्ताच्या बाबतीत – ज्या नदीचा प्रवाह, धार्मिक राजांच्या काळात दर पंधरवड्याला, दर दहा दिवसांनी किंवा दर पाच दिवसांनी नियमित पाऊस पडत असतानाही, ढग विरळ होताच खंडित होतो, ती नदी या संज्ञेस पात्र ठरत नाही. परंतु, अशा चांगल्या पावसाच्या काळात वर्षा ऋतूच्या चार महिन्यांत जिचा प्रवाह खंडित होत नाही आणि कोणत्याही ठिकाणी ती नदी पायी ओलांडताना भिक्खुणीचे अंतर्वस्त्र (तिन्ही मंडले म्हणजेच गुडघे व नाभी झाकणारे वस्त्र) ओले होते, ती नदी या संज्ञेस पात्र ठरते आणि सीमा निश्चित करणाऱ्यांसाठी निमित्त बनते. भिक्खुणीने नदीच्या पलीकडच्या तीरावर जाण्याच्या बाबतीत, उपोसथ इत्यादी संघकर्म करण्याच्या बाबतीत आणि नदीपलीकडील सीमेच्या निश्चितीच्या बाबतीत हीच खरी नदी मानली जाते.

---

යා පන මග්ගො විය සකටධුරසණ්ඨානෙන වා පරිඛාසණ්ඨානෙන වා විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ගතා, තං එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ කිත්තෙතුං න වට්ටති. විහාරස්ස චතූසු දිසාසු අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිබ්බිජ්ඣිත්වා ගතෙ නදිචතුක්කෙපි එසෙව නයො. අසම්මිස්සනදියො පන චතස්සොපි කිත්තෙතුං වට්ටති. සචෙ වතිං කරොන්තො විය රුක්ඛපාදෙ නිඛණිත්වා වල්ලිපලාලාදීහි නදිසොතං රුම්භන්ති, උදකඤ්ච අජ්ඣොත්ථරිත්වා ආවරණං පවත්තතියෙව, නිමිත්තං කාතුං වට්ටති. යථා පන උදකං නප්පවත්තති, එවං සෙතුම්හි කතෙ අප්පවත්තමානා නදී නිමිත්තං කාතුං න වට්ටති. පවත්තනට්ඨානෙ නදිනිමිත්තං, අප්පවත්තනට්ඨානෙ උදකනිමිත්තං කාතුං වට්ටති.

परंतु, जी नदी एखाद्या मार्गाप्रमाणे बैलगाडीच्या जुवाच्या आकाराने किंवा खंदकाच्या आकाराने विहाराला वेढून वाहते, तिचा एका ठिकाणी उच्चार केल्यानंतर दुसऱ्या ठिकाणी उच्चार करणे योग्य नाही. विहाराच्या चार दिशांना एकमेकांना छेदून वाहणाऱ्या चार नद्यांच्या समूहाच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. मात्र, परस्परांशी न जोडलेल्या चार वेगवेगळ्या नद्यांचा निमित्त म्हणून उच्चार करणे योग्य आहे. जर कुंपण घालण्याप्रमाणे लाकडी खांब जमिनीत रोवून, वेली व पेंढा इत्यादींनी नदीचा प्रवाह अडवला, तरीही पाणी त्या अडथळ्यावरून वाहून पुढे वाहतच राहिले, तर तिला निमित्त करणे योग्य आहे. परंतु, ज्या प्रकारे पाणी अजिबात वाहणार नाही अशा प्रकारे धरण किंवा पूल बांधला गेल्यास, न वाहणारी नदी निमित्त म्हणून वापरणे योग्य नाही. जेथे पाणी वाहत असेल तेथे 'नदीनिमित्त' आणि जेथे पाणी वाहत नसेल तेथे 'जलनिमित्त' (उदकनिमित्त) करणे योग्य आहे.

---

යා පන දුබ්බුට්ඨිකාලෙ වා ගිම්හෙ වා නිරුදකභාවෙන නප්පවත්තති, සා වට්ටති. මහානදිතො උදකමාතිකං නීහරන්ති, සා කුන්නදිසදිසා හුත්වා තීණි සස්සානි සම්පාදෙන්තී නිච්චං පවත්තති, කිඤ්චාපි පවත්තති, නිමිත්තං කාතුං න වට්ටති. යා පන මූලෙ මහානදිතො නිග්ගතාපි කාලන්තරෙන තෙනෙව නිග්ගතමග්ගෙන [Pg.322] නදිං භින්දිත්වා සයඤ්ච ගච්ඡති, ගච්ඡන්තී පරතො සුසුමාරාදිසමාකිණ්ණා නාවාදීහි සඤ්චරිතබ්බා නදී හොති, තං නිමිත්තං කාතුං වට්ටති.

परंतु, जी नदी दुष्काळाच्या वेळी किंवा उन्हाळ्यात पाणी नसल्यामुळे वाहत नाही, ती (निमित्त म्हणून) योग्य आहे. मोठ्या नदीतून पाण्याचा कालवा काढतात, तो कालवा लहान नदीसारखा होऊन तीन पिके पिकवण्यास मदत करतो आणि निरंतर वाहत राहतो; तो जरी वाहत असला, तरी त्याला निमित्त करणे योग्य नाही. परंतु, जो कालवा सुरुवातीला मोठ्या नदीतून निघालेला असूनही, काही काळानंतर त्याच प्रवाहमार्गाने मूळ नदीचा काठ फोडून स्वतः स्वतंत्रपणे वाहू लागतो आणि पुढे जाऊन सुसर इत्यादी जलचरांनी युक्त व नौका इत्यादींनी प्रवास करण्यायोग्य नदी बनतो, त्याला निमित्त करणे योग्य आहे.

---

උදකනිමිත්තෙ – නිරුදකෙ ඨානෙ නාවාය වා චාටිආදීසු වා උදකං පූරෙත්වා උදකනිමිත්තං කිත්තෙතුං න වට්ටති, භූමිගතමෙව වට්ටති. තඤ්ච ඛො අප්පවත්තනඋදකං ආවාටපොක්ඛරණිතළාකජාතස්සරලොණිසමුද්දාදීසු ඨිතං, අට්ඨිතං පන ඔඝනදිඋදකවාහකමාතිකාදීසු උදකං න වට්ටති. අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘ගම්භීරෙසු ආවාටාදීසු උක්ඛෙපිමං උදකං නිමිත්තං න කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං දුවුත්තං අත්තනොමතිමත්තමෙව. ඨිතං පන අන්තමසො සූකරඛතායපි ගාමදාරකානං කීළනවාපියම්පි තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පථවියං ආවාටකං කත්වා කුටෙහි ආහරිත්වා පූරිතඋදකම්පි සචෙ යාව කම්මවාචාපරියොසානා තිට්ඨති, අප්පං වා හොතු බහු වා, වට්ටති. තස්මිං පන ඨානෙ නිමිත්තසඤ්ඤාකරණත්ථං පාසාණවාලිකාපංසුආදිරාසි වා පාසාණත්ථම්භො වා දාරුත්ථම්භො වා කාතබ්බො. තං කාතුඤ්ච කාරෙතුඤ්ච භික්ඛුස්ස වට්ටති. ලාභසීමායං පන න වට්ටති. සමානසංවාසකසීමා කස්සචි පීළනං න කරොති, කෙවලං භික්ඛූනං විනයකම්මමෙව සාධෙති, තස්මා එත්ථ වට්ටති.

जलनिमित्ताच्या बाबतीत – पाणी नसलेल्या ठिकाणी, नावेत किंवा मातीच्या मोठ्या भांड्यात (घड्या इत्यादीत) पाणी भरून त्याला जलनिमित्त म्हणून घोषित करणे योग्य नाही; केवळ भूमीवर असलेले (जमिनीत असलेले) पाणीच निमित्त म्हणून वापरणे योग्य आहे. आणि ते पाणी न वाहणारे (स्थिर) असावे, जे विहीर, पुष्करणी (तळे), तलाव, नैसर्गिक जलाशय (जातस्सर), खाऱ्या पाण्याचा समुद्र इत्यादींमध्ये स्थित आहे. परंतु, न थांबणारे (वाहणारे) पाणी, जसे की पुराचे पाणी, नदीचे पाणी, पाण्याचे पाट किंवा कालवे इत्यादींमधील पाणी निमित्त म्हणून योग्य नाही. अंधक-अट्ठकथेत मात्र असे म्हटले आहे की, 'खोल विहिरी इत्यादींमधून बादलीने उपसलेले पाणी निमित्त म्हणून वापरू नये'; परंतु ते चुकीचे म्हटले आहे, ते केवळ त्यांचे वैयक्तिक मत आहे. याउलट, स्थिर असलेले पाणी, अगदी डुकराने खोदलेल्या खड्ड्यातील पाणी असो किंवा गावातील मुलांच्या खेळण्याच्या तलावातील पाणी असो, किंवा त्याच क्षणी जमिनीत खड्डा करून, घागरीने पाणी आणून भरलेले पाणी असो, जर ते संघकर्माची कम्मवाचा पूर्ण होईपर्यंत टिकून राहिले, तर ते कमी असो वा जास्त, निमित्त म्हणून वापरणे योग्य ठरते. परंतु त्या ठिकाणी निमित्ताची ओळख पटवण्यासाठी दगड, वाळू, माती इत्यादींचा ढीग किंवा दगडाचा खांब किंवा लाकडाचा खांब उभा करावा. ते स्वतः करणे किंवा इतरांकडून करून घेणे भिक्खूला योग्य आहे. परंतु लाभसीमेमध्ये असे करणे भिक्खूला योग्य नाही. समानसंवासक सीमा कोणालाही त्रास देत नाही, ती केवळ भिक्खूंचे विनय कर्मच सिद्ध करते, म्हणून येथे असे करणे योग्य आहे।

---

ඉමෙහි ච අට්ඨහි නිමිත්තෙහි අසම්මිස්සෙහිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්මිස්සෙහිපි සීමං සම්මන්නිතුං වට්ටතියෙව. සා එවං සම්මන්නිත්වා බජ්ඣමානා එකෙන ද්වීහි වා නිමිත්තෙහි අබද්ධා හොති, තීණි පන ආදිං කත්වා වුත්තප්පකාරානං නිමිත්තානං සතෙනාපි බද්ධා හොති. සා තීහි සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා හොති, චතූහි චතුරස්සා වා සිඞ්ඝාටකඅඩ්ඪචන්දමුදිඞ්ගාදිසණ්ඨානා වා, තතො අධිකෙහි නානාසණ්ඨානා. තං බන්ධිතුකාමෙහි සාමන්තවිහාරෙසු භික්ඛූ තස්ස තස්ස විහාරස්ස සීමාපරිච්ඡෙදං පුච්ඡිත්වා, බද්ධසීමවිහාරානං සීමාය සීමන්තරිකං, අබද්ධසීමවිහාරානං සීමාය උපචාරං ඨපෙත්වා දිසාචාරිකභික්ඛූනං නිස්සඤ්චාරසමයෙ සචෙ එකස්මිං ගාමඛෙත්තෙ සීමං බන්ධිතුකාමා, යෙ තත්ථ බද්ධසීමවිහාරා, තෙසු භික්ඛූනං ‘‘මයං අජ්ජ සීමං බන්ධිස්සාම, තුම්හෙ සකසීමාපරිච්ඡෙදතො මා නික්ඛමිත්ථා’’ති පෙසෙතබ්බං. යෙ අබද්ධසීමවිහාරා, තෙසු භික්ඛූ එකජ්ඣං සන්නිපාතෙතබ්බා, ඡන්දාරහානං ඡන්දො ආහරාපෙතබ්බො. සචෙ අඤ්ඤානිපි ගාමක්ඛෙත්තානි අන්තොකාතුකාමා[Pg.323], තෙසු ගාමෙසු යෙ භික්ඛූ වසන්ති, තෙහිපි ආගන්තබ්බං. අනාගච්ඡන්තානං ඡන්දො ආහරිතබ්බොති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘නානාගාමඛෙත්තානි නාම පාටෙක්කං බද්ධසීමාසදිසානි, න තතො ඡන්දපාරිසුද්ධි ආගච්ඡති. අන්තොනිමිත්තගතෙහි පන භික්ඛූහි ආගන්තබ්බ’’න්ති වත්වා පුන ආහ – ‘‘සමානසංවාසකසීමාසම්මන්නනකාලෙ ආගමනම්පි අනාගමනම්පි වට්ටති. අවිප්පවාසසීමාසම්මන්නනකාලෙ පන අන්තොනිමිත්තගතෙහි ආගන්තබ්බං, අනාගච්ඡන්තානං ඡන්දො ආහරිතබ්බො’’ති.

आणि या आठ निमित्तांनी, मग ती एकमेकांत न मिसळलेली असोत किंवा परस्परांमध्ये मिसळलेली असोत, सीमा निश्चित करणे योग्यच आहे. अशा प्रकारे निश्चित केली जाणारी सीमा एका किंवा दोन निमित्तांनी बांधली जाऊ शकत नाही (अबद्ध असते), परंतु तीन निमित्तांपासून सुरुवात करून वर सांगितलेल्या प्रकारच्या शंभर निमित्तांनीही ती बांधली जाऊ शकते. ती तीन निमित्तांनी बांधल्यास ती त्रिकोणी आकाराची (शिंगाड्याच्या आकाराची) होते; चार निमित्तांनी बांधल्यास ती चौकोनी किंवा त्रिकोणी, अर्धचंद्राकृती, मृदंगाच्या आकाराची इत्यादी होते; आणि त्यापेक्षा जास्त निमित्तांनी बांधल्यास ती विविध आकारांची होते. ती सीमा बांधण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूंनी शेजारच्या विहारांमधील भिक्खूंना त्या त्या विहाराच्या सीमेच्या मर्यादेविषयी विचारून, बद्धसीमा असलेल्या विहारांच्या सीमेमधील अंतराळ (सीमान्तरिक) आणि अबद्धसीमा असलेल्या विहारांच्या सीमेचा परिसर (उपचार) सोडून, दिशाचारी (भटकंती करणाऱ्या) भिक्खूंच्या येण्या-जाण्याची वेळ नसताना, जर त्यांना एकाच ग्रामक्षेत्रात सीमा बांधायची असेल, तर तेथे जे बद्धसीमा असलेले विहार आहेत, त्यांमधील भिक्खूंना 'आम्ही आज सीमा बांधणार आहोत, तुम्ही तुमच्या सीमेच्या मर्यादेबाहेर पडू नका' असा निरोप पाठवावा. जे अबद्धसीमा असलेले विहार आहेत, त्यांमधील भिक्खूंना एका ठिकाणी एकत्र जमवावे आणि जे येण्यास असमर्थ आहेत (छंद देण्यास पात्र आहेत) त्यांचा छंद (संमती) मागवून घ्यावा. जर इतर ग्रामक्षेत्रेही सीमेच्या आत समाविष्ट करायची असतील, तर त्या गावांमध्ये राहणाऱ्या भिक्खूंनीही यावे. जे येत नाहीत त्यांचा छंद आणला पाहिजे, असे महासुमा थेर म्हणाले. परंतु महापदुम थेर म्हणाले की, 'विविध ग्रामक्षेत्रे ही स्वतंत्रपणे बद्धसीमेसारखीच असतात, त्यामुळे तेथून छंदपारिसुद्धि आणण्याची गरज नसते. परंतु निमित्ताच्या आत असलेल्या भिक्खूंनी मात्र आले पाहिजे.' आणि त्यांनी पुन्हा सांगितले की, 'समानसंवासक सीमा निश्चित करताना (इतर ग्रामक्षेत्रातील भिक्खूंचे) येणे किंवा न येणे दोन्ही योग्य आहे. परंतु अविप्पवास सीमा निश्चित करताना मात्र निमित्ताच्या आत असलेल्या भिक्खूंनी आलेच पाहिजे आणि न येणाऱ्यांचा छंद आणला पाहिजे.'

---

එවං සන්නිපතිතෙසු පන භික්ඛූසු ඡන්දාරහානං ඡන්දෙ ආහටෙ තෙසු තෙසු මග්ගෙසු නදීතිත්ථගාමද්වාරාදීසු ච ආගන්තුකභික්ඛූනං සීඝං සීඝං හත්ථපාසානයනත්ථඤ්ච බහිසීමාකරණත්ථඤ්ච ආරාමිකෙ චෙව සමණුද්දෙසෙ ච ඨපෙත්වා භෙරිසඤ්ඤං වා සඞ්ඛසඤ්ඤං වා කත්වා නිමිත්තකිත්තනානන්තරං වුත්තාය ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො’’තිආදිකාය කම්මවාචාය සීමා බන්ධිතබ්බා. කම්මවාචාපරියොසානෙයෙව නිමිත්තානි බහි කත්වා හෙට්ඨා පථවිසන්ධාරකං උදකං පරියන්තං කත්වා සීමා ගතා හොති.

अशा प्रकारे भिक्खू एकत्र जमल्यावर आणि छंद देण्यास पात्र असणाऱ्यांचा छंद आणल्यावर, त्या त्या मार्गांवर, नदीच्या घाटांवर, गावाच्या वेशींवर इत्यादी ठिकाणी येणाऱ्या आगंतुक भिक्खूंना त्वरित हस्तपासात आणण्यासाठी किंवा त्यांना सीमेबाहेर ठेवण्यासाठी आरामिक (विहार सेवक) आणि समणुद्देस (सामणेर) यांना पहऱ्यावर ठेवून, ढोल वाजवून किंवा शंख फुंकून खूण करावी, आणि निमित्तांची घोषणा केल्यानंतर, पाळिमध्ये सांगितलेल्या 'सुणातु मे भन्ते सङ्घो' (भन्ते, संघाने माझे ऐकावे) इत्यादी कम्मवाचेने सीमा बांधावी. कम्मवाचेच्या समाप्तीनंतरच निमित्तांना बाहेर ठेवून, खाली पृथ्वीला आधार देणाऱ्या पाण्याला मर्यादा मानून सीमा प्रस्थापित होते.

---

ඉමං පන සමානසංවාසකසීමං සම්මන්නන්තෙහි පබ්බජ්ජුපසම්පදාදීනං සඞ්ඝකම්මානං සුඛකරණත්ථං පඨමං ඛණ්ඩසීමා බන්ධිතබ්බා. තං පන බන්ධන්තෙහි වත්තං ජානිතබ්බං. සචෙ හි බොධිචෙතියභත්තසාලාදීනි සබ්බවත්ථූනි පතිට්ඨාපෙත්වා කතවිහාරෙ බන්ධන්ති, විහාරමජ්ඣෙ බහූනං සමොසරණට්ඨානෙ අබන්ධිත්වා විහාරපච්චන්තෙ විවිත්තොකාසෙ බන්ධිතබ්බා. අකතවිහාරෙ බන්ධන්තෙහි බොධිචෙතියාදීනං සබ්බවත්ථූනං ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා යථා පතිට්ඨිතෙසු වත්ථූසු විහාරපච්චන්තෙ විවිත්තොකාසෙ හොති, එවං බන්ධිතබ්බා. සා හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන සචෙ එකවීසති භික්ඛූ ගණ්හාති, වට්ටති. තතො ඔරං න වට්ටති, පරං භික්ඛුසහස්සං ගණ්හන්තීපි වට්ටති. තං බන්ධන්තෙහි සීමාමාළකස්ස සමන්තා නිමිත්තුපගා පාසාණා ඨපෙතබ්බා, න ඛණ්ඩසීමාය ඨිතෙහි මහාසීමා බන්ධිතබ්බා, න මහාසීමාය ඨිතෙහි ඛණ්ඩසීමා, ඛණ්ඩසීමායමෙව පන ඨත්වා ඛණ්ඩසීමා බන්ධිතබ්බා, මහාසීමායමෙව ඨත්වා මහාසීමා.

ही समानसंवासक सीमा निश्चित करणाऱ्यांनी, प्रवज्जा, उपसंपदा इत्यादी संघकर्मे सुलभतेने करण्यासाठी, प्रथम खंडसीमा बांधावी. ती बांधताना योग्य पद्धत (नियम) माहीत असावी. जर बोधिवृक्ष, चैत्य, भोजनशाळा इत्यादी सर्व वास्तूंची स्थापना करून तयार केलेल्या विहारात ती बांधायची असेल, तर विहाराच्या मध्यभागी जेथे अनेक भिक्खू एकत्र जमतात अशा ठिकाणी न बांधता, विहाराच्या एका कोपऱ्यात शांत व निर्जन ठिकाणी ती बांधावी. अद्याप न बांधलेल्या विहारात ती बांधताना, बोधिवृक्ष, चैत्य इत्यादी सर्व वास्तूंच्या जागा निश्चित करून, जेणेकरून त्या वास्तूंची स्थापना झाल्यावरही ती सीमा विहाराच्या कोपऱ्यात शांत व निर्जन ठिकाणी राहील, अशा प्रकारे ती बांधावी. ती सीमा किमान मर्यादेनुसार जर २१ भिक्खूंना सामावून घेऊ शकत असेल, तर ती योग्य आहे. त्यापेक्षा कमी क्षमतेची सीमा योग्य नाही, परंतु त्यापेक्षा जास्त, अगदी हजार भिक्खूंना सामावून घेणारी असली तरीही योग्य आहे. ती बांधताना सीमा-माळकाच्या सभोवताली निमित्त म्हणून वापरता येतील असे दगड ठेवावेत. खंडसीमेमध्ये उभे राहून महासीमा बांधू नये, आणि महासीमेमध्ये उभे राहून खंडसीमा बांधू नये. तर खंडसीमेतच उभे राहून खंडसीमा बांधावी, आणि महासीमेतच उभे राहून महासीमा बांधावी.

---

තත්‍රායං බන්ධනවිධි – සමන්තා ‘‘එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති එවං නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. අථ තස්සා එව දළ්හීකම්මත්ථං අවිප්පවාසකම්මවාචා කාතබ්බා. එවඤ්හි සීමං සමූහනිස්සාමාති ආගතා [Pg.324] සමූහනිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සීමං සම්මන්නිත්වා බහිසීමන්තරිකපාසාණා ඨපෙතබ්බා. සීමන්තරිකා පච්ඡිමකොටියා එකරතනප්පමාණා වට්ටති. විදත්ථිප්පමාණාපි වට්ටතීති කුරුන්දියං, චතුරඞ්ගුලප්පමාණාපි වට්ටතීති මහාපච්චරියං වුත්තං. සචෙ පන විහාරො මහා හොති, ද්වෙපි තිස්සොපි තතුත්තරිපි ඛණ්ඩසීමායො බන්ධිතබ්බා.

त्यामध्ये सीमा बांधण्याची पद्धत अशी आहे – सभोवताली 'हा दगड निमित्त आहे' अशा प्रकारे निमित्तांची घोषणा करून कम्मवाचेद्वारे सीमा निश्चित करावी. त्यानंतर ती सीमा अधिक दृढ करण्यासाठी अविप्पवास कम्मवाचा म्हणावी. कारण असे केल्यास, 'आम्ही ही सीमा नष्ट करू' या विचाराने आलेले (शत्रू भिक्खू) ती नष्ट करू शकणार नाहीत. सीमा निश्चित केल्यानंतर सीमेच्या बाहेर सीमान्तरिक (दोन सीमांमधील अंतर दर्शवणारे) दगड ठेवावेत. सीमान्तरिक अंतिम मर्यादेनुसार एक हात प्रमाणाची असावी, ती योग्य आहे. ती एक वीत प्रमाणाची असली तरीही योग्य आहे, असे 'कुरुन्दी' अट्ठकथेत म्हटले आहे. ती चार बोटे प्रमाणाची असली तरीही योग्य आहे, असे 'महापच्चरी' अट्ठकथेत म्हटले आहे. जर विहार मोठा असेल, तर दोन, तीन किंवा त्याहून अधिक खंडसीमा देखील बांधता येतात।

---

එවං ඛණ්ඩසීමං සම්මන්නිත්වා මහාසීමාසම්මුතිකාලෙ ඛණ්ඩසීමතො නික්ඛමිත්වා මහාසීමාය ඨත්වා සමන්තා අනුපරියායන්තෙහි සීමන්තරිකපාසාණා කිත්තෙතබ්බා. තතො අවසෙසනිමිත්තානි කිත්තෙත්වා හත්ථපාසං අවිජහන්තෙහි කම්මවාචාය සමානසංවාසකසීමං සම්මන්නිත්වා තස්සා දළ්හීකම්මත්ථං අවිප්පවාසකම්මවාචාපි කාතබ්බා. එවඤ්හි ‘‘සීමං සමූහනිස්සාමා’’ති ආගතා සමූහනිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සචෙ පන ඛණ්ඩසීමාය නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා තතො සීමන්තරිකාය නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා මහාසීමාය නිමිත්තානි කිත්තෙන්ති, එවං තීසු ඨානෙසු නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා යං සීමං ඉච්ඡන්ති, තං පඨමං බන්ධිතුං වට්ටති. එවං සන්තෙපි යථාවුත්තෙනයෙන ඛණ්ඩසීමතොව පට්ඨාය බන්ධිතබ්බා. එවං බද්ධාසු පන සීමාසු ඛණ්ඩසීමාය ඨිතා භික්ඛූ මහාසීමාය කම්මං කරොන්තානං න කොපෙන්ති, මහාසීමාය වා ඨිතා ඛණ්ඩසීමාය කම්මං කරොන්තානං සීමන්තරිකාය පන ඨිතා උභින්නම්පි න කොපෙන්ති. ගාමඛෙත්තෙ ඨත්වා කම්මං කරොන්තානං පන සීමන්තරිකාය ඨිතා කොපෙන්ති. සීමන්තරිකා හි ගාමඛෙත්තං භජති.

अशा प्रकारे खंडसीमा संमत करून, महासीमा संमत करण्याच्या वेळी खंडसीमेतून बाहेर पडून महासीमेत (किंवा महासीमा संमत करावयाच्या जागेत) उभे राहून, सभोवताली अनुक्रमे फिरत असताना सीमंतरीक (सीमेच्या अंतराळातील) दगडांची घोषणा करावी. त्यानंतर उर्वरित महासीमेच्या निमित्तांची (चिन्हांची) घोषणा करून, हस्तपास न सोडता कम्मवाचेद्वारे समानसंवासक महासीमा संमत करावी आणि तिच्या दृढीकरणासाठी अविप्पवास कम्मवाचा देखील करावी. कारण अशा प्रकारे (अविप्पवास कम्मवाचा) केली असता, "आम्ही सीमा नष्ट करू" अशा विचाराने आलेले विरोधी भिक्खू ती सीमा नष्ट करण्यास समर्थ होणार नाहीत. परंतु जर खंडसीमेच्या निमित्तांची घोषणा करून, त्यानंतर सीमंतरीकेच्या निमित्तांची घोषणा करून, महासीमेच्या निमित्तांची घोषणा केली, तर अशा प्रकारे तीनही ठिकाणी निमित्तांची घोषणा करून ज्या सीमेला बांधण्याची त्यांची इच्छा आहे, ती आधी बांधणे योग्य आहे. असे असले तरी, वर सांगितलेल्या पद्धतीने खंडसीमेपासूनच सुरुवात करून ती बांधावी. अशा प्रकारे सीमा बांधल्या गेल्यावर, खंडसीमेत असलेले भिक्खू महासीमेत कम्म करणाऱ्या भिक्खूंच्या कम्माला बाधा आणत नाहीत, किंवा महासीमेत असलेले भिक्खू खंडसीमेत कम्म करणाऱ्यांच्या कम्माला बाधा आणत नाहीत; आणि सीमंतरीकेत असलेले भिक्खू तर दोन्ही बाजूंच्या कम्माला बाधा आणत नाहीत. परंतु ग्रामक्षेत्रात उभे राहून कम्म करणाऱ्यांच्या कम्माला सीमंतरीकेत असलेले भिक्खू बाधा आणतात. कारण सीमंतरीका ही ग्रामक्षेत्राशी जोडलेली असते (किंवा ग्रामक्षेत्राचाच भाग बनते)।

---

සීමා ච නාමෙසා න කෙවලං පථවිතලෙයෙව බද්ධා බද්ධා නාම හොති. අථ ඛො පිට්ඨිපාසාණෙපි කුටිගෙහෙපි ලෙණෙපි පාසාදෙපි පබ්බතමත්ථකෙපි බද්ධා බද්ධායෙව හොති. තත්ථ පිට්ඨිපාසාණෙ බන්ධන්තෙහි පාසාණපිට්ඨියං රාජිං වා කොට්ටෙත්වා උදුක්ඛලං වා ඛණිත්වා නිමිත්තං න කාතබ්බං, නිමිත්තුපගපාසාණෙ ඨපෙත්වා නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි. කම්මවාචාපරියොසානෙ සීමා පථවිසන්ධාරකං උදකං පරියන්තං කත්වා ඔතරති. නිමිත්තපාසාණා යථාඨානෙ න තිට්ඨන්ති, තස්මා සමන්තතො රාජි වා උට්ඨාපෙතබ්බා, චතූසු වා කොණෙසු පාසාණා විජ්ඣිතබ්බා, ‘‘අයං සීමාපරිච්ඡෙදො’’ති වත්වා අක්ඛරානි වා ඡින්දිතබ්බානි. කෙචි උසූයකා සීමං ඣාපෙස්සාමාති අග්ගිං දෙන්ති, පාසාණාව ඣායන්ති, න සීමා.

आणि ही सीमा नावाची गोष्ट केवळ जमिनीवरच बांधली असता बांधली गेली असे होत नाही; तर सपाट खडकावर, कुटीमध्ये, लेण्यात (गुहेत), प्रासादात (महालात) आणि पर्वताच्या शिखरावर देखील बांधली असता ती बांधली गेलेलीच असते. त्यापैकी सपाट खडकावर सीमा बांधणाऱ्यांनी खडकाच्या पृष्ठभागावर रेषा कोरून किंवा खड्डा खणून निमित्त (चिन्ह) बनवू नये; तर निमित्त म्हणून योग्य असलेले दगड त्यावर ठेवून निमित्तांची घोषणा करावी. कम्मवाचेच्या समाप्तीनंतर सीमा पृथ्वीला धारण करणाऱ्या पाण्यापर्यंत खाली उतरते. निमित्त म्हणून ठेवलेले दगड आपल्या मूळ जागी कायम राहत नाहीत, म्हणून सभोवताली रेषा स्पष्ट करावी किंवा चारही कोपऱ्यांतील दगड कोरून घ्यावेत आणि "ही सीमेची मर्यादा आहे" असे लिहून अक्षरे कोरून ठेवावीत. काही द्वेषी लोक "आम्ही सीमा जाळून टाकू" असे म्हणून आग लावतात, पण केवळ दगडच जळतात, सीमा जळत नाही।

---

කුටිගෙහෙපි [Pg.325] බන්ධන්තෙහි භිත්තිං අකිත්තෙත්වා එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසට්ඨානං අන්තො කරිත්වා පාසාණනිමිත්තානි ඨපෙත්වා සීමා සම්මන්නිතබ්බා, අන්තොකුට්ටමෙව සීමා හොති. සචෙ අන්තොකුට්ටෙ එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසො නත්ථි, පමුඛෙ නිමිත්තපාසාණෙ ඨපෙත්වා සම්මන්නිතබ්බා. සචෙ එවම්පි නප්පහොති, බහිනිබ්බොදකපතනට්ඨානෙපි නිමිත්තානි ඨපෙත්වා සම්මන්නිතබ්බා. එවං සම්මතාය පන සබ්බං කුටිගෙහං සීමට්ඨමෙව හොති.

कुटीमध्ये देखील सीमा बांधणाऱ्यांनी भिंतीची घोषणा न करता, एकवीस भिक्खूंना बसण्यासाठी पुरेशी जागा आत घेऊन, दगडांची निमित्ते ठेवून सीमा संमत करावी; अशा वेळी भिंतीच्या आतील भागच सीमा बनते. जर भिंतीच्या आत एकवीस भिक्खूंना बसण्यासाठी जागा नसेल, तर कुटीच्या समोरील भागात (ओसरीवर) निमित्त म्हणून दगड ठेवून सीमा संमत करावी. जर अशानेही जागा पुरेशी नसेल, तर बाहेर छपराचे पाणी पडण्याच्या जागी देखील निमित्त ठेवून सीमा संमत करावी. अशा प्रकारे संमत केली असता, ती संपूर्ण कुटी सीमेच्या आतच येते।

---

චතුභිත්තියලෙණෙපි බන්ධන්තෙහි කුට්ටං අකිත්තෙත්වා පාසාණාව කිත්තෙතබ්බා. සචෙ අන්තො ඔකාසො නත්ථි, පමුඛෙපි නිමිත්තානි ඨපෙතබ්බානි. සචෙ නප්පහොති, බහි නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙපි නිමිත්තපාසාණෙ ඨපෙත්වා නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා සීමා සම්මන්නිතබ්බා. එවං ලෙණස්ස අන්තො ච බහි ච සීමා හොති.

चार भिंती असलेल्या लेण्यात (गुहेत) देखील सीमा बांधणाऱ्यांनी भिंतीची घोषणा न करता, दगडांचीच घोषणा करावी. जर आत जागा नसेल, तर समोरील भागात देखील निमित्त ठेवावे. जर जागा पुरेशी नसेल, तर बाहेर छपराचे पाणी पडण्याच्या जागी देखील निमित्त म्हणून दगड ठेवून, निमित्तांची घोषणा करून सीमा संमत करावी. अशा प्रकारे लेण्याच्या आत आणि बाहेर देखील सीमा बनते।

---

උපරිපාසාදෙපි භිත්තිං අකිත්තෙත්වා අන්තො පාසාණෙ ඨපෙත්වා සීමා සම්මන්නිතබ්බා. සචෙ නප්පහොති, පමුඛෙපි පාසාණෙ ඨපෙත්වා සම්මන්නිතබ්බා. එවං සම්මතා උපරිපාසාදෙයෙව හොති, හෙට්ඨා න ඔතරති. සචෙ පන බහූසු ථම්භෙසු තුලානං උපරි කතපාසාදස්ස හෙට්ඨිමතලෙ කුට්ටො යථා නිමිත්තානං අන්තො හොති, එවං උට්ඨහිත්වා තුලාරුක්ඛෙහි එකසම්බද්ධො ඨිතො, හෙට්ඨාපි ඔතරති. එකථම්භපාසාදස්ස පන උපරිමතලෙ බද්ධා සීමා සචෙ ථම්භමත්ථකෙ එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසො හොති, හෙට්ඨා ඔතරති. සචෙ පාසාදභිත්තිතො නිග්ගතෙසු නිය්‍යූහකාදීසු පාසාණෙ ඨපෙත්වා සීමං බන්ධන්ති, පාසාදභිත්ති අන්තොසීමායං හොති. හෙට්ඨා පනස්සා ඔතරණානොතරණං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. හෙට්ඨාපාසාදෙ කිත්තෙන්තෙහිපි භිත්ති ච රුක්ඛත්ථම්භා ච න කිත්තෙතබ්බා. භිත්තිලග්ගෙ පන පාසාණත්ථම්භෙ කිත්තෙතුං වට්ටති. එවං කිත්තිතා සීමා හෙට්ඨා පාසාදස්ස පරියන්තථම්භානං අන්තොයෙව හොති. සචෙ පන හෙට්ඨාපාසාදස්ස කුඩ්ඩො උපරිමතලෙන සම්බද්ධො හොති, උපරිපාසාදම්පි අභිරුහති. සචෙ පාසාදස්ස බහි නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙ නිමිත්තානි කරොන්ති, සබ්බො පාසාදො සීමට්ඨො හොති.

प्रासादाच्या (महालाच्या) वरच्या मजल्यावर देखील भिंतीची घोषणा न करता, आत दगड ठेवून सीमा संमत करावी. जर जागा पुरेशी नसेल, तर समोरील भागात देखील दगड ठेवून सीमा संमत करावी. अशा प्रकारे संमत केलेली सीमा प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावरच राहते, खाली उतरत नाही. परंतु जर अनेक खांबांवर तुळयांच्या वर बांधलेल्या प्रासादाच्या खालच्या मजल्यावरील भिंत, जशी निमित्तांच्या आत येईल तशी उभी राहून, तुळयांच्या लाकडांशी जोडलेली असेल, तर ती खाली देखील उतरते. परंतु एका खांबावर बांधलेल्या प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर बांधलेली सीमा, जर खांबाच्या वरच्या टोकावर एकवीस भिक्खूंना बसण्यासाठी जागा असेल, तर खाली उतरते. जर प्रासादाच्या भिंतीतून बाहेर आलेल्या सज्जा (किंवा हस्तिदंती कोरीव कामांवर) इत्यादींवर दगड ठेवून सीमा बांधतात, तर प्रासादाची भिंत सीमेच्या आत येते. परंतु तिचे खाली उतरणे किंवा न उतरणे वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. खालच्या मजल्यावर निमित्तांची घोषणा करणाऱ्यांनी देखील भिंत आणि लाकडी खांब यांची घोषणा करू नये. परंतु भिंतीला लागून असलेल्या दगडाच्या खांबांची घोषणा करणे योग्य आहे. अशा प्रकारे घोषित केलेली सीमा खाली प्रासादाच्या शेवटच्या खांबांच्या आतच राहते. परंतु जर खालच्या मजल्यावरील भिंत वरच्या मजल्याशी जोडलेली असेल, तर ती वरच्या मजल्यावर देखील चढते. जर प्रासादाच्या बाहेर छपराचे पाणी पडण्याच्या जागी निमित्त बनवतात, तर संपूर्ण प्रासाद सीमेच्या आत येतो।

---

පබ්බතමත්ථකෙ [Pg.326] තලං හොති එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසාරහං, තත්ථ පිට්ඨිපාසාණෙ විය සීමං බන්ධන්ති. හෙට්ඨාපබ්බතෙපි තෙනෙව පරිච්ඡෙදෙන සීමා ඔතරති. තාලමූලකපබ්බතෙපි උපරි සීමා බද්ධා හෙට්ඨා ඔතරතෙව. යො පන විතානසණ්ඨානො හොති, උපරි එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසො අත්ථි, හෙට්ඨා නත්ථි, තස්ස උපරි බද්ධා සීමා හෙට්ඨා න ඔතරති. එවං මුදිඞ්ගසණ්ඨානො වා හොතු පණවසණ්ඨානො වා, යස්ස හෙට්ඨා වා මජ්ඣෙ වා සීමප්පමාණං නත්ථි, තස්සුපරි බද්ධා සීමා හෙට්ඨා නෙව ඔතරති. යස්ස පන ද්වෙ කූටානි ආසන්නෙ ඨිතානි, එකස්සපි උපරි සීමප්පමාණං නප්පහොති, තස්ස කූටන්තරං චිනිත්වා වා පූරෙත්වා වා එකාබද්ධං කත්වා උපරි සීමා සම්මන්නිතබ්බා.

पर्वताच्या शिखरावर सपाट जागा असते, जी एकवीस भिक्खूंना बसण्यासाठी योग्य असते; तिथे सपाट खडकाप्रमाणे सीमा बांधतात. पर्वताच्या खाली देखील त्याच मर्यादेने सीमा खाली उतरते. ताडवृक्षाच्या मुळासारख्या (किंवा ताडाच्या आकाराच्या) पर्वतावर देखील वर बांधलेली सीमा खाली उतरतेच. परंतु जो पर्वत चांदव्याच्या (छताच्या) आकाराचा असतो, ज्याच्या वर एकवीस भिक्खूंना बसण्यासाठी जागा असते पण खाली नसते, त्याच्या वर बांधलेली सीमा खाली उतरत नाही. अशा प्रकारे तो मृदंगाच्या आकाराचा असो किंवा पणवाच्या (ढोलाच्या) आकाराचा असो, ज्याच्या खाली किंवा मध्ये सीमेसाठी पुरेशी जागा नसते, त्याच्या वर बांधलेली सीमा खाली मुळीच उतरत नाही. परंतु ज्या पर्वताची दोन शिखरे जवळजवळ असतात आणि एकाही शिखरावर सीमेसाठी पुरेशी जागा नसते, त्या दोन शिखरांमधील अंतर विटा-दगड रचून किंवा माती-दगड भरून एकसंध करावे आणि त्यावर सीमा संमत करावी।

---

එකො සප්පඵණසදිසො පබ්බතො, තස්සුපරි සීමප්පමාණස්ස අත්ථිතාය සීමං බන්ධන්ති, තස්ස චෙ හෙට්ඨා ආකාසපබ්භාරං හොති, සීමා න ඔතරති. සචෙ පනස්ස වෙමජ්ඣෙ සීමප්පමාණො සුසිරපාසාණො හොති, ඔතරති. සො ච පාසාණො සීමට්ඨොයෙව හොති. අථාපිස්ස හෙට්ඨා ලෙණස්ස කුට්ටො අග්ගකොටිං ආහච්ච තිට්ඨති, ඔතරති, හෙට්ඨා ච උපරි ච සීමායෙව හොති. සචෙ පන හෙට්ඨා උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස පාරතො අන්තො-ලෙණං හොති, බහි සීමා න ඔතරති. අථාපි උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස ඔරතො බහිලෙණං හොති, අන්තො සීමා න ඔතරති. අථාපි උපරි සීමාය පරිච්ඡෙදො ඛුද්දකො, හෙට්ඨා ලෙණං මහන්තං සීමාපරිච්ඡෙදමතික්කමිත්වා ඨිතං, සීමා උපරියෙව හොති, හෙට්ඨා න ඔතරති. යදි පන ලෙණං ඛුද්දකං සබ්බපච්ඡිමසීමාපරිමාණං, උපරි සීමා මහතී තං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතා, සීමා ඔතරති. අථ ලෙණං අතිඛුද්දකං සීමප්පමාණං න හොති, සීමා උපරියෙව හොති, හෙට්ඨා න ඔතරති. සචෙ තතො උපඩ්ඪං භිජ්ජිත්වා පතති, සීමප්පමාණං චෙපි හොති, බහි පතිතං අසීමා. අපතිතං පන යදි සීමප්පමාණං, සීමා හොතියෙව.

एक सापाच्या फण्यासारखा पर्वत आहे. त्याच्यावर सीमाप्रमाण (सीमेसाठी आवश्यक जागा) असल्यामुळे सीमा बांधतात. जर त्याच्या खाली पोकळ दरी (आकाश-घळ) असेल, तर सीमा खाली उतरत नाही. पण जर त्याच्या मध्यभागी सीमाप्रमाण असलेला सच्छिद्र दगड असेल, तर ती खाली उतरते. आणि तो दगड सीमेमध्येच स्थित असतो. आणि जर त्याच्या खाली असलेल्या गुहेची भिंत पर्वताच्या टोकाला स्पर्श करून उभी असेल, तर ती खाली उतरते, आणि खाली व वर दोन्हीकडे सीमाच असते. पण जर खाली, वरच्या सीमा-मर्यादेच्या पलीकडे आतमध्ये गुहा असेल, तर बाहेर सीमा खाली उतरत नाही. आणि जर वरच्या सीमा-मर्यादेच्या अलीकडे बाहेर गुहा असेल, तर आतमध्ये सीमा खाली उतरत नाही. आणि जर वर सीमेची मर्यादा लहान असेल आणि खाली गुहा मोठी असून सीमेच्या मर्यादेचे उल्लंघन करून स्थित असेल, तर सीमा वरच राहते, खाली उतरत नाही. पण जर गुहा लहान असेल (किमान सीमाप्रमाणाची) आणि वरची सीमा मोठी असून तिला व्यापून स्थित असेल, तर सीमा खाली उतरते. जर गुहा अत्यंत लहान असेल आणि सीमाप्रमाणाची नसेल, तर सीमा वरच राहते, खाली उतरत नाही. जर त्या पर्वताचा अर्धा भाग तुटून खाली पडला, आणि तो जरी सीमाप्रमाण असला, तरी बाहेर पडलेला भाग अ-सीमा (सीमा नसलेला) होतो. पण न पडलेला भाग जर सीमाप्रमाण असेल, तर ती सीमाच राहते.

---

ඛණ්ඩසීමා නීචවත්ථුකා හොති, තං පූරෙත්වා උච්චවත්ථුකං කරොන්ති, සීමායෙව. සීමාය ගෙහං කරොන්ති, සීමට්ඨකමෙව හොති. සීමාය පොක්ඛරණිං ඛණන්ති, සීමායෙව. ඔඝො සීමාමණ්ඩලං ඔත්ථරිත්වා ගච්ඡති, සීමාමාළකෙ අට්ටං බන්ධිත්වා කම්මං කාතුං වට්ටති. සීමාය හෙට්ඨා උමඞ්ගනදී හොති, ඉද්ධිමා භික්ඛු තත්ථ නිසීදති, සචෙ සා නදී පඨමං ගතා, සීමා පච්ඡා බද්ධා[Pg.327], කම්මං න කොපෙති. අථ පඨමං සීමා බද්ධා, පච්ඡා නදී ගතා, කම්මං කොපෙති. හෙට්ඨාපථවිතලෙ ඨිතො පන කොපෙතියෙව.

खंडसीमा जर सखल (खालच्या पातळीवरची) असेल, आणि तिला भरून उंच केले, तरी ती सीमाच राहते. सीमेवर घर बांधले, तर ते सीमेतच स्थित असते. सीमेमध्ये तलाव खोदला, तरी ती सीमाच राहते. जर पाण्याचा पूर सीमेच्या क्षेत्राला व्यापून वाहत असेल, तर सीमा-माळकावर मचाण बांधून संघकर्म करणे योग्य ठरते. सीमेच्या खाली भुयारी नदी असेल आणि ऋद्धीवान भिक्खू तेथे बसला असेल; जर ती नदी आधीपासून वाहत असेल आणि सीमा नंतर बांधली गेली असेल, तर ते संघकर्म बाधित होत नाही. पण जर आधी सीमा बांधली गेली असेल आणि नंतर नदी वाहू लागली असेल, तर ते संघकर्म बाधित होते. परंतु खाली जमिनीवर असलेला भिक्खू तर संघकर्म नक्कीच बाधित करतो.

---

සීමාමාළකෙ වටරුක්ඛො හොති, තස්ස සාඛා වා තතො නිග්ගතපාරොහො වා මහාසීමාය පථවිතලං වා තත්ථජාතරුක්ඛාදීනි වා ආහච්ච තිට්ඨති, මහාසීමං සොධෙත්වා වා කම්මං කාතබ්බං, තෙ වා සාඛාපාරොහා ඡින්දිත්වා බහිට්ඨකා කාතබ්බා. අනාහච්ච ඨිතසාඛාදීසු ආරුළ්හභික්ඛු හත්ථපාසං ආනෙතබ්බො. එවං මහාසීමාය ජාතරුක්ඛස්ස සාඛා වා පාරොහො වා වුත්තනයෙනෙව සීමාමාළකෙ පතිට්ඨාති, වුත්තනයෙනෙව සීමං සොධෙත්වා වා කම්මං කාතබ්බං, තෙ වා සාඛාපාරොහා ඡින්දිත්වා බහිට්ඨකා කාතබ්බා.

सीमा-माळकावर वडाचे झाड असेल, आणि त्याची फांदी किंवा त्यापासून निघालेली पारंबी महासीमेच्या जमिनीला किंवा तेथे उगवलेल्या झाडांना स्पर्श करून उभी असेल, तर महासीमा शुद्ध करून संघकर्म करावे, किंवा त्या फांद्या व पारंब्या कापून बाहेर कराव्यात. स्पर्श न करता वर असलेल्या फांद्यांवर चढलेल्या भिक्खूला हस्तपासात आणावे. याचप्रमाणे, महासीमेत उगवलेल्या झाडाची फांदी किंवा पारंबी वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच सीमा-माळकाच्या जमिनीवर टेकलेली असेल, तर वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच सीमा शुद्ध करून संघकर्म करावे, किंवा त्या फांद्या व पारंब्या कापून बाहेर कराव्यात.

---

සචෙ සීමාමාළකෙ කම්මෙ කරියමානෙ කොචි භික්ඛු සීමාමාළකස්ස අන්තො පවිසිත්වා වෙහාසට්ඨිතසාඛාය නිසීදති, පාදා වාස්ස භූමිගතා හොන්ති, නිවාසනපාරුපනං වා භූමිං ඵුසති, කම්මං කාතුං න වට්ටති. පාදෙ පන නිවාසනපාරුපනඤ්ච උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං වට්ටති. ඉදඤ්ච ලක්ඛණං පුරිමනයෙපි වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – තත්‍ර උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටති, හත්ථපාසමෙව ආනෙතබ්බො. සචෙ අන්තොසීමතො පබ්බතො අබ්භුගච්ඡති, තත්‍රට්ඨො භික්ඛු හත්ථපාසං ආනෙතබ්බො. ඉද්ධියා අන්තොපබ්බතං පවිට්ඨෙපි එසෙව නයො. බජ්ඣමානා එව හි සීමා පමාණරහිතං පදෙසං න ඔතරති. බද්ධසීමාය ජාතං යංකිඤ්චි යත්ථ කත්ථචි එකසම්බද්ධෙන ගතං සීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති.

जर सीमा-माळकावर संघकर्म होत असताना एखादा भिक्खू सीमा-माळकाच्या आत येऊन हवेत लटकणाऱ्या फांदीवर बसला, आणि त्याचे पाय जमिनीला टेकलेले असतील किंवा त्याचे अंतर्वस्त्र व पांघरलेले वस्त्र जमिनीला स्पर्श करत असेल, तर संघकर्म करणे योग्य नाही. परंतु पाय आणि वस्त्र वर उचलून घेऊन संघकर्म करणे योग्य ठरते. आणि हे लक्षण पूर्वीच्या पद्धतीतही समजून घ्यावे. पण हा विशेष फरक आहे - तेथे वर उचलून घेऊन संघकर्म करणे योग्य नाही, तर त्याला हस्तपासातच आणले पाहिजे. जर सीमेच्या आतून पर्वत वर आला असेल, तर त्यावर असलेल्या भिक्खूला हस्तपासात आणावे. ऋद्धीने पर्वताच्या आत प्रवेश केलेल्या भिक्खूच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण बांधली जाणारी सीमा ही प्रमाण नसलेल्या (अमर्याद) प्रदेशात उतरत नाही. बांधलेल्या सीमेमध्ये निर्माण झालेली कोणतीही गोष्ट, जी कुठेही एकाच संबंधाने जोडलेली गेली असेल, ती सीमेच्याच संज्ञेला प्राप्त होते.

---

140. තියොජනපරමන්ති එත්ථ තියොජනං පරමං පමාණමෙතිස්සාති තියොජනපරමා; තං තියොජනපරමං. සම්මන්නන්තෙන පන මජ්ඣෙ ඨත්වා යථා චතූසුපි දිසාසු දියඩ්ඪදියඩ්ඪයොජනං හොති, එවං සම්මන්නිතබ්බා. සචෙ පන මජ්ඣෙ ඨත්වා එකෙකදිසතො තියොජනං කරොන්ති, ඡයොජනං හොතීති න වට්ටති. චතුරස්සං වා තිකොණං වා සම්මන්නන්තෙන යථා කොණතො කොණං තියොජනං හොති, එවං සම්මන්නිතබ්බා. සචෙ හි යෙන කෙනචි පරියන්තෙන කෙසග්ගමත්තම්පි තියොජනං අතික්කාමෙති, ආපත්තිඤ්ච ආපජ්ජති සීමා ච අසීමා හොති.

१४०. 'तियोजनपरमं' म्हणजे जिचे कमाल प्रमाण तीन योजन आहे, ती 'तियोजनपरमा' (तीन योजन मर्यादेची सीमा) होय; ती तीन योजन मर्यादेची सीमा. सीमा निश्चित करणाऱ्याने मध्यभागी उभे राहून, चारही दिशांना दीड-दीड योजन अंतर होईल अशा प्रकारे ती निश्चित करावी. पण जर मध्यभागी उभे राहून प्रत्येक दिशेला तीन योजन केले, तर ती सहा योजन होईल, जे योग्य नाही. चौकोनी किंवा त्रिकोणी सीमा निश्चित करताना, एका कोपऱ्यापासून दुसऱ्या कोपऱ्यापर्यंतचे अंतर तीन योजन होईल अशा प्रकारे ती निश्चित करावी. कारण जर कोणत्याही मर्यादेने केसाच्या अग्राएवढेही अंतर तीन योजनेपेक्षा जास्त ओलांडले, तर तो भिक्खू आपत्तीला प्राप्त होतो आणि ती सीमा देखील अ-सीमा होते.

---

නදීපාරන්ති එත්ථ පාරයතීති පාරා. කිං පාරයති? නදිං. නදියා පාරා නදීපාරා, තං නදීපාරං; නදිං අජ්ඣොත්ථරමානන්ති අත්ථො. එත්ථ ච නදියා ලක්ඛණං [Pg.328] නදීනිමිත්තෙ වුත්තනයමෙව. යත්ථස්ස ධුවනාවා වාති යත්ථ නදියා සීමාබන්ධනට්ඨානගතෙසු තිත්ථෙසු නිච්චසඤ්චරණනාවා අස්ස, යා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන පාජනපුරිසෙන සද්ධිං තයො ජනෙ වහති. සචෙ පන සා නාවා උද්ධං වා අධො වා කෙනචිදෙව කරණීයෙන පුන ආගමනත්ථාය නීතා, චොරෙහි වා හටා, අවස්සං ලබ්භනෙය්‍යා, යා පන වාතෙන වා ඡින්නබන්ධනා වීචීහි නදිමජ්ඣං නීතා අවස්සං ආහරිතබ්බා, පුන ධුවනාවාව හොති. උදකෙ ඔගතෙ ථලං උස්සාරිතාපි සුධාකසටාදීහි පූරෙත්වා ඨපිතාපි ධුවනාවාව. සචෙ භින්නා වා විසඞ්ඛතපදරා වා න වට්ටති. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘සචෙපි තාවකාලිකං නාවං ආනෙත්වා සීමාබන්ධනට්ඨානෙ ඨපෙත්වා නිමිත්තානි කිත්තෙන්ති, ධුවනාවාව හොතී’’ති. තත්‍ර මහාසුමත්ථෙරො ආහ – ‘‘නිමිත්තං වා සීමා වා කම්මවාචාය ගච්ඡති න නාවාය. භගවතා ච ධුවනාවා අනුඤ්ඤාතා, තස්මා නිබද්ධනාවායෙව වට්ටතී’’ති.

'नदीपारं' यामध्ये जी पार करते ती 'पारा' होय. ती कशाला पार करते? नदीला. नदीला पार करणारी ती 'नदीपारा' (नदीपार सीमा), ती नदीपार सीमा; म्हणजेच नदीला व्यापून असणारी, असा अर्थ आहे. आणि येथे नदीचे लक्षण 'नदी-निमित्त' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीचेच आहे. 'जिथे कायमस्वरूपी नौका (धुवनावा) असेल' म्हणजे ज्या नदीत, सीमा बांधण्याच्या ठिकाणी असलेल्या घाटांवर नेहमी चालणारी नौका असेल, जी किमान मर्यादेनुसार नावाड्यासोबत तीन माणसांना वाहून नेऊ शकते. पण जर ती नौका वरच्या किंवा खालच्या प्रवाहात काही कामासाठी परत येण्याच्या उद्देशाने नेली असेल, किंवा चोरांनी चोरून नेली असेल आणि ती नक्कीच परत मिळण्याजोगी असेल, किंवा जी वाऱ्यामुळे दोर तुटून लाटांद्वारे नदीच्या मध्यभागी वाहून गेली असेल आणि ती नक्कीच परत आणता येण्याजोगी असेल, तर ती पुन्हा 'धुवनावा'च मानली जाते. पाणी ओसरल्यावर जमिनीवर ओढून ठेवलेली किंवा चुना, काषाय इत्यादींनी भरून ठेवलेली नौका देखील 'धुवनावा'च असते. जर ती फुटलेली असेल किंवा तिचे फळके निखळलेले असतील, तर ती चालणार नाही. परंतु महापदुम थेर म्हणाले - 'जरी तात्पुरती नौका आणून सीमा बांधण्याच्या ठिकाणी ठेवून निमित्तांची घोषणा केली, तरी ती धुवनावाच होते.' त्यावर महासुमा थेर म्हणाले - 'निमित्त किंवा सीमा ही कर्मवाचेने सिद्ध होते, नौकेने नाही. आणि भगवंतांनी धुवनावा अनुमत केली आहे, म्हणून नेहमीची नौकाच योग्य ठरते.'

---

ධුවසෙතු වාති යත්ථ රුක්ඛසඞ්ඝාටමයො වා පදරබද්ධො වා ජඞ්ඝසත්ථසෙතු වා හත්ථිස්සාදීනං සඤ්චරණයොග්ගො මහාසෙතු වා අත්ථි; අන්තමසො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව රුක්ඛං ඡින්දිත්වා මනුස්සානං සඤ්චරණයොග්ගො එකපදිකසෙතුපි ධුවසෙතුත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. සචෙ පන උපරි බද්ධානි වෙත්තලතාදීනි හත්ථෙන ගහෙත්වාපි න සක්කා හොති තෙන සඤ්චරිතුං, න වට්ටති.

'धुवसेतू' (कायमस्वरूपी पूल) म्हणजे ज्या नदीवर लाकडाच्या ओंडक्यांचा बनवलेला, किंवा फळ्यांनी बांधलेला, किंवा पादचारी व व्यापाऱ्यांच्या जाण्या-येण्याचा पूल, याशिवाय हत्ती-घोडे इत्यादींच्या जाण्या-येण्यास योग्य असा मोठा पूल असेल; अगदी त्याच क्षणी झाड कापून माणसांच्या जाण्या-येण्यासाठी तयार केलेला एकपात्री पूल देखील 'धुवसेतू' याच संज्ञेस प्राप्त होतो. पण जर वर बांधलेल्या वेताच्या वेली इत्यादींना हाताने पकडूनही त्यावरून चालणे शक्य नसेल, तर तो पूल योग्य नाही.

---

එවරූපං නදීපාරසීමං සම්මන්නිතුන්ති යත්ථායං වුත්තප්පකාරා ධුවනාවා වා ධුවසෙතු වා අභිමුඛතිත්ථෙයෙව අත්ථි, එවරූපං නදීපාරසීමං සම්මන්නිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. සචෙ ධුවනාවා වා ධුවසෙතු වා අභිමුඛතිත්ථෙ නත්ථි, ඊසකං උද්ධං අභිරුහිත්වා අධො වා ඔරොහිත්වා අත්ථි, එවම්පි වට්ටති. කරවීකතිස්සත්ථෙරො පන ‘‘ගාවුතමත්තබ්භන්තරෙපි වට්ටතී’’ති ආහ.

‘अशा प्रकारच्या नदीपारसीमेचे निर्धारण करावे’ (एवरूपं नदीपारसीमं सम्मन्नितुं) याचा अर्थ असा आहे की, ज्या नदीमध्ये पूर्वोक्त प्रकारची कायमस्वरूपी नौका किंवा कायमस्वरूपी पूल समोरील घाटावरच उपलब्ध असेल, अशा प्रकारच्या नदीपारसीमेचे निर्धारण करण्यास मी अनुमती देतो. जर कायमस्वरूपी नौका किंवा कायमस्वरूपी पूल समोरील घाटावर नसेल, परंतु थोडं वरच्या बाजूला जाऊन किंवा खालच्या बाजूला उतरून उपलब्ध असेल, तरीही ते योग्य ठरते. परंतु, करवीकतिस्स थेरांनी म्हटले आहे की, 'एक गावुत अंतराच्या आत जरी असले तरी चालते.'

---

ඉමඤ්ච පන නදීපාරසීමං සම්මන්නන්තෙන එකස්මිං තීරෙ ඨත්වා උපරිසොතෙ නදීතීරෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වා තතො පට්ඨාය අත්තානං පරික්ඛිපන්තෙන යත්තකං පරිච්ඡෙදං ඉච්ඡති, තස්ස පරියොසානෙ අධොසොතෙපි නදීතීරෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වා පරතීරෙ සම්මුඛට්ඨානෙ නදීතීරෙ නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. තතො පට්ඨාය යත්තකං පරිච්ඡෙදං ඉච්ඡති, තස්ස වසෙන යාව උපරිසොතෙ පඨමකිත්තිතනිමිත්තස්ස සම්මුඛා නදීතීරෙ නිමිත්තං, තාව කිත්තෙත්වා පච්චාහරිත්වා පඨමකිත්තිතනිමිත්තෙන [Pg.329] සද්ධිං ඝටෙතබ්බං. අථ සබ්බනිමිත්තානං අන්තො ඨිතෙ භික්ඛූ හත්ථපාසගතෙ කත්වා කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. නදියං ඨිතා අනාගතාපි කම්මං න කොපෙන්ති. සම්මුතිපරියොසානෙ ඨපෙත්වා නදිං නිමිත්තානං අන්තො පාරතීරෙ ච ඔරිමතීරෙ ච එකසීමා හොති. නදී පන බද්ධසීමාසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති, විසුං නදිසීමා එව හි සා.

आणि या नदीपारसीमेचे निर्धारण करणाऱ्या भिक्खूने एका किनाऱ्यावर उभे राहून, प्रवाहाच्या वरच्या दिशेला नदीच्या किनाऱ्यावर निमित्ताची (चिन्हाची) घोषणा करावी. तिथून सुरुवात करून स्वतःला वेढत (परिक्रमण करत) जितकी सीमा त्याला हवी आहे, त्याच्या समाप्तीवर प्रवाहाच्या खालच्या दिशेलाही नदीच्या किनाऱ्यावर निमित्ताची घोषणा करावी आणि पलीकडच्या किनाऱ्यावर समोरील ठिकाणी नदीच्या किनाऱ्यावर निमित्ताची घोषणा करावी. तिथून सुरुवात करून जितकी सीमा हवी आहे त्यानुसार, प्रवाहाच्या वरच्या दिशेला पहिल्यांदा घोषित केलेल्या निमित्ताच्या समोर नदीच्या किनाऱ्यावर जोपर्यंत निमित्त आहे, तोपर्यंत घोषणा करून, परत आणून पहिल्या घोषित केलेल्या निमित्ताशी ते जोडले पाहिजे. त्यानंतर सर्व निमित्तांच्या आत असलेल्या भिक्खूंना हस्तपासात आणून कम्मवाचेद्वारे सीमेचे निर्धारण करावे. नदीमध्ये उभे असलेले भिक्खू आले नाहीत तरी ते संघाच्या कर्माला बाधित करत नाहीत. सीमेच्या निर्धारणाच्या शेवटी, नदी वगळून, निमित्तांच्या आत पलीकडच्या किनाऱ्यावर आणि अलीकडच्या किनाऱ्यावर एकच सीमा होते. परंतु नदी ही बद्धसीमेच्या संज्ञेत येत नाही, कारण ती स्वतंत्रपणे नदीसीमाच असते.

---

සචෙ අන්තොනදියං දීපකො හොති, තං අන්තොසීමාය කාතුකාමෙන පුරිමනයෙනෙව අත්තනා ඨිතතීරෙ නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා දීපකස්ස ඔරිමන්තෙ ච පාරිමන්තෙ ච නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. අථ පරතීරෙ නදියා ඔරිමතීරෙ නිමිත්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වා තතො පට්ඨාය පුරිමනයෙනෙව යාව උපරිසොතෙ පඨමකිත්තිතනිමිත්තස්ස සම්මුඛා නිමිත්තං, තාව කිත්තෙතබ්බං. අථ දීපකස්ස පාරිමන්තෙ ච ඔරිමන්තෙ ච නිමිත්තං කිත්තෙත්වා පච්චාහරිත්වා පඨමකිත්තිතනිමිත්තෙන සද්ධිං ඝටෙතබ්බං. අථ ද්වීසු තීරෙසු දීපකෙ ච භික්ඛූ සබ්බෙව හත්ථපාසගතෙ කත්වා කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. නදියං ඨිතා අනාගච්ඡන්තාපි කම්මං න කොපෙන්ති. සම්මුතිපරියොසානෙ ඨපෙත්වා නදිං නිමිත්තානං අන්තො තීරද්වයඤ්ච දීපකො ච එකසීමා හොති, නදී පන නදිසීමායෙව.

जर नदीच्या आत एखादा लहान बेट (दीपक) असेल आणि त्याला सीमेच्या आत समाविष्ट करण्याची इच्छा असेल तर, पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच स्वतः उभे असलेल्या किनाऱ्यावर निमित्तांची घोषणा करून, बेटाच्या अलीकडच्या टोकावर आणि पलीकडच्या टोकावर निमित्ताची घोषणा करावी. त्यानंतर पलीकडच्या किनाऱ्यावर, नदीच्या अलीकडच्या किनाऱ्यावरील निमित्ताच्या समोरील ठिकाणी निमित्ताची घोषणा करून, तिथून सुरुवात करून पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच प्रवाहाच्या वरच्या दिशेला पहिल्या घोषित केलेल्या निमित्ताच्या समोर जोपर्यंत निमित्त आहे, तोपर्यंत घोषणा करावी. त्यानंतर बेटाच्या पलीकडच्या आणि अलीकडच्या टोकावर निमित्ताची घोषणा करून, परत आणून पहिल्या घोषित केलेल्या निमित्ताशी जोडले पाहिजे. त्यानंतर दोन्ही किनाऱ्यांवर आणि बेटावर असलेल्या सर्व भिक्खूंना हस्तपासात आणून कम्मवाचेद्वारे सीमेचे निर्धारण करावे. नदीमध्ये उभे असलेले भिक्खू आले नाहीत तरी ते संघाच्या कर्माला बाधित करत नाहीत. सीमेच्या निर्धारणाच्या शेवटी, नदी वगळून, निमित्तांच्या आत दोन्ही किनारे आणि बेट मिळून एकच सीमा होते, परंतु नदी ही नदीसीमाच असते.

---

සචෙ පන දීපකො විහාරසීමාපරිච්ඡෙදතො උද්ධං වා අධො වා අධිකතරො හොති, අථ විහාරසීමාපරිච්ඡෙදනිමිත්තස්ස උජුකමෙව සම්මුඛිභූතෙ දීපකස්ස සොරිමන්තෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වා තතො පට්ඨාය දීපකසිඛරං පරික්ඛිපන්තොන පුන දීපකස්ස සොරිමන්තෙ නිමිත්තසම්මුඛෙ පාරිමන්තෙ නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං. තතො පරං පුරිමනයෙනෙව පාරතීරෙ සම්මුඛනිමීත්තමාදිංකත්වා පාරතීරනිමිත්තානි ච දීපකස්ස පාරිමන්තසොරිමන්තනිමිත්තානි ච කිත්තෙත්වා පඨමකිත්තිතනිමිත්තෙන සද්ධිං ඝටනා කාතබ්බා. එවං කිත්තෙත්වා සම්මතා සීමා පබ්බතසණ්ඩානා හොති.

पण जर बेट विहारसीमेच्या मर्यादेपेक्षा वरच्या किंवा खालच्या बाजूला अधिक पसरलेले असेल, तर विहारसीमेच्या मर्यादेच्या निमित्ताच्या अगदी सरळ समोर असलेल्या बेटाच्या अलीकडच्या टोकावर निमित्ताची घोषणा करावी. तिथून सुरुवात करून बेटाच्या शिखराला (टोकाला) प्रदक्षिणा घालत, पुन्हा बेटाच्या अलीकडच्या टोकावरील निमित्ताच्या समोरील पलीकडच्या टोकावर निमित्ताची घोषणा करावी. त्यानंतर पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच पलीकडच्या किनाऱ्यावरील समोरील निमित्ताला आरंभ करून, पलीकडच्या किनाऱ्यावरील निमित्तांची आणि बेटाच्या पलीकडच्या व अलीकडच्या टोकावरील निमित्तांची घोषणा करून, पहिल्या घोषित केलेल्या निमित्ताशी जोडणी करावी. अशा प्रकारे घोषित करून निर्धारित केलेली सीमा पर्वताच्या आकाराची (पब्बतसण्ठाना) होते.

---

සචෙ පන දීපකො විහාරසීමාපරිච්ඡෙදතො උද්ධම්පි අධොපි අධිකතරො හොති. පුරිමනයෙනෙව දීපකස්ස උභොපි සීඛරානි පරික්ඛිපිත්වා නිමිත්තානි කිත්තෙන්තෙන නිමිත්තඝටනා කාතබ්බා. එවං කිත්තෙත්වා සම්මතා සීමා මුදිඞ්ගසණ්ඨානා හොති.

पण जर बेट विहारसीमेच्या मर्यादेपेक्षा वरच्या आणि खालच्या दोन्ही बाजूंनी अधिक पसरलेले असेल, तर पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच बेटाच्या दोन्ही शिखरांना (टोकांना) वेढून, निमित्तांची घोषणा करत निमित्तांची जोडणी करावी. अशा प्रकारे घोषित करून निर्धारित केलेली सीमा मृदंगाच्या आकाराची (मुदिंगसण्ठाना) होते.

---

සචෙ [Pg.330] දීපකො විහාරසීමාපරිච්ඡෙදස්ස අන්තො ඛුද්දකො හොති, සබ්බපඨමනයෙන දීපකෙ නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි. එවං කිත්තෙත්වා සම්මතා සීමා පණවසණ්ඨානා හොති.

जर बेट विहारसीमेच्या मर्यादेच्या आत लहान असेल, तर सर्वात पहिल्या पद्धतीनुसार बेटावर निमित्तांची घोषणा करावी. अशा प्रकारे घोषित करून निर्धारित केलेली सीमा पणवाच्या (एक प्रकारच्या लहान ढोलाच्या) आकाराची (पणवसण्ठाना) होते.

---

සීමානුජානනකථා නිට්ඨිතා.

सीमेच्या अनुमतीची कथा समाप्त झाली.

---

උපොසථාගාරාදිකථා

उपोसाथगृह इत्यादींची कथा.

---

141. අනුපරිවෙණියන්ති එකසීමමහාවිහාරෙ තස්මිං තස්මිං පරිවෙණෙ. අසඞ්කෙතෙනාති සඞ්කෙතං අකත්වා. එකං සමූහනිත්වාති කම්මවාචාය සමූහනිත්වා.

१४१. ‘अनुपरिवेणियं’ म्हणजे एकाच सीमेमध्ये असलेल्या महाविहारामध्ये त्या त्या परिवेणात (परिसरात). ‘असंकेतेन’ म्हणजे संकेत (निश्चिती) न करता. ‘एकं समूहनित्वा’ म्हणजे कम्मवाचेद्वारे (सीमेचे) निरसन (उच्छेदन) करून.

---

142. යතො පාතිමොක්ඛං සුණාතීති යත්ථ කත්ථචි භික්ඛූනං හත්ථපාසෙ නිසින්නො යස්මා පාතිමොක්ඛං සුණාති; කතොවස්ස උපොසථොති අත්ථො. ඉදඤ්ච වත්ථුවසෙන වුත්තං, හත්ථපාසෙ නිසින්නස්ස පන අසුණන්තස්සාපි කතොව හොති උපොසථො. නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බාති උපොසථපමුඛස්ස ඛුද්දකානි වා මහන්තානි වා පාසාණඉට්ඨකදාරුඛණ්ඩදණ්ඩකාදීනි යානි කානිචි නිමිත්තානි අබ්භොකාසෙ වා මාළකාදීසු වා යත්ථ කත්ථචි සඤ්ඤං කත්වා කිත්තෙතුං වට්ටති. අථ වා නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බාති නිමිත්තුපගා වා අනිමිත්තුපගා වා පරිච්ඡෙදජානනත්ථං කිත්තෙතබ්බා.

१४२. ‘यतो पातिमोक्खं सुणाति’ (ज्या ठिकाणाहून पातिमोक्ख ऐकतो) याचा अर्थ असा आहे की, ज्या कोणत्याही ठिकाणी भिक्खूंच्या हस्तपासात बसून ज्याअर्थी तो पातिमोक्ख ऐकतो, त्याअर्थी त्याचा उपोसाथ केला गेला आहे. आणि हे एखाद्या विशिष्ट प्रसंगाच्या संदर्भाने म्हटले गेले आहे; परंतु हस्तपासात बसलेल्या भिक्खूला ऐकू आले नाही तरी त्याचा उपोसाथ केला गेला आहे असेच मानले जाते. ‘निमित्ता कित्तेतब्बा’ (निमित्तांची घोषणा करावी) म्हणजे उपोसाथगृहाच्या समोर लहान किंवा मोठे दगड, विटा, लाकडाचे तुकडे, काठ्या इत्यादींपैकी कोणतीही निमित्ते उघड्या जागेत किंवा माळका (मंडप) इत्यादींमध्ये कोणत्याही ठिकाणी खूण करून घोषित करणे योग्य आहे. अथवा ‘निमित्ता कित्तेतब्बा’ म्हणजे सीमेची मर्यादा समजण्यासाठी निमित्त म्हणून योग्य किंवा अयोग्य असलेले दगड इत्यादी घोषित करावेत.

---

ථෙරෙහි භික්ඛූහි පඨමතරං සන්නිපතිතුන්ති එත්ථ සචෙ මහාථෙරො පඨමතරං න ආගච්ඡති, දුක්කටං. සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා උපොසථො කාතබ්බොති එත්ථ සචෙ පොරාණකො ආවාසො මජ්ඣෙ විහාරස්ස හොති, පහොති චෙත්ථ භික්ඛූනං නිසජ්ජට්ඨානං, තත්ථ සන්නිපතිත්වා උපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පොරාණකො පරිදුබ්බලො චෙව සම්බාධො ච අඤ්ඤො පච්ඡා උට්ඨිතාවාසො අසම්බාධො, තත්ථ උපොසථො කාතබ්බො.

‘थेरेहि भिक्खूहि पठमतरं सन्निपतितुं’ (स्थवीर भिक्खूंनी आधी एकत्र यावे) याविषयी, जर महाथेर आधी आले नाहीत, तर दुक्कट दोष होतो. ‘सर्वांनी एकत्र येऊन उपोसाथ करावा’ याविषयी निर्णय असा समजावा की, जर जुना आवास विहाराच्या मध्यभागी असेल आणि तिथे भिक्खूंना बसण्यासाठी पुरेशी जागा असेल, तर तिथे एकत्र येऊन उपोसाथ करावा. जर जुना आवास मोडकळीस आलेला आणि अरुंद असेल, आणि नंतर बांधलेला दुसरा आवास प्रशस्त असेल, तर तिथे उपोसाथ करावा.

---

යත්ථ වා පන ථෙරො භික්ඛු විහරතීති එත්ථාපි සචෙ ථෙරස්ස විහාරො සබ්බෙසං පහොති, ඵාසුකො හොති, තත්ථ උපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පන සො පච්චන්තෙ විසමප්පදෙසෙ හොති, ථෙරස්ස වත්තබ්බං – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං විහාරො අඵාසුකදෙසො, නත්ථි එත්ථ සබ්බෙසං ඔකාසො[Pg.331], අසුකස්මිං නාම ආවාසෙ ඔකාසො අත්ථි, තත්ථ ගන්තුං වට්ටතී’’ති. සචෙ ථෙරො නාගච්ඡති, තස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආනෙත්වා සබ්බෙසං පහොනකෙ ඵාසුකට්ඨානෙ උපොසථො කාතබ්බො.

‘किंवा ज्या ठिकाणी थेर भिक्खू राहतात’ याविषयी देखील निर्णय असा समजावा की, जर थेरांचा विहार सर्वांसाठी पुरेसा आणि सोयीचा असेल, तर तिथे उपोसाथ करावा. पण जर तो विहार अगदी टोकाला दुर्गम ठिकाणी असेल, तर थेरांना म्हणावे – 'भंते, आपला विहार गैरसोयीच्या ठिकाणी आहे, इथे सर्वांसाठी पुरेशी जागा नाही. अमुक नावाच्या आवासात पुरेशी जागा आहे, तिथे जाणे योग्य होईल.' जर थेर आले नाहीत, तर त्यांची संमती आणि परिशुद्धी (छंदपारिसुद्धि) आणून, सर्वांसाठी पुरेशा आणि सोयीच्या ठिकाणी उपोसाथ करावा.

---

අවිප්පවාසසීමානුජානනකථා

अविप्पवाससीमेच्या अनुमतीची कथा.

---

143. අන්ධකවින්දාති රාජගහතො ගාවුතත්තයෙ අන්ධකවින්දං නාම, තං උපනිස්සාය ථෙරො වසති; තතො රාජගහං උපොසථං ආගච්ඡන්තො. රාජගහඤ්හි පරික්ඛිපිත්වා අට්ඨාරස මහාවිහාරා සබ්බෙ එකසීමා, ධම්මසෙනාපතිනා නෙසං සීමා බද්ධා, තස්මා වෙළුවනෙ සඞ්ඝස්ස සාමග්ගීදානත්ථං ආගච්ඡන්තොති අත්ථො. නදිං තරන්තොති සිප්පිනියං නාම නදිං අතික්කමන්තො. මනං වුළ්හො අහොසීති ඊසකං අප්පත්තවුළ්හභාවො අහොසි. සා කිර නදී ගිජ්ඣකූටතො ඔතරිත්වා චණ්ඩෙන සොතෙන වහති. තත්ථ වෙගෙන ආගච්ඡන්තං උදකං අමනසිකරොන්තො ථෙරො මනං වුළ්හො අහොසි, න පන වුළ්හො, උදකබ්භාහතානිස්ස චීවරානි අල්ලානි ජාතානි.

१४३. "अन्धकविन्द" म्हणजे राजगृहापासून तीन गावुत अंतरावर अंधकविन्द नावाचे गाव आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन थेर (महाकस्सप) राहत असत; तेथून राजगृहाला उपोसथासाठी येत असताना. कारण राजगृहाला वेढून अठरा महाविहार आहेत आणि ते सर्व एकाच सीमेत (एकसीमा) आहेत, धर्मसेनापतींनी त्यांची सीमा निश्चित केली होती, म्हणून वेळुवनात संघाला सामग्गी (एकता) देण्यासाठी येत असताना, असा अर्थ आहे. "नदी पार करताना" म्हणजे सिप्पिनी नावाच्या नदीला ओलांडताना. "किंचित वाहून गेले" म्हणजे थोडेसे, पूर्णपणे वाहून न जाता (वाहून जाण्याच्या बेतात आले). ती नदी गिज्झकूट पर्वतावरून खाली उतरून तीव्र प्रवाहाने वाहते. तेथे वेगाने येणाऱ्या पाण्याकडे दुर्लक्ष झाल्यामुळे थेर थोडेसे वाहून गेले, पण प्रत्यक्षात वाहून गेले नाहीत, पाण्याने आदळल्यामुळे त्यांचे चीवर ओले झाले होते.

---

144. සම්මතා සා සීමා සඞ්ඝෙන තිචීවරෙන අවිප්පවාසා ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චාති ඉමිස්සා කම්මවාචාය උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය භික්ඛූනං පුරිමකම්මවාචා න වට්ටති. අයමෙව හි ථාවරා හොති. භික්ඛුනීනං පන අයං න වට්ටති, පුරිමායෙව වට්ටති. කස්මා? භික්ඛුනිසඞ්ඝො හි අන්තොගාමෙ වසති. යදි එවං සියා, සො එතාය කම්මවාචාය තිචීවරපරිහාරං න ලභෙය්‍ය, අත්ථි චස්ස පරිහාරො, තස්මා පුරිමායෙව වට්ටති. භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස හි ද්වෙපි සීමායො ලබ්භන්ති. තත්ථ භික්ඛූනං සීමං අජ්ඣොත්ථරිත්වාපි තස්සා අන්තොපි භික්ඛුනීනං සීමං සම්මන්නිතුං වට්ටති. භික්ඛූනම්පි භික්ඛුනිසීමාය එසෙව නයො. න හි තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස කම්මෙ ගණපූරකා හොන්ති, න කම්මවාචං වග්ගං කරොන්ති. එත්ථ ච නිගමනගරානම්පි ගාමෙනෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

१४४. "संघाने ती सीमा गाव आणि गावाचा परिसर वगळून त्रिचीवराने अविप्रवास म्हणून संमत केली आहे" या कम्मवाचेच्या उत्पत्तीच्या काळापासून भिक्खूंसाठी पूर्वीची कम्मवाचा योग्य ठरत नाही. कारण हीच कम्मवाचा स्थायी असते. परंतु भिक्खुनींसाठी ही योग्य ठरत नाही, पूर्वीचीच योग्य ठरते. का? कारण भिक्खुनीसंघ गावाच्या आत राहतो. जर असे झाले, तर तो या कम्मवाचेमुळे त्रिचीवर-परिहाराचा लाभ घेऊ शकणार नाही, आणि त्यांना हा परिहार मिळणे आवश्यक आहे, म्हणून पूर्वीचीच कम्मवाचा योग्य ठरते. कारण भिक्खुनीसंघाला दोन्ही सीमा प्राप्त होतात. त्यामध्ये भिक्खूंच्या सीमेला व्यापून किंवा तिच्या आत देखील भिक्खुनींची सीमा संमत करणे योग्य ठरते. भिक्खूंच्या बाबतीतही भिक्खुनींच्या सीमेमध्ये हाच नियम लागू होतो. कारण ते एकमेकांच्या कर्मामध्ये गणपूरक होत नाहीत आणि कम्मवाचेला विभक्त करत नाहीत. आणि येथे 'गाव' या शब्दानेच निगम आणि नगरांचाही समावेश समजला पाहिजे.

---

ගාමූපචාරොති පරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපො, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපොකාසො. තෙසු අධිට්ඨිතතෙචීවරිකො භික්ඛු පරිහාරං න ලභති. ඉති [Pg.332] භික්ඛූනං අවිප්පවාසසීමා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච න ඔත්ථරති, සමානසංවාසකසීමාව ඔත්ථරති. සමානසංවාසකසීමා චෙත්ථ අත්තනො ධම්මතාය ගච්ඡති. අවිප්පවාසසීමා පන යත්ථ සමානසංවාසකසීමා, තත්ථෙව ගච්ඡති. න හි තස්සා විසුං නිමිත්තකිත්තනං අත්ථි, තත්ථ සචෙ අවිප්පවාසාය සම්මුතිකාලෙ ගාමො අත්ථි, තං සා න ඔත්ථරති. සචෙ පන සම්මතාය සීමාය පච්ඡා ගාමො නිවිසති, සොපි සීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. යථා ච පච්ඡා නිවිට්ඨො, එවං පඨමං නිවිට්ඨස්ස පච්ඡා වඩ්ඪිතප්පදෙසොපි සීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. සචෙපි සීමාසම්මුතිකාලෙ ගෙහානි කතානි, පවිසිස්සාමාති ආලයොපි අත්ථි, මනුස්සා පන අප්පවිට්ඨා, පොරාණකගාමං වා සගෙහමෙව ඡඩ්ඩෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ගතා, අගාමොයෙව එස, සීමා ඔත්ථරති. සචෙ පන එකම්පි කුලං පවිට්ඨං වා ආගතං වා අත්ථි, ගාමොයෙව සීමා න ඔත්ථරති.

"गावाचा परिसर" (गामूपचार) म्हणजे कुंपण घातलेल्या गावाचे कुंपण आणि कुंपण नसलेल्या गावाच्या कुंपणाची जागा. त्यामध्ये अधिष्ठित त्रिचीवर असलेला भिक्खू परिहार मिळवू शकत नाही. अशा प्रकारे भिक्खूंची अविप्रवास सीमा गाव आणि गावपरिसराला व्यापत नाही, केवळ समानसंवासक सीमाच व्यापते. आणि येथे समानसंवासक सीमा स्वतःच्या स्वभावानुसार जाते. परंतु अविप्रवास सीमा जेथे समानसंवासक सीमा असते, तेथेच जाते. कारण तिच्यासाठी स्वतंत्रपणे निमित्त सांगण्याची गरज नसते. त्यामध्ये जर अविप्रवास सीमेच्या संमतीच्या वेळी गाव अस्तित्वात असेल, तर ती सीमा त्याला व्यापत नाही. परंतु जर सीमा संमत झाल्यानंतर तेथे गाव वसला, तर तो देखील सीमेच्याच संख्येत समाविष्ट होतो. आणि ज्याप्रमाणे नंतर वसलेला गाव सीमेत समाविष्ट होतो, त्याचप्रमाणे आधीच वसलेल्या गावाचा नंतर वाढवलेला भाग देखील सीमेच्याच संख्येत समाविष्ट होतो. जरी सीमा संमतीच्या वेळी घरे बांधलेली असली आणि 'आम्ही प्रवेश करू' अशी इच्छा असली, परंतु लोक अजून त्यात प्रवेशलेले नसतील, किंवा जुने गाव घरांसह सोडून लोक इतरत्र गेले असतील, तर ते गाव नसलेलेच मानले जाते आणि सीमा त्याला व्यापते. परंतु जर एक जरी कुटुंब त्यात प्रवेशलेले असेल किंवा तेथून बाहेर गेले नसेल, तर ते गावच मानले जाते आणि सीमा त्याला व्यापत नाही.

---

එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ තිචීවරෙන අවිප්පවාසො සමූහන්තබ්බොති එත්ථ සමූහනන්තෙන භික්ඛුනා වත්තං ජානිතබ්බං. තත්‍රිදං වත්තං – ඛණ්ඩසීමාය ඨත්වා අවිප්පවාසසීමා න සමූහන්තබ්බා, තථා අවිප්පවාසසීමාය ඨත්වා ඛණ්ඩසීමාපි. ඛණ්ඩසීමායං පන ඨිතෙන ඛණ්ඩසීමාව සමූහනිතබ්බා, තථා ඉතරාය ඨිතෙන ඉතරා. සීමං නාම ද්වීහි කාරණෙහි සමූහනන්ති පකතියා ඛුද්දකං පුන ආවාසවඩ්ඪනත්ථාය මහතිං වා කාතුං; පකතියා මහතිං පුන අඤ්ඤෙසං විහාරොකාසදානත්ථාය ඛුද්දකං වා කාතුං. තත්ථ සචෙ ඛණ්ඩසීමඤ්ච අවිප්පවාසසීමඤ්ච ජානන්ති, සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්ති. ඛණ්ඩසීමං පන ජානන්තා අවිප්පවාසං අජානන්තාපි සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්ති. ඛණ්ඩසීමං අජානන්තා අවිප්පවාසංයෙව ජානන්තා චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණඋපොසථාගාරාදීසු නිරාසඞ්කට්ඨානෙසු ඨත්වා අප්පෙව නාම සමූහනිතුං සක්ඛිස්සන්ති, පටිබන්ධිතුං පන න සක්ඛිස්සන්තෙව. සචෙ බන්ධෙය්‍යුං, සීමාසම්භෙදං කත්වා විහාරං අවිහාරං කරෙය්‍යුං, තස්මා න සමූහනිතබ්බා. යෙ පන උභොපි න ජානන්ති, තෙනෙව සමූහනිතුං න බන්ධිතුං සක්ඛිස්සන්ති. අයඤ්හි සීමා නාම කම්මවාචාය වා අසීමා හොති සාසනන්තරධානෙන වා, න ච සක්කා සීමං අජානන්තෙහි කම්මවාචා කාතුං, තස්මා න සමූහනිතබ්බා. සාධුකං පන ඤත්වායෙව සමූහනිතබ්බා ච බන්ධිතබ්බා චාති.

"आणि भिक्खूंनो, अशा प्रकारे त्रिचीवराने अविप्रवास सीमा रद्द करावी" यामध्ये सीमा रद्द करणाऱ्या भिक्खूने कर्तव्य जाणले पाहिजे. त्यामध्ये हे कर्तव्य आहे - खंडसीमेमध्ये उभे राहून अविप्रवास सीमा रद्द करू नये, तसेच अविप्रवास सीमेमध्ये उभे राहून खंडसीमा देखील रद्द करू नये. परंतु खंडसीमेमध्ये उभे असलेल्या भिक्खूने खंडसीमाच रद्द करावी, तसेच दुसऱ्या सीमेमध्ये उभे असलेल्याने दुसरीच सीमा रद्द करावी. सीमा दोन कारणांमुळे रद्द केली जाते - मूळची लहान असलेली सीमा पुन्हा विहाराच्या विस्तारासाठी मोठी करण्यासाठी; किंवा मूळची मोठी असलेली सीमा इतरांना विहारासाठी जागा देण्यासाठी लहान करण्यासाठी. त्यामध्ये जर ते खंडसीमा आणि अविप्रवास सीमा दोन्ही जाणत असतील, तर ते ती रद्द करण्यास आणि पुन्हा बांधण्यास समर्थ होतील. परंतु खंडसीमा जाणणारे आणि अविप्रवास सीमा न जाणणारे देखील ती रद्द करण्यास आणि पुन्हा बांधण्यास समर्थ होतील. खंडसीमा न जाणणारे आणि केवळ अविप्रवास सीमाच जाणणारे चैत्य-अंगण, बोधी-अंगण, उपोसथ-गृह इत्यादी शंकारहित ठिकाणी उभे राहून कदाचित रद्द करण्यास समर्थ होतील, परंतु पुन्हा बांधण्यास मात्र मुळीच समर्थ होणार नाहीत. जर त्यांनी ती बांधली, तर सीमेचा संकर करून ते विहाराला अविहार बनवतील, म्हणून ती रद्द करू नये. परंतु जे दोन्ही सीमा जाणत नाहीत, ते रद्द करण्यास किंवा बांधण्यास मुळीच समर्थ होणार नाहीत. कारण ही सीमा कम्मवाचेने किंवा शासनाच्या अंतर्धानाने असीमा होते, आणि सीमा न जाणणाऱ्यांकडून कम्मवाचा करणे शक्य नाही, म्हणून ती रद्द करू नये. परंतु चांगल्या प्रकारे जाणूनच ती रद्द करावी आणि पुन्हा बांधावी.

---

ගාමසීමාදිකථා

ग्रामसीमादिकाथा.

---

147. එවං [Pg.333] බද්ධසීමාවසෙන සමානසංවාසඤ්ච එකූපොසථභාවඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අබද්ධසීමෙසුපි ඔකාසෙසු තං දස්සෙන්තො ‘‘අසම්මතාය, භික්ඛවෙ, සීමාය අට්ඨපිතායා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අට්ඨපිතායාති අපරිච්ඡින්නාය. ගාමග්ගහණෙන චෙත්ථ නගරම්පි ගහිතමෙව හොති. තත්ථ යත්තකෙ පදෙසෙ තස්ස ගාමස්ස භොජකා බලිං ලභන්ති, සො පදෙසො අප්පො වා හොතු මහන්තො වා, ගාමසීමාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. නගරනිගමසීමාසුපි එසෙව නයො. යම්පි එකස්මිංයෙව ගාමඛෙත්තෙ එකං පදෙසං ‘‘අයං විසුං ගාමො හොතූ’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා රාජා කස්සචි දෙති, සොපි විසුංගාමසීමා හොතියෙව. තස්මා සා ච ඉතරා ච පකතිගාමනගරනිගමසීමා බද්ධසීමාසදිසායෙව හොන්ති, කෙවලං පන තිචීවරවිප්පවාසපරිහාරං න ලභන්ති.

१४७. अशा प्रकारे बद्धसीमेच्या आधारे समानसंवास आणि एक-उपोसथ भाव दर्शवून, आता अबद्धसीमा असलेल्या ठिकाणी देखील ते दर्शवण्यासाठी "भिक्खूंनो, असंमत आणि अस्थापित सीमेमध्ये" इत्यादी म्हणाले. तेथे 'अस्थापित' म्हणजे अपरिच्छिन्न (निश्चित न केलेली). आणि येथे 'गाव' या शब्दाच्या ग्रहणाने नगराचाही समावेश झालेलाच आहे. त्यामध्ये जितक्या प्रदेशात त्या गावाचे भोगी (अधिकारी) कर मिळवतात, तो प्रदेश लहान असो वा मोठा, तो 'ग्रामसीमा' याच संज्ञेस प्राप्त होतो. नगर आणि निगम यांच्या सीमांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. एकाच ग्रामक्षेत्रात एखाद्या प्रदेशाला "हा स्वतंत्र गाव असो" असे निश्चित करून राजा जर कोणाला देत असेल, तर ती देखील स्वतंत्र ग्रामसीमाच होते. म्हणून ती आणि इतर सामान्य ग्राम, नगर व निगम यांच्या सीमा बद्धसीमेसारख्याच असतात, परंतु केवळ त्रिचीवर-विप्रवास परिहार त्यांना मिळत नाही।

---

එවං ගාමන්තවාසීනං සීමාපරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි ආරඤ්ඤකානං සීමාපරිච්ඡෙදං දස්සෙන්තො ‘‘අගාමකෙ චෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අගාමකෙ චෙති ගාමනිගමනගරසීමාහි අපරිච්ඡින්නෙ අටවිප්පදෙසෙ. අථ වා අගාමකෙ චෙති විජ්ඣාටවිසදිසෙ අරඤ්ඤෙ භික්ඛු වසති, අථස්ස ඨිතොකාසතො සමන්තා සත්තබ්භන්තරා සමානසංවාසකසීමාති අත්ථො. අයං සීමා තිචීවරවිප්පවාසපරිහාරම්පි ලභති. තත්ථ එකං අබ්භන්තරං අට්ඨවීසති හත්ථප්පමාණං හොති. මජ්ඣෙ ඨිතස්ස සමන්තා සත්තබ්භන්තරා විනිබ්බෙධෙන චුද්දස හොන්ති. සචෙ ද්වෙ සඞ්ඝා විසුං විනයකම්මානි කරොන්ති, ද්වින්නං සත්තබ්භන්තරානං අන්තරෙ අඤ්ඤං එකං සත්තබ්භන්තරං උපචාරත්ථාය ඨපෙතබ්බං. සෙසා සත්තබ්භන්තරසීමකථා මහාවිභඞ්ගෙ උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බා.

अशा प्रकारे गावाजवळ राहणाऱ्या भिक्खूंच्या सीमेची मर्यादा दाखवून, आता अरण्यात राहणाऱ्या भिक्खूंच्या सीमेची मर्यादा दाखवताना 'अगामके चे' (जर निर्जन अरण्यात) इत्यादी म्हणाले. तेथे 'अगामके चे' म्हणजे गाव, निगम किंवा नगर यांच्या सीमांनी मर्यादित नसलेल्या अरण्य प्रदेशात. किंवा 'अगामके चे' म्हणजे विंध्यारण्यासारख्या मोठ्या अरण्यात जर भिक्खू राहत असेल, तर त्याच्या राहण्याच्या ठिकाणापासून चहूबाजूंनी सात 'अब्भन्तर' (अंतरे) ही 'समानसंवासक सीमा' (एकत्र राहण्याची सीमा) होते, असा अर्थ आहे. या सीमेला तिचीवर-विप्पवास (तीन चिंवरांपासून दूर राहण्याची) सूट देखील मिळते. तेथे एक 'अब्भन्तर' म्हणजे अठ्ठावीस हात प्रमाणाचे असते. मध्यभागी राहिलेल्या भिक्खूच्या चहूबाजूंनी सात अब्भन्तर म्हणजे आरपार चौदा अब्भन्तर होतात. जर दोन संघ वेगवेगळ्या प्रकारे विनय कर्मे करत असतील, तर त्या दोन सात-अब्भन्तर सीमांच्या मध्ये उपचारासाठी (सीमांतरालासाठी) आणखी एक सात-अब्भन्तर अंतर सोडले पाहिजे. उर्वरित सात-अब्भन्तर सीमेची कथा महाविभंगातील 'उदोसित सिक्खापद' वर्णनात सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावी.

---

සබ්බා භික්ඛවෙ නදී අසීමාති යා කාචි නදීලක්ඛණප්පත්තා නදී නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා ‘‘එතං බද්ධසීමං කරොමා’’ති කතාපි අසීමාව හොති, සා පන අත්තනො සභාවෙනෙව බද්ධසීමාසදිසා, සබ්බමෙත්ථ සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටති. සමුද්දජාතස්සරෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච ජාතස්සරො නාම යෙන කෙනචි ඛණිත්වා අකතො සයංජාතසොබ්භො සමන්තතො ආගතෙන උදකෙන පූරිතො තිට්ඨති.

भिक्खूंनो, 'सर्व नद्या अबद्धसीमा आहेत' याचा अर्थ असा की, नदीचे लक्षण प्राप्त झालेली कोणतीही नदी, तिच्यातील पाषाण इत्यादी निमित्तांचे उच्चारण करून 'आम्ही हिला बद्धसीमा करू या' असे ठरवून सीमा निश्चित केली तरीही ती अबद्धसीमाच राहते. परंतु ती नदी स्वतःच्या स्वभावानेच बद्धसीमेसारखी असते, तेथे सर्व प्रकारचे संघकर्म करणे योग्य ठरते. समुद्र आणि जातस्सर (नैसर्गिक तलाव) यांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. आणि येथे 'जातस्सर' म्हणजे जो कोणाकडूनही खणून तयार केलेला नसून, स्वतःच निर्माण झालेला जलाशय असून चहूबाजूंनी आलेल्या पाण्याने भरलेला असतो.

---

එවං [Pg.334] නදීසමුද්දජාතස්සරානං බද්ධසීමාභාවං පටික්ඛිපිත්වා පුන තත්ථ අබද්ධසීමාපඅච්ඡෙදං දස්සෙන්තො ‘‘නදියා වා භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යං මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සමන්තා උදකුක්ඛෙපාති යං ඨානං මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සමන්තතො උදකුක්ඛෙපෙන පරිච්ඡින්නං. කථං පන උදකං උක්ඛිපිතබ්බං? යථා අක්ඛධුත්තා දාරුගුළං ඛිපන්ති, එවං උදකං වා වාලිකං වා හත්ථෙන ගහෙත්වා ථාමමජ්ඣිමෙන පුරිසෙන සබ්බථාමෙන ඛිපිතබ්බං. යත්ථ එවං ඛිත්තං උදකං වා වාලිකා වා පතති, අයමෙකො උදකුක්ඛෙපො. තස්ස අන්තො හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතො කම්මං කොපෙති. යාව පරිසා වඩ්ඪති, තාව සීමාපි වඩ්ඪති. පරිසපරියන්තතො උදකුක්ඛෙපොයෙව පමාණං. ජාතස්සරසමුද්දෙසුපි එසෙව නයො.

अशा प्रकारे नदी, समुद्र आणि जातस्सर यांचा बद्धसीमा असण्याचा नकार करून, पुन्हा तेथे अबद्धसीमेची मर्यादा दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'नदीया वा भिक्खवे' (किंवा नदीमध्ये, भिक्खूंनो) इत्यादी म्हटले. तेथे 'मध्यम पुरुषाच्या चहूबाजूंनी पाणी फेकणे (उदकक्षेप)' म्हणजे जे ठिकाण मध्यम शक्तीच्या पुरुषाने चहूबाजूंनी पाणी फेकून मर्यादित केले आहे. पण पाणी कसे फेकावे? ज्याप्रमाणे जुगारी लाकडी सोंगटी फेकतात, त्याप्रमाणे पाणी किंवा वाळू हातात घेऊन मध्यम शक्तीच्या पुरुषाने आपल्या पूर्ण ताकदीने फेकावी. जेथे अशा प्रकारे फेकलेले पाणी किंवा वाळू पडते, तो एक 'उदकक्षेप' होय. त्याच्या आत हस्तपाश सोडून उभा राहिलेला भिक्खू संघकर्मात बाधा आणतो. जोपर्यंत परिषद वाढते, तोपर्यंत सीमा देखील वाढते. परिषदेच्या शेवटच्या टोकापासून उदकक्षेप हेच प्रमाण मानले जाते. जातस्सर आणि समुद्राच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

---

එත්ථ ච සචෙ නදී නාතිදීඝා හොති, පභවතො පට්ඨාය යාව මුඛද්වාරා සබ්බත්ථ සඞ්ඝො නිසීදති, උදකුක්ඛෙපසීමාකම්මං නත්ථි, සකලාපි නදී එතෙසංයෙව භික්ඛූනං පහොති. යං පන මහාසුමත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘යොජනං පවත්තමානායෙව නදී, තත්‍රාපි උපරි අද්ධයොජනං පහාය හෙට්ඨා අද්ධයොජනෙ කම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති, තං මහාපදුමත්ථෙරෙනෙව පටික්ඛිත්තං. භගවතා හි ‘‘තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙත්වා යත්ථ කත්ථචි උත්තරන්තියා භික්ඛුනියා අන්තරවාසකො තෙමියතී’’ති ඉදං නදියා පමාණං වුත්තං, න යොජනං වා අද්ධයොජනං වා. තස්මා යා ඉමස්ස සුත්තස්ස වසෙන පුබ්බෙ වුත්තලක්ඛණා නදී, තස්සා පභවතො පට්ඨාය සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටතීති. සචෙ පනෙත්ථ බහූ භික්ඛූ විසුං විසුං කම්මං කරොන්ති, සබ්බෙහි අත්තනො ච අඤ්ඤෙසඤ්ච උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදස්ස අන්තරා අඤ්ඤො උදකුක්ඛෙපො සීමන්තරිකත්ථාය ඨපෙතබ්බො. තතො අධිකං වට්ටතියෙව, ඌනකං පන න වට්ටතීති වුත්තං. ජාතස්සරසමුද්දෙසුපි එසෙව නයො.

आणि येथे जर नदी फार लांब नसेल आणि तिच्या उगमस्थानापासून मुखापर्यंत सर्व ठिकाणी संघ बसला असेल, तर उदकक्षेप सीमेचे कार्य करण्याची गरज नसते; संपूर्ण नदीच त्या भिक्खूंसाठी पुरेशी होते. परंतु महासुम स्थविरांनी जे म्हटले होते की, 'एक योजन वाहणारी तीच नदी होय, आणि तेथेही वरचे अर्धे योजन सोडून खालच्या अर्ध्या योजनात कर्म करणे योग्य आहे', त्याचे महापदुम स्थविरांनीच खंडन केले आहे. कारण भगवंतांनी 'तिन्ही मंडळांना (गुडघे आणि नाभी) झाकून कोणत्याही ठिकाणी नदी ओलांडणाऱ्या भिक्खुणीचे अंतर्वासक ओले होते' हे नदीचे प्रमाण सांगितले आहे, एक योजन किंवा अर्धे योजन असे सांगितलेले नाही. म्हणून या सूत्राच्या आधारे पूर्वी सांगितलेली लक्षणे असणाऱ्या नदीच्या उगमापासूनच संघकर्म करणे योग्य ठरते. जर येथे अनेक भिक्खू वेगवेगळे कर्म करत असतील, तर सर्वांनी स्वतःच्या आणि इतरांच्या उदकक्षेप मर्यादेच्या मध्ये सीमांतरालासाठी दुसरा एक उदकक्षेप सोडला पाहिजे. त्यापेक्षा जास्त अंतर ठेवणे योग्यच आहे, परंतु कमी अंतर ठेवणे योग्य नाही, असे म्हटले आहे. जातस्सर आणि समुद्राच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

---

නදියා පන කම්මං කරිස්සාමාති ගතෙහි සචෙ නදී පරිපුණ්ණා හොති සමතිත්තිකා, උදකසාටිකං නිවාසෙත්වාපි අන්තොනදියංයෙව කම්මං කාතබ්බං. සචෙ න සක්කොන්ති, නාවායපි ඨත්වා කාතබ්බං. ගච්ඡන්තියා පන නාවාය කාතුං න වට්ටති. කස්මා? උදකුක්ඛෙපමත්තමෙව හි සීමා, තං නාවා සීඝමෙව අතික්කාමෙති. එවං සති අඤ්ඤිස්සා සීමාය ඤත්ති අඤ්ඤිස්සා අනුසාවනා හොති, තස්මා නාවං අරිත්තෙන වා ඨපෙත්වා පාසාණෙ වා ලම්බිත්වා [Pg.335] අන්තොනදියං ජාතරුක්ඛෙ වා බන්ධිත්වා කම්මං කාතබ්බං. අන්තොනදියං බද්ධඅට්ටකෙපි අන්තොනදියං ජාතරුක්ඛෙපි ඨිතෙහි කාතුං වට්ටති.

जर 'नदीमध्ये कर्म करू या' असे म्हणून गेलेल्या भिक्खूंना नदी पाण्याने पूर्ण भरलेली आणि काठोकाठ वाहणारी आढळली, तर जल-शाटी (पाण्यात नेसण्याचे वस्त्र) नेसूनही नदीच्या आतच कर्म केले पाहिजे. जर ते शक्य नसेल, तर नौकेवर राहूनही कर्म करावे. परंतु चालत्या नौकेवर कर्म करणे योग्य नाही. का? कारण उदकक्षेप एवढीच सीमा असते आणि नौका ती सीमा वेगाने ओलांडून जाते. असे झाल्यास एका सीमेमध्ये ज्ञप्ति (प्रस्ताव) आणि दुसऱ्या सीमेमध्ये अनुसावन (घोषणा) होईल. म्हणून नौकेला वल्ह्याने स्थिर करून, किंवा दगडाला बांधून पाण्यात सोडून, किंवा नदीच्या आत उगवलेल्या झाडाला बांधून कर्म केले पाहिजे. नदीच्या आत बांधलेल्या मचाणावर किंवा नदीच्या आत उगवलेल्या झाडावर राहून कर्म करणे योग्य ठरते.

---

සචෙ පන රුක්ඛස්ස සාඛා වා තතො නික්ඛන්තපාරොහො වා බහිනදීතීරෙ විහාරසීමාය වා ගාමසීමාය වා පතිට්ඨිතො, සීමං වා සොධෙත්වා සාඛං වා ඡින්දිත්වා කම්මං කාතබ්බං. බහිනදීතීරෙ ජාතරුක්ඛස්ස අන්තොනදියං පවිට්ඨසාඛාය වා පාරොහෙ වා නාවං බන්ධිත්වා කම්මං කාතුං න වට්ටති. කරොන්තෙහි සීමා වා සොධෙතබ්බා, ඡින්දිත්වා වාස්ස බහිපතිට්ඨිතභාවො නාසෙතබ්බො. නදීතීරෙ පන ඛාණුකං කොට්ටෙත්වා තත්ථ බද්ධනාවාය න වට්ටතියෙව.

परंतु जर झाडाची फांदी किंवा त्यातून निघालेली पारंबी नदीच्या काठाबाहेर विहार-सीमेवर किंवा ग्राम-सीमेवर टेकलेली असेल, तर सीमा शुद्ध करून किंवा ती फांदी कापून कर्म केले पाहिजे. नदीच्या काठाबाहेर उगवलेल्या झाडाच्या नदीच्या आत आलेल्या फांदीला किंवा पारंबीला नौका बांधून कर्म करणे योग्य नाही. कर्म करणाऱ्यांनी एकतर सीमा शुद्ध करावी किंवा ती फांदी कापून तिचा बाहेर टेकलेला भाग नष्ट करावा. नदीच्या काठावर मेढ ठोकून त्याला बांधलेल्या नौकेवर कर्म करणे मुळीच योग्य नाही.

---

නදියං සෙතුං කරොන්ති, සචෙ අන්තොනදියංයෙව සෙතු වා සෙතුපාදා වා, සෙතුම්හි ඨිතෙහි කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ පන සෙතු වා සෙතුපාදා වා බහිතීරෙ පතිට්ඨිතා, කම්මං කාතුං න වට්ටති, සීමං සොධෙත්වා කාතබ්බං. අථ සෙතුපාදා අන්තො, සෙතු පන උභින්නම්පි තීරානං උපරිආකාසෙ ඨිතො, වට්ටති. අන්තොනදියං පාසාණො වා දීපකො වා හොති, තස්ස යත්තකං පදෙසං පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ පකතිවස්සකාලෙ වස්සානස්ස චතූසු මාසෙසු උදකං ඔත්ථරති, සො නදීසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. අතිවුට්ඨිකාලෙ පන ඔඝෙන ඔත්ථටොකාසො න ගහෙතබ්බො, සො හි ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති.

नदीवर पूल बांधतात; जर तो पूल किंवा पुलाचे खांब नदीच्या आतच असतील, तर पुलावर राहून कर्म करणे योग्य ठरते. परंतु जर पूल किंवा पुलाचे खांब नदीच्या बाहेर काठावर टेकलेले असतील, तर कर्म करणे योग्य नाही; सीमा शुद्ध करून कर्म करावे. जर पुलाचे खांब नदीच्या आत असतील, परंतु पूल दोन्ही काठांच्या वर आकाशात असेल, तर कर्म करणे योग्य ठरते. नदीच्या आत एखादा दगड किंवा बेट असते, त्याच्या जितक्या भागावर पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे सामान्य पावसाळ्यात, पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत पाणी पसरते, तो भाग नदीच्या संज्ञेतच मानला जातो. परंतु अतिवृष्टीच्या वेळी पुराच्या पाण्याने व्यापलेला भाग गृहीत धरू नये, कारण तो भाग ग्राम-सीमेच्या संज्ञेतच जातो.

---

නදිතො මාතිකං නීහරන්තා නදියං ආවරණං කරොන්ති, තඤ්චෙ ඔත්ථරිත්වා වා විනිබ්බිජ්ඣිත්වා වා උදකං ගච්ඡති, සබ්බත්ථ පවත්තනට්ඨානෙ කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ පන ආවරණෙන වා කොට්ටකබන්ධනෙන වා සොතං පච්ඡිජ්ජති, උදකං නප්පවත්තති, අප්පවත්තනට්ඨානෙ කම්මං කාතුං න වට්ටති. ආවරණමත්ථකෙපි කාතුං න වට්ටති. සචෙ කොචි ආවරණප්පදෙසො පුබ්බෙ වුත්තපාසාණදීපකප්පදෙසො විය උදකෙන අජ්ඣොත්ථරියති, තත්ථ වට්ටති. සො හි නදීසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. නදිං විනාසෙත්වා තළාකං කරොන්ති, හෙට්ඨා පාළි බද්ධා, උදකං ආගන්ත්වා තළාකං පූරෙත්වා තිට්ඨති, එත්ථ කම්මං කාතුං න වට්ටති. උපරි පවත්තනට්ඨානෙ හෙට්ඨා ච ඡඩ්ඩිතමොදකං නදිං ඔත්ථරිත්වා සන්දනට්ඨානතො පට්ඨාය වට්ටති. දෙවෙ අවස්සන්තෙ හෙමන්තගිම්හෙසු වා සුක්ඛනදියාපි වට්ටති. නදිතො නීහටමාතිකාය න වට්ටති. සචෙ [Pg.336] සා කාලන්තරෙන භිජ්ජිත්වා නදී හොති, වට්ටති. කාචි නදී කාලන්තරෙන උප්පතිත්වා ගාමනිගමසීමං ඔත්ථරිත්වා පවත්තති, නදීයෙව හොති, කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ පන විහාරසීමං ඔත්ථරති, විහාරසීමාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.

नदीतून कालवा काढू इच्छिणारे नदीमध्ये धरण (बंधारा) बांधतात. जर पाणी त्या धरणावरून वाहून किंवा त्याला फोडून पुढे जात असेल, तर सर्व ठिकाणी जेथे पाणी वाहते, तेथे संघकर्म करणे योग्य आहे. पण जर धरणाने किंवा मातीच्या बंधाऱ्याने पाण्याचा प्रवाह खंडित झाला आणि पाणी वाहत नसेल, तर पाणी न वाहणाऱ्या ठिकाणी कर्म करणे योग्य नाही. धरणाच्या वरच्या भागावरही कर्म करणे योग्य नाही. जर धरणाचा एखादा भाग पूर्वी सांगितलेल्या खडकाळ बेटासारखा पाण्याने व्यापलेला असेल, तर तेथे कर्म करणे योग्य आहे; कारण तो भाग नदीमध्येच गणला जातो. नदी नष्ट करून (तिचा प्रवाह अडवून) तलाव बनवला जातो, खाली बांध घातला जातो, पाणी येऊन तलाव भरून राहते, अशा ठिकाणी कर्म करणे योग्य नाही. वरच्या वाहत्या भागात आणि खाली सोडलेले पाणी नदीत उतरून जेथून वाहू लागते, तेथून पुढे कर्म करणे योग्य आहे. पाऊस पडत नसताना, हेमंत किंवा उन्हाळ्यात सुकलेल्या नदीतही कर्म करणे योग्य आहे. नदीतून काढलेल्या लहान कालव्यात कर्म करणे योग्य नाही. जर तो कालवा कालांतराने फुटून नदी बनला, तर योग्य आहे. एखादी नदी कालांतराने ओसंडून वाहून गाव किंवा नगराच्या सीमेला व्यापून वाहू लागली, तर ती नदीच असते, तेथे कर्म करणे योग्य आहे. पण जर ती विहाराच्या सीमेला व्यापत असेल, तर ती विहाराची सीमा म्हणूनच गणली जाते.

---

සමුද්දෙපි කම්මං කරොන්තෙහි යං පදෙසං උද්ධං වඩ්ඪනඋදකං වා පකතිවීචි වා වෙගෙන ආගන්ත්වා ඔත්ථරති, තත්ථ කාතුං න වට්ටති. යස්මිං පන පදෙසෙ පකතිවීචියො ඔත්ථරිත්වා සණ්ඨහන්ති, සො උදකන්තතො පට්ඨාය අන්තොසමුද්දො නාම, තත්ථ ඨිතෙහි කම්මං කාතබ්බං. සචෙ ඌමිවෙගො බාධති, නාවාය වා අට්ටකෙ වා ඨත්වා කාතබ්බං. තෙසු විනිච්ඡයො නදියං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. සමුද්දෙ පිට්ඨිපාසාණො හොති, තං කදාචි ඌමියො ආගන්ත්වා ඔත්ථරන්ති, කදාචි න ඔත්ථරන්ති, තත්ථ කම්මං කාතුං න වට්ටති, සො හි ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. සචෙ පන වීචීසු ආගතාසුපි අනාගතාසුපි පකතිඋදකෙනෙව ඔත්ථරියති, වට්ටති. දීපකො වා පබ්බතො වා හොති, සො චෙ දූරෙ හොති මච්ඡබන්ධානං අගමනපථෙ, අරඤ්ඤසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. තෙසං ගමනපරියන්තස්ස ඔරතො පන ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තත්ථ ගාමසීමං අසොධෙත්වා කම්මං කාතුං න වට්ටති. සමුද්දො ගාමසීමං වා නිගමසීමං වා ඔත්ථරිත්වා තිට්ඨති, සමුද්දොව හොති, තත්ථ කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ පන විහාරසීමං ඔත්ථරති, විහාරසීමාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.

समुद्रातही कर्म करणाऱ्या भिक्खूंनी, ज्या भागावर भरतीचे पाणी किंवा नैसर्गिक लाटा वेगाने येऊन पसरतात, तेथे कर्म करणे योग्य नाही. पण ज्या भागात नैसर्गिक लाटा पसरून स्थिर राहतात, तो पाण्याचा शेवट जेथून सुरू होतो तेथून 'अंतःसमुद्र' (समुद्राचा आतील भाग) म्हटला जातो, तेथे राहून कर्म करावे. जर लाटांचा वेग त्रास देत असेल, तर नौकेवर किंवा मचाणावर उभे राहून कर्म करावे. त्यांच्याविषयीचा निर्णय नदीच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. समुद्रात सपाट खडक असतो, ज्याला कधी लाटा येऊन व्यापतात तर कधी व्यापत नाहीत, तेथे कर्म करणे योग्य नाही; कारण तो गावच्या सीमेतच गणला जातो. पण जर लाटा आल्या किंवा न आल्या तरी तो नेहमीच्या पाण्यानेच व्यापलेला राहत असेल, तर तेथे कर्म करणे योग्य आहे. जर एखादे बेट किंवा पर्वत असेल, आणि तो कोळ्यांच्या येण्या-जाण्याच्या मार्गापासून दूर असेल, तर तो अरण्य सीमेतच गणला जातो. पण त्यांच्या जाण्याच्या मर्यादेच्या अलीकडचा भाग असेल, तर तो गावच्या सीमेत गणला जातो. तेथे गावची सीमा शुद्ध केल्याशिवाय कर्म करणे योग्य नाही. समुद्र गावच्या सीमेला किंवा नगराच्या सीमेला व्यापून राहिला असेल, तर तो समुद्रच मानला जातो, तेथे कर्म करणे योग्य आहे. पण जर तो विहाराच्या सीमेला व्यापत असेल, तर ती विहाराची सीमा म्हणूनच गणली जाते.

---

ජාතස්සරෙ කම්මං කරොන්තෙහිපි යත්ථ පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ වස්සකාලෙ වස්සෙ පච්ඡින්නමත්තෙ පිවිතුං වා හත්ථපාදෙ වා ධොවිතුං උදකං න හොති, සුක්ඛති, අයං න ජාතස්සරො, ගාමඛෙත්තසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති, තත්ථ කම්මං න කාතබ්බං. යත්ථ පන වුත්තප්පකාරෙ වස්සකාලෙ උදකං සන්තිට්ඨති, අයමෙව ජාතස්සරො. තස්ස යත්තකෙ පදෙසෙ වස්සානං චාතුමාසෙ උදකං තිට්ඨති, තත්ථ කම්මං කාතුං වට්ටති. සචෙ ගම්භීරං උදකං, අට්ටකං බන්ධිත්වා තත්ථ ඨිතෙහිපි ජාතස්සරස්ස අන්තො ජාතරුක්ඛම්හි බද්ධඅට්ටකෙපි කාතුං වට්ටති. පිට්ඨිපාසාණදීපකෙසු පනෙත්ථ නදියං වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. සමවස්සදෙවකාලෙ පහොනකජාතස්සරො පන සචෙපි දුබ්බුට්ඨිකාලෙ වා ගිම්හහෙමන්තෙසු වා සුක්ඛති, නිරුදකො හොති, තත්ථ සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටති. යං අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සබ්බො ජාතස්සරො සුක්ඛො අනොදකො[Pg.337], ගාමඛෙත්තංයෙව භජතී’’ති, තං න ගහෙතබ්බං. සචෙ පනෙත්ථ උදකත්ථාය ආවාටං වා පොක්ඛරණීආදීනි වා ඛණන්ති, තං ඨානං අජාතස්සරො හොති, ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ලාබුතිපුසකාදිවප්පෙ කතෙපි එසෙව නයො.

नैसर्गिक सरोवरात कर्म करणाऱ्यांनीही हे लक्षात घ्यावे की, जेथे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे पावसाळ्यात पाऊस थांबल्याबरोबर पिण्यासाठी किंवा हात-पाय धुण्यासाठी पाणी उरत नाही आणि ते सुकते, ते नैसर्गिक सरोवर नाही; ते गावच्या शेतजमिनीतच गणले जाते, तेथे कर्म करू नये. पण जेथे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे पावसाळ्यात पाणी टिकून राहते, तेच नैसर्गिक सरोवर होय. त्याच्या जेवढ्या भागात पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत पाणी टिकून राहते, तेथे कर्म करणे योग्य आहे. जर पाणी खोल असेल, तर मचाण बांधून त्यावर उभे राहून, किंवा सरोवराच्या आत उगवलेल्या झाडावर बांधलेल्या मचाणावर उभे राहूनही कर्म करणे योग्य आहे. येथील सपाट खडक आणि बेटांच्या बाबतीत नदीच्या संदर्भात सांगितल्याप्रमाणेच निर्णय आहे. सामान्य पावसाच्या काळात जे नैसर्गिक सरोवर बनण्यास पुरेसे असते, ते जर दुष्काळाच्या वेळी किंवा उन्हाळ्यात व हिवाळ्यात सुकले आणि पाणी नसलेले झाले, तरीही तेथे संघकर्म करणे योग्य आहे. अंधकअट्ठकथेत जे म्हटले आहे की, 'सर्व सुकलेले आणि पाणी नसलेले नैसर्गिक सरोवर गावच्या शेतजमिनीतच समाविष्ट होते,' ते स्वीकारू नये. जर तेथे पाण्यासाठी खड्डा किंवा पुष्करणी (तलाव) इत्यादी खोदले, तर ते स्थान नैसर्गिक सरोवर राहत नाही, ते गावच्या सीमेत गणले जाते. भोपळा, काकडी इत्यादींची लागवड केली तरी हाच नियम लागू होतो.

---

සචෙ පන තං පූරෙත්වා ථලං වා කරොන්ති, එකස්මිං දිසාභාගෙ පාළිං බන්ධිත්වා සබ්බමෙව තං මහාතළාකං වා කරොන්ති, සබ්බොපි අජාතස්සරො හොති, ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. ලොණීපි ජාතස්සරසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ උදකට්ඨානොකාසෙ කම්මං කාතුං වට්ටතීති.

पण जर ते सरोवर मातीने भरून कोरडी जमीन बनवली, किंवा एका बाजूला बांध घालून त्या संपूर्ण सरोवराला मोठा तलाव बनवले, तर ते सर्व नैसर्गिक सरोवर राहत नाही, ते गावच्या सीमेतच गणले जाते. खाडी देखील नैसर्गिक सरोवराच्या श्रेणीतच गणली जाते. पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत जेथे पाणी असते, अशा ठिकाणी कर्म करणे योग्य आहे.

---

148. සීමාය සීමං සම්භින්දන්තීති අත්තනො සීමාය පරෙසං බද්ධසීමං සම්භින්දන්ති. සචෙ හි පොරාණකස්ස විහාරස්ස පුරත්ථිමාය දිසාය අම්බො චෙව ජම්බූ චාති ද්වෙ රුක්ඛා අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨවිටපා හොන්ති, තෙසු අම්බස්ස පච්ඡිමදිසාභාගෙ ජම්බූ. විහාරසීමා ච ජම්බුං අන්තො කත්වා අම්බං කිත්තෙත්වා බද්ධා හොති, අථ පච්ඡා තස්ස විහාරස්ස පුරත්ථිමාය දිසාය විහාරං කත්වා සීමං බන්ධන්තා තං අම්බං අන්තො කත්වා ජම්බුං කිත්තෙත්වා බන්ධන්ති, සීමාය සීමා සම්භින්නා හොති. එවං ඡබ්බග්ගියා අකංසු, තෙනාහ – ‘‘සීමාය සීමං සම්භින්දන්තී’’ති.

१४८. 'सीमेने सीमा संमिश्रित करतात' म्हणजे स्वतःच्या सीमेने इतरांच्या बद्धसीमेला संमिश्रित करतात. जर जुन्या विहाराच्या पूर्व दिशेला आंबा आणि जांभूळ अशी दोन झाडे असतील, ज्यांच्या फांद्या एकमेकांत गुंतलेल्या आहेत, त्यापैकी आंब्याच्या पश्चिम बाजूला जांभूळ आहे. आणि विहाराची सीमा जांभळाला आत घेऊन व आंब्याला वगळून बांधलेली असते. त्यानंतर त्या विहाराच्या पूर्व दिशेला नवीन विहार बनवून सीमा निश्चित करताना, जर त्या आंब्याला आत घेऊन आणि जांभळाला वगळून सीमा बांधली, तर सीमेने सीमा संमिश्रित होते. षड्वर्गीय भिक्खूंनी असे केले होते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'सीमेने सीमा संमिश्रित करतात.'

---

සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තීති අත්තනො සීමාය පරෙසං බද්ධසීමං අජ්ඣොත්ථරන්ති;

'सीमेने सीमा आच्छादित करतात' म्हणजे स्वतःच्या सीमेने इतरांच्या बद्धसीमेला आच्छादित करतात.

---

පරෙසං බද්ධසීමං සකලං වා තස්සා පදෙසං වා අන්තො කත්වා අත්තනො සීමං බන්ධන්ති. සීමන්තරිකං ඨපෙත්වා සීමං සම්මන්නිතුන්ති එත්ථ සචෙ පඨමතරං කතස්ස විහාරස්ස සීමා අසම්මතා හොති, සීමාය උපචාරො ඨපෙතබ්බො. සචෙ සම්මතා හොති, පච්ඡිමකොටියා හත්ථමත්තා සීමන්තරිකා ඨපෙතබ්බා. කුරුන්දියං විදත්ථිමත්තම්පි, මහාපච්චරියං චතුරඞ්ගුලමත්තම්පි වට්ටතීති වුත්තං. එකරුක්ඛොපි ච ද්වින්නං සීමානං නිමිත්තං හොති, සො පන වඩ්ඪන්තො සීමාසඞ්කරං කරොති, තස්මා න කාතබ්බො.

इतरांच्या बद्धसीमेला पूर्णपणे किंवा तिचा काही भाग आत घेऊन स्वतःची सीमा बांधतात. 'सीमान्तरिक ठेवून सीमा संमत करावी' याविषयी निर्णय असा आहे की, जर आधी बांधलेल्या विहाराची सीमा अजून संमत झालेली नसेल, तर सीमेचा उपचार (सीमा परिसर) सोडला पाहिजे. जर ती संमत झालेली असेल, तर किमान एक हात रुंद सीमान्तरिक सोडले पाहिजे. कुरुन्दी अट्ठकथेत एक वीतभर आणि महापंचरी अट्ठकथेत चार बोटे रुंद अंतरही योग्य असल्याचे म्हटले आहे. एकच झाड दोन सीमांचे चिन्ह असू शकते, परंतु ते वाढताना सीमांचे संमिश्रण करू शकते, म्हणून तसे करू नये.

---

උපොසථභෙදාදිකථා

उपोसथ भेद इत्यादींची चर्चा.

---

149. චාතුද්දසිකො ච පන්නරසිකො චාති එත්ථ චාතුද්දසිකස්ස පුබ්බකිච්චෙ ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති වත්තබ්බං.

१४९. 'चौदावीचा आणि पंधरावीचा (उपोसथ)' या संदर्भात, चौदावीच्या उपोसथाच्या पूर्वकृत्यामध्ये 'आज चौदावीचा उपोसथ आहे' असे म्हणावे.

---

අධම්මෙන වග්ගන්තිආදීසු [Pg.338] සචෙ එකස්මිං විහාරෙ චතූසු භික්ඛූසු වසන්තෙසු එකස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තීසු වා වසන්තෙසු එකස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා ද්වෙ පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, අධම්මෙන වග්ගං උපොසථකම්මං හොති. සචෙ පන චත්තාරොපි සන්නිපතිත්වා පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තයො වා ද්වෙ වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, අධම්මෙන සමග්ගං නාම හොති. සචෙ චතූසු ජනෙසු එකස්ස පාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා තයො පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, තීසු වා ජනෙසු එකස්ස පාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා ද්වෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, ධම්මෙන වග්ගං නාම හොති. සචෙ පන චත්තාරො එකත්ථ වසන්තා සබ්බෙව සන්නිපතිත්වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, ධම්මෙන සමග්ගං නාම හොතීති.

'अधम्मेन वग्गं' इत्यादींमध्ये निर्णय असा समजावा: जर एका विहारात चार भिक्खू राहत असताना, एकाची छंदपारिसुद्धि (संमती व शुद्धता) आणून तिघे पारिसुद्धि-उपोसाथ करतात, किंवा तिघे भिक्खू राहत असताना एकाची छंदपारिसुद्धि आणून दोघे पातिमोक्ख उद्दिष्ट (पठण) करतात, तर ते अधर्माने वर्ग (विभक्त) उपोसथकर्म होते. पण जर चारही जण एकत्र येऊन पारिसुद्धि-उपोसाथ करतात, किंवा तिघे अथवा दोघे पातिमोक्ख उद्दिष्ट करतात, तर ते अधर्माने समग्र (एकत्रित) कर्म होते. जर चार भिक्खूंमध्ये एकाची पारिसुद्धि आणून तिघे पातिमोक्ख उद्दिष्ट करतात, किंवा तिघांमध्ये एकाची पारिसुद्धि आणून दोघे पारिसुद्धि-उपोसाथ करतात, तर ते धर्माने वर्ग (विभक्त) कर्म होते. पण जर चारही जण एकाच ठिकाणी राहत असताना सर्व एकत्र येऊन पातिमोक्ख उद्दिष्ट करतात, किंवा तिघे पारिसुद्धि-उपोसाथ करतात, अथवा दोघे परस्परांमध्ये पारिसुद्धि-उपोसाथ करतात, तर ते धर्माने समग्र कर्म होते.

---

පාතිමොක්ඛුද්දෙසකථා

पातिमोक्ख-उद्देस-कथा (पातिमोक्ख पठणाची कथा)

---

150. නිදානං උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බන්ති ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො…පෙ… ආවිකතා හිස්ස ඵාසු හොතී’’ති ඉමං නිදානං උද්දිසිත්වා ‘‘උද්දිට්ඨං ඛො ආයස්මන්තො නිදානං, තත්ථායස්මන්තෙ පුච්ඡාමි – කච්චිත්ථ පරිසුද්ධා, දුතියම්පි පුච්ඡාමි…පෙ… එවමෙතං ධාරයාමීති. සුතා ඛො පනායස්මන්තෙහි චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා…පෙ… අවිවදමානෙහි සික්ඛිතබ්බ’’න්ති එවං අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං. එතෙන නයෙන සෙසාපි චත්තාරො පාතිමොක්ඛුද්දෙසා වෙදිතබ්බා.

१५०. 'निदान' (प्रस्तावना) उद्दिष्ट (पठण) करून उर्वरित भाग श्रवणाने (ऐकवून) घोषित करावा, जसे की— "सुणातु मे भन्ते सङ्घो... आविकता हिस्स फासु होती" (हे भन्ते, संघाने माझे ऐकावे... कारण प्रकट केल्याने त्याला सुख होते) या निदानाचे पठण करून, "उद्दिठ्ठं खो आयस्मन्तो निदानं, तत्थायस्मन्ते पुच्छामि – कच्चित्थ परिसुद्धा, दुतियम्पि पुच्छामि... एवमेतं धारयामि" (आयुष्यमानांनो, निदानाचे पठण झाले आहे. त्याविषयी मी आयुष्यमानांना विचारतो— तुम्ही शुद्ध आहात काय? दुसऱ्यांदाही विचारतो... हे मी असेच धारण करतो) आणि "सुता खो पनायस्मन्तेहि चत्तारो पाराजिका धम्मा... अविवादमानेहि सिक्खितब्बं" (आयुष्यमानांनी चार पाराजिका धर्म ऐकले आहेत... वाद न घालता याचे शिक्षण घेतले पाहिजे) अशा प्रकारे उर्वरित पातिमोक्ख श्रवणाने ऐकवावे. या पद्धतीने उर्वरित चार पातिमोक्ख-उद्देश देखील समजावेत.

---

සවරභයන්ති අටවිමනුස්සභයං. රාජන්තරායොතිආදීසු සචෙ භික්ඛූසු ‘‘උපොසථං කරිස්සාමා’’ති නිසින්නෙසු රාජා ආගච්ඡති, අයං රාජන්තරායො. චොරා ආගච්ඡන්ති, අයං චොරන්තරායො. දවදාහො වා ආගච්ඡති, ආවාසෙ වා අග්ගි උට්ඨහති, අයං අග්ගන්තරායො. මෙඝො වා උට්ඨෙති, ඔඝො වා ආගච්ඡති, අයං උදකන්තරායො. බහූ මනුස්සා ආගච්ඡන්ති, අයං මනුස්සන්තරායො. භික්ඛුං යක්ඛො ගණ්හාති, අයං අමනුස්සන්තරායො. බ්‍යග්ඝාදයො චණ්ඩමිගා ආගච්ඡන්ති, අයං වාළන්තරායො. භික්ඛුං සප්පාදයො ඩංසන්ති, අයං සරීසපන්තරායො. භික්ඛු ගිලානො වා හොති, කාලං වා කරොති, වෙරිනො වා තං මාරෙතුකාමා ගණ්හන්ති, අයං [Pg.339] ජීවිතන්තරායො. මනුස්සා එකං වා බහූ වා භික්ඛූ බ්‍රහ්මචරියා චාවෙතුකාමා ගණ්හන්ති, අයං බ්‍රහ්මචරියන්තරායො. එවරූපෙසු අන්තරායෙසු සංඛිත්තෙන පාතිමොක්ඛො උද්දිසිතබ්බො, පඨමො වා උද්දෙසො උද්දිසිතබ්බො, ආදිම්හි ද්වෙ තයො චත්තාරො වා. එත්ථ ච දුතියාදීසු උද්දෙසෙසු යස්මිං අපරියොසිතෙ අන්තරායො හොති, සොපි සුතෙනෙව සාවෙතබ්බො.

'सवरभय' म्हणजे रानटी लोकांचे (जंगलातील माणसांचे) भय. 'राजन्तरायो' (राजाचा अडथळा) इत्यादींमध्ये निर्णय असा समजावा: जर भिक्खू "आम्ही उपोसथ करू" असे म्हणून बसले असताना राजा येतो, तर हा 'राज-अंतराय' होय. जर चोर येतात, तर हा 'चोर-अंतराय' होय. जर वणवा येतो किंवा विहारात आग लागते, तर हा 'अग्नि-अंतराय' होय. जर मेघ (वादळ-पाऊस) उठतो किंवा पुराचा लोंढा येतो, तर हा 'उदक-अंतराय' (पाण्याचा अडथळा) होय. जर पुष्कळ लोक येतात, तर हा 'मनुष्य-अंतराय' होय. जर भिक्खूला यक्ष (किंवा पिशाच) पकडतो, तर हा 'अमनुष्य-अंतराय' होय. जर वाघ इत्यादी हिंस्र श्वापद येतात, तर हा 'व्याळ-अंतराय' (हिंस्र श्वापदांचा अडथळा) होय. जर भिक्खूला साप इत्यादी सरपटणारे प्राणी चावतात, तर हा 'सरीसृप-अंतराय' होय. जर भिक्खू आजारी पडतो, किंवा काळ करतो (मृत्यू पावतो), किंवा शत्रू त्याला मारण्याच्या इच्छेने पकडतात, तर हा 'जीवित-अंतराय' (प्राणाचा अडथळा) होय. जर लोक एका किंवा अनेक भिक्खूंना ब्रह्मचर्यापासून च्युत करण्याच्या इच्छेने पकडतात, तर हा 'ब्रह्मचर्य-अंतराय' होय. अशा प्रकारच्या अंतरायांमध्ये संक्षेपाने पातिमोक्ख उद्दिष्ट करावे, किंवा पहिला उद्देश उद्दिष्ट करावा, अथवा सुरुवातीचे दोन, तीन किंवा चार उद्देश उद्दिष्ट करावेत. आणि येथे दुसऱ्या इत्यादी उद्देशांपैकी जो उद्देश पूर्ण होण्यापूर्वीच अंतराय येतो, तो देखील श्रवणानेच (ऐकवून) घोषित करावा.

---

අනජ්ඣිට්ඨාති අනාණත්තා අයාචිතා වා. අජ්ඣෙසනා චෙත්ථ සඞ්ඝෙන සම්මතධම්මජ්ඣෙසකායත්තා වා සඞ්ඝත්ථෙරායත්තා වා, තස්මිං ධම්මජ්ඣෙසකෙ අසති සඞ්ඝත්ථෙරං ආපුච්ඡිත්වා වා තෙන යාචිතො වා භාසිතුං ලභති. සඞ්ඝත්ථෙරෙනාපි සචෙ විහාරෙ බහූ ධම්මකථිකා හොන්ති, වාරපටිපාටියා වත්තබ්බා – ‘‘ත්වං ධම්මං භණ, ධම්මං කථෙහි, ධම්මදානං දෙහී’’ති වා වුත්තෙන තීහිපි විධීහි ධම්මො භාසිතබ්බො. ‘‘ඔසාරෙහී’’ති වුත්තො පන ඔසාරෙතුමෙව ලභති, ‘‘කථෙහී’’ති වුත්තො කථෙතුමෙව, ‘‘සරභඤ්ඤං භණාහී’’ති වුත්තො සරභඤ්ඤමෙව. සඞ්ඝත්ථෙරොපි ච උච්චතරෙ ආසනෙ නිසින්නො යාචිතුං න ලභති. සචෙ උපජ්ඣායො චෙව සද්ධිවිහාරිකො ච හොන්ති, උපජ්ඣායො ච නං උච්චාසනෙ නිසින්නො ‘‘භණාහී’’ති වදති, සජ්ඣායං අධිට්ඨහිත්වා භණිතබ්බං. සචෙ පනෙත්ථ දහරා භික්ඛූ හොන්ති, තෙසං ‘‘භණාමී’’ති භණිතබ්බං.

'अनज्झिट्ठा' म्हणजे आज्ञा न दिलेले किंवा विनंती न केलेले. येथे अध्येषणा (विनंती) ही संघाने संमत केलेल्या धम्मज्झेसक (धर्म-याचक) भिक्खूच्या अधीन असते किंवा संघथेराच्या अधीन असते. तो धम्मज्झेसक भिक्खू नसताना, संघथेरांना विचारून किंवा त्यांनी विनंती केल्यावर बोलण्याची परवानगी मिळते. जर विहारात अनेक धम्मकथिक (धर्मोपदेशक) असतील, तर संघथेरांनी देखील पाळीनुसार सांगावे— "तू धम्म सांग, धम्म प्रवचन कर, किंवा धम्मदान दे." असे सांगितल्यावर, त्या तिन्ही पद्धतींनी धम्म सांगावा. पण जर "ओसारेहि" (पठण कर) असे सांगितले असेल, तर केवळ पठण करण्याचीच परवानगी मिळते; "कथेहि" (अर्थ सांग) असे सांगितले असेल, तर केवळ अर्थ सांगण्याचीच; आणि "सरभञ्ञं भणाहि" (स्वराने पठण कर) असे सांगितले असेल, तर केवळ स्वराने पठण करण्याचीच परवानगी मिळते. संघथेरांनी देखील उच्च आसनावर बसून विनंती करू नये. जर उपाध्याय आणि सद्धिविहारिक (शिष्य) असतील, आणि उच्च आसनावर बसलेले उपाध्याय त्याला "पठण कर" असे म्हणतात, तर सज्झाय (स्वाध्याय) अधिष्ठित करून पठण करावे. आणि जर येथे तरुण भिक्खू असतील, तर "मी त्यांच्यासाठी पठण करतो" असा विचार करून पठण करावे.

---

සචෙ විහාරෙ සඞ්ඝත්ථෙරො අත්තනොයෙව නිස්සිතකෙ භණාපෙති, අඤ්ඤෙ මධුරභාණකෙපි නාජ්ඣෙසති, සො අඤ්ඤෙහි වත්තබ්බො – ‘‘භන්තෙ අසුකං නාම භණාපෙමා’’ති. සචෙ ‘‘භණාපෙථා’’ති වා වදති, තුණ්හී වා හොති, භණාපෙතුං වට්ටති. සචෙ පන පටිබාහති, න භණාපෙතබ්බං. යදි අනාගතෙයෙව සඞ්ඝත්ථෙරෙ ධම්මසවනං ආරද්ධං, පුන ආගතෙ ඨපෙත්වා ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි. ඔසාරෙත්වා පන කථෙන්තෙන ආපුච්ඡිත්වා වා අට්ඨපෙත්වායෙව වා කථෙතබ්බං, කථෙන්තස්ස පුන ආගතෙපි එසෙව නයො.

जर विहारात संघथेर केवळ स्वतःच्याच आश्रित शिष्यांना प्रवचन करायला लावतात आणि इतर मधुर बोलणाऱ्या धम्मकथिकांना विनंती करत नाहीत, तर इतर भिक्खूंनी त्यांना सांगावे— "भन्ते, अमुक नावाच्या भिक्खूंकडून प्रवचन करून घेऊया का?" जर ते "प्रवचन करून घ्या" असे म्हणतात किंवा शांत राहतात, तर प्रवचन करून घेणे योग्य आहे. पण जर ते मज्जाव करतात, तर प्रवचन करून घेऊ नये. जर संघथेर येण्यापूर्वीच धम्मश्रवण सुरू झाले असेल, तर ते आल्यावर प्रवचन थांबवून त्यांना विचारण्याची गरज नाही. पण पठण संपवून अर्थ सांगू इच्छिणाऱ्याने विचारून किंवा न थांबताच अर्थ सांगावा; अर्थ सांगत असताना संघथेर आले तरी हाच नियम लागू होतो.

---

උපනිසින්නකථායපි සඞ්ඝත්ථෙරොව සාමී, තස්මා තෙන සයං වා කථෙතබ්බං, අඤ්ඤො වා භික්ඛු ‘‘කථෙහී’’ති වත්තබ්බො, නො ච ඛො උච්චතරෙ ආසනෙ නිසින්නෙන. මනුස්සානං පන ‘‘භණාහී’’ති වත්තුං වට්ටති. මනුස්සා අත්තනො ජානනකභික්ඛුං ආපුච්ඡන්ති, තෙන ථෙරං ආපුච්ඡිත්වා කථෙතබ්බං. සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ‘‘භන්තෙ ඉමෙ පඤ්හං පුච්ඡන්තී’’ති පුට්ඨො ‘‘කථෙහී’’ති [Pg.340] වා භණති, තුණ්හී වා හොති, කථෙතුං වට්ටති. අන්තරඝරෙ අනුමොදනාදීසුපි එසෙව නයො. සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො විහාරෙ වා අන්තරඝරෙ වා ‘‘මං අනාපුච්ඡිත්වාපි කථෙය්‍යාසී’’ති අනුජානාති, ලද්ධකප්පියං හොති, සබ්බත්ථ වත්තුං වට්ටති.

जवळ बसलेल्यांना सांगायच्या धम्मकथेत देखील संघथेरच स्वामी (अधिकारी) असतात; म्हणून त्यांनी स्वतः धम्म सांगावा किंवा दुसऱ्या भिक्खूला "तू सांग" असे सांगावे, परंतु उच्च आसनावर बसून सांगू नये. पण लोकांना "धम्म सांगा" असे सांगणे योग्य आहे. लोक आपल्या ओळखीच्या भिक्खूला विचारतात, तेव्हा त्या भिक्खूने थेरांना विचारून धम्म सांगावा. जर संघथेरांना "भन्ते, हे लोक प्रश्न विचारत आहेत" असे विचारल्यावर ते "सांग" असे म्हणतात किंवा शांत राहतात, तर सांगणे योग्य आहे. घराच्या आत (गृहस्थांच्या घरी) अनुमोदन इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम आहे. जर संघथेर विहारात किंवा घराच्या आत "मला न विचारताही तू धम्म सांगू शकतोस" अशी परवानगी देतात, तर ती योग्य सवलत ठरते आणि सर्व ठिकाणी सांगणे योग्य होते.

---

සජ්ඣායං කරොන්තෙනාපි ථෙරො ආපුච්ඡිතබ්බොයෙව. එකං ආපුච්ඡිත්වා සජ්ඣායන්තස්ස අපරො ආගච්ඡති, පුන ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි. සචෙ විස්සමිස්සාමීති ඨපිතස්ස ආගච්ඡති, පුන ආරභන්තෙනාපි ආපුච්ඡිතබ්බං. සඞ්ඝත්ථෙරෙ අනාගතෙයෙව ආරද්ධං සජ්ඣායන්තස්සාපි එසෙව නයො. එකෙන සඞ්ඝත්ථෙරෙන ‘‘මං අනාපුච්ඡාපි යථාසුඛං සජ්ඣායාහී’’ති අනුඤ්ඤාතෙ යථාසුඛං සජ්ඣායිතුං වට්ටති. අඤ්ඤස්මිං පන ආගතෙ තං ආපුච්ඡිත්වාව සජ්ඣායිතබ්බං.

सज्झाय (स्वाध्याय/पठण) करणाऱ्याने देखील थेरांना विचारलेच पाहिजे. एका थेरांना विचारून पठण करत असताना दुसरा थेर येतो, तर पुन्हा विचारण्याची गरज नाही. जर "मी विश्रांती घेईन" असे म्हणून थांबवलेले असताना थेर येतात, तर पुन्हा सुरुवात करणाऱ्याने देखील विचारले पाहिजे. संघथेर जोपर्यंत आले नाहीत तोपर्यंत सुरू केलेल्या पठणाचा अभ्यास करणाऱ्यासाठी देखील हाच नियम आहे. एका संघथेरांनी "मला न विचारताही सुखपूर्वक सज्झाय (पठण) कर" अशी परवानगी दिली असल्यास सुखपूर्वक पठण करणे योग्य आहे. पण दुसरा थेर आल्यावर त्यांना विचारूनच पठण करावे.

---

151. අත්තනා වා අත්තානං සම්මන්නිතබ්බංති අත්තනා වා අත්තා සම්මන්නිතබ්බො; පුච්ඡන්තෙන පන පරිසං ඔලොකෙත්වා සචෙ අත්තනො උපද්දවො නත්ථි, විනයො පුච්ඡිතබ්බො.

१५१. 'अत्तना वा अत्तानं सम्मन्नितब्बं' म्हणजे स्वतःच स्वतःची संमती (निवड) करावी; पण विचारणाऱ्याने परिषदेकडे पाहून, जर स्वतःला काही उपद्रव (अडचण) नसेल, तर विनय विचारावा.

---

153. කතෙපි ඔකාසෙ පුග්ගලං තුලයිත්වාති ‘‘අත්ථි නු ඛො මෙ ඉතො උපද්දවො, නත්ථී’’ති එවං උපපරික්ඛිත්වා. පුරම්හාකන්ති පඨමං අම්හාකං. පටිකච්චෙවාති පඨමතරමෙව. පුග්ගලං තුලයිත්වා ඔකාසං කාතුන්ති ‘‘භූතමෙව නු ඛො ආපත්තිං වදති, අභූත’’න්ති එවං උපපරික්ඛිත්වා ඔකාසං කාතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

१५३. "कतेपि ओकासे पुग्गलं तुलयित्वा" (अवकाश दिला असताही पुद्गलाचे/व्यक्तीचे मूल्यमापन करून) म्हणजे "या व्यक्तीपासून मला काही उपद्रव आहे की नाही?" अशा प्रकारे चौकशी करून। "पुरम्हाकं" म्हणजे सर्वप्रथम आमचे। "पटिकच्चेव" म्हणजे आधीच/पूर्वीच। "पुग्गलं तुलयित्वा ओकासं कातुं" (पुद्गलाचे मूल्यमापन करून अवकाश देणे) म्हणजे "तो खरोखरच घडलेली आपत्ती (दोष) सांगत आहे की न घडलेली?" अशा प्रकारे पडताळणी करून अवकाश देण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे।

---

අධම්මකම්මපටික්කොසනාදිකථා

अधम्मकम्मपटिक्कोसनादिकाथा (अधार्मिक कर्माचा निषेध इत्यादींविषयीची कथा)

---

154. අධම්මකම්මං වුත්තනයමෙව. පටික්කොසිතුන්ති වාරෙතුං. දිට්ඨිම්පි ආවිකාතුන්ති ‘‘අධම්මකම්මං ඉදං න මෙ ඛමතී’’ති එවං අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ අත්තනො දිට්ඨිං පකාසෙතුං. චතූහි පඤ්චහීතිආදි තෙසං අනුපද්දවත්ථාය වුත්තං. සඤ්චිච්ච න සාවෙන්තීති යථා න සුණන්ති එවං භණිස්සාමාති සඤ්චිච්ච සණිකං උද්දිසන්ති.

१५४. "अधम्मकम्मं" हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजावे। "पटिक्कोसितुं" म्हणजे विरोध करणे/प्रतिबंध करणे। "दिट्ठिम्पि आविकातुं" म्हणजे "हे अधार्मिक कर्म मला मान्य नाही" अशा प्रकारे दुसऱ्या भिक्खूच्या जवळ स्वतःचे मत प्रकट करणे। "चार किंवा पाच जणांनी" इत्यादी शब्द त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी (उपद्रव न होण्यासाठी) सांगितले आहेत। "सञ्चिच्च न सावेन्ति" म्हणजे इतरांना ऐकू जाणार नाही अशा प्रकारे आम्ही पाठ करू, असा विचार करून जाणूनबुजून हळू आवाजात पाठ करतात।

---

155. ථෙරාධිකන්ති ථෙරාධීනං; ථෙරායත්තං භවිතුන්ති අත්ථො. ‘‘ථෙරාධෙය්‍ය’’න්තිපි පාඨො, තස්මා ථෙරෙන සයං වා උද්දිසිතබ්බං, අඤ්ඤො වා අජ්ඣෙසිතබ්බො. අජ්ඣෙසනවිධානඤ්චෙත්ථ ධම්මජ්ඣෙසනෙ වුත්තනයමෙව. සො න [Pg.341] ජානාති උපොසථං වාතිආදීසු චාතුද්දසිකපන්නරසිකභෙදෙන දුවිධං, සඞ්ඝඋපොසථාදිභෙදෙන නවවිධඤ්ච උපොසථං න ජානාති, චතුබ්බිධං උපොසථකම්මං න ජානාති, දුවිධං පාතිමොක්ඛං න ජානාති, නවවිධං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාති. යො තත්ථ භික්ඛු බ්‍යත්තො පටිබලොති එත්ථ කිඤ්චාපි දහරස්සාපි බ්‍යත්තස්ස පාතිමොක්ඛො අනුඤ්ඤාතො. අථ ඛො එත්ථ අයමධිප්පායො. සචෙ ථෙරස්ස පඤ්ච වා චත්තාරො වා තයො වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසා නාගච්ඡන්ති; ද්වෙ පන අඛණ්ඩා සුවිසදා වාචුග්ගතා හොන්ති, ථෙරායත්තොව පාතිමොක්ඛා. සචෙ පන එත්තකම්පි විසදං කාතුං න සක්කොති, බ්‍යත්තස්ස භික්ඛුනො ආයත්තො හොති.

१५५. "थेराधिकं" म्हणजे थेरांच्या अधीन असलेले, थेरांच्या अधिकारातील असणे असा अर्थ आहे। "थेराधेय्यं" असाही पाठ आढळतो, म्हणून थेरांनी स्वतः पाठ करावा किंवा दुसऱ्याला विनंती करावी। येथे विनंती करण्याची पद्धत धम्मदेशनेच्या विनंतीच्या पूर्वोक्त पद्धतीप्रमाणेच आहे। "सो न जानाति उपोसथं वा" इत्यादी वाक्यांमध्ये—चातुर्दशी आणि पन्नरसी (१४ वा आणि १५ वा दिवस) या भेदाने दोन प्रकारचा, आणि संघ-उपोसथ इत्यादी भेदाने नऊ प्रकारचा उपोसथ तो जाणत नाही; चार प्रकारचे उपोसथकर्म जाणत नाही; दोन प्रकारचे पातिमोक्ख जाणत नाही; नऊ प्रकारचे पातिमोक्खुद्देस जाणत नाही। "यो तत्थ भिक्खु ब्यत्तो पटिबलो" (तेथे जो भिक्खू चतुर आणि सक्षम असेल) यामध्ये—जरी तरुण परंतु चतुर भिक्खूला पातिमोक्ख पठण करण्याची अनुमती असली, तरी येथे असा अभिप्राय आहे: जर थेरांना पाच, चार किंवा तीन पातिमोक्खुद्देस मुखोद्गत नसतील, परंतु दोन उद्देस अखंड, अत्यंत स्पष्ट आणि कंठस्थ असतील, तर पातिमोक्ख पठण थेरांच्याच अधिकारात राहते। परंतु जर थेर एवढेही स्पष्टपणे करण्यास असमर्थ असतील, तर ते चतुर भिक्खूच्या अधिकारात जाते।

---

සාමන්තා ආවාසාති සාමන්තං ආවාසං. සජ්ජුකන්ති තදහෙව ආගමනත්ථාය. නවං භික්ඛුං ආණාපෙතුන්ති එත්ථ යො සක්කොති උග්ගහෙතුං, එවරූපො ආණාපෙතබ්බො, න බාලො.

"सामन्ता आवासा" म्हणजे जवळचा आवास (विहार)। "सज्जुकं" म्हणजे त्याच दिवशी परत येण्यासाठी। "नवं भिक्खुं आणापेतुं" (नवीन/तरुण भिक्खूला आज्ञा देणे) यामध्ये—जो शिकण्यास (ग्रहण करण्यास) सक्षम आहे, अशा तरुण भिक्खूला आज्ञा द्यावी, अज्ञानी (मूर्ख) भिक्खूला नाही।

---

පක්ඛගණනාදිඋග්ගහණානුජානනකථා

पक्खगणणादिउग्गहणानुजाननकथा (पंधरवड्याची गणना इत्यादी शिकण्यास अनुमती देण्याविषयीची कथा)

---

156. කතිමී භන්තෙති එත්ථ කතීනං පූරණීති කතිමී. කාලවතොති කාලස්සෙව; පගෙවාති අත්ථො.

१५६. "कतिमी भन्ते" यामध्ये—किती दिवसांनी पूर्ण होणारी तिथी ती 'कतिमी'। "कालवतो" म्हणजे वेळेवरच, म्हणजेच आधीच/लवकरच असा अर्थ आहे।

---

158. යං කාලං සරතීති එත්ථ සායම්පි ‘‘අජ්ජුපොසථො සමන්නාහරථා’’ති ආරොචෙතුං වට්ටති.

१५८. "यं कालं सरति" (ज्या वेळी आठवण येईल) यामध्ये—संध्याकाळी सुद्धा "आज उपोसथ आहे, लक्ष द्या/मन एकाग्र करा" असे घोषित करणे योग्य आहे।

---

159. ථෙරෙන භික්ඛුනා නවං භික්ඛුං ආණාපෙතුන්ති එත්ථාපි කිඤ්චි කම්මං කරොන්තො වා සදාකාලමෙව එකො වා භාරනිත්ථරණකො වා සරභාණකධම්මකථිකාදීසු අඤ්ඤතරො වා න උපොසථාගාරසම්මජ්ජනත්ථං ආණාපෙතබ්බො, අවසෙසා පන වාරෙන ආණාපෙතබ්බා. සචෙ ආණත්තො සම්මුඤ්ජනිං තාවකාලිකම්පි න ලභති, සාඛාභඞ්ගං කප්පියං කාරෙත්වා සම්මජ්ජිතබ්බං, තම්පි අලභන්තස්ස ලද්ධකප්පියං හොති.

१५९. "थेरेन भिक्खुना नवं भिक्खुं आणापेतुं" (थेर भिक्खूने तरुण भिक्खूला आज्ञा देणे) यामध्ये देखील—काही काम करत असलेला, किंवा नेहमी एकटा राहणारा, किंवा संघाची जबाबदारी सांभाळणारा, किंवा सरभाणक (स्वरयुक्त पाठ करणारा), धम्मकथिकांपैकी (धम्मप्रवचनकार) कोणी एक असेल, तर त्याला उपोसथगृहाची झाडलोट करण्यासाठी आज्ञा देऊ नये। उर्वरित भिक्खूंना पाळीप्रमाणे आज्ञा द्यावी। आज्ञा दिलेल्या भिक्खूला तात्पुरती देखील झाडू मिळाली नाही, तर कप्पिय (योग्य/विहित) अशी झाडाची फांदी तोडून झाडून घ्यावे। तेही न मिळाल्यास, जे काही कप्पिय मिळेल ते ग्राह्य ठरते।

---

160. ආසනපඤ්ඤාපනාණත්තියම්පි වුත්තනයෙනෙව ආණාපෙතබ්බො. ආණත්තෙන ච සචෙ උපොසථාගාරෙ ආසනානි නත්ථි, සඞ්ඝිකාවාසතොපි ආහරිත්වා පඤ්ඤපෙත්වා පුන ආහරිතබ්බානි. ආසනෙසු අසති කටසාරකෙපි තට්ටිකායොපි පඤ්ඤපෙතුං වට්ටති, තට්ටිකාසුපි අසති සාඛාභඞ්ගානි කප්පියං [Pg.342] කාරෙත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බානි, කප්පියකාරකං අලභන්තස්ස ලද්ධකප්පියං හොති.

१६०. आसने मांडण्याची आज्ञा देण्याच्या बाबतीतही पूर्वोक्त पद्धतीनेच आज्ञा द्यावी। आज्ञा दिलेल्या भिक्खूने, जर उपोसथगृहात आसने नसतील, तर सांघिक आवासातून (विहारातून) आणून ती मांडावीत आणि नंतर परत नेऊन ठेवावीत। आसने नसतील तर चटया (कटसारक) किंवा चटईचे तुकडे मांडणे योग्य आहे। चटया देखील नसतील तर कप्पिय (योग्य) अशा झाडाच्या फांद्या तोडून त्या मांडायला हव्यात। फांद्या तोडून देणारा कप्पियकारक (सेवक) न मिळाल्यास, जे काही कप्पिय मिळेल ते ग्राह्य ठरते।

---

161. පදීපකරණෙපි වුත්තනයෙනෙව ආණාපෙතබ්බො. ආණාපෙන්තෙන ච ‘‘අමුකස්මිං නාම ඔකාසෙ තෙලං වා වට්ටි වා කපල්ලිකා වා අත්ථි, තං ගහෙත්වා කරොහී’’ති වත්තබ්බො. සචෙ තෙලාදීනි නත්ථි, පරියෙසිතබ්බානි, පරියෙසිත්වා අලභන්තස්ස ලද්ධකප්පියං හොති. අපිච කපාලෙ අග්ගිපි ජාලෙතබ්බො.

१६१. दिवा लावण्याच्या (प्रदीप प्रज्वलित करण्याच्या) बाबतीतही पूर्वोक्त पद्धतीनेच आज्ञा द्यावी। आज्ञा देणाऱ्याने "अमुक ठिकाणी तेल, वात किंवा पणती आहे, ती घेऊन दिवा लाव" असे सांगावे। जर तेल इत्यादी गोष्टी नसतील, तर त्यांचा शोध घ्यावा। शोध घेऊनही न मिळाल्यास, जे काही कप्पिय मिळेल ते ग्राह्य ठरते। शिवाय, खापरावर (मातीच्या भांड्यात) अग्नी देखील पेटवावा।

---

දිසංගමිකාදිවත්ථුකථා

दिसंगमिकादिवत्थुकथा (दिशांना जाणाऱ्या भिक्खूंविषयीची कथा)

---

163. සඞ්ගහෙතබ්බොති ‘‘සාධු භන්තෙ ආගතාත්ථ, ඉධ භික්ඛා සුලභා සූපබ්‍යඤ්ජනං අත්ථි, වසථ අනුක්කණ්ඨමානා’’ති එවං පියවචනෙන සඞ්ගහෙතබ්බො. පුනප්පුනං තථාකරණවසෙන අනුග්ගහෙතබ්බො. ‘‘ආම වසිස්සාමී’’ති පටිවචනදාපනෙන උපලාපෙතබ්බො. අථ වා චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහෙතබ්බො චෙව අනුග්ගහෙතබ්බො ච. පියවචනෙන උපලාපෙතබ්බො, කණ්ණසුඛං ආලපිතබ්බොති අත්ථො. චුණ්ණාදීහි උපට්ඨාපෙතබ්බො. ආපත්ති දුක්කටස්සාති සචෙ සකලොපි සඞ්ඝො න කරොති, සබ්බෙසං දුක්කටං. ඉධ නෙව ථෙරා න දහරා මුච්චන්ති, සබ්බෙහි වාරෙන උපට්ඨාපෙතබ්බො. අත්තනො වාරෙ අනුපට්ඨහන්තස්ස ආපත්ති. තෙන පන මහාථෙරානං පරිවෙණසම්මජ්ජනදන්තකට්ඨදානාදීනි න සාදිතබ්බානි. එවම්පි සති මහාථෙරෙහි සායංපාතං උපට්ඨානං ආගන්තබ්බං. තෙන පන තෙසං ආගමනං ඤත්වා පඨමතරං මහාථෙරානං උපට්ඨානං ගන්තබ්බං. සචස්ස සද්ධිංචරා භික්ඛුඋපට්ඨාකා අත්ථි, ‘‘මය්හං උපට්ඨාකා අත්ථි, තුම්හෙ අප්පොස්සුක්කා විහරථා’’ති වත්තබ්බං. අථාපිස්ස සද්ධිංචරා නත්ථි, තස්මිංයෙව පන විහාරෙ එකො වා ද්වෙ වා වත්තසම්පන්නා වදන්ති ‘‘මයං ථෙරස්ස කත්තබ්බං කරිස්සාම, අවසෙසා ඵාසු විහරන්තූ’’ති සබ්බෙසං අනාපත්ති.

१६३. "संगहेतब्बो" (संग्रह/स्वागत करावा) म्हणजे "भन्ते, आपले येणे सुखावह झाले। येथे भिक्षा सहज मिळते, सूप आणि व्यंजन (भाजी-आमटी) उपलब्ध आहे, आपण येथे कोणतीही चिंता न करता राहावे" अशा प्रिय शब्दांनी स्वागत करावे। वारंवार तसे करून त्याला पाठबळ (अनुग्रह) द्यावे। "होय, मी राहीन" असे उत्तर मिळवून त्याला राहण्यास प्रवृत्त करावे। किंवा, चार प्रत्ययांनी (जीवनावश्यक वस्तूंनी) त्याचा संग्रह आणि अनुग्रह करावा। प्रिय शब्दांनी त्याला आश्वस्त करावे, कानाला सुखावह वाटेल असे बोलावे, असा अर्थ आहे। उटणे (चूर्ण) इत्यादींनी त्याची सेवा करावी। "आपत्ति दुक्कटस्स" (दुक्कट आपत्ती/दोष) म्हणजे जर संपूर्ण संघाने असे केले नाही, तर सर्वांना दुक्कट दोष लागतो। येथे थेर किंवा तरुण भिक्खू कोणीही सुटू शकत नाही; सर्वांनी पाळीप्रमाणे त्याची सेवा करावी। स्वतःच्या पाळीत सेवा न करणाऱ्याला आपत्ती (दोष) प्राप्त होते। परंतु, त्या (आगंतुक बहुश्रुत) भिक्खूने महाथेरांकडून स्वतःच्या निवासस्थानाची झाडलोट करून घेणे, दंतकाष्ठ (दातून) देणे इत्यादी सेवा स्वीकारू नयेत। असे असले तरी, महाथेरांनी सकाळी व संध्याकाळी त्याच्या भेटीसाठी यावे। परंतु, त्याने त्यांचे येणे जाणून घेऊन सर्वप्रथम स्वतः महाथेरांच्या भेटीसाठी जावे। जर त्याच्यासोबत त्याचे सेवक भिक्खू असतील, तर त्याने "माझ्यासोबत माझे सेवक आहेत, आपण काळजी करू नका" असे सांगावे। जर त्याच्यासोबत सेवक नसतील, परंतु त्याच विहारात एक किंवा दोन कर्तव्यदक्ष भिक्खू म्हणाले की, "आम्ही थेरांचे आवश्यक ते काम करू, उर्वरित भिक्खूंनी सुखाने राहावे," तर सर्वांना अनापत्ती (दोष नाही) होते।

---

සො ආවාසො ගන්තබ්බොති උපොසථකරණත්ථාය අන්වද්ධමාසං ගන්තබ්බො. සො ච ඛො උතුවස්සෙයෙව, වස්සානෙ පන යං කත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘වස්සං වසන්ති බාලා අබ්‍යත්තා’’තිආදිමාහ. තත්ථ න භික්ඛවෙ තෙහි භික්ඛූහි තස්මිං ආවාසෙ වස්සං වසිතබ්බන්ති පුරිමිකාය පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන විනා න වස්සං උපගන්තබ්බං. සචෙ සො වස්සූපගතානං පක්කමති [Pg.343] වා, විබ්භමති වා, කාලං වා කරොති, අඤ්ඤස්මිං සතියෙව පච්ඡිමිකාය වසිතුං වට්ටති, අසති අඤ්ඤත්ථ ගන්තබ්බං, අගච්ඡන්තානං දුක්කටං. සචෙ පන පච්ඡිමිකාය පක්කමති වා විබ්භමති වා කාලං වා කරොති, මාසද්වයං වසිතබ්බං.

"सो आवासो गंतब्बो" (त्या आवासात जावे) म्हणजे उपोसथ करण्यासाठी दर पंधरवड्याला तेथे जावे। आणि ते केवळ हिवाळा व उन्हाळा या ऋतूंमध्येच करावे। परंतु पावसाळ्यात जे करावे, ते दर्शवण्यासाठी "वस्सं वसन्ति बाला अब्यत्ता" इत्यादी म्हटले आहे। त्यामध्ये, "भिक्खूंनो, त्या भिक्खूंनी त्या आवासात वर्षावास करू नये" याचा अर्थ असा की, पहिल्या वर्षावासात (पुरिमिका) पातिमोक्ख पठण करणाऱ्या भिक्खूशिवाय वर्षावास स्वीकारू नये। जर वर्षावास स्वीकारल्यानंतर तो (पठण करणारा) निघून गेला, गृहस्थ झाला किंवा मरण पावला, तर दुसरा पठण करणारा उपलब्ध असेल तरच दुसऱ्या वर्षावासात (पच्छिमिका) राहणे योग्य आहे। जर दुसरा नसेल, तर दुसऱ्या ठिकाणी जावे; न जाणाऱ्यांना दुक्कट दोष लागतो। परंतु, जर दुसऱ्या वर्षावासात तो निघून गेला, गृहस्थ झाला किंवा मरण पावला, तर दोन महिने तेथेच राहावे।

---

පාරිසුද්ධිදානකථා

पारिसुद्धिदानकथा (परिशुद्धी देण्याविषयीची कथा)

---

164. කායෙන විඤ්ඤාපෙතීති පාරිසුද්ධිදානං යෙන කෙනචි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන විඤ්ඤාපෙති ජානාපෙති; වාචං පන නිච්ඡාරෙතුං සක්කොන්තො වාචාය විඤ්ඤාපෙති; උභයථා සක්කොන්තො කායවාචාහි. සඞ්ඝෙන තත්ථ ගන්ත්වා උපොසථො කාතබ්බොති සචෙ බහූ තාදිසා ගිලානා හොන්ති, සඞ්ඝෙන පටිපාටියා ඨත්වා සබ්බෙ හත්ථපාසෙ කාතබ්බා. සචෙ දූරෙ දූරෙ හොන්ති, සඞ්ඝො නප්පහොති, තං දිවසං උපොසථො න කාතබ්බො, නත්වෙව වග්ගෙන සඞ්ඝෙන උපොසථො කාතබ්බො.

१६४. ‘कायेन विञ्ञापेति’ (शरीराने कळवतो) म्हणजे पारिसुद्धि देणे कोणत्याही एका अंग-प्रत्यंगाने (अवयवाने) कळवणे किंवा जाणवून देणे होय; पण जर वाणी उच्चारण्यास समर्थ असेल, तर वाणीने कळवतो; आणि दोन्ही प्रकारे समर्थ असल्यास शरीर व वाणी या दोन्हीद्वारे कळवतो. ‘संघाने तिथे जाऊन उपोसथ करावा’ म्हणजे जर असे अनेक आजारी (ग्लान) भिक्खू असतील, तर संघाने क्रमाने उभे राहून सर्वांना हस्तपाशामध्ये (हात पोहोचेल एवढ्या अंतरात) घ्यावे. जर ते दूर दूर असतील आणि संघ पुरेसा नसेल, तर त्या दिवशी उपोसथ करू नये, परंतु अपूर्ण (वर्ग) संघाने उपोसथ मुळीच करू नये.

---

තත්ථෙව පක්කමතීති සඞ්ඝමජ්ඣං අනාගන්ත්වා තතොව කත්ථචි ගච්ඡති. සාමණෙරො පටිජානාතීති ‘‘සාමණෙරො අහ’’න්ති එවං පටිජානාති; භූතංයෙව වා සාමණෙරභාවං ආරොචෙති, පච්ඡා වා සාමණෙරභූමියං තිට්ඨතීති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ.

‘तथैव पक्कमति’ (तिथूनच निघून जातो) म्हणजे संघाच्या मध्यभागी न येता तिथूनच कुठेतरी निघून जाणे. ‘सामणेरो पटिजानाति’ (सामणेर असल्याचे मान्य करतो) म्हणजे ‘मी सामणेर आहे’ असे मान्य करतो; किंवा सत्य अशा सामणेरभावाची घोषणा करतो, याशिवाय नंतर सामणेर भूमीमध्ये (सामणेर अवस्थेत) स्थिर राहतो, असा अर्थ आहे. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो.

---

සඞ්ඝප්පත්තො පක්කමතීති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන උපොසථත්ථාය සන්නිපතිතානං චතුන්නං භික්ඛූනං හත්ථපාසං පත්වා පක්කමති. එස නයො සබ්බත්ථ. එත්ථ ච එකෙන බහූනම්පි ආහටා පාරිසුද්ධි ආහටාව හොති. සචෙ පන සො අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤං භික්ඛුං දිස්වා යෙසං අනෙන පාරිසුද්ධි ගහිතා, තෙසඤ්ච අත්තනො ච පාරිසුද්ධිං දෙති, තස්සෙව පාරිසුද්ධි ආගච්ඡති, ඉතරා පන බිලාළසඞ්ඛලිකපාරිසුද්ධි නාම හොති. සා න ආගච්ඡති.

‘संघप्पत्तो पक्कमति’ (संघापर्यंत पोहोचून निघून जातो) म्हणजे अत्यंत अंतिम मर्यादेने उपोसथासाठी एकत्रित आलेल्या चार भिक्खूंच्या हस्तपाशात पोहोचून निघून जाणे. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो. आणि येथे एका भिक्खूने अनेकांची आणलेली पारिसुद्धि देखील आणलेलीच मानली जाते. पण जर तो भिक्खू वाटेत दुसऱ्या भिक्खूला पाहून, ज्यांची पारिसुद्धि त्याने घेतली आहे त्यांची आणि स्वतःची पारिसुद्धि त्याला देतो, तर केवळ त्याच (दुसऱ्या) भिक्खूची पारिसुद्धि संघापर्यंत पोहोचते; परंतु इतर पारिसुद्धि ‘बिळालसंखलिक पारिसुद्धि’ (मांजराच्या साखळीसारखी पारिसुद्धि) नावाची होते. ती संघापर्यंत पोहोचत नाही.

---

සුත්තො න ආරොචෙතීති ආගන්ත්වා සුපති, ‘‘අසුකෙන පාරිසුද්ධි දින්නා’’ති න ආරොචෙති. පාරිසුද්ධිහාරකස්ස අනාපත්තීති එත්ථ සචෙ සඤ්චිච්ච නාරොචෙති, දුක්කටං ආපජ්ජති, පාරිසුද්ධි පන ආහටාව හොති. අසඤ්චිච්ච අනාරොචිතත්තා පනස්ස අනාපත්ති, උභින්නම්පි ච උපොසථො කතොයෙව හොති.

‘सुत्तो न आरोचेति’ (झोपल्यामुळे सांगत नाही) म्हणजे येऊन झोपून जातो आणि ‘अमुक भिक्खूने पारिसुद्धि दिली आहे’ असे सांगत नाही. ‘पारिसुद्धि वाहून आणणाऱ्याला आपत्ती नाही’ याविषयी निर्णय असा समजावा की, जर तो जाणूनबुजून सांगत नाही, तर त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होते, परंतु पारिसुद्धि मात्र आणलेलीच मानली जाते. नकळत न सांगितल्यामुळे त्याला आपत्ती होत नाही आणि त्या दोघांचाही उपोसथ झालेलाच असतो.

---

ඡන්දදානකථා

छन्ददानकथा

---

165. ඡන්දදානෙපි [Pg.344] පාරිසුද්ධිදානෙ වුත්තසදිසොයෙව විනිච්ඡයො. පාරිසුද්ධිං දෙන්තෙන ඡන්දම්පි දාතුන්ති එත්ථ සචෙ පාරිසුද්ධිමෙව දෙති න ඡන්දං, උපොසථො කතො හොති. යං පන සඞ්ඝො අඤ්ඤං කම්මං කරොති, තං අකතං හොති. ඡන්දමෙව දෙති න පාරිසුද්ධිං, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපොසථොපි කම්මම්පි කතමෙව හොති, ඡන්දදායකස්ස පන උපොසථො අකතො හොති. සචෙපි කොචි භික්ඛු නදියා වා සීමාය වා උපොසථං අධිට්ඨහිත්වා ආගච්ඡති, ‘‘කතො මයා උපොසථො’’ති අච්ඡිතුං න ලභති, සාමග්ගී වා ඡන්දො වා දාතබ්බො.

१६५. छंद देण्यामध्ये सुद्धा पारिसुद्धि देण्यामध्ये सांगितल्याप्रमाणेच निर्णय असतो. ‘पारिसुद्धि देणाऱ्याने छंद देखील द्यावा’ याविषयी जर तो केवळ पारिसुद्धिच देतो, छंद देत नाही, तर त्याचा उपोसथ झालेला असतो; पण संघ जे इतर कर्म करतो, ते न केलेले (अकृत) होते. जर तो केवळ छंदच देतो, पारिसुद्धि देत नाही, तर भिक्खू संघाचा उपोसथ आणि कर्म दोन्ही झालेलेच असते, परंतु छंद देणाऱ्या भिक्खूचा उपोसथ झालेला नसतो. जर एखादा भिक्खू नदीत किंवा सीमेमध्ये उपोसथ अधिष्ठित करून येतो, तरीही ‘माझ्याकडून उपोसथ केला गेला आहे’ असे म्हणून तो राहू शकत नाही; त्याने सामग्गी (ऐक्य) किंवा छंद दिलाच पाहिजे.

---

167. සරතිපි උපොසථං නපි සරතීති එකදා සරති, එකදා න සරති. අත්ථි නෙව සරතීති යො එකන්තං නෙව සරති, තස්ස සම්මුතිදානකිච්චං නත්ථි. අනාගච්ඡන්තොපි කම්මං න කොපෙති.

१६७. ‘सरतिपि उपोसथं नपि सरति’ (उपोसथ आठवतो आणि आठवतही नाही) म्हणजे कधी आठवतो, तर कधी आठवत नाही. ‘अत्थि नेव सरति’ (असाही आहे ज्याला आठवतच नाही) म्हणजे जो पूर्णपणे आठवतच नाही, त्याला संमुति (संमती) देण्याचे कार्य नसते. तो न आला तरी कर्माचा बिघाड करत नाही.

---

සඞ්ඝුපොසථාදිකථා

संघुपोसथादिकथा

---

168. සො දෙසො සම්මජ්ජිත්වාති තං දෙසං සම්මජ්ජිත්වා, උපයොගත්ථෙ පච්චත්තං. පානීයං පරිභොජනීයන්තිආදි පන උත්තානත්ථමෙව. කස්මා පනෙතං වුත්තං? උපොසථස්ස පුබ්බකරණාදිදස්සනත්ථං. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා –

१६८. ‘सो देसो सम्मज्जित्वा’ (ती जागा झाडून) म्हणजे त्या जागेला झाडून; येथे द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचा प्रयोग आहे. ‘पानीय परिभोजनीय’ (पिण्याचे पाणी, वापरण्याचे पाणी) इत्यादी शब्द तर स्पष्ट अर्थाचेच आहेत. पण भगवंतांनी हे कशासाठी सांगितले आहे? उपोसथाचे पूर्वकरण (पूर्व-तयारी) इत्यादी दाखवण्यासाठी हे सांगितले आहे. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे –

---

‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකරණන්ති වුච්චති’’.

“झाडणे, दिवा लावणे, पाणी ठेवणे आणि आसनांची व्यवस्था करणे; या चार गोष्टींना उपोसथाचे ‘पूर्वकरण’ असे म्हटले जाते.”

---

ඉති ඉමානි චත්තාරි ‘‘පුබ්බකරණ’’න්ති අක්ඛාතානි.

अशा प्रकारे या चार गोष्टींना ‘पूर्वकरण’ असे म्हटले गेले आहे.

---

‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකිච්චන්ති වුච්චති.

“छंद आणणे, पारिसुद्धि आणणे, ऋतू सांगणे, भिक्खूंची गणना करणे आणि ओवाद (उपदेश); या पाच गोष्टींना उपोसथाचे ‘पूर्वकृत्य’ असे म्हटले जाते.”

---

ඉති ඉමානි පඤ්ච පුබ්බකරණතො පච්ඡා කත්තබ්බානි ‘‘පුබ්බකිච්ච’’න්ති අක්ඛාතානි.

अशा प्रकारे या पाच गोष्टींना, पूर्वकरणानंतर करावयाच्या असल्या तरी, उपोसथ कर्माच्या आधी करावयाच्या असल्यामुळे ‘पूर्वकृत्य’ असे म्हटले गेले आहे.

---

‘‘උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා,සභාගාපත්තියො ච න විජ්ජන්ති;

වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති,පත්තකල්ලන්ති වුච්චති’’.

“उपोसथ कर्माला पात्र असणारे जेवढे भिक्खू आहेत ते हस्तपाश न सोडता एकाच सीमेमध्ये उपस्थित असतील, सभागापत्ती (समान स्वरूपाच्या आपत्ती) नसतील आणि वर्जनीय व्यक्ती त्या हस्तपाशात नसतील, तर या चार अंगांनी युक्त असलेल्या कर्माला ‘पत्तकल्ल’ (योग्य वेळ किंवा अनुकूलता) असे म्हटले जाते.”

---

ඉති ඉමානි චත්තාරි ‘‘පත්තකල්ල’’න්ති අක්ඛාතානීති.

अशा प्रकारे या चार अंगांना ‘पत्तकल्ल’ असे म्हटले गेले आहे.

---

තෙහි [Pg.345] සද්ධින්ති තෙහි ආගතෙහි සද්ධිං එතානි පුබ්බකරණාදීනි කත්වා උපොසථො කාතබ්බො. අජ්ජ මෙ උපොසථොති එත්ථ සචෙ පන්නරසො හොති, ‘‘අජ්ජ මෙ උපොසථො පන්නරසො’’තිපි අධිට්ඨාතුං වට්ටති. චාතුද්දසිකෙපි එසෙව නයො.

‘तेहि सद्धिं’ (त्यांच्यासोबत) म्हणजे आलेल्या त्या भिक्खूंसोबत ही पूर्वकरण इत्यादी कामे करून उपोसथ करावा. ‘अज्ज मे उपोसतो’ (आज माझा उपोसथ आहे) याविषयी जर पंधरावा दिवस असेल, तर ‘आज माझा पंधरावा उपोसथ आहे’ असे अधिष्ठित करणे योग्य आहे. चौदाव्या दिवशीच्या उपोसथातही हाच नियम आहे.

---

ආපත්තිපටිකම්මවිධිකථා

आपत्तिपटिकम्मविधिकथा

---

169. භගවතා පඤ්ඤත්තං ‘‘න සාපත්තිකෙන උපොසථො කාතබ්බො’’ති ඉදං ‘‘යස්ස සියා ආපත්තී’’තිආදිවචනෙනෙව පාරිසුද්ධිදානපඤ්ඤාපනෙන ච පාරිසුද්ධිඋපොසථපඤ්ඤාපනෙන ච පඤ්ඤත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. ඉත්ථන්නාමං ආපත්තින්ති ථුල්ලච්චයාදීසු එකිස්සා නාමං ගහෙත්වා ‘‘ථුල්ලච්චයං ආපත්තිං පාචිත්තියං ආපත්ති’’න්ති එවං වත්තබ්බං. තං පටිදෙසෙමීති ඉදං ‘‘තං තුම්හමූලෙ, තං තුය්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති වුත්තෙපි සුවුත්තමෙව හොති. පස්සසීති ඉදඤ්ච ‘‘පස්සසි ආවුසො තං ආපත්තිං, පස්සථ භන්තෙ තං ආපත්ති’’න්ති එවං වත්තබ්බං. ආම පස්සාමීති ඉදං පන ‘‘ආම භන්තෙ පස්සාමි, ආම ආවුසො පස්සාමී’’ති එවං වුත්තම්පි සුවුත්තමෙව හොති. ආයතිං සංවරෙය්‍යාසීති එත්ථ පන සචෙ වුඩ්ඪතරො ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාථා’’ති වත්තබ්බො. එවං වුත්තෙන පන ‘‘සාධු සුට්ඨු සංවරිස්සාමී’’ති වත්තබ්බමෙව.

१६९. भगवंतांनी जे ‘ना सापत्तिकेन उपोसतो कातब्बो’ (आपत्तीयुक्त भिक्खूने उपोसथ करू नये) असे प्रज्ञप्त केले आहे, ते ‘यस्स सिया आपत्ति’ (ज्याला आपत्ती असेल...) इत्यादी वचनांद्वारे, पारिसुद्धि देण्याच्या प्रज्ञप्तीद्वारे आणि पारिसुद्धि उपोसथाच्या प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले गेले आहे असे समजावे. ‘इत्थंनामं आपत्तिं’ (अमुक नावाची आपत्ती) म्हणजे थुल्लच्चय इत्यादी आपत्तींपैकी एका आपत्तीचे नाव घेऊन ‘थुल्लच्चय आपत्ती’ किंवा ‘पाचित्तिय आपत्ती’ असे म्हणावे. ‘तं पटिदेसेमि’ (ती मी देशित करतो) हे वाक्य ‘तं तुम्हमूले’ किंवा ‘तं तुय्हमूले पटिदेसेमि’ (ते मी आपल्यासमोर देशित करतो) असे म्हटले तरी योग्य प्रकारे म्हटलेलेच होते. ‘पस्ससि’ (तू पाहतोस का?) हे वाक्य ‘पस्ससि आवुसो तं आपत्तिं’ (आवुसो, तू ती आपत्ती पाहतोस का?) किंवा ‘पस्सथ भन्ते तं आपत्तिं’ (भन्ते, आपण ती आपत्ती पाहता का?) असे म्हणावे. ‘आम पस्सामि’ (होय, मी पाहतो) हे वाक्य ‘आम भन्ते पस्सामि’ (होय भन्ते, मी पाहतो) किंवा ‘आम आवुसो पस्सामि’ (होय आवुसो, मी पाहतो) असे म्हटले तरी योग्य प्रकारे म्हटलेलेच होते. ‘आयतिं संवरेय्यासि’ (भविष्यात संयम राख) याविषयी जर तो ज्येष्ठ असेल, तर त्याने ‘आयतिं संवरेय्याथ’ (भविष्यात संयम राखावा) असे म्हणावे. असे म्हटल्यावर दुसऱ्याने ‘साधू, मी चांगल्या प्रकारे संयम राखेन’ असेच म्हणावे.

---

යදා නිබ්බෙමතිකොති එත්ථ සචෙ පනෙස නිබ්බෙමතිකො න හොති, වත්ථුං කිත්තෙත්වාව දෙසෙතුං වට්ටතීති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං. තත්‍රායං දෙසනාවිධි – සචෙ මෙඝච්ඡන්නෙ සූරියෙ ‘‘කාලො නු ඛො නො’’ති වෙමතිකො භුඤ්ජති, තෙන භික්ඛුනා ‘‘අහං භන්තෙ වෙමතිකො භුඤ්ජිං’’, සචෙ කාලො අත්ථි, ‘‘සම්බහුලා දුක්කටා ආපත්තියො ආපන්නොම්හි, නො චෙ අත්ථි, ‘‘සම්බහුලා පාචිත්තියා ආපන්නොම්හී’’ති එවං වත්ථුං කිත්තෙත්වා ‘‘අහං භන්තෙ යා තස්මිං වත්ථුස්මිං සම්බහුලා දුක්කටා වා පාචිත්තියා වා ආපත්තියො ආපන්නො, තා තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති වත්තබ්බං. එස නයො සබ්බාපත්තීසු.

‘यदा निब्बेमतिको’ (जेव्हा संशयरहित असेल) याविषयी जर तो संशयरहित नसेल, तर घटनेचा उल्लेख करूनच देशना करणे योग्य आहे, असे अंधकट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. त्याविषयी देशनाविधी असा आहे – जर ढगाळलेल्या आकाशात सूर्य झाकला गेला असताना ‘वेळ झाली आहे की नाही?’ अशा संशयाने भिक्खू भोजन करतो, तर त्या भिक्खूने ‘भन्ते, मी संशयाने भोजन केले; जर वेळ झाली असेल, तर मला अनेक दुक्कट आपत्ती प्राप्त झाल्या आहेत, आणि जर वेळ झाली नसेल, तर मला अनेक पाचित्तिय आपत्ती प्राप्त झाल्या आहेत’ अशा प्रकारे घटनेचा उल्लेख करून ‘भन्ते, त्या घटनेत मला ज्या अनेक दुक्कट किंवा पाचित्तिय आपत्ती प्राप्त झाल्या आहेत, त्या मी आपल्यासमोर देशित करतो’ असे म्हणावे. हाच नियम सर्व आपत्तींच्या बाबतीत लागू होतो.

---

න භික්ඛවෙ සභාගා ආපත්තීති එත්ථ යං ද්වෙපි ජනා විකාලභොජනාදිනා සභාගවත්ථුනා ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති, එවරූපා වත්ථුසභාගා ‘‘සභාගා’’ති [Pg.346] වුච්චති. විකාලභොජනප්පච්චයා ආපන්නං පන අනතිරිත්තභොජනපච්චයා ආපන්නස්ස සන්තිකෙ දෙසෙතුං වට්ටති. යාපි චායං වත්ථුසභාගා, සාපි දෙසිතා සුදෙසිතාව. අඤ්ඤං පන දෙසනපච්චයා දෙසකො, පටිග්ගහණප්පච්චයා පටිග්ගහකො චාති උභොපි දුක්කටං ආපජ්ජන්ති, තං නානාවත්ථුකං හොති, තස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං දෙසෙතුං වට්ටති.

“हे भिक्खूहो, साभाग (समान) आपत्ती नाही” याविषयी: जेव्हा दोन व्यक्ती विकालभोजन इत्यादी समान वस्तूमुळे (कारणामुळे) आपत्तीला प्राप्त होतात, अशा प्रकारच्या वस्तू-समानतेला 'सभाग' (सभाग आपत्ती) म्हटले जाते. परंतु, विकालभोजनाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) आपत्ती प्राप्त झालेल्या भिक्खूने, अनतिरिक्त भोजनाच्या प्रत्ययाने आपत्ती प्राप्त झालेल्या भिक्खूच्या जवळ (आपत्ती) देशना करणे योग्य आहे. जी ही वस्तू-सभाग आपत्ती आहे, ती देखील देशना केली असता सुदेशितच (योग्य प्रकारे देशना केलेली) होते. परंतु, दुसऱ्या (समान आपत्तीच्या) बाबतीत, देशना करण्याच्या प्रत्ययाने देशना करणारा आणि ग्रहण करण्याच्या प्रत्ययाने ग्रहण करणारा, हे दोन्ही भिक्खू दुक्कट (दुष्कृत) आपत्तीला प्राप्त होतात. ती (आपत्ती) नाना-वस्तू (भिन्न वस्तू) असलेली असते, म्हणून एकमेकांजवळ देशना करणे योग्य आहे.

---

170. සාමන්තො භික්ඛු එවමස්ස වචනීයොති එත්ථ සභාගොයෙව වත්තබ්බො. විසභාගස්ස හි වුච්චමානෙ භණ්ඩනකලහසඞ්ඝභෙදාදීනිපි හොන්ති, තස්මා තස්ස අවත්වා ‘‘ඉතො වුට්ඨහිත්වා පටිකරිස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා උපොසථො කාතබ්බොති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං.

१७०. “जवळ असलेल्या भिक्खूला असे म्हणावे” याविषयी: सभाग (समान आपत्ती नसलेल्या) भिक्खूलाच सांगावे. कारण विसभाग (भिन्न आपत्ती असलेल्या) भिक्खूला सांगितले असता भांडण, कलह, संघभेद इत्यादी देखील होतात. म्हणून त्याला न सांगता, “इथून उठून मी याचे प्रायश्चित्त करीन” असा संकल्प करून उपोसथ करावा, असे अंधकअट्ठकथेत म्हटले आहे.

---

අනාපත්තිපන්නරසකාදිකථා

अनापत्तिपन्नरसक-आदि कथा (अनापत्तीच्या पंधरा प्रकरणांची कथा)

---

172. අනාපත්තිපන්නරසකෙ – තෙ න ජානිංසූති සීමං ඔක්කන්තාති වා ඔක්කමන්තීති වාති න ජානිංසු. අථඤ්ඤෙ ආවාසිකා භික්ඛූ ආගච්ඡන්තීති ගාමං වා අරඤ්ඤං වා කෙනචි කරණීයෙන ගන්ත්වා තෙසං නිසින්නට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. වග්ගා සමග්ගසඤ්ඤිනොති තෙසං සීමං ඔක්කන්තත්තා වග්ගා; සීමං ඔක්කන්තභාවස්ස අජානනතො සමග්ගසඤ්ඤිනො.

१७२. अनापत्तिपन्नरसक (अनापत्तीच्या पंधरा प्रकरणांमध्ये) – 'ते न जाणिंसु' (त्यांना माहीत नव्हते) म्हणजे ते सीमेत आले आहेत किंवा येत आहेत, हे त्यांना माहीत नव्हते. नंतर इतर निवासी (आवासिक) भिक्खू येत आहेत, असे समजून गावाकडे किंवा अरण्याकडे कोणत्याही कारणाने जाऊन त्यांच्या बसण्याच्या ठिकाणी येतात. 'वग्गा समग्गसञ्ञिनो' (समग्र संज्ञेने युक्त असलेले भिन्न गट) म्हणजे त्यांच्या सीमेत प्रवेश केल्यामुळे ते भिन्न गट (वग्ग) आहेत; परंतु सीमेत प्रवेश केल्याची माहिती नसल्यामुळे ते स्वतःला समग्र (एकत्रित) मानतात.

---

173. වග්ගාවග්ගසඤ්ඤිපන්නරසකෙ – තෙ ජානන්තීති පබ්බතෙ වා ථලෙ වා ඨිතා සීමං ඔක්කන්තෙ වා ඔක්කමන්තෙ වා පස්සන්ති. වෙමතිකපන්නරසකං උත්තානමෙව.

१७३. वग्गावग्गसञ्ञिपन्नरसक (भिन्न गट आणि अभिन्न गटाच्या संज्ञेच्या पंधरा प्रकरणांमध्ये) – 'ते जानन्ति' (ते जाणतात) म्हणजे पर्वतावर किंवा जमिनीवर उभे राहून सीमेत प्रवेश केलेल्या किंवा प्रवेश करत असलेल्या भिक्खूंना पाहतात. वेमतिकपन्नरसक (शंकेच्या पंधरा प्रकरणांची कथा) अगदी स्पष्टच आहे.

---

175. කුක්කුච්චපකතපන්නරසකෙ – යථා ඉච්ඡාය අභිභූතො ‘‘ඉච්ඡාපකතො’’ති වුච්චති, එවං පුබ්බභාගෙ සන්නිට්ඨානං කත්වාපි කරණක්ඛණෙ අකප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාසඞ්ඛාතෙන කුක්කුච්චෙන අභිභූතා ‘‘කුක්කුච්චපකතා’’ති වෙදිතබ්බා.

१७५. कुक्कुच्चपकतपन्नरसक (शंकेने ग्रासलेल्यांच्या पंधरा प्रकरणांमध्ये) – ज्याप्रमाणे इच्छेने ग्रासलेल्याला 'इच्छापकत' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे पूर्वभागात (आधीच) निर्णय घेऊनही, उपोसथ करण्याच्या वेळी अकल्पिय (अयोग्य) गोष्टीमध्ये अकल्पिय संज्ञेच्या स्वरूपातील शंकेने (कुक्कुच्च) जे ग्रासलेले असतात, त्यांना 'कुक्कुच्चपकत' (शंकेने ग्रासलेले) असे समजावे.

---

176. භෙදපුරෙක්ඛාරපන්නරසකෙ – අකුසලබලවතාය ථුල්ලච්චයං වුත්තං.

१७६. भेदपुरेक्खारपन्नरसक (संघभेदाला पुढे ठेवणाऱ्यांच्या पंधरा प्रकरणांमध्ये) – अकुशल चित्ताच्या प्रबळतेमुळे थुल्लच्चय (स्थूलदोष) आपत्ती सांगितली आहे.

---

සීමොක්කන්තිකපෙය්‍යාලකථා

सीमोक्कन्तिकपेय्यालकथा (सीमेत प्रवेश करण्याच्या संदर्भातील पेय्याल कथा)

---

177. ආවාසිකෙනආගන්තුකපෙය්‍යාලෙ – යථා පුරිමෙ ආවාසිකෙනආවාසිකපෙය්‍යාලෙ ‘‘තෙ න ජානන්ති අථඤ්ඤෙ ආවාසිකා’’තිආදි වුත්තං, එවං ‘‘තෙ න ජානන්ති අථඤ්ඤෙ ආගන්තුකා’’තිආදිනා නයෙන [Pg.347] සබ්බං වෙදිතබ්බං. ආගන්තුකෙනආවාසිකපෙය්‍යාලෙ පන – යථා පුරිමපෙය්‍යාලෙ ‘‘ආවාසිකා භික්ඛූ සන්නිපතන්තී’’ති ආගතං, එවං ‘‘ආගන්තුකා භික්ඛූ සන්නිපතන්තී’’ති ආනෙතබ්බං. ආගන්තුකෙනආගන්තුකපෙය්‍යාලෙ පන – උභයපදෙසු ආගන්තුකවසෙන යොජෙතබ්බොති.

१७७. आवासिकेनआगन्तुकपेय्यालात – ज्याप्रमाणे पूर्वीच्या आवासिकेनआवासिकपेय्यालात “ते न जानन्ति अथञ्ञे आवासिका” (त्यांना माहीत नव्हते की इतर निवासी भिक्खू येत आहेत) इत्यादी म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे “ते न जानन्ति अथञ्ञे आगन्तुका” (त्यांना माहीत नव्हते की इतर आगंतुक भिक्खू येत आहेत) इत्यादी पद्धतीने सर्व समजून घ्यावे. परंतु आगन्तुकने आवासिकपेय्यालात – ज्याप्रमाणे पूर्वीच्या पेय्यालात “आवासिक भिक्खू एकत्र येतात” असे आले आहे, त्याचप्रमाणे “आगंतुक भिक्खू एकत्र येतात” असे आणावे (योजित करावे). आगन्तुकने आगन्तुकपेय्यालात – दोन्ही पदांमध्ये आगंतुकच्या दृष्टीने योजना करावी.

---

178. ආවාසිකානං භික්ඛූනං චාතුද්දසො හොති, ආගන්තුකානං පන්නරසොති එත්ථ යෙසං පන්නරසො, තෙ තිරොරට්ඨතො වා ආගතා, අතීතං වා උපොසථං චාතුද්දසිකං අකංසූති වෙදිතබ්බා. ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බන්ති ආවාසිකෙහි ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති පුබ්බකිච්චෙ කරියමානෙ අනුවත්තිතබ්බං, න පටික්කොසිතබ්බං. න අකාමා දාතබ්බාති න අනිච්ඡාය දාතබ්බා.

१७८. “निवासी भिक्खूंचा चौदावा (दिवस) असतो, आगंतुक भिक्खूंचा पंधरावा असतो” याविषयी: ज्या आगंतुक भिक्खूंचा पंधरावा दिवस असतो, ते दुसऱ्या देशातून आलेले आहेत किंवा त्यांनी मागील चौदाव्या दिवसाचा उपोसथ केला आहे, असे समजावे. “निवासी भिक्खूंचे अनुवर्तन करावे” म्हणजे निवासी भिक्खूंद्वारे “आज चौदाव्या दिवसाचा उपोसथ आहे” असे पूर्वकृत्य केले जात असताना, त्यांचे अनुकरण करावे, त्याचा विरोध करू नये. “इच्छेविरुद्ध देऊ नये” म्हणजे अनिच्छेने (संघाची) सामग्री देऊ नये.

---

ලිඞ්ගාදිදස්සනකථා

लिंगादिदस्सनकथा (लिंग इत्यादींच्या दर्शनाची कथा)

---

179. ආවාසිකාකාරන්ති ආවාසිකානං ආකාරං. එස නයො සබ්බත්ථ. ආකාරො නාම යෙන තෙසං වත්තසම්පන්නා වා න වාති ආචාරසණ්ඨානං ගය්හති. ලිඞ්ගං නාම යං තෙ තත්ථ තත්ථ ලීනෙ ගමයති; අදිස්සමානෙපි ජානාපෙතීති අත්ථො. නිමිත්තං නාම යං දිස්වා තෙ අත්ථීති ඤායන්ති. උද්දෙසො නාම යෙන තෙ එවරූපපරික්ඛාරාති උද්දිසන්ති; අපදෙසං ලභන්තීති අත්ථො. සබ්බමෙතං සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදීනඤ්චෙව පදසද්දාදීනඤ්ච අධිවචනං, යථායොගං පන යොජෙතබ්බං. ආගන්තුකාකාරාදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අඤ්ඤාතකන්ති අඤ්ඤෙසං සන්තකං. පාදානං ධොතං උදකනිස්සෙකන්ති පාදානං ධොතානං උදකනිස්සෙකං. බහුවචනස්ස එකවචනං වෙදිතබ්බං. ‘‘පාදානං ධොතඋදකනිස්සෙක’’න්ති වා පාඨො; පාදානං ධොවනඋදකනිස්සෙකන්ති අත්ථො.

१७९. 'आवासिकाकारं' म्हणजे निवासी भिक्खूंचा आकार (चिन्हे). हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. 'आकार' म्हणजे ज्याद्वारे त्यांचे आचरण योग्य आहे की नाही, हे त्यांच्या वर्तणुकीवरून समजते. 'लिंग' म्हणजे जे तेथे लपून राहिलेल्या भिक्खूंची माहिती करून देते; ते दिसत नसतानाही त्यांच्या उपस्थितीची जाणीव करून देते, असा याचा अर्थ आहे. 'निमित्त' म्हणजे जे पाहून ते (भिक्खू) तेथे आहेत, हे समजते. 'उद्देस' म्हणजे ज्याद्वारे ते अशा प्रकारच्या परिष्कारांनी (साहित्याने) युक्त आहेत, हे दर्शवले जाते; म्हणजेच ते निर्देश प्राप्त करतात, असा याचा अर्थ आहे. हे सर्व व्यवस्थित मांडलेले मंच, पीठ (आसन) इत्यादी आणि पावलांचे आवाज इत्यादींचे वाचक शब्द आहेत, परंतु योग्यतेनुसार त्यांचे योजन करावे. आगंतुक-आकार इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. तेथे 'अञ्ञातकं' म्हणजे इतरांच्या मालकीचे. 'पादानं धोतं उदकनिस्सेकं' म्हणजे धुवून घेतलेल्या पायांचे उरलेले पाणी. येथे बहुवचनाऐवजी एकवचन समजावे. “पादानं धोतोदकनिस्सेकं” असाही पाठ आढळतो; पायांच्या धुण्याचे उरलेले पाणी, असा याचा अर्थ आहे.

---

180. නානාසංවාසකාදිවත්ථූසු – සමානසංවාසකදිට්ඨින්ති ‘‘සමානසංවාසකා එතෙ’’ති දිට්ඨිං. න පුච්ඡන්තීති තෙසං ලද්ධිං න පුච්ඡන්ති; අපුච්ඡිත්වාව වත්තපටිවත්තිං කත්වා එකතො උපොසථං කරොන්ති. නාභිවිතරන්තීති නානාසංවාසකභාවං මද්දිතුං අභිභවිතුං න සක්කොන්ති; තං දිට්ඨිං න නිස්සජ්ජාපෙන්තීති අත්ථො.

१८०. नानासंवासक इत्यादी वस्तूंच्या बाबतीत – 'समानसंवासकदिठ्ठिं' म्हणजे “हे समान संवासाचे (एकाच संघाचे) आहेत” अशी दृष्टी (समजूत). 'ना पुच्छन्ति' म्हणजे ते त्यांच्या मताविषयी विचारत नाहीत; न विचारताच वत्त-प्रतिपत्ती (कर्तव्ये) करून एकत्र उपोसथ करतात. 'नाभिवितरन्ति' म्हणजे नानासंवासक भावाला दाबून टाकण्यास किंवा त्यावर मात करण्यास ते समर्थ नसतात; त्या दृष्टीचा (मताचा) त्याग करवून घेऊ शकत नाहीत, असा याचा अर्थ आहे.

---

නගන්තබ්බගන්තබ්බවාරකථා

नगन्तब्बगन्तब्बवारकथा (जाण्यायोग्य आणि न जाण्यायोग्य स्थानांच्या प्रकरणाची कथा)

---

181. සභික්ඛුකා ආවාසාති යස්මිං ආවාසෙ උපොසථකාරකා භික්ඛූ අත්ථි, තම්හා ආවාසා යං න සක්කොති තදහෙව ආගන්තුං[Pg.348], සො ආවාසො උපොසථං අකත්වා න ගන්තබ්බො. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝෙනාති සඞ්ඝප්පහොනකෙහි භික්ඛූහි විනා. අඤ්ඤත්‍ර අන්තරායාති පුබ්බෙ වුත්තං දසවිධං අන්තරායං විනා. සබ්බන්තිමෙන පන පරිච්ඡෙදෙන අත්තචතුත්ථෙන අන්තරායෙ වා සති ගන්තුං වට්ටති. අනාවාසොති නවකම්මසාලාදිකො යො කොචි පදෙසො. යථා ච ආවාසාදයො න ගන්තබ්බා; එවං සචෙ විහාරෙ උපොසථං කරොන්ති, උපොසථාධිට්ඨානත්ථං සීමාපි නදීපි න ගන්තබ්බා. සචෙ පනෙත්ථ කොචි භික්ඛු හොති, තස්ස සන්තිකං ගන්තුං වට්ටති. විස්සට්ඨඋපොසථාපි ආවාසා ගන්තුං වට්ටති; එවං ගතො අධිට්ඨාතුම්පි ලභති. ආරඤ්ඤකෙනාපි භික්ඛුනා උපොසථදිවසෙ ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා අත්තනො විහාරමෙව ආගන්තබ්බං. සචෙ අඤ්ඤං විහාරං ඔක්කමති, තත්ථ උපොසථං කත්වාව ආගන්තබ්බං, අකත්වා න වට්ටති.

१८१. 'सभिक्खुका आवासा' म्हणजे ज्या विहारामध्ये उपोसथ करणारे भिक्खू उपस्थित आहेत, त्या विहारातून ज्या विहारात त्याच दिवशी परत येणे शक्य नाही, अशा विहारात उपोसथ केल्याशिवाय जाऊ नये. 'अञ्ञत्र सङ्घेन' म्हणजे संघ पूर्ण करणाऱ्या भिक्खूंशिवाय. 'अञ्ञत्र अन्तराया' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या दहा प्रकारच्या अंतरायांशिवाय (अडथळ्यांशिवाय). परंतु अत्यंत निकडीच्या प्रसंगी स्वतःसह चार भिक्खू (अत्तचतुत्थ) किंवा स्वतःसह पाच भिक्खू (अत्तपञ्चम) होऊन, किंवा अंतराय (संकट) असताना जाणे योग्य आहे. 'अनावासो' म्हणजे नवकर्मशाळा (नवीन बांधकामाची जागा) इत्यादी कोणताही प्रदेश. आणि ज्याप्रमाणे आवास इत्यादी ठिकाणी जाऊ नये; त्याचप्रमाणे जर विहारामध्ये उपोसथ करत असतील, तर उपोसथाच्या अधिष्ठानासाठी सीमेमध्ये किंवा नदीवर देखील जाऊ नये. परंतु जर तेथे कोणी भिक्खू असेल, तर त्याच्याजवळ जाणे योग्य आहे. उपोसथ सोडून दिलेल्या विहारातूनही जाणे योग्य आहे; अशा प्रकारे गेलेला भिक्खू अधिष्ठान करण्यासही प्राप्त करतो. आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूने देखील उपोसथाच्या दिवशी गावात पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) फिरून आपल्या स्वतःच्या विहारातच परत यावे. जर तो दुसऱ्या विहारात प्रवेश करतो, तर तेथे उपोसथ करूनच परत यावे, उपोसथ केल्याशिवाय परत येणे योग्य नाही.

---

182. යං ජඤ්ඤා සක්කොමි අජ්ජෙව ගන්තුන්ති යං ජානෙය්‍ය අජ්ජෙව තත්ථ ගන්තුං සක්කොමීති; එවරූපො ආවාසො ගන්තබ්බො. තත්ථ භික්ඛූහි සද්ධිං උපොසථං කරොන්තෙනාපි හි ඉමිනා නෙව උපොසථන්තරායො කතො භවිස්සතීති.

१८२. “ज्या विहारात आजच पोहोचणे शक्य आहे असे जाणावे” म्हणजे ज्या विहाराविषयी असे माहीत असेल की आजच तेथे पोहोचणे शक्य आहे; अशा विहारात जावे. कारण तेथे भिक्खूंसोबत उपोसथ करणाऱ्या या भिक्खूने स्वतःच्या उपोसथाचा अंतराय (अडथळा) केलेला नसतो.

---

වජ්ජනීයපුග්ගලසන්දස්සනකථා

वज्जनीयपुग्गलसन्दस्सनकथा (वर्ज करण्यायोग्य व्यक्तींच्या निर्देशनाची कथा)

---

183. භික්ඛුනියා නිසින්නපරිසායාතිආදීසු හත්ථපාසුපගමනමෙව පමාණං. අඤ්ඤත්‍ර අවුට්ඨිතාය පරිසායාති ඉදඤ්හි පාරිවාසියපාරිසුද්ධිදානං නාම පරිසාය වුට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න වට්ටති, අවුට්ඨිතාය පන වට්ටති. තෙනාහ – ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අවුට්ඨිතාය පරිසායා’’ති. තස්ස ලක්ඛණං භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ පරිවාසියඡන්දදානවණ්ණනතො ගහෙතබ්බං. අනුපොසථෙති චාතුද්දසිකො ච පන්නරසිකො චාති ඉමෙ ද්වෙ උපොසථෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝසාමග්ගියාති යා කොසම්බකභික්ඛූනං විය භින්නෙ සඞ්ඝෙ පුන සඞ්ඝසාමග්ගී කරියති, තථාරූපිං සඞ්ඝසාමග්ගිං ඨපෙත්වා. තදා ච ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො අජ්ජුපොසථො සාමග්ගී’’ති වත්වා කාතබ්බො. යෙ පන කිස්මිඤ්චිදෙව අප්පමත්තකෙ උපොසථං ඨපෙත්වා පුන සමග්ගා හොන්ති, තෙහි උපොසථෙයෙව කාතබ්බොති.

१८३. भिक्षुणी बसलेल्या परिषदेत इत्यादी शब्दांमध्ये हस्तपाशामध्ये (हातभर अंतरावर) जवळ जाणे हेच प्रमाण आहे. 'परिषद उठलेली नसताना' याविषयी - हे पारिवासिय पारिशुद्धि देणे नावाचे कर्म परिषद उठल्याच्या वेळेपासून योग्य ठरत नाही, परंतु परिषद न उठल्यास योग्य ठरते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परिषद उठलेली नसताना'. त्याचे लक्षण भिक्षुणीविभंगातील 'पारिवासिय छन्ददान' वर्णनातून (टीकेतून) ग्रहण करावे. 'अनुपोसथ' म्हणजे चातुर्दशी (१४ वा दिवस) आणि पन्नरसी (१५ वा दिवस) हे दोन उपोसथ सोडून इतर दिवशी. 'संघसामग्री (संघाची एकजूट) सोडून' म्हणजे जसे कौशाम्बीच्या भिक्षूंप्रमाणे संघात फूट पडली असता पुन्हा संघाची जी एकजूट केली जाते, तशा प्रकारची संघसामग्री सोडून. आणि त्यावेळी 'भन्ते, संघाने माझे ऐकावे, आज उपोसथ सामग्री आहे' असे बोलून तो (उपोसथ) करावा. परंतु जे भिक्षू काही अगदी क्षुल्लक कारणास्तव उपोसथ तहकूब करून पुन्हा एकत्र येतात, त्यांनी उपोसथ दिवशीच उपोसथ करावा.

---

උපොසථක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपोसथक्खन्धक-वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

3. වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකං

३. वस्सूपनायिकक्खन्धक (वर्षावास प्रवेशाचे प्रकरण)

---

වස්සූපනායිකානුජානනකථා

वर्षावास प्रवेशाच्या अनुमतीची कथा

---

184. වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.349] – අපඤ්ඤත්තොති අනනුඤ්ඤාතො අසංවිහිතො වා. තෙ ඉධ භික්ඛූති තෙ භික්ඛූ, ඉධසද්දො නිපාතමත්තො. සඞ්ඝාතං ආපාදෙන්තාති විනාසං ආපාදෙන්තා. සඞ්කසායිස්සන්තීති අප්පොස්සුක්කා නිබද්ධවාසං වසිස්සන්ති. සකුන්තකාති සකුණා. වස්සානෙ වස්සං උපගන්තුන්ති වස්සානනාමකෙ තෙමාසෙ වස්සං උපගන්තබ්බන්ති අත්ථො. කති නු ඛො වස්සූපනායිකාති කති නු ඛො වස්සූපගමනානි. අපරජ්ජුගතායාති එත්ථ අපරජ්ජුගතාය අස්සාති අපරජ්ජුගතා, තස්සා අපරජ්ජුගතාය; අතික්කන්තාය අපරස්මිං දිවසෙති අත්ථො. දුතියනයෙපි මාසො ගතාය අස්සාති මාසගතා, තස්සා මාසගතාය; අතික්කන්තාය මාසෙ පරිපුණ්ණෙති අත්ථො. තස්මා ආසාළ්හීපුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ, ආසාළ්හීපුණ්ණමිතො වා අපරාය පුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙයෙව විහාරං පටිජග්ගිත්වා පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨපෙත්වා සබ්බං චෙතියවන්දනාදිසාමීචිකම්මං නිට්ඨාපෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ ඉමං තෙමාසං වස්සං උපෙමී’’ති සකිං වා ද්වත්තික්ඛත්තුං වා වාචං නිච්ඡාරෙත්වා වස්සං උපගන්තබ්බං.

१८४. वस्सूपनायिकक्खन्धकामध्ये - 'अपञ्ञत्तो' (अपज्ञप्त) म्हणजे अनुमती न दिलेला किंवा व्यवस्था न केलेला. 'ते इध भिक्खू' म्हणजे ते भिक्षू; येथे 'इध' हा शब्द केवळ निपात (अव्यय) आहे. 'संघातं आपादेन्ता' म्हणजे विनाश घडवून आणणारे. 'संकसायिस्सन्ति' म्हणजे निष्काळजी होऊन एकाच ठिकाणी कायमचे वास्तव्य करतील. 'सकुन्तका' म्हणजे पक्षी. 'वस्साने वस्सं उपगन्तुं' म्हणजे वर्षा ऋतू नावाच्या तीन महिन्यांत वर्षावासासाठी जावे, असा अर्थ आहे. 'कति नु खो वस्सूपनायिका' म्हणजे वर्षावासाचे प्रवेश किती आहेत? 'अपरज्जुगताय' यामध्ये - जिचा दुसरा दिवस निघून गेला आहे ती 'अपरज्जुगता' (आषाढ पौर्णिमेचा दुसरा दिवस); तिच्या निघून गेल्यावर, म्हणजेच दुसऱ्या दिवशी (आषाढ प्रतिपदेला) असा अर्थ आहे. दुसऱ्या पद्धतीतही - जिचा एक महिना निघून गेला आहे ती 'मासगता' (आषाढ पौर्णिमेनंतर एक महिना); तिच्या निघून गेल्यावर, म्हणजेच एक महिना पूर्ण झाल्यावर (श्रावण पौर्णिमेनंतरच्या प्रतिपदेला) असा अर्थ आहे. म्हणून आषाढ पौर्णिमेच्या लगेचच नंतरच्या प्रतिपदेच्या दिवशी, किंवा आषाढ पौर्णिमेनंतरच्या दुसऱ्या पौर्णिमेच्या (श्रावण पौर्णिमेच्या) लगेचच नंतरच्या प्रतिपदेच्या दिवशीच विहाराची स्वच्छता करून, पिण्याचे व वापरण्याचे पाणी ठेवून, चैत्यवंदना इत्यादी सर्व आदरयुक्त कर्तव्ये पूर्ण करून 'या विहारात मी या तीन महिन्यांच्या वर्षावासासाठी प्रवेश करत आहे' असे एकदा किंवा दोन-तीन वेळा वाणीने उच्चारून वर्षावासात प्रवेश करावा.

---

වාචං නිච්ඡාරෙත්වා වස්සං උපගන්තබ්බං.

वाणीने उच्चार करून वर्षावासात प्रवेश करावा.

---

වස්සානෙචාරිකාපටික්ඛෙපාදිකථා

वर्षावासात चारिका (भ्रमण) करण्यास मनाई इत्यादींची कथा

---

185-6. යො පක්කමෙය්‍යාති එත්ථ අනපෙක්ඛගමනෙන වා අඤ්ඤත්ථ අරුණං උට්ඨාපනෙන වා ආපත්ති වෙදිතබ්බා. යො අතික්කමෙය්‍යාති එත්ථ විහාරගණනාය ආපත්තියො වෙදිතබ්බා. සචෙ හි තං දිවසං විහාරසතස්ස උපචාරං ඔක්කමිත්වා අතික්කමති, සතං ආපත්තියො. සචෙ පන විහාරූපචාරං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤස්ස විහාරස්ස උපචාරං අනොක්කමිත්වාව නිවත්තති, එකා එව ආපත්ති. කෙනචි අන්තරායෙන පුරිමිකං අනුපගතෙන පච්ඡිමිකා උපගන්තබ්බා.

१८५-६. 'जो निघून जाईल' यामध्ये - परत येण्याची इच्छा न ठेवता जाण्याने किंवा दुसऱ्या ठिकाणी अरुणोदय (पहाट) होऊ देण्याने आपत्ती (दोष) समजावी. 'जो उल्लंघन करेल' यामध्ये विहारांच्या संख्येनुसार आपत्ती समजाव्यात. कारण जर तो त्या दिवशी शंभर विहारांच्या हद्दीचे उल्लंघन करतो, तर शंभर आपत्ती होतात. परंतु जर तो आपल्या विहाराच्या हद्दीचे उल्लंघन करून, दुसऱ्या विहाराच्या हद्दीत प्रवेश न करताच परत फिरतो, तर एकच आपत्ती होते. काही संकटामुळे पूर्व वर्षावासात (पुरिमिका) प्रवेश न करू शकलेल्या भिक्षूने पश्चिमोत्तर वर्षावासात (पच्छिमिका) प्रवेश करावा.

---

වස්සං උක්කඩ්ඪිතුකාමොති වස්සනාමකං පඨමමාසං උක්කඩ්ඪිතුකාමො, සාවණමාසං අකත්වා පුන ආසාළ්හීමාසමෙව කත්තුකාමොති අත්ථො. ආගමෙ ජුණ්හෙති ආගමෙ මාසෙති අත්ථො. අනුජානාමි භික්ඛවෙ රාජූනං අනුවත්තිතුන්ති එත්ථ වස්සුක්කඩ්ඪනෙ භික්ඛූනං කාචි පරිහානි නාම නත්ථීති අනුවත්තිතුං [Pg.350] අනුඤ්ඤාතං, තස්මා අඤ්ඤස්මිම්පි ධම්මිකෙ කම්මෙ අනුවත්තිතබ්බං. අධම්මිකෙ පන න කස්සචි අනුවත්තිතබ්බං.

'वर्षावास पुढे ढकलण्याची इच्छा असणारा' म्हणजे वर्षा ऋतूचा पहिला महिना (आषाढ) पुढे ढकलण्याची इच्छा असणारा, श्रावण महिना न करता पुन्हा आषाढ महिनाच करण्याची इच्छा असणारा, असा अर्थ आहे. 'आगमे जुण्हे' म्हणजे येणाऱ्या महिन्यात, असा अर्थ आहे. 'भिक्षूंनो, मी राजांच्या आज्ञेचे पालन करण्याची अनुमती देतो' यामध्ये - वर्षावास पुढे ढकलल्याने भिक्षूंचे काही नुकसान होत नाही, म्हणून राजांच्या आज्ञेचे पालन करण्याची अनुमती दिली आहे. म्हणून इतरही धार्मिक कार्यात राजांच्या आज्ञेचे पालन करावे. परंतु अधार्मिक कार्यात मात्र कोणाचेही पालन करू नये.

---

සත්තාහකරණීයානුජානනකථා

सप्ताहाकरणीय (सात दिवसांच्या आत करावयाच्या कामासाठी जाण्याची) अनुमतीची कथा

---

187-8. සත්තාහකරණීයෙසු – සත්තාහකරණීයෙන ගන්තුන්ති සත්තාහබ්භන්තරෙ යං කත්තබ්බං තං සත්තාහකරණීයං, තෙන සත්තාහකරණීයෙන කරණභූතෙන ගන්තුං අනුජානාමීති අත්ථො. පහිතෙ ගන්තුන්ති ඉමෙහි සත්තහි භික්ඛුආදීහි දූතෙ පහිතෙයෙව ගන්තුං අනුජානාමීති අත්ථො. සත්තාහං සන්නිවත්තො කාතබ්බොති සත්තාහෙයෙව සන්නිවත්තිතබ්බො, අට්ඨමො අරුණො තත්ථෙව න උට්ඨාපෙතබ්බොති අත්ථො.

१८७-८. सप्ताहाकरणीयांमध्ये - 'सप्ताहाकरणीयाने जावे' म्हणजे सात दिवसांच्या आत जे कार्य केले पाहिजे, त्याला 'सप्ताहाकरणीय' म्हणतात; त्या सप्ताहाकरणीय कार्याच्या निमित्ताने जाण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. 'पाठविल्यावर जावे' म्हणजे भिक्षू इत्यादी या सात जणांनी दूत पाठविल्यावरच जाण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. 'सात दिवसांत परत यावे' म्हणजे सात दिवसांच्या आतच परत यावे, आठवा अरुणोदय तेथेच होऊ देऊ नये, असा अर्थ आहे.

---

භික්ඛුනිසඞ්ඝං උද්දිස්සාති ඉතො පට්ඨාය වච්චකුටි ජන්තාඝරං ජන්තාඝරසාලාති ඉමානි තීණි පරිහීනානි.

'भिक्षुणीसंघाला उद्देशून' येथून पुढे - शौचालय (वच्चकुटि), जंतघर (स्नानगृह) आणि जंतघरशाळा (स्नानगृहाची शाळा) या तीन गोष्टी वगळल्या आहेत.

---

189. උදොසිතාදීනි උදොසිතසික්ඛාපදාදීසු වුත්තානෙව. රසවතීති භත්තගෙහං වුච්චති. වාරෙය්‍යං සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදෙ වුත්තමෙව. පුරායං සුත්තන්තො පලුජ්ජතීති යාව අයං සුත්තන්තො න පලුජ්ජති, යාව අයං සුත්තන්තො න විනස්සති. අඤ්ඤතරං වා පනස්ස කිච්චං හොති කරණීයං වාති එතෙන පරිසඞ්ඛතං යංකිඤ්චි කරණීයං සඞ්ගහිතං හොති. සබ්බත්ථ ච ‘‘ඉච්ඡාමි දානඤ්ච දාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං භික්ඛූ ච පස්සිතු’’න්ති ඉමිනාව කප්පියවචනෙන පෙසිතෙ ගන්තබ්බං, එතෙසං වා වෙවචනෙන. පෙය්‍යාලක්කමො පන එවං වෙදිතබ්බො, යථා ‘‘උපාසකෙන සඞ්ඝං උද්දිස්ස විහාරාදයො කාරාපිතා හොන්ති, සම්බහුලෙ භික්ඛූ උද්දිස්ස, එකං භික්ඛුං උද්දිස්ස, භික්ඛුනිසඞ්ඝං උද්දිස්ස, සම්බහුලා භික්ඛුනියො, එකං භික්ඛුනිං, සම්බහුලා සික්ඛමානායො, එකං සික්ඛමානං, සම්බහුලෙ සාමණෙරෙ, එකං සාමණෙරං, සම්බහුලා සාමණෙරියො, එකං සාමණෙරිං උද්දිස්ස අත්තනො අත්ථාය නිවෙසනං කාරාපිතං හොතී’’ති වුත්තං; එවමෙව ‘‘උපාසිකාය, භික්ඛුනා, භික්ඛුනියා, සික්ඛමානාය, සාමණෙරෙන, සාමණෙරියා සඞ්ඝං උද්දිස්සා’’ති සබ්බං වත්තබ්බං. එතෙසු සත්තප්පකාරෙසු කරණීයෙසු පහිතෙ ගන්තබ්බං.

१८९. उदोसित (धान्य कोठार) इत्यादींचे वर्णन उदोसित सिक्खापदांमध्ये आधीच सांगितले आहे. 'रसवती' म्हणजे स्वयंपाकघर म्हटले जाते. 'वारेय्य' (विवाह जुळवणे) संचरित्त सिक्खापदामध्ये आधीच सांगितले आहे. 'हा सुत्तंत नष्ट होण्यापूर्वी' म्हणजे जोपर्यंत हा सुत्तंत नष्ट होत नाही, जोपर्यंत हा सुत्तंत नष्ट होत नाही (तोपर्यंत ते शिकतील). 'किंवा त्याचे इतर काही कर्तव्य किंवा कार्य असेल तर' या वाक्याने तयार केलेले कोणतेही कार्य समाविष्ट केले जाते. आणि सर्व ठिकाणी 'मला दान देण्याची, धम्म ऐकण्याची आणि भिक्षूंचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे' या कप्पिय (योग्य) शब्दांनी दूत पाठविला असता जावे, किंवा त्यांच्या समानार्थी शब्दांनी दूत पाठविला असता जावे. पेयालाचा (संक्षिप्त रूपाचा) क्रम असा समजावा, जसे 'उपासकाने संघाला उद्देशून विहार इत्यादी बांधले आहेत, अनेक भिक्षूंना उद्देशून, एका भिक्षूला उद्देशून, भिक्षुणीसंघाला उद्देशून, अनेक भिक्षुणींना उद्देशून, एका भिक्षुणीला उद्देशून, अनेक सिक्खमानांना उद्देशून, एका सिक्खमानाला उद्देशून, अनेक सामणेरांना उद्देशून, एका सामणेराला उद्देशून, अनेक सामणेरींना उद्देशून, एका सामणेरीला उद्देशून स्वतःच्या उपयोगासाठी घर इत्यादी बांधले आहे' असे म्हटले आहे; तसेच 'उपासिकेने, भिक्षूने, भिक्षुणीने, सिक्खमानाने, सामणेराने, सामणेरीने संघाला उद्देशून...' असे सर्व म्हणावे. या सात प्रकारच्या कार्यात दूत पाठविला असता जावे.

---

පඤ්චන්නංඅප්පහිතෙපිඅනුජානනකථා

पाच जणांनी दूत न पाठविताही जाण्याची अनुमती देण्याची कथा

---

193. පඤ්චන්නං සත්තාහකරණීයෙනාති එතෙසං භික්ඛුආදීනං සහධම්මිකානං ‘‘ගිලානභත්තං වා ගිලානුපට්ඨාකභත්තං වා භෙසජ්ජං වා පරියෙසිස්සාමි[Pg.351], පුච්ඡිස්සාමි වා, උපට්ඨහිස්සාමි වා’’ති එවමාදිනා පරතො විත්ථාරෙත්වා දස්සිතෙන කාරණෙන අප්පහිතෙපි ගන්තබ්බං, පගෙව පහිතෙ. භික්ඛු ගිලානො හොති, අනභිරති උප්පන්නා හොති, කුක්කුච්චං උප්පන්නං හොති, දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති, ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නො හොති පරිවාසාරහො, මූලාය පටිකස්සනාරහො හොති, මානත්තාරහො, අබ්භානාරහො, සඞ්ඝො කම්මං කත්තුකාමො හොති, කතං වා සඞ්ඝෙන කම්මං හොතීති එතෙහි දසහි කාරණෙහි භික්ඛුස්ස සන්තිකං ගන්තබ්බං. භික්ඛුනියා සන්තිකං නවහි කාරණෙහි ගන්තබ්බං, සික්ඛමානාය සන්තිකං ඡහි – ආදිතො චතූහි, සික්ඛා කුප්පිතා හොති, උපසම්පජ්ජිතුකාමා හොතීති. සාමණෙරස්සාපි ඡහි – ආදිතො චතූහි, වස්සං පුච්ඡිතුකාමො උපසම්පජ්ජිතුකාමො හොතීති. සාමණෙරියා උපසම්පදං අපනෙත්වා සික්ඛාපදං දාතුකාමො හොතීති ඉමිනා සද්ධිං පඤ්චහි. පරතො මාතාපිතූනං අනුඤ්ඤාතට්ඨානෙපි එසෙව නයො. අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘යෙ මාතාපිතූනං උපට්ඨාකා ඤාතකා වා අඤ්ඤාතකා වා තෙසම්පි අප්පහිතෙ ගන්තුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, තං නෙව අට්ඨකථායං, න පාළියා වුත්තං, තස්මා න ගහෙතබ්බං.

१९३. पाच जणांच्या सात दिवसांच्या कारणासाठी म्हणजे या भिक्खू इत्यादी सहधार्मिकांच्या कारणासाठी - 'मी आजारी व्यक्तीसाठी अन्न किंवा आजारी व्यक्तीच्या शुश्रूषा करणाऱ्यासाठी अन्न किंवा औषध शोधेन, किंवा विचारपूस करेन, किंवा स्वतः सेवा करेन' अशा प्रकारे पुढे विस्ताराने दाखवलेल्या कारणांमुळे निरोप पाठवला नसला तरीही जावे, मग निरोप पाठवला असल्यास काय सांगावे! भिक्खू आजारी असतो, अरती (उदासीनता) उत्पन्न झालेली असते, कुकुच्च (संशय) उत्पन्न झालेला असतो, मिथ्यादृष्टी उत्पन्न झालेली असते, गुरूधर्माला (संघादिसेस आपत्तीला) प्राप्त होऊन परिवासास पात्र असतो, मूळ खेचण्यास (मूलपटिकस्सना) पात्र असतो, मानत्तास पात्र असतो, अब्भान (पुनर्वसन) पात्र असतो, संघ कर्म करू इच्छितो, किंवा संघाने कर्म केलेले असते - या दहा कारणांमुळे भिक्खूच्या जवळ जावे. भिक्खुणीच्या जवळ नऊ कारणांमुळे जावे. सिक्खमानाच्या जवळ सहा कारणांमुळे जावे - सुरुवातीच्या चार कारणांमुळे आणि 'शिक्षा खंडित झाली आहे' व 'उपसंपदा घेण्याची इच्छा आहे' या कारणांमुळे. सामणेराच्या जवळही सहा कारणांमुळे जावे - सुरुवातीच्या चार कारणांमुळे आणि 'वर्षावास विचारण्याची इच्छा आहे' व 'उपसंपदा घेण्याची इच्छा आहे' या कारणांमुळे. सामणेरीच्या जवळ - उपसंपदा वगळून, 'शिक्षापद देण्याची इच्छा आहे' या कारणासह पाच कारणांमुळे जावे. पुढे मातापित्यांच्या बाबतीत परवानगी दिलेल्या ठिकाणीही हाच नियम लागू होतो. परंतु अंधक-अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'जे मातापित्यांचे सेवक आहेत, मग ते नातेवाईक असोत वा परके, त्यांच्याकडे निरोप न पाठवला असला तरीही जाणे योग्य आहे'. ते जुन्या अट्ठकथेत किंवा पाळीमध्ये सांगितलेले नाही, म्हणून ते स्वीकारू नये.

---

පහිතෙයෙවඅනුජානනකථා

निरोप पाठवल्यावरच जाण्याची परवानगी देण्याबाबतची कथा

---

199. භික්ඛුගතිකොති එකස්මිං විහාරෙ භික්ඛූහි සද්ධිං වසනකපුරිසො. උන්ද්‍රියතීති පලුජ්ජති. භණ්ඩං ඡෙදාපිතන්ති දබ්බසම්භාරභණ්ඩං ඡෙදාපිතං. ආවහාපෙය්‍යුන්ති ආහරාපෙය්‍යුං. දජ්ජාහන්ති දජ්ජෙ අහං. සඞ්ඝකරණීයෙනාති එත්ථ යංකිඤ්චි උපොසථාගාරාදීසු සෙනාසනෙසු චෙතියඡත්තවෙදිකාදීසු වා කත්තබ්බං, අන්තමසො භික්ඛුනො පුග්ගලිකසෙනාසනම්පි, සබ්බං සඞ්ඝකරණීයමෙව. තස්මා තස්ස නිප්ඵාදනත්ථං දබ්බසම්භාරාදීනි වා ආහරිතුං වඩ්ඪකීප්පභුතීනං භත්තවෙතනාදීනි වා දාපෙතුං ගන්තබ්බං.

१९९. 'भिक्खूगतिक' म्हणजे एकाच विहारात भिक्खूंसोबत राहणारा पुरुष. 'उन्द्रियति' म्हणजे नष्ट होणे किंवा कोसळणे. 'भांडं छेदापितं' म्हणजे लाकूड इत्यादी बांधकाम साहित्य कापून तयार करून घेणे. 'आव्हापेय्युं' म्हणजे आणवून घेणे. 'दज्जाहं' म्हणजे मी द्यावे (दज्जे अहं). येथे 'संघकरणीय' (संघाचे कार्य) म्हणजे उपोसथागार इत्यादी सेनासनांमध्ये किंवा चैत्य, छत्र, वेदिका इत्यादींमध्ये जे काही करायचे काम असेल, अगदी शेवटी एखाद्या भिक्खूचे वैयक्तिक सेनासन जरी असले तरी, ते सर्व संघकरणीयच मानले जाते. म्हणून ते कार्य पूर्ण करण्यासाठी लाकूड इत्यादी बांधकाम साहित्य आणण्यासाठी किंवा सुतार इत्यादींना अन्न व वेतन देववण्यासाठी जावे.

---

අයං පනෙත්ථ පාළිමුත්තකරත්තිච්ඡෙදවිනිච්ඡයො – ධම්මසවනත්ථාය අනිමන්තිතෙන ගන්තුං න වට්ටති. සචෙ එකස්මිං මහාවාසෙ පඨමංයෙව කතිකා කතා හොති – ‘‘අසුකදිවසං නාම සන්නිපතිතබ්බ’’න්ති, නිමන්තිතොයෙව නාම හොති, ගන්තුං වට්ටති. ‘‘භණ්ඩකං ධොවිස්සාමී’’ති ගන්තුං න වට්ටති. සචෙ පන [Pg.352] ආචරියුපජ්ඣායා පහිණන්ති, වට්ටති. නාතිදූරෙ විහාරො හොති, තත්ථ ගන්ත්වා අජ්ජෙව ආගමිස්සාමීති සම්පාපුණිතුං න සක්කොති, වට්ටති. උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනං අත්ථායපි ගන්තුං න වට්ටති. ‘‘ආචරියං පස්සිස්සාමී’’ති පන ගන්තුං ලභති. සචෙ පන නං ආචරියො ‘‘අජ්ජ මා ගච්ඡා’’ති වදති, වට්ටති. උපට්ඨාකකුලං වා ඤාතිකුලං වා දස්සනාය ගන්තුං න ලභතීති.

या बाबतीत पाळी-मुक्त (सूत्राबाहेरील) रात्रीच्या नियमाचा निर्णय असा आहे - धर्मश्रवणासाठी निमंत्रित न केलेल्या भिक्खूने जाणे योग्य नाही. जर एखाद्या मोठ्या विहारात आधीच असा करार केला असेल की, 'अमुक दिवशी एकत्र जमावे', तर तो निमंत्रितच मानला जातो आणि जाणे योग्य ठरते. 'मी माझे कपडे धुवेन' असा विचार करून जाणे योग्य नाही. परंतु जर आचार्य किंवा उपाध्यायांनी पाठवले, तर जाणे योग्य आहे. फार दूर नसलेल्या विहारात 'तिथे जाऊन आजच परत येईन' असा विचार करून निघाला, पण परत पोहोचू शकला नाही, तरीही ते योग्य आहे. पाठ शिकण्यासाठी किंवा प्रश्न विचारण्यासाठी जाणे योग्य नाही. परंतु 'मी आचार्यांचे दर्शन घेईन' या विचाराने जाण्याची परवानगी मिळते. आणि जर आचार्यांनी त्याला म्हटले की, 'आज जाऊ नकोस', तर तिथे राहणे योग्य आहे. उपासक कुटुंबाला किंवा नातेवाईकांच्या कुटुंबाला भेटण्यासाठी जाण्याची परवानगी मिळत नाही.

---

අන්තරායෙඅනාපත්තිවස්සච්ඡෙදකථා

अडथळा आल्यास वर्षावास खंडित होण्यात आपत्ती न होण्याबाबतची कथा

---

201. යෙන ගාමො තෙන ගන්තුන්තිආදීසු සචෙ ගාමො අවිදූරං ගතො හොති, තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා විහාරමෙව ආගන්ත්වා වසිතබ්බං. සචෙ දූරං ගතො, සත්තාහවාරෙන අරුණො උට්ඨාපෙතබ්බො. න සක්කා චෙ හොති, තත්‍රෙව සභාගට්ඨානෙ වසිතබ්බං. සචෙ මනුස්සා යථාපවත්තානි සලාකභත්තාදීනි දෙන්ති, ‘‘න මයං තස්මිං විහාරෙ වසිම්හා’’ති වත්තබ්බා. ‘‘මයං විහාරස්ස වා පාසාදස්ස වා න දෙම, තුම්හාකං දෙම, යත්ථ කත්ථචි වසිත්වා භුඤ්ජථා’’ති වුත්තෙ පන යථාසුඛං භුඤ්ජිතබ්බං, තෙසංයෙව තං පාපුණාති. ‘‘තුම්හාකං වසනට්ඨානෙ පාපුණාපෙත්වා භුඤ්ජථා’’ති වුත්තෙ පන යත්ථ වසන්ති, තත්ථ නෙත්වා වස්සග්ගෙන පාපුණාපෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං.

२०१. 'ज्या दिशेला गाव गेले असेल, त्या दिशेला जावे' इत्यादी पाठांमध्ये निर्णय असा समजावा - जर गाव जवळच स्थलांतरित झाले असेल, तर तिथे पिंडपातासाठी जाऊन पुन्हा विहारातच येऊन राहावे. जर गाव दूर गेले असेल, तर सात दिवसांच्या मर्यादेत अरुणोदय घडवून आणावा (सात दिवसांत परत यावे). जर तसे करणे शक्य नसेल, तर तिथेच अनुकूल ठिकाणी राहावे. जर लोक पूर्वीप्रमाणेच शलाका-भोजन इत्यादी देत असतील, तर त्यांना सांगावे की, 'आम्ही आता त्या विहारात राहत नाही'. परंतु जर त्यांनी म्हटले की, 'आम्ही विहाराला किंवा प्रासादाला देत नाही, तर आम्ही तुम्हाला देत आहोत; तुम्ही कुठेही राहून ते ग्रहण करा', तर सुखपूर्वक त्याचे सेवन करावे, ते भोजन त्यांनाच मिळते. आणि जर त्यांनी म्हटले की, 'तुमच्या राहण्याच्या ठिकाणी ते पोहोचवून तुम्ही ग्रहण करा', तर ते ज्या ठिकाणी राहत असतील, तिथे ते अन्न नेऊन, वर्षा-ज्येष्ठतेनुसार वाटप करून ग्रहण करावे.

---

සචෙ පවාරිතකාලෙ වස්සාවාසිකං දෙන්ති, යදි සත්තාහවාරෙන අරුණං උට්ඨාපයිංසු, ගහෙතබ්බං. ඡින්නවස්සෙහි පන ‘‘න මයං තත්ථ වසිම්හ, ඡින්නවස්සා මය’’න්ති වත්තබ්බං. යදි ‘‘යෙසං අම්හාකං සෙනාසනං පාපිතං, තෙ ගණ්හන්තූ’’ති වදන්ති, ගහෙතබ්බං. යං පන විහාරෙ උපනික්ඛිත්තකං මා විනස්සීති ඉධ ආහටං චීවරාදිවෙභඞ්ගියභණ්ඩං, තං තත්ථෙව ගන්ත්වා අපලොකෙත්වා භාජෙතබ්බං. ‘‘ඉතො අය්‍යානං චත්තාරො පච්චයෙ දෙථා’’ති කප්පියකාරකානං දින්නෙ ඛෙත්තවත්ථුආදිකෙ තත්‍රුප්පාදෙපි එසෙව නයො. සඞ්ඝිකඤ්හි වෙභඞ්ගියභණ්ඩං අන්තොවිහාරෙ වා බහිසීමාය වා හොතු, බහිසීමාය ඨිතානං අපලොකෙත්වා භාජෙතුං න වට්ටති. උභයත්ථ ඨිතම්පි පන අන්තොසීමාය ඨිතානං අපලොකෙත්වා භාජෙතුං වට්ටතියෙව.

जर पवारणा काळात वर्षावासिक वस्त्र दिले जात असेल, आणि जर त्यांनी सात दिवसांच्या आत अरुणोदय घडवून आणला असेल, तर ते स्वीकारणे योग्य आहे. परंतु ज्यांचा वर्षावास खंडित झाला आहे, त्यांनी सांगावे की, 'आम्ही तिथे राहिलो नाही, आमचा वर्षावास खंडित झाला आहे'. जर दायक म्हणाले की, 'ज्या भिक्खूंना आमचे सेनासन मिळाले आहे, त्यांनी ते स्वीकारावे', तर ते स्वीकारणे योग्य आहे. परंतु विहारात ठेवलेले साहित्य नष्ट होऊ नये म्हणून जे चीवर इत्यादी विभाजनीय साहित्य येथे आणले गेले आहे, ते मूळ विहारातच जाऊन, संघाची अनुमती घेऊन विभाजित करावे. 'यातून पूजनीय भिक्खूंना चार प्रत्यय द्या' असे सांगून कप्पियकारकांना शेतजमीन इत्यादी वस्तू दिल्या असतील, तर त्यातून उत्पन्न होणाऱ्या वस्तूंबाबतही हाच नियम आहे. कारण संघाचे विभाजनीय साहित्य विहाराच्या आत असो वा सीमेच्या बाहेर असो, सीमेबाहेर राहिलेल्या भिक्खूंना विचारून त्याचे विभाजन करणे योग्य नाही. परंतु दोन्ही ठिकाणी असलेले साहित्य सीमेच्या आत असलेल्या भिक्खूंची अनुमती घेऊन विभाजित करणे योग्यच आहे.

---

සඞ්ඝභෙදෙඅනාපත්තිවස්සච්ඡෙදකථා

संघभेद झाल्यास वर्षावास खंडित होण्यात आपत्ती न होण्याबाबतची कथा

---

202. සඞ්ඝො [Pg.353] භින්නොති එත්ථ භින්නෙ සඞ්ඝෙ ගන්ත්වා කරණීයං නත්ථි, යො පන ‘‘භිජ්ජිස්සතී’’ති ආසඞ්කිතො, තං සන්ධාය ‘‘භින්නො’’ති වුත්තං. සම්බහුලාහි භික්ඛුනීහි සඞ්ඝො භින්නොති එත්ථ න භික්ඛුනීහි සඞ්ඝො භින්නොති දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘න ඛො උපාලි භික්ඛුනී සඞ්ඝං භින්දතී’’ති. එතා පන නිස්සාය අනුබලං කත්වා යං සඞ්ඝං ‘‘භික්ඛූ භින්දෙය්‍යු’’න්ති ආසඞ්කා හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

२०२. येथे 'संघ भिन्न झाला' या संदर्भात - संघ दुभंगल्यावर तिथे जाऊन करण्याचे काही कार्य उरत नाही, परंतु 'संघ दुभंगणार आहे' अशी शंका ज्या संघाबद्दल असते, त्याला उद्देशून भगवंतांनी 'भिन्न झाला' असे म्हटले आहे. येथे 'अनेक भिक्खुणींनी संघ दुभंगला' या संदर्भात - भिक्खुणींनी संघ दुभंगला असे मानू नये. कारण असे म्हटले आहे की, 'हे उपाली! भिक्खुणी संघाचा भेद करत नाही'. परंतु त्यांचा आश्रय घेऊन आणि त्यांना पाठबळ देऊन भिक्खू ज्या संघाचा भेद करतील अशी शंका असते, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे.

---

වජාදීසුවස්සූපගමනකථා

गोठा इत्यादी ठिकाणी वर्षावास स्वीकारण्याबाबतची कथा

---

203. වජොති ගොපාලකානං නිවාසට්ඨානං. යෙන වජොති එත්ථ වජෙන සද්ධිං ගතස්ස වස්සච්ඡෙදෙ අනාපත්ති.

२०३. 'वज' म्हणजे गोपाळांचे राहण्याचे ठिकाण. येथे 'ज्या दिशेला गोठा असेल' या संदर्भात - त्या गोठ्यासोबत गेलेल्या भिक्खूचा वर्षावास खंडित झाला तरी त्याला आपत्ती होत नाही.

---

උපකට්ඨායාති ආසන්නාය. සත්ථෙ වස්සං උපගන්තුන්ති එත්ථ වස්සූපනායිකදිවසෙ තෙන භික්ඛුනා උපාසකා වත්තබ්බා ‘‘කුටිකා ලද්ධුං වට්ටතී’’ති. සචෙ කරිත්වා දෙන්ති, තත්ථ පවිසිත්වා ‘‘ඉධ වස්සං උපෙමී’’ති තික්ඛත්තුං වත්තබ්බං. නො චෙ දෙන්ති, සාලාසඞ්ඛෙපෙන ඨිතසකටස්ස හෙට්ඨා උපගන්තබ්බං. තම්පි අලභන්තෙන ආලයො කාතබ්බො. සත්ථෙ පන වස්සං උපගන්තුං න වට්ටති. ආලයො නාම ‘‘ඉධ වස්සං වසිස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදමත්තං. සචෙ මග්ගප්පටිපන්නෙයෙව සත්ථෙ පවාරණදිවසො හොති, තත්ථෙව පවාරෙතබ්බං. අථ සත්ථො අන්තොවස්සෙයෙව භික්ඛුනා පත්ථිතට්ඨානං පත්වා අතික්කමති, පත්ථිතට්ඨානෙ වසිත්වා තත්ථ භික්ඛූහි සද්ධිං පවාරෙතබ්බං. අථාපි සත්ථො අන්තොවස්සෙයෙව අන්තරා එකස්මිං ගාමෙ තිට්ඨති වා විප්පකිරති වා, තස්මිංයෙව ගාමෙ භික්ඛූහි සද්ධිං වසිත්වා පවාරෙතබ්බං, අපවාරෙත්වා තතො පරං ගන්තුං න වට්ටති.

‘उपकठ्ठाय’ म्हणजे जवळ आले असता. ‘सत्थे वस्सं उपगन्तुं’ (तांड्यामध्ये वर्षावास स्वीकारणे) या संदर्भात, वर्षावास सुरू होण्याच्या दिवशी त्या भिक्खूने उपासकांना सांगावे की, 'एक लहान कुटी मिळणे योग्य होईल.' जर त्यांनी ती बनवून दिली, तर तिथे प्रवेश करून 'मी येथे वर्षावास स्वीकारतो' असे तीन वेळा म्हणावे. जर त्यांनी दिली नाही, तर धर्मशाळेच्या स्वरूपात उभ्या असलेल्या गाडीच्या खाली वर्षावास स्वीकारावा. तेही न मिळाल्यास भिक्खूने 'आलय' (संकल्प) करावा. परंतु तांड्यामध्ये थेट वर्षावास स्वीकारणे योग्य नाही. 'आलय' म्हणजे 'मी येथे वर्षावास व्यतीत करीन' असा केवळ चित्ताचा संकल्प होय. जर तांडा मार्गावर असतानाच पवारणा दिवस आला, तर तिथेच पवारणा करावी. आणि जर वर्षावासाच्या दरम्यानच तांडा भिक्खूच्या इच्छित स्थळी पोहोचून पुढे निघून गेला, तर इच्छित स्थळीच राहून तेथील भिक्खूंसोबत पवारणा करावी. किंवा जर वर्षावासाच्या दरम्यानच तांडा वाटेत एखाद्या गावात थांबला किंवा विखुरला, तर त्याच गावात भिक्खूंसोबत राहून पवारणा करावी; पवारणा केल्याशिवाय तेथून पुढे जाणे योग्य नाही.

---

නාවායං වස්සං උපගච්ඡන්තෙනාපි කුටියංයෙව උපගන්තබ්බං. පරියෙසිත්වා අලභන්තෙන ආලයො කාතබ්බො. සචෙ අන්තොතෙමාසං නාවා සමුද්දෙයෙව හොති, තත්ථෙව පවාරෙතබ්බං. අථ නාවා කූලං ලභති, අයඤ්ච පරතො ගන්තුකාමො හොති, ගන්තුං න වට්ටති. නාවාය ලද්ධගාමෙයෙව වසිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං පවාරෙතබ්බං. සචෙපි නාවා අනුතීරමෙව අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡති, භික්ඛු ච පඨමං ලද්ධගාමෙයෙව වසිතුකාමො, නාවා ගච්ඡතු භික්ඛුනා තත්ථෙව වසිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං පවාරෙතබ්බං.

नौकेमध्ये वर्षावास स्वीकारणाऱ्या भिक्खूने सुद्धा कुटीमध्येच वर्षावास स्वीकारावा. शोध घेऊनही ती न मिळाल्यास 'आलय' (संकल्प) करावा. जर वर्षावासाच्या तीन महिन्यांच्या दरम्यान नौका समुद्रातच असेल, तर तिथेच पवारणा करावी. आणि जर नौकेला किनारा मिळाला आणि या भिक्खूला पुढे जाण्याची इच्छा असेल, तर पुढे जाणे योग्य नाही. नौकेला मिळालेल्या गावातच राहून भिक्खूंसोबत पवारणा करावी. जरी नौका किनाऱ्याने दुसऱ्या ठिकाणी जात असली आणि भिक्खूची पहिल्यांदा पोहोचलेल्या गावातच राहण्याची इच्छा असेल, तर नौकेला जाऊ द्यावे, भिक्खूने तिथेच राहून भिक्खूंसोबत पवारणा करावी.

---

ඉති [Pg.354] වජෙ සත්ථෙ නාවායන්ති තීසු ඨානෙසු නත්ථි වස්සච්ඡෙදෙ ආපත්ති, පවාරෙතුඤ්ච ලභති. පුරිමෙසු පන ‘‘වාළෙහි උබ්බාළ්හා හොන්තී’’තිආදීසු සඞ්ඝභෙදපරියන්තෙසු වත්ථූසු කෙවලං අනාපත්ති හොති, පවාරෙතුං පන න ලභති.

अशा प्रकारे गोशाळेत (गोकुळात), तांड्यात आणि नौकेत या तीन ठिकाणी वर्षावास खंडित झाल्यामुळे आपत्ती येत नाही आणि पवारणा करण्याची संधीही मिळते. परंतु पूर्वी सांगितलेल्या 'हिंस्र श्वापदांनी उपद्रव केला असता' इत्यादींपासून ते संघभेदापर्यंतच्या प्रकरणांमध्ये केवळ अनापत्ती (दोषमुक्ती) होते, परंतु पवारणा करण्याची संधी मिळत नाही.

---

204. න භික්ඛවෙ රුක්ඛසුසිරෙති එත්ථ සුද්ධෙ රුක්ඛසුසිරෙයෙව න වට්ටති; මහන්තස්ස පන රුක්ඛසුසිරස්ස අන්තො පදරච්ඡදනං කුටිකං කත්වා පවිසනද්වාරං යොජෙත්වා උපගන්තුං වට්ටති. රූක්ඛං ඡින්දිත්වා ඛාණුකමත්ථකෙ පදරච්ඡදනං කුටිකං කත්වාපි වට්ටතියෙව. රුක්ඛවිටභියාති එත්ථාපි සුද්ධෙ විටපමත්තෙ න වට්ටති. මහාවිටපෙ පන අට්ටකං බන්ධිත්වා තත්ථ පදරච්ඡදනං කුටිකං කත්වා උපගන්තබ්බං. අසෙනාසනිකෙනාති යස්ස පඤ්චන්නං ඡදනානං අඤ්ඤතරෙන ඡන්නං යොජිතද්වාරබන්ධනං සෙනාසනං නත්ථි, තෙන න උපගන්තබ්බං. න භික්ඛවෙ ඡවකුටිකායන්ති ඡවකුටිකා නාම ටඞ්කිතමඤ්චාදිභෙදා කුටි, තත්ථ උපගන්තුං න වට්ටති. සුසානෙ පන අඤ්ඤං කුටිකං කත්වා උපගන්තුං වට්ටති. න භික්ඛවෙ ඡත්තෙති එත්ථාපි චතූසු ථම්භෙසු ඡත්තං ඨපෙත්වා ආවරණං කත්වා ද්වාරං යොජෙත්වා උපගන්තුං වට්ටති, ඡත්තකුටිකා නාමෙසා හොති. චාටියාති එත්ථාපි මහන්තෙන කපල්ලෙන ඡත්තෙ වුත්තනයෙන කුටිං කත්වා උපගන්තුං වට්ටති.

२०४. ‘भिक्खूंनो, झाडाच्या ढोलीत वर्षावास स्वीकारू नये’ या संदर्भात, केवळ उघड्या झाडाच्या ढोलीत वर्षावास स्वीकारणे योग्य नाही; परंतु मोठ्या झाडाच्या ढोलीच्या आत लाकडी फळ्यांचे छप्पर असलेली कुटी बनवून आणि प्रवेशद्वार लावून वर्षावास स्वीकारणे योग्य आहे. झाड कापून त्याच्या बुंध्यावर लाकडी फळ्यांचे छप्पर असलेली कुटी बनवून वर्षावास स्वीकारणे सुद्धा योग्यच आहे. ‘झाडाच्या फांदीवर’ या संदर्भात सुद्धा केवळ उघड्या फांदीवर वर्षावास स्वीकारणे योग्य नाही. परंतु मोठ्या फांदीवर माचा बांधून, त्यावर लाकडी फळ्यांचे छप्पर असलेली कुटी बनवून वर्षावास स्वीकारावा. ‘असेनासनिकेन’ (सेनासन नसलेल्याने) म्हणजे ज्याच्याकडे पाच प्रकारच्या छप्परांपैकी कोणत्याही एका छप्पराने शाकारलेले आणि दार-चौकट लावलेले सेनासन नाही, त्याने वर्षावास स्वीकारू नये. ‘भिक्खूंनो, प्रेत-कुटीत वर्षावास स्वीकारू नये’ या संदर्भात, प्रेत-कुटी म्हणजे खाटा इत्यादींचे पाय लावून बनवलेली कुटी होय, तिथे वर्षावास स्वीकारणे योग्य नाही. परंतु स्मशानात दुसरी कुटी बनवून वर्षावास स्वीकारणे योग्य आहे. ‘भिक्खूंनो, छत्रीत वर्षावास स्वीकारू नये’ या संदर्भात सुद्धा, चार खांबांवर छत्री ठेवून, बाजूने आडोसा करून आणि दार लावून वर्षावास स्वीकारणे योग्य आहे, याला ‘छत्र-कुटी’ असे म्हणतात. ‘मोठ्या मातीच्या भांड्यात’ या संदर्भात सुद्धा मोठ्या मातीच्या भांड्याला छत्रीप्रमाणे वर ठेवून, आधी सांगितलेल्या पद्धतीने कुटी बनवून वर्षावास स्वीकारणे योग्य आहे.

---

අධම්මිකකතිකාදිකථා

अधार्मिक कराराविषयीची (अधार्मिक कतिका) कथा.

---

205. එවරූපා කතිකාති එත්ථ අඤ්ඤාපි යා ඊදිසී අධම්මිකා කතිකා හොති, සා න කාතබ්බාති අත්ථො. තස්සා ලක්ඛණං මහාවිභඞ්ගෙ වුත්තං.

२०५. ‘अशा प्रकारचा करार’ या संदर्भात, इतरही जो असा अधार्मिक करार असेल, तो करू नये, असा अर्थ आहे. त्याचे लक्षण महाविभंगामध्ये सांगितले आहे.

---

207-8. පටිස්සවෙ ච ආපත්ති දුක්කටස්සාති එත්ථ න කෙවලං ‘‘ඉමං තෙමාසං ඉධ වස්සං වසථා’’ති එතස්සෙව පටිස්සවෙ ආපත්ති, ‘‘ඉමං තෙමාසං භික්ඛං ගණ්හථ, උභොපි මයං ඉධ වස්සං වසිස්සාම, එකතො උද්දිසාපෙස්සාමා’’ති එවමාදිනාපි තස්ස තස්ස පටිස්සවෙ දුක්කටං. තඤ්ච ඛො පඨමං සුද්ධචිත්තස්ස පච්ඡා විසංවාදනපච්චයා, පඨමම්පි අසුද්ධචිත්තස්ස පන පටිස්සවෙ පාචිත්තියං, විසංවාදනෙ දුක්කටන්ති පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කටං යුජ්ජති.

२०७-८. ‘आणि वचन दिल्यास दुक्कट आपत्ती येते’ या संदर्भात, केवळ 'या तीन महिन्यांत येथे वर्षावास करा' एवढ्याच वचनाचा भंग केल्याने आपत्ती येते असे नाही, तर 'या तीन महिन्यांत भिक्षा ग्रहण करा, आपण दोघेही येथे वर्षावास करू, एकत्र मिळून पाठांतर करू' इत्यादी प्रकारच्या त्या त्या वचनाचा भंग केल्याने दुक्कट दोष होतो. आणि तो (दुक्कट दोष) सुरुवातीला शुद्ध चित्त असलेल्या परंतु नंतर वचनभंग करणाऱ्या भिक्खूला होतो. परंतु सुरुवातीपासूनच अशुद्ध चित्त असलेल्या भिक्खूने वचन दिल्यास पाचित्तिय दोष होतो आणि वचनभंग केल्यास दुक्कट दोष होतो; अशा प्रकारे पाचित्तिय दोषासोबत दुक्कट दोषही लागू होतो.

---

සො [Pg.355] තදහෙව අකරණීයොතිආදීසු සචෙ වස්සං අනුපගන්ත්වා වා පක්කමති, උපගන්ත්වා වා සත්තාහං බහිද්ධා වීතිනාමෙති, පුරිමිකා ච න පඤ්ඤායති, පටිස්සවෙ ච ආපත්ති. වස්සං උපගන්ත්වා පන අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා තදහෙව සත්තාහකරණීයෙන පක්කමන්තස්සාපි අන්තොසත්තාහෙ නිවත්තන්තස්ස අනාපත්ති, කො පන වාදො ද්වීහතීහං වසිත්වා අන්තොසත්තාහෙ නිවත්තන්තස්ස. ද්වීහතීහං වසිත්වාති එත්ථාපි නිරපෙක්ඛෙනෙව උපචාරාතික්කමෙ වස්සච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. සචෙ ඉධ වසිස්සාමීති ආලයො අත්ථි, අසතියා පන වස්සං න උපෙති, ගහිතසෙනාසනං සුග්ගහිතං, ඡින්නවස්සො න හොති, පවාරෙතුං ලභතියෙව.

‘तो त्याच दिवशी अकरणीय’ इत्यादी पाठांमध्ये, जर वर्षावास न स्वीकारताच निघून गेला, किंवा वर्षावास स्वीकारून सात दिवस बाहेर घालवले, आणि पूर्व-वर्षावास स्पष्ट होत नसेल, तर वचनभंगामुळे आपत्ती येते. परंतु वर्षावास स्वीकारून, अरुणोदय न होऊ देता त्याच दिवशी सात दिवसांच्या आवश्यक कामासाठी बाहेर जाणाऱ्या आणि सात दिवसांच्या आत परत येणाऱ्या भिक्खूला अनापत्ती आहे. मग दोन-तीन दिवस राहून सात दिवसांच्या आत परत येणाऱ्या भिक्खूबाबत काय सांगावे! ‘दोन-तीन दिवस राहून’ या संदर्भात सुद्धा, पूर्णपणे निरपेक्ष होऊन सीमेचे उल्लंघन केल्यास वर्षावास खंडित होतो, असे समजावे. जर 'मी येथेच राहीन' असा संकल्प असेल, परंतु विस्मरणामुळे वर्षावास स्वीकारला नाही, तरी स्वीकारलेले सेनासन योग्य प्रकारे स्वीकारलेले मानले जाते, त्याचा वर्षावास खंडित होत नाही आणि त्याला पवारणा करण्याची संधी मिळतेच.

---

සත්තාහං අනාගතාය පවාරණායාති එත්ථ නවමිතො පට්ඨාය ගන්තුං වට්ටති, ආගච්ඡතු වා මා වා, අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙවාති.

‘पवारणेला सात दिवस शिल्लक असताना’ या संदर्भात, नवव्या दिवसापासून जाणे योग्य आहे; तो परत येवो वा न येवो, अनापत्ती आहे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वर्षावास स्वीकारण्यासंबंधीच्या खंधकाचे वर्णन (वस्सूनायिकक्खंधकवण्णना) समाप्त झाले.

---

4. පවාරණාක්ඛන්ධකං

४. पवारणा खंधक (पवारणाक्खंधक).

---

අඵාසුකවිහාරකථා

अफासुकविहार (असुखकारक निवास) कथा.

---

209. පවාරණාක්ඛන්ධකෙ [Pg.356] – නෙව ආලපෙය්‍යාම න සල්ලපෙය්‍යාමාති එත්ථ ආලාපො නාම පඨමවචනං; සල්ලාපො පච්ඡිමවචනං. හත්ථවිලඞ්ඝකෙනාති හත්ථුක්ඛෙපකෙන. පසුසංවාසන්ති පසූනං විය සංවාසං. පසවොපි හි අත්තනො උප්පන්නං සුඛදුක්ඛං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස න ආරොචෙන්ති, පටිසන්ථාරං න කරොන්ති, තථා එතෙපි න අකංසු; තස්මා නෙසං සංවාසො ‘‘පසුසංවාසො’’ති වුච්චති. එස නයො සබ්බත්ථ. න භික්ඛවෙ මූගබ්බතං තිත්ථියසමාදානන්ති ‘‘ඉමං තෙමාසං න කථෙතබ්බ’’න්ති එවරූපං වතසමාදානං න කාතබ්බං; අධම්මකතිකා හෙසා. අඤ්ඤමඤ්ඤානුලොමතාති අඤ්ඤමඤ්ඤං වත්තුං අනුලොමභාවො. ‘‘වදන්තු මං ආයස්මන්තො’’ති හි වදන්තං සක්කා හොති කිඤ්චි වත්තුං; න ඉතරං. ආපත්තිවුට්ඨානතා විනයපුරෙක්ඛාරතාති ආපත්තීහි වුට්ඨානභාවො විනයං පුරතො කත්වා චරණභාවො. ‘‘වදන්තු මං ආයස්මන්තො’’ති හි එවං වදන්තො ආපත්තීහි වුට්ඨහිස්සති, විනයඤ්ච පුරක්ඛත්වා විහරිස්සතීති වුච්චති.

२०९. पवारणाखन्धकामध्ये – 'नेव आलपेय्याम न सल्लपेय्याम' (आम्ही एकमेकांशी बोलणार नाही, संभाषण करणार नाही) यामध्ये 'आलाप' म्हणजे पहिले बोलणे आणि 'सल्लाप' म्हणजे नंतरचे बोलणे होय. 'हत्थविलङ्घकेन' म्हणजे हात उंचावून (हातवारे करून). 'पसुसंवासं' म्हणजे पशूंप्रमाणे एकत्र राहणे. कारण पशू देखील स्वतःला झालेले सुख-दुःख एकमेकांना सांगू शकत नाहीत आणि एकमेकांशी आदराचे संभाषण (प्रतिसंथार) करू शकत नाहीत; त्याचप्रमाणे या भिक्खूंनीही केले नाही. म्हणून त्यांच्या एकत्र राहण्याला 'पसुसंवास' (पशूंसारखा सहवास) असे म्हटले जाते. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. 'न भिक्खवे मूगब्बतं तित्थियसमादानं' म्हणजे 'भिक्खूंनो, तीर्थिक (अन्यधर्मीय) स्वीकारतात तसे मुक्या प्राण्यासारखे व्रत (मूकव्रत) धारण करू नये.' 'या तीन महिन्यांत बोलायचे नाही' अशा प्रकारचे व्रत धारण करू नये; कारण हा अधार्मिक करार आहे. 'अञ्ञमञ्ञानुलमता' म्हणजे एकमेकांशी बोलण्यास अनुकूल असणे. कारण 'आयुष्मंतांनो, मला (माझ्या दोषांबद्दल) सांगा' असे म्हणणाऱ्या व्यक्तीला काही सांगणे शक्य होते; इतरांना नाही. 'आपत्तिवुट्ठानता विनयपुरेक्खारता' म्हणजे आपत्तींमधून (चुकांमधून) मुक्त होणे आणि विनयाला पुढे ठेवून आचरण करणे. कारण 'आयुष्मंतांनो, मला सांगा' असे म्हणणारा भिक्खू आपत्तींमधून मुक्त होईल आणि विनयाला अग्रभागी ठेवून विहार करेल, असे म्हटले जाते.

---

210. සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො අජ්ජ පවාරණා, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යාති අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා නාම ඤත්ති; එවඤ්හි වුත්තෙ තෙවාචිකං ද්වෙවාචිකං එකවාචිකඤ්ච පවාරෙතුං වට්ටති. සමානවස්සිකං න වට්ටති. ‘‘තෙවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ පන තෙවාචිකමෙව වට්ටති, අඤ්ඤං න වට්ටති. ‘‘ද්වෙවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ ද්වෙවාචිකඤ්ච තෙවාචිකඤ්ච වට්ටති, එකවාචිකඤ්ච සමානවස්සිකඤ්ච න වට්ටති. ‘‘එකවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ පන එකවාචික-ද්වෙවාචික-තෙවාචිකානි වට්ටන්ති, සමානවස්සිකමෙව න වට්ටති. ‘‘සමානවස්සික’’න්ති වුත්තෙ සබ්බං වට්ටති.

२१०. 'भन्ते, संघाने माझे ऐकावे. आज पवारणा आहे. जर संघासाठी योग्य वेळ असेल, तर संघाने पवारणा करावी' – ही 'सब्बसङ्ग्राहिका' (सर्वसमावेशक) नावाची ज्ञप्ति (घोषणा) आहे. कारण असे म्हटले असता, तेवाचिक (तीन वेळा बोलून), द्वेवाचिक (दोन वेळा बोलून) आणि एकवाचिक (एक वेळा बोलून) पवारणा करणे योग्य ठरते; परंतु समानवस्सिक (समान वर्षावास असलेल्यांनी एकत्र) पवारणा करणे योग्य ठरत नाही. जर 'तेवाचिक पवारणा करावी' असे म्हटले, तर केवळ तेवाचिक पवारणा करणेच योग्य ठरते, इतर नाही. जर 'द्वेवाचिक पवारणा करावी' असे म्हटले, तर द्वेवाचिक आणि तेवाचिक पवारणा करणे योग्य ठरते, परंतु एकवाचिक आणि समानवस्सिक पवारणा करणे योग्य ठरत नाही. जर 'एकवाचिक पवारणा करावी' असे म्हटले, तर एकवाचिक, द्वेवाचिक आणि तेवाचिक पवारणा करणे योग्य ठरते, केवळ समानवस्सिक पवारणा करणे योग्य ठरत नाही. आणि जर 'समानवस्सिक' असे म्हटले, तर सर्व प्रकारची पवारणा करणे योग्य ठरते.

---

211. අච්ඡන්තීති නිසින්නාව හොන්ති, න උට්ඨහන්ති. තදමන්තරාති තදන්තරා; තාවතකං කාලන්ති අත්ථො.

२११. 'अच्छन्ति' म्हणजे बसलेलेच राहतात, उठत नाहीत. 'तदमन्तरा' म्हणजे त्याच्या लगेचच नंतर; तोपर्यंतचा काळ, असा अर्थ आहे.

---

පවාරණාභෙදකථා

पवारणाभेदकथा

---

212. චාතුද්දසිකා [Pg.357] ච පන්නරසිකා චාති එත්ථ චාතුද්දසිකාය ‘‘අජ්ජ පවාරණා චාතුද්දසී’’ති එවං පුබ්බකිච්චං කාතබ්බං, පන්නරසිකාය ‘‘අජ්ජ පවාරණා පන්නරසී’’ති.

२१२. 'चातुद्दसिका च पन्नरसिका च' (चौदावीची आणि पंधरावीची पवारणा) यामध्ये, चौदावीच्या दिवशी 'आज चौदावीची पवारणा आहे' असे पूर्वकृत्य करावे, आणि पंधरावीच्या दिवशी 'आज पंधरावीची पवारणा आहे' असे पूर्वकृत्य करावे.

---

පවාරණකම්මෙසු සචෙ එකස්මිං විහාරෙ පඤ්චසු භික්ඛූසු වසන්තෙසු එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා චත්තාරො ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චතූසු තීසු වා වසන්තෙසු එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා තයො වා ද්වෙ වා සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, සබ්බමෙතං අධම්මෙනවග්ගං පවාරණකම්මං.

पवारणा कर्मांमध्ये, जर एका विहारात पाच भिक्खू राहत असताना, एका भिक्खूची पवारणा आणून चार भिक्खूंनी गणज्ञप्ति मांडून पवारणा केली; किंवा चार अथवा तीन भिक्खू राहत असताना, एकाची पवारणा आणून तीन किंवा दोन भिक्खूंनी संघज्ञप्ति मांडून पवारणा केली, तर हे सर्व अधार्मिक आणि वर्ग (विभक्त) पवारणा कर्म आहे.

---

සචෙ පන සබ්බෙපි පඤ්ච ජනා එකතො සන්නිපතිත්වා ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චත්තාරො තයො වා ද්වෙ වා වසන්තා එකතො සන්නිපතිත්වා සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, සබ්බමෙතං අධම්මෙනසමග්ගං පවාරණකම්මං.

पण जर सर्व पाचही जण एकत्र येऊन, गणज्ञप्ति मांडून पवारणा करतात; किंवा चार, तीन अथवा दोन राहणारे भिक्खू एकत्र येऊन, संघज्ञप्ति मांडून पवारणा करतात, तर हे सर्व अधार्मिक परंतु समग्र (एकत्रित) पवारणा कर्म आहे.

---

සචෙ පඤ්චසු ජනෙසු එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා චත්තාරො සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චතූසු තීසු වා එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා තයො වා ද්වෙ වා ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, සබ්බමෙතං ධම්මෙනවග්ගං පවාරණකම්මං.

जर पाच जणांमध्ये एकाची पवारणा आणून चार भिक्खूंनी संघज्ञप्ति मांडून पवारणा केली; किंवा चार अथवा तीन जणांमध्ये एकाची पवारणा आणून तीन किंवा दोन भिक्खूंनी गणज्ञप्ति मांडून पवारणा केली, तर हे सर्व धार्मिक परंतु वर्ग (विभक्त) पवारणा कर्म आहे.

---

සචෙ පන සබ්බෙපි පඤ්ච ජනා එකතො සන්නිපතිත්වා සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චත්තාරො වා තයො වා එකතො සන්නිපතිත්වා ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පවාරෙන්ති, එකකො වසන්තො අධිට්ඨානපවාරණං කරොති, සබ්බමෙතං ධම්මෙනසමග්ගං නාම පවාරණකම්මන්ති.

पण जर सर्व पाचही जण एकत्र येऊन, संघज्ञप्ति मांडून पवारणा करतात; किंवा चार अथवा तीन जण एकत्र येऊन, गणज्ञप्ति मांडून पवारणा करतात; दोन जण एकमेकांसोबत पवारणा करतात; किंवा एकटाच राहणारा भिक्खू अधिष्ठान-पवारणा करतो, तर हे सर्व धार्मिक आणि समग्र नावाचे पवारणा कर्म आहे, असे समजावे.

---

පවාරණාදානානුජානනකථා

पवारणादान-अनुज्ञान-कथा

---

213. දින්නා හොති පවාරණාති එත්ථ එවං දින්නාය පවාරණාය පවාරණාහාරකෙන සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එවං පවාරෙතබ්බං – ‘‘තිස්සො භන්තෙ භික්ඛු සඞ්ඝං පවාරෙති දිට්ඨෙන වා සුතෙන වා පරිසඞ්කාය වා, වදතු තං භන්තෙ සඞ්ඝො අනුකම්පං උපාදාය, පස්සන්තො පටිකරිස්සති. දුතියම්පි…පෙ… තතියම්පි භන්තෙ තිස්සො භික්ඛු සඞ්ඝං පවාරෙති…පෙ… පටිකරිස්සතී’’ති. සචෙ පන වුඩ්ඪතරො හොති, ‘‘ආයස්මා භන්තෙ තිස්සො’’ති වත්තබ්බං; එවඤ්හි තෙන තස්සත්ථාය පවාරිතං හොතීති.

२१३. 'दिन्ना होति पवारणा' (पवारणा दिली गेली आहे) यामध्ये, अशा प्रकारे पवारणा दिली असता, पवारणा वाहून आणणाऱ्या भिक्खूने संघाकडे जाऊन याप्रमाणे पवारणा करावी – 'भन्ते, तिस्स भिक्खू संघाकडे पवारणा करतो – पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा शंका घेतलेल्या (दोषांविषयी). भन्ते, संघाने अनुकंपा करून त्याला सांगावे, तो दोष पाहून त्याचे निवारण करेल. दुसऱ्यांदाही... तिसऱ्यांदाही, भन्ते, तिस्स भिक्खू संघाकडे पवारणा करतो... निवारण करेल.' पण जर तो ज्येष्ठ असेल, तर 'भन्ते, आयुष्यमान तिस्स' असे म्हणावे; कारण अशा प्रकारे त्याने त्याच्या कल्याणासाठी पवारणा केलेली असते, असे समजावे.

---

පවාරණං [Pg.358] දෙන්තෙන ඡන්දම්පි දාතුන්ති එත්ථ ඡන්දදානං උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉධාපි ච ඡන්දදානං අවසෙසකම්මත්ථාය. තස්මා සචෙ පවාරණං දෙන්තො ඡන්දං දෙති, වුත්තනයෙන ආහටාය පවාරණාය තෙන ච භික්ඛුනා සඞ්ඝෙන ච පවාරිතමෙව හොති. අථ පවාරණමෙව දෙති, න ඡන්දං, තස්ස ච පවාරණාය ආරොචිතාය සඞ්ඝෙන ච පවාරිතෙ සබ්බෙසං සුප්පවාරිතං හොති, අඤ්ඤං පන කම්මං කුප්පති. සචෙ ඡන්දමෙව දෙති න පවාරණං, සඞ්ඝස්ස පවාරණා ච සෙසකම්මානි ච න කුප්පන්ති, තෙන පන භික්ඛුනා අප්පවාරිතං හොති. පවාරණදිවසෙ පන බහිසීමායං පවාරණං අධිට්ඨහිත්වා ආගතෙනපි ඡන්දො දාතබ්බො, තෙන සඞ්ඝස්ස පවාරණකම්මං න කුප්පති.

'पवारणं देन्तेन छन्दम्पि दातुं' (पवारणा देणाऱ्याने छंद देखील द्यावा) यामध्ये, छंद देण्याची पद्धत उपोसथखन्धकामध्ये सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच समजावी. आणि येथेही छंद देणे हे उर्वरित कर्मांच्या उद्देशासाठी असते. म्हणून जर पवारणा देणारा छंद देखील देतो, तर सांगितलेल्या पद्धतीने पवारणा आणली असता, त्या भिक्खूने आणि संघाने पवारणा केलेलीच असते. जर तो केवळ पवारणा देतो, छंद देत नाही, तर त्याची पवारणा जाहीर केली असता व संघाने पवारणा केली असता, सर्वांची पवारणा चांगल्या प्रकारे पार पडते, परंतु इतर कर्म बिघडते. जर तो केवळ छंद देतो, पवारणा देत नाही, तर संघाची पवारणा आणि उर्वरित कर्मे बिघडत नाहीत, परंतु त्या भिक्खूने पवारणा केलेली नसते. पवारणेच्या दिवशी सीमेबाहेर पवारणेचे अधिष्ठान करून आलेल्या भिक्खूने देखील छंद दिला पाहिजे, त्यामुळे संघाचे पवारणा कर्म बिघडत नाही.

---

218. අජ්ජ මෙ පවාරණාති එත්ථ සචෙ චාතුද්දසිකා හොති, ‘‘අජ්ජ මෙ පවාරණා චාතුද්දසී’’ති සචෙ පන්නරසිකා ‘‘අජ්ජ මෙ පවාරණා පන්නරසී’’ති එවං අධිට්ඨාතබ්බං.

२१८. 'अज्ज मे पवारणा' (आज माझी पवारणा आहे) यामध्ये, जर चौदावीची पवारणा असेल, तर 'आज माझी चौदावीची पवारणा आहे' असे, आणि जर पंधरावीची असेल, तर 'आज माझी पंधरावीची पवारणा आहे' असे याप्रमाणे अधिष्ठान करावे.

---

219. තදහුපවාරණාය ආපත්තින්තිආදි වුත්තනයමෙව.

२१९. 'तदहुपवारणाय आपत्तिं' इत्यादी वाक्ये आधी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच आहेत.

---

අනාපත්තිපන්නරසකාදිකථා

अनापत्ति-पन्नरसक-आदि-कथा

---

222. පුන පවාරෙතබ්බන්ති පුන පුබ්බකිච්චං කත්වා ඤත්තිං ඨපෙත්වා සඞ්ඝත්ථෙරතො පට්ඨාය පවාරෙතබ්බං. සෙසං උපොසථක්ඛන්ධකවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

२२२. 'पुन पवारेतब्बं' म्हणजे पुन्हा पूर्वकृत्य करून, ज्ञप्ति मांडून, संघस्थविरापासून (संघातील सर्वात ज्येष्ठ भिक्खूपासून) सुरुवात करून पवारणा करावी. उर्वरित भाग उपोसथखन्धकाच्या वर्णनात सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच समजावा.

---

228. ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බන්ති ‘‘අජ්ජ පවාරණා චාතුද්දසී’’ති එතදෙව පුබ්බකිච්චං කාතබ්බං. පන්නරසිකවාරෙපි එසෙව නයො. ආවාසිකෙහි නිස්සීමං ගන්ත්වා පවාරෙතබ්බන්ති අස්සාවසානෙ අයං පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – සචෙ පුරිමිකාය පඤ්ච භික්ඛූ වස්සං උපගතා, පච්ඡිමිකායපි පඤ්ච, පුරිමෙහි ඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරිතෙ පච්ඡිමෙහි තෙසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො, න එකස්මිං උපොසථග්ගෙ ද්වෙ ඤත්තියො ඨපෙතබ්බා. සචෙපි පච්ඡිමිකාය උපගතා චත්තාරො තයො ද්වෙ එකො වා හොති, එසෙව නයො. අථ පුරිමිකාය චත්තාරො පච්ඡිමිකායපි චත්තාරො තයො ද්වෙ එකො වා එසෙව නයො. අථාපි පුරිමිකාය තයො, පච්ඡිමිකායපි තයො ද්වෙ වා, එසෙව නයො. ඉදඤ්හෙත්ථ ලක්ඛණං – සචෙ පුරිමිකාය උපගතෙහි පච්ඡිමිකාය උපගතා ථොකතරා [Pg.359] චෙව හොන්ති සමසමා ච, සඞ්ඝපවාරණාය ගණං පූරෙන්ති, සඞ්ඝපවාරණාවසෙන ඤත්ති ඨපෙතබ්බාති.

२२८. आगंतुकांनी (बाहेरून आलेल्या भिक्खूंनी) निवासी भिक्खूंचे अनुकरण करावे की 'आज चतुर्दशीची पवारणा आहे', हेच पूर्वकृत्य करावे. पंचदशीच्या वारीतही (पंधरवड्याच्या दिवशीही) हाच नियम आहे. 'निवासी भिक्खूंनी सीमेबाहेर जाऊन पवारणा करावी' या वाक्याच्या शेवटी हा पाळिमुक्तकविनिच्छय (पाळी ग्रंथाबाहेरील निर्णय) आहे— जर पहिल्या वर्षावासात (पुरिमिका) पाच भिक्खू वर्षावास राहिले असतील, आणि दुसऱ्या वर्षावासातही (पच्छिमिका) पाच भिक्खू राहिले असतील, तर पहिल्या भिक्खूंनी ज्ञप्ति (प्रस्ताव) मांडून पवारणा केल्यानंतर, दुसऱ्या भिक्खूंनी त्यांच्या सन्निध पारिसुद्धि-उपोसाथ करावा. एकाच उपोसथागारात दोन ज्ञप्ति मांडू नयेत. जरी दुसऱ्या वर्षावासात राहिलेले भिक्खू चार, तीन, दोन किंवा एक असतील, तरीही हाच नियम आहे. तसेच जर पहिल्या वर्षावासात चार भिक्खू असतील आणि दुसऱ्या वर्षावासातही चार, तीन, दोन किंवा एक असतील, तरीही हाच नियम आहे. तसेच जर पहिल्या वर्षावासात तीन भिक्खू असतील आणि दुसऱ्या वर्षावासातही तीन किंवा दोन असतील, तरीही हाच नियम आहे. येथे हे लक्षण (नियम) आहे— जर पहिल्या वर्षावासात राहिलेल्या भिक्खूंपेक्षा दुसऱ्या वर्षावासात राहिलेले भिक्खू कमी किंवा समान असतील आणि ते संघपवारणेसाठी गण (संख्या) पूर्ण करत असतील, तर संघपवारणेच्या नियमाने ज्ञप्ति मांडावी.

---

සචෙ පන පුරිමිකාය තයො, පච්ඡිමිකාය එකො හොති, තෙන සද්ධිං තෙ චත්තාරො හොන්ති, චතුන්නං සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙතුං න වට්ටති. ගණඤත්තියා පන සො ගණපූරකො හොති, තස්මා ගණවසෙන ඤත්තිං ඨපෙත්වා පුරිමෙහි පවාරෙතබ්බං. ඉතරෙන තෙසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පුරිමිකාය ද්වෙ පච්ඡිමිකාය ද්වෙ වා එකො වා හොති, එසෙව නයො. සචෙ පුරිමිකාය එකො, පච්ඡිමිකායපි එකො හොති, එකෙන එකස්ස සන්තිකෙ පවාරෙතබ්බං, එකෙන පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පන පුරිමවස්සූපගතෙහි පච්ඡිමවස්සූපගතා එකෙනපි අධිකතරා හොන්ති, පඨමං පාතිමොක්ඛං උද්දිසිත්වා පච්ඡා ථොකතරෙහි තෙසං සන්තිකෙ පවාරෙතබ්බං.

पण जर पहिल्या वर्षावासात तीन भिक्खू असतील आणि दुसऱ्या वर्षावासात एक असेल, तर त्याच्यासह ते चार होतात. चार भिक्खूंसाठी संघज्ञप्ति मांडून पवारणा करणे योग्य नाही. परंतु गणज्ञप्तीसाठी तो गणपूरक (संख्या पूर्ण करणारा) होतो. म्हणून गणाच्या नियमाने ज्ञप्ति मांडून पहिल्या भिक्खूंनी पवारणा करावी. दुसऱ्याने (त्या एका भिक्खूने) त्यांच्या सन्निध पारिसुद्धि-उपोसाथ करावा. जर पहिल्या वर्षावासात दोन भिक्खू असतील आणि दुसऱ्या वर्षावासात दोन किंवा एक असेल, तरीही हाच नियम आहे. जर पहिल्या वर्षावासात एक भिक्खू असेल आणि दुसऱ्या वर्षावासातही एक असेल, तर एकाने दुसऱ्याच्या सन्निध पवारणा करावी आणि एकाने पारिसुद्धि-उपोसाथ करावा. पण जर पहिल्या वर्षावासात राहिलेल्या भिक्खूंपेक्षा दुसऱ्या वर्षावासात राहिलेले भिक्खू एकानेही अधिक असतील, तर प्रथम पातिमोक्खाचे वाचन करून, नंतर कमी संख्या असलेल्या पहिल्या भिक्खूंनी त्यांच्या सन्निध पवारणा करावी.

---

කත්තිකචාතුමාසිනියා පවාරණාය පන සචෙ පඨමං වස්සූපගතෙහි මහාපවාරණාය පවාරිතෙහි පච්ඡා උපගතා අධිකතරා වා සමසමා වා හොන්ති, පවාරණාඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙතබ්බං. තෙහි පවාරිතෙ පච්ඡා ඉතරෙහි පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. අථ මහාපවාරණාය පවාරිතා බහූ භික්ඛූ හොන්ති, පච්ඡිමවස්සූපගතා ථොකතරා වා එකො වා, පාතිමොක්ඛෙ උද්දිට්ඨෙ පච්ඡා තෙසං සන්තිකෙ තෙන පවාරෙතබ්බං.

परंतु कार्तिक चातुर्मासाच्या (कार्तिक पौर्णिमेच्या) पवारणेच्या दिवशी, जर पहिल्या वर्षावासात राहिलेल्या आणि महापवारणेत पवारणा केलेल्या भिक्खूंपेक्षा नंतर वर्षावास राहिलेले भिक्खू अधिक किंवा समान असतील, तर पवारणा-ज्ञप्ति मांडून पवारणा करावी. त्यांनी पवारणा केल्यानंतर, नंतर इतरांनी (पहिल्या भिक्खूंनी) पारिसुद्धि-उपोसाथ करावा. जर महापवारणेत पवारणा केलेले भिक्खू पुष्कळ असतील आणि दुसऱ्या वर्षावासात राहिलेले भिक्खू कमी किंवा एक असतील, तर पातिमोक्खाचे वाचन झाल्यावर, नंतर त्याने (त्या दुसऱ्या वर्षावासातील भिक्खूने) त्यांच्या सन्निध पवारणा करावी. हा पाळिमुक्तकविनिच्छय आहे.

---

233. න ච භික්ඛවෙ අප්පවාරණාය පවාරෙතබ්බං, අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝසාමග්ගියාති එත්ථ කොසම්බකසාමග්ගීසදිසාව සාමග්ගී වෙදිතබ්බා. ‘‘අජ්ජ පවාරණා සාමග්ගී’’ති එවඤ්චෙත්ථ පුබ්බකිච්චං කාතබ්බං. යෙ පන කිස්මිඤ්චිදෙව අප්පමත්තකෙ පවාරණං ඨපෙත්වා සමග්ගා හොන්ති, තෙහි පවාරණායමෙව පවාරණා කාතබ්බා. සාමග්ගීපවාරණං කරොන්තෙහි ච පඨමපවාරණං ඨපෙත්වා පාටිපදතො පට්ඨාය යාව කත්තිකචාතුමාසිනී පුණ්ණමා, එත්ථන්තරෙ කාතබ්බා, තතො පච්ඡා වා පුරෙ වා න වට්ටති.

२३३. “हे भिक्खूंनो, संघसामग्रीशिवाय (संघाच्या एकतेशिवाय) अपवारणेत (पवारणा नसलेल्या दिवशी) पवारणा करू नये,” येथे कोसाम्बक खंधकात सांगितलेल्या सामग्रीसारखीच सामग्री समजावी. आणि येथे 'आज सामग्री पवारणा आहे' असे पूर्वकृत्य करावे. परंतु जे भिक्खू एखाद्या अगदी लहान कारणावरून पवारणा बाजूला ठेवून एकत्र (एकजूट) होतात, त्यांनी पवारणेच्या दिवशीच पवारणा करावी. आणि सामग्री पवारणा करणाऱ्यांनी पहिली पवारणा सोडून प्रतिपदेपासून (पाडव्यापासून) सुरू करून कार्तिक चातुर्मासाच्या पौर्णिमेपर्यंतच्या काळात ती करावी. त्यापूर्वी किंवा त्यानंतर सामग्री पवारणा करणे योग्य नाही.

---

ද්වෙවාචිකාදිපවාරණාකථා

द्विवाचिक इत्यादी पवारणेची कथा

---

234. ද්වෙවාචිකං පවාරෙතුන්ති එත්ථ ඤත්තිං ඨපෙන්තෙනාපි ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං සඞ්ඝො ද්වෙවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බං, එකවාචිකෙ ‘‘එකවාචිකං [Pg.360] පවාරෙය්‍යා’’ති, සමානවස්සිකෙපි ‘‘සමානවස්සිකං පවාරෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බං, එත්ථ ච බහූපි සමානවස්සා එකතො පවාරෙතුං ලභන්ති.

२३४. ‘द्विवाचिक पवारणा करावी’ यामध्ये ज्ञप्ति मांडणाऱ्यानेही ‘जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने द्विवाचिक पवारणा करावी’ असे म्हणावे. एकवाचिक पवारणेत ‘एकवाचिक पवारणा करावी’ असे म्हणावे. समानवर्षिक पवारणेतही ‘समानवर्षिक पवारणा करावी’ असे म्हणावे. आणि येथे समान वर्षावास असलेले अनेक भिक्खू एकत्र पवारणा करू शकतात.

---

පවාරණාඨපනකථා

पवारणा स्थगित करण्याची (पवारणा-ठपना) कथा

---

236. භාසිතාය ලපිතාය අපරියොසිතායාති එත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකඤ්ච පුග්ගලිකඤ්චාති දුවිධං පවාරණාඨපනං. තත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකෙ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො…පෙ… සඞ්ඝො තෙවාචිකං පවාරෙ’’ ඉති සුකාරතො යාව රෙකාරො, තාව භාසිතා ලපිතා අපරියොසිතාව හොති පවාරණා. එත්ථන්තරෙ එකපදෙපි ඨපෙන්තෙන ඨපිතා හොති පවාරණා. ‘ය්‍ය’කාරෙ පන පත්තෙ පරියොසිතා හොති, තස්මා තතො පට්ඨාය ඨපෙන්තෙන ඨපිතාපි අට්ඨපිතා හොති. පුග්ගලිකඨපනෙ පන – ‘‘සඞ්ඝං භන්තෙ පවාරෙමි…පෙ… තතියම්පි භන්තෙ සඞ්ඝං පවාරෙමි දිට්ඨෙන වා…පෙ… පස්සන්තො පටී’’ති සඞ්කාරතො යාව අයං සබ්බපච්ඡිමො ‘ටි’කාරො තාව භාසිතා ලපිතා අපරියොසිතාව හොති පවාරණා, එත්ථන්තරෙ එකපදෙපි ඨපෙන්තෙන ඨපිතා හොති පවාරණා, ‘‘කරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ පන පරියොසිතා හොති, තස්මා ‘‘කරිස්සාමී’’ති එතස්මිං පදෙ පත්තෙ ඨපිතාපි අට්ඨපිතා හොති. එස නයො ද්වෙවාචිකඑකවාචිකසමානවස්සිකාසුපි. එතාසුපි හි ටිකාරාවසානංයෙව ඨපනඛෙත්තන්ති.

२३६. ‘भासिताय लपिताय अपरियोसिताय’ (बोलले गेले, उच्चारले गेले पण पूर्ण झाले नाही) यामध्ये विनिच्छय असा समजावा— सर्वसंग्राहक (सब्बसंगाहिक) आणि पुद्गलिक (पुग्गलिक) असे दोन प्रकारचे पवारणा-ठपन (स्थगित करणे) आहे. त्यात सर्वसंग्राहक पवारणा-ठपनामध्ये ‘सुणातु मे भन्ते संघो...पे... संघो तेवाचिकं पवारे’ यातील ‘सु’ अक्षरापासून ‘रे’ अक्षरापर्यंत पवारणा बोलली गेली, उच्चारली गेली पण अपूर्णच असते. या दरम्यान एका पदावरही स्थगित करणाऱ्याने पवारणा स्थगित केली तर ती स्थगित होते. परंतु ‘य्य’ अक्षरावर पोहोचल्यावर ती पूर्ण होते. म्हणून त्या अक्षरापासून पुढे स्थगित करणाऱ्याने स्थगित केली तरी ती स्थगित न केल्यासारखीच असते. पुद्गलिक पवारणा-ठपनामध्ये तर— ‘संघं भन्ते पवारेमि...पे... ततियम्पि भन्ते संघं पवारेमि दिट्ठेन वा...पे... पस्सन्तो पटी’ यातील ‘सं’ अक्षरापासून शेवटच्या ‘टि’ अक्षरापर्यंत पवारणा बोलली गेली, उच्चारली गेली पण अपूर्णच असते. या दरम्यान एका पदावरही स्थगित करणाऱ्याने पवारणा स्थगित केली तर ती स्थगित होते. परंतु ‘करिस्सामि’ असे म्हटल्यावर ती पूर्ण होते. म्हणून ‘करिस्सामि’ या पदावर पोहोचल्यावर स्थगित केली तरी ती स्थगित न केल्यासारखीच असते. हाच नियम द्विवाचिक, एकवाचिक आणि समानवर्षिक पवारणांमध्येही आहे. कारण यांमध्येही ‘टि’ अक्षराचा शेवट हाच स्थगित करण्याचा काळ (क्षेत्र) आहे.

---

237. අනුයුඤ්ජියමානොති ‘‘කිම්හි නං ඨපෙසී’’ති පරතො වුත්තනයෙන පුච්ඡියමානො. ඔමද්දිත්වාති එතානි ‘‘අලං භික්ඛු මා භණ්ඩන’’න්තිආදීනි වචනානි වත්වා, වචනොමද්දනා හි ඉධ ඔමද්දනාති අධිප්පෙතා. අනුද්ධංසිතං පටිජානාතීති ‘‘අමූලකෙන පාරාජිකෙන අනුද්ධංසිතො අයං මයා’’ති එවං පටිජානාති. යථාධම්මන්ති සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනුද්ධංසනෙ පාචිත්තියං; ඉතරෙහි දුක්කටං. නාසෙත්වාති ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙත්වා.

२३७. ‘अनुयुंजियमानो’ म्हणजे ‘तू ही पवारणा कशासाठी स्थगित केलीस?’ अशा प्रकारे पुढे सांगितलेल्या पद्धतीने विचारले जात असताना. ‘ओमद्दित्वा’ म्हणजे ‘बस कर भिक्खू, भांडू नकोस’ इत्यादी शब्द बोलून; येथे शब्दांनी दाबून टाकणे (वचनोमद्दन) यालाच ‘ओमद्दन’ असे अभिप्रेत आहे. ‘अनुद्धंसितं पटिजानाति’ म्हणजे ‘मी या भिक्खूवर अमूलक (निराधारी) पाराजिकाचा आरोप करून त्याला त्रास दिला आहे’ असे कबूल करणे. ‘यथाधम्मं’ म्हणजे संघादिसेसाने आरोप केल्यास पाचित्तिय होते; इतर आपत्तींनी आरोप केल्यास दुक्कट होते. ‘नासेत्वा’ म्हणजे लिंगनाशनाने (भिक्खू वेषातून) निष्कासित करून.

---

238. සාස්ස යථාධම්මං පටිකතාති එත්තකමෙව වත්වා පවාරෙථාති වත්තබ්බා, අසුකා නාම ආපත්තීති ඉදං පන න වත්තබ්බං, එතඤ්හි කලහස්ස මුඛං හොති.

२३८. ‘सास्स यथाधम्मं पटिकता’ (त्याची ती आपत्ती धर्मानुसार दुरुस्त केली गेली आहे) एवढेच बोलून ‘पवारणा करा’ असे म्हणावे. परंतु ‘अमुक नावाची आपत्ती आहे’ असे म्हणू नये, कारण हे भांडणाचे कारण बनते.

---

වත්ථුඨපනාදිකථා

वस्तू स्थगित करणे (वत्थु-ठपना) इत्यादींची कथा

---

239. ඉදං වත්ථු පඤ්ඤායති න පුග්ගලොති එත්ථ චොරා කිර අරඤ්ඤවිහාරෙ පොක්ඛරණිතො මච්ඡෙ ගහෙත්වා පචිත්වා ඛාදිත්වා අගමංසු. සො [Pg.361] තං විප්පකාරං දිස්වා ආරාමෙ වා කිඤ්චි ධුත්තෙන කතං විප්පකාරං දිස්වා ‘‘භික්ඛුස්ස ඉමිනා කම්මෙන භවිතබ්බ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා එවමාහ. වත්ථුං ඨපෙත්වා සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යාති ‘‘යදා තං පුග්ගලං ජානිස්සාම, තදා නං චොදෙස්සාම. ඉදානි පන සඞ්ඝො පවාරෙතූ’’ති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉදානෙව නං වදෙහීති සචෙ ඉමිනා වත්ථුනා කඤ්චි පුග්ගලං පරිසඞ්කසි, ඉදානෙව නං අපදිසාහීති අත්ථො. සචෙ අපදිසති, තං පුග්ගලං අනුවිජ්ජිත්වා පවාරෙතබ්බං; නො චෙ අපදිසති, උපපරික්ඛිත්වා ජානිස්සාමාති පවාරෙතබ්බං.

२३९. येथे 'ही घटना (वस्तू) समजते, व्यक्ती नाही' याविषयी असे ऐकिवात आहे की, चोरांनी अरण्यविहारात तलावातून मासे पकडले, ते शिजवले, खाल्ले आणि निघून गेले. त्या (पवारणा स्थगित करणाऱ्या) भिक्खूने तो विस्कळीतपणा पाहून किंवा आरामात एखाद्या धूर्ताने केलेले ते कृत्य पाहून, 'हे कृत्य भिक्खूचेच असले पाहिजे' असा विचार करून असे म्हटले. 'घटनेला स्थगित ठेवून संघाने पवारणा करावी' याचा अर्थ असा आहे की, 'जेव्हा आपण त्या व्यक्तीला ओळखू, तेव्हा आपण त्याला चोदना (दोषारोप) करू. परंतु आता संघाने पवारणा करावी.' 'आत्ताच त्याला सांगावे' याचा अर्थ असा आहे की, जर तुम्हाला या घटनेवरून एखाद्या व्यक्तीवर शंका असेल, तर आत्ताच त्याचे नाव सांगावे (निर्देश करावा). जर तो निर्देश करत असेल, तर त्या व्यक्तीची चौकशी करून पवारणा करावी; जर तो निर्देश करत नसेल, तर 'तपासून पाहू आणि नंतर जाणून घेऊ' असे म्हणून पवारणा करावी.

---

අයං පුග්ගලො පඤ්ඤායති න වත්ථූති එත්ථ එකො භික්ඛු මාලාගන්ධවිලෙපනෙහි චෙතියං වා පූජෙසි, අරිට්ඨං වා පිවි, තස්ස තදනුරූපො සරීරගන්ධො අහොසි; සො තං ගන්ධං සන්ධාය ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො එවරූපො සරීරගන්ධො’’ති වත්ථුං පකාසෙන්තො එවමාහ. පුග්ගලං ඨපෙත්වා සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යාති එතං පුග්ගලං ඨපෙත්වා සඞ්ඝො පවාරෙතු. ඉදානෙව නං වදෙහීති යං ත්වං පුග්ගලං ඨපෙසි, තස්ස පුග්ගලස්ස ඉදානෙව දොසං වද. සචෙ අයමස්ස දොසොති වදති, තං පුග්ගලං සොධෙත්වා පවාරෙතබ්බං. අථ නාහං ජානාමීති වදති, උපපරික්ඛිත්වා ජානිස්සාමාති පවාරෙතබ්බං.

येथे 'ही व्यक्ती समजते, घटना (वस्तू) नाही' याविषयी असा निर्णय समजावा: एका भिक्खूने पुष्प, गंध आणि विलेपनाने चेतियाची (स्तूपाची) पूजा केली किंवा अरिष्ट (औषधी काढा) प्यायले, त्यामुळे त्यांच्या शरीराला तसाच सुवास आला. त्या (पवारणा स्थगित करणाऱ्या) भिक्खूने त्या सुवासाचा संदर्भ घेऊन, 'या भिक्खूच्या शरीराला असा सुवास येत आहे' असे म्हणून ती घटना उघड करत असे म्हटले. 'व्यक्तीला स्थगित ठेवून संघाने पवारणा करावी' म्हणजे त्या व्यक्तीला वगळून संघाने पवारणा करावी. 'आत्ताच त्याला सांगावे' म्हणजे तुम्ही ज्या व्यक्तीला स्थगित केले आहे, त्या व्यक्तीचा दोष आत्ताच सांगावा. जर तो 'हा त्याचा दोष आहे' असे सांगत असेल, तर त्या व्यक्तीचे शुद्धीकरण करून पवारणा करावी. आणि जर तो 'मी जाणत नाही' असे म्हणत असेल, तर 'तपासून पाहू आणि नंतर जाणून घेऊ' असे म्हणून पवारणा करावी.

---

ඉදං වත්ථු ච පුග්ගලො ච පඤ්ඤායතීති පුරිමනයෙනෙව චොරෙහි මච්ඡෙ ගහෙත්වා පචිත්වා පරිභුත්තට්ඨානඤ්ච ගන්ධාදීහි නහානට්ඨානඤ්ච දිස්වා ‘‘පබ්බජිතස්ස කම්ම’’න්ති මඤ්ඤමානො සො එවමාහ. ඉදානෙව නං වදෙහීති ඉදානෙව තෙන වත්ථුනා පරිසඞ්කිතං පුග්ගලං වදෙහි; ඉදං පන උභයම්පි දිස්වා දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය විනිච්ඡිනිත්වාව පවාරෙතබ්බං. කල්ලං වචනායාති කල්ලං චොදනාය; චොදෙතුං වට්ටතීති අත්ථො. කස්මා? පවාරණතො පුබ්බෙ අවිනිච්ඡිතත්තා පච්ඡා ච දිස්වා චොදිතත්තාති. උක්කොටනකං පාචිත්තියන්ති ඉදඤ්හි උභයං පුබ්බෙ පවාරණාය දිස්වා විනිච්ඡිනිත්වාව භික්ඛූ පවාරෙන්ති, තස්මා පුන තං උක්කොටෙන්තස්ස ආපත්ති.

'ही घटना आणि व्यक्ती दोन्ही समजतात' याविषयी पूर्वीच्याच पद्धतीने समजावे. चोरांनी मासे पकडून, शिजवून खाल्लेली जागा आणि गंध इत्यादी लावून स्नान केलेली जागा पाहून, 'हे एखाद्या प्रव्रजिताचे (भिक्खूचे) कृत्य आहे' असे मानून त्याने असे म्हटले. 'आत्ताच त्याला सांगावे' म्हणजे आत्ताच त्या घटनेवरून शंका घेतलेल्या व्यक्तीचे नाव सांगावे. परंतु हे दोन्ही पाहून, ते दिसल्याच्या वेळेपासून निर्णय करूनच पवारणा करावी. 'बोलण्यास योग्य' म्हणजे चोदना (दोषारोप) करण्यास योग्य; चोदना करणे योग्य आहे असा अर्थ आहे. का? कारण पवारणेपूर्वी निर्णय न झाल्यामुळे आणि नंतर पाहून चोदना केल्यामुळे. 'उक्कोटनक पाचित्तिय' म्हणजे, कारण भिक्खू पवारणेपूर्वी या दोन्ही गोष्टी पाहून आणि निर्णय करूनच पवारणा करतात, म्हणून पुन्हा तो निर्णय फिरवणाऱ्याला (उक्कोटन करणाऱ्याला) आपत्ती (दोष) प्राप्त होते.

---

භණ්ඩනකාරකවත්ථුකථා

भांडण करणाऱ्या (भिक्खूंच्या) घटनेची कथा (भण्डनकारकवत्थुकथा).

---

240. ද්වෙ තයො උපොසථෙ චාතුද්දසිකෙ කාතුන්ති එත්ථ චතුත්ථපඤ්චමා ද්වෙ, තතියො පන පකතියාපි චතුද්දසිකොයෙවාති. තස්මා [Pg.362] තතියචතුත්ථා වා තතියචතුත්ථපඤ්චමා වා ද්වෙ තයො චාතුද්දසිකා කාතබ්බා. අථ චතුත්ථෙ කතෙ සුණන්ති, පඤ්චමො චාතුද්දසිකො කාතබ්බො. එවම්පි ද්වෙ චාතුද්දසිකා හොන්ති. එවං කරොන්තා භණ්ඩනකාරකානං තෙරසෙ වා චාතුද්දසෙ වා ඉමෙ පන්නරසීපවාරණං පවාරෙස්සන්ති. එවං පවාරෙන්තෙහි ච බහිසීමාය සාමණෙරෙ ඨපෙත්වා ‘‘තෙ ආගච්ඡන්තී’’ති සුත්වා ලහුං ලහුං සන්නිපතිත්වා පවාරෙතබ්බං. එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තෙ චෙ භික්ඛවෙ…පෙ… තථා කරොන්තූ’’ති වුත්තං.

२४०. येथे 'दोन किंवा तीन चातुर्दशी उपोसथ करावेत' याविषयी असा निर्णय समजावा: चौथे आणि पाचवे हे दोन, तर तिसरा उपोसथ हा स्वाभाविकपणेच चातुर्दशीचाच असतो. त्यामुळे तिसरा व चौथा, किंवा तिसरा, चौथा व पाचवा असे दोन किंवा तीन चातुर्दशी उपोसथ करावेत. जर चौथा उपोसथ केल्यावर ते ऐकतात, तर पाचवा चातुर्दशी उपोसथ करावा. अशा प्रकारे देखील दोन चातुर्दशी उपोसथ होतात. असे केल्याने, भांडण करणाऱ्या भिक्खूंच्या त्रयोदशी किंवा चतुर्दशीच्या दिवशी, हे भिक्खू पौर्णिमेची पवारणा करतील. आणि अशा प्रकारे पवारणा करताना, सीमेच्या बाहेर सामणेरांना ठेवून, 'ते येत आहेत' असे ऐकल्यावर घाईघाईने एकत्र येऊन पवारणा करावी. हाच अर्थ दर्शवण्यासाठी 'जर ते, भिक्खूंनो... पे... तसेच करावे' असे म्हटले आहे.

---

අසංවිහිතාති සංවිදහනරහිතා ආගමනජානනත්ථාය අකතසංවිදහිතා; අවිඤ්ඤාතාව හුත්වාති අත්ථො. තෙසං වික්ඛිත්වාති ‘‘කිලන්තත්ථ මුහුත්තං විස්සමථා’’තිආදිනා නයෙන සම්මොහං කත්වාති අත්ථො. නො චෙ ලභෙථාති නො චෙ බහිසීමං ගන්තුං ලභෙය්‍යුං; භණ්ඩනකාරකානං සාමණෙරෙහි ච දහරභික්ඛූහි ච නිරන්තරං අනුබද්ධාව හොන්ති. ආගමෙ ජුණ්හෙති යං සන්ධාය ආගමෙ ජුණ්හෙ පවාරෙය්‍යාමාති ඤත්තිං ඨපෙසුං, තස්මිං ආගමෙ ජුණ්හෙ කොමුදියා චාතුමාසිනියා අකාමා පවාරෙතබ්බං, අවස්සං පවාරෙතබ්බං, න හි තං අතික්කමිත්වා පවාරෙතුං ලබ්භති. තෙහි චෙ භික්ඛවෙ භික්ඛූහි පවාරියමානෙති එවං චාතුමාසිනියා පවාරියමානෙ.

'असंविहिता' म्हणजे व्यवस्था न केलेले, त्यांच्या येण्याची माहिती मिळवण्यासाठी कोणतीही व्यवस्था न केलेले; म्हणजेच अज्ञात राहून असा अर्थ आहे. 'त्यांना विचलित करून' म्हणजे 'तुम्ही थकले आहात, क्षणभर विश्रांती घ्या' इत्यादी प्रकारे संभ्रम निर्माण करून असा अर्थ आहे. 'जर त्यांना मिळाले नाही' म्हणजे जर त्यांना सीमेबाहेर जाण्याची संधी मिळाली नाही; कारण भांडण करणाऱ्या भिक्खूंचे सामणेर आणि तरुण भिक्खू सतत त्यांच्या पाळतीवर असतात. 'पुढील चांदण्या रात्रीत' म्हणजे ज्याचा संदर्भ घेऊन 'पुढील चांदण्या रात्रीत पवारणा करू' अशी ज्ञप्ति (घोषणा) मांडली होती, त्या पुढील चांदण्या रात्रीत म्हणजेच कार्तिक पौर्णिमेला (कोमुदी चातुमासिनीला) अनिच्छेने का होईना, पण अनिवार्यपणे पवारणा करावीच लागते; कारण ती ओलांडून पवारणा करण्याची परवानगी नसते. 'जर त्या भिक्खूंकडून, भिक्खूंनो, पवारणा केली जात असेल तर' म्हणजे अशा प्रकारे चातुमासिनीला पवारणा केली जात असताना.

---

පවාරණාසඞ්ගහකථා

पवारणा-संग्रहाची कथा (पवारणासंग्रहकथा).

---

241. අඤ්ඤතරො ඵාසුවිහාරොති තරුණසමථො වා තරුණවිපස්සනා වා. පරිබාහිරා භවිස්සාමාති අනිබද්ධරත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදිභාවෙන භාවනානුයොගං සම්පාදෙතුං අසක්කොන්තා බාහිරා භවිස්සාම. සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං සන්නිපතිතබ්බන්ති ඉමිනා ඡන්දදානං පටික්ඛිපති. භින්නස්ස හි සඞ්ඝස්ස සමග්ගකරණකාලෙ තිණවත්ථාරකසමථෙ ඉමස්මිඤ්ච පවාරණාසඞ්ගහෙති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු ඡන්දං දාතුං න වට්ටති. පවාරණාසඞ්ගහො නාමායං විස්සට්ඨකම්මට්ඨානානං ථාමගතසමථවිපස්සනානං සොතාපන්නාදීනඤ්ච න දාතබ්බො. තරුණසමථවිපස්සනාලාභිනො පන සබ්බෙ වා හොන්තු, උපඩ්ඪා වා, එකපුග්ගලො වා එකස්සපි වසෙන දාතබ්බොයෙව. දින්නෙ පවාරණාසඞ්ගහෙ [Pg.363] අන්තොවස්සෙ පරිහාරොව හොති, ආගන්තුකා තෙසං සෙනාසනං ගහෙතුං න ලභන්ති. තෙහිපි ඡින්නවස්සෙහි න භවිතබ්බං, පවාරෙත්වා පන අන්තරාපි චාරිකං පක්කමිතුං ලභන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘තෙහි චෙ භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

२४१. 'दुसरा एखादा सुखावह विहार' म्हणजे प्राथमिक शमथ (समथ) किंवा प्राथमिक विपश्यना (विपस्सना). 'आम्ही बाहेरचे होऊ' म्हणजे रात्रीचे स्थान, दिवसाचे स्थान इत्यादी निश्चित नसल्यामुळे भावनेचा अभ्यास (भावनानुयोग) पूर्ण करण्यास असमर्थ ठरून आम्ही बाह्य होऊ. 'सर्वांनी मिळून एकाच ठिकाणी एकत्र यावे' याद्वारे छंदाचे दान (संमती देणे) नाकारले आहे. कारण दुभंगलेल्या संघाला एकत्र आणताना, तिणवत्थारक समथाच्या वेळी आणि या पवारणा-संग्रहाच्या वेळी, या तीन प्रसंगी छंद (संमती) देणे योग्य नाही. हा 'पवारणा-संग्रह' ज्यांनी कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) त्याग केला आहे, ज्यांची शमथ व विपश्यना दृढ झाली आहे आणि जे सोतापन्न (श्रोतआपन्न) इत्यादी आहेत, त्यांना दिला जाऊ नये. परंतु प्राथमिक शमथ व विपश्यना प्राप्त करणारे सर्व असोत, अर्धे असोत किंवा एकच व्यक्ती असो, एकाच्याही निमित्ताने तो दिलाच पाहिजे. पवारणा-संग्रह दिला असता, वर्षावासाच्या आत तो एका संरक्षणासारखा (परिहारासारखा) होतो; आगंतुक भिक्खूंना त्यांचे शयनासन (सेनासन) घेण्याचा अधिकार मिळत नाही. त्यांनी देखील खंडित वर्षावास (छिन्नवस्स) असणारे होऊ नये. परंतु पवारणा करून मध्यंतरीच्या काळात देखील ते चारिकेसाठी (प्रवासासाठी) निघून जाऊ शकतात, हे दर्शवण्यासाठी 'जर ते, भिक्खूंनो' इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी उरलेला भाग स्पष्टच आहे.

---

පවාරණාක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पवारणा-स्कंधकाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

5. චම්මක්ඛන්ධකං

५. चम्मस्कंधक (चर्मस्कंधक).

---

සොණකොළිවිසවත්ථුකථා

सोण कोळिविस याच्या घटनेची कथा (सोणकोळिविसवत्थुकथा).

---

242. චම්මක්ඛන්ධකෙ [Pg.364] – ඉස්සරියාධිපච්චන්ති ඉස්සරභාවෙන ච අධිපතිභාවෙන ච සමන්නාගතං. රජ්ජන්ති රාජභාවං, රඤ්ඤා කත්තබ්බකිච්චං වා. සොණො නාම කොළිවිසොති එත්ථ සොණොති තස්ස නාමං; කොළිවිසොති ගොත්තං. පාදතලෙසු ලොමානීති රත්තෙසු පාදතලෙසු සුඛුමානි අඤ්ජනවණ්ණානි කම්මචිත්තීකතානි ලොමානි ජාතානි හොන්ති. සො කිර පුබ්බෙ අසීතිසහස්සානං පුරිසානං ජෙට්ඨපුරිසො හුත්වා තෙහි සද්ධිං පච්චෙකබුද්ධස්ස වසනට්ඨානෙ පණ්ණසාලං කත්වා අත්තනො සස්සිරිකං උණ්ණපාවාරකං පච්චෙකබුද්ධස්ස පාදෙහි අක්කමනට්ඨානෙ පාදපුඤ්ඡනිකං කත්වා ඨපෙසි. තෙමාසං පන සබ්බෙව පච්චෙකබුද්ධං උපට්ඨහිංසු. අයං තස්ස ච තෙසඤ්ච අසීතියා ගාමිකසහස්සානං පුබ්බයොගො.

२४२. चम्मस्कंधकामध्ये – 'इस्स्रियाधिपच्चं' म्हणजे ऐश्वर्यभाव (ईश्वरभाव) आणि अधिपतीभाव यांनी युक्त असणे. 'रज्जं' म्हणजे राजभाव किंवा राजाने करावयाचे कर्तव्य. 'सोण नावाचा कोळिविस' येथे 'सोण' हे त्यांचे नाव आहे आणि 'कोळिविस' हे त्यांचे गोत्र आहे. 'पावलांच्या तळव्यांवर केस' म्हणजे त्यांच्या लाल रंगाच्या पावलांच्या तळव्यांवर काजळाच्या रंगाचे, सुकुमार आणि कर्माच्या प्रभावाने चित्रविचित्र झालेले केस उगवले होते. असे ऐकिवात आहे की, ते पूर्वी ऐंशी हजार पुरुषांचे प्रमुख (जेष्ठ पुरुष) होते. त्यांनी त्यांच्यासह प्रत्येकबुद्धाच्या राहण्याच्या ठिकाणी पर्णशाळा (पर्णकुटी) बांधली आणि स्वतःचे सुंदर लोकरीचे पांघरूण (उण्णपावारक) प्रत्येकबुद्धाच्या पाऊल ठेवण्याच्या ठिकाणी पायपुसणे म्हणून ठेवले. आणि तीन महिने त्या सर्वांनी प्रत्येकबुद्धाची सेवा (उपस्थान) केली. हा त्यांचा आणि त्या ऐंशी हजार ग्रामप्रमुखांचा पूर्वयोग (पूर्वपुण्यकर्म) होता.

---

අසීතිගාමිකසහස්සානීති තෙසු ගාමෙසු වසන්තානං කුලපුත්තානං අසීතිසහස්සානි. කෙනචිදෙව කරණීයෙනාති කෙනචි කරණීයෙන විය; න පනස්ස කිඤ්චි කරණීයං අත්ථි අඤ්ඤත්‍ර තස්ස දස්සනා. රාජා කිර තානිපි අසීතිකුලපුත්තසහස්සානි සන්නිපාතාපෙන්තො ‘‘එවං අපරිසඞ්කන්තො සොණො ආගමිස්සතී’’ති සන්නිපාතාපෙසි. දිට්ඨධම්මිකෙ අත්ථෙති ‘‘කසිවණිජ්ජාදීනි ධම්මෙන කත්තබ්බානි, මාතාපිතරො ධම්මෙන පොසිතබ්බා’’ති එවමාදිනා නයෙන ඉධලොකහිතෙ අත්ථෙ අනුසාසිත්වා. සො නො භගවාති සො අම්හාකං භගවා තුම්හෙ සම්පරායිකෙ අත්ථෙ අනුසාසිස්සතීති අත්ථො.

"असीतिगामिकसहस्सानी" म्हणजे त्या गावांमध्ये राहणाऱ्या कुलपुत्रांचे ऐंशी हजार. "केनचिदेव करणीयेन" म्हणजे जणू काही एखाद्या कामासाठी; परंतु त्यांना (भगवंतांच्या) दर्शनाशिवाय दुसरे कोणतेही काम नव्हते. राजाने खरोखरच त्या ऐंशी हजार कुलपुत्रांना एकत्र बोलावताना असा विचार करून एकत्र बोलावले की, "अशा प्रकारे सोण शंकेशिवाय येईल." "दिट्ठधम्मिके अत्थे" म्हणजे "शेती, व्यापार इत्यादी गोष्टी धर्माने (न्यायाने) कराव्यात, माता-पित्यांचे पालनपोषण धर्माने करावे" इत्यादी पद्धतीने या लोकातील हिताच्या गोष्टींचा उपदेश करून. "सो नो भगवा" म्हणजे ते आमचे भगवान तुम्हाला परलोकातील हिताचा उपदेश करतील, असा अर्थ आहे.

---

භගවන්තං පටිවෙදෙමීති භගවන්තං ජානාපෙමි. පාටිකාය නිමුජ්ජිත්වාති සොපානස්ස හෙට්ඨා අඩ්ඪචන්දපාසාණෙ නිමුජ්ජිත්වා. යස්ස දානි භන්තෙ භගවා කාලං මඤ්ඤතීති යස්ස තෙසං හිතකිරියත්ථස්ස භගවා කාලං ජානාති. විහාරපච්ඡායායන්ති විහාරපච්චන්තෙ ඡායායං. සමන්නාහරන්තීති පසාදවසෙන පුනප්පුනං මනසි කරොන්ති. භිය්‍යොසොමත්තායාති භිය්‍යොසොමත්තාය පුන විසිට්ඨතරං දස්සෙහීති අත්ථො. අන්තරධායතීති අදස්සනං හොති.

"भगवन्तं पटिवेदेमि" म्हणजे भगवंतांना अवगत करतो (माहिती देतो). "पाटिकाय निमुज्जित्वा" म्हणजे पायऱ्यांच्या खालील अर्धचंद्रकृती दगडावर (चंद्रशिलेवर) अदृश्य होऊन. "यस्स दानि भन्ते भगवा कालं मञ्ञति" म्हणजे ज्या हितकारक कार्यासाठी भगवान योग्य वेळ जाणतात. "विहारपच्छायायं" म्हणजे विहाराच्या शेवटी असलेल्या छायेत (सावलीत). "समन्नाहरन्ति" म्हणजे श्रद्धेमुळे वारंवार मनात आणतात. "भिय्योसोमत्ताय" म्हणजे आणखी उत्कृष्ट प्रकारे दाखवावे, असा अर्थ आहे. "अन्तरधायति" म्हणजे अदृश्य होते.

---

සොණස්ස පබ්බජ්ජාකථා

सोणाची प्रव्रज्याकथा.

---

243. ලොහිතෙන [Pg.365] ඵුටො හොතීති ලොහිතෙන මක්ඛිතො හොති. ගවාඝාතනන්ති යත්ථ ගාවො හඤ්ඤන්ති, තාදිසොති අත්ථො. කුසලො නාම වීණාය වාදනකුසලො. වීණාය තන්තිස්සරෙති වීණාය තන්තියා සරෙ. අච්චායතාති අතිආයතා ඛරමුච්ඡිතා. සරවතීති සරසම්පන්නා. කම්මඤ්ඤාති කම්මක්ඛමා. අතිසිථිලාති මන්දමුච්ඡනා. සමෙ ගුණෙ පතිට්ඨිතාති මජ්ඣිමෙ සරෙ ඨපෙත්වා මුච්ඡිතා. වීරියසමතං අධිට්ඨහාති වීරියසම්පයුත්තසමතං අධිට්ඨාහි, වීරියං සමථෙන යොජෙහීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතං පටිවිජ්ඣාති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමතං සමභාවං. තත්ථ සද්ධං පඤ්ඤාය, පඤ්ඤඤ්ච සද්ධාය, වීරියං සමාධිනා, සමාධිඤ්ච වීරියෙන යොජයමානො ඉන්ද්‍රියානං සමතං පටිවිජ්ඣ. තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහීති තස්මිං සමථෙ සති, යෙන ආදාසෙ මුඛබිම්බෙනෙව නිමිත්තෙන උප්පජ්ජිතබ්බං, තං සමථනිමිත්තං විපස්සනානිමිත්තං මග්ගනිමිත්තං ඵලනිමිත්තඤ්ච ගණ්හාහි, නිබ්බත්තෙහීති අත්ථො.

२४३. "लोहितेन फुटो होति" म्हणजे रक्ताने माखलेला असतो. "गवाघातनं" म्हणजे जेथे गाई मारल्या जातात, तशी जागा असा अर्थ आहे. "कुसलो" म्हणजे विणा वाजवण्यात कुशल. "विणाय तन्तिस्सरे" म्हणजे विणेच्या तारेच्या स्वरात. "अच्चायता" म्हणजे अतिशय ताणलेली, कर्कश वाजणारी. "सरवती" म्हणजे सुस्वर (स्वराने समृद्ध). "कम्मञ्ञा" म्हणजे वाजवण्यास योग्य (कार्यक्षम). "अतिसिथिला" म्हणजे अतिशय सैल, मंद वाजणारी. "समे गुणे पतिट्ठिता" म्हणजे मध्यम स्वरात ठेवून वाजवलेली. "वीरियसमतं अधिट्ठहा" म्हणजे वीर्याशी (ऊर्जेशी) युक्त असलेल्या समतेची (शमथाची) स्थापना कर, वीर्याला शमथाशी जोड, असा अर्थ आहे. "इन्द्रियानञ्च समतं पटिविज्झा" म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची समता, समभाव. त्यामध्ये श्रद्धेला प्रज्ञेशी आणि प्रज्ञेला श्रद्धेशी, वीर्याला समाधीशी आणि समाधीला वीर्याशी जोडत इंद्रियांच्या समतेचा वेध घे (ती जाण). "तत्थ च निमित्तं गण्हाहि" म्हणजे त्या शमथामध्ये, जसे आरशात चेहऱ्याचे प्रतिबिंब निर्माण होते, तसे ज्या निमित्ताने ते उत्पन्न व्हावे, ते शमथनिमित्त, विपश्यनानिमित्त, मार्गनिमित्त आणि फलनिमित्त ग्रहण कर, म्हणजेच ते उत्पन्न कर, असा अर्थ आहे.

---

244. අඤ්ඤං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති අරහා අහන්ති ජානාපෙය්‍යං. ඡ ඨානානීති ඡ කාරණානි. අධිමුත්තො හොතීති පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා ඨිතො හොති. නෙක්ඛම්මාධිමුත්තොතිආදි සබ්බං අරහත්තවසෙන වුත්තං. අරහත්තඤ්හි සබ්බකිලෙසෙහි නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං, තෙහෙව පවිවිත්තත්තා පවිවෙකො, බ්‍යාපජ්ජාභාවතො අබ්‍යාපජ්ජං, උපාදානස්ස ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා උපාදානක්ඛයො, තණ්හාක්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා තණ්හක්ඛයො, සම්මොහාභාවතො අසම්මොහොති ච වුච්චති.

२४४. "अञ्ञं ब्याकरेय्यं" म्हणजे "मी अर्हत आहे" असे जाहीर करीन. "छ ठानानि" म्हणजे सहा कारणे. "अधिमुत्तो होति" म्हणजे वेध घेऊन (पूर्णपणे जाणून) प्रत्यक्ष करून स्थित असतो. "नेक्खम्माधिमुत्तो" इत्यादी सर्व अर्हतत्वाच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण सर्व क्लेशांमधून बाहेर पडल्यामुळे अर्हतत्वाला "नेक्खम्म" (नैष्क्रम्य/निष्क्रमण) म्हटले जाते; त्यांच्यापासूनच विलग झाल्यामुळे "पविवेक" (प्रविवेक/एकांत) म्हटले जाते; व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) अभावामुळे "अब्यापज्ज" (अव्यापाद) म्हटले जाते; उपादानाच्या क्षयाच्या शेवटी उत्पन्न झाल्यामुळे "उपादानक्खय" (उपादानक्षय) म्हटले जाते; तृष्णेच्या क्षयाच्या शेवटी उत्पन्न झाल्यामुळे "तण्हक्खय" (तृष्णाक्षय) म्हटले जाते; आणि संमोहाच्या (मोहाच्या) अभावामुळे "असंमोह" असे म्हटले जाते.

---

කෙවලං සද්ධාමත්තකන්ති පටිවෙධරහිතං කෙවලං පටිවෙධපඤ්ඤාය අසම්මිස්සං සද්ධාමත්තකං. පටිචයන්ති පුනප්පුනං කරණෙන වුඩ්ඪිං. වීතරාගත්තාති මග්ගප්පටිවෙධෙන රාගස්ස විගතත්තායෙව නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතං අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො හොති. ඵලසමාපත්තිවිහාරෙනෙව විහරති, තන්නින්නමානසොයෙව හොතීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

"केवलं सद्धामत्तकं" म्हणजे वेधविरहित (साक्षात्काराशिवाय), केवळ वेधप्रज्ञेशी (साक्षात्कार करणाऱ्या प्रज्ञेशी) अमिश्रित अशी केवळ श्रद्धा. "पटिचयन्ति" म्हणजे वारंवार करण्याने वाढवणे. "वीतरागत्ता" म्हणजे मार्गाच्या वेधामुळे (साक्षात्कारामुळे) रागाचा नाश झाल्यामुळेच, "नेक्खम्म" संज्ञक अर्हतत्वाचा वेध घेऊन तो स्थित असतो. तो फलसमापत्तीच्या विहारानेच विहार करतो, त्याचे मन त्याच दिशेने झुकलेले असते, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

---

ලාභසක්කාරසිලොකන්ති [Pg.366] චතුපච්චයලාභඤ්ච තෙසංයෙව සුකතභාවඤ්ච වණ්ණභණනඤ්ච. නිකාමයමානොති ඉච්ඡමානො පත්ථයමානො. පවිවෙකාධිමුත්තොති විවෙකෙ අධිමුත්තො අහන්ති එවං අරහත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

"लाभसक्कारसिलोकं" म्हणजे चार प्रत्ययांचा (गरजांचा) लाभ, त्यांचीच उत्तमता आणि स्तुती करणे. "निकामयमानो" म्हणजे इच्छा करणारा, आकांक्षा करणारा. "पविवेकाधिमुत्तो" म्हणजे "मी विवेकात (एकांतात) अधिमुक्त (लीन) आहे" अशा प्रकारे तो अर्हतत्व प्रकट करतो, असा अर्थ आहे.

---

සීලබ්බතපරාමාසන්ති සීලඤ්ච වතඤ්ච පරාමසිත්වා ගහිතගහණමත්තං. සාරතො පච්චාගච්ඡන්තොති සාරභාවෙන ජානන්තො. අබ්‍යාපජ්ජාධිමුත්තොති අබ්‍යාපජ්ජං අරහත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො. ඉමිනාව නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"सीलब्बतपरामासं" म्हणजे शील आणि व्रत यांचे चुकीच्या पद्धतीने आकलन करून केवळ धरून ठेवलेले मत. "सारतो पच्चागच्छन्तो" म्हणजे साररूपाने (अमृत रूपाने) जाणणारा. "अब्यापज्जाधिमुत्तो" म्हणजे अव्यापाद अशा अर्हतत्वाला प्रकट करतो, असा अर्थ आहे. याच पद्धतीने सर्व वारांमध्ये (प्रसंगांमध्ये) अर्थ समजून घ्यावा.

---

භුසාති බලවන්තො. නෙවස්ස චිත්තං පරියාදියන්තීති එතස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තං ගහෙත්වා ඨාතුං න සක්කොන්ති. අමිස්සීකතන්ති අමිස්සකතං. කිලෙසාහි ආරම්මණෙන සද්ධිං චිත්තං මිස්සං කරොන්ති, තෙසං අභාවා අමිස්සීකතං. ඨිතන්ති පතිට්ඨිතං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අචලනප්පත්තං. වයඤ්චස්සානුපස්සතීති තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදම්පි වයම්පි පස්සති.

"भुसा" म्हणजे बलवान. "नेवस्स चित्तं परियादियन्ति" म्हणजे या क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) चित्ताला ताब्यात घेऊन राहू शकत नाहीत. "अमिस्सीकतं" म्हणजे अमिश्रित केलेले. कारण क्लेश हे आलंबनासह (विषयांसह) चित्ताला मिश्रित करतात, त्यांच्या अभावामुळे ते अमिश्रित असते. "ठितं" म्हणजे प्रतिष्ठित (स्थिर). "आनेञ्जप्पत्तं" म्हणजे अचलता प्राप्त झालेले. "वयञ्चस्सानुपस्सति" म्हणजे तो त्या चित्ताची उत्पत्ती आणि विनाश दोन्ही पाहतो.

---

නෙක්ඛම්මං අධිමුත්තස්සාති අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස. සෙසපදෙහිපි අරහත්තමෙව කථිතං. උපාදානක්ඛයස්සාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අසම්මොහඤ්ච චෙතසොති චිත්තස්ස ච අසම්මොහං අධිමුත්තස්ස. දිස්වා ආයතනුප්පාදන්ති ආයතනානං උප්පාදඤ්ච වයඤ්ච දිස්වා. සම්මා චිත්තං විමුච්චතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන ඉමාය විපස්සනාය පටිපත්තියා ඵලසමාපත්තිවසෙන චිත්තං විමුච්චති, නිබ්බානාරම්මණෙ අධිමුච්චති. සන්තචිත්තස්සාති නිබ්බුතචිත්තස්ස. තාදිනොති ඉට්ඨානිට්ඨෙ අනුනයපටිඝෙහි අකම්පියත්තා තාදී, තස්ස තාදිනො.

"नेक्खम्मं अधिमुत्तस्स" म्हणजे अर्हतत्वाचा वेध घेऊन स्थित असलेल्याचे. उर्वरित पदांद्वारेही अर्हतत्वच सांगितले आहे. "उपादानक्खयस्स" हा द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग आहे. "असंमोहञ्च चेतसो" म्हणजे चित्ताच्या असंमोहात (मोहरहित अवस्थेत) अधिमुक्त असलेल्याचे. "दिस्वा आयतनुप्पादं" म्हणजे आयतनांची उत्पत्ती आणि विनाश पाहून. "सम्मा चित्तं विमुच्चति" म्हणजे योग्य कारणाने आणि पद्धतीने, या विपश्यना साधनाद्वारे, फलसमापत्तीच्या प्रभावाने चित्त विमुक्त होते, निर्वाणरूपी आलंबनात लीन होते. "सन्तचित्तस्स" म्हणजे शांत (निवांत/मुक्त) चित्त असलेल्याचे. "तादिनो" म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये अनुनय (आकर्षण) आणि प्रतिघाने (द्वेषाने) कंपित न होणारा तो 'तादी' (तथाभावी), त्या तादी पुरुषाचे.

---

දිගුණාදිඋපාහනපටික්ඛෙපකථා

दुहेरी इत्यादी पादत्राणे नाकारण्याची कथा.

---

245. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති අරහත්තං බ්‍යාකරොන්ති. අත්ථො ච වුත්තොති යෙන අරහාති ඤායති, සො අත්ථො වුත්තො. සුත්තත්ථො පන සුත්තවණ්ණනතොයෙව ගහෙතබ්බො. අත්තා ච අනුපනීතොති අහං අරහාති එවං බ්‍යඤ්ජනවසෙන අත්තා න උපනීතො. අථ ච පනිධෙකච්චෙ මොඝපුරිසාති අඤ්ඤෙ පන තුච්ඡපුරිසා හසමානා විය අසන්තමෙව අඤ්ඤං වචනමත්තෙන සන්තං කත්වා බ්‍යාකරොන්ති. එකපලාසිකන්ති එකපටලං[Pg.367]. අසීතිසකටවාහෙති එත්ථ ද්වෙ සකටභාරා එකො වාහොති වෙදිතබ්බො. සත්තහත්ථිකඤ්ච අනීකන්ති එත්ථ ඡ හත්ථිනියො එකො ච හත්ථීති ඉදමෙකං අනීකං. ඊදිසානි සත්ත අනීකානි සත්තහත්ථිකං අනීකං නාම. දිගුණාති ද්විපටලා. තිගුණාති තිපටලා. ගණඞ්ගුණූපාහනාති චතුපටලතො පට්ඨාය වුච්චති.

२४५. "अञ्ञं ब्याकरोन्ति" म्हणजे अर्हतत्व प्रकट करतात. "अत्थो च वुत्तो" म्हणजे ज्या अर्थाने 'अर्हत' असे जाणले जाते, तो अर्थ सांगितले आहे. परंतु सुत्ताचा अर्थ सुत्तवर्णनेतूनच (अट्ठकथेतूनच) ग्रहण करावा. "अत्ता च अनुपनीतो" म्हणजे "मी अर्हत आहे" अशा शब्दांच्या द्वारे स्वतःला पुढे आणले नाही. "अथ च पनिधेकच्चे मोघपुरिसा" म्हणजे परंतु येथे काही मूर्ख (व्यर्थ) लोक जणू थट्टा करत, नसलेलेच अर्हतत्व केवळ शब्दांच्या द्वारे असल्यासारखे करून सांगतात. "एकपलासिकं" म्हणजे एक पदर (एक थर) केलेले. "असीतिसकटवाहे" यामध्ये दोन गाड्यांचे ओझे म्हणजे एक 'वाह' असे समजावे. "सत्तहत्थिकञ्च अनीकं" यामध्ये सहा हत्तिणी आणि एक हत्ती मिळून हे एक 'अनीक' (सैन्य/हत्तींचा समूह) होते. अशा प्रकारची सात अनीके म्हणजे 'सत्तहत्थिक अनीक' होय. "दिगुणा" म्हणजे दोन पदरी (दुहेरी). "तिगुणा" म्हणजे तीन पदरी (तिहेरी). "गुणङ्गुणूपाहना" हे चार पदरांपासून सुरू होणाऱ्या पादत्राणांना म्हटले जाते.

---

සබ්බනීලිකාදිපටික්ඛෙපකථා

पूर्णपणे निळ्या रंगाची इत्यादी पादत्राणे नाकारण्याची कथा.

---

246. සබ්බනීලිකාති සබ්බාව නීලිකා. එස නයො සබ්බපීතිකාදීසුපි. තත්ථ ච නීලිකා උමාපුප්ඵවණ්ණා හොති, පීතිකා කණිකාරපුප්ඵවණ්ණා, ලොහිතිකා ජයසුමනපුප්ඵවණ්ණා, මඤ්ජිට්ඨිකා මඤ්ජිට්ඨවණ්ණා එව, කණ්හා අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා, මහාරඞ්ගරත්තා සතපදිපිට්ඨිවණ්ණා, මහානාමරත්තා සම්භින්නවණ්ණා හොති පණ්ඩුපලාසවණ්ණා. කුරුන්දියං පන ‘‘පදුමපුප්ඵවණ්ණා’’ති වුත්තා. එතාසු යංකිඤ්චි ලභිත්වා රජනං චොළකෙන පුඤ්ඡිත්වා වණ්ණං භින්දිත්වා ධාරෙතුං වට්ටති. අප්පමත්තකෙපි භින්නෙ වට්ටතියෙව.

२४६. ‘सब्बनीलिका’ म्हणजे सर्वच निळी (पूर्णपणे निळ्या रंगाची). हाच नियम ‘सब्बपीतिका’ (पूर्णपणे पिवळी) इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही लागू होतो. त्यामध्ये, निळी पादत्राणे ही जवसाच्या (अळशीच्या) फुलाच्या रंगाची असतात; पिवळी पादत्राणे ही कण्हेरीच्या फुलाच्या रंगाची असतात; लाल पादत्राणे ही जास्वंदाच्या फुलाच्या रंगाची असतात; मंजिष्ठा रंगाची पादत्राणे ही मंजिष्ठाच्या रंगाचीच असतात; काळी पादत्राणे ही ओल्या रिठ्ठ्याच्या रंगासारखी असतात; मोठ्या रंगाने रंगवलेली (महारंगरत्ता) पादत्राणे ही गोमेच्या पाठीच्या रंगासारखी असतात; आणि महानाम रंगाने रंगवलेली (महानामरत्ता) पादत्राणे ही संमिश्र रंगाची किंवा सुकलेल्या पिवळसर पानाच्या रंगाची असतात. परंतु, कुरुन्दी अट्ठकथेत ती ‘कमळाच्या फुलाच्या रंगाची’ अशी सांगितली आहे. या पादत्राणांपैकी कोणतीही पादत्राणे मिळाल्यास, त्याचा रंग कापडाने पुसून, रंग विद्रूप करून (बदलून) ती वापरणे योग्य आहे. अगदी थोडा जरी रंग बदलला तरी ती वापरणे योग्यच ठरते.

---

නීලකවද්ධිකාති යාසං වද්ධායෙව නීලා. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. එතාපි වණ්ණභෙදං කත්වා ධාරෙතබ්බා. ඛල්ලකබද්ධාති පණ්හිපිධානත්ථං තලෙ ඛල්ලකං බන්ධිත්වා කතා. පුටබද්ධාති යොනකඋපාහනා වුච්චති, යා යාවජඞ්ඝතො සබ්බපාදං පටිච්ඡාදෙති. පාලිගුණ්ඨිමාති පලිගුණ්ඨිත්වා කතා; යා උපරි පාදමත්තමෙව පටිච්ඡාදෙති, න ජඞ්ඝං. තූලපුණ්ණිකාති තූලපිචුනා පූරෙත්වා කතා. තිත්තිරපත්තිකාති තිත්තිරපත්තසදිසා විචිත්තබද්ධා. මෙණ්ඩවිසාණවද්ධිකාති කණ්ණිකට්ඨානෙ මෙණ්ඩකසිඞ්ගසණ්ඨානෙ වද්ධෙ යොජෙත්වා කතා. අජවිසාණවද්ධිකාදීසුපි එසෙව නයො. විච්ඡිකාළිකාපි තත්ථෙව විච්ඡිකනඞ්ගුට්ඨසණ්ඨානෙ වද්ධෙ යොජෙත්වා කතා. මොරපිඤ්ඡපරිසිබ්බිතාති තලෙසු වා වද්ධෙසු වා මොරපිඤ්ඡෙහි සුත්තකසදිසෙහි පරිසිබ්බිතා. චිත්‍රාති විචිත්‍රා; එතාසු යංකිඤ්චි ලභිත්වා, සචෙ තානි ඛල්ලකාදීනි අපනෙත්වා සක්කා හොන්ති වළඤ්ජිතුං, වළඤ්ජෙතබ්බා. තෙසු පන සති වළඤ්ජන්තස්ස දුක්කටං. සීහචම්මපරික්ඛටා නාම පරියන්තෙසු චීවරෙ අනුවාතං විය සීහචම්මං යොජෙත්වා කතා. ලූවකචම්මපරික්ඛටාති පක්ඛිබිළාලචම්මපරික්ඛටා[Pg.368]. එතාසුපි යා කාචි ලභිත්වා තං චම්මං අපනෙත්වා ධාරෙතබ්බා.

‘नीलकवद्धिका’ म्हणजे ज्यांच्या पट्ट्याच निळ्या रंगाच्या असतात. हाच नियम सर्वत्र (पिवळ्या पट्ट्या इत्यादींच्या बाबतीत) लागू होतो. या पादत्राणांचाही रंग बदलून (विद्रूप करून) ती वापरली पाहिजेत. ‘खल्लकबद्धा’ म्हणजे टाच झाकण्यासाठी तळव्याला टाचेचे कव्हर बांधून तयार केलेली पादत्राणे. ‘पुटबद्धा’ म्हणजे यवनांची (ग्रीकांची) पादत्राणे, जी घोट्यापर्यंत संपूर्ण पाऊल झाकून टाकतात. ‘पालिगुण्ठिमा’ म्हणजे गुंडाळून तयार केलेली पादत्राणे; जी केवळ पावलाचा वरचा भाग झाकतात, पिंढरी (घोटा) नाही. ‘तुलपुण्णिका’ म्हणजे कापूस भरून तयार केलेली पादत्राणे. ‘तित्तिरपत्तिका’ म्हणजे तितर पक्षाच्या पंखांसारख्या चित्रविचित्र पट्ट्या असलेली पादत्राणे. ‘मेण्डविसाणवद्धिका’ म्हणजे अंगठ्याच्या जागी मेंढ्याच्या शिंगाच्या आकाराच्या पट्ट्या जोडून तयार केलेली पादत्राणे. शेळीच्या शिंगाच्या आकाराच्या पट्ट्या इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘विच्छिकालिका’ पादत्राणे देखील त्याच जागी विंचवाच्या शेपटीच्या आकाराच्या पट्ट्या जोडून तयार केलेली असतात. ‘मोरपिंच्छपरिसिब्बिता’ म्हणजे तळव्यावर किंवा पट्ट्यांवर सुतासारख्या मोराच्या पिसांनी शिवलेली पादत्राणे. ‘चित्रा’ म्हणजे चित्रविचित्र (विविध नक्षीकाम केलेली). या पादत्राणांपैकी कोणतीही पादत्राणे मिळाल्यास, जर ती टाचेचे कव्हर इत्यादी काढून वापरणे शक्य असेल, तर ती (काढून) वापरली पाहिजेत. परंतु, ती तशीच असताना वापरल्यास भिक्खूला दुक्कट (दुष्कृत) गुन्हा होतो. ‘सिंहचम्मपरिक्खता’ म्हणजे पादत्राणांच्या कडांवर, चीवराच्या पट्टीप्रमाणे (अनुवात), सिंहाचे चामडे जोडून तयार केलेली पादत्राणे. ‘लूवकचम्मपरिक्खता’ म्हणजे उडणाऱ्या खारीच्या (किंवा रानमांजराच्या) चामड्याने कडा मढवलेली पादत्राणे. या पादत्राणांपैकी कोणतीही पादत्राणे मिळाल्यास, ते चामडे काढून टाकून ती वापरली पाहिजेत.

---

247. ඔමුක්කන්ති පටිමුඤ්චිත්වා අපනීතං. නවාති අපරිභුත්තා.

२४७. ‘ओमुक्क’ म्हणजे पायात घालून नंतर काढलेली (वापरलेली). ‘नवा’ म्हणजे न वापरलेली (नवीन).

---

අජ්ඣාරාමෙඋපාහනපටික්ඛෙපකථා

विहाराच्या (आरामाच्या) आत पादत्राणे वापरण्यास मनाई करण्याबाबतची चर्चा.

---

248. අභිජීවනිකස්සාති යෙන සිප්පෙන අභිජීවන්ති, ජීවිකං කප්පෙන්ති, තස්ස කාරණාති අත්ථො. ඉධ ඛො තං භික්ඛවෙති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, ඉධ ඛො භික්ඛවෙ සොභෙය්‍යාථාති අත්ථො. යං තුම්හෙති යෙ තුම්හෙ. අථ වා යදි තුම්හෙති වුත්තං හොති. යදිසද්දස්ස හි අත්ථෙ අයං නිපාතො. ආචරියෙසූතිආදිම්හි පබ්බජ්ජාචරියො, උපසම්පදාචරියො, නිස්සයාචාරියො, උද්දෙසාචරියොති ඉමෙ චත්තාරොපි ඉධ ආචරියා එව. අවස්සිකස්ස ඡබ්බස්සො ආචරියමත්තො. සො හි චතුවස්සකාලෙ තං නිස්සාය වච්ඡති; එවං එකවස්සස්ස සත්තවස්සො, දුවස්සස්ස අට්ඨවස්සො, තිවස්සස්ස නවවස්සො, චතුවස්සස්ස දසවස්සො. ඉමෙපි ආචරියමත්තා එව. උපජ්ඣායස්ස සන්දිට්ඨසම්භත්තා පන සහායභික්ඛූ, යෙ වා පන කෙචි දසහි වස්සෙහි මහන්තතරා තෙ සබ්බෙපි උපජ්ඣායමත්තා නාම. එත්තකෙසු භික්ඛූසු අනුපාහනෙසු චඞ්කමන්තෙසු සඋපාහනස්ස චඞ්කමතො ආපත්ති.

२४८. ‘अभिजीवनिकस्स’ म्हणजे ज्या कलेने (किंवा कौशल्याने) उपजीविका करतात, जीवन जगतात, त्या कारणाने, असा अर्थ आहे. ‘इध खो तं भिक्खवे’ या वाक्यात ‘तं’ हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. ‘हे भिक्खूंनो, तुम्ही या शासनात शोभून दिसाल का?’ असा याचा अर्थ आहे. ‘यं तुम्हे’ म्हणजे जे तुम्ही. किंवा ‘जर तुम्ही’ (यदी तुम्हे) असा अर्थ सांगितला आहे. कारण ‘यम्’ हा निपात ‘यदी’ (जर) या अर्थी वापरला जातो. ‘आचरियेसु’ इत्यादी पाठात - प्रव्रज्या-आचार्य (पब्बज्जाचरियो), उपसंपदा-आचार्य (उपसम्पदाचरियो), निश्रय-आचार्य (निस्सयाचरियो) आणि उद्देश-आचार्य (उद्देसाचरियो) हे चारही या शासनात ‘आचार्य’च आहेत. वर्षावास नसलेल्या (नवीन) भिक्खूसाठी सहा वर्षावास असलेला भिक्खू हा ‘आचार्यतुल्य’ असतो. कारण तो नवीन भिक्खू आपल्या चौथ्या वर्षावासाच्या काळात त्याच्यावर विसंबून (निश्रय घेऊन) राहील. याचप्रमाणे, एक वर्षावास असलेल्या भिक्खूसाठी सात वर्षावास असलेला, दोन वर्षावास असलेल्यासाठी आठ वर्षावास असलेला, तीन वर्षावास असलेल्यासाठी नऊ वर्षावास असलेला आणि चार वर्षावास असलेल्यासाठी दहा वर्षावास असलेला भिक्खू आचार्यतुल्य असतो. हे सर्व देखील आचार्यतुल्यच आहेत. उपाध्यायांचे परिचित व स्नेही असलेले सोबती भिक्खू, किंवा जे कोणी स्वतःपेक्षा दहा वर्षावासांनी मोठे आहेत, ते सर्व ‘उपाध्याय-तुल्य’ मानले जातात. अशा आदरणीय भिक्खूंनी पादत्राणांशिवाय चंक्रमण करत असताना, एखाद्या भिक्खूने पादत्राणे घालून चंक्रमण केल्यास त्याला आपत्ती (दुक्कट गुन्हा) होते.

---

249. පාදඛීලාබාධො නාම පාදතො ඛීලසදිසං මංසං නික්ඛන්තං හොති.

२४९. ‘पादखिलाबाध’ (पायातील कुरूप किंवा खिळ्यासारखा आजार) म्हणजे पायातून खिळ्यासारखे मांस बाहेर आलेले असणे.

---

251. තිණපාදුකාති යෙන කෙනචි තිණෙන කතපාදුකා. හින්තාලපාදුකාති ඛජ්ජූරීපත්තෙහි කතපාදුකා; හින්තාලපත්තෙහිපි න වට්ටතියෙව. කමලපාදුකාති කමලතිණං නාම අත්ථි, තෙන කතපාදුකා; උසීරපාදුකාතිපි වදන්ති. කම්බලපාදුකාති උණ්ණාහි කතපාදුකා. අසඞ්කමනීයාති භූමියං සුප්පතිට්ඨිතා නිච්චලා අසංහාරියා.

२५१. ‘तिणपादुका’ म्हणजे कोणत्याही तृणाने (घासाने) बनवलेली पादत्राणे. ‘हिंतालपादुका’ म्हणजे खजुराच्या पानांनी बनवलेली पादत्राणे; हिनताल (ताड) पानांनी बनवलेली पादत्राणे देखील अजिबात चालत नाहीत. ‘कमलपादुका’ म्हणजे ‘कमल-तृण’ नावाचे एक गवत असते, त्याने बनवलेली पादत्राणे; याला ‘उशीर-पादुका’ (वाळ्याची पादत्राणे) असेही म्हणतात. ‘कम्बलपादुका’ म्हणजे लोकरीने (प्राण्यांच्या केसांनी) बनवलेली पादत्राणे. ‘असंकमनीया’ म्हणजे जमिनीवर चांगल्या प्रकारे स्थिर असलेली, न हलणारी आणि दुसऱ्या ठिकाणी वाहून न नेता येणारी (अचल).

---

252. අඞ්ගජාතං ඡුපන්තීති අඞ්ගජාතෙනෙව අඞ්ගජාතං ඡුපන්ති. ඔගාහෙත්වා මාරෙන්තීති අන්තො උදකෙ දළ්හං ගහෙත්වා මාරෙන්ති.

२५२. ‘अंगजातं छुपन्ति’ म्हणजे जननेंद्रियानेच (दुसऱ्याच्या) जननेंद्रियाला स्पर्श करतात. ‘ओगाहेत्वा मारेन्ति’ म्हणजे पाण्यात पूर्णपणे बुडवून (घट्ट धरून) मारतात.

---

යානාදිපටික්ඛෙපකථා

वाहने इत्यादींचा वापर करण्यास मनाई करण्याबाबतची चर्चा.

---

253. ඉත්ථියුත්තෙනාති [Pg.369] ධෙනුයුත්තෙන. පුරිසන්තරෙනාති පුරිසසාරථිනා. පුරිසයුත්තෙනාති ගොණයුත්තෙන. ඉත්ථන්තරෙනාති ඉත්ථිසාරථිනා. ගඞ්ගාමහියායාති ගඞ්ගාමහකීළිකාය. පුරිසයුත්තං හත්ථවට්ටකන්ති එත්ථ පුරිසයුත්තං ඉත්ථිසාරථි වා හොතු, පුරිසසාරථි වා වට්ටති. හත්ථවට්ටකං පන ඉත්ථියො වා වට්ටෙන්තු පුරිසා වා, වට්ටතියෙව. යානුග්ඝාතෙනාති යානං අභිරුහන්තස්ස සබ්බො කායො චලති තප්පච්චයා. සිවිකන්ති පීඨකසිවිකං. පාටඞ්කින්ති වංසෙ ලග්ගෙත්වා කතං පටපොතලිකං.

२५३. ‘इत्थियुत्तेन’ म्हणजे मादी प्राण्याने (गाईने) जोडलेले वाहन. ‘पुरिसन्तरेन’ म्हणजे पुरुष सारथी असलेले वाहन. ‘पुरिसयुत्तेन’ म्हणजे नर प्राण्याने (बैल किंवा घोड्याने) जोडलेले वाहन. ‘इत्थन्तरेन’ म्हणजे स्त्री सारथी असलेले वाहन. ‘गंगामाहियाय’ म्हणजे गंगा नदीच्या उत्सवाच्या खेळाच्या वेळच्या प्रसंगासारखे. ‘पुरिसयुत्तं हत्थवट्टकं’ या वाक्यात, नर प्राण्याने जोडलेल्या वाहनाचा सारथी स्त्री असो वा पुरुष, ते योग्य आहे. परंतु, हाताने ओढायचे वाहन (हातगाडी) स्त्रियांनी ओढावे किंवा पुरुषांनी, ते योग्यच ठरते. ‘यानूग्घातेन’ म्हणजे वाहनावर चढणाऱ्या भिक्खूचे संपूर्ण शरीर हलते, त्या कारणाने (होणारा त्रास). ‘सिविका’ म्हणजे पाटाची पालखी. ‘पाटङ्कि’ म्हणजे बांबूवर टांगून तयार केलेली कापडी झोळी (कापडी पालखी).

---

254. උච්චාසයනමහාසයනනානීති එත්ථ උච්චාසයනන්ති පමාණාතික්කන්තං මඤ්චං. මහාසයනන්ති අකප්පියත්ථරණං, ආසන්දීආදීසු ආසන්දීති පමාණාතික්කන්තාසනං. පල්ලඞ්කොති පාදෙසු වාළරූපානි ඨපෙත්වා කතො. ගොනකොති දීඝලොමකො මහාකොජවො; චතුරඞ්ගුලාධිකානි කිර තස්ස ලොමානි. චිත්තකාති වානචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරණො. පටිකාති උණ්ණාමයො සෙතත්ථරණො. පටලිකාති ඝනපුප්ඵකො උණ්ණාමයලොහිතත්ථරණො; යො ආමලකපට්ටොතිපි වුච්චති. තූලිකාති පකතිතූලිකායෙව. විකතිකාති සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපවිචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරණො. උද්දලොමීති එකතො උග්ගතලොමං උණ්ණාමයත්ථරණං; ‘‘උද්ධලොමී’’තිපි පාඨො. එකන්තලොමීති උභතො උග්ගතලොමං උණ්ණාමයත්ථරණං. කට්ටිස්සන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයං පච්චත්ථරණං. කොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසියසුත්තමයං පච්චත්ථරණං; සුද්ධකොසෙය්‍යං පන වට්ටති.

२५४. ‘उच्चाशयनमहाशयनानि’ या वाक्यात, ‘उच्चाशयन’ म्हणजे प्रमाणाबाहेर (मंच सिक्खापदात सांगितलेल्या प्रमाणापेक्षा जास्त) उंचीची खाट (मंच). ‘महाशयन’ म्हणजे अकल्पनीय (अयोग्य) बिछाना. ‘आसंदी’ इत्यादींमध्ये, ‘आसंदी’ म्हणजे प्रमाणाबाहेर उंचीचे आसन. ‘पल्लङ्क’ (पलंग) म्हणजे पायांवर सिंह, वाघ इत्यादी हिंस्र प्राण्यांचे आकार कोरून तयार केलेले आसन. ‘गोणक’ म्हणजे लांब केस असलेला मोठा गालिचा; त्याचे केस चार बोटांपेक्षा जास्त लांबीचे असतात असे म्हणतात. ‘चित्तक’ म्हणजे विणकामामुळे चित्रविचित्र दिसणारे लोकरीचे अंथरूण. ‘पटिका’ म्हणजे लोकरीचे पांढरे अंथरूण. ‘पटलिका’ म्हणजे दाट फुलांची नक्षी असलेले लोकरीचे लाल अंथरूण; याला ‘आमलक-पट्ट’ असेही म्हणतात. ‘तुलिका’ म्हणजे नेहमीची कापूस भरलेली गादी. ‘विकतिका’ म्हणजे सिंह, वाघ इत्यादींच्या चित्रांनी सुशोभित केलेले लोकरीचे अंथरूण. ‘उद्दलोमी’ म्हणजे एकाच बाजूला लांब केस असलेले लोकरीचे अंथरूण; याचा पाठ ‘उद्धलोमी’ असाही आढळतो. ‘एकन्तलोमी’ म्हणजे दोन्ही बाजूंना लांब केस असलेले लोकरीचे अंथरूण. ‘कट्ठिस्स’ म्हणजे रत्नांनी शिवलेले, रेशमी धाग्यांमध्ये सोन्याचे धागे विणून तयार केलेले अंथरूण. ‘कोसेय्य’ म्हणजे रत्नांनी शिवलेले, रेशमी धाग्यांचे अंथरूण; परंतु केवळ साधे रेशमी अंथरूण (सुद्धकोसेय्य) वापरणे योग्य आहे.

---

කුත්තකන්ති සොළසන්නං නාටකිත්ථීනං ඨත්වා නච්චනයොග්ගං උණ්ණාමයඅත්ථරණං. හත්ථත්ථරඅස්සත්ථරාති හත්ථිඅස්සපිට්ඨීසු අත්ථරණකඅත්ථරණා එව. රථත්ථරෙපි එසෙව නයො. අජිනප්පවෙණීති අජිනචම්මෙහි මඤ්චප්පමාණෙන සිබ්බිත්වා කතා පවෙණී. කදලීමිගපවරපච්චත්ථරණන්ති කදලීමිගචම්මං නාම අත්ථි, තෙන කතං පවරපච්චත්ථරණං, උත්තමපච්චත්ථරණන්ති අත්ථො. තං කිර සෙතවත්ථස්ස උපරි කදලීමිගචම්මං පත්ථරිත්වා සිබ්බිත්වා කරොන්ති. සඋත්තරච්ඡදන්ති සහ උත්තරච්ඡදනෙන; උපරිබද්ධෙන රත්තවිතානෙන සද්ධින්ති අත්ථො[Pg.370]. සෙතවිතානම්පි හෙට්ඨා අකප්පියපච්චත්ථරණෙ සති න වට්ටති, අසති පන වට්ටති. උභතොලොහිතකූපධානන්ති සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති මඤ්චස්ස උභතොලොහිතකූපධානං, එතං න කප්පති. යං පන එකමෙව උපධානං උභොසු පස්සෙසු රත්තං වා හොති, පදුමවණ්ණං වා චිත්‍රං වා, සචෙ පමාණයුත්තං, වට්ටති. මහාඋපධානං පන පටික්ඛිත්තං.

कुत्तक म्हणजे सोळा नर्तकींना उभे राहून नाचण्यास योग्य असे लोकरीचे अंथरूण. हत्थत्थर-अस्सत्थर म्हणजे हत्ती आणि घोड्यांच्या पाठीवर घालण्याची अंथरूणेच होत. रथावरील अंथरूणाबाबतही (रथत्थर) हाच नियम आहे. अजिनप्पवेणी म्हणजे काळवीटाच्या कातड्याने पलंगाच्या आकाराचे शिवून तयार केलेले अंथरूण. कदलीमिगपवरपच्चत्थरण म्हणजे 'कदली' नावाचा मृग असतो, त्याच्या कातड्यापासून बनवलेले श्रेष्ठ अंथरूण, म्हणजेच उत्तम अंथरूण असा अर्थ आहे. ते पांढऱ्या वस्त्रावर कदली मृगाचे कातडे पसरवून व शिवून तयार करतात असे म्हणतात. सउत्तरच्छद म्हणजे वर पांघरण्याच्या वस्त्रासह; म्हणजेच वर बांधलेल्या लाल रंगाच्या चांदव्या (वितान) सह असा अर्थ आहे. पांढरा चांदवा देखील खाली अयोग्य (अकप्पिय) अंथरूण असताना वापरणे योग्य नाही, परंतु ते नसल्यास वापरणे योग्य आहे. उभतोलोहितकूपधान म्हणजे डोक्याकडील उशी आणि पायाकडील उशी अशा प्रकारे पलंगाच्या दोन्ही बाजूंना लाल उशा असणे; हे अयोग्य आहे. परंतु जी एकच उशी दोन्ही बाजूंनी लाल किंवा कमळाच्या रंगाची किंवा चित्रविचित्र असते, जर ती योग्य आकाराची असेल, तर ती वापरणे योग्य आहे. परंतु मोठी उशी (महाउपधान) निषिद्ध केली आहे.

---

සබ්බචම්මපටික්ඛෙපාදිකථා

सर्व प्रकारच्या चामड्यांच्या निषेधाची कथा.

---

255. දීපිච්ඡාපොති දීපිපොතකො. ඔගුම්ඵියන්තීති භිත්තිදණ්ඩකාදීසු වෙඨෙත්වා බන්ධන්ති.

२५५. दीपिच्छाप म्हणजे बिबट्याचे पिल्लू. ओगुम्फियन्ति म्हणजे भिंतीच्या लाकडी दांड्या इत्यादींवर गुंडाळून बांधतात.

---

256. අභිනිසීදිතුන්ති අභිනිස්සාය නිසීදිතුං; අපස්සයං කත්වා නිසීදිතුන්ති අත්ථො. ගිලානෙන භික්ඛුනා සඋපාහනෙනාති එත්ථ ගිලානො නාම යො න සක්කොති අනුපාහනො ගාමං පවිසිතුං.

२५६. अभिनिसीदितुं म्हणजे आधार घेऊन बसणे; टेकून बसणे असा अर्थ आहे. 'गिलानेन भिक्खुना सउपाहनेन' (आजारी भिक्खूने पादत्राणांसह) यामध्ये 'ग्लान' (आजारी) म्हणजे जो पादत्राणे न घालता गावात प्रवेश करू शकत नाही असा भिक्खू होय.

---

257. කුරරඝරෙති එවංනාමකෙ නගරෙ; එතෙනස්ස ගොචරගාමො වුත්තො. පපතකෙ පබ්බතෙති පපතනාමකෙ පබ්බතෙ; එතෙනස්ස නිවාසනට්ඨානං වුත්තං. සොණොති තස්ස නාමං. කොටිඅග්ඝනකං පන කණ්ණපිළන්ධනකං ධාරෙති, තස්මා ‘‘කුටිකණ්ණො’’ති වුච්චති; කොටිකණ්ණොති අත්ථො. පාසාදිකන්ති පසාදජනකං. පසාදනීයන්ති ඉදං තස්සෙව අත්ථවෙවචනං. උත්තමදමථසමථන්ති උත්තමං දමථඤ්ච සමථඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච සමාධිඤ්ච කායූපසමඤ්ච චිත්තූපසමඤ්චාතිපි අත්ථො. දන්තන්ති සබ්බෙසං විසූකායිකවිප්ඵන්දිතානං උපච්ඡින්නත්තා දන්තං; ඛීණකිලෙසන්ති අත්ථො. ගුත්තන්ති සංවරගුත්තියා ගුත්තං. සන්තින්ද්‍රියන්ති යතින්ද්‍රියං. නාගන්ති ආගුවිරහිතං. තිණ්ණං මෙ වස්සානං අච්චයෙනාති මම පබ්බජ්ජාදිවසතො පට්ඨාය තිණ්ණං වස්සානං අච්චයෙන. උපසම්පදං අලත්ථන්ති අහං උපසම්පදං අලභිං. කණ්හුත්තරාති කණ්හමත්තිකුත්තරා; උපරි වඩ්ඪිතකණ්හමත්තිකාති අත්ථො. ගොකණ්ටකහතාති ගුන්නං ඛුරෙහි අක්කන්තභූමිතො සමුට්ඨිතෙහි ගොකණ්ටකෙහි උපහතා. තෙ කිර ගොකණ්ටකෙ එකපටලිකා උපාහනා රක්ඛිතුං න සක්කොන්ති; එවං ඛරා හොන්ති. එරගූ, මොරගූ, මජ්ජාරූ, ජන්තූති ඉමා චතස්සොපි තිණජාතියො; එතෙහි කටසාරකෙ ච තට්ටිකායො ච කරොන්ති. එත්ථ එරගූති [Pg.371] එරකතිණං; තං ඔළාරිකං. මොරගූතිණං තම්බසීසං මුදුකං සුඛසම්ඵස්සං, තෙන කතතට්ටිකා නිපජ්ජිත්වා වුට්ඨිතමත්තෙ පුන උද්ධුමාතා හුත්වා තිට්ඨති. මජ්ජාරුනා සාටකෙපි කරොන්ති. ජන්තුස්ස මණිසදිසො වණ්ණො හොති. සෙනාසනං පඤ්ඤපෙසීති භිසිං වා කටසාරකං වා පඤ්ඤපෙසි; පඤ්ඤපෙත්වා ච පන සොණස්ස ආරොචෙති – ‘‘ආවුසො සත්ථා තයා සද්ධිං එකාවාසෙ වසිතුකාමො, ගන්ධකුටියංයෙව තෙ සෙනාසනං පඤ්ඤත්ත’’න්ති.

२५७. कुररघरे म्हणजे या नावाच्या नगरात; या शब्दाने त्यांचा (महाकच्चायनांचा) गोचरग्राम (भिक्षेचे गाव) सांगितला आहे. पपतके पब्बते म्हणजे पपत नावाच्या पर्वतावर; या शब्दाने त्यांचे निवासस्थान सांगितले आहे. सोण हे त्याचे नाव आहे. तो एक कोटी मूल्याचे कानाचे आभूषण घालत असे, म्हणून त्याला 'कुटिकण्ण' (कोटिकर्ण) म्हटले जाते; कोटिकर्ण असा अर्थ आहे. पासादिक म्हणजे प्रसन्नता निर्माण करणारे. पसादनीय हा शब्द 'पासादिक' या शब्दाचाच समानार्थी शब्द आहे. उत्तमदमथसमथ म्हणजे उत्तम दमन (इंद्रियनिग्रह) आणि शम (शांती), किंवा प्रज्ञा आणि समाधी, किंवा कायिक शांती आणि मानसिक शांती असाही अर्थ होतो. दन्त म्हणजे सर्व प्रकारच्या चंचल हालचाली नष्ट झाल्यामुळे दमन झालेला (शांत झालेला); क्षीणक्लेश (ज्याचे क्लेश नष्ट झाले आहेत) असा अर्थ आहे. गुत्त म्हणजे संवर-गुप्तीने (इंद्रिय संयमाने) सुरक्षित असलेला. सन्तिन्द्रिय म्हणजे संयमित इंद्रिये असलेला. नाग म्हणजे पापापासून मुक्त असलेला. तिण्णं मे वस्सानं अच्चयेन म्हणजे माझ्या प्रव्रज्या दिवसापासून तीन वर्षे उलटून गेल्यावर. उपसम्पदं अलत्थं म्हणजे मी उपसंपदा प्राप्त केली. कण्हुत्तरा म्हणजे काळी माती वर आलेली; वर काळी माती पसरलेली असा अर्थ आहे. गोकण्टकहत म्हणजे बैलांच्या खुरांनी तुडवलेल्या जमिनीवरून वर आलेल्या मातीच्या कडक ढेकळांनी (किंवा काट्यांनी) युक्त असलेली. त्या कडक ढेकळांपासून एका थराची पादत्राणे संरक्षण करू शकत नाहीत; ती इतकी कठीण असतात. एरगू, मोरगू, मज्जारू, जन्तू या चारही गवताच्या जाती आहेत; या गवतांपासून चटया आणि आसने बनवतात. येथे एरगू म्हणजे एरका गवत; ते खडबडीत असते. मोरगू गवत तांबड्या टोकाचे, मऊ आणि सुखद स्पर्श असणारे असते; त्याने बनवलेल्या चटईवर झोपून उठल्याबरोबर ती चटई पुन्हा फुगून पूर्ववत होते. मज्जारू गवतापासून वस्त्रे देखील बनवतात. जन्तू गवताचा रंग मण्यासारखा असतो. सेनासनं पञ्ञापेसि म्हणजे गादी किंवा चटई अंथरली; आणि अंथरून सोणाला सांगितले - 'आयुष्यमान, शास्ता तुमच्यासोबत एकाच विहारात राहू इच्छितात, गंधकुटीमध्येच तुमच्यासाठी आसन अंथरले आहे.'

---

258. අයං ඛ්වස්ස කාලොති අයං ඛො කාලො භවෙය්‍ය. පරිදස්සීති පරිදස්සෙසි. ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච වදෙය්‍යාසීති යං මෙ උපජ්ඣායො ජානාපෙසි, තස්ස අයං කාලො භවෙය්‍ය, හන්ද දානි ආරොචෙමි තං සාසන’’න්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

२५८. अयं ख्वस्स कालो म्हणजे हाच योग्य वेळ असावी. परिदस्सी म्हणजे दर्शविले. 'हे आणि हे सांगावे, जे माझ्या उपाध्यायांनी मला कळवले आहे, त्यासाठी हाच योग्य वेळ असावी, चला आता मी तो संदेश सांगतो' असा येथे अभिप्राय आहे.

---

259. විනයධරපඤ්චමෙනාති අනුස්සාවනාචරියපඤ්චමෙන. අනුජානාමි භික්ඛවෙ සබ්බපච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු ගුණඞ්ගුණූපාහනන්ති එත්ථ මනුස්සචම්මං ඨපෙත්වා යෙන කෙනචි චම්මෙන උපාහනා වට්ටති. උපාහනකොසකසත්ථකොසකකුඤ්චිකකොසකෙසුපි එසෙව නයො. චම්මානි අත්ථරණානීති එත්ථ පන යංකිඤ්චි එළකචම්මං අජචම්මඤ්ච අත්ථරිත්වා නිපජ්ජිතුං වා නිසීදිතුං වා වට්ටති. මිගචම්මෙ එණීමිගො වාතමිගො පසදමිගො කුරඞ්ගමිගො මිගමාතුකො රොහිතමිගොති එතෙසංයෙව චම්මානි වට්ටන්ති. අඤ්ඤෙසං පන –

२५९. विनयधरपञ्चमेन म्हणजे अनुश्रावण आचार्य पाचवा असलेल्या गणाने. 'भिक्खूंनो, मी सर्व सीमावर्ती देशांमध्ये अनेक थरांच्या पादत्राणांना अनुमती देतो' यामध्ये मानवी चामडे वगळता इतर कोणत्याही चामड्याची पादत्राणे वापरणे योग्य आहे. पादत्राणांचे कव्हर, तलवारीचे म्यान आणि चावीचे कव्हर यांबाबतही हाच नियम आहे. 'चामड्याची अंथरूणे' यामध्ये मेंढीचे चामडे किंवा शेळीचे चामडे अंथरून त्यावर झोपणे किंवा बसणे योग्य आहे. मृगांच्या चामड्यांमध्ये एणीमृग, वातमृग, पसदमृग, कुरंगमृग, मृगमातृक, रोहितमृग यांच्याच चामड्यांचा वापर करणे योग्य आहे. इतरांचे मात्र -

---

මක්කටො කාළසීහො ච, සරභො කදලීමිගො;

යෙ ච වාළමිගා කෙචි, තෙසං චම්මං න වට්ටති.

माकड, काळा सिंह (किंवा काळा वानर), सरभ, कदली मृग आणि जे काही हिंस्त्र पशू आहेत, त्यांचे चामडे वापरणे योग्य नाही.

---

තත්ථ වාළමිගාති සීහබ්‍යග්ඝඅච්ඡතරච්ඡා; න කෙවලඤ්ච එතෙසංයෙව, යෙසං පන චම්මං වට්ටතීති වුත්තං, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා අන්තමසො ගොමහිංසසසබිළාරාදයොපි සබ්බෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ වාළමිගාත්වෙව වෙදිතබ්බා. එතෙසඤ්හි සබ්බෙසං චම්මං න වට්ටති. න තාව තං ගණනූපගං යාව න හත්ථං ගච්ඡතීති යාව ආහරිත්වා වා න දින්නං, තුම්හාකං භන්තෙ චීවරං උප්පන්නන්ති පහිණිත්වා වා නාරොචිතං, තාව ගණනං න උපෙති. සචෙ අනධිට්ඨිතං, වට්ටති; අධිට්ඨිතඤ්ච ගණනං න උපෙතීති අත්ථො. යදා පන ආනෙත්වා වා දින්නං හොති, උප්පන්නන්ති වා සුතං, තතො පට්ඨාය දසාහමෙව පරිහාරං ලභතීති.

त्यामध्ये हिंस्त्र पशू म्हणजे सिंह, वाघ, अस्वल, तरस; आणि केवळ यांचेच नव्हे, तर ज्यांचे चामडे वापरणे योग्य आहे असे सांगितले आहे, त्यांना वगळून उरलेले अगदी गाय, म्हैस, ससा, मांजर इत्यादी सर्व प्राणी या अर्थाने 'हिंस्त्र पशू' (वाळमृग) म्हणूनच समजावेत. कारण या सर्वांचे चामडे वापरणे योग्य नाही. 'जोपर्यंत ते हातात येत नाही, तोपर्यंत त्याची गणना होत नाही' म्हणजे जोपर्यंत ते आणून दिले जात नाही किंवा 'भंते, तुमच्यासाठी चीवर प्राप्त झाले आहे' असा निरोप पाठवून सांगितले जात नाही, तोपर्यंत त्याची गणना होत नाही. जर ते अनधिष्ठित (अधिष्ठान न केलेले) असेल तर चालते; आणि अधिष्ठित केलेले देखील गणनेत येत नाही असा अर्थ आहे. परंतु जेव्हा ते आणून दिले जाते किंवा प्राप्त झाल्याचे ऐकले जाते, तेव्हापासून केवळ दहा दिवसच ते जवळ ठेवण्याची सवलत मिळते.

---

චම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चम्मक्खन्धक-वर्णना समाप्त झाली.

---

6. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකං

६. भेषज्जक्खन्धक (भेषज्ज स्कंधक)

---

පඤ්චභෙසජ්ජාදිකථා

पंचभेषज्ज-आदि कथा (पाच औषधांची कथा)

---

260. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ [Pg.372] – සාරදිකෙන ආබාධෙනාති සරදකාලෙ උප්පන්නෙන පිත්තාබාධෙන, තස්මිඤ්හි කාලෙ වස්සොදකෙනපි තෙමෙන්ති, කද්දමම්පි මද්දන්ති, අන්තරන්තරා ආතපොපි ඛරො හොති, තෙන තෙසං පිත්තං කොට්ඨබ්භන්තරගතං හොති. ආහාරත්ථඤ්ච ඵරෙය්‍යාති ආහාරත්ථං සාධෙය්‍ය.

२६०. भेषज्जक्खन्धकामध्ये – 'सारदिकेन आबाधेन' म्हणजे शरद ऋतूत उत्पन्न होणाऱ्या पित्तविकाराने. कारण त्या काळात भिक्खू पावसाच्या पाण्याने भिजतात, चिखल तुडवतात आणि मधूनमधून कडक ऊनही असते, त्यामुळे त्यांचे पित्त कोठ्यात (उदरात) जाते. 'आहारत्थञ्च फरेय्य' म्हणजे आहाराचे कार्य पूर्ण करू शकेल.

---

261. නච්ඡාදෙන්තීති න ජිරන්ති, න වාතරොගං පටිප්පස්සම්භෙතුං සක්කොන්ති. සෙනෙසිතානීති සිනිද්ධානි. භත්තාච්ඡාදකෙනාති භත්තං අරොචිකෙන.

२६१. नच्छादेन्ति म्हणजे पचत नाहीत, किंवा वातविकार शांत करू शकत नाहीत. सेनेसितानि म्हणजे स्निग्ध (तेलकट/तुपकट). भत्ताच्छादकेन म्हणजे अन्नाची अरुची निर्माण करणाऱ्या औषधाने.

---

262. අච්ඡවසන්තිආදීසු නිස්සග්ගියවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. කාලෙ පටිග්ගහිතන්තිආදීසු මජ්ඣන්හිකෙ අවීතිවත්තෙ පටිග්ගහෙත්වා පචිත්වා පරිස්සාවෙත්වා චාති අත්ථො. තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුන්ති සත්තාහකාලිකතෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුං.

२६२. "अच्छवसन्ति" इत्यादी शब्दांच्या बाबतीत, निस्सग्गिय (निसर्गिय) नियमांच्या स्पष्टीकरणात (निस्सग्गियवण्णना) सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्णय (विनिच्छय) समजून घ्यावा. "काले पटिग्गहितं" इत्यादी शब्दांचा अर्थ असा आहे की, दुपारची वेळ टळून जाण्यापूर्वी (मज्झन्हिके अवीतिवत्ते) ग्रहण करून, शिजवून आणि गाळून घेणे. "तेलपरिभोगेन परिभुञ्जितुं" म्हणजे सप्ताहापुरते मर्यादित असणाऱ्या तेलाच्या उपयोगाच्या (सत्ताहकालिकतेलपरिभोगेन) पद्धतीने उपभोग घेणे.

---

263. මූලභෙසජ්ජාදි විනිච්ඡයොපි ඛුද්දකවණ්ණනායං වුත්තොයෙව. තස්මා ඉධ යං යං පුබ්බෙ අවුත්තං තං තදෙව වණ්ණයිස්සාම. වචත්තන්ති සෙතවචං. නිසදං නිසදපොතකන්ති පිසනසිලා ච පිසනපොතො ච. ඵග්ගවන්ති ලතාජාති. නත්තමාලන්ති කරඤ්ජං. හිඞ්ගුහිඞ්ගුජතුහිඞ්ගුසිපාටිකා හිඞ්ගුජාතියොයෙව. තකතකපත්තිතකපණ්ණියො ලාඛාජාතියො.

२६३. मूळ औषधी (मूलभेसज्ज) इत्यादींचा निर्णय देखील खुद्दक-वण्णना (लहान नियमांचे स्पष्टीकरण) मध्ये सांगितलेलाच आहे. म्हणून, येथे जे जे पूर्वी सांगितले गेले नाही, केवळ त्याचेच स्पष्टीकरण आम्ही करू. "वचत्तं" म्हणजे पांढऱ्या रंगाचे वच (वेखंड). "निसदं निसदपोतकं" म्हणजे पाटा (औषध वाटण्याचा दगड) आणि वरवंटा (वाटण्याचा लहान दगड). "फग्गवं" म्हणजे एका प्रकारची वेल (लताजाती). "नत्तमालं" म्हणजे करंज. "हिंगु, हिंगुजतु, हिंगुसिपाटिका" हे हिंगाचेच प्रकार आहेत. "तकतक, पत्तितक, पण्णिय" हे लाखेचेच (लाख) प्रकार आहेत.

---

සාමුද්දන්ති සමුද්දතීරෙ වාලුකා විය සන්තිට්ඨති. කාළලොණන්ති පකතිලොණං. සින්ධවන්ති සෙතවණ්ණං පබ්බතෙ උට්ඨහති. උබ්භිදන්ති භූමිතො අඞ්කුරං උට්ඨහති. බිලන්ති දබ්බසම්භාරෙහි සද්ධිං පචිතං, තං රත්තවණ්ණං.

"सामुद्दं" म्हणजे जे मीठ समुद्राच्या किनाऱ्यावर वाळूसारखे साचते. "काळलोणं" म्हणजे नैसर्गिक काळे मीठ (जे प्रक्रिया न केलेले असते). "सिंधवं" (सेंधव मीठ) म्हणजे जे पांढऱ्या रंगाचे असून पर्वतावर (सिंधू पर्वतावर) आढळते. "उब्भिदं" म्हणजे जे मीठ जमिनीतून अंकुराप्रमाणे वर येते. "बिळं" (बिडलोण) म्हणजे जे विविध द्रव्यांसह शिजवून तयार केले जाते आणि ते तांबड्या रंगाचे असते.

---

264-6. කායො වා දුග්ගන්ධොති කස්සචි අස්සාදීනං විය කායගන්ධො හොති, තස්සාපි සිරීසකොසුම්බාදිචුණ්ණානි වා ගන්ධචුණ්ණානි වා සබ්බානි වට්ටන්ති. ඡකණන්ති ගොමයං. රජනනිප්පක්කන්ති රජනකසටං. පාකතිකචුණ්ණම්පි කොට්ටෙත්වා උදකෙන තෙමෙත්වා න්හායිතුං වට්ටති; එතම්පි රජනනිප්පක්කසඞ්ඛෙපමෙව ගච්ඡති.

२६४-६. "कायो वा दुग्गन्धो" म्हणजे ज्याच्या शरीराचा वास घोड्यासारखा दुर्गंधीयुक्त असतो, अशा भिक्खूसाठी शिरीष (शिरस), कुसुंभ इत्यादींचे चूर्ण किंवा सुगंधी चूर्ण, हे सर्व वापरणे योग्य आहे. "छकणं" म्हणजे शेण. "रजननिप्पक्कं" म्हणजे रंगवण्याच्या द्रव्याचा उरलेला चोथा (रंग गाळल्यानंतर उरलेला भाग). साधे चूर्ण देखील कुटून, पाण्यात भिजवून स्नान करण्यासाठी वापरणे योग्य आहे; हे देखील शिजवलेल्या रंगाच्या चूर्णाच्या श्रेणीतच समाविष्ट होते.

---

ආමකමංසඤ්ච [Pg.373] ඛාදි ආමකලොහිතඤ්ච පිවීති න තං භික්ඛු ඛාදි න පිවි, අමනුස්සො ඛාදිත්වා ච පිවිත්වා ච පක්කන්තො, තෙන වුත්තං – ‘‘තස්ස සො අමනුස්සිකාබාධො පටිප්පස්සම්භී’’ති.

"आमकमांसञ्च खादि आमकलोहितञ्च पिवी" (कच्चे मांस खाल्ले आणि कच्चे रक्त प्यायले) याचा अर्थ असा नाही की त्या भिक्खूने ते खाल्ले किंवा प्यायले, तर त्यांच्या शरीरात शिरलेल्या अमनुष्याने (पिशाचाने) ते खाल्ले व प्यायले आणि तो निघून गेला. म्हणूनच संगीतिकारांनी (धम्म संगीती करणाऱ्यांनी) म्हटले आहे - "तस्स सो अमनुस्सिकाबाधो पटिप्पस्सम्भी" (त्यामुळे त्याचा तो अमनुष्यजन्य आजार शांत झाला).

---

අඤ්ජනන්ති සබ්බසඞ්ගාහිකවචනමෙතං. කාළඤ්ජනන්ති එකා අඤ්ජනජාති. රසඤ්ජනං නානාසම්භාරෙහි කතං. සොතඤ්ජනන්ති නදීසොතාදීසු උප්පජ්ජනකං අඤ්ජනං. ගෙරුකො නාම සුවණ්ණගෙරුකො. කපල්ලන්ති දීපසිඛතො ගහිතමසි. අඤ්ජනූපපිංසනෙහීති අඤ්ජනෙන සද්ධිං එකතො පිංසිතබ්බෙහි, න හි කිඤ්චි අඤ්ඤනූපපිංසනං න වට්ටති. චන්දනන්ති ලොහිතචන්දනාදිකං යංකිඤ්චි. තගරාදීනි පාකටානි, අඤ්ඤානිපි නීලුප්පලාදීනි වට්ටන්තියෙව.

"अञ्जनं" (अंजन) हा शब्द सर्व प्रकारच्या काजळांचा/अंजनांचा समावेश करणारा व्यापक शब्द आहे. "काळञ्जनं" म्हणजे एका प्रकारचे काळे अंजन. "रसञ्जनं" म्हणजे विविध द्रव्यांपासून बनवलेले अंजन. "सोतञ्जनं" म्हणजे नदीच्या प्रवाहात इत्यादी ठिकाणी उत्पन्न होणारे अंजन. "गेरुको" म्हणजे सुवर्णगेरू (सोन्यासारखा पिवळसर गेरू). "कपालं" म्हणजे दिव्याच्या ज्योतीपासून घेतलेली काजळी (मषी). "अञ्जनূপपिंसनेहि" म्हणजे अंजनासोबत एकत्र वाटून घेण्याचे औषध; कारण अंजनासोबत वाटून घेण्याचे कोणतेही औषध अयोग्य आहे असे नाही, तर ते योग्यच आहे. "चन्दनं" म्हणजे लाल चंदनासारखे कोणतेही चंदन. "तगर" इत्यादी प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय नीलकमळ (नीलुप्पल) इत्यादी देखील योग्यच आहेत.

---

අට්ඨිමයන්ති මනුස්සට්ඨිං ඨපෙත්වා අවසෙසඅට්ඨිමයං. දන්තමයන්ති හත්ථිදන්තාදිසබ්බදන්තමයං. විසාණමයෙපි අකප්පියං නාම නත්ථි, නළමයාදයො එකන්තකප්පියායෙව. සලාකට්ඨානියන්ති යත්ථ සලාකං ඔදහන්ති, තං සුසිරදණ්ඩකං වා ථවිකං වා අනුජානාමීති අත්ථො. අංසබද්ධකොති අඤ්ජනිත්ථවිකාය අංසබද්ධකො. යමකනත්ථුකරණින්ති සමසොතාහි ද්වීහි පනාළිකාහි එකං නත්ථුකරණිං.

"अट्ठिमयं" म्हणजे मानवी हाड वगळता इतर प्राण्यांच्या हाडांपासून बनवलेली अंजनाची डबी. "दन्तमयं" म्हणजे हत्तीच्या दातासारख्या (हस्तिदंत) कोणत्याही दातापासून बनवलेली डबी. शिंगापासून बनवलेल्या डबीत देखील काही अयोग्य (अकप्पिय) नाही. नळ (वेळू/बांबू) इत्यादींपासून बनवलेल्या डब्या पूर्णपणे योग्यच (एकन्तकप्पिय) आहेत. "सलाकट्ठानीय" म्हणजे ज्या ठिकाणी अंजन घालण्याची सळई (सलाका) ठेवली जाते; ती पोकळ काठी किंवा लहान पिशवी वापरण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. "अंसबद्धको" म्हणजे अंजन ठेवण्याच्या पिशवीची खांद्याला अडकवण्याची दोरी (खांद्याचा पट्टा). "यमकनत्थुकरणिं" म्हणजे दोन्ही नाकपुड्यांमध्ये समान प्रमाणात औषध सोडण्यासाठी दोन नळ्या असलेले एकच नस्ययंत्र (नत्थुकरणि).

---

267. අනුජානාමි භික්ඛවෙ තෙලපාකන්ති යංකිඤ්චි භෙසජ්ජපක්ඛිත්තං සබ්බං අනුඤ්ඤාතමෙව හොති. අතිපක්ඛිත්තමජ්ජානීති අතිවිය ඛිත්තමජ්ජානි; බහුං මජ්ජං පක්ඛිපිත්වා යොජිතානීති අත්ථො.

२६७. "अनुजानामि भिक्खवे तेलपाकं" म्हणजे औषध टाकून शिजवलेले कोणतेही तेल वापरण्यास अनुमती दिलेलीच आहे. "अतिपक्खित्तमज्जानि" म्हणजे ज्यामध्ये अतिप्रमाणात मद्य टाकले गेले आहे; खूप जास्त मद्य टाकून तयार केलेले औषध, असा अर्थ आहे.

---

අඞ්ගවාතොති හත්ථපාදෙ වාතො. සම්භාරසෙදන්ති නානාවිධපණ්ණභඞ්ගසෙදං. මහාසෙදන්ති මහන්තං සෙදං; පොරිසප්පමාණං ආවාටං අඞ්ගාරානං පූරෙත්වා පංසුවාලිකාදීහි පිදහිත්වා තත්ථ නානාවිධානි වාතහරණපණ්ණානි සන්ථරිත්වා තෙලමක්ඛිතෙන ගත්තෙන තත්ථ නිපජ්ජිත්වා සම්පරිවත්තන්තෙන සරීරං සෙදෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. භඞ්ගොදකන්ති නානාපණ්ණභඞ්ගකුථිතං උදකං; තෙහි පණ්ණෙහි ච උදකෙන ච සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා සෙදෙතබ්බො. උදකකොට්ඨකන්ති උදකකොට්ඨෙ චාටිං වා දොණිං වා උණ්හොදකස්ස පූරෙත්වා තත්ථ පවිසිත්වා සෙදකම්මකරණං අනුජානාමීති අත්ථො.

"अङ्गवातो" म्हणजे हात आणि पायांमधील वायूचा विकार. "सम्भारसेदं" म्हणजे विविध प्रकारच्या पानांच्या उकळलेल्या काढ्याने वाफ देणे (स्वेदन). "महासेदं" म्हणजे मोठा स्वेद (वाफ देणे); माणसाच्या उंचीएवढा खड्डा कोळशांनी भरून, तो माती व वाळूने झाकून, त्यावर वायूचा नाश करणारी विविध पाने पसरून, अंगाला तेल लावून त्यावर झोपून आणि कूस बदलत शरीराला वाफ देण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. "भङ्गोदकं" म्हणजे विविध पानांनी उकळलेले पाणी; त्या पानांनी आणि गरम पाण्याने वारंवार सिंचन करून वाफ दिली पाहिजे. "उदककोट्ठकं" म्हणजे स्नानगृहात (उदककोट्ठ) रांजण किंवा कुंड गरम पाण्याने भरून, त्यात उतरून वाफ घेण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे.

---

පබ්බවාතො [Pg.374] හොතීති පබ්බෙ පබ්බෙ වාතො විජ්ඣති. ලොහිතං මොචෙතුන්ති සත්ථකෙන ලොහිතං මොචෙතුං. පජ්ජං අභිසඞ්ඛරිතුන්ති යෙන ඵාලිතපාදා පාකතිකා හොන්ති; තං නාළිකෙරාදීසු නානාභෙසජ්ජානි පක්ඛිපිත්වා පජ්ජං අභිසඞ්ඛරිතුං; පාදානං සප්පායභෙසජ්ජං පචිතුන්ති අත්ථො. තිලකක්කෙන අත්ථොති පිට්ඨෙහි තිලෙහි අත්ථො. කබළිකන්ති වණමුඛෙ සත්තුපිණ්ඩං පක්ඛිපිතුං. සාසපකුඩ්ඩෙනාති සාසපපිට්ඨෙන. වඩ්ඪමංසන්ති අධිකමංසං ආණි විය උට්ඨහති. ලොණසක්ඛරිකාය ඡින්දිතුන්ති ඛුරෙන ඡින්දිතුං. විකාසිකන්ති තෙලරුන්ධනපිලොතිකං. සබ්බං වණපටිකම්මන්ති යංකිඤ්චි වණපරිකම්මං නාම අත්ථි; සබ්බං අනුජානාමීති අත්ථො.

"पब्बवातो होती" म्हणजे प्रत्येक सांध्यामध्ये वायूमुळे वेदना होणे (टोचल्यासारखे वाटणे). "लोहितं मोचेतुं" म्हणजे लहान शस्त्राने (सत्थक) रक्त काढणे (रक्तमोक्षण). "पज्जं अभिसङ्खरितुं" म्हणजे ज्या औषधाने फाटलेले पाय पूर्ववत बरे होतात; नारळ इत्यादींमध्ये विविध औषधे टाकून ते औषध तयार करणे, म्हणजेच पायांसाठी योग्य औषध शिजवणे, असा अर्थ आहे. "तिलकक्केन अत्तो" म्हणजे वाटलेल्या तिळांची गरज असणे. "कवळिकं" म्हणजे जखमेच्या तोंडावर पिठाचा गोळा ठेवणे. "सासपकुड्डेना" म्हणजे मोहरीच्या पिठाने. "वड्ढमंसं" म्हणजे वाढलेले अतिरिक्त मांस जे खुंटीसारखे वर येते. "लोणसक्खरिकाय छिन्दितुं" म्हणजे वस्तऱ्याने (खुर) ते कापून टाकणे. "विकासिकं" म्हणजे तेल रोखण्यासाठी कापडाची पट्टी (विकामिका). "सब्बं वणपटिकम्मं" म्हणजे जखमेवर करावयाचे जे काही उपचार (वणपरिकम्म) आहेत, त्या सर्वांना मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे.

---

268. සාමං ගහෙත්වාති ඉදං න කෙවලං සප්පදට්ඨස්සෙව, අඤ්ඤස්මිම්පි දට්ඨවිසෙ සති සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං; අඤ්ඤෙසු පන කාරණෙසු පටිග්ගහිතමෙව වට්ටති. කතො න පුන පටිග්ගහෙතබ්බොති සචෙ භූමිප්පත්තො, පටිග්ගහෙතබ්බො; අප්පත්තං පන ගහෙතුං වට්ටති.

२६८. "सामं गहेत्वा" (स्वतः घेऊन) म्हणजे हे (महाविकट औषध) केवळ सर्पदंश झालेल्यानेच वापरावे असे नाही, तर इतर कोणत्याही विषारी प्राण्याने चावा घेतला असता स्वतः घेऊन ते वापरावे; परंतु इतर कारणांसाठी मात्र दुसऱ्याने दिलेले (पटिग्गहित) औषधच योग्य ठरते. "कतो न पुन पटिग्गहेतब्बो" म्हणजे जर मलमूत्र (गूथ) जमिनीवर पडले असेल किंवा भांड्यात पडले असेल, तर ते दुसऱ्याकडून ग्रहण करावे; परंतु जर ते जमिनीवर पडले नसेल, तर ते स्वतः घेण्यास हरकत नाही.

---

269. ඝරදින්නකාබාධොති වසීකරණපානකසමුට්ඨිතරොගො. සීතාලොළින්ති නඞ්ගලෙන කසන්තස්ස ඵාලෙ ලග්ගමත්තිකං උදකෙන ආලොළෙත්වා පායෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

२६९. "घरदिन्नकाबाधो" म्हणजे वशीकरणासाठी दिलेल्या पेयामुळे उद्भवलेला आजार. "सीतालोळिं" म्हणजे नांगरणाऱ्याच्या नांगराच्या फाळाला लागलेली माती पाण्यात विरघळवून पाजण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे.

---

දුට්ඨගහණිකොති විපන්නගහණිකො; කිච්ඡෙන උච්චාරො නික්ඛමතීති අත්ථො. ආමිසඛාරන්ති සුක්ඛොදනං ඣාපෙත්වා තාය ඡාරිකාය පග්ඝරිතං ඛාරොදකං. මුත්තහරීතකන්ති ගොමුත්තපරිභාවිතං හරීතකං. අභිසන්නකායොති උස්සන්නදොසකායො. අච්ඡකඤ්ජියන්ති තණ්ඩුලොදකමණ්ඩො. අකටයුසන්ති අසිනිද්ධො මුග්ගපචිතපානීයො. කටාකටන්ති සොව ධොතසිනිද්ධො. පටිච්ඡාදනීයෙනාති මංසරසෙන.

"दुट्ठगहणिको" म्हणजे बिघडलेली पचनशक्ती (ग्रहणी रोग) असलेला; ज्याला कष्टाने शौचास होते, असा अर्थ आहे. "आमिसखारं" म्हणजे सुका भात जाळून त्याच्या राखेतून गाळलेले खारट पाणी (क्षारोदक). "मुत्तहरीतकं" म्हणजे गोमूत्रात भिजवलेले हिरडे (हरीतकी). "अभिसन्नकायो" म्हणजे शरीरात दोषांचे (वात-पित्त-कफ) प्रमाण वाढलेले शरीर. "अच्छकञ्जियं" म्हणजे तांदूळ धुवून काढलेले स्वच्छ पाणी (पेज). "अकटयुसं" म्हणजे तेल-तूप न घालता शिजवलेले मूग डाळीचे वरण (कढण). "कटाकटं" म्हणजे स्वच्छ धुवून आणि तेल-तूप घालून शिजवलेले तेच मुगाचे वरण. "पटिच्छादनीयेन" म्हणजे मांसाच्या रसाने (सूप).

---

ගුළාදිඅනුජානනකථා

गुळादिअनुजाननकथा (गुळ इत्यादींच्या वापरास अनुमती देण्याविषयीची कथा).

---

272. සචෙ භික්ඛවෙ පක්කාපි මුග්ගා ජායන්තීති පක්කා මුග්ගා සචෙපි ජායන්ති, යථාසුඛං පරිභුඤ්ජිතබ්බා. පක්කත්තා හි තෙ කප්පියා එව.

२७२. "सचे भिक्खवे पक्कापि मुग्गा जायन्ती" म्हणजे "हे भिक्खूंनो, शिजवलेले मूग जरी उगवले, तरी ते आपल्या इच्छेनुसार आनंदाने खावेत. कारण शिजवलेले असल्यामुळे ते योग्य (कप्पिय) च आहेत."

---

274. අන්තොවුත්ථන්ති [Pg.375] අකප්පියකුටියං වුත්ථං. සාමං පක්කන්ති එත්ථ යංකිඤ්චි ආමිසං භික්ඛුනො පචිතුං න වට්ටති. සචෙපිස්ස උණ්හයාගුයා සුලසිපණ්ණානි වා සිඞ්ගිවෙරං වා ලොණං වා පක්ඛිපන්ති, තම්පි චාලෙතුං න වට්ටති, ‘‘යාගුං නිබ්බාපෙමී’’ති පන චාලෙතුං වට්ටති. උත්තණ්ඩුලභත්තං ලභිත්වාපි පිදහිතුං න වට්ටති. සචෙ පන මනුස්සා පිදහිත්වාව දෙන්ති, වට්ටති; ‘‘භත්තං වා මා නිබ්බායතූ’’ති පිදහිතුං වට්ටති. ඛීරතක්කාදීසු පන සකිං කුථිතෙසු අග්ගිං දාතුං වට්ටති, පුනපාකස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා. උක්කපිණ්ඩකාපි ඛාදන්තීති බිළාමූසිකගොධාමඞ්ගුසා ඛාදන්ති. දමකාති විඝාසාදා.

२७४. अन्तोवुत्थं म्हणजे अकप्पिय कुटीत (विहारात) ठेवलेले. सामं पक्कं या संदर्भात भिक्खूने कोणतेही आमिष (अन्न) स्वतः शिजवणे योग्य नाही. जर त्याच्या गरम यागूमध्ये लोकांनी तुळशीची पाने, आले किंवा मीठ टाकले, तर ते ढवळणे देखील योग्य नाही; परंतु 'मी यागू थंड करतो' अशा विचाराने ढवळणे योग्य आहे. अर्धवट शिजलेला भात मिळाला तरी पात्र झाकणे योग्य नाही. परंतु जर लोकांनी ते झाकून दिले तर चालते; किंवा 'भात थंड होऊ नये' या विचाराने झाकणे योग्य आहे. दूध, ताक इत्यादी एकदा उकळल्यानंतर पुन्हा अग्नी देणे योग्य आहे, कारण पुन्हा शिजवण्यास अनुमती दिली आहे. उक्कपिण्डकापि खादन्ति म्हणजे मांजर, उंदीर, घोरपड आणि मुंगूस खातात. दमका म्हणजे उष्टे किंवा उरलेले अन्न खाणारे.

---

276. තතො නීහටන්ති යත්ථ නිමන්තිතා භුඤ්ජන්ති, තතො නීහටං.

२७६. ततो नीहटं म्हणजे जेथे निमंत्रित केले असता भोजन करतात, तेथून बाहेर काढलेले (खाद्य).

---

278. වනට්ඨං පොක්ඛරට්ඨන්ති වනෙ චෙව පදුමිනිගච්ඡෙ ච ජාතං. අබීජන්ති තරුණඵලං, යස්ස බීජං න අඞ්කුරං ජනෙති. නිබ්බට්ටබීජන්ති බීජං නිබ්බට්ටෙත්වා අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බකං අම්බපනසාදි.

२७८. वनट्ठं पोक्खरेट्ठं म्हणजे वनात आणि कमळाच्या झाडीत उगवलेले. अबीजं म्हणजे कोवळे फळ, ज्याचे बी अंकुर निर्माण करत नाही. निब्बट्टबीजं म्हणजे बी काढून टाकून उपभोग घेण्यायोग्य आंबा, फणस इत्यादी फळे.

---

279. දුරොපයො වණොති දුක්ඛෙන රුහති, දුක්ඛෙන පාකතිකො හොතීති අත්ථො. දුප්පරිහාරං සත්ථන්ති සම්බාධෙ දුක්ඛෙන සත්ථං පරිහරෙය්‍යං. සත්ථකම්මං වා වත්ථිකම්මං වාති යථාපරිච්ඡින්නෙ ඔකාසෙ යෙන කෙනචි සත්ථෙන වා සූචියා වා කණ්ටකෙන වා සත්තිකාය වා පාසාණසක්ඛලිකාය වා නඛෙන වා ඡින්දනං වා ඵාලනං වා විජ්ඣනං වා ලෙඛනං වා න කාතබ්බං; සබ්බඤ්හෙතං සත්ථකම්මමෙව හොති. යෙන කෙනචි පන චම්මෙන වා වත්ථෙන වා වත්ථිපීළනම්පි න කාතබ්බං; සබ්බඤ්හෙතං වත්ථිකම්මමෙව හොති. එත්ථ ච සම්බාධස්ස සාමන්තා ද්වඞ්ගුලාති ඉදං සත්ථකම්මංයෙව සන්ධාය වුත්තං. වත්ථිකම්මං පන සම්බාධෙයෙව පටික්ඛිත්තං. තත්ථ පන ඛාරං ආදාතුං යෙන කෙනචි රජ්ජුකෙන වා බන්ධිතුං වට්ටති. යදි තෙන ඡිජ්ජති, සුච්ඡින්නං. අණ්ඩවුඩ්ඪිරොගෙපි සත්ථකම්මං න වට්ටති, තස්මා අණ්ඩං ඵාලෙත්වා බීජානි උද්ධරිත්වා ‘‘අරොගං කරිස්සාමී’’ති න කත්තබ්බං. අග්ගිතාපනභෙසජ්ජාලිම්පනෙසු පන පටික්ඛෙපො නත්ථි. වච්චමග්ගෙ භෙසජ්ජමක්ඛිතා ආදානවට්ටි වා වෙළුනාළිකා වා වට්ටති, යාය ඛාරකම්මං වා කරොන්ති, තෙලං වා පවෙසෙන්ති.

२७९. दुरोपयो वणो म्हणजे कष्टाने भरणारी जखम, कष्टाने पूर्ववत होणारी जखम असा अर्थ आहे. दुप्परीहारं सत्थं म्हणजे गुप्तभागात कष्टाने शस्त्र चालवावे. सत्थकम्मं वा वत्थिकम्मं वा म्हणजे निश्चित केलेल्या जागेवर कोणत्याही शस्त्राने, सुईने, काट्याने, लहान भाल्याने, दगडाच्या कपचीने किंवा नखाने कापणे, चिरणे, टोचणे किंवा खरवडणे करू नये; हे सर्व शस्त्रकर्मच (शस्त्रक्रिया) आहे. कोणत्याही चामड्याने किंवा कापडाने वस्ती (मूत्राशय) दाबणे देखील करू नये; हे सर्व वस्तीकर्मच आहे. आणि येथे 'गुप्तभागाच्या सभोवताली दोन बोटे' हे केवळ शस्त्रकर्माचा संदर्भ देऊन सांगितले आहे. वस्तीकर्म मात्र गुप्तभागातच निषिद्ध आहे. परंतु तेथे क्षार लावण्यासाठी किंवा कोणत्याही दोरीने बांधण्यासाठी योग्य आहे. जर त्याने कापले गेले, तर ते नीट कापले गेले असे होते. अंडवृद्धीच्या आजारातही शस्त्रकर्म योग्य नाही, म्हणून अंडकोष चिरून, बीजे बाहेर काढून 'मी निरोगी करीन' असे करू नये. शेकणे (अग्नीने तापवणे) आणि औषध लावणे याला मात्र मनाई नाही. गुदद्वारात औषध लावलेली वात किंवा बांबूची नळी वापरणे योग्य आहे, ज्याद्वारे क्षारकर्म करतात किंवा तेल आत सोडतात.

---

280. පවත්තමංසන්ති [Pg.376] මතස්ස මංසං. මාඝාතොති තං දිවසං න ලබ්භා කෙනචි කිඤ්චි ජීවිතා වොරොපෙතුං. පොත්ථනිකන්ති මංසච්ඡෙදනසත්ථකං වුච්චති. කිම්පිමායාති කිම්පි ඉමාය. න භගවා උස්සහතීති න භගවා සක්කොති. යත්‍ර හි නාමාති යස්මා නාම. පටිවෙක්ඛීති වීමංසි; පටිපුච්ඡීති වුත්තං හොති. අප්පටිවෙක්ඛිත්වාති අප්පටිපුච්ඡිත්වා. සචෙ පන අසුකමංසන්ති ජානාති, පටිපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, අජානන්තෙන පන පුච්ඡිත්වාව ඛාදිතබ්බං.

२८०. पवत्तमांसं म्हणजे मृत प्राण्याचे मांस. माघातो म्हणजे त्या दिवशी कोणालाही कोणत्याही प्राण्याचा जीव घेण्याची परवानगी नसते. पोत्थनिकं म्हणजे मांस कापण्याचा लहान सुरा (चाकू) याला म्हणतात. किम्पिमाय म्हणजे हिच्याकडून काहीही. न भगवा उस्स हती म्हणजे भगवान असमर्थ आहेत (करू शकत नाहीत). यत्र हि नाम म्हणजे ज्या अर्थी. पटिवेक्खी म्हणजे तपासणी केली; विचारपूस केली असा अर्थ आहे. अप्पटिवेक्खित्वा म्हणजे विचारपूस न करता. परंतु जर हे अमुक मांस आहे हे माहीत असेल, तर विचारपूस करण्याची गरज नाही; न जाणणाऱ्या भिक्खूने मात्र विचारपूस करूनच खावे.

---

හත්ථිමංසාදිපටික්ඛෙපකථා

हत्थिमांसादिपटिक्खेपकथा (हत्तीचे मांस इत्यादींच्या निषेधाची कथा).

---

281. සුනඛමංසන්ති එත්ථ අරඤ්ඤකොකා නාම සුනඛසදිසා හොන්ති, තෙසං මංසං වට්ටති. යො පන ගාමසුනඛියා වා කොකෙන කොකසුනඛියා වා ගාමසුනඛෙන සංයොගා උප්පන්නො, තස්ස මංසං න වට්ටති, සො හි උභයං භජතීති. අහිමංසන්ති කස්සචි අපාදකස්ස දීඝජාතිකස්ස මංසං න වට්ටති. සීහමංසාදීනි පාකටානෙව.

२८१. सुनखमांसं या संदर्भात 'अरण्यकोक' (रानटी लांडगे) नावाचे कुत्र्यासारखे प्राणी असतात, त्यांचे मांस योग्य आहे. परंतु जो गावठी कुत्री आणि लांडगा यांच्या संयोगातून किंवा लांडगी आणि गावठी कुत्रा यांच्या संयोगातून जन्माला आला आहे, त्याचे मांस योग्य नाही, कारण तो दोन्ही बाजूंचे गुणधर्म घेतो. अहिमांसं म्हणजे कोणत्याही पाय नसलेल्या लांब शरीराच्या प्राण्याचे (सापाचे) मांस योग्य नाही. सिंहाचे मांस इत्यादींचे (निषिद्ध असणे) उघडच आहे.

---

එත්ථ ච මනුස්සමංසං සජාතිතාය පටික්ඛිත්තං, හත්ථිඅස්සමංසං රාජඞ්ගතාය, සුනඛමංසඤ්ච අහිමංසඤ්ච පටිකූලතාය, සීහමංසාදීනි පඤ්ච අත්තනො අනුපද්දවත්ථායාති. ඉමෙසං මනුස්සාදීනං දසන්නං මංසම්පි අට්ඨිපි ලොහිතම්පි චම්මම්පි ලොමම්පි සබ්බං න වට්ටති, යංකිඤ්චි ඤත්වා වා අඤත්වා වා ඛාදන්තස්ස ආපත්තියෙව. යදා ජානාති, තදා දෙසෙතබ්බා. ‘‘අපුච්ඡිත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති ගණ්හතො පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, ‘‘පුච්ඡිත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති ගණ්හතො අනාපත්ති. උද්දිස්ස කතං පන ජානිත්වා ඛාදන්තස්සෙව ආපත්ති, පච්ඡා ජානන්තො ආපත්තියා න කාරෙතබ්බොති.

आणि येथे मानवी मांस हे सजातीय (स्वतःच्याच जातीचे) असल्यामुळे निषिद्ध केले आहे; हत्ती आणि घोड्याचे मांस हे राजाचे अंग (राजकीय वाहन) असल्यामुळे निषिद्ध केले आहे; कुत्र्याचे आणि सापाचे मांस हे घृणास्पद असल्यामुळे निषिद्ध केले आहे; सिंहाचे मांस इत्यादी पाच प्रकारचे मांस स्वतःच्या सुरक्षेसाठी निषिद्ध केले आहे. या मनुष्य इत्यादी दहा प्रकारच्या प्राण्यांचे मांस, हाडे, रक्त, चामडे आणि केस हे सर्व काही अयोग्य आहे. जाणून किंवा न जाणून यांपैकी काहीही खाणाऱ्याला आपत्तीच (दोषच) होते. जेव्हा समजेल, तेव्हा देशना (प्रायश्चित्त) करावी. 'न विचारता खाईन' अशा विचाराने घेणाऱ्याला ते स्वीकारताना दुक्कट (दुष्कृत) दोष होतो. 'विचारून खाईन' अशा विचाराने घेणाऱ्याला दोष होत नाही. उद्देशून (आपल्यासाठीच मारले आहे असे) केलेले मांस जाणून खाणाऱ्यालाच दोष होतो; नंतर समजल्यास त्याला दोषी ठरवू नये.

---

යාගුමධුගොළකාදිකථා

यागुमधुगोळकादिकथा (यागू, मध आणि गुळाचे गोळे इत्यादींची कथा).

---

282. එකත්තකොති එකකො, නත්ථි මෙ දුතියොති අත්ථො. පහූතං යාගුඤ්ච මධුගොළකඤ්ච පටියාදාපෙත්වාති සො කිර සතසහස්සං වයං කත්වා පටියාදාපෙසි. අනුමොදනාගාථාපරියොසානෙ ‘‘පත්ථයතං ඉච්ඡත’’න්ති පදානං ‘‘අලමෙව දාතු’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. සචෙ පන ‘‘පත්ථයතා ඉච්ඡතා’’ති පාඨො අත්ථි, සොයෙව ගහෙතබ්බො.

२८२. एकत्तको म्हणजे एकटाच, 'माझा दुसरा कोणी सोबती नाही' असा अर्थ आहे. पहूतं यागुञ्च मधुगोळकञ्च पटियादापेत्वा म्हणजे भरपूर यागू आणि गुळाचे गोळे तयार करवून; त्याने एक लाख खर्च करून ते तयार करवले होते. अनुमोदनाच्या गाथांच्या शेवटी 'पत्तयतं इच्छतं' या पदांचा 'अलमेव दातुं' या पदाशी संबंध आहे. परंतु जर 'पत्थयता इच्छता' असा पाठ असेल, तर तोच स्वीकारावा.

---

283. භොජ්ජයාගුන්ති යා පවාරණං ජනෙති. යදග්ගෙනාති යං ආදිං කත්වා. සග්ගා තෙ ආරද්ධාති සග්ගනිබ්බත්තකපුඤ්ඤං උපචිතන්ති අත්ථො. යථාධම්මො [Pg.377] කාරෙතබ්බොති පරම්පරභොජනෙන කාරෙතබ්බො, භොජ්ජයාගුයා හි පවාරණා හොතීති.

२८३. भोज्जयागुं म्हणजे जी यागू पवाराणा (भोजन नकारण्याचा नियम) उत्पन्न करते. यदग्गेन म्हणजे ज्या काळापासून सुरुवात करून. सग्गा ते आरद्धा म्हणजे स्वर्गात उत्पन्न करणारे पुण्य त्यांनी गोळा केले आहे असा अर्थ आहे. यथाधम्मो कारेतब्बो म्हणजे नियमानुसार (परंपरभोजन नियमाने) प्रायश्चित्त द्यावे; कारण भोज्य यागूने पवाराणा होते.

---

284. නාහං තං කච්චානාති තස්මිං කිර අවසිට්ඨගුළෙ දෙවතා සුඛුමොජං පක්ඛිපිංසු, සා අඤ්ඤෙසං පරිණාමං න ගච්ඡති, තස්මා එවමාහ. ගිලානස්ස ගුළන්ති තථාරූපෙන බ්‍යාධිනා ගිලානස්ස පච්ඡාභත්තං ගුළං අනුජානාමීති අත්ථො.

२८४. नाहं तं कच्चान म्हणजे 'हे कच्यान, मी ते (पचवू शकत नाही)...' कारण त्या उरलेल्या गुळामध्ये देवतांनी सूक्ष्म ओज टाकला होता, तो इतरांच्या शरीरात पचू शकत नाही, म्हणून असे म्हटले. गिलानस्स गुळं म्हणजे अशा प्रकारच्या आजाराने आजारी असलेल्या व्यक्तीला दुपारनंतर गूळ खाण्याची अनुमती देतो असा अर्थ आहे.

---

පාටලිගාමවත්ථුකථා

पाटलिगामवत्थुकथा (पाटलिग्रामच्या घटनेची कथा).

---

285. සබ්බසන්ථරින්ති යථා සබ්බං සන්ථතං හොති, එවං.

२८५. सब्बसन्थरिं म्हणजे ज्याप्रमाणे सर्व काही अंथरले जाते, त्याप्रमाणे.

---

286. සුනිධවස්සකාරාති සුනිධො ච වස්සකාරො ච ද්වෙ බ්‍රාහ්මණා මගධරඤ්ඤො මහාමත්තා මහාමච්චා. වජ්ජීනං පටිබාහායාති වජ්ජිරාජකුලානං ආයමුඛපච්ඡින්දනත්ථං. වත්ථූනීති ඝරවත්ථූනි. චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුන්ති තා කිර දෙවතා වත්ථුවිජ්ජාපාඨකානං සරීරෙ අධිමුච්චිත්වා එවං චිත්තානි නාමෙන්ති. කස්මා? අම්හාකං යථානුරූපං සක්කාරං කරිස්සන්තීති අත්ථො. තාවතිංසෙහීති ලොකෙ කිර සක්කං දෙවරාජානං විස්සකම්මඤ්ච උපාදාය තාවතිංසා පණ්ඩිතාති සද්දො අබ්භුග්ගතො, තෙනෙවාහ තාවතිංසෙහීති, තාවතිංසෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා විය මාපෙන්තීති අත්ථො. යාවතා අරියං ආයතනන්ති යත්තකං අරියමනුස්සානං ඔසරණට්ඨානං නාම අත්ථි. යාවතා වණිප්පථොති යත්තකං වාණිජානං ආභතභණ්ඩස්ස රාසිවසෙනෙව කයවික්කයට්ඨානං නාම අත්ථි. ඉදං අග්ගනගරන්ති තෙසං අරියායතනවණිප්පථානං ඉදං අග්ගනගරං භවිස්සති. පුටභෙදනන්ති පුටභෙදනට්ඨානං මොචනට්ඨානන්ති වුත්තං හොති. අග්ගිතො වාතිආදීසු සමුච්චයත්ථො වා සද්දො. තත්‍ර හි එකස්ස කොට්ඨාසස්ස අග්ගිතො, එකස්ස උදකතො, එකස්ස අබ්භන්තරතො, අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදා අන්තරායො භවිස්සති. උළුම්පන්ති පාරගමනත්ථාය ආණියො ආකොටෙත්වා කතං. කුල්ලන්ති වල්ලිආදීහි බන්ධිත්වා කතං.

२८६. सुनिध आणि वस्सकार म्हणजे सुनिध आणि वस्सकार हे दोन ब्राह्मण, जे मगध राजाचे महामात्र (मुख्य मंत्री) होते. 'वज्जीनां पटिबाहय' म्हणजे वज्जी राजकुलांच्या उत्पन्नाचे मार्ग रोखण्यासाठी. 'वत्थूनि' म्हणजे घराच्या जागा (गृहवास्तू). 'चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुं' म्हणजे त्या देवता वास्तूविद्या जाणणाऱ्यांच्या शरीरात प्रवेश करून त्यांची मने वळवतात. कशासाठी? 'ते आमचा योग्य आदर-सत्कार करतील' या उद्देशाने. 'तावतींसेहि' म्हणजे जगात देवराज शक्र आणि विश्वकर्मा यांना धरून 'तावतींस देव अत्यंत बुद्धिमान आहेत' अशी कीर्ती पसरली आहे, म्हणूनच भगवंतांनी 'तावतींस देवांप्रमाणे' असे म्हटले आहे. म्हणजे तावतींस देवांसोबत सल्लामसलत करून निर्माण केल्यासारखे ते निर्माण करतात, असा अर्थ आहे. 'यावता अरियं आयतनं' म्हणजे जिथपर्यंत आर्य मनुष्यांचे निवासस्थान आहे. 'यावता वणिप्पथो' जिथपर्यंत व्यापाऱ्यांच्या आणलेल्या मालाच्या साठ्यामुळे खरेदी-विक्रीचे ठिकाण आहे. 'इदं अग्गनगरं' म्हणजे त्या आर्य निवासस्थानांमध्ये आणि व्यापार मार्गांमध्ये हे पाटलिपुत्र सर्वश्रेष्ठ शहर (अग्रनगर) होईल. 'पुटभेदनं' म्हणजे मालाचे गाठोडे सोडण्याचे ठिकाण (व्यापाराचे केंद्र) होईल, असे सांगितले आहे. 'अग्गितो वा' इत्यादींमध्ये 'वा' (किंवा) हा शब्द समुच्चय दर्शवणारा आहे. कारण तिथे एका भागाला अग्नीपासून, एका भागाला पाण्यापासून आणि एका भागाला अंतर्गत आपापसातील फुटीमुळे धोका निर्माण होईल. 'उळुम्पं' म्हणजे पलीकडे जाण्यासाठी लाकडी ओंडके किंवा फळ्या ठोकून तयार केलेला तराफा. 'कुल्लं' म्हणजे वेली इत्यादींनी बांधून तयार केलेला बांबूचा तराफा.

---

අණ්ණවන්ති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන යොජනමත්තං ගම්භීරස්ස ච පුථුල්ලස්ස ච උදකට්ඨානස්සෙතං අධිවචනං. සරන්ති ඉධ නදී අධිප්පෙතා. ඉදං වුත්තං හොති – යෙ [Pg.378] ගම්භීරං විත්ථතං තණ්හාසරං තරන්ති, තෙ අරියමග්ගසඞ්ඛාතං සෙතුං කත්වාන විසජ්ජ පල්ලලානි අනාමසිත්වාව උදකභරිතානි නින්නට්ඨානානි; අයං පන ඉදං අප්පමත්තකං උදකං උත්තරිතුකාමොපි කුල්ලඤ්හි පරිජනො බන්ධති, බුද්ධා පන බුද්ධසාවකා ච විනා එව කුල්ලෙන තිණ්ණා මෙධාවිනො ජනාති.

'अण्णवं' हे अत्यंत अंतिम मर्यादेने एक योजन खोल आणि रुंद अशा पाण्याच्या जलाशयाचे नाव आहे. 'सरन्ति' येथे 'नदी' असा अर्थ अभिप्रेत आहे. हे सांगितले आहे की - जे खोल आणि विस्तीर्ण अशा तृष्णारूपी नदीला पार करतात, ते आर्यमार्गरूपी पूल बांधून, चिखल सोडून आणि पाण्याने भरलेल्या सखल भागांना स्पर्श न करताच पार करतात; परंतु हे सामान्य लोक या थोड्याशा पाण्याला (गंगा नदीला) पार करण्याची इच्छा असूनही तराफा बांधतात, तर बुद्ध आणि बुद्धश्रावक हे प्रज्ञावंत लोक तराफ्याशिवायच पार गेले आहेत.

---

287. අනනුබොධාති අබුජ්ඣනෙන. සන්ධාවිතන්ති භවතො භවං ගමනවසෙන සන්ධාවිතං. සංසරිතන්ති පුනප්පුනං ගමනවසෙන සංසරිතං. මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති මයා ච තුම්හෙහි ච. අථ වා සන්ධාවිතං සංසරිතන්ති සන්ධාවනං සංසරණං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච අහොසීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සංසිතන්ති සංසරිතං. භවනෙත්ති සමූහතාති භවතො භවගමනා සන්ධාවනා තණ්හාරජ්ජු සුට්ඨු හතා ඡින්නා අප්පවත්තිකතා.

२८७. 'अननुबोधा' म्हणजे न समजल्यामुळे (अज्ञानामुळे). 'सन्धावितं' म्हणजे एका भवातून दुसऱ्या भवात जाण्याच्या रूपाने सतत धावणे. 'संसरितं' म्हणजे पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाच्या चक्रात फिरणे. 'ममञ्चेव तुम्हाकञ्च' म्हणजे माझ्याद्वारे आणि तुमच्याद्वारे. किंवा 'धावणे आणि संसरण करणे हे माझे आणि तुमचे झाले', असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. 'संसितं' म्हणजे संसरण केले. 'भवनित्ती समूहत' म्हणजे एका भवातून दुसऱ्या भवात नेणारी, धावण्यास कारणीभूत असणारी तृष्णारूपी दोरी पूर्णपणे नष्ट केली आहे, तोडली आहे आणि पुन्हा उत्पन्न न होणारी केली आहे.

---

289. නීලාති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහකං. නීලවණ්ණාතිආදි තස්සෙව විභාගදස්සනත්ථං. තත්ථ න තෙසං පකතිවණ්ණා නීලා, නීලවිලෙපනානං විචිත්තතාවසෙනෙතං වුත්තං. පටිවට්ටෙසීති පහාරෙසි. සාහාරං දජ්ජෙය්‍යාථාති සජනපදං දදෙය්‍යාථ. අඞ්ගුලිං ඵොටෙසුන්ති අඞ්ගුලිං චාලෙසුං. අම්බකායාති ඉත්ථිකාය. ඔලොකෙථාති පස්සථ. අපලොකෙථාති පුනප්පුනං පස්සථ. උපසංහරථාති උපනෙථ. ඉමං ලිච්ඡවිපරිසං තුම්හාකං චිත්තෙන තාවතිංසපරිසං හරථ, තාවතිංසස්ස සමකං කත්වා පස්සථාති අත්ථො.

२८९. 'नीला' हा शब्द सर्व प्रकारच्या निळ्या रंगाचा संग्रह करणारा आहे. 'नीलवण्णा' इत्यादी शब्द त्याच रंगाचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी आहेत. त्यात, त्यांचा नैसर्गिक रंग निळा नव्हता, तर निळ्या रंगाच्या सुगंधी लेपनांच्या विविधतेमुळे असे म्हटले आहे. 'पटिवट्टेसि' म्हणजे धक्का दिला (आघात केला). 'साहारं दज्जेय्याथ' म्हणजे जनपदासह (वैशाली नगर) द्यावे. 'अङ्गुलिं फोटेसुं' म्हणजे बोटे हलवली (चुटकी वाजवली). 'अम्बकाया' म्हणजे स्त्रीने. 'ओलोकेथ' म्हणजे पहा. 'अपलोकेथ' म्हणजे पुन्हा पुन्हा पहा. 'उपसंहरथ' म्हणजे जवळ आणा. या लिच्छवी परिषदेला तुमच्या मनाने तावतींस देवपरिषदेसारखे समजा, तावतींस देवांच्या समान करून पहा, असा अर्थ आहे.

---

සීහසෙනාපතිවත්ථුආදිකථා

सिंह सेनापती कथेची सुरुवात (प्रारंभिक कथा).

---

290. ධම්මස්ස ච අනුධම්මං බ්‍යාකරොන්තීති භගවතා වුත්තකාරණස්ස අනුකාරණං කථෙන්ති. සහධම්මිකො වාදානුවාදොති අපරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වා තුම්හාකං වාදො විඤ්ඤුගරහිතබ්බං කාරණං කොචි අප්පමත්තකොපි කිං න ආගච්ඡති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘කිං සබ්බකාරෙනාපි තුම්හාකං වාදෙ ගාරය්හකාරණං නත්ථී’’ති. අනබ්භක්ඛාතුකාමාති අභිභවිත්වා න ආචික්ඛිතුකාමා.

२९०. 'धम्मस्स च अनुधम्मं ब्याकरोन्ति' म्हणजे भगवंतांनी सांगितलेल्या कारणाला सुसंगत असे कारण ते सांगतात. 'सहधम्मिको वादानुवादो' म्हणजे इतरांनी सांगितलेल्या कारणासह सकारण होऊन तुमचा वाद (प्रतिपादन) विद्वानांकडून निंदनीय ठरेल अशा कोणत्याही अगदी लहान कारणाप्रत तर येत नाही ना? याचा अर्थ असा आहे: 'काय सर्व प्रकारे तुमच्या वादात निंदनीय असे काहीच कारण नाही ना?' 'अनब्भक्खातुकामा' म्हणजे खोटा आरोप न करण्याची इच्छा असणारे (आरोप न करू इच्छिणारे).

---

293. අනුවිච්චකාරන්ති අනුවිදිත්වා චින්තෙත්වා තුලයිත්වා කාතබ්බං කරොහීති වුත්තං හොති. ඤාතමනුස්සානන්ති ලොකෙ පාකටානං. සාධු හොතීති [Pg.379] සුන්දරං හොති. පටාකං පරිහරෙය්‍යුන්ති පටාකං උක්ඛිපිත්වා නගරෙ ඝොසන්තා ආහිණ්ඩෙය්‍යුං. කස්මා? ‘‘එවං නො අම්හාකං මහන්තභාවො භවිස්සතී’’ති. ඔපානභූතන්ති පටියත්තඋදපානො විය ඨිතං. කුලන්ති නිවෙසනං. දාතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාසීති මා ඉමෙසං දෙය්‍යධම්මං උපච්ඡින්දිත්ථ, සම්පත්තානඤ්හි දාතබ්බමෙවාති ඔවදති. ඔකාරොති අවකාරො ලාමකභාවො. සාමුක්කංසිකාති අත්තනායෙව උද්ධරිත්වා ගහිතා; අසාධාරණං අඤ්ඤෙසන්ති අත්ථො. උද්දිස්ස කතන්ති උද්දිසිත්වා කතං.

२९३. 'अनुविच्चकारं' म्हणजे नीट जाणून घेऊन, विचार करून आणि तोलून-मापून जे करायचे ते कर, असे सांगितले आहे. 'ञातमनुस्सानं' म्हणजे जगात प्रसिद्ध असलेल्या लोकांचे. 'साधु होती' म्हणजे चांगले (उत्तम) असते. 'पटाकं परिहरेय्युं' म्हणजे ध्वज उभारून नगरात घोषणा करत फिरावे. कशासाठी? 'अशाने आमचा मोठेपणा वाढेल' म्हणून. 'ओपानभूतं' म्हणजे तयार केलेल्या विहिरीप्रमाणे असलेले. 'कुलं' म्हणजे घर (कुळ). 'दातब्बं मञ्ञेय्यासि' म्हणजे यांना देयधर्म (दान) देणे बंद करू नका, कारण आलेल्या याचक लोकांना दान दिलेच पाहिजे, असा उपदेश करतात. 'ओकारो' म्हणजे हीन अवस्था, तुच्छता. 'सामुक्कंसिका' म्हणजे स्वतःच शोधून काढलेली (स्वतःच ग्रहण केलेली), जी इतरांसाठी सामायिक नाही (असाधारण), असा अर्थ आहे. 'उद्दिस्स कतं' म्हणजे उद्देशून (लक्ष्य करून) केलेले.

---

294. පටිච්චකම්මන්ති අත්තානං පටිච්ච කතන්ති අත්ථො. අථ වා පටිච්චකම්මන්ති නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං, තං පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසම්පි පටිච්චකම්මන්ති වුත්තං. යො හි එවරූපං මංසං පරිභුඤ්ජති, සොපි තස්ස කම්මස්ස දායාදො හොති, වධකස්ස විය තස්සාපි පාණඝාතකම්මං හොතීති අධිප්පායො. ජිරිදන්තිති ජිරන්ති අබ්භාචික්ඛන්තා න ජිරන්ති, අබ්භක්ඛානස්ස අන්තං න ගච්ඡන්තීති අත්ථො. තිකොටිපරිසුද්ධකථා සඞ්ඝභෙදසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තා.

२९४. 'पटिच्चकम्मं' म्हणजे स्वतःला उद्देशून (निमित्त करून) केलेले, असा अर्थ आहे. किंवा 'पटिच्चकम्म' हे निमित्त कर्माचे (प्राणघाताचे) नाव आहे. ते निमित्त कर्म यात समाविष्ट असल्याने मांसालाही 'पटिच्चकम्म' म्हटले आहे. जो कोणी अशा प्रकारचे मांस खातो, तो देखील त्या कर्माचा वाटेकरी (दायाद) होतो; मारणाऱ्याप्रमाणेच खाणाऱ्यालाही प्राणिहत्येचे पाप लागते, असा (निग्रंथांचा) अभिप्राय आहे. 'जिरिदन्ति' म्हणजे झिजतात (नष्ट होतात). खोटा आरोप करणारे नष्ट होत नाहीत, ते आरोपाच्या अंतापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'तिकोटिपारिसुद्धिकथा' (तीन प्रकारे शुद्ध असण्याची चर्चा) संघभेद शिक्षापदाच्या वर्णनात माझ्याकडून सांगितली गेली आहे.

---

කප්පියභූමිඅනුජානනකථා

कप्पियभूमी (योग्य भूमी) अनुमती देण्याची कथा.

---

295. සකටපරිවට්ටන්ති සකටෙහි පරික්ඛෙපං විය කත්වා අච්ඡන්ති. පච්චන්තිමන්ති අභිලාපමත්තමෙතං ‘‘යං සඞ්ඝො ආකඞ්ඛතී’’ති වුත්තත්තා පන ධුරවිහාරොපි සම්මන්නිතුං වට්ටති, කම්මවාචං අවත්වා අපලොකනෙනාපි වට්ටතියෙව. කාකොරවසද්දන්ති තත්ථ තත්ථ පවිට්ඨානං ආමිසඛාදනත්ථාය අනුප්පගෙයෙව සන්නිපතිතානං කාකානං ඔරවසද්දං. යසොජො නාම කපිලසුත්තපරියොසානෙ පබ්බජිතානං පඤ්චන්නං සතානං අග්ගපුරිසො.

२९५. 'सकटपरिवट्टं' म्हणजे गाड्यांनी वेढल्यासारखे करून राहतात. 'पच्चन्तिमं' हे केवळ बोलण्याचा शब्द आहे. परंतु 'संघाला जे हवे असेल' असे म्हटल्यामुळे मुख्य विहारालाही सीमा निश्चित करणे योग्य आहे. संघकर्म न वाचता केवळ संमतीने (अपलोकन करून) देखील ते करणे योग्यच आहे. 'काकोरवसद्दं' म्हणजे तिथे तिथे प्रवेश केलेल्या, अन्न खाण्यासाठी पहाटेच एकत्र आलेल्या कावळ्यांचा मोठा ओरडण्याचा आवाज. 'यसोजो नाम' म्हणजे यसोझ नावाचा थेर, जो कपिल सुत्ताच्या शेवटी प्रव्रजित झालेल्या पाचशे पुरुषांमध्ये सर्वश्रेष्ठ (प्रमुख) पुरुष होता.

---

උස්සාවනන්තිකන්තිආදීසු උස්සාවනන්තිකා තාව එවං කත්තබ්බා. යො ථම්භානං වා උපරි භිත්තිපාදෙ වා නිඛනිත්වා විහාරො කරියති, තස්ස හෙට්ඨා ථම්භපටිච්ඡකා පාසාණා භූමිගතිකා එව. පඨමථම්භං පන පඨමභිත්තිපාදං වා පතිට්ඨාපෙන්තෙහි බහූහි සම්පරිවාරෙත්වා ‘‘කප්පියකුටිං කරොම, කප්පියකුටිං කරොමා’’ති වාචං නිච්ඡාරෙන්තෙහි මනුස්සෙසු උක්ඛිපිත්වා පතිට්ඨාපෙන්තෙසු ආමසිත්වා වා සයං උක්ඛිපිත්වා වා ථම්භෙ වා භිත්තිපාදො වා පතිට්ඨාපෙතබ්බො. කුරුන්දිමහාපච්චරීසු පන ‘‘කප්පියකුටි කප්පියකුටී’’ති වත්වා පතිට්ඨාපෙතබ්බන්ති වුත්තං. අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘සඞ්ඝස්ස කප්පියකුටිං අධිට්ඨාමී’’ති වුත්තං. තං පන අවත්වාපි අට්ඨකථාසු වුත්තනයෙන වුත්තෙ [Pg.380] දොසො නත්ථි. ඉදං පනෙත්ථ සාධාරණලක්ඛණං, ථම්භපතිට්ඨානඤ්ච වචනපරියොසානඤ්ච සමකාලං වට්ටති. සචෙ හි අනිට්ඨිතෙ වචනෙ ථම්භො පතිට්ඨාති, අප්පතිට්ඨිතෙ වා තස්මිං වචනං නිට්ඨාති, අකතා හොති කප්පියකුටි. තෙනෙව මහාපච්චරියං වුත්තං – ‘‘බහූහි සම්පරිවාරෙත්වා වත්තබ්බං, අවස්සඤ්හි එත්ථ එකස්සපි වචනනිට්ඨානඤ්ච ථම්භපතිට්ඨානඤ්ච එකතො භවිස්සතී’’ති.

‘उस्सावनन्तिका’ इत्यादी शब्दांच्या संबंधात, प्रथम ‘उस्सावनन्तिका’ कुटी अशा प्रकारे बनवली पाहिजे. जो विहार खांबांच्या वर किंवा भिंतीचा पाया खोडून (मातीत रोवून) बनवला जातो, त्याच्या खाली खांबांना आधार देणारे दगड हे जमिनीच्या स्वरूपाचेच (जमिनीशी जोडलेलेच) असतात. परंतु, पहिला खांब किंवा भिंतीचा पहिला पाया स्थापित करताना, अनेक भिक्खूंनी एकत्र जमून ‘आम्ही कप्पियकुटी बनवत आहोत, आम्ही कप्पियकुटी बनवत आहोत’ असे शब्द उच्चारत असताना, कारागिरांनी तो उचलून स्थापित करत असताना, भिक्खूंनी त्याला स्पर्श करून किंवा स्वतः उचलून तो खांब किंवा भिंतीचा पाया स्थापित केला पाहिजे. कुरुन्दी आणि महापच्चरी अट्ठकथांमध्ये मात्र ‘कप्पियकुटी कप्पियकुटी’ असे म्हणून तो स्थापित करावा, असे म्हटले आहे. अंधक अट्ठकथेमध्ये ‘मी संघासाठी कप्पियकुटी अधिष्ठित करतो’ असे म्हटले आहे. परंतु, ते न म्हणताही अट्ठकथांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने म्हटल्यास काही दोष नाही. येथे हे सामान्य लक्षण आहे की, खांब स्थापित होणे आणि शब्दांचा उच्चार समाप्त होणे हे एकाच वेळी झाले पाहिजे. कारण जर शब्द पूर्ण होण्यापूर्वीच खांब स्थापित झाला, किंवा खांब स्थापित होण्यापूर्वीच शब्द पूर्ण झाले, तर ती कप्पियकुटी बनत नाही. म्हणूनच महापच्चरीमध्ये म्हटले आहे – ‘अनेकांनी मिळून वेढून (एकत्र जमून) हे म्हटले पाहिजे. कारण येथे निश्चितपणे कोणा एकाचे शब्द पूर्ण होणे आणि खांब स्थापित होणे एकाच वेळी घडून येईल.’

---

ඉට්ඨකසිලාමත්තිකාකුට්ටිකාසු පන කුටීසු හෙට්ඨා චයං බන්ධිත්වා වා අබන්ධිත්වා වා කරොන්තු, යතො පට්ඨාය භිත්තිං උට්ඨාපෙතුකාමා හොන්ති, තං සබ්බපඨමං ඉට්ඨකං වා සිලං වා මත්තිකාපිණ්ඩං වා ගහෙත්වා වුත්තනයෙනෙව කප්පියකුටි කාතබ්බා. ඉට්ඨකාදයො හි භිත්තියා පඨමිට්ඨකාදීනං හෙට්ඨා න වට්ටන්ති, ථම්භා පන උපරි උග්ගච්ඡන්ති, තස්මා වට්ටන්ති. අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘ථම්භෙහි කරියමානෙ චතූසු කොණෙසු චත්තාරො ථම්භා ඉට්ඨකාදිකුට්ටෙ චතූසු කොණෙසු ද්වෙ තිස්සො ඉට්ඨකා අධිට්ඨාතබ්බා’’ති වුත්තං. තථා පන අකතායපි දොසො නත්ථි, අට්ඨකථාසු හි වුත්තමෙව පමාණං.

विटा, दगड किंवा मातीच्या भिंती असलेल्या कुटींच्या बाबतीत, खाली पाया (ओटा) बांधून किंवा न बांधता ती तयार करोत, ज्या ठिकाणापासून भिंत उभी करण्याची इच्छा असेल, ती सर्वात पहिली वीट, दगड किंवा मातीचा गोळा घेऊन आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच कप्पियकुटी बनवली पाहिजे. कारण पहिल्या विटा इत्यादींच्या खाली असलेल्या विटा इत्यादी भिंतीसाठी योग्य ठरत नाहीत, परंतु खांब वरच्या दिशेने जातात, म्हणून ते योग्य ठरतात. अंधक अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे – ‘खांबांनी बनवल्या जाणाऱ्या कुटीमध्ये चार कोपऱ्यांत चार खांब, आणि विटा इत्यादींच्या भिंती असलेल्या कुटीमध्ये चार कोपऱ्यांत दोन किंवा तीन विटा अधिष्ठित केल्या पाहिजेत.’ परंतु, तसे न केल्यासही काही दोष नाही, कारण अट्ठकथांमध्ये जे सांगितले आहे तेच प्रमाण आहे.

---

ගොනිසාදිකා දුවිධා – ආරාමගොනිසාදිකා, විහාරගොනිසාදිකාති. තාසු යත්ථ නෙව ආරාමො න සෙනාසනානි පරික්ඛිත්තානි හොන්ති, අයං ‘‘ආරාමගොනිසාදිකා’’ නාම. යත්ථ සෙනාසනානි සබ්බානි වා එකච්චානි වා පරික්ඛිත්තානි, ආරාමො අපරික්ඛිත්තො, අයං ‘‘විහාරගොනිසාදිකා’’ නාම. ඉති උභයත්‍රාපි ආරාමස්ස අපරික්ඛිත්තභාවොයෙව පමාණං. ආරාමො පන උපඩ්ඪපරික්ඛිත්තොපි බහුතරං පරික්ඛිත්තොපි පරික්ඛිත්තොයෙව නාමාති කුරුන්දිමහආපච්චරියාදීසු වුත්තං. එත්ථ කප්පියකුටිං ලද්ධුං වට්ටති.

गोनिसाधिका कुटी दोन प्रकारची आहे – आरामगोनिसाधिका आणि विहारगोनिसाधिका. त्यापैकी, ज्या कुटीमध्ये ना आराम (परिसर) कुंपणाने वेढलेला असतो, ना सेनासने (निवासस्थाने) वेढलेली असतात, तिला ‘आरामगोनिसाधिका’ म्हणतात. ज्या कुटीमध्ये सर्व किंवा काही सेनासने वेढलेली असतात, परंतु आराम वेढलेला नसतो, तिला ‘विहारगोनिसाधिका’ म्हणतात. अशा प्रकारे, दोन्ही ठिकाणी आरामाचे कुंपण नसणे (अपरिक्खित्त असणे) हेच प्रमाण आहे. परंतु आराम अर्धा वेढलेला असला किंवा बहुतांश वेढलेला असला, तरी तो वेढलेलाच (परिक्खित्त) मानला जातो, असे कुरुन्दी आणि महापच्चरी इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. येथे कप्पियकुटी मिळवणे योग्य आहे.

---

ගහපතීති මනුස්සා ආවාසං කත්වා ‘‘කප්පියකුටිං දෙම, පරිභුඤ්ජථා’’ති වදන්ති, එසා ගහපති නාම. ‘‘කප්පියකුටිං කාතුං දෙමා’’ති වුත්තෙපි වට්ටතියෙව. අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘යස්මා භික්ඛුං ඨපෙත්වා සෙසසහධම්මිකානං සබ්බෙසඤ්ච දෙවමනුස්සානං හත්ථතො පටිග්ගහො ච සන්නිධි ච අන්තොවුත්ථඤ්ච තෙසං සන්තකං භික්ඛුස්ස වට්ටති, තස්මා තෙසං ගෙහානි වා තෙහි දින්නා කප්පියකුටි වා ගහපතීති වුච්චතී’’ති වුත්තං. පුනපි වුත්තං – ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විහාරං ඨපෙත්වා භික්ඛුනුපස්සයො වා ආරාමිකානං වා තිත්ථියානං වා දෙවතානං වා නාගානං වා අපි බ්‍රහ්මානං විමානං කප්පියකුටි හොතී’’ති, තං සුවුත්තං; සඞ්ඝසන්තකමෙව [Pg.381] හි භික්ඛුසන්තකං වා ගෙහං ගහපතිකුටිකා න හොති. සම්මුතිකා නාම කම්මවාචං සාවෙත්වා කතාති.

‘गहपति’ म्हणजे जेव्हा लोक निवासस्थान बनवून ‘आम्ही कप्पियकुटी देत आहोत, आपण हिचा उपभोग घ्यावा’ असे म्हणतात, ती ‘गहपति’ कुटी होय. ‘आम्ही कप्पियकुटी बनवण्यासाठी देत आहोत’ असे म्हटले तरीही ते योग्यच ठरते. परंतु अंधक अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे – ‘ज्याअर्थी भिक्खूला सोडून इतर सर्व सहधर्मीय आणि सर्व देव-मनुष्यांच्या हातून दान स्वीकारणे (पतिग्गह), साठा करणे (सन्निधि) आणि आत ठेवलेले अन्न (अन्तोवुत्थ) हे त्यांचे मालकीचे अन्न भिक्खूला कल्प्य (योग्य) ठरते, म्हणून त्यांची घरे किंवा त्यांनी दिलेली कप्पियकुटी याला गहपति म्हटले जाते.’ पुन्हा असेही म्हटले आहे – ‘भिक्खू संघाचा विहार सोडून, भिक्खुनींचे निवासस्थान, आरामिकांचे (आराम रक्षकांचे) घर, तित्थियांचे (तीर्थिकांचे) निवासस्थान, किंवा देवतांचे, नागांचे अथवा ब्रह्मांचे विमान देखील कप्पियकुटी होऊ शकते.’ हे योग्यच म्हटले आहे; कारण संघाच्या मालकीचे किंवा भिक्खूच्या वैयक्तिक मालकीचे घर हे गहपतिकुटी होऊ शकत नाही. ‘सम्मतिका’ म्हणजे कम्मवाचा ऐकवून (घोषित करून) बनवलेली कुटी होय.

---

යං ඉමාසු චතූසු කප්පියභූමීසු වුත්ථං ආමිසං, තං සබ්බං අන්තොවුත්ථසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච අන්තොවුත්ථඅන්තොපක්කමොචනත්ථඤ්හි කප්පියකුටියො අනුඤ්ඤාතා. යං පන අකප්පියභූමියං සහසෙය්‍යප්පහොනකෙ ගෙහෙ වුත්ථං සඞ්ඝිකං වා පුග්ගලිකං වා භික්ඛුස්ස භික්ඛුනියා වා සන්තකං එකරත්තම්පි ඨපිතං, තං අන්තොවුත්ථං; තත්ථ පක්කඤ්ච අන්තොපක්කං නාම හොති, එතං න කප්පති. සත්තාහකාලිකං පන යාවජීවිකඤ්ච වට්ටති.

या चार कप्पियभूमींमध्ये ठेवलेले जे काही आमिष (अन्न) आहे, ते सर्व ‘अन्तोवुत्थ’ (आत साठवलेले) या संज्ञेस पात्र ठरत नाही. कारण भिक्खू आणि भिक्खुनींना ‘अन्तोवुत्थ’ आणि ‘अन्तोपक्क’ (आत शिजवलेले) या दोषांपासून मुक्त करण्यासाठीच भगवंतांनी कप्पियकुटींना अनुमती दिली आहे. परंतु, जे अकप्पियभूमीवर असलेल्या आणि सहशय्येसाठी (एकत्र झोपण्यासाठी) पुरेशा असलेल्या घरात ठेवलेले असते, मग ते संघाचे असो किंवा वैयक्तिक असो, भिक्खूचे असो किंवा भिक्खुनीचे असो, जर ते एक रात्र जरी ठेवले गेले, तर ते ‘अन्तोवुत्थ’ होते; आणि तेथे शिजवलेले अन्न ‘अन्तोपक्क’ होते, जे कल्प्य (योग्य) नसते. परंतु सत्ताहकालिक आणि यावजीविक मात्र चालते (योग्य ठरते).

---

තත්‍රායං විනිච්ඡයො – සාමණෙරො භික්ඛුස්ස තණ්ඩුලාදිකං ආමිසං ආහරිත්වා කප්පියකුටියං නික්ඛිපිත්වා පුනදිවසෙ පචිත්වා දෙති, අන්තොවුත්ථං න හොති. තත්ථ අකප්පියකුටියං නික්ඛිත්තසප්පිආදීසු යංකිඤ්චි පක්ඛිපිත්වා දෙති, මුඛසන්නිධි නාම හොති. මහාපච්චරියං පන ‘‘අන්තොවුත්ථං හොතී’’ති වුත්තං. තත්ථ නාමමත්තමෙව නානාකරණං. භික්ඛු අකප්පියකුටියං ඨපිතසප්පිඤ්ච යාවජීවිකපණ්ණඤ්ච එකතො පචිත්වා පරිභුඤ්ජති, සත්තාහං නිරාමිසං වට්ටති. සචෙ ආමිසසංසට්ඨං කත්වා පරිභුඤ්ජති, අන්තොවුත්ථඤ්චෙව සාමංපාකඤ්ච හොති. එතෙනුපායෙන සබ්බසංසග්ගා වෙදිතබ්බා.

याविषयीचा निर्णय असा आहे – जर सामणेराने भिक्खूसाठी तांदूळ इत्यादी आमिष आणून कप्पियकुटीमध्ये ठेवले आणि दुसऱ्या दिवशी ते शिजवून दिले, तर ते ‘अन्तोवुत्थ’ होत नाही. तेथे, अकप्पियकुटीमध्ये ठेवलेल्या तुपासारख्या (सप्पि इत्यादी) पदार्थांपैकी काही पदार्थ त्यात टाकून दिले, तर त्याला ‘मुखसन्निधि’ म्हटले जाते. परंतु महापच्चरीमध्ये ‘ते अन्तोवुत्थ होते’ असे म्हटले आहे. तेथे केवळ नावाचाच फरक आहे. जर भिक्खू अकप्पियकुटीमध्ये ठेवलेले तूप आणि यावजीविक पाने एकत्र शिजवून सेवन करतो, तर ते सात दिवसांपर्यंत आमिषरहित म्हणून योग्य ठरते. जर ते आमिषाशी मिश्रित करून सेवन केले, तर ते ‘अन्तोवुत्थ’ आणि ‘सामंपाक’ (स्वतः शिजवलेले) दोन्ही ठरते. या पद्धतीने सर्व प्रकारचे संसर्ग (मिश्रण) समजून घ्यावेत.

---

ඉමා පන කප්පියකුටියො කදා ජහිතවත්ථුකා හොන්ති? උස්සාවනන්තිකා තාව යා ථම්භානං උපරි භිත්තිපාදෙ වා නිඛණිත්වා කතා, සා සබ්බෙසු ථම්භෙසු ච භිත්තිපාදෙසු ච අපනීතෙසු ජහිතවත්ථුකා හොති. සචෙ පන ථම්භෙ වා භිත්තිපාදෙ වා පරිවත්තෙන්ති, යො යො ඨිතො තත්ථ තත්ථ පතිට්ඨාති, සබ්බෙසුපි පරිවත්තිතෙසු අජහිතවත්ථුකාව හොති. ඉට්ඨකාදීහි කතා චයස්ස උපරි භිත්තිඅත්ථාය ඨපිතං ඉට්ඨකං වා සිලං වා මත්තිකාපිණ්ඩං වා ආදිංකත්වා විනාසිතකාලෙ ජහිතවත්ථුකා හොති. යෙහි පන ඉට්ඨකාදීහි අධිට්ඨිතා, තෙසු අපනීතෙසුපි තදඤ්ඤාසු පතිට්ඨිතාසු අජහිතවත්ථුකාව හොති.

परंतु या कप्पियकुटी कधी ‘जहितवत्थुका’ (त्यांचे मूळ स्थान सोडलेल्या) होतात? प्रथम ‘उस्सावनन्तिका’ कुटी, जी खांबांच्या वर किंवा भिंतीचा पाया खोडून बनवली गेली आहे, ती सर्व खांब आणि भिंतीचे पाया काढून टाकल्यावर ‘जहितवत्थुका’ होते. परंतु जर खांब किंवा भिंतीचा पाया बदलला, तर जो जो खांब किंवा पाया उभा राहील, तिथे तिथे कप्पियकुटीचे अस्तित्व टिकून राहते, आणि सर्व खांब बदलले तरीही ती ‘अजहितवत्थुका’ (पाया न सोडलेली) राहते. विटा इत्यादींनी बनवलेली कुटी, ओट्यावर भिंतीसाठी ठेवलेली वीट, दगड किंवा मातीचा गोळा इत्यादी नष्ट केल्याच्या वेळी ‘जहितवत्थुका’ होते. परंतु ज्या विटा इत्यादींनी ती अधिष्ठित केली होती, त्या काढून टाकल्या तरीही त्यांच्या जागी इतर विटा स्थापित केल्यास ती ‘अजहितवत्थुका’ राहते.

---

ගොනිසාදිකා පාකාරාදීහි පරික්ඛෙපෙ කතෙ ජහිතවත්ථුකා හොති. පුන තස්මිං ආරාමෙ කප්පියකුටි ලද්ධුං වට්ටති. සචෙ පන පුනපි පාකාරාදයො තත්ථ තත්ථ ඛණ්ඩා හොන්ති, තතො තතො ගාවො පවිසන්ති, පුන කප්පියකුටි හොති. ඉතරා පන ද්වෙ ගොපානසීමත්තං ඨපෙත්වා [Pg.382] සබ්බස්මිං ඡදනෙ විනට්ඨෙ ජහිතවත්ථුකා හොන්ති. සචෙ ගොපානසීනං උපරි එකම්පි පක්ඛපාසකමණ්ඩලං අත්ථි, රක්ඛති.

तटबंदी इत्यादींनी वेढली असता गोनिसाधिका कुटी आपले मूळ स्थान (कप्पियकुटीचे स्वरूप) सोडते. पुन्हा त्या आरामात कप्पियकुटी बनवणे योग्य ठरते. पण जर पुन्हा तटबंदी इत्यादी ठिकठिकाणी तुटली आणि तिथून गाई आत प्रवेश करू लागल्या, तर ती पुन्हा कप्पियकुटी बनते. इतर दोन कुटी (गहपति आणि सम्मुति) वळचणीचे लाकूड सोडून सर्व छप्पर नष्ट झाले असता आपले मूळ स्थान सोडतात. जर वळचणीच्या लाकडांवर एक जरी छपराचा सांगाडा शिल्लक असेल, तर तो कप्पियकुटीचे रक्षण करतो (तिचे स्वरूप टिकवून ठेवतो).

---

යත්‍ර පනිමා චතස්සොපි කප්පියභූමියො නත්ථි, තත්ථ කිං කාතබ්බං? අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා තස්ස සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. තත්‍රිදං වත්ථු – කරවිකතිස්සත්ථෙරො කිර විනයධරපාමොක්ඛො මහාසීවත්ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. සො දීපාලොකෙන සප්පිකුම්භං පස්සිත්වා ‘‘භන්තෙ කිමෙත’’න්ති පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘ආවුසො ගාමතො සප්පිකුම්භො ආභතො, ලූඛදිවසෙ සප්පිනා භුඤ්ජනත්ථායා’’ති ආහ. තතො නං තිස්සත්ථෙරො ‘‘න වට්ටති භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො පුනදිවසෙ පමුඛෙ නික්ඛිපාපෙසි. තිස්සත්ථෙරො පුන එකදිවසෙ ආගතො තං දිස්වා තථෙව පුච්ඡිත්වා ‘‘භන්තෙ සහසෙය්‍යප්පහොනකට්ඨානෙ ඨපෙතුං න වට්ටතී’’ති ආහ. ථෙරො පුනදිවසෙ බහි නීහරාපෙත්වා නික්ඛිපාපෙසි, තං චොරා හරිංසු. සො පුන එකදිවසං ආගතං තිස්සත්ථෙරං ආහ – ‘‘ආවුසො තයා ‘න වට්ටතී’ති වුත්තො සො කුම්භො බහි නික්ඛිත්තො චොරෙහි අවහතො’’ති. තතො නං තිස්සත්ථෙරො ආහ – ‘‘නනු භන්තෙ අනුපසම්පන්නස්ස දාතබ්බො අස්ස, අනුපසම්පන්නස්ස හි දත්වා තස්ස සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති.

पण ज्या ठिकाणी या चारही कप्पियभूमी नसतील, तिथे काय करावे? अनुपसंपन्नाला (गृहस्थ किंवा सामणेराला) देऊन, त्याची मालकी करून तिचा उपभोग घ्यावा. याविषयी ही कथा आहे – विनयधरांमध्ये प्रमुख असलेले करविकतिस्स थेर हे महासीव थेरांच्या जवळ गेले. त्यांनी दिव्याच्या प्रकाशात तुपाचा घडा पाहून विचारले, “भंते, हे काय आहे?” थेर म्हणाले, “आयुष्यमान, कठीण दिवसांत तुपासह जेवण करण्यासाठी गावातून तुपाचा घडा आणला आहे.” त्यावर तिस्स थेर त्यांना म्हणाले, “भंते, हे कप्पिय (योग्य) नाही.” थेरांनी दुसऱ्या दिवशी तो घडा ओसरीवर ठेवला. तिस्स थेर पुन्हा एका दिवशी आले आणि तो घडा पाहून तसेच विचारले आणि म्हणाले, “भंते, सहशय्या (एकत्र झोपण्याच्या) योग्य ठिकाणी हा ठेवणे अयोग्य आहे.” थेरांनी दुसऱ्या दिवशी तो बाहेर काढून ठेवला, तो चोरांनी चोरून नेला. त्यांनी पुन्हा एका दिवशी आलेल्या तिस्स थेरांना सांगितले, “आयुष्यमान, तुम्ही ‘अयोग्य आहे’ असे म्हटल्यामुळे तो घडा बाहेर ठेवला होता, तो चोरांनी चोरून नेला.” त्यावर तिस्स थेर त्यांना म्हणाले, “भंते, तो अनुपसंपन्नाला द्यायला हवा होता की नाही? कारण अनुपसंपन्नाला देऊन, त्याची मालकी करून त्याचा उपभोग घेणे योग्य ठरते.”

---

296-9. මෙණ්ඩකවත්ථු උත්තානමෙව. අපි චෙත්ථ අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්ච ගොරසෙති ඉමෙ පඤ්ච ගොරසෙ විසුං පරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුම්පි අනුජානාමීති අත්ථො. පාථෙය්‍යං පරියෙසිතුන්ති එත්ථ සචෙ කෙචි සයමෙව ඤත්වා දෙන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ දෙන්ති, ඤාතිපවාරිතට්ඨානතො වා භික්ඛාචාරවත්තෙන වා පරියෙසිතබ්බං. තථා අලභන්තෙන අඤ්ඤාතිකඅපවාරිතට්ඨානතො යාචිත්වාපි ගහෙතබ්බං. එකදිවසෙන ගමනීයෙ මග්ගෙ එකභත්තත්ථාය පරියෙසිතබ්බං. දීඝෙ අද්ධානෙ යත්තකෙන කන්තාරං නිත්ථරති, තත්තකං පරියෙසිතබ්බං.

२९६-९. मेंडक गृहपतीची कथा स्पष्टच आहे. तरीही येथे – “भिक्खून्नों, मी पाच गोरसांना अनुमती देतो” याचा अर्थ असा आहे की, या पाच गोरसांचे स्वतंत्रपणे उपभोग घेण्यासाठी देखील मी अनुमती देतो. “प्रवासासाठी शिदोरी शोधणे” याविषयी – जर काही लोक स्वतःहून जाणून दान देतात, तर ते उत्तम आहे; जर ते देत नसतील, तर नातेवाईक किंवा निमंत्रित केलेल्यांच्या ठिकाणाहून किंवा भिक्षाटनाच्या नियमाने ती मिळवावी. तसेच न मिळाल्यास, नातेवाईक नसलेल्या व निमंत्रण न दिलेल्या लोकांकडूनही मागून ती घ्यावी. एका दिवसात पार करण्यासारख्या मार्गावर एका वेळच्या भोजनासाठी शिदोरी मिळवावी. लांबच्या प्रवासात ज्या शिदोरीने दुर्गम मार्ग पार करता येईल, तितकी शिदोरी मिळवावी.

---

කෙණියජටිලවත්ථුකථා

केणिय जटिल कथा

---

300. කාජෙහි ගාහාපෙත්වාති පඤ්චහි කාජසතෙහි සුසඞ්ඛතස්ස බදරපානස්ස කුටසහස්සං ගාහාපෙත්වා. එතස්මිං නිදානෙ එතස්මිං පකරණෙ ධම්මිං කථං කත්වාති ‘‘සාධු භික්ඛවෙ පානං අපිවන්තා සමණස්ස ගොතමස්ස [Pg.383] සාවකා පච්චයබාහුල්ලිකාති වාදං න උප්පාදයිත්ථ, මයි ච ගාරවං අකත්ථ, මම ච තුම්හෙසු ගාරවං ජනයිත්ථ, ඉති වො අහං ඉමිනා කාරණෙන සුට්ඨු පසන්නො’’තිආදිනා නයෙන ධම්මිං කථං කත්වා අනුජානාමි භික්ඛවෙ අට්ඨ පානානීතිආදිමාහ.

३००. “कावडीने वाहून नेणे” म्हणजे पाचशे कावडींद्वारे चांगल्या प्रकारे तयार केलेल्या बोरांच्या रसाचे एक हजार घडे वाहून नेणे. “या संदर्भात, या प्रकरणात धम्मचर्चा करून” म्हणजे – “साधू भिक्खून्नों! पेय न पिता, तुम्ही ‘श्रमण गोतमांचे श्रावक प्रत्यय-बाहुल्य (साधनांची रेलचेल) असणारे आहेत’ असा वाद निर्माण होऊ दिला नाही, आणि माझ्याविषयी आदर दाखवला, आणि माझ्या मनात तुमच्याविषयी आदर निर्माण केला, या कारणाने मी तुमच्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे” इत्यादी प्रकारे धम्मचर्चा करून, “भिक्खून्नों, मी आठ प्रकारच्या पेयांना अनुमती देतो” इत्यादी म्हणाले.

---

තත්ථ අම්බපානන්ති ආමෙහි වා පක්කෙහි වා අම්බෙහි කතපානං. තත්ථ ආමෙහි කරොන්තෙන අම්බතරුණානි භින්දිත්වා උදකෙ පක්ඛිපිත්වා ආතපෙ ආදිච්චපාකෙන පචිත්වා පරිස්සාවෙත්වා තදහුපටිග්ගහිතෙහි මධුසක්කරකප්පූරාදීහි යොජෙත්වා කාතබ්බං. එවං කතං පුරෙභත්තමෙව කප්පති. අනුපසම්පන්නෙහි කතං ලභිත්වා පන පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතං පුරෙභත්තං සාමිසපරිභොගෙනාපි වට්ටති, පච්ඡාභත්තං නිරාමිසපරිභොගෙන යාව අරුණුග්ගමනා වට්ටතියෙව. එස නයො සබ්බපානෙසු.

त्यामध्ये ‘अम्बपान’ (आंब्याचे पेय) म्हणजे कच्च्या किंवा पिकलेल्या आंब्यांपासून बनवलेले पेय. त्यापैकी कच्च्या आंब्यांपासून बनवताना, कोवळे आंबे कापून, पाण्यात टाकून, उन्हात सूर्याच्या उष्णतेने शिजवून, गाळून घेऊन, त्याच दिवशी ग्रहण केलेल्या मध, साखर, कापूर इत्यादी मिसळून ते तयार करावे. अशा प्रकारे तयार केलेले पेय केवळ दुपारपूर्वीच योग्य ठरते. पण अनुपसंपन्नांनी तयार केलेले पेय मिळवून जर ते दुपारपूर्वी ग्रहण केले असेल, तर दुपारपूर्वी ते आमिषासह (अन्नासह) उपभोगणे योग्य ठरते, आणि दुपारनंतर आमिषविरहित केवळ पेय म्हणून पहाटेपर्यंत उपभोगणे योग्यच ठरते. हाच नियम सर्व पेयांच्या बाबतीत लागू होतो.

---

තෙසු පන ජම්බුපානන්ති ජම්බුඵලෙහි කතපානං. චොචපානන්ති අට්ඨිකෙහි කදලිඵලෙහි කතපානං. මොචපානන්ති අනට්ඨිකෙහි කදලිඵලෙහි කතපානං. මධුකපානන්ති මධුකානං ජාතිරසෙන කතපානං; තං පන උදකසම්භින්නං වට්ටති, සුද්ධං න වට්ටති. මුද්දිකපානන්ති මුද්දිකා උදකෙ මද්දිත්වා අම්බපානං විය කතපානං. සාලූකපානන්ති රත්තුප්පලනීලුප්පලාදීනං සාලූකෙ මද්දිත්වා කතපානං. ඵාරුසකපානන්ති ඵාරුසකඵලෙහි අම්බපානං විය කතපානං. ඉමානි අට්ඨ පානානි සීතානිපි ආදිච්චපාකානිපි වට්ටන්ති, අග්ගිපාකානි න වට්ටන්ති. ධඤ්ඤඵලරසන්ති සත්තන්නං ධඤ්ඤානං ඵලරසං. ඩාකරසන්ති පක්කඩාකරසං. යාවකාලිකපත්තානඤ්හි පුරෙභත්තංයෙව රසො කප්පති. යාවජීවිකානං පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතසප්පිආදීහි සද්ධිං පක්කානං සත්තාහං කප්පති. සචෙ පන සුද්ධඋදකෙන පචති, යාවජීවම්පි වට්ටති. ඛීරාදීහි පන සද්ධිං පචිතුං න වට්ටති. අඤ්ඤෙහි පක්කම්පි ඩාකරසසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. කුරුන්දියං පන ‘‘යාවකාලිකපත්තානම්පි සීතොදකෙන මද්දිත්වා කතරසො වා ආදිච්චපාකො වා වට්ටතී’’ති වුත්තං. ඨපෙත්වා මධුකපුප්ඵරසන්ති එත්ථ මධුකපුප්ඵරසො අග්ගිපාකො වා හොතු ආදිච්චපාකො වා, පච්ඡාභත්තං න වට්ටති. පුරෙභත්තම්පි යං පානං ගහෙත්වා මජ්ජං කරොන්ති, සො ආදිතො පට්ඨාය න වට්ටති. මධුකපුප්ඵං පන අල්ලං වා සුක්ඛං වා භජ්ජිතං වා තෙන කතඵාණිතං වා යතො පට්ඨාය මජ්ජං න කරොන්ති, තං සබ්බං පුරෙභත්තං වට්ටති. උච්ඡුරසො නිකසටො පච්ඡාභත්තං වට්ටති[Pg.384]. ඉති පානානි අනුජානන්තෙන ඉමෙපි චත්තාරො රසා අනුඤ්ඤාතාති. අග්ගිහුත්තමුඛා යඤ්ඤාතිආදීසු අග්ගිහුතං සෙට්ඨං, අග්ගිහුතං මුඛන්ති වුත්තං හොති.

त्यापैकी ‘जम्बुपाण’ म्हणजे जांभळाच्या फळांपासून बनवलेले पेय. ‘चोचपाण’ म्हणजे बिया असलेल्या रानकेळीच्या फळांपासून बनवलेले पेय. ‘मोचपाण’ म्हणजे बिया नसलेल्या घरगुती केळीच्या फळांपासून बनवलेले पेय. ‘मधुकपाण’ म्हणजे मोहाच्या फळांच्या मूळ रसापासून बनवलेले पेय; पण ते पाण्यात मिसळलेले असेल तरच योग्य ठरते, शुद्ध (पाणी न मिसळलेले) अयोग्य ठरते. ‘मुद्दिकपाण’ म्हणजे द्राक्षे पाण्यात कुस्करून आंब्याच्या पेयाप्रमाणे बनवलेले पेय. ‘सालूकपाण’ म्हणजे लाल कमळ, निळे कमळ इत्यादींच्या कंदांना कुस्करून बनवलेले पेय. ‘फारुसकपाण’ म्हणजे फालसाच्या फळांपासून आंब्याच्या पेयाप्रमाणे बनवलेले पेय. ही आठ पेये थंड पाण्यात बनवलेली असोत किंवा उन्हात शिजवलेली असोत, ती योग्य ठरतात; पण अग्नीवर शिजवलेली पेये अयोग्य ठरतात. ‘धञ्ञफलरस’ म्हणजे सात प्रकारच्या धान्यांच्या फळांचा रस. ‘डाकरस’ म्हणजे शिजवलेल्या पालेभाज्यांचा रस. कारण यावकालिक पानांचा रस केवळ दुपारपूर्वीच योग्य ठरतो. यावजीविक ग्रहण केलेल्या तूप इत्यादींसह शिजवलेल्या पानांचा रस सात दिवसांपर्यंत योग्य ठरतो. पण जर केवळ शुद्ध पाण्यात शिजवले, तर ते आयुष्यभर योग्य ठरते. पण दूध इत्यादींसह शिजवणे अयोग्य आहे. इतर गोष्टींसह शिजवलेले देखील ‘डाकरस’ या संज्ञेतच समाविष्ट होते. कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे की, “यावकालिक पानांचा देखील थंड पाण्यात कुस्करून बनवलेला रस किंवा उन्हात शिजवलेला रस योग्य ठरतो.” “मोहाच्या फुलांचा रस वगळून” या संदर्भात, मोहाच्या फुलांचा रस अग्नीवर शिजवलेला असो वा उन्हात शिजवलेला असो, तो दुपारनंतर अयोग्य ठरतो. दुपारपूर्वी देखील ज्या पेयाचा वापर करून मद्य बनवले जाते, ते सुरुवातीपासूनच अयोग्य ठरते. पण मोहाचे फूल ओले असो, सुके असो वा भाजलेले असो, किंवा त्यापासून बनवलेली काकवी असो, जोपर्यंत त्यापासून मद्य बनवले जात नाही, तोपर्यंत ते सर्व दुपारपूर्वी योग्य ठरते. उसाचा रस गाळलेला असेल तर दुपारनंतरही योग्य ठरतो. अशा प्रकारे पेयांना अनुमती देताना भगवंतांनी या चार रसांनाही अनुमती दिली आहे, असे समजावे. “अग्निहोत्रमुखा यञ्ञा” इत्यादी गाथांमध्ये “अग्निहोत्र श्रेष्ठ आहे, अग्निहोत्र हे मुख्य आहे” असे म्हटले आहे.

---

රොජමල්ලාදිවත්ථුකථා

रोज मल्ल इत्यादींची कथा

---

301-2. රොජවත්ථු උත්තානත්ථමෙව. තත්ථ සඞ්කරං අකංසූති කතිකං අකංසු. උළාරං ඛො තෙ ඉදන්ති සුන්දරං ඛො තෙ ඉදං. නාහං භන්තෙ ආනන්ද බහුකතොති නාහං බුද්ධාදිගතපසාදබහුමානෙන ඉධාගතොති දස්සෙති. සබ්බඤ්ච ඩාකන්ති සප්පිආදීහි පක්කං වා අපක්කං වා යංකිඤ්චි ඩාකං. පිට්ඨඛාදනීයන්ති පිට්ඨමයං ඛාදනීයං; රොජො කිර ඉදං උභයම්පි සතසහස්සං වයං කත්වා පටියාදාපෙසි.

३०१-२. रोजवत्थु (रोजाची कथा) स्पष्ट अर्थाचीच आहे. तेथे 'संकरं अकंसु' म्हणजे त्यांनी करार (नियम) केला. 'उळारं खो ते इदं' म्हणजे 'तुझे हे खरोखर सुंदर आहे'. 'नाहं भन्ते आनन्द बहुकतो' या पाठाने 'मी बुद्ध इत्यादींविषयीच्या श्रद्धा व आदरामुळे येथे आलो नाही' हे दर्शवितात. 'सब्बञ्च डाकं' म्हणजे तुपाने शिजवलेली किंवा न शिजवलेली कोणतीही भाजी. 'पिट्ठखादनीयं' म्हणजे पिठापासून बनविलेले खाद्य; रोजाने हे दोन्ही पदार्थ एक लाख खर्च करून तयार करवून घेतले होते.

---

303. මඤ්ජුකාති මධුරවචනා. පටිභානෙය්‍යකාති සකෙ සිප්පෙ පටිභානසම්පන්නා. දක්ඛාති ඡෙකා, අනලසා වා. පරියොදාතසිප්පාති නිද්දොසසිප්පා. නාළියාවාපකෙනාති නාළියා ච ආවාපකෙන ච. ආවාපකො නාම යත්ථ ලද්ධං ලද්ධං ආවපන්ති, පක්ඛිපන්තීති වුත්තං හොති. න ච භික්ඛවෙ නහාපිතපුබ්බෙන ඛුරභණ්ඩන්ති එත්ථ ගහෙත්වා පරිහරිතුමෙව න වට්ටති, අඤ්ඤස්ස සන්තකෙන කෙසෙ ඡෙදෙතුං වට්ටති. සචෙ වෙතනං ගහෙත්වා ඡින්දති, න වට්ටති. යො අනහාපිතපුබ්බො තස්ස පරිහරිතුම්පි වට්ටති, තං වා අඤ්ඤං වා ගහෙත්වා කෙසෙ ඡෙදෙතුම්පි වට්ටති.

३०३. 'मंजुका' म्हणजे मधुर बोलणारे. 'पटिभानेय्यका' म्हणजे स्वतःच्या कलेत प्रतिभावान (कुशल). 'दक्खा' म्हणजे चतुर किंवा आळशी नसलेले. 'परियोदातसिप्पा' म्हणजे निर्दोष कला असलेले. 'नाळियावापकेन' म्हणजे नळीने (पेटीने) आणि आवापकाने (भांड्याने). 'आवापक' म्हणजे ज्यामध्ये जे काही मिळेल ते टाकतात (ठेवतात), असे म्हटले आहे. 'न च भिक्खवे नहापितपुब्बेन खुरभण्डं' यामध्ये ते स्वतःचे म्हणून घेऊन फिरणे योग्य नाही, परंतु दुसऱ्याच्या मालकीच्या वस्तऱ्याने केस कापणे योग्य आहे. जर मोबदला घेऊन केस कापले, तर ते योग्य नाही. जो पूर्वी न्हावी नव्हता, त्याला ते साहित्य बाळगणेही योग्य आहे, आणि ते किंवा दुसरे साहित्य घेऊन केस कापणेही योग्य आहे.

---

304. භාගං දත්වාති දසමභාගං දත්වා; ඉදං කිර ජම්බුදීපෙ පොරාණකචාරිත්තං, තස්මා දසකොට්ඨාසෙ කත්වා එකො කොට්ඨාසො භූමිසාමිකානං දාතබ්බො.

३०४. 'भागं दत्वा' म्हणजे दहावा भाग देऊन; ही जंबुद्विपातील जुनी परंपरा आहे असे म्हणतात, म्हणून दहा भाग करून एक भाग जमिनीच्या मालकांना दिला पाहिजे.

---

චතුමහාපදෙසකථා

चतुमहापदेश कथा

---

305. යං භික්ඛවෙ මයා ඉදං න කප්පතීති ඉමෙ චත්තාරො මහාපදෙසෙ භගවා භික්ඛූනං නයග්ගහණත්ථාය ආහ. තත්ථ ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරා සුත්තං ගහෙත්වා පරිමද්දන්තා ඉදං අද්දසංසු. ඨපෙත්වා ධඤ්ඤඵලරසන්ති සත්තධඤ්ඤරසානි පච්ඡාභත්තං න කප්පන්තීති පටික්ඛිත්තානි. තාලනාළිකෙරපනසලබුජඅලාබුකුම්භණ්ඩපුස්සඵලතිපුසඵලඑළාලුකානි, නව මහාඵලානි සබ්බඤ්ච අපරණ්ණං, ධඤ්ඤගතිකමෙව. තං කිඤ්චාපි න පටික්ඛිත්තං, අථ ඛො අකප්පියං අනුලොමෙති, තස්මා පච්ඡාභත්තං න කප්පති. අට්ඨ [Pg.385] පානානි අනුඤ්ඤාතානි. අවසෙසානි වෙත්තතින්තිණිකමාතුලුඞ්ගකපිත්ථකොසම්බකරමන්දාදිඛුද්දකඵලපානානි අට්ඨපානගතිකානෙව, තානි කිඤ්චාපි න අනුඤ්ඤාතානි, අථ ඛො කප්පියං අනුලොමෙන්ති, තස්මා කප්පන්ති. ඨපෙත්වා හි සානුලොමං ධඤ්ඤඵලරසං අඤ්ඤං ඵලපානං නාම අකප්පියං නත්ථි, සබ්බං යාමකාලිකංයෙවාති කුරුන්දියං වුත්තං.

३०५. “भिक्खूंनो, माझ्याद्वारे जे हे अयोग्य आहे...” हे चार महापदेश भगवंतांनी भिक्खूंना नियम समजून घेण्यासाठी सांगितले. तेथे धम्मसंगीत करणाऱ्या थेरांनी सूत्रांचे ग्रहण करून, त्यावर विचारमंथन करून हे पाहिले. 'ठपेत्वा धञ्ञफलरसं' म्हणजे सात प्रकारच्या धान्यांचे रस दुपारनंतर अयोग्य आहेत, असे नाकारले आहे. ताड, नारळ, फणस, बडहर, दुधी भोपळा, तांबडा भोपळा, काकडी, चिबूड, वाळूक ही नऊ मोठी फळे आणि सर्व कडधान्ये धान्यासारखीच आहेत. जरी त्यांचा थेट निषेध केला नसला, तरी ते अयोग्य गोष्टींशी सुसंगत आहेत, म्हणून दुपारनंतर ते अयोग्य आहेत. आठ प्रकारच्या पेयांना परवानगी दिली आहे. उर्वरित वेत, चिंच, महाळुंग, कवट, कोळिंजन, करवंद इत्यादी लहान फळांचे रस हे आठ पेयांसारखेच आहेत; जरी त्यांना थेट परवानगी दिली नसली, तरी ते योग्य गोष्टींशी सुसंगत आहेत, म्हणून ते योग्य आहेत. कारण धान्याच्या रसाव्यतिरिक्त इतर कोणतेही फळांचे रस अयोग्य नाहीत, ते सर्व यामकालिकच आहेत, असे कुरुंदी अठ्ठकथेत म्हटले आहे.

---

භගවතා ඡ චීවරානි අනුඤ්ඤාතානි. ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි තෙසං අනුලොමානි දුකූලං, පත්තුණ්ණං, චීනපට්ටං, සොමාරපට්ටං, ඉද්ධිමයිකං, දෙවදත්තියන්ති අපරානි ඡ අනුඤ්ඤාතානි. තත්ථ ‘‘පත්තුණ්ණ’’න්ති පත්තුණ්ණදෙසෙ පාණකෙහි සඤ්ජාතවත්ථං. ද්වෙ පටා දෙසනාමෙනෙව වුත්තා. තානි තීණි කොසෙය්‍යස්සානුලොමානි. දුකූලං සාණස්ස, ඉතරානි ද්වෙ කප්පාසිකස්ස වා සබ්බෙසං වා.

भगवंतांनी सहा प्रकारच्या चीवरांना परवानगी दिली आहे. धम्मसंगीत करणाऱ्या थेरांनी त्यांच्याशी सुसंगत अशी दुकूल, पत्तुण्ण, चीनपट्ट, सोमारपट्ट, इद्धिमयिक आणि देवदत्तिय या इतर सहा प्रकारच्या वस्त्रांना परवानगी दिली. त्यामध्ये 'पत्तुण्ण' म्हणजे पत्तुण्ण देशात कीटकांद्वारे उत्पन्न झालेले वस्त्र. दोन वस्त्रे केवळ देशाच्या नावानेच सांगितली आहेत. ती तिन्ही रेशमी वस्त्राशी सुसंगत आहेत. दुकूल हे तागाच्या वस्त्राशी सुसंगत आहे, आणि इतर दोन सुती वस्त्राशी किंवा सर्व सहा प्रकारच्या वस्त्रांशी सुसंगत आहेत.

---

භගවතා එකාදස පත්තෙ පටික්ඛිපිත්වා ද්වෙ පත්තා අනුඤ්ඤාතා – ලොහපත්තො චෙව මත්තිකාපත්තො ච. ලොහථාලකං, මත්තිකාථාලකං, තම්බලොහථාලකන්ති තෙසංයෙව අනුලොමානි. භගවතා තයො තුම්බා අනුඤ්ඤාතා – ලොහතුම්බො, කට්ඨතුම්බො, ඵලතුම්බොති. කුණ්ඩිකා, කඤ්චනකො, උදකතුම්බොති තෙසංයෙව අනුලොමානි. කුරුන්දියං පන ‘‘පානීයසඞ්ඛපානීයසරාවකානි එතෙසං අනුලොමානී’’ති වුත්තං. පට්ටිකා, සූකරන්තන්ති ද්වෙ කායබන්ධනානි අනුඤ්ඤාතානි, දුස්සපට්ටෙන රජ්ජුකෙන ච කතකායබන්ධනානි තෙසං අනුලොමානි. සෙතච්ඡත්තං, කිලඤ්ජච්ඡත්තං, පණ්ණච්ඡත්තන්ති තීණි ඡත්තානි අනුඤ්ඤාතානි. එකපණ්ණච්ඡත්තං තෙසංයෙව අනුලොමන්ති ඉමිනා නයෙන පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච අනුපෙක්ඛිත්වා අඤ්ඤානිපි කප්පියාකප්පියානං අනුලොමානි වෙදිතබ්බානි.

भगवंतांनी अकरा प्रकारच्या पात्रांचा निषेध करून दोन पात्रांना परवानगी दिली - लोहपात्र (लोखंडी पात्र) आणि मृत्तिकापात्र (मातीचे पात्र). लोखंडी थाळी, मातीची थाळी आणि तांब्याची थाळी ही त्यांच्याशीच सुसंगत आहेत. भगवंतांनी तीन प्रकारच्या कुप्यांना (तुम्ब) परवानगी दिली - लोखंडी कुपी, लाकडी कुपी आणि फळाची कुपी. कुंडी (कमंडलू), कांचनक आणि पाण्याची कुपी ही त्यांच्याशीच सुसंगत आहेत. कुरुंदीमध्ये तर “पाणी पिण्याचा शंख आणि पाणी पिण्याची वाटी ही यांच्याशी सुसंगत आहेत” असे म्हटले आहे. पट्टिका आणि सूकरंत या दोन कंबरपट्ट्यांना परवानगी दिली आहे; कापडी पट्टीने आणि दोरीने बनविलेले कंबरपट्टे त्यांच्याशी सुसंगत आहेत. श्वेतछत्र, बांबूची छत्री आणि पानांची छत्री या तीन छत्र्यांना परवानगी दिली आहे. एका पानाची छत्री ही त्यांच्याशीच सुसंगत आहे. या पद्धतीने पाळी आणि अठ्ठकथा यांचे वारंवार अवलोकन करून इतरही योग्य व अयोग्य गोष्टींशी सुसंगत असणाऱ्या गोष्टी जाणून घ्याव्यात.

---

තදහුපටිග්ගහිතං කාලෙ කප්පතීතිආදි සබ්බං සම්භින්නරසං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ හි ඡල්ලිම්පි අනපනෙත්වා සකලෙනෙව නාළිකෙරඵලෙන සද්ධිං පානකං පටිග්ගහිතං හොති, නාළිකෙරං අපනෙත්වා තං විකාලෙපි කප්පති. උපරි සප්පිපිණ්ඩං ඨපෙත්වා සීතලපායාසං දෙන්ති, යං පායාසෙන අසංසට්ඨං සප්පි, තං අපනෙත්වා සත්තාහං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. බද්ධමධුඵාණිතාදීසුපි එසෙව නයො. තක්කොලජාතිඵලාදීහි අලඞ්කරිත්වා පිණ්ඩපාතං දෙන්ති, තානි උද්ධරිත්වා ධොවිත්වා යාවජීවං පරිභුඤ්ජිතබ්බානි. යාගුයං පක්ඛිපිත්වා දින්නසිඞ්ගිවෙරාදීසුපි තෙලාදීසු පක්ඛිපිත්වා දින්නලට්ඨිමධුකාදීසුපි එසෙව නයො. එවං යං යං අසම්භින්නරසං හොති, තං තං එකතො පටිග්ගහිතම්පි යථා [Pg.386] සුද්ධං හොති, තථා ධොවිත්වා වා තච්ඡෙත්වා වා තස්ස තස්ස කාලවසෙන පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති.

“त्याच दिवशी स्वीकारलेले योग्य वेळी योग्य असते” इत्यादी सर्व विधाने मिश्रित रस असलेल्या पदार्थांच्या संदर्भात भगवंतांनी म्हटले आहे. कारण जर साल न काढता संपूर्ण नारळासह पेय स्वीकारले गेले असेल, तर नारळ बाजूला करून ते पेय विकालच्या वेळी (दुपारनंतर) देखील योग्य ठरते. वर तुपाचा गोळा ठेवून थंड खीर दान करतात; जे तूप खिरीशी मिश्रित झालेले नाही, ते बाजूला करून सात दिवसांपर्यंत उपभोगणे योग्य आहे. मध, गूळ इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. तक्कोल, जायफळ इत्यादींनी सजवून भिक्षा देतात; ती फळे बाहेर काढून, धुवून जन्मभर उपभोगता येतात. पेजमध्ये टाकून दिलेले आले इत्यादींच्या बाबतीत, आणि तेलात टाकून दिलेली ज्येष्ठमध इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे, जे जे अमिश्रित रस असलेले असते, ते एकत्र स्वीकारले गेले असले तरी, जसे ते शुद्ध होईल तसे धुवून किंवा तासून त्या त्या कालावधीनुसार उपभोगणे योग्य आहे.

---

සචෙ පන සම්භින්නරසං හොති සංසට්ඨං, න වට්ටති. යාවකාලිකඤ්හි අත්තනා සද්ධිං සම්භින්නරසානි තීණිපි යාමකාලිකාදීනි අත්තනො සභාවං උපනෙති, යාමකාලිකං ද්වෙපි සත්තාහකාලිකාදීනි අත්තනො සභාවං උපනෙති, සත්තාහකාලිකම්පි අත්තනා සද්ධිං සංසට්ඨං යාවජීවිකං අත්තනො සභාවඤ්ඤෙව උපනෙති; තස්මා තෙන තදහුපටිග්ගහිතෙන සද්ධිං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං සත්තාහං කප්පති ද්වීහපටිග්ගහිතෙන ඡාහං, තීහපටිග්ගහිතෙන පඤ්චාහං…පෙ… සත්තාහපටිග්ගහිතෙන තදහෙව කප්පතීති වෙදිතබ්බං. තස්මායෙව හි ‘‘සත්තාහකාලිකෙන භික්ඛවෙ යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිත’’න්ති අවත්වා ‘‘පටිග්ගහිතං සත්තාහං කප්පතී’’ති වුත්තං.

पण जर ते मिश्रित रस असलेले आणि एकमेकांत मिसळलेले असेल, तर ते योग्य नाही. कारण यावकालिक हे स्वतःशी मिश्रित रस असलेल्या यामकालिक इत्यादी तिन्ही प्रकारच्या पदार्थांना स्वतःच्या स्वभावाकडे (यावकालिकत्वाकडे) नेते. यामकालिक हे दोन्ही सप्ताहाकालिक इत्यादी पदार्थांना स्वतःच्या स्वभावाकडे नेते. सप्ताहाकालिक देखील स्वतःशी मिश्रित असलेल्या यावजीविक पदार्थाला स्वतःच्या स्वभावाकडेच नेते; म्हणून, त्याच दिवशी स्वीकारलेल्या त्या सप्ताहाकालिक पदार्थासोबत त्याच दिवशी स्वीकारलेले किंवा पूर्वी स्वीकारलेले यावजीविक औषध सात दिवस योग्य ठरते. दोन दिवस आधी स्वीकारलेल्या सप्ताहाकालिक पदार्थासोबत ते सहा दिवस, three दिवस आधी स्वीकारलेल्यासोबत पाच दिवस... आणि सात दिवस आधी स्वीकारलेल्यासोबत त्याच दिवशी योग्य ठरते, असे समजावे. म्हणूनच “भिक्खूंनो, सप्ताहाकालिक पदार्थासोबत यावजीविक औषध त्याच दिवशी स्वीकारावे” असे न म्हणता, भगवंतांनी “स्वीकारलेले सात दिवस योग्य ठरते” असे म्हटले आहे.

---

කාලයාමසත්තාහාතික්කමෙසු චෙත්ථ විකාලභොජනසන්නිධිභෙසජ්ජසික්ඛාපදානං වසෙන ආපත්තියො වෙදිතබ්බා. ඉමෙසු ච පන චතූසු කාලිකෙසු යාවකාලිකං යාමකාලිකන්ති ඉදමෙව ද්වයං අන්තොවුත්ථකඤ්චෙව සන්නිධිකාරකඤ්ච හොති, සත්තාහකාලිකඤ්ච යාවජීවිකඤ්ච අකප්පියකුටියං නික්ඛිපිතුම්පි වට්ටති, සන්නිධිම්පි න ජනෙතීති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

आणि येथे, काळ (मध्यान्हपूर्व), रात्रीचे प्रहर आणि सात दिवसांच्या उल्लंघनामध्ये विकालभोजन, सन्निधि (साठा करणे) आणि भेषज्ज (औषध) या शिक्षापदांच्या नियमांनुसार आपत्ती (दोष) समजून घ्याव्यात. आणि या चार कालिकांमध्ये 'यावकालिक' आणि 'यामकालिक' हे दोनच 'अंतोवुत्थक' (अकप्पिय कुटीत ठेवण्याचा दोष) आणि 'सन्निधिकारक' (साठा करण्याचा दोष) उत्पन्न करणारे ठरतात. सप्ताहकालिक आणि यावजीविक हे अकप्पिय कुटीमध्ये ठेवण्यास देखील योग्य आहेत आणि ते सन्निधि (साठा करण्याचा दोष) उत्पन्न करत नाहीत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

භෙසජ්ජක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

भेषज्जखन्धक-वर्णना समाप्त झाली.

---

7. කථිනක්ඛන්ධකං

७. कठिनखन्धक

---

කථිනානුජානනකථා

कठिन-अनुज्ञान-कथा

---

306. කථිනක්ඛන්ධකෙ [Pg.387] – පාවෙය්‍යකාති පාවෙය්‍යරට්ඨවාසිනො. පාවෙය්‍යං නාම කොසලෙසු පච්ඡිමදිසාභාගෙ රට්ඨං; තත්ථ වාසිනොති වුත්තං හොති. කොසලරඤ්ඤො එකපිතුකභාතූනං භද්දවග්ගියත්ථෙරානං එතං අධිවචනං. තෙසු සබ්බජෙට්ඨකො අනාගාමී, සබ්බපච්ඡිමකො සොතාපන්නො, එකොපි අරහා වා පුථුජ්ජනො වා නත්ථි. ආරඤ්ඤිකාති ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන ආරඤ්ඤිකා; න අරඤ්ඤවාසමත්තෙන. පිණ්ඩපාතිකාදිභාවෙපි තෙසං එසෙව නයො. සීසවසෙන චෙතං වුත්තං. ඉමෙ පන තෙරසාපි ධුතඞ්ගානි සමාදායෙව වත්තන්ති. උදකසඞ්ගහෙති උදකෙන සඞ්ගහිතෙ ඝටිතෙ සංසට්ඨෙ; ථලෙ ච නින්නෙ ච එකොදකීභූතෙති අත්ථො.

३०६. कठिनखन्धकामध्ये – 'पावेय्यका' म्हणजे पावेय्य देशातील रहिवासी. पावेय्य नावाचा देश कोसल देशाच्या पश्चिम भागात आहे; तेथे राहणारे, असा याचा अर्थ आहे. कोसल राजाच्या एकाच पित्यापासून जन्मलेल्या बंधू असलेल्या 'भद्रवर्गीय' थेरांचे हे नाव (अधिवचन) आहे. त्यांच्यामध्ये सर्वात ज्येष्ठ 'अनागामी' होते आणि सर्वात कनिष्ठ 'सोतापन्न' होते; त्यांच्यात एकही अरहंत किंवा पृथग्जन नव्हता. 'आरण्यक' म्हणजे धुतंगाचे समादान केल्यामुळे आरण्यक झालेले; केवळ अरण्यात राहण्याने नव्हे. पिंडपातिक इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. आणि हे मुख्यत्वाच्या दृष्टीने सांगितले आहे. परंतु हे सर्व तेराही धुतंगांचे समादान करूनच आचरण करत असत. 'उदकसंग्रह' म्हणजे पाण्याने वेढलेले, जोडलेले, मिश्रित झालेले; कोरड्या जमिनीवर आणि सखल भागात सर्वत्र पाणीच पाणी होऊन एकरूप झालेला प्रदेश, असा अर्थ आहे.

---

උදකචික්ඛල්ලෙති අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ උදකචික්ඛල්ලො උට්ඨහිත්වා යාව ආනිසදා පහරති, ඊදිසෙ චික්ඛල්ලෙති අත්ථො. ඔකපුණ්ණෙහීති උදකපුණ්ණෙහි. තෙසං කිර චීවරානි ඝනානි, තෙසු පතිතං උදකං න පග්ඝරති ඝනත්තා පුටබද්ධං විය තිට්ඨති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහී’’ති. ‘‘ඔඝපුණ්ණෙහී’’තිපි පාඨො.

'उदकचिखल' म्हणजे पाऊल टाकलेल्या प्रत्येक ठिकाणी पाण्याचा चिखल उडून नितंबापर्यंत (कमरेपर्यंत) उडतो, अशा चिखलात, असा अर्थ आहे. 'ओकपुण्ण' म्हणजे पाण्याने भरलेले. त्यांचे चीवर अत्यंत जाड होते असे म्हणतात; त्यावर पडलेले पाणी जाडपणामुळे खाली गळत नव्हते, तर गाठोड्यात बांधल्यासारखे साठून राहत असे. म्हणूनच "पाण्याने भरलेल्या चीवरांसह" (ओकपुण्णेहि चीवरेहि) असे म्हटले आहे. "ओघपुण्णेहि" असाही पाठ आढळतो.

---

අවිවදමානා වස්සං වසිම්හාති එත්ථ ආගන්තුකට්ඨානෙ සෙනාසනඵාසුතාය අභාවෙන ච භගවතො දස්සනාලාභෙන උක්කණ්ඨිතතාය ච තෙ භික්ඛූ ඵාසුං න වසිංසු, තස්මා ‘‘අවිවදමානා ඵාසුකං වස්සං වසිම්හා’’ති නාවොචුං. ධම්මිං කථං කත්වාති භගවා තෙසං භික්ඛූනං අනමතග්ගියකථං කථෙසි. තෙ සබ්බෙපි කථාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණිත්වා නිසින්නට්ඨානතොයෙව ආකාසෙ උප්පතිත්වා අගමංසු, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ධම්මිං කථං කත්වා’’ති. තතො භගවා ‘‘සචෙ කථිනත්ථාරො පඤ්ඤත්තො අභවිස්ස, එතෙ භික්ඛූ එකං චීවරං ඨපෙත්වා සන්තරුත්තරෙන ආගච්ඡන්තා න එවං කිලන්තා අස්සු, කථිනත්ථාරො ච නාමෙස සබ්බබුද්ධෙහි අනුඤ්ඤාතො’’ති චින්තෙත්වා කථිනත්ථාරං අනුජානිතුකාමො භික්ඛූ ආමන්තෙසි, ආමන්තෙත්වා ච පන ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ.

“भांडण न करता आम्ही वर्षावास घालवला” या वाक्यात – अनोळखी ठिकाणी शयनासनाची (राहण्याची) सोय नसल्यामुळे आणि भगवंतांचे दर्शन न मिळाल्यामुळे व्याकुळ झाल्याने ते भिक्खू सुखाने राहू शकले नाहीत; म्हणून त्यांनी “आम्ही भांडण न करता सुखाने वर्षावास घालवला” असे म्हटले नाही. “धार्मिक चर्चा करून” म्हणजे भगवंतांनी त्या भिक्खूंना 'अनमतग्गिय-कथा' (संसाराच्या अनादी अनंतेविषयीचे प्रवचन) सांगितली. ते सर्वच जण कथेच्या शेवटी अरहंत पदाला प्राप्त झाले आणि बसलेल्या जागेवरूनच आकाशात उडून निघून गेले; त्याला अनुसरूनच “धार्मिक चर्चा करून” असे म्हटले आहे. त्यानंतर भगवंतांनी विचार केला की, “जर कठिन-प्रस्तार (कठिन वस्त्र स्वीकारणे) प्रज्ञप्त केलेला असता, तर या भिक्खूंनी आपले एक चीवर मागे ठेवून, केवळ अंतरीक आणि उत्तरीक चीवरांसह प्रवास केला असता आणि ते अशा प्रकारे थकले नसते. तसेच हा कठिन-प्रस्तार सर्व बुद्धांनी अनुमत केला आहे.” असा विचार करून कठिन-प्रस्ताराची अनुमती देण्याची इच्छा धरून त्यांनी भिक्खूंना संबोधित केले आणि संबोधित करून “हे भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो...” इत्यादी वचन म्हटले.

---

තත්ථ [Pg.388] අත්ථතකථිනානං වොති නිපාතමත්තං වොකාරො; අත්ථතකථිනානන්ති අත්ථො. එවඤ්හි සති පරතො ‘‘සො නෙසං භවිස්සතී’’ති යුජ්ජති. අථ වා වොති සාමිවචනමෙවෙතං. සො නෙසන්ති එත්ථ පන සො චීවරුප්පාදො යෙ අත්ථතකථිනා, තෙසං භවිස්සතීති අත්ථො.

त्यामध्ये, “अत्थतकठिनानां वो” या वाक्यात – 'वो' हा शब्द केवळ एक निपात (अव्यय) आहे; 'अत्थतकठिनानां' (ज्यांनी कठिन वस्त्र स्वीकारले आहे अशा भिक्खूंचे) असा याचा अर्थ आहे. असे मानल्यास, पुढे येणारे “तो त्यांचा होईल” (सो नेसं भविस्सति) हे वाक्य योग्य ठरते. किंवा, 'वो' हा शब्द षष्ठी विभक्तीचेच रूप आहे. “तो त्यांचा” या वाक्यात, तो चीवराचा लाभ ज्यांनी कठिन वस्त्र स्वीकारले आहे, त्यांचा होईल, असा अर्थ आहे.

---

තත්ථ අනාමන්තචාරොති යාව කථිනං න උද්ධරියති, තාව අනාමන්තෙත්වා චරණං කප්පිස්සති, චාරිත්තසික්ඛාපදෙන අනාපත්ති භවිස්සතීති අත්ථො. අසමාදානචාරොති තිචීවරං අසමාදාය චරණං; චීවරවිප්පවාසො කප්පිස්සතීති අත්ථො. ගණභොජනන්ති ගණභොජනම්පි කප්පිස්සති. යාවදත්ථචීවරන්ති යාවත්තකෙන චීවරෙන අත්ථො, තාවත්තකං අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතං කප්පිස්සතීති අත්ථො. යො ච තත්ථ චීවරුප්පාදොති තත්ථ කථිනත්ථතසීමායං මතකචීවරං වා හොතු සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නං වා සඞ්ඝිකෙන තත්‍රුප්පාදෙන ආභතං වා, යෙන කෙනචි ආකාරෙන යං සඞ්ඝිකචීවරං උප්පජ්ජති, තං තෙසං භවිස්සතීති අත්ථො.

त्यामध्ये, 'अनामंतचार' म्हणजे जोपर्यंत कठिन वस्त्र काढले (उद्धृत केले) जात नाही, तोपर्यंत न विचारता घरांमध्ये जाणे कल्पेल (योग्य ठरेल); चारित्र्य-शिक्षापदानुसार दोष लागणार नाही, असा अर्थ आहे. 'असमादानचार' म्हणजे तिन्ही चीवरे सोबत न घेता फिरणे; चीवरापासून वेगळे राहणे कल्पेल, असा अर्थ आहे. 'गणभोजन' म्हणजे गणभोजन करणे देखील कल्पेल. 'यावदत्थचीवर' म्हणजे जेवढ्या चीवरांची आवश्यकता असेल, तेवढे चीवर अधिष्ठित किंवा विकल्पित न करताही ठेवणे कल्पेल, असा अर्थ आहे. “आणि तेथे जो चीवराचा लाभ होईल” म्हणजे त्या कठिन वस्त्र स्वीकारलेल्या सीमेमध्ये मृत व्यक्तीचे चीवर असो, संघाला उद्देशून दिलेले असो, किंवा संघाच्या मालकीच्या तेथे उत्पन्न झालेल्या वस्तूद्वारे आणलेले असो; कोणत्याही मार्गाने जे संघिक चीवर प्राप्त होईल, ते त्यांचेच होईल, असा अर्थ आहे.

---

එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ කථිනං අත්ථරිතබ්බන්ති එත්ථ කථිනත්ථාරං කෙ ලභන්ති, කෙ න ලභන්තීති? ගණනවසෙන තාව පච්ඡිමකොටියා පඤ්ච ජනා ලභන්ති, උද්ධං සතසහස්සම්පි, පඤ්චන්නං හෙට්ඨා න ලභන්ති. වුත්ථවස්සවසෙන පුරිමිකාය වස්සං උපගන්ත්වා පඨමපවාරණාය පවාරිතා ලභන්ති, ඡින්නවස්සා වා පච්ඡිමිකාය උපගතා වා න ලභන්ති, අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථවස්සාපි න ලභන්තීති මහාපච්චරියං වුත්තං. පුරිමිකාය උපගතානං පන සබ්බෙ ගණපූරකා හොන්ති, ආනිසංසං න ලභන්ති, ආනිසංසො ඉතරෙසංයෙව හොති. සචෙ පුරිමිකාය උපගතා චත්තාරො වා හොන්ති තයො වා ද්වෙ වා එකො වා, ඉතරෙ ගණපූරකෙ කත්වා කථිනං අත්ථරිතබ්බං. අථ චත්තාරො භික්ඛූ උපගතා, එකො පරිපුණ්ණවස්සො සාමණෙරො, සො චෙ පච්ඡිමිකාය උපසම්පජ්ජති, ගණපූරකො චෙව හොති, ආනිසංසඤ්ච ලභති. තයො භික්ඛූ ද්වෙ සාමණෙරා, ද්වෙ භික්ඛූ තයො සාමණෙරා, එකො භික්ඛු චත්තාරො සාමණෙරාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සචෙ පුරිමිකාය උපගතා කථිනත්ථාරකුසලා න හොන්ති, අත්ථාරකුසලා ඛන්ධකභාණකථෙරා පරියෙසිත්වා ආනෙතබ්බා. කම්මවාචං සාවෙත්වා කථිනං අත්ථරාපෙත්වා දානඤ්ච භුඤ්ජිත්වා ගමිස්සන්ති. ආනිසංසො පන ඉතරෙසංයෙව හොති.

“आणि हे भिक्खूंनो, अशा प्रकारे कठिन वस्त्र स्वीकारावे” या वाक्यात – कठिन-प्रस्तार कोणाला मिळतो आणि कोणाला मिळत नाही? संख्येच्या दृष्टीने, किमान मर्यादेत पाच भिक्खूंना तो मिळतो, जास्तीत जास्त एक लाखापर्यंतही भिक्खूंना तो मिळू शकतो; पाचपेक्षा कमी असल्यास तो मिळत नाही. वर्षावासाच्या नियमानुसार, पूर्व-वर्षावासात प्रवेश करून पहिल्या प्रवारणेने प्रवारणा केलेले भिक्खू तो मिळवू शकतात; ज्यांचा वर्षावास खंडित झाला आहे किंवा ज्यांनी उत्तर-वर्षावास स्वीकारला आहे, त्यांना तो मिळत नाही. दुसऱ्या विहारात वर्षावास घालवलेल्या भिक्खूंना देखील तो मिळत नाही, असे 'महापच्चरी' मध्ये म्हटले आहे. परंतु पूर्व-वर्षावास स्वीकारलेले सर्व भिक्खू गणपूरक (संघाची संख्या पूर्ण करणारे) ठरतात, पण त्यांना कठीण वस्त्राचे लाभ (आनिसंस) मिळत नाहीत; तो लाभ इतरांनाच होतो. जर पूर्व-वर्षावास स्वीकारलेले चार, तीन, दोन किंवा एकच भिक्खू असतील, तर इतरांना गणपूरक बनवून कठिन वस्त्र स्वीकारावे. समजा चार भिक्खूंनी वर्षावास स्वीकारला आहे आणि एक वीस वर्षे पूर्ण झालेला सामणेर आहे; जर तो उत्तर-वर्षावासात उपसंपदा प्राप्त करतो, तर तो गणपूरकही ठरतो आणि लाभही मिळवतो. तीन भिक्खू व दोन सामणेर, दोन भिक्खू व तीन सामणेर, एक भिक्खू व चार सामणेर यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. जर पूर्व-वर्षावास स्वीकारलेले भिक्खू कठिन-प्रस्ताराच्या विधीमध्ये कुशल नसतील, तर विधीमध्ये कुशल असलेल्या खन्धक-भाणक (खन्धक पाठ करणारे) थेरांचा शोध घेऊन त्यांना आमंत्रित करावे. ते कम्मवाचा ऐकवून, कठिन वस्त्र स्वीकारायला लावून आणि दान ग्रहण करून निघून जातील. परंतु लाभ मात्र इतरांनाच मिळतो.

---

කථිනං [Pg.389] කෙන දින්නං වට්ටති? යෙන කෙනචි දෙවෙන වා මනුස්සෙන වා පඤ්චන්නං වා සහධම්මිකානං අඤ්ඤතරෙන දින්නං වට්ටති. කථිනදායකස්ස වත්තං අත්ථි, සචෙ සො තං අජානන්තො පුච්ඡති – ‘‘භන්තෙ කථං කථිනං දාතබ්බ’’න්ති තස්ස එවං ආචික්ඛිතබ්බං – ‘‘තිණ්ණං චීවරානං අඤ්ඤතරප්පහොනකං සූරියුග්ගමනසමයෙ වත්ථං ‘කථිනචීවරං දෙමා’ති දාතුං වට්ටති, තස්ස පරිකම්මත්ථං එත්තකා නාම සූචියො, එත්තකං සුත්තං, එත්තකං රජනං, පරිකම්මං කරොන්තානං එත්තකානං භික්ඛූනං යාගුභත්තඤ්ච දාතුං වට්ටතී’’ති.

कठिन वस्त्र कोणी दिलेले योग्य ठरते? कोणत्याही देवाने किंवा मनुष्याने, किंवा पाच सहधार्मिकांपैकी कोणीही दिलेले योग्य ठरते. कठिन वस्त्र देणाऱ्याचे (दायकाचे) काही कर्तव्य असते; जर तो ते न जाणता विचारतो – “भंते, कठिन वस्त्र कसे द्यावे?” तर त्याला असे सांगावे – “तिन्ही चीवरांपैकी कोणत्याही एकासाठी पुरेसे असणारे वस्त्र सूर्योदयाच्या वेळी 'आम्ही कठिन चीवर देत आहोत' असे म्हणून देणे योग्य आहे. तसेच त्याच्या शिवणकामासाठी (परिकर्मासाठी) एवढ्या सुया, एवढा दोरा, एवढा रंग आणि शिवणकाम करणाऱ्या भिक्खूंसाठी पेज (यागू) व भोजन देणे योग्य आहे.”

---

කථිනත්ථාරකෙනාපි ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නං කථිනං අත්ථරන්තෙන වත්තං ජානිතබ්බං. තන්තවායගෙහතො හි ආභතසන්තානෙනෙව ඛලිමක්ඛිතසාටකො න වට්ටති, මලීනසාටකොපි න වට්ටති, තස්මා කථිනත්ථාරසාටකං ලභිත්වා සුට්ඨු ධොවිත්වා සූචිආදීනි චීවරකම්මූපකරණානි සජ්ජෙත්වා බහූහි භික්ඛූහි සද්ධිං තදහෙව සිබ්බිත්වා නිට්ඨිතසූචිකම්මං රජිත්වා කප්පබින්දුං දත්වා කථිනං අත්ථරිතබ්බං. සචෙ තස්මිං අනත්ථතෙයෙව අඤ්ඤං කථිනසාටකං ආහරති, අඤ්ඤානි ච බහූනි කථිනානිසංසවත්ථානි දෙති, යො ආනිසංසං බහුං දෙති, තස්ස සන්තකෙනෙව අත්ථරිතබ්බං. ඉතරො යථා තථා ඔවදිත්වා සඤ්ඤාපෙතබ්බො.

कठीण आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूने सुद्धा धर्माने व न्यायाने प्राप्त झालेल्या कठिनाचे आस्तरण करताना योग्य ते कर्तव्य (वत्त) जाणले पाहिजे. विणकराच्या घरातून थेट आणलेले, खळ लावलेले कापड योग्य ठरत नाही, तसेच मळलेले कापडही चालत नाही. म्हणून, कठीण आस्तरणासाठी कापड मिळाल्यावर ते चांगले धुवून, सुई इत्यादी चीवर बनवण्याची साधने तयार करून, अनेक भिक्खूंसोबत त्याच दिवशी ते शिवून, शिवणकाम पूर्ण झाल्यावर ते रंगवून आणि कप्पबिंदू देऊन कठिनाचे आस्तरण करावे. जर ते आस्तरण करण्यापूर्वीच दुसरे कठीण कापड आणले गेले आणि इतर अनेक कठीण-आनुषंगिक वस्त्रे दिली गेली, तर जो दाता अधिक आनुषंगिक वस्त्रे देतो, त्याने दिलेल्या कापडानेच कठिनाचे आस्तरण करावे. दुसऱ्या दात्याला योग्य प्रकारे उपदेश करून समजावून सांगावे.

---

කථිනං පන කෙන අත්ථරිතබ්බං? යස්ස සඞ්ඝො කථිනචීවරං දෙති. සඞ්ඝෙන පන කස්ස දාතබ්බං? යො ජිණ්ණචීවරො හොති. සචෙ බහූ ජිණ්ණචීවරා හොන්ති, වුඩ්ඪස්ස දාතබ්බං. වුඩ්ඪෙසුපි යො මහාපරිසො තදහෙව චීවරං කත්වා අත්ථරිතුං සක්කොති, තස්ස දාතබ්බං. සචෙ වුඩ්ඪො න සක්කොති නවකතරො සක්කොති, තස්ස දාතබ්බං. අපිච සඞ්ඝෙන මහාථෙරස්ස සඞ්ගහං කාතුං වට්ටති, තස්මා ‘‘තුම්හෙ භන්තෙ ගණ්හථ, මයං කත්වා දස්සාමා’’ති වත්තබ්බං. තීසු චීවරෙසු යං ජිණ්ණං හොති, තදත්ථාය දාතබ්බං. පකතියා දුපට්ටචීවරස්ස දුපට්ටත්ථායෙව දාතබ්බං. සචෙපිස්ස එකපට්ටචීවරං ඝනං හොති, කථිනසාටකො ච පෙලවො, සාරුප්පත්ථාය දුපට්ටප්පහොනකමෙව දාතබ්බං, ‘‘අහං අලභන්තො එකපට්ටං පාරුපාමී’’ති වදන්තස්සාපි දුපට්ටං දාතුං වට්ටති. යො පන ලොභපකතිකො හොති, තස්ස න දාතබ්බං. තෙනාපි ‘‘කථිනං අත්ථරිත්වා පච්ඡා සිබ්බිත්වා ද්වෙ චීවරානි කරිස්සාමී’’ති න ගහෙතබ්බං. යස්ස පන දීයති, තස්ස යෙන විධිනා දාතබ්බං, තං [Pg.390] දස්සෙතුං ‘‘එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ කථිනං අත්ථරිතබ්බ’’න්ති ආරභිත්වා සුණාතු මෙ භන්තෙතිආදිකා දානකම්මවාචා තාව වුත්තා.

पण कठिनाचे आस्तरण कोणी करावे? ज्याला संघ कठीण चीवर देतो त्याने करावे. पण संघाने ते कोणाला द्यावे? ज्याचे चीवर जीर्ण झाले आहे त्याला द्यावे. जर अनेक भिक्खूंचे चीवर जीर्ण असेल, तर ज्येष्ठ भिक्खूला द्यावे. ज्येष्ठांमध्येही ज्याच्याकडे मोठा परिवार आहे आणि जो त्याच दिवशी चीवर तयार करून आस्तरण करण्यास समर्थ आहे, त्याला द्यावे. जर ज्येष्ठ भिक्खू समर्थ नसेल आणि कनिष्ठ भिक्खू समर्थ असेल, तर कनिष्ठ भिक्खूला द्यावे. तरीही संघाने महाथेरांचा आदर व साहाय्य करणे योग्य आहे, म्हणून 'भंते, आपण हे स्वीकारावे, आम्ही ते तयार करून देऊ' असे म्हणावे. तीन चीवरांपैकी जे जीर्ण असेल, त्याच्यासाठी ते द्यावे. सामान्यतः दुहेरी चीवर असणाऱ्याला दुहेरी चीवरासाठीच ते द्यावे. जरी त्याचे एकेरी चीवर जाड असेल आणि कठीण कापड पातळ असेल, तरी योग्यतेसाठी दुहेरी चीवरासाठी पुरेसे कापडच दिले पाहिजे. 'मला दुहेरी न मिळाल्यास मी एकेरीच पांघरेन' असे म्हणणाऱ्या भिक्खूला सुद्धा दुहेरी चीवर देणेच योग्य आहे. पण जो लोभी स्वभावाचा आहे, त्याला ते देऊ नये. त्याने सुद्धा 'कठिनाचे आस्तरण करून नंतर ते शिवून दोन चीवरे बनवीन' असा विचार करून ते घेऊ नये. परंतु ज्याला दिले जाते, त्याला कोणत्या विधीने दिले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'आणि भिक्खूंनो, कठिनाचे आस्तरण अशा प्रकारे करावे' यापासून सुरुवात करून 'सुणातु मे भन्ते' इत्यादी दान-कम्मवाचा भगवंतांनी सांगितली आहे.

---

එවං දින්නෙ පන කථිනෙ සචෙ තං කථිනදුස්සං නිට්ඨිතපරිකම්මමෙව හොති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ නිට්ඨිතපරිකම්මං හොති, ‘‘අහං ථෙරො’’ති වා ‘‘බහුස්සුතො’’ති වා එකෙනාපි අකාතුං න ලබ්භති, සබ්බෙහෙව සන්නිපතිත්වා ධොවනසිබ්බනරජනානි නිට්ඨාපෙතබ්බානි. ඉදඤ්හි කථිනවත්තං නාම බුද්ධප්පසත්ථං. අතීතෙ පදුමුත්තරොපි භගවා කථිනවත්තං අකාසි. තස්ස කිර අග්ගසාවකො සුජාතත්ථෙරො නාම කථිනං ගණ්හි, තං සත්ථා අට්ඨසට්ඨියා භික්ඛුසතසහස්සෙහි සද්ධිං නිසීදිත්වා අකාසි.

अशा प्रकारे कठीण कापड दिले असता, जर ते कठीण कापड आधीच पूर्ण पूर्वतयारी केलेले असेल, तर ते उत्तम आहे. जर त्याची पूर्वतयारी पूर्ण झालेली नसेल, तर 'मी थेर आहे' किंवा 'मी बहुश्रुत आहे' असे म्हणून कोणत्याही एका भिक्खूला काम न करता राहता येत नाही. सर्वांनीच एकत्र येऊन धुणे, शिवणे आणि रंगवणे ही कामे पूर्ण केली पाहिजेत. कारण हे कठीण-कर्तव्य (कठिनवत्त) बुद्धांनी प्रशंसिलेले आहे. भूतकाळात पदुमुत्तर भगवंतांनी सुद्धा कठीण-कर्तव्य केले होते. असे ऐकिवात आहे की, त्यांच्या सुजात थेर नावाच्या अग्रश्रावकाने कठीण चीवर स्वीकारले होते आणि शास्त्यांनी अडुसष्ट लाख भिक्खूंसोबत एकत्र बसून ते काम केले होते.

---

කතපරියොසිතං පන කථිනං ගහෙත්වා අත්ථාරකෙන භික්ඛුනා ‘‘සචෙ සඞ්ඝාටියා කථිනං අත්ථරිතුකාමො හොති, පොරාණිකා සඞ්ඝාටි පච්චුද්ධරිතබ්බා, නවා සඞ්ඝාටි අධිට්ඨාතබ්බා. ‘ඉමාය සඞ්ඝාටියා කථිනං අත්ථරාමී’ති වාචා භින්දිතබ්බා’’තිආදිනා පරිවාරෙ වුත්තවිධානෙන කථිනං අත්ථරිතබ්බං. අත්ථරිත්වා ච පන ‘‘තෙන කථිනත්ථාරකෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා එවමස්ස වචනීයො – ‘අත්ථතං භන්තෙ සඞ්ඝස්ස කථිනං, ධම්මිකො කථිනත්ථාරො, අනුමොදථා’ති තෙහි අනුමොදකෙහි භික්ඛූහි එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා එවමස්ස වචනීයො – ‘අත්ථතං ආවුසො සඞ්ඝස්ස කථිනං, ධම්මිකො කථිනත්ථාරො, අනුමොදාමා’’ති එවමාදිනා පරිවාරෙ වුත්තවිධානෙනෙව අනුමොදාපෙතබ්බං, ඉතරෙහි ච අනුමොදිතබ්බං. එවං සබ්බෙසං අත්ථතං හොති කථිනං. වුත්තඤ්හෙතං පරිවාරෙ ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලානං අත්ථතං හොති කථිනං – අත්ථාරකස්ස ච අනුමොදකස්ස චා’’ති (පරි. 403). පුනපි වුත්තං – ‘‘න සඞ්ඝො කථිනං අත්ථරති, න ගණො කථිනං අත්ථරති, පුග්ගලො කථිනං අත්ථරති, සඞ්ඝස්ස අනුමොදනා ගණස්ස අනුමොදනා පුග්ගලස්ස අත්ථාරා සඞ්ඝස්ස අත්ථතං හොති කථිනං, ගණස්ස අත්ථතං හොති කථිනං, පුග්ගලස්ස අත්ථතං හොති කථිනං’’ති (පරි. 414).

तयार झालेले कठीण चीवर घेऊन आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूने – 'जर संघातिकेने कठिनाचे आस्तरण करायचे असेल, तर जुन्या संघातिकेचा त्याग (पच्चुद्धार) करावा आणि नवीन संघातिकेचे अधिष्ठान करावे. मी या संघातिकेने कठिनाचे आस्तरण करतो असे शब्द उच्चारावेत' – इत्यादी प्रकारे 'परिवार' पाठात सांगितलेल्या विधीनुसार कठिनाचे आस्तरण करावे. आस्तरण केल्यावर, 'त्या कठीण आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूने संघाकडे जाऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग ठेवून, हात जोडून असे म्हणावे – भंते, संघाचे कठीण आस्तरण झाले आहे, कठीण आस्तरण धर्मसंगत आहे, आपण याचे अनुमोदन करावे. त्यावर त्या अनुमोदन करणाऱ्या भिक्खूंनी एका खांद्यावर उत्तरासंग ठेवून, हात जोडून असे म्हणावे – आयुष्यमान, संघाचे कठीण आस्तरण झाले आहे, कठीण आस्तरण धर्मसंगत आहे, आम्ही याचे अनुमोदन करतो' – अशा प्रकारे 'परिवार' पाठात सांगितलेल्या विधीनुसारच अनुमोदन करवून घ्यावे आणि इतर भिक्खूंनीही अनुमोदन करावे. अशा प्रकारे सर्वांचे कठीण आस्तरण पूर्ण होते. 'परिवार' पाठात असे म्हटले आहे की – 'दोन व्यक्तींचे कठीण आस्तरण पूर्ण होते – आस्तरण करणाऱ्याचे आणि अनुमोदन करणाऱ्याचे.' पुन्हा असे म्हटले आहे की – 'संघ कठिनाचे आस्तरण करत नाही, गण कठिनाचे आस्तरण करत नाही, तर व्यक्ती कठिनाचे आस्तरण करते. संघाच्या अनुमोदनाने, गणाच्या अनुमोदनाने आणि व्यक्तीच्या आस्तरणाने संघाचे कठीण आस्तरण पूर्ण होते, गणाचे कठीण आस्तरण पूर्ण होते आणि व्यक्तीचे कठीण आस्तरण पूर्ण होते.'

---

එවං අත්ථතෙ පන කථිනෙ සචෙ කථිනචීවරෙන සද්ධිං ආභතං ආනිසංසං දායකා ‘‘යෙන අම්හාකං කථිනං ගහිතං, තස්සෙව දෙමා’’ති දෙන්ති[Pg.391], භික්ඛුසඞ්ඝො අනිස්සරො. අථ අවිචාරෙත්වාව දත්වා ගච්ඡන්ති, භික්ඛුසඞ්ඝො ඉස්සරො. තස්මා සචෙ කථිනත්ථාරකස්ස සෙසචීවරානිපි දුබ්බලානි හොන්ති, සඞ්ඝෙන අපලොකෙත්වා තෙසම්පි අත්ථාය වත්ථානි දාතබ්බානි. කම්මවාචා පන එකායෙව වට්ටති. අවසෙසෙ කථිනානිසංසෙ බලවවත්ථානි වස්සාවාසිකට්ඨිතිකාය දාතබ්බානි, ඨිතිකාය අභාවෙ ථෙරාසනතො පට්ඨාය දාතබ්බානි, ගරුභණ්ඩං න භාජෙතබ්බං. සචෙ පන එකසීමාය බහූ විහාරා හොන්ති, සබ්බෙ භික්ඛූ සන්නිපාතෙත්වා එකත්ථ කථිනං අත්ථරිතබ්බං, විසුං විසුං අත්ථරිතුං න වට්ටති.

अशा प्रकारे कठिनाचे आस्तरण झाल्यावर, जर कठीण चीवरासोबत आणलेले आनुषंगिक वस्त्र दाते 'ज्याने आमचे कठीण स्वीकारले आहे, त्यालाच आम्ही हे देतो' असे म्हणून देतात, तर भिक्खू संघाचा त्यावर अधिकार नसतो. परंतु जर ते कोणताही विचार न करता देऊन जातात, तर भिक्खू संघ त्यावर अधिकार बाळगतो. म्हणून, जर कठीण आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूची इतर चीवरे सुद्धा जीर्ण झाली असतील, तर संघाने परवानगी घेऊन त्याच्यासाठी सुद्धा ती वस्त्रे दिली पाहिजेत. कम्मवाचा मात्र एकदाच करणे योग्य आहे. उरलेली कठीण-आनुषंगिक चांगली वस्त्रे वर्षावास करणाऱ्या भिक्खूंच्या ज्येष्ठतेनुसार दिली पाहिजेत. जर अशी ज्येष्ठता-यादी नसेल, तर थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून ती दिली पाहिजेत. गरूभांड वाटले जाऊ नये. जर एकाच सीमेमध्ये अनेक विहार असतील, तर सर्व भिक्खूंना एकत्र बोलावून एकाच ठिकाणी कठिनाचे आस्तरण करावे, वेगवेगळ्या ठिकाणी आस्तरण करणे योग्य नाही.

---

308. ඉදානි යථා ච කථිනං අත්ථතං හොති, යථා ච අනත්ථතං, තං විධිං විත්ථාරතො දස්සෙතුං එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ අත්ථතං හොති කථිනං එවං අනත්ථතන්ති වත්වා අකරණීයඤ්චෙව මහාභූමිකඤ්ච අනත්ථතලක්ඛණං තාව දස්සෙන්තො න උල්ලිඛිතමත්තෙනාතිආදිකෙ චතුවීසති ආකාරෙ දස්සෙසි. තතො පරං අත්ථතලක්ඛණං දස්සෙන්තො අහතෙන අත්ථතන්තිආදිකෙ සත්තරස ආකාරෙ දස්සෙසි. පරිවාරෙපි හි ‘‘චතුවීසතියා ආකාරෙහි අනත්ථතං හොති කථිනං, සත්තරසහි ආකාරෙහි අත්ථතං හොති කථින’’න්ති ඉදමෙව ලක්ඛණං වුත්තං.

३०८. आता, कठिनाचे आस्तरण कशा प्रकारे पूर्ण होते आणि कशा प्रकारे अपूर्ण राहते, तो विधी सविस्तरपणे दर्शवण्यासाठी 'आणि भिक्खूंनो, कठिनाचे आस्तरण अशा प्रकारे पूर्ण होते आणि अशा प्रकारे अपूर्ण राहते' असे सांगून, न करण्याजोगे आणि व्यापक असणारे अपूर्ण आस्तरणाचे लक्षण आधी दर्शवताना, 'केवळ रेषा ओढल्याने होत नाही' इत्यादी चोवीस प्रकार भगवंतांनी दर्शवले. त्यानंतर पूर्ण आस्तरणाचे लक्षण दर्शवताना, 'नवीन कापडाने आस्तरण केले जाते' इत्यादी सतरा प्रकार भगवंतांनी दर्शवले. कारण 'परिवार' पाठात सुद्धा 'चोवीस प्रकारांनी कठिनाचे आस्तरण अपूर्ण राहते आणि सतरा प्रकारांनी कठिनाचे आस्तरण पूर्ण होते' असे हेच लक्षण सांगितले आहे.

---

තත්ථ උල්ලිඛිතමත්තෙනාති දීඝතො ච පුථුලතො ච පමාණග්ගහණමත්තෙන. පමාණඤ්හි ගණ්හන්තො තස්ස තස්ස පදෙසස්ස සඤ්ජානනත්ථං නඛාදීහි වා පරිච්ඡෙදං දස්සෙන්තො උල්ලිඛති, නලාටාදීසු වා ඝංසති, තස්මා තං පමාණග්ගහණං ‘‘උල්ලිඛිතමත්ත’’න්ති වුච්චති. ධොවනමත්තෙනාති කථිනදුස්සධොවනමත්තෙන. චීවරවිචාරණමත්තෙනාති ‘‘පඤ්චකං වා සත්තකං වා නවකං වා එකාදසකං වා හොතූ’’ති එවං විචාරිතමත්තෙන. ඡෙදනමත්තෙනාති යථාවිචාරිතස්ස වත්ථස්ස ඡෙදනමත්තෙන. බන්ධනමත්තෙනාති මොඝසුත්තකාරොපනමත්තෙන. ඔවට්ටියකරණමත්තෙනාති මොඝසුත්තකානුසාරෙන දීඝසිබ්බිතමත්තෙන. කණ්ඩුසකරණමත්තෙනාති මුද්ධියපත්තබන්ධනමත්තෙන. දළ්හීකම්මකරණමත්තෙනාති ද්වෙ චිමිලිකායො එකතො කත්වා සිබ්බිතමත්තෙන. අථ වා පඨමචිමිලිකා ඝටෙත්වා ඨපිතා හොති, කථිනසාටකං තස්සා කුච්ඡිචිමිලිකං කත්වා සිබ්බිතමත්තෙනාතිපි අත්ථො. මහාපච්චරියං [Pg.392] ‘‘පකතිචීවරස්ස උපස්සයදානෙනා’’ති වුත්තං. කුරුන්දියං පන ‘‘පකතිපත්තබද්ධචීවරං දුපට්ටං කාතුං කුච්ඡිචිමිලිකං අල්ලියාපනමත්තෙනා’’ති වුත්තං. අනුවාතකරණමත්තෙනාති පිට්ඨිඅනුවාතාරොපනමත්තෙන. පරිභණ්ඩකරණමත්තෙනාති කුච්ඡිඅනඋවාතාරොපනමත්තෙන. ඔවද්ධෙය්‍යකරණමත්තෙනාති ආගන්තුකපත්තාරොපනමත්තෙන. කථිනචීවරතො වා පත්තං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං අකථිනචීවරෙ පත්තාරොපනමත්තෙන.

त्यात, 'उल्लिखितमत्तेन' (केवळ रेखण्याने) म्हणजे लांबी आणि रुंदीच्या मापनाचे केवळ ग्रहण करण्याने. कारण माप घेणारा मनुष्य त्या त्या भागाच्या ओळखीसाठी नखांनी किंवा इतर साधनांनी मर्यादा दाखवत (वस्त्रावर) रेखतो किंवा कपाळ इत्यादींवर घासतो, म्हणून त्या मापनाला 'उल्लिखितमत्त' असे म्हणतात. 'धोवनमत्तेन' म्हणजे कठीण वस्त्राला केवळ धुण्याने. 'चीवरविचारणमत्तेन' म्हणजे 'पाच कप्प्यांचे, सात कप्प्यांचे, नऊ कप्प्यांचे किंवा अकरा कप्प्यांचे चीवर असो' अशा केवळ नियोजनाने (कठीण होत नाही). 'छेदनमत्तेन' म्हणजे नियोजित केलेल्या वस्त्राला केवळ कापण्याने. 'बंधनमत्तेन' म्हणजे तात्पुरता दोरा (मोघसुत्तक) केवळ लावण्याने. 'ओवट्टियकरणमत्तेन' म्हणजे तात्पुरत्या दोऱ्याच्या अनुषंगाने केवळ लांब शिवण घालण्याने. 'कण्डुसुकरणमत्तेन' म्हणजे कप्प्यांच्या सांध्यांची केवळ शिवण घालण्याने. 'दळ्हीकम्मकरणमत्तेन' म्हणजे दोन वस्त्रांचे थर एकत्र करून केवळ शिवण्याने. किंवा पहिले वस्त्र जोडून ठेवलेले असते, कठीण वस्त्राला त्याच्या आतील बाजूचे वस्त्र करून केवळ शिवण्याने, असाही अर्थ आहे. महाप्रत्यरीमध्ये म्हटले आहे— 'सामान्य चीवरावर दुसरे वस्त्र वरून जोडण्याने (कठीण होत नाही).' कुरुन्दीमध्ये तर म्हटले आहे— 'सामान्यपणे जोडलेले दुहेरी चीवर करण्यासाठी आतील बाजूचे वस्त्र केवळ जोडण्याने (कठीण होत नाही).' 'अनुवातकरणमत्तेन' म्हणजे पाठीमागील बाजूला केवळ अनुवात (काठ) लावण्याने. 'परिभण्डकरणमत्तेन' म्हणजे पोटाकडील बाजूला केवळ अनुवात लावण्याने. 'ओवद्धेय्यकरणमत्तेन' म्हणजे बाहेरील पट्टी केवळ लावण्याने; किंवा कठीण चीवरामधून पट्टी घेऊन दुसऱ्या अकठीण चीवरावर केवळ पट्टी लावण्याने (कठीण होत नाही).

---

කම්බලමද්දනමත්තෙනාති එකවාරංයෙව රජනෙ පක්ඛිත්තෙන දන්තවණ්ණෙන පණ්ඩුපලාසවණ්ණෙන වා. සචෙ පන සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා රත්තම්පි සාරුප්පං හොති, වට්ටති. නිමිත්තකතෙනාති ‘‘ඉමිනා දුස්සෙන කථිනං අත්ථරිස්සාමී’’ති එවං නිමිත්තකතෙන. එත්තකමෙව හි පරිවාරෙ වුත්තං. අට්ඨකථාසු පන ‘‘අයං සාටකො සුන්දරො, සක්කා ඉමිනා කථිනං අත්ථරිතු’න්ති එවං නිමිත්තකම්මං කත්වා ලද්ධෙනා’’ති වුත්තං. පරිකථාකතෙනාති ‘‘කථිනං නාම දාතුං වට්ටති, කථිනදායකො බහුං පුඤ්ඤං පසවතී’’ති එවං පරිකථාය උප්පාදිතෙන. කථිනං නාම අතිඋක්කට්ඨං වට්ටති, මාතරම්පි විඤ්ඤාපෙතුං න වට්ටති, ආකාසතො ඔතිණ්ණසදිසමෙව වට්ටතීති. කුක්කුකතෙනාති තාවකාලිකෙන. සන්නිධිකතෙනාති එත්ථ දුවිධො සන්නිධි කරණසන්නිධි ච නිචයසන්නිධි ච. තත්ථ තදහෙව අකත්වා ඨපෙත්වා කරණං කරණසන්නිධි. සඞ්ඝො අජ්ජ කථිනදුස්සං ලභිත්වා පුනදිවසෙ දෙති, අයං නිචයසන්නිධි.

'कम्बलमद्दनमत्तेन' (केवळ रंग मळण्याने) म्हणजे केवळ एकदाच रंगात टाकलेल्या हस्तिदंती रंगाच्या किंवा पिवळसर पांढऱ्या (पांडुपलास) रंगाच्या वस्त्राने (कठीण होत नाही). पण जर एकदा किंवा दोनदा रंगवलेले वस्त्र देखील योग्य (नेसण्यास योग्य) असेल, तर ते चालते. 'निमित्तकतेन' म्हणजे 'या वस्त्राने मी कठीण अंथरीन' अशा प्रकारे निमित्त करून मिळवलेल्या वस्त्राने (कठीण होत नाही). कारण परिवारात एवढेच म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथांमध्ये तर म्हटले आहे— 'हे वस्त्र सुंदर आहे, याने कठीण अंथरता येऊ शकते, अशा प्रकारे निमित्तकर्म करून मिळवलेल्या वस्त्राने (कठीण होत नाही).' 'परिकथाकतेन' म्हणजे 'कठीण दान देणे योग्य आहे, कठीण देणारा खूप पुण्य मिळवतो' अशा प्रकारे परिकथेने (अप्रत्यक्ष बोलण्याने) मिळवलेल्या वस्त्राने (कठीण होत नाही). कठीण चीवर हे अत्यंत उत्कृष्ट असावे लागते, आईकडे देखील त्याची मागणी करणे योग्य नाही, ते जणू आकाशातून उतरल्यासारखेच असावे लागते. 'कुक्कुकतेन' म्हणजे तात्पुरते उसने घेतलेल्या वस्त्राने (कठीण होत नाही). 'संनिधिकतेन' यामध्ये दोन प्रकारचे संनिधि आहेत— करण-संनिधि आणि निश्चय-संनिधि. त्यापैकी, त्याच दिवशी (शिवण-रंगण) न करता राखून ठेवून नंतर करणे म्हणजे 'करण-संनिधि' होय. संघाने आज कठीण वस्त्र मिळवून दुसऱ्या दिवशी ते देणे, हा 'निश्चय-संनिधि' होय.

---

නිස්සග්ගියෙනාති රත්තිනිස්සග්ගියෙන. පරිවාරෙපි වුත්තං – ‘‘නිස්සග්ගියං නාම කරියමානෙ අරුණං උට්ඨහතී’’ති. අකප්පකතෙනාති අනාදින්නකප්පබින්දුනා. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝාටියාතිආදීසු ඨපෙත්වා සඞ්ඝාටිඋත්තරාසඞ්ගඅන්තරවාසකෙ අඤ්ඤෙන පච්චත්ථරණාදිනා අත්ථතං අනත්ථතං හොතීති. අඤ්ඤත්‍ර පඤ්චකෙන වා අතිරෙකපඤ්චකෙන වාති පඤ්ච වා අතිරෙකානි වා ඛණ්ඩානි කත්වා මහාමණ්ඩලඅඩ්ඪමණ්ඩලානි දස්සෙත්වා කතෙනෙව වට්ටති. එවඤ්හි සමණ්ඩලිකතං හොති, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙන අච්ඡින්නකෙන වා ද්වත්තිචතුඛණ්ඩෙන වා න වට්ටති. අඤ්ඤත්‍ර පුග්ගලස්ස අත්ථාරාති පුග්ගලස්ස අත්ථාරං ඨපෙත්වා න අඤ්ඤෙන සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා අත්ථාරෙන අත්ථතං හොති. නිස්සීමට්ඨො අනුමොදතීති බහිඋපචාරසීමාය ඨිතො අනුමොදති.

'निसग्गियेन' म्हणजे रात्रीचा काळ उलटून गेल्याने निसग्गिय झालेल्या वस्त्राने (कठीण होत नाही). परिवारातही म्हटले आहे— 'कठीण करत असतानाच अरुणोदय झाला तर ते निसग्गिय होते.' 'अकप्पकतेन' म्हणजे कप्पबिंदू (चिन्ह) न लावलेल्या वस्त्राने (कठीण होत नाही). 'संघाटी इत्यादींशिवाय' या पाठात— संघाटी, उत्तरासंग आणि अंतरवासक सोडून इतर अंथरूण इत्यादी वस्त्रांनी अंथरलेले कठीण हे 'अंथरलेले' मानले जात नाही, असा अर्थ आहे. 'पाच किंवा पाचपेक्षा अधिक कप्प्यांच्या वस्त्राशिवाय' म्हणजे पाच किंवा पाचपेक्षा अधिक कप्पे करून, महामंडळ आणि अर्धमंडळ दाखवून तयार केलेल्या वस्त्रानेच कठीण अंथरणे योग्य आहे. कारण अशा प्रकारे ते मंडलयुक्त होते. ते सोडून इतर न कापलेल्या किंवा दोन, तीन, चार कप्प्यांच्या वस्त्राने कठीण अंथरणे योग्य नाही. 'पुद्गलाच्या अंथरण्याशिवाय' म्हणजे एका व्यक्तीचे अंथरणे सोडून, इतर संघ किंवा गण यांच्या अंथरण्याने कठीण अंथरलेले होत नाही. 'सीमाबाहेर असलेला अनुमोदित करतो' म्हणजे उपचार-सीमेच्या बाहेर उभा असलेला भिक्खू अनुमोदन करतो.

---

309. අහතෙනාති [Pg.393] අපරිභුත්තෙන. අහතකප්පෙනාති අහතසදිසෙන එකවාරං වා ද්වික්ඛත්තුං වා ධොතෙන. පිලොතිකායාති හතවත්ථකසාටකෙන. පංසුකූලෙනාති තෙවීසතියා ඛෙත්තෙසු උප්පන්නපංසුකූලෙන. පංසුකූලිකභික්ඛුනා චොළකභික්ඛං ආහිණ්ඩිත්වා ලද්ධචොළකෙහි කතචීවරෙනාතිපි කුරුන්දිමහාපච්චරීසු වුත්තං. පාපණිකෙනාති ආපණද්වාරෙ පතිතපිලොතිකං ගහෙත්වා කථිනත්ථාය දෙති, තෙනාපි වට්ටතීති අත්ථො. සෙසං වුත්තවිපල්ලාසෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ‘‘සහ කථිනස්ස අත්ථාරා කති ධම්මා ජායන්තී’’තිආදි බහුඅට්ඨකථාසු වුත්තං, තං සබ්බං පරිවාරෙ පාළිආරූළ්හමෙව, තස්මා තත්ථ ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. න හි තෙන ඉධ අවුච්චමානෙන කථිනත්ථාරකස්ස කිඤ්චි පරිහායති.

३०९. 'अहतेन' म्हणजे न वापरलेल्या (नवीन) वस्त्राने. 'अहतकल्पेन' म्हणजे नवीन वस्त्रासारख्या, एकदा किंवा दोनदा धुवून घेतलेल्या वस्त्राने. 'पिलोटिकाय' म्हणजे जुन्या धुवून घेतलेल्या वस्त्राने. 'पांसुकूलेन' म्हणजे तेवीस प्रकारच्या क्षेत्रांमधून मिळालेल्या पांसुकूल वस्त्राने. पांसुकूलिक भिक्खूने चिंध्या गोळा करण्यासाठी फिरून मिळवलेल्या चिंध्यांपासून तयार केलेल्या चीवराने देखील (कठीण अंथरता येते), असे कुरुन्दी आणि महाप्रत्यरीमध्ये म्हटले आहे. 'पापणिकेन' म्हणजे बाजाराच्या दाराजवळ पडलेली चिंधी घेऊन कठीणसाठी देणे; त्याने देखील कठीण अंथरणे योग्य आहे, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या अर्थाच्या उलट करून समजून घ्यावा. परंतु या ठिकाणी 'कठीण अंथरण्यासोबत किती धर्म उत्पन्न होतात' इत्यादी अनेक गोष्टी अट्ठकथांमध्ये सांगितल्या आहेत, त्या सर्व परिवारात पाळीमध्ये समाविष्ट आहेत. म्हणून तेथे आलेल्या पद्धतीनेच त्या समजून घ्याव्यात. कारण येथे त्या थेट न सांगितल्याने कठीण अंथरणाऱ्या भिक्खूचे काहीही नुकसान होत नाही.

---

310. එවං කථිනත්ථාරං දස්සෙත්වා ඉදානි උබ්භාරං දස්සෙතුං කථඤ්ච භික්ඛවෙ උබ්භතං හොති කථිනන්තිආදිමාහ. තත්ථ මාතිකාති මාතරො; ජනෙත්තියොති අත්ථො. කථිනුබ්භාරඤ්හි එතා අට්ඨ ජනෙත්තියො. තාසු පක්කමනං අන්තො අස්සාති පක්කමනන්තිකා. එවං සෙසාපි වෙදිතබ්බා.

३१०. अशा प्रकारे कठीण अंथरणे दाखवून, आता कठीण काढणे (उद्धार) दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'कथञ्च भिक्खवे उब्भतं होति कठिनं' (भिक्खूंनो, कठीण कसे काढले जाते?) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये 'मातिका' म्हणजे माता; जन्म देणारी माता असा अर्थ आहे. कारण कठीण काढण्याला जन्म देणाऱ्या या आठ मातिका आहेत. त्यापैकी, जिच्या शेवटी प्रस्थान (निघून जाणे) आहे, ती 'पक्कमनंतिका' (प्रस्थान-अंता) होय. याचप्रमाणे उर्वरित मातिका देखील समजून घ्याव्यात.

---

ආදායසත්තකකථා

आदायसत्तककथा (घेऊन जाण्याच्या सात बाबींची कथा)

---

311. න පච්චෙස්සන්ති න පුන ආගමිස්සං. එතස්මිං පන පක්කමනන්තිකෙ කථිනුද්ධාරෙ පඨමං චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති, පච්ඡා ආවාසපලිබොධො. එවං පක්කමතො හි චීවරපලිබොධො අන්තොසීමායමෙව ඡිජ්ජති, ආවාසපලිබොධො සීමාතික්කමෙ. වුත්තම්පි චෙතං පරිවාරෙ –

३११. 'परत येणार नाही' म्हणजे पुन्हा परत येणार नाही. परंतु या पक्कमनंतिका कठीण उद्धारामध्ये आधी चीवर-पलिबोध तुटतो, नंतर आवास-पलिबोध तुटतो. कारण अशा प्रकारे निघून जाणाऱ्या भिक्खूचा चीवर-पलिबोध सीमेच्या आतच तुटतो आणि आवास-पलिबोध सीमा ओलांडल्यावर तुटतो. परिवारातही हे म्हटले आहे—

---

‘‘පක්කමනන්තිකො කථිනුද්ධාරො, වුත්තො ආදිච්චබන්ධුනා;

එතඤ්ච තාහං විස්සජ්ජිස්සං, චීවරපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති;

පච්ඡා ආවාසපලිබොධො ඡිජ්ජතී’’ති. (පරි. 415);

'प्रस्थान-अंता (पक्कमनंतिका) कठीण उद्धार आदित्यबंधूंनी (बुद्धांनी) सांगितला आहे; आणि या प्रश्नाचे मी उत्तर देईन की, आधी चीवर-पलिबोध तुटतो आणि नंतर आवास-पलिबोध तुटतो.'

---

චීවරං ආදායාති අකතචීවරං ආදාය. බහිසීමගතස්සාති අඤ්ඤං සාමන්තවිහාරං ගතස්ස. එවං හොතීති තස්මිං විහාරෙ සෙනාසනඵාසුකං වා සහායසම්පත්තිං වා දිස්වා එවං හොති. එතස්මිං පන නිට්ඨානන්තිකෙ කථිනුද්ධාරෙ ආවාසපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති, සො හි ‘‘න පච්චෙස්ස’’න්ති චිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව ඡිජ්ජති. වුත්තම්පි චෙතං –

'चीवर घेऊन' म्हणजे न शिवलेले चीवर घेऊन. 'सीमेबाहेर गेलेल्याला' म्हणजे दुसऱ्या जवळच्या विहारात गेलेल्याला. 'असे होते' म्हणजे त्या विहारात शयनासन सुकर असल्याचे किंवा चांगल्या मित्रांची सोबत असल्याचे पाहून असा विचार येतो. परंतु या निट्ठानंतिका कठीण उद्धारामध्ये आवास-पलिबोध आधी तुटतो. कारण 'मी परत येणार नाही' असा विचार मनात उत्पन्न होताच तो तुटतो. हे देखील म्हटले आहे—

---

‘‘නිට්ඨානන්තිකො [Pg.394] කථිනුද්ධාරො, වුත්තො ආදිච්චබන්ධුනා;

එතඤ්ච තාහං විස්සජ්ජිස්සං, ආවාසපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති;

චීවරෙ නිට්ඨිතෙ චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජතී’’ති.

"कार्य पूर्ण होणे हाच अंत असलेला कठीण उद्धार (कठिन निष्कासन) आदित्यबंधूंनी (सूर्याचे बांधव असलेल्या भगवंतांनी) सांगितला आहे. आणि तुझ्या या प्रश्नाचे मी उत्तर देईन; प्रथम आवास-पलिबोध (विहाराची आसक्ती) नष्ट होतो, आणि चीवर पूर्ण झाल्यावर चीवर-पलिबोध नष्ट होतो."

---

එතෙන නයෙන සෙසමාතිකාවිභජනෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – ‘‘සන්නිට්ඨානන්තිකෙ ද්වෙපි පලිබොධා නෙවිමං චීවරං කාරෙස්සං, න පච්චෙස්සන්ති චිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව එකතො ඡිජ්ජන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං –

"याच पद्धतीने उर्वरित मातृकांच्या विभाजनातही अर्थ समजून घ्यावा. परंतु हा विशेष आहे की—'निश्चय करणे हाच अंत असलेल्या' (सन्निष्ठानांतिक) कठीण उद्धारात, 'मी हे चीवर बनवणार नाही आणि परत येणार नाही' असा विचार चित्तात उत्पन्न होताच दोन्हीही पलिबोध एकाच वेळी नष्ट होतात. कारण असे म्हटले आहे—"

---

‘‘සන්නිට්ඨානන්තිකො කථිනුද්ධාරො, වුත්තො ආදිච්චබන්ධුනා;

එතඤ්ච තාහං විස්සජ්ජිස්සං, ද්වෙ පලිබොධා අපුබ්බං අචරිමං ඡිජ්ජන්තී’’ති.

"'निश्चय करणे हाच अंत असलेला कठीण उद्धार आदित्यबंधूंनी सांगितला आहे. आणि तुझ्या या प्रश्नाचे मी उत्तर देईन; दोन्ही पलिबोध मागे-पुढे न होता (एकाच वेळी) नष्ट होतात.'"

---

එවං සබ්බකථිනුද්ධාරෙසු පලිබොධුපච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. සො පන යස්මා ඉමිනා ච වුත්තනයෙන පරිවාරෙ ච ආගතභාවෙන සක්කා ජානිතුං, තස්මා විත්ථාරතො න වුත්තො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – නාසනන්තිකෙ ආවාසපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති, චීවරෙ නට්ඨෙ චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති. යස්මා චීවරෙ නට්ඨෙ චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති, තස්මා ‘‘නාසනන්තිකො’’ති වුත්තං.

"अशा प्रकारे सर्व कठीण उद्धारांमध्ये पलिबोधांचा उच्छेद समजून घ्यावा. तो पलिबोध-उच्छेद ज्या अर्थी या सांगितलेल्या पद्धतीने आणि 'परिवार' ग्रंथात आलेल्या उल्लेखावरून जाणून घेणे शक्य आहे, म्हणून तो माझ्याकडून सविस्तरपणे सांगितलेला नाही. परंतु येथे हा संक्षेप आहे—'चीवर नष्ट होणे हाच अंत असलेल्या' (नासनांतिक) कठीण उद्धारात प्रथम आवास-पलिबोध नष्ट होतो, आणि चीवर नष्ट झाल्यावर चीवर-पलिबोध नष्ट होतो. ज्या अर्थी चीवर नष्ट झाल्यावर चीवर-पलिबोध नष्ट होतो, म्हणूनच त्याला 'नासनांतिक' असे म्हटले आहे."

---

සවනන්තිකෙ චීවරපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති, තස්මා තස්ස සහ සවනෙන ආවාසපලිබොධො ඡිජ්ජති.

"ऐकणे हाच अंत असलेल्या (सवनांतिक) कठीण उद्धारात प्रथम चीवर-पलिबोध नष्ट होतो, म्हणून त्या भिक्खूच्या ऐकण्यासोबतच आवास-पलिबोध नष्ट होतो."

---

ආසාවච්ඡෙදිකෙ ආවාසපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති. චීවරාසාය උපච්ඡින්නාය චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති. අයං පන යස්මා ‘‘අනාසාය ලභති; ආසාය න ලභති; තස්ස එවං හොති ‘ඉධෙවිමං චීවරං කාරෙස්සං, න පච්චෙස්ස’’’න්තිආදිනා නයෙන ඉතරෙහි උද්ධාරෙහි සද්ධිං වොමිස්සකදෙසනො අනෙකප්පභෙදො හොති, තස්මා පරතො විසුං විත්ථාරෙත්වා වුත්තො, ඉධ න වුත්තො. ඉධ පන සවනන්තිකස්ස අනන්තරං සීමාතික්කන්තිකො වුත්තො. තත්ථ චීවරපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජති, තස්ස බහිසීමෙ ආවාසපලිබොධො ඡිජ්ජති. සහුබ්භාරෙ ද්වෙ පලිබොධා අපුබ්බං අචරිමං ඡිජ්ජන්තීති.

"आशावच्छेदिक (चीवराची आशा तुटणे हाच अंत असलेल्या) कठीण उद्धारात प्रथम आवास-पलिबोध नष्ट होतो. चीवराची आशा नष्ट झाल्यावर चीवर-पलिबोध नष्ट होतो. परंतु हा आशावच्छेदिक कठीण उद्धार ज्या अर्थी 'आशेविना मिळतो, आशेने मिळत नाही; त्याला असे वाटते की—मी येथेच हे चीवर बनवीन, परत जाणार नाही' इत्यादी पद्धतीने इतर कठीण उद्धारांसोबत मिश्रित उपदेश असलेला आणि अनेक प्रकारचा आहे, म्हणून तो पुढे स्वतंत्रपणे सविस्तरपणे भगवंतांनी सांगितला आहे, येथे सांगितलेला नाही. परंतु येथे सवनांतिकाच्या लगेच नंतर सीमातिकांतिक (सीमा ओलांडणे हाच अंत असलेला) कठीण उद्धार सांगितला आहे. त्यात प्रथम चीवर-पलिबोध नष्ट होतो, आणि सीमेच्या बाहेर गेल्यावर त्याचा आवास-पलिबोध नष्ट होतो. सहुब्भार (एकत्रित) कठीण उद्धारात दोन्ही पलिबोध मागे-पुढे न होता (एकाच वेळी) नष्ट होतात; हा संक्षेप आहे."

---

316-325. එවං [Pg.395] ආදායවාරෙ සත්තකථිනුද්ධාරෙ දස්සෙත්වා පුන සමාදායවාරෙපි විප්පකතචීවරස්ස ආදායසමාදායවාරෙසුපි යථාසම්භවං තෙයෙව දස්සිතා. තතො පරං අන්තොසීමායං ‘‘පච්චෙස්සං න පච්චෙස්ස’’න්ති ඉමං විධිං අනාමසිත්වාව ‘‘න පච්චෙස්ස’’න්ති ඉමමෙව ආමසිත්වා අනධිට්ඨිතෙනා’’තිආදිනා නයෙන ච යෙ යෙ යුජ්ජන්ති, තෙ තෙ දස්සිතා. තතො පරං ‘‘චීවරාසාය පක්කමතී’’තිආදිනා නයෙන ඉතරෙහි සද්ධිං වොමිස්සකනයෙන අනෙකක්ඛත්තුං ආසාවච්ඡෙදිකං දස්සෙත්වා පුන දිසංගමියවසෙන ච ඵාසුවිහාරිකවසෙන ච නිට්ඨානන්තිකෙසු යුජ්ජමානා කථිනුද්ධාරා දස්සිතා. එවං පභෙදතො කථිනුද්ධාරං දස්සෙත්වා ඉදානි යෙ තෙන තෙන කථිනුද්ධාරෙන පලිබොධා ඡිජ්ජන්තීති වුත්තා, තෙසං පටිපක්ඛෙ දස්සෙන්තො ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ කථිනස්ස පලිබොධාතිආදිමාහ. තත්ථ චත්තෙනාති යෙන චිත්තෙන සො ආවාසො චත්තො හොති, තං චත්තං නාම, තෙන චත්තෙන. වන්තමුත්තෙසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

३१६-३२५. "अशा प्रकारे आदाय-वारामध्ये सात कठीण उद्धार दाखवून, पुन्हा समादाय-वारामध्ये देखील आणि अपूर्ण राहिलेल्या चीवराच्या आदाय-समादाय वारामध्ये देखील यथासंभव तेच सात कठीण उद्धार भगवंतांनी दाखवले आहेत. त्यानंतर सीमेच्या आत 'मी परत येईन, मी परत येणार नाही' या विधीचा उल्लेख न करताच, 'मी परत येणार नाही' याच विधीचा उल्लेख करून आणि 'अनाधिष्ठित' इत्यादी पद्धतीने जे जे योग्य आहेत, ते ते वार भगवंतांनी दाखवले आहेत. त्यानंतर 'चीवराच्या आशेने निघून जातो' इत्यादी पद्धतीने इतरांसोबत मिश्रित रूपाने अनेक वेळा आशावच्छेदिक कठीण उद्धार दाखवून, पुन्हा दुसऱ्या ठिकाणी जाणाऱ्या भिक्खूच्या दृष्टीने आणि सुखाने विहार करू इच्छिणाऱ्या भिक्खूच्या दृष्टीने निष्ठानांतिक कठीण उद्धारांमध्ये जे योग्य आहेत ते कठीण उद्धार भगवंतांनी दाखवले आहेत. अशा प्रकारे भेदानुसार कठीण उद्धार दाखवून, आता त्या त्या कठीण उद्धाराने जे पलिबोध नष्ट होतात असे सांगितले आहे, त्यांच्या विरोधी पक्षाला दाखवताना भगवंतांनी 'हे भिक्खूंनो, कठीणचे हे दोन पलिबोध आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'चत्त' (त्यागलेला) म्हणजे ज्या चित्ताने तो आवास त्यागलेला असतो, त्याला 'चत्त' असे म्हणतात, त्या त्यागलेल्या चित्ताने. ओकलेल्या आणि सोडलेल्या गोष्टींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ अगदी स्पष्टच आहे."

---

කථිනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

"कठिनस्कंधक-वर्णना समाप्त झाली."

---

8. චීවරක්ඛන්ධකං

८. "चीवरस्कंधक"

---

ජීවකවත්ථුකථා

"जीवकवस्तू-कथा (जीवक वैद्य यांची कथा)"

---

326. චීවරක්ඛන්ධකෙ [Pg.396] – පදක්ඛිණාති ඡෙකා කුසලා. අභිසටාති අභිගතා. කෙහි අභිගතාති? අත්ථිකෙහි අත්ථිකෙහි මනුස්සෙහි; කරණත්ථෙ පන සාමිවචනං කත්වා ‘‘අත්ථිකානං අත්ථිකානං මනුස්සාන’’න්ති වුත්තං. පඤ්ඤාසාය ච රත්තිං ගච්ඡතීති පඤ්ඤාස කහාපණෙ ගහෙත්වා රත්තිං ගච්ඡති. නෙගමොති කුටුම්බියගණො.

३२६. "चीवरस्कंधकात—'पदक्खिणा' म्हणजे चतुर, कुशल. 'अभिसटा' म्हणजे पोहोचलेली. कोणाद्वारे पोहोचलेली? गरजू गरजू माणसांद्वारे; परंतु करण अर्थात षष्ठी विभक्ती करून संगीतिकारांनी 'गरजू गरजू माणसांचे' (अत्थिकानं अत्थिकानं मनुस्सानं) असे म्हटले आहे. 'पन्नास घेऊन रात्री जाते' म्हणजे पन्नास कहापण घेऊन रात्री जाते. 'नेगम' म्हणजे श्रेष्ठींचा किंवा व्यापाऱ्यांचा समूह."

---

327. සාලවතිං කුමාරිං ගණිකං වුට්ඨාපෙසීති නාගරා ද්වෙ සතසහස්සානි, රාජා සතසහස්සන්ති තීණි සතසහස්සානි, අඤ්ඤඤ්ච ආරාමුය්‍යානවාහනාදිපරිච්ඡෙදං දත්වා වුට්ඨාපෙසුං; ගණිකට්ඨානෙ ඨපෙසුන්ති අත්ථො. පටිසතෙන ච රත්තිං ගච්ඡතීති රත්තිං පටිසතෙන ගච්ඡති. ගිලානං පටිවෙදෙය්‍යන්ති ගිලානභාවං ජානාපෙය්‍යං. කත්තරසුප්පෙති ජිණ්ණසුප්පෙ.

३२७. "'सालावती कुमारीला गणिका म्हणून प्रस्थापित केले' म्हणजे नगरवासीयांनी दोन लाख आणि राजाने एक लाख मिळून तीन लाख दिले, तसेच इतर बाग, उद्यान, वाहन इत्यादींच्या मर्यादा देऊन तिला प्रस्थापित केले; म्हणजेच गणिकेच्या स्थानावर नियुक्त केले असा अर्थ आहे. 'प्रत्येक शंभर घेऊन रात्री जाते' म्हणजे रात्री शंभर शंभर घेऊन जाते. 'आजारी असल्याचे कळवावे' म्हणजे आजारी असल्याची माहिती द्यावी. 'कत्तरसुप्प' म्हणजे जुन्या किंवा जीर्ण सुपात."

---

328. කා මෙ දෙව මාතා, කො පිතාති කස්මා පුච්ඡි? තං කිර අඤ්ඤෙ රාජදාරකා කීළන්තා කලහෙ උට්ඨිතෙ ‘‘නිම්මාතිකො නිප්පිතිකො’’ති වදන්ති. යථා ච අඤ්ඤෙසං දාරකානං ඡණාදීසු චුළමාතාමහාමාතාදයො කිඤ්චි පණ්ණාකාරං පෙසෙන්ති, තථා තස්ස න කොචි කිඤ්චි පෙසෙති. ඉති සො තං සබ්බං චින්තෙත්වා ‘‘නිම්මාතිකොයෙව නු ඛො අහ’’න්ති ජානනත්ථං ‘‘කා මෙ දෙව මාතා, කො පිතා’’ති පුච්ඡි.

३२८. "'हे देव, माझी आई कोण, माझा पिता कोण?' असे त्याने का विचारले? असे ऐकिवात आहे की, इतर राजपुत्र खेळताना भांडण झाल्यावर त्याला 'आई नसलेला, बाप नसलेला' असे म्हणत असत. तसेच, ज्याप्रमाणे इतर मुलांच्या बाबतीत उत्सव इत्यादी प्रसंगी मावशी, मोठी आई इत्यादी काहीतरी भेटवस्तू पाठवत असत, त्याप्रमाणे त्याला कोणीही काहीही पाठवत नसे. म्हणून त्याने त्या सर्वांचा विचार केला आणि 'मी खरोखरच आई नसलेला आहे काय?' हे जाणून घेण्यासाठी 'हे देव, माझी आई कोण, माझा पिता कोण?' असे विचारले."

---

යන්නූනාහං සිප්පං සික්ඛෙය්‍යන්ති යංනූන අහං වෙජ්ජසිප්පං සික්ඛෙය්‍යන්ති චින්තෙසි. තස්ස කිර එතදහොසි – ‘‘ඉමානි ඛො හත්ථිඅස්සසිප්පාදීනි පරූපඝාතපටිසංයුත්තානි, වෙජ්ජසිප්පං මෙත්තාපුබ්බභාගං සත්තානං හිතපටිසංයුත්ත’’න්ති. තස්මා වෙජ්ජසිප්පමෙව සන්ධාය ‘‘යංනූනාහං සිප්පං සික්ඛෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි. අපිචායං ඉතො කප්පසතසහස්සස්ස උපරි පදුමුත්තරස්ස භගවතො උපට්ඨාකං ‘‘බුද්ධුපට්ඨාකො අය’’න්ති චතුපරිසන්තරෙ පත්ථතගුණං වෙජ්ජං දිස්වා ‘‘අහො වතාහම්පි එවරූපං ඨානන්තරං පාපුණෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානං දත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘අහම්පි භගවා තුම්හාකං [Pg.397] උපට්ඨාකො අසුකවෙජ්ජො විය අනාගතෙ බුද්ධුපට්ඨාකො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනමකාසි. තාය පුරිමපත්ථනාය චොදියමානොපෙස වෙජ්ජසිප්පමෙව සන්ධාය ‘‘යංනූනාහං සිප්පං සික්ඛෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි.

"'मी एखादी कला शिकावी का?' म्हणजे 'मी वैद्यकीय कला (वैद्यशास्त्र) शिकावी का?' असा त्याने विचार केला. त्याच्या मनात असा विचार आला होता की—'या हत्ती आणि घोड्यांच्या कला इत्यादी इतरांना इजा पोहचवण्याशी संबंधित आहेत, तर वैद्यकीय कला ही सुरुवातीलाच मैत्रीपूर्ण भावना असलेली असून प्राण्यांच्या हिताशी संबंधित आहे.' म्हणून वैद्यकीय कलेचाच विचार करून त्याने 'मी एखादी कला शिकावी' असा विचार केला. शिवाय, हा जीवक या कल्पेपासून एक लाख कल्प मागे पदुमुत्तर भगवंतांच्या काळात, 'हा बुद्धांचा उपस्थायक (सेवक) आहे' अशा प्रकारे चारही परिषदांच्या मध्ये ज्याची कीर्ती पसरली आहे अशा वैद्याला पाहून, 'अरेरे! मलाही असेच स्थान मिळावे' असा विचार करून, सात दिवस बुद्धप्रमुख संघाला दान देऊन आणि भगवंतांना वंदन करून, 'हे भगवंत, मी देखील भविष्यात आपल्या उपस्थायकाप्रमाणे, त्या वैद्याप्रमाणे बुद्धांचा उपस्थायक व्हावे' अशी प्रार्थना केली होती. त्या पूर्व प्रार्थनेने प्रेरित होऊन देखील त्याने वैद्यकीय कलेचाच विचार करून 'मी एखादी कला शिकावी' असा विचार केला."

---

329. දිසාපාමොක්ඛොති සබ්බදිසාසු විදිතො පාකටො පධානො වාති අත්ථො. තස්මිඤ්ච සමයෙ තක්කසීලතො වාණිජා අභයරාජකුමාරං දස්සනාය අගමංසු. තෙ ජීවකො ‘‘කුතො තුම්හෙ ආගතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘තක්කසීලතො’’ති වුත්තෙ ‘‘අත්ථි තත්ථ වෙජ්ජසිප්පාචරියො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම කුමාර, තක්කසීලායං දිසාපාමොක්ඛො වෙජ්ජො පටිවසතී’’ති සුත්වා ‘‘තෙන හි යදා ගච්ඡථ, මය්හං ආරොචෙය්‍යාථා’’ති ආහ. තෙ තථා අකංසු. සො පිතරං අනාපුච්ඡා තෙහි සද්ධිං තක්කසීලං අගමාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අභයං රාජකුමාරං අනාපුච්ඡා’’තිආදි.

३२९. ‘दिसापामोक्खो’ (दिशाप्रसिद्ध) म्हणजे सर्व दिशांमध्ये ज्ञात असलेला, प्रसिद्ध असलेला किंवा प्रमुख असलेला, असा अर्थ आहे. त्या वेळी तक्षशिलेहून व्यापारी अभय राजकुमाराला भेटण्यासाठी आले. जीवकने त्यांना विचारले, “तुम्ही कोठून आला आहात?” “तक्षशिलेहून,” असे उत्तर दिल्यावर त्याने विचारले, “तेथे वैद्यकीय विद्या शिकवणारे आचार्य आहेत का?” “होय कुमारा, तक्षशिलेमध्ये एक दिशाप्रसिद्ध वैद्य राहतात,” हे ऐकून तो म्हणाला, “तसे असेल तर जेव्हा तुम्ही परत जाल, तेव्हा मला सांगा.” त्यांनी त्याप्रमाणेच केले. तो आपल्या पित्याला (अभय राजकुमाराला) न विचारता त्यांच्यासोबत तक्षशिलेला गेला. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे – “अभय राजकुमाराला न विचारता” इत्यादी.

---

ඉච්ඡාමහං ආචරිය සිප්පං සික්ඛිතුන්ති තං කිර උපසඞ්කමන්තං දිස්වා සො වෙජ්ජො ‘‘කොසි ත්වං තාතා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘බිම්බිසාරමහාරාජස්ස නත්තා අභයකුමාරස්ස පුත්තොම්හී’’ති ආහ. ‘‘කස්මා පන ත්වමසි තාත ඉධාගතො’’ති, තතො සො ‘‘තුම්හාකං සන්තිකෙ සිප්පං සික්ඛිතු’’න්ති වත්වා ඉච්ඡාමහං ආචරිය සිප්පං සික්ඛිතුන්ති ආහ. බහුඤ්ච ගණ්හාතීති යථා අඤ්ඤෙ ඛත්තියකුමාරාදයො ආචරියස්ස ධනං දත්වා කිඤ්චි කම්මං අකත්වා සික්ඛන්තියෙව, න සො එවං. සො පන කිඤ්චි ධනං අදත්වා ධම්මන්තෙවාසිකොව හුත්වා එකං කාලං උපජ්ඣායස්ස කම්මං කරොති, එකං කාලං සික්ඛති. එවං සන්තෙපි අභිනීහාරසම්පන්නො කුලපුත්තො අත්තනො මෙධාවිතාය බහුඤ්ච ගණ්හාති, ලහුඤ්ච ගණ්හාති, සුට්ඨු ච උපධාරෙති, ගහිතඤ්චස්ස න සම්මුස්සති.

“हे आचार्य, मला विद्या शिकण्याची इच्छा आहे” यावर: त्याला जवळ येताना पाहून त्या वैद्याने विचारले, “बाळा, तू कोण आहेस?” तो म्हणाला, “मी महाराज बिंबिसारांचा नातू आणि अभय राजकुमाराचा मुलगा आहे.” “पण बाळा, तू येथे कशासाठी आला आहेस?” असे विचारल्यावर त्याने “आपल्याजवळ विद्या शिकण्यासाठी” असे सांगून “हे आचार्य, मला विद्या शिकण्याची इच्छा आहे” असे म्हटले. ‘पुष्कळ ग्रहण करतो’ (बहुञ्च गण्हाति) म्हणजे: जसे इतर क्षत्रियकुमार इत्यादी आचार्यांना धन देऊन, कोणतेही काम न करता केवळ शिकतात, तसा तो नव्हता. त्याने कोणतेही धन न देता ‘धम्मंतेवासिक’ (सेवा करून शिकणारा शिष्य) होऊन, एका वेळी उपाध्यायांचे काम केले आणि एका वेळी विद्या ग्रहण केली. असे असूनही, पूर्वपुण्याईने युक्त (अभिनीहारसंपन्न) असलेल्या त्या कुलपुत्राने आपल्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेमुळे पुष्कळ ग्रहण केले, लवकर ग्रहण केले, उत्तम प्रकारे मनन केले आणि ग्रहण केलेली विद्या तो विसरला नाही.

---

සත්ත ච මෙ වස්සානි අධීයන්තස්ස නයිමස්ස සිප්පස්ස අන්තො පඤ්ඤායතීති එත්ථ අයං කිර ජීවකො යත්තකං ආචරියො ජානාති, යං අඤ්ඤෙ සොළසහි වස්සෙහි උග්ගණ්හන්ති, තං සබ්බං සත්තහි වස්සෙහි උග්ගහෙසි. සක්කස්ස පන දෙවරඤ්ඤො එතදහොසි – ‘‘අයං බුද්ධානං උපට්ඨාකො අග්ගවිස්සාසකො භවිස්සති, හන්ද නං භෙසජ්ජයොජනං සික්ඛාපෙමී’’ති ආචරියස්ස සරීරෙ අජ්ඣාවසිත්වා යථා ඨපෙත්වා කම්මවිපාකං අවසෙසරොගං එකෙනෙව භෙසජ්ජයොගෙන තිකිච්ඡිතුං සක්කොති, තථා නං භෙසජ්ජයොජනං සික්ඛාපෙසි. සො පන ‘‘ආචරියස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාමී’’ති මඤ්ඤති, තස්මා ‘‘සමත්ථො ඉදානි ජීවකො තිකිච්ඡිතු’’න්ති [Pg.398] සක්කෙන විස්සට්ඨමත්තෙ එවං චින්තෙත්වා ආචරියං පුච්ඡි. ආචරියො පන ‘‘න ඉමිනා මමානුභාවෙන උග්ගහිතං, දෙවතානුභාවෙන උග්ගහිත’’න්ති ඤත්වාව තෙන හි භණෙතිආදිමාහ. සමන්තා යොජනං ආහිණ්ඩන්තොති දිවසෙ දිවසෙ එකෙකෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා චත්තාරො දිවසෙ ආහිණ්ඩන්තො. පරිත්තං පාථෙය්‍යං පාදාසීති අප්පමත්තකං අදාසි. කස්මා? තස්ස කිර එතදහොසි – ‘‘අයං මහාකුලස්ස පුත්තො ගතමත්තොයෙව පිතිපිතාමහානං සන්තිකා මහාසක්කාරං ලභිස්සති, තතො මය්හං වා සිප්පස්ස වා ගුණං න ජානිස්සති, අන්තරාමග්ගෙ පන ඛීණපාථෙය්‍යො සිප්පං පයොජෙත්වා අවස්සං මය්හඤ්ච සිප්පස්ස ච ගුණං ජානිස්සතී’’ති පරිත්තං දාපෙසි.

“मी सात वर्षे शिकत आहे तरी या विद्येचा अंत दिसत नाही” यावर: जीवकाने आचार्यांना जेवढी विद्या अवगत होती, जी इतर शिष्य सोळा वर्षांत शिकतात, ती सर्व सात वर्षांत शिकून घेतली. परंतु देवराज शक्राच्या मनात असा विचार आला – “हा बुद्धांचा उपस्थायक (सेवक) आणि परम विश्वासू बनेल. चला, मी याला औषधोपचार (भेषज्ज-योजन) शिकवतो.” असे विचार करून आचार्यांच्या शरीरात प्रवेश करून, कर्मविपाक (कर्माचे फळ) सोडून इतर सर्व रोग केवळ एकाच औषधोपचाराने बरे करता येतील अशा प्रकारे त्याला औषधोपचार शिकवला. परंतु तो (जीवक) “मी आचार्यांच्या जवळच शिकत आहे” असे समजत होता. म्हणून “आता जीवक औषधोपचार करण्यास समर्थ झाला आहे” असे समजून शक्राने त्याला मुक्त केल्यावर, त्याने असा विचार करून आचार्यांना विचारले. आचार्यांनी “याने हे माझ्या प्रभावाने शिकलेले नाही, तर देवतेच्या प्रभावाने शिकले आहे” हे जाणून “तेन हि भणे” इत्यादी म्हटले. ‘भोवताली एक योजन फिरताना’ (समन्ता योजनं आहिण्डन्तो) म्हणजे: रोज एका एका दाराने बाहेर पडून चार दिवस फिरताना. ‘थोडीशी शिदोरी दिली’ (परित्तं पाथेय्यं पादासि) म्हणजे: अगदी अल्प प्रमाणात शिदोरी दिली. का दिली? कारण आचार्यांच्या मनात विचार आला – “हा मोठ्या कुळातील मुलगा आहे. घरी पोहोचताच हा आपल्या आई-वडिलांकडून आणि आजोबांकडून मोठा सत्कार प्राप्त करेल. त्यामुळे त्याला माझा किंवा मेरे विद्येचा गुण समजणार नाही. परंतु वाटेत शिदोरी संपल्यावर तो आपल्या विद्येचा उपयोग करेल आणि निश्चितच माझा व माझ्या विद्येचा गुण ओळखेल.” म्हणून त्यांनी थोडीच शिदोरी दिली.

---

සෙට්ඨිභරියාදිවත්ථුකථා

श्रेष्ठिपत्नीची कथा.

---

330. පසතෙනාති එකහත්ථපුටෙන. පිචුනාති කප්පාසපටලෙන. යත්‍රහි නාමාති යා නාම. කිම්පිමායන්ති කිම්පි මෙ අයං. උපජානාමෙතස්ස සංයමස්සාති කතස්ස ච රොගූපසමස්ස ච උපකාරං ජානාමාති අධිප්පායො.

३३०. ‘पसतेन’ म्हणजे एका हाताच्या ओंजळीने. ‘पिचुना’ म्हणजे कापसाच्या बोळ्याने. ‘यत्र हि नाम’ म्हणजे जी कोणी. ‘किम्पिमायं’ म्हणजे ही मला काय देणार? ‘उपजानामेतस्स संयमस्स’ म्हणजे केलेल्या उपचाराचा आणि रोगमुक्तीचा उपकार आम्ही जाणतो, असा अर्थ आहे.

---

331. සබ්බාලඞ්කාරං තුය්හං හොතූති රාජා කිර ‘‘සචෙ ඉමං ගණ්හිස්සති, පමාණයුත්තෙ ඨානෙ නං ඨපෙස්සාමි. සචෙ න ගණ්හිස්සති, අබ්භන්තරිකං නං විස්සාසකං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එවමාහ. අභයකුමාරස්සාපි නාටකානම්පි චිත්තං උප්පජ්ජි ‘‘අහො වත න ගණ්හෙය්‍යා’’ති. සොපි තෙසං චිත්තං ඤත්වා විය ‘‘ඉදං මෙ දෙව අය්‍යිකානං ආභරණං, නයිදං මය්හං ගණ්හිතුං පතිරූප’’න්ති වත්වා අලං දෙවාතිආදිමාහ. අධිකාරං මෙ දෙවො සරතූති කතස්ස උපකාරං මෙ දෙවො සරතූති අත්ථො. රාජා පසන්නො සබ්බාකාරසම්පන්නං ගෙහඤ්ච අම්බවනුය්‍යානඤ්ච අනුසංවච්ඡරං සතසහස්සඋට්ඨානකං ගාමඤ්ච මහාසක්කාරඤ්ච දත්වා තෙන හි භණෙතිආදිමාහ.

३३१. “हे सर्व अलंकार तुझेच असोत” असे राजाने म्हटले, कारण राजाने विचार केला – “जर हा हे अलंकार स्वीकारेल, तर मी त्याला योग्य पदावर नियुक्त करीन. जर स्वीकारणार नाही, तर मी त्याला माझा अंतर्गत विश्वासू सेवक बनवीन.” असा विचार करून राजाने असे म्हटले. अभय राजकुमार आणि नर्तकी यांच्या मनातही विचार आला – “अरेरे! याने हे स्वीकारू नये.” त्यानेही जणू त्यांचे मन ओळखून, “महाराज, हे माझ्या आजीचे दागिने आहेत, हे स्वीकारणे माझ्यासाठी योग्य नाही” असे सांगून “नको महाराज” इत्यादी म्हटले. ‘माझ्या अधिकाराचे महाराज स्मरण ठेवोत’ (अधिकारं मे देवो सरतु) म्हणजे: मी केलेल्या उपचाराच्या उपकाराचे महाराजांनी स्मरण ठेवावे, असा अर्थ आहे. राजाने प्रसन्न होऊन सर्व सोयींनी युक्त घर, आम्रवन (आंब्याची बाग), दरवर्षी एक लाख उत्पन्न देणारे गाव आणि मोठा सत्कार देऊन “तेन हि भणे” इत्यादी म्हटले.

---

රාජගහසෙට්ඨිවත්ථුකථා

राजगृह श्रेष्ठीची कथा.

---

332. සක්ඛිස්සසි පන ත්වං ගහපතීති කස්මා ආහ? ඉරියාපථසම්පරිවත්තනෙන කිර මත්ථලුඞ්ගං න සණ්ඨාති, අස්ස ච තීහි සත්තාහෙහි නිච්චලස්ස [Pg.399] නිපන්නස්ස මත්ථලුඞ්ගං සණ්ඨහිස්සතීති ඤත්වා අප්පෙව නාම සත්තසත්තමාසෙ පටිජානිත්වා සත්තසත්තදිවසෙපි නිපජ්ජෙය්‍යාති නං එවමාහ. තෙනෙව පරතො වුත්තං ‘‘අපි ච පටිකච්චෙව මයා ඤාතො’’ති. සීසච්ඡවිං උප්පාටෙත්වාති සීසචම්මං අපනෙත්වා. සිබ්බිනිං විනාමෙත්වාති සිබ්බිනිං විවරිත්වා. නාහං ආචරිය සක්කොමීති තස්ස කිර සරීරෙ මහාඩාහො උප්පජ්ජි, තස්මා එවමාහ. තීහි සත්තාහෙහීති තීහි පස්සෙහි එකෙකෙන සත්තාහෙන.

३३२. “हे गृहपती, तू समर्थ होशील का?” असे का म्हटले? कारण हालचाल केल्याने मेंदू स्थिर राहत नाही. जर तो तीन आठवडे न हालता पडून राहिला, तर त्याचा मेंदू स्थिर होईल, हे जाणून सात-सात महिने कबूल करून घेऊन, तो सात-सात दिवस तरी पडून राहील, या विचाराने त्याला असे म्हटले. म्हणूनच पुढे म्हटले आहे – “पण मी आधीच ओळखले होते.” ‘डोक्याची त्वचा सोलून’ (सीसच्छविं उप्पाटेत्वा) म्हणजे: डोक्याची त्वचा बाजूला करून. ‘शिवण बाजूला करून’ (सिब्बिनिं विनामेत्वा) म्हणजे: शिवण उघडून. “हे आचार्य, मी समर्थ नाही” असे त्याने म्हटले, कारण त्याच्या शरीरात मोठा दाह (जळजळ) निर्माण झाला होता, म्हणून तो असे म्हणाला. ‘तीन आठवड्यांनी’ (तीहि सत्ताहेहि) म्हणजे: तीन बाजूंनी, प्रत्येक बाजूने एकेक आठवडा.

---

333. ජනං උස්සාරෙත්වාති ජනං නීහරාපෙත්වා.

३३३. ‘लोकांना बाजूला करून’ (जनं उस्सारेत्वा) म्हणजे: लोकांना बाहेर घालवून.

---

පජ්ජොතරාජවත්ථුකථා

प्रद्योत राजाची कथा.

---

334. ජෙගුච්ඡං මෙ සප්පීති අයං කිර රාජා විච්ඡිකස්ස ජාතො, විච්ඡිකවිසපටිඝාතාය ච සප්පි භෙසජ්ජං හොති විච්ඡිකානං පටිකූලං, තස්මා එවමාහ. උද්දෙකං දස්සතීති උග්ගාරං දස්සති. පඤ්ඤාස යොජනිකා හොතීති පඤ්ඤාස යොජනානි ගන්තුං සමත්ථා හොති. න කෙවලඤ්චස්ස රඤ්ඤො හත්ථිනීයෙව, නාළාගිරි නාම හත්ථී යොජනසතං ගච්ඡති, චෙලකණ්ණො ච මුඤ්චකෙසො චාති ද්වෙ අස්සා වීසයොජනසතං ගච්ඡන්ති, කාකො දාසො සට්ඨියොජනානි ගච්ඡති.

३३४. “तूप माझ्यासाठी घृणास्पद आहे” असे राजाने म्हटले, कारण हा राजा विंचवाच्या अंशापासून जन्मला होता. विंचवाचे विष नष्ट करण्यासाठी तूप हे औषध आहे, जे विंचवांसाठी प्रतिकूल (घृणास्पद) असते, म्हणून त्याने असे म्हटले. ‘उद्रेक देईल’ (उद्देकं दस्सति) म्हणजे: ढेकर देईल. ‘पन्नास योजने जाणारी आहे’ (पञ्ञास योज निका होति) म्हणजे: पन्नास योजने जाण्यास समर्थ आहे. केवळ त्या राजाची हत्तीणच नाही, तर ‘नाळागिरी’ नावाचा हत्ती शंभर योजने जातो. ‘चेलकण्ण’ आणि ‘मुंचकेस’ नावाचे दोन घोडे एकशे वीस योजने जातात. ‘काक’ नावाचा दास साठ योजने जातो.

---

එකස්ස කිර කුලපුත්තස්ස අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ එකදිවසං භුඤ්ජිතුං නිසින්නස්ස පච්චෙකබුද්ධො ද්වාරෙ ඨත්වා අගමාසි, තස්සෙකො පුරිසො ‘‘පච්චෙකබුද්ධො ආගන්ත්වා ගතො’’ති ආරොචෙසි. සො සුත්වා ‘‘ගච්ඡ, වෙගෙන පත්තං ආහරා’’ති ආහරාපෙත්වා අත්තනො සජ්ජිතං භත්තං සබ්බං දත්වා පෙසෙසි. ඉතරො තං ආහරිත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා ‘‘අහං භන්තෙ තුම්හාකං කතෙන ඉමිනා කායවෙය්‍යාවතිකෙන යත්ථ යත්ථ නිබ්බත්තොපි වාහනසම්පන්නො හොමී’’ති පත්ථනං අකාසි. සො අයං එතරහි පජ්ජොතො නාම රාජා ජාතො, තාය පත්ථනාය අයං වාහනසම්පත්ති.

असे म्हणतात की, बुद्धांच्या अनुत्पत्ती काळात, एका दिवशी एक कुलपुत्र जेवण्यासाठी बसला असताना, एक प्रत्येकबुद्ध त्याच्या दारात उभे राहून निघून गेले. एका माणसाने त्याला सांगितले, "प्रत्येकबुद्ध येऊन गेले." त्याने ते ऐकून, "जा, त्वरेने त्यांचे पात्र घेऊन ये," असे सांगून पात्र मागवून घेतले आणि स्वतःसाठी तयार केलेले सर्व अन्न त्यात देऊन ते पाठवले. दुसऱ्या माणसाने ते पात्र आणून प्रत्येकबुद्धांच्या हातात दिले आणि प्रार्थना केली, "भंते! मी आपल्यासाठी केलेल्या या शारीरिक सेवेमुळे (वैय्यावच्चामुळे) ज्या ज्या ठिकाणी जन्म घेईन, तिथे तिथे मी वाहनांनी संपन्न होईन." तोच हा मनुष्य सध्या 'पज्जोत' नावाचा राजा झाला आहे. त्या प्रार्थनेमुळेच त्याला ही वाहनसंपत्ती प्राप्त झाली आहे.

---

සප්පිං පායෙත්වාති සප්පිඤ්ච පායෙත්වා; පරිචාරිකානඤ්ච ආහාරාචාරෙ විධිං ආචික්ඛිත්වා. නඛෙන භෙසජ්ජං ඔලුම්පෙත්වාති නඛෙන භෙසජ්ජං ඔදහිත්වා; පක්ඛිපිත්වාති අත්ථො. නිච්ඡාරෙසීති විරෙචෙසි.

'सप्पिं पायेत्वा' (तूप पाजून) म्हणजे तूप पाजून आणि परिचारकांना आहाराच्या सेवनाविषयीची पद्धत समजावून सांगून. 'नखेन भेषज्जं ओलुम्पेत्वा' (नखाने औषध लावून) म्हणजे नखाने औषध ठेवून; म्हणजेच (औषध) टाकून, असा अर्थ आहे. 'निच्छारेसि' म्हणजे विरेचन करवले (जुलाब करवले).

---

සිවෙය්‍යකදුස්සයුගකථා

सिवैय्यक-वस्त्रयुग-कथा (सिवैय्यक वस्त्रजोडीची कथा).

---

335. සිවෙය්‍යකං [Pg.400] නාම උත්තරකුරූසු සිවථිකං අවමඞ්ගලවත්ථං. තත්ථ කිර මනුස්සා මතං තෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා නික්ඛිපන්ති, තං ‘‘මංසපෙසී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා හත්ථිසොණ්ඩකසකුණා උක්ඛිපිත්වා හිමවන්තකූටෙ ඨපෙත්වා වත්ථං අපනෙත්වා ඛාදන්ති. අථ වනචරකා වත්ථං දිස්වා රඤ්ඤො ආහරන්ති. එවමිදං පජ්ජොතෙන ලද්ධං. සිවිරට්ඨෙ කුසලා ඉත්ථියො තීහි අංසූහි සුත්තං කන්තන්ති, තෙන සුත්තෙන වායිතවත්ථං එතන්තිපි වදන්ති.

३३५. 'सिवैय्यक' नावाचे वस्त्र म्हणजे उत्तरकुरुमधील स्मशानातील एक अमंगल (अशुभ) वस्त्र होय. असे म्हणतात की, तिथे लोक मृतदेहाला त्या वस्त्राने गुंडाळून टाकून देतात. त्याला 'मांसाचा तुकडा' समजून हत्तीच्या सोंडेसारखी चोच असलेले पक्षी ते उचलून हिमालयाच्या शिखरावर नेतात आणि वस्त्र बाजूला करून तो मृतदेह खातात. त्यानंतर वनचर (शिकारी) ते वस्त्र पाहून राजासाठी घेऊन येतात. अशा प्रकारे हे वस्त्र राजा पज्जोताला मिळाले होते. काही लोक असेही म्हणतात की, सिबी देशातील कुशल स्त्रिया तीन धाग्यांनी सूत काततात आणि त्या सुताने विणलेले हे वस्त्र आहे.

---

සමත්තිංසවිරෙචනකථා

समत्तिंस-विरेचन-कथा (तीस विरेचनांची कथा).

---

336. සිනෙහෙථාති කිං පන භගවතො කායො ලූඛොති න ලූඛො? භගවතො හි ආහාරෙ සදා දෙවතා දිබ්බොජං පක්ඛිපන්ති, සිනෙහපානං පන සබ්බත්ථ දොසෙ තෙමෙති, සිරා මුදුකා කරොති, තෙනායං එවමාහ. තීණි උප්පලහත්ථානීති එකං ඔළාරිකදොසහරණත්ථං, එකං මජ්ඣිමදොසහරණත්ථං, එකං සුඛුමදොසහරණත්ථං. නචිරස්සෙව පකතත්තො අහොසීති එවං පකතත්තෙ පන කායෙ නාගරා දානං සම්පාදෙසුං. ජීවකො ආගන්ත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘භගවා අජ්ජ නාගරා තුම්හාකං දානං දාතුකාමා, මා අන්තොගාමං පිණ්ඩාය පවිසථා’’ති. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘කුතො නු ඛො අජ්ජ භගවතො පඨමං පිණ්ඩපාතො ලද්ධුං වට්ටතී’’ති. තතො චින්තෙසි – ‘‘සොණො සෙට්ඨිපුත්තො ඛෙත්තපරිකම්මතො පට්ඨාය අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානං ඛීරොදකසෙචනසංවද්ධානං ගන්ධසාලීනං ඔදනං භුඤ්ජති, තතො භගවතො පිණ්ඩපාතං ආහරිස්සාමී’’ති ඉද්ධියා ගන්ත්වා තස්ස පාසාදතලෙ අත්තානං දස්සෙසි. සො ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා පණීතං පිණ්ඩපාතං අදාසි. ථෙරස්ස ච ගමනාකාරං දිස්වා ‘‘භුඤ්ජථ භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො තමත්ථං ආරොචෙසි ‘‘භුඤ්ජථ භන්තෙ, අහං අඤ්ඤං භගවතො දස්සාමී’’ති ථෙරං භොජෙත්වා ගන්ධෙහි පත්තං උබ්බට්ටෙත්වා පිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා අදාසි, තං ථෙරො ආහරිත්වා භගවතො අදාසි.

३३६. 'सिनेहेथ' (स्नेहन करावे) म्हणजे काय? भगवंतांचे शरीर कोरडे (रूक्ष) झाले होते काय? नाही, कोरडे झाले नव्हते. कारण देव नेहमी भगवंतांच्या आहारात दिव्य ओज (दिव्य रस) टाकत असत. परंतु स्नेहन केल्याने शरीरातील सर्व दोष ओले होतात आणि शिरा मऊ होतात, म्हणून या जीवकाने असे म्हटले. 'तीणि उप्पलहत्थानि' (तीन कमळांचे गुच्छ) म्हणजे: एक स्थूल दोषांचे निवारण करण्यासाठी, एक मध्यम दोषांचे निवारण करण्यासाठी आणि एक सूक्ष्म दोषांचे निवारण करण्यासाठी दिले. 'नचिरस्सेव पकतत्तो अहोसि' (लवकरच ते पूर्ववत झाले) म्हणजे: अशा प्रकारे शरीर पूर्ववत (निरोगी) झाल्यावर नगरातील लोकांनी दानाची तयारी केली. जीवकाने येऊन भगवंतांना असे सांगितले— "भगवंत! आज नगरातील लोक आपल्याला दान देऊ इच्छितात, म्हणून आपण भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करू नये." महामोग्गल्लान थेरांनी विचार केला— "आज भगवंतांसाठी पहिला पिंडपात कुठून मिळणे योग्य होईल?" त्यानंतर त्यांनी विचार केला— "सोण नावाचा श्रेष्ठिपुत्र शेतीच्या कामाच्या सुरुवातीपासूनच इतरांपेक्षा वेगळ्या, दुधाच्या पाण्याने सिंचन करून वाढवलेल्या सुगंधी शाली तांदळाचा भात खातो. म्हणून मी तिथून भगवंतांसाठी पिंडपात आणीन." असा विचार करून ते ऋद्धीने जाऊन त्याच्या प्रासादाच्या छतावर प्रकट झाले. त्याने थेरांचे पात्र घेऊन त्यांना उत्तम पिंडपात दिला. आणि थेरांच्या जाण्याची तयारी पाहून तो म्हणाला, "भंते, आपण भोजन करावे." थेरांनी त्याला कारण सांगितले. तो म्हणाला, "भंते, आपण भोजन करावे, मी भगवंतांसाठी दुसरा पिंडपात देईन." असे सांगून त्याने थेरांना भोजन करवले आणि पात्राला सुगंधी द्रव्यांनी घासून ते पिंडपाताने भरून दिले. थेरांनी ते आणून भगवंतांना दिले.

---

රාජාපි ඛො බිම්බිසාරො ‘‘අජ්ජ භගවා කිං භුඤ්ජිස්සතී’’ති විහාරං ආගන්ත්වා පවිසමානොව පිණ්ඩපාතගන්ධං ඝායිත්වා භුඤ්ජිතුකාමො අහොසි. භගවතො [Pg.401] ද්වීසුයෙව පිණ්ඩපාතෙසු භාජනගතෙසු දෙවතා ඔජං පක්ඛිපිංසු – යඤ්ච සුජාතා අදාසි; යඤ්ච පරිනිබ්බානකාලෙ චුන්දො කම්මාරපුත්තො; අඤ්ඤෙසු කබළෙ කබළෙ පක්ඛිපිංසු, තස්මා භගවා රඤ්ඤො ඉච්ඡං ජානිත්වා අපක්ඛිත්තොජමෙව ථොකං පිණ්ඩපාතං රඤ්ඤො දාපෙසි. සො පරිභුඤ්ජිත්වා පුච්ඡි – ‘‘කිං භන්තෙ, උත්තරකුරුතො ආභතං භොජන’’න්ති? ‘‘න මහාරාජ, උත්තරකුරුතො; අපිච ඛො තවෙව රට්ඨවාසිනො ගහපතිපුත්තස්ස භොජනං එත’’න්ති වත්වා සොණස්ස සම්පත්තිං ආචික්ඛි. තං සුත්වා රාජා සොණං දට්ඨුකාමො හුත්වා චම්මක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙන අසීතියා කුලපුත්තසහස්සෙහි සද්ධිං සොණස්ස ආගමනං අකාසි. තෙ භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා සොතාපන්නා ජාතා. සොණො පන පබ්බජිත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො. භගවාපි එතදත්ථමෙව රඤ්ඤො පිණ්ඩපාතං දාපෙසි.

राजा बिंबिसारने सुद्धा "आज भगवंत काय भोजन करणार?" असा विचार करून विहारात येऊन, प्रवेश करताच पिंडपाताचा सुगंध घेऊन त्यालाही भोजन करण्याची इच्छा झाली. भगवंतांच्या केवळ दोनच पिंडपातांमध्ये ते पात्रात आले असताना देवांनी ओज टाकले होते— एक जे सुजाताने दिले होते आणिे दुसरे जे परिनिर्वाण काळात सुवर्णकारपुत्र चुंदाने दिले होते. इतर पिंडपातांमध्ये मात्र प्रत्येक घासाघासाला देवांनी ओज टाकले होते. म्हणून भगवंतांनी राजाची इच्छा जाणून, ज्यामध्ये देवांनी ओज टाकले नव्हते असा थोडासा पिंडपात राजाला देववला. त्याने तो ग्रहण करून विचारले— "भंते, हे उत्तरकुरुमधून आणलेले भोजन आहे काय?" भगवंत म्हणाले— "नाही महाराजा, हे उत्तरकुरुमधून आणलेले नाही; तर हे तुमच्याच राज्यातील एका गृहपतीपुत्राचे भोजन आहे," असे सांगून त्यांनी सोणाच्या संपत्तीचे वर्णन केले. ते ऐकून राजाला सोणाला पाहण्याची इच्छा झाली आणि त्याने चम्मक्खंधकात सांगितलेल्या पद्धतीने ऐंशी हजार कुलपुत्रांसह सोणाला बोलावले. त्यांनी भगवंतांची धम्मदेशना ऐकून सोतापन्न अवस्था प्राप्त केली. सोणाने मात्र प्रवज्जा घेऊन अर्हतपद प्राप्त केले. भगवंतांनी सुद्धा याच हेतूने राजाला तो पिंडपात देववला होता.

---

වරයාචනකථා

वरयाचना-कथा (वर मागण्याची कथा).

---

337. එවං කතභත්තකිච්චෙ භගවති අථ ඛො ජීවකො කොමාරභච්චො තං සිවෙය්‍යකං දුස්සයුගං ආදාය…පෙ… එතදවොච. අතික්කන්තවරාති එත්ථ විනිච්ඡයො මහාඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. භගවා භන්තෙ පංසුකූලිකො භික්ඛුසඞ්ඝො චාති භගවතො හි බුද්ධත්තං පත්තතො පට්ඨාය යාව ඉදං වත්ථං, එත්ථන්තරෙ වීසති වස්සානි න කොචි ගහපතිචීවරං සාදියි, සබ්බෙ පංසුකූලිකාව අහෙසුං. තෙනායං එවමාහ. ගහපතිචීවරන්ති ගහපතීහි දින්නචීවරං. ධම්මියා කථායාති වත්ථදානානිසංසපටිසංයුත්තාය කථාය. ඉතරීතරෙනාපීති අප්පග්ඝෙනපි මහග්ඝෙනපි; යෙන කෙනචීති අත්ථො. පාවාරොති සලොමකො කප්පාසාදිභෙදො. අනුජානාමි භික්ඛවෙ කොජවන්ති එත්ථ පකතිකොජවමෙව වට්ටති, මහාපිට්ඨියකොජවං න වට්ටති. මහාපිට්ඨියකොජවන්ති උණ්ණාමයො පාවාරසදිසො කොජවො.

३३७. अशा प्रकारे भगवंतांचे भोजन आटोपल्यावर, जीवक कौमारभच्चाने ते सिवैय्यक वस्त्रयुग घेऊन... पे... असे म्हटले. 'अतिक्कन्तवरा' या शब्दाचा निर्णय महाखंधकात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. 'भगवा भन्ते पंसुकूलिको भिक्खुसङ्घो च' (भंते, भगवंत आणि भिक्खू संघ पांसुकूलिक आहेत) याविषयी: भगवंतांना बुद्धत्व प्राप्त झाल्यापासून ते हे वस्त्र मिळेपर्यंत, या दरम्यानच्या वीस वर्षांत कोणत्याही भिक्खूने गृहपतीने दिलेले चीवर स्वीकारले नव्हते; सर्वजण पांसुकूलिकच होते. म्हणून जीवकाने असे म्हटले. 'गहपतिचीवरं' म्हणजे गृहपतींनी दिलेले चीवर. 'धम्मिया कथाय' म्हणजे वस्त्रदानाच्या शंसेशी (फायद्यांशी) संबंधित धम्मचर्चेने. 'इतरीतरेन' म्हणजे कमी मूल्याचे किंवा अधिक मूल्याचे; कोणत्याही चीवराने, असा अर्थ आहे. 'पावारो' म्हणजे लोकरीचे (केसाळ) कापसाचे वस्त्र इत्यादी प्रकारची शाल. 'अनुजानामि भिक्खवे कोजवं' (भिक्खूंनो, मी कोजवाचा स्वीकार करण्याची अनुमती देतो) यामध्ये: सामान्य कोजवाच (गालिचा) योग्य आहे, 'महापिठ्ठियकोजव' (हत्तीच्या पाठीवर घालण्याचा मोठा गालिचा) योग्य नाही. 'महापिठ्ठियकोजव' म्हणजे लोकरीचा बनवलेला, शालीसारखा मोठा गालिचा.

---

කම්බලානුජානනාදිකථා

कम्बल-अनुजानन-आदि-कथा (कंबलाच्या अनुमतीची कथा).

---

338. කාසිරාජාති කාසීනං රාජා; පසෙනදිස්ස එකපිතිකභාතා එස. අඩ්ඪකාසියන්ති එත්ථ කාසීති සහස්සං වුච්චති තං අග්ඝනකො කාසියො[Pg.402]. අයං පන පඤ්චසතානි අග්ඝති, තස්මා ‘‘අඩ්ඪකාසියො’’ති වුත්තො. තෙනෙවාහ – ‘‘උපඩ්ඪකාසීනං ඛමමාන’’න්ති.

३३८. 'कासिराजा' म्हणजे काशीचा राजा; हा राजा पसेनदीचा सावत्र भाऊ (एकाच पित्याचा भाऊ) होता. 'अड्ढकासियं' यामध्ये: 'कासी' म्हणजे एक हजार (कार्षापण) म्हटले जाते, त्या मूल्याच्या वस्त्राला 'कासिय' म्हणतात. परंतु हे वस्त्र पाचशे (कार्षापण) मूल्याचे होते, म्हणून याला 'अड्ढकासिय' (अर्ध-कासिय) म्हटले गेले. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे— "उपाड्ढकासीनं खममानं" (अर्ध्या काशीच्या मूल्याचे).

---

339. උච්චාවචානීති සුන්දරානි ච අසුන්දරානි ච. භඞ්ගං නාම ඛොමාදීහි පඤ්චහි සුත්තෙහි මිස්සෙත්වා කතං; වාකමයමෙවාතිපි වදන්ති.

३३९. 'उच्चावचानि' म्हणजे चांगले आणि वाईट (उत्कृष्ट आणि निकृष्ट). 'भङ्गं' नावाचे वस्त्र म्हणजे क्षौम (ताग) इत्यादी पाच प्रकारच्या सुतांचे मिश्रण करून बनवलेले वस्त्र होय; काही लोक याला केवळ वल्कलाचे (झाडाच्या सालीचे) बनवलेले वस्त्र असेही म्हणतात.

---

340. එකංයෙව භගවතා චීවරං අනුඤ්ඤාතං න ද්වෙති තෙ කිර ඉතරීතරෙන චීවරෙනාති එතස්ස ‘‘ගහපතිකෙන වා පංසුකූලෙන වා’’ති එවං අත්ථං සල්ලක්ඛිංසු. නාගමෙසුන්ති යාව තෙ සුසානතො ආගච්ඡන්ති, තාව තෙ න අච්ඡිංසු; පක්කමිංසුයෙව. නාකාමා භාගං දාතුන්ති න අනිච්ඡාය දාතුං; යදි පන ඉච්ඡන්ති, දාතබ්බො. ආගමෙසුන්ති උපචාරෙ අච්ඡිංසු. තෙනාහ භගවා ආහ – ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ආගමෙන්තානං අකාමා භාගං දාතු’’න්ති. යදි පන මනුස්සා ‘‘ඉධාගතා එව ගණ්හන්තූ’’ති දෙන්ති, සඤ්ඤාණං වා කත්වා ගච්ඡන්ති ‘‘සම්පත්තා ගණ්හන්තූ’’ති සම්පත්තානං සබ්බෙසම්පි පාපුණන්ති. සචෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ගතා, යෙන ගහිතං, සො එව සාමී. සදිසා සුසානං ඔක්කමිංසූති සබ්බෙ සමං ඔක්කමිංසු; එකදිසාය වා ඔක්කමිංසූතිපි අත්ථො. තෙ කතිකං කත්වාති ලද්ධං පංසුකූලං සබ්බෙ භාජෙත්වා ගණ්හිස්සාමාති බහිමෙව කතිකං කත්වා.

३४०. भगवंतांनी केवळ एकच चीवर अनुमत केले आहे, दोन नाही, असे समजून त्या भिक्खूंनी 'इतरीतरेन चीवरेन' (इतर कोणत्याही चीवराने) या पाठाचा अर्थ 'गृहपतीने दिलेले किंवा पांसुकूल चीवर' असा घेतला. 'नागमेसुं' म्हणजे जोपर्यंत ते भिक्खू स्मशानातून परत येत नाहीत, तोपर्यंत ते थांबले नाहीत; ते निघूनच गेले. 'नाकामा भागं दातुं' म्हणजे अनिच्छेने न देणे; परंतु जर त्यांची इच्छा असेल, तर भाग दिला जाऊ शकतो. 'आगमेसुं' म्हणजे स्मशानाच्या परिसरात थांबले. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले – 'भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की, वाट पाहणाऱ्यांना अनिच्छेने भाग देऊ नये (इच्छा असेल तरच द्यावा).' परंतु जर लोकांनी 'येथे आलेल्या भिक्खूंनीच ते घ्यावे' असे म्हणून दिले, किंवा 'जे आले आहेत त्यांनी घ्यावे' अशी खूण करून ते गेले, तर आलेल्या सर्व भिक्खूंना ते प्राप्त होते. जर ते टाकून निघून गेले, तर ज्याने ते घेतले, तोच त्याचा मालक होतो. 'सदिसा सुसानं ओक्कमिंसु' म्हणजे सर्वजण एकत्रच उतरले; किंवा एकाच दिशेने उतरले असाही अर्थ होतो. 'ते कतिकं कत्वा' म्हणजे मिळालेले पांसुकूल चीवर आपण सर्वजण वाटून घेऊ, असा स्मशानाच्या बाहेरच नियम करून.

---

342. චීවරපටිග්ගාහකන්ති යො ගහපතිකෙහි සඞ්ඝස්ස දීයමානං චීවරං ගණ්හාති. යො න ඡන්දාගතිං ගච්ඡෙය්‍යාතිආදීසු චීවරපටිග්ගාහකෙසු පච්ඡා ආගතානම්පි අත්තනො ඤාතකාදීනං පඨමතරං පටිග්ගණ්හන්තො වා එකච්චස්මිං පෙමං දස්සෙත්වා ගණ්හන්තො වා ලොභපකතිකතාය අත්තනො පරිණාමෙන්තො වා ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. පඨමතරං ආගතස්සාපි කොධවසෙන පච්ඡා ගණ්හන්තො වා දුග්ගතමනුස්සෙසු අවමඤ්ඤං කත්වා ගණ්හන්තො වා ‘‘කිං වො ඝරෙ ඨපනොකාසො නත්ථි, තුම්හාකං සන්තකං ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති එවං සඞ්ඝස්ස ලාභන්තරායං කරොන්තො වා දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන මුට්ඨස්සති අසම්පජානො, අයං මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. පච්ඡා ආගතානම්පි ඉස්සරානම්පි භයෙන පඨමතරං පටිග්ගණ්හන්තො වා ‘‘චීවරපටිග්ගාහකට්ඨානං නාමෙතං භාරිය’’න්ති සන්තසන්තො වා භයාගතිං ගච්ඡති නාම. ‘‘මයා ඉදඤ්චිදඤ්ච ගහිතං, ඉදඤ්චිංදඤ්ච න ගහිත’’න්ති එවං ජානන්තො ගහිතාගහිතං ජානාති නාම. තස්මා යො න ඡන්දාගතිආදිවසෙන ගච්ඡති, ඤාතකඅඤ්ඤාතකඅඩ්ඪදුග්ගතෙසු විසෙසං අකත්වා [Pg.403] ආගතපඅපාටියා ගණ්හාති, සීලාචාරපටිපත්තියුත්තො හොති, සතිමා මෙධාවී බහුස්සුතො, සක්කොති දායකානං විස්සට්ඨවාචාය පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි අනුමොදනං කරොන්තො පසාදං ජනෙතුං, එවරූපො සම්මන්නිතබ්බො.

३४२. 'चीवरपटिग्गाहक' म्हणजे जो गृहपतींनी संघाला दिलेले चीवर स्वीकारतो. 'जो छंदागतीला जाणार नाही' इत्यादी वाक्यांमध्ये, चीवर स्वीकारणाऱ्या भिक्खूंमध्ये – जो नंतर आलेल्या आपल्या नातेवाईक इत्यादींचे चीवर आधी स्वीकारतो, किंवा एखाद्यावर प्रेम दाखवून स्वीकारतो, किंवा लोभी स्वभावामुळे ते स्वतःकडे वळवतो, तो 'छंदागती' (पक्षपात) करतो असे म्हणतात. जो आधी आलेल्याचे चीवर क्रोधापोटी नंतर स्वीकारतो, किंवा गरीब लोकांचा अनादर करून स्वीकारतो, किंवा 'तुमच्या घरात ठेवण्यास जागा नाही का? तुमचे साहित्य घेऊन निघून जा' असे म्हणून संघाच्या लाभाला बाधा आणतो, तो 'दोषागती' (द्वेषाने वागणे) करतो असे म्हणतात. जो विसरभोळा आणि असंप्रजन्य असतो, तो 'मोहागती' (अज्ञानाने वागणे) करतो असे म्हणतात. जो नंतर आलेल्या प्रभावशाली लोकांच्या भयाने त्यांचे चीवर आधी स्वीकारतो, किंवा 'हे चीवर स्वीकारण्याचे स्थान अत्यंत कठीण आहे' असे म्हणून घाबरतो, तो 'भयागती' (भयाने वागणे) करतो असे म्हणतात. 'मी हे आणि हे चीवर स्वीकारले आहे, आणि हे आणि हे स्वीकारले नाही' असे जाणणारा 'स्वीकारलेले आणि न स्वीकारलेले जाणणारा' असे म्हणतात. म्हणून, जो छंदागती इत्यादींच्या प्रभावाखाली जात नाही, नातेवाईक-अनातेवाईक, श्रीमंत-गरीब असा भेद न करता आलेल्या क्रमानुसार चीवर स्वीकारतो, जो शीलाचार आणि प्रतिपत्तीने युक्त असतो, स्मृतिमान, बुद्धिमान, बहुश्रुत असतो, आणि जो दात्यांना स्पष्ट वाणीने, परिपूर्ण पद आणि व्यंजनांसह अनुमोदन देऊन त्यांच्यात श्रद्धा निर्माण करण्यास समर्थ असतो, अशा भिक्खूची निवड करावी.

---

එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ සම්මන්නිතබ්බොති එත්ථ පන එතාය යථාවුත්තාය කම්මවාචායපි අපලොකනෙනාපි අන්තොවිහාරෙ සබ්බසඞ්ඝමජ්ඣෙපි ඛණ්ඩසීමායපි සම්මන්නිතුං වට්ටතියෙව. එවං සම්මතෙන ච විහාරපච්චන්තෙ වා පධානඝරෙ වා න අච්ඡිතබ්බං. යත්ථ පන ආගතාගතා මනුස්සා සුඛං පස්සන්ති, තාදිසෙ ධුරවිහාරට්ඨානෙ බීජනිං පස්සෙ ඨපෙත්වා සුනිවත්ථෙන සුපාරුතෙන නිසීදිතබ්බන්ති.

'भिक्खूंनो, अशा प्रकारे निवड करावी' यामध्ये हा निर्णय समजावा: वर सांगितलेल्या कम्मवाचेने किंवा अपलोकन कर्माने विहाराच्या आत, संपूर्ण संघाच्या मध्ये किंवा खंडसीमेमध्येही निवड करणे योग्यच आहे. अशा प्रकारे निवडलेल्या भिक्खूने विहाराच्या कोपऱ्यात किंवा ध्यानगृहात बसू नये. तर ज्या ठिकाणी येणारे-जाणारे लोक सहजपणे पाहू शकतील, अशा मुख्य विहाराच्या ठिकाणी बाजूला पंखा ठेवून, व्यवस्थित वस्त्र परिधान करून बसावे.

---

තත්ථෙව උජ්ඣිත්වාති ‘‘පටිග්ගහණමෙව අම්හාකං භාරො’’ති වත්වා ගහිතට්ඨානෙයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති. චීවරනිදහකන්ති චීවරපටිසාමකං. යො න ඡන්දාගතිං ගච්ඡෙය්‍යාතිආදීසු චෙත්ථ ඉතො පරඤ්ච සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සම්මුතිවිනිච්ඡයොපි කථිතානුසාරෙනෙව ජානිතබ්බො.

'तत्येव उज्झित्वा' म्हणजे 'केवळ स्वीकारणे हाच आमचा भार आहे' असे म्हणून स्वीकारलेल्या ठिकाणीच टाकून निघून जातात. 'चीवरनिदहक' म्हणजे चीवर साठवणारा भिक्खू. 'जो छंदागतीला जाणार नाही' इत्यादी वाक्यांमध्ये आणि यानंतरच्या सर्व ठिकाणी सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्णय समजावा. संमतीचा निर्णयही सांगितलेल्या अनुषंगानेच जाणावा.

---

භණ්ඩාගාරසම්මුතිආදිකථා

भांडारगृह संमती इत्यादी कथा.

---

343. විහාරං වාතිආදීසු යො ආරාමමජ්ඣෙ ආරාමිකසාමණෙරාදීහි අවිවිත්තො සබ්බෙසං සමොසරණට්ඨානෙ විහාරො වා අඩ්ඪයොගො වා හොති, සො සම්මන්නිතබ්බො. පච්චන්තසෙනාසනං පන න සම්මන්නිතබ්බං. ඉදං පන භණ්ඩාගාරං ඛණ්ඩසීමං ගන්ත්වා ඛණ්ඩසීමාය නිසින්නෙහි සම්මන්නිතුං න වට්ටති, විහාරමජ්ඣෙයෙව සම්මන්නිතබ්බං.

३४३. 'विहारं वा' इत्यादी वाक्यांमध्ये निर्णय असा समजावा: जो विहाराच्या मध्यभागी, विहार सेवक आणि श्रामणेर इत्यादींनी गजबजलेला, सर्वांच्या एकत्र येण्याचा मार्ग असलेला विहार किंवा अढ्ढयोग असेल, त्याची निवड करावी. परंतु विहाराच्या टोकाचे शयनासन निवडू नये. हे भांडारगृह खंडसीमेत जाऊन, खंडसीमेत बसलेल्या भिक्खूंनी निवडणे योग्य नाही; ते विहाराच्या मध्यभागीच निवडले पाहिजे.

---

ගුත්තාගුත්තඤ්ච ජානෙය්‍යාති එත්ථ යස්ස තාව ඡදනාදීසු කොචි දොසො නත්ථි, තං ගුත්තං. යස්ස පන ඡදනතිණං වා ඡදනිට්ඨකා වා යත්ථ කත්ථචි පතිතා, යෙන ඔවස්සති වා, මූසිකාදීනං වා පවෙසො හොති, භිත්තිආදීසු වා කත්ථචි ඡිද්දං හොති, උපචිකා වා උට්ඨහන්ති, තං සබ්බං අගුත්තං නාම. තං සල්ලක්ඛෙත්වා පටිසඞ්ඛරිතබ්බං. සීතසමයෙ ද්වාරඤ්ච වාතපානඤ්ච සුපිහිතං කාතබ්බං, සීතෙන හි චීවරානි කණ්ණකිතානි හොන්ති. උණ්හසමයෙ අන්තරන්තරා වාතප්පවෙසනත්ථං විවරිතබ්බං. එවං කරොන්තො හි ගුත්තාගුත්තං ජානාති නාම.

'गुत्तागुत्तञ्च जानेय्य' (सुरक्षित आणि असुरक्षित जाणावे) यामध्ये: ज्याच्या छप्पर इत्यादींमध्ये कोणताही दोष नाही, ते सुरक्षित होय. परंतु ज्याच्या छपराचे गवत किंवा छपराच्या विटा कोठेही पडल्या असतील, ज्यामुळे पाऊस गळतो, किंवा उंदीर इत्यादींचा प्रवेश होतो, किंवा भिंती इत्यादींमध्ये कोठे छिद्र असते, किंवा वाळवी लागते, ते सर्व असुरक्षित होय. ते लक्षात घेऊन त्याची दुरुस्ती करावी. थंडीच्या दिवसांत दारे आणि खिडक्या नीट बंद कराव्यात, कारण थंडीमुळे चीवरांना बुरशी लागते. उष्णतेच्या दिवसांत हवा येण्यासाठी वेळोवेळी खिडक्या उघड्या ठेवाव्यात. असे करणारा भिक्खू 'सुरक्षित आणि असुरक्षित जाणणारा' असे म्हणतात.

---

ඉමෙහි [Pg.404] පන චීවරපටිග්ගාහකාදීහි තීහිපි අත්තනො වත්තං ජානිතබ්බං. තත්ථ චීවරපටිග්ගාහකෙන තාව යං යං මනුස්සා ‘‘කාලචීවර’’න්ති වා ‘‘අකාලචීවර’’න්ති වා ‘‘අච්චෙකචීවර’’න්ති වා ‘‘වස්සිකසාටික’’න්ති වා ‘‘නිසීදන’’න්ති වා ‘‘පච්චත්ථරණ’’න්ති වා ‘‘මුඛපුඤ්ඡනචොළ’’න්ති වා දෙන්ති, තං සබ්බං එකරාසිං කත්වා මිස්සෙත්වා න ගණ්හිතබ්බං, විසුං විසුං කත්වාව ගණ්හිත්වා චීවරනිදහකස්ස තථෙව ආචික්ඛිත්වා දාතබ්බං. චීවරනිදහකෙනාපි භණ්ඩාගාරිකස්ස දදමානෙන ඉදං කාලචීවරං…පෙ… ඉදං මුඛපුඤ්ඡනචොළන්ති ආචික්ඛිත්වාව දාතබ්බං. භණ්ඩාගාරිකෙනාපි තථෙව විසුං විසුං විය සඤ්ඤාණං කත්වා ඨපෙතබ්බං. තතො සඞ්ඝෙන ‘‘කාලචීවරං ආහරා’’ති වුත්තෙ කාලචීවරමෙව දාතබ්බං…පෙ… මුඛපුඤ්ඡනචොළකං ආහරාති වුත්තෙ තදෙව දාතබ්බං.

या तिन्ही भिक्खूंनी (चीवर स्वीकारक, चीवर साठवणारा आणि भंडारपाल) आपापले कर्तव्य जाणावे. त्यात प्रथम, चीवर स्वीकारणाऱ्या भिक्खूने लोकांनी दिलेले जे जे चीवर 'कालचीवर', 'अकालचीवर', 'अच्चेकचीवर', 'वर्षावास वस्त्र' (वस्सिकासोटिक), 'आसन' (निसीदन), 'अंथरूण' (पच्चत्थरण), किंवा 'हातरुमाल' (मुखपुंछनचोळ) म्हणून दिले असेल, ते सर्व एकत्र करून किंवा मिसळून स्वीकारू नये. ते वेगवेगळे करूनच स्वीकारावे आणि चीवर साठवणाऱ्या भिक्खूला दात्यांनी सांगितल्याप्रमाणेच सांगून द्यावे. चीवर साठवणाऱ्या भिक्खूनेही भांडारपालास देताना 'हे कालचीवर आहे... पे... हे हातरुमाल आहे' असे सांगूनच द्यावे. भांडारपालानेही तसेच वेगवेगळे करून त्यावर खूण करून ठेवावे. त्यानंतर संघाने 'कालचीवर घेऊन येत' असे म्हटल्यावर कालचीवरच द्यावे... पे... 'हातरुमाल घेऊन ये' असे म्हटल्यावर तेच द्यावे.

---

ඉති භගවතා චීවරපටිග්ගාහකො අනුඤ්ඤාතො, චීවරනිදහකො අනුඤ්ඤාතො, භණ්ඩාගාරං අනුඤ්ඤාතං, භණ්ඩාගාරිකො අනුඤ්ඤාතො, න බාහුලිකතාය න අසන්තුට්ඨියා; අපිච ඛො සඞ්ඝස්සානුග්ගහාය. සචෙ හි ආහටාහටං ගහෙත්වා භික්ඛූ භාජෙය්‍යුං, නෙව ආහටං න අනාහටං න දින්නං නාදින්නං න ලද්ධං නාලද්ධං ජානෙය්‍යුං, ආහටාහටං ථෙරාසනෙ වා දදෙය්‍යුං, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං වා ඡින්දිත්වා ගණ්හෙය්‍යුං; එවං සති අයුත්තපරිභොගො ච හොති, න ච සබ්බෙසං සඞ්ගහො කතො හොති. භණ්ඩාගාරෙ පන චීවරං ඨපෙත්වා උස්සන්නකාලෙ එකෙකස්ස භික්ඛුනො තිචීවරං වා ද්වෙ ද්වෙ වා එකෙකං වා චීවරං දස්සන්ති, ලද්ධාලද්ධං ජානිස්සන්ති, අලද්ධභාවං ඤත්වා සඞ්ගහං කාතුං මඤ්ඤිස්සන්තීති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी चीवर स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला अनुमती दिली, चीवर साठवून ठेवणाऱ्या भिक्खूला अनुमती दिली, भांडारगृहाला अनुमती दिली आणि भांडारिकाला (भांडार सांभाळणाऱ्या भिक्खूला) अनुमती दिली. हे चीवरांच्या अतिरेकासाठी किंवा असंतोषासाठी अनुमत केलेले नाही, तर केवळ संघाच्या कल्याणासाठी (अनुग्रहासाठी) अनुमत केले आहे. कारण जर लोकांनी आणून दिलेले चीवर घेऊन भिक्खूंनी स्वतःच वाटून घेतले, तर त्यांना काय आणले गेले आहे आणि काय आणले गेले नाही, काय दिले गेले आहे आणि काय दिले गेले नाही, कोणाला मिळाले आहे आणि कोणाला मिळाले नाही, हे समजणार नाही. ते आणलेले चीवर थेरांच्या आसनावर ठेवून देतील किंवा त्याचे तुकडे-तुकडे करून कापून घेतील. असे झाल्यास अयोग्य उपभोग होईल आणि सर्वांचा योग्य संग्रह (कल्याण) होणार नाही. परंतु भांडारगृहात चीवर सुरक्षित ठेवून, ते मुबलक प्रमाणात उपलब्ध झाल्यावर प्रत्येक भिक्खूला तीन चीवरे, किंवा दोन-दोन चीवरे, किंवा एक-एक चीवर दिले जाईल. यामुळे कोणाला मिळाले आहे आणि कोणाला मिळाले नाही हे समजेल, आणि ज्यांना मिळाले नाही हे जाणून त्यांचा संग्रह (कल्याण) करणे शक्य होईल, असे समजावे।

---

න භික්ඛවෙ භණ්ඩාගාරිකො වුට්ඨාපෙතබ්බොති එත්ථ අඤ්ඤෙපි අවුට්ඨාපනීයා ජානිතබ්බා. චත්තාරො හි න වුට්ඨාපෙතබ්බා – වුඩ්ඪතරො, භණ්ඩාගාරිකො, ගිලානො, සඞ්ඝතො ලද්ධසෙනාසනොති. තත්ථ වුඩ්ඪතරො අත්තනො වුඩ්ඪතාය නවකතරෙන න වුට්ඨාපෙතබ්බො, භණ්ඩාගාරිකො සඞ්ඝෙන සම්මන්නිත්වා භණ්ඩාගාරස්ස දින්නතාය, ගිලානො අත්තනො ගිලානතාය, සඞ්ඝො පන බහුස්සුතස්ස උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි බහුපකාරස්ස භාරනිත්ථාරකස්ස ඵාසුකං ආවාසං අනුට්ඨාපනීයං කත්වා දෙති, තස්මා සො උපකාරතාය ච සඞ්ඝතො ලද්ධතාය ච න වුට්ඨාපෙතබ්බොති.

“भिक्खूंनो, भांडारिकाला उठवू नये,” या संदर्भात इतरही न उठवण्यायोग्य व्यक्तींविषयी जाणून घेतले पाहिजे. चार प्रकारच्या व्यक्तींना उठवू नये – ज्येष्ठ भिक्खू, भांडारिक, आजारी (ग्लान) भिक्खू, आणि संघाकडून निवासस्थान मिळालेला भिक्खू. त्यापैकी, ज्येष्ठ भिक्खूला त्याच्या ज्येष्ठतेमुळे कनिष्ठ भिक्खूने उठवू नये; भांडारिकाला संघाने नियुक्त करून भांडारगृह सोपवले असल्यामुळे उठवू नये; आजारी भिक्खूला त्याच्या आजारपणामुळे उठवू नये; आणि संघ बहुश्रुत भिक्खूला—जो पाठांतर, प्रश्न विचारणे इत्यादींद्वारे अत्यंत उपकारक असतो आणि जबाबदारी सांभाळणारा असतो—त्याला सुखकर आणि न उठवण्यायोग्य असा निवासस्थान देतो, म्हणून त्याच्या उपकारकतेमुळे आणि संघाकडून मिळालेल्या निवासस्थानामुळे त्याला उठवू नये. हा निर्णय आहे।

---

උස්සන්නං [Pg.405] හොතීති බහු රාසිකතං හොති, භණ්ඩාගාරං න ගණ්හාති. සම්මුඛීභූතෙනාති අන්තොඋපචාරසීමායං ඨිතෙන. භාජෙතුන්ති කාලං ඝොසෙත්වා පටිපාටියා භාජෙතුං. කොලාහලං අකාසීති ‘‘අම්හාකං ආචරියස්ස දෙථ, උපජ්ඣායස්ස දෙථා’’ති එවං මහාසද්දං අකාසි. චීවරභාජනකඞ්ගෙසු සභාගානං භික්ඛූනං අපාපුණන්තම්පි මහග්ඝං චීවරං දෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. අඤ්ඤෙසං වුඩ්ඪතරානං පාපුණන්තම්පි මහග්ඝං චීවරං අදත්වා අප්පග්ඝං දෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. මොහමූළ්හො චීවරදානවත්තං අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරානං නවකානම්පි භයෙන අපාපුණන්තමෙව මහග්ඝං චීවරං දෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො එවං න ගච්ඡති, සබ්බෙසං තුලාභූතො පමාණභූතො මජ්ඣත්තො හොති, සො සම්මන්නිතබ්බො. භාජිතාභාජිතන්ති ‘‘එත්තකානි වත්ථානි භාජිතානි, එත්තකානි අභාජිතානී’’ති ජානන්තො ‘‘භාජිතාභාජිතඤ්ච ජානෙය්‍යා’’ති වුච්චති.

‘उस्सन्नं होति’ (मुबलक असणे) म्हणजे पुष्कळ प्रमाणात साठलेले असणे, जे भांडारगृहात मावत नाही. ‘सम्मुखीभूतेन’ म्हणजे उपचार सीमेच्या आत उपस्थित असलेल्या संघाने. ‘भाजेतुं’ म्हणजे वाटपाची वेळ घोषित करून अनुक्रमे वाटप करणे. ‘कोलाहलं अकासि’ म्हणजे “आमच्या आचार्यांना द्या, आमच्या उपाध्यायांना द्या” असे म्हणून मोठा गोंधळ करणे. चीवर वाटप करणाऱ्या भिक्खूच्या गुणांमध्ये—आपल्या आवडीच्या भिक्खूंना, त्यांना मिळणे योग्य नसतानाही, मौल्यवान चीवर देणे याला ‘छंदागति’ (पक्षपात) म्हणतात. इतर ज्येष्ठ भिक्खूंना, त्यांना मिळणे योग्य असतानाही, मौल्यवान चीवर न देता कमी मूल्याचे चीवर देणे याला ‘दोषागति’ (द्वेषबुद्धीने वागणे) म्हणतात. मोहाने ग्रस्त होऊन चीवर वाटपाचे नियम न जाणता वाटप करणे याला ‘मोहागति’ (अज्ञानाने वागणे) म्हणतात. भांडखोर कनिष्ठ भिक्खूंच्या भयापोटी, त्यांना मिळणे योग्य नसतानाही मौल्यवान चीवर देणे याला ‘भयागति’ (भयाने वागणे) म्हणतात. जो या चार अगततींच्या आहारी जात नाही, सर्वांसाठी तराजूसारखा निष्पक्ष, प्रमाणभूत आणि तटस्थ असतो, त्याचीच नियुक्ती करावी. ‘भाजिताभाजितं’ म्हणजे “एवढे कपडे वाटले गेले आहेत आणि एवढे कपडे वाटायचे बाकी आहेत” हे जाणणारा; म्हणून “त्याने वाटलेले आणि न वाटलेले जाणावे” असे म्हटले आहे।

---

උච්චිනිත්වාති ‘‘ඉදං ථූලං, ඉදං සණ්හං, ඉදං ඝනං, ඉදං තනුකං, ඉදං පරිභුත්තං, ඉදං අපරිභුත්තං, ඉදං දීඝතො එත්තකං පුථුලතො එත්තක’’න්ති එවං වත්ථානි විචිනිත්වා. තුලයිත්වාති ‘‘ඉදං එත්තකං අග්ඝති, ඉදං එත්තක’’න්ති එවං අග්ඝපරිච්ඡෙදං කත්වා. වණ්ණාවණ්ණං කත්වාති සචෙ සබ්බෙසං එකෙකමෙව දසග්ඝනකං පාපුණාති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ පාපුණාති, යං නව වා අට්ඨ වා අග්ඝති, තං අඤ්ඤෙන එකඅග්ඝනකෙන ච ද්විඅග්ඝනකෙන ච සද්ධිං බන්ධිත්වා එතෙන උපායෙන සමෙ පටිවීසෙ ඨපෙත්වාති අත්ථො. භික්ඛූ ගණෙත්වා වග්ගං බන්ධිත්වාති සචෙ එකෙකස්ස දියමානෙ දිවසො නප්පහොති, දස දස භික්ඛූ ගණෙත්වා දස දස චීවරපටිවීසෙ එකවග්ගං බන්ධිත්වා එකං භණ්ඩිකං කත්වා එවං චීවරපටිවීසං ඨපෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. එවං ඨපිතෙසු චීවරපටිවීසෙසු කුසො පාතෙතබ්බො. තෙහිපි භික්ඛූහි පුන කුසපාතං කත්වා භාජෙතබ්බං.

‘उच्चिनित्वा’ (निवड करून) म्हणजे “हे जाड आहे, हे मऊ आहे, हे दाट आहे, हे पातळ आहे, हे वापरलेले आहे, हे न वापरलेले आहे, हे लांबीला एवढे आहे, रुंदीला एवढे आहे” अशा प्रकारे कपड्यांची निवड करून. ‘तुलयित्वा’ (मूल्य ठरवून) म्हणजे “याची किंमत एवढी आहे, याची किंमत एवढी आहे” अशा प्रकारे मूल्याचे वर्गीकरण करून. ‘वण्णावण्णं कत्वा’ (समान मूल्य करून) म्हणजे जर सर्वांना प्रत्येकी दहा नाणी मूल्याचे एक-एक चीवर मिळाले, तर ते उत्तम आहे; जर तसे मिळाले नाही, तर जे नऊ किंवा आठ नाणी मूल्याचे आहे, ते इतर एक किंवा दोन नाणी मूल्याच्या वस्तूंसोबत एकत्र बांधून, या उपायाने समान वाटे तयार करून ठेवणे, असा अर्थ आहे. ‘भिक्खू गणेत्वा वग्गं बंधित्वा’ (भिक्खू मोजून गट तयार करणे) म्हणजे जर प्रत्येकाला स्वतंत्रपणे वाटप करताना दिवस अपुरा पडत असेल, तर दहा-दहा भिक्खू मोजून, दहा-दहा चीवरांचे वाटे एकत्र बांधून, एक गाठोडे तयार करून, अशा प्रकारे चीवरांचे वाटे ठेवण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे चीवरांचे वाटे ठेवल्यावर चिठ्ठ्या (मैल) टाकाव्यात. त्या भिक्खूंनीही आपापसात पुन्हा चिठ्ठ्या टाकून त्याचे वाटप करावे।

---

සාමණෙරානං උපඩ්ඪපටිවීසන්ති එත්ථ යෙ සාමණෙරා අත්තිස්සරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කත්තබ්බකම්මං න කරොන්ති, උද්දෙසපරිපුච්ඡාසු යුත්තා ආචරියුපජ්ඣායානංයෙව වත්තපටිපත්තිං කරොන්ති, අඤ්ඤෙසං න කරොන්ති, එතෙසංයෙව උපඩ්ඪභාගො දාතබ්බො. යෙ පන පුරෙභත්තඤ්ච පච්ඡාභත්තඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝස්සෙව කත්තබ්බකිච්චං කරොන්ති, තෙසං සමකො දාතබ්බො. ඉදඤ්ච පිට්ඨිසමයෙ [Pg.406] උප්පන්නෙන භණ්ඩාගාරෙ ඨපිතෙන අකාලචීවරෙනෙව කථිතං. කාලචීවරං පන සමකමෙව දාතබ්බං. තත්‍රුප්පාදවස්සාවාසිකං සම්මුඤ්ජනීබන්ධනාදි සඞ්ඝස්ස ඵාතිකම්මං කත්වා ගහෙතබ්බං. එතඤ්හෙත්ථ සබ්බෙසං වත්තං. භණ්ඩාගාරිකචීවරෙපි සචෙ සාමණෙරා ආගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ මයං යාගුං පචාම, භත්තං පචාම, ඛජ්ජකං පචාම, අප්පහරිතකං කරොම, දන්තකට්ඨං ආහරාම, රඞ්ගඡල්ලිං කප්පියං කත්වා දෙම, කිං අම්හෙහි න කතං නාමා’’ති උක්කුට්ඨිං කරොන්ති, සමභාගොව දාතබ්බො. එතං යෙ ච විරජ්ඣිත්වා කරොන්ති, යෙසඤ්ච කරණභාවො න පඤ්ඤායති, තෙ සන්ධාය වුත්තං. කුරුන්දියං පන ‘‘සචෙ සාමණෙරා ‘කස්මා මයං භන්තෙ සඞ්ඝකම්මං න කරොම, කරිස්සාමා’ති යාචන්ති, සමපටිවීසො දාතබ්බො’’ති වුත්තං.

“सामणेरांना अर्धा वाटा” या संदर्भात असा निर्णय समजावा: जे सामणेर स्वतंत्र वृत्तीचे आहेत आणि भिक्खू संघाचे आवश्यक काम करत नाहीत, केवळ पाठांतर आणि प्रश्न विचारण्यात मग्न राहून फक्त आपल्या आचार्य आणि उपाध्यायांचीच सेवा करतात, इतरांची करत नाहीत, केवळ अशाच सामणेरांना अर्धा वाटा दिला पाहिजे. परंतु जे सामणेर जेवणापूर्वी आणि जेवणानंतरही भिक्खू संघाचीच आवश्यक कामे करतात, त्यांना समान वाटा दिला पाहिजे. आणि हे चीवर काळाच्या नंतर (अकाल काळात) मिळालेल्या आणि भांडारगृहात ठेवलेल्या ‘अकाल चीवरा’च्या बाबतीत सांगितले आहे. परंतु ‘काल चीवर’ सर्वांना समानच दिले पाहिजे. तेथे उत्पन्न होणारे वर्षावासिक चीवर हे झाडू बांधणे इत्यादी संघाच्या वृद्धीची कामे करूनच घेतले पाहिजे. कारण हे तेथील सर्व भिक्खू आणि सामणेरांचे कर्तव्य आहे. भांडारगृहातील चीवराच्या बाबतीतही जर सामणेरांनी येऊन गोंधळ घातला की, “भंते, आम्ही पेज शिजवतो, भात शिजवतो, खाद्यपदार्थ तयार करतो, हिरवे गवत काढून जागा स्वच्छ करतो, दंतकाष्ठ आणतो, रंगकामाची साल योग्य प्रकारे तयार करून देतो; आम्ही कोणते काम केले नाही?” तर त्यांना समान वाटाच दिला पाहिजे. हे (अर्धा वाटा देण्याचे नियम) अशा सामणेरांच्या संदर्भात सांगितले आहे जे कामे करण्यात कसूर करतात किंवा ज्यांचे काम करणे दिसून येत नाही. परंतु कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे की, “जर सामणेरांनी अशी विनंती केली की, ‘भंते, आम्ही संघाचे काम का करणार नाही? आम्ही नक्कीच करू,’ तर त्यांना समान वाटा दिला पाहिजे.”

---

උත්තරිතුකාමොති නදිං වා කන්තාරං වා උත්තරිතුකාමො; සත්ථං ලභිත්වා දිසා පක්කමිතුකාමොති අත්ථො. සකං භාගං දාතුන්ති ඉදං භණ්ඩාගාරතො චීවරානි නීහරිත්වා පුඤ්ජෙ කතෙ ඝණ්ටියා පහටාය භික්ඛුසඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ සත්ථං ලභිත්වා ගන්තුකාමො ‘‘සත්ථතො මා පරිහායී’’ති එතමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. තස්මා අනීහතෙසු වා චීවරෙසු අප්පහටාය වා ඝණ්ටියා අසන්නිපතිතෙ වා සඞ්ඝෙ දාතුං න වට්ටති. චීවරෙසු පන නීහතෙසු ඝණ්ටිං පහරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ චීවරභාජකෙන ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො කොට්ඨාසෙන එත්තකෙන භවිතබ්බ’’න්ති තක්කෙත්වා නයග්ගාහෙන චීවරං දාතබ්බං. තුලාය තුලිතමිව හි සමසමං දාතුං න සක්කා, තස්මා ඌනං වා හොතු අධිකං වා, එවං තක්කෙන නයෙන දින්නං සුදින්නං. නෙව ඌනකං පුන දාතබ්බං, නාතිරිත්තං පටිග්ගණ්හිතබ්බන්ති.

‘उत्तरीतुकामो’ (पार करण्याची इच्छा असलेला) म्हणजे नदी किंवा दुर्गम मार्ग (कांतार) पार करण्याची इच्छा असलेला; सार्थ (सोबत/व्यापाऱ्यांचा तांडा) मिळवून इतर दिशांना निघून जाऊ इच्छिणारा, असा अर्थ आहे. ‘सकं भागं दातुं’ (स्वतःचा हिस्सा देणे) हे जे म्हटले आहे, ते भांडारातून चीवरे बाहेर काढून, त्यांचा ढीग केल्यावर, घंटा वाजवून भिक्खू संघ एकत्रित झाल्यावर, सार्थ मिळवून जाऊ इच्छिणाऱ्या भिक्खूने “मी सार्थापासून मागे राहू नये” या उद्देशाला मनात ठेवून भगवंतांनी म्हटले आहे. त्यामुळे, चीवरे बाहेर काढली नसताना, किंवा घंटा वाजवली नसताना, किंवा संघ एकत्रित झाला नसताना (हिस्सा) देणे योग्य नाही. परंतु चीवरे बाहेर काढल्यावर, घंटा वाजवून भिक्खू संघ एकत्रित झाल्यावर, चीवर-वाटप करणाऱ्या भिक्खूने (चीवरभाजकाने) “या भिक्खूचा हिस्सा एवढा असावा” असा अंदाज करून योग्य पद्धतीने चीवर दिले पाहिजे. कारण तराजूने तोलल्याप्रमाणे तंतोतंत समान देणे शक्य नाही, म्हणून ते कमी असो वा जास्त, अशा प्रकारे अंदाजाने व योग्य पद्धतीने दिलेले चीवर सुदिन्न (योग्य प्रकारे दिलेले) असते. कमी असलेला हिस्सा पुन्हा देऊ नये आणि जास्त असलेला हिस्सा परत घेऊ नये.

---

අතිරෙකභාගෙනාති දස භික්ඛූ හොන්ති, සාටකාපි දසෙව, තෙසු එකො ද්වාදස අග්ඝති, සෙසා දසග්ඝනකා. සබ්බෙසු දසග්ඝනකවසෙන කුසෙ පාතිතෙ යස්ස භික්ඛුනො ද්වාදසග්ඝනකො කුසො පාතිතො, සො ‘‘එත්තකෙන මම චීවරං පහොතී’’ති තෙන අතිරෙකභාගෙන ගන්තුකාමො හොති. භික්ඛූ ‘‘අතිරෙකං ආවුසො සඞ්ඝස්ස සන්තක’’න්ති වදන්ති, තං සුත්වා භගවා ‘‘සඞ්ඝිකෙ ච ගණසන්තකෙ ච අප්පකං නාම නත්ථි, සබ්බත්ථ සංයමො කාතබ්බො, ගණ්හන්තෙනාපි කුක්කුච්චායිතබ්බ’’න්ති දස්සෙතුං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ අනුක්ඛෙපෙ දින්නෙ’’ති ආහ. තත්ථ අනුක්ඛෙපො නාම යංකිඤ්චි අනුක්ඛිපිතබ්බං අනුප්පදාතබ්බං කප්පියභණ්ඩං; යත්තකං [Pg.407] තස්ස පටිවීසෙ අධිකං, තත්තකෙ අග්ඝනකෙ යස්මිං කිස්මිඤ්චි කප්පියභණ්ඩෙ දින්නෙති අත්ථො.

‘अतिरेकभागेन’ (अतिरिक्त हिश्श्याने) म्हणजे समजा दहा भिक्खू आहेत आणि वस्त्रे (शाटक) देखील दहाच आहेत. त्यांपैकी एका वस्त्राची किंमत बारा आहे आणि उरलेली नऊ वस्त्रे दहा किमतीची आहेत. सर्व वस्त्रांवर दहा किमतीचे मानून चिठ्ठ्या (कुस) टाकल्या असता, ज्या भिक्खूला बारा किमतीच्या वस्त्राची चिठ्ठी मिळते, तो “एवढ्या वस्त्राने माझे चीवर पुरेसे होईल” असे म्हणून त्या अतिरिक्त हिश्श्यासह जाऊ इच्छितो. इतर भिक्खू म्हणतात, “आयुष्यमाना, हे अतिरिक्त मूल्य संघाचे आहे.” ते ऐकून भगवंतांनी “संघाच्या आणि गणाच्या मालकीच्या वस्तूंमध्ये ‘अल्प’ असे काही नसते, सर्व बाबतीत संयम राखला पाहिजे, आणि अतिरिक्त घेणाऱ्यानेही संकोच (कुक्कुच्च) बाळगला पाहिजे” हे दर्शवण्यासाठी “भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की अनुक्षेप (भरपाई) दिली असता (ते घेता येईल)” असे म्हटले. तेथे ‘अनुक्षेप’ म्हणजे अतिरिक्त जोडण्याजोगी किंवा नंतर देण्याजोगी कोणतीही कप्पिय (योग्य) वस्तू होय. त्याच्या हिश्श्यामध्ये जेवढे मूल्य अधिक आहे, तेवढ्या मूल्याची कोणतीही कप्पिय वस्तू दिली असता, असा याचा अर्थ आहे.

---

විකලකෙ තොසෙත්වාති එත්ථ චීවරවිකලකං පුග්ගලවිකලකන්ති ද්වෙ විකලකා. චීවරවිකලකං නාම සබ්බෙසං පඤ්ච පඤ්ච වත්ථානි පත්තානි, සෙසානිපි අත්ථි, එකෙකං පන න පාපුණාති, ඡින්දිත්වා දාතබ්බානි. ඡින්දන්තෙහි ච අඩ්ඪමණ්ඩලාදීනං වා උපාහනත්ථවිකාදීනං වා පහොනකානි ඛණ්ඩානි කත්වා දාතබ්බානි, හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන චතුරඞ්ගුලවිත්ථාරම්පි අනුවාතප්පහොනකායාමං ඛණ්ඩං කත්වා දාතුං වට්ටති, අපරිභොගං පන න කාතබ්බන්ති එවමෙත්ථ චීවරස්ස අප්පහොනකභාවො චීවරවිකලකං. ඡින්දිත්වා දින්නෙ පන තං තොසිතං හොති, අථ කුසපාතො කාතබ්බො. සචෙපි එකස්ස භික්ඛුනො කොට්ඨාසෙ එකං වා ද්වෙ වා වත්ථානි නප්පහොන්ති, තත්ථ අඤ්ඤං සාමණකං පරික්ඛාරං ඨපෙත්වා යො තෙන තුස්සති, තස්ස තං භාගං දත්වා පච්ඡා කුසපාතො කාතබ්බො. ඉදම්පි චීවරවිකලකන්ති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං.

‘विकलके तोसेत्वा’ (विकलकांचे समाधान करून) यामध्ये चीवरविकलक आणि पुग्गलविकलक (व्यक्तींची कमतरता) असे दोन विकलक आहेत. चीवरविकलक म्हणजे सर्वांना पाच-पाच वस्त्रे मिळाली आहेत आणि उरलेली वस्त्रेही शिल्लक आहेत, पण ती प्रत्येकाला एक-एक मिळत नाहीत, तेव्हा ती कापून दिली पाहिजेत. कापताना भिक्खूंनी अर्धमंडळ इत्यादींसाठी किंवा पादत्राणांच्या पिशव्या इत्यादींसाठी पुरेसे असणारे तुकडे करून दिले पाहिजेत. किमान मर्यादेत चार बोटे रुंद आणि काठ (अनुवात) लावण्यासाठी पुरेशी लांबी असलेला तुकडा करून देणे योग्य आहे, परंतु ते निरुपयोगी होणार नाही याची काळजी घ्यावी. अशा प्रकारे चीवराची कमतरता असणे म्हणजे ‘चीवरविकलक’ होय. कापून दिल्यावर ते समाधानकारक होते, त्यानंतर चिठ्ठ्या टाकाव्यात. जर एका भिक्खूच्या हिश्श्यात एक किंवा दोन वस्त्रे कमी पडत असतील, तर तेथे भिक्खूंच्या उपयोगाचे इतर परिष्कार (साहित्य) ठेवून, जो भिक्खू त्याने समाधानी होईल, त्याला तो हिस्सा देऊन नंतर चिठ्ठ्या टाकाव्यात. यालाही ‘चीवरविकलक’ म्हणतात, असे अंधक-अट्ठकथेत म्हटले आहे.

---

පුග්ගලවිකලකං නාම දස දස භික්ඛූ ගණෙත්වා වග්ගං කරොන්තානං එකො වග්ගො න පූරති, අට්ඨ වා නව වා හොන්ති, තෙසං අට්ඨ වා නව වා කොට්ඨාසා ‘‘තුම්හෙ ඉමෙ ගහෙත්වා විසුං භාජෙථා’’ති දාතබ්බා. එවමයං පුග්ගලානං අප්පහොනකභාවො පුග්ගලවිකලකං. විසුං දින්නෙ පන තං තොසිතං හොති, එවං තොසෙත්වා කුසපාතො කාතබ්බොති. අථ වා විකලකෙ තොසෙත්වාති යො චීවරවිභාගො ඌනකො, තං අඤ්ඤෙන පරික්ඛාරෙන සමං කත්වා කුසපාතො කාතබ්බො.

‘पुग्गलविकलक’ म्हणजे दहा-दहा भिक्खू मोजून गट करताना एखादा गट पूर्ण होत नाही, आठ किंवा नऊ भिक्खू असतात. त्यांना आठ किंवा नऊ हिस्से “तुम्ही हे घेऊन आपापसात वाटून घ्या” असे सांगून दिले पाहिजेत. अशा प्रकारे व्यक्तींची कमतरता असणे म्हणजे ‘पुग्गलविकलक’ होय. स्वतंत्रपणे दिल्यावर ते समाधानकारक होते, अशा प्रकारे समाधान करून चिठ्ठ्या टाकाव्यात. किंवा ‘विकलके तोसेत्वा’ म्हणजे जो चीवर विभाग कमी आहे, तो इतर परिष्काराने समान करून चिठ्ठ्या टाकाव्यात.

---

චීවරරජනකථා

चीवर रंगवण्याची कथा (चीवररजनकथा)

---

344. ඡකණෙනාති ගොමයෙන. පණ්ඩුමත්තිකායාති තම්බමත්තිකාය. මූලරජනාදීසු හලිද්දිං ඨපෙත්වා සබ්බං මූලරජනං වට්ටති. මඤ්ජිට්ඨිඤ්ච තුඞ්ගහාරඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං ඛන්ධරජනං වට්ටති. තුඞ්ගහාරො නාම එකො සකණ්ටකරුක්ඛො, තස්ස හරිතාලවණ්ණං ඛන්ධරජනං හොති. ලොද්දඤ්ච කණ්ඩුලඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං තචරජනං වට්ටති. අල්ලිපත්තං නීලිපත්තඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං පත්තරජනං වට්ටති. ගිහිපරිභුත්තං පන අල්ලිපත්තෙන එකවාරං රජිතුං වට්ටති. කිංසුකපුප්ඵඤ්ච කුසුම්භපුප්ඵඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං පුප්ඵරජනං වට්ටති. ඵලරජනෙ පන න කිඤ්චි න වට්ටති.

३४४. ‘छकणेन’ म्हणजे शेणाने. ‘पंडुमत्तिकाय’ म्हणजे तांबड्या मातीने. मुळांपासून बनवलेल्या रंगांमध्ये हळद वगळून इतर सर्व मुळांचे रंग योग्य आहेत. मंजिष्ठा आणि तुंगहार वगळून सर्व खोडांचे रंग योग्य आहेत. तुंगहार नावाचे एक काटेरी झाड आहे, त्याच्या खोडाचा रंग हरिताल (पिवळ्या) रंगाचा असतो. लोध्र आणि कण्डुल वगळून सर्व सालींचे रंग योग्य आहेत. ओले पान (मेंदीचे पान) आणि नीळीचे पान वगळून सर्व पानांचे रंग योग्य आहेत. परंतु गृहस्थांनी वापरलेले वस्त्र ओल्या पानाने एकदा रंगवणे योग्य आहे. पळसाचे फूल आणि कुसुंभाचे फूल वगळून सर्व फुलांचे रंग योग्य आहेत. फळांच्या रंगांमध्ये मात्र अयोग्य असे काहीही नाही (अर्थात सर्व योग्य आहेत).

---

සීතුදකාති [Pg.408] අපක්කරජනං වුච්චති. උත්තරාළුම්පන්ති වට්ටාධාරකං, රජනකුම්භියා මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා තං ආධාරකං පරික්ඛිපිත්වා රජනං පක්ඛිපිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. එවඤ්හි කතෙ රජනං න උත්තරති. උදකෙ වා නඛපිට්ඨිකාය වාති සචෙ පරිපක්කං හොති, උදකපාතියා දින්නො ථෙවො සහසා න විසරති, නඛපිට්ඨියම්පි අවිසරන්තො තිට්ඨති. රජනුළුඞ්කන්ති රජනඋළුඞ්කං. දණ්ඩකථාලකන්ති තමෙව සදණ්ඩකං. රජනකොලම්බන්ති රජනකුණ්ඩං. ඔමද්දන්තීති සම්මද්දන්ති. න ච අච්ඡින්නෙ ථෙවෙ පක්කමිතුන්ති යාව රජනබින්දු ගළිතං න ඡිජ්ජති, තාව න අඤ්ඤත්‍ර ගන්තබ්බං. පත්ථින්නන්ති අතිරජිතත්තා ථද්ධං. උදකෙ ඔසාරෙතුන්ති උදකෙ පක්ඛිපිත්වා ඨපෙතුං. රජනෙ පන නික්ඛන්තෙ තං උදකං ඡඩ්ඩෙත්වා චීවරං මද්දිතබ්බං. දන්තකාසාවානීති එකං වා ද්වෙ වා වාරෙ රජිත්වා දන්තවණ්ණානි ධාරෙන්ති.

‘सीतुदका’ म्हणजे न शिजवलेला रंग. ‘उत्तराळुम्पं’ म्हणजे गोल कडे (वर्तुळाकार आधार), रंगवण्याच्या भांड्याच्या (रजनकंभीच्या) मध्ये ठेवून, त्या आधाराने वेढून रंग टाकण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. असे केल्याने रंग उतू जात नाही. ‘उदके वा नखपिट्ठिकाय वा’ म्हणजे जर रंग पूर्ण शिजला असेल, तर पाण्याच्या पात्रात टाकलेला रंगाचा थेंब लगेच पसरत नाही, आणि नखाच्या पाठीवर टाकलेला थेंबही न पसरता स्थिर राहतो. ‘रजनुळुङ्कं’ म्हणजे रंग काढण्याचे भांडे (पळी). ‘दण्डकथालकं’ म्हणजे दांडा असलेले तेच भांडे. ‘रजनकोलम्बं’ म्हणजे रंग ठेवण्याचे भांडे (कुंडी). ‘ओमद्दन्ति’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे चोळतात. ‘न च अच्छिन्ने थेवे पक्कमितुं’ म्हणजे जोपर्यंत रंगाचा थेंब गळणे थांबत नाही, तोपर्यंत इतरत्र जाऊ नये. ‘पत्थिन्नं’ म्हणजे अतिशय रंगवल्यामुळे कडक झालेले. ‘उदके ओसारेतुं’ म्हणजे पाण्यात टाकून ठेवणे. परंतु रंग निघून गेल्यावर ते पाणी फेकून देऊन चीवर चोळावे. ‘दन्तकासावानि’ म्हणजे एकदा किंवा दोनदा रंगवून हस्तिदंताच्या रंगाचे चीवर परिधान करतात.

---

ඡින්නකචීවරානුජානනකථා

छिन्नक चीवर (तुकडे करून शिवलेले चीवर) मंजूर करण्याची कथा (छिन्नकचीवरानुजाननकथा)

---

345. අච්ඡිබද්ධන්ති චතුරස්සකෙදාරකබද්ධං. පාළිබද්ධන්ති ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච දීඝමරියාදබද්ධං. මරියාදබද්ධන්ති අන්තරන්තරා රස්සමරියාදබද්ධං. සිඞ්ඝාටකබද්ධන්ති මරියාදාය මරියාදං විනිවිජ්ඣිත්වා ගතට්ඨානෙ සිඞ්ඝාටකබද්ධං; චතුක්කසණ්ඨානන්ති අත්ථො. සංවිදහිතුන්ති කාතුං. උස්සහසි ත්වං ආනන්දාති සක්කොසි ත්වං ආනන්ද. උස්සහාමි භගවාති තුම්හෙහි දින්නනයෙන සක්කොමීති දස්සෙති. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම. කුසිම්පි නාමාතිආදීසු කුසීති ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච අනුවාතාදීනං දීඝපත්තානමෙතං අධිවචනං. අඩ්ඪකුසීති අන්තරන්තරා රස්සපත්තානං නාමං. මණ්ඩලන්ති පඤ්චඛණ්ඩිකචීවරස්ස එකෙකස්මිං ඛණ්ඩෙ මහාමණ්ඩලං. අඩ්ඪමණ්ඩලන්ති ඛුද්දකමණ්ඩලං. විවට්ටන්ති මණ්ඩලඤ්ච අඩ්ඪමණ්ඩලඤ්ච එකතො කත්වා සිබ්බිතං මජ්ඣිමඛණ්ඩං.

३४५. ‘अच्छिबद्धं’ म्हणजे चारकोनी शेताच्या आकाराचे बांधलेले. ‘पाळिबद्धं’ म्हणजे लांबी आणि रुंदीने लांब बांध घातलेले. ‘मरियादबद्धं’ म्हणजे मध्ये-मध्ये लहान बांध घातलेले. ‘सिंघाटकबद्धं’ म्हणजे एका बांधाने दुसऱ्या बांधाला छेदून गेलेल्या ठिकाणी चौकासारखे (चौफुलीसारखे) बांधलेले; असा अर्थ आहे. ‘संविदहितुं’ म्हणजे करण्यासाठी. ‘उस्सहसि त्वं आनन्दा’ म्हणजे ‘आनंदा, तू समर्थ आहेस का?’ ‘उस्सहामि भगवा’ याने ‘आपण (भगवंतांनी) दिलेल्या पद्धतीने मी करण्यास समर्थ आहे’ हे दर्शवितात. ‘यत्र हि नाम’ म्हणजे जो कोणी. ‘कुसिम्पि नाम’ इत्यादींमध्ये ‘कुसी’ हे लांबी आणि रुंदीने अनुवात इत्यादींच्या लांब पट्ट्यांचे नाव आहे. ‘अड्ढकुसी’ हे मध्ये-मध्ये असलेल्या लहान पट्ट्यांचे नाव आहे. ‘मण्डलं’ म्हणजे पाच खंडांच्या चीवराच्या प्रत्येक खंडामधील मोठे मंडल. ‘अड्ढमण्डलं’ म्हणजे लहान मंडल. ‘विवट्टं’ म्हणजे मोठे मंडल आणि लहान मंडल एकत्र करून शिवलेला मधला खंड.

---

අනුවිවට්ටන්ති තස්ස උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ ඛණ්ඩානි. ගීවෙය්‍යකන්ති ගීවාවෙඨනට්ඨානෙ දළ්හීකරණත්ථං අඤ්ඤං සුත්තසංසිබ්බිතං ආගන්තුකපත්තං. ජඞ්ඝෙය්‍යකන්ති ජඞ්ඝපාපුණනට්ඨානෙ තථෙව සංසිබ්බිතං පත්තං. ගීවට්ඨානෙ ච ජඞ්ඝට්ඨානෙ ච පත්තානමෙවෙතං නාමන්තිපි වදන්ති. බාහන්තන්ති අනුවිවට්ටානං බහි එකෙකං ඛණ්ඩං. ඉති පඤ්චඛණ්ඩිකචීවරෙනෙතං විචාරිතන්ති. අථ වා අනුවිවට්ටන්ති විවට්ටස්ස [Pg.409] එකපස්සතො ද්වින්නං එකපස්සතො ද්වින්නන්ති චතුන්නම්පි ඛණ්ඩානමෙතං නාමං. බාහන්තන්ති සුප්පමාණං චීවරං පාරුපන්තෙන සංහරිත්වා බාහාය උපරි ඨපිතා උභො අන්තා බහිමුඛා තිට්ඨන්ති, තෙසං එතං නාමං. අයමෙව හි නයො මහාඅට්ඨකථායං වුත්තොති.

‘अनुविवट्टं’ म्हणजे त्या मधल्या खंडाच्या दोन्ही बाजूंना असलेले दोन खंड. ‘गीवेय्यकं’ म्हणजे गळ्याभोवती गुंडाळण्याच्या ठिकाणी मजबुतीसाठी सुताने शिवलेली दुसरी अतिरिक्त पट्टी. ‘जंघेय्यकं’ म्हणजे पिंढरीच्या ठिकाणी त्याचप्रमाणे शिवलेली पट्टी. गळ्याच्या ठिकाणी आणि पिंढरीच्या ठिकाणी असलेल्या पट्ट्यांचे हे नाव आहे असेही म्हणतात. ‘बाहन्तं’ म्हणजे अनुविवट्टाच्या बाहेर असलेला एकेक खंड. अशा प्रकारे हे पाच खंडांच्या चीवराच्या रचनेने स्पष्ट केले आहे. अथवा, ‘अनुविवट्टं’ म्हणजे विवट्टाच्या एका बाजूला दोन आणि दुसऱ्या बाजूला दोन अशा चारही खंडांचे नाव आहे. ‘बाहन्तं’ म्हणजे योग्य प्रमाणाचे चीवर पांघरताना ते एकत्र करून हाताच्या वर ठेवलेले दोन्ही टोक जे बाहेरच्या बाजूला राहतात, त्यांचे हे नाव आहे. हाच नियम महाअट्ठकथेत सांगितला आहे.

---

තිචීවරානුජානනකථා

तिचीवर (तीन चीवरे) अनुमती देण्याची कथा.

---

346. චීවරෙහි උබ්භණ්ඩිකෙති චීවරෙහි උබ්භණ්ඩෙ කතෙ; යථා උක්ඛිත්තභණ්ඩා හොන්ති එවං කතෙ; උක්ඛිත්තභණ්ඩිකභාවං ආපාදිතෙති අත්ථො. චීවරභිසින්ති එත්ථ භිසීති ද්වෙ තීණි එකතො කත්වා භිසිසඞ්ඛෙපෙන සංහරිතචීවරානි වුත්තානි. තෙ කිර භික්ඛූ ‘‘දක්ඛිණාගිරිතො භගවා ලහුං පටිනිවත්තිස්සතී’’ති තත්ථ ගච්ඡන්තා ජීවකවත්ථුස්මිං ලද්ධචීවරානි ඨපෙත්වා අගමංසු. ඉදානි පන චිරෙන ආගමිස්සතීති මඤ්ඤමානා ආදාය පක්කමිංසු. අන්තරට්ඨකාසූති මාඝස්ස ච ඵග්ගුණස්ස ච අන්තරා අට්ඨසු. න භගවන්තං සීතං අහොසීති භගවතො සීතං නාහොසි. එතදහොසි යෙපි ඛො තෙ කුලපුත්තාති න භගවා අජ්ඣොකාසෙ අනිසීදිත්වා එතමත්ථං න ජානාති, මහාජනසඤ්ඤාපනත්ථං පන එවමකාසි. සීතාලුකාති සීතපකතිකා; යෙ පකතියාව සීතෙන කිලමන්ති. දිගුණං සඞ්ඝාටින්ති දුපට්ටං සඞ්ඝාටිං. එකච්චියන්ති එකපට්ටං. ඉති ‘‘භගවා අත්තනා චතූහි චීවරෙහි යාපෙති, අම්හාකං පන තිචීවරං අනුජානාතී’’ති වචනස්ස ඔකාසං උපච්ඡින්දිතුං දිගුණං සඞ්ඝාටිං අනුජානාති, එකච්චිකෙ ඉතරෙ. එවඤ්හි නෙසං චත්තාරි භවිස්සන්තීති.

३४६. ‘चीवरेहि उब्भण्डिके’ म्हणजे चीवरांचे गाठोडे वर उचलून बांधले असता; जसे गाठोडे वर उचलून ठेवले जाते तसे केले असता; गाठोडे वर उचलल्याची अवस्था प्राप्त करून दिली असा अर्थ आहे. ‘चीवरभिसिं’ यामध्ये ‘भिसी’ म्हणजे दोन किंवा तीन चीवरे एकत्र करून गादीसारखी घडी केलेली चीवरे असे म्हटले आहे. ते भिक्खू ‘भगवान दक्खिणागिरीहून लवकरच परत yeतील’ असा विचार करून तेथे जाताना जीवकवस्तूमध्ये मिळालेली चीवरे ठेवून गेले. परंतु आता ते उशिराने परत येतील असे मानून ती चीवरे घेऊन निघून गेले. ‘अन्तरट्ठकासू’ म्हणजे माघ आणि फाल्गुन महिन्यांच्या मधील आठ दिवसांत. ‘न भगवन्तं सीतं अहोसि’ म्हणजे भगवंतांना थंडी वाजली नाही. ‘एतदहोसि yeपि खो ते कुलपुत्ता’ यामध्ये भगवंतांनी उघड्या जागेत न बसता ही गोष्ट जाणली नाही असे नाही, ते जाणतच होते; परंतु बहुजनांना समजण्यासाठी त्यांनी असे केले. ‘सीतालुका’ म्हणजे थंडी वाजण्याची प्रवृत्ती असलेले; जे स्वभावतःच थंडीने त्रस्त होतात. ‘दिगुणं संघाटिं’ म्हणजे दोन पदरी संघाती. ‘एकच्चियं’ म्हणजे एक पदरी. अशा प्रकारे ‘भगवान स्वतः चार चीवरांनी काळ घालवतात, परंतु आम्हाला मात्र तीनच चीवरांची अनुमती देतात’ या बोलण्याची संधी नष्ट करण्यासाठी दोन पदरी संघातीची अनुमती दिली, आणि इतर (चीवरे) एक पदरी ठेवले. कारण असे केल्याने त्यांच्याकडे चार चीवरे होतील.

---

අතිරෙකචීවරාදිකථා

अतिरिक्त चीवर इत्यादींची कथा.

---

348. අග්ගළං අච්ඡුපෙය්‍යන්ති ඡිද්දට්ඨානෙ පිලොතිකඛණ්ඩං ලග්ගාපෙය්‍යං. අහතකප්පානන්ති එකවාරං ධොතානං. උතුද්ධටානන්ති උතුතො දීඝකාලතො උද්ධටානං හතවත්ථකානං, පිලොතිකානන්ති වුත්තං හොති. පාපණිකෙති අන්තරාපණතො පතිතපිලොතිකචීවරෙ. උස්සාහො කරණීයොති පරියෙසනා කාතබ්බා. පරිච්ඡෙදො පනෙත්ථ නත්ථි, පට්ටසතම්පි වට්ටති. සබ්බමිදං සාදියන්තස්ස භික්ඛුනො වසෙන වුත්තං. අග්ගළං තුන්නන්ති එත්ථ උද්ධරිත්වා අල්ලීයාපනඛණ්ඩං අග්ගළං, සුත්තෙන සංසිබ්බිතං තුන්නං; වට්ටෙත්වා කරණං ඔවට්ටිකං [Pg.410] . කණ්ඩුසකං වුච්චති මුද්දිකා. දළ්හීකම්මන්ති අනුද්ධරිත්වාව උපස්සයං කත්වා අල්ලීයාපනකං වත්ථඛණ්ඩං.

३४८. ‘अग्गळं अच्छुपेय्यं’ म्हणजे छिद्र असलेल्या ठिकाणी कापडाचा तुकडा जोडणे (ठिगळ लावणे). ‘अहतकप्पानं’ म्हणजे एकदा धुवून घेतलेले. ‘उतुद्धटानं’ म्हणजे ऋतूनुसार दीर्घकाळानंतर बाहेर काढलेले, धुतलेले जुने कापड, असा अर्थ आहे. ‘पापणिके’ म्हणजे बाजारातून पडलेल्या कापडाच्या तुकड्याचे चीवर. ‘उस्साहो करणीयो’ म्हणजे शोध घेतला पाहिजे. येथे कोणतीही मर्यादा नाही, शंभर पदर असले तरी चालतात. हे सर्व स्वीकारणाऱ्या भिक्खूच्या संदर्भात भगवंतांनी सांगितले आहे. ‘अग्गळं तुन्नं’ यामध्ये खराब झालेला भाग काढून टाकून जोडलेला कापडाचा तुकडा म्हणजे ‘अग्गळ’ (ठिगळ), सुताने शिवलेले ते ‘तुन्न’ (शिवण); गोल करून शिवणे म्हणजे ‘ओवट्टिक’. ‘कण्डुसक’ याला ‘मुद्दिका’ असे म्हणतात. ‘दळ्हीकम्मं’ म्हणजे खराब झालेला भाग न काढता वरून कापडाचा तुकडा लावून मजबूत करणे.

---

349-351. විසාඛාවත්ථු උත්තානත්ථං. තතො පරං පුබ්බෙ විනිච්ඡිතමෙව. සොවග්ගිකන්ති සග්ගප්පත්තහෙතුකං. තෙනෙවාහ ‘‘සොවග්ගික’’න්ති. සොකං අපනෙතීති සොකනුදං. අනාමයාති අරොගා. සග්ගම්හි කායම්හීති සග්ගොපපන්නා.

३४९-३५१. विशाखाची कथा स्पष्ट अर्थाची आहे. त्यानंतरचे शब्द पूर्वीच निश्चित केलेले आहेत. ‘सोवग्गिकं’ म्हणजे स्वर्गप्राप्तीचे कारण असलेले. त्यामुळेच भगवंतांनी ‘सोवग्गिकं’ असे म्हटले आहे. शोक दूर करणारे म्हणून ‘शोकनुद’. ‘अनामया’ म्हणजे निरोगी. ‘सग्गम्हि कायम्हि’ म्हणजे स्वर्गात उत्पन्न झालेले.

---

353. පුථුජ්ජනා කාමෙසු වීතරාගාති ඣානලාභිනො.

३५३. ‘पुथुज्जना कामेसु वीतरागा’ म्हणजे ध्यान प्राप्त केलेले (ध्यानलाभी) व्यक्ती.

---

356. සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමත්තකමිත්තො. සම්භත්තොති එකසම්භොගො දළ්හමිත්තො. ආලපිතොති ‘‘මම සන්තකං යං ඉච්ඡෙය්‍යාසි, තං ගණ්හාහී’’ති එවං වුත්තො. එතෙසු තීසු අඤ්ඤතරනාමෙන සද්ධිං ජීවති, ගහිතෙ අත්තමනො හොතීති ඉමෙහි ගහිතවිස්සාසො රුහති.

३५६. ‘सन्दिट्ठो’ म्हणजे केवळ पाहिलेला मित्र. ‘सम्भत्तो’ म्हणजे एकत्र उपभोग घेणारा दृढ मित्र. ‘आलपितो’ म्हणजे ‘माझ्या मालकीचे जे काही तुला हवे असेल, ते तू घे’ असे ज्याला म्हटले गेले आहे. या तिन्हींपैकी कोणत्याही एका नावाने सोबत राहणारा, आणि वस्तू घेतली असता जो आनंदी होतो, या लक्षणांनी विश्वास दृढ होतो.

---

පච්ඡිමවිකප්පනුපගචීවරාදිකථා

शेवटच्या विकल्पन (पर्यायी) चीवर इत्यादींची कथा.

---

359. පංසුකූලකතොති කතපංසුකූලො. ගරුකො හොතීති ජිණ්ණජිණ්ණට්ඨානෙ අග්ගළාරොපනෙන ගරුකො හොති. සුත්තලූඛං කාතුන්ති සුත්තෙනෙව අග්ගළං කාතුන්ති අත්ථො. විකණ්ණො හොතීති සුත්තං අච්ඡෙත්වා අච්ඡෙත්වා සිබ්බන්තානං එකො සඞ්ඝාටිකොණො දීඝො හොති. විකණ්ණං උද්ධරිතුන්ති දීඝකොණං ඡින්දිතුං. ඔකිරියන්තීති ඡින්නකොණතො ගළන්ති. අනුවාතං පරිභණ්ඩන්ති අනුවාතඤ්චෙව පරිභණ්ඩඤ්ච. පත්තා ලුජ්ජන්තීති මහන්තෙසු පත්තමුඛෙසු දින්නානි සුත්තානි ගළන්ති, තතො පත්තා ලුජ්ජන්ති. අට්ඨපදකං කාතුන්ති අට්ඨපදකච්ඡන්නෙන පත්තමුඛං සිබ්බිතුං.

३५९. ‘पंसुकूलकतो’ म्हणजे पांसुकूल केलेले. ‘गरुको होति’ म्हणजे जीर्ण झालेल्या ठिकाणी ठिगळ लावल्यामुळे जड होणे. ‘सुत्तलूखं कातुं’ म्हणजे केवळ सुतानेच ठिगळ लावणे असा अर्थ आहे. ‘विकण्णो होति’ म्हणजे सूत ओढून-ओढून शिवणाऱ्यांचे संघातीचे एक टोक लांब होते. ‘विकण्णं उद्धरितुं’ म्हणजे लांब झालेले टोक कापून टाकणे. ‘ओकिरियन्ति’ म्हणजे कापलेल्या टोकातून सूत गळणे. ‘अनुवातं परिभण्डं’ म्हणजे अनुवात (लांबीची किनार) आणि परिभंड (रुंदीची किनार). ‘पत्ता लुज्जन्ति’ म्हणजे मोठ्या किनाऱ्यांच्या टोकांवर दिलेले सूत गळते, त्यामुळे किनाऱ्या खराब होतात. ‘अट्ठपदकं कातुं’ म्हणजे आठ कप्प्यांच्या (बुद्धिबळाच्या पटासारख्या) रचनेने किनाऱ्याचे टोक शिवणे.

---

360. අන්වාධිකම්පි ආරොපෙතුන්ති ආගන්තුකපත්තම්පි දාතුං. ඉදං පන අප්පහොනකෙ ආරොපෙතබ්බං. සචෙ පහොති, ආගන්තුකපත්තං න වට්ටති, ඡින්දිතබ්බමෙව.

३६०. ‘अन्वाधिकम्पि आरोपेतुं’ म्हणजे अतिरिक्त (आगंतुक) पट्टी लावणे. परंतु हे अपुऱ्या पडणाऱ्या चीवरात लावले पाहिजे. जर चीवर पुरेसे असेल, तर अतिरिक्त पट्टी लावणे योग्य नाही, ती कापूनच टाकली पाहिजे.

---

361. න ච භික්ඛවෙ සද්ධාදෙය්‍යන්ති එත්ථ සෙසඤාතීනං දෙන්තො විනිපාතෙතියෙව. මාතාපිතරො පන සචෙ රජ්ජෙ ඨිතා පත්ථයන්ති, දාතබ්බං.

३६१. ‘न च भिक्खवे सद्धादेय्यं’ यामध्ये आई-वडिलांशिवाय इतर नातेवाईकांना चीवर देणारा भिक्खू श्रद्धादेयाचा अपव्यय करतो. परंतु आई-वडील जर राज्यावर (वैभवात) असले तरीही त्यांनी इच्छा व्यक्त केल्यास त्यांना दिले पाहिजे.

---

362. ගිලානොති [Pg.411] ගිලානතාය ගහෙත්වා ගන්තුං අසමත්ථො. වස්සිකසඞ්කෙතන්ති වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ. නදීපාරන්ති නදියා පාරෙ භත්තං භුඤ්ජිතබ්බං හොති. අග්ගළගුත්තිවිහාරොති සබ්බෙස්වෙව චෙතෙසු ගිලානවස්සිකසඞ්කෙතනදීපාරගමනඅත්ථතකථිනභාවෙසු අග්ගළගුත්තියෙව පමාණං. ගුත්තෙ එව හි විහාරෙ එතෙසු කාරණෙසු නික්ඛිපිත්වා බහි ගන්තුං වට්ටති, න අගුත්තෙ. ආරඤ්ඤකස්ස පන විහාරො න සුගුත්තො හොති, තෙන භණ්ඩුක්ඛලිකාය පක්ඛිපිත්වා පාසාණසුසිර රුක්ඛසුසිරාදීසු සුප්පටිච්ඡන්නෙසු ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං.

३६२. "गिलाणो (आजारी)" म्हणजे आजारपणामुळे (चीवर) घेऊन जाण्यास असमर्थ असलेला. "वस्सिकसंकेत" म्हणजे वर्षाऋतूचे चार महिने. "नदीपार" म्हणजे नदीच्या पलीकडे भोजन करावे लागते. "अग्गळगुत्तिविहार" म्हणजे आजारपण, वर्षाऋतूचे संकेत, नदीपलीकडे जाणे आणि कठीण अत्थार (विस्तार) या सर्व प्रसंगी दाराची कडी लावून विहार सुरक्षित करणे हेच प्रमाण आहे. कारण सुरक्षित विहारामध्येच या कारणांमुळे चीवर ठेवून बाहेर जाणे योग्य आहे, असुरक्षित विहारामध्ये नाही. परंतु आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूचा विहार चांगला सुरक्षित नसतो, म्हणून त्याने चीवर भांड्यात (पेटीत) ठेवून, दगडाच्या कपारीत किंवा झाडाच्या ढोलीत चांगल्या प्रकारे लपवून ठेवून जावे.

---

සඞ්ඝිකචීවරුප්පාදකථා

संघिक चीवर उत्पत्ती कथा

---

363. තුය්හෙව භික්ඛු තානි චීවරානීති අඤ්ඤත්ථ ගහෙත්වා හටානිපි තුය්හෙව; න තෙසං අඤ්ඤො කොචි ඉස්සරොති. එවඤ්ච පන වත්වා අනාගතෙපි නික්කුක්කුච්චා ගණ්හිස්සන්තීති දස්සෙතුං ඉධ පනාතිආදිමාහ. තස්සෙව තානි චීවරානි යාව කථිනස්ස උබ්භාරාති සචෙ ගණපූරකෙ භික්ඛූ ලභිත්වා කථිනං අත්ථතං හොති, පඤ්චමාසෙ; නො චෙ අත්ථතං හොති, එකං චීවරමාසමෙව. යං ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා දෙන්ති, ‘‘සඞ්ඝං උද්දිස්ස දෙමා’’ති වා දෙන්ති, ‘‘වස්සංවුත්ථසඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා දෙන්ති, ‘‘වස්සාවාසිකං දෙමා’’ති වා දෙන්ති, සචෙපි මතකචීවරං අවිභජිත්වා තං විහාරං පවිසන්ති, තං සබ්බං තස්සෙව භික්ඛුනො හොති. යම්පි සො වස්සාවාසත්ථාය වඩ්ඪිං පයොජෙත්වා ඨපිතඋපනික්ඛෙපතො වා තත්‍රුප්පාදතො වා වස්සාවාසිකං ගණ්හාති, සබ්බං සුග්ගහිතමෙව හොති. ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං, යෙන තෙනාකාරෙන සඞ්ඝස්ස උප්පන්නං වත්ථං අත්ථතකථිනස්ස පඤ්චමාසෙ, අනත්ථතකථිනස්ස එකං චීවරමාසං පාපුණාතීති. යං පන ‘‘ඉදං ඉධ වස්සංවුත්ථසඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා ‘‘වස්සාවාසිකං දෙමා’’ති වා වත්වා දින්නං, තං අනත්ථතකථිනස්සාපි පඤ්චමාසෙ පාපුණාති. තතො පරං පන උප්පන්නං වස්සාවාසිකං පුච්ඡිතබ්බං – ‘‘කිං අතීතවස්සෙ ඉදං වස්සාවාසිකං, උදාහු අනාගතවස්සෙ’’ති! කස්මා? පිට්ඨිසමයෙ උප්පන්නත්තා.

३६३. "हे भिक्खू, ती चीवरे तुझीच आहेत" याचा अर्थ असा की, जरी ती इतर ठिकाणाहून आणली असली तरी ती तुझीच आहेत; त्यावर इतर कोणत्याही भिक्खूचा अधिकार नाही. असे सांगून, भविष्यातही भिक्खू संकोच न बाळगता ती ग्रहण करतील, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "इध पन" इत्यादी म्हटले. "कठीण चीवराचा उद्धार होईपर्यंत ती चीवरे त्याचीच राहतात" याचा अर्थ असा की, जर गणपूरक भिक्खू मिळून कठीण अत्थार केला असेल, तर पाच महिने; जर अत्थार केला नसेल, तर केवळ एक चीवर-मास (एक महिना) ती त्याचीच राहतात. जे "आम्ही संघाला देत आहोत" असे म्हणून देतात, किंवा "संघाला उद्देशून देत आहोत" असे म्हणून देतात, किंवा "वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देत आहोत" असे म्हणून देतात, किंवा "वर्षावासिक चीवर देत आहोत" असे म्हणून देतात; जरी मृत भिक्खूचे चीवर न वाटता त्या विहारात प्रवेश केला, तरी ते सर्व त्या (एकट्या राहणाऱ्या) भिक्खूचेच होते. आणि जो तो भिक्खू वर्षावासासाठी ठेवलेल्या ठेवीतून किंवा तेथील उत्पन्नातून वर्षावासिक चीवर ग्रहण करतो, ते सर्व योग्य प्रकारे ग्रहण केलेलेच असते. येथे हे लक्षण (नियम) आहे - ज्या कोणत्याही प्रकारे संघासाठी उत्पन्न झालेले वस्त्र, कठीण अत्थार केलेल्या भिक्खूच्या वाट्याला पाच महिने, आणि कठीण अत्थार न केलेल्या भिक्खूच्या वाट्याला एक चीवर-मास मिळते. परंतु जे "हे आम्ही येथे वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देत आहोत" किंवा "वर्षावासिक देत आहोत" असे म्हणून दिले जाते, ते कठीण अत्थार न केलेल्या भिक्खूलाही पाच महिने मिळते. त्यानंतर उत्पन्न झालेल्या वर्षावासिक चीवराविषयी विचारले पाहिजे - "हे वर्षावासिक चीवर गेलेल्या वर्षावासातील आहे की येणाऱ्या वर्षावासातील?" का? कारण ते चीवर-मासाच्या नंतरच्या काळात उत्पन्न झाले आहे.

---

උතුකාලන්ති වස්සානතො අඤ්ඤං කාලං. තානි චීවරානි ආදාය සාවත්ථිං ගන්ත්වාති එත්ථ තානි චීවරානි ගතගතට්ඨානෙ සඞ්ඝිකානෙව හොන්ති, භික්ඛූහි දිට්ඨමත්තමෙවෙත්ථ පමාණං. තස්මා සචෙ කෙචි පටිපථං ආගච්ඡන්තා ‘‘කුහිං [Pg.412] ආවුසො ගච්ඡසී’’ති පුච්ඡිත්වා තමත්ථං සුත්වා ‘‘කිං ආවුසො මයං සඞ්ඝො න හොමා’’ති තත්ථෙව භාජෙත්වා ගණ්හන්ති, සුග්ගහිතානි. සචෙපි එස මග්ගා ඔක්කමිත්වා කඤ්චි විහාරං වා ආසනසාලං වා පිණ්ඩාය චරන්තො එකං ගෙහමෙව වා පවිසති, තත්‍ර ච නං භික්ඛූ දිස්වා තමත්ථං පුච්ඡිත්වා භාජෙත්වා ගණ්හන්ති, සුග්ගහිතානෙව.

"ऋतूकाळ" म्हणजे वर्षाऋतू व्यतिरिक्त इतर काळ. "ती चीवरे घेऊन सावत्थीला जाणे" यावर असा निर्णय समजून घ्यावा - ती चीवरे ज्या ज्या ठिकाणी नेली जातील, तिथे ती संघिकच राहतात. येथे भिक्खूंनी केवळ पाहणे हेच प्रमाण आहे. म्हणून, जर समोरून येणारे काही भिक्खू "आवुसो, कुठे चालला आहात?" असे विचारून ती हकीकत ऐकतात आणि "आवुसो, काय आम्ही संघ नाही का?" असे म्हणून तिथेच वाटून घेतात, तर ते योग्य प्रकारे ग्रहण केलेले मानले जाईल. जरी तो भिक्खू मार्गावरून बाजूला होऊन एखाद्या विहारात, आसनशाळेत किंवा भिक्षेसाठी फिरताना एखाद्या घरात प्रवेश करतो, आणि तेथे भिक्खू त्याला पाहून ती हकीकत विचारून वाटून घेतात, तर तेही योग्य प्रकारे ग्रहण केलेलेच मानले जाईल.

---

අධිට්ඨාතුන්ති එත්ථ අධිට්ඨහන්තෙන වත්තං ජානිතබ්බං. තෙන හි භික්ඛුනා ඝණ්ටිං පහරිත්වා කාලං ඝොසෙත්වා ථොකං ආගමෙත්වා සචෙ ඝණ්ටිසඤ්ඤාය වා කාලසඤ්ඤාය වා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, තෙහි සද්ධිං භාජෙතබ්බානි. නො චෙ ආගච්ඡන්ති, ‘‘මය්හිමානි චීවරානි පාපුණන්තී’’ති අධිට්ඨාතබ්බානි. එවං අධිට්ඨිතෙ සබ්බානි තස්සෙව හොන්ති, ඨිතිකා පන න තිට්ඨති.

"अधिष्ठान करणे" यावर असा निर्णय समजून घ्यावा - अधिष्ठान करणाऱ्याने नियम (कर्तव्य) जाणले पाहिजे. त्या भिक्खूने घंटा वाजवून, वेळ घोषित करून, थोडी वाट पाहावी. जर घंटेच्या आवाजाने किंवा वेळेच्या माहितीने भिक्खू आले, तर त्यांच्यासोबत वाटणी करावी. जर ते आले नाहीत, तर "ही चीवरे माझ्या वाट्याला येतात" असे म्हणून अधिष्ठान करावे. असे अधिष्ठान केल्यावर सर्व चीवरे त्याचीच होतात, परंतु वाटणीची मर्यादा कायम राहत नाही.

---

සචෙ එකෙකං උද්ධරිත්වා ‘‘අයං පඨමභාගො මය්හං පාපුණාති, අයං දුතියභාගො’’ති එවං ගණ්හාති, ගහිතානි ච සුග්ගහිතානි හොන්ති, ඨිතිකා ච තිට්ඨති. එවං පාපෙත්වා ගණ්හන්තෙනාපි අධිට්ඨිතමෙව හොති. සචෙ පන ඝණ්ටිං පහරිත්වා වා අප්පහරිත්වා වා කාලම්පි ඝොසෙත්වා වා අඝොසෙත්වා වා ‘‘අහමෙවෙත්ථ මය්හමෙව ඉමානි චීවරානී’’ති ගණ්හාති, දුග්ගහිතානි හොන්ති. අථ ‘‘අඤ්ඤො කොචි ඉධ නත්ථි, මය්හං එතානි පාපුණන්තී’’ති ගණ්හාති, සුග්ගහිතානි.

जर तो एकेक चीवर काढून "हा पहिला भाग माझ्या वाट्याला येतो, हा दुसरा भाग माझ्या वाट्याला येतो" अशा प्रकारे ग्रहण करतो, तर ग्रहण केलेली चीवरे योग्य प्रकारे ग्रहण केलेली असतात आणि वाटणीची मर्यादाही कायम राहते. अशा प्रकारे वाटणी करून ग्रहण करणाऱ्याचेही ते अधिष्ठानच असते. परंतु जर घंटा वाजवून किंवा न वाजवता, वेळ घोषित करून किंवा न करता, "येथे मी एकटाच आहे, ही चीवरे माझीच आहेत" असा विचार करून ग्रहण करतो, तर ते अयोग्य प्रकारे ग्रहण केलेले मानले जाईल. आणि जर "येथे दुसरा कोणी नाही, ही मलाच मिळतात" असा विचार करून ग्रहण करतो, तर ते योग्य प्रकारे ग्रहण केलेले मानले जाईल.

---

පාතිතෙ කුසෙති එකකොට්ඨාසෙ කුසදණ්ඩකෙ පාතිතමත්තෙ සචෙපි භික්ඛුසහස්සං හොති, ගහිතමෙව නාම චීවරං. නාකාමා භාගො දාතබ්බො. සචෙ පන අත්තනො රුචියා දාතුකාමා හොන්ති, දෙන්තු. අනුභාගෙපි එසෙව නයො.

"कुस (शलाका) टाकली असता" म्हणजे एका भागावर शलाका टाकली की, जरी तेथे हजार भिक्खू असले तरी ते चीवर ग्रहण केले गेले असेच मानले जाते. इच्छेविरुद्ध भाग दिला जाऊ नये. परंतु जर ते स्वतःच्या इच्छेने देऊ इच्छित असतील, तर त्यांनी द्यावे. अनुभागाच्या (पुढील वाटणीच्या) बाबतीतही हाच नियम आहे.

---

සචීවරානීති ‘‘කාලචීවරම්පි සඞ්ඝස්ස ඉතොව දස්සාම, විසුං සජ්ජියමානෙ අතිචිරං හොතී’’ති ඛිප්පංයෙව සචීවරානි භත්තානි අකංසු. ථෙරෙ ආගම්ම උප්පන්නානීති තුම්හෙසු පසාදෙන ඛිප්පං උප්පන්නානි.

"चीवरासहित" म्हणजे "आम्ही संघाला काल-चीवरही यातूनच देऊ, वेगळे तयार केल्यास खूप वेळ लागेल" असा विचार करून त्यांनी लवकरच चीवरासहित भोजन तयार केले. "स्थविरांना उद्देशून उत्पन्न झालेली" म्हणजे तुमच्यावरील श्रद्धेमुळे ती लवकरच उत्पन्न झाली.

---

සඞ්ඝස්ස දෙමාති චීවරානි දෙන්තීති සකලම්පි චීවරකාලං සණිකං සණිකං දෙන්තියෙව. පුරිමෙසු පන ද්වීසු වත්ථූසු පච්ඡින්නදානත්තා අදංසූති වුත්තං. සම්බහුලා ථෙරාති විනයධරපාමොක්ඛථෙරා. ඉදං පන වත්ථුං සද්ධිං පුරිමෙන ද්වෙභාතිකවත්ථුනා පරිනිබ්බුතෙ භගවති උප්පන්නං, ඉමෙ ච ථෙරා දිට්ඨපුබ්බා තථාගතං, තස්මා පුරිමෙසු වත්ථූසු තථාගතෙන පඤ්ඤත්තනයෙනෙව කථෙසුං.

"आम्ही संघाला देत आहोत" असे म्हणून चीवरे देतात, म्हणजे ते संपूर्ण चीवर-काळात हळूहळू देतच राहतात. परंतु पूर्वीच्या दोन वस्तूंमध्ये (कथांमध्ये) दान पूर्ण झाल्यामुळे "दिले" असे संगीतिकारांनी म्हटले आहे. "अनेक स्थवीर" म्हणजे विनयधर प्रमुख स्थवीर. परंतु ही चौथी कथा पूर्वीच्या दोन भावांच्या कथेसोबत भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर घडली. आणि या स्थविरांनी पूर्वी तथागतांचे दर्शन घेतले होते. म्हणून त्यांनी पूर्वीच्या वस्तूंमध्ये तथागतांनी प्रज्ञप्त केलेल्या (सांगितलेल्या) नियमांनुसारच सांगितले.

---

උපනන්දසක්‍යපුත්තවත්ථුකථා

उपनंद शाक्यपुत्र कथा

---

364. ගාමකාවාසං [Pg.413] අගමාසීති අප්පෙව නාම චීවරානි භාජෙන්තා මය්හම්පි සඞ්ගහං කරෙය්‍යුන්ති චීවරභාජනකාලං සල්ලක්ඛෙත්වාව අගමාසි. සාදියිස්සසීති ගණ්හිස්සසි. එත්ථ ච කිඤ්චාපි තස්ස භාගො න පාපුණාති. අථ ඛො ‘‘නගරවාසිකො අයං මුඛරො ධම්මකථිකො’’ති තෙ භික්ඛූ ‘‘සාදියිස්සසී’’ති ආහංසු. යො සාදියෙය්‍ය ආපත්ති දුක්කටස්සාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි ලහුකා ආපත්ති, අථ ඛො ගහිතානි ගහිතට්ඨානෙ දාතබ්බානි. සචෙපි නට්ඨානි වා ජිණ්ණානි වා හොන්ති, තස්සෙව ගීවා. දෙහීති වුත්තෙ අදෙන්තො ධුරනික්ඛෙපෙ භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො.

३६४. "ग्राम-आवासात गेले" म्हणजे "चीवरे वाटताना कदाचित मलाही काही भाग देतील" असा विचार करून, चीवर वाटपाची वेळ लक्षात ठेवूनच ते गेले. "तू स्वीकारशील का?" म्हणजे तू ग्रहण करशील का? आणि येथे जरी त्यांचा काही भाग येत नव्हता, तरीही "हा नगरात राहणारा, बोलका आणि धर्मकथिक आहे" असा विचार करून त्या भिक्खूंनी "तू स्वीकारशील का?" असे विचारले. "जो स्वीकारेल त्याला दुक्कट आपत्ती होते" येथे जरी ती हलकी आपत्ती असली, तरी घेतलेली चीवरे घेतलेल्या ठिकाणीच परत दिली पाहिजेत. जरी ती हरवली किंवा जीर्ण झाली असली, तरी ती त्याच्याच गळ्यात पडतात (त्यालाच भरपाई द्यावी लागते). "दे" असे म्हटले असता न देणाऱ्या भिक्खूला जबाबदारी टाळल्यामुळे वस्तूच्या मूल्यावरून दंड किंवा प्रायश्चित्त दिले पाहिजे.

---

එකාධිප්පායන්ති එකං අධිප්පායං; එකං පුග්ගලපටිවීසමෙව දෙථාති අත්ථො. ඉදානි යථා සො දාතබ්බො, තං දස්සෙතුං තන්තිං ඨපෙන්තො ඉධ පනාතිආදිමාහ. තත්ථ සචෙ අමුත්‍ර උපඩ්ඪං අමුත්‍ර උපඩ්ඪන්ති එකෙකස්මිං එකාහමෙකාහං වා සත්තාහං සත්තාහං වා සචෙ වසති, එකෙකස්මිං විහාරෙ යං එකො පුග්ගලො ලභති, තතො තතො උපඩ්ඪං උපඩ්ඪං දාතබ්බං. එවං එකාධිප්පායො දින්නො හොති. යත්ථ වා පන බහුතරන්ති සචෙ එකස්මිං විහාරෙ වසන්තො ඉතරස්මිං සත්තාහවාරෙන අරුණමෙව උට්ඨාපෙති, එවං පුරිමස්මිං බහුතරං වසති නාම. තස්මා තතො බහුතරං වසිතවිහාරතො තස්ස පටිවීසො දාතබ්බො. එවම්පි එකාධිප්පායො දින්නො හොති. ඉදඤ්ච නානාලාභෙහි නානූපචාරෙහි එකසීමවිහාරෙහි කථිතං, නානාසීමවිහාරෙ පන සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භති. තස්මා තත්ථ චීවරපටිවීසො න පාපුණාති. සෙසං පන ආමිසභෙසජ්ජාදි සබ්බං සබ්බත්ථ අන්තොසීමගතස්ස පාපුණාති.

‘एकाधिप्पायं’ म्हणजे एकच इच्छा; किंवा ‘एकाच व्यक्तीचा वाटा द्यावा’ असा अर्थ आहे. आता तो कसा दिला जावा, हे दर्शवण्यासाठी पाठाची मांडणी करत भगवंतांनी ‘इध पन’ (इथे पुन्हा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात जर ‘तिथे अर्धा, तिथे अर्धा’ म्हणजे प्रत्येक विहारात एकेक दिवस किंवा सात-सात दिवस जर तो राहतो, तर प्रत्येक विहारात एका व्यक्तीला जो वाटा मिळतो, त्यातून अर्धा-अर्धा वाटा दिला जावा. अशा प्रकारे एकच इच्छा (वाटा) पूर्ण केली जाते. ‘किंवा जिथे जास्त वेळ राहतो’ म्हणजे जर एका विहारात राहत असताना दुसऱ्या विहारात सात दिवसांच्या अंतराने केवळ अरुणोदय घालवतो, तर अशा प्रकारे तो पहिल्या विहारात जास्त काळ राहतो असे म्हटले जाते. म्हणून, त्या जास्त काळ राहिलेल्या विहारातून त्याला वाटा दिला जावा. अशानेही एकच इच्छा (वाटा) पूर्ण होते. आणि हे विविध लाभ आणि विविध उपचारांनी युक्त अशा एकाच सीमेतील विहारांच्या बाबतीत सांगितले आहे. परंतु वेगवेगळ्या सीमा असलेल्या विहारांमध्ये शयनासन ग्रहण करणे रद्द होते. म्हणून तिथे चीवर-वाटा प्राप्त होत नाही. परंतु उर्वरित सर्व आमिष, औषध इत्यादी अंतःसीमेत असलेल्या भिक्खूला सर्वत्र प्राप्त होते.

---

ගිලානවත්ථුකථා

ग्लानवत्थुकथा

---

365. මඤ්චකෙ නිපාතෙසුන්ති එවං ධොවිත්වා අඤ්ඤං කාසාවං නිවාසෙත්වා මඤ්චකෙ නිපජ්ජාපෙසුං; නිපජ්ජාපෙත්වා ච පනායස්මා ආනන්දො මුත්තකරීසකිලිට්ඨං කාසාවං ධොවිත්වා භූමියං පරිභණ්ඩං අකාසි. යො භික්ඛවෙ මං උපට්ඨහෙය්‍ය, සො ගිලානං උපට්ඨහෙය්‍යාති යො මං ඔවාදානුසාසනීකරණෙන උපට්ඨහෙය්‍ය, සො ගිලානං උපට්ඨහෙය්‍ය; මම ඔවාදකාරකෙන ගිලානො උපට්ඨාතබ්බොති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. භගවතො ච ගිලානස්ස ච උපට්ඨානං එකසදිසන්ති එවං පනෙත්ථ අත්ථො න ගහෙතබ්බො. සඞ්ඝෙන උපට්ඨාතබ්බොති යස්සෙතෙ උපජ්ඣාදයො තස්මිං විහාරෙ නත්ථි, ආගන්තුකො හොති එකචාරිකො භික්ඛු, සො සඞ්ඝස්ස භාරො, තස්මා සඞ්ඝෙන [Pg.414] උපට්ඨාතබ්බො. නො චෙ උපට්ඨහෙය්‍ය, සකලස්ස සඞ්ඝස්ස ආපත්ති. වාරං ඨපෙත්වා ජග්ගන්තෙසු පන යො අත්තනො වාරෙ න ජග්ගති, තස්සෙව ආපත්ති. සඞ්ඝත්ථෙරොපි වාරකො න මුච්චති. සචෙ සකලො සඞ්ඝො එකස්ස භාරං කරොති, එකො වා වත්තසම්පන්නො භික්ඛු අහමෙව ජග්ගිස්සාමීති පටිජග්ගති, සඞ්ඝො ආපත්තිතො මුච්චති.

३६५. ‘मंचावर निजवले’ म्हणजे अशा प्रकारे धुवून, दुसरे काषाय वस्त्र नेसवून मंचावर (खाटेवर) निजवले; आणि निजवल्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी मलमूत्राने माखलेले काषाय वस्त्र धुवून जमिनीवर सारवण केले (स्वच्छ केले). ‘भिक्खूंनो, जो माझी सेवा करेल, त्याने ग्लानाची सेवा करावी’ याचा अर्थ असा की, जो माझ्या उपदेशाचे (ओवाद) व अनुशासनाचे पालन करून माझी सेवा करेल, त्याने ग्लानाची सेवा करावी; माझ्या उपदेशाचे पालन करणाऱ्याने ग्लानाची सेवा करावी, हाच येथे अर्थ आहे. भगवंतांची सेवा आणि ग्लानाची सेवा अगदी एकसमान आहे, असा अर्थ येथे घेऊ नये. ‘संघाने सेवा करावी’ म्हणजे ज्याचे उपाध्याय इत्यादी त्या विहारात नाहीत, जो आगंतुक आणि एकाकी विहार करणारा भिक्खू आहे, तो संघाची जबाबदारी आहे, म्हणून संघाद्वारे त्याची सेवा केली जावी. जर सेवा केली नाही, तर संपूर्ण संघाला आपत्ती प्राप्त होते. परंतु पाळी ठरवून सेवा करत असताना जो आपल्या पाळीच्या वेळी सेवा करत नाही, त्यालाच आपत्ती प्राप्त होते. संघस्थवीर देखील पाळीतून मुक्त होत नाही. जर संपूर्ण संघ एकाची जबाबदारी घेतो, किंवा एखादा कर्तव्यदक्ष (वत्तसंपन्न) भिक्खू ‘मीच सेवा करीन’ असे म्हणून सेवा करतो, तर संघ आपत्तीतून मुक्त होतो.

---

366. අභික්කමන්තං වා අභික්කමතීතිආදීසු වඩ්ඪන්තං වා ආබාධං ‘‘ඉදං නාම මෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස වඩ්ඪති, ඉදං පරිභුඤ්ජන්තස්ස පරිහායති, ඉදං පරිභුඤ්ජන්තස්ස තිට්ඨතී’’ති යථාභූතං නාවිකරොතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. නාලන්ති න පතිරූපො, න යුත්තො උපට්ඨාතුං. භෙසජ්ජං සංවිධාතුන්ති භෙසජ්ජං යොජෙතුං අසමත්ථො හොති. ආමිසන්තරොති ආමිසං අස්ස අන්තරන්ති ආමිසන්තරො. අන්තරන්ති කාරණං වුච්චති; ආමිසකාරණා යාගුභත්තපත්තචීවරානි පත්ථෙන්තො උපට්ඨාතීති අත්ථො.

३६६. ‘वाढत आहे किंवा कमी होत आहे’ इत्यादी वाक्यांमध्ये, वाढणाऱ्या आजाराविषयी ‘हे सेवन केल्याने माझा आजार वाढतो, हे सेवन केल्याने कमी होतो, हे सेवन केल्याने स्थिर राहतो’ असे जे आहे तसे स्पष्ट न करणे, असा अर्थ समजला पाहिजे. ‘नालं’ म्हणजे सेवा करण्यास अयोग्य, अयोग्य. ‘औषधाची व्यवस्था करणे’ म्हणजे औषध योजना करण्यास असमर्थ असणे. ‘आमिषंतरो’ म्हणजे ज्याच्या मनात आमिष हेच कारण आहे. ‘अंतर’ म्हणजे कारण म्हटले जाते; आमिषाच्या कारणाने पेज, भात, पात्र आणि चीवर यांची इच्छा धरून जो सेवा करतो, असा अर्थ आहे.

---

මතසන්තකකථා

मतसन्तककथा

---

367. කාලඞ්කතෙති කාලකිරියාය. ගිලානුපට්ඨාකානං දාතුන්ති එත්ථ අනන්තරං වුත්තාය කම්මවාචාය දින්නම්පි අපලොකෙත්වා දින්නම්පි දින්නමෙව හොති, වට්ටති.

३६७. ‘कालङ्कते’ म्हणजे मृत्यू पावल्यावर. ‘ग्लान-सेवकांना देणे’ या संदर्भात, नंतर सांगितलेल्या कम्मवाचेद्वारे दिलेले किंवा अपलोकन करून (परवानगी घेऊन) दिलेले देखील दिलेलेच मानले जाते, ते योग्य आहे.

---

369. යං තත්ථ ලහුභණ්ඩං යං තත්ථ ගරුභණ්ඩන්ති එත්ථ ලහුභණ්ඩගරුභණ්ඩානං නානාකරණං පරතො වණ්ණයිස්සාම. ගිලානුපට්ඨාකලාභෙ පන අයං ආදිතො පට්ඨාය විනිච්ඡයො –

३६९. ‘जे तिथे लघुभांड (हलकी वस्तू) आहे आणि जे तिथे गुरूभांड (जड वस्तू) आहे’ या संदर्भात, लघुभांड आणि गुरूभांड यांमधील फरक पुढे स्पष्ट करू. परंतु ग्लान-सेवकांना मिळणाऱ्या लाभाच्या बाबतीत सुरुवातीपासूनचा निर्णय असा आहे –

---

සචෙ සකලෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ උපට්ඨහන්තෙ කාලං කරොති, සබ්බෙපි සාමිකා. අථ එකච්චෙහි වාරෙ කතෙ එකච්චෙහි අකතෙයෙව කාලං කරොති, තත්ථ එකච්චෙ ආචරියා වදන්ති – ‘‘සබ්බෙපි අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ කරෙය්‍යුං, තස්මා සබ්බෙපි සාමිනො’’ති. එකච්චෙ වදන්ති – ‘‘යෙහි ජග්ගිතො තෙ එව ලභන්ති, ඉතරෙ න ලභන්තී’’ති. සාමණෙරෙ කාලඞ්කතෙ සචෙ චීවරං අත්ථි, ගිලානුපට්ඨාකානං දාතබ්බං. නො චෙ අත්ථි යං අත්ථි, තං දාතබ්බං. අඤ්ඤස්මිං පරික්ඛාරෙ සති චීවරභාගං කත්වා දාතබ්බං.

जर संपूर्ण भिक्खू संघ सेवा करत असताना तो मृत्यू पावला, तर सर्वच जण मालक ठरतात. जर काहींनी आपली पाळी पूर्ण केली असताना आणि काहींची पाळी येण्यापूर्वीच तो मृत्यू पावला, तर त्याविषयी काही आचार्य म्हणतात – ‘सर्वच जण आपली पाळी आल्यावर सेवा करणारच होते, म्हणून सर्वच जण मालक आहेत.’ काही जण म्हणतात – ‘ज्यांनी सेवा केली आहे, त्यांनाच ते मिळते, इतरांना मिळत नाही.’ सामणेर मृत्यू पावल्यावर जर चीवर असेल, तर ते ग्लान-सेवकांना दिले जावे. जर चीवर नसेल, तर जे काही साहित्य असेल, ते दिले जावे. इतर परिष्कार असल्यास, चीवराचा वाटा करून तो दिला जावा.

---

භික්ඛු [Pg.415] ච සාමණෙරො ච සචෙ සමං උපට්ඨහිංසු, සමකො භාගො දාතබ්බො. අථ සාමණෙරොව උපට්ඨහති, භික්ඛුස්ස සංවිදහනමත්තමෙව හොති, සාමණෙරස්ස ජෙට්ඨකභාගො දාතබ්බො. සචෙ සාමණෙරො භික්ඛුනා ආනීතඋදකෙන යාගුං පචිත්වා පටිග්ගාහාපනමත්තමෙව කරොති, භික්ඛු උපට්ඨහති, භික්ඛුස්ස ජෙට්ඨකභාගො දාතබ්බො.

जर भिक्खू आणि सामणेर दोघांनी समान सेवा केली असेल, तर समान वाटा दिला जावा. जर केवळ सामणेरच सेवा करतो आणि भिक्खूचे केवळ नियोजन असते, तर सामणेराला मोठा वाटा दिला जावा. जर सामणेर भिक्खूने आणलेल्या पाण्याने पेज शिजवून ती केवळ स्वीकारायला लावतो आणि भिक्खू सेवा करतो, तर भिक्खूला मोठा वाटा दिला जावा.

---

බහූ භික්ඛූ සමග්ගා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, සබ්බෙසං සමකො භාගො දාතබ්බො. යො පනෙත්ථ විසෙසෙන උපට්ඨහති, තස්ස විසෙසො කාතබ්බො. යෙන පන එකදිවසම්පි ගිලානුපට්ඨාකවසෙන යාගුභත්තං වා පචිත්වා දින්නං, නහානං වා පටියාදිතං, සොපි ගිලානුපට්ඨාකොව. යො සමීපං අනාගන්ත්වා භෙසජ්ජතණ්ඩුලාදීනි පෙසෙති, අයං ගිලානුපට්ඨාකො න හොති. යො පරියෙසිත්වා ගාහාපෙත්වා ආගච්ඡති, අයං ගිලානුපට්ඨාකොව.

जर अनेक भिक्खू एकत्र येऊन सेवा करतात, तर सर्वांना समान वाटा दिला जावा. परंतु जो यात विशेष सेवा करतो, त्याला विशेष वाटा दिला जावा. ज्याने एक दिवस देखील ग्लान-सेवक म्हणून पेज किंवा भात शिजवून दिला आहे, किंवा स्नानाची व्यवस्था केली आहे, तो देखील ग्लान-सेवकच आहे. जो जवळ न येता केवळ औषध, तांदूळ इत्यादी पाठवतो, तो ग्लान-सेवक होत नाही. जो शोध घेऊन, साहित्य मिळवून स्वतः येतो, तो ग्लान-सेवकच आहे.

---

එකො වත්තසීසෙන ජග්ගති; එකො පච්චාසාය, මතකාලෙ උභොපි පච්චාසීසන්ති, උභින්නම්පි දාතබ්බං. එකො උපට්ඨහිත්වා ගිලානස්ස වා කම්මෙන අත්තනො වා කම්මෙන කත්ථචි ගතො ‘‘පුන ආගන්ත්වා ජග්ගිස්සාමී’’ති, එතස්සපි දාතබ්බං. එකො චිරං උපට්ඨහිත්වා ‘‘ඉදානි න සක්කොමී’’ති ධුරං නික්ඛිපිත්වා ගච්ඡති, සචෙපි තංදිවසමෙව ගිලානො කාලංකරොති, උපට්ඨාකභාගො න දාතබ්බො.

एक जण कर्तव्यापोटी सेवा करतो; दुसरा आशेने सेवा करतो. मृत्यूच्या वेळी जर दोघेही वाटा मिळण्याची आशा धरतात, तर दोघांनाही दिला जावा. एक जण सेवा करून ग्लानाच्या कामासाठी किंवा स्वतःच्या कामासाठी कुठे गेला आहे आणि ‘पुन्हा येऊन सेवा करीन’ असा विचार करून गेला आहे, तर त्यालाही दिला जावा. एक जण दीर्घकाळ सेवा करून ‘आता मी करू शकत नाही’ असे म्हणून प्रयत्न सोडून निघून जातो, आणि जर त्याच दिवशी ग्लान मृत्यू पावला, तरीही त्याला सेवकाचा वाटा दिला जाऊ नये.

---

ගිලානුපට්ඨාකො නාම ගිහි වා හොතු පබ්බජිතො වා, අන්තමසො මාතුගාමොපි, සබ්බෙ භාගං ලභන්ති. සචෙ තස්ස භික්ඛුනො පත්තචීවරමත්තමෙව හොති, අඤ්ඤං නත්ථි; සබ්බං ගිලානුපට්ඨාකානංයෙව දාතබ්බං. සචෙපි සහස්සං අග්ඝති, අඤ්ඤං පන බහුම්පි පරික්ඛාරං තෙ න ලභන්ති; සඞ්ඝස්සෙව හොති. අවසෙසං භණ්ඩං බහුකඤ්චෙව මහග්ඝඤ්ච, තිචීවරං අප්පග්ඝං; තතො ගහෙත්වා තිචීවරපරික්ඛාරො දාතබ්බො. සබ්බඤ්චෙතං සඞ්ඝිකතොව ලබ්භති.

ग्लान-सेवक गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, अगदी स्त्री जरी असली, तरी सर्वांना वाटा मिळतो. जर त्या भिक्खूचे केवळ पात्र आणि चीवरच असेल, इतर काही नसेल, तर ते सर्व ग्लान-सेवकांनाच दिले जावे. जरी त्याची किंमत एक हजार असली तरीही. परंतु इतर पुष्कळ परिष्कार त्यांना मिळत नाही; तो संघाचाच होतो. जर उर्वरित साहित्य पुष्कळ आणि मौल्यवान असेल, आणि त्रिचीवर कमी मूल्याचे असेल, तर त्यातून घेऊन त्रिचीवराचा परिष्कार दिला जावा. आणि हे सर्व संघाच्या मालकीतूनच मिळते.

---

සචෙ පන සො ජීවමානොයෙව සබ්බං අත්තනො පරික්ඛාරං නිස්සජ්ජිත්වා කස්සචි අදාසි, කොචි වා විස්සාසං අග්ගහෙසි, යස්ස දින්නං, යෙන ච ගහිතං, තස්සෙව හොති. තස්ස රුචියා එව ගිලානුපට්ඨාකා ලභන්ති, අඤ්ඤෙසං අදත්වා දූරෙ ඨපිතපරික්ඛාරාපි තත්ථ තත්ථ සඞ්ඝස්සෙව හොන්ති. ද්වින්නං සන්තකං හොති අවිභත්තං, එකස්මිං කාලඞ්කතෙ ඉතරො සාමී[Pg.416]. බහූනම්පි සන්තකෙ එසෙව නයො. සබ්බෙසු මතෙසු සඞ්ඝිකං හොති. සචෙපි අවිභජිත්වා සද්ධිවිහාරිකාදීනං දෙන්ති අදින්නමෙව හොති. විභජිත්වා දින්නං පන සුදින්නං. තං තෙසු මතෙසුපි සද්ධිවිහාරිකාදීනංයෙව හොති, න සඞ්ඝස්ස.

परंतु, जर तो भिक्षू जिवंत असतानाच आपले सर्व परिष्कार सोडून कोणाला देत असेल, किंवा कोणी विश्वासाने ते घेतले असेल, तर ज्याला दिले आहे किंवा ज्याने घेतले आहे, त्याचेच ते होते. त्याच्या इच्छेनुसारच ग्लानोपस्थापक ते मिळवतात. इतरांना न देता दूर ठेवलेले परिष्कार देखील त्या त्या विहारात संघाचेच होतात. जर दोघांची सामायिक मालमत्ता अविभक्त असेल, तर एकाचा काळ झाल्यावर दुसरा त्याचा मालक होतो. अनेकांच्या सामायिक मालमत्तेच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. सर्व जण मृत झाल्यावर ती सांघिक होते. जर न वाटता सद्धिविहारिकादींना दिले, तरी ते न दिल्यासारखेच होते. परंतु वाटून दिलेले नीट दिलेले होते. ते मालक मृत झाल्यावरही सद्धिविहारिकांचेच होते, संघाचे नाही.

---

කුසචීරාදිපටික්ඛෙපකථා

कुसचीर इत्यादींच्या निषेधाची कथा.

---

371. කුසචීරාදීසු අක්කනාළන්ති අක්කනාළමයං. පොත්ථකොති මකචිමයො වුච්චති. සෙසානි පඨමපාරාජිකවණ්ණනායං වුත්තානි. තෙසු පොත්ථකෙ එව දුක්කටං. සෙසෙසු ථුල්ලච්චයානීති. අක්කදුස්සකදලිදුස්සඑරකදුස්සානි පන පොත්ථකගතිකානෙව.

३७१. कुसचीर इत्यादींमध्ये 'अक्कनाळ' म्हणजे मदारच्या धाग्यांपासून बनवलेले वस्त्र. 'पोत्थक' म्हणजे तागाच्या धाग्यांपासून बनवलेले वस्त्र म्हटले जाते. उर्वरित वस्त्रांविषयी पहिल्या पाराजिकाच्या वर्णनात सांगितले आहे. त्यापैकी पोत्थक परिधान केल्यास दुक्कट दोष होतो. उर्वरित वस्त्रांच्या बाबतीत थुल्लच्चय दोष होतो. मदारचे वस्त्र, केळीच्या पानांचे वस्त्र आणि एरका गवताचे वस्त्र हे पोत्थकच्या वर्गातच येतात.

---

372. සබ්බනීලකාදීනි රජනං ධොවිත්වා පුන රජිත්වා ධාරෙතබ්බානි. න සක්කා චෙ හොන්ති ධොවිතුං, පච්චත්ථරණානි වා කාතබ්බානි. දුපට්ටචීවරස්ස වා මජ්ඣෙ දාතබ්බානි. තෙසං වණ්ණනානත්තං උපාහනාසු වුත්තනයමෙව. අච්ඡින්නදසදීඝදසානි දසා ඡින්දිත්වා ධාරෙතබ්බානි. කඤ්චුකං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා රජිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. වෙඨනෙපි එසෙව නයො. තිරීටකං පන රුක්ඛඡල්ලිමයං; තං පාදපුඤ්ඡනං කාතුං වට්ටති.

३७२. पूर्णपणे निळे इत्यादी वस्त्रे रंग धुवून टाकून, पुन्हा रंगवून परिधान करावीत. जर धुणे शक्य नसेल, तर त्यांचे बिछाने करावेत किंवा दुपदरी चीवराच्या मध्ये घालावे. त्यांच्या रंगाच्या विविधतेचा नियम पादत्राणांच्या संदर्भात सांगितल्याप्रमाणेच आहे. न कापलेल्या किंवा लांब दशा असलेली चीवरे दशा कापून परिधान करावीत. कंचुक मिळाल्यास तो फाडून, रंगवून वापरणे योग्य आहे. डोक्याला गुंडाळण्याच्या वस्त्राच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु 'तिरीटक' म्हणजे झाडाच्या सालीपासून बनवलेले वस्त्र; त्याचा पायपुसणे म्हणून वापर करणे योग्य आहे.

---

374. පතිරූපෙ ගාහකෙති සචෙ කොචි භික්ඛු ‘‘අහං තස්ස ගණ්හාමී’’ති ගණ්හාති, දාතබ්බන්ති අත්ථො. එවමෙතෙසු තෙවීසතියා පුග්ගලෙසු සොළස ජනා න ලභන්ති, සත්ත ජනා ලභන්තීති.

३७४. 'योग्य स्वीकारणारा' या संदर्भात: जर एखादा भिक्षू 'मी त्याच्यासाठी घेत आहे' असे म्हणून घेतो, तर ते दिले पाहिजे, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे या तेवीस व्यक्तींपैकी सोळा व्यक्तींना मिळत नाही आणि सात व्यक्तींना मिळते.

---

සඞ්ඝෙභින්නෙචීවරුප්පාදකථා

संघ भेद झाल्यावर चीवर उत्पत्तीची कथा.

---

376. සඞ්ඝො භිජ්ජතීති භිජ්ජිත්වා කොසම්බකභික්ඛූ විය ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. එකස්මිං පක්ඛෙති එකස්මිං කොට්ඨාසෙ දක්ඛිණොදකඤ්ච ගන්ධාදීනි ච දෙන්ති, එකස්මිං චීවරානි. සඞ්ඝස්සෙවෙතන්ති සකලස්ස සඞ්ඝස්ස ද්වින්නම්පි කොට්ඨාසානං එතං හොති, ඝණ්ටිං පහරිත්වා ද්වීහිපි පක්ඛෙහි එකතො භාජෙතබ්බං. පක්ඛස්සෙවෙතන්ති එවං දින්නෙ යස්ස කොට්ඨාසස්ස උදකං දින්නං, තස්ස උදකමෙව හොති; යස්ස චීවරං දින්නං, තස්සෙව චීවරං. යත්ථ පන දක්ඛිණොදකං පමාණං හොති, තත්ථ එකො පක්ඛො දක්ඛිණොදකස්ස [Pg.417] ලද්ධත්තා චීවරානි ලභති, එකො චීවරානමෙව ලද්ධත්තාති උභොහිපි එකතො හුත්වා යථාවුඩ්ඪං භාජෙතබ්බං. ඉදං කිර පරසමුද්දෙ ලක්ඛණන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මිංයෙව පක්ඛෙති එත්ථ පන ඉතරො පක්ඛො අනිස්සරොයෙව. චීවරපෙසනවත්ථූනි පාකටානෙව.

३७६. संघ भेद होतो म्हणजे भेद होऊन कौसाम्बीच्या भिक्षूंप्रमाणे दोन गट होतात. 'एका पक्षात' म्हणजे एका गटाला दानोदक आणि सुगंधी द्रव्ये इत्यादी देतात, आणि दुसऱ्या गटाला चीवरे देतात. 'संघाचेच हे आहे' याचा अर्थ हे संपूर्ण संघाचे म्हणजेच दोन्ही गटांचे सामायिक असते; घंटा वाजवून दोन्ही पक्षांनी एकत्र येऊन त्याचे वाटप करावे. 'पक्षाचेच हे आहे' याचा अर्थ असे दिले असता, ज्या गटाला पाणी दिले आहे, त्यांचे पाणीच होते; ज्याला चीवर दिले आहे, त्याचेच चीवर होते. परंतु जेथे दानोदक हेच प्रमाण मानले जाते, तेथे एका पक्षाला दानोदक मिळाल्यामुळे चीवरे मिळतात, आणि दुसऱ्या पक्षाला चीवरेच मिळाल्यामुळे चीवरे मिळतात. म्हणून दोन्ही पक्षांनी एकत्र येऊन ज्येष्ठतेनुसार वाटप करावे. हे लक्षण महासमुद्राच्या पलीकडे पाळले जाते, असे महाअट्ठकथेत म्हटले आहे. 'त्याच पक्षात' या संदर्भात दुसरा पक्ष त्यावर अधिकार नसलेलाच असतो. चीवर पाठवण्याच्या बाबी स्पष्टच आहेत.

---

අට්ඨචීවරමාතිකාකථා

आठ चीवर मातृकांची कथा.

---

379. ඉදානි ආදිතො පට්ඨාය වුත්තචීවරානං පටිලාභඛෙත්තං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨිමා භික්ඛවෙ මාතිකා’’තිආදිමාහ. සීමාය දෙතීතිආදි පුග්ගලාධිට්ඨානනයෙන වුත්තං. එත්ථ පන සීමාය දානං එකා මාතිකා, කතිකාය දානං දුතියා…පෙ… පුග්ගලස්ස දානං අට්ඨමා. තත්ථ සීමාය දම්මීති එවං සීමං පරාමසිත්වා දෙන්තො සීමාය දෙති නාම. එස නයො සබ්බත්ථ.

३७९. आता सुरुवातीपासून सांगितलेल्या चीवरांच्या प्राप्तीचे क्षेत्र दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'भिक्षूंनो, या आठ मातृका आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. 'सीमेला देतो' इत्यादी पुद्गलाधिष्ठान पद्धतीने सांगितले आहे. येथे सीमेला दान देणे ही पहिली मातृका आहे, कराराला देणे ही दुसरी... आणि व्यक्तीला देणे ही आठवी मातृका आहे. त्यापैकी 'मी सीमेला देतो' असे सीमेचा उल्लेख करून देणारा 'सीमेला देतो' असे म्हटले जाते. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो.

---

සීමාය දෙති, යාවතිකා භික්ඛූ අන්තොසීමගතා තෙහි භාජෙතබ්බන්තිආදිම්හි පන මාතිකානිද්දෙසෙ සීමාය දෙතීති එත්ථ තාව ඛණ්ඩසීමා, උපචාරසීමා, සමානසංවාසසීමා, අවිප්පවාසසීමා, ලාභසීමා, ගාමසීමා, නිගමසීමා, නගරසීමා, අබ්භන්තරසීමා, උදකුක්ඛෙපසීමා, ජනපදසීමා, රට්ඨසීමා, රජ්ජසීමා, දීපසීමා, චක්කවාළසීමාති පන්නරස සීමා වෙදිතබ්බා.

'सीमेला देतो, सीमेच्या आत जितके भिक्षू आहेत त्यांनी ते वाटून घ्यावे' इत्यादी मातृकांच्या स्पष्टीकरणात, 'सीमेला देतो' या संदर्भात प्रथम: खंडसीमा, उपचारसीमा, समानसंवाससीमा, अविप्पवाससीमा, लाभसीमा, gramसीमा, निगमसीमा, नगरसीमा, अभ्यंतरसीमा, उदकुक्खेपसीमा, जनपदसीमा, राष्ट्रसीमा, राज्यसीमा, द्वीपसीमा आणि चक्रवाळसीमा अशा पंधरा सीमा समजाव्यात.

---

තත්ථ ඛණ්ඩසීමා සීමාකථායං වුත්තාව. උපචාරසීමා පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපෙන අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානෙන පරිච්ඡින්නා හොති. අපිච භික්ඛූනං ධුවසන්නිපාතට්ඨානතො වා පරියන්තෙ ඨිතභොජනසාලතො වා නිබද්ධවසනකආවාසතො වා ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තො උපචාරසීමා වෙදිතබ්බා, සා පන ආවාසෙසු වඩ්ඪන්තෙසු වඩ්ඪති, පරිහායන්තෙසු පරිහායති. මහාපච්චරියං පන ‘‘භික්ඛූසුපි වඩ්ඪන්තෙසු වඩ්ඪතී’’ති වුත්තං. තස්මා සචෙ විහාරෙ සන්නිපතිතභික්ඛූහි සද්ධිං එකාබද්ධා හුත්වා යොජනසතම්පි පූරෙත්වා නිසීදන්ති, යොජනසතම්පි උපචාරසීමාව හොති, සබ්බෙසං ලාභො පාපුණාති. සමානසංවාසඅවිප්පවාසසීමාද්වයම්පි වුත්තමෙව.

त्यापैकी खंडसीमा ही सीमाकथेत सांगितलीच आहे. उपचारसीमा ही कुंपण असलेल्या विहाराच्या कुंपणाने आणि कुंपण नसलेल्या विहाराच्या कुंपण घालण्यायोग्य जागेने मर्यादित असते. शिवाय, भिक्षूंच्या नियमित एकत्र येण्याच्या ठिकाणापासून, किंवा विहाराच्या टोकाला असलेल्या भोजनशाळेपासून, किंवा त्यांच्या नियमित राहण्याच्या आवासापासून, मध्यम शक्तीच्या माणसाने दोनदा ढेकूळ फेकण्याच्या अंतराच्या आतली जागा ही उपचारसीमा समजावी. ती आवासी वाढल्यास वाढते आणि कमी झाल्यास कमी होते. परंतु महापंचरी अट्ठकथेत 'भिक्षूंची संख्या वाढल्यास ती वाढते' असे म्हटले आहे. म्हणून, जर विहारात जमलेल्या भिक्षूंसह सलगपणे शंभर योजने व्यापून भिक्षू बसले, तर शंभर योजने देखील उपचारसीमाच होते आणि सर्वांना लाभ मिळतो. समानसंवास आणि अविप्पवास या दोन्ही सीमांविषयी आधीच सांगितले आहे.

---

ලාභසීමා [Pg.418] නාම නෙව සම්මාසම්බුද්ධෙන අනුඤ්ඤාතා, න ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි ඨපිතා; අපිච ඛො රාජරාජමහාමත්තා විහාරං කාරෙත්වා ගාවුතං වා අඩ්ඪයොජනං වා යොජනං වා සමන්තතො පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘අයං අම්හාකං විහාරස්ස ලාභසීමා’’ති නාමලිඛිතකෙ ථම්භෙ නිඛණිත්වා ‘‘යං එත්ථන්තරෙ උප්පජ්ජති, සබ්බං තං අම්හාකං විහාරස්ස දෙමා’’ති සීමං ඨපෙන්ති, අයං ලාභසීමා නාම. ගාමනිගමනගරඅබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපසීමාපි වුත්තා එව. ජනපදසීමා නාම – කාසිකොසලරට්ඨාදීනං අන්තො බහූ ජනපදා හොන්ති, තත්ථ එකෙකො ජනපදපරිච්ඡෙදො ජනපදසීමා. රට්ඨසීමා නාම කාසිකොසලාදිරට්ඨපරිච්ඡෙදො. රජ්ජසීමා නාම ‘‘චොළභොගො කෙරළභොගො’’ති එවං එකෙකස්ස රඤ්ඤො ආණාපවත්තිට්ඨානං. දීපසීමා නාම සමුද්දන්තෙන පරිච්ඡින්නමහාදීපා ච අන්තරදීපා ච. චක්කවාළසීමා නාම චක්කවාළපබ්බතෙනෙව පරිච්ඡින්නා.

लाभसीमा ही सम्यक्संबुद्धांनी अनुमत केलेली नाही आणि धर्मसंगीतकार थेरांनीही प्रस्थापित केलेली नाही. परंतु राजे आणि राजांचे महामात्य विहार बांधून, विहाराच्या सभोवताली एक गाऊत, अर्धा योजन किंवा एक योजन क्षेत्र मर्यादित करून, 'ही आमच्या विहाराची लाभसीमा आहे' असे नाव कोरलेले खांब रोवून, 'या मर्यादेच्या आत जे काही उत्पन्न होईल, ते सर्व आम्ही आमच्या विहाराला दान करतो' अशी सीमा ठरवतात, याला लाभसीमा म्हणतात. ग्रामसीमा, निगमसीमा, नगरसीमा, अभ्यंतरसीमा आणि उदकुक्खेपसीमा या देखील सांगितल्याच आहेत. जनपदसीमा म्हणजे - काशी, कोसल इत्यादी राष्ट्रांच्या आत अनेक जनपद असतात, त्यापैकी प्रत्येक जनपदाची सीमा ही जनपदसीमा होय. राष्ट्रसीमा म्हणजे काशी, कोसल इत्यादी राष्ट्रांची सीमा होय. राज्यसीमा म्हणजे 'चोळ साम्राज्य, केरळ साम्राज्य' याप्रमाणे प्रत्येक राजाच्या आज्ञेचे क्षेत्र होय. द्वीपसीमा म्हणजे समुद्राने वेढलेले महाद्वीप आणि अंतरीप होत. चक्रवाळसीमा म्हणजे चक्रवाळ पर्वतानेच मर्यादित केलेले क्षेत्र होय.

---

එවමෙතාසු සීමාසු ඛණ්ඩසීමාය කෙනචි කම්මෙන සන්නිපතිතං සඞ්ඝං දිස්වා ‘‘එත්ථෙව සීමාය සඞ්ඝස්ස දෙමී’’ති වුත්තෙ යාවතිකා භික්ඛූ අන්තොඛණ්ඩසීමගතා, තෙහි භාජෙතබ්බං. තෙසංයෙව හි තං පාපුණාති. අඤ්ඤෙසං සීමන්තරිකාය වා උපචාරසීමාය වා ඨිතානම්පි න පාපුණාති. ඛණ්ඩසීමාය ඨිතෙ පන රුක්ඛෙ වා පබ්බතෙ වා ඨිතස්ස හෙට්ඨා වා පථවීවෙමජ්ඣගතස්ස පාපුණාතියෙව. ‘‘ඉමිස්සා උපචාරසීමාය සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දින්නං පන ඛණ්ඩසීමාසීමන්තරිකාසු ඨිතානම්පි පාපුණාති. ‘‘සමානසංවාසසීමාය දම්මී’’ති දින්නං පන ඛණ්ඩසීමාසීමන්තරිකාසු ඨිතානං න පාපුණාති. අවිප්පවාසසීමාලාභසීමාසු දින්නං තාසු සීමාසු අන්තොගතානං පාපුණාති. ගාමසීමාදීසු දින්නං තාසං සීමානං අබ්භන්තරෙ බද්ධසීමාය ඨිතානම්පි පාපුණාති. අබ්භන්තරසීමාඋදකුක්ඛෙපසීමාසු දින්නං තත්ථ අන්තොගතානංයෙව පාපුණාති. ජනපදරට්ඨරජ්ජදීපචක්කවාළසීමාසුපි ගාමසීමාදීසු වුත්තසදිසොයෙව විනිච්ඡයො.

अशा प्रकारे या सीमांमध्ये, खंडसीमेमध्ये कोणत्यातरी कर्मासाठी एकत्रित आलेल्या संघाला पाहून, 'याच सीमेमध्ये मी संघाला दान देतो' असे म्हटले असता, जितके भिक्खू खंडसीमेच्या आत आलेले असतात, त्यांनीच ते वाटून घेतले पाहिजे. कारण ते दान केवळ त्याच भिक्खूंना प्राप्त होते. इतर जे सीमंतरीकेमध्ये किंवा उपचारसीमेमध्ये उभे आहेत, त्यांना ते प्राप्त होत नाही. परंतु, खंडसीमेमध्ये असलेल्या झाडावर किंवा पर्वतावर असलेल्या भिक्खूला, किंवा खाली जमिनीच्या आत असलेल्या भिक्खूला देखील ते नक्कीच प्राप्त होते. 'या उपचारसीमेतील संघाला मी दान देतो' असे म्हणून दिलेले दान मात्र खंडसीमा आणि सीमंतरीकेमध्ये असलेल्या भिक्खूंना देखील प्राप्त होते. परंतु, 'समानसंवास सीमेला मी दान देतो' असे म्हणून दिलेले दान खंडसीमा आणि सीमंतरीकेमध्ये असलेल्या भिक्खूंना प्राप्त होत नाही. अविप्पवास सीमा आणि लाभसीमेमध्ये दिलेले दान त्या सीमांच्या आत असलेल्या भिक्खूंना प्राप्त होते. ग्रामसीमा इत्यादींमध्ये दिलेले दान त्या सीमांच्या आत असलेल्या बद्धसीमेमध्ये राहिलेल्या भिक्खूंना देखील प्राप्त होते. अब्भंतरसीमा आणि उदकुक्खेपसीमेमध्ये दिलेले दान तेथे केवळ आत असलेल्या भिक्खूंनाच प्राप्त होते. जनपद, राष्ट्र, राज्य, द्वीप आणि चक्रवाळ सीमांमध्ये देखील ग्रामसीमा इत्यादींच्या बाबतीत सांगितल्याप्रमाणेच निर्णय समजावा.

---

සචෙ පන ජම්බුදීපෙ ඨිතො ‘‘තම්බපණ්ණිදීපෙ සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දෙති, තම්බපණ්ණිදීපතො එකොපි ගන්ත්වා සබ්බෙසං ගණ්හිතුං ලභති. සචෙපි තත්‍රෙව එකො සභාගභික්ඛු සභාගානං භාගං ගණ්හාති, න වාරෙතබ්බො. එවං තාව යො සීමං පරාමසිත්වා දෙති, තස්ස දානෙ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

परंतु, जर जम्बुद्वीपात असलेला एखादा दाता 'मी तांबपण्णिद्वीपातील संघाला दान देतो' असे म्हणून दान देतो, तर तांबपण्णिद्वीपातून एक जरी भिक्खू जाऊन सर्वांच्या वतीने ते ग्रहण करू शकतो. जर तेथेच असलेला एखादा सभागभिक्खू तांबपण्णिद्वीपातील सभागभिक्खूंच्या वाट्याचा भाग ग्रहण करत असेल, तर त्याला रोखले जाऊ नये. अशा प्रकारे, जो दाता सीमेचा उल्लेख करून दान देतो, त्याच्या दानाच्या बाबतीत हा निर्णय समजावा.

---

යො [Pg.419] පන අසුකසීමායාති වත්තුං න ජානාති, කෙවලං සීමාති වචනමත්තමෙව ජානන්තො විහාරං ගන්ත්වා ‘‘සීමාය දම්මී’’ති වා ‘‘සීමට්ඨකසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වා භණති, සො පුච්ඡිතබ්බො – ‘‘සීමා නාම බහුවිධා, කතරසීමං සන්ධාය භණසී’’ති? සචෙ වදති – ‘‘අහං අසුකසීමාති න ජානාමි, සීමට්ඨකසඞ්ඝො භාජෙත්වා ගණ්හාතූ’’ති කතරසීමාය භාජෙතබ්බං? මහාසීවත්ථෙරො කිරාහ – ‘‘අවිප්පවාසසීමායා’’ති. තතො නං ආහංසු – ‘‘අවිප්පවාසසීමා නාම තියොජනාපි හොති, එවං සන්තෙ තියොජනෙ ඨිතා ලාභං ගණ්හිස්සන්ති, තියොජනෙ ඨත්වා ආගන්තුකවත්තං පූරෙත්වා ආරාමං පවිසිතබ්බං භවිස්සති, ගමිකො තියොජනං ගන්ත්වා සෙනාසනං ආපුච්ඡිස්සති, නිස්සයපටිපන්නස්ස තියොජනාතික්කමෙ නිස්සයො පටිප්පස්සම්භිස්සති, පාරිවාසිකෙන තියොජනං අතික්කමිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං භවිස්සති, භික්ඛුනියා තියොජනෙ ඨත්වා ආරාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡිතබ්බං භවිස්සති, සබ්බම්පෙතං උපචාරසීමාය පරිච්ඡෙදවසෙනෙව කාතුං වට්ටති. තස්මා උපචාරසීමායමෙව භාජෙතබ්බ’’න්ති.

परंतु, जो दाता 'अमुक सीमेमध्ये' असे म्हणण्यास जाणत नाही, केवळ 'सीमा' एवढाच शब्द जाणणारा असून विहारात जाऊन 'मी सीमेला दान देतो' किंवा 'मी सीमेत राहणाऱ्या संघाला दान देतो' असे म्हणतो, त्याला विचारले पाहिजे—'सीमा अनेक प्रकारची असते, आपण कोणत्या सीमेचा उद्देश करून बोलत आहात?' जर तो म्हणाला—'मी अमुक सीमा असे जाणत नाही, सीमेत राहणाऱ्या संघानेच ते वाटून घ्यावे,' तर कोणत्या सीमेनुसार ते वाटले पाहिजे? महासीव थेरांनी असे म्हटले आहे की—'अविप्पवास सीमेनुसार.' त्यावर त्यांना इतर थेरांनी म्हटले—'अविप्पवास सीमा ही तीन योजने एवढी मोठी देखील असू शकते. असे असल्यास, तीन योजनेच्या परिघात राहणारे भिक्खू देखील लाभ ग्रहण करतील. तीन योजनेच्या अंतरावर राहून आगंतुक कर्तव्य पूर्ण करून आरामात प्रवेश करावा लागेल. प्रवास करणाऱ्या भिक्खूला तीन योजने जाऊन सेनासनाविषयी विचारपूस करावी लागेल. निस्सय घेऊन राहणाऱ्या भिक्खूचा तीन योजने ओलांडल्यावर निस्सय समाप्त होईल. परिवास करणाऱ्या भिक्खूला तीन योजने ओलांडून अरुणोदय करावा लागेल. भिक्खुणीला तीन योजने अंतरावर राहून आरामात प्रवेश करण्याची परवानगी मागावी लागेल. हे सर्व उपचारसीमेच्या मर्यादेनुसारच करणे योग्य आहे. म्हणून उपचारसीमेमध्येच ते वाटले पाहिजे.'

---

කතිකායාති සමානලාභකතිකාය. තෙනෙවාහ – ‘‘සම්බහුලා ආවාසා සමානලාභා හොන්තී’’ති. තත්‍රෙවං කතිකා කාතබ්බා, එකස්මිං විහාරෙ සන්නිපතිතෙහි භික්ඛූහි යං විහාරං සඞ්ගණ්හිතුකාමා සමානලාභං කාතුං ඉච්ඡන්ති, තස්ස නාමං ගහෙත්වා අසුකො නාම විහාරො පොරාණකොති වා බුද්ධාධිවුත්ථොති වා අප්පලාභොති වා යංකිඤ්චි කාරණං වත්වා තං විහාරං ඉමිනා විහාරෙන සද්ධිං එකලාභං කාතුං සඞ්ඝස්ස රුච්චතීති තික්ඛත්තුං සාවෙතබ්බං. එත්තාවතා තස්මිං විහාරෙ නිසින්නොපි ඉධ නිසින්නොව හොති, තස්මිං විහාරෙපි සඞ්ඝෙන එවමෙව කාතබ්බං. එත්තාවතා ඉධ නිසින්නොපි තස්මිං නිසින්නොව හොති. එකස්මිං ලාභෙ භාජියමානෙ ඉතරස්මිං ඨිතස්ස භාගං ගහෙතුං වට්ටති. එවං එකෙන විහාරෙන සද්ධිං බහූපි ආවාසා එකලාභා කාතබ්බා.

‘कतिकाय’ म्हणजे समान लाभ मिळण्याविषयी केलेल्या कराराने (कतिकेने). म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—‘अनेक आवास समान लाभ असणारे होतात.’ त्या बाबतीत अशी कतिका करावी—एका विहारात एकत्र आलेल्या भिक्खूंनी, ज्या विहाराला साहाय्य करण्याची इच्छा ठेवून समान लाभ असणारा करण्याची इच्छा आहे, त्याचे नाव घेऊन, ‘अमुक नावाचा विहार हा जुना आहे’ किंवा ‘येथे बुद्ध राहिले होते’ किंवा ‘येथे कमी लाभ मिळतो’ असे कोणतेही कारण सांगून, ‘त्या विहाराला या विहारासोबत समान लाभ असणारा करणे संघाला संमत आहे का?’ असे तीन वेळा घोषित करावे. एवढ्या घोषणेने, त्या विहारात बसलेला भिक्खू देखील येथेच बसलेला आहे असे मानले जाते. त्या विहारात देखील संघाने अशाच प्रकारे केले पाहिजे. एवढ्या करण्याने, येथे बसलेला भिक्खू देखील त्या विहारात बसलेला आहे असे मानले जाते. एका विहारात लाभाचे वाटप केले जात असताना, दुसऱ्या विहारात असलेल्या भिक्खूचा भाग ग्रहण करणे योग्य ठरते. अशा प्रकारे, एका विहारासोबत अनेक आवास देखील समान लाभ असणारे केले जाऊ शकतात.

---

භික්ඛාපඤ්ඤත්තියාති අත්තනො පරිච්චාගපඤ්ඤාපනට්ඨානෙ. තෙනෙවාහ – ‘‘යත්ථ සඞ්ඝස්ස ධුවකාරා කරියන්තී’’ති. තස්සත්ථො – යස්මිං විහාරෙ ඉමස්ස චීවරදායකස්ස සන්තකං සඞ්ඝස්ස පාකවට්ටං වා වත්තති, යස්මිං වා විහාරෙ භික්ඛූ අත්තනො භාරං කත්වා සදා ගෙහෙ භොජෙති, යත්ථ වා [Pg.420] අනෙන ආවාසො කාරිතො, සලාකභත්තාදීනි වා නිබද්ධානි, යෙන පන සකලොපි විහාරො පතිට්ඨාපිතො, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, ඉමෙ ධුවකාරා නාම. තස්මා සචෙ සො ‘‘යත්ථ මය්හං ධුවකාරා කරීයන්ති, තත්ථ දම්මී’’ති වා ‘‘තත්ථ දෙථා’’ති වා භණති, බහූසු චෙපි ඨානෙසු ධුවකාරා හොන්ති, සබ්බත්ථ දින්නමෙව හොති.

‘भिक्खापञ्ञत्ति’ म्हणजे स्वतःच्या दानाच्या (भोजनाच्या) व्यवस्थेच्या ठिकाणी. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—‘जिथे संघासाठी ध्रुवकार (नियमित दान) केले जातात.’ त्याचा अर्थ असा समजावा—ज्या विहारात या चीवरदात्याचे स्वतःचे संघासाठी शिजवलेल्या अन्नाची (पाकवट्ट) व्यवस्था चालू असते, किंवा ज्या विहारातील भिक्खूंना स्वतःची जबाबदारी मानून तो नेहमी आपल्या घरी भोजन देतो, किंवा जेथे या दात्याने आवास बांधून दिला आहे, किंवा शलाकाभक्त इत्यादी नियमितपणे सुरू केले आहे, किंवा ज्याने संपूर्ण विहारच स्थापित केला आहे, त्याच्या बाबतीत तर काही बोलण्याची गरजच नाही, या सर्वांना ‘ध्रुवकार’ असे म्हणतात. म्हणून जर तो दाता ‘जिथे माझे ध्रुवकार केले जातात, तेथे मी दान देतो’ किंवा ‘तेथे दान द्या’ असे म्हणतो, आणि जर अनेक ठिकाणी त्याचे ध्रुवकार असतील, तरीही ते सर्व ठिकाणी दिलेले दानच मानले जाते.

---

සචෙ පන එකස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ බහුතරා හොන්ති, තෙහි වත්තබ්බං – ‘‘තුම්හාකං ධුවකාරෙ එකත්ථ භික්ඛූ බහූ එකත්ථ අප්පකා’’ති. සචෙ ‘‘භික්ඛුගණනාය ගණ්හථා’’ති භණති, තථා භාජෙත්වා ගණ්හිතුං වට්ටති. එත්ථ ච වත්ථභෙසජ්ජාදි අප්පකම්පි සුඛෙන භාජියති. යදි පන මඤ්චො වා පීඨකං වා එකමෙව හොති, තං පුච්ඡිත්වා යස්ස වා විහාරස්ස එකවිහාරෙපි වා යස්ස සෙනාසනස්ස සො විචාරෙති, තත්ථ දාතබ්බං. සචෙ ‘‘අසුකභික්ඛු ගණ්හාතූ’’ති වදති, වට්ටති. අථ ‘‘මය්හං ධුවකාරෙ දෙථා’’ති වත්වා අවිචාරෙත්වාව ගච්ඡති, සඞ්ඝස්සාපි විචාරෙතුං වට්ටති. එවං පන විචාරෙතබ්බං – ‘‘සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ දෙථා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ තස්ස සෙනාසනං පරිපුණ්ණං හොති, යත්ථ නප්පහොති, තත්ථ දාතබ්බං. සචෙ එකො භික්ඛු ‘‘මය්හං වසනට්ඨානෙ සෙනාසනපරිභොගභණ්ඩං නත්ථී’’ති වදති, තත්ථ දාතබ්බං.

परंतु, जर एका विहारात भिक्खूंची संख्या जास्त असेल, तर त्यांनी सांगितले पाहिजे—‘आपल्या ध्रुवकार असलेल्या विहारांपैकी एका ठिकाणी भिक्खू जास्त आहेत आणि एका ठिकाणी कमी आहेत.’ जर तो म्हणाला—‘भिक्खूंच्या संख्येनुसार ते ग्रहण करा,’ तर त्याप्रमाणे वाटून घेणे योग्य ठरते. आणि यामध्ये वस्त्र, औषध इत्यादी अल्प प्रमाणात असले तरी सहजपणे वाटले जाऊ शकते. परंतु, जर पलंग किंवा पाट एकच असेल, तर त्याला विचारून, ज्या विहारासाठी किंवा एका विहारातील ज्या सेनासनासाठी तो व्यवस्था करतो, तेथे ते दिले पाहिजे. जर तो म्हणाला—‘अमुक भिक्खूने ते घ्यावे,’ तर ते योग्य ठरते. जर तो ‘माझ्या ध्रुवकार असलेल्या ठिकाणी द्या’ असे म्हणून कोणतीही व्यवस्था न करता निघून गेला, तर संघाने देखील त्यावर विचार करणे योग्य ठरते. आणि अशा प्रकारे विचार केला पाहिजे—‘संघाच्या थेरांच्या राहण्याच्या ठिकाणी द्या’ असे म्हटले पाहिजे. जर त्यांचे सेनासन पूर्णपणे सुसज्ज असेल, तर जेथे अपुरे पडत असेल तेथे दिले पाहिजे. जर एखादा भिक्खू म्हणाला—‘माझ्या राहण्याच्या ठिकाणी सेनासनाचा उपभोग घेण्याचे साहित्य नाही,’ तर तेथे दिले पाहिजे।

---

සඞ්ඝස්ස දෙතීති විහාරං පවිසිත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දෙති. සම්මුඛීභූතෙනාති උපචාරසීමාය ඨිතෙන සඞ්ඝෙන ඝණ්ටිං පහරිත්වා කාලං ඝොසෙත්වා භාජෙතබ්බං. සීමට්ඨස්ස අසම්පත්තස්සාපි භාගං ගණ්හන්තො න වාරෙතබ්බො. විහාරො මහා හොති, ථෙරාසනතො පට්ඨාය වත්ථෙසු දිය්‍යමානෙසු අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ වීසතිවස්සානං දිය්‍යති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා, ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං දත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය දාතබ්බං.

"संघाला देतो" म्हणजे विहारात प्रवेश करून "ही चीवरे मी संघाला अर्पण करतो" असे म्हणून देणे होय। "संमुख झालेल्या" म्हणजे उपचारसीमेमध्ये उपस्थित असलेल्या संघाने घंटा वाजवून आणि चीवर वाटपाची वेळ घोषित करून वाटप केले पाहिजे। उपचारसीमेच्या आत असलेल्या परंतु वाटपाच्या ठिकाणी न पोहोचलेल्या भिक्खूचा हिस्सा घेणाऱ्या भिक्खूला रोखू नये। विहार मोठा असेल आणि थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून चीवरांचे कापड वाटले जात असताना, आळशी स्वभावाचे महाथेर नंतर आले, तर त्यांना "भंते, वीस वर्षांच्या (दीक्षा असलेल्या) भिक्खूंना वाटप केले जात आहे, आपली पाळी निघून गेली आहे" असे म्हणू नये। वाटपाचा क्रम थांबवून त्यांना चीवर देऊन नंतर क्रमानुसार वाटप करावे।

---

අසුකවිහාරෙ කිර බහුං චීවරං උප්පන්නන්ති සුත්වා යොජනන්තරිකවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය දාතබ්බං. අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමං පවිට්ඨානං අන්තෙවාසිකාදීසු ගණ්හන්තෙසු දාතබ්බමෙව. ‘‘බහිඋපචාරසීමාය ඨිතානං දෙථා’’ති වදන්ති, න දාතබ්බං. සචෙ පන උපචාරසීමං ඔක්කන්තෙහි එකාබද්ධා හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා හොන්ති, පරිසවසෙන වඩ්ඪිතා නාම හොති සීමා[Pg.421], තස්මා දාතබ්බං. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි පච්ඡා ආගතානං දාතබ්බමෙව. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති, දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන දාතබ්බං.

"अमुक विहारात पुष्कळ चीवरे उत्पन्न झाली आहेत" असे ऐकून एक योजन अंतरावरील विहारातूनही भिक्खू येतात। जे जे भिक्खू आले आहेत त्यांना त्यांच्या स्थानानुसार (क्रमानुसार) वाटप करावे। जे अजून वाटपाच्या ठिकाणी पोहोचले नाहीत परंतु उपचारसीमेत प्रवेश केला आहे, त्यांच्यासाठी त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) इत्यादींनी हिस्सा घेतला असता तो दिलाच पाहिजे। "उपचारसीमेच्या बाहेर असलेल्यांना द्या" असे म्हटले तर देऊ नये। परंतु जर उपचारसीमेत प्रवेश केलेल्या भिक्खूंशी सलग जोडले जाऊन स्वतःच्या विहारद्वारावर किंवा विहाराच्या आतच ते असतील, तर परिषदेच्या विस्तारामुळे सीमा वाढली असे मानले जाते, म्हणून त्यांना दिले पाहिजे। संघातील सर्वात कनिष्ठ भिक्खूला दिले गेले असले तरीही, नंतर आलेल्या भिक्खूंना दिलेच पाहिजे। परंतु दुसऱ्या वाटपाच्या वेळी थेरांच्या आसनावर आरूढ झाल्यावर जे नंतर येतात, त्यांना पहिल्या वाटपाचा हिस्सा मिळत नाही। त्यांना दुसऱ्या वाटपातून वर्षांच्या (दीक्षेच्या) क्रमानुसार दिले पाहिजे।

---

එකස්මිං විහාරෙ දස භික්ඛූ හොන්ති, ‘‘දස වත්ථානි සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති දෙන්ති, පාටෙක්කං භාජෙතබ්බානි. සචෙ ‘‘සබ්බානෙව අම්හාකං පාපුණන්තී’’ති ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති, දුප්පාපිතානි චෙව දුග්ගහිතානි ච ගතගතට්ඨානෙ සඞ්ඝිකානෙව හොන්ති. එකං පන උද්ධරිත්වා ‘‘ඉදං තුම්හාකං පාපුණාතී’’ති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස දත්වා ‘‘සෙසානි අම්හාකං පාපුණන්තී’’ති ගහෙතුං වට්ටති.

एका विहारात दहा भिक्खू आहेत। "आम्ही दहा वस्त्रे संघाला देत आहोत" असे म्हणून दाते वस्त्रे देतात, तेव्हा ती स्वतंत्रपणे वाटली पाहिजेत। जर "ही सर्व वस्त्रे आमच्याच वाट्याला येतात" असे म्हणून ते सर्व वस्त्रे घेऊन गेले, तर ते अयोग्य वाटप आणि अयोग्य ग्रहण ठरते, आणि ते ज्या ज्या ठिकाणी जातील तिथे ती वस्त्रे सांघिकच राहतात। परंतु, एक वस्त्र बाजूला काढून "हे आपल्या वाट्याला येते" असे संघथेरांना देऊन, "उरलेली वस्त्रे आमच्या वाट्याला येतात" असे म्हणून ती घेणे योग्य आहे।

---

එකමෙව වත්ථං සඞ්ඝස්ස දෙමාති ආහරන්ති, අභාජෙත්වාව අම්හාකං පාපුණන්තීති ගණ්හන්ති, දුප්පාපිතඤ්චෙව දුග්ගහිතඤ්ච. සත්ථකෙන පන හලිද්දිආදිනා වා ලෙඛං කත්වා එකං කොට්ඨාසං ‘‘ඉමං ඨානං තුම්හාකං පාපුණාතී’’ති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස පාපෙත්වා ‘‘සෙසං අම්හාකං පාපුණාතී’’ති ගහෙතුං වට්ටති. යං පන වත්ථස්සෙව පුප්ඵං වා වලි වා, තෙන පරිච්ඡෙදං කාතුං න වට්ටති. සචෙ එකං තන්තං උද්ධරිත්වා ‘‘ඉදං ඨානං තුම්හාකං පාපුණාතී’’ති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස දත්වා ‘‘සෙසං අම්හාකං පාපුණාතී’’ති ගණ්හන්ති, වට්ටති. ඛණ්ඩං ඛණ්ඩං ඡින්දිත්වා භාජියමානං වට්ටතියෙව.

"आम्ही संघाला एकच वस्त्र देत आहोत" असे म्हणून दाते वस्त्र आणतात, तेव्हा त्याचे वाटप न करताच "हे आमच्या वाट्याला येते" असे म्हणून जर ते घेतात, तर ते अयोग्य वाटप आणि अयोग्य ग्रहण ठरते। परंतु लहान चाकूने किंवा हळद इत्यादीने रेघ ओढून एका भागाला "हा भाग आपल्या वाट्याला येतो" असे संघथेरांना देऊन, "उरलेला भाग आमच्या वाट्याला येतो" असे म्हणून घेणे योग्य आहे। परंतु वस्त्रावरील जे फूल किंवा घडी असते, त्याने सीमा ठरवणे योग्य नाही। जर एक धागा बाहेर काढून "हा भाग आपल्या वाट्याला येतो" असे संघथेरांना देऊन "उरलेला भाग आमच्या वाट्याला येतो" असे म्हणून ते घेतात, तर ते योग्य आहे। तुकडे-तुकडे करून कापून वाटप करणे देखील योग्यच आहे।

---

එකභික්ඛුකෙ විහාරෙ සඞ්ඝස්ස චීවරෙසු උප්පන්නෙසු සචෙ පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සො භික්ඛු ‘‘සබ්බානි මය්හං පාපුණන්තී’’ති ගණ්හාති, සුග්ගහිතානි, ඨිතිකා පන න තිට්ඨති. සචෙ එකෙකං උද්ධරිත්වා ‘‘ඉදං මය්හං පාපුණාතී’’ති ගණ්හාති, ඨිතිකා තිට්ඨති. තත්ථ අට්ඨිතාය ඨිතිකාය පුන අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ උප්පන්නෙ සචෙ එකො භික්ඛු ආගච්ඡති, මජ්ඣෙ ඡින්දිත්වා ද්වීහිපි ගහෙතබ්බං. ඨිතාය ඨිතිකාය පුන අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ උප්පන්නෙ සචෙ නවකතරො ආගච්ඡති, ඨිතිකා හෙට්ඨා ඔරොහති. සචෙ වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, ඨිතිකා උද්ධං ආරොහති. අථඤ්ඤො නත්ථි, පුන අත්තනො පාපෙත්වා ගහෙතබ්බං.

एकाच भिक्खू असलेल्या विहारात संघासाठी चीवरे उत्पन्न झाली असता, जर पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच तो भिक्खू "ही सर्व माझ्या वाट्याला येतात" असे म्हणून घेतो, तर ते योग्य ग्रहण ठरते, परंतु वाटपाचा क्रम (ठितिका) राहत नाही। जर एक-एक वस्त्र बाजूला काढून "हे माझ्या वाट्याला येते" असे म्हणून तो घेतो, तर वाटपाचा क्रम राहतो। त्यामध्ये, वाटपाचा क्रम न राहिल्यास, पुन्हा दुसरे चीवर उत्पन्न झाल्यावर जर एक भिक्खू आला, तर ते मध्ये कापून दोघांनीही घेतले पाहिजे। वाटपाचा क्रम राहिल्यास, पुन्हा दुसरे चीवर उत्पन्न झाल्यावर जर कनिष्ठ भिक्खू आला, तर वाटपाचा क्रम खाली उतरतो। जर ज्येष्ठ भिक्खू आला, तर वाटपाचा क्रम वर चढतो। जर दुसरा कोणी नसेल, तर पुन्हा स्वतःच्या वाट्याला आणून ते ग्रहण करावे।

---

‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන සඞ්ඝං ආමසිත්වා දින්නං පන පංසුකූලිකානං න වට්ටති, ‘‘ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපාමි පංසුකූලිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති වුත්තත්තා, න පන අකප්පියත්තා[Pg.422]. භික්ඛුසඞ්ඝෙන අපලොකෙත්වා දින්නම්පි න ගහෙතබ්බං. යං පන භික්ඛු අත්තනො සන්තකං දෙති, තං භික්ඛුදත්තියං නාම වට්ටති, පංසුකූලං පන න හොති. එවං සන්තෙපි ධුතඞ්ගං න භිජ්ජති. ‘‘භික්ඛූනං දෙම, ථෙරානං දෙමා’’ති වුත්තෙ පන පංසුකූලිකානම්පි වට්ටති. ‘‘ඉදං වත්ථං සඞ්ඝස්ස දෙම, ඉමිනා උපාහනත්ථවිකපත්තත්ථවිකආයොගඅංසබද්ධකාදීනි කරොන්තූ’’ති දින්නම්පි වට්ටති.

"आम्ही संघाला देत आहोत" किंवा "भिक्खू संघाला देत आहोत" अशा कोणत्याही प्रकारे संघाचा उल्लेख करून दिलेले वस्त्र पांसुकूलिक (पांसुकूल धुतंग पाळणाऱ्या) भिक्खूंना कल्पत नाही; कारण "मी गृहपतीने दिलेले चीवर नाकारतो आणि पांसुकूलिक अंग समादान करतो" असे म्हटलेले असल्यामुळे होय, ते अकल्पनीय (अयोग्य) असल्यामुळे नव्हे। भिक्खू संघाने अनुमती देऊन दिलेले देखील त्यांनी घेऊ नये। परंतु जो भिक्खू स्वतःची वस्तू देतो, त्याला 'भिक्खूने दिलेले' (भिक्खुदत्तिय) म्हणतात आणि ते पांसुकूलिक भिक्खूंना कल्पते, परंतु ते पांसुकूल चीवर होत नाही। असे असले तरी धुतंग भंग पावत नाही। परंतु "आम्ही भिक्खूंना देत आहोत, थेरांना देत आहोत" असे म्हटले असता पांसुकूलिक भिक्खूंनाही ते कल्पते। "हे वस्त्र आम्ही संघाला देत आहोत, याने त्यांनी पादत्राण पिशवी, पात्र पिशवी, कटिबंध आणि खांद्याची पट्टी इत्यादी बनवावे" असे म्हणून दिलेले वस्त्र देखील कल्पते।

---

පත්තත්ථවිකාදීනං අත්ථාය දින්නානි බහූනිපි හොන්ති, චීවරත්ථායපි පහොන්ති, තතො චීවරං කත්වා පාරුපිතුං වට්ටති. සචෙ පන සඞ්ඝො භාජිතාතිරිත්තානි වත්ථානි ඡින්දිත්වා උපාහනත්ථවිකාදීනං අත්ථාය භාජෙති, තතො ගහෙතුං න වට්ටති. සාමිකෙහි විචාරිතමෙව හි වට්ටති, න ඉතරං.

पात्र पिशवी इत्यादींसाठी दिलेली वस्त्रे पुष्कळ असतील आणि ती चीवरासाठी देखील पुरेशी असतील, तर त्यापासून चीवर बनवून ते परिधान करणे कल्पते। परंतु जर संघाने वाटप करून उरलेली वस्त्रे कापून पादत्राण पिशवी इत्यादींसाठी वाटली, तर त्यातून घेणे कल्पत नाही। कारण दायकांनी ज्या उद्देशाने योजना केली आहे, तसेच घेणे कल्पते, इतर नाही।

---

‘‘පංසුකූලිකසඞ්ඝස්ස ධමකරණපටාදීනං අත්ථාය දෙමා’’ති වුත්තෙපි ගහෙතුං වට්ටති, පරික්ඛාරො නාම පංසුකූලිකානම්පි ඉච්ඡිතබ්බො. යං තත්ථ අතිරෙකං හොති, තං චීවරෙපි උපනෙතුං වට්ටති. සුත්තං සඞ්ඝස්ස දෙන්ති, පංසුකූලිකෙහිපි ගහෙතබ්බං. අයං තාව විහාරං පවිසිත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දින්නෙසු විනිච්ඡයො.

"आम्ही पांसुकूलिक संघाला जलगाळणीचे कापड इत्यादींसाठी देत आहोत" असे म्हटले तरीही ते घेणे कल्पते; कारण परिष्कार पांसुकूलिक भिक्खूंनाही आवश्यक असतात। त्यामध्ये जे अतिरिक्त उरेल, ते चीवरासाठी देखील वापरणे कल्पते। जर ते संघाला सूत देतात, तर पांसुकूलिक भिक्खूंनी देखील ते ग्रहण करावे। विहारात प्रवेश करून "ही चीवरे मी संघाला अर्पण करतो" असे म्हणून दिलेल्या चीवरांबाबतचा हा निर्णय आहे।

---

සචෙ පන බහිඋපචාරසීමායං අද්ධානප්පටිපන්නෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වා සඞ්ඝනවකස්ස වා ආරොචෙති, සචෙපි යොජනං ඵරිත්වා පරිසා ඨිතා හොති, එකබද්ධා චෙ, සබ්බෙසං පාපුණාති. යෙ පන ද්වාදසහි හත්ථෙහි පරිසං අසම්පත්තා, තෙසං න පාපුණාති.

परंतु जर उपचारसीमेच्या बाहेर, प्रवासाला निघालेल्या भिक्खूंना पाहून "मी संघाला देत आहे" असे संघथेरांना किंवा संघातील कनिष्ठ भिक्खूला सांगितले, आणि जरी एक योजन अंतरापर्यंत परिषद पसरलेली असली, आणि ती सलग जोडलेली असेल, तर ती सर्वांच्या वाट्याला येते। परंतु जे बारा हातांच्या अंतराने परिषदेपर्यंत पोहोचले नाहीत, त्यांच्या वाट्याला ते येत नाही।

---

උභතොසඞ්ඝස්ස දෙතීති එත්ථ ‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වුත්තෙපි ‘‘ද්විධා සඞ්ඝස්ස දම්මි, ද්වින්නං සඞ්ඝානං දම්මි, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස ච දම්මී’’ති වුත්තෙපි උභතොසඞ්ඝස්ස දින්නමෙව හොති. උපඩ්ඪං දාතබ්බන්ති ද්වෙභාගෙ සමෙ කත්වා එකො දාතබ්බො. ‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්ච දම්මී’’ති වුත්තෙ සචෙ දස දස භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච හොන්ති, එකවීසති පටිවීසෙ කත්වා එකො පුග්ගලස්ස දාතබ්බො, දස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස, දස භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස යෙන පුග්ගලිකො ලද්ධො සො සඞ්ඝතොපි අත්තනො වස්සග්ගෙන ගහෙතුං ලභති. කස්මා? උභතොසඞ්ඝග්ගහණෙන ගහිතත්තා.

"उभय संघाला देतो" याविषयी निर्णय असा समजावा: "मी उभय संघाला देत आहे" असे म्हटले तरीही, किंवा "मी द्विधा संघाला देत आहे, दोन संघांना देत आहे, भिक्खू संघाला आणि भिक्खुणी संघाला देत आहे" असे म्हटले तरीही ते उभय संघालाच दिलेले ठरते। "अर्धे दिले पाहिजे" म्हणजे दोन समान भाग करून एक भाग (प्रत्येक संघाला) दिला पाहिजे। "मी उभय संघाला आणि आपल्याला देत आहे" असे म्हटले असता, जर दहा भिक्खू आणि दहा भिक्खुणी असतील, तर एकवीस समान भाग करून एक भाग त्या व्यक्तीला दिला पाहिजे, दहा भाग भिक्खू संघाला आणि दहा भाग भिक्खुणी संघाला दिले पाहिजेत। ज्याला वैयक्तिक हिस्सा मिळाला आहे, त्याला संघाकडून देखील स्वतःच्या वर्षांच्या (दीक्षेच्या) क्रमानुसार हिस्सा मिळतो। कारण काय? 'उभय संघ' या शब्दाच्या ग्रहणाने त्याचा समावेश झालेला असल्यामुळे होय।

---

‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස [Pg.423] ච චෙතියස්ස ච දම්මී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. ඉධ පන චෙතියස්ස සඞ්ඝතො පාපුණනකොට්ඨාසො නාම නත්ථි, එකපුග්ගලස්ස පත්තකොට්ඨාසසමොව කොට්ඨාසො හොති.

“दोन्ही संघांना (उभतोसंघाला) आणि चैत्याला मी दान देतो” असे म्हटले तरीही हाच नियम लागू होतो. परंतु, येथे चैत्यासाठी संघातून मिळणारा हिस्सा (भाग) नसतो; तर एका व्यक्तीला मिळणाऱ्या हिश्श्यासारखाच तो हिस्सा असतो.

---

‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන ද්වාවීසති කොට්ඨාසෙ කත්වා දස භික්ඛූනං, දස භික්ඛුනීනං, එකො පුග්ගලස්ස, එකො චෙතියස්ස දාතබ්බො. තත්ථ පුග්ගලො සඞ්ඝතොපි අත්තනො වස්සග්ගෙන පුන ගහෙතුං ලභති, චෙතියස්ස එකොයෙව.

परंतु, “दोन्ही संघांना, तुम्हाला आणि चैत्याला मी दान देतो” असे म्हटले असता, बावीस भाग करून, दहा भाग भिक्षूंना, दहा भाग भिक्षुणींना, एक भाग त्या व्यक्तीला आणि एक भाग चैत्याला दिला पाहिजे. त्यामध्ये ती व्यक्ती संघाकडूनही आपल्या वर्षासंख्येनुसार (ज्येष्ठतेनुसार) पुन्हा भाग मिळवू शकते, परंतु चैत्याला केवळ एकच भाग मिळतो.

---

‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනීනඤ්ච දම්මී’’ති වුත්තෙ පන න මජ්ඣෙ භින්දිත්වා දාතබ්බං, භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච ගණෙත්වා දාතබ්බං. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්චා’’ති වුත්තෙ පන පුග්ගලො විසුං න ලභති, පාපුණනට්ඨානතො එකමෙව ලභති. කස්මා? භික්ඛුසඞ්ඝග්ගහණෙන ගහිතත්තා. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්ස එකපුග්ගලපටිවීසො ලබ්භති, පුග්ගලස්ස විසුං න ලබ්භති, තස්මා එකං චෙතියස්ස දත්වා අවසෙසං භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච ගණෙත්වා භාජෙතබ්බං.

परंतु, “भिक्षुसंघाला आणि भिक्षुणींना मी दान देतो” असे म्हटले असता, मध्यभागी विभागून देऊ नये, तर भिक्षू आणि भिक्षुणींची संख्या मोजून दिले पाहिजे. “भिक्षुसंघाला, भिक्षुणींना आणि तुम्हाला मी दान देतो” असे म्हटले असता, त्या व्यक्तीला स्वतंत्र भाग मिळत नाही, तर त्याला मिळणाऱ्या स्थानावरून केवळ एकच भाग मिळतो. असे का? कारण ‘भिक्षुसंघ’ या शब्दाच्या ग्रहणाने त्या व्यक्तीचा समावेश आधीच झालेला असतो. “भिक्षुसंघाला, भिक्षुणींना, तुम्हाला आणि चैत्याला मी दान देतो” असे म्हटले तरीही चैत्याला एका व्यक्तीचा हिस्सा मिळतो, परंतु त्या व्यक्तीला स्वतंत्र हिस्सा मिळत नाही. म्हणून, एक भाग चैत्याला देऊन उर्वरित भाग भिक्षू आणि भिक्षुणींची संख्या मोजून विभागून दिला पाहिजे.

---

‘‘භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච දම්මී’’ති වුත්තෙපි මජ්ඣෙ භින්දිත්වා න දාතබ්බං, පුග්ගලගණනාය එව විභජිතබ්බං. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති එවං වුත්තෙපි චෙතියස්ස එකපුග්ගලපටිවීසො ලබ්භති, පුග්ගලස්ස විසුං නත්ථි, භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච ගණෙත්වා එව භාජෙතබ්බං. යථා ච භික්ඛුසඞ්ඝං ආදිං කත්වා නයො නීතො, එවං භික්ඛුනිසඞ්ඝං ආදිං කත්වාපි නෙතබ්බො. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්චා’’ති වුත්තෙ පුග්ගලස්ස විසුං න ලබ්භති, වස්සග්ගෙනෙව ගහෙතබ්බං. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන චෙතියස්ස විසුං පටිවීසො ලබ්භති. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්සෙව ලබ්භති, න පුග්ගලස්ස.

“भिक्षूंना आणि भिक्षुणींना मी दान देतो” असे म्हटले तरीही मध्यभागी विभागून देऊ नये, तर व्यक्तींच्या संख्येनुसारच विभागणी केली पाहिजे. “भिक्षूंना, भिक्षुणींना, तुम्हाला आणि चैत्याला मी दान देतो” असे म्हटले तरीही चैत्याला एका व्यक्तीचा हिस्सा मिळतो, त्या व्यक्तीला स्वतंत्र हिस्सा मिळत नाही; भिक्षू आणि भिक्षुणींची संख्या मोजूनच विभागणी केली पाहिजे. ज्याप्रमाणे भिक्षुसंघाला प्राधान्य देऊन हा नियम सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे भिक्षुणीसंघाला प्राधान्य देऊनही हा नियम लागू केला पाहिजे. “भिक्षुसंघाला आणि तुम्हाला मी दान देतो” असे म्हटले असता, त्या व्यक्तीला स्वतंत्र हिस्सा मिळत नाही, तर त्याने आपल्या वर्षासंख्येनुसारच हिस्सा घेतला पाहिजे. “भिक्षुसंघाला आणि चैत्याला मी दान देतो” असे म्हटले असता, चैत्याला स्वतंत्र हिस्सा मिळतो. “भिक्षुसंघाला, तुम्हाला आणि चैत्याला मी दान देतो” असे म्हटले तरीही चैत्यालाच हिस्सा मिळतो, त्या व्यक्तीला स्वतंत्र हिस्सा मिळत नाही.

---

‘‘භික්ඛූනඤ්ච තුය්හඤ්චා’’ති වුත්තෙපි විසුං න ලබ්භති. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන චෙතියස්ස ලබ්භති. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්සෙව විසුං ලබ්භති, න පුග්ගලස්ස. භික්ඛුනිසඞ්ඝං ආදිං කත්වාපි එවමෙව යොජෙතබ්බං.

“भिक्षूंना आणि तुम्हाला मी दान देतो” असे म्हटले तरीही स्वतंत्र हिस्सा मिळत नाही. परंतु “भिक्षूंना आणि चैत्याला मी दान देतो” असे म्हटले असता चैत्याला हिस्सा मिळतो. “भिक्षूंना, तुम्हाला आणि चैत्याला मी दान देतो” असे म्हटले तरीही चैत्यालाच स्वतंत्र हिस्सा मिळतो, त्या व्यक्तीला स्वतंत्र हिस्सा मिळत नाही. भिक्षुणीसंघाला प्राधान्य देऊनही याच प्रकारे योजना करावी.

---

පුබ්බෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දෙන්ති, භගවා මජ්ඣෙ නිසීදති, දක්ඛිණතො භික්ඛූ වාමතො භික්ඛුනියො නිසීදන්ති, භගවා උභින්නං සඞ්ඝත්ථෙරො, තදා භගවා අත්තනා ලද්ධපච්චයෙ අත්තනාපි පරිභුඤ්ජති, භික්ඛූනම්පි [Pg.424] දාපෙති. එතරහි පන පණ්ඩිතමනුස්සා සධාතුකං පටිමං වා චෙතියං වා ඨපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දෙන්ති. පටිමාය වා චෙතියස්ස වා පුරතො ආධාරකෙ පත්තං ඨපෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා බුද්ධානං දෙමාති, තත්ථ යං පඨමං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙන්ති, විහාරං වා ආහරිත්වා ඉදං චෙතියස්ස දෙමාති පිණ්ඩපාතඤ්ච මාලාගන්ධාදීනි ච දෙන්ති, තත්ථ කථං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති? මාලාගන්ධාදීනි තාව චෙතියෙ ආරොපෙතබ්බානි, වත්ථෙහි පටාකා, තෙලෙන පදීපා කාතබ්බා, පිණ්ඩපාතමධුඵාණිතාදීනි පන යො නිබද්ධචෙතියජග්ගකො හොති පබ්බජිතො වා ගහට්ඨො වා, තස්සෙව දාතබ්බානි. නිබද්ධජග්ගකෙ අසති ආහටභත්තං ඨපෙත්වා වත්තං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. උපකට්ඨෙ කාලෙ භුඤ්ජිත්වා පච්ඡාපි වත්තං කාතුං වට්ටතියෙව.

पूर्वीच्या काळी, बुद्धप्रमुख उभतोसंघाला दान दिले जात असे. भगवान मध्ये बसत असत, उजव्या बाजूला भिक्षू आणि डाव्या बाजूला भिक्षुणी बसत असत. भगवान दोन्ही संघांचे संघस्थवीर होते. त्या वेळी भगवान स्वतःला मिळालेल्या वस्तू स्वतःही वापरत असत आणि भिक्षूंनाही देववत असत. परंतु आताच्या काळात, सुज्ञ लोक सधातू (धातूयुक्त) बुद्धबिंब (मूर्ती) किंवा चैत्य ठेवून बुद्धप्रमुख उभतोसंघाला दान देतात. मूर्ती किंवा चैत्याच्या समोर पात्राच्या आधारावर पात्र ठेवून, दानोदक अर्पण करून ‘आम्ही बुद्धांना दान देतो’ असे म्हणून दान देतात. त्यामध्ये जे काही खाद्य किंवा भोज्य प्रथम देतात, किंवा विहारात आणून ‘हे आम्ही चैत्याला देतो’ असे म्हणून पिंडपात आणि पुष्प-गंध इत्यादी अर्पण करतात, त्या बाबतीत कसे वर्तन करावे? प्रथम पुष्प, गंध इत्यादी चैत्यावर अर्पण करावेत. वस्त्रांपासून पताका बनवाव्यात आणि तेलाने दीप प्रज्वलित करावेत. परंतु पिंडपात, मध, गुळ-काकवी इत्यादी गोष्टी जो कोणी चैत्याची नियमित काळजी घेणारा असेल—मग तो प्रव्रजित असो वा गृहस्थ असो—त्यालाच दिल्या पाहिजेत. नियमित काळजी घेणारा कोणी नसल्यास, आणलेले अन्न ठेवून, योग्य तो विधी करून ते ग्रहण करणे योग्य आहे. दुपारची वेळ जवळ आली असल्यास, भोजन करून नंतरही विधी करणे योग्यच आहे.

---

මාලාගන්ධාදීසු ච යං කිඤ්චි ‘‘ඉදං හරිත්වා චෙතියස්සපූජං කරොථා’’ති වුත්තෙ දූරම්පි හරිත්වා පූජෙතබ්බං. ‘‘භික්ඛං සඞ්ඝස්ස හරා’’ති වුත්තෙපි හරිතබ්බං. සචෙ පන ‘‘අහං පිණ්ඩාය චරාමි, ආසනසාලාය භික්ඛූ අත්ථි, තෙ ආහරිස්සන්තී’’ති වුත්තෙ ‘‘භන්තෙ තුය්හංයෙව දම්මී’’ති වදති, භුඤ්ජිතුං වට්ටති. අථ පන ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සාමී’’ති හරන්තස්ස ගච්ඡතො අන්තරාව කාලො උපකට්ඨො හොති, අත්තනො පාපෙත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටති.

पुष्प-गंध इत्यादींमध्ये जे काही असेल, “हे घेऊन जाऊन चैत्याची पूजा करा” असे लोकांनी म्हटले असता, दूरवर घेऊन जाऊनही पूजा केली पाहिजे. “भिक्षा संघाकडे घेऊन जा” असे म्हटले तरीही ती घेऊन गेली पाहिजे. परंतु जर “मी भिक्षेसाठी फिरत आहे, आसनशाळेत भिक्षू आहेत, ते घेऊन येतील” असे म्हटले असता, “भंते, मी तुम्हालाच देतो” असे जर तो म्हणाला, तर ते ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु जर “मी भिक्षुसंघाला देईन” असे मनात ठेवून ते घेऊन जात असताना, वाटेतच दुपारची वेळ जवळ आली, तर ते स्वतःकडे घेऊन ग्रहण करणे योग्य आहे.

---

වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස දෙතීති විහාරං පවිසිත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දෙති. යාවතිකා භික්ඛූ තස්මිං ආවාසෙ වස්සංවුට්ඨාති යත්තකා වස්සච්ඡෙදං අකත්වා පුරිමවස්සංවුට්ඨා, තෙහි භාජෙතබ්බං, අඤ්ඤෙසං න පාපුණාති. දිසාපක්කන්තස්සාපි සති පටිග්ගාහකෙ යාව කථිනස්සුබ්භාරා දාතබ්බං, අනත්ථතෙ පන කථිනෙ අන්තොහෙමන්තෙ එවඤ්ච වත්වා දින්නං, පච්ඡිමවස්සංවුට්ඨානම්පි පාපුණාතීති ලක්ඛණඤ්ඤූ වදන්ති. අට්ඨකථාසු පනෙතං න විචාරිතං.

“वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो” याचा अर्थ विहारात प्रवेश करून “मी ही चिवरे वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो” असे म्हणून दान देणे होय. त्या विहारात जितके भिक्षू वर्षावास पूर्ण करून राहिले आहेत, ज्यांनी वर्षावास खंडित न करता पूर्व-वर्षावास पूर्ण केला आहे, त्यांनीच ते विभागून घेतले पाहिजे, इतरांना ते मिळत नाही. दुसऱ्या ठिकाणी निघून गेलेल्या भिक्षूलाही, जर त्याचा स्वीकार करणारा प्रतिनिधी असेल, तर कठीण संस्काराच्या समाप्तीपर्यंत (कठीण-उद्धारापर्यंत) ते दिले पाहिजे. परंतु, कठीण संस्कार केला नसताना, हिवाळ्याच्या काळात असे म्हणून दिलेले चिवर पश्चिमोत्तर-वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्षूंनाही मिळते, असे विनय-लक्षणांचे जाणकार म्हणतात. परंतु अट्ठकथांमध्ये यावर विशेष चर्चा केलेली नाही.

---

සචෙ පන බහිඋපචාරසීමායං ඨිතො ‘‘වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වදති, සම්පත්තානං සබ්බෙසං පාපුණාති. අථ ‘‘අසුකවිහාරෙ වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්සා’’ති වදති, තත්‍ර වස්සංවුට්ඨානමෙව යාව කථිනස්සුබ්භාරා පාපුණාති. සචෙ පන ගිම්හානං පඨමදිවසතො පට්ඨාය එවං වදති, තත්‍ර සම්මුඛීභූතානං සබ්බෙසං පාපුණාති. කස්මා? පිට්ඨිසමයෙ උප්පන්නත්තා. අන්තොවස්සෙයෙව ‘‘වස්සං වසන්තානං දම්මී’’ති වුත්තෙ ඡින්නවස්සා න ලභන්ති, වස්සං වසන්තාව ලභන්ති. චීවරමාසෙ [Pg.425] පන ‘‘වස්සං වසන්තානං දම්මී’’ති වුත්තෙ පච්ඡිමිකාය වස්සූපගතානංයෙව පාපුණාති, පුරිමිකාය වස්සූපගතානඤ්ච ඡින්නවස්සානඤ්ච න පාපුණාති.

परंतु, जर बाह्य उपचार सीमेच्या बाहेर उभा असलेला दाता “मी वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो” असे म्हणाला, तर तेथे उपस्थित असलेल्या सर्व भिक्षूंना ते मिळते. किंवा जर तो “अमुक विहारात वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो” असे म्हणाला, तर त्या विहारात वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्षूंनाच कठीण संस्काराच्या समाप्तीपर्यंत ते मिळते. परंतु जर तो उन्हाळ्याच्या पहिल्या दिवसापासून असे म्हणत असेल, तर तेथे उपस्थित असलेल्या सर्व भिक्षूंना ते मिळते. असे का? कारण ते चिवर-काळाच्या नंतरच्या काळात (पिठ्ठिसमयात) उत्पन्न झालेले असते. वर्षावासाच्या दरम्यानच “वर्षावास करत असलेल्यांना मी देतो” असे म्हटले असता, ज्यांचा वर्षावास खंडित झाला आहे त्यांना ते मिळत नाही, तर जे वर्षावास करत आहेत त्यांनाच ते मिळते. परंतु चिवर-मासात “वर्षावास करत असलेल्यांना मी देतो” असे म्हटले असता, पश्चिमोत्तर-वर्षावास स्वीकारलेल्या भिक्षूंनाच ते मिळते; पूर्व-वर्षावास स्वीकारलेल्या आणि ज्यांचा वर्षावास खंडित झाला आहे अशा भिक्षूंना ते मिळत नाही.

---

චීවරමාසතො පට්ඨාය යාව හෙමන්තස්ස පච්ඡිමො දිවසො, තාව වස්සාවාසිකං දෙමාති වුත්තෙ කථිනං අත්ථතං වා හොතු අනත්ථතං වා අතීතවස්සංවුට්ඨානමෙව පාපුණාති. ගිම්හානං පඨමදිවසතො පට්ඨාය වුත්තෙ පන මාතිකා ආරොපෙතබ්බා – ‘‘අතීතවස්සාවාසස්ස පඤ්ච මාසා අතික්කන්තා, අනාගතො චතුමාසච්චයෙන භවිස්සති, කතරවස්සාවාසස්ස දෙතී’’ති? සචෙ ‘‘අතීතවස්සංවුට්ඨානං දම්මී’’ති වදති, තංඅන්තොවස්සංවුට්ඨානමෙව පාපුණාති, දිසාපක්කන්තානම්පි සභාගා ගණ්හිතුං ලභන්ති.

चीवर महिन्यापासून सुरू करून जोपर्यंत हेमंत ऋतूचा शेवटचा दिवस (फाल्गुन पौर्णिमा) आहे, तोपर्यंत 'आम्ही वर्षावासिक (चीवर) देत आहोत' असे म्हटले असता, कठिन (चीवर) आस्तृत (पसरलेले) असो वा अनास्तृत असो, ते केवळ भूतकाळातील वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंनाच प्राप्त होते. परंतु, जर ग्रीष्माच्या (उन्हाळ्याच्या) पहिल्या दिवसापासून सुरू करून असे म्हटले असेल, तर मातृका (प्रश्नावली) मांडली पाहिजे की— 'गेलेल्या वर्षावासाचे पाच महिने उलटून गेले आहेत, आणि आगामी वर्षावास चार महिन्यांनंतर सुरू होईल, तर तुम्ही कोणत्या वर्षावासातील भिक्खूंना हे देत आहात?' जर तो म्हणतो की, 'मी भूतकाळातील वर्षावास पूर्ण केलेल्यांना देत आहे,' तर ते केवळ वर्षावासाच्या आत राहून वर्षावास पूर्ण केलेल्यांनाच प्राप्त होते, आणि इतर दिशांना निघून गेलेल्या भिक्खूंच्या वतीने त्यांचे सभाग (समान भागीदार) भिक्खू देखील ते ग्रहण करू शकतात.

---

සචෙ ‘‘අනාගතෙ වස්සාවාසිකං දම්මී’’ති වදති, තං ඨපෙත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහෙතබ්බං. අථ ‘‘අගුත්තො විහාරො, චොරභයං අත්ථි, න සක්කා ඨපෙතුං, ගණ්හිත්වා වා ආහිණ්ඩිතු’’න්ති වුත්තෙ ‘‘සම්පත්තානං දම්මී’’ති වදති, භාජෙත්වා ගහෙතබ්බං. සචෙ වදති ‘‘ඉතො මෙ භන්තෙ තතියෙ වස්සෙ වස්සාවාසිකං න දින්නං, තං දම්මී’’ති, තස්මිං අන්තොවස්සෙ වුට්ඨභික්ඛූනං පාපුණාති. සචෙ තෙ දිසා පක්කන්තා, අඤ්ඤො විස්සාසිකො ගණ්හාති, දාතබ්බං. අථ එකොයෙව අවසිට්ඨො, සෙසා කාලඞ්කතා, සබ්බං එකස්සෙව පාපුණාති. සචෙ එකොපි නත්ථි, සඞ්ඝිකං හොති, සම්මුඛීභූතෙහි භාජෙතබ්බං.

जर तो म्हणतो की, 'मी आगामी वर्षावासासाठी वर्षावासिक देत आहे,' तर ते राखून ठेवून वर्षावासाला आरंभ होण्याच्या दिवशी ग्रहण केले पाहिजे. किंवा जर 'विहार सुरक्षित नाही, चोरांचे भय आहे, ते राखून ठेवणे शक्य नाही, किंवा ते घेऊन फिरणेही शक्य नाही' असे म्हटले असता, जर तो म्हणतो की, 'मी उपस्थित असलेल्यांना देत आहे,' तर ते वाटून घेऊन ग्रहण केले पाहिजे. जर तो म्हणतो की, 'भंते, या वर्षापासून तिसऱ्या वर्षी मी वर्षावासिक दिले नव्हते, ते मी आता देत आहे,' तर ते त्या वर्षावासात राहिलेल्या भिक्खूंना प्राप्त होते. जर ते इतर दिशांना निघून गेले असतील आणि दुसरा एखादा विश्वासू भिक्खू ते ग्रहण करत असेल, तर त्याला दिले पाहिजे. किंवा जर केवळ एकच भिक्खू शिल्लक राहिला असेल आणि बाकीचे कालवश झाले असतील, तर ते सर्व एकालाच प्राप्त होते. जर एकही भिक्खू नसेल, तर ते सांघिक होते आणि उपस्थित असलेल्या भिक्खूंनी ते वाटून घेतले पाहिजे.

---

ආදිස්ස දෙතීති ආදිසිත්වා පරිච්ඡින්දිත්වා දෙති; යාගුයා වාතිආදීසු අයමත්ථො – යාගුයා වා…පෙ… භෙසජ්ජෙ වා ආදිස්ස දෙති. තත්‍රායං යොජනා – භික්ඛූ අජ්ජතනාය වා ස්වාතනාය වා යාගුයා නිමන්තෙත්වා තෙසං ඝරං පවිට්ඨානං යාගුං දෙති, යාගුං දත්වා පීතාය යාගුයා ‘‘ඉමානි චීවරානි, යෙහි මය්හං යාගු පීතා, තෙසං දම්මී’’ති දෙති, යෙහි නිමන්තිතෙහි යාගු පීතා, තෙසංයෙව පාපුණාති. යෙහි පන භික්ඛාචාරවත්තෙන ඝරද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙහි වා ඝරං පවිට්ඨෙහි වා යාගු ලද්ධා, යෙසං වා ආසනසාලතො පත්තං ආහරිත්වා මනුස්සෙහි නීතා, යෙසං වා ථෙරෙහි පෙසිතා, තෙසං න පාපුණාති. සචෙ පන නිමන්තිතභික්ඛූහි සද්ධිං අඤ්ඤෙපි බහූ ආගන්ත්වා අන්තොගෙහඤ්ච බහිගෙහඤ්ච පූරෙත්වා නිසින්නා, දායකො ච එවං වදති – ‘‘නිමන්තිතා වා හොන්තු අනිමන්තිතා වා, යෙසං මයා යාගු දින්නා, සබ්බෙසං ඉමානි වත්ථානි හොන්තූ’’ති සබ්බෙසං පාපුණන්ති. යෙහි පන ථෙරානං හත්ථතො යාගු ලද්ධා[Pg.426], තෙසං න පාපුණන්ති. අථ සො ‘‘යෙහි මය්හං යාගු පීතා, සබ්බෙසං හොන්තූ’’ති වදති, සබ්බෙසං පාපුණන්ති. භත්තඛාදනීයෙසුපි එසෙව නයො.

'आदिस्य देति' (उद्देश करून देणे) म्हणजे उद्देश करून, निश्चित करून देणे. 'यागुया वा' (किंवा यागूसाठी) इत्यादी वाक्यांमध्ये हा अर्थ आहे— यागूसाठी किंवा... पे... औषधासाठी उद्देश करून देणे. तेथे हा संबंध आहे— भिक्खूंना आजच्या किंवा उद्याच्या यागूसाठी आमंत्रित करून, घरात प्रवेश केलेल्या त्या भिक्खूंना यागू देतो, आणि त्यांनी ती यागू प्यायल्यानंतर, 'ज्यांनी माझी यागू प्यायली आहे, त्यांना मी ही चीवरे देत आहे' असे म्हणून देतो, तर ज्या आमंत्रित भिक्खूंनी यागू प्यायली आहे, त्यांनाच ती प्राप्त होतात. परंतु, ज्यांनी भिक्षाटनाच्या नियमाने घराच्या दारावरून जाताना किंवा घरात प्रवेश केल्यावर यागू मिळवली आहे, किंवा ज्यांचे पात्र आसनशाळेतून आणून लोकांनी यागू नेली आहे, किंवा ज्यांच्याकडे स्थविरांनी यागू पाठवली आहे, त्यांना ती प्राप्त होत नाही. परंतु, जर आमंत्रित भिक्खूंसोबत इतरही अनेक भिक्खू येऊन घराच्या आत आणि बाहेर गर्दी करून बसले असतील, आणि दाता असे म्हणतो की— 'आमंत्रित असोत वा आमंत्रित नसूत, ज्यांना मी यागू दिली आहे, त्या सर्वांना ही वस्त्रे मिळोत,' तर ती सर्वांना प्राप्त होतात. परंतु, ज्यांनी स्थविरांच्या हाताने यागू मिळवली आहे, त्यांना ती प्राप्त होत नाही. किंवा जर तो म्हणतो की, 'ज्यांनी माझी यागू प्यायली आहे, त्या सर्वांना ती मिळोत,' तर ती सर्वांना प्राप्त होतात. भोजन आणि खाद्यान्नाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

---

චීවරෙ වාති පුබ්බෙපි යෙන වස්සං වාසෙත්වා භික්ඛූනං චීවරං දින්නපුබ්බං හොති, සො චෙ භික්ඛූ භොජෙත්වා වදති – ‘‘යෙසං මයා පුබ්බෙ චීවරං දින්නං, තෙසංයෙව ඉමං චීවරං වා සුත්තං වා සප්පිමධුඵාණිතාදීනි වා හොන්තූ’’ති, සබ්බං තෙසංයෙව පාපුණාති. සෙනාසනෙ වාති යො මයා කාරිතෙ විහාරෙ වා පරිවෙණෙ වා වසති, තස්සිදං හොතූ’’ති වුත්තෙ තස්සෙව හොති. භෙසජ්ජෙ වාති ‘‘මයං කාලෙන කාලං ථෙරානං සප්පිආදීනි භෙසජ්ජානි දෙම, යෙහි තානි ලද්ධානි, තෙසංයෙවිදං හොතූ’’ති වුත්තෙ තෙසංයෙව හොති.

'चीवरे वा' (किंवा चीवराच्या बाबतीत) म्हणजे— पूर्वी ज्या दात्याने भिक्खूंना वर्षावास करवून घेऊन चीवर दिले होते, तो जर भिक्खूंना भोजन देऊन असे म्हणतो की— 'ज्यांना मी पूर्वी चीवर दिले होते, त्यांनाच हे चीवर किंवा सूत किंवा तूप, मध, गुळ इत्यादी मिळोत,' तर ते सर्व त्यांनाच प्राप्त होते. 'सेनासने वा' (किंवा सेनासनाच्या बाबतीत) म्हणजे— 'मी बांधलेल्या विहारात किंवा परिवेणात जो राहतो, त्याला हे मिळो' असे म्हटले असता, ते त्यालाच प्राप्त होते. 'भेसज्जे वा' (किंवा औषधाच्या बाबतीत) म्हणजे— 'आम्ही वेळोवेळी स्थविरांना तूप इत्यादी औषधे देतो, ज्यांना ती मिळाली आहेत, त्यांनाच हे मिळो' असे म्हटले असता, ते त्यांनाच प्राप्त होते.

---

පුග්ගලස්ස දෙතීති ‘‘ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’’ති එවං පරම්මුඛා වා පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ‘‘ඉමං භන්තෙ තුම්හාකං දම්මී’’ති එවං සම්මුඛා වා දෙති. සචෙ පන ‘‘ඉදං තුම්හාකඤ්ච තුම්හාකං අන්තෙවාසිකානඤ්ච දම්මී’’ති එවං වදති, ථෙරස්ස ච අන්තෙවාසිකානඤ්ච පාපුණාති. උද්දෙසං ගහෙතුං ආගතො ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො ච අත්ථි, තස්සාපි පාපුණාති. ‘‘තුම්හෙහි සද්ධිං නිබද්ධචාරිකභික්ඛූනං දම්මී’’ති වුත්තෙ උද්දෙසන්තෙවාසිකානං වත්තං කත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි ගහෙත්වා විචරන්තානං සබ්බෙසං පාපුණාති. අයං පුග්ගලස්ස දෙතීති ඉමස්මිං පදෙ විනිච්ඡයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'पुग्गलस्स देति' (व्यक्तीला देणे) म्हणजे— 'मी हे चीवर अमुक नावाच्या भिक्खूला देत आहे' असे परोक्षपणे म्हणणे, किंवा पायांजवळ ठेवून 'भंते, मी हे आपल्याला देत आहे' असे प्रत्यक्षपणे देणे. परंतु, जर तो म्हणतो की, 'हे आपल्याला आणि आपल्या अंतेवासिकांना (शिष्यांना) देत आहे,' तर ते स्थविराला आणि त्यांच्या अंतेवासिकांना प्राप्त होते. उद्देश (पाठ) शिकण्यासाठी आलेला किंवा शिकून जाणारा जो शिष्य असेल, त्यालाही ते प्राप्त होते. 'आपल्यासोबत नेहमी फिरणाऱ्या भिक्खूंना देत आहे' असे म्हटले असता, उद्देश शिकणाऱ्या अंतेवासिकांना, कर्तव्ये करून उद्देश-परिपृच्छा इत्यादी ग्रहण करून फिरणाऱ्या सर्व भिक्खूंना ते प्राप्त होते. 'पुग्गलस्स देति' या पदाचा हा निर्णय आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

චීවරක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चीवरक्खंधक-वर्णना समाप्त झाली.

---

9. චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකං

९. चम्पेय्यक्खंधक

---

කස්සපගොත්තභික්ඛුවත්ථුකථා

कस्सपगोत्त भिक्खूची कथा

---

380. චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ [Pg.427] – ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙති ගග්ගරානාමිකාය ඉත්ථියා කාරිතපොක්ඛරණියා තීරෙ. තන්තිබද්ධොති තස්මිං ආවාසෙ කත්තබ්බතාතන්තිපටිබද්ධො. උස්සුක්කම්පි අකාසි යාගුයාතිආදීසු මනුස්සෙහි ආගන්තුකෙසු ආගතෙසු ආචික්ඛෙය්‍යාථාති වුත්තට්ඨානෙයෙව උස්සුක්කං කාතුං වට්ටති; න අවුත්තට්ඨානෙ. ගච්ඡ ත්වං භික්ඛූති සත්ථා තස්ස භික්ඛුනො තත්ථෙව සෙනාසනං සප්පායන්ති අද්දස, තෙනෙවමාහ.

३८०. चम्पेय्यक्खंधकामध्ये— 'गग्गराय पोक्खरणिया तीरे' म्हणजे गग्गरा नावाच्या स्त्रीने बांधलेल्या तलावाच्या काठावर. 'तन्तिबद्धो' म्हणजे त्या आवासामध्ये करावयाच्या कर्तव्यांच्या बंधनाशी बांधलेला (काळजी घेणारा). 'उस्सुक्कम्पि अकासि यागुया' इत्यादी वाक्यांमध्ये— लोकांनी 'आगंतुक (नवीन आलेले भिक्खू) आले असता आम्हाला सांगावे' असे सांगितलेल्या ठिकाणीच उत्सुकता (काळजी) करणे योग्य आहे; न सांगितलेल्या ठिकाणी नाही. 'जा तू, भिक्खू' (गच्छ त्वं भिक्खु) असे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्या भिक्खूसाठी तेथीलच सेनासन अनुकूल असल्याचे पाहिले, म्हणून त्यांनी असे म्हटले.

---

382. අධම්මෙන වග්ගකම්මං කරොන්තීතිආදීනං පරතො පාළියංයෙව නානාකරණං ආගමිස්සති.

३८२. 'अधम्मेन वग्गकम्मं करोन्ति' (अधर्माने वर्गकर्म करतात) इत्यादींचे वर्गीकरण पुढे पाळीमध्येच (मूळ पाठातच) येईल.

---

385. අඤ්ඤත්‍රාපි ධම්මා කම්මං කරොන්තීති අඤ්ඤත්‍රාපි ධම්මං කම්මං කරොන්ති, අයමෙව වා පාඨො. භූතෙන වත්ථුනා කතං ධම්මෙන කතං නාම හොති, තථා න කරොන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍රාපි විනයා කම්මං, අඤ්ඤත්‍රාපි සත්ථුසාසනා කම්මන්ති එතෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන විනයොති චොදනා ච සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා අනුස්සාවනසම්පදා ච; තාහි විනා කම්මං කරොන්තීති අත්ථො. පටිකුට්ඨකතන්ති පටිකුට්ඨඤ්චෙව කතඤ්ච; යං අඤ්ඤෙසු පටික්කොසන්තෙසු කතං තං පටිකුට්ඨඤ්චෙව හොති කතඤ්ච; තාදිසම්පි කම්මං කරොන්තීති අත්ථො.

३८५. 'अञ्ञत्रापि धम्मा कम्मं करोन्ति' म्हणजे धर्माला सोडूनही कर्म करतात, किंवा हाच पाठ आहे. सत्य कारणाने केलेले कर्म 'धर्माने केलेले' (धम्मेन कत) असे म्हटले जाते, ते तसे करत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'अञ्ञत्रापि विनया कम्मं' (विनयाशिवाय कर्म) आणि 'अञ्ञत्रापि सत्थुशासना कम्मं' (शास्त्यांच्या शासनाशिवाय कर्म) यांमध्येही हाच नियम आहे. येथे 'विनय' म्हणजे चोदना (दोष दाखवणे) आणि सारणा (स्मरण करून देणे) होय. 'सत्थुसासन' (शास्त्यांचे शासन) म्हणजे ज्ञत्ति-संपदा आणि अनुस्सावन-संपदा होय; त्यांच्याशिवाय कर्म करतात, असा अर्थ आहे. 'पटिकुट्ठकतं' म्हणजे निषिद्ध केलेले आणि केलेले; जे इतरांनी विरोध करत असताना केले गेले, ते निषिद्धही असते आणि केलेलेही असते; तशा प्रकारचेही कर्म करतात, असा अर्थ आहे.

---

387. ඡයිමානි භික්ඛවෙ කම්මානි අධම්මකම්මන්තිආදීසු පන ‘‘ධම්මො’’ති පාළියා අධිවචනං. තස්මා යං යථාවුත්තාය පාළියා න කරියති, තං අධම්මකම්මන්ති වෙදිතබ්බං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පාළියංයෙව ආගතො. සො ච ඛො ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මානංයෙව වසෙන. යස්මා පන ඤත්තිකම්මෙ ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථෙසු විය හාපනං වා අඤ්ඤථා කරණං වා නත්ථි, අපලොකනකම්මඤ්ච සාවෙත්වාව කරියති, තස්මා තානි පාළියං න දස්සිතානි, තෙසං සබ්බෙසම්පි කම්මානං විනිච්ඡයං පරතො වණ්ණයිස්සාම.

३८७. 'भिक्खूंनो, ही सहा कर्मे अधर्मकर्मे आहेत' इत्यादी वाक्यांमध्ये, 'धम्म' हे पाळीचे (पाठाचे) नाव आहे. म्हणून, जे वर सांगितलेल्या पाळीनुसार केले जात नाही, ते 'अधर्मकर्म' समजावे. हा येथे संक्षेप आहे, विस्तार तर पाळीमध्येच आला आहे. आणि तो केवळ ज्ञत्ति-दुतीय आणि ज्ञत्ति-चतुत्थ कर्मांच्या संदर्भातच आहे. परंतु, ज्या अर्थी ज्ञत्ति-कर्मामध्ये, ज्ञत्ति-दुतीय आणि ज्ञत्ति-चतुत्थ कर्मांप्रमाणे काही कमी करणे किंवा बदल करणे शक्य नाही, आणि अपलोकन-कर्म देखील ऐकवूनच केले जाते, म्हणून ते पाळीमध्ये विस्ताराने दाखवले गेले नाहीत. त्या सर्व कर्मांचा निर्णय आम्ही पुढे स्पष्ट करू.

---

චතුවග්ගකරණාදිකථා

चतुवग्गकरण-आदि-कथा

---

388. ඉදානි [Pg.428] යදිදං ඡට්ඨං ධම්මෙන සමග්ගකම්මං නාම, තං යෙහි සඞ්ඝෙහි කාතබ්බං, තෙසං පභෙදං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ච සඞ්ඝා’’තිආදි වුත්තං. කම්මප්පත්තොති කම්මං පත්තො, කම්මයුත්තො කම්මාරහො; න කිඤ්චි කම්මං කාතුං නාරහතීති අත්ථො.

३८८. आता, जे हे सहावे 'धम्माने समग्रकर्म' (धम्मेन समग्गकम्म) नावाचे कर्म आहे, ते ज्या संघांनी केले पाहिजे, त्यांचे प्रकार दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'पंच संघा' (पंच संघा) इत्यादी वचन म्हटले आहे. 'कम्मप्पत्तो' (कर्मप्राप्त) म्हणजे कर्माप्रत पोहोचलेला, कर्मयुक्त, कर्मार्ह (कर्मासाठी योग्य); तो कोणतेही कर्म करण्यास अयोग्य नाही (अर्थात तो योग्यच आहे), असा अर्थ आहे.

---

389. චතුවග්ගකරණඤ්චෙ භික්ඛවෙ කම්මං භික්ඛුනිචතුත්ථොතිආදි පරිසතො කම්මවිපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ උක්ඛිත්තකග්ගහණෙන කම්මනානාසංවාසකො ගහිතො, නානාසංවාසකග්ගහණෙන ලද්ධිනානාසංවාසකො. නානාසීමාය ඨිතචතුත්ථොති සීමන්තරිකාය වා බහිසීමාය වා හත්ථපාසෙ ඨිතෙනාපි සද්ධිං චතුවග්ගො හුත්වාති අත්ථො.

३८९. भगवंतांनी 'हे भिक्खूंनो, चार वर्गांच्या समूहाने करायचे कर्म आणि भिक्खुणी चौथी असलेली' इत्यादी वचन परिषदेच्या (उपस्थितीच्या) कारणाने कर्माची विपत्ती (अयशस्वीता) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'उक्खित्तक' (उत्क्षिप्तक - बहिष्कृत) या शब्दाच्या ग्रहणाने कर्मामुळे नानासंवासक (वेगळा संवास असलेला) भिक्खू घेतला आहे, आणि 'नानासंवासक' या शब्दाच्या ग्रहणाने मतामुळे (दृष्टीमुळे) नानासंवासक झालेला भिक्खू घेतला आहे. 'नानासीमांमध्ये स्थित असलेला चौथा' म्हणजे सीमेच्या अंतराळात (सीमान्तरिकेत) किंवा सीमेबाहेर हातभर अंतरावर (हत्थपासामध्ये) राहिलेल्या भिक्खूसह मिळून चार जणांचा वर्ग (समूह) बनणे, असा अर्थ आहे.

---

393. පාරිවාසිකචතුත්ථොතිආදි පරිවාසාදිකම්මානංයෙව පරිසතො විපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං, තෙසං විනිච්ඡයං පරතො වණ්ණයිස්සාම.

३९३. 'पारिवासिक चौथा' इत्यादी वचन परिवास इत्यादी कर्मांच्याच परिषदेच्या कारणाने होणारी विपत्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे; त्यांचा निर्णय आम्ही पुढे (चुलवग्गात) स्पष्ट करू.

---

394. එකච්චස්ස භික්ඛවෙ සඞ්ඝමජ්ඣෙ පටික්කොසනා රුහතීතිආදි පටිකුට්ඨකතකම්මස්ස කුප්පාකුප්පභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. පකතත්තස්සාති අවිපන්නසීලස්ස පාරාජිකං අනජ්ඣාපන්නස්ස. ආනන්තරිකස්සාති අත්තනො අනන්තරං නිසින්නස්ස.

३९४. 'हे भिक्खूंनो, संघामध्ये काही एकाचा निषेध प्रभावी ठरतो' इत्यादी वचन निषिद्ध केलेल्या आणि केलेल्या कर्माची वैधता किंवा अवैधता (कुप्प-अकुप्प भाव) दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे. 'पकतत्तस्स' (प्रकृतात्म्याचा) म्हणजे ज्याचे शील खंडित झाले नाही अशा आणि पाराजिकापत्तीत न पडलेल्या भिक्खूचे. 'आनन्तरिकस्स' (लगतच्या) म्हणजे स्वतःच्या अगदी जवळ (लगत) बसलेल्या भिक्खूचे.

---

ද්වෙනිස්සාරණාදිකථා

द्वेनिस्सारण-आदि-कथा

---

395. ද්වෙමා භික්ඛවෙ නිස්සාරණාතිආදි වත්ථුතො කම්මානං කුප්පාකුප්පභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ ‘‘අප්පත්තො නිස්සාරණං, තඤ්චෙ සඞ්ඝො නිස්සාරෙති, සුනිස්සාරිතො’’ති ඉදං පබ්බාජනීයකම්මං සන්ධාය වුත්තං. පබ්බාජනීයකම්මෙන හි විහාරතො නිස්සාරෙන්ති, තස්මා තං ‘‘නිස්සාරණා’’ති වුච්චති. තඤ්චෙස යස්මා කුලදූසකො න හොති, තස්මා ආවෙණිකෙන ලක්ඛණෙන අප්පත්තො. යස්මා පනස්ස ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො පබ්බාජනීයකම්මං කරෙය්‍යාති වුත්තං, තස්මා සුනිස්සාරිතො හොති. තඤ්චෙ සඞ්ඝො නිස්සාරෙතීති සචෙ සඞ්ඝො තජ්ජනීයකම්මාදිවසෙන නිස්සාරෙති, සො යස්මා තත්ථ ‘‘තිණ්ණං භික්ඛවෙ භික්ඛූනං ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො තජ්ජනීයකම්මං කරෙය්‍ය – එකො භණ්ඩනකාරකො හොති කලහකාරකො විවාදකාරකො භස්සකාරකො සඞ්ඝෙ අධිකරණකාරකො, එකො බාලො [Pg.429] හොති අබ්‍යත්තො ආපත්තිබහුලො අනපදානො, එකො ගිහිසංසට්ඨො විහරති අනනුලොමිකෙහි ගිහිසංසග්ගෙහී’’ති (චූළව. 395) එවං එකෙකෙනපි අඞ්ගෙන නිස්සාරණා අනුඤ්ඤාතා, තස්මා සුනිස්සාරිතො.

३९५. 'हे भिक्खूंनो, ही दोन निष्कासने (निस्सारण) आहेत' इत्यादी वचन व्यक्तीच्या (वस्तूच्या) कारणाने कर्मांची वैधता किंवा अवैधता दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'जो निष्कासनास पात्र नाही, तरीही संघाने त्याला निष्कासित केले तर तो सुनिष्कासित (योग्य प्रकारे निष्कासित) आहे' हे वचन प्रव्राजनीय कर्माला (पब्बापनीयकम्म) उद्देशून म्हटले आहे. कारण प्रव्राजनीय कर्माद्वारे विहारातून निष्कासित केले जाते, म्हणून त्याला 'निस्सारण' असे म्हणतात. आणि तो भिक्खू ज्या अर्थी कुलदूषक (कुळांना दूषित करणारा) नाही, त्या अर्थी तो प्रव्राजनीय कर्माच्या विशिष्ट लक्षणाने निष्कासनास अप्राप्त (अपात्र) आहे. परंतु, ज्या अर्थी संघाने इच्छिले तर त्याच्यावर प्रव्राजनीय कर्म करावे, असे म्हटले आहे, त्यामुळे तो सुनिष्कासित ठरतो. 'आणि जर संघ त्याला निष्कासित करतो' म्हणजे जर संघ तर्जनीय कर्म इत्यादींच्या द्वारे निष्कासित करतो, तर तो ज्या अर्थी तिथे 'हे भिक्खूंनो, तीन प्रकारच्या भिक्खूंच्या बाबतीत संघाने इच्छिले तर तर्जनीय कर्म करावे – एक जो भांडखोर, कलह करणारा, वाद घालणारा, बडबड करणारा, संघात अधिकरण निर्माण करणारा असतो; एक जो अज्ञानी, अव्यक्त (अकुशल), अनेक आपत्तींनी युक्त आणि मर्यादा नसलेला असतो; आणि एक जो गृहस्थांशी अयोग्य संबंध ठेवून गृहस्थ-संसर्गात राहतो' अशा प्रकारे एका-एका कारणाने (अंगाने) देखील निष्कासन अनुमत केले आहे, म्हणून तो सुनिष्कासित ठरतो.

---

396. ඔසාරණාති පවෙසනා. තත්ථ තඤ්චෙ සඞ්ඝො ඔසාරෙතීති උපසම්පදකම්මවසෙන පවෙසෙති. දොසාරිතොති දුඔසාරිතො. සහස්සක්ඛත්තුම්පි උපසම්පාදිතො අනුපසම්පන්නොව හොති ආචරියුපජ්ඣායා ච සාතිසාරා, තථා සෙසො කාරකසඞ්ඝො, න කොචි ආපත්තිතො මුච්චති. ඉති ඉමෙ එකාදස අභබ්බපුග්ගලා දොසාරිතා. හත්ථච්ඡින්නාදයො පන ද්වත්තිංස සුඔසාරිතා, උපසම්පාදිතා උපසම්පන්නාව හොන්ති, න තෙ ලබ්භා කිඤ්චි වත්තුං. ආචරියුපජ්ඣායා පන කාරකසඞ්ඝො ච සාතිසාරා, න කොචි ආපත්තිතො මුච්චති.

३९६. 'ओसारणा' म्हणजे प्रवेश देणे (समाविष्ट करणे). त्यामध्ये 'जर संघ त्याला ओसारित करतो' म्हणजे उपसंपदा कर्माच्या द्वारे प्रवेश देतो. 'दोसारित' म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने प्रवेश दिलेला. हजार वेळा उपसंपदा दिली तरीही तो अनुपसंपन्नच (उपसंपदा न मिळालेलाच) राहतो, आणि आचार्य व उपाध्याय हे दोघेही दोषासह (सातिसार) होतात; तसेच उर्वरित कार्य करणारा संघ देखील सातिसार होतो, कोणीही आपत्तीतून मुक्त होत नाही. अशा प्रकारे हे अकरा अभव्य पुद्गल (अपात्र व्यक्ती) चुकीच्या पद्धतीने प्रवेश दिलेले (दोसारित) आहेत. परंतु हात कापलेले इत्यादी बत्तीस पुद्गल हे सुओसारित (योग्य प्रकारे प्रवेश दिलेले) आहेत; त्यांना उपसंपदा दिली असता ते उपसंपन्नच होतात, त्यांच्याविषयी काहीही दोष बोलता येत नाही. परंतु आचार्य, उपाध्याय आणि कार्य करणारा संघ हे सातिसार (दोषयुक्त) होतात, आणि कोणीही आपत्तीतून मुक्त होत नाही.

---

397. ඉධ පන භික්ඛවෙ භික්ඛුස්ස න හොති ආපත්ති දට්ඨබ්බාතිආදි අභූතවත්ථුවසෙන අධම්මකම්මං, භූතවත්ථුවසෙන ධම්මකම්මඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ පටිනිස්සජ්ජිතාති පටිනිස්සජ්ජිතබ්බා.

३९७. 'परंतु येथे, हे भिक्खूंनो, भिक्खूची आपत्ती पाहिली जाऊ नये' इत्यादी वचन असत्य (अविद्यमान) घटनेच्या आधारे अधर्मकर्म दर्शवण्यासाठी, आणि सत्य (विद्यमान) घटनेच्या आधारे धर्मकर्म दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'पटिनिस्सज्जिता' म्हणजे त्याग करण्यास योग्य (त्याज्य).

---

උපාලිපුච්ඡාකථා

उपालि-पृच्छा-कथा

---

400. උපාලිපඤ්හෙසුපි වත්ථුවසෙනෙව ධම්මාධම්මකම්මං විභත්තං. තත්ථ ද්වෙ නයා – එකමූලකො ච ද්විමූලකො ච. එකමූලකො උත්තානොයෙව. ද්විමූලකෙ යථා සතිවිනයො අමූළ්හවිනයෙන සද්ධිං එකා පුච්ඡා කතා, එවං අමූළ්හවිනයාදයොපි තස්සපාපිය්‍යසිකාදීහි. අවසානෙ පන උපසම්පදාරහං උපසම්පාදෙතීති එකමෙව පදං හොති. පරතො භික්ඛූනම්පි සතිවිනයං ආදිං කත්වා එකෙකෙන සද්ධිං සෙසපදානි යොජෙතබ්බානි.

४००. उपालिच्या प्रश्नांमध्ये देखील भगवंतांनी घटनेच्या (वस्तूच्या) आधारेच धर्मकर्म आणि अधर्मकर्म यांचे विभाजन केले आहे. त्यामध्ये दोन पद्धती (नय) आहेत – एकमूलक आणि द्विमूलक. एकमूलक पद्धत अगदी स्पष्टच आहे. द्विमूलक पद्धतीमध्ये ज्याप्रमाणे 'सतिविनय' हा 'अमूळ्हविनया'सोबत मिळून एक प्रश्न विचारला गेला आहे, त्याचप्रमाणे 'अमूळ्हविनय' इत्यादी देखील 'तस्सपापिय्यसिक' इत्यादींसोबत मिळून एकेक प्रश्न विचारले गेले आहेत. परंतु शेवटी 'उपसंपदेस योग्य असलेल्याला उपसंपदा देतो' हे एकच पद उरते. त्यानंतर भिक्खूंच्या बाबतीत देखील 'सतिविनया'पासून सुरुवात करून एकेका पदासोबत उर्वरित पदे जोडली पाहिजेत.

---

තජ්ජනීයකම්මකථා

तज्जनीय-कर्म-कथा

---

407. ඉධ පන භික්ඛවෙ භික්ඛු භණ්ඩනකාරකොතිආදි ‘‘අධම්මෙනවග්ගං, අධම්මෙනසමග්ගං; ධම්මෙනවග්ගං, ධම්මපතිරූපකෙනවග්ගං, ධම්මපතිරූපකෙනසමග්ග’’න්ති ඉමෙසං වසෙන චක්කං බන්ධිත්වා තජ්ජනීයාදීසු සත්තසු කම්මෙසු පටිපස්සද්ධීසු ච [Pg.430] විපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ අනපදානොති අපදානවිරහිතො. අපදානං වුච්චති පරිච්ඡෙදො; ආපත්තිපරිච්ඡෙදවිරහිතොති අත්ථො. තතො පරං පටිකුට්ඨකතකම්මප්පභෙදං දස්සෙතුං සායෙව පාළි ‘‘අකතං කම්ම’’න්තිආදීහි සංසන්දිත්වා වුත්තා. තත්ථ න කිඤ්චි පාළිඅනුසාරෙන න සක්කා විදිතුං, තස්මා වණ්ණනං න විත්ථාරයිම්හාති.

४०७. 'परंतु येथे, हे भिक्खूंनो, भिक्खू भांडखोर असतो' इत्यादी वचन 'अधर्माने वर्ग (असमग्र), अधर्माने समग्र; धर्माने वर्ग, धर्मप्रतिरूपकाने वर्ग, धर्मप्रतिरूपकाने समग्र' यांच्या आधारे चक्र तयार करून, तर्जनीय इत्यादी सात कर्मांमध्ये आणि त्यांच्या शांत होण्याच्या कर्मांमध्ये देखील विपत्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अनपदानो' म्हणजे अपदानरहित. अपदान म्हणजे मर्यादा (परिच्छेद); आपत्तीच्या मर्यादेपासून रहित असलेला, असा अर्थ आहे. त्यानंतर, निषिद्ध केलेल्या आणि केलेल्या कर्माचे प्रकार दर्शवण्यासाठी तीच पाळी 'अकते कम्मं' इत्यादी वचनांशी जोडून भगवंतांनी सांगितली आहे. त्यामध्ये पाळीच्या अनुषंगाने समजून घेता येणार नाही असे काहीही नाही, म्हणून आम्ही या वर्णनाचा विस्तार केला नाही.

---

චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चम्पेय्य-खन्धक-वर्णना समाप्त झाली.

---

10. කොසම්බකක්ඛන්ධකං

१०. कोसम्बक-खन्धक

---

කොසම්බකවිවාදකථා

कोसम्बक-विवाद-कथा

---

451. කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ [Pg.431] – තං භික්ඛුං ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛිපිංසූති එත්ථ අයමනුපුබ්බිකථා – ද්වෙ කිර භික්ඛූ එකස්මිං ආවාසෙ වසන්ති විනයධරො ච සුත්තන්තිකො ච. තෙසු සුත්තන්තිකො භික්ඛු එකදිවසං වච්චකුටිං පවිට්ඨො ආචමනඋදකාවසෙසං භාජනෙ ඨපෙත්වාව නික්ඛමි. විනයධරො පච්ඡා පවිට්ඨො තං උදකං දිස්වා නික්ඛමිත්වා තං භික්ඛුං පුච්ඡි – ‘‘ආවුසො, තයා ඉදං උදකං ඨපිත’’න්ති? ‘‘ආමාවුසො’’ති. ‘‘කිං ත්වං එත්ථ ආපත්තිභාවං න ජානාසී’’ති? ‘‘ආම, න ජානාමී’’ති. ‘‘හොති, ආවුසො එත්ථ ආපත්තී’’ති? ‘‘සචෙ හොති, දෙසිස්සාමී’’ති. ‘‘සචෙ පන තෙ, ආවුසො, අසඤ්චිච්ච අසතියා කතං, නත්ථි ආපත්තී’’ති. සො තස්සා ආපත්තියා අනාපත්තිදිට්ඨි අහොසි.

४५१. कोसम्बक खन्धकामध्ये – 'त्या भिक्खूला आपत्ती न मानल्यामुळे बहिष्कृत केले' या संदर्भात ही अनुक्रमिक कथा आहे – असे म्हटले जाते की, एका विहारात दोन भिक्खू राहत होते, एक विनयधर (विनयपिटक जाणणारा) आणि एक सुत्तन्तिक (सुत्तपिटक जाणणारा). त्यांच्यापैकी सुत्तन्तिक भिक्खू एके दिवशी शौचालयात गेला आणि आचमनाचे (शौचविधीनंतरचे) उरलेले पाणी पात्रात तसेच ठेवून बाहेर आला. त्यानंतर विनयधर भिक्खू आत गेला, त्याने ते पाणी पाहिले आणि बाहेर येऊन त्या भिक्खूला विचारले – 'आयुष्यमान, हे पाणी आपण ठेवले आहे का?' 'होय, आयुष्यमान.' 'यात आपत्ती (दोष) होते हे आपल्याला माहीत नाही का?' 'होय, मला माहीत नाही.' 'आयुष्यमान, यात आपत्ती होते.' 'जर आपत्ती होत असेल, तर मी देशना (प्रायश्चित्त) करीन.' 'परंतु आयुष्यमान, जर आपल्याकडून हे नकळत आणि विस्मरणामुळे झाले असेल, तर आपत्ती होत नाही.' त्यामुळे त्या भिक्खूची त्या आपत्तीच्या बाबतीत 'अनापत्ती' (दोष नाही) अशी दृष्टी झाली.

---

විනයධරොපි අත්තනො නිස්සිතකානං ‘‘අයං සුත්තන්තිකො ආපත්තිං ආපජ්ජමානොපි න ජානාතී’’ති ආරොචෙසි. තෙ තස්ස නිස්සිතකෙ දිස්වා ‘‘තුම්හාකං උපජ්ඣායො ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාපි ආපත්තිභාවං න ජානාතී’’ති ආහංසු. තෙ ගන්ත්වා අත්තනො උපජ්ඣායස්ස ආරොචෙසුං. සො එවමාහ – ‘‘අයං විනයධරො පුබ්බෙ අනාපත්තී’’ති වත්වා ‘‘ඉදානි ආපත්තී’’ති වදති. මුසාවාදී එසොති. තෙ ගන්ත්වා ‘‘තුම්හාකං උපජ්ඣායො මුසාවාදී’’ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං වඩ්ඪයිංසු. තතො විනයධරො ඔකාසං ලභිත්වා තස්ස ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං අකාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘තං භික්ඛුං ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛිපිංසූ’’ති.

विनयधर भिक्खूनेही आपल्या आश्रित भिक्खूंना सांगितले की, 'हा सुत्तंतिक (सूत्रांचे अध्ययन करणारा) आपत्तीला (नियमाच्या उल्लंघनाला) प्राप्त होऊनही ते जाणत नाही.' त्यांनी (विनयधराच्या शिष्यांनी) त्या सुत्तंतिकाच्या आश्रित भिक्खूंना पाहून म्हटले, 'तुमचे उपाध्याय आपत्तीला प्राप्त होऊनही आपत्तीची स्थिती जाणत नाहीत.' त्यांनी जाऊन आपल्या उपाध्यायांना हे सांगितले. ते (सुत्तंतिक) असे म्हणाले, 'हा विनयधर पूर्वी 'आपत्ती नाही' असे म्हणून आता 'आपत्ती आहे' असे म्हणत आहे. हा खोटा बोलणारा (मृषावादी) आहे.' त्यांनी जाऊन 'तुमचे उपाध्याय खोटे बोलणारे आहेत' असे म्हणून आपापसात भांडण वाढवले. त्यानंतर विनयधराने संधी मिळवून, त्या सुत्तंतिक भिक्खूने आपली आपत्ती न स्वीकारल्यामुळे (अदर्शनामुळे) त्याच्यावर उक्खेपनीय कम्म (संघातून बहिष्कृत करण्याचे कर्म) केले. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे— 'त्या भिक्खूला आपत्ती न स्वीकारल्यामुळे संघातून बहिष्कृत केले.'

---

453. භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝොති එත්ථ න තාව භින්නො; අපිච ඛො යථා දෙවෙ වුට්ඨෙ ‘‘ඉදානි සස්සං නිප්ඵන්න’’න්ති වුච්චති, අවස්සඤ්හි තං නිප්ඵජ්ජිස්සති, එවමෙව ඉමිනා කාරණෙන ආයතිං අවස්සං භිජ්ජිස්සති, සො ච ඛො කලහවසෙන න සඞ්ඝභෙදවසෙන, තස්මා ‘‘භින්නො’’ති වුත්තං. සම්භමඅත්ථවසෙන චෙත්ථ ආමෙඩිතං වෙදිතබ්බං.

४५३. 'भिक्खू संघ दुभंगला, भिक्खू संघ दुभंगला' या वाक्यात संघ अजून खरोखरच दुभंगलेला नाही. परंतु, जसे पाऊस पडल्यावर 'आता पीक तयार झाले आहे' असे म्हटले जाते, कारण ते पीक नक्कीच तयार होणार असते; त्याचप्रमाणे, या कारणामुळे भविष्यात संघ नक्कीच दुभंगणार आहे. आणि तो कलहाच्या (भांडणाच्या) प्रभावाने दुभंगेल, संघभेदाच्या कर्माने नाही. म्हणूनच भगवंतांनी 'दुभंगला' असे म्हटले आहे. येथे घाई किंवा चिंतेच्या अर्थाने शब्दाची पुनरावृत्ती (आमेडित) झाली आहे असे समजावे.

---

454. එතමත්ථං [Pg.432] භාසිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමීති කස්මා එවං භාසිත්වා පක්කාමි? සචෙ හි භගවා උක්ඛෙපකෙ වා ‘‘අකාරණෙ තුම්හෙහි සො භික්ඛු උක්ඛිත්තො’’ති වදෙය්‍ය, උක්ඛිත්තානුවත්තකෙ වා ‘‘තුම්හෙ ආපත්තිං ආපන්නා’’ති වදෙය්‍ය, ‘‘එතෙසං භගවා පක්ඛො, එතෙසං භගවා පක්ඛො’’ති වත්වා ආඝාතං බන්ධෙය්‍යුං, තස්මා තන්තිමෙව ඨපෙත්වා එතමත්ථං භාසිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

४५४. 'हा अर्थ सांगून आसनावरून उठून निघून गेले'—भगवंत असे बोलून का निघून गेले? कारण जर भगवंतांनी बहिष्कृत करणाऱ्या (उक्खेपक) भिक्खूंना म्हटले असते की, 'तुम्ही विनाकारण त्या भिक्खूला बहिष्कृत केले आहे,' किंवा बहिष्कृत भिक्खूचे समर्थन करणाऱ्यांना (उक्खित्तानुवत्तक) म्हटले असते की, 'तुम्ही आपत्तीला प्राप्त झाला आहात,' तर 'भगवंत यांच्या बाजूचे आहेत, भगवंत त्यांच्या बाजूचे आहेत' असे म्हणून त्यांनी मनात द्वेष धरला असता. म्हणूनच, केवळ पाठाचा नियम प्रस्थापित करून, हा अर्थ सांगून भगवंत आसनावरून उठून निघून गेले.

---

455. අත්තනා වා අත්තානන්ති එත්ථ යො සඞ්ඝෙන උක්ඛෙපනීයකතානං අධම්මවාදීනං පක්ඛෙ නිසින්නො ‘‘තුම්හෙ කිං භණථා’’ති තෙසඤ්ච ඉතරෙසඤ්ච ලද්ධිං සුත්වා ‘‘ඉමෙ අධම්මවාදිනො, ඉතරෙ ධම්මවාදිනො’’ති චිත්තං උප්පාදෙති, අයං තෙසං මජ්ඣෙ නිසින්නොව තෙසං නානාසංවාසකො හොති, කම්මං කොපෙති, ඉතරෙසම්පි හත්ථපාසං අනාගතත්තා කොපෙති. එවං අත්තනා වා අත්තානං නානාසංවාසකං කරොති. සමානසංවාසකන්ති එත්ථාපි යො අධම්මවාදීනං පක්ඛෙ නිසින්නො ‘‘අධම්මවාදිනො ඉමෙ, ඉතරෙ ධම්මවාදිනො’’ති තෙසං මජ්ඣං පවිසති, යත්ථ වා තත්ථ වා පන පක්ඛෙ නිසින්නො ‘‘ඉමෙ ධම්මවාදිනො’’ති ගණ්හාති, අයං අත්තනා වා අත්තානං සමානසංවාසකං කරොතීති වෙදිතබ්බො.

४५५. 'स्वतःच स्वतःला' या वाक्याचा अर्थ असा समजावा: जो भिक्खू संघाने उक्खेपनीय कम्म केलेल्या अधम्मवादी भिक्खूंच्या बाजूला बसून 'तुम्ही काय म्हणत आहात?' असे विचारतो, आणि त्यांचे व इतरांचे मत ऐकून 'हे अधम्मवादी आहेत आणि इतर धम्मवादी आहेत' असा विचार मनात आणतो, तो त्यांच्यामध्ये बसलेला असूनही त्यांच्यासाठी 'नानासंवासक' (वेगळ्या संवासाचा) बनतो आणि कर्माला बिघडवतो, तसेच इतरांच्या हस्तपासात (शारीरिक मर्यादेत) न आल्यामुळे त्यांचेही कर्म बिघडवतो. अशा प्रकारे तो स्वतःच स्वतःला 'नानासंवासक' बनवतो. 'समानसंवासक' या संदर्भातही: जो अधम्मवादी लोकांच्या बाजूला बसून 'हे अधम्मवादी आहेत आणि इतर धम्मवादी आहेत' असे जाणून त्या धम्मवादी लोकांच्या मध्ये प्रवेश करतो, किंवा कोणत्याही बाजूला बसून 'हे धम्मवादी आहेत' असे स्वीकारतो, तो स्वतःच स्वतःला 'समानसंवासक' बनवतो असे समजावे.

---

456. කායකම්මං වචීකම්මන්ති එත්ථ කායෙන පහරන්තා කායකම්මං උපදංසෙන්ති, ඵරුසං වදන්තා වචීකම්මං උපදංසෙන්තීති වෙදිතබ්බා. හත්ථපරාමාසං කරොන්තීති කොධවසෙන හත්ථෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං පරාමසනං කරොන්ති. අධම්මියායමානෙති අධම්මියානි කිච්චානි කුරුමානෙ. අසම්මොදිකාවත්තමානායාති අසම්මොදිකාය වත්තමානාය. අයමෙව වා පාඨො. සම්මොදනකථාය අවත්තමානායාති අත්ථො. එත්තාවතා න අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති එත්ථ ද්වෙ පන්තියො කත්වා උපචාරං මුඤ්චිත්වා නිසීදිතබ්බං, ධම්මියායමානෙ පන සම්මොදිකාය වත්තමානාය ආසනන්තරිකාය නිසීදිතබ්බං, එකෙකං ආසනං අන්තරං කත්වා නිසීදිතබ්බං.

४५६. 'कायकर्म आणि वचीकर्म' या संदर्भात: शरीराने प्रहार करणारे कायकर्म दर्शवतात, आणि कठोर बोलणारे वचीकर्म दर्शवतात, असे समजावे. 'हस्तपरामर्श करतात' म्हणजे क्रोधाच्या भरात हाताने एकमेकांना स्पर्श करतात. 'अधम्मियायमाने' म्हणजे अधार्मिक कृत्ये करत असताना. 'असंमोदिका वत्तमानाय' म्हणजे आनंद न देणारे संभाषण चालू असताना. हाच मूळ पाठ आहे. याचा अर्थ 'आनंददायी संभाषण चालू नसताना' असा आहे. 'एवढ्याने एकमेकांना नाही' या संदर्भात दोन ओळी करून, योग्य अंतराची जागा सोडून बसावे. परंतु, धार्मिक कृत्य करत असताना आणि आनंददायी संभाषण चालू असताना, आसनांच्या दरम्यान अंतर ठेवून बसावे, म्हणजेच प्रत्येक आसनामध्ये एक आसन रिकामे सोडून बसावे.

---

457-458. මා භණ්ඩනන්තිආදීසු ‘‘අකත්ථා’’ති පාඨසෙසං ගහෙත්වා ‘‘මා භණ්ඩනං අකත්ථා’’ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. අධම්මවාදීති උක්ඛිත්තානුවත්තකෙසු අඤ්ඤතරො. අයං පන භික්ඛු භගවතො අත්ථකාමො, අයං කිරස්ස අධිප්පායො [Pg.433] ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ කොධාභිභූතා සත්ථු වචනං න ගණ්හන්ති, මා භගවා එතෙ ඔවදන්තො කිලමිත්ථා’’ති තස්මා එවමාහ. භගවා පන ‘‘පච්ඡාපි සඤ්ඤං ලභිත්වා ඔරමිස්සන්තී’’ති තෙසං අනුකම්පාය අතීතවත්ථුං ආහරිත්වා කථෙසි. තත්ථ අනත්ථතොති අනත්ථො අතො; එතස්මා මෙ පුරිසා අනත්ථොති වුත්තං හොති. අථ වා අනත්ථතොති අනත්ථදො. සෙසං පාකටමෙව.

४५७-४५८. 'मा भंडनं' (भांडण करू नका) इत्यादी वाक्यांमध्ये, 'अकत्था' (करू नका) हा उरलेला पाठ घेऊन 'भांडण करू नका' असा अर्थ समजावा. 'अधम्मवादी' म्हणजे बहिष्कृत भिक्खूंचे समर्थन करणाऱ्यांपैकी एक. परंतु हा भिक्खू भगवंतांचे कल्याण इच्छिणारा होता. त्याचा असा हेतू होता की, 'हे भिक्खू क्रोधाने ग्रासलेले आहेत आणि शास्त्यांचे (बुद्धांचे) वचन ऐकत नाहीत. भगवंतांनी यांना उपदेश करून स्वतःला त्रास करून घेऊ नये.' म्हणूनच तो असे म्हणाला. परंतु भगवंतांनी विचार केला की, 'हे नंतर तरी समज मिळवून शांत होतील,' आणि त्यांच्यावरील अनुकंपेपोटी भूतकाळातील कथा सांगून उपदेश केला. त्या कथेमध्ये 'अनत्थतो' म्हणजे 'या माणसापासून माझे अहित होईल.' या माणसापासून माझे अहित होईल, असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'अनत्थतो' म्हणजे अहित करणारा. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

464. පුථුසද්දොතිආදිගාථාසු පන පුථු මහා සද්දො අස්සාති පුථුසද්දො. සමජනොති සමානො එකසදිසො ජනො; සබ්බො චායං භණ්ඩනකාරකොජනො සමන්තතො සද්දනිච්ඡාරණෙන පුථුසද්දො චෙව සදිසො චාති වුත්තං හොති. න බාලො කොචි මඤ්ඤථාති තත්ථ කොචි එකොපි ‘‘අහං බාලො’’ති න මඤ්ඤිත්ථ; සබ්බෙපි පණ්ඩිතමානිනොයෙව. නාඤ්ඤං භිය්‍යො අමඤ්ඤරුන්ති කොචි එකොපි ‘‘අහං බාලො’’ති ච න මඤ්ඤිත්ථ; භිය්‍යො ච සඞ්ඝස්මිං භිජ්ජමානෙ අඤ්ඤම්පි එකං ‘‘මය්හං කාරණා සඞ්ඝො භිජ්ජතී’’ති ඉදං කාරණං න මඤ්ඤිත්ථාති අත්ථො.

४६४. 'पुथुसद्दो' इत्यादी गाथांमध्ये: ज्याचा मोठा (पुथु) आवाज (सद्दो) आहे, तो 'पुथुसद्दो' (मोठ्या आवाजाचा). 'समजनो' म्हणजे समान किंवा एकसारखा स्वभाव असलेला लोकसमूह. भांडण करणारे हे सर्व लोक चहूबाजूंनी आवाज करत असल्यामुळे मोठ्या आवाजाचे आणि भांडखोर स्वभावामुळे एकसारखेच आहेत, असा याचा अर्थ आहे. 'कोणीही स्वतःला मूर्ख मानत नाही' या संदर्भात: त्यांच्यापैकी एकानेही 'मी मूर्ख आहे' असे मानले नाही; सर्वजण स्वतःला पंडितच मानत होते. 'त्याहून अधिक काही जाणले नाही' म्हणजे कोणी एकानेही 'मी मूर्ख आहे' असे मानले नाही; आणि त्याहून अधिक म्हणजे, संघ दुभंगत असताना, 'माझ्यामुळे संघ दुभंगत आहे' हे दुसरे कोणतेही कारण त्यांनी जाणले नाही, असा अर्थ आहे.

---

පරිමුට්ඨාති පරිමුට්ඨස්සතිනො. වාචාගොචරභාණිනොති රාකාරස්ස රස්සාදෙසො කතො, වාචාගොචරා න සතිපට්ඨානාදිගොචරා. භාණිනො ච කථං භාණිනො? යාවිච්ඡන්ති මුඛායාමං යාව මුඛං පසාරෙතුං ඉච්ඡන්ති, තාව පසාරෙත්වා භාණිනො, එකොපි සඞ්ඝගාරවෙන මුඛසඞ්කොචං න කරොතීති අත්ථො. යෙන නීතාති යෙන කලහෙන ඉමං නිල්ලජ්ජභාවං නීතා. න තං විදූති න තං ජානන්ති, ‘‘එවං සාදීනවො අය’’න්ති.

'परिमुट्ठा' म्हणजे ज्यांची स्मृती नष्ट झाली आहे असे (स्मृतिभ्रष्ट). 'वाचागोचरभाणिनो' या शब्दात 'रा' या अक्षराचा र्‍हस्व आदेश केला आहे. केवळ बोलणे हाच ज्यांचा विषय आहे, सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी ज्यांचा विषय नाही. आणि ते बोलणारे आहेत, पण कसे बोलणारे? 'याविच्छन्ति मुखायामं' म्हणजे जितके तोंड उघडण्याची त्यांची इच्छा असते, तितके तोंड उघडून ते बोलतात. संघाच्या आदरापोटी कोणी एकही आपले तोंड आवरत नाही, असा अर्थ आहे. 'येन नीता' म्हणजे ज्या कलहाने त्यांना या निर्लज्जपणाच्या स्थितीला आणले आहे. 'ते जाणत नाहीत' म्हणजे 'हा कलह अशा दोषांनी युक्त आहे' हे ते जाणत नाहीत.

---

යෙ ච තං උපනය්හන්තීති තං ‘‘අක්කොච්ඡි මං, අවධි ම’’න්තිආදිකං ආකාරං යෙ ච උපනය්හන්ති. සනන්තනොති පොරාණො.

'आणि जे मनात वैर धरतात' म्हणजे 'त्याने मला शिवी दिली, त्याने मला मारले' इत्यादी प्रकारच्या द्वेषाला जे मनात धरून ठेवतात. 'सनंतनो' म्हणजे सनातन, म्हणजेच जुना किंवा प्राचीन नियम.

---

පරෙති පණ්ඩිතෙ ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤෙ භණ්ඩනකාරකා පරෙ නාම. තෙ එත්ථ සඞ්ඝමජ්ඣෙ කලහං කරොන්තා ‘‘මයං යමාමසෙ උපයමාම; සතතං සමිතං මච්චුසන්තිකං ගච්ඡාමා’’ති න ජානන්ති. යෙ ච තත්ථ විජානන්තීති යෙ තත්ථ පණ්ඩිතා ‘‘මයං මච්චුසමීපං ගච්ඡාමා’’ති විජානන්ති. තතො [Pg.434] සම්මන්ති මෙධගාති එවඤ්හි තෙ ජානන්තා යොනිසොමනසිකාරං උප්පාදෙත්වා මෙධගානං කලහානං වූපසමාය පටිපජ්ජන්ති.

'परे' म्हणजे पंडितांना सोडून, त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर भांडण करणारे लोक. ते या संघामध्ये भांडण करताना, 'आम्ही नष्ट होत आहोत; आम्ही सतत मृत्यूच्या जवळ जात आहोत' हे जाणत नाहीत. 'आणि जे तेथे जाणतात' म्हणजे जे तेथे पंडित आहेत आणि 'आम्ही मृत्यूच्या जवळ जात आहोत' हे जाणतात. 'त्यामुळे भांडणे शांत होतात' म्हणजे असे जाणणारे ते पंडित योग्य विचार (योनिसो मनसिकार) उत्पन्न करून भांडणे शांत करण्यासाठी प्रयत्न करतात.

---

අට්ඨිච්ඡින්නාති අයං ගාථා බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච දීඝාවුකුමාරඤ්ච සන්ධාය වුත්තා. තෙසම්පි හොති සඞ්ගති, කස්මා තුම්හාකං න හොති, යෙසං වො නෙව මාතාපිතූනං අට්ඨීනි ඡින්නානි, න පාණා හතා, න ගවාස්සධනානි හටානීති.

'अट्ठिच्छिन्ना' (ज्यांची हाडे तोडली गेली आहेत) ही गाथा ब्रह्मदत्त राजा आणि दीघावू कुमार यांना उद्देशून भगवंतांनी म्हटली आहे. 'त्यांच्यामध्येही सलोखा प्रस्थापित झाला, तर मग तुमच्यामध्ये का होऊ शकत नाही? ज्यांच्या आई-वडिलांची हाडे तोडली गेली नाहीत, ज्यांचे प्राण घेतले गेले नाहीत आणि ज्यांचे गायी, घोडे व धन लुटले गेले नाही!' असा याचा अर्थ आहे.

---

සචෙ ලභෙථාතිආදිගාථා පණ්ඩිතසහායස්ස ච බාලසහායස්ස ච වණ්ණාවණ්ණදීපනත්ථං වුත්තා. අභිභුය්‍ය සබ්බානි පරිස්සයානීති පාකටපරිස්සයෙ ච පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ ච අභිභවිත්වා තෙන සද්ධිං අත්තමනො සතිමා චරෙය්‍ය.

'सचे लभेथ' (जर योग्य सोबती मिळाला तर) इत्यादी गाथा सुज्ञ सोबत्याचे आणि मूर्ख सोबत्याचे गुण-दोष दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी सांगितली आहे. 'अभिभुय्य सब्बानि परिस्सयानि' (सर्व संकटांवर मात करून) म्हणजे प्रकट संकटांवर (जसे की सिंह, वाघ इत्यादी) आणि अप्रकट संकटांवर (जसे की राग, द्वेष इत्यादी) मात करून, त्या सुज्ञ सोबत्यासह प्रसन्न चित्ताने आणि स्मृतिमान (जागरूक) होऊन विहरावे.

---

රාජාව රට්ඨං විජිතන්ති යථා අත්තනො විජිතං රට්ඨං මහාජනකරාජා ච අරින්දමමහාරාජා ච පහාය එකකා චරිංසු; එවං චරෙය්‍යාති අත්ථො. මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගොති මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ නාගොව. මාතඞ්ගොති හත්ථී වුච්චති; නාගොති මහන්තාධිවචනමෙතං. යථා හි මාතුපොසකො මාතඞ්ගනාගො අරඤ්ඤෙ එකො චරි, න ච පාපානි අකාසි. යථා ච පාලිලෙය්‍යකො, එවං එකො චරෙ, න ච පාපානි කයිරාති වුත්තං හොති.

'राजाव रट्ठं विजितं' (जिंकलेले राज्य सोडून जाणाऱ्या राजाप्रमाणे) याचा अर्थ असा आहे की, ज्याप्रमाणे राजा महाजनक आणि महाराज अरिंदम आपले जिंकलेले राज्य सोडून एकटेच विहरले; त्याचप्रमाणे विहरावे. 'मातङ्गरञ्ञेव नागो' म्हणजे अरण्यातील मातंग नावाच्या श्रेष्ठ हत्तीप्रमाणे. 'मातंग' म्हणजे हत्ती; 'नाग' हा मोठेपणा दर्शवणारा शब्द आहे. ज्याप्रमाणे मातृपोषक (आईचे पालनपोषण करणारा) मातंग हत्ती अरण्यात एकटाच विहरला आणि त्याने कोणतीही पापे केली नाहीत, आणि ज्याप्रमाणे पालिलेय्यक हत्ती विहरला, त्याचप्रमाणे माणसाने एकटेच विहरावे आणि पापकर्मे करू नयेत, असा याचा अर्थ आहे.

---

පාලිලෙය්‍යකගමනකථා

पालिलेय्यक वनात जाण्याची कथा.

---

467. පාලිලෙය්‍යකෙ විහරති රක්ඛිතවනසණ්ඩෙති පාලිලෙය්‍යකං උපනිස්සාය රක්ඛිතවනසණ්ඩෙ විහරති. හත්ථිනාගොති මහාහත්ථී. හත්ථිකලභෙහීති හත්ථිපොතකෙහි. හත්ථිච්ඡාපෙහීති ඛීරූපකෙහි දහරපොතකෙහි. ඡින්නග්ගානීති තෙහි පුරතො පුරතො ගච්ඡන්තෙහි ඡින්නග්ගානි ඛායිතාවසෙසානි ඛාණුසදිසානි තිණානි ඛාදති. ඔභග්ගොභග්ගන්ති තෙන හත්ථිනාගෙන උච්චට්ඨානතො භඤ්ජිත්වා භඤ්ජිත්වා පාතිතං. අස්ස සාඛාභඞ්ගන්ති එතස්ස සන්තකං සාඛාභඞ්ගං තෙ ඛාදන්ති. ආවිලානීති තෙහි පඨමතරං ඔතරිත්වා පිවන්තෙහි ආලුලිතානි කද්දමොදකානි පිවති. ඔගාහාති තිත්ථතො.

४६७. 'पालिलेय्यके विहरति रक्खितवनसण्डे' म्हणजे पालिलेय्यक ग्रामाचा आश्रय घेऊन रक्खितवन नावाच्या अरण्यात भगवंत विहार करत होते. 'हत्थिनागो' म्हणजे मोठा हत्ती. 'हत्थिकळभेहि' म्हणजे हत्तीच्या पिल्लांसह. 'हत्थिच्छापेहि' म्हणजे आईचे दूध पिणाऱ्या लहान पिल्लांसह. 'छिन्नग्गानि' म्हणजे त्यांच्या पुढे पुढे चालणाऱ्या हत्तींनी अग्रभाग तोडलेले, खाऊन उरलेले आणि खुंटासारखे झालेले गवत त्याला खावे लागे. 'ओभग्गोभग्गं' म्हणजे त्या मोठ्या हत्तीने उंचावरून मोडून मोडून खाली पाडलेले. 'अस्स साखाभङ्गं' म्हणजे त्याने मोडलेल्या फांद्या ते (इतर हत्ती) खात असत. 'आविलानि' म्हणजे त्यांच्या आधी पाण्यात उतरून पाणी पिण्यामुळे गढूळ झालेले चिखलमिश्रित पाणी त्याला प्यावे लागे. 'ओगाहाति' म्हणजे घाटावरून (पाण्यात उतरणे).

---

නාගස්ස නාගෙනාති හත්ථිනාගස්ස බුද්ධනාගෙන. ඊසාදන්තස්සාති රථඊසාසදිසදන්තස්ස. යදෙකො රමතී වනෙති යස්මා බුද්ධනාගො විය අයම්පි හත්ථිනාගො එකො පවිවිත්තො වනෙ රමති; තස්මාස්ස නාගස්ස [Pg.435] නාගෙන චිත්තං සමෙති, එකීභාවරතියා එකසදිසං හොතීති අත්ථො.

'नागस्स नागेन' म्हणजे हत्तीच्या श्रेष्ठ राजाचे (हत्तीचे) बुद्धरूपी श्रेष्ठ नागाशी (बुद्धांशी). 'ईसादन्तस्स' म्हणजे रथाच्या दांड्यासारखे (ईषा) सुळे असलेल्याचे. 'यदेको रमती वने' म्हणजे ज्याप्रमाणे बुद्धरूपी नाग (बुद्ध) अरण्यात एकटेच रमतात, त्याचप्रमाणे हा हत्ती देखील एकटाच, समूहापासून दूर अरण्यात रमतो; म्हणून त्या हत्तीचे चित्त बुद्धरूपी नागाच्या चित्ताशी जुळते, म्हणजेच एकांतात रमण्याच्या बाबतीत ते अगदी एकसारखेच असते, असा याचा अर्थ आहे.

---

යථාභිරන්තං විහරිත්වාති එත්ථ තෙමාසං භගවා තත්ථ විහාසීති වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා කොසම්බකෙහි කිර උබ්බාළ්හො භගවා තෙමාසං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා වසීති සබ්බත්ථ කථා පත්ථටා අහොසි.

'यथाभिरन्तं विहरित्वा' यामध्ये हे समजून घ्यावे की, भगवंत तेथे तीन महिने राहिले. एवढ्या काळात सर्वत्र ही चर्चा पसरली की, कौशाम्बीच्या भिक्खूंनी त्रास दिल्यामुळे भगवंत तीन महिने अरण्यात जाऊन राहिले आहेत.

---

අථ ඛො කොසම්බකා උපාසකාති අථ ඛො ඉමං කථාසල්ලාපං සුත්වා කොසම්බිවාසිනො උපාසකා.

'अथ खो कोसम्बका उपासका' म्हणजे त्यानंतर हे संभाषण ऐकून कौशाम्बीमध्ये राहणारे उपासक...

---

අට්ඨාරසවත්ථුකථා

अठरा वस्तूंची (मुद्द्यांची) कथा.

---

468. අධම්මං ධම්මොතිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාම.

४६८. 'अधम्माला धम्म म्हणणे' इत्यादी संघात फूट पाडणाऱ्या अठरा कारणांचे (भेदात्मक वस्तूंचे) स्पष्टीकरण आम्ही 'संघभेदक खन्धक' मध्ये करू.

---

475. තං උක්ඛිත්තකං භික්ඛුං ඔසාරෙත්වාති තං ගහෙත්වා සීමං ගන්ත්වා ආපත්තිං දෙසාපෙත්වා කම්මවාචාය ඔසාරෙත්වා. තාවදෙව උපොසථොති තංදිවසමෙව උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව සාමග්ගීඋපොසථො කාතබ්බො.

४७५. 'तं उक्खित्तकं भिक्खुं ओसारेत्वा' म्हणजे त्या बहिष्कृत भिक्खूला सोबत घेऊन, सीमेमध्ये जाऊन, त्याच्याकडून आपत्तीची (चुकीची) कबुली देऊन, कम्मवाचेद्वारे त्याला संघात पुन्हा समाविष्ट करून घेणे. 'तावदेव उपोसतो' म्हणजे त्याच दिवशी 'उपोसथ खन्धक' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'सामग्गी उपोसथ' (संघ-एकता उपोसथ) केला पाहिजे.

---

476. අමූලා මූලං ගන්ත්වාති න මූලා මූලං ගන්ත්වා; තං වත්ථුං අවිනිච්ඡිනිත්වාති අත්ථො. අයං වුච්චති උපාලි සඞ්ඝසාමග්ගී අත්ථාපෙතා බ්‍යඤ්ජනූපෙතාති අත්ථතො අපගතා, ‘‘සඞ්ඝසාමග්ගී’’ති ඉමං පන බ්‍යඤ්ජනමත්තං උපෙතා.

४७६. 'अमूला मूलं गन्त्वा' म्हणजे मुळापासून मुळापर्यंत न जाता; म्हणजेच त्या प्रकरणाचा (वस्तूचा) निवाडा न करता, असा अर्थ आहे. 'अयं वुच्चति उपालि सङ्घसामग्गी अत्थापेता ब्यञ्जनूपेता' म्हणजे, 'हे उपाली! याला अशी संघ-एकता म्हणतात जी अर्थापासून दूर गेलेली असते, परंतु केवळ संघसामग्गी (संघ-एकता) या शब्दापुरतीच मर्यादित असते.'

---

477. සඞ්ඝස්ස කිච්චෙසූති සඞ්ඝස්ස කරණීයෙසු උප්පන්නෙසු. මන්තනාසූති විනයමන්තනාසු. අත්ථෙසු ජාතෙසූති විනයඅත්ථෙසු උප්පන්නෙසු. විනිච්ඡයෙසූති තෙසංයෙව අත්ථානං විනිච්ඡයෙසු. මහත්ථිකොති මහාඋපකාරො. පග්ගහාරහොති පග්ගණ්හිතුං වුත්තො.

४७७. 'सङ्घस्स किच्चेसु' म्हणजे संघाची कर्तव्ये (कार्ये) उपस्थित झाली असता. 'मन्तनासु' म्हणजे विनयविषयक सल्लामसलत (चर्चा) उपस्थित झाली असता. 'अत्थेसु जातेसु' म्हणजे विनयाच्या अर्थांविषयी प्रश्न निर्माण झाले असता. 'विनिच्छयेसु' म्हणजे त्याच अर्थांच्या निर्णयांच्या बाबतीत. 'महत्थिको' म्हणजे मोठा उपकार करणारा (अतिशय उपकारक). 'पग्गहारहो' म्हणजे सन्मान किंवा पाठिंबा देण्यास योग्य असलेला.

---

අනානුවජ්ජො පඨමෙන සීලතොතිආදිම්හියෙව තාව සීලතො න උපවජ්ජො. අවෙක්ඛිතාචාරොති අපෙක්ඛිතාචාරො; ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරීතිආදිනා නයෙන උපපරික්ඛිතාචාරො. අට්ඨකථාසු පන ‘‘අප්පටිච්ඡන්නාචාරො’’ති වුත්තං.

'अनानुवज्जो पठमेन सीलतो' म्हणजे सर्वप्रथम सुरुवातीलाच शीलदृष्ट्या दोषरहित (निंदनीय नसलेला). 'अवेक्खिताचारो' म्हणजे विचारपूर्वक आचरण करणारा; पुढे पाहण्यात आणि आजूबाजूला पाहण्यात संपजन्य (जागरूकता) बाळगून आचरण तपासणारा. परंतु अट्ठकथांमध्ये 'अप्पटिच्छन्नाचारो' (न लपवलेले आचरण असलेला) असे म्हटले आहे.

---

විසය්හාති [Pg.436] අභිභවිත්වා. අනුය්‍යුතං භණන්ති අනුඤ්ඤාතං අනපගතං භණන්තො. යස්මා හි සො අනුය්‍යුතං භණති, උසූයාය වා අගතිගමනවසෙන වා කාරණාපගතං න භණති, තස්මා අත්ථං න හාපෙති. උසූයාය පන අගතිගමනවසෙන වා භණන්තො අත්ථං හාපෙති, කාරණං න දෙති, තස්මා සො පරිසගතො ඡම්භති චෙව වෙධති ච. යො ඊදිසො න හොති, අයං ‘‘පග්ගහාරහො’’ති දස්සෙති.

'विसय्हा' म्हणजे पराभूत करून (मात करून). 'अनुय्युतं भणन्ति' म्हणजे अनुमती असलेले आणि कारणाशी सुसंगत असलेले बोलणारा. कारण, तो अनुमती असलेलेच बोलतो, मत्सर किंवा अगतिकतेमुळे (पक्षपातामुळे) तर्कहीन बोलत नाही, म्हणून तो अर्थाची हानी करत नाही. परंतु, मत्सर किंवा पक्षपातामुळे बोलणारा माणूस अर्थाची हानी करतो, योग्य कारण देऊ शकत नाही, आणि म्हणूनच तो सभेत गेल्यावर स्तब्ध होतो आणि थरथर कापतो. जो असा नसतो, तोच 'सन्मानास पात्र' (पग्गहारहो) आहे, असे हे दर्शवते.

---

කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘තථෙව පඤ්හ’’න්ති ගාථා, තස්සත්ථො – යථා ච අනුය්‍යුතං භණන්තො අත්ථං න හාපෙති, තථෙව පරිසාය මජ්ඣෙ පඤ්හං පුච්ඡිතො සමානො න චෙව පජ්ඣායති, න ච මඞ්කු හොති. යො හි අත්ථං න ජානාති, සො පජ්ඣායති. යො වත්තුං න සක්කොති, සො මඞ්කු හොති. යො පන අත්ථඤ්ච ජානාති, වත්තුඤ්ච සක්කොති; සො න පජ්ඣායති, න මඞ්කු හොති. කාලාගතන්ති කථෙතබ්බයුත්තකාලෙ ආගතං. බ්‍යාකරණාරහන්ති පඤ්හස්ස අත්ථානුලොමතාය බ්‍යාකරණානුච්ඡවිකං. වචොති වදන්තො; එවරූපං වචනං භණන්තොති අත්ථො. රඤ්ජෙතීති තොසෙති. විඤ්ඤූපරිසන්ති විඤ්ඤූනං පරිසං.

आणखी काय सांगावे? 'तथेव पञ्हं' ही गाथा आहे, तिचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे अनुमती असलेले बोलणारा अर्थाची हानी करत नाही, त्याचप्रमाणे सभेच्या मध्यभागी प्रश्न विचारला असता, तो विचारमग्न (उदास) होऊन बसत नाही आणि त्याचा चेहराही पडत नाही (तो गोंधळत नाही). कारण ज्याला अर्थ माहीत नसतो, तो विचारमग्न होऊन बसतो. जो उत्तर देऊ शकत नाही, तो गोंधळतो (त्याचा चेहरा पडतो). परंतु जो अर्थही जाणतो आणि उत्तर देण्यासही समर्थ असतो; तो विचारमग्न होत नाही आणि गोंधळतही नाही. 'कालागतं' म्हणजे बोलण्याच्या योग्य वेळी आलेले. 'ब्याकरणा रहं' म्हणजे प्रश्नाच्या अर्थाला अनुसरून योग्य उत्तर देण्यास योग्य असलेले. 'वचो' म्हणजे बोलणारा; अशा प्रकारचे वचन बोलणारा असा याचा अर्थ आहे. 'रञ्जेति' म्हणजे संतुष्ट करतो. 'विञ्ञूपरिसं' म्हणजे विद्वानांची (सुज्ञांची) सभा.

---

ආචෙරකම්හි ච සකෙති අත්තනො ආචරියවාදෙ. අලං පමෙතුන්ති වීමංසිතුං තං තං කාරණං පඤ්ඤාය තුලයිතුං සමත්ථො. පගුණොති කතපරිචයො ලද්ධාසෙවනො. කථෙතවෙති කථෙතබ්බෙ. විරද්ධිකොවිදොති විරද්ධට්ඨානකුසලො.

'आचेरकम्हि च सके' म्हणजे स्वतःच्या आचार्यांच्या वादात (मतामध्ये). 'अलं पमेतुं' म्हणजे तपासण्यास आणि त्या त्या कारणांचे प्रज्ञेने मोजमाप (तुलना) करण्यास समर्थ असलेला. 'पगुणो' म्हणजे सराव केलेला (अनुभवी) किंवा वारंवार सेवा घेतलेला. 'कथेतवे' म्हणजे बोलण्यायोग्य विषयामध्ये. 'विरद्धिकोविदो' चुकांच्या किंवा त्रुटींच्या बाबतीत कुशल असलेला (त्रुटी ओळखण्यात चतुर).

---

පච්චත්ථිකා යෙන වජන්තීති අයං ගාථා යාදිසෙ කථෙතබ්බෙ පගුණො, තං දස්සෙතුං වුත්තා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යාදිසෙන කථිතෙන පච්චත්ථිකා ච නිග්ගහං ගච්ඡන්ති, මහාජනො ච සඤ්ඤපනං ගච්ඡති; සඤ්ඤත්තිං අවබොධනං ගච්ඡතීති අත්ථො. යඤ්ච කථෙන්තො සකං ආදායං අත්තනො ආචරියවාදං න හාපෙති, යස්මිං වත්ථුස්මිං අධිකරණං උප්පන්නං, තදනුරූපං අනුපඝාතකරං පඤ්හං බ්‍යාකරමානො තාදිසෙ කථෙතබ්බෙ පගුණො හොතීති.

'पच्चत्थिका येन वजन्ति' इत्यादी गाथा, कशा प्रकारच्या भाषणात तो कुशल आहे, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी सांगितली आहे. याचा अर्थ असा आहे – ज्या प्रकारच्या भाषणाने विरोधक निरुत्तर होतात (पराभूत होतात) आणि बहुजन समाज समजून घेतो (बोध प्राप्त करतो), असा याचा अर्थ आहे. आणि जे बोलताना तो स्वतःचे मत किंवा स्वतःच्या आचार्यांचा वाद सोडत नाही, ज्या विषयावरून वाद (अधिकरण) निर्माण झाला आहे, त्याला अनुरूप आणि कोणालाही इजा न पोहोचवणारे (अविघातक) उत्तर देत असताना, अशा प्रकारच्या भाषणात तो कुशल असतो.

---

දූතෙය්‍යකම්මෙසු අලන්ති අට්ඨහි දූතඞ්ගෙහි සමන්නාගතත්තා සඞ්ඝස්ස දූතෙය්‍යකම්මෙසු සමත්ථො. සුට්ඨු උග්ගණ්හාතීති සමුග්ගහො. ඉදං වුත්තං හොති [Pg.437] – යථා නාම ආහුනං ආහුතිපිණ්ඩං සමුග්ගණ්හන්ති, එවං පීතිසොමනස්සජාතෙනෙව චෙතසා සඞ්ඝස්ස කිච්චෙසු සමුග්ගහො, සඞ්ඝස්සකිච්චෙසු තස්ස තස්ස කිච්චස්ස පටිග්ගාහකොති අත්ථො. කරං වචොති වචනං කරොන්තො. න තෙන මඤ්ඤතීති තෙන වචනකරණෙන ‘‘අහං කරොමි, සඞ්ඝභාරං නිත්ථරාමී’’ති න මානාතිමානං ජප්පෙති.

"दूतेय्यकम्मेसु अलन्ति" (दूताच्या कामात समर्थ) म्हणजे आठ दूत-अंगांनी (दूताच्या गुणांनी) युक्त असल्यामुळे संघाच्या दूताच्या कामात समर्थ असणे. "सुट्ठु उग्गण्हातीति समुग्गह" (चांगल्या प्रकारे ग्रहण करतो म्हणून समुग्गह) याचा अर्थ असा आहे - ज्याप्रमाणे अर्पण केलेले अन्न (आहुतिपिंड) चांगल्या प्रकारे ग्रहण केले जाते, त्याचप्रमाणे प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न झालेल्या चित्ताने संघाच्या कार्यात स्वतःला समर्पित करणे, म्हणजेच संघाच्या कार्यात त्या त्या कर्तव्याचा स्वीकार करणे असा अर्थ आहे. "करं वचो" म्हणजे वचनाचे पालन करणारा (आज्ञाधारक). "न तेन मञ्ञतीति" म्हणजे त्या वचनाचे पालन केल्यामुळे "मी हे करतो, मी संघाचा भार वाहतो" असा मान किंवा अतिमान (अहंकार) मनात उत्पन्न न करणे.

---

ආපජ්ජති යාවතකෙසු වත්ථූසූති යත්තකෙසු වත්ථූසු ආපත්තිං ආපජ්ජමානො ආපජ්ජති. හොති යථා ච වුට්ඨිතීති තස්සා ච ආපත්තියා යථා වුට්ඨානං හොති. එතෙ විභඞ්ගාති යෙසු වත්ථූසු ආපජ්ජති, යථා ච වුට්ඨානං හොති, ඉමෙසං අත්ථානං ජොතකා එතෙ විභඞ්ගා. උභයස්සාති උභයෙ අස්ස. ස්වාගතාති සුට්ඨු ආගතා. ආපත්තිවුට්ඨානපදස්ස කොවිදොති ආපත්තිවුට්ඨානකාරණකුසලො.

"आपज्जति यावतकेसु वत्थूसूति" म्हणजे ज्या ज्या वस्तूंमुळे (मैथुन इत्यादी कारणांमुळे) आपत्तीला (नियमांच्या उल्लंघनाला) प्राप्त होतो. "होति यथा च वुट्ठितीति" म्हणजे त्या आपत्तीमधून ज्या प्रकारे (परिवर्तन, देशना इत्यादींद्वारे) मुक्तता (वुट्ठाण) होते. "एते विभङ्गाति" म्हणजे ज्या वस्तूंमुळे आपत्ती प्राप्त होते आणि ज्या प्रकारे त्यातून मुक्तता होते, या अर्थांचे स्पष्टीकरण करणारे हे विभंग (नियम-विभाग) आहेत. "उभयस्साति" म्हणजे दोन्ही (विभंग) त्याच्यासाठी. "स्वागताति" म्हणजे चांगल्या प्रकारे आलेले (कंठस्थ असलेले). "आपत्तिवुट्ठानपदस्स कोविदोति" म्हणजे आपत्तीमधून मुक्त होण्याच्या कारणांमध्ये कुशल असलेला.

---

යානි චාචරන්ති යානි ච භණ්ඩනකාරණාදීනි ආචරන්තො තජ්ජනීයකම්මාදිවසෙන නිස්සාරණං ගච්ඡති. ඔසාරණං තංවුසිතස්ස ජන්තුනොති තං වත්තං වුසිතස්ස ජන්තුනො, යා ඔසාරණා කාතබ්බා, එතම්පි ජානාති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"यानि चाचरन्ति" म्हणजे भांडण इत्यादी कारणे आचरणात आणल्यामुळे तज्जनीय-कर्म इत्यादींद्वारे जो हद्दपारीला (निसारण - संघातून बाहेर काढले जाण्याला) प्राप्त होतो. "ओसारणं तंवुसितस्स जन्तुनोति" म्हणजे त्या व्रताचे पालन केलेल्या व्यक्तीला (भिक्खूला) पुन्हा संघात समाविष्ट करणे (ओसारण) जे केले पाहिजे, हे देखील तो जाणतो. "सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति" म्हणजे उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ अगदी स्पष्ट आहे.

---

කොසම්බකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कोसम्बक खन्धकची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

समन्तपासादिका नावाच्या विनय-वर्णनेतील (विनयटीकेतील)

---

මහාවග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

महावग्ग-वर्णना (महावग्गाची टीका) समाप्त झाली.

---

මහාවග්ග-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

महावग्ग-अट्ठकथा समाप्त झाली.