Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Vinayapiṭake

विनयपिटकातील

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā (dutiyo bhāgo)

पाराजिकाकांड-अट्ठकथा (दुसरा भाग)

3. Tatiyapārājikaṃ

३. तिसरे पाराजिक

Tatiyaṃ [Pg.1] tīhi suddhena, yaṃ buddhena vibhāvitaṃ;

Pārājikaṃ tassa dāni, patto saṃvaṇṇanākkamo.

तीनही द्वारांनी (काया, वाचा, मन) शुद्ध असलेल्या बुद्धांनी जे तिसरे पाराजिक स्पष्ट केले आहे, आता त्याच्या स्पष्टीकरणाचा (अट्ठकथेचा) क्रम प्राप्त झाला आहे.

Yasmā tasmā suviññeyyaṃ, yaṃ pubbe ca pakāsitaṃ;

Taṃ vajjayitvā assāpi, hoti saṃvaṇṇanā ayaṃ.

म्हणून, जे समजण्यास सोपे आहे आणि जे आधीच स्पष्ट केले गेले आहे, ते वगळून या तिसऱ्या पाराजिकाचेही हे स्पष्टीकरण केले जात आहे.

Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā

पहिल्या प्रज्ञप्तीच्या प्रस्तावेचे (निदानाचे) स्पष्टीकरण

162. Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyanti ettha vesāliyanti evaṃnāmake itthiliṅgavasena pavattavohāre nagare. Tañhi nagaraṃ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā ‘‘vesālī’’ti vuccati. Idampi ca nagaraṃ sabbaññutappatteyeva sammāsambuddhe sabbākārena vepullaṃ pattanti veditabbaṃ. Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsaṭṭhāna māha – ‘‘mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti. Tattha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti, saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ [Pg.2] nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ anto katvā haṃsavaṭṭakacchadanena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi veditabbā.

१६२. "तेन समयेन बुद्धो भगवा वेसाळियं विहरति महावने कूटागारसालायं" (त्या वेळी बुद्ध भगवंत वैशालीतील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते) या पाठात, "वेसाळियं" म्हणजे वैशाली नावाच्या स्त्रीलिंगी संज्ञेने ओळखल्या जाणाऱ्या नगरात. हे नगर तटबंदीच्या विस्ताराने तीन वेळा वाढवले गेल्यामुळे विस्तीर्ण (विशाल) झाले, म्हणून याला "वैशाली" असे म्हणतात. हे नगर सम्यक्संबुद्धांनी सर्वज्ञता प्राप्त केल्यानंतरच सर्व प्रकारे समृद्धीला पोहोचले, असे समजावे. अशा प्रकारे गोचरग्राम (भिक्षेचे गाव) दाखवून राहण्याचे ठिकाण सांगताना संगीतिकारांनी "mahāvane kūṭāgārasālāya" (महावने कूटागारसालायं) असे म्हटले आहे. तेथे "महावन" म्हणजे स्वतः उगवलेले, मानवनिर्मित नसलेले, विशिष्ट सीमा असलेले मोठे अरण्य. कपिलवस्तूच्या जवळील महावन हे हिमालयाशी जोडलेले असून अमर्याद पसरलेले आहे आणि महासागराला जाऊन मिळते. हे (वैशाली जवळील) महावन तसे नाही, तर ते मर्यादित सीमा असलेले मोठे अरण्य आहे, म्हणून याला "महावन" म्हणतात. "कूटागारशाळा" म्हणजे महावनाचा आश्रय घेऊन बनवलेल्या आरामात (विहारात) कूट (शिखर) असलेले गृह मध्यभागी ठेवून, हंसाच्या पंखांप्रमाणे गोलाकार छप्पर घालून तयार केलेली, सर्व सोयींनी युक्त अशी बुद्ध भगवंतांची "गंधकुटी" होय, असे समजावे.

Anekapariyāyena asubhakathaṃ kathetīti anekehi kāraṇehi asubhākārasandassanappavattaṃ kāyavicchandaniyakathaṃ katheti. Seyyathidaṃ – ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe. … mutta’’nti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhikkhave, imasmiṃ byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappūraṃ vā vāsacuṇṇādīni vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati. Atha kho paramaduggandhaṃ jegucchaṃ assirīkadassanaṃ kesalomādinānappakāraṃ asuciṃyeva passati. Tasmā na ettha chando vā rāgo vā karaṇīyo. Yepi hi uttamaṅge sirasmiṃ jātā kesā nāma, tepi asubhā ceva asucino ca paṭikkūlā ca. So ca nesaṃ asubhāsucipaṭikkūlabhāvo vaṇṇatopi saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopīti pañcahi kāraṇehi veditabbo. Evaṃ lomādīnanti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.182) vuttanayena veditabbo. Iti bhagavā ekamekasmiṃ koṭṭhāse pañcapañcappabhedena anekapariyāyena asubhakathaṃ katheti.

"अनेकपरियायेन अशुभकथं कथेति" (अनेक पर्यायांनी अशुभाची कथा सांगतात) म्हणजे अनेक कारणांनी शरीराचे अशुद्ध स्वरूप दाखवून शरीराविषयीची आसक्ती नष्ट करणारी कथा सांगतात. जसे की— "अत्थि इमस्मिं काये केसा लोमा...पे... मुत्तं" (या शरीरात केस, रोम... मूत्र आहे). याचा अर्थ काय? "भिक्खूंनो, या व्याममात्र (एक हात लांब-रुंद) शरीरात सर्व प्रकारे शोध घेतला तरी कोणालाही मोती, मणी, वैडूर्य, अगरू, चंदन, कुंकुम, कापूर किंवा सुगंधी चूर्ण इत्यादींपैकी कशाचीही यत्किंचितही शुद्धता आढळत नाही. उलट अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद, शोभाहीन आणि केस, रोम इत्यादी विविध प्रकारची अशुद्धताच आढळते. म्हणून, या शरीरावर कोणतीही इच्छा किंवा राग (आसक्ती) करू नये. शरीराचा उत्तम भाग असलेल्या डोक्यावर उगवणारे जे केस आहेत, ते देखील अशुद्ध, अपवित्र आणि प्रतिकूलच आहेत." त्यांचा हा अशुद्ध, अपवित्र आणि प्रतिकूल भाव वर्ण (रंग), संस्थान (आकार), गंध (वास), आश्रय (उत्पत्तीचे स्थान) आणि अवकाश (असण्याची जागा) या पाच कारणांनी समजून घेतला पाहिजे. केसांप्रमाणेच रोमादींच्या बाबतीतही असेच समजावे. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे, याचा सविस्तर विस्तार विसुद्धिमग्गात सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. अशा प्रकारे भगवंत प्रत्येक भागाचे पाच-पाच प्रकारांनी वर्गीकरण करून अनेक पर्यायांनी अशुभाची कथा सांगतात.

Asubhāya vaṇṇaṃ bhāsatīti uddhumātakādivasena asubhamātikaṃ nikkhipitvā padabhājanīyena taṃ vibhajanto vaṇṇento saṃvaṇṇento asubhāya vaṇṇaṃ bhāsati. Asubhabhāvanāya vaṇṇaṃ bhāsatīti yā ayaṃ kesādīsu vā uddhumātakādīsu vā ajjhattabahiddhāvatthūsu asubhākāraṃ gahetvā pavattassa cittassa bhāvanā vaḍḍhanā phātikammaṃ, tassā asubhabhāvanāya ānisaṃsaṃ dassento vaṇṇaṃ bhāsati, guṇaṃ parikitteti. Seyyathidaṃ – ‘‘asubhabhāvanābhiyutto, bhikkhave, bhikkhu kesādīsu vā vatthūsu uddhumātakādīsu vā pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhati. So taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ cittamañjūsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇātī’’ti.

"असुभाय वण्णं भासति" (अशुभाची प्रशंसा करतात) म्हणजे उद्धुमातक (फुगलेले प्रेत) इत्यादींच्या आधारे अशुभाची मातृका (विषयसूची) मांडून, पदभाजनियाद्वारे तिचे विभाजन व वर्णन करत अशुभाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. "असुभभावनाय वण्णं भासति" (अशुभभावनेची प्रशंसा करतात) म्हणजे केसांमध्ये किंवा उद्धुमातक इत्यादी आंतरिक व बाह्य वस्तूंमध्ये अशुभाचे स्वरूप ग्रहण करून प्रवृत्त झालेल्या चित्ताची जी भावना, वृद्धी व विकास होतो, त्या अशुभभावनेचे फायदे (आनिसंस) दाखवून तिची प्रशंसा करतात, गुणांचे कीर्तन करतात. जसे की— "भिक्खूंनो, अशुभभावनेत मग्न असलेला भिक्खू केसांसारख्या किंवा उद्धुमातकासारख्या वस्तूंमध्ये पाच अंगे (नीवरण) नष्ट करून, पाच अंगांनी (ध्यान अंगे) युक्त असलेले, तीन प्रकारे कल्याणकारी आणि दहा लक्षणांनी संपन्न असलेले पहिले ध्यान प्राप्त करतो. तो त्या पहिल्या ध्यानावर आधारित असलेल्या चित्तरूपी पेटीचा आश्रय घेऊन विपश्यना वाढवतो आणि उत्तम अर्थ असलेल्या अर्हतपदाला प्राप्त करतो."

Tatrimāni [Pg.3] paṭhamassa jhānassa dasa lakkhaṇāni – pāripanthikato cittavisuddhi, majjhimassa samādhinimittassa paṭipatti, tattha cittapakkhandanaṃ, visuddhassa cittassa ajjhupekkhanaṃ, samathappaṭipannassa ajjhupekkhanaṃ, ekattupaṭṭhānassa ajjhupekkhanaṃ, tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena tadupagavīriyavāhanaṭṭhena āsevanaṭṭhena sampahaṃsanāti.

त्या पहिल्या ध्यानाची दहा लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत— अंतराय आणणाऱ्या (नीवरणांपासून) चित्ताची विशुद्धी, मध्यम समाधीच्या निमित्ताची प्राप्ती, त्या समाधीनिमित्तात चित्ताचा प्रवेश, विशुद्ध चित्ताची उपेक्षा (तटस्थता), शमथ प्राप्त झालेल्या चित्ताची उपेक्षा, एकाग्रतेत प्रस्थापित झालेल्या चित्ताची उपेक्षा, तेथे उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे (चित्त-चैतसिकांचे) एकमेकांचे उल्लंघन न करण्याच्या अर्थाने संप्रहर्षण (प्रसन्नता), इंद्रियांच्या एकरसतेच्या अर्थाने संप्रहर्षण, त्या अनुषंगाने वीर्य वाहून नेण्याच्या अर्थाने संप्रहर्षण आणि आसेवनाच्या (पुन्हा पुन्हा सराव करण्याच्या) अर्थाने संप्रहर्षण.

Tatrāyaṃ pāḷi – ‘‘paṭhamassa jhānassa ko ādi, kiṃ majjhe, kiṃ pariyosānaṃ? Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe, sampahaṃsanā pariyosānaṃ. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa kati lakkhaṇāni? Ādissa tīṇi lakkhaṇāni – yo tassa paripantho tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Yañca paripanthato cittaṃ visujjhati, yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca’.

तेथे ही पालि (संहिता) आहे – “पहिल्या ध्यानाचा प्रारंभ (आदि) काय आहे, मध्य काय आहे, आणि शेवट (पर्यवसान) काय आहे? पहिल्या ध्यानाचा प्रतिपदाविशुद्धी हा प्रारंभ आहे, उपेक्षानुब्रूहण (उपेक्षेची वृद्धी) हा मध्य आहे, आणि संप्रहंसन हा शेवट आहे. पहिल्या ध्यानाचा प्रतिपदाविशुद्धी हा प्रारंभ आहे, तर प्रारंभाची किती लक्षणे आहेत? प्रारंभाची तीन लक्षणे आहेत – जो त्याचा अंतराय (अडथळा) आहे, त्यापासून चित्त विशुद्ध होते; विशुद्ध झाल्यामुळे चित्त मध्यवर्ती शमथनिमित्ताला प्राप्त होते; आणि प्राप्त झाल्यामुळे चित्त त्यात प्रवेश करते. आणि ज्या अर्थाने अंतरायापासून चित्त विशुद्ध होते, आणि ज्या अर्थाने विशुद्ध झाल्यामुळे चित्त मध्यवर्ती शमथनिमित्ताला प्राप्त होते, आणि ज्या अर्थाने प्राप्त झाल्यामुळे चित्त त्यात प्रवेश करते. पहिल्या ध्यानाचा प्रतिपदाविशुद्धी हा प्रारंभ आहे, प्रारंभाची ही तीन लक्षणे आहेत. म्हणूनच म्हटले जाते – ‘पहिले ध्यान हे सुरुवातीला कल्याणकारी (आदिकल्याण) असते आणि तीन लक्षणांनी युक्त असते’.

‘‘Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa kati lakkhaṇāni? Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni – visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samathappaṭipannaṃ ajjhupekkhati, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Yañca visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, yañca samathappaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca’.

“पहिल्या ध्यानाचा उपेक्षानुब्रूहण हा मध्य आहे, मध्याची किती लक्षणे आहेत? मध्याची तीन लक्षणे आहेत – विशुद्ध चित्ताकडे उपेक्षेने (तटस्थतेने) पाहतो, शमथाला प्राप्त झालेल्या चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो, आणि एकत्वोपस्थानात (एकाग्रतेत) स्थित असलेल्या चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो. आणि ज्या अर्थाने विशुद्ध चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो, आणि ज्या अर्थाने शमथाला प्राप्त झालेल्या चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो, आणि ज्या अर्थाने एकत्वोपस्थानात स्थित असलेल्या चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो. पहिल्या ध्यानाचा उपेक्षानुब्रूहण हा मध्य आहे, मध्याची ही three लक्षणे आहेत. म्हणूनच म्हटले जाते – ‘पहिले ध्यान हे मध्ये कल्याणकारी (मध्यकल्याण) असते आणि तीन लक्षणांनी युक्त असते’.

‘‘Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa kati lakkhaṇāni? Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni – tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena sampahaṃsanā, tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā. Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni. Tena vuccati – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti catulakkhaṇasampannañca. ‘‘Evaṃ tividhattagataṃ cittaṃ tividhakalyāṇakaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ [Pg.4] vitakkasampannañceva hoti vicārasampannañca pītisampannañca sukhasampannañca cittassa adhiṭṭhānasampannañca saddhāsampannañca vīriyasampannañca satisampannañca samādhisampannañca paññāsampannañcā’’ti (paṭi. ro. 1.158).

“पहिल्या ध्यानाचा संप्रहंसन हा शेवट (पर्यवसान) आहे, शेवटाची किती लक्षणे आहेत? शेवटाची चार लक्षणे आहेत – तेथे उत्पन्न झालेल्या धर्मांच्या एकमेकांचे उल्लंघन न करण्याच्या अर्थाने संप्रहंसन, इंद्रियांच्या एकरस असण्याच्या अर्थाने संप्रहंसन, त्याला अनुकूल वीर्य वहन करण्याच्या अर्थाने संप्रहंसन, आणि आसेवनाच्या (वारंवार सेवन करण्याच्या) अर्थाने संप्रहंसन. पहिल्या ध्यानाचा संप्रहंसन हा शेवट आहे, शेवटाची ही चार लक्षणे आहेत. म्हणूनच म्हटले जाते – ‘पहिले ध्यान हे शेवटी कल्याणकारी (पर्यवसानकल्याण) असते आणि चार लक्षणांनी युक्त असते’. “अशा प्रकारे, तीन प्रकारांनी युक्त, तीन प्रकारे कल्याणकारी, दहा लक्षणांनी संपन्न केलेले ध्यानचित्त हे वितर्कसंपन्न, विचारसंपन्न, प्रीतिसंपन्न, सुखसंपन्न, चित्ताच्या अधिष्ठानसंपन्न, श्रद्धासंपन्न, वीर्यसंपन्न, स्मृतिसंपन्न, समाधिसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न असते.”

Ādissa ādissa asubhasamāpattiyā vaṇṇaṃ bhāsatīti ‘‘evampi itthampī’’ti punappunaṃ vavatthānaṃ katvā ādisanto asubhasamāpattiyā vaṇṇaṃ bhāsati, ānisaṃsaṃ katheti, guṇaṃ parikitteti. Seyyathidaṃ – ‘‘asubhasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ paṭilīyati paṭikuṭati paṭivaṭṭati, na sampasārīyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ paṭilīyati paṭikuṭati paṭivaṭṭati, na sampasārīyati; evameva kho, bhikkhave, asubhasaññāparicitena bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ paṭilīyati paṭikuṭati paṭivaṭṭati, na sampasārīyatī’’ti (a. ni. 7.49).

“प्रारंभापासूनच अशुभाच्या समापत्तीची प्रशंसा करतात” म्हणजे “असेही आणि या प्रकारेही” असे पुनःपुन्हा निर्धारण करून, निर्देश करत अशुभाच्या समापत्तीची प्रशंसा करतात, तिच्या फायद्यांचे वर्णन करतात आणि गुणांचे कीर्तन करतात. जसे की – “भिक्खूंनो, अशुभाच्या संज्ञेने वारंवार भावित झालेल्या चित्ताने बहुतांश काळ विहरण करणाऱ्या भिक्खूचे चित्त मैथुनधर्माच्या समापत्तीपासून मागे हटते, संकुचित होते, परावृत्त होते, त्यात प्रवृत्त होत नाही, आणि उपेक्षा किंवा प्रतिकूलता (किळस) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे कोंबडीचे पीस किंवा स्नायूचा तुकडा अग्नीमध्ये टाकला असता मागे हटतो, संकुचित होतो, परावृत्त होतो, पसरत नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, अशुभाच्या संज्ञेने वारंवार भावित झालेल्या चित्ताने बहुतांश काळ विहरण करणाऱ्या भिक्खूचे चित्त मैथुनधर्माच्या समापत्तीपासून मागे हटते, संकुचित होते, परावृत्त होते, त्यात प्रवृत्त होत नाही.”

Icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ paṭisallīyitunti ahaṃ bhikkhave ekaṃ addhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. Namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenāti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya saddhesu kulesu paṭiyattaṃ piṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeti, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā namhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.

“भिक्खूंनो, मी अर्धा महिना एकांतात राहू इच्छितो” याचा अर्थ - “भिक्खूंनो, मी एक अर्धा महिना एकांतात राहण्यासाठी, ध्यानमग्न होण्यासाठी, एकटेच विहरण करण्यासाठी इच्छितो” असा आहे. “पिंडपात आणून देणाऱ्या एका भिक्खूशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये” याचा अर्थ - जो स्वतः याचना न करता माझ्यासाठी श्रद्धाळू कुळांमध्ये तयार केलेला पिंडपात घेऊन येतो आणि मला अर्पण करतो, त्या पिंडपात आणणाऱ्या एका भिक्खूला सोडून इतर कोणत्याही भिक्खूने किंवा गृहस्थाने माझ्याकडे येऊ नये, असा आहे.

Kasmā pana evamāhāti? Atīte kira pañcasatā migaluddakā mahatīhi daṇḍavāgurāhi araññaṃ parikkhipitvā haṭṭhatuṭṭhā ekatoyeva yāvajīvaṃ migapakkhighātakammena jīvikaṃ kappetvā niraye upapannā; te tattha paccitvā pubbe katena kenacideva kusalakammena manussesu upapannā kalyāṇūpanissayavasena sabbepi bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca labhiṃsu; tesaṃ tato mūlākusalakammato avipakkavipākā aparāparacetanā tasmiṃ addhamāsabbhantare attūpakkamena ca parūpakkamena ca jīvatupacchedāya okāsamakāsi, taṃ bhagavā addasa. Kammavipāko nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ. Tesu ca bhikkhūsu puthujjanāpi atthi sotāpannasakadāgāmīanāgāmīkhīṇāsavāpi. Tattha khīṇāsavā appaṭisandhikā, itare ariyasāvakā [Pg.5] niyatagatikā sugatiparāyaṇā, puthujjanānaṃ pana gati aniyatā. Atha bhagavā cintesi – ‘‘ime attabhāve chandarāgena maraṇabhayabhītā na sakkhissanti gatiṃ visodhetuṃ, handa nesaṃ chandarāgappahānāya asubhakathaṃ kathemi. Taṃ sutvā attabhāve vigatacchandarāgatāya gativisodhanaṃ katvā sagge paṭisandhiṃ gaṇhissanti. Evaṃ nesaṃ mama santike pabbajjā sātthikā bhavissatī’’ti.

पण त्यांनी (भगवंतांनी) असे का म्हटले? भूतकाळात म्हणे पाचशे शिकारी मोठ्या काठ्यांच्या जाळ्यांनी जंगलाला वेढून, हर्षित व संतुष्ट होऊन एकत्रच आयुष्यभर पशू-पक्ष्यांची हत्या करून उपजीविका करत होते, आणि मृत्यूनंतर नरकात उत्पन्न झाले. ते तेथे दुःख भोगून, पूर्वी केलेल्या कोणत्यातरी कुशल कर्मामुळे मनुष्यांमध्ये उत्पन्न झाले. कल्याणकारी उपनिषयाच्या (प्रबळ कारणाच्या) प्रभावाने ते सर्व भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या आणि उपसंपदा प्राप्त करते झाले. त्यांच्या त्या मूळ अकुशल कर्माचे न पिकलेले (अपरिपक्व) फळ देणारी जी अपर-अपर चेतना होती, तिने त्या अर्ध्या महिन्याच्या काळात स्वतःच्या प्रयत्नाने किंवा दुसऱ्याच्या प्रयत्नाने त्यांचे जीवन समाप्त करण्यासाठी (आयुष्य संपवण्यासाठी) संधी मिळवून दिली. ते भगवंतांनी पाहिले. कर्मविपाक हा कोणाकडूनही रोखला जाऊ शकत नाही. आणि त्या भिक्खूंमध्ये पृथग्जन (सामान्य) देखील होते, तसेच सोतापन्न, सकदागामी, अनागामी आणि क्षीणास्रव (अर्हत) देखील होते. त्यामध्ये जे क्षीणास्रव होते, त्यांना पुन्हा जन्म नव्हता (अप्रतिसंधीक). इतर आर्यश्रावक हे निश्चित गती असणारे आणि सुगतीपरायण होते. परंतु पृथग्जनांची गती अनिश्चित होती. तेव्हा भगवंतांनी विचार केला – “हे (भिक्खू) या आत्मभावावरील छंदरागामुळे (आसक्तीमुळे) मृत्यूच्या भयाने घाबरून आपली गती शुद्ध करू शकणार नाहीत. चला, मी त्यांच्या छंदरागाच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) अशुभाची कथा सांगतो. ती ऐकून, आत्मभावावरील छंदराग नष्ट झाल्यामुळे गतीची शुद्धी करून ते स्वर्गात प्रतिसंधी (जन्म) घेतील. अशा प्रकारे त्यांची माझ्या सन्निध घेतलेली प्रव्रज्या सार्थ ठरेल.”

Tato tesaṃ anuggahāya asubhakathaṃ kathesi kammaṭṭhānasīsena, no maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanādhippāyena. Kathetvā ca panassa etadahosi – ‘‘sace maṃ imaṃ addhamāsaṃ bhikkhū passissanti, ‘ajja eko bhikkhu mato, ajja dve…pe… ajja dasā’ti āgantvā āgantvā ārocessanti. Ayañca kammavipāko na sakkā mayā vā aññena vā paṭibāhituṃ. Svāhaṃ taṃ sutvāpi kiṃ karissāmi? Kiṃ me anatthakena anayabyasanena sutena? Handāhaṃ bhikkhūnaṃ adassanaṃ upagacchāmī’’ti. Tasmā evamāha – ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ patisallīyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā’’ti.

त्या विचारामुळे, त्या भिक्षूंवर अनुग्रह करण्यासाठी कम्मट्ठानाला (कर्मस्थानाला) मुख्य करून त्यांनी अशुभाची कथा सांगितली, मरणाची स्तुती करण्याच्या हेतूने नाही. आणि ती कथा सांगितल्यानंतर त्यांना (भगवंतांना) असा विचार आला – "जर या पंधरवड्यात भिक्षू मला भेटतील, तर ते 'आज एक भिक्षू मरण पावला, आज दोन... आज दहा' असे वारंवार येऊन मला सांगतील. आणि हा कर्मविपाक माझ्याकडून किंवा इतर कोणाकडूनही रोखला जाऊ शकत नाही. तो ऐकूनही मी काय करू शकणार? या निरर्थक आणि अहितकारक विनाशाबद्दल ऐकून मला काय लाभ? चला, आता मी भिक्षूंच्या दृष्टीआड (एकांतात) जातो." म्हणूनच त्यांनी असे म्हटले – "भिक्षूंनो, मला एक पंधरवडा एकांतात घालवण्याची इच्छा आहे; पिंडपात आणून देणाऱ्या एका भिक्षूशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये."

Apare panāhu – ‘‘parūpavādavivajjanatthaṃ evaṃ vatvā paṭisallīno’’ti. Pare kira bhagavantaṃ upavadissanti – ‘‘ayaṃ ‘sabbaññū, ahaṃ saddhammavaracakkavattī’ti paṭijānamāno attanopi sāvake aññamaññaṃ ghātente nivāretuṃ na sakkoti. Kimaññaṃ sakkhissatī’’ti? Tattha paṇḍitā vakkhanti – ‘‘bhagavā paṭisallānamanuyutto nayimaṃ pavattiṃ jānāti, kocissa ārocayitāpi natthi, sace jāneyya addhā nivāreyyā’’ti. Idaṃ pana icchāmattaṃ, paṭhamamevettha kāraṇaṃ. Nāssudhāti ettha ‘‘assudhā’’ti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe vā nipāto; neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamatīti attho.

परंतु इतर आचार्य म्हणतात – "इतरांच्या निंदेपासून वाचण्यासाठी असे म्हणून ते एकांतात गेले." इतर (परधर्मीय) भगवंतांची अशी निंदा करतील की – "हे 'मी सर्वज्ञ आहे, मी सद्धम्मरूपी श्रेष्ठ चक्रवर्ती आहे' असा दावा करत असूनही, आपल्याच श्रावकांना एकमेकांचा घात करण्यापासून रोखू शकत नाहीत. मग ते इतर काय करू शकणार?" त्यावर सुज्ञ लोक म्हणतील – "भगवंत एकांतात मग्न असल्यामुळे त्यांना या घटनेची माहिती नाही, त्यांना सांगणारेही कोणी नाही; जर त्यांना समजले असते, तर त्यांनी नक्कीच रोखले असते." परंतु हे केवळ मत (इच्छामात्र) आहे, येथे पहिलेच कारण योग्य आहे. 'नास्सुधा' यातील 'अस्सुधा' हा केवळ पादपूरक किंवा अवधारणार्थी निपात आहे; 'कोणीही भगवंतांकडे गेलेच नाही' असा याचा अर्थ आहे.

Anekehi vaṇṇasaṇṭhānādīhi kāraṇehi vokāro assāti anekākāravokāro; anekākāravokiṇṇo anekakāraṇasammissoti vuttaṃ hoti. Ko so? Asubhabhāvanānuyogo, taṃ anekākāravokāraṃ asubhabhāvanānuyogaṃ anuyuttā viharantīti yuttapayuttā viharanti. Aṭṭīyantīti sakena kāyena aṭṭā dukkhitā honti[Pg.6]. Harāyantīti lajjanti. Jigucchantīti sañjātajigucchā honti. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti maṇḍanakapakatiko. Sīsaṃnhātoti sīsena saddhiṃ nhāto. Daharo yuvāti cettha daharavacanena paṭhamayobbanabhāvaṃ dasseti. Paṭhamayobbane hi sattā visesena maṇḍanakajātikā honti. Sīsaṃnhātoti iminā maṇḍanānuyogakālaṃ. Yuvāpi hi kiñci kammaṃ katvā saṃkiliṭṭhasarīro na maṇḍanānuyutto hoti; sīsaṃnhāto pana so maṇḍanamevānuyuñjati. Ahikuṇapādīni daṭṭhumpi na icchati. So tasmiṃ khaṇe ahikuṇapena vā kukkurakuṇapena vā manussakuṇapena vā kaṇṭhe āsattena kenacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe baddhena paṭimukkena yathā aṭṭīyeyya harāyeyya jiguccheyya; evameva te bhikkhū sakena kāyena aṭṭīyantā harāyantā jigucchantā so viya puriso taṃ kuṇapaṃ vigatacchandarāgatāya attano kāyaṃ pariccajitukāmā hutvā satthaṃ ādāya attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti. ‘‘Tvaṃ maṃ jīvitā voropehi; ahaṃ ta’’nti evaṃ aññamaññampi jīvitā voropenti.

अनेक वर्ण, आकार इत्यादी कारणांमुळे ज्यामध्ये संमिश्रता आहे, ते 'अनेकाकारवोकार' होय; म्हणजेच अनेक प्रकारांनी संमिश्रित किंवा अनेक कारणांनी युक्त, असा याचा अर्थ आहे. तो काय आहे? तो अशुभ भावनेचा अभ्यास (अशुभभावनानुयोग) आहे. त्या अनेक प्रकारांनी संमिश्रित अशा अशुभ भावनेच्या अभ्यासात मग्न होऊन राहतात, म्हणजेच अत्यंत तत्परतेने अभ्यास करत राहतात. 'अट्टीयन्ति' म्हणजे स्वतःच्या शरीरामुळे पीडित आणि दुःखी होतात. 'हरायन्ति' म्हणजे लज्जित होतात. 'जिगुच्छन्ति' म्हणजे त्यांच्यात तीव्र वीट (घृणा) निर्माण होते. 'दहरो' म्हणजे तरुण. 'युवा' म्हणजे तारुण्याने युक्त असलेला. 'मंडनकजातिको' म्हणजे सजण्याची सवय असलेला. 'सीसंन्हातो' म्हणजे डोक्यासह स्नान केलेला. 'दहरो युवा' यामध्ये 'दहर' या शब्दाने प्रथम तारुण्याची अवस्था दर्शवली आहे. कारण प्रथम तारुण्यात प्राणी विशेषतः नटण्या-सजण्याच्या स्वभावाचे असतात. 'सीसंन्हातो' या शब्दाने सजण्याची वेळ दर्शवली आहे. कारण तरुण मनुष्य देखील काही काम करून शरीर मलीन झाले असताना सजण्यात मग्न होत नाही; परंतु डोक्यावरून स्नान केल्यानंतर तो केवळ सजण्यातच मग्न होतो. तो सर्पाचे मृत शरीर इत्यादी पाहण्याचीही इच्छा करत नाही. अशा वेळी, जर एखाद्या शत्रूने सर्पाचे, कुत्र्याचे किंवा मनुष्याचे मृत शरीर आणून त्याच्या गळ्यात अडकवले किंवा बांधले, तर त्याला जसा त्रास होईल, लाज वाटेल आणि वीट येईल; त्याचप्रमाणे ते भिक्षू स्वतःच्या शरीरामुळे पीडित, लज्जित आणि विटलेले होऊन, ज्याप्रमाणे तो मनुष्य त्या मृत शरीराचा त्याग करू इच्छितो, त्याचप्रमाणे तीव्र वैराग्यामुळे (विगतच्छंदराग झाल्यामुळे) स्वतःच्या शरीराचा त्याग करण्याची इच्छा धरून, शस्त्र घेऊन स्वतःच स्वतःचा जीव घेत होते. "तू माझा जीव घे, मी तुझा घेतो" असे म्हणून ते एकमेकांचाही जीव घेत होते.

Migalaṇḍikampi samaṇakuttakanti migalaṇḍikoti tassa nāmaṃ; samaṇakuttakoti samaṇavesadhārako. So kira sikhāmattaṃ ṭhapetvā sīsaṃ muṇḍetvā ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ aṃse katvā vihāraṃyeva upanissāya vighāsādabhāvena jīvati. Tampi migalaṇḍikaṃ samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadanti. Sādhūti āyācanatthe nipāto. Noti upayogabahuvacanaṃ, sādhu āvuso amhe jīvitā voropehīti vuttaṃ hoti. Ettha ca ariyā neva pāṇātipātaṃ kariṃsu na samādapesuṃ, na samanuññā ahesuṃ. Puthujjanā pana sabbamakaṃsu. Lohitakanti lohitamakkhitaṃ. Yena vaggumudānadīti vaggumatā lokassa puññasammatā nadī. Sopi kira ‘‘taṃ pāpaṃ tattha pavāhessāmī’’ti saññāya gato, nadiyā ānubhāvena appamattakampi pāpaṃ pahīnaṃ nāma natthi.

'मिगलंडिकंपि समणकुत्तकं' यामध्ये – 'मिगलंडिक' हे त्याचे नाव आहे; 'समणकुत्तक' म्हणजे श्रमणाचा वेष धारण करणारा (सोंग घेणारा). तो केवळ शेंडी ठेवून बाकीचे डोके मुंडण करून, एक काषाय वस्त्र नेसून आणि एक खांद्यावर टाकून, विहाराचाच आश्रय घेऊन उष्टे-माष्टे खाऊन जगत असे. त्या मिगलंडिक नामक श्रमणवेषधारी माणसाकडे जाऊन ते (भिक्षू) असे म्हणाले. 'साधु' हा शब्द विनंती करण्याच्या अर्थातील निपात आहे. 'नो' हा द्वितीया बहुवचनाचा शब्द आहे; "हे मित्रा, कृपा करून आम्हाला जीवनातून मुक्त कर" असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे जे आर्य होते, त्यांनी स्वतः प्राणातिपात केला नाही, इतरांना प्रवृत्त केले नाही आणि त्याला संमतीही दिली नाही. परंतु पृथग्जनांनी या सर्व गोष्टी केल्या. 'लोहितकं' म्हणजे रक्ताने माखलेले. 'येन वग्गुमुदा नदी' म्हणजे 'वग्गुमुदा' नावाची नदी, जी लोकांमध्ये पवित्र आणि पुण्यकारक मानली जात असे. तो देखील "मी ते पाप त्या नदीत वाहून देईन" या समजुतीने तिथे गेला; परंतु नदीच्या प्रभावाने थोडे देखील पाप नष्ट होत नाही.

163. Ahudeva kukkuccanti tesu kira bhikkhūsu kenacipi kāyavikāro vā vacīvikāro vā na kato, sabbe satā sampajānā dakkhiṇena passena nipajjiṃsu. Taṃ anussarato tassa kukkuccaṃ ahosiyeva. Ahu vippaṭisāroti tasseva kukkuccassa sabhāvaniyamanatthametaṃ vuttaṃ[Pg.7]. Vippaṭisārakukkuccaṃ ahosi, na vinayakukkuccanti. Alābhā vata metiādi kukkuccassa pavattiākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha alābhā vata meti āyatiṃ dāni mama hitasukhalābhā nāma natthīti anutthunāti. ‘‘Na vata me lābhā’’tiiminā pana tamevatthaṃ daḷhaṃ karoti. Ayañhettha adhippāyo – sacepi koci ‘‘lābhā te’’ti vadeyya, taṃ micchā, na vata me lābhāti. Dulladdhaṃ vata meti kusalānubhāvena laddhampi idaṃ manussattaṃ dulladdhaṃ vata me. Na vata me suladdhantiiminā pana tamevatthaṃ daḷhaṃ karoti. Ayañhettha adhippāyo – sacepi koci ‘‘suladdhaṃ te’’ti vadeyya, taṃ micchā; na vata me suladdhanti. Apuññaṃ pasutanti apuññaṃ upacitaṃ janitaṃ vā. Kasmāti ce? Yohaṃ bhikkhū…pe… voropesinti. Tassattho – yo ahaṃ sīlavante tāya eva sīlavantatāya kalyāṇadhamme uttamadhamme seṭṭhadhamme bhikkhū jīvitā voropesinti.

१६३. 'अहुदेव कुक्कुच्चं' म्हणजे – त्या भिक्षूंमध्ये कोणाकडूनही शरीराचा किंवा वाणीचा कोणताही विकार झाला नाही; सर्वजण स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन उजव्या कुशीवर निजले. त्याचे स्मरण करणाऱ्या त्या मिगलंडिकाला पश्चात्ताप (कुक्कुच्च) झालाच. 'अहु विप्पटिसारो' हे त्याच कुक्कुच्चाचे स्वरूप स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे. हा पश्चात्तापरूपी कुक्कुच्च होता, विनयविषयक संशयरूपी कुक्कुच्च नव्हता. 'अलाभा वत मे' इत्यादी शब्द कुक्कुच्चाची उत्पत्ती कशी झाली हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अलाभा वत मे' म्हणजे – "आता भविष्यात मला हित आणि सुखाचा लाभ होणार नाही" असा तो विलाप करतो. "न वत मे लाभा" या शब्दांनी तो याच अर्थाला दृढ करतो. येथे हा अभिप्राय आहे की – जरी कोणी त्याला म्हटले की "तुला लाभ झाला आहे", तरी ते खोटे आहे; "मला खरोखरच लाभ झालेला नाही" हाच त्याचा अभिप्राय आहे. 'दुल्लद्धं वत मे' म्हणजे कुशल कर्माच्या प्रभावाने मिळालेला हा मनुष्यजन्म देखील "माझ्यासाठी व्यर्थ झाला आहे." "न वत मे सुलद्धं" या शब्दांनी तो याच अर्थाला दृढ करतो. येथे हा अभिप्राय आहे की – जरी कोणी म्हटले की "तुला चांगला जन्म मिळाला आहे", तरी ते खोटे आहे; "मला खरोखरच चांगला जन्म मिळालेला नाही" हाच त्याचा अभिप्राय आहे. 'अपुञ्ञं पसुतं' म्हणजे पाप (अपुण्य) गोळा केले किंवा निर्माण केले. ते का? कारण "मी भिक्षूंचा... जीव घेतला." त्याचा अर्थ असा – "ज्या मी शीलवान, आणि त्या शीलवत्तेमुळेच कल्याणधर्मी, उत्तमधर्मी व श्रेष्ठधर्मी असलेल्या भिक्षूंना जीवनातून मुक्त केले (त्यांचा जीव घेतला)।"

Aññatarā mārakāyikāti nāmavasena apākaṭā ekā bhummadevatā micchādiṭṭhikā mārapakkhikā mārassanuvattikā ‘‘evamayaṃ māradheyyaṃ māravisayaṃ nātikkamissatī’’ti cintetvā sabbābharaṇavibhūsitā hutvā attano ānubhāvaṃ dassayamānā abhijjamāne udake pathavītale caṅkamamānā viya āgantvā migalaṇḍikaṃ samaṇakuttakaṃ etadavoca. Sādhu sādhūti sampahaṃsanatthe nipāto; tasmā eva dvivacanaṃ kataṃ. Atiṇṇe tāresīti saṃsārato atiṇṇe iminā jīvitāvoropanena tāresi parimocesīti. Ayaṃ kira etissā devatāya bālāya dummedhāya laddhi ‘‘ye na matā, te saṃsārato na muttā. Ye matā, te muttā’’ti. Tasmā saṃsāramocakamilakkhā viya evaṃladdhikā hutvā tampi tattha niyojentī evamāha. Atha kho migalaṇḍiko samaṇakuttako tāva bhusaṃ uppannavippaṭisāropi taṃ devatāya ānubhāvaṃ disvā ‘‘ayaṃ devatā evamāha – addhā iminā atthena evameva bhavitabba’’nti niṭṭhaṃ gantvā ‘‘lābhā kira me’’tiādīni parikittayanto. Vihārena vihāraṃ pariveṇena pariveṇaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadetīti taṃ taṃ vihārañca pariveṇañca upasaṅkamitvā dvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā bhikkhū evaṃ vadati – ‘‘ko atiṇṇo, kaṃ tāremī’’ti?

‘अञ्ञतरा मारकायिका’ म्हणजे नावाने अप्रसिद्ध असलेली, एक मिथ्यादृष्टी, मारपक्षाची आणि माराची अनुगामी असणारी भूमदेवता होय. तिने ‘अशा प्रकारे हा (मिगलंडिक) माराच्या क्षेत्राचे, माराच्या विषयाचे उल्लंघन करणार नाही’ असा विचार केला आणि सर्व आभूषणांनी विभूषित होऊन, स्वतःचा प्रभाव दाखवत, न दुभंगलेल्या पाण्यावर जणू जमिनीवर चालत असल्यासारखी येऊन, श्रमणवेषधारी मिगलंडिकाला असे म्हणाली. ‘साधु साधु’ हा हर्ष किंवा आनंद व्यक्त करणारा निपात आहे; म्हणूनच दोनदा उच्चार केला आहे. ‘अतिण्णे तारेसि’ म्हणजे संसारातून पार न झालेल्यांना या जीविताचा अंत करण्याद्वारे (हत्येने) पार केले, मुक्त केले, असा अर्थ आहे. ही त्या मूर्ख, प्रज्ञाहीन देवतेची अशी धारणा होती की, ‘जे मृत झाले नाहीत, ते संसारातून मुक्त झाले नाहीत. जे मृत झाले आहेत, ते मुक्त झाले आहेत.’ म्हणून संसारातून मुक्त करणाऱ्या म्लेंच्छांप्रमाणे अशी धारणा ठेवून, त्यालाही त्या (भिक्षूंच्या हत्येच्या) कामात प्रवृत्त करत ती असे म्हणाली. त्यानंतर श्रमणवेषधारी मिगलंडिकाला तीव्र पश्चात्ताप झाला असतानाही, त्या देवतेचा तो प्रभाव पाहून, ‘या देवतेने असे म्हटले आहे - नक्कीच या कृत्याचा हाच अर्थ (संसारमुक्ती) असला पाहिजे’ अशा निर्णयावर तो पोहोचला आणि ‘माझा मोठा लाभ आहे’ इत्यादी गोष्टींची घोषणा करत, एका विहारातून दुसऱ्या विहारात, एका परिवेणातून दुसऱ्या परिवेणात जाऊन, दार उघडून, आत प्रवेश करून भिक्षूंना असे म्हणू लागला— ‘कोण पार झालेला नाही? मी कोणाला पार करू?’

Hotiyeva [Pg.8] bhayanti maraṇaṃ paṭicca cittutrāso hoti. Hoti chambhitattanti hadayamaṃsaṃ ādiṃ katvā tasmā sarīracalanaṃ hoti; atibhayena thaddhasarīrattantipi eke, thambhitattañhi chambhitattanti vuccati. Lomahaṃsoti uddhaṃṭhitalomatā, khīṇāsavā pana sattasuññatāya sudiṭṭhattā maraṇakasattameva na passanti, tasmā tesaṃ sabbampetaṃ nāhosīti veditabbaṃ. Ekampi bhikkhuṃ dvepi…pe… saṭṭhimpi bhikkhū ekāhena jīvitā voropesīti evaṃ gaṇanavasena sabbānipi tāni pañca bhikkhusatāni jīvitā voropesi.

‘भय’ म्हणजे मरणाच्या संदर्भात मनात निर्माण होणारा थरकाप होय. ‘चम्भितत्तं’ म्हणजे हृदयाच्या मांसापासून सुरू होऊन शरीराला सुटलेला कंप (थरथराट) होय. अतिभयामुळे शरीर ताठ किंवा जड होणे, असेही काही आचार्य म्हणतात; कारण ‘थम्भितत्त’ (स्तब्धता) यालाच ‘चम्भितत्त’ असे म्हटले जाते. ‘लोमहंस’ म्हणजे अंगावर रोमांच उभे राहणे होय. परंतु, क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्षू हे ‘सत्त्व-शून्यता’ (प्राण्यांचे आत्मरहित असणे) चांगल्या प्रकारे पाहत असल्यामुळे, ते मरणारा असा कोणताही प्राणी पाहत नाहीत. म्हणून त्यांना हे भय, कंप किंवा रोमांच यांपैकी काहीही झाले नाही, असे समजावे. ‘एका भिक्षूला, दोघांना... साठ भिक्षूंना एकाच दिवसात जीवितापासून वंचित केले’ अशा प्रकारे संख्येच्या क्रमाने त्या सर्व पाचशे भिक्षूंना त्याने जीवितापासून वंचित केले.

164. Paṭisallānā vuṭṭhitoti tesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ jīvitakkhayapattabhāvaṃ ñatvā tato ekībhāvato vuṭṭhito jānantopi ajānanto viya kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi. Kiṃ nu kho ānanda tanubhūto viya bhikkhusaṅghoti ānanda ito pubbe bahū bhikkhū ekato upaṭṭhānaṃ āgacchanti, uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhanti sajjhāyanti, ekapajjoto viya ārāmo dissati, idāni pana addhamāsamattassa accayena tanubhūto viya tanuko mando appako viraḷaviraḷo viya jāto bhikkhusaṅgho. Kinnu kho kāraṇaṃ, kiṃ disāsu pakkantā bhikkhūti?

१६४. ‘पटिसल्लाना वुट्ठितो’ म्हणजे त्या पाचशे भिक्षूंच्या जीविताचा अंत झाल्याचे जाणून, त्या एकांतामधून बाहेर आलेले (भगवान). सर्व काही जाणत असूनही न जाणल्यासारखे करत, संभाषणाला सुरुवात करण्यासाठी त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना विचारले. ‘आनंदा, भिक्षुसंघ इतका विरळ का दिसत आहे?’ याचा अर्थ असा की, ‘आनंदा, यापूर्वी अनेक भिक्षू एकत्र येऊन उपस्थानशाळेत येत असत, पाठांचे ग्रहण व विचारपूस करत असत, सज्झाय (सस्वर पठण) करत असत, ज्यामुळे संपूर्ण आराम (विहार) एका दिव्यासारखा प्रकाशमान दिसत असे. परंतु आता पंधरवड्यानंतर भिक्षुसंघ अगदी विरळ, अल्प, मंद आणि तुरळक झाल्यासारखा वाटत आहे. याचे काय कारण असावे? भिक्षू इतर दिशांना निघून गेले आहेत काय?’

Athāyasmā ānando kammavipākena tesaṃ jīvitakkhayappattiṃ asallakkhento asubhakammaṭṭhānānuyogapaccayā pana sallakkhento ‘‘tathā hi pana bhante bhagavā’’tiādiṃ vatvā bhikkhūnaṃ arahattappattiyā aññaṃ kammaṭṭhānaṃ yācanto ‘‘sādhu bhante bhagavā’’tiādimāha. Tassattho – sādhu bhante bhagavā aññaṃ kāraṇaṃ ācikkhatu, yena bhikkhusaṅgho arahatte patiṭṭhaheyya; mahāsamuddaṃ orohaṇatitthāni viya hi aññānipi dasānussatidasakasiṇacatudhātuvavatthānabrahmavihārānāpānasatippabhedāni bahūni nibbānorohaṇakammaṭṭhānāni santi. Tesu bhagavā bhikkhū samassāsetvā aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhatūti adhippāyo.

तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी, त्यांच्या कर्माच्या विपाकामुळे त्यांच्या जीविताचा अंत झाला आहे हे लक्षात न घेता, केवळ अशुभाच्या कर्मस्थानाचा (अशुभ ध्यान) अभ्यास केल्यामुळेच त्यांचा मृत्यू झाला आहे असे मानून, ‘भगवन्, तसेच आहे...’ इत्यादी म्हणून भिक्षूंना अर्हत्त्व प्राप्त करून देण्यासाठी दुसऱ्या कर्मस्थानाची याचना करत ‘साधु भन्ते भगवा...’ इत्यादी म्हटले. याचा अर्थ असा— ‘भन्ते, हे योग्य होईल की भगवंतांनी दुसरे एखादे साधन (कर्मस्थान) सांगावे, ज्यायोगे भिक्षुसंघ अर्हत्त्वावर प्रतिष्ठित होईल. कारण महासागरात उतरण्याच्या घाटांप्रमाणे, अशुभाशिवाय इतरही अनेक निर्वाणात उतरवणारी कर्मस्थाने आहेत; जसे की दहा अनुस्मृती, दहा कसिण, चार धातूंचे व्यवस्थान, ब्रह्मविहार आणि आनापानस्मृती इत्यादी प्रकारची अनेक कर्मस्थाने आहेत. त्यांपैकी भगवंतांनी भिक्षूंना आश्वस्त करून कोणतेही एक कर्मस्थान सांगावे,’ असा आयुष्यमान आनंदांचा अभिप्राय होता.

Atha bhagavā tathā kātukāmo theraṃ uyyojento ‘‘tenahānandā’’tiādimāha. Tattha vesāliṃ upanissāyāti vesāliṃ upanissāya samantā gāvutepi addhayojanepi yāvatikā bhikkhū viharanti[Pg.9], te sabbe sannipātehīti attho. Te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvāti attanā gantuṃ yuttaṭṭhānaṃ sayaṃ gantvā aññattha daharabhikkhū pahiṇitvā muhutteneva anavasese bhikkhū upaṭṭhānasālāyaṃ samūhaṃ katvā. Yassa dāni bhante bhagavā kālaṃ maññatīti ettha ayamadhippāyo – bhagavā bhikkhusaṅgho sannipatito esa kālo bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kātuṃ, anusāsaniṃ dātuṃ, idāni yassa tumhe kālaṃ jānātha, taṃ kattabbanti.

त्यानंतर भगवंतांनी तसे करण्याची इच्छा धरून, स्थविरांना (आनंदांना) प्रेरित करत ‘तेनहानन्द...’ (तर मग आनंदा...) इत्यादी म्हटले. त्यात ‘वेसालिं उपनिस्साय’ म्हणजे वैशालीच्या आश्रयाने सभोवताली एक गावुत किंवा अर्ध्या योजनाच्या अंतरावर जेवढे भिक्षू राहत आहेत, त्या सर्वांना एकत्र बोलवावे, असा अर्थ आहे. ‘त्या सर्वांना उपस्थानशाळेत एकत्र करून’ म्हणजे स्वतः जाणे योग्य असलेल्या ठिकाणी स्वतः जाऊन आणि इतर ठिकाणी तरुण भिक्षूंना पाठवून, एका क्षणातच सर्वच्या सर्व भिक्षूंना उपस्थानशाळेत एकत्र करून. ‘भन्ते, भगवंतांना ज्याची वेळ योग्य वाटेल...’ यात हा अभिप्राय आहे— ‘भगवन्, भिक्षुसंघ एकत्र आला आहे. भिक्षूंना धम्मकथा सांगण्याची आणि उपदेश देण्याची हीच वेळ आहे. आता आपण ज्याची योग्य वेळ समजता, ते करावे.’

Ānāpānassatisamādhikathā

आनापानस्मृती समाधी कथा

165. Atha kho bhagavā…pe… bhikkhū āmantesi – ayampi kho bhikkhaveti āmantetvā ca pana bhikkhūnaṃ arahattappattiyā pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānato aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhanto ‘‘ānāpānassatisamādhī’’ti āha.

१६५. त्यानंतर भगवंतांनी... भिक्षूंना संबोधित केले— ‘भिक्षूंनो, हा देखील...’ असे संबोधित करून, भिक्षूंना अर्हत्त्व प्राप्त करून देण्यासाठी पूर्वी सांगितलेल्या अशुभ कर्मस्थानापेक्षा वेगळा मार्ग (पर्याय) सांगताना ‘आनापानस्मृती समाधी’ असे म्हटले.

Idāni yasmā bhagavatā bhikkhūnaṃ santapaṇītakammaṭṭhānadassanatthameva ayaṃ pāḷi vuttā, tasmā aparihāpetvā atthayojanākkamaṃ ettha vaṇṇanaṃ karissāmi. Tatra ‘‘ayampi kho bhikkhave’’ti imassa tāva padassa ayaṃ yojanā – bhikkhave na kevalaṃ asubhabhāvanāyeva kilesappahānāya saṃvattati, apica ayampi kho ānāpānassatisamādhi…pe… vūpasametīti.

आता, ज्याअर्थी भगवंतांनी भिक्षूंना शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) कर्मस्थान दाखवण्यासाठीच ही पाळी (वचन) सांगितली आहे, म्हणून मी काहीही न वगळता अर्थाच्या योजनेच्या क्रमाने येथे स्पष्टीकरण (वर्णन) करेन. त्यामध्ये प्रथम ‘अयम्पि खो भिक्खवे’ या पदाची योजना अशी आहे— ‘भिक्षूंनो, केवळ अशुभ भावनाच क्लेशांच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी) कारणीभूत ठरते असे नाही, तर ही आनापानस्मृती समाधी देखील... (क्लेशांचे) शमन करते.’

Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – ānāpānassatīti assāsapassāsapariggāhikā sati. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ –

येथे अर्थाचे स्पष्टीकरण असे आहे— ‘आनापानस्सति’ म्हणजे श्वास आणि उच्छ्वास (आत येणारा आणि बाहेर जाणारा श्वास) ग्रहण करणारी (जाणून घेणारी) स्मृती होय. प्रतिसंभिदामग्गात देखील असे म्हटले आहे—

‘‘Ānanti assāso, no passāso. Apānanti passāso, no assāso. Assāsavasena upaṭṭhānaṃ sati, passāsavasena upaṭṭhānaṃ sati. Yo assasati tassupaṭṭhāti, yo passasati tassupaṭṭhātī’’ti (paṭi. ma. 1.160).

‘आन’ म्हणजे श्वास (आत जाणारा श्वास), उच्छ्वास (बाहेर जाणारा श्वास) नव्हे. ‘अपान’ म्हणजे उच्छ्वास, श्वास नव्हे. श्वासाच्या द्वारे स्मृतीचे उपस्थित राहणे ही स्मृती आहे, उच्छ्वासाच्या द्वारे स्मृतीचे उपस्थित राहणे ही स्मृती आहे. जो श्वास घेतो, त्याच्या ठिकाणी ती (स्मृती) उपस्थित होते; जो उच्छ्वास सोडतो, त्याच्या ठिकाणी ती उपस्थित होते. (प्रतिसंभिदामग्ग १.१६०)

Samādhīti tāya ānāpānapariggāhikāya satiyā saddhiṃ uppannā cittekaggatā; samādhisīsena cāyaṃ desanā, na satisīsena. Tasmā ānāpānassatiyā yutto samādhi ānāpānassatisamādhi, ānāpānassatiyaṃ vā samādhi ānāpānassatisamādhīti evamettha attho veditabbo. Bhāvitoti uppādito vaḍḍhito ca. Bahulīkatoti punappunaṃ [Pg.10] kato. Santo ceva paṇīto cāti santo ceva paṇīto ceva, ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi yathā asubhakammaṭṭhānaṃ kevalaṃ paṭivedhavasena santañca paṇītañca oḷārikārammaṇattā pana paṭikūlārammaṇattā ca ārammaṇavasena neva santaṃ na paṇītaṃ, na evaṃ kenaci pariyāyena asanto vā appaṇīto vā, apica kho ārammaṇasantatāyapi santo vūpasanto nibbuto paṭivedhasaṅkhātaaṅgasantatāyapi ārammaṇappaṇītatāyapi paṇīto atittikaro aṅgappaṇītatāyapīti. Tena vuttaṃ – ‘‘santo ceva paṇīto cā’’ti.

समाधी म्हणजे त्या आनापानाला (श्वासोच्छ्वासाला) ग्रहण करणाऱ्या स्मृतीसोबत (सतीसोबत) उत्पन्न झालेली चित्ताची एकाग्रता होय. आणि हा उपदेश समाधीला मुख्य करून प्रवृत्त झाला आहे, स्मृतीला मुख्य करून नाही. म्हणून आनापानस्मृतीशी युक्त असलेली समाधी म्हणजे 'आनापानस्मृतीसमाधी' किंवा आनापानस्मृतीमध्ये उत्पन्न झालेली समाधी म्हणजे 'आनापानस्मृतीसमाधी', असा येथे अर्थ समजून घ्यावा. 'भावित' म्हणजे उत्पन्न केलेले आणि विकसित केलेले. 'बहुलीकृत' म्हणजे पुन्हा पुन्हा केलेले (वारंवार अभ्यासलेले). 'शांत आणि प्रणीत' म्हणजे शांतच आणि प्रणीतच; दोन्ही ठिकाणी 'एव' (च) शब्दाने नियम (निश्चय) समजून घ्यावा. काय म्हटले आहे? कारण जसे अशुभकर्मस्थान केवळ प्रतिवेधाच्या (ज्ञानाच्या) दृष्टीने शांत आणि प्रणीत असते, परंतु स्थूल आलंबन असल्यामुळे आणि प्रतिकूल आलंबन असल्यामुळे आलंबनाच्या दृष्टीने शांतही नसते आणि प्रणीतही नसते; तसे हा (आनापानस्मृतीसमाधी) कोणत्याही प्रकारे अशांत किंवा अप्रणीत नसतो. उलटपक्षी, आलंबनाच्या शांततेमुळे देखील तो शांत, उपशांत आणि निवृत्त (शीतल) असतो, प्रतिवेध संज्ञक ध्यान-अंगांच्या शांततेमुळे देखील (शांत असतो); आलंबनाच्या प्रणीततेमुळे देखील तो प्रणीत आणि अतृप्तिकर (अत्यंत मधुर) असतो, आणि ध्यान-अंगांच्या प्रणीततेमुळे देखील (प्रणीत असतो). म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'शांतच आणि प्रणीतच'.

Asecanako ca sukho ca vihāroti ettha pana nāssa secananti asecanako anāsittako abbokiṇṇo pāṭekko āveṇiko, natthettha parikammena vā upacārena vā santatā ādimanasikārato pabhuti attano sabhāveneva santo ca paṇīto cāti attho. Keci pana asecanakoti anāsittako ojavanto sabhāveneva madhuroti vadanti. Evamayaṃ asecanako ca appitappitakkhaṇe kāyikacetasikasukhappaṭilābhāya saṃvattanato sukho ca vihāroti veditabbo.

'असेचनक आणि सुखकारक विहार' यामध्ये, ज्याच्यावर काही शिंपडावे लागत नाही (सिंचन करावे लागत नाही) तो 'असेचनक' होय, म्हणजेच न शिंपडलेला, इतर गोष्टींनी न मिसळलेला, स्वतंत्र आणि असाधारण. येथे परिकर्माने किंवा उपचाराने शांतता प्राप्त होत नाही, तर सुरुवातीच्या मनस्कारापासूनच स्वतःच्या स्वभावानेच तो शांत आणि प्रणीत असतो, असा अर्थ आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'असेचनक' म्हणजे ज्याच्यावर काही शिंपडलेले नाही असा, ओजस्वी आणि स्वभावानेच मधुर असलेला. अशा प्रकारे हा आनापानसमाधी असेचनक आहे आणि अर्पणाच्या (समाधीच्या) प्रत्येक क्षणी कायिक व चैतसिक सुखाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे तो 'सुखकारक विहार' आहे, असे समजून घ्यावे.

Uppannuppanneti avikkhambhite avikkhambhite. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme. Ṭhānaso antaradhāpetīti khaṇeneva antaradhāpeti vikkhambheti. Vūpasametīti suṭṭhu upasameti, nibbedhabhāgiyattā vā anupubbena ariyamaggavuḍḍhippato samucchindati paṭippassambhetītipi attho.

'उत्पन्न-उत्पन्न' म्हणजे जे अजून दूर केले गेले नाहीत (दडपले गेले नाहीत) अशा. 'पापक' म्हणजे हीन (वाईट). 'अकुशल धर्म' म्हणजे अकुशलतेतून (अज्ञानातून) उत्पन्न झालेले धर्म. 'तत्काळ नाहीसे करतो' म्हणजे एका क्षणातच नाहीसे करतो, दूर करतो. 'उपशमित करतो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे शांत करतो; किंवा क्लेशांचा भेद करणाऱ्या (निर्वेधभागीय) स्वभावामुळे अनुक्रमाने आर्यमार्गाच्या वृद्धीला प्राप्त होऊन समूळ नष्ट करतो आणि पुन्हा शांत करतो, असाही अर्थ आहे.

Seyyathāpīti opammanidassanametaṃ. Gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhamāse. Ūhataṃ rajojallanti addhamāse vātātapasukkhāya gomahiṃsādipādappahārasambhinnāya pathaviyā uddhaṃ hataṃ ūhataṃ ākāse samuṭṭhitaṃ rajañca reṇuñca. Mahā akālameghoti sabbaṃ nabhaṃ ajjhottharitvā uṭṭhito āsāḷhajuṇhapakkhe sakalaṃ addhamāsaṃ vassanakamegho. So hi asampatte vassakāle uppannattā akālameghoti idhādhippeto. Ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametīti khaṇeneva [Pg.11] adassanaṃ neti, pathaviyaṃ sannisīdāpeti. Evameva khoti opammasampaṭipādanametaṃ. Tato paraṃ vuttanayameva.

'जसे की' (सेय्यथापि) हा शब्द उपमा दर्शवणारा आहे. 'उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात' म्हणजे आषाढ महिन्यात. 'उडालेली धूळ आणि मळ' म्हणजे आठ महिने वारा आणि उन्हाने सुकलेल्या, गाय-म्हैस इत्यादींच्या पायांच्या प्रहाराने विदीर्ण झालेल्या जमिनीवरून वर उडालेली, आकाशात पसरलेली सूक्ष्म धूळ आणि जाड धूळ. 'मोठा अकालमेघ' म्हणजे संपूर्ण आकाशाला व्यापून आलेला, आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात संपूर्ण पंधरवडा बरसणारा पाऊस. कारण तो पावसाळा सुरू होण्यापूर्वीच आल्यामुळे त्याला 'अकालमेघ' म्हटले आहे, असा येथे अभिप्राय आहे. 'तत्काळ नाहीसे करतो आणि शांत करतो' म्हणजे एका क्षणातच अदृश्य करतो, जमिनीवर बसवतो (शांत करतो). 'तसेच' (एवमेव खो) हा शब्द उपमेचा उपमेयाशी मेळ घालणारा आहे. त्यापुढील भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Idāni kathaṃ bhāvito ca bhikkhave ānāpānassatisamādhīti ettha kathanti ānāpānassatisamādhibhāvanaṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. Bhāvito ca bhikkhave ānāpānassatisamādhīti nānappakārato vitthāretukamyatāya puṭṭhadhammanidassanaṃ. Esa nayo dutiyapadepi. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – bhikkhave kenapakārena kenākārena kena vidhinā bhāvito ānāpānassatisamādhi kenapakārena bahulīkato santo ceva…pe… vūpasametīti.

आता, 'भिक्खूहो, आनापानस्मृतीसमाधी कसा भावित केला जातो...' या वाक्यात, 'कसा' (कथं) हा प्रश्न आनापानस्मृतीसमाधीच्या भावनेचा विविध प्रकारे विस्तार करण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न आहे. 'भिक्खूहो, आनापानस्मृतीसमाधी भावित केला जातो...' हा शब्दसमूह विविध प्रकारे विस्तार करण्याच्या इच्छेने विचारलेल्या धर्माचे दिग्दर्शन करणारा आहे. हाच नियम दुसऱ्या पदातही (कसा बहुलीकृत केला जातो यातही) लागू होतो. येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – 'भिक्खूहो, कोणत्या प्रकारे, कोणत्या पद्धतीने, कोणत्या विधीने आनापानस्मृतीसमाधी भावित केला जातो, कोणत्या प्रकारे बहुलीकृत केला असता तो शांतच... पे... उपशमित करतो?'

Idāni tamatthaṃ vitthārento ‘‘idha bhikkhave’’tiādimāha. Tattha idha bhikkhave bhikkhūti bhikkhave imasmiṃ sāsane bhikkhu. Ayañhettha idhasaddo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttañhetaṃ – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139). Tena vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti.

आता त्याच अर्थाचा विस्तार करताना भगवंतांनी 'इध भिक्खवे' (येथे भिक्खूहो) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'इध भिक्खवे भिक्खू' (येथे भिक्खूहो, भिक्खू) म्हणजे 'भिक्खूहो, या शासनात (बुद्धशासनात) असलेला भिक्खू'. कारण येथे हा 'इध' (येथे) शब्द सर्व प्रकारच्या आनापानस्मृतीसमाधीला उत्पन्न करणाऱ्या साधकाचा आश्रय असलेल्या बुद्धशासनाला दर्शवणारा आहे, आणि इतर शासनांमध्ये अशी क्षमता असण्याचा निषेध करणारा आहे. कारण असे म्हटले आहे – 'भिक्खूहो, येथेच (या शासनातच) पहिला श्रमण आहे... पे... इतर परकीय पंथ श्रमणांनी शून्य आहेत.' म्हणूनच म्हटले आहे – 'या शासनातील भिक्खू'.

Araññagato vā…pe… suññāgāragato vāti idamassa ānāpānassatisamādhibhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ. Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ ānāpānassatisamādhiārammaṇaṃ abhiruhituṃ na icchati. Kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati. Tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya. Athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā; evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā…pe… suññāgāraṃ vā pavesetvā tattha assāsapassāsathambhe satiyottena bandhitabbaṃ. Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā –

'अरण्यात गेलेला किंवा... पे... शून्यागारात (रिकाम्या खोलीत) गेलेला' हे वाक्य या भिक्खूच्या आनापानस्मृतीसमाधीच्या भावनेला अनुरूप अशा सेनासनाचा (निवासस्थानाचा) स्वीकार दर्शवणारे आहे. कारण या भिक्खूचे दीर्घकाळापासून रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये भटकणारे चित्त आनापानस्मृतीसमाधीच्या आलंबनावर स्थिर होण्यास इच्छित नाही. जसे खोडकर बैलाला जोडलेला रथ चुकीच्या मार्गानेच धावतो, तसे ते धावते. म्हणून, जसे एखादा गोपाळ खोडकर गाईचे सर्व दूध पिऊन वाढलेल्या खोडकर वासराला वश करू इच्छितो, तेव्हा तो त्याला गाईपासून दूर करून, एका बाजूला एक मोठा खांब रोवून, तिथे दोरीने बांधतो. मग ते वासरू इकडेतिकडे धडपडूनही पळून जाण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे त्याच खांबाजवळ बसते किंवा तिथेच झोपते; त्याचप्रमाणे या भिक्खूने देखील दीर्घकाळापासून रूपादी आलंबनांच्या रसाचे पान करून वाढलेल्या असंयत चित्ताला वश करण्याच्या इच्छेने, रूपादी आलंबनांपासून दूर करून, अरण्यात किंवा... पे... शून्यागारात प्रवेश करून, तिथे श्वासोच्छ्वासरूपी खांबाला स्मृतीरूपी दोरीने बांधावे. अशा प्रकारे त्याचे ते चित्त इकडेतिकडे धडपडले तरी, पूर्वी सवय असलेले आलंबन न मिळाल्यामुळे आणि स्मृतीरूपी दोरी तोडून पळून जाण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, त्याच आलंबनाजवळ उपचार आणि अर्पणाच्या प्रभावाने बसते आणि तिथेच स्थिर होते. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Yathā [Pg.12] thambhe nibandheyya, vacchaṃ dammaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (visuddhi. 1.217;

dī. ni. aṭṭha. 2.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

“जसे एखादा माणूस पाळू करावयाच्या वासराला खांबाला बांधतो, तसेच साधकाने आपल्या चित्ताला स्मृतीच्या साहाय्याने आलंबनावर दृढपणे बांधावे.”

Evamassetaṃ senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘idamassa ānāpānassatisamaādhibhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpana’’nti.

अशा प्रकारे त्याचे हे सेनासन (निवासस्थान) भावनेला अनुरूप असते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे या भिक्खूच्या आनापानस्मृतीसमाधीच्या भावनेला अनुरूप अशा सेनासनाचा स्वीकार दर्शवणारे आहे.'

Atha vā yasmā idaṃ kammaṭṭhānappabhede muddhabhūtaṃ sabbaññubuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ sampādetuṃ, saddakaṇṭakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tadeva ca pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ sampāpuṇituṃ, tasmāssa anurūpaṃsenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

किंवा, कारण विविध कर्मस्थानांमध्ये (कम्मट्ठान) सर्वश्रेष्ठ असलेले, सर्वज्ञ बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावकांच्या विशेष गुणांची प्राप्ती (विशेषाधिगम) आणि या जन्मातील सुखी निवास (दृष्टधर्मसुखविहार) यांचे मुख्य कारण असलेले हे आनापानस्मृती कर्मस्थान (आनापानस्सति कम्मट्ठान), स्त्री, पुरुष, हत्ती, घोडे इत्यादींच्या आवाजांनी गजबजलेल्या गावाचा किंवा गावाजवळील परिसराचा त्याग केल्याशिवाय पूर्ण करणे सोपे नाही; कारण आवाज हा ध्यानाचा काटा आहे. परंतु, निर्जन अरण्यात योगसाधकाने (योगावाचर) हे कर्मस्थान ग्रहण करून, आनापान चतुर्थ ध्यान उत्पन्न करून आणि त्यालाच आधार बनवून संस्कारांचे (संखारांचे) परीक्षण करून सर्वश्रेष्ठ फल असलेल्या अर्हत्त्वाला प्राप्त करणे सोपे आहे. म्हणूनच, त्याला अनुरूप असे सेनासन (निवासस्थान) दर्शविताना भगवंतांनी 'अरञ्ञगतो वा' (किंवा अरण्यात गेलेला) इत्यादी म्हटले आहे.

Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā, so yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ettha nagaraṃ māpethā’’ti upadisati, sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati; evameva yogāvacarassa anurūpasenāsanaṃ upaparikkhitvā ettha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabbanti upadisati. Tato tattha kammaṭṭhānaṃ anuyuttena yoginā kamena arahatte patte ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati. Ayaṃ pana bhikkhu ‘‘dīpisadiso’’ti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti; evamevāyaṃ araññādīsu kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto bhikkhu yathākkamena sotāpattisakadāgāmianāgāmiarahattamagge ceva ariyaphalañca gaṇhātīti veditabbo. Tenāhu porāṇā –

कारण भगवंत हे वास्तुविद्याचार्याप्रमाणे (भूमीचे परीक्षण करणाऱ्या तज्ज्ञाप्रमाणे) आहेत. ज्याप्रमाणे एखादा वास्तुविद्याचार्य नगराची भूमी पाहून, तिचे नीट परीक्षण करून 'येथे नगर वसवा' असा उपदेश करतो आणि नगर सुखरूपपणे पूर्ण झाल्यावर राजघराण्याकडून मोठा सत्कार प्राप्त करतो; त्याचप्रमाणे भगवंत योगसाधकासाठी अनुरूप सेनासनाचे परीक्षण करून 'येथे कर्मस्थानाचा अभ्यास करावा' असा उपदेश करतात. त्यानंतर, त्या सेनासनात कर्मस्थानाचा अभ्यास करणाऱ्या योग्याने अनुक्रमाने अर्हत्त्व प्राप्त केल्यावर 'ते भगवंत खरोखरच सम्यक्‌संबुद्ध आहेत' असा मोठा सत्कार भगवंतांना प्राप्त होतो. तसेच हा भिक्खू 'बिबट्यासारखा' म्हटला जातो. ज्याप्रमाणे एखादा मोठा बिबट्या अरण्यात दाट गवत, दाट जंगल किंवा पर्वताची दुर्गम जागा यांचा आश्रय घेऊन, लपून राहून रानम्हैस, सांबर, रानडुक्कर इत्यादी श्वापदांना पकडतो; त्याचप्रमाणे अरण्यादी ठिकाणी कर्मस्थानाचा अभ्यास करणारा हा भिक्खू अनुक्रमाने स्रोतापत्ती, सकदागामी, अनागामी आणि अर्हत्त्व मार्ग तसेच आर्यफळ प्राप्त करतो, असे समजावे. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhatī mige;

Tathevāyaṃ buddhaputto, yuttayogo vipassako;

Araññaṃ pavisitvāna, gaṇhāti phalamuttama’’nti. (mi. pa. 6.1.5);

“ज्याप्रमाणे बिबट्या लपून राहून श्वापदांना पकडतो; त्याचप्रमाणे हा बुद्धपुत्र, जो योगयुक्त आणि विपश्यना करणारा (विपस्सक) आहे, अरण्यात प्रवेश करून उत्तम फळ प्राप्त करतो.”

Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

म्हणूनच, त्याच्या पराक्रमाच्या (प्रयत्नांच्या) वेगाला योग्य अशी भूमी असलेल्या अरण्य-सेनासनाला दर्शविताना भगवंतांनी 'अरञ्ञगतो वा' इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha [Pg.13] araññagato vāti araññanti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) ca ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 653) ca evaṃ vuttalakkhaṇesu araññesu anurūpaṃ yaṃkiñci pavivekasukhaṃ araññaṃ gato. Rukkhamūlagato vāti rukkhasamīpaṃ gato. Suññāgāragato vāti suññaṃ vivittokāsaṃ gato. Ettha ca ṭhapetvā araññañca rukkhamūlañca avasesasattavidhasenāsanagatopi suññāgāragatoti vattuṃ vaṭṭati. Evamassa ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlañca ānāpānassatibhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ upadisitvā alīnānuddhaccapakkhikaṃ santamiriyāpathaṃ upadisanto ‘‘nisīdatī’’ti āha. Athassa nisajjāya daḷhabhāvaṃ assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ ārammaṇapariggahūpāyañca dassento ‘‘pallaṅkaṃ ābhujitvā’’tiādimāha.

त्यामध्ये 'अरञ्ञगतो वा' म्हणजे अरण्याविषयी 'इंद्रखिलाच्या (नगरद्वाराच्या उंबरठ्याच्या) बाहेर गेल्यावर हे सर्व अरण्य आहे' आणि 'कमीत कमी पाचशे धनुष्ये अंतरावर असलेले सेनासन हे आरण्यक सेनासन होय' अशा प्रकारे सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेल्या अरण्यांपैकी एकांताचे सुख देणाऱ्या कोणत्याही अनुरूप अरण्यात गेलेला. 'रुक्खमुलगतो वा' म्हणजे वृक्षाच्या जवळ (वृक्षाखाली) गेलेला. 'सुञ्ञागारगतो वा' म्हणजे शून्यागारात (लोकांपासून विरहित अशा निर्जन स्थानी) गेलेला. आणि येथे अरण्य आणि वृक्षमूल सोडून उर्वरित सात प्रकारच्या सेनासनांमध्ये गेलेल्या भिक्खूलाही 'सुञ्ञागारगतो' (शून्यागारात गेलेला) असे म्हणणे योग्य आहे. अशा प्रकारे त्याला तिन्ही ऋतूंना अनुकूल, धातू आणि चर्या (प्रकृती) यांना अनुकूल आणि आनापानस्मृती भावनेला अनुरूप असे सेनासन दाखवून, आळस आणि चंचलता नसलेल्या, शांत अशा बसण्याच्या शारीरिक स्थितीचा (इरियापथ) उपदेश करताना 'निसीदति' (बसतो) असे म्हटले आहे. त्यानंतर, त्याच्या बसण्याची स्थिरता, श्वासोच्छ्वासाची सुलभता आणि आलंबन (ध्यानविषय) ग्रहण करण्याचा उपाय दर्शविताना 'पल्लङ्कं आभुजित्वा' (मांडी घालून बसून) इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti ābandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā, aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanappaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kammaṭṭhānaṃ na paripatati. Vuḍḍhiṃ phātiṃ upagacchati.

त्यामध्ये 'पल्लङ्कं' म्हणजे दोन्ही मांड्या एकमेकांवर ठेवून बसणे (मांडी घालणे). 'आभुजित्वा' म्हणजे मांडी घालून (बद्ध करून). 'उजुं कायं पणिधाय' म्हणजे शरीराचा वरील भाग ताठ (सरळ) ठेवून, पाठीच्या अठरा मणक्यांना एकावर एक व्यवस्थित ठेवून. कारण अशा प्रकारे बसलेल्या साधकाची त्वचा, मांस आणि शिरा वाकल्या जात नाहीत. त्यामुळे, त्यांच्या वाकण्यामुळे क्षणाक्षणाला ज्या वेदना उत्पन्न होऊ शकतात, त्या उत्पन्न होत नाहीत. त्या वेदना उत्पन्न न झाल्यामुळे चित्त एकाग्र होते. कर्मस्थान ढळत नाही, तर ते वृद्धी आणि समृद्धीला प्राप्त होते.

Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. Atha vā ‘‘parī’’ti pariggahaṭṭho; ‘‘mukha’’nti niyyānaṭṭho; ‘‘satī’’ti upaṭṭhānaṭṭho; tena vuccati – ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti. Evaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.164-165) vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo – ‘‘pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā’’ti. So satova assasatīti so bhikkhu evaṃ nisīditvā evañca satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ satiṃ avijahanto satoeva assasati, sato passasati, satokārī hotīti vuttaṃ hoti.

‘परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’ म्हणजे कर्मस्थानाभिमुख (कर्मस्थानाकडे) स्मृती स्थापित करून. किंवा ‘परि’ म्हणजे परिग्रह (ग्रहण करणे), ‘मुखं’ म्हणजे निर्याण (मुक्त होणे) आणि ‘सती’ म्हणजे उपस्थान (आलंबनावर टिकून राहणे); म्हणूनच ‘परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’ असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे पटिसंभिदामग्गमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेही येथे अर्थ समजून घ्यावा. त्याचा संक्षेप असा आहे – ‘परिग्रहित आणि निर्याणयुक्त स्मृती ठेवून’. ‘सो सतोव अस्ससति’ म्हणजे तो भिक्खू अशा प्रकारे बसून आणि अशा प्रकारे स्मृती प्रस्थापित करून, त्या स्मृतीचा त्याग न करता, स्मृतीपूर्वकच श्वास बाहेर सोडतो (अस्ससति) आणि स्मृतीपूर्वकच श्वास आत घेतो (पस्ससति), म्हणजेच तो स्मृतीपूर्वक क्रिया करणारा होतो, असे म्हटले आहे.

Idāni yehākārehi satokārī hoti, te dassento ‘‘dīghaṃ vā assasanto’’tiādimāha. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ – ‘‘so satova assasati, sato passasatī’’ti etasseva vibhaṅge –

आता ज्या प्रकारांनी तो स्मृतीपूर्वक क्रिया करणारा होतो, ते दर्शविताना 'दीघं वा अस्ससंतो' (दीर्घ श्वास सोडताना) इत्यादी म्हटले आहे. कारण पटिसंभिदामग्गमध्ये 'सो सतोव अस्ससति सतो पस्ससति' याच्याच विश्लेषणात (विभंगात) असे म्हटले आहे –

‘‘Bāttiṃsāya [Pg.14] ākārehi satokārī hoti. Dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena satokārī hoti. Dīghaṃ passāsavasena…pe… paṭinissaggānupassī assāsavasena paṭinissaggānupassī passāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena satokārī hotī’’ti (paṭi. ma. 1.165).

“बत्तीस प्रकारांनी तो स्मृतीपूर्वक क्रिया करणारा होतो. दीर्घ श्वास सोडण्याच्या प्रभावाने चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप (स्थिरता) जाणणाऱ्या साधकाची स्मृती प्रस्थापित होते. त्या स्मृतीमुळे आणि त्या ज्ञानामुळे तो स्मृतीपूर्वक क्रिया करणारा होतो. दीर्घ श्वास घेण्याच्या प्रभावाने... पे... प्रतिनिसर्गानुपश्यी (त्यागाचे वारंवार अनुदर्शन करणारा) होऊन श्वास सोडण्याच्या प्रभावाने, प्रतिनिसर्गानुपश्यी होऊन श्वास घेण्याच्या प्रभावाने चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्या साधकाची स्मृती प्रस्थापित होते. त्या स्मृतीमुळे आणि त्या ज्ञानामुळे तो स्मृतीपूर्वक क्रिया करणारा होतो.”

Tattha dīghaṃ vā assasantoti dīghaṃ vā assāsaṃ pavattento. ‘‘Assāso’’ti bahi nikkhamanavāto. ‘‘Passāso’’ti anto pavisanavāto. Suttantaṭṭhakathāsu pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ.

त्यामध्ये 'दीघं वा अस्ससंतो' म्हणजे दीर्घ श्वास बाहेर सोडणारा. 'अस्सास' म्हणजे बाहेर पडणारा वायू (श्वास सोडणे). 'पस्सास' म्हणजे आत प्रवेश करणारा वायू (श्वास घेणे). परंतु सुत्तंत अट्ठकथांमध्ये हे उलट क्रमाने आले आहे.

Tattha sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati. Pacchā bāhiravāto sukhumaṃ rajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati. Evaṃ tāva assāsapassāsā veditabbā. Yā pana tesaṃ dīgharassatā, sā addhānavasena veditabbā. Yathā hi okāsaddhānaṃ pharitvā ṭhitaṃ udakaṃ vā vālikā vā ‘‘dīghamudakaṃ dīghā vālikā, rassamudakaṃ rassā vālikā’’ti vuccati. Evaṃ cuṇṇavicuṇṇāpi assāsapassāsā hatthisarīre ahisarīre ca tesaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ dīghaṃ addhānaṃ saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti, tasmā ‘‘dīghā’’ti vuccanti. Sunakhasasādīnaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ rassaṃ addhānaṃ sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamanti, tasmā ‘‘rassā’’ti vuccanti. Manussesu pana keci hatthiahiādayo viya kāladdhānavasena dīghaṃ assasanti ca passasanti ca. Keci sunakhasasādayo viya rassaṃ. Tasmā tesaṃ kālavasena dīghamaddhānaṃ nikkhamantā ca pavisantā ca te dīghā. Ittaramaddhānaṃ nikkhamantā ca pavisantā ca ‘‘rassā’’ti veditabbā. Tatrāyaṃ bhikkhu navahākārehi dīghaṃ assasanto ca passasanto ca ‘‘dīghaṃ assasāmi passasāmī’’ti pajānāti. Evaṃ pajānato cassa ekenākārena kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatīti veditabbā. Yathāha paṭisambhidāyaṃ –

त्यामध्ये, सर्वच गर्भशायी प्राण्यांच्या (गर्भाशयात राहणाऱ्या प्राण्यांच्या) आईच्या गर्भातून बाहेर पडण्याच्या वेळी, सर्वप्रथम शरीराच्या आतील वायू बाहेर पडतो. त्यानंतर बाहेरील वायू सूक्ष्म धुळीचे कण घेऊन आत प्रवेश करताना टाळूला स्पर्श करून शांत होतो. अशा प्रकारे प्रथम श्वास आणि उच्छ्वास (अस्सास-पस्सास) समजून घ्यावेत. परंतु त्यांची जी दीर्घता आणि र्‍स्वता (लांबी व आखूडपणा) आहे, ती कालावधीच्या (अध्वान) आधारे समजून घ्यावी. जसे की, एखाद्या जागेत पसरलेले पाणी किंवा वाळू याला 'दीर्घ पाणी', 'दीर्घ वाळू' किंवा 'र्‍स्व पाणी', 'र्‍स्व वाळू' असे म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे, हत्तीच्या शरीरात आणि सापाच्या शरीरात अत्यंत सूक्ष्म असलेले श्वास आणि उच्छ्वास त्यांच्या शरीराच्या (अत्तभाव) दीर्घ मार्गाला हळूहळू पूर्ण करून हळूहळूच बाहेर पडतात, म्हणून त्यांना 'दीर्घ' म्हटले जाते. कुत्रे, ससे इत्यादी प्राण्यांच्या शरीराच्या र्‍स्व (लहान) मार्गाला वेगाने पूर्ण करून वेगानेच बाहेर पडतात, म्हणून त्यांना 'र्‍स्व' म्हटले जाते. माणसांमध्ये मात्र काही जण हत्ती, साप इत्यादींप्रमाणे कालावधीच्या प्रभावाने दीर्घ श्वास घेतात आणि दीर्घ उच्छ्वास सोडतात. काही जण कुत्रे, ससे इत्यादींप्रमाणे र्‍स्व (आखूड) श्वास घेतात व सोडतात. म्हणून त्यांच्या कालानुसार दीर्घ कालावधीपर्यंत बाहेर पडणारे आणि आत प्रवेश करणारे श्वास-उच्छ्वास 'दीर्घ' होत. आणि अल्प कालावधीपर्यंत बाहेर पडणारे आणि आत प्रवेश करणारे श्वास-उच्छ्वास 'र्‍स्व' म्हणून जाणावेत. तेथे हा भिक्षू नऊ प्रकारांनी दीर्घ श्वास घेताना आणि दीर्घ उच्छ्वास सोडताना "मी दीर्घ श्वास घेत आहे, दीर्घ उच्छ्वास सोडत आहे" असे स्पष्टपणे जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या त्या भिक्षूची एका प्रकाराने कायानुपस्सना सतिपट्ठान भावना परिपूर्ण होते, असे जाणावे. जसे की पटिसम्भिदामग्गमध्ये म्हटले आहे –

‘‘Kathaṃ dīghaṃ assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti? Dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte [Pg.15] assasati, dīghaṃ passāsaṃ addhānasaṅkhāte passasati, dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi chando uppajjati; chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte assasati, chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ passāsaṃ addhānasaṅkhāte passasati, chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi pāmojjaṃ uppajjati; pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte assasati, pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ passāsaṃ…pe… dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi dīghaṃ assāsapassāsā cittaṃ vivattati, upekkhā saṇṭhāti. Imehi navahi ākārehi dīghaṃ assāsapassāsā kāyo; upaṭṭhānaṃ sati; anupassanā ñāṇaṃ; kāyo upaṭṭhānaṃ, no sati; sati upaṭṭhānañceva sati ca. Tāya satiyā tena ñāṇena taṃ kāyaṃ anupassati. Tena vuccati – ‘‘kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā’’ti (paṭi. ma. 1.166).

“दीर्घ श्वास घेताना 'मी दीर्घ श्वास घेत आहे' असे कसे जाणतो, आणि दीर्घ उच्छ्वास सोडताना 'मी दीर्घ उच्छ्वास सोडत आहे' असे कसे जाणतो? दीर्घ श्वासाला दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात घेतो, दीर्घ उच्छ्वासाला दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात सोडतो, दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वासाला दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात घेतो आणि सोडतो सुद्धा. दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात श्वास घेणाऱ्या आणि उच्छ्वास सोडणाऱ्या भिक्षूमध्ये छंद (उत्साह) उत्पन्न होतो; छंदाच्या प्रभावाने त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात घेतो, छंदाच्या प्रभावाने त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ उच्छ्वास दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात सोडतो, छंदाच्या प्रभावाने त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वास दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात घेतो आणि सोडतो सुद्धा. छंदाच्या प्रभावाने त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास घेणाऱ्या आणि उच्छ्वास सोडणाऱ्या भिक्षूमध्ये प्रामोद्य (आनंद) उत्पन्न होतो; प्रामोद्याच्या प्रभावाने त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात घेतो, प्रामोद्याच्या प्रभावाने त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ उच्छ्वास... पे... दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वास दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात घेतो आणि सोडतो सुद्धा. प्रामोद्याच्या प्रभावाने त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास घेणाऱ्या आणि उच्छ्वास सोडणाऱ्या भिक्षूचे चित्त दीर्घ श्वास-उच्छ्वासापासून निवृत्त होते आणि उपेक्षा प्रस्थापित होते. या नऊ प्रकारांनी दीर्घ श्वास-उच्छ्वास हा 'काय' (शरीर) आहे; उपस्थित राहणे ही 'सती' (स्मृती) आहे; अनुपस्सना हे 'ज्ञान' आहे. काय हे केवळ उपस्थान (उपस्थित राहण्याचे स्थान) आहे, सती नव्हे; सती ही उपस्थान देखील आहे आणि सती देखील आहे. त्या सतीने आणि त्या ज्ञानाने तो त्या कायाचे (श्वास-उच्छ्वासाचे) वारंवार अवलोकन करतो. म्हणूनच म्हटले जाते – “कायेमध्ये कायानुपस्सना सतिपट्ठान भावना” होय.”

Eseva nayo rassapadepi. Ayaṃ pana viseso – ‘‘yathā ettha ‘dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte’ti vuttaṃ; evamidha ‘rassaṃ assāsaṃ ittarasaṅkhāte assasatī’’ti āgataṃ. Tasmā tassa vasena yāva ‘‘tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā’’ti tāva yojetabbaṃ. Evamayaṃ addhānavasena ittaravasena ca imehākārehi assāsapassāse pajānanto dīghaṃ vā assasanto ‘‘dīghaṃ assasāmī’’ti pajānāti…pe… rassaṃ vā passasanto ‘‘rassaṃ passasāmī’’ti pajānātīti veditabbo.

हाच नियम 'र्‍स्व' (आखूड) पदाच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु हा विशेष फरक आहे – “जसे येथे 'दीर्घ श्वासाला दीर्घ कालावधीच्या स्वरूपात' असे म्हटले आहे, तसेच येथे 'र्‍स्व श्वासाला अल्प कालावधीच्या स्वरूपात श्वास घेतो' असे आले आहे.” म्हणून त्याच्या आधारे “म्हणूनच म्हटले जाते – कायेमध्ये कायानुपस्सना सतिपट्ठान भावना” इथपर्यंत संबंध जोडावा. अशा प्रकारे, हा भिक्षू दीर्घ कालावधीच्या आणि अल्प कालावधीच्या आधारे या नऊ प्रकारांनी श्वास-उच्छ्वासाला जाणताना, दीर्घ श्वास घेताना “मी दीर्घ श्वास घेत आहे” असे जाणतो... पे... किंवा र्‍स्व उच्छ्वास सोडताना “मी र्‍स्व उच्छ्वास सोडत आहे” असे जाणतो, असे समजावे.

Evaṃ [Pg.16] pajānato cassa –

आणि अशा प्रकारे जाणणाऱ्या त्या भिक्षूचे –

‘‘Dīgho rasso ca assāso;

Passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti;

Nāsikaggeva bhikkhuno’’ti. (visuddhi. 1.219;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

“दीर्घ आणि र्‍स्व श्वास, आणि उच्छ्वास देखील तसाच असतो; हे चार प्रकार भिक्षूच्या केवळ नाकाच्या शेंड्यावर (किंवा वरच्या ओठावर) घडतात.”

Sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhatīti sakalassa assāsakāyassa ādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ‘‘assasissāmī’’ti sikkhati. Sakalassa passāsakāyassa ādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ‘‘passasissāmī’’ti sikkhati. Evaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ñāṇasampayuttacittena assasati ceva passasati ca; tasmā ‘‘assasissāmi passasissāmī’’ti sikkhatīti vuccati. Ekassa hi bhikkhuno cuṇṇavicuṇṇavisaṭe assāsakāye passāsakāye vā ādi pākaṭo hoti, na majjhapariyosānaṃ. So ādimeva pariggahetuṃ sakkoti, majjhapariyosāne kilamati. Ekassa majjhaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādipariyosānaṃ. So majjhameva pariggahetuṃ sakkoti, ādipariyosāne kilamati. Ekassa pariyosānaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādimajjhaṃ. So pariyosānaṃyeva pariggahetuṃ sakkoti, ādimajjhe kilamati. Ekassa sabbampi pākaṭaṃ hoti, so sabbampi pariggahetuṃ sakkoti, na katthaci kilamati. Tādisena bhavitabbanti dassento āha – ‘‘sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhatī’’ti.

“सर्व कायाचा (श्वास-कायाचा) अनुभव घेत मी श्वास घेईन... पे... उच्छ्वास सोडेन, असा अभ्यास करतो” म्हणजे – संपूर्ण श्वास-कायाचा आदि (सुरुवात), मध्य आणि पर्यवसान (शेवट) ज्ञात करत, स्पष्ट करत “मी श्वास घेईन” असा अभ्यास करतो. संपूर्ण उच्छ्वास-कायाचा आदि, मध्य आणि पर्यवसान ज्ञात करत, स्पष्ट करत “मी उच्छ्वास सोडेन” असा अभ्यास करतो. अशा प्रकारे ज्ञात करत, स्पष्ट करत ज्ञानयुक्त चित्ताने तो श्वास घेतो आणि उच्छ्वास सोडतो; म्हणूनच “मी श्वास घेईन, उच्छ्वास सोडेन असा अभ्यास करतो” असे म्हटले जाते. कारण, एका भिक्षूला सूक्ष्म कणांच्या रूपात पसरलेल्या श्वास-कायात किंवा उच्छ्वास-कायात केवळ आदि (सुरुवात) स्पष्ट होते, मध्य आणि पर्यवसान स्पष्ट होत नाही. तो केवळ आदीचेच ग्रहण (धारण) करू शकतो, मध्य आणि पर्यवसानाच्या बाबतीत थकून जातो. दुसऱ्या एका भिक्षूला केवळ मध्य स्पष्ट होतो, आदि आणि पर्यवसान स्पष्ट होत नाही. तो केवळ मध्याचेच ग्रहण करू शकतो, आदि आणि पर्यवसानाच्या बाबतीत थकून जातो. तिसऱ्या एका भिक्षूला केवळ पर्यवसान (शेवट) स्पष्ट होते, आदि आणि मध्य स्पष्ट होत नाही. तो केवळ पर्यवसानाचेच ग्रहण करू शकतो, आदि आणि मध्याच्या बाबतीत थकून जातो. चौथ्या एका भिक्षूला सर्व काही (आदि, मध्य आणि पर्यवसान) स्पष्ट होते, तो सर्व काही ग्रहण करू शकतो, कुठेही थकून जात नाही. अशा (चौथ्या भिक्षू) सारखे व्हावे, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे – “सर्व कायाचा अनुभव घेत मी श्वास घेईन... पे... उच्छ्वास सोडेन, असा अभ्यास करतो.”

Tattha sikkhatīti evaṃ ghaṭati vāyamati. Yo vā tathābhūtassa saṃvaro; ayamettha adhisīlasikkhā. Yo tathābhūtassa samādhi; ayaṃ adhicittasikkhā. Yā tathābhūtassa paññā; ayaṃ adhipaññāsikkhāti. Imā tisso sikkhāyo tasmiṃ ārammaṇe tāya satiyā tena manasikārena sikkhati āsevati bhāveti bahulīkarotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Tattha yasmā purimanaye kevalaṃ assasitabbaṃ passasitabbameva ca, na aññaṃ kiñci kātabbaṃ; ito paṭṭhāya pana ñāṇuppādanādīsu yogo karaṇīyo. Tasmā tattha ‘‘assasāmīti pajānāti passasāmīti pajānāti’’cceva vattamānakālavasena pāḷiṃ vatvā ito paṭṭhāya kattabbassa ñāṇuppādanādino ākārassa dassanatthaṃ ‘‘sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmī’’tiādinā [Pg.17] nayena anāgatavacanavasena pāḷi āropitāti veditabbā.

तेथे 'सिक्खति' (शिकतो/अभ्यास करतो) म्हणजे अशा प्रकारे प्रयत्न करतो, उद्योग करतो. अशा प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या योग्याचा जो संवर (संयम) आहे, ती येथे 'अधिशील-शिक्षा' (अधिशीलसिक्खा) आहे. अशा योग्याचा जो समाधी आहे, ती 'अधिचित्त-शिक्षा' आहे. अशा योग्याची जी प्रज्ञा आहे, ती 'अधिप्रज्ञा-शिक्षा' आहे. या तीन शिक्षांचा त्या आलंबनावर (श्वास-प्रश्वासावर) त्या स्मृतीद्वारे आणि त्या मनसिकाराद्वारे अभ्यास करतो, सेवन करतो, भावना करतो, वारंवार सराव करतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. त्यामध्ये, पहिल्या पद्धतीत केवळ श्वास घेणे आणि श्वास सोडणे एवढेच करायचे असते, इतर काही करायचे नसते; परंतु येथून पुढे (दुसऱ्या पद्धतीपासून) ज्ञान उत्पन्न करणे इत्यादींमध्ये प्रयत्न केला पाहिजे. म्हणून तेथे 'श्वास घेताना जाणतो, श्वास सोडताना जाणतो' असे वर्तमानकाळाच्या स्वरूपात पाळी वचन सांगून, येथून पुढे करावयाच्या ज्ञान-उत्पत्ती इत्यादी प्रकारांना दर्शवण्यासाठी 'सर्वकायप्रतिसंवेदी श्वास घेईन...' इत्यादी प्रकारे भविष्यकाळाच्या वचनाने पाळी मांडली आहे, असे जाणावे.

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhatīti oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento paṭippassambhento nirodhento vūpasamento assasissāmi passasissāmīti sikkhati.

'कायसंस्कार शांत करत श्वास घेईन... पे... श्वास सोडेन, असा अभ्यास करतो' म्हणजे स्थूल कायसंस्काराला (श्वास-प्रश्वासाला) शांत करत, पूर्णपणे शांत करत, निरुद्ध करत, उपशमित करत 'मी श्वास घेईन, श्वास सोडेन' असा अभ्यास करतो.

Tatrevaṃ oḷārikasukhumatā ca passaddhi ca veditabbā. Imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle kāyo ca cittañca sadarathā honti. Oḷārikānaṃ kāyacittānaṃ oḷārikatte avūpasante assāsapassāsāpi oḷārikā honti, balavatarā hutvā pavattanti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panassa kāyopi cittampi pariggahitā honti, tadā te santā honti vūpasantā. Tesu vūpasantesu assāsapassāsā sukhumā hutvā pavattanti, ‘‘atthi nu kho natthī’’ti vicetabbākārappattā honti. Seyyathāpi purisassa dhāvitvā pabbatā vā orohitvā mahābhāraṃ vā sīsato oropetvā ṭhitassa oḷārikā assāsapassāsā honti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panesa taṃ parissamaṃ vinodetvā nhatvā ca pivitvā ca allasāṭakaṃ hadaye katvā sītāya chāyāya nipanno hoti, athassa te assāsapassāsā sukhumā honti, ‘‘atthi nu kho natthī’’ti vicetabbākārappattā. Evameva imassa bhikkhuno pubbe apariggahitakāle kāyo ca…pe… vicetabbākārappattā honti. Taṃ kissa hetu? Tathā hissa pubbe apariggahitakāle ‘‘oḷārikoḷārike kāyasaṅkhāre passambhemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahitakāle pana atthi. Tenassa apariggahitakālato pariggahitakāle kāyasaṅkhāro sukhumo hoti. Tenāhu porāṇā –

तेथे अशा प्रकारे स्थूलता, सूक्ष्मता आणि शांतता (प्रस्रब्धी) समजून घेतली पाहिजे. या भिक्खूचे पूर्वी (ध्यान) न स्वीकारलेल्या काळात (अपरिग्रहीत काळात) शरीर आणि चित्त दोन्ही त्रासासह आणि स्थूल असतात. शरीर आणि चित्त स्थूल व अशांत असताना श्वास-प्रश्वास देखील स्थूल असतात, ते अधिक वेगाने चालतात, नाक पुरेसे पडत नाही आणि तो तोंडाने श्वास घेत व सोडत राहतो. परंतु जेव्हा त्याचे शरीर आणि चित्त दोन्ही एकाग्र (परिग्रहीत) होतात, तेव्हा ते शांत आणि उपशमित होतात. ते शांत झाल्यावर श्वास-प्रश्वास सूक्ष्म होऊन चालतात, आणि 'ते आहेत की नाहीत?' अशा तपासण्याच्या अवस्थेला पोहोचतात. जसे की एखादा माणूस धावून किंवा पर्वतावरून उतरून किंवा डोक्यावरून मोठा भार खाली ठेवून उभा राहिला असता, त्याचे श्वास-प्रश्वास स्थूल असतात, नाक पुरेसे पडत नाही आणि तो तोंडाने श्वास घेत व सोडत राहतो. परंतु जेव्हा तो आपला थकवा दूर करून, स्नान करून, पाणी पिऊन, ओले वस्त्र छातीवर ठेवून थंड सावलीत झोपतो, तेव्हा त्याचे ते श्वास-प्रश्वास सूक्ष्म होतात आणि 'ते आहेत की नाहीत?' अशा तपासण्याच्या अवस्थेला पोहोचतात. याचप्रमाणे या भिक्खूचे पूर्वी अपरिग्रहीत काळात शरीर आणि चित्त... पे... तपासण्याच्या अवस्थेला पोहोचतात. हे कशामुळे होते? कारण त्याच्या पूर्वीच्या अपरिग्रहीत काळात 'मी स्थूल कायसंस्कार शांत करतो' असा विचार, लक्ष देणे, मनसिकार आणि प्रत्यवेक्षण नसते; परंतु परिग्रहीत काळात ते असते. त्यामुळे अपरिग्रहीत काळापेक्षा परिग्रहीत काळात त्याचा कायसंस्कार सूक्ष्म असतो. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Sāraddhe kāye citte ca, adhimattaṃ pavattati;

Asāraddhamhi kāyamhi, sukhumaṃ sampavattatī’’ti. (visuddhi. 1.220;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

“शरीर आणि चित्त उत्तेजित असताना (कायसंस्कार) अत्यंत तीव्रतेने चालतो; शरीर उत्तेजित नसताना तो सूक्ष्मपणे चांगल्या प्रकारे चालतो.”

Pariggahepi oḷāriko, paṭhamajjhānūpacāre sukhumo; tasmimpi oḷāriko paṭhamajjhāne sukhumo. Paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷāriko, dutiyajjhāne sukhumo. Dutiyajjhāne ca tatiyajjhānūpacāre ca [Pg.18] oḷāriko, tatiyajjhāne sukhumo. Tatiyajjhāne ca catutthajjhānūpacāre ca oḷāriko, catutthajjhāne atisukhumo appavattimeva pāpuṇāti. Idaṃ tāva dīghabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ mataṃ.

परिग्रहाच्या (एकाग्रतेच्या) काळातही तो स्थूल असतो, प्रथम ध्यानाच्या उपचारात (उपचार समाधीत) सूक्ष्म असतो. त्या उपचारातही तो स्थूल असतो, प्रथम ध्यानात सूक्ष्म असतो. प्रथम ध्यानात आणि द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, द्वितीय ध्यानात सूक्ष्म असतो. द्वितीय ध्यानात आणि तृतीय ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, तृतीय ध्यानात सूक्ष्म असतो. तृतीय ध्यानात आणि चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, चतुर्थ ध्यानात अत्यंत सूक्ष्म असतो किंवा अप्रवृत्तीलाच (पूर्णपणे थांबण्यालाच) प्राप्त होतो. हे आधी दीर्घभाणक (दीर्घ निकायाचे पाठ करणारे) आणि संयुत्तभाणक (संयुत्त निकायाचे पाठ करणारे) आचार्यांचे मत आहे.

Majjhimabhāṇakā pana ‘‘paṭhamajjhāne oḷāriko, dutiyajjhānūpacāre sukhumo’’ti evaṃ heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijjhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Sabbesaṃyeva pana matena apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhati, pariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro paṭhamajjhānūpacāre…pe… catutthajjhānūpacāre pavattakāyasaṅkhāro catutthajjhāne paṭippassambhati. Ayaṃ tāva samathe nayo.

परंतु मज्झिमभाणक (मज्झिम निकायाचे पाठ करणारे) आचार्य 'प्रथम ध्यानात स्थूल असतो, द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात सूक्ष्म असतो' अशा प्रकारे खालच्या खालच्या ध्यानापेक्षा वरच्या वरच्या ध्यानाच्या उपचारातही अधिक सूक्ष्मता मानतात. परंतु सर्वच आचार्यांच्या मतानुसार, अपरिग्रहीत काळात चालणारा कायसंस्कार परिग्रहीत काळात शांत होतो, परिग्रहीत काळात चालणारा कायसंस्कार प्रथम ध्यानाच्या उपचारात... पे... चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात चालणारा कायसंस्कार चतुर्थ ध्यानात शांत होतो. हा आधी समथाचा (शमथाचा) मार्ग आहे.

Vipassanāyaṃ pana apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro oḷāriko, mahābhūtapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, upādārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sakalarūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, arūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, rūpārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, paccayapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sappaccayanāmarūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, lakkhaṇārammaṇikavipassanāya sukhumo. Sopi dubbalavipassanāya oḷāriko, balavavipassanāya sukhumo. Tattha pubbe vuttanayeneva purimassa purimassa pacchimena pacchimena passaddhi veditabbā. Evamettha oḷārikasukhumatā ca passaddhi ca veditabbā.

परंतु विपश्यनेमध्ये, अपरिग्रहाच्या (ध्यान न स्वीकारलेल्या) काळात चालणारा कायसंस्कार स्थूल असतो, महाभूत-परिग्रहाच्या (महाभूतांच्या एकाग्रतेच्या) काळात सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, उपादाय-रूप-परिग्रहाच्या काळात सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, सकल-रूप-परिग्रहाच्या काळात सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, अरूप-परिग्रहाच्या (नामाच्या एकाग्रतेच्या) काळात सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, रूप-अरूप-परिग्रहाच्या काळात सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, प्रत्यय-परिग्रहाच्या (कारणांच्या एकाग्रतेच्या) काळात सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, सप्रत्यय-नामरूप-परिग्रहाच्या काळात सूक्ष्म असतो. तो देखील स्थूल असतो, लक्षणारम्मणिक-विपश्यनेच्या (अनित्यता इत्यादी लक्षणांचे आलंबन असलेल्या विपश्यनेच्या) काळात सूक्ष्म असतो. तो देखील दुर्बळ विपश्यनेच्या काळात स्थूल असतो, बलवान विपश्यनेच्या काळात सूक्ष्म असतो. तेथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच पूर्वीच्या पूर्वीच्या कायसंस्काराची नंतरच्या नंतरच्या परिग्रहामुळे शांतता (प्रस्रब्धी) समजून घेतली पाहिजे. अशा प्रकारे येथे स्थूलता, सूक्ष्मता आणि शांतता समजून घेतली पाहिजे.

Paṭisambhidāyaṃ panassa saddhiṃ codanāsodhanāhi evamattho vutto – ‘‘kathaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi…pe… passasissāmī’’ti sikkhati? Katame kāyasaṅkhārā? Dīghaṃ assāsā kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā kāyasaṅkhārā, te kāyasaṅkhāre passambhento nirodhento vūpasamento sikkhati. Dīghaṃ passāsā kāyikā ete dhammā…pe… rassaṃ assāsā…pe… rassaṃ passāsā… sabbakāyappaṭisaṃvedī assāsā… sabbakāyappaṭisaṃvedī passāsā kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā kāyasaṅkhārā, te kāyasaṅkhāre passambhento nirodhento vūpasamento sikkhati.

परंतु पटिसंभिदामग्गात (प्रतिसंभिदामार्गात) प्रश्नोत्तरांसह (चोदना-शोधनांसह) याचा असा अर्थ सांगितला आहे – 'कायसंस्कार शांत करत मी श्वास घेईन... पे... श्वास सोडेन, असा अभ्यास कसा करतो? कायसंस्कार कोणते आहेत? दीर्घ श्वास (घेणे) हे शरीराशी संबंधित असलेले धर्म शरीराशी बद्ध असल्याने कायसंस्कार आहेत; त्या कायसंस्कारांना शांत करत, nirodhento (निरुद्ध करत), उपशमित करत अभ्यास करतो. दीर्घ श्वास (सोडणे) हे शरीराशी संबंधित असलेले धर्म... पे... रस्व (लहान) श्वास घेणे... पे... रस्व श्वास सोडणे... सर्वकायप्रतिसंवेदी श्वास घेणे... सर्वकायप्रतिसंवेदी श्वास सोडणे हे शरीराशी संबंधित असलेले धर्म शरीराशी बद्ध असल्याने कायसंस्कार आहेत; त्या कायसंस्कारांना शांत करत, निरुद्ध करत, उपशमित करत अभ्यास करतो.'

Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi yā kāyassa ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā iñjanā phandanā calanā kampanā passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti [Pg.19] sikkhati, passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati.

ज्या प्रकारच्या कायसंस्कारांमुळे शरीराचे पुढे झुकणे (आनमन), बाजूला झुकणे (विनमन), सर्व बाजूंनी झुकणे (सन्नमन), मागे झुकणे (पणमन), पुढे हलणे (इंजन), बाजूला हलणे (फंदन), गोल फिरणे/हलणे (चलन), मागे हलणे (कंपन) होते, त्या कायसंस्कारांना शांत करत 'मी श्वास घेईन' असा अभ्यास करतो, कायसंस्कारांना शांत करत 'मी श्वास सोडेन' असा अभ्यास करतो.

Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi yā kāyassa na ānamanā na vinamanā na sannamanā na paṇamanā aniñjanā aphandanā acalanā akampanā, santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati, passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati.

ज्या प्रकारच्या कायसंस्कारांमुळे शरीराचे पुढे न झुकणे, बाजूला न झुकणे, एकत्र न झुकणे, खाली न झुकणे, न हलणे, कंपित न होणे, विचलित न होणे आणि न डगमगणे होते; त्या न-झुकणे इत्यादींचे कारण असलेल्या शांत व सूक्ष्म कायसंस्काराला शांत करत 'मी श्वास घेईन' असा तो अभ्यास करतो, 'मी श्वास सोडीन' असा तो अभ्यास करतो.

Iti kira passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati, passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati. Evaṃ sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā na hoti, assāsapassāsānañca pabhāvanā na hoti, ānāpānassatiyā ca pabhāvanā na hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā na na hoti, na ca naṃ taṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi.

अशा प्रकारे कायसंस्काराला शांत करत 'मी श्वास घेईन' असा तो अभ्यास करतो, कायसंस्काराला शांत करत 'मी श्वास सोडीन' असा तो अभ्यास करतो. असे असताना, वायूची (श्वासाची) प्राप्ती होत नाही का? श्वास-प्रश्वासाचा विकास होत नाही का? आनापानस्मृतीचा विकास होत नाही का? आनापानस्मृती समाधीचा विकास होत नाही का? आणि त्या समापत्तीमध्ये ज्ञानी लोक प्रवेशही करत नाहीत आणि त्यातून उठतही नाहीत का?

Iti kira passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhati. Evaṃ sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā hoti, assāsapassāsānañca pabhāvanā hoti, ānāpānassatiyā ca pabhāvanā hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā hoti, tañca naṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi.

अशा प्रकारे कायसंस्काराला शांत करत 'मी श्वास घेईन... पे... श्वास सोडीन' असा तो अभ्यास करतो. असे असताना, वायूची प्राप्ती होते, श्वास-प्रश्वासाचा विकास होतो, आनापानस्मृतीचा विकास होतो, आनापानस्मृती समाधीचा विकास होतो, आणि त्या समापत्तीमध्ये ज्ञानी लोक प्रवेशही करतात आणि त्यातून उठतातही.

Yathā kathaṃ viya? Seyyathāpi kaṃse ākoṭite paṭhamaṃ oḷārikā saddā pavattanti, oḷārikānaṃ saddānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi oḷārike sadde atha pacchā sukhumakā saddā pavattanti, sukhumakānaṃ saddānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi sukhumake sadde atha pacchā sukhumasaddanimittārammaṇatāpi cittaṃ pavattati; evameva paṭhamaṃ oḷārikā assāsapassāsā pavattanti, oḷārikānaṃ assāsapassāsānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi oḷārike assāsapassāse atha pacchā sukhumakā assāsapassāsā pavattanti, sukhumakānaṃ assāsapassāsānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi sukhumake assāsapassāse atha pacchā sukhumaassāsapassāsanimittārammaṇatāpi cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati.

हे कशासारखे समजावे? जसे की, कांस्यपात्रावर आघात केला असता, प्रथम स्थूल आवाज निर्माण होतात. त्या स्थूल आवाजांचे निमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे, मनात चांगल्या प्रकारे धारण केल्यामुळे आणि नीट लक्षात ठेवल्यामुळे, ते स्थूल आवाज थांबले तरीही, त्यानंतर सूक्ष्म आवाज निर्माण होतात. त्या सूक्ष्म आवाजांचे निमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे, मनात चांगल्या प्रकारे धारण केल्यामुळे आणि नीट लक्षात ठेवल्यामुळे, ते सूक्ष्म आवाजही थांबले तरीही, त्यानंतर सूक्ष्म आवाजाच्या निमित्ताला आलंबन बनवून चित्त प्रवृत्त होते; त्याचप्रमाणे, प्रथम स्थूल श्वास-प्रश्वास चालतात. त्या स्थूल श्वास-प्रश्वासांचे निमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे, मनात चांगल्या प्रकारे धारण केल्यामुळे आणि नीट लक्षात ठेवल्यामुळे, ते स्थूल श्वास-प्रश्वास थांबले तरीही, त्यानंतर सूक्ष्म श्वास-प्रश्वास चालतात. त्या सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासांचे निमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे, मनात चांगल्या प्रकारे धारण केल्यामुळे आणि नीट लक्षात ठेवल्यामुळे, ते सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासही थांबले तरीही, त्यानंतर सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताला आलंबन बनवून चित्त विचलित होत नाही.

Evaṃ [Pg.20] sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā hoti, assāsapassāsānañca pabhāvanā hoti, ānāpānassatiyā ca pabhāvanā hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā hoti, tañca naṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi.

असे असताना, वायूची प्राप्ती होते, श्वास-प्रश्वासाचा विकास होतो, आनापानस्मृतीचा विकास होतो, आनापानस्मृती समाधीचा विकास होतो, आणि त्या समापत्तीमध्ये ज्ञानी लोक प्रवेशही करतात आणि त्यातून उठतातही.

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti assāsapassāsā kāyo, upaṭṭhānaṃ sati, anupassanā ñāṇaṃ. Kāyo upaṭṭhānaṃ no sati, sati upaṭṭhānañceva sati ca, tāya satiyā tena ñāṇena taṃ kāyaṃ anupassati. Tena vuccati – ‘‘kāye kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanāti (paṭi. ma. 1.171).

‘कायसंस्काराला शांत करत’ यामध्ये श्वास-प्रश्वास हा ‘काय’ (शरीर) आहे, उपस्थान (उपस्थित असणे) ही ‘स्मृती’ (सती) आहे, आणि अनुपश्यना हे ‘ज्ञान’ आहे. काय हे उपस्थान आहे, स्मृती नाही. स्मृती ही उपस्थानही आहे आणि स्मृतीही आहे. त्या स्मृतीद्वारे आणि त्या ज्ञानाद्वारे तो त्या कायाचे अनुदर्शन (अनुपश्यना) करतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'कायात कायानुपश्यना सतीपट्ठान भावना'.

Ayaṃ tāvettha kāyānupassanāvasena vuttassa paṭhamacatukkassa anupubbapadavaṇṇanā.

ही या आनापानस्मृती समाधी भावनेमध्ये, कायानुपश्यनेच्या दृष्टीने सांगितलेल्या पहिल्या चतुष्काची अनुक्रमे केलेली पद-वर्णना (स्पष्टीकरण) आहे.

Yasmā panettha idameva catukkaṃ ādikammikassa kammaṭṭhānavasena vuttaṃ, itarāni pana tīṇi catukkāni ettha pattajjhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena vuttāni, tasmā idaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā ānāpānassaticatutthajjhānapadaṭṭhānāya vipassanāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitukāmena buddhaputtena yaṃ kātabbaṃ taṃ sabbaṃ idheva tāva ādikammikassa kulaputtassa vasena ādito pabhuti evaṃ veditabbaṃ. Catubbidhaṃ tāva sīlaṃ visodhetabbaṃ. Tattha tividhā visodhanā – anāpajjanaṃ, āpannavuṭṭhānaṃ, kilesehi ca appatipīḷanaṃ. Evaṃ visuddhasīlassa hi bhāvanā sampajjati. Yampidaṃ cetiyaṅgaṇavattaṃ bodhiyaṅgaṇavattaṃ upajjhāyavattaṃ ācariyavattaṃ jantāgharavattaṃ uposathāgāravattaṃ dveasīti khandhakavattāni cuddasavidhaṃ mahāvattanti imesaṃ vasena ābhisamācārikasīlaṃ vuccati, tampi sādhukaṃ paripūretabbaṃ. Yo hi ‘‘ahaṃ sīlaṃ rakkhāmi, kiṃ ābhisamācārikena kamma’’nti vadeyya, tassa sīlaṃ paripūressatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ābhisamācārikavatte pana paripūre sīlaṃ paripūrati, sīle paripūre samādhi gabbhaṃ gaṇhāti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘so vata, bhikkhave, bhikkhu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā ‘sīlāni paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 5.21) vitthāretabbaṃ. Tasmā tena yampidaṃ cetiyaṅgaṇavattādi ābhisamācārikasīlaṃ vuccati, tampi sādhukaṃ paripūretabbaṃ. Tato –

परंतु, या आनापानस्मृती समाधी भावनेमध्ये, कारण हेच चतुष्क नवशिक्या (आदिकर्मिक) योग्यासाठी कर्मस्थान म्हणून सांगितले आहे. इतर तीन चतुष्के मात्र येथे ध्यान प्राप्त केलेल्या योग्यासाठी वेदनानुपश्यना, चित्तानुपश्यना आणि धम्मानुपश्यनेच्या दृष्टीने सांगितली आहेत. म्हणून, या कर्मस्थानाची भावना करून, आनापानस्मृतीच्या चौथ्या ध्यानाला आधार बनवून, विपश्यनेद्वारे चार प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त करण्याची इच्छा असलेल्या बुद्धपुत्राने जे काही केले पाहिजे, ते सर्व येथेच सुरुवातीला नवशिक्या कुलपुत्राच्या दृष्टीने आरंभापासून अशा प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. प्रथम चार प्रकारचे शील शुद्ध केले पाहिजे. त्यामध्ये तीन प्रकारची शुद्धी असते – आपत्तीमध्ये (दोषात) न पडणे, पडलेल्या आपत्तीतून बाहेर पडणे (प्रायश्चित्त घेणे), आणि क्लेशांनी पीडित न होणे. कारण अशा प्रकारे शुद्ध शील असलेल्या व्यक्तीचीच भावना यशस्वी होते. जे हे चेतियंगणवृत्त (स्तूप प्रांगणातील कर्तव्य), बोधियंगणवृत्त (बोधीवृक्ष प्रांगणातील कर्तव्य), उपाध्यायांचे कर्तव्य (उपज्झायवृत्त), आचार्यांचे कर्तव्य (आचरियवृत्त), जंताघरवृत्त (उष्ण स्नानगृहाचे कर्तव्य), उपोसथागारवृत्त (उपोसथ गृहाचे कर्तव्य), ब्याऐंशी खंधकवृत्ते आणि चौदा प्रकारची महावृत्ते यांच्या रूपाने 'आभिसमाचारिक शील' म्हटले जाते, ते देखील चांगल्या प्रकारे पूर्ण केले पाहिजे. कारण जो भिक्खू असे म्हणेल की, 'मी शील पाळतो, आभिसमाचारिक कर्तव्याचे काय काम?' त्याचे शील पूर्ण होईल, हे शक्य नाही. परंतु आभिसमाचारिक कर्तव्य पूर्ण झाल्यावर शील पूर्ण होते, शील पूर्ण झाल्यावर समाधी गर्भ धारण करते (समाधीचा उदय होतो). भगवंतांनी देखील म्हटले आहे – 'हे भिक्खूंनो, तो भिक्खू आभिसमाचारिक धर्माला पूर्ण न करता शीलांना पूर्ण करेल, हे शक्य नाही' (अंगुत्तर निकाय ५.२१) - याचा विस्तार केला पाहिजे. म्हणून त्याने, जे हे चेतियंगणवृत्त इत्यादी आभिसमाचारिक शील म्हटले जाते, ते देखील चांगल्या प्रकारे पूर्ण केले पाहिजे. त्यानंतर –

‘‘Āvāso [Pg.21] ca kulaṃ lābho, gaṇo kammañca pañcamaṃ;

Addhānaṃ ñāti ābādho, gantho iddhīti te dasā’’ti.

“आवास (राहण्याची जागा), कुल (सेवक किंवा नातेवाईक), लाभ (चार प्रत्यय), गण (समूह), पाचवे कर्म (नवकर्म), प्रवास, ज्ञाती (आजारी नातेवाईक), आजारपण, ग्रंथ आणि ऋद्धी - हे दहा अडथळे (पलिबोध) आहेत.”

Evaṃ vuttesu dasasu palibodhesu yo palibodho atthi, so upacchinditabbo.

अशा प्रकारे सांगितलेल्या दहा अडथळ्यांपैकी (पलिबोधांपैकी) जो अडथळा असेल, तो दूर केला पाहिजे (तोडून टाकला पाहिजे).

Evaṃ upacchinnapalibodhena kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ. Tampi duvidhaṃ hoti – sabbatthakakammaṭṭhānañca pārihāriyakammaṭṭhānañca. Tattha sabbatthakakammaṭṭhānaṃ nāma bhikkhusaṅghādīsu mettā maraṇassati ca asubhasaññātipi eke. Kammaṭṭhānikena hi bhikkhunā paṭhamaṃ tāva paricchinditvā sīmaṭṭhakabhikkhusaṅghe mettā bhāvetabbā; tato sīmaṭṭhakadevatāsu, tato gocaragāme issarajane, tato tattha manusse upādāya sabbasattesu. So hi bhikkhusaṅghe mettāya sahavāsīnaṃ muducittataṃ janeti, athassa sukhasaṃvāsatā hoti. Sīmaṭṭhakadevatāsu mettāya mudukatacittāhi devatāhi dhammikāya rakkhāya susaṃvihitārakkho hoti. Gocaragāme issarajane mettāya mudukatacittasantānehi issarehi dhammikāya rakkhāya surakkhitaparikkhāro hoti. Tattha manussesu mettāya pasāditacittehi tehi aparibhūto hutvā vicarati. Sabbasattesu mettāya sabbattha appaṭihatacāro hoti.

अशा प्रकारे, अडथळे (पलिबोध) तोडून कर्मस्थान (कम्मट्ठान - ध्यानाचा विषय) ग्रहण करावे. ते दोन प्रकारचे असते - सब्बत्थक-कम्मट्ठान (सर्वार्थसाधक कर्मस्थान) आणि पारिहारिय-कम्मट्ठान (विशेष रक्षक कर्मस्थान). त्यापैकी, 'सब्बत्थक-कम्मट्ठान' म्हणजे भिक्खू संघ इत्यादींवर मैत्री (मेत्ता) भावना करणे आणि मरणस्मृती (मरणस्सति) होय. काही आचार्य 'अशुभसंज्ञा' (असुभसञ्ञा) देखील यात समाविष्ट करतात. कर्मस्थान अभ्यासणाऱ्या भिक्खूने सर्वप्रथम (आपल्या क्षेत्राची) मर्यादा निश्चित करून सीमास्थ भिक्खू संघात मैत्री भावना वाढवावी; त्यानंतर सीमास्थ देवतांवर, त्यानंतर गोचरग्रामातील (भिक्षाटनाच्या गावातील) प्रमुख लोकांवर आणि त्यानंतर तेथील मनुष्यांपासून सुरुवात करून सर्व प्राण्यांवर मैत्री भावना वाढवावी. कारण तो भिक्खू संघात मैत्री भावनेमुळे सहवासियांच्या मनात मृदुता निर्माण करतो, ज्यामुळे त्याचे त्यांच्यासोबत सुखाने राहणे होते. सीमास्थ देवतांवर मैत्री ठेवल्याने, मृदू चित्त झालेल्या देवतांकडून धार्मिक रक्षणाद्वारे तो सुसंरक्षित होतो. गोचरग्रामातील प्रमुख लोकांवर मैत्री ठेवल्याने, मृदू चित्त झालेल्या प्रमुखांकडून धार्मिक रक्षणाद्वारे त्याचे परिष्कार (पात्र-चीवरादी वस्तू) सुसंरक्षित राहतात. तेथील मनुष्यांवर मैत्री ठेवल्याने, प्रसन्न चित्त झालेल्या त्यांच्याकडून तो अनादृत (अपमानित) न होता विचरतो. सर्व प्राण्यांवर मैत्री ठेवल्याने तो सर्व ठिकाणी अप्रतिहत (अडथळामुक्त) संचार करणारा होतो.

Maraṇassatiyā pana ‘‘avassaṃ maritabba’’nti cintento anesanaṃ pahāya uparūparivaḍḍhamānasaṃvego anolīnavuttiko hoti. Asubhasaññāya dibbesupi ārammaṇesu taṇhā nuppajjati. Tenassetaṃ tayaṃ evaṃ bahūpakārattā ‘‘sabbattha atthayitabbaṃ icchitabba’’nti katvā adhippetassa ca yogānuyogakammassa padaṭṭhānattā ‘‘sabbatthakakammaṭṭhāna’’nti vuccati.

मरणस्मृतीद्वारे (मरणस्सति) "मला नक्कीच मरायचे आहे" असा विचार करत, अयोग्य मार्गाने आजीविका मिळवणे (अनेसना) सोडून देऊन, उत्तरोत्तर वाढणाऱ्या संवेगाने युक्त होऊन तो (साधनेत) शिथिल न होता सक्रिय राहतो. अशुभसंज्ञेमुळे दिव्य आलंबनांवर (विषयांवर) देखील तृष्णा उत्पन्न होत नाही. या कारणाने, हे तिन्ही (मैत्री, मरणस्मृती आणि अशुभसंज्ञा) अशा प्रकारे अत्यंत उपकारक असल्यामुळे "सर्व ठिकाणी याची इच्छा केली पाहिजे" असे मानून, आणि इच्छित योगाभ्यासाच्या (साधनेच्या) यशाचे ते कारण (पदस्थान) असल्यामुळे याला 'सब्बत्थक-कम्मट्ठान' (सर्वार्थसाधक कर्मस्थान) असे म्हटले जाते.

Aṭṭhatiṃsārammaṇesu pana yaṃ yassa caritānukūlaṃ, taṃ tassa niccaṃ pariharitabbattā yathāvutteneva nayena ‘‘pārihāriyakammaṭṭhāna’’ntipi vuccati. Idha pana idameva ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ ‘‘pārihāriyakammaṭṭhāna’’nti vuccati. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sīlavisodhanakathaṃ palibodhupacchedakathañca icchantena visuddhimaggato gahetabbo.

अडतीस कर्मस्थानांपैकी (ध्यानाच्या विषयांपैकी) जे ज्याच्या चरित्राला अनुकूल असेल, ते त्याने नेहमी सांभाळायचे असल्यामुळे, वर सांगितलेल्या पद्धतीने त्याला 'पारिहारिय-कम्मट्ठान' (विशेष रक्षक कर्मस्थान) असेही म्हटले जाते. परंतु येथे (या तिसऱ्या पाराजिका प्रकरणात) या आनापानस्मृती कर्मस्थानालाच (आनापानस्सतिकम्मट्ठान) 'पारिहारिय-कम्मट्ठान' असे म्हटले आहे. हा येथे संक्षिप्त अर्थ आहे. ज्यांना शीलविशोधन कथा आणि पलिबोध-उच्छेद (अडथळे दूर करणे) कथेचा सविस्तर अभ्यास करायचा असेल, त्यांनी तो 'विसुद्धिमाग्ग' (विशुद्धिमार्ग) ग्रंथातून ग्रहण करावा.

Evaṃ visuddhasīlena pana upacchinnapalibodhena ca idaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena imināva kammaṭṭhānena catutthajjhānaṃ nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa buddhaputtassa santike uggahetabbaṃ. Taṃ alabhantena anāgāmissa, tampi [Pg.22] alabhantena sakadāgāmissa, tampi alabhantena sotāpannassa, tampi alabhantena ānāpānacatutthajjhānalābhissa, tampi alabhantena pāḷiyā aṭṭhakathāya ca asammūḷhassa vinicchayācariyassa santike uggahetabbaṃ. Arahantādayo hi attanā adhigatamaggameva ācikkhanti. Ayaṃ pana gahanapadese mahāhatthipathaṃ nīharanto viya sabbattha asammūḷho sappāyāsappāyaṃ paricchinditvā katheti.

अशा प्रकारे शुद्ध शील असणाऱ्या आणि अडथळे तोडलेल्या साधकाने, याच कर्मस्थानाद्वारे चौथे ध्यान प्राप्त करून, विपश्यना वाढवून अर्हतपद प्राप्त केलेल्या बुद्धपुत्राच्या (अर्हत भिक्खूच्या) सन्निध हे कर्मस्थान शिकले पाहिजे. तसे गुरु न मिळाल्यास अनागामी बुद्धपुत्राकडून, तेही न मिळाल्यास सकृदागामी बुद्धपुत्राकडून, तेही न मिळाल्यास स्रोतापन्न बुद्धपुत्राकडून, तेही न मिळाल्यास आनापान-चतुर्थध्यान प्राप्त बुद्धपुत्राकडून आणि तेही न मिळाल्यास पालि व अट्ठकथा यांमध्ये संभ्रम नसलेल्या विनिच्छयाचार्यांकडून (निर्णय देणाऱ्या आचार्यांकडून) ते शिकले पाहिजे. कारण अर्हत इत्यादी महापुरुष स्वतः प्राप्त केलेल्या मार्गाचेच मार्गदर्शन करू शकतात. परंतु हे विनिच्छयाचार्य (शास्त्रज्ञ आचार्य) मात्र, घनदाट अरण्यात हत्तीचा मोठा मार्ग शोधून काढणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे, सर्व ठिकाणी संभ्रमरहित राहून काय योग्य आणि काय अयोग्य हे निश्चित करून शिकवू शकतात.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – tena bhikkhunā sallahukavuttinā vinayācārasampannena vuttappakāramācariyaṃ upasaṅkamitvā vattapaṭipattiyā ārādhitacittassa tassa santike pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ. Tatrime pañca sandhayo – uggaho, paripucchā, upaṭṭhānaṃ, appanā, lakkhaṇanti. Tattha ‘‘uggaho’’ nāma kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ, ‘‘paripucchā’’ nāma kammaṭṭhānassa paripucchanā, ‘‘upaṭṭhānaṃ’’ nāma kammaṭṭhānassa upaṭṭhānaṃ, ‘‘appanā’’ nāma kammaṭṭhānappanā, ‘‘lakkhaṇaṃ’’ nāma kammaṭṭhānassa lakkhaṇaṃ. ‘‘Evaṃlakkhaṇamidaṃ kammaṭṭhāna’’nti kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hoti.

त्यात ही अनुक्रमिक कथा आहे - त्या अल्पसंतुष्ट वृत्तीच्या (सल्लहुकवुत्ती) आणि विनय-आचराने संपन्न असलेल्या भिक्खूने वर सांगितलेल्या आचार्यांकडे जाऊन, योग्य सेवा-शुश्रूषेने त्यांचे चित्त प्रसन्न करून, त्यांच्या सन्निध पाच संधींनी युक्त (पंचसंधीक) कर्मस्थान शिकले पाहिजे. त्या पाच संधी या आहेत - उद्गृह (उग्गह - शिकणे), परिपृच्छा (परिपूच्छा - प्रश्न विचारणे), उपस्थान (उपिट्ठान - प्रगट होणे), अर्पणा (अप्पना - ध्यान समाधी) आणि लक्षण (लक्खण). त्यापैकी 'उद्गृह' म्हणजे कर्मस्थान ग्रहण करणे, 'परिपृच्छा' म्हणजे कर्मस्थानाविषयी वारंवार प्रश्न विचारणे, 'उपस्थान' म्हणजे कर्मस्थानाचे निमित्त प्रगट होणे, 'अर्पणा' म्हणजे कर्मस्थानाची अर्पणा समाधी आणि 'लक्षण' म्हणजे कर्मस्थानाचे लक्षण होय. "या कर्मस्थानाचे असे लक्षण आहे" अशा प्रकारे कर्मस्थानाच्या स्वभावाचे अवधारण (निश्चिती) करणे, असा याचा अर्थ आहे.

Evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhanto attanāpi na kilamati, ācariyampi na viheṭheti; tasmā thokaṃ uddisāpetvā bahukālaṃ sajjhāyitvā evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sace tattha sappāyaṃ hoti, tattheva vasitabbaṃ. No ce tattha sappāyaṃ hoti, ācariyaṃ āpucchitvā sace mandapañño yojanaparamaṃ gantvā, sace tikkhapañño dūrampi gantvā aṭṭhārasasenāsanadosavivajjitaṃ, pañcasenāsanaṅgasamannāgataṃ senāsanaṃ upagamma tattha vasantena upacchinnakhuddakapalibodhena katabhattakiccena bhattasammadaṃ paṭivinodetvā ratanattayaguṇānussaraṇena cittaṃ sampahaṃsetvā ācariyuggahato ekapadampi asammussantena idaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ manasikātabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana imaṃ kathāmaggaṃ icchantena visuddhimaggato (visuddhi. 1.55) gahetabbo.

अशा प्रकारे पाच संधींनी युक्त कर्मस्थान शिकणारा साधक स्वतःही थकत नाही आणि आचार्यांनाही त्रास देत नाही. म्हणून थोडे शिकून घेऊन, दीर्घकाळ त्याचा स्वाध्याय (सज्झाय) करून, अशा प्रकारे पाच संधींचे कर्मस्थान ग्रहण करून जर तेथे अनुकूलता (सप्पाय) असेल, तर तेथेच राहावे. जर तेथे अनुकूलता नसेल, तर आचार्यांची अनुमती घेऊन, मंद बुद्धीचा साधक असेल तर जास्तीत जास्त एक योजन अंतरावर जाऊन, आणि तीव्र बुद्धीचा साधक असेल तर दूरवरही जाऊन, अठरा प्रकारच्या निवास-दोषांनी विरहित आणि पाच प्रकारच्या निवास-अंगांनी युक्त अशा योग्य विहारात (सेनासनात) जावे. तेथे राहताना, लहान-सहान अडथळे दूर करून, भोजन विधी आटोपून, भोजनानंतर येणारी सुस्ती (भत्तसम्मदा) दूर करून, त्रिरत्नांच्या गुणांचे स्मरण करून चित्त प्रसन्न करावे. आचार्यांकडून शिकलेल्या कर्मस्थानाचा एक शब्दही न विसरता या आनापानस्मृती कर्मस्थानाचे मनन (मनसिकार) करावे. हा येथे संक्षिप्त अर्थ आहे. ज्यांना या कथेचा सविस्तर अभ्यास करायचा असेल, त्यांनी तो 'विसुद्धिमाग्ग' ग्रंथातून ग्रहण करावा.

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘idaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ manasikātabba’’nti tatrāyaṃ manasikāravidhi –

परंतु जे म्हटले आहे की, "या आनापानस्मृती कर्मस्थानाचे मनन करावे", त्याविषयी ही मनन करण्याची पद्धत (मनसिकारविधी) खालीलप्रमाणे आहे -

‘‘Gaṇanā anubandhanā, phusanā ṭhapanā sallakkhaṇā;

Vivaṭṭanā pārisuddhi, tesañca paṭipassanā’’ti. (visuddhi. 1.223;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

"गणना (मोजणे), अनुबंधना (मागोबा घेणे), फुसना (स्पर्श), ठपना (स्थापना), सल्लक्खणा (लक्षण निश्चित करणे); विवट्टना (निवृत्ती), पारिसुद्धि (परिशुद्धी) आणि त्यांचे पटिपस्सना (प्रत्यवेक्षण) होय."

‘‘Gaṇanā’’ti [Pg.23] gaṇanāyeva. ‘‘Anubandhanā’’ti anuvahanā. ‘‘Phusanā’’ti phuṭṭhaṭṭhānaṃ. ‘‘Ṭhapanā’’ti appanā. ‘‘Sallakkhaṇā’’ti vipassanā. ‘‘Vivaṭṭanā’’ti maggo. ‘‘Pārisuddhī’’ti phalaṃ. ‘‘Tesañca paṭipassanā’’ti paccavekkhaṇā. Tattha iminā ādikammikakulaputtena paṭhamaṃ gaṇanāya idaṃ kamaṭṭhānaṃ manasikātabbaṃ. Gaṇentena ca pañcannaṃ heṭṭhā na ṭhapetabbaṃ, dasannaṃ upari na netabbaṃ, antare khaṇḍaṃ na dassetabbaṃ. Pañcannaṃ heṭṭhā ṭhapentassa hi sambādhe okāse cittuppādo vipphandati, sambādhe vaje sanniruddhagogaṇo viya. Dasannaṃ upari nentassa gaṇanānissitova cittuppādo hoti. Antarā khaṇḍaṃ dassentassa ‘‘sikhāppattaṃ nu kho me kammaṭṭhānaṃ, no’’ti cittaṃ vikampati. Tasmā ete dose vajjetvā gaṇetabbaṃ.

'गणना' म्हणजे श्वासांची मोजणी करणे. 'अनुबंधना' म्हणजे श्वासाच्या मागे जाणे (अनुसरण करणे). 'फुसना' म्हणजे श्वासाचा स्पर्श होण्याचे स्थान (नाकाचे टोक किंवा वरचा ओठ). 'ठपना' म्हणजे अर्पणा समाधी. 'सल्लक्खणा' म्हणजे विपश्यना. 'विवट्टना' म्हणजे मार्गज्ञान. 'पारिसुद्धि' म्हणजे फलप्राप्ती. 'त्यांचे पटिपस्सना' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय. त्यापैकी, या नवशिक्या कुलपुत्राने (साधकाने) सर्वप्रथम गणनेच्या साहाय्याने या कर्मस्थानाचे मनन करावे. मोजणी करताना पाचपेक्षा कमी मोजू नये, दहापेक्षा जास्त मोजू नये आणि मध्येच खंड पडू देऊ नये. कारण पाचपेक्षा कमी मोजणाऱ्या साधकाचे चित्त अरुंद जागेत कोंडलेल्या गाईंच्या कळपाप्रमाणे चंचल होते. दहापेक्षा जास्त मोजणाऱ्या साधकाचे चित्त केवळ मोजणीवरच अवलंबून राहून विचलित होते. मध्येच खंड पडू देणाऱ्या साधकाचे चित्त "माझे कर्मस्थान शिखरावर पोहोचले की नाही?" या विचाराने डळमळीत होते. म्हणून हे दोष टाळूनच श्वासांची गणना करावी.

Gaṇentena ca paṭhamaṃ dandhagaṇanāya dhaññamāpakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Dhaññamāpako hi nāḷiṃ pūretvā ‘‘eka’’nti vatvā okirati. Puna pūrento kiñci kacavaraṃ disvā taṃ chaḍḍento ‘‘ekaṃ eka’’nti vadati. Esa nayo ‘‘dve dve’’tiādīsu. Evameva imināpi assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti taṃ gahetvā ‘‘ekaṃ eka’’nti ādiṃkatvā yāva ‘‘dasa dasā’’ti pavattamānaṃ pavattamānaṃ upalakkhetvāva gaṇetabbaṃ. Tassevaṃ gaṇayato nikkhamantā ca pavisantā ca assāsapassāsā pākaṭā honti.

मोजणी करताना साधकाने प्रथम धान्य मोजणाऱ्याच्या संथ मोजणीच्या पद्धतीने (मंद गतीने) मोजले पाहिजे. धान्य मोजणारा मनुष्य जसा माप भरून 'एक' असे म्हणून ते ओततो, आणि पुन्हा भरताना काही कचरा दिसल्यास तो फेकून देत 'एक, एक' असे म्हणतो. 'दोन, दोन' इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. त्याचप्रमाणे, या साधकाने देखील श्वास-प्रश्वासांपैकी जो श्वास स्पष्टपणे जाणवतो, त्याला मनात धरून 'एक, एक' पासून सुरुवात करून 'दहा, दहा' पर्यंत प्रत्येक उद्भवणाऱ्या श्वासाची नोंद घेत मोजणी केली पाहिजे. अशा प्रकारे मोजणी करणाऱ्या साधकाचे बाहेर जाणारे आणि आत येणारे श्वास-प्रश्वास स्पष्ट होतात.

Athānena taṃ dandhagaṇanaṃ dhaññamāpakagaṇanaṃ pahāya sīghagaṇanāya gopālakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Cheko hi gopālako sakkharāyo ucchaṅgena gahetvā rajjudaṇḍahattho pātova vajaṃ gantvā gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā palighatthambhamatthake nisinno dvāraṃ pattaṃ pattaṃyeva gāvaṃ ‘‘eko dve’’ti sakkharaṃ khipitvā khipitvā gaṇeti. Tiyāmarattiṃ sambādhe okāse dukkhaṃ vutthagogaṇo nikkhamanto aññamaññaṃ upanighaṃsanto vegena vegena puñjo puñjo hutvā nikkhamati. So vegena vegena ‘‘tīṇi cattāri pañca dasā’’ti gaṇetiyeva. Evamimassāpi purimanayena gaṇayato assāsapassāsā pākaṭā hutvā sīghaṃ sīghaṃ punappunaṃ sañcaranti. Tato tena ‘‘punappunaṃ sañcarantī’’ti ñatvā anto ca bahi ca aggahetvā dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva gahetvā ‘‘eko dve tīṇi cattāri pañca[Pg.24], eko dve tīṇi cattāri pañca cha, eko dve tīṇi cattāri pañca cha satta…pe… aṭṭha… nava… dasā’’ti sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva. Gaṇanāpaṭibaddhe hi kammaṭṭhāne gaṇanābaleneva cittaṃ ekaggaṃ hoti arittūpatthambhanavasena caṇḍasote nāvāṭhapanamiva.

त्यानंतर, साधकाने धान्य मोजणाऱ्याची ती संथ मोजणी सोडून देऊन, गोपाळाच्या (गुराख्याच्या) जलद मोजणीच्या पद्धतीने मोजणी केली पाहिजे. एक चतुर गोपाळ जसा आपल्या खोप्यात (कमरेच्या वस्त्रात) खडे घेऊन, हातात दोरी व काठी घेऊन पहाटेच गोठ्यात जातो, गाईंच्या पाठीवर थाप मारून वेशीच्या खांबावर बसतो आणि दरवाजापाशी येणाऱ्या प्रत्येक गाईला 'एक, दोन' असे म्हणत एकेक खडा फेकून मोजतो. रात्रीच्या तिन्ही प्रहरांत अरुंद जागेत कष्टाने राहिलेला गाईंचा कळप बाहेर पडताना एकमेकांना घासून वेगाने आणि झुंडीझुंडीने बाहेर पडतो. तो गोपाळ अतिशय वेगाने 'तीन, चार, पाच, दहा' अशी मोजणी करतो. त्याचप्रमाणे, पूर्वीच्या पद्धतीने मोजणी करणाऱ्या या साधकाचे देखील श्वास-प्रश्वास स्पष्ट होऊन वेगाने वारंवार फिरू लागतात. तेव्हा, 'ते वारंवार फिरत आहेत' असे जाणून, त्याने श्वासाला शरीराच्या आत किंवा बाहेर न पकडता, केवळ नासिकाद्वारापाशी येणाऱ्या श्वासालाच ग्रहण करून 'एक, दोन, तीन, चार, पाच; एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा... सात... आठ... नऊ... दहा' अशा प्रकारे वेगाने मोजले पाहिजे. कारण मोजणीशी संबंधित असलेल्या कर्मस्थानात मोजणीच्या बळावरच चित्त एकाग्र होते, जसे वेगवान प्रवाहात वल्ह्याच्या आधाराने नाव स्थिर ठेवली जाते.

Tassevaṃ sīghaṃ sīghaṃ gaṇayato kammaṭṭhānaṃ nirantarappavattaṃ viya hutvā upaṭṭhāti. Atha ‘‘nirantaraṃ pavattatī’’ti ñatvā anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabbaṃ. Antopavisanavātena hi saddhiṃ cittaṃ pavesayato abbhantaraṃ vātabbhāhataṃ medapūritaṃ viya hoti, bahinikkhamanavātena saddhiṃ cittaṃ nīharato bahiddhā puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipati. Phuṭṭhokāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabba’’nti.

अशा प्रकारे वेगाने मोजणी करणाऱ्या साधकाचे कर्मस्थान जणू निरंतर चालल्यासारखे भासू लागते. त्यानंतर, 'हे निरंतर चालत आहे' असे जाणून, शरीराच्या आत किंवा बाहेरच्या हवेचा विचार न करता, पूर्वीच्याच पद्धतीने वेगाने मोजणी केली पाहिजे. कारण, आत जाणाऱ्या श्वासासोबत जर चित्त आत नेले, तर शरीराचा आतील भाग हवेने आहत झाल्यासारखा किंवा चरबीने भरल्यासारखा वाटतो; आणि बाहेर जाणाऱ्या श्वासासोबत चित्त बाहेर काढल्यास, चित्त बाहेरील विविध आरंभांमध्ये (विषयांमध्ये) विखुरले (विक्षिप्त) जाते. परंतु, केवळ स्पर्श होणाऱ्या ठिकाणी (नासिकाग्र किंवा ओठावर) स्मृती (सती) ठेवून भावना करणाऱ्या साधकाचीच भावना यशस्वी होते. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'आत आणि बाहेरच्या हवेचा विचार न करता, पूर्वीच्याच पद्धतीने वेगाने मोजणी केली पाहिजे.'

Kīva ciraṃ panetaṃ gaṇetabbanti? Yāva vinā gaṇanāya assāsapassāsārammaṇe sati santiṭṭhati. Bahi visaṭavitakkavicchedaṃ katvā assāsapassāsārammaṇe sati saṇṭhapanatthaṃyeva hi gaṇanāti.

पण ही मोजणी किती काळ करावी? जोपर्यंत मोजणीशिवाय श्वास-प्रश्वासाच्या आलंबनावर स्मृती चांगल्या प्रकारे स्थिर होत नाही, तोपर्यंत मोजणी करावी. कारण बाहेरील विखुरलेल्या विचारांचा छेद करून श्वास-प्रश्वासाच्या आलंबनावर स्मृती स्थिर करण्यासाठीच मोजणी केली जाते.

Evaṃ gaṇanāya manasikatvā anubandhanāya manasikātabbaṃ. Anubandhanā nāma gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā satiyā nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ anugamanaṃ; tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasena. Bahinikkhamanavātassa hi nābhi ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nāsikaggaṃ pariyosānaṃ. Abbhantarapavisanavātassa nāsikaggaṃ ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nābhi pariyosānaṃ. Tañcassa anugacchato vikkhepagataṃ cittaṃ sāraddhāya ceva hoti iñjanāya ca. Yathāha –

अशा प्रकारे मोजणीद्वारे मनन (मनसिकार) केल्यानंतर, 'अनुबंधना' (श्वासाचा मागोबा घेणे) द्वारे मनन केले पाहिजे. 'अनुबंधना' म्हणजे मोजणी थांबवून स्मृतीच्या साहाय्याने श्वास-प्रश्वासाचा निरंतर मागोवा घेणे; आणि हे मागोवा घेणे श्वासाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचा मागोवा घेण्याच्या स्वरूपात नसावे. कारण, बाहेर जाणाऱ्या श्वासाची नाभी (नाभीस्थान) ही सुरुवात आहे, हृदय हा मध्य आहे आणि नासिकाग्र (नाकपुडीचे टोक) हा शेवट आहे. आत येणाऱ्या श्वासाचे नासिकाग्र ही सुरुवात आहे, हृदय हा मध्य आहे आणि नाभी हा शेवट आहे. जर साधक या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचा मागोवा घेऊ लागला, तर त्याचे चित्त विखुरले जाऊन ते क्लेशयुक्त आणि चंचल होते. जसे म्हटले आहे –

‘‘Assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca. Passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157).

‘आत येणाऱ्या श्वासाच्या (अस्सास) सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचा स्मृतीने मागोवा घेणाऱ्या साधकाचे चित्त आतल्या बाजूला विखुरल्यामुळे, त्याचा काय (शरीर) आणि चित्त दोन्हीही उत्तेजित (क्लेशयुक्त), चंचल आणि कंपित होतात. बाहेर जाणाऱ्या श्वासाच्या (पस्सास) सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचा स्मृतीने मागोवा घेणाऱ्या साधकाचे चित्त बाहेरच्या बाजूला विखुरल्यामुळे, त्याचा काय आणि चित्त दोन्हीही उत्तेजित, चंचल आणि कंपित होतात.’ (पटिसम्भिदामग्ग १.१५७)

Tasmā anubandhanāya manasikarontena na ādimajjhapariyosānavasena manasikātabbaṃ. Apica kho phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasikātabbaṃ. Gaṇanānubandhanāvasena [Pg.25] viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthi. Phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva pana gaṇento gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karoti. Tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto appanāvasena ca cittaṃ ṭhapento ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti vuccati. Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vuttapaṅguḷadovārikopamāhi paṭisambhidāyaṃ vuttakakacopamāya ca veditabbo.

म्हणूनच, 'अनुबंधना' (मागोवा घेणे) पद्धतीने मनन करणाऱ्या साधकाने श्वासाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचा विचार करून मनन करू नये. तर, स्पर्श (फुसना) आणि धारणा/एकाग्रता (ठपना) यांच्या आधारे मनन केले पाहिजे. कारण, मोजणी आणि मागोवा घेण्याप्रमाणे स्पर्श आणि धारणेसाठी वेगळे मनन नसते. केवळ स्पर्श होणाऱ्या ठिकाणीच मोजणी करणारा साधक मोजणी आणि स्पर्श या दोन्ही प्रकारे मनन करतो. त्याच ठिकाणी मोजणी थांबवून, स्मृतीच्या साहाय्याने त्या श्वासांचा मागोवा घेणारा आणि अप्पना (अर्पणा समाधी) च्या बळावर चित्त स्थिर करणारा साधक 'अनुबंधना, स्पर्श आणि धारणा' या तिन्हींद्वारे मनन करतो असे म्हटले जाते. हा अर्थ अट्ठकथेत (टीकेत) सांगितलेल्या लंगड्या माणसाच्या व द्वारपालाच्या उपमेवरून आणि पटिसम्भिदामग्गात सांगितलेल्या करवतीच्या उपमेवरून समजून घेतला पाहिजे.

Tatrāyaṃ paṅguḷopamā – ‘‘seyyathāpi paṅguḷo dolāya kīḷataṃ mātāputtānaṃ dolaṃ khipitvā tattheva dolatthambhamūle nisinno kamena āgacchantassa ca gacchantassa ca dolāphalakassa ubho koṭiyo majjhañca passati, na ca ubhokoṭimajjhānaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti. Evamevāyaṃ bhikkhu sativasena upanibandhanatthambhamūle ṭhatvā assāsapassāsadolaṃ khipitvā tattheva nimitte satiyā nisinno kamena āgacchantānañca gacchantānañca phuṭṭhaṭṭhāne assāsapassāsānaṃ ādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchanto tattha ca cittaṃ ṭhapento passati, na ca tesaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti. Ayaṃ paṅguḷopamā.

त्यात लंगड्या माणसाची उपमा अशी आहे – 'ज्याप्रमाणे एखादा लंगडा माणूस झोपाळ्यावर खेळणाऱ्या आई आणि मुलासाठी झोपाळा हलवून, झोपाळ्याच्या खांबाजवळच बसतो. तो येणाऱ्या-जाणाऱ्या झोपाळ्याच्या फळीची दोन्ही टोके आणि मध्यभाग सहजपणे पाहतो, परंतु ती दोन्ही टोके आणि मध्यभाग पाहण्यासाठी तो कोणताही विशेष प्रयत्न करत नाही. त्याचप्रमाणे, हा भिक्खू स्मृतीच्या साहाय्याने चित्त एकाग्र करण्याच्या खांबाजवळ (नासिकाग्र किंवा ओठाजवळ) स्थिर राहून, श्वास-प्रश्वासाचा झोपाळा हलवून, त्याच निमित्तावर स्मृती ठेवून बसतो. तो स्पर्श होणाऱ्या ठिकाणी येणाऱ्या-जाणाऱ्या श्वास-प्रश्वासांची सुरुवात, मध्य आणि शेवट स्मृतीने जाणतो आणि तिथेच चित्त स्थिर करून ते पाहतो, परंतु ते पाहण्यासाठी तो कोणताही वेगळा प्रयत्न करत नाही.' ही लंगड्या माणसाची उपमा आहे.

Ayaṃ pana dovārikopamā – ‘‘seyyathāpi dovāriko nagarassa anto ca bahi ca purise ‘ko tvaṃ, kuto vā āgato, kuhiṃ vā gacchasi, kiṃ vā te hatthe’ti na vīmaṃsati, na hi tassa te bhārā. Dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva pana vīmaṃsati; evameva imassa bhikkhuno anto paviṭṭhavātā ca bahi nikkhantavātā ca na bhārā honti, dvārappattā dvārappattāyeva bhārāti. Ayaṃ dovārikopamā.

आणि ही द्वारपालाची उपमा अशी आहे – 'ज्याप्रमाणे एखादा द्वारपाल नगराच्या आत किंवा बाहेर जाणाऱ्या लोकांना "तू कोण आहेस? कुठून आलास? कुठे चाललास? तुझ्या हातात काय आहे?" अशी विचारपूस करत नाही, कारण ते त्याचे काम (जबाबदारी) नसते. तो केवळ दरवाजापाशी येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचीच चौकशी करतो. त्याचप्रमाणे, या भिक्खूसाठी शरीराच्या आत गेलेली हवा आणि बाहेर पडलेली हवा हीच त्याची जबाबदारी नसते, तर केवळ नासिकाद्वारापाशी येणारी हवा हीच त्याची जबाबदारी असते.' ही द्वारपालाची उपमा आहे.

Kakacopamā pana āditopabhuti evaṃ veditabbā. Vuttañhetaṃ –

करवतीची उपमा सुरुवातीपासून या प्रकारे समजून घेतली पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Ajānato ca tayo dhamme, bhāvanānupalabbhati.

निमित्त आणि श्वास-प्रश्वास हे एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात काय? आणि या तीन धर्मांना न जाणणाऱ्याला भावना प्राप्त होत नाही काय?

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Jānato ca tayo dhamme, bhāvanā upalabbhatī’’ti. (paṭi. ma. 1.159);

निमित्त आणि श्वास-प्रश्वास हे एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात (हे खरे आहे); परंतु या तीन धर्मांना जाणणाऱ्यालाच भावना प्राप्त होते.

Kathaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇaṃ na honti, na cime tayo dhammā aviditā honti, na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchati, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati? Seyyathāpi rukkho same [Pg.26] bhūmibhāge nikkhitto, tamenaṃ puriso kakacena chindeyya, rukkhe phuṭṭhakakacadantānaṃ vasena purisassa sati upaṭṭhitā hoti, na āgate vā gate vā kakacadante manasi karoti, na āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti.

हे तीन धर्म एकाच चित्ताचे आलंबन कसे होत नाहीत, आणि हे तीन धर्म अज्ञातही राहत नाहीत, चित्त विक्षिप्त होत नाही, प्रधान (प्रयत्न) प्रकट होते, प्रयोग (साधना) सिद्ध होतो आणि विशेष (अधिगम) प्राप्त होतो? जसे की, सपाट जमिनीवर ठेवलेले लाकूड एखादा माणूस करवतीने कापत असेल, तर लाकडाला स्पर्श करणाऱ्या करवतीच्या दातांवर त्या माणसाची स्मृती प्रस्थापित होते. तो मागे-पुढे जाणाऱ्या करवतीच्या दातांवर मन केंद्रित करत नाही, तरीही मागे-पुढे जाणारे करवतीचे दात त्याला अज्ञात नसतात; त्याचा प्रयत्नही दिसून येतो आणि कार्यही सिद्ध होते.

Yathā rukkho same bhūmibhāge nikkhitto; evaṃ upanibandhananimittaṃ. Yathā kakacadantā; evaṃ assāsapassāsā. Yathā rukkhe phuṭṭhakakacadantānaṃ vasena purisassa sati upaṭṭhitā hoti, na āgate vā gate vā kakacadante manasi karoti, na āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, evameva bhikkhu nāsikagge vā mukhanimitte vā satiṃ upaṭṭhapetvā nisinno hoti, na āgate vā gate vā assāsapassāse manasi karoti, na āgatā vā gatā vā assāsapassāsā aviditā honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati.

जसे सपाट जमिनीवर ठेवलेले लाकूड, तसेच उपनिबंधन-निमित्त (चित्त एकाग्र करण्याचे स्थान) समजावे. जसे करवतीचे दात, तसेच श्वास-प्रश्वास समजावेत. जसे लाकडाला स्पर्श करणाऱ्या करवतीच्या दातांवर माणसाची स्मृती प्रस्थापित होते, तो मागे-पुढे जाणाऱ्या करवतीच्या दातांवर मन केंद्रित करत नाही, तरीही मागे-पुढे जाणारे करवतीचे दात त्याला अज्ञात नसतात, त्याचा प्रयत्न दिसून येतो आणि कार्य सिद्ध होते; तसेच भिक्खू नाकाच्या टोकावर किंवा मुखनिमित्तावर (वरच्या ओठावर) स्मृती प्रस्थापित करून बसलेला असतो. तो आत येणाऱ्या किंवा बाहेर जाणाऱ्या श्वास-प्रश्वासांवर मन केंद्रित करत नाही, तरीही आत येणारे किंवा बाहेर जाणारे श्वास-प्रश्वास त्याला अज्ञात नसतात; त्याचा प्रयत्न दिसून येतो, कार्य सिद्ध होते आणि तो विशेष (अधिगम) प्राप्त करतो.

Padhānanti katamaṃ padhānaṃ? Āraddhavīriyassa kāyopi cittampi kammaniyaṃ hoti – idaṃ padhānaṃ. Katamo payogo? Āraddhavīriyassa upakkilesā pahīyanti, vitakkā vūpasammanti – ayaṃ payogo. Katamo viseso? Āraddhavīriyassa saṃyojanā pahīyanti, anusayā byantī honti – ayaṃ viseso. Evaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇā na honti, na cime tayo dhammā aviditā honti, na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchati, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati.

'प्रधान' म्हणजे कोणते प्रधान? वीर्य (प्रयत्न) आरंभिलेल्या साधकाचे शरीर आणि चित्त दोन्हीही कर्मक्षम (कार्यक्षम) होतात – हे 'प्रधान' होय. 'प्रयोग' म्हणजे कोणता प्रयोग? वीर्य आरंभिलेल्या साधकाचे उपक्लेश नष्ट होतात आणि वितर्क शांत होतात – हा 'प्रयोग' होय. 'विशेष' म्हणजे कोणता विशेष? वीर्य आरंभिलेल्या साधकाची संयोजने (बंधने) नष्ट होतात आणि अनुशय (सुप्त क्लेश) समूळ नष्ट होतात – हा 'विशेष' होय. अशा प्रकारे, हे तीन धर्म एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात, तरीही हे तीन धर्म अज्ञात राहत नाहीत, चित्त विक्षिप्त होत नाही, प्रधान दिसून येते, प्रयोग सिद्ध होतो आणि विशेष प्राप्त होतो.

‘‘Ānāpānassatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā;

Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;

So imaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti. (paṭi. ma. 1.160);

ज्याची आनापानस्मृती, बुद्धांनी उपदेशिल्याप्रमाणे, अनुक्रमाने परिपूर्ण, सुभावित (चांगल्या प्रकारे विकसित) आणि अभ्यासलेली असते, तो ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे या जगाला प्रकाशित करतो.

Ayaṃ kakacopamā. Idha panassa āgatāgatavasena amanasikāramattameva payojananti veditabbaṃ. Idaṃ kammaṭṭhānaṃ manasikaroto kassaci nacireneva nimittañca uppajjati, avasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjati. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālatopabhuti anukkamato oḷārikaassāsapassāsanirodhavasena kāyadarathe vūpasante kāyopi cittampi lahukaṃ hoti, sarīraṃ ākāse laṅghanākārappattaṃ [Pg.27] viya hoti. Yathā sāraddhakāyassa mañce vā pīṭhe vā nisīdato mañcapīṭhaṃ onamati, vikūjati, paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti. Asāraddhakāyassa pana nisīdato neva mañcapīṭhaṃ onamati, na vikūjati, na paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti, tūlapicupūritaṃ viya mañcapīṭhaṃ hoti. Kasmā? Yasmā asāraddho kāyo lahuko hoti; evameva gaṇanāvasena manasikārakālatopabhuti anukkamato oḷārikaassāsapassāsanirodhavasena kāyadarathe vūpasante kāyopi cittampi lahukaṃ hoti, sarīraṃ ākāse laṅghanākārappattaṃ viya hoti.

ही करवतीची उपमा आहे. येथे केवळ मागे-पुढे जाण्याच्या संदर्भात मन न लावणे (अमनसिकार) हाच हेतू आहे, असे समजावे. या कम्मट्ठानाचे मनन करणाऱ्या काही साधकांना लवकरच निमित्त उत्पन्न होते आणि उर्वरित ध्यान-अंगांनी सुशोभित असलेली 'अर्पणा' नावाची स्थापना (समाधी) प्राप्त होते. परंतु, काही साधकांना केवळ गणनेच्या (मोजण्याच्या) पद्धतीने मनन करण्याच्या काळापासून अनुक्रमाने, स्थूल श्वास-प्रश्वासांच्या निरोधाने शरीराचा दाह शांत झाल्यावर, शरीर आणि चित्त दोन्ही हलके होतात; शरीर जणू आकाशात उडत असल्यासारखे वाटते. जसे की, तणावयुक्त शरीर असलेल्या व्यक्तीने खाटेवर किंवा पाटावर बसले असता, ती खाट किंवा पाट खाली झुकतो, कुरकुर करतो आणि अंथरूणाला सुरकुत्या पडतात. परंतु, तणावमुक्त शरीर असलेल्या व्यक्तीने बसले असता, खाट किंवा पाट खाली झुकत नाही, कुरकुर करत नाही आणि अंथरूणाला सुरकुत्याही पडत नाहीत; ती खाट किंवा पाट कापसाने भरल्यासारखा वाटतो. असे का? कारण तणावमुक्त शरीर हलके असते. त्याचप्रमाणे, गणनेच्या पद्धतीने मनन करण्याच्या काळापासून अनुक्रमाने, स्थूल श्वास-प्रश्वासांच्या निरोधाने शरीराचा दाह शांत झाल्यावर, शरीर आणि चित्त दोन्ही हलके होतात आणि शरीर जणू आकाशात उडत असल्यासारखे वाटते.

Tassa oḷārike assāsapassāse niruddhe sukhumaassāsapassāsanimittārammaṇaṃ cittaṃ pavattati, tasmimpi niruddhe aparāparaṃ tato sukhumatarasukhumatamanimittārammaṇaṃ pavattatiyeva. Kathaṃ? Yathā puriso mahatiyā lohasalākāya kaṃsatāḷaṃ ākoṭeyya, ekappahārena mahāsaddo uppajjeyya, tassa oḷārikasaddārammaṇaṃ cittaṃ pavatteyya, niruddhe oḷārike sadde atha pacchā sukhumasaddanimittārammaṇaṃ, tasmimpi niruddhe aparāparaṃ tato sukhumatarasukhumatamasaddanimittārammaṇaṃ cittaṃ pavattateva; evanti veditabbaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘seyyathāpi kaṃse ākoṭite’’ti (paṭi. ma. 1.171) vitthāro.

त्याचे स्थूल श्वास-प्रश्वास निरुद्ध झाल्यावर, सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासांच्या निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त प्रवृत्त होते. तेही निरुद्ध झाल्यावर, त्याहूनही अधिक सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त उत्तरोत्तर प्रवृत्त होतेच. कसे? जसे एखाद्या माणसाने मोठ्या लोखंडी सळईने कांस्यपात्रावर आघात केला, तर एकाच आघाताने मोठा आवाज उत्पन्न होतो. त्याचे चित्त त्या स्थूल आवाजाला आलंबन बनवते. तो स्थूल आवाज निरुद्ध झाल्यावर, त्यानंतर सूक्ष्म आवाजाच्या निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त प्रवृत्त होते. तेही निरुद्ध झाल्यावर, त्याहूनही अधिक सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म आवाजाच्या निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त प्रवृत्त होतेच; असे समजावे. हेच 'जसे कांस्यपात्रावर आघात केला असता' या सूत्रात सविस्तर सांगितले आहे.

Yathā hi aññāni kammaṭṭhānāni uparūpari vibhūtāni honti, na tathā idaṃ. Idaṃ pana uparūpari bhāventassa bhāventassa sukhumattaṃ gacchati, upaṭṭhānampi na upagacchati. Evaṃ anupaṭṭhahante pana tasmiṃ na tena bhikkhunā uṭṭhāyāsanā cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā gantabbaṃ. Kiṃ kātabbaṃ? ‘‘Ācariyaṃ pucchissāmī’’ti vā ‘‘naṭṭhaṃ dāni me kammaṭṭhāna’’nti vā na vuṭṭhātabbaṃ, iriyāpathaṃ vikopetvā gacchato hi kammaṭṭhānaṃ navanavameva hoti. Tasmā yathānisinneneva desato āharitabbaṃ.

इतर कम्मट्ठाने जशी उत्तरोत्तर अधिक स्पष्ट होत जातात, तसे हे नाही. हे कम्मट्ठाण जसे जसे उत्तरोत्तर अधिक भावित केले जाते, तसे तसे ते सूक्ष्म होत जाते आणि प्रकटही होत नाही. अशा प्रकारे ते प्रकट न झाल्यास, त्या भिक्खूने आसनावरून उठून, आपले चर्मखंड (कातड्याचे आसन) झटकून निघून जाऊ नये. मग काय करावे? 'मी आचार्यांना विचारीन' किंवा 'आता माझे कम्मट्ठाण नष्ट झाले आहे' असा विचार करून आसनावरून उठू नये. कारण, आपली शारीरिक स्थिती (इरियापथ) बदलून जाणाऱ्या साधकाचे कम्मट्ठाण पुन्हा अगदी नवीन होते. म्हणून, जसे बसले आहे तसेच बसून, त्या स्थानावरूनच पुन्हा ग्रहण करावे.

Tatrāyaṃ āharaṇūpāyo. Tena hi bhikkhunā kammaṭṭhānassa anupaṭṭhahanabhāvaṃ ñatvā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘‘ime assāsapassāsā nāma kattha atthi, kattha natthi, kassa vā atthi, kassa vā natthī’’ti. Athevaṃ paṭisañcikkhatā ‘‘ime antomātukucchiyaṃ natthi, udake nimuggānaṃ natthi, tathā asaññībhūtānaṃ matānaṃ catutthajjhānasamāpannānaṃ rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ nirodhasamāpannāna’’nti [Pg.28] ñatvā evaṃ attanāva attā paṭicodetabbo – ‘‘nanu tvaṃ, paṇḍita, neva mātukucchigato, na udake nimuggo, na asaññībhūto, na mato, na catutthajjhānasamaāpanno, na rūpārūpabhavasamaṅgī, na nirodhasamāpanno, atthiyeva te assāsapassāsā, mandapaññatāya pana pariggahetuṃ na sakkosī’’ti. Athānena pakatiphuṭṭhavaseneva cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Ime hi dīghanāsikassa nāsā puṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti, rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ. Tasmānena imaṃ nāma ṭhānaṃ ghaṭṭentīti nimittaṃ paṭṭhapetabbaṃ. Imameva hi atthavasaṃ paṭicca vuttaṃ bhagavatā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.149; saṃ. ni. 5.992). Kiñcāpi hi yaṃkiñci kammaṭṭhānaṃ satassa sampajānasseva sampajjati, ito aññaṃ pana manasikarontassa pākaṭaṃ hoti. Idaṃ pana ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ garukaṃ garukabhāvanaṃ buddhapaccekabuddhabuddhaputtānaṃ mahāpurisānameva manasikārabhūmibhūtaṃ, na ceva ittaraṃ, na ca ittarasattasamāsevitaṃ. Yathā yathā manasi karīyati, tathā tathā santañceva hoti sukhumañca. Tasmā ettha balavatī sati ca paññā ca icchitabbā.

तेथे (आणण्याचा/प्राप्त करण्याचा) हा उपाय आहे. त्या भिक्खूने कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) अप्रकट असणे जाणून असे चिंतन करावे – “हे आश्वास-प्रश्वास (श्वास-उच्छ्वास) कोठे असतात, कोठे नसतात? किंवा कोणाच्या ठिकाणी असतात आणि कोणाच्या ठिकाणी नसतात?” नंतर असे चिंतन करताना, “हे मातेच्या गर्भात नसतात, पाण्यात बुडालेल्यांच्या ठिकाणी नसतात, तसेच असंज्ञी झालेल्यांच्या, मृतांच्या, चतुर्थ ध्यान समापन्नांच्या, रूप-अरूप भवात उत्पन्न झालेल्यांच्या आणि निरोध समापन्नांच्या ठिकाणी नसतात” असे जाणून, स्वतःच स्वतःला असा उपदेश (चोदना) करावा – “हे पंडिता! तू तर मातेच्या गर्भात गेलेला नाहीस, पाण्यात बुडालेला नाहीस, असंज्ञी झालेला नाहीस, मृत नाहीस, चतुर्थ ध्यान समापन्न नाहीस, रूप-अरूप भवात उत्पन्न झालेला नाहीस, निरोध समापन्नही नाहीस. तुझे आश्वास-प्रश्वास तर चालूच आहेत, परंतु मंद प्रज्ञेमुळे तू त्यांचे ग्रहण करू शकत नाहीस.” नंतर त्याने नैसर्गिक स्पर्शाच्या ठिकाणीच चित्त स्थिर करून मनसिकार करावा. कारण, लांब नाक असलेल्या व्यक्तीच्या नाकपुडीला स्पर्श करत हे (श्वास) वाहतात, आणि आखूड नाक असलेल्याच्या वरच्या ओठाला स्पर्श करत वाहतात. म्हणून त्याने “या विशिष्ट जागी ते स्पर्श करतात” असे निमित्त प्रस्थापित करावे. याच कारणाने भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, मी स्मृतिभ्रष्ट आणि असंप्रजन्य व्यक्तीला आनापानस्मृतीची भावना सांगत नाही.” जरी कोणतेही कम्मट्ठाण स्मृतिमान आणि संप्रजन्य असलेल्यालाच सिद्ध होते, तरी या व्यतिरिक्त इतर कम्मट्ठाणावर मनसिकार करणाऱ्याला ते सहज स्पष्ट होते. परंतु हे आनापानस्मृती कम्मट्ठाण अत्यंत कठीण आहे, याची भावना करणे कठीण आहे. हे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धपुत्र अशा महापुरुषांच्याच मनसिकाराची भूमी आहे. हे सामान्य नाही आणि सामान्य प्राण्यांद्वारे याचे सेवन केले जात नाही. जसा जसा यावर मनसिकार केला जातो, तसतसे हे शांत आणि सूक्ष्म होत जाते. म्हणून येथे प्रबळ स्मृती आणि प्रज्ञा यांची आवश्यकता असते।

Yathā hi maṭṭhasāṭakassa tunnakaraṇakāle sūcipi sukhumā icchitabbā, sūcipāsavedhanampi tato sukhumataraṃ; evameva maṭṭhasāṭakasadisassa imassa kammaṭṭhānassa bhāvanākāle sūcipaṭibhāgā satipi sūcipāsavedhanapaṭibhāgā taṃsampayuttā paññāpi balavatī icchitabbā. Tāhi ca pana satipaññāhi samannāgatena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā.

ज्याप्रमाणे मऊ वस्त्राच्या शिवणकामाच्या वेळी सूक्ष्म सुईची आवश्यकता असते, आणि सुईचे नाक पाडणारे साधन त्याहूनही अधिक सूक्ष्म हवे असते; त्याचप्रमाणे, मऊ वस्त्रासारख्या या कम्मट्ठानाच्या भावनेच्या वेळी, सुईसारखी स्मृती आणि सुईच्या नाकासारखी तिच्याशी संप्रयुक्त असणारी प्रज्ञा देखील प्रबळ असणे आवश्यक आहे. आणि त्या स्मृती व प्रज्ञेने युक्त असलेल्या भिक्खूने त्या आश्वास-प्रश्वासांना नैसर्गिक स्पर्शाच्या ठिकाणाव्यतिरिक्त इतरत्र शोधू नये।

Yathā pana kassako kasiṃ kasitvā balibadde muñcitvā gocarābhimukhe katvā chāyāya nisinno vissameyya, athassa te balibaddā vegena aṭaviṃ paviseyyuṃ. Yo hoti cheko kassako so puna te gahetvā yojetukāmo na tesaṃ anupadaṃ gantvā aṭaviṃ āhiṇḍati. Atha kho rasmiñca patodañca gahetvā ujukameva tesaṃ nipātatitthaṃ gantvā nisīdati vā nipajjati vā. Atha te goṇe divasabhāgaṃ caritvā nipātatitthaṃ otaritvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā ṭhite disvā rasmiyā bandhitvā patodena vijjhanto ānetvā yojetvā puna kammaṃ karoti; evameva tena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra [Pg.29] pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā. Satirasmiṃ pana paññāpatodañca gahetvā pakatiphuṭṭhokāse cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Evañhissa manasikaroto nacirasseva te upaṭṭhahanti, nipātatitthe viya goṇā. Tato tena satirasmiyā bandhitvā tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā paññāpatodena vijjhantena puna kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabbaṃ; tassevamanuyuñjato nacirasseva nimittaṃ upaṭṭhāti. Taṃ panetaṃ na sabbesaṃ ekasadisaṃ hoti; apica kho kassaci sukhasamphassaṃ uppādayamāno tūlapicu viya, kappāsapicu viya, vātadhārā viya ca upaṭṭhātīti ekacce āhu.

ज्याप्रमाणे एखादा शेतकरी शेत नांगरून, बैलांना मोकळे सोडून आणि त्यांना चरण्याच्या जागेकडे वळवून सावलीत बसून विश्रांती घेतो, आणि नंतर त्याचे ते बैल वेगाने जंगलात निघून जातात. जो चतुर शेतकरी असतो, तो त्यांना पुन्हा पकडून नांगराला जुंपण्याची इच्छा असताना, त्यांच्या पावलांच्या मागावर जंगलात भटकत नाही. तर तो दोरी आणि चाबूक घेऊन थेट त्यांच्या पाणी पिण्याच्या घाटावर जाऊन बसतो किंवा झोपतो. नंतर ते बैल दिवसभर चरून, घाटावर उतरून, स्नान करून आणि पाणी पिऊन वर आल्यावर त्यांना उभे असलेले पाहून, तो त्यांना दोरीने बांधतो, चाबकाने हाकत आणतो आणि नांगराला जुंपून पुन्हा काम करू लागतो; त्याचप्रमाणे त्या भिक्खूने त्या आश्वास-प्रश्वासांना नैसर्गिक स्पर्शाच्या ठिकाणाव्यतिरिक्त इतरत्र शोधू नये. तर स्मृतीची दोरी आणि प्रज्ञेचा चाबूक घेऊन नैसर्गिक स्पर्शाच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून मनसिकार करावा. अशा प्रकारे मनसिकार करणाऱ्याच्या समोर, घाटावरील बैलांप्रमाणे, ते लवकरच प्रकट होतात. नंतर त्याने स्मृतीच्या दोरीने बांधून, त्याच ठिकाणी जुंपून आणि प्रज्ञेच्या चाबकाने हाकत पुन्हा कम्मट्ठानाचा अभ्यास करावा. अशा प्रकारे अभ्यास करणाऱ्याला लवकरच निमित्त प्रकट होते. परंतु ते निमित्त सर्वांसाठी सारखेच नसते; तर काहींना सुखद स्पर्श निर्माण करत कापसाच्या पुंजक्यासारखे, लोकरीच्या पुंजक्यासारखे किंवा वाऱ्याच्या प्रवाहासारखे भासते, असे काही आचार्य म्हणतात।

Ayaṃ pana aṭṭhakathāvinicchayo – idañhi kassaci tārakarūpaṃ viya, maṇiguḷikā viya, muttāguḷikā viya ca kassaci kharasamphassaṃ hutvā kappāsaṭṭhi viya, sāradārusūci viya ca kassaci dīghapāmaṅgasuttaṃ viya, kusumadāmaṃ viya, dhūmasikhā viya ca kassaci vitthata makkaṭakasuttaṃ viya, valāhakapaṭalaṃ viya, padumapupphaṃ viya, rathacakkaṃ viya, candamaṇḍalaṃ viya, sūriyamaṇḍalaṃ viya ca upaṭṭhāti. Tañca panetaṃ yathā sambahulesu bhikkhūsu suttantaṃ sajjhāyitvā nisinnesu ekena bhikkhunā ‘‘tumhākaṃ kīdisaṃ hutvā idaṃ suttaṃ upaṭṭhātī’’ti vutte eko ‘‘mayhaṃ mahatī pabbateyyā nadī viya hutvā upaṭṭhātī’’ti āha. Aparo ‘‘mayhaṃ ekā vanarāji viya’’. Añño ‘‘mayhaṃ sītacchāyo sākhāsampanno phalabhārabharitarukkho viyā’’ti. Tesañhi taṃ ekameva suttaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Evaṃ ekameva kammaṭṭhānaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Saññajañhi etaṃ saññānidānaṃ saññāppabhavaṃ tasmā saññānānatāya nānato upaṭṭhātīti veditabbaṃ.

हा तर अट्ठकथेचा निर्णय आहे – हे निमित्त कोणाला ताऱ्याच्या रूपासारखे, मण्याच्या गोळीसारखे किंवा मोत्याच्या गोळीसारखे भासते; कोणाला खरखरीत स्पर्श होऊन कापसाच्या बियासारखे (सरकीसारखे) किंवा कठीण लाकडाच्या सुईसारखे भासते; कोणाला लांब दोऱ्यासारखे, फुलांच्या माळेसारखे किंवा धुराच्या रेषेसारखे भासते; कोणाला पसरलेल्या कोळ्याच्या जाळ्यासारखे, मेघपटलासारखे, कमळाच्या फुलासारखे, रथाच्या चाकासारखे, चंद्रमंडळासारखे किंवा सूर्यमंडळासारखे भासते. आणि हे तसेच आहे, जसे अनेक भिक्खू सुत्ताचे पठण करून बसले असता, एका भिक्खूने विचारले, “तुम्हाला हे सुत्त कसे भासते?” तेव्हा एकाने म्हटले, “मला हे पर्वतावरून वाहणाऱ्या मोठ्या नदीसारखे भासते.” दुसऱ्याने म्हटले, “मला हे एखाद्या वनराईसारखे भासते.” तिसऱ्याने म्हटले, “मला हे शीतल छाया देणाऱ्या, फांद्यांनी युक्त आणि फळांच्या भाराने लदबदलेल्या वृक्षासारखे भासते.” कारण, त्यांच्यासाठी ते एकच सुत्त त्यांच्या संज्ञेच्या भिन्नतेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे भासले. त्याचप्रमाणे, हे एकच कम्मट्ठाण संज्ञेच्या भिन्नतेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे भासते. कारण हे निमित्त संज्ञेपासून उत्पन्न झालेले, संज्ञेचे कारण असलेले आणि संज्ञेपासून उद्भवलेले आहे; म्हणून संज्ञेच्या भिन्नतेमुळे ते वेगवेगळ्या प्रकारे भासते, असे जाणावे।

Ettha ca aññameva assāsārammaṇaṃ cittaṃ, aññaṃ passāsārammaṇaṃ, aññaṃ nimittārammaṇaṃ yassa hi ime tayo dhammā natthi, tassa kammaṭṭhānaṃ neva appanaṃ na upacāraṃ pāpuṇāti. Yassa panime tayo dhammā atthi, tasseva kammaṭṭhānaṃ appanañca upacārañca pāpuṇāti. Vuttañhetaṃ –

आणि येथे, आश्वास हे आलंबन असलेले चित्त वेगळे आहे, प्रश्वास हे आलंबन असलेले चित्त वेगळे आहे, आणि निमित्त हे आलंबन असलेले चित्त वेगळे आहे. ज्याच्या ठिकाणी हे three धर्म नसतात, त्याचे कम्मट्ठाण अप्पना किंवा उपचाराला पोहोचत नाही. परंतु ज्याच्या ठिकाणी हे तीन धर्म असतात, त्याचेच कम्मट्ठाण अप्पना आणि उपचाराला पोहोचते. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Ajānato ca tayo dhamme, bhāvanānupalabbhati.

“निमित्त आणि आश्वास-प्रश्वास हे एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात; आणि या तीन धर्मांना न जाणणाऱ्याला भावना प्राप्त होत नाही।”

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Jānato ca tayo dhamme, bhāvanā upalabbhatī’’ti. (visuddhi. 1.231);

“निमित्त आणि आश्वास-प्रश्वास हे एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात; परंतु या तीन धर्मांना जाणणाऱ्याला भावना प्राप्त होते।”

Evaṃ [Pg.30] upaṭṭhite pana nimitte tena bhikkhunā ācariyasantikaṃ gantvā ārocetabbaṃ – ‘‘mayhaṃ, bhante, evarūpaṃ nāma upaṭṭhātī’’ti. Ācariyena pana ‘‘etaṃ nimitta’’nti vā ‘‘na nimitta’’nti vā na vattabbaṃ. ‘‘Evaṃ hoti, āvuso’’ti vatvā pana ‘‘punappunaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. ‘‘Nimitta’’nti hi vutte vosānaṃ āpajjeyya; ‘‘na nimitta’’nti vutte nirāso visīdeyya. Tasmā tadubhayampi avatvā manasikāreyeva niyojetabboti. Evaṃ tāva dīghabhāṇakā. Majjhimabhāṇakā panāhu – ‘‘nimittamidaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ punappunaṃ manasi karohi sappurisāti vattabbo’’ti. Athānena nimitteyeva cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Evamassāyaṃ ito pabhuti ṭhapanāvasena bhāvanā hoti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

अशा प्रकारे निमित्त (पटिभागनिमित्त) उपस्थित झाल्यावर त्या भिक्खूने आचार्यांकडे जाऊन सांगावे की, "भन्ते, मला अशा प्रकारचे निमित्त उपस्थित झाले आहे." परंतु आचार्यांनी "हे निमित्त आहे" किंवा "हे निमित्त नाही" असे म्हणू नये. "आयुष्यमान, असेच होते" असे सांगून "पुन्हा पुन्हा मनसिकार कर" असेच त्याला सांगावे. कारण "हे निमित्त आहे" असे म्हटल्यास तो समाधानी होऊन प्रयत्न थांबवू शकतो; आणि "हे निमित्त नाही" असे म्हटल्यास तो निराश होऊन खचून जाऊ शकतो. म्हणून दोन्ही गोष्टी न सांगता त्याला केवळ मनसिकारामध्येच प्रवृत्त करावे. ही दीघभाणक थेरांची मतप्रणाली आहे. परंतु मज्झिमभाणक थेर म्हणतात—"हे सत्पुरुषा, हे निमित्तच आहे, या कर्मस्थानाचा पुन्हा पुन्हा मनसिकार कर, असे सांगावे." त्यानंतर त्याने त्या निमित्तावरच चित्त स्थिर करावे. अशा प्रकारे, येथून पुढे त्याची ही भावना 'स्थापना' (चित्त स्थिर करणे) या स्वरूपात होते. प्राचीन आचार्यांनी म्हटलेच आहे—

‘‘Nimitte ṭhapayaṃ cittaṃ, nānākāraṃ vibhāvayaṃ;

Dhīro assāsapassāse, sakaṃ cittaṃ nibandhatī’’ti. (visuddhi. 1.232;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

"निमित्तावर चित्त स्थिर ठेवून, श्वास-प्रश्वासाच्या विविध प्रकारांना दूर करत, तो धीर (बुद्धिमान) साधक आपल्या चित्ताला बांधून ठेवतो."

Tassevaṃ nimittupaṭṭhānato pabhuti nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti kilesā sannisinnāva sati upaṭṭhitāyeva, cittaṃ samāhitameva. Idañhi dvīhākārehi cittaṃ samāhitaṃ nāma hohi – upacārabhūmiyaṃ vā nīvaraṇappahānena, paṭilābhabhūmiyaṃ vā aṅgapātubhāvena. Tattha ‘‘upacārabhūmī’’ti upacārasamādhi; ‘‘paṭilābhabhūmī’’ti appanāsamādhi. Tesaṃ kiṃ nānākaraṇaṃ? Upacārasamādhi kusalavīthiyaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati, appanāsamādhi divasabhāge appetvā nisinnassa divasabhāgampi kusalavīthiyaṃ javati, na bhavaṅgaṃ otarati. Imesu dvīsu samādhīsu nimittapātubhāvena upacārasamādhinā samāhitaṃ cittaṃ hoti. Athānena taṃ nimittaṃ neva vaṇṇato manasikātabbaṃ, na lakkhaṇato paccavekkhitabbaṃ. Apica kho khattiyamahesiyā cakkavattigabbho viya kassakena sāliyavagabbho viya ca appamattena rakkhitabbaṃ; rakkhitaṃ hissa phaladaṃ hoti.

अशा प्रकारे त्याला निमित्त उपस्थित झाल्यापासून नीवरणांचे दमन होतेच, क्लेश शांत होतात, स्मृती प्रस्थापित होतेच आणि चित्त समाहित होतेच. कारण दोन प्रकारांनी चित्त समाहित म्हटले जाते—उपचार भूमीमध्ये नीवरणांच्या प्रहाणाने किंवा प्रतिलाभ भूमीमध्ये ध्यान-अंगांच्या प्रादुर्भावाने. तेथे 'उपचार भूमी' म्हणजे उपचार समाधी आणि 'प्रतिलाभ भूमी' म्हणजे अर्पणा समाधी होय. त्यांच्यात काय फरक आहे? उपचार समाधी कुशल वीथीमध्ये प्रवृत्त होऊन भवांगात उतरते; तर अर्पणा समाधी दिवसाच्या भागात अर्पणा प्राप्त करून बसलेल्या साधकासाठी दिवसभर कुशल वीथीमध्येच प्रवृत्त राहते, भवांगात उतरत नाही. या दोन्ही समाधींमध्ये, निमित्ताच्या प्रादुर्भावामुळे उपचार समाधीने चित्त समाहित होते. त्यानंतर त्याने त्या निमित्ताचा रंगाच्या दृष्टीने मनसिकार करू नये, किंवा लक्षणांच्या दृष्टीने त्याचे परीक्षण करू नये. तर उलट, क्षत्रिय राणीने चक्रवर्ती राजाच्या गर्भाचे रक्षण करावे त्याप्रमाणे, किंवा शेतकऱ्याने पिकत आलेल्या भाताच्या पिकाचे रक्षण करावे त्याप्रमाणे, अत्यंत जागरूकतेने त्याचे रक्षण केले पाहिजे; कारण रक्षण केलेले निमित्तच त्याला फल देणारे ठरते.

‘‘Nimittaṃ rakkhato laddha, parihāni na vijjati;

Ārakkhamhi asantamhi, laddhaṃ laddhaṃ vinassatī’’ti.

"निमित्ताचे रक्षण करणाऱ्या साधकाची प्राप्त झालेल्या समाधीची हानी होत नाही; परंतु रक्षण न केल्यास, जे जे प्राप्त झाले आहे ते ते नष्ट होते."

Tatrāyaṃ rakkhaṇūpāyo – tena bhikkhunā āvāso, gocaro, bhassaṃ, puggalo, bhojanaṃ, utu, iriyāpathoti imāni satta asappāyāni vajjetvā tāneva satta sappāyāni sevantena punappunaṃ taṃ nimittaṃ manasikātabbaṃ.

तेथे रक्षणाचा उपाय हा आहे—त्या भिक्खूने आवास (राहण्याची जागा), गोचर (भिक्षाटन करण्याचे ठिकाण), भाषण, पुद्गल (व्यक्ती), भोजन, ऋतू आणि इरियापथ (आसन) या सात अहितकारक गोष्टींचा त्याग करून, आणि याच सात हितकारक गोष्टींचे सेवन करत, पुन्हा पुन्हा त्या निमित्ताचा मनसिकार करावा.

Evaṃ [Pg.31] sappāyasevanena nimittaṃ thiraṃ katvā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ gamayitvā vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanatā, nimittakusalatā, yasmiṃ samaye cittaṃ sapaggahetabba tasmiṃ samaye cittapaggaṇhanā, yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaniggaṇhanā, yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsetabbaṃ tasmiṃ samaye sampahaṃsetabbaṃ tasmiṃ samaye cittasampahaṃsanā, yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaajjhupekkhanā, asamāhitapuggalaparivajjanā, samāhitapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imāni dasa appanākosallāni avijahantena yogo karaṇīyo.

अशा प्रकारे हितकारक गोष्टींच्या सेवनाने निमित्त स्थिर करून, त्याची वृद्धी व विकास करून, वस्तू-विशदीकरण (आंतरिक व बाह्य स्वच्छता), इंद्रियांची समता प्रस्थापित करणे, निमित्तामध्ये कुशलता मिळवणे, ज्या वेळी चित्ताला प्रतोदित (उत्साहित) करणे आवश्यक असते त्या वेळी चित्ताला प्रतोदित करणे, ज्या वेळी चित्ताचे दमन करणे आवश्यक असते त्या वेळी चित्ताचे दमन करणे, ज्या वेळी चित्ताला हर्षित करणे आवश्यक असते त्या वेळी चित्ताला हर्षित करणे, ज्या वेळी चित्ताकडे उपेक्षाभावाने पाहणे आवश्यक असते त्या वेळी चित्ताकडे उपेक्षाभावाने पाहणे, असमाहित व्यक्तींचा त्याग करणे, समाहित व्यक्तींची संगती करणे आणि त्या समाधीमध्येच तल्लीन राहणे—या दहा अर्पणा-कौशल्यांचा त्याग न करता साधकाने ध्यानसाधना केली पाहिजे.

Tassevaṃ anuyuttassa viharato idāni appanā uppajjissatīti bhavaṅgaṃ vicchinditvā nimittārammaṇaṃ manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tasmiñca niruddhe tadevārammaṇaṃ gahetvā cattāri pañca vā javanāni, yesaṃ paṭhamaṃ parikammaṃ, dutiyaṃ upacāraṃ, tatiyaṃ anulomaṃ, catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ appanācittaṃ. Paṭhamaṃ vā parikammañceva upacārañca, dutiyaṃ anulomaṃ, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ appanācittanti vuccati. Catutthameva hi pañcamaṃ vā appeti, na chaṭṭhaṃ sattamaṃ vā āsannabhavaṅgapātattā.

अशा प्रकारे सतत साधना करत राहणाऱ्या साधकाचे, 'आता अर्पणा उत्पन्न होईल' अशा वेळी, भवांग खंडित करून निमित्ताचे आलंबन घेणारे मनोद्वारावर्जन चित्त उत्पन्न होते. आणि ते निरुद्ध झाल्यावर, त्याच आलंबनाला ग्रहण करून चार किंवा पाच जवन चित्ते उत्पन्न होतात; ज्यांच्यामध्ये पहिल्याला परिकर्म, दुसऱ्याला उपचार, तिसऱ्याला अनुलोम, चौथ्याला गोत्रभू आणि पाचव्याला अर्पणा-चित्त म्हटले जाते. किंवा पहिल्याला परिकर्म व उपचार दोन्ही, दुसऱ्याला अनुलोम, तिसऱ्याला गोत्रभू आणि चौथ्याला अर्पणा-चित्त म्हटले जाते. कारण चौथे किंवा पाचवे चित्तच अर्पणा प्राप्त करते, सहावे किंवा सातवे नाही; कारण त्यानंतर भवांगपात अगदी जवळ असतो.

Ābhidhammikagodattatthero panāha – ‘‘āsevanapaccayena kusalā dhammā balavanto honti; tasmā chaṭṭhaṃ sattamaṃ vā appetī’’ti. Taṃ aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. Tattha pubbabhāgacittāni kāmāvacarāni honti, appanācittaṃ pana rūpāvacaraṃ. Evamanena pañcaṅgavippahīnaṃ, pañcaṅgasamannāgataṃ, dasalakkhaṇasampannaṃ, tividhakalyāṇaṃ, paṭhamajjhānaṃ adhigataṃ hoti. So tasmiṃyevārammaṇe vitakkādayo vūpasametvā dutiyatatiyacatutthajjhānāni pāpuṇāti. Ettāvatā ca ṭhapanāvasena bhāvanāya pariyosānappatto hoti. Ayamettha saṅkhepakathā. Vitthāro pana icchantena visuddhimaggato gahetabbo.

परंतु आभिधम्मिक गोदत्त थेर म्हणतात—"आसेवन प्रत्ययामुळे कुशल धर्म बलवान होतात; म्हणून सहावे किंवा सातवे चित्तही अर्पणा प्राप्त करू शकते." परंतु अट्ठकथांमध्ये या मताचे खंडन केले गेले आहे. त्या चित्तांमध्ये पूर्वभागातील चित्ते कामावचर असतात, तर अर्पणा-चित्त रूपावचर असते. अशा प्रकारे, या भिक्खूने पाच अंगांचा त्याग करून, पाच अंगांनी युक्त, दहा लक्षणांनी संपन्न आणि तीन प्रकारच्या कल्याणांनी युक्त असे प्रथम ध्यान प्राप्त केलेले असते. तो त्याच आलंबनावर वितर्क इत्यादी स्थूल ध्यान-अंगांना शांत करून द्वितीय, तृतीय आणि चतुर्थ ध्यान प्राप्त करतो. आणि एवढ्या मर्यादेपर्यंत, स्थापना करण्याच्या पद्धतीने तो आणापाणस्सती भावनेच्या समाप्तीला पोहोचतो. ही या विषयावरील संक्षिप्त चर्चा आहे. ज्यांना सविस्तर माहिती हवी असेल त्यांनी ती विसुद्धिमग्गमधून घ्यावी.

Evaṃ pattacatutthajjhāno panettha bhikkhu sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā pārisuddhiṃ pattukāmo tadeva jhānaṃ āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇasaṅkhātehi pañcahākārehi vasippattaṃ paguṇaṃ katvā arūpapubbaṅgamaṃ vā rūpaṃ, rūpapubbaṅgamaṃ vā arūpanti rūpārūpaṃ pariggahetvā vipassanaṃ paṭṭhapeti. Kathaṃ? So hi jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṅgāni pariggahetvā tesaṃ nissayaṃ hadayavatthuṃ taṃ nissayāni ca bhūtāni tesañca nissayaṃ sakalampi [Pg.32] karajakāyaṃ passati. Tato ‘‘jhānaṅgāni arūpaṃ, vatthādīni rūpa’’nti rūpārūpaṃ vavatthapeti.

अशा प्रकारे चतुर्थ ध्यान प्राप्त केलेला भिक्खू, येथे लक्षणांच्या विपश्यनेद्वारे (सल्लक्खणाविवट्टनावसेन) कर्मस्थानाचा विकास करून पूर्ण शुद्धी (अर्हत्व फल) प्राप्त करण्याची इच्छा ठेवून, त्याच ध्यानाला आवर्जन, समापज्जन, अधिष्ठान, वुठ्ठान आणि पच्चवेक्खण या पाच प्रकारच्या वशीभावांनी (कौशल्याने) परिपक्व करून, नामाला अग्रभागी ठेवून रूपाचे, किंवा रूपाला अग्रभागी ठेवून नामाचे—अशा प्रकारे रूप आणि नामाचे ग्रहण करून विपश्यनेला प्रारंभ करतो. तो कसा करतो? तो ध्यानातून उठून, ध्यान-अंगांचे ग्रहण करून, त्यांचे आश्रयस्थान असलेले हृदयवस्तू आणि त्या हृदयवस्तूच्या आश्रयाने राहणारे महाभूत, तसेच त्या महाभूतांच्या आश्रयाने असलेले संपूर्ण शरीर पाहतो. त्यानंतर तो "ध्यान-अंगे हे नाम आहेत आणि हृदयवस्तू इत्यादी हे रूप आहेत" अशा प्रकारे रूप आणि नामाचे वर्गीकरण करतो.

Atha vā samāpattito vuṭṭhahitvā kesādīsu koṭṭhāsesu pathavīdhātuādivasena cattāri bhūtāni taṃnissitarūpāni ca pariggahetvā yathāpariggahitarūpārammaṇaṃ yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā sasampayuttadhammaṃ viññāṇañca passati. Tato ‘‘bhūtādīni rūpaṃ sasampayuttadhammaṃ viññāṇaṃ arūpa’’nti vavatthapeti.

अथवा, समापत्तीमधून उठून, केसादी बत्तीस अवयवांमध्ये पृथ्वीधातू इत्यादींच्या आधारे चार महाभूतांचे आणि त्यांच्या आश्रयाने राहणाऱ्या उपादाय रूपांचे ग्रहण करून, ग्रहण केलेल्या रूप-आलंबनाच्या किंवा ग्रहण केलेल्या रूप-वस्तू-द्वार-आलंबनाच्या आधारे संप्रयुक्त धर्मांसह विज्ञानाला पाहतो. त्यानंतर तो "महाभूत इत्यादी हे रूप आहेत आणि संप्रयुक्त धर्मांसह विज्ञान हे नाम आहे" अशा प्रकारे वर्गीकरण करतो.

Atha vā samāpattito vuṭṭhahitvā assāsapassāsānaṃ samudayo karajakāyo ca cittañcāti passati. Yathā hi kammāragaggariyā dhamamānāya bhastañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca vāto sañcarati; evameva kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsāti. Tato assāsapassāse ca kāyañca rūpaṃ, cittañca taṃsampayuttadhamme ca arūpanti vavatthapeti.

किंवा समापत्तीतून उठून, श्वास-प्रश्वासांचे कारण (उत्पत्ती) हे भौतिक शरीर (करजकाय) आणि चित्त आहे, असे तो पाहतो. जसे की, लोहाराचा भाता फुंकत असताना, कातड्याचा भाता आणि माणसाचा त्यासंबंधीचा प्रयत्न (व्यायाम) यावर अवलंबून राहून वारा संचार करतो; त्याचप्रमाणे शरीर आणि चित्त यावर अवलंबून राहून श्वास-प्रश्वास चालतात. त्यानंतर तो श्वास-प्रश्वास आणि शरीराला 'रूप' म्हणून, आणि चित्त व त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्मांना (चेतसिकांना) 'अरूप' (नाम) म्हणून निश्चित करतो।

Evaṃ nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesati, pariyesanto ca taṃ disvā tīsupi addhāsu nāmarūpassa pavattiṃ ārabbha kaṅkhaṃ vitarati. Vitiṇṇakaṅkho kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne obhāsādayo dasa vipassanupakkilese pahāya upakkilesavimuttaṃ paṭipadāñāṇaṃ ‘‘maggo’’ti vavatthapetvā udayaṃ pahāya bhaṅgānupassanaṃ patvā nirantaraṃ bhaṅgānupassanena bhayato upaṭṭhitesu sabbasaṅkhāresu nibbindanto virajjanto vimuccanto yathākkamaṃ cattāro ariyamagge pāpuṇitvā arahattaphale patiṭṭhāya ekūnavīsatibhedassa paccavekkhaṇañāṇassa pariyantappatto sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hoti. Ettāvatā cassa gaṇanaṃ ādiṃ katvā vipassanāpariyosānā ānāpānassatisamādhibhāvanā ca samattā hotīti.

अशा प्रकारे नाम-रूपाचे निर्धारण करून तो त्याच्या कारणाचा शोध घेतो. शोध घेत असताना ते कारण पाहून, तिन्ही काळांतील (भूत, भविष्य आणि वर्तमान) नाम-रूपाच्या प्रवृत्तीविषयीच्या शंकेचे तो निरसन करतो. शंकेचे निरसन झाल्यावर, कलाप-संमसन (समूहाने परीक्षण करणे) पद्धतीने त्रिलक्षण लावून, उदयव्ययानुपश्यनेच्या पूर्वभागात उत्पन्न झालेल्या ओभास (प्रकाश) इत्यादी दहा विपश्यना-उपक्लेशांचा त्याग करून, उपक्लेशांपासून मुक्त असलेल्या प्रतिपदा-ज्ञान-दर्शनाला 'हाच मार्ग आहे' असे निश्चित करतो. त्यानंतर उदय (उत्पत्ती) पाहण्याचे सोडून भंगानुपश्यनेला प्राप्त होतो आणि निरंतर भंगानुपश्यनेद्वारे सर्व संस्कार भयकारक वाटू लागल्याने त्याविषयी निर्वेद (वैराग्य) पावणारा, विरक्त होणारा आणि मुक्त होणारा होऊन, क्रमाने चार आर्यमार्गांना प्राप्त करतो. अर्हत् फलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन तो एकोणीस प्रकारच्या प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या सीमेला पोहोचतो आणि देवलोकासह सर्व जगाचा सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास अत्यंत योग्य) बनतो. एवढ्यानेच, गणनेपासून (मोजण्यापासून) सुरू करून विपश्यनेच्या समाप्तीपर्यंतची त्याची आनापानस्मृती समाधी भावना पूर्ण होते।

Ayaṃ sabbākārato paṭhamacatukkavaṇṇanā.

हे सर्व प्रकारे पहिल्या चतुष्काचे स्पष्टीकरण (वर्णन) आहे।

Itaresu pana tīsu catukkesu yasmā visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi; tasmā anupadavaṇṇanānayeneva nesaṃ attho veditabbo. Pītippaṭisaṃvedīti pītiṃ paṭisaṃviditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti – ārammaṇato ca asammohato ca.

परंतु इतर तीन चतुष्कांमध्ये ज्या अर्थी स्वतंत्र अशी कर्मस्थान-भावना पद्धती नाही, त्या अर्थी अनुपद-वर्णन पद्धतीनेच (शब्दानुशब्दाने स्पष्टीकरण करून) त्यांचा अर्थ समजून घ्यावा. 'पीतिप्पटिसंवेदी' (प्रीतीचा अनुभव घेणारा) म्हणजे प्रीतीचा अनुभव घेत, ती स्पष्ट करत 'मी श्वास घेईन, मी श्वास सोडईन' असा अभ्यास करतो. त्यामध्ये दोन प्रकारे प्रीती अनुभवली जाते – आलंबनाद्वारे (विषयाद्वारे) आणि असंमोहाद्वारे (भ्रमरहिततेद्वारे)।

Kathaṃ [Pg.33] ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā.

आलंबनाद्वारे प्रीती कशी अनुभवली जाते? तो प्रीतीसह असणाऱ्या पहिल्या दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होतो (प्रवेश करतो). त्या समापत्तीच्या क्षणी ध्यान प्राप्त झाल्यामुळे आलंबनाद्वारे प्रीती अनुभवली जाते, कारण आलंबन अनुभवले गेलेले असते।

Kathaṃ asammohato? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttakapītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ –

असंमोहाद्वारे कशी? प्रीतीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन व त्यातून उठून, तो ध्यान-संप्रयुक्त प्रीतीचे क्षय आणि व्यय या रूपाने परीक्षण करतो. त्याच्या विपश्यनेच्या क्षणी लक्षणाचा वेध घेतल्यामुळे (लक्षण जाणल्यामुळे) असंमोहाद्वारे प्रीती अनुभवली जाते. प्रतिसंभिदामग्गात हे म्हटलेच आहे –

‘‘Dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃ passāsavasena…pe… rassaṃ assāsavasena… rassaṃ passāsavasena… sabbakāyappaṭisaṃvedī assāsavasena… sabbakāyappaṭisaṃvedī passāsavasena… passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assāsavasena… passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Āvajjato sā pīti paṭisaṃviditā hoti jānato… passato… paccavekkhato… cittaṃ adhiṭṭhahato… saddhāya adhimuccato… vīriyaṃ paggaṇhato… satiṃ upaṭṭhāpayato… cittaṃ samādahato… paññāya pajānato… abhiññeyyaṃ abhijānato… pariññeyyaṃ parijānato… pahātabbaṃ pajahato… bhāvetabbaṃ bhāvayato… sacchikātabbaṃ sacchikaroto sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Evaṃ sā pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti (paṭi. ma. 1.172).

"दीर्घ श्वास घेताना चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप (स्थिरता) जाणणाऱ्याची स्मृती उपस्थित होते. त्या स्मृतीद्वारे आणि त्या ज्ञानाद्वारे ती प्रीती अनुभवली जाते. दीर्घ प्रश्वास सोडताना...पे... ऱ्हस्व श्वास घेताना... ऱ्हस्व प्रश्वास सोडताना... सर्वकायप्रतिसंवेदी (संपूर्ण शरीराचा अनुभव घेत) श्वास घेताना... सर्वकायप्रतिसंवेदी प्रश्वास सोडताना... कायसंस्कार शांत करत श्वास घेताना... कायसंस्कार शांत करत प्रश्वास सोडताना चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्याची स्मृती उपस्थित होते; त्या स्मृतीद्वारे आणि त्या ज्ञानाद्वारे ती प्रीती अनुभवली जाते. आवर्जन (विचार) करणाऱ्याला ती प्रीती अनुभवली जाते; जाणणाऱ्याला... पाहणाऱ्याला... प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला... चित्ताचे अधिष्ठान करणाऱ्याला... श्रद्धेने अधिमुक्त होणाऱ्याला... वीर्य (प्रयत्न) प्रगृहीत करणाऱ्याला... स्मृती उपस्थित ठेवणाऱ्याला... चित्त समाहित करणाऱ्याला... प्रज्ञेने जाणणाऱ्याला... अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्यास योग्य) जाणणाऱ्याला... परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यास योग्य) जाणणाऱ्याला... प्रहातव्य (त्याग करण्यास योग्य गोष्टीचा) त्याग करणाऱ्याला... भावितव्य (भावना करण्यास योग्य गोष्टीची) भावना करणाऱ्याला... साक्षात्करणीय (साक्षात्कार करण्यास योग्य गोष्टीचा) साक्षात्कार करणाऱ्याला ती प्रीती अनुभवली जाते. अशा प्रकारे ती प्रीती अनुभवली जाते."

Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbāni. Idaṃ panettha visesamattaṃ. Tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasena sukhapaṭisaṃveditā catunnampi vasena cittasaṅkhārapaṭisaṃveditā veditabbā. ‘‘Cittasaṅkhāro’’ti vedanādayo dve khandhā. Sukhappaṭisaṃvedipade cettha vipassanābhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhāni – kāyikañca sukhaṃ cetasikañcā’’ti paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ. Passambhayaṃ cittasaṅkhāranti oḷārikaṃ oḷārikaṃ cittasaṅkhāraṃ passambhento, nirodhentoti attho. So vitthārato kāyasaṅkhāre vuttanayeneva veditabbo. Apicettha pītipade pītisīsena vedanā vuttā. Sukhapade sarūpeneva vedanā[Pg.34]. Dvīsu cittasaṅkhārapadesu ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174; ma. ni. 1.463) vacanato saññāsampayuttā vedanāti. Evaṃ vedanānupassanānayena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

याच पद्धतीने उर्वरित पदांचेही अर्थ समजून घ्यावेत. परंतु येथे हा विशेष फरक आहे: तीन ध्यानांच्याद्वारे 'सुखाचा अनुभव घेणे' (सुखप्रतिसंवेदी) आणि चारही ध्यानांच्याद्वारे 'चित्तसंस्काराचा अनुभव घेणे' (चित्तसंस्कारप्रतिसंवेदी) समजून घ्यावे. 'चित्तसंस्कार' म्हणजे वेदना इत्यादी दोन स्कंध (वेदना आणि संज्ञा स्कंध) होत. आणि येथे 'सुखप्रतिसंवेदी' या पदात विपश्यनेची भूमी दाखवण्यासाठी "सुख म्हणजे दोन सुखे – कायिक सुख आणि चैतसिक सुख" असे प्रतिसंभिदामग्गात म्हटले आहे. 'चित्तसंस्कार शांत करत' (पस्संभयं चित्तसंखारं) म्हणजे स्थूल स्थूल चित्तसंस्कारांना शांत करत, त्यांचा निरोध करत, असा अर्थ आहे. तो विस्ताराने कायसंस्काराच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. शिवाय येथे, 'प्रीती' या पदात प्रीतीला मुख्य मानून वेदना सांगितली आहे. 'सुख' या पदात प्रत्यक्ष वेदनेचेच रूप सांगितले आहे. दोन 'चित्तसंस्कार' पदांमध्ये "संज्ञा आणि वेदना हे चैतसिक धर्म चित्तावर अवलंबून आहेत, म्हणून ते चित्तसंस्कार आहेत" या वचनानुसार संज्ञेशी संप्रयुक्त असलेली वेदना सांगितली आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे, वेदनानुपश्यनेच्या पद्धतीने हे दुसरे चतुष्क सांगितले आहे, असे समजून घ्यावे।

Tatiyacatukkepi catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃveditā veditabbā. Abhippamodayaṃ cittanti cittaṃ modento pamodento hāsento pahāsento assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi abhippamodo hoti – samādhivasena ca vipassanāvasena ca.

तिसऱ्या चतुष्कातही चार ध्यानांच्याद्वारे 'चित्ताचा अनुभव घेणे' (चित्तप्रतिसंवेदी) समजून घ्यावे. 'चित्ताला अत्यंत आनंदित करत' (अभिप्पमोदयं चित्तं) म्हणजे चित्ताला आनंदित करत, प्रफुल्लित करत, हर्षित करत, अत्यंत हर्षित करत 'मी श्वास घेईन, मी श्वास सोडईन' असा अभ्यास करतो. त्यामध्ये दोन प्रकारे अत्यंत आनंद (प्रमोद) होतो – समाधीच्याद्वारे आणि विपश्यनेच्याद्वारे।

Kathaṃ samādhivasena? Sappītike dve jhāne samāpajjati, so samāpattikkhaṇe sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodeti pamodeti. Kathaṃ vipassanāvasena? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttakapītiṃ khayato vayato sammasati; evaṃ vipassanākkhaṇe jhānasampayuttakapītiṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āmodeti pamodeti. Evaṃ paṭipanno ‘‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

समाधीच्याद्वारे कसा? तो प्रीतीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होतो. तो समापत्तीच्या क्षणी संप्रयुक्त प्रीतीद्वारे चित्ताला आनंदित करतो, प्रफुल्लित करतो. विपश्यनेच्याद्वारे कसा? प्रीतीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन व त्यातून उठून, तो ध्यान-संप्रयुक्त प्रीतीचे क्षय आणि व्यय या रूपाने परीक्षण करतो; अशा प्रकारे विपश्यनेच्या क्षणी ध्यान-संप्रयुक्त प्रीतीला आलंबन बनवून चित्ताला आनंदित करतो, प्रफुल्लित करतो. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या साधकाला "चित्ताला अत्यंत आनंदित करत मी श्वास घेईन, मी श्वास सोडईन असा अभ्यास करतो" असे म्हटले जाते।

Samādahaṃ cittanti paṭhamajjhānādivasena ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttakacittaṃ khayato vayato sammasato vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena uppajjati khaṇikacittekaggatā; evaṃ uppannāya khaṇikacittekaggatāya vasenapi ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento ‘‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

चित्त समाहित करत (समदहं चित्तं) म्हणजे प्रथम ध्यानादींच्या द्वारे आलंबनावर चित्त समतोलपणे ठेवत, स्थिर करत; किंवा त्या ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन त्यातून उठल्यावर ध्यान-संप्रयुक्त चित्ताचे क्षय व व्यय रूपाने मनन करणाऱ्या योग्याला विपश्यना क्षणी लक्षणांच्या प्रतिवेधाने (भेदून जाणण्याने) क्षणिक चित्तैकाग्रता उत्पन्न होते. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या क्षणिक चित्तैकाग्रतेच्या बळावर देखील आलंबनावर चित्त समतोलपणे ठेवत, स्थिर करत ‘चित्त समाहित करत मी श्वास घेईन, चित्त समाहित करत मी श्वास सोडीन, अशी तो साधना करतो’ असे म्हटले जाते.

Vimocayaṃ cittanti paṭhamajjhānena nīvaraṇehi cittaṃ mocento vimocento, dutiyena vitakkavicārehi, tatiyena pītiyā, catutthena sukhadukkhehi cittaṃ mocento vimocento. Tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttakacittaṃ khayato vayato sammasati. So vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento, dukkhānupassanāya sukhasaññāto, anattānupassanāya attasaññāto, nibbidānupassanāya nandito, virāgānupassanāya rāgato, nirodhānupassanāya samudayato, paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati ca. Tena vuttaṃ [Pg.35] – ‘‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti. Evaṃ cittānupassanāvasena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

चित्त मुक्त करत (विमोचयं चित्तं) म्हणजे प्रथम ध्यानाने नीवरणांपासून चित्त मुक्त करत, विशेष रूपाने मुक्त करत; द्वितीय ध्यानाने वितर्क व विचारांपासून; तृतीय ध्यानाने प्रीतीपासून; चतुर्थ ध्यानाने सुख व दुःखांपासून चित्त मुक्त करत, विशेष रूपाने मुक्त करत. किंवा त्या ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन त्यातून उठल्यावर ध्यान-संप्रयुक्त चित्ताचे क्षय व व्यय रूपाने मनन करतो. तो विपश्यना क्षणी अनित्यानुपश्यनेने नित्य-संज्ञेपासून चित्त मुक्त करत, विशेष रूपाने मुक्त करत; दुःखानुपश्यनेने सुख-संज्ञेपासून; अनात्मानुपश्यनेने आत्म-संज्ञेपासून; निर्विदानुपश्यनेने नंदीपासून (अभिनंदनापासून); विरागानुपश्यनेने रागापासून; निरोधानुपश्यनेने समुदयापासून (उत्पत्तीपासून); प्रतिनिसर्गानुपश्यनेने आदानापासून (आसक्तीने ग्रहण करण्यापासून) चित्त मुक्त करत, विशेष रूपाने मुक्त करत श्वास घेतो आणि श्वास सोडतो. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘चित्त मुक्त करत मी श्वास घेईन, चित्त मुक्त करत मी श्वास सोडीन, अशी तो साधना करतो’. अशा प्रकारे चित्तानुपश्यनेच्या द्वारे हे (तिसरे) चतुष्क सांगितले आहे, असे जाणावे.

Catutthacatukke pana aniccānupassīti ettha tāva aniccaṃ veditabbaṃ, aniccatā veditabbā, aniccānupassanā veditabbā, aniccānupassī veditabbo. Tattha ‘‘anicca’’nti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā. ‘‘Aniccatā’’ti tesaññeva uppādavayaññathattaṃ hutvā abhāvo vā nibbattānaṃ tenevākārena aṭhatvā khaṇabhaṅgena bhedoti attho. ‘‘Aniccānupassanā’’ti tassā aniccatāya vasena rūpādīsu ‘‘anicca’’nti anupassanā; ‘‘aniccānupassī’’ti tāya anupassanāya samannāgato; tasmā evaṃ bhūto assasanto ca passasanto ca idha ‘‘aniccānupassī assasissāmi, passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo.

चौथ्या चतुष्कात तर ‘अनित्यानुपश्यी’ या पदाच्या संदर्भात सर्वप्रथम ‘अनित्य’ काय आहे हे जाणले पाहिजे, ‘अनित्यता’ जाणली पाहिजे, ‘अनित्यानुपश्यना’ जाणली पाहिजे आणि ‘अनित्यानुपश्यी’ कोण आहे हे जाणले पाहिजे. त्यामध्ये ‘अनित्य’ म्हणजे पंचस्कंध होत. का? कारण त्यांच्यामध्ये उत्पाद (उत्पत्ती), वय (विनाश) आणि अन्यथात्व (बदलणे) हे भाव विद्यमान असतात. ‘अनित्यता’ म्हणजे त्या पंचस्कंधांचाच उत्पाद, वय आणि अन्यथात्व होय; किंवा उत्पन्न होऊन नष्ट होणे (अभाव होणे); किंवा उत्पन्न झालेल्या स्कंधांचे त्याच स्वरूपात न राहता क्षणिक भंगाने नष्ट होणे, असा अर्थ आहे. ‘अनित्यानुपश्यना’ म्हणजे त्या अनित्यतेच्या द्वारे रूप इत्यादी स्कंधांवर ‘हे अनित्य आहे’ असे वारंवार पाहणे (अनुपश्यना करणे). ‘अनित्यानुपश्यी’ म्हणजे त्या अनुपश्यनेने युक्त असलेला साधक. म्हणून अशा प्रकारे अनित्यानुपश्यी होऊन श्वास घेणारा आणि श्वास सोडणारा साधक येथे ‘अनित्यानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, अनित्यानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी तो साधना करतो’ असे जाणावे.

Virāgānupassīti ettha pana dve virāgā – khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha ‘‘khayavirāgo’’ti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo; ‘‘accantavirāgo’’ti nibbānaṃ; ‘‘virāgānupassanā’’ti tadubhayadassanavasena pavattā vipassanā ca maggo ca. Tāya duvidhāyapi anupassanāya samannāgato hutvā assasanto ca passasanto ca ‘‘virāgānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo. Nirodhānupassīpadepi eseva nayo.

‘विरागानुपश्यी’ या पदाच्या संदर्भात दोन प्रकारचे विराग आहेत – क्षयविराग आणि अत्यंतविराग. त्यामध्ये ‘क्षयविराग’ म्हणजे संस्कारांचा क्षणिक भंग होय; ‘अत्यंतविराग’ म्हणजे निर्वाण होय; ‘विरागानुपश्यना’ म्हणजे त्या दोन्हीच्या दर्शनाच्या द्वारे प्रवृत्त होणारी विपश्यना आणि मार्ग होय. त्या दोन्ही प्रकारच्या अनुपश्यनेने युक्त होऊन श्वास घेणारा आणि श्वास सोडणारा साधक ‘विरागानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, विरागानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी तो साधना करतो’ असे जाणावे. ‘निरोधानुपश्यी’ या पदाच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

Paṭinissaggānupassīti etthāpi dve paṭinissaggā – pariccāgapaṭinissaggo ca pakkhandanapaṭinissaggo ca. Paṭinissaggoyeva anupassanā paṭinissaggānupassanā; vipassanāmaggānametaṃ adhivacanaṃ. Vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Maggo samucchedavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, ārammaṇakaraṇena ca nibbāne pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissago cāti vuccati. Ubhayampi pana purimapurimañāṇānaṃ anuanu passanato anupassanāti vuccati. Tāya duvidhāya paṭinissaggānupassanāya samannāgato hutvā assasanto ca passasanto ca paṭinisaggānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti veditabbo. Evaṃ bhāvitoti evaṃ soḷasahi ākārehi bhāvito. Sesaṃ vuttanayameva.

‘प्रतिनिसर्गानुपश्यी’ या पदाच्या संदर्भातही दोन प्रकारचे प्रतिनिसर्ग (त्याग) आहेत – परित्याग-प्रतिनिसर्ग आणि प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग. प्रतिनिसर्ग म्हणजेच अनुपश्यना, म्हणून ती ‘प्रतिनिसर्गानुपश्यना’ होय; हे विपश्यना आणि मार्ग यांचेच नाव (अधिवचन) आहे. कारण विपश्यना ही तदंग-प्रहाणाच्या द्वारे स्कंध-अभिसंस्कारांसह क्लेशांचा परित्याग करते, आणि संस्कृत (संस्कारित) धर्मांमधील दोष पाहिल्यामुळे त्याच्या विपरीत असलेल्या निर्वाणामध्ये त्याकडे झुकल्यामुळे प्रस्कंदन (प्रवेश) करते; म्हणून तिला ‘परित्याग-प्रतिनिसर्ग’ आणि ‘प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग’ असे म्हटले जाते. मार्ग हा समुच्छेद-प्रहाणाच्या द्वारे स्कंध-अभिसंस्कारांसह क्लेशांचा परित्याग करतो, आणि निर्वाणाला आलंबन बनवून त्यात प्रस्कंदन (प्रवेश) करतो; म्हणून त्याला ‘परित्याग-प्रतिनिसर्ग’ आणि ‘प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग’ असे म्हटले जाते. परंतु या दोन्हीलाही पूर्वी-पूर्वीच्या ज्ञानांच्या मागोमाग पाहिल्यामुळे ‘अनुपश्यना’ असे म्हटले जाते. त्या दोन्ही प्रकारच्या प्रतिनिसर्गानुपश्यनेने युक्त होऊन श्वास घेणारा आणि श्वास सोडणारा साधक ‘प्रतिनिसर्गानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन, प्रतिनिसर्गानुपश्यी होऊन मी श्वास सोडीन, अशी तो साधना करतो’ असे जाणावे. ‘अशा प्रकारे भावित’ म्हणजे अशा प्रकारे सोळा प्रकारांनी भावित केलेला (आनापानस्मृती समाधी). उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच समजावा.

Ānāpānassatisamādhikathā niṭṭhitā.

आनापानस्मृती समाधीची कथा समाप्त झाली.

167. Atha [Pg.36] kho bhagavātiādimhi pana ayaṃ saṅkhepattho. Evaṃ bhagavā ānāpānassatisamādhikathāya bhikkhū samassāsetvā atha yaṃ taṃ tatiyapārājikapaññattiyā nidānañceva pakaraṇañca uppannaṃ bhikkhūnaṃ aññamaññaṃ jīvitā voropanaṃ, etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇe bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā paṭipucchitvā vigarahitvā ca yasmā tattha attanā attānaṃ jīvitā voropanaṃ migalaṇḍikena ca voropāpanaṃ pārājikavatthu na hoti; tasmā taṃ ṭhapetvā pārājikassa vatthubhūtaṃ aññamaññaṃ jīvitā voropanameva gahetvā pārājikaṃ paññapento ‘‘yo pana bhikkhu sañcicca manussaviggaha’’ntiādimāha. Ariyapuggalamissakattā panettha ‘‘moghapurisā’’ti avatvā ‘‘te bhikkhū’’ti vuttaṃ.

१६७. ‘अथ खो भगवा’ (त्यानंतर भगवान) इत्यादी वाक्याचा संक्षेपार्थ असा आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी आनापानस्मृती समाधीच्या कथेने भिक्खूंना आश्वस्त करून, त्यानंतर भिक्खूंच्या परस्परांना जीवितापासून वंचित करण्याच्या (हत्येच्या) संदर्भात जे तिसऱ्या पाराजिकाच्या प्रज्ञप्तीचे (नियम बनवण्याचे) कारण आणि प्रकरण उत्पन्न झाले होते, त्या कारणावरून आणि त्या प्रकरणावरून भिक्खू संघाला एकत्रित करून, विचारपूस करून आणि त्यांचा निषेध करून; कारण त्यामध्ये स्वतः स्वतःला जीवितापासून वंचित करणे आणि मिगळंडिकाकडून स्वतःला मारून घेणे हे पाराजिकाचे कारण ठरत नाही; म्हणून ते वगळून, पाराजिकाचे कारण ठरणाऱ्या परस्परांना जीवितापासून वंचित करण्यालाच ग्रहण करून, पाराजिकाचा नियम प्रज्ञप्त करताना भगवंतांनी ‘जो भिक्खू जाणूनबुजून मनुष्याला जीवितापासून वंचित करेल...’ इत्यादी म्हटले. येथे आर्य पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) मिश्रण असल्यामुळे ‘मोगपुरिस’ (तुच्छ पुरुष) असे न म्हणता ‘ते भिक्खू’ असे म्हटले आहे.

Evaṃ mūlacchejjavasena daḷhaṃ katvā tatiyapārājike paññatte aparampi anupaññattatthāya maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanavatthu udapādi, tassuppattidīpanatthaṃ ‘‘evañcidaṃ bhagavatā’’tiādi vuttaṃ.

अशा प्रकारे मूळोच्छेदाच्या (संघाबाहेर काढण्याच्या) रूपाने दृढ करून तिसरे पाराजिका प्रज्ञप्त केले असता, पुन्हा अनुप्रज्ञप्तीसाठी (उप-नियमासाठी) मरणाच्या गुणांचे वर्णन करण्याचे (मरणाची प्रशंसा करण्याचे) प्रकरण उत्पन्न झाले. त्याच्या उत्पत्तीचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी संगीतिकारांनी ‘एवंचिदं भगवता’ इत्यादी म्हटले आहे.

168. Tattha paṭibaddhacittāti chandarāgena paṭibaddhacittā; sārattā apekkhavantoti attho. Maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇemāti jīvite ādīnavaṃ dassetvā maraṇassa guṇaṃ vaṇṇema; ānisaṃsaṃ dassemāti. Katakalyāṇotiādīsu ayaṃ padattho – kalyāṇaṃ sucikammaṃ kataṃ tayāti tvaṃ kho asi katakalyāṇo. Tathā kusalaṃ anavajjakammaṃ kataṃ tayāti katakusalo. Maraṇakāle sampatte yā sattānaṃ uppajjati bhayasaṅkhātā bhīrutā, tato tāyanaṃ rakkhaṇakammaṃ kataṃ tayāti katabhīruttāṇo pāpaṃ. Lāmakakammaṃ akataṃ tayāti akatapāpo. Luddaṃ dāruṇaṃ dussīlyakammaṃ akataṃ tayāti akataluddo. Kibbisaṃ sāhasikakammaṃ lobhādikilesussadaṃ akataṃ tayāti akatakibbiso. Kasmā idaṃ vuccati? Yasmā sabbappakārampi kataṃ tayā kalyāṇaṃ, akataṃ tayā pāpaṃ; tena taṃ vadāma – ‘‘kiṃ tuyhaṃ iminā rogābhibhūtattā lāmakena pāpakena dukkhabahulattā dujjīvitena’’. Mataṃ te jīvitā seyyoti tava maraṇaṃ jīvitā sundarataraṃ. Kasmā? Yasmā ito tvaṃ kālaṅkato katakālo hutvā kālaṃ katvā maritvāti attho. Kāyassa bhedā…pe… upapajjissasi. Evaṃ upapanno ca tattha dibbehi devaloke [Pg.37] uppannehi pañcahi kāmaguṇehi manāpiyarūpādikehi pañcahi vatthukāmakoṭṭhāsehi samappito samaṅgībhūto paricarissasi sampayutto samodhānagato hutvā ito cito ca carissasi, vicarissasi abhiramissasi vāti attho.

१६८. त्या (अनुप्रज्ञप्तीच्या वस्तूत) 'पतिबद्धचित्ता' म्हणजे छंदरागाने (आसक्तीने) बद्ध चित्त असलेले; तीव्र आसक्ती असलेले, अपेक्षा बाळगणारे असा अर्थ आहे. 'मरणवण्णं संवण्णेम' म्हणजे जीवनातील दोष दाखवून मरणाचे गुण गाऊ, त्याचे फायदे दाखवू असा अर्थ आहे. 'कतकल्याण' इत्यादी शब्दांचा हा अर्थ आहे - तू कल्याणकारक, शुद्ध कर्म केले आहेस, म्हणून तू 'कतकल्याण' (कल्याण करणारा) आहेस. तसेच तू कुशल, निर्दोष कर्म केले आहेस, म्हणून तू 'कतकुशल' आहेस. मरणकाळ जवळ आला असता प्राण्यांच्या मनात जी भीती निर्माण होते, त्या भीतीपासून रक्षण करणारे (कुशल) कर्म तू केले आहेस, म्हणून तू 'कतभीरुत्ताण' (भीतीपासून रक्षण करणारा) आहेस. तू पाप किंवा हीन कर्म केले नाहीस, म्हणून तू 'अकतपाप' आहेस. तू क्रूर, भयंकर, दुःशीलतेचे कर्म केले नाहीस, म्हणून तू 'अकतलुद्द' (क्रूरता न केलेला) आहेस. तू लोभादी क्लेशांनी युक्त असलेले पाप किंवा धाडसी (क्रूर) कर्म केले नाहीस, म्हणून तू 'अकतकिब्बिस' (पाप न केलेला) आहेस. हे कशासाठी म्हटले जाते? कारण तू सर्व प्रकारचे कल्याण केले आहेस आणि पाप केले नाहीस; म्हणून आम्ही असे म्हणतो - 'रोगाने ग्रासलेल्या, हीन, पापी आणि अत्यंत दुःखद अशा या जगण्याने तुला काय लाभ?' 'मतं ते जीविता सेय्यो' म्हणजे तुझे मरण या जगण्यापेक्षा अधिक चांगले आहे. का? कारण तू येथून काळ करून (मरण पावून) स्वर्गात उत्पन्न होशील. 'काया भेद पावल्यानंतर... पे... उत्पन्न होशील.' आणि अशा प्रकारे तेथे उत्पन्न होऊन, देवलोकातील दिव्य अशा पाच कामगुणांनी (मनाला आवडणाऱ्या रूप इत्यादी पाच वस्तू-कामांच्या भागांनी) युक्त व संपन्न होऊन तू विहार करशील, त्यांच्याशी जोडला जाऊन इकडे तिकडे फिरशील, रममाण होशील असा अर्थ आहे.

169. Asappāyānīti ahitāni avuḍḍhikarāni yāni khippameva jīvitakkhayaṃ pāpenti.

१६९. 'असाप्पायानी' (अहितकारक) म्हणजे जे अहितकारक आणि प्रगती न करणारे (अवृद्धीकारक) आहेत, जे अत्यंत वेगाने जीवनाचा अंत घडवून आणतात.

Padabhājanīyavaṇṇanā

पदभाजनियवर्णना (शब्दांच्या विश्लेषणाचे स्पष्टीकरण)

172. Sañciccāti ayaṃ ‘‘sañcicca manussaviggaha’’nti mātikāya vuttassa sañciccapadassa uddhāro. Tattha santi upasaggo, tena saddhiṃ ussukkavacanametaṃ sañciccāti; tassa sañcetetvā suṭṭhu cetetvāti attho. Yasmā pana yo sañcicca voropeti, so jānanto sañjānanto hoti, tañcassa voropanaṃ cecca abhivitaritvā vītikkamo hoti. Tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthameva dassetuṃ ‘‘jānanto sañjānanto cecca abhivitaritvā vītikkamo’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Tattha jānantoti ‘‘pāṇo’’ti jānanto. Sañjānantoti ‘‘jīvitā voropemī’’ti sañjānanto; teneva pāṇajānanākārena saddhiṃ jānantoti attho. Ceccāti vadhakacetanāvasena cetetvā pakappetvā. Abhivitaritvāti upakkamavasena maddanto nirāsaṅkacittaṃ pesetvā. Vītikkamoti evaṃ pavattassa yo vītikkamo ayaṃ sañciccasaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hoti.

१७२. 'सञ्चिच्च' (जाणूनबुजून) हा शब्द 'सञ्चिच्च मनुस्सविग्गहं' (जाणूनबुजून मानवी शरीराचा घात करणे) या मातृकेत (मातिका) सांगितलेल्या 'सञ्चिच्च' या पदाचे स्पष्टीकरण आहे. त्यामध्ये 'सं' हा उपसर्ग आहे, आणि त्या उपसर्गासह 'चिच्च' हा शब्द उत्सुकता (प्रयत्न) दर्शवणारा आहे; त्याचा अर्थ 'जाणूनबुजून, चांगल्या प्रकारे विचार करून' असा आहे. परंतु, जो मनुष्य जाणूनबुजून (जीवाचा) घात करतो, तो जाणणारा आणि ओळखणारा असतो, आणि त्याचा तो घात विचारपूर्वक, दृढ निश्चयाने केलेला नियमभंग (व्यतिक्रम) असतो. म्हणून, केवळ शब्दांवर भर न देता अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी 'जाणणारा, ओळखणारा, विचारपूर्वक, दृढ निश्चयाने केलेला नियमभंग' असे याचे पदभाजन (शब्दांचे विश्लेषण) सांगितले आहे. त्यामध्ये 'जाणणारा' म्हणजे 'हा प्राणी आहे' असे जाणणारा. 'ओळखणारा' म्हणजे 'मी याला जीवातून मुक्त करत आहे (मारत आहे)' असे ओळखणारा; म्हणजेच प्राण्याला जाणण्याच्या त्या आकारासह जाणणारा असा अर्थ आहे. 'चेच्चा' (विचारपूर्वक) म्हणजे वध करण्याच्या चेतनेने विचार करून, मनात ठरवून. 'अभिवितरित्वा' (दृढ निश्चयाने) म्हणजे उपक्रमाच्या (प्रयत्नाच्या) बळाने दडपून टाकून, शंकेशिवाय निर्भय चित्त प्रवृत्त करून. 'वीतिक्कमो' (नियमभंग) म्हणजे अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या व्यक्तीचा जो नियमभंग होतो, हा 'सञ्चिच्च' या शब्दाचा सर्वोच्च अर्थ आहे, असे म्हटले आहे.

Idāni ‘‘manussaviggahaṃ jīvitā voropeyyā’’ti ettha vuttaṃ manussattabhāvaṃ ādito paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘manussaviggaho nāmā’’tiādimāha. Tattha gabbhaseyyakānaṃ vasena sabbasukhumaattabhāvadassanatthaṃ ‘‘yaṃ mātukucchismi’’nti vuttaṃ. Paṭhamaṃ cittanti paṭisandhicittaṃ. Uppannanti jātaṃ. Paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtanti idaṃ tasseva vevacanaṃ. ‘‘Mātukucchismiṃ paṭhamaṃ citta’’nti vacanena cettha sakalāpi pañcavokārapaṭisandhi dassitā hoti. Tasmā tañca paṭhamaṃ cittaṃ taṃsampayuttā ca tayo arūpakkhandhā tena saha nibbattañca kalalarūpanti ayaṃ sabbapaṭhamo manussaviggaho. Tattha ‘‘kalalarūpa’’nti itthipurisānaṃ kāyavatthubhāvadasakavasena [Pg.38] samatiṃsa rūpāni, napuṃsakānaṃ kāyavatthudasakavasena vīsati. Tattha itthipurisānaṃ kalalarūpaṃ jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭatelabindumattaṃ hoti acchaṃ vippasannaṃ. Vuttañcetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

आता 'मनुष्य शरीराला जीवातून मुक्त करावे' (मनुस्सविग्गहं जीविता वोरोपेय्य) या वाक्यात सांगितलेला मनुष्यभाव सुरुवातीपासून दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'मनुस्सविग्गहो नाम' (मनुष्य शरीर म्हणजे...) इत्यादी पदभाजन सांगितले आहे. त्यामध्ये गर्भवास करणाऱ्या प्राण्यांच्या संदर्भात अत्यंत सूक्ष्म शरीराचे दर्शन घडवण्यासाठी 'जे मातेच्या उदरात' (यं मातुकुच्छिस्मिं) असे म्हटले आहे. 'प्रथम चित्त' (पठमं चित्तं) म्हणजे प्रतिसंधी चित्त (गर्भधारणेचे पहिले चित्त). 'उत्पन्न झाले' (उप्पन्नं) म्हणजे जन्माला आले. 'पहिले विज्ञान प्रकट झाले' (पठमं विञ्ञाणं पातुभूतं) हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'मातेच्या उदरात पहिले चित्त' या वचनाने येथे संपूर्ण 'पंचवोकार प्रतिसंधी' (पाच स्कंधांसह होणारी गर्भधारणा) दर्शवली आहे. म्हणून, ते पहिले चित्त, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेले तीन अरूप स्कंध (नाम स्कंध) आणि त्यासोबत उत्पन्न झालेले 'कलल रूप' (भ्रूणाचा पहिला टप्पा) हेच सर्वात पहिले मनुष्य शरीर (मनुस्सविग्गह) आहे. त्यामध्ये 'कलल रूप' म्हणजे स्त्री आणि पुरुषांच्या बाबतीत काय-दशक, वस्तू-दशक आणि भाव-दशक यांच्याद्वारे एकूण तीस रूपे असतात, तर नपुंसकांच्या बाबतीत काय-वस्तू-दशकाच्या द्वारे वीस रूपे असतात. त्यामध्ये स्त्री-पुरुषांचे कलल रूप हे नुकत्याच जन्मलेल्या कोकराच्या लोकरीच्या एका धाग्याने उचललेल्या तेलाच्या थेंबाएवढे स्वच्छ आणि अत्यंत पारदर्शक असते. अट्ठकथेतही असे म्हटले आहे की -

‘‘Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;

Evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ kalalanti pavuccatī’’ti. (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā;

saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235);

"ज्याप्रमाणे तिळाच्या तेलाचा थेंब किंवा स्वच्छ तुपाचा थर असतो, त्याचप्रमाणे रंग आणि आकार असलेले हे 'कलल' म्हटले जाते."

Evaṃ parittakaṃ vatthuṃ ādiṃ katvā pakatiyā vīsavassasatāyukassa sattassa yāva maraṇakālā etthantare anupubbena vuḍḍhippatto attabhāvo eso manussaviggaho nāma.

अशा प्रकारे, या अत्यंत लहान कलल रूपापासून सुरुवात करून, सामान्यतः १२० वर्षांचे आयुष्य असलेल्या प्राण्याच्या मरणकाळापर्यंतच्या काळात क्रमाने वृद्धीस पावलेले जे शरीर (आत्मभाव) असते, त्याला 'मनुष्य शरीर' (मनुस्सविग्गह) असे म्हणतात.

Jīvitā voropeyyāti kalalakālepi tāpanamaddanehi vā bhesajjasampadānena vā tato vā uddhampi tadanurūpena upakkamena jīvitā viyojeyyāti attho. Yasmā pana jīvitā voropanaṃ nāma atthato jīvitindriyupacchedanameva hoti, tasmā etassa padabhājane ‘‘jīvitindriyaṃ upacchindati uparodheti santatiṃ vikopetī’’ti vuttaṃ. Tattha jīvitindriyassa paveṇighaṭanaṃ upacchindanto uparodhento ca ‘‘jīvitindriyaṃ upacchindati uparodhetī’’ti vuccati. Svāyamattho ‘‘santatiṃ vikopetī’’tipadena dassito. Vikopetīti viyojeti.

'जीवातून मुक्त करावे' (जीविता वोरोपेय्य) म्हणजे कलल अवस्थेत असताना देखील उष्णता देणे, दाबणे किंवा गर्भपाताचे औषध देणे इत्यादी उपायांनी, किंवा त्यानंतरच्या काळातही त्या अवस्थेला अनुरूप अशा प्रयत्नांनी जीवितापासून विलग करावे, असा अर्थ आहे. परंतु, जीवातून मुक्त करणे म्हणजे वास्तविक पाहता जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणेच होय, म्हणून याच्या पदभाजनात भगवंतांनी 'जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करतो, त्याचा रोध करतो, संततीचा नाश करतो' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये जीवितेंद्रियाचा प्रवाह खंडित करणारा आणि त्याचा हळूहळू रोध करणारा 'जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करतो, रोध करतो' असे म्हटले जाते. हाच अर्थ 'संततीचा नाश करतो' (संततिं विकोपेति) या पदाने दर्शवला आहे. 'विकोपेति' म्हणजे विलग करतो (नष्ट करतो).

Tattha duvidhaṃ jīvitindriyaṃ – rūpajīvitindriyaṃ, arūpajīvitindriyañca. Tesu arūpajīvitindriye upakkamo natthi, taṃ voropetuṃ na sakkā. Rūpajīvitindriye pana atthi, taṃ voropetuṃ sakkā. Taṃ pana voropento arūpajīvitindriyampi voropeti. Teneva hi saddhiṃ taṃ nirujjhati tadāyattavuttito. Taṃ pana voropento kiṃ atītaṃ voropeti, anāgataṃ, paccuppannanti? Neva atītaṃ, na anāgataṃ, tesu hi ekaṃ niruddhaṃ ekaṃ anuppannanti ubhapampi asantaṃ, asantattā upakkamo natthi, upakkamassa natthitāya ekampi voropetuṃ na sakkā. Vuttampi cetaṃ –

त्यामध्ये जीवितेंद्रिय दोन प्रकारचे असते - रूप-जीवितेंद्रिय आणि अरूप-जीवितेंद्रिय. त्यापैकी अरूप-जीवितेंद्रियावर कोणताही प्रहार (उपक्रम) करता येत नाही, त्याचा नाश करणे शक्य नाही. परंतु रूप-जीवितेंद्रियावर प्रहार करता येतो, त्याचा नाश करणे शक्य आहे. त्याचा नाश करताना तो अरूप-जीवितेंद्रियाचाही नाश करतो. कारण रूप-जीवितेंद्रियासोबतच अरूप-जीवितेंद्रिय देखील निरुद्ध होते, कारण त्याचे अस्तित्व रूप-जीवितेंद्रियावर अवलंबून असते. परंतु, त्याचा नाश करणारा काय भूतकाळातील जीवितेंद्रियाचा नाश करतो, भविष्यकाळातील की वर्तमानकाळातील? भूतकाळातीलही नाही आणि भविष्यकाळातीलही नाही; कारण त्यापैकी एक निरुद्ध (नष्ट) झाले आहे आणि दुसरे अजून उत्पन्न झालेले नाही, त्यामुळे दोन्ही अस्तित्वात नाहीत. अस्तित्वात नसल्यामुळे त्यांच्यावर प्रहार करता येत नाही, आणि प्रहार करता येत नसल्यामुळे एकाचाही नाश करणे शक्य नाही. हे असे म्हटले देखील आहे -

‘‘Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati; na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvittha; na jīvati. Paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha; na jīvissatī’’ti (mahāni. 10).

"भूतकाळातील चित्तक्षणात प्राणी जगला होता, आता जगत नाही आणि पुढे जगणार नाही. भविष्यकाळातील चित्तक्षणात तो जगणार आहे, पूर्वी जगला नव्हता आणि आता जगत नाही. वर्तमानकाळातील चित्तक्षणात तो जगत आहे, पूर्वी जगला नव्हता आणि पुढे जगणार नाही."

Tasmā [Pg.39] yattha jīvati tattha upakkamo yuttoti paccuppannaṃ voropeti.

म्हणून, ज्या वर्तमान चित्तक्षणात प्राणी जगतो, त्याच क्षणी त्याच्यावर प्रहार करणे योग्य ठरते, म्हणून तो वर्तमान जीवितेंद्रियाचा नाश करतो असे म्हटले जाते.

Paccuppannañca nāmetaṃ khaṇapaccuppannaṃ, santatipaccuppannaṃ, addhāpaccuppannanti tividhaṃ. Tattha ‘‘khaṇapaccuppannaṃ’’ nāma uppādajarābhaṅgasamaṅgi, taṃ voropetuṃ na sakkā. Kasmā? Sayameva nirujjhanato. ‘‘Santatipaccuppannaṃ’’ nāma sattaṭṭhajavanavāramattaṃ sabhāgasantativasena pavattitvā nirujjhanakaṃ, yāva vā uṇhato āgantvā ovarakaṃ pavisitvā nisinnassa andhakāraṃ hoti, sītato vā āgantvā ovarake nisinnassa yāva visabhāgautupātubhāvena purimako utu nappaṭippassambhati, etthantare ‘‘santatipaccuppanna’’nti vuccati. Paṭisandhito pana yāva cuti, etaṃ ‘‘addhāpaccuppannaṃ’’ nāma. Tadubhayampi voropetuṃ sakkā. Kathaṃ? Tasmiñhi upakkame kate laddhupakkamaṃ jīvitanavakaṃ nirujjhamānaṃ dubbalassa parihīnavegassa santānassa paccayo hoti. Tato santatipaccuppannaṃ vā addhāpaccuppannaṃ vā yathāparicchinnaṃ kālaṃ apatvā antarāva nirujjhati. Evaṃ tadubhayampi voropetuṃ sakkā, tasmā tadeva sandhāya ‘‘santatiṃ vikopetī’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

आणि हे वर्तमान तीन प्रकारचे आहे - क्षण-वर्तमान, संतती-वर्तमान आणि अद्धा-वर्तमान. त्यापैकी, 'क्षण-वर्तमान' म्हणजे उत्पाद, जरा आणि भंग यांनी युक्त असलेले जीवितेंद्रिय होय. त्याचा नाश करणे शक्य नाही. का? कारण ते स्वतःच निरुद्ध होते. 'संतती-वर्तमान' म्हणजे समान प्रकारच्या मानसिक प्रवाहाच्या रूपाने सात किंवा आठ जवन-चित्त-क्षणांच्या काळापर्यंत टिकून नष्ट होणारे जीवितेंद्रिय होय. किंवा जसे की, उन्हातून येऊन खोलीत प्रवेश करून बसलेल्या व्यक्तीला जोपर्यंत अंधार जाणवतो, किंवा थंडीतून येऊन खोलीत बसलेल्या व्यक्तीला जोपर्यंत विरुद्ध ऋतूच्या प्रादुर्भावामुळे आधीची थंडी नाहीशी होत नाही, या दरम्यानच्या काळाला 'संतती-वर्तमान' असे म्हटले जाते. प्रतिसंधीपासून च्युतीपर्यंत असणाऱ्या काळाला 'अद्धा-वर्तमान' असे म्हणतात. या दोन्हीचा नाश करणे शक्य आहे. ते कसे? कारण, त्यावर प्रहार केला असता, प्रहार प्राप्त झालेले आणि निरुद्ध होणारे 'जीवित-नवक' हे दुर्बल आणि वेग मंदावलेल्या रूप-संततीला कारणीभूत ठरते. त्यामुळे संतती-वर्तमान किंवा अद्धा-वर्तमान हे आपल्या निर्धारित काळापर्यंत न पोहोचता मध्येच निरुद्ध होते. अशा प्रकारे या दोन्हीचा नाश करणे शक्य आहे. म्हणून, याच गोष्टीला अनुसरून भगवंतांनी "संततीचा भंग करतो" असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ pāṇo veditabbo, pāṇātipāto veditabbo, pāṇātipāti veditabbo, pāṇātipātassa payogo veditabbo. Tattha ‘‘pāṇo’’ti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Jīvitindriyañhi atipātento ‘‘pāṇaṃ atipātetī’’ti vuccati taṃ vuttappakārameva. ‘‘Pāṇātipāto’’ti yāya cetanāya jīvitindriyupacchedakaṃ payogaṃ samuṭṭhāpeti, sā vadhakacetanā ‘‘pāṇātipāto’’ti vuccati. ‘‘Pāṇātipātī’’ti vuttacetanāsamaṅgi puggalo daṭṭhabbo. ‘‘Pāṇātipātassa payogo’’ti pāṇātipātassa chapayogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti.

परंतु, या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'प्राण' काय आहे हे समजून घेतले पाहिजे, 'प्राणातिपात' काय आहे हे समजून घेतले पाहिजे, 'प्राणातिपाती' कोण आहे हे समजून घेतले पाहिजे आणि 'प्राणातिपाताचा प्रयोग' काय आहे हे समजून घेतले पाहिजे. त्यापैकी, व्यावहारिक दृष्टीने 'प्राण' म्हणजे 'सत्त्व' (प्राणी) होय आणि परमार्थ दृष्टीने 'जीवितेंद्रिय' होय. जीवितेंद्रियाचा नाश करणाऱ्याला 'प्राणाचा अतिपात करतो' असे म्हटले जाते, जे वर सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'प्राणातिपात' म्हणजे ज्या चेतनेने जीवितेंद्रियाचा छेद करणारा प्रयोग उद्दीपित केला जातो, त्या वधक-चेतनेला 'प्राणातिपात' असे म्हणतात. 'प्राणातिपाती' म्हणजे वर उल्लेखिलेल्या चेतनेने युक्त असलेला व्यक्ती होय, असे समजावे. 'प्राणातिपाताचा प्रयोग' म्हणजे प्राणातिपाताचे सहा प्रयोग आहेत - साहत्थिक, आणत्तिक, निस्सग्गिय, थावर, विज्जामय आणि इद्धिमय.

Tattha ‘‘sāhatthiko’’ti sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ. ‘‘Āṇattiko’’ti aññaṃ āṇāpentassa ‘‘evaṃ vijjhitvā vā paharitvā vā mārehī’’ti āṇāpanaṃ. ‘‘Nissaggiyo’’ti dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā ususattiyantapāsāṇādīnaṃ nissajjanaṃ. ‘‘Thāvaro’’ti asañcārimena upakaraṇena māretukāmassa opātaapassenaupanikkhipanaṃ bhesajjasaṃvidhānaṃ. Te cattāropi parato pāḷivaṇṇanāyameva vitthārato āvibhavissanti.

त्यापैकी, 'साहत्थिक' म्हणजे स्वतः मारणाऱ्याने आपल्या शरीराने किंवा शरीराशी संबंधित असलेल्या साधनाने प्रहार करणे होय. 'आणत्तिक' म्हणजे दुसऱ्याला आज्ञा देताना "अशा प्रकारे बाण मारून किंवा प्रहार करून मार" अशी आज्ञा देणे होय. 'निस्सग्गिय' म्हणजे दूरवर असलेल्या प्राण्याला मारण्याची इच्छा असणाऱ्याने आपल्या शरीराने किंवा शरीराशी संबंधित साधनाने बाण, भाला, यंत्र किंवा दगड इत्यादी फेकणे होय. 'थावर' म्हणजे न हलणाऱ्या साधनाद्वारे मारण्याची इच्छा असणाऱ्याने खड्डा खणणे, भिंत किंवा फळीचा आधार देणे, शस्त्र जवळ ठेवणे किंवा विषाची योजना करणे होय. हे चारही प्रयोग पुढे पालि भाष्यग्रंथातच सविस्तरपणे स्पष्ट होतील.

Vijjāmayaiddhimayā [Pg.40] pana pāḷiyaṃ anāgatā. Te evaṃ veditabbā. Saṅkhepato hi māraṇatthaṃ vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogo. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘katamo vijjāmayo payogo? Āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ payojenti; nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite paṭisenāya paccatthikesu paccāmittesu ītiṃ uppādenti, upaddavaṃ uppādenti, rogaṃ uppādenti, pajjarakaṃ uppādenti, sūcikaṃ karonti, visūcikaṃ karonti, pakkhandiyaṃ karonti. Evaṃ āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ payojenti. Vijjādhārā vijjaṃ parivattetvā nagare vā ruddhe…pe… pakkhandiyaṃ karontī’’ti evaṃ vijjāmayaṃ payogaṃ dassetvā āthabbaṇikehi ca vijjādharehi ca māritānaṃ bahūni vatthūni vuttāni, kiṃ tehi! Idañhettha lakkhaṇaṃ māraṇāya vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogoti.

परंतु, 'विज्जामय' आणि 'इद्धिमय' हे प्रयोग पालि मूळ पाठात आलेले नाहीत. ते या प्रकारे समजून घ्यावेत. संक्षेपाने सांगायचे तर, मारण्याच्या उद्देशाने मंत्राचा जप करणे म्हणजे 'विज्जामय प्रयोग' होय. अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे - "विज्जामय प्रयोग कोणता? अथर्ववेदाचे जाणकार अथर्वण मंत्रांचा प्रयोग करतात; जेव्हा नगर वेढले जाते किंवा युद्ध सुरू होते, तेव्हा ते शत्रूच्या सैन्यावर संकटे आणतात, उपद्रव निर्माण करतात, रोग निर्माण करतात, तीव्र ताप आणतात, पोटशूळ निर्माण करतात, पटकी निर्माण करतात, अतिसार निर्माण करतात. अशा प्रकारे अथर्ववेदाचे जाणकार अथर्वण मंत्रांचा प्रयोग करतात. विद्याधर मंत्रांचे पठण करून नगर वेढले असता... पे... अतिसार निर्माण करतात." अशा प्रकारे विज्जामय प्रयोगाचे दर्शन घडवून, अथर्वण मंत्र जाणणाऱ्यांनी आणि विद्याधरांनी मारलेल्या प्राण्यांच्या अनेक कथा सांगितल्या आहेत, पण त्या कथांचा काय उपयोग? येथे हेच लक्षण आहे की - मारण्यासाठी मंत्राचा जप करणे हा 'विज्जामय प्रयोग' होय.

Kammavipākajāya iddhiyā payojanaṃ iddhimayo payogo. Kammavipākajiddhi ca nāmesā nāgānaṃ nāgiddhi, supaṇṇānaṃ supaṇṇiddhi, yakkhānaṃ yakkhiddhi, devānaṃ deviddhi, rājūnaṃ rājiddhīti bahuvidhā. Tattha diṭṭhadaṭṭhaphuṭṭhavisānaṃ nāgānaṃ disvā ḍaṃsitvā phusitvā ca parūpaghātakaraṇe ‘‘nāgiddhi’’ veditabbā. Supaṇṇānaṃ mahāsamuddato dvattibyāmasatappamāṇanāguddharaṇe ‘‘supaṇṇiddhi’’ veditabbā. Yakkhā pana neva āgacchantā na paharantā dissanti, tehi pahaṭasattā pana tasmiṃyeva ṭhāne maranti, tatra tesaṃ ‘‘yakkhiddhi’’ daṭṭhabbā. Vessavaṇassa sotāpannakālato pubbe nayanāvudhena olokitakumbhaṇḍānaṃ maraṇe aññesañca devānaṃ yathāsakaṃ iddhānubhāve ‘‘deviddhi’’ veditabbā. Rañño cakkavattissa saparisassa ākāsagamanādīsu, asokassa heṭṭhā upari ca yojane āṇāpavattanādīsu, piturañño ca sīhaḷanarindassa dāṭhākoṭanena cūḷasumanakuṭumbiyassamaraṇe ‘‘rājiddhi’’ daṭṭhabbāti.

कर्मविपाकामुळे उत्पन्न झालेल्या ऋद्धीचा उपयोग करणे म्हणजे 'इद्धिमय प्रयोग' होय. आणि ही कर्मविपाकज ऋद्धी अनेक प्रकारची आहे, जसे की - नागांची 'नाग-ऋद्धी', गरुडांची 'सुपण्ण-ऋद्धी', यक्षांची 'यक्ख-ऋद्धी', देवांची 'देव-ऋद्धी' आणि राजांची 'राज-ऋद्धी'. त्यापैकी, केवळ पाहण्याने, चावण्याने किंवा स्पर्श करण्याने विष चढणाऱ्या नागांनी पाहून, चावून किंवा स्पर्श करून दुसऱ्याचा घात करणे, यात 'नाग-ऋद्धी' समजावी. गरुडांनी महासागरातून दोेनशे-तीनशे व्याम आकाराच्या नागांना उचलून नेणे, यात 'सुपण्ण-ऋद्धी' समजावी. यक्ष तर येताना किंवा प्रहार करताना दिसत नाहीत, परंतु त्यांनी प्रहार केलेले प्राणी त्याच ठिकाणी मरतात, तेथे त्यांची 'यक्ख-ऋद्धी' समजावी. वेस्सवण राजा सोतापन्न होण्यापूर्वी, त्याच्या दृष्टीरूप शस्त्राने पाहिले असता कुंभांड राक्षसांचा मृत्यू होणे, आणि इतर देवांच्या आपापल्या ऋद्धीच्या प्रभावात 'देव-ऋद्धी' समजावी. चक्रवर्ती राजाच्या आपल्या परिवारासह आकाशातून जाण्यात, सम्राट अशोकाच्या खाली आणि वर एक योजनपर्यंत आज्ञा चालण्यात, आणि सिंहल देशाचा राजा असलेल्या पितृराजाच्या सुळे घासण्याने चूलसुमन कुटुंबियाचा मृत्यू होण्यात 'राज-ऋद्धी' समजावी.

Keci pana ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto aññissā kucchigataṃ gabbhaṃ pāpakena manasāanupekkhitā hoti ‘aho vatāyaṃ kucchigato gabbho na sotthinā abhinikkhameyyā’ti. Evampi bhikkhave kulumbassa upaghāto hotī’’ti ādikāni suttāni dassetvā bhāvanāmayiddhiyāpi parūpaghātakammaṃ vadanti; saha parūpaghātakaraṇena ca ādittagharūparikhittassa [Pg.41] udakaghaṭassa bhedanamiva iddhivināsañca icchanti; taṃ tesaṃ icchāmattameva. Kasmā? Yasmā kusalavedanāvitakkaparittattikehi na sameti. Kathaṃ? Ayañhi bhāvanāmayiddhi nāma kusalattike kusalā ceva abyākatā ca, pāṇātipāto akusalo. Vedanāttike adukkhamasukhasampayuttā pāṇātipāto dukkhasampayutto. Vitakkattike avitakkāvicārā, pāṇātipāto savitakkasavicāro. Parittattike mahaggatā, pāṇātipāto parittoti.

परंतु, काही आचार्य - "पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ऋद्धीमान, चित्तावर नियंत्रण मिळवलेला श्रमण किंवा ब्राह्मण दुसऱ्या स्त्रीच्या गर्भातील गर्भाकडे पापयुक्त मनाने पाहतो की, 'अहो! हा गर्भातील गर्भ सुखरूप बाहेर पडू नये.' भिक्खूहो, अशा प्रकारे देखील गर्भाचा घात होतो" इत्यादी सूत्रांचा दाखला देऊन भावनामय ऋद्धीने देखील दुसऱ्याचा घात करण्याचे कर्म होते असे म्हणतात; आणि दुसऱ्याचा घात करण्याबरोबरच, जसे जळत्या घराच्या छतावर फेकलेला पाण्याचा घडा फुटतो, त्याप्रमाणे ऋद्धीचाही विनाश होतो असे मानतात. परंतु ते केवळ त्यांचे मत आहे. का? कारण हे मत कुशल-त्रिक, वेदना-त्रिक, वितर्क-त्रिक आणि परित्त-त्रिक यांच्याशी जुळत नाही. ते कसे? कारण ही भावनामय ऋद्धी कुशल-त्रिकामध्ये कुशल आणि अव्याकृत असते, तर प्राणातिपात हा अकुशल असतो. वेदना-त्रिकामध्ये ती अदुःख-असुख वेदनेने युक्त असते, तर प्राणातिपात हा दुःख वेदनेने युक्त असतो. वितर्क-त्रिकामध्ये ती अवितर्क-अविचार असते, तर प्राणातिपात हा सवितर्क-सविचार असतो. परित्त-त्रिकामध्ये ती महग्गत असते, तर प्राणातिपात हा परित्त धर्म असतो.

Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti ettha haratīti hārakaṃ. Kiṃ harati? Jīvitaṃ. Atha vā haritabbanti hārakaṃ; upanikkhipitabbanti attho. Satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakaṃ. Assāti manussaviggahassa. Pariyeseyyāti yathā labhati tathā kareyya; upanikkhipeyyāti attho. Etena thāvarappayogaṃ dasseti. Itarathā hi pariyiṭṭhamatteneva pārājiko bhaveyya; na cetaṃ yuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana sabbaṃ byañjanaṃ anādiyitvā yaṃ ettha thāvarappayogasaṅgahitaṃ satthaṃ, tadeva dassetuṃ ‘‘asiṃ vā…pe… rajjuṃ vā’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ.

"सत्थहारकं वास्स परियेसेय्य" (किंवा त्याच्यासाठी शस्त्र शोधून आणून देईल) यामध्ये— 'हरतीति हारकं' म्हणजे जे हरण करते ते 'हारक' होय. ते काय हरण करते? जीवन (प्राण). किंवा, 'हरितब्बं' म्हणजे जे जवळ आणून ठेवले पाहिजे ते 'हारक' होय; असा अर्थ आहे. जे शस्त्रही आहे आणि (प्राण) हरण करणारेही आहे (किंवा जवळ आणून ठेवले पाहिजे असे आहे), ते 'सत्थहारक' होय. 'अस्स' म्हणजे मनुष्याच्या शरीराच्या जवळ. 'परियेसेय्य' म्हणजे ज्या प्रकारे ते सहज प्राप्त होईल तसे करावे, किंवा जवळ आणून ठेवावे, असा अर्थ आहे. याद्वारे 'थावरप्रयोग' (स्थायी किंवा दीर्घकालीन प्रयत्न) दर्शविला जातो. कारण अन्यथा, केवळ शोधण्यामात्रेनेच पाराजिक आपत्ती येईल; आणि हे योग्य नाही. परंतु पाळीमध्ये सर्व शब्दांचे शब्दशः पालन न करता, येथे थावरप्रयोगात समाविष्ट असलेले जे शस्त्र आहे, तेच दर्शवण्यासाठी "असिं वा... पे... रज्जुं वा" (तलवार किंवा... दोरी किंवा) असे पदभाजन सांगितले आहे.

Tattha satthanti vuttāvasesaṃ yaṃkiñci samukhaṃ veditabbaṃ. Laguḷapāsāṇavisarajjūnañca jīvitavināsanabhāvato satthasaṅgaho veditabbo. Maraṇavaṇṇaṃ vāti ettha yasmā ‘‘kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, yo tvaṃ na labhasi paṇītāni bhojanāni bhuñjitu’’ntiādinā nayena jīvite ādīnavaṃ dassentopi ‘‘tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo…pe… akataṃ tayā pāpaṃ, mataṃ te jīvitā seyyo, ito tvaṃ kālaṅkato paricarissasi accharāparivuto nandanavane sukhappatto viharissasī’’tiādinā nayena maraṇe vaṇṇaṃ bhaṇantopi maraṇavaṇṇameva saṃvaṇṇeti. Tasmā dvidhā bhinditvā padabhājanaṃ vuttaṃ – ‘‘jīvite ādīnavaṃ dasseti, maraṇe vaṇṇaṃ bhaṇatī’’ti.

त्या पदभाजनामध्ये, 'शस्त्र' (सत्थं) म्हणजे प्रत्यक्ष उल्लेख केलेल्या शस्त्रांशिवाय इतर कोणतेही धारदार किंवा टोकदार साधन समजावे. आणि काठी, दगड, विष, दोरी इत्यादींचाही प्राणाचा नाश करण्याच्या स्वभावामुळे 'शस्त्र' या संज्ञेतच समावेश समजावा. 'मरणवण्णं वा' (किंवा मरणाची स्तुती करेल) यामध्ये, ज्या अर्थी "तुला या पापी आणि कठीण जीवनाचा काय उपयोग, ज्यामध्ये तुला उत्तम भोजनही मिळत नाही" इत्यादी पद्धतीने जीवनातील दोष दाखवणारा देखील, आणि "हे उपासका, तू तर कल्याणकारी कर्मे केली आहेत... तुझ्याकडून कोणतेही पाप घडलेले नाही, तुझ्यासाठी जगण्यापेक्षा मरणेच श्रेयस्कर आहे. येथून मरण पावल्यावर तू अप्सरांनी वेढलेला होऊन नंदनवनात सुखात विहार करशील" इत्यादी पद्धतीने मरणाची स्तुती करणारा देखील मरणाचीच प्रशंसा करतो. म्हणून दोन प्रकारे विभागून पदभाजन सांगितले आहे— "जीवनातील दोष दाखवतो, आणि मरणाची स्तुती करतो."

Maraṇāya vā samādapeyyāti maraṇatthāya upāyaṃ gāhāpeyya. Satthaṃ vā āharāti ādīsu ca yampi na vuttaṃ ‘‘sobbhe vā narake vā papāte vā papatā’’tiādi, taṃ sabbaṃ parato vuttanayattā atthato vuttamevāti veditabbaṃ. Na hi sakkā sabbaṃ sarūpeneva vattuṃ.

'मरणाया वा समादपेय्य' (किंवा मरणासाठी प्रवृत्त करेल) म्हणजे मरणासाठी उपाय किंवा मार्ग स्वीकारण्यास प्रवृत्त करणे. आणि "शस्त्र आण" इत्यादी वाक्यांमध्ये "खड्ड्यात, दरीत किंवा कड्यावरून उडी मार" इत्यादी जे काही सांगितले नाही, ते सर्व पुढे सांगितलेल्या पद्धतीनुसार अर्थाच्या दृष्टीने सांगितले गेले आहे असेच समजावे. कारण सर्वच गोष्टी प्रत्यक्ष रूपाने (शब्दाने) सांगणे शक्य नाही.

Iti [Pg.42] cittamanoti iticitto itimano; ‘‘mataṃ te jīvitā seyyo’’ti ettha vuttamaraṇacitto maraṇamanoti attho. Yasmā panettha mano cittasaddassa atthadīpanatthaṃ vutto, atthato panetaṃ ubhayampi ekameva, tasmā tassa atthato abhedaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ cittaṃ taṃ mano, yaṃ mano taṃ citta’’nti vuttaṃ. Itisaddaṃ pana uddharitvāpi na tāva attho vutto. Cittasaṅkappoti imasmiṃ pade adhikāravasena itisaddo āharitabbo. Idañhi ‘‘iticittasaṅkappo’’ti evaṃ avuttampi adhikārato vuttameva hotīti veditabbaṃ. Tathā hissa tamevaatthaṃ dassento ‘‘maraṇasaññī’’tiādimāha. Yasmā cettha ‘‘saṅkappo’’ti nayidaṃ vitakkassa nāmaṃ. Atha kho saṃvidahanamattassetaṃ adhivacanaṃ. Tañca saṃvidahanaṃ imasmiṃ atthe saññācetanādhippāyehi saṅgahaṃ gacchati. Tasmā citto nānappakārako saṅkappo assāti cittasaṅkappoti evamattho daṭṭhabbo. Tathā hissa padabhājanampi saññācetanādhippāyavasena vuttaṃ. Ettha ca ‘‘adhippāyo’’ti vitakko veditabbo.

'इति चित्तमनो' म्हणजे अशा चित्ताचा, अशा मनाचा. "तुझ्यासाठी जगण्यापेक्षा मरणेच श्रेयस्कर आहे" यामध्ये सांगितल्याप्रमाणे मरणाचे चित्त असलेला, मरणाचे मन असलेला, असा अर्थ आहे. परंतु येथे 'मन' हा शब्द 'चित्त' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी वापरला आहे, आणि अर्थाच्या दृष्टीने हे दोन्ही एकच आहेत; म्हणून त्यांचा अर्थाच्या दृष्टीने अभेद दर्शवण्यासाठी "जे चित्त आहे ते मन आहे, जे मन आहे ते चित्त आहे" असे म्हटले आहे. परंतु 'इति' हा शब्द काढून टाकूनही त्याचा अर्थ अजून सांगितलेला नाही. 'चित्तसंकप्पो' या पदामध्ये अधिकाराच्या (प्रकरणाच्या) बळावर 'इति' हा शब्द जोडला पाहिजे. कारण हे "इतिचित्तसंकप्पो" असे थेट म्हटले नसले तरी प्रकरणाच्या बळावर ते म्हटल्यासारखेच आहे असे समजावे. कारण त्याचा तोच अर्थ दर्शवण्यासाठी "मरणसञ्ञी" (मरणाची संज्ञा असलेला) इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे 'संकल्प' हे केवळ वितर्काचे (विचाराचे) नाव नाही, तर ते केवळ नियोजनाचे (संविधान करण्याचे) नाव आहे. आणि ते नियोजन या अर्थामध्ये संज्ञा, चेतना आणि अभिप्राय यांच्याद्वारे समाविष्ट होते. म्हणून ज्याचे चित्त विविध प्रकारचे संकल्प करणारे आहे, तो 'चित्तसंकल्प' होय, असा अर्थ घ्यावा. कारण त्याचे पदभाजन देखील संज्ञा, चेतना आणि अभिप्रायाच्या आधारे सांगितले आहे. आणि येथे 'अभिप्राय' म्हणजे वितर्क समजावा.

Uccāvacehi ākārehīti mahantāmahantehi upāyehi. Tattha maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇane tāva jīvite ādīnavadassanavasena avacākāratā maraṇe vaṇṇabhaṇanavasena uccākāratā veditabbā. Samādapane pana muṭṭhijāṇunipphoṭanādīhi maraṇasamādapanavasena uccākāratā, ekato bhuñjantassa nakhe visaṃ pakkhipitvā maraṇādisamādapanavasena avacākāratā veditabbā.

'उच्चावचेहि आकारेहि' म्हणजे लहान-मोठ्या (किंवा स्पष्ट-अस्पष्ट) उपायांनी. त्यामध्ये, मरणाची स्तुती करण्याच्या बाबतीत, जीवनातील दोष दाखवण्याच्या दृष्टीने 'अवचाकारता' (अप्रत्यक्ष प्रकार) समजावी आणि मरणाची स्तुती करण्याच्या दृष्टीने 'उच्चाकारता' (प्रत्यक्ष प्रकार) समजावी. परंतु मरणासाठी प्रवृत्त करण्याच्या बाबतीत, मुठीने मारणे, गुडघ्याने मारणे इत्यादींद्वारे मरणास प्रवृत्त करण्याच्या दृष्टीने 'उच्चाकारता' (स्पष्ट प्रकार) समजावी, आणि एकत्र जेवत असताना नखात विष लपवून मरणास प्रवृत्त करण्याच्या दृष्टीने 'अवचाकारता' (अस्पष्ट किंवा गुप्त प्रकार) समजावी.

Sobbhe vā narake vā papāte vāti ettha sobbho nāma samantato chinnataṭo gambhīro āvāṭo. Narako nāma tattha tattha phalantiyā bhūmiyā sayameva nibbattā mahādarī, yattha hatthīpi patanti, corāpi nilīnā tiṭṭhanti. Papātoti pabbatantare vā thalantare vā ekato chinno hoti. Purime upādāyāti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā adinnañca ādiyitvā pārājikaṃ āpattiṃ āpanne puggale upādāya. Sesaṃ pubbe vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

'सोब्भे वा नरके वा पपाते वा' (खड्ड्यात, दरीत किंवा कड्यावरून) यामध्ये, 'सोब्भ' म्हणजे चहूबाजूंनी तुटलेले काठ असलेला खोल खड्डा. 'नरक' म्हणजे ठिकठिकाणी जमीन फाटल्यामुळे स्वतःच निर्माण झालेली मोठी दरी, ज्यामध्ये हत्ती देखील पडू शकतात आणि चोरही लपून राहू शकतात. 'पपात' म्हणजे पर्वतांच्या दरम्यान किंवा मैदानी प्रदेशात एका बाजूने तुटलेला कडा. 'पूर्वीच्यांना अनुसरून' (पुरिमे उपादाय) म्हणजे मैथुन धर्माचे सेवन करून आणि न दिलेले धन घेऊन पाराजिक आपत्तीत पडलेल्या व्यक्तींना लक्षात घेऊन. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार आणि स्पष्ट अर्थाचा असल्यामुळे उघडच आहे.

174. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yasmā heṭṭhā padabhājanīyamhi saṅkhepeneva manussaviggahapārājikaṃ dassitaṃ, na vitthārena āpattiṃ āropetvā tanti ṭhapitā. Saṅkhepadassite ca atthe na sabbākāreneva [Pg.43] bhikkhū nayaṃ gahetuṃ sakkonti, anāgate ca pāpapuggalānampi okāso hoti, tasmā bhikkhūnañca sabbākārena nayaggahaṇatthaṃ anāgate ca pāpapuggalānaṃ okāsapaṭibāhanatthaṃ puna ‘‘sāmaṃ adhiṭṭhāyā’’tiādinā nayena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārato manussaviggahapārājikaṃ dassento ‘‘sāmanti sayaṃ hanatī’’tiādimāha.

१७४. अशा प्रकारे निर्दिष्ट केलेल्या शिक्षापदाचे पदांच्या क्रमाने विभाजन करून, आता ज्या अर्थी खाली पदभाजनामध्ये संक्षेपानेच मनुष्यवधाच्या पाराजिक आपत्तीचे दर्शन घडवले आहे, विस्ताराने आपत्ती लागू करून पाळी (मूळ मजकूर) प्रस्थापित केलेली नाही. आणि संक्षेपाने अर्थ दर्शवला असता भिक्खू सर्व प्रकारे पद्धत समजून घेऊ शकत नाहीत, आणि भविष्यात पापी व्यक्तींनाही (नियम मोडण्याची) संधी मिळू शकते, म्हणून भिक्खूंना सर्व प्रकारे पद्धत समजण्यासाठी आणि भविष्यात पापी व्यक्तींची संधी रोखण्यासाठी, पुन्हा "सामं अधिठ्ठाय" (स्वतः निश्चय करून) इत्यादी पद्धतीने मातिका (शीर्षक) प्रस्थापित करून, विस्ताराने मनुष्यवधाची पाराजिक आपत्ती दर्शवताना भगवंतांनी "सामन्ति सयं हनति" (सामं म्हणजे स्वतः मारतो) इत्यादी सांगितले.

Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanāya saddhiṃ vinicchayakathā – kāyenāti hatthena vā pādena vā muṭṭhinā vā jāṇunā vā yena kenaci aṅgapaccaṅgena. Kāyapaṭibaddhenāti kāyato amocitena asiādinā paharaṇena. Nissaggiyenāti kāyato ca kāyapaṭibaddhato ca mocitena ususattiādinā. Ettāvatā sāhatthiko ca nissaggiyo cāti dve payogā vuttā honti.

त्यामध्ये, अस्पष्ट पदांच्या स्पष्टीकरणासह हा निर्णय-वृत्तांत (विनिच्छयकथा) आहे— 'कायेन' (शरीराने) म्हणजे हाताने, पायाने, मुठीने, गुडघ्याने किंवा शरीराच्या कोणत्याही अवयवाने (मारणे). 'कायपटिबद्धेन' (शरीराशी जोडलेल्या साधनाने) म्हणजे शरीरापासून सुटे न केलेल्या तलवार इत्यादी प्रहार करणाऱ्या शस्त्राने (मारणे). 'निस्सग्गियेन' (फेकून मारण्याच्या साधनाने) म्हणजे शरीरापासून आणि शरीराशी जोडलेल्या वस्तूपासून सुटलेल्या बाण, भाला इत्यादी शस्त्राने (मारणे). याद्वारे 'साहत्थिक' (स्वतःच्या हाताने केलेला) आणि 'निस्सग्गिय' (फेकून केलेला) हे दोन प्रयोग सांगितले आहेत.

Tattha ekameko uddissānuddissabhedato duvidho. Tattha uddesike yaṃ uddissa paharati, tasseva maraṇena kammunā bajjhati. ‘‘Yo koci maratū’’ti evaṃ anuddesike pahārappaccayā yassa kassaci maraṇena kammunā bajjhati. Ubhayathāpi ca paharitamatte vā maratu pacchā vā teneva rogena, paharitamatteyeva kammunā bajjhati. Maraṇādhippāyena ca pahāraṃ datvā tena amatassa puna aññacittena pahāre dinne pacchāpi yadi paṭhamappahāreneva marati, tadā eva kammunā baddho. Atha dutiyappahārena marati, natthi pāṇātipāto. Ubhayehi matepi paṭhamappahāreneva kammunā baddho. Ubhayehi amate nevatthi pāṇātipāto. Esa nayo bahūhipi ekassa pahāre dinne. Tatrāpi hi yassa pahārena marati, tasseva kammunā baddho hotīti.

त्या दोन प्रयोगांमध्ये प्रत्येक प्रयोग उद्देश आणि अनुद्देश या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. त्यामध्ये उद्देशिक प्रयोगात, ज्याला उद्देशून प्रहार केला जातो, त्याच्याच मरणाने प्राणातिपात कर्माचे बंधन होते. 'कोणीही मरो' अशा प्रकारे अनुद्देशिक प्रयोगात, प्रहार केल्याच्या कारणाने ज्या कोणाच्याही मरणाने कर्माचे बंधन होते. आणि दोन्ही प्रकारे, प्रहार केल्याबरोबर तो मरो किंवा नंतर त्याच प्रहारामुळे झालेल्या आजाराने मरो, प्रहार केल्याबरोबरच कर्माचे बंधन होते. मारण्याच्या उद्देशाने प्रहार करून, त्याने तो न मरता, पुन्हा दुसऱ्या चित्ताने (मारण्याच्या उद्देशाशिवाय) प्रहार केला असता, नंतरही जर पहिल्याच प्रहारामुळे तो मरतो, तर पहिल्या प्रहाराच्या वेळीच कर्माचे बंधन होते. परंतु जर दुसऱ्या प्रहारामुळे मरतो, तर प्राणातिपात होत नाही. दोन्ही प्रहारांमुळे मरत असला तरी पहिल्याच प्रहारामुळे कर्माचे बंधन होते. दोन्ही प्रहारांनी न मरता राहिल्यास प्राणातिपात मुळीच होत नाही. अनेकांनी मिळून एकाला प्रहार केला असताही हाच नियम लागू होतो. कारण तेथेही ज्याच्या प्रहारामुळे तो मरतो, तोच कर्माने बद्ध होतो.

Kammāpattibyattibhāvatthañcettha eḷakacatukkampi veditabbaṃ. Yo hi eḷakaṃ ekasmiṃ ṭhāne nipannaṃ upadhāreti ‘‘rattiṃ āgantvā vadhissāmī’’ti. Eḷakassa ca nipannokāse tassa mātā vā pitā vā arahā vā paṇḍukāsāvaṃ pārupitvā nipanno hoti. So rattibhāge āgantvā ‘‘eḷakaṃ māremī’’ti mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā māreti. ‘‘Imaṃ vatthuṃ māremī’’ti cetanāya atthibhāvato ghātako ca hoti, anantariyakammañca phusati, pārājikañca āpajjati. Añño koci āgantuko nipanno hoti[Pg.44], ‘‘eḷakaṃ māremī’’ti taṃ māreti, ghātako ca hoti pārājikañca āpajjati, ānantariyaṃ na phusati. Yakkho vā peto vā nipanno hoti, ‘‘eḷakaṃ māremī’’ti taṃ māreti ghātakova hoti, na cānantariyaṃ phusati, na ca pārājikaṃ āpajjati, thullaccayaṃ pana hoti. Añño koci nipanno natthi, eḷakova hoti taṃ māreti, ghātako ca hoti, pācittiyañca āpajjati. ‘‘Mātāpituarahantānaṃ aññataraṃ māremī’’ti tesaṃyeva aññataraṃ māreti, ghātako ca hoti, ānantariyañca phusati, pārājikañca āpajjati. ‘‘Tesaṃ aññataraṃ māressāmī’’ti aññaṃ āgantukaṃ māreti, yakkhaṃ vā petaṃ vā māreti, eḷakaṃ vā māreti, pubbe vuttanayena veditabbaṃ. Idha pana cetanā dāruṇā hotīti.

येथे कर्म आणि आपत्तीचा भेद स्पष्ट करण्यासाठी 'एडक-चतुष्क' (मेंढ्यासंबंधी चार पर्याय) देखील समजून घेतले पाहिजे. जो कोणी एका ठिकाणी झोपलेल्या मेंढ्याला पाहून 'रात्री येऊन याला मारीन' असा विचार करतो. आणि त्या मेंढ्याच्या झोपण्याच्या जागी त्याची आई, वडील किंवा अर्हत फिकट रंगाचे (पांडु) काषाय वस्त्र पांघरून झोपलेले असतात. तो रात्रीच्या वेळी येऊन 'मी मेंढ्याला मारतो' असे समजून आईला, वडिलांना किंवा अर्हताला मारतो. 'मी या प्राण्याला मारतो' अशी मारण्याची चेतना अस्तित्वात असल्यामुळे तो घातक (हत्यारा) ठरतो, आनंतर्य कर्माला स्पर्श करतो (त्याला आनंतर्य कर्म लागते) आणि पाराजिकापत्ती प्राप्त होते. जर दुसरा कोणी आगंतुक (अनोळखी मनुष्य) तेथे झोपलेला असेल आणि 'मी मेंढ्याला मारतो' असे समजून त्याला मारतो, तर तो घातक ठरतो आणि पाराजिकापत्ती प्राप्त होते, परंतु आनंतर्य कर्माला स्पर्श करत नाही. जर यक्ष किंवा प्रेत तेथे झोपलेले असेल आणि 'मी मेंढ्याला मारतो' असे समजून त्याला मारतो, तर तो घातकच ठरतो, परंतु आनंतर्य कर्माला स्पर्श करत नाही आणि पाराजिकापत्तीही प्राप्त होत नाही, तर थुल्लच्चय आपत्ती प्राप्त होते. जर दुसरा कोणी झोपलेला नसून मेंढाच असेल आणि तो त्याला मारतो, तर तो घातक ठरतो आणि पाचित्तिय आपत्ती प्राप्त होते. 'आई, वडील किंवा अर्हतांपैकी कोणा एकाला मारतो' असे समजून त्यांच्यापैकीच कोणा एकाला मारतो, तर तो घातक ठरतो, आनंतर्य कर्माला स्पर्श करतो आणि पाराजिकापत्ती प्राप्त होते. 'त्यांच्यापैकी कोणा एकाला मारीन' असे समजून दुसऱ्या आगंतुकाला मारतो, किंवा यक्षाला किंवा प्रेताला मारतो, किंवा मेंढ्याला मारतो, तर पूर्वी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच समजून घ्यावे. परंतु येथे चेतना अत्यंत दारुण (क्रूर) असते, असे जाणावे.

Aññānipi ettha palālapuñjādivatthūni veditabbāni. Yo hi ‘‘lohitakaṃ asiṃ vā sattiṃ vā pucchissāmī’’ti palālapuñje pavesento tattha nipannaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā āgantukapurisaṃ vā yakkhaṃ vā petaṃ vā tiracchānagataṃ vā māreti, vohāravasena ‘‘ghātako’’ti vuccati, vadhakacetanāya pana abhāvato neva kammaṃ phusati, na āpattiṃ āpajjati. Yo pana evaṃ pavesento sarīrasamphassaṃ sallakkhetvā ‘‘satto maññe abbhantaragato maratū’’ti pavesetvā māreti, tassa tesaṃ vatthūnaṃ anurūpena kammabaddho ca āpatti ca veditabbā. Esa nayo tattha nidahanatthaṃ pavesentassāpi vanappagumbādīsu khipantassāpi.

येथे पेंढ्याचा ढीग इत्यादी इतर उदाहरणे देखील समजून घेतली पाहिजेत. जो कोणी 'रक्ताने माखलेली तलवार किंवा भाला पुसेन' असे समजून पेंढ्याच्या ढिगाऱ्यात तो खुपसतो आणि तेथे झोपलेल्या आईला, वडिलांना, अर्हताला, आगंतुक मनुष्याला, यक्षाला, प्रेताला किंवा तिर्यंच प्राण्याला मारतो, तर व्यवहाराने त्याला 'घातक' (हत्यारा) म्हटले जाते; परंतु मारण्याच्या चेतनेचा अभाव असल्यामुळे त्याला कर्मही लागत नाही आणि आपत्तीही प्राप्त होत नाही. परंतु जो कोणी अशा प्रकारे खुपसताना शरीराचा स्पर्श जाणवून 'आत कोणीतरी प्राणी असावा, तो मरो' असे समजून खुपसून मारतो, तर त्याला त्या त्या प्राण्यांच्या अनुरूप कर्माचे बंधन आणि आपत्ती समजून घ्यावी. हाच नियम तेथे (तलवार इत्यादी) लपवून ठेवण्यासाठी खुपसणाऱ्याला आणि जंगलातील झुडपात फेकणाऱ्याला देखील लागू होतो.

Yopi ‘‘coraṃ māremī’’ti coravesena gacchantaṃ pitaraṃ māreti, ānantariyañca phusati, pārājiko ca hoti. Yo pana parasenāya aññañca yodhaṃ pitarañca kammaṃ karonte disvā yodhassa usuṃ khipati, ‘‘etaṃ vijjhitvā mama pitaraṃ vijjhissatī’’ti yathādhippāyaṃ gate pitughātako hoti. ‘‘Yodhe viddhe mama pitā palāyissatī’’ti khipati, usu ayathādhippāyaṃ gantvā pitaraṃ māreti, vohāravasena ‘‘pitughātako’’ti vuccati; ānantariyaṃ pana natthīti.

जो कोणी 'मी चोराला मारतो' असे समजून चोराच्या वेशात जाणाऱ्या वडिलांना मारतो, त्याला आनंतर्य कर्म लागते आणि तो पाराजिक होतो. परंतु जो शत्रूच्या सैन्यात इतर सैनिकाला आणि वडिलांना युद्ध करताना पाहून सैनिकावर बाण सोडतो, 'याला भेदून (हा बाण) माझ्या वडिलांना भेदावा' अशा हेतूने बाण सोडल्यावर तो इच्छेप्रमाणे लागल्यास तो पितृघातक ठरतो. 'सैनिकाला बाण लागल्यावर माझे वडील पळून जातील' असे समजून बाण सोडतो, आणि बाण इच्छेविरुद्ध जाऊन वडिलांना मारतो, तर व्यवहाराने त्याला 'पितृघातक' म्हटले जाते; परंतु आनंतर्य कर्म लागत नाही, असे जाणावे.

Adhiṭṭhahitvāti samīpe ṭhatvā. Āṇāpetīti uddissa vā anuddissa vā āṇāpeti. Tattha parasenāya paccupaṭṭhitāya anuddisseva ‘‘evaṃ vijjha[Pg.45], evaṃ pahara, evaṃ ghātehī’’ti āṇatte yattake āṇatto ghāteti, tattakā ubhinnaṃ pāṇātipātā. Sace tattha āṇāpakassa mātāpitaro honti, ānantariyampi phusati. Sace āṇattasseva mātāpitaro, sova ānantariyaṃ phusati. Sace arahā hoti, ubhopi ānantariyaṃ phusanti. Uddisitvā pana ‘‘etaṃ dīghaṃ rassaṃ rattakañcukaṃ nīlakañcukaṃ hatthikkhandhe nisinnaṃ majjhe nisinnaṃ vijjha pahara ghātehī’’ti āṇatte sace so tameva ghāteti, ubhinnampi pāṇātipāto; ānantariyavatthumhi ca ānantariyaṃ. Sace aññaṃ māreti, āṇāpakassa natthi pāṇātipāto. Etena āṇattiko payogo vutto hoti. Tattha –

'अधिष्ठाय' म्हणजे जवळ उभे राहून. 'आज्ञा देतो' म्हणजे उद्देशून किंवा न उद्देशून आज्ञा देतो. तेथे शत्रूचे सैन्य समोर उभे ठाकले असता, कोणा एकाला न उद्देशताच 'असा बाण मार, असा प्रहार कर, असे मारून टाक' अशी आज्ञा दिली असता, आज्ञाधारक जितक्या लोकांना मारतो, तितके प्राणातिपात दोघांनाही (आज्ञा देणाऱ्याला आणि पाळणाऱ्याला) लागतात. जर त्यामध्ये आज्ञा देणाऱ्याचे आई-वडील असतील, तर त्याला आनंतर्य कर्म देखील लागते. जर आज्ञा पाळणाऱ्याचेच आई-वडील असतील, तर तोच आनंतर्य कर्माला स्पर्श करतो. जर अर्हत असेल, तर दोघांनाही आनंतर्य कर्म लागते. परंतु उद्देशून (विशिष्ट व्यक्तीला दाखवून) 'या उंच माणसाला, बुटक्याला, लाल चिलखत घातलेल्याला, निळे चिलखत घातलेल्याला, हत्तीच्या खांद्यावर बसलेल्याला, हत्तीच्या पाठीच्या मध्यभागी बसलेल्याला बाण मार, प्रहार कर, मारून टाक' अशी आज्ञा दिली असता, जर तो त्यालाच मारतो, तर दोघांनाही प्राणातिपात लागतो; आणि आनंतर्य कर्माच्या बाबतीत आनंतर्य कर्म लागते. जर तो दुसऱ्या कोणाला मारतो, तर आज्ञा देणाऱ्याला प्राणातिपात लागत नाही. याने आणत्तिक प्रयोग (आज्ञेचा प्रयोग) सांगितला गेला आहे. त्यामध्ये -

Vatthuṃ kālañca okāsaṃ, āvudhaṃ iriyāpathaṃ;

Tulayitvā pañca ṭhānāni, dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo.

वस्तू (प्राणी), काळ, जागा, शस्त्र आणि इरियापथ (शारीरिक स्थिती) या पाच गोष्टींचा विचार करून चतुर (विनयधर) पुरुषाने अर्थ निश्चित करावा.

Aparo nayo –

दुसरा नियम -

Vatthu kālo ca okāso, āvudhaṃ iriyāpatho;

Kiriyāvisesoti ime, cha āṇattiniyāmakā.

वस्तू, काळ, जागा, शस्त्र, इरियापथ आणि क्रियाविशेष हे सहा आज्ञेचे नियमन करणारे (निश्चित करणारे) घटक आहेत.

Tattha ‘‘vatthū’’ti māretabbo satto. ‘‘Kālo’’ti pubbaṇhasāyanhādikālo ca yobbanathāvariyādikālo ca. ‘‘Okāso’’ti gāmo vā vanaṃ vā gehadvāraṃ vā gehamajjhaṃ vā rathikā vā siṅghāṭakaṃ vāti evamādi. ‘‘Āvudha’’nti asi vā usu vā satti vāti evamādi. ‘‘Iriyāpatho’’ti māretabbassa gamanaṃ vā nisajjā vāti evamādi. ‘‘Kiriyāviseso’’ti vijjhanaṃ vā chedanaṃ vā bhedanaṃ vā saṅkhamuṇḍakaṃ vāti evamādi.

त्यामध्ये 'वस्तू' म्हणजे मारला जाणारा प्राणी. 'काळ' म्हणजे सकाळ, संध्याकाळ इत्यादी वेळ आणि तारुण्य, वृद्धत्व इत्यादी अवस्था. 'जागा' म्हणजे गाव, जंगल, घराचे दार, घराचा मध्यभाग, रस्ता, चौक इत्यादी. 'शस्त्र' म्हणजे तलवार, बाण, भाला इत्यादी. 'इरियापथ' म्हणजे मारल्या जाणाऱ्या प्राण्याचे चालणे, बसणे इत्यादी शारीरिक स्थिती. 'क्रियाविशेष' म्हणजे बाण मारणे, कापणे, फोडणे, शंखमुंडक इत्यादी विशिष्ट कृती.

Yadi hi vatthuṃ visaṃvādetvā ‘‘yaṃ mārehī’’ti āṇatto tato aññaṃ māreti, ‘‘purato paharitvā mārehī’’ti vā āṇatto pacchato vā passato vā aññasmiṃ vā padese paharitvā māreti. Āṇāpakassa natthi kammabandho; āṇattasseva kammabandho. Atha vatthuṃ avisaṃvādetvā yathāṇattiyā māreti, āṇāpakassa āṇattikkhaṇe āṇattassa ca māraṇakkhaṇeti ubhayesampi kammabandho. Vatthuvisesena panettha kammaviseso ca āpattiviseso ca hotīti. Evaṃ tāva vatthumhi saṅketavisaṅketatā veditabbā.

जर खरोखरच उद्दिष्ट व्यक्तीला चुकवून (विचलित करून) 'ज्याला मार' अशी आज्ञा दिली असता, तो त्याच्याऐवजी दुसऱ्याला मारतो, किंवा 'समोरून प्रहार करून मार' अशी आज्ञा दिली असता, तो मागून किंवा बाजूने किंवा इतर कोणत्याही ठिकाणी प्रहार करून मारतो, तर आज्ञा देणाऱ्याला कर्मबंध होत नाही; केवळ आज्ञा पाळणाऱ्यालाच कर्मबंध होतो. परंतु, उद्दिष्ट व्यक्तीला न चुकवता आज्ञेप्रमाणे मारतो, तर आज्ञा देणाऱ्याला आज्ञा देण्याच्या क्षणी आणि आज्ञा पाळणाऱ्याला मारण्याच्या क्षणी, अशा दोघांनाही कर्मबंध होतो. येथे व्यक्तीच्या विशेषतेनुसार कर्माचा विशेष आणि आपत्तीचा विशेष होतो. अशा प्रकारे, प्रथम उद्दिष्ट व्यक्तीच्या बाबतीत संकेत (नियम पाळणे) आणि विसंकेत (नियम न पाळणे) समजून घ्यावे.

Kāle [Pg.46] pana yo ‘‘ajja sve’’ti aniyametvā ‘‘pubbaṇhe mārehī’’ti āṇatto yadā kadāci pubbaṇhe māreti, natthi visaṅketo. Yo pana ‘‘ajja pubbaṇhe’’ti vutto majjhanhe vā sāyanhe vā sve vā pubbaṇhe māreti. Visaṅketo hoti, āṇāpakassa natthi kammabandho. Pubbaṇhe māretuṃ vāyamantassa majjhanhe jātepi eseva nayo. Etena nayena sabbakālappabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

काळाच्या (वेळेच्या) बाबतीत, ज्याला 'आज किंवा उद्या' अशी मर्यादा न घालता 'सकाळी मार' अशी आज्ञा दिली आहे, तो कधीही सकाळी मारतो, तर विसंकेत होत नाही. परंतु, ज्याला 'आज सकाळी' असे सांगितले असताना तो दुपारी किंवा संध्याकाळी किंवा उद्या सकाळी मारतो, तर विसंकेत होतो आणि आज्ञा देणाऱ्याला कर्मबंध होत नाही. सकाळी मारण्याचा प्रयत्न करत असताना दुपार झाली तरी हाच नियम लागू होतो. या पद्धतीने सर्व काळाच्या प्रकारांमध्ये संकेत आणि विसंकेत समजून घ्यावा.

Okāsepi yo ‘‘etaṃ gāme ṭhitaṃ mārehī’’ti aniyametvā āṇatto taṃ yattha katthaci māreti, natthi visaṅketo. Yo pana ‘‘gāmeyevā’’ti niyametvā āṇatto vane māreti, tathā ‘‘vane’’ti āṇatto gāme māreti. ‘‘Antogehadvāre’’ti āṇatto gehamajjhe māreti, visaṅketo. Etena nayena sabbokāsabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

स्थानाच्या बाबतीतही, ज्याला 'गावात असलेल्या याला मार' अशी मर्यादा न घालता आज्ञा दिली आहे, तो त्याला कुठेही मारतो, तर विसंकेत होत नाही. परंतु, ज्याला 'गावातच' अशी मर्यादा घालून आज्ञा दिली आहे आणि तो जंगलात मारतो, तसेच 'जंगलातच' अशी आज्ञा दिली असताना गावात मारतो, किंवा 'घराच्या दाराच्या आतच' अशी आज्ञा दिली असताना घराच्या मध्यभागी मारतो, तर विसंकेत होतो. या पद्धतीने सर्व स्थानांच्या प्रकारांमध्ये संकेत आणि विसंकेत समजून घ्यावा.

Āvudhepi yo ‘‘asinā vā usunā vā’’ti aniyametvā ‘‘āvudhena mārehī’’ti āṇatto yena kenaci āvudhena māreti, natthi visaṅketo. Yo pana ‘‘asinā’’ti vutto usunā, ‘‘iminā vā asinā’’ti vutto aññena asinā māreti. Etasseva vā asissa ‘‘imāya dhārāya mārehī’’ti vutto itarāya vā dhārāya talena vā tuṇḍena vā tharunā vā māreti, visaṅketo. Etena nayena sabbaāvudhabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

शस्त्राच्या बाबतीतही, ज्याला 'तलवारीने किंवा बाणाने' अशी मर्यादा न घालता 'शस्त्राने मार' अशी आज्ञा दिली आहे, तो कोणत्याही शस्त्राने मारतो, तर विसंकेत होत नाही. परंतु, ज्याला 'तलवारीने' असे सांगितले असताना तो बाणाने मारतो, किंवा 'या तलवारीने' असे सांगितले असताना दुसऱ्या तलवारीने मारतो, किंवा याच तलवारीच्या 'या धारेने मार' असे सांगितले असताना दुसऱ्या धारेने, पात्याने, टोकाने किंवा मुठीने मारतो, तर विसंकेत होतो. या पद्धतीने सर्व शस्त्रांच्या प्रकारांमध्ये संकेत आणि विसंकेत समजून घ्यावा.

Iriyāpathe pana yo ‘‘etaṃ gacchantaṃ mārehī’’ti vadati, āṇatto ca naṃ sace gacchantaṃ māreti, natthi visaṅketo. ‘‘Gacchantameva mārehī’’ti vutto pana sace nisinnaṃ māreti. ‘‘Nisinnameva vā mārehī’’ti vutto gacchantaṃ māreti, visaṅketo hoti. Etena nayena sabbairiyāpathabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

शारीरिक स्थितीच्या (इरियापथाच्या) बाबतीत, जो 'या चालणाऱ्याला मार' असे सांगतो, आणि आज्ञाधारक जर त्याला मारतो, तर विसंकेत होत नाही. परंतु, 'चालणाऱ्यालाच मार' असे सांगितले असताना जर तो बसलेल्याला मारतो, किंवा 'बसलेल्यालाच मार' असे सांगितले असताना चालणाऱ्याला मारतो, तर विसंकेत होतो. या पद्धतीने सर्व शारीरिक स्थितींच्या (इरियापथांच्या) प्रकारांमध्ये संकेत आणि विसंकेत समजून घ्यावा.

Kiriyāvisesepi yo ‘‘vijjhitvā mārehī’’ti vutto vijjhitvāva māreti, natthi visaṅketo. Yo pana ‘‘vijjhitvā mārehī’’ti vutto chinditvā māreti, visaṅketo. Etena nayena sabbakiriyāvisesabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

विशिष्ट कृतीच्या (क्रियाविशेषाच्या) बाबतीतही, ज्याला 'भोसकून मार' असे सांगितले असताना तो भोसकूनच मारतो, तर विसंकेत होत नाही. परंतु, ज्याला 'भोसकून मार' असे सांगितले असताना तो कापून मारतो, तर विसंकेत होतो. या पद्धतीने सर्व क्रियाविशेषांच्या प्रकारांमध्ये संकेत आणि विसंकेत समजून घ्यावा.

Yo pana liṅgavasena ‘‘dīghaṃ rassaṃ kāḷaṃ odātaṃ kisaṃ thūlaṃ mārehī’’ti aniyametvā āṇāpeti, āṇatto ca yaṃkiñci tādisaṃ [Pg.47] māreti, natthi visaṅketo ubhinnaṃ pārājikaṃ. Atha pana so attānaṃ sandhāya āṇāpeti, āṇatto ca ‘‘ayameva īdiso’’ti āṇāpakameva māreti, āṇāpakassa dukkaṭaṃ, vadhakassa pārājikaṃ. Āṇāpako attānaṃ sandhāya āṇāpeti, itaro aññaṃ tādisaṃ māreti, āṇāpako muccati, vadhakasseva pārājikaṃ. Kasmā? Okāsassa aniyamitattā. Sace pana attānaṃ sandhāya āṇāpentopi okāsaṃ niyameti, ‘‘asukasmiṃ nāma rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā therāsane vā navāsane vā majjhimāsane vā nisinnaṃ evarūpaṃ nāma mārehī’’ti. Tattha ca añño nisinno hoti, sace āṇatto taṃ māreti, neva vadhako muccati na āṇāpako. Kasmā? Okāsassa niyamitattā. Sace pana niyamitokāsato aññatra māreti, āṇāpako muccatīti ayaṃ nayo mahāaṭṭhakathāyaṃ suṭṭhu daḷhaṃ katvā vutto. Tasmā ettha na anādariyaṃ kātabbanti.

परंतु, जो शारीरिक लक्षणांच्या आधारे 'उंच, बुटका, काळा, गोरा, सडपातळ किंवा जाड याला मार' अशी मर्यादा न घालता आज्ञा देतो, आणि आज्ञाधारक तशा प्रकारच्या कोणत्याही व्यक्तीला मारतो, तर विसंकेत होत नाही आणि दोघांनाही पाराजिक होते. परंतु, जर तो स्वतःला उद्देशून आज्ञा देतो, आणि आज्ञाधारक 'हाच तो तसा माणूस आहे' असे समजून आज्ञा देणाऱ्यालाच मारतो, तर आज्ञा देणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) आणि वधकाला (मारणाऱ्याला) पाराजिक होते. जर आज्ञा देणारा स्वतःला उद्देशून आज्ञा देतो, पण दुसरा (आज्ञाधारक) तशाच दुसऱ्या व्यक्तीला मारतो, तर आज्ञा देणारा मुक्त होतो आणि केवळ वधकालाच पाराजिक होते. कारण काय? स्थानाची मर्यादा न घातल्यामुळे. परंतु, स्वतःला उद्देशून आज्ञा देतानाही जर तो स्थानाची मर्यादा घालतो, जसे की 'अमुक एका रात्रीच्या ठिकाणी किंवा दिवसाच्या ठिकाणी किंवा थेरांच्या (स्थविरांच्या) आसनावर किंवा नवभिक्खूंच्या आसनावर किंवा मध्यमभिक्खूंच्या आसनावर बसलेल्या अशा स्वरूपाच्या व्यक्तीला मार', आणि तिथे दुसराच कोणी बसलेला असतो, आणि जर आज्ञाधारक त्याला मारतो, तर वधकाचीही सुटका होत नाही आणि आज्ञा देणाऱ्याचीही नाही. कारण काय? स्थानाची मर्यादा घातल्यामुळे. परंतु, जर मर्यादित केलेल्या स्थानाशिवाय इतर ठिकाणी मारतो, तर आज्ञा देणारा मुक्त होतो, हा नियम महाअट्ठकथेत चांगल्या प्रकारे दृढ करून सांगितला आहे. म्हणून या बाबतीत अनादर (दुर्लक्ष) करू नये.

Adhiṭṭhāyāti mātikāvasena āṇattikapayogakathā niṭṭhitā.

'अधिट्ठाय' (अधिष्ठान करून) या मातृकेच्या आधारे आणत्तिक प्रयोगाची कथा (आज्ञा देण्याच्या प्रयोगाची चर्चा) समाप्त झाली.

Idāni ye dūtenāti imassa mātikāpadassa niddesadassanatthaṃ ‘‘bhikkhu bhikkhuṃ āṇāpetī’’tiādayo cattāro vārā vuttā. Tesu so taṃ maññamānoti so āṇatto yo āṇāpakena ‘‘itthannāmo’’ti akkhāto, taṃ maññamāno tameva jīvitā voropeti, ubhinnaṃ pārājikaṃ. Taṃ maññamāno aññanti ‘‘yaṃ jīvitā voropehī’’ti vutto taṃ maññamāno aññaṃ tādisaṃ jīvitā voropeti, mūlaṭṭhassa anāpatti. Aññaṃ maññamāno tanti yo āṇāpakena vutto, tassa balavasahāyaṃ samīpe ṭhitaṃ disvā ‘‘imassa balenāyaṃ gajjati, imaṃ tāva jīvitā voropemī’’ti paharanto itarameva parivattitvā tasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ ‘‘sahāyo’’ti maññamāno jīvitā voropeti, ubhinnaṃ pārājikaṃ. Aññaṃ maññamāno aññanti purimanayeneva ‘‘imaṃ tāvassa sahāyaṃ jīvitā voropemī’’ti sahāyameva voropeti, tasseva pārājikaṃ.

आता 'दूताने' या मातृकापदाचे सविस्तर स्पष्टीकरण दाखवण्यासाठी 'भिक्खू भिक्खूला आज्ञा देतो' इत्यादी चार वार (विभाग) सांगितले आहेत. त्यामध्ये 'तो त्यालाच समजून' याचा अर्थ असा की, तो आज्ञाधारक, ज्याला आज्ञा देणाऱ्याने 'अमुक नावाचा' असे सांगितले आहे, त्यालाच तो समजून त्यालाच जीवानिशी मारतो, तर दोघांनाही पाराजिक होते. 'त्यालाच समजून दुसऱ्याला' याचा अर्थ असा की, 'ज्याला जीवानिशी मार' असे सांगितले आहे, त्यालाच तो समजून तशाच दुसऱ्या व्यक्तीला जीवानिशी मारतो, तर मूळ आज्ञा देणाऱ्याला आपत्ती होत नाही. 'दुसऱ्याला समजून त्यालाच' याचा अर्थ असा की, ज्याच्याबद्दल आज्ञा देणाऱ्याने सांगितले आहे, त्याच्या जवळ उभे असलेल्या एका बलवान मित्राला पाहून 'याच्या बळावर हा गर्जना करत आहे, आधी यालाच जीवानिशी मारतो' असा विचार करून प्रहार करताना, तो मूळ व्यक्तीच फिरून त्या मित्राच्या जागी उभा राहिला असता, त्यालाच 'मित्र' समजून जीवानिशी मारतो, तर दोघांनाही पाराजिक होते. 'दुसऱ्याला समजून दुसऱ्यालाच' याचा अर्थ असा की, पूर्वीच्याच नियमाप्रमाणे 'आधी याच्या मित्राला जीवानिशी मारतो' असा विचार करून त्या मित्रालाच जीवानिशी मारतो, तर केवळ त्यालाच (मारणाऱ्यालाच) पाराजिक होते.

Dūtaparamparāpadassa niddesavāre itthannāmassa pāvadātiādīsu eko ācariyo tayo buddharakkhitadhammarakkhitasaṅgharakkhitanāmakā antevāsikā [Pg.48] daṭṭhabbā. Tattha bhikkhu bhikkhuṃ āṇāpetīti ācariyo kañci puggalaṃ mārāpetukāmo tamatthaṃ ācikkhitvā buddharakkhitaṃ āṇāpeti. Itthannāmassa pāvadāti gaccha tvaṃ, buddharakkhita, etamatthaṃ dhammarakkhitassa pāvada. Itthannāmo itthannāmassa pāvadatūti dhammarakkhitopi saṅgharakkhitassa pāvadatu. Itthannāmo itthannāmaṃ jīvitā voropetūti evaṃ tayā āṇattena dhammarakkhitena āṇatto saṅgharakkhito itthannāmaṃ puggalaṃ jīvitā voropetu; so hi amhesu vīrajātiko paṭibalo imasmiṃ kammeti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭaṃ. So itarassa ārocetīti buddharakkhito dhammarakkhitassa, dhammarakkhito ca saṅgharakkhitassa ‘‘amhākaṃ ācariyo evaṃ vadati – ‘itthannāmaṃ kira jīvitā voropehī’ti. Tvaṃ kira amhesu vīrapuriso’’ti āroceti; evaṃ tesampi dukkaṭaṃ. Vadhako paṭiggaṇhātīti ‘‘sādhu voropessāmī’’ti saṅgharakkhito sampaṭicchati. Mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassāti saṅgharakkhitena paṭiggahitamatte ācariyassa thullaccayaṃ. Mahājano hi tena pāpe niyojitoti. So tanti so ce saṅgharakkhito taṃ puggalaṃ jīvitā voropeti, sabbesaṃ catunnampi janānaṃ pārājikaṃ. Na kevalañca catunnaṃ, etenūpāyena visaṅketaṃ akatvā paramparāya āṇāpentaṃ samaṇasataṃ samaṇasahassaṃ vā hotu sabbesaṃ pārājikameva.

दूतपरंपरा पदाच्या निर्देशवारात (स्पष्टीकरणात) 'अमुक व्यक्तीला सांग' इत्यादी वाक्यांमध्ये एक आचार्य आणि बुद्धरक्षित, धम्मरक्षित व संघरक्षित नावाचे तीन अंतेवासिक (शिष्य) समजावेत. तेथे 'भिक्खू भिक्खूला आज्ञा देतो' म्हणजे आचार्य एखाद्या व्यक्तीला मारण्याची इच्छा धरून, ती गोष्ट सांगून बुद्धरक्षिताला आज्ञा देतो. 'अमुक व्यक्तीला सांग' म्हणजे 'हे बुद्धरक्षिता, तू जा आणि ही गोष्ट धम्मरक्षिताला सांग.' 'अमुक व्यक्तीने अमुक व्यक्तीला सांगावे' म्हणजे धम्मरक्षितानेही संघरक्षिताला सांगावे. 'अमुक व्यक्तीने अमुक व्यक्तीला जीवे मारावे' म्हणजे अशा प्रकारे तुझ्याद्वारे आज्ञा दिलेल्या धम्मरक्षिताने आज्ञा दिलेल्या संघरक्षिताने अमुक व्यक्तीला जीवे मारावे; कारण तो आपल्यामध्ये शूर (वीरजातीचा) असून या कामात समर्थ आहे. 'दुक्कट आपत्ती होते' म्हणजे अशा प्रकारे आज्ञा देणाऱ्या आचार्याला आधी दुक्कट आपत्ती होते. 'तो दुसऱ्याला सांगतो' म्हणजे बुद्धरक्षित धम्मरक्षिताला आणि धम्मरक्षित संघरक्षिताला सांगतो की—'आमचे आचार्य असे म्हणतात की—"अमुक व्यक्तीला जीवे मार." तू आमच्यात शूर पुरुष आहेस.' अशा प्रकारे सांगतो; यामुळे त्यांनाही दुक्कट आपत्ती होते. 'घातक स्वीकार करतो' म्हणजे 'ठीक आहे, मी जीवे मारीन' असे संघरक्षित स्वीकारतो. 'मूळ पुरुषाला थुल्लच्चय आपत्ती होते' म्हणजे संघरक्षिताने केवळ स्वीकार केल्याबरोबर आचार्याला थुल्लच्चय आपत्ती होते. कारण त्याने अनेक लोकांना पापात प्रवृत्त केले आहे. 'तो त्याला...' म्हणजे जर तो संघरक्षित त्या व्यक्तीला जीवे मारतो, तर त्या चारही जणांना पाराजिक आपत्ती होते. केवळ चार जणांनाच नव्हे, तर या पद्धतीने संकेतभंग न करता परंपरेने आज्ञा देणारे शंभर श्रमण असोत की हजार श्रमण असोत, सर्वांनाच पाराजिक आपत्ती होते.

Visakkiyadūtapadaniddese so aññaṃ āṇāpetīti so ācariyena āṇatto buddharakkhito dhammarakkhitaṃ adisvā vā avattukāmo vā hutvā saṅgharakkhitameva upasaṅkamitvā ‘‘amhākaṃ ācariyo evamāha – ‘itthannāmaṃ kira jīvitā voropehī’’ti visaṅketaṃ karonto āṇāpeti. Visaṅketakaraṇeneva hi esa ‘‘visakkiyadūto’’ti vuccati. Āpatti dukkaṭassāti āṇattiyā tāva buddharakkhitassa dukkaṭaṃ. Paṭiggaṇhāti āpatti dukkaṭassāti saṅgharakkhitena sampaṭicchite mūlaṭṭhasseva dukkaṭanti veditabbaṃ. Evaṃ sante paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyā, sañcaritta paṭiggahaṇamaraṇābhinandanesupi ca āpatti hoti, maraṇapaṭiggahaṇe kathaṃ na siyā tasmā paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭaṃ. Tenevettha ‘‘mūlaṭṭhassā’’ti na vuttaṃ. Purimanayepi cetaṃ paṭiggaṇhantassa veditabbameva; okāsābhāvena pana na vuttaṃ. Tasmā yo yo [Pg.49] paṭiggaṇhāti, tassa tassa tappaccayā āpattiyevāti ayamettha amhākaṃ khanti. Yathā cettha evaṃ adinnādānepīti.

विसक्कियदूत (विचलित दूत) पदाच्या निर्देशात 'तो दुसऱ्याला आज्ञा देतो' म्हणजे आचार्याकडून आज्ञा मिळालेला तो बुद्धरक्षित, धम्मरक्षिताला न भेटल्यामुळे किंवा त्याला सांगण्याची इच्छा नसल्यामुळे, थेट संघरक्षिताकडेच जाऊन 'आमचे आचार्य असे म्हणाले की—"अमुक व्यक्तीला जीवे मार"' अशा प्रकारे संकेतभंग करत आज्ञा देतो. संकेतभंग करण्यामुळेच याला 'विसक्कियदूत' असे म्हटले जाते. 'दुक्कट आपत्ती होते' म्हणजे आज्ञा दिल्यामुळे आधी बुद्धरक्षिताला दुक्कट आपत्ती होते. 'स्वीकार करतो तेव्हा दुक्कट आपत्ती होते' म्हणजे संघरक्षिताने स्वीकार केल्यावर मूळ पुरुषालाच (आचार्यालाच) दुक्कट आपत्ती होते, असे समजावे. असे असल्यास, स्वीकार केल्यावर आपत्तीच होणार नाही, (अशी शंका येऊ शकते); परंतु संचरित्त (मध्यस्थी) स्वीकारण्यात आणि मरणाचे अभिनंदन करण्यातही आपत्ती होते, मग मरण (हत्या) स्वीकारण्यात आपत्ती कशी होणार नाही? म्हणून स्वीकार करणाऱ्यालाच ही दुक्कट आपत्ती होते. म्हणूनच येथे 'मूळ पुरुषाला' (मूलाठ्ठस्स) असे भगवंतांनी म्हटले नाही. पूर्व नियमातही हे स्वीकारणाऱ्यासाठीच समजावे; परंतु अवकाशाच्या अभावामुळे ते सांगितले गेले नाही. म्हणून जो जो स्वीकार करतो, त्याला त्याला त्या कारणामुळे दुक्कट आपत्ती होतेच, हेच येथे आमचे मत आहे. आणि जसे येथे आहे, तसेच अदिन्नादानातही (चोरीच्या बाबतीतही) स्वीकार केल्यावर दुक्कट आपत्ती होते, असे समजावे.

Sace pana so taṃ jīvitā voropeti, āṇāpakassa ca buddharakkhitassa voropakassa ca saṅgharakkhitassāti ubhinnampi pārājikaṃ. Mūlaṭṭhassa pana ācariyassa visaṅketattā pārājikena anāpatti. Dhammarakkhitassa ajānanatāya sabbena sabbaṃ anāpatti. Buddharakkhito pana dvinnaṃ sotthibhāvaṃ katvā attanā naṭṭhoti.

पण जर तो त्या व्यक्तीला जीवे मारतो, तर आज्ञा देणारा बुद्धरक्षित आणि जीवे मारणारा संघरक्षित या दोघांनाही पाराजिक आपत्ती होते. परंतु मूळ पुरुष असलेल्या आचार्याला संकेतभंग झाल्यामुळे पाराजिक आपत्तीपासून अनापत्ती (मुक्तता) होते. धम्मरक्षिताला काहीच माहीत नसल्यामुळे त्याला सर्व प्रकारे अनापत्ती होते. परंतु बुद्धरक्षिताने त्या दोघांचे कल्याण करून स्वतःचा मात्र नाश करून घेतला, असे समजावे.

Gatapaccāgatadūtaniddese – so gantvā puna paccāgacchatīti tassa jīvitā voropetabbassa samīpaṃ gantvā susaṃvihitārakkhattā taṃ jīvitā voropetuṃ asakkonto āgacchati. Yadā sakkosi tadāti kiṃ ajjeva mārito mārito hoti, gaccha yadā sakkosi, tadā naṃ jīvitā voropehīti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ puna āṇattiyāpi dukkaṭameva hoti. Sace pana so avassaṃ jīvitā voropetabbo hoti, atthasādhakacetanā maggānantaraphalasadisā, tasmā ayaṃ āṇattikkhaṇeyeva pārājiko. Sacepi vadhako saṭṭhivassātikkamena taṃ vadhati, āṇāpako ca antarāva kālaṅkaroti, hīnāya vā āvattati, assamaṇova hutvā kālañca karissati, hīnāya vā āvattissati. Sace āṇāpako gihikāle mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā sandhāya evaṃ āṇāpetvā pabbajati, tasmiṃ pabbajite āṇatto taṃ māreti, āṇāpako gihikāleyeva mātughātako pitughātako arahantaghātako vā hoti, tasmā nevassa pabbajjā, na upasampadā ruhati. Sacepi māretabbapuggalo āṇattikkhaṇe puthujjano, yadā pana naṃ āṇatto māreti tadā arahā hoti, āṇattato vā pahāraṃ labhitvā dukkhamūlikaṃ saddhaṃ nissāya vipassanto arahattaṃ patvā tenevābādhena kālaṃkaroti, āṇāpako āṇattikkhaṇeyeva arahantaghātako. Vadhako pana sabbattha upakkamakaraṇakkhaṇeyeva pārājikoti.

गतप्रत्यागतदूत (जाऊन परत आलेला दूत) निर्देशात—'तो जाऊन पुन्हा परत येतो' म्हणजे ज्याला जीवे मारायचे आहे त्याच्याजवळ जाऊन, तेथे कडक सुरक्षा असल्यामुळे त्याला जीवे मारण्यास असमर्थ ठरून तो परत येतो. 'जेव्हा शक्य होईल तेव्हा' म्हणजे 'काय आजच मारला तरच तो मारला जाईल का? जा, जेव्हा तुला शक्य होईल, तेव्हा त्याला जीवे मार.' 'दुक्कट आपत्ती होते' म्हणजे अशा प्रकारे पुन्हा आज्ञा दिल्यामुळेही दुक्कट आपत्तीच होते. पण जर तो नक्कीच जीवे मारला जाणार असेल, तर अर्थसाधक चेतना ही मार्गाच्या लगेच नंतर मिळणाऱ्या फळासारखी असते, म्हणून हा आज्ञेच्या क्षणीच पाराजिक होतो. जरी मारणारा साठ वर्षांनंतर त्याला मारतो, आणि आज्ञा देणारा दरम्यानच्या काळातच मरण पावतो किंवा गृहस्थ होतो, तरीही तो अश्रमण होऊनच मरण पावेल किंवा गृहस्थ होईल. जर आज्ञा देणारा गृहस्थ असताना आई, वडील किंवा अरहंताला उद्देशून अशी आज्ञा देऊन प्रव्रजित होतो, आणि तो प्रव्रजित झाल्यावर आज्ञा मिळालेला मनुष्य त्याला मारतो, तर आज्ञा देणारा गृहस्थ असतानाच मातृघातक, पितृघातक किंवा अरहंतघातक ठरतो, म्हणून त्याची प्रव्रज्या किंवा उपसंपदा सिद्ध होत नाही. जरी मारला जाणारा माणूस आज्ञेच्या क्षणी पृथग्जन असेल, परंतु जेव्हा आज्ञा मिळालेला त्याला मारतो, तेव्हा तो अरहंत झालेला असतो, किंवा आज्ञा दिलेल्याकडून प्रहार झाल्यावर, दुःखमूलक श्रद्धेचा आश्रय घेऊन विपश्यना करत अरहंतपद प्राप्त करतो आणि त्याच जखमेमुळे मरण पावतो, तर आज्ञा देणारा आज्ञेच्या क्षणीच अरहंतघातक ठरतो. परंतु मारणारा सर्व ठिकाणी प्रयत्न करण्याच्या क्षणीच पाराजिक होतो.

Idāni ye sabbesuyeva imesu dūtavasena vuttamātikāpadesu saṅketavisaṅketadassanatthaṃ

आता या सर्वच दूतांच्या संदर्भात सांगितलेल्या मातृकापदांमध्ये संकेत आणि विसंकेत (संकेतभंग) दाखवण्यासाठी...

Vuttā tayo vārā, tesu paṭhamavāre tāva – yasmā taṃ saṇikaṃ vā bhaṇanto tassa vā badhiratāya ‘‘mā ghātehī’’ti [Pg.50] etaṃ vacanaṃ na sāveti, tasmā mūlaṭṭho na mutto. Dutiyavāre – sāvitattā mutto. Tatiyavāre pana tena ca sāvitattā itarena ca ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā oratattā ubhopi muttāti.

तीन वार (पर्याय) सांगितले आहेत. त्यांपैकी पहिल्या वारात तर—ज्या अर्थी तो हळू बोलल्यामुळे किंवा त्याच्या बहिरेपणामुळे 'मारू नकोस' हे वाक्य ऐकवू शकत नाही, म्हणून मूळ पुरुष मुक्त होत नाही. दुसऱ्या वारात—ऐकवल्यामुळे तो मुक्त होतो. तिसऱ्या वारात तर, त्याने ऐकवल्यामुळे आणि दुसऱ्याने 'ठीक आहे' असे स्वीकारून मारण्यापासून परावृत्त झाल्यामुळे दोघेही मुक्त होतात.

Dūtakathā niṭṭhitā.

दूतकथा समाप्त झाली.

175. Araho rahosaññīniddesādīsu arahoti sammukhe. Rahoti parammukhe. Tattha yo upaṭṭhānakāle veribhikkhumhi bhikkhūhi saddhiṃ āgantvā purato nisinneyeva andhakāradosena tassa āgatabhāvaṃ ajānanto ‘‘aho vata itthannāmo hato assa, corāpi nāma taṃ na hananti, sappo vā na ḍaṃsati, na satthaṃ vā visaṃ vā āharatī’’ti tassa maraṇaṃ abhinandanto īdisāni vacanāni ullapati, ayaṃ araho rahosaññī ullapati nāma. Sammukheva tasmiṃ parammukhasaññīti attho. Yo pana taṃ purato nisinnaṃ disvā puna upaṭṭhānaṃ katvā gatehi bhikkhūhi saddhiṃ gatepi tasmiṃ ‘‘idheva so nisinno’’ti saññī hutvā purimanayeneva ullapati, ayaṃ raho arahosaññī ullapati nāma. Etenevupāyena araho arahosaññī ca raho rahosaññī ca veditabbo. Catunnampi ca etesaṃ vācāya vācāya dukkaṭanti veditabbaṃ.

१७५. ‘अरहो रहोसञ्ञी’ इत्यादी निर्देशात ‘अरहो’ म्हणजे प्रत्यक्ष (समुख) आणि ‘रहो’ म्हणजे अप्रत्यक्ष (परोक्ष). त्यामध्ये, जो भिक्खू उपस्थानाच्या वेळी (सेवेच्या वेळी) आपला शत्रू भिक्खू इतर भिक्खूंसोबत येऊन समोर बसलेला असतानाच, अंधकारामुळे त्याच्या येण्याविषयी न जाणता—‘अरेरे! अमुक नावाचा भिक्खू मारला गेला असता तर किती बरे झाले असते! चोर सुद्धा त्याला मारत नाहीत, सापही त्याला डसत नाही, किंवा कोणी शस्त्र वा विषही आणत नाही!’—अशा प्रकारे त्याच्या मृत्यूची इच्छा करत असे शब्द बोलतो, त्याला ‘अरहो रहोसञ्ञी’ (प्रत्यक्ष असताना अप्रत्यक्ष समजून बोलणारा) असे म्हणतात. तो प्रत्यक्ष समोर असतानाही त्याला अप्रत्यक्ष समजून बोलतो, असा याचा अर्थ आहे. परंतु, जो भिक्खू त्याला समोर बसलेले पाहून, नंतर सेवा करून निघून गेलेल्या भिक्खूंसोबत तो शत्रू भिक्खू निघून गेला असतानाही, ‘तो इथेच बसलेला आहे’ अशी समजूत ठेवून पूर्वोक्त पद्धतीनेच बोलतो, त्याला ‘रहो अरहोसञ्ञी’ (अप्रत्यक्ष असताना प्रत्यक्ष समजून बोलणारा) असे म्हणतात. याच पद्धतीने ‘अरहो अरहोसञ्ञी’ (प्रत्यक्ष असताना प्रत्यक्ष समजणारा) आणि ‘रहो रहोसञ्ञी’ (अप्रत्यक्ष असताना अप्रत्यक्ष समजणारा) हे देखील समजून घ्यावे. या चारही प्रकारच्या भिक्खूंच्या प्रत्येक वचनावर ‘दुक्कट’ (दुष्कृत) आपत्ती ओढवते, असे समजून घ्यावे.

Idāni maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanāya vibhāgadassanatthaṃ vuttesu pañcasu kāyena saṃvaṇṇanādimātikāniddesesu – kāyena vikāraṃ karotīti yathā so jānāti ‘‘satthaṃ vā āharitvā visaṃ vā khāditvā rajjuyā vā ubbandhitvā sobbhādīsu vā papatitvā yo marati so kira dhanaṃ vā labhati, yasaṃ vā labhati, saggaṃ vā gacchatīti ayamattho etena vutto’’ti tathā hatthamuddādīhi dasseti. Vācāya bhaṇatīti tamevatthaṃ vākyabhedaṃ katvā bhaṇati. Tatiyavāro ubhayavasena vutto. Sabbattha saṃvaṇṇanāya payoge payoge dukkaṭaṃ. Tassa dukkhuppattiyaṃ saṃvaṇṇakassa thullaccayaṃ. Yaṃ uddissa saṃvaṇṇanā katā, tasmiṃ mate saṃvaṇṇanakkhaṇeyeva saṃvaṇṇakassa pārājikaṃ. So taṃ na jānāti añño ñatvā ‘‘laddho vata me sukhuppattiupāyo’’ti tāya saṃvaṇṇanāya marati, anāpatti. Dvinnaṃ uddissa saṃvaṇṇanāya katāya eko ñatvā marati, pārājikaṃ. Dvepi maranti, pārājikañca akusalarāsi ca. Esa nayo sambahulesu. Anuddissa [Pg.51] maraṇaṃ saṃvaṇṇento āhiṇḍati, yo yo taṃ saṃvaṇṇanaṃ ñatvā marati, sabbo tena mārito hoti.

आता, मृत्यूच्या गुणांचे वर्णन करण्याच्या (मरणवर्ण-संवरण) विभागाचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी सांगितलेल्या पाच प्रकारच्या ‘कायेन संवण्णना’ (शारीरिक कृतीने वर्णन करणे) इत्यादी मातृका-निर्देशांमध्ये—‘शारीरिक हालचाली करतो’ म्हणजे, ज्या प्रकारे तो मनुष्य समजू शकेल की, ‘शस्त्र आणून, किंवा विष खाऊन, किंवा दोरीने गळफास लावून, किंवा खड्ड्यात इत्यादी ठिकाणी उडी मारून जो मरतो, त्याला धन मिळते, किंवा कीर्ती मिळते, किंवा तो स्वर्गात जातो, असा अर्थ याने दर्शवला आहे’, त्या प्रकारे हाताच्या मुद्रा इत्यादींनी दाखवतो. ‘वाणीने बोलतो’ म्हणजे तोच अर्थ शब्दांचे वेगवेगळे भेद करून बोलतो. तिसरा प्रकार शरीर आणि वाणी या दोन्हीच्या योगाने सांगितला आहे. सर्व ठिकाणी, मृत्यूची प्रशंसा करण्याच्या प्रत्येक प्रयोगावर (प्रयत्नावर) ‘दुक्कट’ आपत्ती होते. त्या व्यक्तीला वेदना (दुःख) उत्पन्न झाल्यास प्रशंसा करणाऱ्याला ‘थुल्लच्चय’ (स्थूलात्यय) आपत्ती होते. ज्याला उद्देशून प्रशंसा केली गेली आहे, तो मरण पावल्यास, प्रशंसेच्या क्षणीच प्रशंसा करणाऱ्याला ‘पाराजिक’ आपत्ती होते. जर तो मनुष्य ते समजत नाही, परंतु दुसराच कोणीतरी ते समजून ‘मला सुखाच्या प्राप्तीचा उपाय मिळाला आहे’ असे विचार करून त्या प्रशंसेमुळे मरतो, तर अनापत्ती (कोणतीही आपत्ती नाही) होते. दोघांना उद्देशून प्रशंसा केली असता, त्यांपैकी एक जण समजून मरतो, तर पाराजिक होते. दोघेही मरतात, तर पाराजिक आणि अकुशल कर्माचा संचय होतो. हाच नियम अनेकांच्या बाबतीत लागू होतो. कोणालाही उद्देशून न बोलता जो मृत्यूची प्रशंसा करत फिरतो, आणि जी जी व्यक्ती ती प्रशंसा समजून मरते, त्या सर्वांची हत्या त्यानेच केली आहे असे होते.

Dūtena saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘asukaṃ nāma gehaṃ vā gāmaṃ vā gantvā itthannāmassa evaṃ maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇehī’’ti sāsane ārocitamatte dukkaṭaṃ. Yassatthāya pahito tassa dukkhuppattiyā mūlaṭṭhassa thullaccayaṃ, maraṇena pārājikaṃ. Dūto ‘‘ñāto dāni ayaṃ saggamaggo’’ti tassa anārocetvā attano ñātissa vā sālohitassa vā āroceti, tasmiṃ mate visaṅketo hoti, mūlaṭṭho muccati. Dūto tatheva cintetvā sayaṃ saṃvaṇṇanāya vuttaṃ katvā marati, visaṅketova. Anuddissa pana sāsane ārocite yattakā dūtassa saṃvaṇṇanāya maranti, tattakā pāṇātipātā. Sace mātāpitaro maranti, ānantariyampi hoti.

दूताद्वारे मृत्यूची प्रशंसा करण्याच्या बाबतीत—‘अमुक नावाच्या घरी किंवा गावात जाऊन अमुक नावाच्या व्यक्तीजवळ अशा प्रकारे मृत्यूच्या गुणांची प्रशंसा कर’ असा संदेश केवळ सांगितल्यानेच ‘दुक्कट’ आपत्ती होते. ज्याच्यासाठी दूत पाठवला आहे, त्याला वेदना (दुःख) उत्पन्न झाल्यास मूळ आदेश देणाऱ्याला ‘थुल्लच्चय’ आपत्ती होते, आणि तो मरण पावल्यास ‘पाराजिक’ आपत्ती होते. जर दूत ‘आता मला हा स्वर्गाचा मार्ग समजला आहे’ असा विचार करून, त्या मूळ व्यक्तीला न सांगता आपल्या नातेवाईकाला किंवा रक्ताच्या नात्यातील व्यक्तीला सांगतो, आणि तो नातेवाईक मरण पावल्यास, तो संकेताचा भंग (विसंकेत) होतो, त्यामुळे मूळ आदेश देणारा आपत्तीतून मुक्त होतो. जर दूत स्वतः तसाच विचार करून, प्रशंसेत सांगितल्याप्रमाणे स्वतः मरतो, तर तो देखील विसंकेतच होतो (मूळ भिक्खू मुक्त होतो). परंतु, कोणालाही उद्देशून न सांगता संदेश दिला असता, दूताच्या प्रशंसेमुळे जितके लोक मरतात, तितक्या प्राणातिपाताच्या (हत्येच्या) आपत्ती होतात. जर माता-पिता मरण पावले, तर आनंतर्य कर्म देखील होते.

176. Lekhāsaṃvaṇṇanāya – lekhaṃ chindatīti paṇṇe vā potthake vā akkharāni likhati – ‘‘yo satthaṃ vā āharitvā papāte vā papatitvā aññehi vā aggippavesanaudakappavesanādīhi upāyehi marati, so idañcidañca labhatī’’ti vā ‘‘tassa dhammo hotī’’ti vāti. Etthāpi dukkaṭathullaccayā vuttanayeneva veditabbā. Uddissa likhite pana yaṃ uddissa likhitaṃ tasseva maraṇena pārājikaṃ. Bahū uddissa likhite yattakā maranti, tattakā pāṇātipātā. Mātāpitūnaṃ maraṇena ānantariyaṃ. Anuddissa likhitepi eseva nayo. ‘‘Bahū marantī’’ti vippaṭisāre uppanne taṃ potthakaṃ jhāpetvā vā yathā vā akkharāni na paññāyanti tathā katvā muccati. Sace so parassa potthako hoti, uddissa likhito vā hoti anuddissa likhito vā, gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati. Sace mūlena kīto hoti, potthakassāmikānaṃ potthakaṃ, yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ, tesaṃ mūlaṃ datvā muccati. Sace sambahulā ‘‘maraṇavaṇṇaṃ likhissāmā’’ti ekajjhāsayā hutvā eko tālarukkhaṃ ārohitvā paṇṇaṃ chindati, eko āharati, eko potthakaṃ karoti, eko likhati, eko sace kaṇṭakalekhā hoti, masiṃ makkheti, masiṃ makkhetvā taṃ potthakaṃ sajjetvā sabbeva [Pg.52] sabhāyaṃ vā āpaṇe vā yattha vā pana lekhādassanakotūhalakā bahū sannipatanti, tattha ṭhapenti. Taṃ vācetvā sacepi eko marati, sabbesaṃ pārājikaṃ. Sace bahukā maranti, vuttasadisova nayo. Vippaṭisāre pana uppanne taṃ potthakaṃ sacepi mañjūsāyaṃ gopenti, añño ca taṃ disvā nīharitvā puna bahūnaṃ dasseti, neva muccanti. Tiṭṭhatu mañjūsā, sacepi taṃ potthakaṃ nadiyaṃ vā samudde vā khipanti vā dhovanti vā khaṇḍākhaṇḍaṃ vā chindanti, aggimhi vā jhāpenti, yāva saṅghaṭṭitepi duddhote vā dujjhāpite vā patte akkharāni paññāyanti, tāva na muccanti. Yathā pana akkharāni na paññāyanti tatheva kate muccantīti.

१७६. लेखनाद्वारे मृत्यूची प्रशंसा करण्याच्या बाबतीत—‘लेख लिहितो’ म्हणजे पानावर किंवा पुस्तकावर अक्षरे लिहितो—‘जो शस्त्र आणून, किंवा कड्यावरून उडी मारून, किंवा अग्नीप्रवेश, जलप्रवेश इत्यादी इतर उपायांनी मरतो, त्याला हे आणि हे मिळते’ किंवा ‘त्याचा तो धर्म (योग्य मार्ग) आहे’ असे लिहितो. येथेही ‘दुक्कट’ आणि ‘थुल्लच्चय’ आपत्ती पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्याव्यात. परंतु, एखाद्याला उद्देशून लिहिले असल्यास, ज्याला उद्देशून लिहिले आहे त्याच्याच मृत्यूने पाराजिक आपत्ती होते. अनेकांना उद्देशून लिहिले असल्यास, जितके लोक मरतात, तितक्या प्राणातिपाताच्या आपत्ती होतात. माता-पित्यांच्या मृत्यूने आनंतर्य कर्म होते. कोणालाही उद्देशून न लिहिता लिहिलेले असल्यास देखील हाच नियम आहे. ‘अनेक लोक मरतील’ असा पश्चात्ताप उत्पन्न झाल्यास, ते पुस्तक जाळून किंवा ज्या प्रकारे अक्षरे दिसणार नाहीत तसे करून तो आपत्तीतून मुक्त होतो. जर ते दुसऱ्याचे पुस्तक असेल, मग ते उद्देशून लिहिलेले असो वा नसो, ते घेतलेल्या ठिकाणी परत ठेवून तो मुक्त होतो. जर ते विकत घेतलेले असेल, तर पुस्तक मालकांना पुस्तक देऊन, किंवा ज्यांच्याकडून पैसे घेतले होते त्यांना पैसे परत देऊन तो मुक्त होतो. जर अनेक भिक्खूंनी ‘आम्ही मृत्यूच्या गुणांचे वर्णन लिहू’ असा एकच संकल्प करून, एकाने ताडाच्या झाडावर चढून पाने तोडली, एकाने ती आणली, एकाने त्याचे पुस्तक बनवले, एकाने लिहिले, आणि जर ते काट्याने लिहिलेले असेल तर एकाने त्यावर शाई लावली, शाई लावून ते पुस्तक तयार करून, सर्वांनी मिळून ते सभेत, किंवा बाजारात, किंवा जेथे लेखन पाहण्याच्या उत्सुकतेने अनेक लोक एकत्र येतात तेथे ठेवले, आणि ते वाचून जर एक जण जरी मरण पावला, तरी सर्वांना पाराजिक आपत्ती होते. जर अनेक जण मरण पावले, तर पूर्वोक्त पद्धतीप्रमाणेच नियम आहे. परंतु, पश्चात्ताप उत्पन्न झाल्यावर ते पुस्तक जर त्यांनी पेटीत सुरक्षित ठेवले, आणि दुसऱ्या कोणीतरी ते पाहून, बाहेर काढून पुन्हा अनेकांना दाखवले, तरीही ते आपत्तीतून मुक्त होत नाहीत. पेटीचे बाजूला राहू द्या, जर त्यांनी ते पुस्तक नदीत किंवा समुद्रात फेकले, किंवा धुवून टाकले, किंवा त्याचे तुकडे तुकडे केले, किंवा अग्नीत जाळले, तरीही जोपर्यंत एकत्र जोडलेल्या, नीट न धुतलेल्या किंवा नीट न जळालेल्या पानांवर अक्षरे दिसत राहतील, तोपर्यंत ते मुक्त होत नाहीत. परंतु, ज्या प्रकारे अक्षरे दिसणार नाहीत तसेच केल्यावर ते मुक्त होतात.

Idāni thāvarapayogassa vibhāgadassanatthaṃ vuttesu opātādimātikāniddesesu manussaṃ uddissa opātaṃ khanatīti ‘‘itthannāmo patitvā marissatī’’ti kañci manussaṃ uddisitvā yattha so ekato vicarati, tattha āvāṭaṃ khanati, khanantassa tāva sacepi jātapathaviyā khanati, pāṇātipātassa payogattā payoge payoge dukkaṭaṃ. Yaṃ uddissa khanati, tassa dukkhuppattiyā thullaccayaṃ, maraṇena pārājikaṃ. Aññasmiṃ patitvā mate anāpatti. Sace anuddissa ‘‘yo koci marissatī’’ti khato hoti, yattakā patitvā maranti, tattakā pāṇātipātā. Ānantariyavatthūsu ca ānantariyaṃ thullaccayapācittiyavatthūsu thullaccayapācittiyāni.

आता, स्थावर प्रयोगाचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी सांगितलेल्या 'ओपात' (खड्डा) इत्यादी मातृका-निर्देशांमध्ये—"मनुष्याला उद्देशून खड्डा खणतो" म्हणजे "अमुक नावाचा माणूस यात पडून मरेल" अशा प्रकारे एखाद्या विशिष्ट मनुष्याला उद्देशून, तो जेथे एकटाच फिरत असतो तेथे खड्डा खणतो. खणणाऱ्या भिक्खूला, जरी तो नैसर्गिक माती (जातपथवी) खणत असला तरी, प्राणातिपाताचा (जीवहिंसेचा) प्रयोग असल्यामुळे प्रत्येक प्रयोगागणिक (प्रत्येक घावासरशी) 'दुक्कट' (दुष्कृत) अपराध होतो. ज्याला उद्देशून खड्डा खणला आहे, त्याला दुःख उत्पन्न झाल्यास 'थुल्लच्चय' (स्थूलात्यय) अपराध होतो आणि त्याचा मृत्यू झाल्यास 'पाराजिक' अपराध होतो. जर दुसराच कोणी त्यात पडून मरण पावला, तर अनापत्ती असते (अपराध होत नाही). जर कोणालाही न उद्देशता "जो कोणी मरेल तो मरो" अशा विचाराने खड्डा खणला असेल, तर जेवढे प्राणी त्यात पडून मरतील, तेवढे प्राणातिपाताचे अपराध होतात. आनंतर्य कर्माच्या वस्तूंमध्ये आनंतर्य पाप होते आणि थुल्लच्चय व पाचित्तिय वस्तूंमध्ये अनुक्रमे थुल्लच्चय आणि पाचित्तिय अपराध होतात।

Bahū tattha cetanā; katamāya pārājikaṃ hotīti? Mahāaṭṭhakathāyaṃ tāva vuttaṃ – ‘‘āvāṭaṃ gambhīrato ca āyāmavitthārato ca khanitvā pamāṇe ṭhapetvā tacchetvā puñchitvā paṃsupacchiṃ uddharantassa sanniṭṭhāpikā atthasādhakacetanā maggānantaraphalasadisā. Sacepi vassasatassa accayena patitvā avassaṃ maraṇakasatto hoti, sanniṭṭhāpakacetanāyameva pārājika’’nti. Mahāpaccariyaṃ pana saṅkhepaṭṭhakathāyañca – ‘‘imasmiṃ āvāṭe patitvā marissatīti ekasmimpi kuddālappahāre dinne sace koci tattha pakkhalito patitvā marati, pārājikameva. Suttantikattherā pana sanniṭṭhāpakacetanaṃ gaṇhantī’’ti vuttaṃ.

तेथे अनेक चेतना असतात; तर कोणत्या चेतनेमुळे पाराजिक होते? प्रथम महाअट्ठकथेत सांगितले आहे की—"खड्डा खोलीने आणि लांबी-रुंदीने खणून, योग्य प्रमाणात आणून, तासून व स्वच्छ करून मातीची शेवटची टोपली बाहेर काढणाऱ्याची जी अंतिम कार्यसाधक चेतना असते, ती मार्गाच्या लगेचच नंतर मिळणाऱ्या फळासारखी असते. जरी शंभर वर्षांनंतरही एखादा प्राणी त्यात पडून निश्चितपणे मरणार असला, तरी त्या अंतिम चेतनेमुळेच पाराजिक होते." परंतु महापंचरी आणि संखेपअट्ठकथेत सांगितले आहे की—"या खड्ड्यात पडून मरेल या विचाराने कुदळीचा एकच घाव घातला असता, जर कोणी तेथे घसरून पडला आणि मरण पावला, तर पाराजिकच होते. परंतु सुत्तंतिक थेर (सुत्तपिटक जाणणारे स्थवीर) अंतिम चेतनेलाच ग्राह्य धरतात असे सांगितले आहे."

Eko [Pg.53] ‘‘opātaṃ khanitvā asukaṃ nāma ānetvā idha pātetvā mārehī’’ti aññaṃ āṇāpeti, so taṃ pātetvā māreti, ubhinnaṃ pārājikaṃ. Aññaṃ pātetvā māreti, sayaṃ patitvā marati, añño attano dhammatāya patitvā marati, sabbattha visaṅketo hoti, mūlaṭṭho muccati. ‘‘Asuko asukaṃ ānetvā idha māressatī’’ti khatepi eseva nayo. Maritukāmā idha marissantīti khanati, ekassa maraṇe pārājikaṃ. Bahunnaṃ maraṇe akusalarāsi, mātāpitūnaṃ maraṇe ānantariyaṃ, thullaccayapācittiyavatthūsu thullaccayapācittiyāni.

एक भिक्खू "खड्डा खणून अमुक नावाच्या माणसाला आणून येथे पाडून मारून टाक" अशी दुसऱ्याला आज्ञा देतो; आणि तो त्याला पाडून मारतो, तर दोघांनाही पाराजिक होते. जर दुसऱ्याच कोणाला पाडून मारले, किंवा तो स्वतःच पडून मरतो, किंवा दुसरा कोणी आपल्या नैसर्गिक स्वभावाने (अपघाताने) पडून मरतो, तर या सर्व बाबतीत विसंकेत (संकेताचा भंग) झाल्यामुळे मूळ आज्ञा देणारा भिक्खू मुक्त होतो. "अमुक माणूस अमुक माणसाला आणून येथे मारेल" अशा विचाराने खणलेल्या खड्ड्याच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. "ज्यांना मरण्याची इच्छा आहे ते येथे मरतील" अशा विचाराने खड्डा खणतो, तर एकाच्या मृत्यूने पाराजिक होते. अनेकांच्या मृत्यूने अकुशल राशी होते, माता-पित्यांच्या मृत्यूने आनंतर्य पाप होते, आणि थुल्लच्चय व पाचित्तिय वस्तूंमध्ये अनुक्रमे थुल्लच्चय आणि पाचित्तिय अपराध होतात।

‘‘Ye keci māretukāmā, te idha pātetvā māressantī’’ti khanati, tattha pātetvā mārenti, ekasmiṃ mate pārājikaṃ, bahūsu akusalarāsi, ānantariyādivatthūsu ānantariyādīni. Idheva arahantāpi saṅgahaṃ gacchanti. Purimanaye pana ‘‘tesaṃ maritukāmatāya patanaṃ natthī’’ti te na saṅgayhanti. Dvīsupi nayesu attano dhammatāya patitvā mate visaṅketo. ‘‘Ye keci attano verike ettha pātetvā māressantī’’ti khanati, tattha ca verikā verike pātetvā mārenti, ekasmiṃ mārite pārājikaṃ, bahūsu akusalarāsi, mātari vā pitari vā arahante vā verikehi ānetvā tattha mārite ānantariyaṃ. Attano dhammatāya patitvā matesu visaṅketo.

"जे कोणी मारण्याची इच्छा बाळगणारे आहेत, ते येथे पाडून मारतील" अशा विचाराने खड्डा खणतो; आणि तेथे (इतर लोक कोणालातरी) पाडून मारतात, तर एक जण मरण पावल्यास पाराजिक होते, अनेक जण मरण पावल्यास अकुशल राशी होते, आणि आनंतर्य इत्यादी वस्तूंमध्ये आनंतर्य इत्यादी पाप होते. याच नियमात अरहंतांचाही समावेश होतो. परंतु पूर्वीच्या नियमात (ज्यांना मरण्याची इच्छा आहे ते येथे मरतील), "अरहंतांना मरण्याची इच्छा नसल्यामुळे ते स्वतःहून उडी मारणार नाहीत" या कारणाने त्यांचा समावेश होत नाही. दोन्ही नियमांमध्ये, जर कोणी आपल्या नैसर्गिक स्वभावाने (अपघाताने) पडून मरण पावला, तर विसंकेत होतो. "जे कोणी आपल्या शत्रूंना येथे पाडून मारतील" अशा विचाराने खड्डा खणतो; आणि तेथे शत्रू आपल्या शत्रूंना पाडून मारतात, तर एक जण मारला गेल्यास पाराजिक होते, अनेक जण मारले गेल्यास अकुशल राशी होते, आणि शत्रूंनी आईला, वडिलांना किंवा अरहंताला आणून तेथे मारल्यास आनंतर्य पाप होते. स्वतःच्या नैसर्गिक स्वभावाने (अपघाताने) पडून मरण पावल्यास विसंकेत होतो।

Yo pana ‘‘maritukāmā vā amaritukāmā vā māretukāmā vā amāretukāmā vā ye keci ettha patitā vā pātitā vā marissantī’’ti sabbathāpi anuddisseva khanati. Yo yo marati tassa tassa maraṇena yathānurūpaṃ kammañca phusati, āpattiñca āpajjati. Sace gabbhinī patitvā sagabbhā marati, dve pāṇātipātā. Gabbhoyeva vinassati, eko. Gabbho na vinassati, mātā marati, ekoyeva. Corehi anubaddho patitvā marati, opātakhanakasseva pārājikaṃ. Corā tattha pātetvā mārenti, pārājikameva. Tattha patitaṃ bahi nīharitvā mārenti, pārājikameva. Kasmā? Opāte patitappayogena gahitattā. Opātato nikkhamitvā teneva ābādhena marati, pārājikameva. Bahūni vassāni atikkamitvā puna kupitena tenevābādhena marati, pārājikameva. Opāte patanappaccayā uppannarogena gilānasseva añño rogo uppajjati, opātarogo balavataro [Pg.54] hoti, tena matepi opātakhaṇako na muccati. Sace pacchā uppannarogo balavā hoti, tena mate muccati. Ubhohi mate na muccati. Opāte opapātikamanusso nibbattitvā uttarituṃ asakkonto marati, pārājikameva. Manussaṃ uddissa khate yakkhādīsu patitvā matesu anāpatti. Yakkhādayo uddissa khate manussādīsu marantesupi eseva nayo. Yakkhādayo uddissa khanantassa pana khananepi tesaṃ dukkhuppattiyampi dukkaṭameva. Maraṇe vatthuvasena thullaccayaṃ vā pācittiyaṃ vā. Anuddissa khate opāte yakkharūpena vā petarūpena vā patati, tiracchānarūpena marati, patanarūpaṃ pamāṇaṃ, tasmā thullaccayanti upatissatthero. Maraṇarūpaṃ pamāṇaṃ, tasmā pācittiyanti phussadevatthero. Tiracchānarūpena patitvā yakkhapetarūpena matepi eseva nayo.

परंतु जो कोणी "मरण्याची इच्छा असणारे असोत वा नसणारे, मारण्याची इच्छा असणारे असोत वा नसणारे, जे कोणी येथे पडतील किंवा पाडले जातील ते मरतील" अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी कोणालाही न उद्देशताच खड्डा खणतो. जो जो मरेल, त्याच्या त्याच्या मृत्यूने योग्यतेनुसार कर्म लागते आणि आपत्ती (दोष) ओढवते. जर एखादी गरोदर स्त्री त्यात पडून गर्भासह मरण पावली, तर दोन प्राणातिपात होतात. जर केवळ गर्भच नष्ट झाला, तर एक प्राणातिपात होतो. जर गर्भ नष्ट झाला नाही आणि केवळ माता मरण पावली, तर एकच प्राणातिपात होतो. चोरांनी पाठलाग केलेला माणूस त्यात पडून मरण पावला, तर खड्डा खणणाऱ्यालाच पाराजिक होते. चोरांनी त्याला तेथे पाडून मारले, तरी पाराजिकच होते. तेथे पडलेल्या माणसाला बाहेर काढून मारले, तरी पाराजिकच होते. का? कारण खड्ड्यात पडण्याच्या प्रयोगानेच तो पकडला गेला होता. खड्ड्यातून बाहेर पडून त्याच दुखापतीमुळे मरण पावला, तरी पाराजिकच होते. अनेक वर्षे उलटून गेल्यावरही, तीच दुखापत पुन्हा बळावून मरण पावला, तरी पाराजिकच होते. खड्ड्यात पडल्यामुळे झालेल्या आजाराने आजारी असलेल्या माणसाला दुसरा आजार जडला, आणि खड्ड्यात पडल्यामुळे झालेला आजार अधिक बलवान असेल, व त्याने तो मरण पावला, तर खड्डा खणणारा मुक्त होत नाही. जर नंतर झालेला आजार अधिक बलवान असेल आणि त्याने तो मरण पावला, तर खणणारा मुक्त होतो. दोन्ही आजारांमुळे मरण पावल्यास मुक्त होत नाही. खड्ड्यात एखादा ओपपातिक (औपपातिक) मनुष्य उत्पन्न झाला आणि बाहेर पडण्यास असमर्थ ठरून मरण पावला, तरी पाराजिकच होते. मनुष्याला उद्देशून खणलेल्या खड्ड्यात यक्ष इत्यादी प्राणी पडून मरण पावल्यास अनापत्ती असते. यक्ष इत्यादींना उद्देशून खणलेल्या खड्ड्यात मनुष्य इत्यादी मरण पावले तरी हाच नियम लागू होतो. परंतु यक्ष इत्यादींना उद्देशून खणणाऱ्याला, खणताना आणि त्यांना दुःख उत्पन्न झाल्यावरही 'दुक्कट'च होते. मृत्यू झाल्यास वस्तूच्या स्वरूपानुसार थुल्लच्चय किंवा पाचित्तिय होते. कोणालाही न उद्देशता खणलेल्या खड्ड्यात यक्षरूपाने किंवा प्रेतरूपाने पडतो आणि प्राण्याच्या रूपाने मरतो, तर पडतानाचे रूप प्रमाण मानले पाहिजे, म्हणून थुल्लच्चय होते, असे उपतिस्स थेर म्हणतात. मरतानाचे रूप प्रमाण मानले पाहिजे, म्हणून पाचित्तिय होते, असे फुस्सदेव थेर म्हणतात. प्राण्याच्या रूपाने पडून यक्ष किंवा प्रेतरूपाने मरण पावल्यास हाच नियम लागू होतो।

Opātakhanako opātaṃ aññassa vikkiṇāti vā mudhā vā deti, yo yo patitvā marati, tappaccayā tasseva āpatti ca kammabandho ca. Yena laddho so niddoso. Atha sopi ‘‘evaṃ patitā uttarituṃ asakkontā nassissanti, suuddharā vā na bhavissantī’’ti taṃ opātaṃ gambhīrataraṃ vā uttānataraṃ vā dīghataraṃ vā rassataraṃ vā vitthatataraṃ vā sambādhataraṃ vā karoti, ubhinnampi āpatti ca kammabandho ca. Bahū marantīti vippaṭisāre uppanne opātaṃ paṃsunā pūreti, sace koci paṃsumhi patitvā marati, pūretvāpi mūlaṭṭho na muccati. Deve vassante kaddamo hoti, tattha laggitvā matepi. Rukkho vā patanto vāto vā vassodakaṃ vā paṃsuṃ harati, kandamūlatthaṃ vā pathaviṃ khanantā tattha āvāṭaṃ karonti. Tattha sace koci laggitvā vā patitvā vā marati, mūlaṭṭho na muccati. Tasmiṃ pana okāse mahantaṃ taḷākaṃ vā pokkharaṇiṃ vā kāretvā cetiyaṃ vā patiṭṭhāpetvā bodhiṃ vā ropetvā āvāsaṃ vā sakaṭamaggaṃ vā kāretvā muccati. Yadāpi thiraṃ katvā pūrite opāte rukkhādīnaṃ mūlāni mūlehi saṃsibbitāni honti, jātapathavī jātā, tadāpi muccati. Sacepi nadī āgantvā opātaṃ harati, evampi muccatīti. Ayaṃ tāva opātakathā.

खड्डा खणणारा (भिक्खू) जर तो खड्डा दुसऱ्याला विकतो किंवा फुकट देतो, आणि जो जो त्यात पडून मरतो, त्या कारणाने त्यालाच (मूळ खणणाऱ्यालाच) आपत्ती आणि कर्मबंध होतो. ज्याला तो मिळाला, तो निर्दोष आहे. पण जर तो (मिळवणारा) सुद्धा 'असे झाले असता (खड्ड्यात) पडलेले प्राणी वर येण्यास असमर्थ होऊन मरतील किंवा त्यांना सहज बाहेर काढता येणार नाही' असा विचार करून तो खड्डा अधिक खोल, अधिक उथळ, अधिक लांब, अधिक लहान, अधिक रुंद किंवा अधिक अरुंद करतो, तर दोघांनाही आपत्ती आणि कर्मबंध होतो. 'अनेक प्राणी मरत आहेत' असा पश्चात्ताप (विप्पटिसार) उत्पन्न झाल्यावर जर तो खड्डा मातीने भरतो, आणि जर कोणी त्या मातीत पडून मरतो, तर खड्डा भरूनही मूळ खणणारा मुक्त होत नाही. पाऊस पडत असताना चिखल होतो, त्यात अडकून जरी कोणी मेला तरीही (तो मुक्त होत नाही). पडणारे झाड, वारा किंवा पावसाचे पाणी माती वाहून नेते, किंवा कंदमुळे काढण्यासाठी जमीन खणणारे लोक तेथे खड्डा करतात. तेथे जर कोणी अडकून किंवा पडून मरतो, तर मूळ खणणारा सुटत नाही. परंतु त्या जागी मोठा तलाव किंवा विहीर (पोक्खरणी) बांधून, किंवा चैत्य स्थापन करून, किंवा बोधिवृक्ष लावून, किंवा विहार (आवास) बांधून, किंवा बैलगाडीचा रस्ता बनवून तो मुक्त होतो. जेव्हा तो खड्डा घट्ट भरला जातो आणि झाडांची मुळे एकमेकांत गुंतून जातात, ती नैसर्गिक जमीन बनते, तेव्हाही तो मुक्त होतो. जरी नदी येऊन तो खड्डा वाहून नेते, तरीही तो मुक्त होतो. ही झाली खड्ड्याविषयीची कथा (ओपात-कथा).

Opātasseva pana anulomesu pāsādīsupi yo tāva pāsaṃ oḍḍeti ‘‘ettha bajjhitvā sattā marissantī’’ti avassaṃ bajjhanakasattānaṃ vasena [Pg.55] hatthā muttamatte pārājikānantariyathullaccayapācittiyāni veditabbāni. Uddissa kate yaṃ uddissa oḍḍito, tato aññesaṃ bandhane anāpatti. Pāse mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabandho. Sace yena laddho so uggalitaṃ vā pāsaṃ saṇṭhapeti, passena vā gacchante disvā vatiṃ katvā sammukhe paveseti, thaddhataraṃ vā pāsayaṭṭhiṃ ṭhapeti, daḷhataraṃ vā pāsarajjuṃ bandhati, thirataraṃ vā khāṇukaṃ vā ākoṭeti, ubhopi na muccanti. Sace vippaṭisāre uppanne pāsaṃ uggalāpetvā gacchati, taṃ disvā puna aññe saṇṭhapenti, baddhā baddhā maranti, mūlaṭṭho na muccati.

खड्ड्याप्रमाणेच त्याच्याशी सुसंगत असलेल्या पाश (सापळा) इत्यादींच्या बाबतीतही, जो कोणी 'यात अडकून प्राणी मरतील' असा विचार करून सापळा लावतो, तेव्हा नक्कीच अडकणाऱ्या प्राण्यांच्या संबंधाने, त्याच्या हातातून (सापळा) सुटल्याबरोबरच पाराजिका, आनंतरीय, थुल्लच्चय आणि पाचित्तिय दोष समजले पाहिजेत. जर एखाद्या विशिष्ट प्राण्याला उद्देशून सापळा लावला असेल, तर त्या व्यतिरिक्त इतर प्राणी अडकल्यास आपत्ती होत नाही. तो पाश पैशाने किंवा फुकट दिला तरीही मूळ सापळा लावणाऱ्यालाच कर्मबंध होतो. जर ज्याला तो सापळा मिळाला, तो सैल झालेला सापळा पुन्हा नीट करतो, किंवा बाजूने जाणाऱ्या प्राण्यांना पाहून कुंपण घालून त्यांना सापळ्याच्या तोंडावर आणतो, किंवा सापळ्याची काठी अधिक कडक करतो, किंवा सापळ्याची दोरी अधिक घट्ट बांधतो, किंवा खुंटा अधिक मजबूत ठोकतो, तर दोघेही सुटत नाहीत. जर पश्चात्ताप झाल्यावर तो सापळा सैल करून निघून जातो, आणि तो पाहून दुसरे लोक पुन्हा तो नीट लावतात, आणि त्यात अडकून प्राणी मरतात, तर मूळ सापळा लावणारा सुटत नाही.

Sace pana tena pāsayaṭṭhi sayaṃ akatā hoti, gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati. Tatthajātakayaṭṭhiṃ chinditvā muccati. Sayaṃ katayaṭṭhiṃ pana gopentopi na muccati. Yadi hi taṃ añño gaṇhitvā pāsaṃ saṇṭhapeti, tappaccayā marantesu mūlaṭṭho na muccati. Sace taṃ jhāpetvā alātaṃ katvā chaḍḍeti, tena alātena pahāraṃ laddhā marantesupi na muccati. Sabbaso pana jhāpetvā vā nāsetvā vā muccati, pāsarajjumpi aññehi ca vaṭṭitaṃ gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati. Rajjuke labhitvā sayaṃ vaṭṭitaṃ ubbaṭṭetvā vāke labhitvā vaṭṭitaṃ hīraṃ hīraṃ katvā muccati. Araññato pana sayaṃ vāke āharitvā vaṭṭitaṃ gopentopi na muccati. Sabbaso pana jhāpetvā vā nāsetvā vā muccati.

पण जर सापळ्याची काठी त्याने स्वतः बनवलेली नसेल, तर ती घेतलेल्या जागी परत ठेवून तो मुक्त होतो. तेथेच उगवलेली काठी कापून टाकल्याने तो मुक्त होतो. स्वतः बनवलेली काठी सुरक्षित ठेवली तरीही तो मुक्त होत नाही. कारण जर दुसरा कोणी ती घेऊन सापळा लावतो आणि त्या कारणाने प्राणी मरतात, तर मूळ सापळा लावणारा सुटत नाही. जर तो ती काठी जाळून कोळसा करून फेकून देतो, आणि त्या जळक्या लाकडाचा मार लागून जरी प्राणी मरतात, तरीही तो सुटत नाही. परंतु ती पूर्णपणे जाळून किंवा नष्ट करून तो मुक्त होतो. सापळ्याची दोरी देखील, जर ती इतरांनी वळलेली असेल, तर ती घेतलेल्या जागी ठेवून तो मुक्त होतो. दोऱ्या मिळवून स्वतः वळलेली दोरी असेल, तर तिचे पीळ सोडून, किंवा झाडाच्या सालीच्या धाग्यांपासून वळलेली असेल तर तिचे बारीक बारीक धागे करून तो मुक्त होतो. पण जंगलातून स्वतः धागे आणून वळलेली दोरी सांभाळून ठेवली तरीही तो मुक्त होत नाही. परंतु ती पूर्णपणे जाळून किंवा नष्ट करून तो मुक्त होतो.

Adūhalaṃ sajjento catūsu pādesu adūhalamañcaṃ ṭhapetvā pāsāṇe āropeti, payoge payoge dukkaṭaṃ. Sabbasajjaṃ katvā hatthato muttamatte avassaṃ ajjhottharitabbakasattānaṃ vasena uddissakānuddissakānurūpena pārājikādīni veditabbāni. Adūhale mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Sace yena laddhaṃ so patitaṃ vā ukkhipati, aññepi pāsāṇe āropetvā garukataraṃ vā karoti, passena vā gacchante disvā vatiṃ katvā adūhale paveseti, ubhopi na muccanti. Sacepi vippaṭisāre uppanne adūhalaṃ pātetvā gacchati, taṃ disvā añño saṇṭhapeti, mūlaṭṭho na muccati. Pāsāṇe pana gahitaṭṭhāne ṭhapetvā adūhalapāde ca pāsayaṭṭhiyaṃ vuttanayena gahitaṭṭhāne vā ṭhapetvā jhāpetvā vā muccati.

अदूहल (दडपण सापळा) तयार करताना चार पायांवर अदूहल-मंच ठेवून त्यावर दगड चढवतो, तर प्रत्येक प्रयत्नात दुक्कट दोष होतो. सर्व तयारी करून हातातून सुटल्याबरोबरच, नक्कीच दडपल्या जाणाऱ्या प्राण्यांच्या संबंधाने, उद्देशून किंवा न उद्देशून केलेल्याच्या अनुरूप पाराजिका इत्यादी दोष समजले पाहिजेत. तो अदूहल पैशाने किंवा फुकट दिला तरीही मूळ बनवणाऱ्यालाच कर्मबंध होतो. जर ज्याला तो मिळाला, तो पडलेला सापळा वर उचलतो, किंवा त्यावर इतरही दगड ठेवून तो अधिक जड करतो, या बाजूने जाणाऱ्या प्राण्यांना पाहून कुंपण घालून त्यांना अदूहलमध्ये आणतो, तर दोघेही सुटत नाहीत. पश्चात्ताप झाल्यावर जरी तो अदूहल पाडून निघून जातो, आणि तो पाहून दुसरा कोणी तो पुन्हा लावतो, तर मूळ बनवणारा सुटत नाही. परंतु दगड घेतलेल्या जागी ठेवून आणि अदूहलाचे पाय देखील, सापळ्याच्या काठीच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीने, घेतलेल्या जागी ठेवून किंवा जाळून तो मुक्त होतो.

Sūlaṃ ropentassāpi sabbasajjaṃ katvā hatthato muttamatte sūlamukhe patitvā avassaṃ maraṇakasattānaṃ vasena uddissānuddissānurūpato pārājikādīni [Pg.56] veditabbāni. Sūle mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Sace yena laddhaṃ so ‘‘ekappahāreneva marissantī’’ti tikhiṇataraṃ vā karoti, ‘‘dukkhaṃ marissantī’’ti kuṇṭhataraṃ vā karoti, ‘‘ucca’’nti sallakkhetvā nīcataraṃ vā ‘‘nīca’’nti sallakkhetvā uccataraṃ vā puna ropeti, vaṅkaṃ vā ujukaṃ atiujukaṃ vā īsakaṃ poṇaṃ karoti, ubhopi na muccanti. Sace pana ‘‘aṭṭhāne ṭhita’’nti aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti, taṃ ce māraṇatthāya ādito pabhuti pariyesitvā kataṃ hoti, mūlaṭṭho na muccati. Apariyesitvā pana katameva labhitvā ropite mūlaṭṭho muccati. Vippaṭisāre uppanne pāsayaṭṭhiyaṃ vuttanayena gahitaṭṭhāne vā ṭhapetvā jhāpetvā vā muccati.

शूल (तळवार/भाला) रोवणाऱ्याच्या बाबतीतही, सर्व तयारी करून हातातून सुटल्याबरोबरच, शूलाच्या टोकावर पडून नक्कीच मरणाऱ्या प्राण्यांच्या संबंधाने, उद्देशून किंवा न उद्देशून केलेल्याच्या अनुरूप पाराजिका इत्यादी दोष समजले पाहिजेत. तो शूल पैशाने किंवा फुकट दिला तरीही मूळ रोवणाऱ्यालाच कर्मबंध होतो. जर ज्याला तो मिळाला, तो 'एकाच फटक्यात मरतील' म्हणून तो अधिक तीक्ष्ण करतो, किंवा 'दुःखाने मरतील' म्हणून अधिक बोथट करतो, किंवा 'खूप उंच आहे' असे पाहून अधिक खाली करतो, किंवा 'खूप खाली आहे' असे पाहून अधिक उंच करतो आणि पुन्हा रोवतो, किंवा वाकडा असलेला शूल सरळ करतो, किंवा अतिशय सरळ असलेला शूल थोडा कलता करतो, तर दोघेही सुटत नाहीत. पण जर 'अयोग्य ठिकाणी उभा आहे' असे समजून दुसऱ्या ठिकाणी ठेवतो, आणि जर तो मारण्याच्या उद्देशाने सुरुवातीपासून शोधून बनवलेला असेल, तर मूळ रोवणारा सुटत नाही. परंतु न शोधता आधीच बनवलेला शूल मिळवून तो रोवला असेल, तर मूळ रोवणारा मुक्त होतो. पश्चात्ताप झाल्यावर, सापळ्याच्या काठीच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीने, घेतलेल्या जागी ठेवून किंवा जाळून तो मुक्त होतो.

177. Apassene satthaṃ vāti ettha apassenaṃ nāma niccaparibhogo mañco vā pīṭhaṃ vā apassenaphalakaṃ vā divāṭṭhāne nisīdantassa apassenakatthambho vā tatthajātakarukkho vā caṅkame apassāya tiṭṭhantassa ālambanarukkho vā ālambanaphalakaṃ vā sabbampetaṃ apassayanīyaṭṭhena apassenaṃ nāma; tasmiṃ apassene yathā apassayantaṃ vijjhati vā chindati vā tathā katvā vāsipharasusattiārakaṇṭakādīnaṃ aññataraṃ satthaṃ ṭhapeti, dukkaṭaṃ. Dhuvaparibhogaṭṭhāne nirāsaṅkassa nisīdato vā nipajjato vā apassayantassa vā satthasamphassapaccayā dukkhuppattiyā thullaccayaṃ, maraṇena pārājikaṃ. Taṃ ce aññopi tassa veribhikkhu vihāracārikaṃ caranto disvā ‘‘imassa maññe maraṇatthāya idaṃ nikhittaṃ, sādhu suṭṭhu maratū’’ti abhinandanto gacchati, dukkaṭaṃ. Sace pana sopi tattha ‘‘evaṃ kate sukataṃ bhavissatī’’ti tikhiṇatarādikaraṇena kiñci kammaṃ karoti, tassāpi pārājikaṃ. Sace pana ‘‘aṭṭhāne ṭhita’’nti uddharitvā aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti tadatthameva katvā ṭhapite mūlaṭṭho na muccati. Pākatikaṃ labhitvā ṭhapitaṃ hoti, muccati. Taṃ apanetvā aññaṃ tikhiṇataraṃ ṭhapeti mūlaṭṭho muccateva.

१७७. ‘अपेस्सेने सत्थं वा’ (अवलंबनाच्या ठिकाणी शस्त्र ठेवणे) याविषयी स्पष्टीकरण असे आहे: ‘अपेस्सेन’ (अवलंबन किंवा टेकण्याची जागा) म्हणजे नेहमी वापरात असलेला मंचक (पलंग) किंवा पीठ (पाट/खुर्ची) किंवा टेकण्याचा लाकडी फलक; दिवसा बसण्याच्या ठिकाणी बसलेल्या भिक्षूसाठी टेकण्याचा खांब किंवा तेथे उगवलेले झाड; चंक्रमण करताना टेकून उभे राहण्यासाठी पकडण्याचे झाड किंवा पकडण्याचा लाकडी फलक होय. हे सर्व टेकण्याच्या अर्थाने ‘अपेस्सेन’ म्हटले जाते. त्या अवलंबनाच्या ठिकाणी, टेकणाऱ्या व्यक्तीला टोचेल किंवा कापेल अशा प्रकारे करून, तसई, कुऱ्हाड, भाला, सुई, काटा इत्यादींपैकी कोणतेही एक शस्त्र ठेवल्यास ‘दुक्कट’ (दुष्कृत) दोष होतो. नेहमी वापरण्याच्या ठिकाणी शंकारहित होऊन बसणाऱ्या, निजणाऱ्या किंवा टेकणाऱ्या भिक्षूला शस्त्राच्या स्पर्शाच्या कारणाने इजा (दुःख) उत्पन्न झाल्यास ‘थुल्लच्चय’ (स्थूलदोष) होतो आणि मृत्यू झाल्यास ‘पाराजिक’ होतो. जर दुसरा कोणी त्याचा वैरी भिक्षू विहारात फिरत असताना ते पाहून, “मला वाटते की याच्या मृत्यूसाठी हे ठेवले आहे, चांगले झाले, हा चांगलाच मरो” असे म्हणून आनंदित होत निघून जातो, तर त्याला ‘दुक्कट’ दोष होतो. पण जर तो देखील तेथे “असे केल्यास चांगले होईल” असा विचार करून ते शस्त्र अधिक धारदार करणे इत्यादी काही कृत्य करतो, तर त्यालाही ‘पाराजिक’ होतो. पण जर “हे अयोग्य ठिकाणी ठेवले आहे” असे समजून तेथून काढून दुसऱ्या ठिकाणी ठेवतो, आणि त्याच (मृत्यूच्या) उद्देशाने ठेवले गेले असल्यास, मूळ ठेवणारा दोषातून मुक्त होत नाही. जर ते मूळचे शस्त्र जसेच्या तसे मिळवून पूर्ववत ठेवले जाते, तर तो मुक्त होतो. ते काढून दुसरे अधिक धारदार शस्त्र ठेवल्यास मूळ ठेवणारा मुक्तच होतो.

Visamakkhanepi yāva maraṇābhinandane dukkaṭaṃ tāva eseva nayo. Sace pana sopi khuddakaṃ visamaṇḍalanti sallakkhetvā mahantataraṃ vā karoti[Pg.57], mahantaṃ vā ‘‘atirekaṃ hotī’’ti khuddakaṃ karoti, tanukaṃ vā bahalaṃ; bahalaṃ vā tanukaṃ karoti, agginā tāpetvā heṭṭhā vā upari vā sañcāreti, tassāpi pārājikaṃ. ‘‘Idaṃ aṭhāne ṭhita’’nti sabbameva tacchetvā puñchitvā aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti, attanā bhesajjāni yojetvā kate mūlaṭṭho na muccati, attanā akate muccati. Sace pana so ‘‘idaṃ visaṃ atiparitta’’nti aññampi ānetvā pakkhipati, yassa visena marati, tassa pārājikaṃ. Sace ubhinnampi santakena marati, ubhinnampi pārājikaṃ. ‘‘Idaṃ visaṃ nibbisa’’nti taṃ apanetvā attano visameva ṭhapeti, tasseva pārājikaṃ mūlaṭṭho muccati.

विष लावण्याच्या बाबतीतही, मृत्यूचा आनंद मानण्यापर्यंत ‘दुक्कट’ होण्याचा हाच नियम आहे. पण जर तो (वैरी भिक्षू) देखील “हे विषाचे वर्तुळ लहान आहे” असे पाहून ते मोठे करतो, किंवा मोठे वर्तुळ “हे जास्त आहे” असे पाहून लहान करतो, किंवा पातळ थर जाड करतो, किंवा जाड थर पातळ करतो, किंवा अग्नीने तापवून खाली किंवा वर सरकवतो, तर त्यालाही ‘पाराजिक’ होतो. “हे अयोग्य ठिकाणी आहे” असे समजून ते सर्व तासून व पुसून दुसऱ्या ठिकाणी ठेवतो; जर स्वतः औषधे (विष) मिसळून केले असेल तर मूळ ठेवणारा मुक्त होत नाही, स्वतः न केल्यास तो मुक्त होतो. पण जर तो “हे विष अत्यंत कमी आहे” असे समजून दुसरेही विष आणून टाकतो, तर ज्याच्या विषामुळे मृत्यू होतो, त्याला ‘पाराजिक’ होतो. जर दोघांच्याही मालकीच्या विषामुळे मृत्यू झाला, तर दोघांनाही ‘पाराजिक’ होतो. “हे विष निर्विष आहे” असे समजून ते काढून स्वतःचेच विष ठेवतो, तर त्यालाच ‘पाराजिक’ होतो आणि मूळ ठेवणारा मुक्त होतो.

Dubbalaṃ vā karotīti mañcapīṭhaṃ aṭaniyā heṭṭhābhāge chinditvā vidalehi vā rajjukehi vā yehi vītaṃ hoti, te vā chinditvā appāvasesameva katvā heṭṭhā āvudhaṃ nikkhipati ‘‘ettha patitvā marissatī’’ti. Apassenaphalakādīnampi caṅkame ālambanarukkhaphalakapariyosānānaṃ parabhāgaṃ chinditvā heṭṭhā āvudhaṃ nikkhipati, sobbhādīsu mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā apassenaphalakaṃ vā ānetvā ṭhapeti, yathā tattha nisinnamatto vā apassitamatto vā patati, sobbhādīsu vā sañcaraṇasetu hoti, taṃ dubbalaṃ karoti; evaṃ karontassa karaṇe dukkaṭaṃ. Itarassa dukkhuppattiyā thullaccayaṃ, maraṇe pārājikaṃ. Bhikkhuṃ ānetvā sobbhādīnaṃ taṭe ṭhapeti ‘‘disvā bhayena kampento patitvā marissatī’’ti dukkaṭaṃ. So tattheva patati, dukkhuppattiyā thullaccayaṃ, maraṇe pārājikaṃ. Sayaṃ vā pāteti, aññena vā pātāpeti, añño avutto vā attano dhammatāya pāteti, amanusso pāteti, vātappahārena patati, attano dhammatāya patatti, sabbattha maraṇe pārājikaṃ. Kasmā? Tassa payogena sobbhāditaṭe ṭhitattā.

‘दुर्बल करणे’ म्हणजे: मंचक किंवा पीठाच्या बाहीच्या खालच्या भागाला कापून, किंवा वेताने वा दोऱ्यांनी जे विणलेले असते ते कापून अगदी थोडेच शिल्लक ठेवून, “यावर पडून मरेल” या विचाराने खाली शस्त्र ठेवणे होय. टेकण्याच्या लाकडी पाटाच्या इत्यादींच्या किंवा चंक्रमणातील पकडण्याच्या झाडाच्या व लाकडी पाटाच्या मागील भागाला कापून खाली शस्त्र ठेवतो; किंवा खड्ड्यांवर मंचक, पीठ किंवा टेकण्याचा पाट आणून ठेवतो, जेणेकरून त्यावर केवळ बसल्याबरोबर किंवा टेकल्याबरोबर तो पडेल; किंवा खड्ड्यांवर जाण्या-येण्याचा पूल असतो, तो दुर्बल करतो; असे करणाऱ्याला हे कृत्य करताना ‘दुक्कट’ दोष होतो. दुसऱ्याला इजा झाल्यास ‘थुल्लच्चय’ आणि मृत्यू झाल्यास ‘पाराजिक’ होतो. भिक्षूला आणून खड्ड्यांच्या काठावर उभे करतो, “हे पाहून भयाने कापत तो खाली पडून मरेल” या उद्देशाने, तर ‘दुक्कट’ होतो. तो तेथेच पडतो, तर इजा झाल्यास ‘थुल्लच्चय’ आणि मृत्यू झाल्यास ‘पाराजिक’ होतो. स्वतः ढकलून पाडतो किंवा दुसऱ्याकडून ढकलून पाडवतो, किंवा न सांगता दुसरा कोणी स्वतःच्या स्वभावाने पाडतो, किंवा अमानुष (यक्ष/भूत) पाडतो, किंवा वाऱ्याच्या झोताने पडतो, किंवा स्वतःच्याच चुकीने पडतो, या सर्व प्रकरणांत मृत्यू झाल्यास ‘पाराजिक’ होतो. का? कारण त्याच्याच कृत्यामुळे तो खड्ड्याच्या काठावर उभा राहिला होता.

Upanikkhipanaṃ nāma samīpe nikkhipanaṃ. Tattha ‘‘yo iminā asinā mato so dhanaṃ vā labhatī’’tiādinā nayena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇetvā ‘‘iminā maraṇatthikā marantu, māraṇatthikā mārentū’’ti vā vatvā asiṃ upanikkhipati, tassa upanikkhipane dukkaṭaṃ. Maritukāmo vā tena attānaṃ paharatu[Pg.58], māretukāmo vā aññaṃ paharatu, ubhayathāpi parassa dukkhuppattiyā upanikkhepakassa thullaccayaṃ, maraṇe pārājikaṃ. Anuddissa nikkhitte bahūnaṃ maraṇe akusalarāsi. Pārājikādivatthūsu pārājikādīni. Vippaṭisāre uppanne asiṃ gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati. Kiṇitvā gahito hoti, asissāmikānaṃ asiṃ, yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ, tesaṃ mūlaṃ datvā muccati. Sace lohapiṇḍiṃ vā phālaṃ vā kudālaṃ vā gahetvā asi kārāpito hoti, yaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā kārito, tadeva katvā muccati. Sace kudālaṃ gahetvā kāritaṃ vināsetvā phālaṃ karoti, phālena pahāraṃ labhitvā marantesupi pāṇātipātato na muccati. Sace pana lohaṃ samuṭṭhāpetvā upanikkhipanatthameva kārito hoti, arena ghaṃsitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā vippakiṇṇe muccati. Sacepi saṃvaṇṇanāpotthako viya bahūhi ekajjhāsayehi kato hoti, potthake vuttanayeneva kammabandhavinicchayo veditabbo. Esa nayo sattibheṇḍīsu. Laguḷe pāsayaṭṭhisadiso vinicchayo. Tathā pāsāṇe. Satthe asisadisova. Visaṃ vāti visaṃ upanikkhipantassa vatthuvasena uddissānuddissānurūpato pārājikādivatthūsu pārājikādīni veditabbāni. Kiṇitvā ṭhapite purimanayena paṭipākatikaṃ katvā muccati. Sayaṃ bhesajjehi yojite avisaṃ katvā muccati. Rajjuyā pāsarajjusadisova vinicchayo.

‘उपनिक्खिपन’ म्हणजे जवळ आणून ठेवणे. त्यामध्ये, “जो या तलवारीने मरेल, त्याला धन किंवा इतर काही मिळेल” अशा प्रकारे मृत्यूच्या गुणांचे वर्णन करून, किंवा “याने मरण्याची इच्छा असणारे मरोत, आणि मारण्याची इच्छा असणारे मारोत” असे बोलून तलवार जवळ ठेवतो, तर ती जवळ ठेवल्यामुळे त्याला ‘दुक्कट’ दोष होतो. मरण्याची इच्छा असणाऱ्याने त्याद्वारे स्वतःवर प्रहार करावा, किंवा मारण्याची इच्छा असणाऱ्याने दुसऱ्यावर प्रहार करावा, दोन्ही प्रकारे दुसऱ्याला इजा झाल्यास जवळ ठेवणाऱ्याला ‘थुल्लच्चय’ होतो आणि मृत्यू झाल्यास ‘पाराजिक’ होतो. कोणालाही उद्देशून न ठेवता (अनिर्दिष्टपणे) ठेवले असता, अनेकांचा मृत्यू झाल्यास अकुशल राशी (पापाचा संचय) होते. पाराजिकादी वस्तूंमध्ये पाराजिकादी दोष होतात. पश्चात्ताप उत्पन्न झाल्यावर, तलवार ज्या ठिकाणाहून घेतली होती तेथेच ठेवून दिल्यास तो मुक्त होतो. जर विकत घेऊन आणली असेल, तर तलवारीच्या मालकांना तलवार देऊन, किंवा ज्यांच्याकडून पैसे घेतले होते त्यांना पैसे परत देऊन तो मुक्त होतो. जर लोखंडाचा गोळा, नांगराचा फाळ किंवा कुदळ घेऊन तलवार बनवून घेतली असेल, तर जे भांडे (वस्तू) घेऊन ती बनवली होती, तीच वस्तू पुन्हा बनवून दिल्यास तो मुक्त होतो. जर कुदळ घेऊन बनवलेली तलवार नष्ट करून नांगराचा फाळ बनवतो, आणि त्या फाळाने प्रहार होऊन लोक मरत असतील, तर तो प्राणातिपाताच्या दोषातून मुक्त होत नाही. पण जर लोखंड मिळवून केवळ जवळ ठेवण्याच्या उद्देशानेच ती बनवली असेल, तर कानसेने घासून तिचे बारीक चूर्ण करून ते विखरून दिल्यास तो मुक्त होतो. जर मृत्यूची प्रशंसा करणाऱ्या पुस्तकाप्रमाणे अनेक जणांनी एकाच विचाराने ते केले असेल, तर पुस्तकात सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच कर्मबंधाचा निर्णय समजावा. हाच नियम भाला आणि सत्ती यांच्या बाबतीत आहे. सोट्याबाबत (लाठीबाबत) पाशदंडासारखा निर्णय आहे. दगडाच्या बाबतीतही तसेच आहे. इतर शस्त्रांच्या बाबतीत तलवारीसारखाच निर्णय आहे. ‘विषं वा’ म्हणजे विष जवळ ठेवणाऱ्याच्या बाबतीत, वस्तूच्या आधारे, उद्देशून किंवा न उद्देशून ठेवल्यानुसार पाराजिकादी वस्तूंमध्ये पाराजिकादी दोष समजावेत. विकत घेऊन ठेवलेल्या विषाच्या बाबतीत, पूर्वी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे ते पूर्ववत केल्यास मुक्त होतो. स्वतः औषधांनी तयार केलेल्या विषाच्या बाबतीत, त्याला विषहीन करून तो मुक्त होतो. दोरीच्या बाबतीत फासाच्या दोरीसारखाच निर्णय आहे.

Bhesajje – yo bhikkhu veribhikkhussa pajjarake vā visabhāgaroge vā uppanne asappāyānipi sappiādīni sappāyānīti maraṇādhippāyo deti, aññaṃ vā kiñci kandamūlaphalaṃ tassa evaṃ bhesajjadāne dukkaṭaṃ. Parassa dukkhuppattiyaṃ maraṇe ca thullaccayapārājikāni, ānantariyavatthumhi ānantariyanti veditabbaṃ.

औषधाच्या बाबतीत निर्णय असा समजावा: जो भिक्षू आपल्या वैरी भिक्षूला तीव्र ताप किंवा विषम रोग उत्पन्न झाला असता, अहितकारक असलेले तूप इत्यादी पदार्थ “हे हितकारक आहेत” असे सांगून, मारण्याच्या उद्देशाने देतो, किंवा इतर कोणतेही कंद, मूळ किंवा फळ देतो, त्याला अशा प्रकारे औषध देण्यामुळे ‘दुक्कट’ दोष होतो. दुसऱ्याला इजा झाल्यास ‘थुल्लच्चय’ आणि मृत्यू झाल्यास ‘पाराजिक’ होतो. आनंतर्य कर्माच्या वस्तूच्या बाबतीत आनंतर्य पाप होते, असे समजावे.

178. Rūpūpahāre – upasaṃharatīti paraṃ vā amanāparūpaṃ tassa samīpe ṭhapeti, attanā vā yakkhapetādivesaṃ gahetvā tiṭṭhati, tassa upasaṃhāramatte dukkaṭaṃ. Parassa taṃ rūpaṃ disvā bhayuppattiyaṃ thullaccayaṃ, maraṇe pārājikaṃ. Sace pana tadeva rūpaṃ ekaccassa manāpaṃ hoti, alābhakena ca sussitvā marati, visaṅketo. Manāpiyepi eseva nayo. Tattha pana visesena [Pg.59] itthīnaṃ purisarūpaṃ purisānañca itthirūpaṃ manāpaṃ taṃ alaṅkaritvā upasaṃharati, diṭṭhamattakameva karoti, aticiraṃ passitumpi na deti, itaro alābhakena sussitvā marati, pārājikaṃ. Sace uttasitvā marati, visaṅketo. Atha pana uttasitvā vā alābhakena vāti avicāretvā ‘‘kevalaṃ passitvā marissatī’’ti upasaṃharati, uttasitvā vā sussitvā vā mate pārājikameva. Etenevūpāyena saddūpahārādayopi veditabbā. Kevalañhettha amanussasaddādayo utrāsajanakā amanāpasaddā, purisānaṃ itthisaddamadhuragandhabbasaddādayo cittassādakarā manāpasaddā. Himavante visarukkhānaṃ mūlādigandhā kuṇapagandhā ca amanāpagandhā, kāḷānusārīmūlagandhādayo manāpagandhā. Paṭikūlamūlarasādayo amanāparasā, appaṭikūlamūlarasādayo manāparasā. Visaphassamahākacchuphassādayo amanāpaphoṭṭhabbā, cīnapaṭahaṃsapupphatūlikaphassādayo manāpaphoṭṭhabbāti veditabbā.

१७८. रूपीपहाराविषयी (रूप सादर करण्याच्या बाबतीत) निर्णय असा समजावा - 'सादर करतो' म्हणजे दुसऱ्याच्या जवळ अप्रिय (अमनाप) रूप ठेवतो किंवा स्वतः यक्ष, प्रेत इत्यादींचे रूप धारण करून उभा राहतो. त्याच्या जवळ केवळ सादर करण्याने दुक्कट (दुष्कृत) दोष होतो. दुसऱ्याने ते रूप पाहून भय उत्पन्न झाल्यास थुल्लच्चय (स्थूलदोष) होतो, आणि मृत्यू झाल्यास पाराजिक होते. पण जर तेच रूप एखाद्याला प्रिय (मनाप) वाटले आणि ते न मिळाल्यामुळे तो झुरून मरतो, तर विसंकेत (पाराजिक नाही) होतो. प्रिय रूपाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु, तेथे विशेषतः स्त्रियांना पुरुषाचे रूप आणि पुरुषांना स्त्रीचे रूप प्रिय असते. ते सजवून जवळ आणतो, केवळ दर्शन घडवतो, फार काळ पाहू देत नाही, आणि दुसरा मनुष्य ते न मिळाल्यामुळे झुरून मरतो, तर पाराजिक होते. जर तो घाबरून मरतो, तर विसंकेत होतो. परंतु, जर 'घाबरून किंवा न मिळाल्यामुळे' असा विचार न करता, 'केवळ पाहूनच मरेल' असा विचार करून ते रूप जवळ आणतो, आणि तो घाबरून किंवा झुरून मरतो, तर पाराजिकच होते. याच पद्धतीने शब्दोपहार इत्यादी देखील समजावेत. कारण येथे केवळ अमनुष्य (यक्ष-राक्षस) इत्यादींचे शब्द (आवाज) हे भीती उत्पन्न करणारे अप्रिय शब्द आहेत; पुरुषांसाठी स्त्रियांचे आवाज आणि मधुर संगीत इत्यादींचे आवाज हे मनाला आनंद देणारे प्रिय शब्द आहेत. हिमालय पर्वतातील विषारी वृक्षांच्या मुळांचे गंध आणि कुजलेल्या शवांचे गंध हे अप्रिय गंध आहेत; काळानुसारी (काळ्या अगरूच्या) मुळांचे गंध इत्यादी प्रिय गंध आहेत. प्रतिकूल (अप्रिय) मुळांचे रस इत्यादी अप्रिय रस आहेत; अनुकूल (प्रिय) मुळांचे रस इत्यादी प्रिय रस आहेत. विषाचा स्पर्श, खाज निर्माण करणाऱ्या वनस्पतींचा स्पर्श इत्यादी अप्रिय स्पर्श आहेत; चीन देशातील वस्त्र, हंसाचे पंख, फुले आणि कापसाच्या गादीचा स्पर्श इत्यादी प्रिय स्पर्श आहेत, असे समजावे।

Dhammūpahāre – dhammoti desanādhammo veditabbo. Desanāvasena vā niraye ca sagge ca vipattisampattibhedaṃ dhammārammaṇameva. Nerayikassāti bhinnasaṃvarassa katapāpassa niraye nibbattanārahassa sattassa pañcavidhabandhanakammakaraṇādinirayakathaṃ katheti. Taṃ ce sutvā so uttasitvā marati, kathikassa pārājikaṃ. Sace pana so sutvāpi attano dhammatāya marati, anāpatti. ‘‘Idaṃ sutvā evarūpaṃ pāpaṃ na karissati oramissati viramissatī’’ti nirayakathaṃ katheti, taṃ sutvā itaro uttasitvā marati, anāpatti. Saggakathanti devanāṭakādīnaṃ nandanavanādīnañca sampattikathaṃ; taṃ sutvā itaro saggādhimutto sīghaṃ taṃ sampattiṃ pāpuṇitukāmo satthāharaṇavisakhādanaāhārupaccheda-assāsapassāsasannirundhanādīhi dukkhaṃ uppādeti, kathikassa thullaccayaṃ, marati pārājikaṃ. Sace pana so sutvāpi yāvatāyukaṃ ṭhatvā attano dhammatāya marati, anāpatti. ‘‘Imaṃ sutvā puññāni karissatī’’ti katheti, taṃ sutvā itaro adhimutto kālaṃkaroti, anāpatti.

धम्मोपहाराविषयी (धर्म सादर करण्याच्या बाबतीत) - 'धम्म' म्हणजे देशनाधम्म (उपदेशाचा धर्म) समजावा. किंवा उपदेशाच्या द्वारे नरकातील विपत्ती आणि स्वर्गातील संपत्ती या भेदाने युक्त असलेले धम्मारम्मण (धर्माचे आलंबन) म्हणजेच धम्म होय. 'नरकात जाण्यास योग्य असलेल्याला' म्हणजे ज्याचा संवर (संयम) नष्ट झाला आहे, ज्याने पाप केले आहे आणि जो नरकात उत्पन्न होण्यास पात्र आहे अशा प्राण्याला पाच प्रकारच्या बंधनांनी छळणे इत्यादी नरककथा सांगतो. ती ऐकून जर तो घाबरून मरतो, तर सांगणाऱ्या भिक्खूला पाराजिक होते. पण जर तो ती ऐकूनही आपल्या नैसर्गिक मृत्यूने मरतो, तर अनापत्ती (दोष नाही) होते. 'हे ऐकून तो अशा प्रकारचे पाप करणार नाही, त्यापासून परावृत्त होईल, विरक्त होईल' या विचाराने नरककथा सांगतो, आणि ती ऐकून दुसरा मनुष्य घाबरून मरतो, तर अनापत्ती होते. 'स्वर्गकथा' म्हणजे देव-नर्तक इत्यादींच्या आणि नंदनवन इत्यादींच्या वैभवाची (संपत्तीची) कथा होय; ती ऐकून दुसरा मनुष्य स्वर्गाप्रती आसक्त होऊन, ते वैभव लवकर मिळवण्याच्या इच्छेने शस्त्र धारण करणे, विष खाणे, अन्न त्याग करणे, श्वासोच्छ्वास रोखणे इत्यादींद्वारे स्वतःला दुःख देतो, तेव्हा सांगणाऱ्याला थुल्लच्चय होतो; आणि जर तो मरतो, तर पाराजिक होते. पण जर तो ती ऐकूनही आपले आयुष्य संपेपर्यंत जगून स्वतःच्या नैसर्गिक मृत्यूने मरतो, तर अनापत्ती होते. 'हे ऐकून तो पुण्यकर्मे करेल' या विचाराने सांगतो, आणि ते ऐकून दुसरा मनुष्य स्वर्गाप्रती आसक्त होऊन देह ठेवतो (मरतो), तर अनापत्ती होते।

179. Ācikkhanāyaṃ – puṭṭho bhaṇatīti ‘‘bhante kathaṃ mato dhanaṃ vā labhati sagge vā upapajjatī’’ti evaṃ pucchito bhaṇati.

१७९. सांगण्याच्या बाबतीत - 'विचारल्यावर सांगतो' म्हणजे 'भंते, मनुष्य कसा मेला असता धन मिळवतो किंवा स्वर्गात उत्पन्न होतो?' असे विचारले असता सांगतो।

Anusāsaniyaṃ – apuṭṭhoti evaṃ apucchito sāmaññeva bhaṇati.

अनुशासनात (उपदेशात) - 'न विचारता' म्हणजे असे न विचारता स्वतःहूनच सांगतो।

Saṅketakammanimittakammāni [Pg.60] adinnādānakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni.

संकेत कर्म आणि निमित्त कर्म हे अदिन्नादान कथेमध्ये (अदिन्नादान वण्णना) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावेत।

Evaṃ nānappakārato āpattibhedaṃ dassetvā idāni anāpattibhedaṃ dassento ‘‘anāpatti asañciccā’’tiādimāha. Tattha asañciccāti ‘‘iminā upakkamena imaṃ māremī’’ti acetetvā. Evañhi acetetvā katena upakkamena pare matepi anāpatti, vakkhati ca ‘‘anāpatti bhikkhu asañciccā’’ti. Ajānantassāti ‘‘iminā ayaṃ marissatī’’ti ajānantassa upakkamena pare matepi anāpatti, vakkhati ca visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ ‘‘anāpatti bhikkhu ajānantassā’’ti. Namaraṇādhippāyassāti maraṇaṃ anicchantassa. Yena hi upakkamena paro marati, tena upakkamena tasmiṃ māritepi namaraṇādhippāyassa anāpatti. Vakkhati ca ‘‘anāpatti bhikkhu namaraṇādhippāyassā’’ti. Ummattakādayo pubbe vuttanayā eva. Idha pana ādikammikā aññamaññaṃ jīvitā voropitabhikkhū, tesaṃ anāpatti. Avasesānaṃ maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanakādīnaṃ āpattiyevāti.

अशा प्रकारे विविध प्रकारे आपत्तीचे (दोषांचे) भेद दाखवून, आता अनापत्तीचे (दोष नसलेले) भेद दाखवताना 'अनापत्ती असंचिच्चा' (जाणूनबुजून न केल्यास आपत्ती नाही) इत्यादी म्हणाले. त्यात 'असंचिच्च' म्हणजे 'या उपायाने मी याला मारतो' अशी चेतना (इच्छा) न ठेवता. अशी चेतना न ठेवता केलेल्या उपायाने दुसरा मनुष्य मरतो तरीही अनापत्ती होते; आणि पुढे म्हणतील: 'भिक्खूने जाणूनबुजून न केल्यास आपत्ती नाही.' 'अजानंतस्स' म्हणजे 'या उपायाने हा मरेल' हे माहीत नसताना केलेल्या उपायाने दुसरा मनुष्य मरतो तरीही अनापत्ती होते; आणि विषयुक्त पिंडपाताच्या वस्तूत (कथेत) पुढे म्हणतील: 'भिक्खूला माहीत नसल्यास आपत्ती नाही.' 'न मरणधिप्पायस्स' म्हणजे मृत्यूची इच्छा नसताना. ज्या उपायाने दुसरा मनुष्य मरतो, त्या उपायाने तो मारला गेला तरीही मृत्यूची इच्छा नसणाऱ्याला अनापत्ती होते. आणि पुढे म्हणतील: 'भिक्खूची मारण्याची इच्छा नसल्यास आपत्ती नाही.' उन्मत्त (वेडे) इत्यादींच्या बाबतीत पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. परंतु येथे आदिकम्मिक (प्रथम दोष करणारे) म्हणजे एकमेकांचे जीवन नष्ट करणारे भिक्खू आहेत, त्यांना अनापत्ती होते. उरलेल्या, मृत्यूच्या गुणांचे वर्णन करणाऱ्या इत्यादी भिक्खूंना आपत्तीच होते, असे समजावे।

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

पदभाजनियवण्णना समाप्त झाली।

Samuṭṭhānādīsu – idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ; kāyacittato ca vācācittato ca kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedanaṃ. Sacepi hi sirisayanaṃ ārūḷho rajjasampattisukhaṃ anubhavanto rājā ‘‘coro deva ānīto’’ti vutte ‘‘gacchatha naṃ mārethā’’ti hasamānova bhaṇati, domanassacitteneva bhaṇatīti veditabbo. Sukhavokiṇṇattā pana anuppabandhābhāvā ca dujjānametaṃ puthujjanehīti.

समुत्थानादींमध्ये - हे सिक्खापद त्रिसमुत्थानक आहे; ते काय-चित्त, वाचा-चित्त आणि काय-वाचा-चित्त यांपासून उत्पन्न होते. हे क्रियात्मक (किरिय), संज्ञाविमोक्ष (संज्ञेच्या अभावामुळे आपत्तीतून मुक्त होणारे), सचित्तक (चित्तासहित असणारे), लोकवज्ज (लोकात निंद्य असलेले), कायकर्म, वचीकर्म, अकुशलचित्त आणि दुःखवेदनायुक्त आहे. कारण, जर राजेशाही शय्येवर आरूढ होऊन राज्यवैभवाचा आनंद भोगणारा राजा 'महाराज, चोर आणला आहे' असे म्हटल्यावर, 'जा, त्याला मारून टाका' असे हसत हसत जरी म्हणाला, तरी तो डोमनस्स (द्वेषयुक्त/दुःखी) चित्तानेच बोलतो, असे समजावे. परंतु, ते सुखवेदनेने मिश्रित असल्यामुळे आणि डोमनस्स चित्ताचा सतत प्रवाह नसल्यामुळे, सामान्य माणसांना (पुथुज्जनांना) हे समजणे कठीण आहे, असे समजावे।

Vinītavatthuvaṇṇanā

विनीतवत्थुवण्णना (विनीतवस्तूचे वर्णन).

180. Vinītavatthukathāsu paṭhamavatthusmiṃ – kāruññenāti te bhikkhū tassa mahantaṃ gelaññadukkhaṃ disvā kāruññaṃ uppādetvā ‘‘sīlavā tvaṃ katakusalo, kasmā mīyamāno bhāyasi, nanu sīlavato saggo nāma maraṇamattapaṭibaddhoyevā’’ti evaṃ maraṇatthikāva hutvā maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesuṃ. Sopi bhikkhu tesaṃ saṃvaṇṇanāya [Pg.61] āhārupacchedaṃ katvā antarāva kālamakāsi. Tasmā āpattiṃ āpannā. Vohāravasena pana vuttaṃ ‘‘kāruññena maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesu’’nti. Tasmā idānipi paṇḍitena bhikkhunā gilānassa bhikkhuno evaṃ maraṇavaṇṇo na saṃvaṇṇetabbo. Sace hi tassa saṃvaṇṇanaṃ sutvā āhārūpacchedādinā upakkamena ekajavanavārāvasesepi āyusmiṃ antarā kālaṃkaroti, imināva mārito hoti. Iminā pana nayena anusiṭṭhi dātabbā – ‘‘sīlavato nāma anacchariyā maggaphaluppatti, tasmā vihārādīsu āsattiṃ akatvā buddhagataṃ dhammagataṃ saṅghagataṃ kāyagatañca satiṃ upaṭṭhapetvā manasikāre appamādo kātabbo’’ti. Maraṇavaṇṇe ca saṃvaṇṇitepi yo tāya saṃvaṇṇanāya kañci upakkamaṃ akatvā attano dhammatāya yathāyunā yathānusandhināva marati, tappaccayā saṃvaṇṇako āpattiyā na kāretabboti.

१८०. विनीतवस्तूंच्या कथांमधील पहिल्या प्रकरणात – 'कारुण्याने' याचा अर्थ असा की, त्या भिक्खूंनी त्या आजारी भिक्खूचे मोठे आजारपणाचे दुःख पाहून कारुण्य उत्पन्न करून, "तू शीलवान आहेस, तू कुशल कर्मे केली आहेत, मरताना का घाबरतोस? शीलवानासाठी स्वर्ग हा केवळ मरणावरच अवलंबून असतो ना!" अशा प्रकारे मृत्यूची इच्छा करणारेच होऊन, परंतु मृत्यूची इच्छा करणाऱ्यांचा भाव न जाणता मृत्यूच्या गुणांची प्रशंसा केली. तो भिक्खू सुद्धा त्यांच्या त्या प्रशंसेमुळे अन्नत्याग करून अकालीच मरण पावला. त्यामुळे ते भिक्खू आपत्तीला प्राप्त झाले. परंतु व्यवहाराच्या दृष्टीने "कारुण्याने मृत्यूच्या गुणांची प्रशंसा केली" असे म्हटले आहे. म्हणून आता सुद्धा बुद्धिमान भिक्खूने आजारी भिक्खूजवळ अशा प्रकारे मृत्यूची प्रशंसा करू नये. कारण जर त्याची ती प्रशंसा ऐकून, अन्नत्याग इत्यादी उपक्रमांद्वारे, आयुष्य केवळ एक जवनवार उरले असतानाही जर तो मध्येच मरण पावला, तर तो याच्याद्वारेच मारला गेला असे होते. परंतु या पद्धतीने उपदेश दिला पाहिजे – "शीलवानाला मार्ग आणि फळ यांची प्राप्ती होणे हे काही आश्चर्यकारक नाही. म्हणून विहार इत्यादींवर आसक्ती न ठेवता, बुद्धगत, धम्मगत, संघगत आणि कायगत स्मृती प्रस्थापित करून मनस्कारामध्ये अप्रमाद बाळगावा." आणि मृत्यूची प्रशंसा केली गेली असतानाही, जो त्या प्रशंसेमुळे कोणताही उपक्रम न करता, आपल्या नैसर्गिक स्वभावाने, यथा-आयुष्य आणि यथा-अनुसंधिनेच मरण पावतो, त्या कारणाने प्रशंसा करणाऱ्याला आपत्ती प्राप्त होत नाही.

Dutiyavatthusmiṃ – na ca bhikkhave appaṭivekkhitvāti ettha kīdisaṃ āsanaṃ paṭivekkhitabbaṃ, kīdisaṃ na paṭivekkhitabbaṃ? Yaṃ suddhaṃ āsanameva hoti apaccattharaṇakaṃ, yañca āgantvā ṭhitānaṃ passataṃyeva attharīyati, taṃ napaccavekkhitabbaṃ, nisīdituṃ vaṭṭati. Yampi manussā sayaṃ hatthena akkamitvā ‘‘idha bhante nisīdathā’’ti denti, tasmimpi vaṭṭati. Sacepi paṭhamamevāgantvā nisinnā pacchā uddhaṃ vā adho vā saṅkamanti, paccavekkhaṇakiccaṃ natthi. Yampi tanukena vatthena yathā talaṃ dissati, evaṃ paṭicchannaṃ hoti, tasmimpi paccavekkhaṇakiccaṃ natthi. Yaṃ pana paṭikacceva pāvārakojavādīhi atthataṃ hoti, taṃ hatthena parāmasitvā sallakkhetvā nisīditabbaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘ghanasāṭakenāpi atthate yasmiṃ vali na paññāyati, taṃ nappaṭivekkhitabbanti vuttaṃ.

दुसऱ्या प्रकरणात – "आणि भिक्खूंनो, न तपासता..." यात कोणत्या प्रकारच्या आसनाची तपासणी करावी आणि कोणत्या प्रकारच्या आसनाची तपासणी करू नये? जे केवळ स्वच्छ आसन असते, ज्यावर कोणतेही आच्छादन नसते, आणि जे आसन येऊन उभे राहिलेल्या भिक्खूंच्या देखतच मांडले जाते, त्याची तपासणी करण्याची गरज नाही, त्यावर बसणे योग्य आहे. तसेच जे आसन लोक स्वतः हाताने दाबून "भंते, येथे बसा" असे म्हणून देतात, त्यावरही बसणे योग्य आहे. जर आधीच येऊन बसलेले भिक्खू नंतर येणाऱ्यांना जागा देण्यासाठी वर किंवा खाली सरकतात, तर तिथेही तपासणी करण्याचे काही काम नाही. जे आसन पातळ कपड्याने अशा प्रकारे झाकलेले असते की खालचा भाग स्पष्ट दिसतो, तिथेही तपासणी करण्याचे काम नाही. परंतु जे आसन आधीपासूनच पांघरूण, गालिचा इत्यादींनी झाकलेले असते, त्याला हाताने स्पर्श करून, खात्री करून मगच बसावे. महाप्रत्यरीमध्ये मात्र असे म्हटले आहे की, "जाड कपड्याने झाकलेल्या आसनावरही जर कुठे सुरकुती दिसत नसेल, तर त्याची तपासणी करण्याची गरज नाही."

Musalavatthusmiṃ – asañciccoti avadhakacetano viraddhapayogo hi so. Tenāha ‘‘asañcicco aha’’nti. Udukkhalavatthu uttānameva. Vuḍḍhapabbajitavatthūsupaṭhamavatthusmiṃ ‘‘bhikkhusaṅghassa paṭibandhaṃ mā akāsī’’ti paṇāmesi. Dutiyavatthusmiṃ – saṅghamajjhepi gaṇamajjhepi ‘‘mahallakattherassa putto’’ti vuccamāno tena vacanena aṭṭīyamāno ‘‘maratu aya’’nti paṇāmesi. Tatiyavatthusmiṃ – tassa dukkhuppādanena thullaccayaṃ.

मुसळ प्रकरणात – 'अजाणतेपणे' याचा अर्थ असा की, त्याची मारण्याची कोणतीही चेतना नव्हती आणि त्याचा प्रयत्न चुकून झाला होता. म्हणूनच तो म्हणाला, "माझ्याकडून हे अजाणतेपणे झाले." उखळाचे प्रकरण अगदी स्पष्टच आहे. वृद्धपणी प्रव्रजित झालेल्यांच्या प्रकरणांपैकी पहिल्या प्रकरणात – "भिक्खू संघाच्या भोजनात अडथळा आणू नकोस" असे म्हणून त्याने त्याला ढकलून दिले. दुसऱ्या प्रकरणात – संघामध्ये किंवा गणांमध्ये "हा वृद्ध थेरांचा मुलगा आहे" असे म्हटले गेल्याने, त्या शब्दांमुळे त्रस्त होऊन "हा मरो" अशा विचाराने त्याने त्याला ढकलून दिले. तिसऱ्या प्रकरणात – त्याला दुःख उत्पन्न केल्यामुळे थुल्लच्चय होतो.

181. Tato [Pg.62] parāni tīṇi vatthūni uttānatthāneva. Visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ – sārāṇīyadhammapūrako so bhikkhu aggapiṇḍaṃ sabrahmacārīnaṃ datvāva bhuñjati. Tena vuttaṃ ‘‘aggakārikaṃ adāsī’’ti. Aggakārikanti aggakiriyaṃ; paṭhamaṃ laddhapiṇḍapātaṃ aggaggaṃ vā paṇītapaṇītaṃ piṇḍapātanti attho. Yā pana tassa dānasaṅkhātā aggakiriyā, sā na sakkā dātuṃ, piṇḍapātañhi so therāsanato paṭṭhāya adāsi. Te bhikkhūti te therāsanato paṭṭhāya paribhuttapiṇḍapātā bhikkhū; te kira sabbepi kālamakaṃsu. Sesamettha uttānameva. Assaddhesu pana micchādiṭṭhikesu kulesu sakkaccaṃ paṇītabhojanaṃ labhitvā anupaparikkhitvā neva attanā paribhuñjitabbaṃ, na paresaṃ dātabbaṃ. Yampi ābhidosikaṃ bhattaṃ vā khajjakaṃ vā tato labhati, tampi na paribhuñjitabbaṃ. Apihitavatthumpi hi sappavicchikādīhi adhisayitaṃ chaḍḍanīyadhammaṃ tāni kulāni denti. Gandhahaliddādimakkhitopi tato piṇḍapāto na gahetabbo. Sarīre rogaṭṭhānāni puñchitvā ṭhapitabhattampi hi tāni dātabbaṃ maññantīti.

१८१. त्यापुढील तीन प्रकरणे अगदी स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. विषयुक्त पिंडपाताच्या प्रकरणात – सारणीय धर्माचे पालन करणारा तो भिक्खू अग्रपिंड आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना देऊनच स्वतः भोजन करत असे. म्हणूनच संगीतिकारांनी "त्याने अग्रकारिक दिले" असे म्हटले आहे. 'अग्रकारिक' म्हणजे अग्रक्रिया; प्रथम मिळालेला पिंडपात किंवा सर्वोत्तम व उत्कृष्ट असा पिंडपात देणे असा याचा अर्थ आहे. परंतु त्याची जी दान नावाची अग्रक्रिया होती, ती देणे शक्य नव्हते, कारण त्याने तो पिंडपात थेरांच्या आसनापासून सुरू करून दिला होता. 'ते भिक्खू' म्हणजे थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून ज्यांनी तो पिंडपात ग्रहण केला होता ते भिक्खू; असे ऐकिवात आहे की ते सर्वच मरण पावले. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. परंतु श्रद्धा नसलेल्या आणि मिथ्यादृष्टी असलेल्या कुळांमध्ये आदराने दिलेले उत्तम भोजन मिळाले तरी, त्याची नीट तपासणी केल्याशिवाय ते स्वतःही ग्रहण करू नये आणि इतरांनाही देऊ नये. तसेच त्यांच्याकडून मिळालेले शिळे अन्न किंवा खाद्यपदार्थही ग्रहण करू नयेत. कारण ती कुळे उघडे राहिलेले, साप किंवा विंचू इत्यादी विषारी प्राण्यांनी दूषित केलेले आणि टाकून देण्यायोग्य अन्न देखील देतात. त्यांच्याकडून मिळालेला, गंध आणि हळद इत्यादी लावलेला पिंडपातही स्वीकारू नये. कारण शरीरावरील रोगाचे भाग पुसून ठेवलेले अन्न देखील ते भिक्खूंना देण्यायोग्य मानतात.

Vīmaṃsanavatthusmiṃ – vīmaṃsamāno dve vīmaṃsati – ‘‘sakkoti nu kho imaṃ māretuṃ no’’ti visaṃ vā vīmaṃsati, ‘‘mareyya nu kho ayaṃ imaṃ visaṃ khāditvā no’’ti puggalaṃ vā. Ubhayathāpi vīmaṃsādhippāyena dinne maratu vā mā vā thullaccayaṃ. ‘‘Idaṃ visaṃ etaṃ māretū’’ti vā ‘‘idaṃ visaṃ khāditvā ayaṃ maratū’’ti vā evaṃ dinne pana sace marati, pārājikaṃ; no ce, thullaccayaṃ.

परीक्षा घेण्याच्या प्रकरणात – परीक्षा घेणारा भिक्खू दोन गोष्टींची परीक्षा घेतो – "हे विष याला मारण्यास समर्थ आहे की नाही?" अशी विषाची परीक्षा घेतो, किंवा "हा मनुष्य हे विष खाऊन मरेल की नाही?" अशी व्यक्तीची परीक्षा घेतो. दोन्ही प्रकारे, केवळ परीक्षा घेण्याच्या उद्देशाने विष दिले असता, तो मरो वा न मरो, थुल्लच्चय होतो. परंतु "हे विष याला मारो" किंवा "हे विष खाऊन हा मरो" अशा उद्देशाने दिले असता, जर तो मरण पावला तर पाराजिकापत्ती होते; आणि जर मरण पावला नाही तर थुल्लच्चय होतो.

182-3. Ito parāni tīṇi silāvatthūni tīṇi iṭṭhakavāsigopānasīvatthūni ca uttānatthāneva. Na kevalañca silādīnaṃyeva vasena ayaṃ āpattānāpattibhedo hoti, daṇḍamuggaranikhādanavemādīnampi vasena hotiyeva, tasmā pāḷiyaṃ anāgatampi āgatanayeneva veditabbaṃ.

१८२-३. यापुढील तीन शिळा-प्रकरणे आणि तीन विटा, तासणी व वासे यांची प्रकरणे स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. आणि केवळ दगड इत्यादींच्या बाबतीतच हा आपत्ती आणि अनापत्तीचा भेद लागू होतो असे नाही, तर काठी, हातोडा, छिन्नी, माग इत्यादींच्या बाबतीतही तो लागू होतोच. म्हणून पाळीमध्ये जे उल्लेखित नाही, ते देखील उल्लेखित केलेल्या नियमांच्या आधारेच समजून घ्यावे.

Aṭṭakavatthūsu – aṭṭakoti vehāsamañco vuccati; yaṃ setakammamālākammalatākammādīnaṃ atthāya bandhanti. Tattha āvuso atraṭṭhito bandhāhīti maraṇādhippāyo yatra ṭhito patitvā khāṇunā vā bhijjeyya, sobbhapapātādīsu vā mareyya, tādisaṃ ṭhānaṃ sandhāyāha. Ettha ca koci upariṭhānaṃ niyāmeti ‘‘ito patitvā marissatī’’ti, koci heṭṭhā ṭhānaṃ ‘‘idha patitvā marissatī’’ti, koci ubhayampi ‘‘ito idha patitvā [Pg.63] marissatī’’ti. Tatra yo upari niyamitaṭṭhānā apatitvā aññato patati, heṭṭhā niyamitaṭṭhāne vā apatitvā aññattha patati, ubhayaniyāme vā yaṃkiñci ekaṃ virādhetvā patati, tasmiṃ mate visaṅketattā anāpatti. Vihāracchādanavatthusmimpi eseva nayo.

अट्टक (मंचक) च्या प्रकरणांमध्ये – 'अट्टक' म्हणजे हवेत बांधलेला मंचक होय; जो पांढरा रंग देण्याच्या, चित्रकाम किंवा वेलबुट्टीचे काम इत्यादी करण्यासाठी बांधतात. तिथे "आयुष्यमान, येथे उभे राहून बांध" असे म्हणणे म्हणजे मृत्यूचा हेतू असणे होय; जिथे उभे राहिल्यावर तो खाली पडून एखाद्या खुंटावर आदळून छिन्नभिन्न होईल किंवा खड्ड्यात वा दरीत पडून मरेल, अशा जागेचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले आहे. आणि यात कोणी वरच्या जागेचा निश्चय करतो की, "येथून पडून तो मरेल," कोणी खालच्या जागेचा निश्चय करतो की, "येथे पडून तो मरेल," तर कोणी दोन्ही जागांचा निश्चय करतो की, "येथून येथे पडून तो मरेल." अशा वेळी, जो वर निश्चित केलेल्या जागेवरून न पडता दुसऱ्या ठिकाणाहून पडतो, किंवा खाली निश्चित केलेल्या जागेवर न पडता दुसऱ्या ठिकाणी पडतो, किंवा दोन्ही निश्चित केलेल्या जागांपैकी एका नियमाचा भंग होऊन पडतो, आणि तो मरण पावला, तर संकेत चुकल्यामुळे अनापत्ती होते. विहार छादनाच्या प्रकरणातही हाच नियम लागू होतो.

Anabhirativatthusmiṃ – so kira bhikkhu kāmavitakkādīnaṃ samudācāraṃ disvā nivāretuṃ asakkonto sāsane anabhirato gihibhāvābhimukho jāto. Tato cintesi – ‘‘yāva sīlabhedaṃ na pāpuṇāmi tāva marissāmī’’ti. Atha taṃ pabbataṃ abhiruhitvā papāte papatanto aññataraṃ vilīvakāraṃ ottharitvā māresi. Vilīvakāranti veṇukāraṃ. Na ca bhikkhave attānaṃ pātetabbanti na attā pātetabbo. Vibhattibyattayena panetaṃ vuttaṃ. Ettha ca na kevalaṃ na pātetabbaṃ, aññenapi yena kenaci upakkamena antamaso āhārupacchedenapi na māretabbo. Yopi hi gilāno vijjamāne bhesajje ca upaṭṭhākesu ca maritukāmo āhāraṃ upacchindati, dukkaṭameva. Yassa pana mahāābādho cirānubaddho, bhikkhū upaṭṭhahantā kilamanti jigucchanti ‘‘kadā nu kho gilānato muccissāmā’’ti aṭṭīyanti. Sace so ‘‘ayaṃ attabhāvo paṭijaggiyamānopi na tiṭṭhati, bhikkhū ca kilamantī’’ti āhāraṃ upacchindati, bhesajjaṃ na sevati vaṭṭati. Yo pana ‘‘ayaṃ rogo kharo, āyusaṅkhārā na tiṭṭhanti, ayañca me visesādhigamo hatthappatto viya dissatī’’ti upacchindati vaṭṭatiyeva. Agilānassāpi uppannasaṃvegassa ‘‘āhārapariyesanaṃ nāma papañco, kammaṭṭhānameva anuyuñjissāmī’’ti kammaṭṭhānasīsena upacchindantassa vaṭṭati. Visesādhigamaṃ byākaritvā āhāraṃ upacchindati, na vaṭṭati. Sabhāgānañhi lajjībhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭati.

अनभिरती वस्तूत (अनासक्तीच्या कथेत) – तो भिक्खू कामवितर्क इत्यादींचा सतत उद्भव पाहून, त्यांना रोखण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे शासनात (धम्मात) अनभिरत (अनासक्त) होऊन गृहस्थभावाकडे (संसाराकडे) वळला. त्यानंतर त्याने विचार केला – “जोपर्यंत माझे शील भंग पावत नाही, तोपर्यंत मी मरेन (त्यापूर्वीच मी प्राण त्यागीन).” नंतर तो त्या पर्वतावर चढून कड्यावरून खाली उडी मारत असताना, त्याने एका बांबूचे काम करणाऱ्या (विळीवकार) माणसावर पडून त्याला मारून टाकले. ‘विळीवकार’ म्हणजे बांबूचे काम करणारा (वेणूकार). “भिक्खूंनो, स्वतःला पाडू नये (उडी मारू नये)” याचा अर्थ स्वतःचा घात करू नये. हे विभक्तीच्या व्यत्यासाने (बदलाने) सांगितले आहे. आणि येथे केवळ स्वतःला कड्यावरून पाडणेच निषिद्ध नाही, तर इतर कोणत्याही उपायाने, अगदी अन्नत्याग करूनही स्वतःला मारू नये. कारण जो आजारी भिक्खू औषध आणि परिचारक उपलब्ध असतानाही मरण्याच्या इच्छेने अन्नत्याग करतो, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) गुन्हाच होतो. परंतु ज्याचा आजार मोठा आणि दीर्घकालीन आहे, आणि त्याची सेवा करणारे भिक्खू थकून गेले आहेत, कंटाळले आहेत आणि “आम्ही या आजारी भिक्खूपासून कधी मुक्त होऊ?” असे म्हणून पीडित होत आहेत; जर तो असा विचार करतो की “हा आत्मभाव (शरीर) काळजी घेऊनही टिकणारा नाही आणि भिक्खूही थकत आहेत,” आणि अन्नत्याग करतो किंवा औषध घेत नाही, तर ते योग्य आहे. परंतु जो “हा रोग तीव्र आहे, माझे आयुष्य संपत आले आहे, आणि मला विशेष अधिगमाची (मार्गाची/फलाची) प्राप्ती हाताशी आल्यासारखी दिसत आहे” असा विचार करून अन्नत्याग करतो, तर ते नक्कीच योग्य आहे. आजारी नसलेल्या पण संवेग उत्पन्न झालेल्या भिक्खूने “अन्नाचा शोध घेणे हा प्रपंच (विक्षेप) आहे, मी केवळ कम्मट्ठानाचाच (कर्मस्थानाचा) अभ्यास करेन” असा कम्मट्ठानाला प्राधान्य देऊन अन्नत्याग केला, तर ते योग्य आहे. विशेष अधिगमाची (प्राप्तीची) घोषणा करून अन्नत्याग करणे योग्य नाही. कारण समान शील असलेल्या लज्जी (शीलवान) भिक्खूंना आपल्या प्राप्तीबद्दल सांगणे योग्य आहे.

Silāvatthusmiṃ – davāyāti davena hassena; khiḍḍāyāti attho. Silāti pāsāṇo; na kevalañca pāsāṇo, aññampi yaṃkiñci dārukhaṇḍaṃ vā iṭṭhakākhaṇḍaṃ vā hatthena vā yantena vā pavijjhituṃ na vaṭṭati. Cetiyādīnaṃ atthāya pāsāṇādayo hasantā hasantā pavaṭṭentipi khipantipi ukkhipantipi kammasamayoti vaṭṭati. Aññampi īdisaṃ navakammaṃ vā karontā bhaṇḍakaṃ vā dhovantā rukkhaṃ vā dhovanadaṇḍakaṃ vā ukkhipitvā pavijjhanti, vaṭṭati. Bhattavissaggakālādīsu kāke vā soṇe vā kaṭṭhaṃ vā kathalaṃ vā khipitvā palāpeti, vaṭṭati.

शिळा वस्तूत (दगडाच्या कथेत) – ‘दवाय’ म्हणजे मजेने, हास्याने; ‘खिळ्ळाय’ (खेळाने) हा अर्थ आहे. ‘शिळा’ म्हणजे दगड; केवळ दगडच नव्हे, तर इतर कोणतेही लाकडाचे तुकडे किंवा विटांचे तुकडे हाताने किंवा यंत्राने फेकणे योग्य नाही. चैत्य इत्यादींच्या कामासाठी दगड इत्यादी हसत-हसत लोळवणे, फेकणे किंवा उचलणे हे कामाच्या वेळी योग्य आहे. तसेच इतर नवीन काम (नवकम्म) करताना किंवा वस्तू धुताना, लाकूड किंवा कपडे धुण्याचा दांडा उचलून फेकणे योग्य आहे. जेवणाच्या वेळी कावळे किंवा कुत्र्यांना पळवून लावण्यासाठी लाकूड किंवा खापर (मातीचा तुकडा) फेकून मारणे योग्य आहे.

184. Sedanādivatthūni [Pg.64] sabbāneva uttānatthāni. Ettha ca ahaṃ kukkuccakoti na gilānupaṭṭhānaṃ na kātabbaṃ, hitakāmatāya sabbaṃ gilānassa balābalañca ruciñca sappāyāsappāyañca upalakkhetvā kātabbaṃ.

१८४. शेदन (घाम काढणे) इत्यादी कथांचे अर्थ उघड (स्पष्ट) आहेत. आणि येथे “मी संशयी (कुकुच्चक) आहे” असे म्हणून आजारी भिक्खूची सेवा करणे सोडून देऊ नये. तर कल्याणाच्या इच्छेने आजारी भिक्खूचे बळ-अब्रळ (शारीरिक स्थिती), त्याची आवड आणि काय पथ्यकर (सप्पाय) व अपथ्यकर (असप्पाय) आहे हे लक्षात घेऊन सर्व सेवा करावी.

185. Jāragabbhinivatthusmiṃ – pavutthapatikāti pavāsaṃ gatapatikā. Gabbhapātananti yena paribhuttena gabbho patati, tādisaṃ bhesajjaṃ. Dve pajāpatikavatthūni uttānatthāneva. Gabbhamaddanavatthusmiṃ – ‘‘madditvā pātehī’’ti vutte aññena maddāpetvā pāteti, visaṅketaṃ. ‘‘Maddāpetvā pātāpehī’’ti vuttepi sayaṃ madditvā pāteti, visaṅketameva. Manussaviggahe pariyāyo nāma natthi. Tasmā ‘‘gabbho nāma maddite patatī’’ti vutte sā sayaṃ vā maddatu, aññena vā maddāpetvā pātetu, visaṅketo natthi; pārājikameva tāpanavatthusmimpi eseva nayo.

१८५. जारगर्भिणी वस्तूत (व्यभिचारी गरोदर स्त्रीच्या कथेत) – ‘पवुत्थपतिका’ म्हणजे जिचा पती परदेशी गेला आहे अशी स्त्री. ‘गर्भपातन’ म्हणजे ज्याच्या सेवनाने गर्भ पडतो असे औषध. दोन प्रजापती (पत्नी) कथांचे अर्थ स्पष्टच आहेत. गर्भ दाबण्याच्या कथेत – “दाबून गर्भ पाड” असे म्हटले असता, दुसऱ्याकडून दाबवून गर्भ पाडल्यास तो विसंकेत (संकेताचा भंग) होतो. “दुसऱ्याकडून दाबवून गर्भ पाडवून घे” असे म्हटले असता, स्वतः दाबून गर्भ पाडल्यास तो देखील विसंकेतच होतो. मनुष्यविग्गह (मनुष्यवध) शिकखापदात कोणताही पर्याय (पळवाट) नाही. म्हणून “गर्भ दाबल्याने पडतो” असे म्हटले असता, तिने स्वतः दाबावे किंवा दुसऱ्याकडून दाबवून गर्भ पाडावा, यात विसंकेत नाही; पाराजिकाच होते. तापन वस्तूतही (गरम करण्याच्या कथेत) हाच नियम आहे.

Vañjhitthivatthusmiṃ – vañjhitthī nāma yā gabbhaṃ na gaṇhāti. Gabbhaṃ agaṇhanakaitthī nāma natthi, yassā pana gahitopi gabbho na saṇṭhāti, taṃyeva sandhāyetaṃ vuttaṃ. Utusamaye kira sabbitthiyo gabbhaṃ gaṇhanti. Yā panāyaṃ ‘‘vañjhā’’ti vuccati, tassā kucchiyaṃ nibbattasattānaṃ akusalavipāko sampāpuṇāti. Te parittakusalavipākena gahitapaṭisandhikā akusalavipākena adhibhūtā vinassanti. Abhinavapaṭisandhiyaṃyeva hi kammānubhāvena dvīhākārehi gabbho na saṇṭhāti – vātena vā pāṇakehi vā. Vāto sosetvā antaradhāpeti, pāṇakā khāditvā. Tassa pana vātassa pāṇakānaṃ vā paṭighātāya bhesajje kate gabbho saṇṭhaheyya; so bhikkhu taṃ akatvā aññaṃ kharabhesajjaṃ adāsi. Tena sā kālamakāsi. Bhagavā bhesajjassa kaṭattā dukkaṭaṃ paññāpesi.

वंझित्थी (वांझ स्त्री) वस्तूत – ‘वांझ स्त्री’ म्हणजे जी गर्भ धारण करू शकत नाही. गर्भ धारण न करू शकणारी स्त्री अशी कोणतीही नसते, परंतु जिचा गर्भ राहूनही टिकत नाही, तिला उद्देशून हे म्हटले आहे. ऋतुकाळात सर्वच स्त्रिया गर्भ धारण करतात. परंतु जिला ‘वांझ’ म्हटले जाते, तिच्या उदरात उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांना अकुशल विपाक प्राप्त होतो. ते अल्प कुशल विपाकामुळे प्रतिसंधी (गर्भधारणा) प्राप्त करतात, परंतु अकुशल विपाकाने ग्रस्त होऊन नष्ट होतात. कारण नवीन प्रतिसंधीच्या वेळीच कर्माच्या प्रभावाने दोन कारणांनी गर्भ टिकत नाही – वात (वायू) किंवा कीटकांद्वारे. वायू गर्भाला सुकवून नष्ट करतो, आणि कीटक त्याला खाऊन नष्ट करतात. परंतु त्या वायू किंवा कीटकांच्या निवारणासाठी औषधोपचार केला असता गर्भ टिकू शकला असता; पण त्या भिक्खूने ते न करता दुसरे तीव्र (उग्र) औषध दिले. त्यामुळे ती स्त्री मरण पावली. भगवंतांनी औषध दिल्याबद्दल दुक्कट (दुष्कृत) गुन्हा घोषित केला.

Dutiyavatthusmimpi eseva nayo. Tasmā āgatāgatassa parajanassa bhesajjaṃ na kātabbaṃ, karonto dukkaṭaṃ āpajjati. Pañcannaṃ pana sahadhammikānaṃ kātabbaṃ bhikkhussa bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa sāmaṇeriyāti. Samasīlasaddhāpaññānañhi etesaṃ tīsu sikkhāsu yuttānaṃ bhesajjaṃ akātuṃ na labbhati, karontena ca sace tesaṃ atthi, tesaṃ santakaṃ gahetvā yojetvā dātabbaṃ. Sace natthi, attano santakaṃ kātabbaṃ. Sace attanopi natthi, bhikkhācāravattena vā ñātakapavāritaṭṭhānato vā pariyesitabbaṃ. Alabhantena gilānassa atthāya akataviññattiyāpi āharitvā kātabbaṃ.

दुसऱ्या वस्तूतही हाच नियम आहे. म्हणून आलेल्या-गेलेल्या परक्या लोकांवर (गृहस्थांवर) औषधोपचार करू नये, तसे केल्यास भिक्खूला दुक्कट गुन्हा होतो. परंतु पाच प्रकारच्या सहधार्मिकांसाठी औषधोपचार करावा – भिक्खू, भिक्खुणी, सिक्खमाना, सामणेर आणि सामणेरी. कारण समान शील, श्रद्धा आणि प्रज्ञा असलेल्या आणि तीन शिक्षांमध्ये युक्त असलेल्या या सहधार्मिकांसाठी औषधोपचार न करणे योग्य नाही (म्हणजेच उपचार केलाच पाहिजे). आणि उपचार करताना जर त्यांच्याकडे औषध असेल, तर त्यांचेच औषध घेऊन ते तयार करून द्यावे. जर नसेल, तर स्वतःचे औषध द्यावे. जर स्वतःकडेही नसेल, तर भिक्षाटनाच्या नियमाने किंवा नातेवाईक व निमंत्रित केलेल्यांच्या ठिकाणाहून ते मिळवावे. ते न मिळाल्यास, आजारी भिक्खूसाठी न मागितलेल्या (अकथ विज्ञापना) पद्धतीनेही औषध आणून उपचार करावा.

Aparesampi [Pg.65] pañcannaṃ kātuṃ vaṭṭati – mātu, pitu, tadupaṭṭhākānaṃ, attano veyyāvaccakarassa, paṇḍupalāsassāti. Paṇḍupalāso nāma yo pabbajjāpekkho yāva pattacīvaraṃ paṭiyādiyati tāva vihāre vasati. Tesu sace mātāpitaro issarā honti, na paccāsīsanti, akātuṃ vaṭṭati. Sace pana rajjepi ṭhitā paccāsīsanti, akātuṃ na vaṭṭati. Bhesajjaṃ paccāsīsantānaṃ bhesajjaṃ dātabbaṃ, yojetuṃ ajānantānaṃ yojetvā dātabbaṃ. Sabbesaṃ atthāya sahadhammikesu vuttanayeneva pariyesitabbaṃ. Sace pana mātaraṃ vihāre ānetvā jaggati, sabbaṃ parikammaṃ anāmasantena kātabbaṃ. Khādanīyaṃ bhojanīyaṃ sahatthā dātabbaṃ. Pitā pana yathā sāmaṇero evaṃ sahatthena nhāpanasambāhanādīni katvā upaṭṭhātabbo. Ye ca mātāpitaro upaṭṭhahanti paṭijagganti, tesampi evameva kātabbaṃ. Veyyāvaccakaro nāma yo vetanaṃ gahetvā araññe dārūni vā chindati, aññaṃ vā kiñci kammaṃ karoti, tassa roge uppanne yāva ñātakā na passanti tāva bhesajjaṃ kātabbaṃ. Yo pana bhikkhunissitakova hutvā sabbakammāni karoti, tassa bhesajjaṃ kātabbameva. Paṇḍupalāsepi sāmaṇere viya paṭipajjitabbaṃ.

इतर पाच जणांसाठी देखील औषधोपचार करणे योग्य आहे – माता, पिता, त्यांचे सेवक (काळजीवाहू), स्वतःचा वैयावच्चकर (सेवक) आणि पंडुपलास (दीक्षा घेऊ इच्छिणारा). पंडुपलास म्हणजे जो प्रव्रज्येची इच्छा बाळगून जोपर्यंत पात्र आणि चीवर तयार होत नाही, तोपर्यंत विहारात राहतो. त्यापैकी जर माता-पिता समर्थ असतील आणि ते औषधाची अपेक्षा करत नसतील, तर औषध न करणे योग्य आहे. परंतु, जर ते राजेपदावर असले तरीही औषधाची अपेक्षा करत असतील, तर औषध न करणे योग्य नाही. औषधाची अपेक्षा करणाऱ्या माता-पित्यांना औषध दिले पाहिजे; ज्यांना औषध तयार करायचे माहित नाही, त्यांना ते तयार करून दिले पाहिजे. त्या सर्वांच्या कल्याणासाठी सहधार्मिकांकडून आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच औषध शोधले पाहिजे. जर मातेला विहारात आणून तिची सेवा करायची असेल, तर तिला स्पर्श न करता सर्व परिचर्या केली पाहिजे. खाण्याचे व जेवणाचे पदार्थ (खादनीय व भोजनीय) स्वतःच्या हाताने दिले पाहिजेत. पित्याची सेवा मात्र एखाद्या सामणेराप्रमाणे स्वतःच्या हाताने स्नान घालणे, अंग रगडणे इत्यादी करून केली पाहिजे. जे लोक आपल्या माता-पित्यांची सेवा-चाकरी करतात, त्यांच्यासाठी देखील याच प्रकारे केले पाहिजे. वैयावच्चकर म्हणजे जो वेतन घेऊन अरण्यात लाकडे तोडतो किंवा इतर काही काम करतो; तो आजारी पडल्यास जोपर्यंत त्याचे नातेवाईक येत नाहीत, तोपर्यंत त्याच्यासाठी औषधोपचार केला पाहिजे. परंतु, जो भिक्खूंवरच आश्रित राहून सर्व कामे करतो, त्याच्यासाठी औषधोपचार केलाच पाहिजे. पंडुपलासाच्या बाबतीतही सामणेराप्रमाणेच वर्तन केले पाहिजे.

Aparesampi dasannaṃ kātuṃ vaṭṭati – jeṭṭhabhātu, kaniṭṭhabhātu, jeṭṭhabhaginiyā, kaniṭṭhabhaginiyā, cūḷamātuyā, mahāmātuyā, cūḷapituno, mahāpituno, pitucchāya, mātulassāti. Tesaṃ pana sabbesampi karontena tesaṃyeva santakaṃ bhesajjaṃ gahetvā kevalaṃ yojetvā dātabbaṃ. Sace pana nappahonti, yācanti ca ‘‘detha no, bhante, tumhākaṃ paṭidassāmā’’ti tāvakālikaṃ dātabbaṃ. Sacepi na yācanti, ‘‘amhākaṃ bhesajjaṃ atthi, tāvakālikaṃ gaṇhathā’’ti vatvā vā ‘‘yadā nesaṃ bhavissati tadā dassantī’’ti ābhogaṃ vā katvā dātabbaṃ. Sace paṭidenti, gahetabbaṃ, no ce denti, na codetabbā. Ete dasa ñātake ṭhapetvā aññesaṃ na kātabbaṃ.

इतर दहा नातेवाईकांसाठी देखील औषधोपचार करणे योग्य आहे – मोठा भाऊ, लहान भाऊ, मोठी बहीण, लहान बहीण, लहान मावशी, मोठी मावशी, लहान काका, मोठे काका, आत्या आणि मामा. परंतु, या सर्वांसाठी औषधोपचार करताना त्यांचेच औषध घेऊन केवळ ते तयार करून दिले पाहिजे. जर ते असमर्थ असतील आणि त्यांनी अशी याचना केली की, 'भंते, आम्हाला द्या, आम्ही आपल्याला परत करू,' तर तात्पुरते दिले पाहिजे. जरी त्यांनी याचना केली नाही, तरी 'आमच्याकडे औषध आहे, तुम्ही ते तात्पुरते घ्या' असे म्हणून किंवा 'जेव्हा त्यांच्याकडे औषध होईल, तेव्हा ते परत करतील' असा विचार मनात ठेवून दिले पाहिजे. जर त्यांनी ते परत केले तर ते स्वीकारले पाहिजे; जर त्यांनी परत केले नाही, तर त्यांच्याकडे मागणी करू नये. या दहा नातेवाईकांना सोडून इतर कोणासाठीही औषधोपचार करू नये.

Etesaṃ puttaparamparāya pana yāva sattamo kulaparivaṭṭo tāva cattāro paccaye āharāpentassa akataviññatti vā bhesajjaṃ karontassa vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hoti. Sace bhātujāyā bhaginisāmiko vā gilānā honti, ñātakā ce, tesampi vaṭṭati. Aññātakā ce, bhātu ca bhaginiyā ca katvā dātabbaṃ, ‘‘tumhākaṃ jagganaṭṭhāne dethā’’ti. Atha vā tesaṃ puttānaṃ katvā dātabbaṃ, ‘‘tumhākaṃ mātāpitūnaṃ [Pg.66] dethā’’ti. Etenupāyena sabbapadesupi vinicchayo veditabbo.

या नातेवाईकांच्या संततीपरंपरेत सातव्या पिढीपर्यंत चार प्रत्यय मागवून घेणाऱ्या भिक्खूला अयोग्य विज्ञापना, औषधोपचार करताना वैद्यकीय व्यवसाय किंवा कुळदूषक आपत्ती लागू होत नाही. जर भावाची पत्नी किंवा बहिणीचा पती आजारी असतील आणि ते नातेवाईक असतील, तर त्यांच्यासाठी देखील औषधोपचार करणे योग्य आहे. जर ते नातेवाईक नसतील, तर भाऊ किंवा बहिणीच्या नावे करून औषध दिले पाहिजे आणि म्हणावे की, 'तुमच्या सेवा करण्याच्या ठिकाणी हे द्या.' किंवा त्यांच्या मुलांच्या नावे करून दिले पाहिजे आणि म्हणावे की, 'तुमच्या माता-पित्यांना हे द्या.' याच पद्धतीने इतर सर्व पदांच्या बाबतीतही निर्णय समजून घ्यावा.

Tesaṃ atthāya ca sāmaṇerehi araññato bhesajjaṃ āharāpentena ñātisāmaṇerehi vā āharāpetabbaṃ. Attano atthāya vā āharāpetvā dātabbaṃ. Tehipi ‘‘upajjhāyassa āharāmā’’ti vattasīsena āharitabbaṃ. Upajjhāyassa mātāpitaro gilānā vihāraṃ āgacchanti, upajjhāyo ca disāpakkanto hoti, saddhivihārikena upajjhāyassa santakaṃ bhesajjaṃ dātabbaṃ. No ce atthi, attano bhesajjaṃ upajjhāyassa pariccajitvā dātabbaṃ. Attanopi asante vuttanayena pariyesitvā upajjhāyassa santakaṃ katvā dātabbaṃ. Upajjhāyenapi saddhivihārikassa mātāpitūsu evameva paṭipajjitabbaṃ. Esa nayo ācariyantevāsikesupi. Aññopi yo āgantuko vā coro vā yuddhaparājito issaro vā ñātakehi pariccatto kapaṇo vā gamiyamanusso vā gilāno hutvā vihāraṃ pavisati, sabbesaṃ apaccāsīsantena bhesajjaṃ kātabbaṃ.

त्यांच्यासाठी सामणेरांद्वारे अरण्यातून औषध आणवायचे असल्यास, नातेवाईक असलेल्या सामणेरांकडून ते आणवावे. किंवा स्वतःसाठी आणवून मग त्यांना द्यावे. नातेवाईक नसलेल्या सामणेरांनी देखील 'आम्ही उपाध्यायांसाठी आणत आहोत' या कर्तव्याच्या भावनेने ते आणले पाहिजे. जर उपाध्यायांचे माता-पिता आजारी होऊन विहारात आले आणि उपाध्याय दुसऱ्या गावी गेले असतील, तर सद्धि विहारिकाने उपाध्यायांचे औषध त्यांना दिले पाहिजे. जर ते नसेल, तर स्वतःचे औषध उपाध्यायांच्या माता-पित्यांसाठी त्याग करून दिले पाहिजे. स्वतःकडेही औषध नसल्यास, आधी सांगितलेल्या पद्धतीने शोधून, ते उपाध्यायांचे करून दिले पाहिजे. उपाध्यायांनी देखील सद्धि विहारिकाच्या माता-पित्यांच्या बाबतीत याच प्रकारे वर्तन केले पाहिजे. हाच नियम आचार्य आणि अंतेवासिक यांच्या बाबतीतही लागू होतो. याशिवाय, इतर कोणीही जो पाहुणा, चोर, युद्धात पराभूत झालेला राजा, नातेवाईकांनी सोडलेला गरीब किंवा प्रवासी आजारी होऊन विहारात प्रवेश करतो, त्या सर्वांसाठी कोणत्याही लाभाची अपेक्षा न ठेवता औषधोपचार केला पाहिजे.

Saddhaṃ kulaṃ hoti catūhi paccayehi upaṭṭhāyakaṃ bhikkhusaṅghassa mātāpituṭṭhāniyaṃ, tatra ce koci gilāno hoti, tassatthāya vissāsena ‘‘bhesajjaṃ katvā bhante dethā’’ti vadanti, neva dātabbaṃ na kātabbaṃ. Atha pana kappiyaṃ ñatvā evaṃ pucchanti – ‘‘bhante, asukassa nāma rogassa kiṃ bhesajjaṃ karontī’’ti? ‘‘Idañcidañca gahetvā karontī’’ti vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Bhante, mayhaṃ mātā gilānā, bhesajjaṃ tāva ācikkhathā’’ti evaṃ pucchite pana na ācikkhitabbaṃ. Aññamaññaṃ pana kathā kātabbā – ‘‘āvuso, asukassa nāma bhikkhuno imasmiṃ roge kiṃ bhesajjaṃ kariṃsū’’ti? ‘‘Idañcidañca bhante’’ti. Taṃ sutvā itaro mātu bhesajjaṃ karoti, vaṭṭateva.

भिक्खू संघाला चार प्रत्ययांनी उपस्थान करणारे एखादे श्रद्धाळू कुटुंब असते, जे माता-पित्यांच्या स्थानी असते. तिथे जर कोणी आजारी पडले आणि त्यांनी विश्वासाने म्हटले की, 'भंते, औषध तयार करून द्या,' तर औषध देऊ नये आणि करूही नये. परंतु, काय कप्पिय आहे हे जाणून जर ते असे विचारतात की, 'भंते, अमुक आजारासाठी कोणते औषध करतात?' तर 'हे आणि हे घेऊन औषध करतात' असे सांगणे योग्य आहे. 'भंते, माझी आई आजारी आहे, जरा औषध सांगा,' असे थेट विचारल्यास औषध सांगू नये. परंतु, आपापसात असे संभाषण करावे की, 'आवुसो, अमुक भिक्खूच्या या आजारावर कोणते औषध केले होते?' 'भंते, हे आणि हे केले होते.' ते ऐकून जर दुसरा माणूस आपल्या आईसाठी औषध करतो, तर ते योग्यच आहे.

Mahāpadumattheropi kira vasabharañño deviyā roge uppanne ekāya itthiyā āgantvā pucchito ‘‘na jānāmī’’ti avatvā evameva bhikkhūhi saddhiṃ samullapesi. Taṃ sutvā tassā bhesajjamakaṃsu. Vūpasante ca roge ticīvarena tīhi ca kahāpaṇasatehi saddhiṃ bhesajjacaṅkoṭakaṃ pūretvā āharitvā [Pg.67] therassa pādamūle ṭhapetvā ‘‘bhante, pupphapūjaṃ karothā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘ācariyabhāgo nāmāya’’nti kappiyavasena gāhāpetvā pupphapūjaṃ akāsi. Evaṃ tāva bhesajje paṭipajjitabbaṃ.

असे ऐकिवात आहे की, महापदुम थेरांना देखील जेव्हा राजा वसभच्या राणीला आजार झाला, तेव्हा एका स्त्रीने येऊन विचारले असता, त्यांनी 'मला माहित नाही' असे न म्हणता, याच प्रकारे भिक्खूंसोबत संभाषण केले. ते ऐकून त्यांनी राणीसाठी औषध तयार केले. आजार बरा झाल्यावर, त्यांनी तीन चीवरे आणि तीनशे कहापण यांसह औषधाचा करंडा भरून आणला आणि थेरांच्या चरणांशी ठेवून म्हटले, 'भंते, पुष्पपूजा करावी.' थेरांनी 'हा आचार्यांचा भाग आहे' असे म्हणून कप्पिय पद्धतीने तो स्वीकारला आणि पुष्पपूजा केली. औषधोपचाराच्या बाबतीत अशा प्रकारे वर्तन केले पाहिजे.

Paritte pana ‘‘gilānassa parittaṃ karotha, bhante’’ti vutte na kātabbaṃ, ‘‘bhaṇathā’’ti vutte pana kātabbaṃ. Sace pissa evaṃ hoti ‘‘manussā nāma na jānanti, akayiramāne vippaṭisārino bhavissantī’’ti kātabbaṃ; ‘‘parittodakaṃ parittasuttaṃ katvā dethā’’ti vuttena pana tesaṃyeva udakaṃ hatthena cāletvā suttaṃ parimajjetvā dātabbaṃ. Sace vihārato udakaṃ attano santakaṃ vā suttaṃ deti, dukkaṭaṃ. Manussā udakañca suttañca gahetvā nisīditvā ‘‘parittaṃ bhaṇathā’’ti vadanti, kātabbaṃ. No ce jānanti, ācikkhitabbaṃ. Bhikkhūnaṃ nisinnānaṃ pādesu udakaṃ ākiritvā suttañca ṭhapetvā gacchanti ‘‘parittaṃ karotha, parittaṃ bhaṇathā’’ti na pādā apanetabbā. Manussā hi vippaṭisārino honti. Antogāme gilānassatthāya vihāraṃ pesenti, ‘‘parittaṃ bhaṇantū’’ti bhaṇitabbaṃ. Antogāme rājagehādīsu roge vā upaddave vā uppanne pakkosāpetvā bhaṇāpenti, āṭānāṭiyasuttādīni bhaṇitabbāni. ‘‘Āgantvā gilānassa sikkhāpadāni dentu, dhammaṃ kathentu. Rājantepure vā amaccagehe vā āgantvā sikkhāpadāni dentu, dhammaṃ kathentū’’ti pesitepi gantvā sikkhāpadāni dātabbāni, dhammo kathetabbo. ‘‘Matānaṃ parivāratthaṃ āgacchantū’’ti pakkosanti, na gantabbaṃ. Sīvathikadassane asubhadassane ca maraṇassatiṃ paṭilabhissāmīti kammaṭṭhānasīsena gantuṃ vaṭṭati. Evaṃ paritte paṭipajjitabbaṃ.

परित्ताच्या (संरक्षणाच्या) बाबतीत तर, "भन्ते, आजारी माणसासाठी परित्त करा" असे म्हटले असता ते करू नये, परंतु "परित्त म्हणा (पठण करा)" असे म्हटले असता ते करावे. जर त्या भिक्खूला असे वाटले की, "लोक (योग्य शब्दप्रयोग) जाणत नाहीत, जर परित्त पठण केले नाही तर ते पश्चात्ताप करतील (त्यांचे मन अस्वस्थ होईल)," तर ते करावे. परंतु "परित्त-जल आणि परित्त-सुत्त (धागा) तयार करून द्या" असे विचारले असता, त्यांच्याच पाण्याचे हाताने ढवळून आणि धाग्याला स्पर्श करून (घासून) द्यावे. जर विहारातील पाणी किंवा स्वतःचा धागा दिला, तर दुक्कट (दुष्कृत) दोष होतो. लोकांनी पाणी आणि धागा घेऊन, बसून "परित्त म्हणा" असे म्हटले तर करावे. जर त्यांना (कसे बोलावे हे) माहीत नसेल, तर त्यांना सांगावे (शिकवावे). बसलेल्या भिक्खूंच्या पायांवर पाणी ओतून आणि धागा ठेवून जर ते "परित्त करा, परित्त म्हणा" असे म्हणून जात असतील, तर पाय मागे घेऊ नयेत. कारण लोक पश्चात्ताप करणारे (अस्वस्थ मनाचे) होतात. म्हणून पाय मागे घेऊ नयेत. गावाच्या आत आजारी माणसासाठी विहारात निरोप पाठवला की "परित्त म्हणावे", तर जाऊन पठण करावे. गावाच्या आत राजवाडा इत्यादी ठिकाणी रोग किंवा उपद्रव उत्पन्न झाल्यावर जर बोलावून परित्त पठण करायला लावले, तर आटानाटिय सुत्त इत्यादींचे पठण करावे. "येऊन आजारी माणसाला सिक्खापदे (शील) द्यावीत, धम्म सांगावा. राजवाड्यात किंवा अमात्याच्या घरी येऊन सिक्खापदे द्यावीत, धम्म सांगावा" असा निरोप पाठवला तरीही जाऊन सिक्खापदे द्यावीत आणि धम्म सांगावा. "मृतांच्या परिवारासाठी (किंवा मृताच्या सन्मानासाठी) यावे" असे बोलावले तर जाऊ नये. "स्मशान पाहिल्याने आणि अशुभ (शव) पाहिल्याने मरणस्मृती प्राप्त होईल" या कम्मट्ठानाच्या (कर्मस्थानाच्या) उद्देशाने जाणे योग्य आहे. अशा प्रकारे परित्ताच्या बाबतीत आचरण करावे.

Piṇḍapāte pana – anāmaṭṭhapiṇḍapāto kassa dātabbo, kassa na dātabbo? Mātāpitunaṃ tāva dātabbo. Sacepi kahāpaṇagghanako hoti, saddhādeyyavinipātanaṃ natthi. Mātāpituupaṭṭhākānaṃ veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassāti etesampi dātabbo. Tattha paṇḍupalāsassa thālake pakkhipitvāpi dātuṃ vaṭṭati. Taṃ ṭhapetvā aññesaṃ āgārikānaṃ mātāpitunampi na vaṭṭati. Pabbajitaparibhogo hi āgārikānaṃ cetiyaṭṭhāniyo. Apica anāmaṭṭhapiṇḍapāto nāmesa sampattassa dāmarikacorassāpi issarassāpi dātabbo. Kasmā? Te hi adīyamānepi ‘‘na dentī’’ti āmasitvā dīyamānepi ‘‘ucchiṭṭhakaṃ dentī’’ti kujjhanti. Kuddhā jīvitāpi voropenti, sāsanassāpi antarāyaṃ karonti. Rajjaṃ [Pg.68] patthayamānassa vicarato coranāgassa vatthu cettha kathetabbaṃ. Evaṃ piṇḍapāte paṭipajjitabbaṃ.

पिंडपाताच्या (भिक्षेच्या) बाबतीत तर - अनामाट्ट-पिंडपात (न स्पर्श केलेले/ताजे अन्न) कोणाला द्यावे आणि कोणाला देऊ नये? सर्वप्रथम मातापित्यांना द्यावे. जरी ते अन्न एका कहापणाच्या (नाण्याच्या) मोलाचे असले, तरी श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा अपव्यय (विनाश) होत नाही. मातापित्यांची सेवा करणाऱ्यांना, स्वतःच्या वैय्यावच्चकर (सेवक/मदतनीस) आणि पंडुपालस (प्रव्रज्येची इच्छा असणारा पांढरे वस्त्र परिधान केलेला उमेदवार) यांनाही ते द्यावे. त्यापैकी पंडुपालसाला भिक्खूच्या पात्रात (थाळक्यात) घालून देणेही योग्य आहे. त्याला सोडून इतर गृहस्थांना, अगदी मातापित्यांनाही पात्रात घालून देणे योग्य नाही. कारण प्रव्रजितांचे (भिक्खूंचे) उपभोग्य साहित्य गृहस्थांसाठी चैत्यासमान (पूजनीय) असते. शिवाय, हा अनामाट्ट-पिंडपात समोर आलेल्या दरोडेखोराला किंवा राजाला (शासकाला) देखील दिला पाहिजे. का? कारण न दिल्यास "देत नाहीत" म्हणून, आणि स्पर्श करून (उष्टे करून) दिल्यास "उष्टे अन्न देतात" म्हणून ते रागावतात. रागावून ते जीवाचाही अंत करू शकतात आणि शासनाचा (धम्माचा) देखील अंतराय (नुकसान) करू शकतात. येथे राज्याची इच्छा धरून फिरणाऱ्या चोरनागाची कथा सांगावी. अशा प्रकारे पिंडपाताच्या बाबतीत आचरण करावे.

Paṭisanthāro pana kassa kātabbo, kassa na kātabbo? Paṭisanthāro nāma vihāraṃ sampattassa yassa kassaci āgantukassa vā daliddassa vā corassa vā issarassa vā kātabboyeva. Kathaṃ? Āgantukaṃ tāva khīṇaparibbayaṃ vihāraṃ sampattaṃ disvā pānīyaṃ dātabbaṃ, pādamakkhanatelaṃ dātabbaṃ. Kāle āgatassa yāgubhattaṃ, vikāle āgatassa sace taṇḍulā atthi; taṇḍulā dātabbā. Avelāyaṃ sampatto ‘‘gacchāhī’’ti na vattabbo. Sayanaṭṭhānaṃ dātabbaṃ. Sabbaṃ apaccāsīsanteneva kātabbaṃ. ‘‘Manussā nāma catupaccayadāyakā evaṃ saṅgahe kayiramāne punappunaṃ pasīditvā upakāraṃ karissantī’’ti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Corānaṃ pana saṅghikampi dātabbaṃ.

प्रतिसंथार (आदरातिथ्य) कोणाचे करावे आणि कोणाचे करू नये? प्रतिसंथार म्हणजे विहारात आलेल्या कोणत्याही पाहुण्याचे (आगंतुकाचे), गरिबाचे, चोराचे किंवा राजाचे (शासकाचे) केलेच पाहिजे. कसे? सर्वप्रथम, पाथेय (प्रवासाचा खर्च/शिदोरी) संपलेला पाहुणा विहारात आलेला पाहून त्याला पिण्याचे पाणी द्यावे, पायाला लावण्यासाठी तेल द्यावे. योग्य वेळी (सकाळी) आलेल्याला पेज (यागु) आणि अन्न द्यावे. अवेळी (दुपारनंतर) आलेल्यासाठी जर तांदूळ असतील, तर तांदूळ द्यावेत. अवेळी आलेल्याला "जा" असे म्हणू नये. झोपण्याची जागा द्यावी. हे सर्व काहीही अपेक्षा न ठेवताच करावे. "लोक हे चतू-प्रत्यय (चार आवश्यक गोष्टी) देणारे आहेत, असा संग्रह (आदरातिथ्य) केल्यावर ते पुन्हा पुन्हा प्रसन्न होऊन उपकार करतील" असा विचार मनात आणू नये. चोरांना तर संघाचे (सामायिक) अन्न-साहित्य देखील द्यावे.

Paṭisanthārānisaṃsadīpanatthañca coranāgavatthu, bhātarā saddhiṃ jambudīpagatassa mahānāgarañño vatthu, piturājassa rajje catunnaṃ amaccānaṃ vatthu, abhayacoravatthūti evamādīni bahūni vatthūni mahāaṭṭhakathāyaṃ vitthārato vuttāni.

आणि प्रतिसंथाराचे (आदरातिथ्याचे) महत्त्व स्पष्ट करण्यासाठी चोरनागाची कथा, भावासोबत जम्बुदीपाला गेलेल्या महानाग राजाची कथा, पितू राजाच्या राज्यात चार अमात्यांची कथा आणि अभय चोराची कथा इत्यादी अनेक कथा महाअट्ठकथेत सविस्तरपणे सांगितल्या आहेत.

Tatrāyaṃ ekavatthudīpanā – sīhaḷadīpe kira abhayo nāma coro pañcasataparivāro ekasmiṃ ṭhāne khandhāvāraṃ bandhitvā samantā tiyojanaṃ ubbāsetvā vasati. Anurādhapuravāsino kadambanadiṃ na uttaranti, cetiyagirimagge janasañcāro upacchinno. Athekadivasaṃ coro ‘‘cetiyagiriṃ vilumpissāmī’’ti agamāsi. Ārāmikā disvā dīghabhāṇakaabhayattherassa ārocesuṃ. Thero ‘‘sappiphāṇitādīni atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Corānaṃ detha, taṇḍulā atthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante, saṅghassatthāya āhaṭā taṇḍulā ca pattasākañca goraso cā’’ti. ‘‘Bhattaṃ sampādetvā corānaṃ dethā’’ti. Ārāmikā tathā kariṃsu. Corā bhattaṃ bhuñjitvā ‘‘kenāyaṃ paṭisanthāro kato’’ti pucchiṃsu. ‘‘Amhākaṃ ayyena abhayattherenā’’ti. Corā therassa santikaṃ gantvā vanditvā āhaṃsu – ‘‘mayaṃ saṅghassa ca cetiyassa [Pg.69] ca santakaṃ acchinditvā gahessāmāti āgatā, tumhākaṃ pana iminā paṭisanthārenamha pasannā, ajja paṭṭhāya vihāre dhammikā rakkhā amhākaṃ āyattā hotu, nāgarā āgantvā dānaṃ dentu, cetiyaṃ vandantū’’ti. Tato paṭṭhāya ca nāgare dānaṃ dātuṃ āgacchante nadītīreyeva paccuggantvā rakkhantā vihāraṃ nenti, vihārepi dānaṃ dentānaṃ rakkhaṃ katvā tiṭṭhanti. Tepi bhikkhūnaṃ bhuttāvasesaṃ corānaṃ denti. Gamanakālepi te corā nadītīraṃ pāpetvā nivattanti.

त्यापैकी एका कथेचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे - असे ऐकिवात आहे की, सीहलदीपात (श्रीलंकेत) अभय नावाचा एक चोर पाचशे अनुयायांसह एका ठिकाणी छावणी ठोकून, आसपासच्या तीन योजनेच्या परिसरातील लोकांना पळवून लावून राहत होता. अनुराधापूरचे रहिवासी कदम्ब नदी ओलांडण्याचे धाडस करत नसत आणि चेतियगिरीच्या मार्गावरील लोकांची ये-जा पूर्णपणे बंद झाली होती. त्यानंतर एका दिवशी तो चोर "मी चेतियगिरी लुटणार" असे ठरवून निघाला. आरामाच्या रक्षकांनी (आरामिक) त्याला पाहून दीघभाणक अभय थेरांना सांगितले. थेरांनी विचारले, "तूप, गूळ इत्यादी काही आहे का?" "आहे, भन्ते," असे त्यांनी उत्तर दिले. "ते चोरांना द्या. तांदूळ आहेत का?" "आहेत भन्ते, संघासाठी आणलेले तांदूळ, शिजवलेली भाजी आणि गोरस (दुग्धजन्य पदार्थ) आहेत." "भात (अन्न) तयार करून चोरांना द्या." आरामिकांनी तसेच केले. चोरांनी जेवण करून विचारले, "हे आदरातिथ्य कोणी केले?" "आमचे पूज्य अभय थेरांनी," असे त्यांनी सांगितले. चोरांनी थेरांच्या जवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून म्हटले - "आम्ही संघाची आणि चैत्याची संपत्ती लुटून घेण्यासाठी आलो होतो, परंतु तुमच्या या आदरातिथ्याने आम्ही प्रसन्न झालो आहोत. आजपासून विहाराचे धम्मपूर्ण रक्षण करणे ही आमची जबाबदारी असेल. नगरवासीयांनी येऊन दान द्यावे आणि चैत्याची वंदना करावी." तेव्हापासून नगरवासीय दान देण्यासाठी येत असताना, ते (चोर) नदीकाठीच त्यांचे स्वागत करून, त्यांचे रक्षण करत त्यांना विहारात आणत असत. विहारातही दान देणाऱ्यांचे रक्षण करत ते उभे राहत असत. ते (नगरवासीय) देखील भिक्खूंच्या भोजनातून उरलेले अन्न चोरांना देत असत. परत जाण्याच्या वेळीही ते चोर त्यांना नदीकाठापर्यंत पोहोचवून परत फिरत असत.

Athekadivasaṃ bhikkhusaṅghe khīyanakakathā uppannā ‘‘thero issaravatāya saṅghassa santakaṃ corānaṃ adāsī’’ti. Thero sannipātaṃ kārāpetvā āha – ‘‘corā saṅghassa pakativaṭṭañca cetiyasantakañca acchinditvā gaṇhissāmā’’ti āgamiṃsu. Atha nesaṃ mayā evaṃ na harissantīti ettako nāma paṭisanthāro kato, taṃ sabbampi ekato sampiṇḍetvā agghāpetha. Tena kāraṇena aviluttaṃ bhaṇḍaṃ ekato sampiṇḍetvā agghāpethāti. Tato sabbampi therena dinnakaṃ cetiyaghare ekaṃ varapotthakacittattharaṇaṃ na agghati. Tato āhaṃsu – ‘‘therena katapaṭisanthāro sukato codetuṃ vā sāretuṃ vā na labbhā, gīvā vā avahāro vā natthī’’ti. Evaṃ mahānisaṃso paṭisanthāroti sallakkhetvā kattabbo paṇḍitena bhikkhunāti.

अथ एका दिवशी भिक्षुसंघात अशी निंदात्मक चर्चा सुरू झाली की, "थेरांनी आपल्या अधिकाराचा वापर करून संघाची संपत्ती चोरांना दिली." तेव्हा थेरांनी सभा बोलावून सांगितले— "चोर 'आम्ही संघाचे नियमित अन्नपदार्थ आणि चैत्याची संपत्ती बळकावून घेऊ' या विचाराने आले होते. तेव्हा, 'मी असे केले तर ते हे घेऊन जाणार नाहीत' असा विचार करून माझ्याकडून त्यांचे एवढे आदरातिथ्य (प्रतिसंथार) केले गेले. ते सर्व एकत्र करून त्याचे मूल्यमापन करा. त्या कारणाने, न लुटलेल्या साहित्याचे एकत्र करून मूल्यमापन करा." त्यानंतर, थेरांनी दिलेले ते सर्व साहित्य चैत्यगृहातील एका उत्कृष्ट चित्रविचित्र अंथरूणाच्या (किंवा वस्त्राच्या) मूल्याइतकेही नव्हते. त्यामुळे ते म्हणाले— "थेरांनी केलेले आदरातिथ्य योग्य होते. त्यांच्यावर दोषारोप करणे किंवा त्यांना आठवण करून देणे योग्य नाही. यात कोणताही अपहार किंवा चोरी झालेली नाही." अशा प्रकारे, आदरातिथ्य (प्रतिसंथार) अत्यंत कल्याणकारी आहे हे लक्षात घेऊन बुद्धिमान भिक्षूने त्याचे आचरण करावे.

187. Aṅgulipatodakavatthusmiṃ – uttantoti kilamanto. Anassāsakoti nirassāso. Imasmiṃ pana vatthusmiṃ yāya āpattiyā bhavitabbaṃ sā ‘‘khuddakesu nidiṭṭhā’’ti idha na vuttā.

१८७. अंगुलिपतोदक वस्तूत (बोटांनी गुदगुल्या करण्याच्या बाबतीत)— 'उत्तोन्तो' म्हणजे थकलेला/दमलेला. 'अनस्सासको' म्हणजे श्वास रोखलेला (श्वास नसलेला). परंतु या वस्तूत जी आपत्ती (दोष) असायला हवी, ती 'क्षुद्रक नियमांमध्ये' (खुद्दक सिक्खापदात) दर्शविली असल्याने येथे सांगितलेली नाही.

Tadanantare vatthusmiṃ – ottharitvāti akkamitvā. So kira tehi ākaḍḍhiyamāno patito. Eko tassa udaraṃ abhiruhitvā nisīdi. Sesāpi pannarasa janā pathaviyaṃ ajjhottharitvā adūhalapāsāṇā viya migaṃ māresuṃ. Yasmā pana te kammādhippāyā, na maraṇādhippāyā; tasmā pārājikaṃ na vuttaṃ.

त्यानंतरच्या वस्तूत— 'ओत्थरित्वा' म्हणजे दाबून टाकणे (आक्रमण करणे). तो त्यांच्याद्वारे ओढला जात असताना खाली पडला. त्यांपैकी एक जण त्याच्या पोटावर चढून बसला. उरलेल्या पंधरा जणांनीही त्याला जमिनीवर दाबून धरले आणि जणू जड दगडांनी हरणाला मारावे तसे त्याला मारून टाकले. परंतु, त्यांचा हेतू केवळ शिक्षा (कर्म) करण्याचा होता, मारण्याचा (मरणाचा हेतू) नव्हता; म्हणून येथे पाराजिका आपत्ती सांगितलेली नाही.

Bhūtavejjakavatthusmiṃ – yakkhaṃ māresīti bhūtavijjākapāṭhakā yakkhagahitaṃ mocetukāmā yakkhaṃ āvāhetvā muñcāti vadanti. No ce muñcati, piṭṭhena vā mattikāya vā rūpaṃ katvā hatthapādādīni chindanti, yaṃ yaṃ tassa chijjati taṃ taṃ yakkhassa chinnameva hoti. Sīse chinne yakkhopi marati[Pg.70]. Evaṃ sopi māresi; tasmā thullaccayaṃ vuttaṃ. Na kevalañca yakkhameva, yopi hi sakkaṃ devarājaṃ māreyya, sopi thullaccayameva āpajjati.

भूतवैद्य वस्तूत— 'यक्षाला मारले' म्हणजे भूतविद्येचे मंत्र पठण करणारे, यक्षाने पछाडलेल्या व्यक्तीला मुक्त करण्याच्या इच्छेने यक्षाचे आवाहन करतात आणि म्हणतात, "याला सोड!" जर तो सोडत नसेल, तर ते पिठाची किंवा मातीची मूर्ती बनवून तिचे हात-पाय इत्यादी कापतात. त्या मूर्तीचा जो जो अवयव कापला जातो, तो तो अवयव यक्षाचा कापला जातो. डोके कापले असता यक्षही मरतो. अशा प्रकारे त्यानेही मारले; म्हणून थुल्लच्चय (स्थूलदोष) आपत्ती सांगितली आहे. केवळ यक्षाच्याच बाबतीत नव्हे, तर जर कोणी देवराज शक्रालाही मारले, तरी त्याला थुल्लच्चय आपत्तीच प्राप्त होते.

Vāḷayakkhavatthusmiṃ – vāḷayakkhavihāranti yasmiṃ vihāre vāḷo caṇḍo yakkho vasati, taṃ vihāraṃ. Yo hi evarūpaṃ vihāraṃ ajānanto kevalaṃ vasanatthāya peseti, anāpatti. Yo maraṇādhippāyo peseti, so itarassa maraṇena pārājikaṃ, amaraṇena thullaccayaṃ āpajjati. Yathā ca vāḷayakkhavihāraṃ; evaṃ yattha vāḷasīhabyagghādimigā vā ajagarakaṇhasappādayo dīghajātikā vā vasanti, taṃ vāḷavihāraṃ pesentassāpi āpattānāpattibhedo veditabbo. Ayaṃ pāḷimuttakanayo. Yathā ca bhikkhuṃ vāḷayakkhavihāraṃ pesentassa; evaṃ vāḷayakkhampi bhikkhusantikaṃ pesentassa āpattānāpattibhedo veditabbo. Eseva nayo vāḷakantārādivatthūsupi. Kevalañhettha yasmiṃ kantāre vāḷamigā vā dīghajātikā vā atthi, so vāḷakantāro. Yasmiṃ corā atthi, so corakantāroti evaṃ padatthamattameva nānaṃ. Manussaviggahapārājikañca nāmetaṃ saṇhaṃ, pariyāyakathāya na muccati; tasmā yo vadeyya ‘‘asukasmiṃ nāma okāse coro nisinno, yo tassa sīsaṃ chinditvā āharati, so rājato sakkāravisesaṃ labhatī’’ti. Tassa cetaṃ vacanaṃ sutvā koci naṃ gantvā māreti, ayaṃ pārājiko hotīti.

हिंस्र यक्ष वस्तूत— 'हिंस्र यक्ष विहार' म्हणजे ज्या विहारात हिंस्र व क्रूर यक्ष राहतो, तो विहार. जो कोणी अशा विहाराविषयी न जाणता केवळ राहण्याच्या उद्देशाने कोणाला तिथे पाठवतो, त्याला आपत्ती होत नाही (अनापत्ती). जो मरण्याच्या हेतूने पाठवतो, त्याला दुसऱ्याच्या मृत्यूने पाराजिका आपत्ती आणि मृत्यू न झाल्यास थुल्लच्चय आपत्ती प्राप्त होते. ज्याप्रमाणे हिंस्र यक्ष विहाराच्या बाबतीत आहे, त्याचप्रमाणे ज्या ठिकाणी हिंस्र सिंह, वाघ इत्यादी श्वापद किंवा अजगर, नाग इत्यादी दीर्घ शरीराचे प्राणी (सर्प) राहतात, अशा हिंस्र विहारात पाठवणाऱ्याच्या बाबतीतही आपत्ती आणि अनापत्तीचा भेद समजून घ्यावा. हा पाळिमुक्तक नय (पाठाबाहेरील पद्धत) आहे. ज्याप्रमाणे भिक्षूला हिंस्र यक्ष विहारात पाठवणाऱ्याच्या बाबतीत आहे, त्याचप्रमाणे हिंस्र यक्षाला भिक्षूच्या जवळ पाठवणाऱ्याच्या बाबतीतही आपत्ती आणि अनापत्तीचा भेद समजून घ्यावा. हाच नियम हिंस्र अरण्य (वाळकांतार) इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. येथे केवळ एवढाच फरक आहे की, ज्या अरण्यात हिंस्र श्वापद किंवा सर्प असतात, त्याला 'हिंस्र अरण्य' (वाळकांतार) म्हणतात. ज्या अरण्यात चोर असतात, त्याला 'चोर अरण्य' (चोरकांतार) म्हणतात; अशा प्रकारे केवळ शब्दांच्या अर्थातच फरक आहे. आणि मनुष्यवधाशी संबंधित ही पाराजिका आपत्ती अत्यंत सूक्ष्म आहे; अप्रत्यक्ष किंवा सूचक बोलण्याने (पर्याय कथेने) यातून सुटका होत नाही. म्हणून, जर कोणी असे म्हटले की, "अमुक ठिकाणी एक चोर बसला आहे, जो कोणी त्याचे डोके कापून आणेल, त्याला राजाकडून विशेष सत्कार मिळेल." त्याचे हे बोलणे ऐकून जर कोणी तिथे जाऊन त्याला मारून टाकले, तर तो (बोलणारा भिक्षू) पाराजिका आपत्तीला पात्र ठरतो.

188. Taṃ maññamānoti ādīsu so kira bhikkhu attano veribhikkhuṃ māretukāmo cintesi – ‘‘imaṃ me divā mārentassa na sukaraṃ bhaveyya sotthinā gantuṃ, rattiṃ naṃ māressāmī’’ti sallakkhetvā rattiṃ āgamma bahūnaṃ sayitaṭṭhāne taṃ maññamāno tameva jīvitā voropesi. Aparo taṃ maññamāno aññaṃ, aparo aññaṃ tasseva sahāyaṃ maññamāno taṃ, aparo aññaṃ tasseva sahāyaṃ maññamāno aññaṃ tassa sahāyameva jīvitā voropesi. Sabbesampi pārājikameva.

१८८. तम् मञ्ञमानो (त्यालाच तो समजून) इत्यादी वाक्यांमध्ये— तो भिक्षू आपल्या शत्रू भिक्षूला मारण्याच्या इच्छेने विचार करू लागला— "दिवसा याला मारल्यास मला सुरक्षितपणे निघून जाणे सोपे होणार नाही, म्हणून मी याला रात्री मारीन." असा निश्चय करून तो रात्री आला आणि अनेकांच्या झोपण्याच्या ठिकाणी, 'हा तोच आहे' असे समजून त्याने त्याला जीवानिशी मारले. दुसऱ्या एकाने 'हा तोच आहे' असे समजून दुसऱ्याच कोणालातरी मारले. तिसऱ्याने दुसऱ्या कोणालातरी त्याचा सोबती समजून त्याला मारले. चौथ्याने दुसऱ्या कोणालातरी त्याचा सोबती समजून त्याच्या सोबत्यालाच जीवानिशी मारले. या सर्वांना पाराजिका आपत्तीच प्राप्त होते.

Amanussagahitavatthūsu paṭhame vatthusmiṃ ‘‘yakkhaṃ palāpessāmī’’ti pahāraṃ adāsi, itaro ‘‘na dānāyaṃ virajjhituṃ samattho, māressāmi na’’nti[Pg.71]. Ettha ca namaraṇādhippāyassa anāpatti vuttāti. Na ettakeneva amanussagahitassa pahāro dātabbo, tālapaṇṇaṃ pana parittasuttaṃ vā hatthe vā pāde vā bandhitabbaṃ, ratanasuttādīni parittāni bhaṇitabbāni, ‘‘mā sīlavantaṃ bhikkhuṃ viheṭhehī’’ti dhammakathā kātabbāti. Saggakathādīni uttānatthāni. Yañhettha vattabbaṃ taṃ vuttameva.

अमानुषाने (यक्षाने) पछाडलेल्यांच्या वस्तूंमध्ये पहिल्या वस्तूत— "मी यक्षाला पळवून लावीन" असा विचार करून त्याने प्रहार केला. दुसऱ्याने "आता हा विरोध करण्यास असमर्थ आहे, मी याला मारून टाकीन" असा विचार करून प्रहार केला. आणि येथे, मारण्याचा हेतू नसलेल्याला अनापत्ती (दोष नाही) असे सांगितले आहे. केवळ एवढ्यावरूनच अमानुषाने पछाडलेल्या व्यक्तीला प्रहार करू नये. तर हातावर किंवा पायावर ताडाचे पान किंवा परित्त-सूत्र (संरक्षक धागा) बांधावे. रतनसुत्त इत्यादी परित्तांचे पठण करावे. "शीलवान भिक्षूला त्रास देऊ नकोस" असा धम्म उपदेश करावा. स्वर्गकथा इत्यादींचे अर्थ स्पष्ट आहेत. येथे जे काही सांगण्यासारखे होते, ते आधीच सांगितले गेले आहे.

189. Rukkhacchedanavatthu aṭṭabandhanavatthusadisaṃ. Ayaṃ pana viseso – yo rukkhena otthatopi na marati, sakkā ca hoti ekena passena rukkhaṃ chetvā pathaviṃ vā khanitvā nikkhamituṃ, hatthe cassa vāsi vā kuṭhārī vā atthi, tena api jīvitaṃ pariccajitabbaṃ, na ca rukkho vā chinditabbo, na pathavī vā khaṇitabbā. Kasmā? Evaṃ karonto hi pācittiyaṃ āpajjati, buddhassa āṇaṃ bhañjati, na jīvitapariyantaṃ sīlaṃ karoti. Tasmā api jīvitaṃ pariccajitabbaṃ, na ca sīlanti pariggahetvā na evaṃ kātabbaṃ. Aññassa pana bhikkhuno rukkhaṃ vā chinditvā pathaviṃ vā khanitvā taṃ nīharituṃ vaṭṭati. Sace udukkhalayantakena rukkhaṃ pavaṭṭetvā nīharitabbo hoti, taṃyeva rukkhaṃ chinditvā udukkhalaṃ gahetabbanti mahāsumatthero āha. Aññampi chinditvā gahetuṃ vaṭṭatīti mahāpadumatthero. Sobbhādīsu patitassāpi nisseṇiṃ bandhitvā uttāraṇe eseva nayo. Attanā bhūtagāmaṃ chinditvā nisseṇī na kātabbā, aññesaṃ katvā uddharituṃ vaṭṭatīti.

१८९. झाड कापण्याची वस्तू ही अट्टबंधन (मंचक बांधणे) वस्तूसारखीच आहे. परंतु यात हा विशेष फरक आहे— जो झाडाखाली दाबला जाऊनही मरत नाही, आणि एका बाजूने झाड कापून किंवा जमीन खणून बाहेर पडणे शक्य असते, आणि त्याच्या हातात लहान सुरी किंवा कुऱ्हाड असते, त्याने आपल्या प्राणांचा त्याग करावा, पण झाड कापू नये आणि जमीनही खणू नये. का? कारण असे केल्याने तो पाचित्तिय आपत्तीला पात्र ठरतो, बुद्धांच्या आज्ञेचा भंग करतो आणि आयुष्यभर शील पाळत नाही. म्हणून "प्राणांचा त्याग करावा, पण शीलाचा त्याग करू नये" असा निश्चय करून त्याने असे करू नये. परंतु दुसऱ्या भिक्षूने झाड कापून किंवा जमीन खणून त्याला बाहेर काढणे योग्य आहे. जर उखळ-यंत्राच्या साहाय्याने झाड बाजूला सारून त्याला बाहेर काढायचे असेल, आणि त्यासाठी त्याच झाडाला कापून उखळ बनवायचे असेल, तर ते करणे योग्य आहे— असे महासुम थेरांनी सांगितले. दुसरे झाड कापूनही ते बनवणे योग्य आहे— असे महापदुम थेरांनी सांगितले. खड्ड्यात इत्यादी पडलेल्या व्यक्तीला शिडी बांधून बाहेर काढण्याच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. स्वतः वनस्पती (भूतगाम) कापून शिडी बनवू नये, परंतु इतरांनी ती बनवून दिल्यास त्याला बाहेर काढणे योग्य आहे।

190. Dāyālimpanavatthūsu – dāyaṃ ālimpesunti vane aggiṃ adaṃsu. Ettha pana uddissānuddissavasena pārājikānantariyathullaccayapācittivatthūnaṃ anurūpato pārājikādīni akusalarāsibhāvo ca pubbe vuttanayeneva veditabbo. ‘‘Allatiṇavanappagumbādayo ḍayhantū’’ti ālimpentassa ca pācittiyaṃ. ‘‘Dabbūpakaraṇāni vinassantū’’ti ālimpentassa dukkaṭaṃ. Khiḍḍādhippāyenāpi dukkaṭanti saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Yaṃkiñci allasukkhaṃ saindriyānindriyaṃ ḍayhatū’’ti ālimpentassa vatthuvasena pārājikathullaccayapācittiyadukkaṭāni veditabbāni.

१९०. जंगलाला आग लावण्याच्या प्रकरणांमध्ये (दायालिम्पनवत्थू) – 'दायं आलिम्पेसुं' म्हणजे त्यांनी जंगलात आग लावली. येथे पुन्हा, उद्देशून किंवा न उद्देशून केलेल्याच्या प्रभावाने, पाराजिका, थुल्लच्चय, पाचित्तिय इत्यादींच्या प्रकरणांच्या योग्यतेनुसार पाराजिका इत्यादी दोष आणि अकुशल समूहाचा भाव पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. 'ओले गवत, जंगलातील झुडपे इत्यादी जळोत' असा विचार करून आग लावणाऱ्या भिक्खूला पाचित्तिय होते. 'लाकूड, बांबू इत्यादी बांधकाम साहित्य नष्ट होवो' असा विचार करून आग लावणाऱ्याला दुक्कट होते. केवळ मनोरंजनाच्या उद्देशाने जरी आग लावली तरी दुक्कट होते, असे संक्षेपअट्ठकथेत म्हटले आहे. 'काहीही असो, ओले किंवा सुके, सेंद्रिय (सजीव) किंवा असेंद्रिय (निर्जीव) जळो' असा विचार करून आग लावणाऱ्याला वस्तूच्या (वस्तूच्या स्वरूपाच्या) प्रभावाने पाराजिका, थुल्लच्चय, पाचित्तिय आणि दुक्कट हे दोष जाणावेत.

Paṭaggidānaṃ pana parittakaraṇañca bhagavatā anuññātaṃ, tasmā araññe vanakammikehi vā dinnaṃ sayaṃ vā uṭṭhitaṃ aggiṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘tiṇakuṭiyo mā [Pg.72] vinassantū’’ti tassa aggino paṭiaggiṃ dātuṃ vaṭṭati, yena saddhiṃ āgacchanto aggi ekato hutvā nirupādāno nibbāti. Parittampi kātuṃ vaṭṭati tiṇakuṭikānaṃ samantā bhūmitacchanaṃ parikhākhaṇanaṃ vā, yathā āgato aggi upādānaṃ alabhitvā nibbāti. Etañca sabbaṃ uṭṭhiteyeva aggismiṃ kātuṃ vaṭṭati. Anuṭṭhite anupasampannehi kappiyavohārena kāretabbaṃ. Udakena pana nibbāpentehi appāṇakameva udakaṃ āsiñcitabbaṃ.

परंतु, प्रति-अग्नी देणे (विरुद्ध दिशेने आग लावणे) आणि संरक्षण (परित्त) करणे याला भगवंतांनी अनुमती दिली आहे. म्हणून जंगलात, वनकामगारांनी लावलेली किंवा स्वतःहून लागलेली आग जवळ येत असलेली पाहून 'गवताच्या झोपड्या नष्ट होऊ नयेत' असा विचार करून त्या आगीच्या समोर प्रति-अग्नी देणे योग्य आहे, जेणेकरून येणारी आग त्या प्रति-अग्नीशी एकत्र होऊन इंधन (जळण) न मिळाल्यामुळे विझून जाते. गवताच्या झोपड्यांच्या सभोवताली जमीन खरवडणे किंवा चर खणणे यांसारखे संरक्षण करणे देखील योग्य आहे, जेणेकरून आलेली आग इंधन न मिळाल्यामुळे विझून जाईल. आणि हे सर्व आग लागल्यावरच करणे योग्य आहे. आग लागलेली नसताना अनुपसंपन्नांकडून (गृहस्थ किंवा सामणेरांकडून) कप्पिय-वोहार (योग्य संभाषणाने) हे काम करवून घ्यावे. पाण्याने आग विझवताना भिक्खूंनी केवळ प्राणी नसलेले (जीवजंतू नसलेले) पाणीच शिंपडावे.

191. Āghātanavatthusmiṃ – yathā ekappahāravacane; evaṃ ‘‘dvīhi pahārehī’’ti ādivacanesupi pārājikaṃ veditabbaṃ. ‘‘Dvīhī’’ti vutte ca ekena pahārena māritepi khettameva otiṇṇattā pārājikaṃ, tīhi mārite pana visaṅketaṃ. Iti yathāparicchede vā paricchedabbhantare vā avisaṅketaṃ, paricchedātikkame pana sabbattha visaṅketaṃ hoti, āṇāpako muccati, vadhakasseva doso. Yathā ca pahāresu; evaṃ purisesupi ‘‘eko māretū’’ti vutte ekeneva mārite pārājikaṃ, dvīhi mārite visaṅketaṃ. ‘‘Dve mārentū’’ti vutte ekena vā dvīhi vā mārite pārājikaṃ, tīhi mārite visaṅketanti veditabbaṃ. Eko saṅgāme vegena dhāvato purisassa sīsaṃ asinā chindati, asīsakaṃ kabandhaṃ dhāvati, tamañño paharitvā pātesi, kassa pārājikanti vutte upaḍḍhā therā ‘‘gamanūpacchedakassā’’ti āhaṃsu. Ābhidhammikagodattatthero ‘‘sīsacchedakassā’’ti. Evarūpānipi vatthūni imassa vatthussa atthadīpane vattabbānīti.

१९१. मारण्याच्या प्रकरणांमध्ये (आघातनवत्थु) – जसे 'एका फटक्यात मार' असे म्हटल्यावर पाराजिका होते, तसेच 'दोन फटक्यांत मार' इत्यादी शब्दांमध्ये सुद्धा पाराजिका जाणावी. आणि 'दोन फटक्यांत मार' असे म्हटल्यावर एकाच फटक्याने मारले तरी पाराजिकाच्या क्षेत्रातच आल्यामुळे पाराजिका होते, परंतु तीन फटक्यांनी मारल्यास विसंकेत (आज्ञेचे उल्लंघन) होते. अशा प्रकारे, ठरवलेल्या मर्यादेनुसार किंवा ठरवलेल्या मर्यादेच्या आत मारल्यास अविंसकेत (आज्ञेचे पालन) होते, परंतु मर्यादेचे उल्लंघन केल्यास सर्व ठिकाणी विसंकेत होतो; आज्ञा देणारा दोषामधून सुटतो आणि केवळ मारणाऱ्याचाच दोष असतो. आणि जसे फटक्यांच्या बाबतीत आहे, तसेच माणसांच्या बाबतीतही 'एकाने मारावे' असे म्हटल्यावर एकानेच मारल्यास पाराजिका होते, दोघांनी मारल्यास विसंकेत होतो. 'दोघांनी मारावे' असे म्हटल्यावर एकाने किंवा दोघांनी मारल्यास पाराजिका होते, तिघांनी मारल्यास विसंकेत होतो, असे जाणावे. एक भिक्खू युद्धात वेगाने धावणाऱ्या माणसाचे डोके तलवारीने कापतो, डोके नसलेले धड (कबंध) धावते, त्याला दुसऱ्याने मारून पाडले, तर 'कोणाला पाराजिका होते?' असे विचारले असता, अर्ध्या थेरांनी 'धावण्याची क्रिया थांबवणाऱ्याला' पाराजिका होते असे म्हटले. आभिधम्मिक गोदत्त थेरांनी 'डोके कापणाऱ्याला' पाराजिका होते असे म्हटले. अशा प्रकारची प्रकरणे सुद्धा या प्रकरणाच्या अर्थ स्पष्टीकरणात सांगावीत.

192. Takkavatthusmiṃ – aniyametvā ‘‘takkaṃ pāyethā’’ti vutte yaṃ vā taṃ vā takkaṃ pāyetvā mārite pārājikaṃ. Niyametvā pana ‘‘gotakkaṃ mahiṃsatakkaṃ ajikātakka’’nti vā, ‘‘sītaṃ uṇhaṃ dhūpitaṃ adhūpita’’nti vā vutte yaṃ vuttaṃ, tato aññaṃ pāyetvā mārite visaṅketaṃ.

१९२. ताकाच्या प्रकरणात (तक्कवत्थु) – निश्चित न करता 'ताक पाजा' असे म्हटल्यावर कोणतेही ताक पाजून मारल्यास पाराजिका होते. परंतु निश्चित करून 'गाईचे ताक, म्हशीचे ताक किंवा शेळीचे ताक' असे किंवा 'थंड, गरम, सुवासिक (धुरी दिलेले) किंवा सुवास न दिलेले' असे म्हटल्यावर, जे सांगितले आहे त्यापेक्षा दुसरे ताक पाजून मारल्यास विसंकेत होतो.

Loṇasovīrakavatthusmiṃ – loṇasovīrakaṃ nāma sabbarasābhisaṅkhataṃ ekaṃ bhesajjaṃ. Taṃ kira karontā harītakāmalakavibhītakakasāve sabbadhaññāni sabbaaparaṇṇāni sattannampi dhaññānaṃ odanaṃ kadaliphalādīni sabbaphalāni vettaketakakhajjūrikaḷīrādayo sabbakaḷīre macchamaṃsakhaṇḍāni anekāni ca madhuphāṇitasindhavaloṇanikaṭukādīni bhesajjāni pakkhipitvā [Pg.73] kumbhimukhaṃ limpitvā ekaṃ vā dve vā tīṇi vā saṃvaccharāni ṭhapenti, taṃ paripaccitvā jamburasavaṇṇaṃ hoti. Vātakāsakuṭṭhapaṇḍubhagandarādīnaṃ siniddhabhojanaṃ bhuttānañca uttarapānaṃ bhattajīraṇakabhesajjaṃ tādisaṃ natthi. Taṃ panetaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattampi vaṭṭati, gilānānaṃ pākatikameva, agilānānaṃ pana udakasambhinnaṃ pānaparibhogenāti.

लोणसोवीरकच्या प्रकरणात (लोणसोवीरकवत्थु) – लोणसोवीरक नावाचे सर्व रसांनी युक्त असे एक औषध आहे. ते तयार करणारे लोक हिरडा, आवळा आणि बेहडा यांचा काढा, सर्व प्रकारची धान्ये, सर्व प्रकारची कडधान्ये, सातही प्रकारच्या धान्यांचा भात, केळी इत्यादी सर्व प्रकारची फळे, वेत, केतकी, खजूर इत्यादींचे कोंब, मासे आणि मांसाचे तुकडे आणि मध, काकवी, सैंधव मीठ, त्रिकटु इत्यादी अनेक औषधे टाकून, भांड्याचे तोंड बंद करून एक, दोन किंवा तीन वर्षे ठेवतात. ते पूर्णपणे मुरल्यावर जांभळाच्या रसाच्या रंगाचे होते. वात, खोकला, कुष्ठरोग, पांडुरोग, भगंदर इत्यादी रोगांसाठी आणि स्निग्ध भोजन केलेल्यांसाठी हे एक उत्तम पेय आहे; अन्न पचवणारे तसे दुसरे औषध नाही. आणि हे औषध भिक्खूंसाठी दुपारच्या जेवणानंतरही कप्पिय आहे. आजारी भिक्खूंसाठी ते मूळ स्वरूपातच कप्पिय आहे, परंतु निरोगी भिक्खूंसाठी पाण्यात मिसळलेले असतानाच पेय म्हणून वापरण्यास कप्पिय आहे.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

समंतपासादिका नावाच्या विनय-अट्ठकथेमध्ये

Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या पाराजिकाचे वर्णन समाप्त झाले.

4. Catutthapārājikaṃ

४. चौथे पाराजिका

Catusaccavidū satthā, catutthaṃ yaṃ pakāsayi;

Pārājikaṃ tassa dāni, patto saṃvaṇṇanākkamo.

चार आर्यसत्ये जाणणाऱ्या शास्त्यांनी (भगवंतांनी) जे चौथे पाराजिका प्रकाशित केले, आता त्याच्या वर्णनाचा क्रम प्राप्त झाला आहे.

Yasmā tasmā suviññeyyaṃ, yaṃ pubbe ca pakāsitaṃ;

Taṃ vajjayitvā assāpi, hoti saṃvaṇṇanā ayaṃ.

म्हणून, जे सहज समजण्यासारखे आहे आणि जे पूर्वी प्रकाशित केले गेले आहे, ते वगळून याचे देखील हे वर्णन केले जात आहे.

Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā

वग्गुमुदा नदीच्या तीरावरील भिक्खूंच्या प्रकरणाचे वर्णन (वग्गुमुदातीरियभिक्खुवत्थुवण्णना)

193. Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati…pe… gihīnaṃ kammantaṃ adhiṭṭhemāti gihīnaṃ khettesu ceva ārāmādīsu ca kattabbakiccaṃ adhiṭṭhāma; ‘‘evaṃ kātabbaṃ, evaṃ na kātabba’’nti ācikkhāma ceva anusāsāma cāti vuttaṃ hoti. Dūteyyanti dūtakammaṃ. Uttarimanussadhammassāti manusse uttiṇṇadhammassa; manusse atikkamitvā brahmattaṃ vā nibbānaṃ vā pāpanakadhammassāti attho. Uttarimanussānaṃ vā seṭṭhapurisānaṃ jhāyīnañca ariyānañca dhammassa. Asuko bhikkhūtiādīsu attanā evaṃ mantayitvā pacchā gihīnaṃ bhāsantā ‘‘buddharakkhito nāma bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī, dhammarakkhito dutiyassā’’ti evaṃ nāmavaseneva vaṇṇaṃ bhāsiṃsūti veditabbo. Tattha esoyeva kho āvuso seyyoti kammantādhiṭṭhānaṃ dūteyyaharaṇañca bahusapattaṃ mahāsamārambhaṃ na ca samaṇasāruppaṃ. Tato pana ubhayatopi eso eva seyyo pāsaṃsataro sundarataro yo amhākaṃ gihīnaṃ aññamaññassa uttarimanussadhammassa vaṇṇo bhāsito. Kiṃ vuttaṃ hoti? Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvā nisinnaṃ vā caṅkamantaṃ vā pucchantānaṃ vā apucchantānaṃ vā gihīnaṃ ‘‘ayaṃ [Pg.74] asuko nāma bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī’’ti evamādinā nayena yo amhākaṃ aññena aññassa uttarimanussadhammassa vaṇṇo bhāsito bhavissati, eso eva seyyoti. Anāgatasambandhe pana asati na etehi so tasmiṃ khaṇe bhāsitova yasmā na yujjati, tasmā anāgatasambandhaṃ katvā ‘‘yo evaṃ bhāsito bhavissati, so eva seyyo’’ti evamettha attho veditabbo. Lakkhaṇaṃ pana saddasatthato pariyesitabbaṃ.

१९३. त्या वेळी बुद्ध भगवान वैशाली येथे विहार करत होते... 'गृहस्थांच्या कामाचे नियोजन करूया' म्हणजे गृहस्थांच्या शेतात तसेच बागा इत्यादींमध्ये करायच्या कामांचे आम्ही नियोजन करूया; 'असे करावे, असे करू नये' असे प्रत्यक्ष सांगूया आणि उपदेश करूया, असा अर्थ आहे. 'दूतेय्य' म्हणजे दूताचे काम (निरोप वाहून नेणे). 'उत्तरिमनुस्सधम्म' म्हणजे मनुष्यांच्या पलीकडचा धर्म; मनुष्यांचे उल्लंघन करून ब्रह्मत्व किंवा निर्वाण प्राप्त करून देणारा धर्म, असा अर्थ आहे. किंवा उत्तरमनुष्य म्हणजे श्रेष्ठ पुरुष, ध्यानी आणि आर्य यांच्या धर्माचा (गुण). 'अमुक भिक्खू' इत्यादींमध्ये स्वतः असा विचार करून नंतर गृहस्थांना सांगताना 'बुद्धरक्षित नावाचा भिक्खू पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेणारा आहे, धर्मरक्षित दुसऱ्या ध्यानाचा' अशा प्रकारे केवळ नावाच्या आधारे गुणांचे वर्णन केले, असे समजावे. त्यात 'हे आवुसो, हेच अधिक श्रेयस्कर आहे' म्हणजे कामाचे नियोजन करणे आणि दूताचे काम करणे यात अनेक शत्रू असतात, मोठा आरंभ असतो आणि ते श्रमणांना योग्य (समणसारुप्प) नसते. परंतु त्या दोन्हीपेक्षा हेच अधिक श्रेयस्कर, प्रशंसनीय आणि उत्तम आहे, जे आपल्या गृहस्थांमध्ये एकमेकांच्या उत्तरिमनुस्सधम्माच्या गुणांचे वर्णन केले जाईल. काय सांगितले आहे? इरियापथ (शारीरिक मुद्रा) स्थिर ठेवून बसलेल्या किंवा चंक्रमण करणाऱ्या भिक्खूविषयी विचारणाऱ्या किंवा न विचारणाऱ्या गृहस्थांना 'हा अमुक नावाचा भिक्खू पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेणारा आहे' इत्यादी पद्धतीने आपल्यापैकी एकाने दुसऱ्याच्या उत्तरिमनुस्सधम्माच्या गुणांचे जे वर्णन केले जाईल, तेच अधिक श्रेयस्कर आहे, असे सांगितले आहे. परंतु भविष्यकाळाचा संबंध नसताना, त्या भिक्खूंनी त्या क्षणी ते गुण सांगितले नव्हते, म्हणून भविष्यकाळाच्या संबंधाशिवाय अर्थ जुळत नाही. म्हणून भविष्यकाळाचा संबंध जोडून 'जो अशा प्रकारे सांगितला जाईल, तोच श्रेयस्कर आहे' असा येथे अर्थ समजावा. लक्षण (व्याकरण नियम) मात्र शब्दशास्त्रातून (व्याकरणातून) शोधून घ्यावे.

194. Vaṇṇavā ahesunti aññoyeva nesaṃ abhinavo sarīravaṇṇo uppajji, tena vaṇṇena vaṇṇavanto ahesuṃ. Pīṇindriyāti pañcahi pasādehi abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ amilātabhāvena pīṇindriyā. Pasannamukhavaṇṇāti kiñcāpi avisesena vaṇṇavanto sarīravaṇṇato pana nesaṃ mukhavaṇṇo adhikataraṃ pasanno; accho anāvilo parisuddhoti attho. Vippasannachavivaṇṇāti yena ca te mahākaṇikārapupphādisadisena vaṇṇena vaṇṇavanto, tādiso aññesampi manussānaṃ vaṇṇo atthi. Yathā pana imesaṃ; evaṃ na tesaṃ chavivaṇṇo vippasanno. Tena vuttaṃ – ‘‘vippasannachavivaṇṇā’’ti. Itiha te bhikkhū neva uddesaṃ na paripucchaṃ na kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantā. Atha kho kuhakatāya abhūtaguṇasaṃvaṇṇanāya laddhāni paṇītabhojanāni bhuñjitvā yathāsukhaṃ niddārāmataṃ saṅgaṇikārāmatañca anuyuñjantā imaṃ sarīrasobhaṃ pāpuṇiṃsu, yathā taṃ bālā bhantamigappaṭibhāgāti.

१९४. ‘वर्णवान झाले’ म्हणजे त्यांच्या शरीरावर एक नवीनच वर्ण (कांती) उत्पन्न झाला, त्या वर्णामुळे ते वर्णवान झाले. ‘पीणिंद्रिय’ म्हणजे पाच इंद्रियांच्या अधिष्ठानाचे ठिकाण परिपूर्ण असल्यामुळे आणि मन हे सहावे इंद्रिय असलेल्या सर्व इंद्रियांच्या टवटवीतपणामुळे (ग्लानी न आल्यामुळे) ते प्रसन्न इंद्रिय झाले. ‘प्रसन्नमुखवर्ण’ म्हणजे जरी ते सामान्यतः वर्णवान होते, तरी त्यांच्या शरीराच्या वर्णापेक्षा त्यांच्या चेहऱ्याचा वर्ण अधिक प्रसन्न, स्वच्छ, निर्मळ आणि अत्यंत शुद्ध होता, असा अर्थ आहे. ‘विप्रसन्नछविवर्ण’ म्हणजे ज्या मोठ्या पिवळ्या कण्हेर (कर्णिकार) फुलासारख्या वर्णाने ते वर्णवान झाले होते, तसा वर्ण इतर मनुष्यांचाही असतो. परंतु जसा या भिक्खूंचा त्वचेचा वर्ण विप्रसन्न (अतिशय तेजस्वी) होता, तसा इतर लोकांचा नसतो. म्हणून संगीतिकारांनी ‘विप्रसन्नछविवर्ण’ असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे ते भिक्खू पाठाचा अभ्यास (उद्देश) न करता, प्रश्न विचारणे (परिपुच्छा) न करता, आणि कर्मस्थान (ध्यान साधना) न करता; उलट ढोंगीपणामुळे आणि नसलेल्या गुणांच्या परस्पर वर्णनामुळे मिळालेले उत्तम भोजन जेवून, सुखाने झोपण्यात रममाण होणे आणि समूहात रममाण होणे यात मग्न राहून या शारीरिक शोभेला प्राप्त झाले, जसे अज्ञानी आणि चंचल हरणासारखे लोक झोपण्यात आणि समूहात रममाण होऊन शारीरिक शोभा प्राप्त करतात.

Vaggumudātīriyāti vaggumudātīravāsino. Kacci bhikkhave khamanīyanti bhikkhave kacci tumhākaṃ idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ khamanīyaṃ sakkā khamituṃ sahituṃ pariharituṃ na kiñci dukkhaṃ uppādetīti. Kacci yāpanīyanti kacci sabbakiccesu yāpetuṃ gametuṃ sakkā, na kiñci antarāyaṃ dassetīti. Kucchi parikantoti kucchi parikantito varaṃ bhaveyya; ‘‘parikatto’’tipi pāṭho yujjati. Evaṃ vaggumudātīriye anekapariyāyena vigarahitvā idāni yasmā tehi katakammaṃ corakammaṃ hoti, tasmā āyatiṃ aññesampi evarūpassa kammassa akaraṇatthaṃ atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi.

‘वग्गुमुदातीरिय’ म्हणजे वग्गुमुदा नदीच्या काठावर राहणारे भिक्खू. ‘हे भिक्खूंनो, सहन करण्याजोगे आहे ना?’ म्हणजे हे भिक्खूंनो, तुमचे हे चार चाके असलेले आणि नऊ द्वारे असलेले शरीररूपी यंत्र सहन करण्याजोगे आहे का? दुःख सहन करण्यास, टाळण्यास समर्थ आहे का? काही दुःख तर उत्पन्न करत नाही ना? असा अर्थ आहे. ‘यापन करण्याजोगे आहे ना?’ म्हणजे सर्व कामांमध्ये हे शरीर चालवण्यास समर्थ आहे का? काही अडथळा तर दाखवत नाही ना? असा अर्थ आहे. ‘पोट कापले जाणे’ म्हणजे पोट कापले जाणे अधिक बरे होईल; ‘परिकत्तो’ असाही पाठ योग्य आहे. अशा प्रकारे वग्गुमुदा नदीच्या काठावर राहणाऱ्या भिक्खूंची अनेक प्रकारांनी निंदा करून, आता त्यांनी केलेले काम हे चोरीचे काम असल्यामुळे, भविष्यात इतर भिक्खूंनीही असे काम करू नये म्हणून, भगवान बुद्धांनी भिक्खूंना संबोधित केले.

195. Āmantetvā [Pg.75] ca pana ‘‘pañcime bhikkhave mahācorā’’tiādimāha. Tattha santo saṃvijjamānāti atthi ceva upalabbhanti cāti vuttaṃ hoti. Idhāti imasmiṃ sattaloke. Evaṃ hotīti evaṃ pubbabhāge icchā uppajjati. Kudāssu nāmāhanti ettha suiti nipāto; kudā nāmāti attho. So aparena samayenāti so pubbabhāge evaṃ cintetvā anukkamena parisaṃ vaḍḍhento panthadūhanakammaṃ paccantimagāmavilopanti evamādīni katvā vepullappattapariso hutvā gāmepi agāme, janapadepi ajanapade karonto hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācento.

१९५. आणि संबोधित करून ‘हे भिक्खूंनो, हे पाच महाचोर आहेत’ इत्यादी उपदेश केला. त्यात ‘विद्यमान आहेत आणि आढळतात’ म्हणजे ते अस्तित्वात आहेत आणि आढळतात, असे सांगितले आहे. ‘येथे’ म्हणजे या प्राणीलोकात. ‘असे होते’ म्हणजे दरोडा टाकण्यापूर्वीच्या काळात अशी इच्छा उत्पन्न होते. ‘कधी बरे मी’ यात ‘सु’ हा निपात आहे; ‘कधी बरे’ असा अर्थ आहे. ‘तो नंतरच्या काळात’ म्हणजे तो दरोडेखोर नंतरच्या काळात (अशा प्रकारे विचार करून) हळूहळू आपला गट वाढवून, रस्ते लुटणे, सीमावर्ती गावांवर दरोडे टाकणे इत्यादी कृत्ये करून, मोठा गट असलेला होऊन, गावांना उजाड करत, जनपदांना निर्जन करत, स्वतः मारत, इतरांकडून मारवून घेत, स्वतः अवयव छाटत, इतरांकडून छाटवून घेत, छळ करत, छळ करवून घेत फिरतो.

Iti bāhirakamahācoraṃ dassetvā tena sadise sāsane pañca mahācore dassetuṃ ‘‘evameva kho’’tiādimāha. Tattha pāpabhikkhunoti aññesu ṭhānesu mūlacchinno pārājikappatto ‘‘pāpabhikkhū’’ti vuccati. Idha pana pārājikaṃ anāpanno icchācāre ṭhito khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni madditvā vicaranto ‘‘pāpabhikkhū’’ti adhippeto. Tassāpi bāhirakacorassa viya pubbabhāge evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhaṃ…pe… parikkhārāna’’nti. Tattha sakkatoti sakkārappatto. Garukatoti garukārappatto. Mānitoti manasā piyāyito. Pūjitoti catupaccayābhihārapūjāya pūjito. Apacitoti apacitippatto. Tattha yassa cattāro paccaye sakkaritvā suṭṭhu abhisaṅkhate paṇītapaṇīte katvā denti, so sakkato. Yasmiṃ garubhāvaṃ paccupetvā denti, so garukato. Yaṃ manasā piyāyanti, so mānito. Yassa sabbampetaṃ karonti, so pūjito. Yassa abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammādivasena paramanipaccakāraṃ karonti, so apacito. Imassa ca pana sabbampi imaṃ lokāmisaṃ patthayamānassa evaṃ hoti.

अशा प्रकारे बाहेरील महाचोराला दाखवून, त्याच्यासारखेच शासनातील (बुद्ध शासनातील) पाच महाचोर दाखवण्यासाठी ‘अशाच प्रकारे’ इत्यादी उपदेश केला. त्यात ‘पापभिक्खू’ म्हणजे इतर ठिकाणी ज्याचे मूळ कापले गेले आहे अशा पाराजिक प्राप्त भिक्खूला ‘पापभिक्खू’ म्हटले जाते. परंतु येथे पाराजिक प्राप्त न झालेला, परंतु वाईट इच्छेमध्ये (इच्छाचारात) स्थित असलेला, लहान-सहान (खुद्दानुखुद्दरक) शिक्षापदांचे उल्लंघन करून फिरणारा भिक्खू ‘पापभिक्खू’ म्हणून अभिप्रेत आहे. त्या भिक्खूच्या मनातही बाहेरील चोराप्रमाणेच सुरुवातीच्या काळात असा विचार येतो - ‘कधी बरे मी... (पे)... परिष्कारांचा लाभ घेणारा होईन?’ त्यात ‘सक्कत’ म्हणजे सत्कार प्राप्त झालेला. ‘गरुकत’ म्हणजे आदर प्राप्त झालेला. ‘मानित’ म्हणजे मनाने प्रिय मानलेला. ‘पूजित’ म्हणजे चार प्रत्ययांच्या अर्पणाने पूजलेला. ‘अपचित’ म्हणजे आदर-सत्कार प्राप्त झालेला. त्यात ज्याला चार प्रत्यय आदराने, चांगल्या प्रकारे तयार करून, अतिशय उत्तम करून दिले जातात, तो ‘सक्कत’ होय. ज्याच्याविषयी आदरभाव ठेवून दिले जातात, तो ‘गरुकत’ होय. ज्याला मनाने प्रिय मानतात, तो ‘मानित’ होय. ज्याच्यासाठी हे सर्व केले जाते, तो ‘पूजित’ होय. ज्याच्यासाठी अभिवादन, उठून उभे राहणे, हात जोडणे इत्यादींद्वारे अत्यंत नम्रता दाखवली जाते, तो ‘अपचित’ होय. आणि या सर्व लौकिक आमिषाची इच्छा करणाऱ्या या भिक्खूच्या मनात असा विचार येतो.

So aparena samayenāti so pubbabhāge evaṃ cintetvā anukkamena sikkhāya atibbagārave uddhate unnaḷe capale mukhare vikiṇṇavāce muṭṭhassatī asampajāne pākatindriye ācariyupajjhāyehi pariccattake lābhagaruke pāpabhikkhū saṅgaṇhitvā iriyāpathasaṇṭhapanādīni kuhakavattāni sikkhāpetvā ‘‘ayaṃ thero asukasmiṃ nāma senāsane vassaṃ upagamma vattapaṭipattiṃ pūrayamāno vassaṃ vasitvā niggato’’ti lokasammatasenāsanasaṃvaṇṇanādīhi [Pg.76] upāyehi lokaṃ paripācetuṃ paṭibalehi jātakādīsu kataparicayehi sarasampannehi pāpabhikkhūhi saṃvaṇṇiyamānaguṇo hutvā satena vā sahassena vā parivuto…pe… bhesajjaparikkhārānaṃ. Ayaṃ bhikkhave paṭhamo mahācoroti ayaṃ sandhicchedādicorako viya na ekaṃ kulaṃ na dve, atha kho mahājanaṃ vañcetvā catupaccayagahaṇato ‘‘paṭhamo mahācoro’’ti veditabbo. Ye pana suttantikā vā ābhidhammikā vā vinayadharā vā bhikkhū bhikkhācāre asampajjamāne pāḷiṃ vācentā aṭṭhakathaṃ kathentā anumodanāya dhammakathāya iriyāpathasampattiyā ca lokaṃ pasādentā janapadacārikaṃ caranti sakkatā garukatā mānitā pūjitā apacitā, te ‘‘tantipaveṇighaṭanakā sāsanajotakā’’ti veditabbā.

त्यानंतरच्या काळात, त्याने पूर्वी असा विचार करून, क्रमाने शिक्षेविषयी (त्रिविध शिक्षेविषयी) तीव्र आदर नसलेले, उद्धत, गर्विष्ठ, चपळ, वाचाळ, अस्ताव्यस्त बोलणारे, स्मृती गमावलेले (असावध), असंप्रजन्य (योग्य ज्ञान नसलेले), इंद्रिये ताब्यात नसलेले, आचार्य आणि उपाध्यायांनी सोडून दिलेले, लाभाला महत्त्व देणारे असे पापी भिक्खू एकत्र करून, त्यांना इर्यापथ (शारीरिक हालचाली) नीट ठेवणे इत्यादी ढोंगी आचरण शिकवून, "हा थेर अमुक एका सेनासनात (विहारात) वर्षावास करून, व्रत-नियमांचे पालन करत, वर्षावास पूर्ण करून बाहेर पडला आहे" अशा प्रकारे लोकांनी मान्यता दिलेल्या सेनासनाच्या प्रशंसेसारख्या उपायांनी लोकांना प्रभावित करण्यास समर्थ असलेल्या, जातक इत्यादींचा अभ्यास असलेल्या आणि मधुर आवाज असलेल्या पापी भिक्खूंद्वारे आपल्या गुणांची प्रशंसा करवून घेऊन, शंभर किंवा हजारांनी वेढलेला होऊन... औषध-परिकारांचा लाभ मिळवणारा होतो. भिक्खूंनो, हा पहिला महाचोर होय. हा घर फोडणाऱ्या चोराप्रमाणे केवळ एक किंवा दोन कुळांना फसवून घेत नाही, तर महाजन समूहाला फसवून चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज) ग्रहण करत असल्यामुळे त्याला 'पहिला महाचोर' समजावे. परंतु जे भिक्खू सुत्तंत (सूत्रपिटक) जाणणारे, अभिधम्म जाणणारे किंवा विनयधरणारे आहेत, ते भिक्षाटनासाठी फिरताना भिक्षा सहज मिळत नसतानाही, पाळी (मूळ पाठ) शिकवत, अट्ठकथा (टीका) सांगत, अनुमोदन करणाऱ्या धम्मकथेने आणि उत्तम इर्यापथाने लोकांना प्रसन्न करत जनपदात चारिका करतात; सत्कृत, आदरणीय, मानित, पूजित आणि सन्मानित होऊन राहतात, त्यांना 'परंपरेचे रक्षण करणारे' आणि 'शासनाचे प्रकाशक' असे समजावे.

Tathāgatappaveditanti tathāgatena paṭividdhaṃ paccakkhakataṃ jānāpitaṃ vā. Attano dahatīti parisamajjhe pāḷiñca aṭṭhakathañca saṃsanditvā madhurena sarena pasādanīyaṃ suttantaṃ kathetvā dhammakathāvasena acchariyabbhutajātena viññūjanena ‘‘aho, bhante, pāḷi ca aṭṭhakathā ca suparisuddhā, kassa santike uggaṇhitthā’’ti pucchito ‘‘ko amhādise uggahāpetuṃ samattho’’ti ācariyaṃ anuddisitvā attanā paṭividdhaṃ sayambhuñāṇādhigataṃ dhammavinayaṃ pavedeti. Ayaṃ tathāgatena satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkheyyāni pāramiyo pūretvā kicchena kasirena paṭividdhadhammatthenako dutiyo mahācoro.

तथागतप्रवेदित म्हणजे तथागतांनी स्वतः साक्षात्कृत केलेले, प्रत्यक्ष अनुभवलेले किंवा शिकवलेले होय. स्वतःचे म्हणून सांगतो म्हणजे सभेच्या मध्यभागी पाळी (मूळ पाठ) आणि अट्ठकथा (टीका) यांची तुलना करून, मधुर आवाजात प्रसन्न करणारे सुत्त सांगून, धम्मकथेच्या शेवटी आश्चर्यचकित व विस्मित झालेल्या सुज्ञ माणसाने "अहो भंते! पाळी आणि अट्ठकथा अत्यंत शुद्ध आहेत. आपण हे कोणाजवळ शिकलात?" असे विचारले असता, "आमच्यासारख्यांना शिकवण्यास कोण समर्थ आहे?" असे म्हणून आपल्या आचार्यांचा निर्देश न करता, स्वतः साक्षात्कृत केलेला, स्वयंभू ज्ञानाने प्राप्त केलेला धम्म आणि विनय आहे, असे सांगतो. हा, तथागतांनी एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय काळापर्यंत पारमिता पूर्ण करून अत्यंत कष्टाने व परिश्रमाने साक्षात्कृत केलेल्या धम्माची चोरी करणारा 'दुसरा महाचोर' होय.

Suddhaṃ brahmacārinti khīṇāsavabhikkhuṃ. Parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantanti nirupakkilesaṃ seṭṭhacariyaṃ carantaṃ; aññampi vā anāgāmiṃ ādiṃ katvā yāva sīlavantaṃ puthujjanaṃ avippaṭisārādivatthukaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantaṃ. Amūlakena abrahmacariyena anuddhaṃsetīti tasmiṃ puggale avijjamānena antimavatthunā anuvadati codeti; ayaṃ vijjamānaguṇamakkhī ariyaguṇatthenako tatiyo mahācoro.

शुद्ध ब्रह्मचारी म्हणजे क्षीणासव (अर्हत) भिक्खू होय. परिशुद्ध ब्रह्मचर्य आचरणारा म्हणजे उपक्किलेस (मळ) नसलेले श्रेष्ठ आचरण आचरणारा; किंवा इतर अनागामींपासून सुरू करून शीलवान पृथग्जनापर्यंत, अविप्पटिसार (पश्चात्ताप नसणे) इत्यादींचे कारण असणारे परिशुद्ध ब्रह्मचर्य आचरणारा होय. अमूलक (निराधार) अब्रह्मचर्याचा आरोप करून नष्ट करू पाहतो म्हणजे त्या व्यक्तीमध्ये नसलेल्या अंतिम वस्तूने (पाराजिक धर्माने) आरोप करतो, दोष देतो. हा विद्यमान गुणांचा नाश करणारा, आर्य गुणांची चोरी करणारा 'तिसरा महाचोर' होय.

Garubhaṇḍāni garuparikkhārānīti yathā adinnādāne ‘‘caturo janā saṃvidhāya garubhaṇḍaṃ avāharu’’nti (pari. 479) ettha pañcamāsakagghanakaṃ ‘‘garubhaṇḍa’’nti vuccati, idha pana na evaṃ. Atha kho ‘‘pañcimāni, bhikkhave, avissajjiyāni na vissajjetabbāni saṅghena vā gaṇena vā puggalena vā. Vissajjitānipi avissajjitāni [Pg.77] honti. Yo vissajjeyya, āpatti thullaccayassa. Katamāni pañca? Ārāmo, ārāmavatthu…pe… dārubhaṇḍaṃ, mattikābhaṇḍa’’nti vacanato avissajjitabbattā garubhaṇḍāni. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, avebhaṅgiyāni na vibhajitabbāni saṅghena vā gaṇena vā puggalena vā. Vibhattānipi avibhattāni honti. Yo vibhajeyya, āpatti thullaccayassa. Katamāni pañca? Ārāmo, ārāmavatthu…pe… dārubhaṇḍaṃ, mattikābhaṇḍa’’nti (cūḷava. 322) vacanato avebhaṅgiyattā sādhāraṇaparikkhārabhāvena garuparikkhārāni. Ārāmo ārāmavatthūtiādīsu yaṃ vattabbaṃ taṃ sabbaṃ ‘‘pañcimāni, bhikkhave, avissajjiyānī’’ti khandhake āgatasuttavaṇṇanāyameva bhaṇissāma. Tehi gihī saṅgaṇhātīti tāni datvā datvā gihīṃ saṅgaṇhāti anuggaṇhāti. Upalāpetīti ‘‘aho amhākaṃ ayyo’’ti evaṃ lapanake anubandhanake sasnehe karoti. Ayaṃ avissajjiyaṃ avebhaṅgiyañca garuparikkhāraṃ tathābhāvato thenetvā gihi saṅgaṇhanako catuttho mahācoro. So ca panāyaṃ imaṃ garubhaṇḍaṃ kulasaṅgaṇhanatthaṃ vissajjento kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjati. Pabbājanīyakammāraho ca hoti. Bhikkhusaṅghaṃ abhibhavitvā issaravatāya vissajjento thullaccayaṃ āpajjati. Theyyacittena vissajjento bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabboti.

गरुभांड आणि गरुपरिकार म्हणजे जसे अदिन्नादानात (चोरीच्या नियमात) 'चार लोकांनी मिळून गरुभांड चोरले' येथे पाच माषक मूल्याच्या वस्तूला 'गरुभांड' म्हटले आहे, तसे येथे नाही. तर "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टी अविस्सज्जीय (त्याग न करण्याजोग्या) आहेत, ज्या संघाने, गणाने किंवा पुद्गलाने (व्यक्तीने) सोडू नयेत. सोडल्या तरी त्या न सोडल्यासारख्याच असतात. जो कोणी सोडेल, त्याला थुल्लच्चय आपत्ती होते. कोणत्या पाच? आराम (विहार), आरामवस्तू (विहाराची जागा)... लाकडी भांडी, मातीची भांडी" या वचनानुसार त्याग न करण्याजोगे असल्यामुळे त्यांना 'गरुभांड' म्हणतात. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टी अवेभंगीय (विभागणी न करण्याजोग्या) आहेत, ज्या संघाने, गणाने किंवा पुद्गलाने विभागू नयेत. विभागल्या तरी त्या न विभागल्यासारख्याच असतात. जो कोणी विभागणी करेल, त्याला थुल्लच्चय आपत्ती होते. कोणत्या पाच? आराम, आरामवस्तू... लाकडी भांडी, मातीची भांडी" या वचनानुसार विभागणी न करण्याजोगे असल्यामुळे आणि सामायिक परिकार (साहित्य) असल्यामुळे त्यांना 'गरुपरिकार' म्हणतात. आराम, आरामवस्तू इत्यादींविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते सर्व आम्ही 'पंचिमानि, भिक्खवे, अविस्सज्जीयानि' या खंधकातील सूत्राच्या वर्णनातच सांगू. त्यांच्याद्वारे गृहस्थांचा संग्रह करतो म्हणजे त्या गोष्टी देऊन देऊन गृहस्थांना आपल्याकडे वळवून घेतो, त्यांच्यावर उपकार करतो. फुसलावतो म्हणजे "अहो, आमचे आर्य किती चांगले आहेत!" असे बोलणाऱ्यांना, मागे मागे फिरणाऱ्यांना आणि स्नेह ठेवणाऱ्यांना आपल्याशी जोडतो. हा, त्याग न करण्याजोग्या आणि विभागणी न करण्याजोग्या गरुपरिकाराची चोरी करून गृहस्थांचा संग्रह करणारा 'चौथा महाचोर' होय. आणि तो हा गरुभांड कुळांचा संग्रह करण्यासाठी देत असताना 'कुलदूषक दुक्कट' आपत्ती प्राप्त करतो. आणि तो पब्बाजनीय कम्मास (संघातून बाहेर काढण्यास) पात्र ठरतो. भिक्खूसंघाला डावलून, स्वतःच्या मालकी हक्काने ते देत असताना थुल्लच्चय आपत्ती प्राप्त करतो. चोरीच्या विचाराने (स्तेयचित्ताने) देत असल्यास, त्या वस्तूचे मूल्य ठरवून त्यानुसार शिक्षा केली पाहिजे।

Ayaṃ aggo mahācoroti ayaṃ imesaṃ corānaṃ jeṭṭhacoro; iminā sadiso coro nāma natthi, yo pañcindriyaggahaṇātītaṃ atisaṇhasukhumaṃ lokuttaradhammaṃ theneti. Kiṃ pana sakkā lokuttaradhammo hiraññasuvaṇṇādīni viya vañcetvā thenetvā gahetunti? Na sakkā, tenevāha – ‘‘yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti. Ayañhi attani asantaṃ taṃ dhammaṃ kevalaṃ ‘‘atthi mayhaṃ eso’’ti ullapati, na pana sakkoti ṭhānā cāvetuṃ, attani vā saṃvijjamānaṃ kātuṃ. Atha kasmā coroti vuttoti? Yasmā taṃ ullapitvā asantasambhāvanāya uppanne paccaye gaṇhāti. Evañhi gaṇhatā te paccayā sukhumena upāyena vañcetvā thenetvā gahitā honti. Tenevāha – ‘‘taṃ kissa hetu? Theyyāya vo bhikkhave raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti. Ayañhi ettha attho – yaṃ avocumha – ‘‘ayaṃ aggo mahācoro, yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti[Pg.78]. Taṃ kissa hetūti kena kāraṇena etaṃ avocumhāti ce. ‘‘Theyyāya vo bhikkhave raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti bhikkhave yasmā so tena raṭṭhapiṇḍo theyyāya theyyacittena bhutto hoti. Ettha hi vokāro ‘‘ye hi vo ariyā araññavanapatthānī’’tiādīsu (ma. ni. 1.35-36) viya padapūraṇamatte nipāto. Tasmā ‘‘tumhehi bhutto’’ti evamassa attho na daṭṭhabbo.

“हा सर्वात मोठा महाचोर आहे” म्हणजे हा या चोरांमध्ये सर्वात मोठा (जेष्ठ) चोर आहे; याच्यासारखा दुसरा चोर नाही, जो पाच इंद्रियांच्या आकलनापलीकडील अत्यंत सूक्ष्म अशा लोकोत्तर धर्माची चोरी करतो. पण काय लोकोत्तर धर्म हा सोने-चांदी इत्यादींसारखा फसवून, चोरून घेता येणे शक्य आहे का? शक्य नाही, म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - “जो स्वतःमध्ये नसलेल्या, असत्य अशा उत्तर-मनुष्यधर्माचा (अतिमानुष गुणांचा) दावा करतो.” कारण हा भिक्खू स्वतःमध्ये नसलेल्या त्या धर्माविषयी केवळ “माझ्याकडे हा धर्म आहे” अशी बढाई मारतो, परंतु तो त्या धर्माला त्याच्या स्थानावरून हलवू शकत नाही किंवा स्वतःमध्ये तो खरोखर उत्पन्न करू शकत नाही. तर मग त्याला ‘चोर’ असे का म्हटले आहे? कारण तो तसा दावा करून, स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांच्या खोट्या प्रशंसेमुळे उत्पन्न झालेले प्रत्यय (दान/भोजन इत्यादी) ग्रहण करतो. अशा प्रकारे ग्रहण करणाऱ्या भिक्खूने ते प्रत्यय सूक्ष्म उपायाने फसवून आणि चोरून घेतलेले असतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - “त्याचे कारण काय? हे भिक्खूंनो, तुम्ही चोरीने राष्ट्राचा पिंड (अन्न) भोगला आहे.” येथे हा अर्थ आहे - जे आम्ही म्हटले की, “हा सर्वात मोठा महाचोर आहे, जो स्वतःमध्ये नसलेल्या, असत्य अशा उत्तर-मनुष्यधर्माचा दावा करतो.” “त्याचे कारण काय?” म्हणजे “आम्ही हे कोणत्या कारणाने म्हटले?” असे जर विचारले तर. “हे भिक्खूंनो, तुम्ही चोरीने राष्ट्राचा पिंड भोगला आहे” कारण, हे भिक्खूंनो, त्याने तो राष्ट्राचा पिंड चोरीच्या भावनेने (चोरीच्या चित्ताने) भोगलेला असतो. येथे ‘वो’ (vo) हा शब्द “ये हि वो अरिया अरञ्ञवनपत्थानि” इत्यादींप्रमाणे केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे. म्हणून “तुम्ही भोगला आहे” असा त्याचा अर्थ घेतला जाऊ नये.

Idāni tamevatthaṃ gāthāhi vibhūtataraṃ karonto ‘‘aññathā santa’’ntiādimāha. Tattha aññathā santanti aparisuddhakāyasamācārādikena aññenākārena santaṃ. Aññathā yo pavedayeti parisuddhakāyasamācārādikena aññena ākārena yo pavedeyya. ‘‘Paramaparisuddho ahaṃ, atthi me abbhantare lokuttaradhammo’’ti evaṃ jānāpeyya. Pavedetvā ca pana tāya pavedanāya uppannaṃ bhojanaṃ arahā viya bhuñjati. Nikacca kitavasseva bhuttaṃ theyyena tassa tanti nikaccāti vañcetvā aññathā santaṃ aññathā dassetvā. Agumbaagacchabhūtameva sākhāpalāsapallavādicchādanena gumbamiva gacchamiva ca attānaṃ dassetvā. Kitavassevāti vañcakassa kerāṭikassa gumbagacchasaññāya araññe āgatāgate sakuṇe gahetvā jīvitakappakassa sākuṇikasseva. Bhuttaṃ theyyena tassa tanti tassāpi anarahantasseva sato arahantabhāvaṃ dassetvā laddhabhojanaṃ bhuñjato; yaṃ taṃ bhuttaṃ taṃ yathā sākuṇikakitavassa nikacca vañcetvā sakuṇaggahaṇaṃ, evaṃ manusse vañcetvā laddhassa bhojanassa bhuttattā theyyena bhuttaṃ nāma hoti.

आता तोच अर्थ गाथांद्वारे अधिक स्पष्ट करण्यासाठी “अञ्ञथा सन्तं” (अन्यथा संतं) इत्यादी गाथा म्हटली आहे. त्यामध्ये ‘अञ्ञथा सन्तं’ म्हणजे अपवित्र कायिक आचरण इत्यादी इतर प्रकारे असणाऱ्या स्वतःला. ‘अञ्ञथा यो पवेदेयेति’ म्हणजे जो पवित्र कायिक आचरण इत्यादी दुसऱ्या प्रकारे स्वतःला प्रकट करतो. “मी अत्यंत शुद्ध आहे, माझ्या अंतरात लोकोत्तर धर्म आहे” अशा प्रकारे लोकांना पटवून देतो. आणि असे प्रकट करून, त्या प्रकटीकरणामुळे मिळालेले भोजन एखाद्या अरहंताप्रमाणे ग्रहण करतो. ‘निकच्च कितवस्सेव भुत्तं थेय्येन तस्स तं’ यातील ‘निकच्च’ म्हणजे फसवून, जसा आहे त्यापेक्षा वेगळा स्वतःला दाखवून. जे झाडी किंवा झुडूप नाही, तरीही फांद्या, पाने आणि पालवीने स्वतःला झाकून घेऊन एखाद्या झाडीसारखे किंवा झुडुपासारखे स्वतःला दाखवतो. ‘कितवस्सेव’ म्हणजे कपटी, धूर्त अशा पारध्याप्रमाणे, जो जंगलात येणाऱ्या-जाणाऱ्या पक्ष्यांना झाडी किंवा झुडूप समजून फसवून पकडतो आणि आपली उपजीविका करतो. ‘भुत्तं थेय्येन तस्स तं’ म्हणजे अरहंत नसतानाही स्वतःला अरहंत दाखवून मिळालेले भोजन ग्रहण करणाऱ्या त्या भिक्खूचे ते भोजन ग्रहण करणे होय; त्याने जे भोजन ग्रहण केले आहे, ते जसे कपटी पारध्याने फसवून पक्षी पकडण्यासारखे आहे, तसेच माणसांना फसवून मिळवलेले भोजन ग्रहण केल्यामुळे ते चोरीने खाल्लेले असे म्हटले जाते.

Imaṃ pana atthavasaṃ ajānantā ye evaṃ bhuñjanti, kāsāvakaṇṭhā…pe… nirayaṃ te upapajjare kāsāvakaṇṭhāti kāsāvena veṭhitakaṇṭhā. Ettakameva ariyaddhajadhāraṇamattaṃ, sesaṃ sāmaññaṃ natthīti vuttaṃ hoti. ‘‘Bhavissanti kho panānanda anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā’’ti (ma. ni. 3.380) evaṃ vuttadussīlānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Pāpadhammāti lāmakadhammā. Asaññatāti kāyādīhi asaññatā. Pāpāti lāmakapuggalā. Pāpehi kammehīti tehi karaṇakāle ādīnavaṃ adisvā katehi paravañcanādīhi pāpakammehi. Nirayaṃ te upapajjareti nirassādaṃ duggatiṃ te upapajjanti; tasmā seyyo ayoguḷoti gāthā. Tassattho – sacāyaṃ dussīlo asaññato icchācāre ṭhito [Pg.79] kuhanāya lokaṃ vañcako puggalo tattaṃ aggisikhūpamaṃ ayoguḷaṃ bhuñjeyya ajjhohareyya, tassa yañcetaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjeyya, yañcetaṃ ayoguḷaṃ, tesu dvīsu ayoguḷova bhutto seyyo sundarataro paṇītataro ca bhaveyya, na hi ayoguḷassa bhuttattā samparāye sabbaññutañāṇenāpi dujjānaparicchedaṃ dukkhaṃ anubhavati. Evaṃ paṭiladdhassa pana tassa raṭṭhapiṇḍassa bhuttattā samparāye vuttappakāraṃ dukkhaṃ anubhoti, ayañhi koṭippatto micchājīvoti.

परंतु या कारणाला न जाणता जे अशा प्रकारे भोजन करतात, ते “काषायवस्त्र गळ्यात असणारे... पे... नरकात उत्पन्न होतात”. ‘कासावकण्ठा’ (काषायवस्त्र गळ्यात असणारे) म्हणजे गळ्याभोवती काषायवस्त्र गुंडाळलेले. त्यांच्याकडे केवळ आर्यध्वज (काषायवस्त्र) धारण करण्यापुरतेच असते, बाकी श्रमणत्व काहीही नसते, असा याचा अर्थ आहे. “हे आनंदा, भविष्यात केवळ गळ्यात काषायवस्त्र असणारे गोत्रभू (श्रमण कुळाचे नाव सांगणारे) होतील” अशा प्रकारे सांगितलेल्या दुःशीलांचेच हे नाव (संबोधन) आहे. ‘पापधम्मा’ म्हणजे हीन आचरण असणारे. ‘असंयता’ म्हणजे काया इत्यादींनी असंयत असणारे. ‘पापा’ म्हणजे पापी (हीन) व्यक्ती. ‘पापेहि कम्मेहि’ म्हणजे ते कर्म करताना त्यातील दोष न पाहता केलेल्या, दुसऱ्यांना फसवणे इत्यादी पापकर्मांमुळे. ‘निरयं ते उपपज्जरे’ म्हणजे ते सुखरहित अशा दुर्गतीमध्ये (नरकात) उत्पन्न होतात; म्हणूनच “तस्मा सेय्यो अयोगुळो” (म्हणून लोखंडाचा गोळा खाणे अधिक चांगले) ही गाथा आली आहे. त्याचा अर्थ असा - जर हा दुःशील, असंयत, स्वैराचारी, ढोंगीपणाने जगाला फसवणारा मनुष्य अग्नीच्या ज्वालेसारखा तापलेला लोखंडाचा गोळा खाईल किंवा गिळेल, तर त्याने राष्ट्राचा पिंड (अन्न) खाणे आणि तो लोखंडाचा गोळा खाणे, या दोन्हीमध्ये लोखंडाचा गोळा खाणेच अधिक श्रेयस्कर, उत्तम आणि कल्याणकारी ठरेल. कारण लोखंडाचा गोळा खाल्ल्यामुळे परलोकात सर्वज्ञतेच्या ज्ञानानेही मोजता न येणारे (अथांग) दुःख भोगावे लागत नाही. परंतु अशा प्रकारे फसवणुकीने मिळवलेला राष्ट्राचा पिंड खाल्ल्यामुळे परलोकात वर सांगितल्याप्रमाणे दुःख भोगावे लागते, कारण हा अत्यंत टोकाचा मिथ्या आजीव (चुकीची उपजीविका) आहे.

Evaṃ pāpakiriyāya anādīnavadassāvīnaṃ ādīnavaṃ dassetvā ‘‘atha kho bhagavā vaggumudātīriye bhikkhū anekapariyāyena vigarahitvā dubbharatāya dupposatāya…pe… imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti ca vatvā catutthapārājikaṃ paññapento ‘‘yo pana bhikkhu anabhijāna’’nti ādimāha.

अशा प्रकारे पापकर्म करणाऱ्या, त्यातील दोष न पाहणाऱ्यांना दोष दाखवून देऊन, “त्यानंतर भगवंतांनी वग्गुमुदा नदीकाठच्या भिक्खूंची अनेक प्रकारे निर्भत्सना केली आणि ते पोसण्यास कठीण, भरण-पोषण करण्यास कठीण आहेत... पे... हे शिक्षापद उद्धृत करावे” असे सांगून, चौथे पाराजिक शिक्षापद प्रज्ञप्त करताना “जो भिक्खू स्वतःला न जाणता” (यो पन भिक्खु अनभिजानं) इत्यादी सुरुवात केली.

Evaṃ mūlacchejjavasena daḷhaṃ katvā catutthapārājike paññatte aparampi anuppaññattatthāya adhimānavatthu udapādi. Tassuppattidīpanatthaṃ etaṃ vuttaṃ – ‘‘evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotī’’ti.

अशा प्रकारे मूलोच्छेद करण्याच्या (शासनातून समूळ नष्ट करण्याच्या) नियमाने दृढ करून चौथे पाराजिक प्रज्ञप्त केले असता, अनुप्रज्ञप्तीच्या (पूरक नियमाच्या) उद्देशाने आणखी एक ‘अधिमान वस्तू’ (अतिमानाचे प्रकरण) उद्भवली. ती उत्पन्न होण्याचे कारण स्पष्ट करण्यासाठी संगीतिकारांनी हे म्हटले आहे - “अशा प्रकारे भगवंतांनी भिक्खूंसाठी हे शिक्षापद प्रज्ञप्त केले होते.”

Adhimānavatthuvaṇṇanā

अधिमान-वस्तू-वर्णना

196. Tattha adiṭṭhe diṭṭhasaññinoti arahatte ñāṇacakkhunā adiṭṭheyeva ‘‘diṭṭhaṃ amhehi arahatta’’nti diṭṭhasaññino hutvā. Esa nayo appattādīsu. Ayaṃ pana viseso – appatteti attano santāne uppattivasena appatte. Anadhigateti maggabhāvanāya anadhigate; appaṭiladdhetipi attho. Asacchikateti appaṭividdhe paccavekkhaṇavasena vā appaccakkhakate. Adhimānenāti adhigatamānena; ‘‘adhigatā maya’’nti evaṃ uppannamānenāti attho, adhikamānena vā thaddhamānenāti attho. Aññaṃ byākariṃsūti arahattaṃ byākariṃsu; ‘‘pattaṃ āvuso amhehi arahattaṃ, kataṃ karaṇīya’’nti bhikkhūnaṃ ārocesuṃ. Tesaṃ maggena appahīnakilesattā kevalaṃ samathavipassanābalena vikkhambhitakilesānaṃ aparena samayena tathārūpapaccayasamāyoge rāgāya cittaṃ namati; rāgatthāya namatīti attho. Esa nayo itaresu.

१९६. त्यामध्ये ‘अदिट्ठे दिट्ठसञ्ञिनो’ (न पाहिलेल्याला पाहिले अशी संज्ञा असणारे) म्हणजे अरहंतपद ज्ञानचक्षूने पाहिलेले नसतानाही “आम्ही अरहंतपद पाहिले आहे” अशी धारणा (संज्ञा) असणारे होऊन. हाच नियम ‘अप्पत्त’ (प्राप्त न झालेले) इत्यादी शब्दांनाही लागू होतो. परंतु हा विशेष फरक आहे - ‘अप्पत्ते’ म्हणजे स्वतःच्या संततीमध्ये (चित्तसंततीमध्ये) उत्पत्तीच्या रूपाने प्राप्त न झालेले. ‘अनधिगते’ म्हणजे मार्गभावनेने अधिगत (प्राप्त) न झालेले; ‘मिळालेले नाही’ असाही याचा अर्थ आहे. ‘असाच्छिकते’ म्हणजे साक्षात्कार न झालेले किंवा प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने प्रत्यक्ष न केलेले. ‘अधिमानेन’ म्हणजे प्राप्त झाल्याच्या अभिमानाने; “आम्हाला प्राप्त झाले आहे” अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या मानाने, असा अर्थ आहे; किंवा अधिक मानाने (अतिमानाने) अथवा ताठर (दृढ) मानाने, असा अर्थ आहे. ‘अञ्ञं ब्याकरिंसु’ म्हणजे अरहंतपद घोषित केले; “हे आवुसो, आम्ही अरहंतपद प्राप्त केले आहे, जे करायचे होते ते केले आहे” असे त्यांनी इतर भिक्खूंना सांगितले. मार्गाने क्लेश नष्ट न झाल्यामुळे, केवळ समथ आणि विपश्यनेच्या बळाने क्लेश दाबले गेलेल्या त्या भिक्खूंचे चित्त, नंतरच्या काळात तशा प्रकारच्या कारणांचा (प्रत्ययांचा) संयोग झाल्यावर रागाकडे झुकते; रागाच्या हेतूने झुकते, असा अर्थ आहे. हाच नियम इतरांच्या (द्वेष इत्यादींच्या) बाबतीतही लागू होतो.

Tañca kho etaṃ abbohārikanti tañca kho etaṃ tesaṃ aññabyākaraṇaṃ abbohārikaṃ āpattipaññāpane vohāraṃ na gacchati; āpattiyā aṅgaṃ na hotīti attho.

आणि ते 'अब्बोहारिक' (व्यवहार न करण्याजोगे) आहे, याचा अर्थ असा की, त्या भिक्खूंचे ते अन्य-व्याकरण (अर्हत्त्वाचा दावा करणे) हे 'अब्बोहारिक' आहे, ते आपत्तीच्या (गुन्ह्याच्या) प्रज्ञप्तीमध्ये व्यवहाराला प्राप्त होत नाही; म्हणजेच ते आपत्तीचे अंग (कारण) बनत नाही.

Kassa [Pg.80] panāyaṃ adhimāno uppajjati, kassa nuppajjatīti? Ariyasāvakassa tāva nuppajjati so hi maggaphalanibbānapahīnakilesaavasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena sañjātasomanasso ariyaguṇapaṭivedhe nikkaṅkho. Tasmā sotāpannādīnaṃ ‘‘ahaṃ sakadāgāmī’’tiādivasena adhimāno nuppajjati. Dussīlassa nuppajjati, so hi ariyaguṇādhigame nirāsova. Sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa niddārāmatādimanuyuttassa nuppajjati. Suparisuddhasīlassa pana kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa uppajjati, uppanno ca suddhasamathalābhiṃ vā suddhavipassanālābhiṃ vā antarā ṭhapeti, so hi dasapi vīsatipi tiṃsampi vassāni kilesasamudācāraṃ apassitvā ‘‘ahaṃ sotāpanno’’ti vā ‘‘sakadāgāmī’’ti vā ‘‘anāgāmī’’ti vā maññati. Samathavipassanālābhiṃ pana arahatteyeva ṭhapeti. Tassa hi samādhibalena kilesā vikkhambhitā, vipassanābalena saṅkhārā supariggahitā, tasmā saṭṭhimpi vassāni asītimpi vassāni vassasatampi kilesā na samudācaranti, khīṇāsavasseva cittacāro hoti. So evaṃ dīgharattaṃ kilesasamudācāraṃ apassanto antarā aṭhatvāva ‘‘arahā aha’’nti maññatīti.

परंतु हा अधिमान (अति-अभिमान किंवा चुकीचा समज) कोणामध्ये उत्पन्न होतो आणि कोणामध्ये उत्पन्न होत नाही? सर्वप्रथम, आर्यश्रावकामध्ये तो उत्पन्न होत नाही; कारण तो मार्ग, फल, निर्वाण, प्रहीण (नष्ट केलेले) क्लेश आणि उर्वरित क्लेशांचे प्रत्यावेक्षण (पुनरावलोकन) करून अत्यंत प्रसन्न झालेला असतो आणि आर्यगुणांच्या साक्षात्काराविषयी निःशंक असतो. म्हणूनच, सोतापन्न इत्यादींना 'मी सकदागामी आहे' अशा प्रकारे अधिमान उत्पन्न होत नाही. दुःशीलामध्ये (शीलहीन व्यक्तीमध्ये) तो उत्पन्न होत नाही; कारण त्याला आर्यगुणांच्या प्राप्तीची कोणतीही आशा नसते. शीलवान असूनही ज्याने कर्मस्थान (ध्यान) सोडून दिले आहे आणि जो निद्राप्रियता इत्यादींमध्ये मग्न आहे, अशा व्यक्तीमध्येही तो उत्पन्न होत नाही. परंतु, ज्याचे शील अत्यंत शुद्ध आहे, जो कर्मस्थानामध्ये अप्रमत्त (जागरूक) आहे, ज्याने नाम-रूपाचे विश्लेषण करून आणि प्रत्यय-परिग्रहाने (कारणांच्या आकलनाने) शंकांचे निरसन केले आहे, आणि संस्कारांवर त्रिलक्षण (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपित करून त्यांचे चिंतन करणाऱ्या आरब्धविपस्सकामध्ये (विपश्यना सुरू केलेल्या साधकामध्ये) तो उत्पन्न होतो. आणि उत्पन्न झाल्यावर तो केवळ समथ प्राप्त करणाऱ्याला किंवा केवळ विपश्यना प्राप्त करणाऱ्याला मध्येच थांबवतो; कारण तो दहा, वीस किंवा तीस वर्षे क्लेशांची प्रवृत्ती न पाहिल्यामुळे 'मी सोतापन्न आहे' किंवा 'सकदागामी' किंवा 'अनागामी' आहे असे मानतो. परंतु, समथ आणि विपश्यना दोन्ही प्राप्त करणाऱ्याला तो केवळ अर्हत्त्वाच्या ठिकाणीच थांबवतो. कारण त्याच्या समाधीच्या बलाने क्लेश दबलेले असतात आणि विपश्यनेच्या बलाने संस्कार चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असतात, त्यामुळे साठ, ऐंशी किंवा शंभर वर्षे देखील क्लेश उद्भवत नाहीत आणि त्याचे चित्त क्षीणासवाप्रमाणे (अर्हताप्रमाणे) कार्य करते. तो दीर्घकाळ क्लेशांची प्रवृत्ती न पाहिल्यामुळे, मध्ये न थांबता 'मी अर्हंत आहे' असे मानतो.

Savibhaṅgasikkhāpadavaṇṇanā

सविभंग सिक्खापद वर्णना (सविभंग शिक्षापद स्पष्टीकरण)

197. Anabhijānanti na abhijānaṃ. Yasmā panāyaṃ anabhijānaṃ samudācarati, svassa santāne anuppanno ñāṇena ca asacchikatoti abhūto hoti. Tenassa padabhājane ‘‘asantaṃ abhūtaṃ asaṃvijjamāna’’nti vatvā ‘‘ajānanto apassanto’’ti vuttaṃ.

१९७. 'अनभिजानं' म्हणजे न जाणता (माहित नसताना). परंतु, ज्या अर्थी तो न जाणता बोलतो, त्या अर्थी तो उत्तरिमनुस्सधम्म त्याच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) उत्पन्न झालेला नसतो आणि ज्ञानाने साक्षात्कृत झालेला नसतो, म्हणून तो 'अभूत' (असत्य/अस्तित्वात नसलेला) असतो. म्हणूनच, पदभाजनामध्ये 'असंतं अभूतं असंविज्जमानं' (असत्य, अभूत, अविद्यमान) असे म्हणून 'अजानंतो अपस्संतो' (न जाणणारा, न पाहणारा) असे म्हटले आहे.

Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ. Attupanāyikanti attani taṃ upaneti, attānaṃ vā tattha upanetīti attupanāyiko, taṃ attupanāyikaṃ; evaṃ katvā samudācareyyāti sambandho. Padabhājane pana yasmā uttarimanussadhammo nāma jhānaṃ vimokkhaṃ samādhi samāpatti ñāṇadassanaṃ…pe… suññāgāre abhiratīti evaṃ jhānādayo anekadhammā vuttā. Tasmā tesaṃ sabbesaṃ vasena attupanāyikabhāvaṃ [Pg.81] dassento ‘‘te vā kusale dhamme attani upanetī’’ti bahuvacananiddesaṃ akāsi. Tattha ‘‘ete dhammā mayi sandissantī’’ti samudācaranto attani upaneti. ‘‘Ahaṃ etesu sandissāmī’’ti samudācaranto attānaṃ tesu upanetīti veditabbo.

'उत्तरिमनुस्सधम्म' म्हणजे सामान्य मनुष्यांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या ध्यान करणाऱ्यांचे आणि आर्यांचे धर्म (गुण). 'अत्तुपनायिकं' म्हणजे ते स्वतःमध्ये आणणे किंवा स्वतःला त्यामध्ये आणणे, म्हणून 'अत्तुपनायिको' (स्वतःशी जोडणारा); अशा प्रकारे करून 'समुदाचरेय्य' (बोलावे/दावा करावा) असा संबंध आहे. पदभाजनामध्ये मात्र, ज्या अर्थी उत्तरिमनुस्सधम्म म्हणजे ध्यान, विमोक्ष, समाधी, समापत्ती, ज्ञानदर्शन... आणि शून्यागारात (एकांतात) रममाण होणे, अशा प्रकारे ध्यानादी अनेक धर्म सांगितले आहेत; म्हणूनच, त्या सर्वांच्या संदर्भाने स्वतःशी जोडण्याचा भाव (अत्तुपनायिकभाव) दर्शवण्यासाठी 'ते वा कुसले धम्मे अत्तनि उपनेति' (किंवा त्या कुशल धर्मांना स्वतःमध्ये आणतो) असा बहुवचनी निर्देश केला आहे. त्यामध्ये, 'हे धर्म माझ्यात दिसून येतात' असे बोलणारा तो धर्म स्वतःमध्ये आणतो. 'मी या धर्मांमध्ये दिसून येतो' असे बोलणारा स्वतःला त्या धर्मांमध्ये आणतो, असे समजावे.

Alamariyañāṇadassananti ettha lokiyalokuttarā paññā jānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanaṭṭhena dassananti ñāṇadassanaṃ. Ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti ariyañāṇadassanaṃ. Alaṃ pariyattaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha, jhānādibhede uttarimanussadhamme alaṃ vā ariyañāṇadassanamassāti alamariyañāṇadassano, taṃ alamariyañāṇadassanaṃ uttarimanussadhammanti evaṃ padatthasambandho veditabbo. Tattha yena ñāṇadassanena so alamariyañāṇadassanoti vuccati. Tadeva dassetuṃ ‘‘ñāṇanti tisso vijjā, dassananti yaṃ ñāṇaṃ taṃ dassanaṃ; yaṃ dassanaṃ taṃ ñāṇa’’nti vijjāsīsena padabhājanaṃ vuttaṃ. Mahaggatalokuttarā panettha sabbāpi paññā ‘‘ñāṇa’’nti veditabbā.

'अलमरियज्ञानदस्सनं' यामध्ये, लौकिक आणि लोकोत्तर प्रज्ञा ही जाणण्याच्या अर्थाने 'ज्ञान' आहे, आणि डोळ्यांनी पाहिल्याप्रमाणे धर्माचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करण्याच्या अर्थाने 'दर्शन' आहे, म्हणून ते 'ज्ञानदर्शन' होय. आर्य, विशुद्ध आणि उत्तम ज्ञानदर्शनाला 'आर्यज्ञानदर्शन' म्हणतात. क्लेशांचा नाश करण्यास समर्थ असलेले पर्याप्त आर्यज्ञानदर्शन येथे आहे, किंवा ध्यानादी भेद असलेल्या उत्तरिमनुस्सधम्मामध्ये ज्याचे पर्याप्त आर्यज्ञानदर्शन आहे तो 'अलमरियज्ञानदस्सनो' आहे; अशा प्रकारे 'तं अलमरियञाणदस्सनं उत्तरिमनुस्सधम्मं' या पदांचा अर्थसंबंध समजावा. त्यामध्ये, ज्या ज्ञानदर्शनामुळे त्याला 'अलमरियज्ञानदस्सनो' म्हटले जाते, तेच दर्शवण्यासाठी 'ज्ञान म्हणजे तीन विद्या, दर्शन म्हणजे जे ज्ञान आहे तेच दर्शन आणि जे दर्शन आहे तेच ज्ञान' अशा प्रकारे 'विद्या' शब्दाला प्राधान्य देऊन पदभाजन सांगितले आहे. येथे सर्व महग्गत (महान/विस्तृत) आणि लोकोत्तर प्रज्ञा ही 'ज्ञान' म्हणून समजावी.

Samudācareyyāti vuttappakārametaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ katvā āroceyya. Itthiyā vātiādi pana ārocetabbapuggalanidassanaṃ. Etesañhi ārocite ārocitaṃ hoti na devamārabrahmānaṃ, nāpi petayakkhatiracchānagatānanti. Iti jānāmi iti passāmīti samudācaraṇākāranidassanametaṃ. Padabhājane panassa ‘‘jānāmahaṃ ete dhamme, passāmahaṃ ete dhamme’’ti idaṃ tesu jhānādīsu dhammesu jānanapassanānaṃ pavattidīpanaṃ, ‘‘atthi ca me ete dhammā’’tiādi attupanāyikabhāvadīpanaṃ.

'समुदाचरेय्य' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या या उत्तरिमनुस्सधम्माला स्वतःशी जोडून सांगावे. 'इत्थिया वा' (स्त्रीला किंवा...) इत्यादी शब्द हे ज्या व्यक्तीला सांगावयाचे आहे, त्या व्यक्तीचे निदर्शन (उदाहारण) आहेत. कारण यांना (मनुष्यांना) सांगितले असता ते 'सांगितले' असे होते, देव, मार, ब्रह्मा किंवा प्रेत, यक्ष आणि तिर्यंच (प्राणी) यांना सांगितले असता ते 'सांगितले' असे होत नाही. 'अशा प्रकारे मी जाणतो, अशा प्रकारे मी पाहतो' हे बोलण्याच्या पद्धतीचे निदर्शन आहे. पदभाजनामध्ये 'मी हे धर्म जाणतो, मी हे धर्म पाहतो' हे त्या ध्यानादी धर्मांमधील जाणणे आणि पाहणे यांच्या प्रवृत्तीचे प्रकटीकरण आहे, आणि 'माझ्यात हे धर्म आहेत' इत्यादी शब्द स्वतःशी जोडण्याचा भाव (अत्तुपनायिकभाव) प्रकट करणारे आहेत.

198. Tato aparena samayenāti āpattipaṭijānanasamayadassanametaṃ. Ayaṃ pana ārocitakkhaṇeyeva pārājikaṃ āpajjati. Āpattiṃ pana āpanno yasmā parena codito vā acodito vā paṭijānāti; tasmā ‘‘samanuggāhiyamāno vā asamanuggāhiyamāno vā’’ti vuttaṃ.

१९८. 'ततो अपरेन समयेन' (त्यानंतर दुसऱ्या वेळी) हे आपत्ती (गुन्हा) मान्य करण्याच्या वेळेचे निदर्शन आहे. परंतु, हा भिक्खू सांगितल्याच्या क्षणीच पाराजिका आपत्तीला प्राप्त होतो. आपत्तीला प्राप्त झालेला भिक्खू दुसऱ्याने चोदित (आरोपित) केल्यावर किंवा न केल्यावरही ती मान्य करतो; म्हणूनच 'समनुग्गाहीयमानो वा असमनुग्गाहीयमानो वा' (विचारपूस केली जात असताना किंवा केली जात नसताना) असे म्हटले आहे.

Tattha samanuggāhiyamāne tāva – kiṃ te adhigatanti adhigamapucchā; jhānavimokkhādīsu, sotāpattimaggādīsu vā kiṃ tayā adhigatanti. Kinti te adhigatanti upāyapucchā. Ayañhi etthādhippāyo – kiṃ tayā aniccalakkhaṇaṃ [Pg.82] dhuraṃ katvā adhigataṃ, dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṃ vā? Kiṃ vā samādhivasena abhinivisitvā, udāhu vipassanāvasena? Tathā kiṃ rūpe abhinivisitvā, udāhu arūpe? Kiṃ vā ajjhattaṃ abhinivisitvā, udāhu bahiddhāti? Kadā te adhigatanti kālapucchā. Pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti? Kattha te adhigatanti okāsapucchā. Katarasmiṃ okāse, kiṃ rattiṭṭhāne, divāṭṭhāne, rukkhamūle, maṇḍape, katarasmiṃ vā vihāreti vuttaṃ hoti. Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilesapucchā. Kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṃ hoti. Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā. Paṭhamamaggādīsu katamesaṃ dhammānaṃ tvaṃ lābhīti vuttaṃ hoti.

त्यामध्ये, विचारपूस केली जात असताना – 'तुला काय प्राप्त झाले आहे?' (किं ते अधिगतं) हा प्राप्तीविषयीचा प्रश्न (अधिगमपुच्छा) आहे; म्हणजे ध्यान, विमोक्ष इत्यादींमध्ये किंवा सोतापत्तिमार्ग इत्यादींमध्ये तुला काय प्राप्त झाले आहे? 'तुला कसे प्राप्त झाले?' (किंति ते अधिगतं) हा उपायाविषयीचा प्रश्न (उपायपुच्छा) आहे. याचा अर्थ असा आहे की – तू अनित्य लक्षणाला मुख्य करून प्राप्त केले की दुःख आणि अनात्म लक्षणांपैकी एकाला? किंवा समाधीच्या द्वारे प्रवेश करून प्राप्त केले की विपश्यनेच्या द्वारे? तसेच, रूपामध्ये प्रवेश करून की अरूपामध्ये? किंवा अध्यात्मामध्ये (अंतर्गत) प्रवेश करून की बहिर्धा (बाह्य) मध्ये? 'तुला केव्हा प्राप्त झाले?' (कदा ते अधिगतं) हा काळाविषयीचा प्रश्न (कालपुच्छा) आहे; म्हणजे पूर्वान्ह (सकाळ), मध्यान्ह (दुपार) इत्यादींपैकी कोणत्या काळात? 'तुला कोठे प्राप्त झाले?' (कत्थ ते अधिगतं) हा स्थानाविषयीचा प्रश्न (ओकासपुच्छा) आहे; म्हणजे कोणत्या ठिकाणी, रात्रीच्या निवासस्थानी, दिवसाच्या निवासस्थानी, वृक्षाच्या मुळाशी, मंडपात की कोणत्या विहारात? 'तुझे कोणते क्लेश नष्ट झाले आहेत?' (कतमे ते किलेसा पहीना) हा नष्ट झालेल्या क्लेशांविषयीचा प्रश्न (पहीणकिलेसपुच्छा) आहे; म्हणजे कोणत्या मार्गाने नष्ट होणारे तुझे क्लेश नष्ट झाले आहेत? 'तू कोणत्या धर्मांचा (गुणांचा) लाभ घेणारा आहेस?' (कतमेसं त्वं धम्मानं लाभी) हा प्राप्त झालेल्या धर्मांविषयीचा प्रश्न (पटिलद्धधम्मपुच्छा) आहे; म्हणजे प्रथम मार्ग इत्यादींपैकी कोणत्या धर्मांचा तू लाभ घेणारा आहेस?

Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṃ byākareyya, na so ettāvatāva sakkātabbo. Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo – ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kiṃ jhānaṃ, udāhu vimokkhādīsu aññatara’’nti? Yo hi yena adhigato dhammo, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘idaṃ nāma me adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kinti te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘aniccalakkhaṇādīsu kiṃ dhuraṃ katvā aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu rūpārūpaajjhattabahiddhādibhedesu vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvā’’ti yo hi yassābhiniveso, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘ayaṃ nāma me abhiniveso evaṃ mayā adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kadā te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ pubbaṇhe, udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṃ kāle’’ti sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti. Sace ‘‘asukasmiṃ nāma kāle adhigatanti vadati, tato ‘‘kattha te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ divāṭṭhāne, udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṃ okāse’’ti sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti. Sace ‘‘asukasmiṃ nāma me okāse adhigata’’nti vadati, tato ‘‘katame te kilesā pahīnā’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ paṭhamamaggavajjhā, udāhu dutiyādimaggavajjhā’’ti sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti. Sace ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti vadati, tato ‘‘katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ sotāpattimaggassa, udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā’’ti sabbesaṃ hi attanā adhigatadhammā [Pg.83] pākaṭā honti. Sace ‘‘imesaṃ nāmāhaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti vadati, ettāvatāpissa vacanaṃ na saddhātabbaṃ, bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṃ sakkonti.

म्हणून, आता जर कोणी भिक्खू उत्तरिमनुस्सधम्माच्या (अतिमानुष गुणांच्या) प्राप्तीची घोषणा करेल, तर केवळ एवढ्यावरूनच त्याचा सत्कार करू नये. परंतु, या सहा बाबींमध्ये पडताळणी करण्यासाठी त्याला विचारले पाहिजे – “तुम्हाला काय प्राप्त झाले आहे? ध्यान प्राप्त झाले आहे की विमोक्खादींपैकी काही प्राप्त झाले आहे?” कारण ज्याला जो धर्म प्राप्त झाला आहे, तो त्याच्या चित्तात स्पष्ट असतो. जर तो म्हणाला, “मला अमुक प्राप्त झाले आहे,” तर त्याला विचारले पाहिजे, “तुम्हाला ते कसे प्राप्त झाले? अनित्यलक्षणादींपैकी कशाला मुख्य करून, किंवा अडतीस आरम्मणांपैकी कोणत्या मुखाने प्रवेश करून, किंवा रूप-अरूप, अध्यात्म-बहिर्धा इत्यादी भेद असलेल्या धर्मांमध्ये कोणत्या मुखाने प्रवेश करून?” कारण ज्याचा जो अभिनिवेश (चित्ताचा प्रवेश) असतो, तो त्याला स्पष्ट असतो. जर तो म्हणाला, “माझा अमुक अभिनिवेश होता आणि अशा प्रकारे मला प्राप्त झाले,” तर त्याला विचारले पाहिजे, “तुम्हाला ते केव्हा प्राप्त झाले? पूर्वान्हात (सकाळी) की मध्यान्हादी काळांपैकी इतर कोणत्या वेळी?” कारण सर्वांनाच स्वतःला प्राप्ती झालेली वेळ स्पष्ट असते. जर तो म्हणाला, “अमुक वेळी प्राप्त झाले,” तर त्याला विचारले पाहिजे, “तुम्हाला ते कोठे प्राप्त झाले? दिवसाच्या निवासस्थानी की रात्रीच्या निवासस्थानादी इतर कोणत्या ठिकाणी?” कारण सर्वांनाच स्वतःला प्राप्ती झालेले स्थान स्पष्ट असते. जर तो म्हणाला, “मला अमुक ठिकाणी प्राप्त झाले,” तर त्याला विचारले पाहिजे, “तुमचे कोणते क्लेश नष्ट झाले आहेत? प्रथम मार्गाने नष्ट होणारे क्लेश की द्वितीय आदी मार्गांनी नष्ट होणारे क्लेश?” कारण सर्वांनाच स्वतःला प्राप्त झालेल्या मार्गाने नष्ट झालेले क्लेश स्पष्ट असतात. जर तो म्हणाला, “माझे अमुक क्लेश नष्ट झाले आहेत,” तर त्याला विचारले पाहिजे, “तुम्ही कोणत्या धर्मांचे लाभी आहात? सोतापत्ती मार्गाचे की सकदागामी मार्गादी इतर कोणत्या मार्गाचे?” कारण सर्वांनाच स्वतःला प्राप्त झालेले धर्म स्पष्ट असतात. जर तो म्हणाला, “मी अमुक धर्मांचा लाभी आहे,” तरीही केवळ एवढ्यावरूनच त्याच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवू नये. कारण बहुश्रुत आणि उद्ग्रह व परिपृच्छेमध्ये कुशल असलेले भिक्खू या सहा बाबींची पडताळणी करण्यास समर्थ असतात.

Imassa pana bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā. Yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati, ‘‘imāya paṭipadāya lokuttaradhammo nāma na labbhatī’’ti apanetabbo. Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati, ‘‘dīgharattaṃ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī’’ti paññāyati, tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ paṭipadāya saddhiṃ saṃsandati. ‘‘Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saddhiṃ saṃsandati sameti; evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296) vuttasadisaṃ hoti.

परंतु, या भिक्खूच्या आगमनाची प्रतिपदा (आचरण) तपासावी. जर त्याची आगमनाची प्रतिपदा शुद्ध नसेल, तर “या प्रतिपदेने लोकोत्तर धर्म प्राप्त होऊ शकत नाही,” असे सांगून त्याला दूर करावे. पण जर त्याची आगमनाची प्रतिपदा शुद्ध असेल आणि “हा दीर्घकाळापासून तीन शिक्षांमध्ये अप्रमत्त राहून, जागृततेचा अभ्यास करत, चार प्रत्ययांमध्ये अनासक्त राहून, आकाशात हाताप्रमाणे अलिप्त चित्ताने विहरत आहे,” असे दिसून आले, तर त्या भिक्खूची घोषणा त्याच्या प्रतिपदेशी सुसंगत ठरते. “ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी यमुनेच्या पाण्याशी मिसळते, एकरूप होते; त्याचप्रमाणे त्या भगवंतांनी श्रावकांसाठी चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त केलेली निर्वाणगामी प्रतिपदा आणि निर्वाण व प्रतिपदा एकमेकांशी सुसंगत आहेत,” या वचनासारखे ते होते.

Apica kho na ettakenāpi sakkāro kātabbo. Kasmā? Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti, tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo. Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthake patamānāya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā na hoti. Sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā uppajjati, ‘‘na tvaṃ arahā’’ti apanetabbo. Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati, ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṃ sakkāraṃ arahatīti.

तरीही केवळ एवढ्यावरूनच सत्कार करू नये. का? कारण एखाद्या पृथग्जनाचे (सामान्य माणसाचे) आचरण देखील क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) आचरणासारखे असू शकते. म्हणून त्या भिक्खूला वेगवेगळ्या उपायांनी भयभीत (परीक्षित) केले पाहिजे. कारण क्षीणासवाच्या डोक्यावर जरी वीज कोसळली, तरी त्याला भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा येणे (रोमहर्ष) होत नाही. जर त्याला भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा येणे उत्पन्न झाले, तर “तू अर्हत नाहीस,” असे सांगून त्याला दूर करावे. पण जर तो निर्भय, थरकाप न होता, भयमुक्त होऊन सिंहासारखा बसून राहिला, तर हा भिक्खू परिपूर्ण घोषणा करणारा असून, चहूबाजूंनी राजे, राजमहामात्र इत्यादींनी पाठवलेल्या सत्कारास पात्र ठरतो, असे समजावे.

Pāpicchoti yā sā ‘‘idhekacco dussīlova samāno sīlavāti maṃ jano jānātūti icchatī’’tiādinā (vibha. 851) nayena vuttā pāpicchā tāya samannāgato. Icchāpakatoti tāya pāpikāya icchāya apakato abhibhūto pārājiko hutvā.

‘पापिच्छो’ म्हणजे “येथे एखादा दुःशील असूनही लोकांनी मला शीलवान समजावे अशी इच्छा करतो,” इत्यादी पद्धतीने जी पापी इच्छा सांगितली आहे, तिने युक्त असलेला. ‘इच्छापकतो’ म्हणजे त्या पापी इच्छेने पराभूत, अभिभूत आणि पराजित होऊन पाराजिक झालेला.

Visuddhāpekkhoti attano visuddhiṃ apekkhamāno icchamāno patthayamāno. Ayañhi yasmā pārājikaṃ āpanno, tasmā bhikkhubhāve ṭhatvā abhabbo jhānādīni adhigantuṃ, bhikkhubhāvo hissa saggantarāyo ceva hoti maggantarāyo ca. Vuttañhetaṃ – ‘‘sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ nirayāyupakaḍḍhatī’’ti [Pg.84] (dha. pa. 311). Aparampi vuttaṃ – ‘‘sithilo hi paribbājo, bhiyyo ākirate raja’’nti (dha. pa. 313). Iccassa bhikkhubhāvo visuddhi nāma na hoti. Yasmā pana gihī vā upāsako vā ārāmiko vā sāmaṇero vā hutvā dānasaraṇasīlasaṃvarādīhi saggamaggaṃ vā jhānavimokkhādīhi mokkhamaggaṃ vā ārādhetuṃ bhabbo hoti, tasmāssa gihiādibhāvo visuddhi nāma hoti, tasmā taṃ visuddhiṃ apekkhanato ‘‘visuddhāpekkho’’ti vuccati. Teneva cassa padabhājane ‘‘gihī vā hotukāmo’’tiādi vuttaṃ.

‘विसुद्धापेक्खो’ म्हणजे स्वतःच्या विशुद्धीची (शुद्धतेची) अपेक्षा करणारा, इच्छा करणारा, आकांक्षा करणारा. कारण हा भिक्खू पाराजिक आपत्तीला प्राप्त झाला असल्यामुळे, भिक्खूभावात राहून ध्यान इत्यादी प्राप्त करण्यास तो अपात्र ठरतो. कारण त्याचा भिक्खूभाव हा स्वर्गाचा अंतराय (अडथळा) आणि मार्गाचा अंतराय ठरतो. कारण असे म्हटले आहे – “चुकीच्या पद्धतीने आचरलेले श्रमणत्व नरकात ओढून नेते.” दुसरेही म्हटले आहे – “शिथिल झालेले प्रव्रज्या-आचरण क्लेशांची धूळ अधिकच पसरवते.” अशा प्रकारे त्याचा भिक्खूभाव हा विशुद्धी ठरत नाही. परंतु, गृहस्थ, उपासक, आरामिक किंवा सामणेर होऊन, दान, शरणगमन, शीलसंवर इत्यादींद्वारे स्वर्गमार्ग, किंवा ध्यान, विमोक्ष इत्यादींद्वारे मोक्षमार्ग साध्य करण्यास तो पात्र असतो, म्हणून त्याचा गृहस्थादी भाव हीच विशुद्धी ठरते. म्हणून त्या विशुद्धीची अपेक्षा करत असल्यामुळे त्याला ‘विसुद्धापेक्खो’ असे म्हटले जाते. म्हणूनच पदभाजनामध्ये “गृहस्थ होण्याची इच्छा असलेला” इत्यादी म्हटले आहे.

Evaṃ vadeyyāti evaṃ bhaṇeyya. Kathaṃ? ‘‘Ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmī’’ti. Padabhājane pana ‘‘evaṃ vadeyyā’’ti idaṃ padaṃ anuddharitvāva yathā vadanto ‘‘ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmī’’ti vadati nāmāti vuccati, taṃ ākāraṃ dassetuṃ ‘‘nāhaṃ ete dhamme jānāmī’’tiādi vuttaṃ. Tucchaṃ musā vilapinti ahaṃ vacanatthavirahato tucchaṃ vañcanādhippāyato musā vilapiṃ, abhaṇinti vuttaṃ hoti. Padabhājane panassa aññena padabyañjanena atthamattaṃ dassetuṃ ‘‘tucchakaṃ mayā bhaṇita’’ntiādi vuttaṃ.

‘एवं वदेय्या’ म्हणजे असे म्हणावे. कसे? “हे आवुसो, मी न जाणता ‘मी जाणतो’ असे म्हटले, आणि न पाहता ‘मी पाहतो’ असे म्हटले.” परंतु पदभाजनामध्ये ‘एवं वदेय्या’ हे पद उद्धृत न करताच, ज्या प्रकारे बोलणाऱ्याला “हे आवुसो, मी न जाणता ‘मी जाणतो’ असे म्हटले, आणि न पाहता ‘मी पाहतो’ असे म्हटले” असे बोलणारा म्हटले जाते, तो प्रकार दर्शवण्यासाठी “मी हे धर्म जाणत नाही” इत्यादी म्हटले आहे. ‘तुच्छं मुसा विलपिं’ म्हणजे मी शब्दांच्या अर्थाशिवाय निरर्थक (तुच्छ) बोललो, आणि फसवणुकीच्या उद्देशाने असत्य (मुसा) बोललो, असे म्हटले आहे. परंतु पदभाजनामध्ये दुसऱ्या पदव्यंजनाने केवळ अर्थ दर्शवण्यासाठी “माझ्याकडून निरर्थक बोलले गेले” इत्यादी म्हटले आहे.

Purime upādāyāti purimāni tīṇi pārājikāni āpanne puggale upādāya. Sesaṃ pubbe vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

‘पुरिमे उपादाया’ म्हणजे पूर्वीच्या तीन पाराजिक आपत्तींना प्राप्त झालेल्या व्यक्तींना लक्षात घेऊन. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने आणि अर्थ स्पष्ट असल्यामुळे उघडच आहे.

Padabhājanīyavaṇṇanā

पदभाजनीयवण्णना (पदभाजन वर्णन)

199. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yasmā heṭṭhā padabhājanīyamhi ‘‘jhānaṃ vimokkhaṃ samādhi samāpatti ñāṇadassanaṃ…pe… suññāgāre abhiratī’’ti evaṃ saṃkhitteneva uttarimanussadhammo dassito, na vitthārena āpattiṃ āropetvā tanti ṭhapitā. Saṅkhepadassite ca atthe na sabbe sabbākārena nayaṃ gahetuṃ sakkonti, tasmā sabbākārena nayaggahaṇatthaṃ puna tadeva padabhājanaṃ mātikāṭhāne ṭhapetvā vitthārato uttarimanussadhammaṃ dassetvā āpattibhedaṃ dassetukāmo ‘‘jhānanti paṭhamaṃ jhānaṃ, dutiyaṃ jhāna’’ntiādimāha. Tattha paṭhamajjhānādīhi mettājhānādīnipi asubhajjhānādīnipi ānāpānassatisamādhijjhānampi lokiyajjhānampi lokuttarajjhānampi saṅgahitameva. Tasmā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjintipi…pe… catutthaṃ jjhānaṃ, mettājhānaṃ, upekkhājhānaṃ asubhajjhānaṃ ānāpānassatisamādhijjhānaṃ[Pg.85], lokiyajjhānaṃ, lokuttarajjhānaṃ samāpajji’’ntipi bhaṇanto pārājikova hotīti veditabbo.

१९९. अशा प्रकारे उद्दिष्ट (सांगितलेल्या) शिक्षापदाचे पदांच्या अनुक्रमाने विभाजन करून, आता ज्याअर्थी खालील पदभाजनियामध्ये "ध्यान, विमोक्ष, समाधी, समापत्ती, ज्ञानदर्शन... पे... शून्यागारात अभिरती" अशा प्रकारे संक्षेपानेच उत्तरमनुष्यधर्म दर्शविला गेला आहे, विस्ताराने आपत्ती लावून पाळी-परंपरा स्थापित केली नाही. आणि संक्षेपाने दर्शविलेल्या अर्थामध्ये सर्वच जण सर्व प्रकारे नय (पद्धत) ग्रहण करण्यास समर्थ नसतात, म्हणून सर्व प्रकारे नय ग्रहण करण्यासाठी पुन्हा तेच पदभाजन मातृकास्थानी ठेवून, विस्ताराने उत्तरमनुष्यधर्म दर्शवून आपत्तीचा भेद दर्शविण्याची इच्छा असणारे (भगवान) "ध्यान म्हणजे प्रथम ध्यान, द्वितीय ध्यान" इत्यादी म्हणाले. तेथे प्रथम ध्यानादींद्वारे मैत्री-ध्यानादी, अशुभादी-ध्यान, आनापानस्मृती-समाधी-ध्यान, लौकिक ध्यान आणि लोकोत्तर ध्यान देखील संग्रहितच केले आहे. म्हणून "मी प्रथम ध्यानाला प्राप्त झालो... पे... चतुर्थ ध्यान, मैत्री ध्यान, उपेक्षा ध्यान, अशुभा ध्यान, आनापानस्मृती-समाधी ध्यान, लौकिक ध्यान, लोकोत्तर ध्यान प्राप्त झालो" असे म्हणणारा भिक्खू पाराजिकच होतो, असे जाणावे.

Suṭṭhu mutto vividhehi vā kilesehi muttoti vimokkho. So panāyaṃ rāgadosamohehi suññattā suññato. Rāgadosamohanimittehi animittattā animitto. Rāgadosamohapaṇidhīnaṃ abhāvato appaṇihitoti vuccati. Cittaṃ samaṃ ādahati ārammaṇe ṭhapetīti samādhi. Ariyehi samāpajjitabbato samāpatti. Sesamettha vuttanayameva. Ettha ca vimokkhattikena ca samādhittikena ca ariyamaggova vutto. Samāpattittikena pana phalasamāpatti. Tesu yaṃkiñci ekampi padaṃ gahetvā ‘‘ahaṃ imassa lābhīmhī’’ti bhaṇanto pārājikova hoti.

(क्लेशांपासून) चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेला किंवा विविध प्रकारच्या क्लेशांपासून मुक्त झालेला तो 'विमोक्ष' होय. आणि तो हा विमोक्ष राग, द्वेष व मोहापासून शून्य असल्यामुळे 'शून्यत' म्हटला जातो. राग, द्वेष व मोहाच्या निमित्तांपासून (चिन्हांपासून) रहित असल्यामुळे 'अनिमित्त' म्हटला जातो. राग, द्वेष व मोहाच्या प्रणिधींच्या (इच्छांच्या) अभावामुळे 'अप्रणिहित' म्हटला जातो. चित्ताला सम्यक प्रकारे एकाग्र करतो, आलंबनावर स्थापित करतो म्हणून 'समाधी' होय. आर्यांद्वारे प्राप्त करून घेण्याजोगे असल्यामुळे 'समापत्ती' होय. येथील उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. आणि येथे विमोक्ष-त्रिक आणि समाधी-त्रिक यांद्वारे केवळ 'आर्यमार्ग'च सांगितला आहे. परंतु समापत्ती-त्रिक याद्वारे 'फलसमापत्ती' सांगितली आहे. त्यांपैकी कोणत्याही एका पदाला घेऊन "मी याचा लाभ घेणारा आहे" असे म्हणणारा पाराजिकच होतो.

Tisso vijjāti pubbenivāsānussati, dibbacakkhu, āsavānaṃ khaye ñāṇanti. Tattha ekissāpi nāmaṃ gahetvā ‘‘ahaṃ imissā vijjāya lābhīmhī’’ti bhaṇanto pārājiko hoti. Saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vijjānaṃ lābhīmhī’ti bhaṇantopi ‘tissannaṃ vijjānaṃ lābhīmhī’ti bhaṇantopi pārājiko vā’’ti vuttaṃ. Maggabhāvanāpadabhājane vuttā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā maggasampayuttā lokuttarāva idhādhippetā. Tasmā lokuttarānaṃ satipaṭṭhānānaṃ sammappadhānānaṃ iddhipādānaṃ indriyānaṃ balānaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa lābhīmhīti vadato pārājikanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Mahāpaccariyādīsu pana ‘‘satipaṭṭhānānaṃ lābhīmhī’ti evaṃ ekekakoṭṭhāsavasenāpi ‘kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa lābhīmhī’ti evaṃ tattha ekekadhammavasenāpi vadato pārājikamevā’’ti vuttaṃ tampi sameti. Kasmā? Maggakkhaṇuppanneyeva sandhāya vuttattā. Phalasacchikiriyāyapi ekekaphalavasena pārājikaṃ veditabbaṃ.

'तीन विद्या' म्हणजे पूर्वनिवासानुस्मृती, दिव्यचक्षू आणि आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान (आसवक्खयज्ञान) होय. त्यांपैकी एकाही विद्येचे नाव घेऊन "मी या विद्येचा लाभ घेणारा आहे" असे म्हणणारा पाराजिक होतो. परंतु संक्षेप-अट्ठकथेमध्ये "मी विद्यांचा लाभ घेणारा आहे" असे म्हणणारा किंवा "मी तिन्ही विद्यांचा लाभ घेणारा आहे" असे म्हणणारा देखील पाराजिकच होतो, असे म्हटले आहे. मार्गभावना-पदभाजनामध्ये सांगितलेले सदतीस बोधिपाक्षिक धर्म जे मार्गसंप्रयुक्त आहेत, ते लोकोत्तरच येथे अभिप्रेत आहेत. म्हणून "मी लोकोत्तर सतिपट्ठानांचा, सम्मप्पधानांचा, इद्धिपादांचा, इंद्रियांचा, बलांचा, बोज्झंगांचा, आर्यांच्या अष्टांगिक मार्गाचा लाभ घेणारा आहे" असे म्हणणाऱ्याला पाराजिक होते, असे महाअट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. परंतु महाप्रत्यरी इत्यादींमध्ये "मी सतिपट्ठानांचा लाभ घेणारा आहे" अशा प्रकारे एकेका समूहाच्या रूपाने किंवा "मी कायानुपस्सना सतिपट्ठानाचा लाभ घेणारा आहे" अशा प्रकारे त्यातील एकेका धर्माच्या रूपाने जरी म्हटले, तरी बोलणारा पाराजिकच होतो, असे म्हटले आहे; ते देखील सुसंगत आहे. का? कारण मार्गक्षणी उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांनाच उद्देशून हे म्हटले गेले आहे. फल-साक्षात्काराच्या बाबतीतही एकेका फलाच्या रूपाने पाराजिक जाणावे.

Rāgassa pahānantiādittike kilesappahānameva vuttaṃ. Taṃ pana yasmā maggena vinā natthi, tatiyamaggena hi kāmarāgadosānaṃ pahānaṃ, catutthena mohassa, tasmā ‘‘rāgo me pahīno’’tiādīni vadatopi pārājikaṃ vuttaṃ.

"रागाचा प्रहाण (नाश)" इत्यादी त्रिकामध्ये क्लेश-प्रहाणच सांगितले आहे. परंतु ते क्लेश-प्रहाण ज्याअर्थी मार्गाशिवाय शक्य नाही, कारण तृतीय मार्गाने कामराग व द्वेषाचे प्रहाण होते आणि चतुर्थ मार्गाने मोहाचे प्रहाण होते, म्हणून "माझा राग नष्ट झाला आहे" इत्यादी बोलणाऱ्याला देखील पाराजिक सांगितले आहे.

Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatātiādittike lokuttaracittameva vuttaṃ. Tasmā ‘‘rāgā me cittaṃ vinīvaraṇa’’ntiādīni vadatopi pārājikameva.

"रागापासून चित्त नीवरण-रहित होणे" इत्यादी त्रिकामध्ये लोकोत्तर चित्तच सांगितले आहे. म्हणून "माझे चित्त रागापासून नीवरण-रहित झाले आहे" इत्यादी बोलणाऱ्याला देखील पाराजिकच होते.

Suññāgārapadabhājane [Pg.86] pana yasmā jhānena aghaṭetvā ‘‘suññāgāre abhiramāmī’’ti vacanamattena pārājikaṃ nādhippetaṃ, tasmā ‘‘paṭhamena jhānena suññāgāre abhiratī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā yo jhānena ghaṭetvā ‘‘iminā nāma jhānena suññāgāre abhiramāmī’’ti vadati, ayameva pārājiko hotīti veditabbo.

परंतु शून्यागार-पदभाजनामध्ये ज्याअर्थी ध्यानाशी न जोडता केवळ "मी शून्यागारात रममाण होतो" एवढ्या बोलण्याने पाराजिक अभिप्रेत नाही, म्हणून "प्रथम ध्यानाने शून्यागारात अभिरती" इत्यादी भगवंतांनी सांगितले आहे. म्हणून जो ध्यानाशी जोडून "मी या नावाच्या ध्यानाने शून्यागारात रममाण होतो" असे म्हणतो, तोच पाराजिक होतो, असे जाणावे.

Yā ca ‘‘ñāṇa’’nti imassa padabhājane ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.254 ādayo) vuttāsu aṭṭhasu vijjāsu vipassanāñāṇamanomayiddhiiddhividhadibbasotacetopariyañāṇabhedā pañca vijjā na āgatā, tāsu ekā vipassanāva pārājikavatthu na hoti, sesā hontīti veditabbā. Tasmā ‘‘vipassanāya lābhīmhī’’tipi ‘‘vipassanāñāṇassa lābhīmhī’’tipi vadato pārājikaṃ natthi. Phussadevatthero pana bhaṇati – ‘‘itarāpi catasso vijjā ñāṇena aghaṭitā pārājikavatthū na honti. Tasmā ‘manomayassa lābhīmhi, iddhividhassa, dibbāya sotadhātuyā, cetopariyassa lābhīmhī’ti vadatopi pārājikaṃ natthī’’ti. Taṃ tassa antevāsikeheva paṭikkhittaṃ – ‘‘ācariyo na ābhidhammiko bhummantaraṃ na jānāti, abhiññā nāma catutthajjhānapādakova mahaggatadhammo, jhāneneva ijjhati. Tasmā manomayassa lābhīmhī’ti vā ‘manomayañāṇassa lābhīmhī’ti vā yathā vā tathā vā vadatu pārājikamevā’’ti. Ettha ca kiñcāpi nibbānaṃ pāḷiyā anāgataṃ, atha kho ‘‘nibbānaṃ me patta’’nti vā ‘‘sacchikata’’nti vā vadato pārājikameva. Kasmā? Nibbānassa nibbattitalokuttarattā. Tathā ‘‘cattāri saccāni paṭivijjhiṃ paṭividdhāni mayā’’ti vadatopi pārājikameva. Kasmā? Saccappaṭivedhoti hi maggassa pariyāyavacanaṃ. Yasmā pana ‘‘tisso paṭisambhidā kāmāvacarakusalato catūsu ñāṇasampayuttesu cittuppādesu uppajjanti, kriyato catūsu ñāṇasampayuttesu cittuppādesu uppajjanti, atthapaṭisambhidā etesu ceva uppajjati, catūsu maggesu catūsu phalesu ca uppajjatī’’ti vibhaṅge (vibha. 746) vuttaṃ. Tasmā ‘‘dhammapaṭisambhidāya lābhīmhī’’ti vā, ‘‘nirutti…pe… paṭibhānapaṭisambhidāya lābhīmhī’’ti vā ‘‘lokiyaatthapaṭisambhidāya lābhīmhī’’ti vā vuttepi pārājikaṃ natthi. ‘‘Paṭisambhidānaṃ lābhīmhī’’ti vutte na tāva sīsaṃ otarati. ‘‘Lokuttaraatthapaṭisambhidāya lābhīmhī’’ti vutte pana pārājikaṃ hoti. Saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana atthapaṭisambhidāppattomhīti avisesenāpi vadato [Pg.87] pārājikaṃ vuttaṃ. Kurundiyampi ‘‘na muccatī’’ti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ettāvatā pārājikaṃ natthi, ettāvatā sīsaṃ na otarati, ettāvatā na pārājika’’nti vicāritattā na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātunti.

आणि 'ज्ञान' या पदाच्या विश्लेषणात (पदभाजन) अंबट्ठसुत्त इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या आठ विद्यांपैकी विपश्यनाज्ञान, मनोमयऋद्धी, ऋद्धिविध, दिव्यश्रोत आणि चेतोपरियज्ञान या भेदांच्या ज्या पाच विद्या आलेल्या नाहीत, त्यांपैकी केवळ एक विपश्यनाच पाराजिकाचे वस्तू (कारण) होत नाही, उर्वरित (चार) होतात, असे जाणावे. म्हणून, "मी विपश्यनेचा लाभ घेणारा आहे" किंवा "मी विपश्यनाज्ञानाचा लाभ घेणारा आहे" असे म्हणणाऱ्याला पाराजिक होत नाही. परंतु फुस्सदेव थेर म्हणतात – "इतर चार विद्या देखील ज्ञानाशी जोडलेल्या नसल्यामुळे पाराजिकाचे वस्तू होत नाहीत. म्हणून, 'मी मनोमय (ऋद्धी) प्राप्त केलेला आहे, ऋद्धिविधाचा, दिव्यश्रोतधातूचा, चेतोपरियज्ञानाचा लाभ घेणारा आहे' असे म्हणणाऱ्यालाही पाराजिक होत नाही." त्यांच्या या मताचे त्यांच्याच अंतेवासिकांनी (शिष्यांनी) खंडन केले आहे – "आमचे आचार्य अभिधम्म जाणणारे (आभिधम्मिक) नाहीत, ते भूमीचा भेद (भूम्यंतर) जाणत नाहीत. अभिज्ञा ही चतुर्थ ध्यानाचा पाया असलेली महग्गत धर्मच आहे, जी ध्यानामुळेच सिद्ध होते. म्हणून, 'मी मनोमय (ऋद्धी) प्राप्त केलेला आहे' किंवा 'मी मनोमयज्ञानाचा लाभ घेणारा आहे' असे त्याने कसेही म्हटले तरी पाराजिकच होते." आणि येथे जरी पाळीमध्ये (पाठात) निर्वाण आलेले नसले, तरीही "मला निर्वाण प्राप्त झाले आहे" किंवा "मी ते साक्षात केले आहे" असे म्हणणाऱ्याला पाराजिकच होते. कारण काय? कारण निर्वाण हे संसारातून मुक्त करणारे लोकोत्तर (तत्त्व) आहे. तसेच "मी चार आर्या सत्यांचा भेद केला आहे, माझ्याद्वारे ती जाणली गेली आहेत" असे म्हणणाऱ्यालाही पाराजिकच होते. कारण काय? कारण 'सत्यप्रतिवेध' (सत्याचा भेद करणे) हा मार्गाचाच समानार्थी शब्द आहे. परंतु, ज्याअर्थी विभंगामध्ये सांगितले आहे की – "तीन प्रतिसंभिदा कामावचर कुशल अशा चार ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतात, क्रियाशील अशा चार ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतात; आणि अर्थप्रतिसंभिदा यांमध्ये तसेच चार मार्ग आणि चार फळांमध्ये उत्पन्न होते." म्हणून, "मी धम्मप्रतिसंभिदा प्राप्त केलेला आहे" किंवा "मी निरुत्ती...पे... प्रतिभानप्रतिसंभिदा प्राप्त केलेला आहे" किंवा "मी लौकिक अर्थप्रतिसंभिदा प्राप्त केलेला आहे" असे म्हटले तरीही पाराजिक होत नाही. "मी प्रतिसंभिदांचा लाभ घेणारा आहे" असे म्हटल्यास तोपर्यंत पाराजिकाची सीमा गाठली जात नाही. "मी लोकोत्तर अर्थप्रतिसंभिदा प्राप्त केलेला आहे" असे म्हटल्यास पाराजिक होते. संक्षेपअट्ठकथेमध्ये मात्र "मी अर्थप्रतिसंभिदा प्राप्त केली आहे" असे विशेष उल्लेख न करता सामान्यपणे म्हणणाऱ्यालाही पाराजिक सांगितले आहे. कुरुंदीमध्येही "तो (पाराजिकापासून) मुक्त होत नाही" असे म्हटले आहे. परंतु महाअट्ठकथेमध्ये "एवढ्याने पाराजिक होत नाही, एवढ्याने पाराजिकाची सीमा गाठली जात नाही, एवढ्याने पाराजिक नाही" असा विचार केला गेल्यामुळे इतर कोणत्याही मताला प्रमाण मानता येत नाही.

‘‘Nirodhasamāpattiṃ samāpajjāmī’’ti vā ‘‘lābhīmhāhaṃ tassā’’ti vā vadatopi pārājikaṃ natthi. Kasmā? Nirodhasamāpattiyā neva lokiyattā na lokuttarattāti. Sace panassa evaṃ hoti – ‘‘nirodhaṃ nāma anāgāmī vā khīṇāsavo vā samāpajjati, tesaṃ maṃ aññataroti jānissatī’’ti byākaroti, so ca naṃ tathā jānāti, pārājikanti mahāpaccarisaṅkhepaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Taṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

"मी निरोधसमापत्तीत प्रवेश करतो" किंवा "मी तिचा लाभ घेणारा आहे" असे म्हणणाऱ्यालाही पाराजिक होत नाही. कारण काय? कारण निरोधसमापत्ती ही लौकिकही नाही आणि लोकोत्तरही नाही. परंतु जर त्याच्या मनात असा विचार असेल की – "निरोध (समापत्ती) केवळ अनागामी किंवा क्षीणासव (अर्हत) व्यक्तीच प्राप्त करू शकते, त्यामुळे लोक मला त्यांच्यापैकीच एक समजतील" आणि तो असे बोलून दाखवतो, आणि ऐकणाराही त्याला तसेच समजतो, तर पाराजिक होते, असे महापच्चरी आणि संक्षेपअट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे. त्याचा विचार करूनच स्वीकार करावा.

‘‘Atītabhave kassapasammāsambuddhakāle sotāpannomhī’’ti vadatopi pārājikaṃ natthi. Atītakkhandhānañhi parāmaṭṭhattā sīsaṃ na otaratīti. Saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘atīte aṭṭhasamāpattilābhīmhī’’ti vadato pārājikaṃ natthi, kuppadhammattā idha pana ‘‘atthi akuppadhammattāti keci vadantī’’ti vuttaṃ. Tampi tattheva ‘‘atītattabhāvaṃ sandhāya kathentassa pārājikaṃ na hoti, paccuppannattabhāvaṃ sandhāya kathentasseva hotī’’ti paṭikkhittaṃ.

"मी भूतकाळातील जन्मात, कश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या काळात स्रोतापन्न होतो" असे म्हणणाऱ्यालाही पाराजिक होत नाही. कारण भूतकाळातील स्कंधांचा निर्देश केल्यामुळे पाराजिकाची सीमा गाठली जात नाही. संक्षेपअट्ठकथेमध्ये मात्र "मी भूतकाळात आठ समापत्ती प्राप्त केलेला होतो" असे म्हणणाऱ्याला पाराजिक होत नाही, कारण त्या नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या (कुप्पधम्म) असतात; परंतु येथे (स्रोतापन्न होण्याच्या बाबतीत) "ते नष्ट न होणाऱ्या स्वभावाचे (अकुप्पधम्म) असल्यामुळे पाराजिक होते, असे काही जण म्हणतात" असे सांगितले आहे. त्याचेही तिथेच खंडन केले आहे की – "भूतकाळातील आत्मभावाला (जन्माला) उद्देशून बोलणाऱ्याला पाराजिक होत नाही, तर वर्तमान आत्मभावाला उद्देशून बोलणाऱ्यालाच ते होते."

Suddhikavārakathāvaṇṇanā

शुद्धिकवार कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णना)

200. Evaṃ jhānādīni dasa mātikāpadāni vitthāretvā idāni uttarimanussadhammaṃ ullapanto yaṃ sampajānamusāvādaṃ bhaṇati, tassa aṅgaṃ dassetvā tasseva vitthārassa vasena cakkapeyyālaṃ bandhanto ullapanākārañca āpattibhedañca dassetuṃ ‘‘tīhākārehī’’tiādimāha. Tattha suddhikavāro vattukāmavāro paccayapaṭisaṃyuttavāroti tayo mahāvārā. Tesu suddhikavāre paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā yāva mohā cittaṃ vinīvaraṇapadaṃ, tāva ekamekasmiṃ pade samāpajjiṃ, samāpajjāmi, samāpanno, lābhīmhi, vasīmhi, sacchikataṃ mayāti imesu chasu padesu ekamekaṃ padaṃ tīhākārehi, catūhi, pañcahi, chahi, sattahākārehīti evaṃ pañcakkhattuṃ yojetvā suddhikanayo nāma vutto. Tato paṭhamañca jhānaṃ, dutiyañca jhānanti evaṃ paṭhamajjhānena saddhiṃ ekamekaṃ [Pg.88] padaṃ ghaṭentena sabbapadāni ghaṭetvā teneva vitthārena khaṇḍacakkaṃ nāma vuttaṃ. Tañhi puna ānetvā paṭhamajjhānādīhi na yojitaṃ, tasmā ‘‘khaṇḍacakka’’nti vuccati. Tato dutiyañca jhānaṃ, tatiyañca jhānanti evaṃ dutiyajjhānena saddhiṃ ekamekaṃ padaṃ ghaṭetvā puna ānetvā paṭhamajjhānena saddhiṃ sambandhitvā teneva vitthārena baddhacakkaṃ nāma vuttaṃ. Tato yathā dutiyajjhānena saddhiṃ, evaṃ tatiyajjhānādīhipi saddhiṃ, ekamekaṃ padaṃ ghaṭetvā puna ānetvā dutiyajjhānādīhi saddhiṃ sambandhitvā teneva vitthārena aññānipi ekūnatiṃsa baddhacakkāni vatvā ekamūlakanayo niṭṭhāpito. Pāṭho pana saṅkhepena dassito, so asammuyhantena vitthārato veditabbo.

२००. अशा प्रकारे ध्यान इत्यादी दहा मातृकापदांचे (मातिकापद) सविस्तर वर्णन करून, आता उत्तरिमनुष्यधर्माचा खोटा दावा करताना जो जाणूनबुजून असत्य बोलतो (संपजानमुसावाद), त्याचे अंग दाखवून आणि त्याच विस्ताराच्या आधारे चक्रपेय्यालाची रचना करत, दावा करण्याचा प्रकार आणि आपत्तीचे भेद दर्शवण्यासाठी "तीहाकारेहि" (तीन आकारांनी) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये शुद्धिकवार, वत्तूकामवार आणि प्रत्ययप्रतिसंयुक्तवार असे तीन महावार आहेत. त्यांपैकी शुद्धिकवारामध्ये प्रथम ध्यानापासून सुरुवात करून जोपर्यंत 'मोहा चित्तं विनीवरण' हे पद येते, तोपर्यंत प्रत्येक पदात 'मी समापन्न झालो (समापज्जिं)', 'मी समापन्न होतो (समापज्जामि)', 'समापन्न (समापन्नो)', 'लाभ घेणारा आहे (लाभीम्हि)', 'वश असलेला आहे (वसीम्हि)', 'माझ्याद्वारे साक्षात केले गेले (सच्छिकतं मया)' या सहा पदांपैकी प्रत्येक पदाला तीन आकारांनी, चार, पाच, सहा, सात आकारांनी अशा प्रकारे पाच वेळा जोडून 'शुद्धिकनय' सांगितले आहे. त्यानंतर "प्रथम ध्यान आणि द्वितीय ध्यान" अशा प्रकारे प्रथम ध्यानासोबत प्रत्येक पदाची जोडणी करत सर्व पदांची जोडणी करून त्याच विस्ताराने 'खंडचक्र' सांगितले आहे. कारण ते पुन्हा आणून प्रथम ध्यान इत्यादींशी जोडले जात नाही, म्हणून त्याला 'खंडचक्र' म्हटले जाते. त्यानंतर "द्वितीय ध्यान आणि तृतीय ध्यान" अशा प्रकारे द्वितीय ध्यानासोबत प्रत्येक पदाची जोडणी करून, पुन्हा आणून प्रथम ध्यानासोबत संबंधित करून त्याच विस्ताराने 'बद्धचक्र' सांगितले आहे. त्यानंतर ज्याप्रमाणे द्वितीय ध्यानासोबत, उसीप्रमाणे तृतीय ध्यान इत्यादींसोबतही प्रत्येक पदाची जोडणी करून, पुन्हा आणून द्वितीय ध्यान इत्यादींसोबत संबंधित करून त्याच विस्ताराने इतर एकोणतीस बद्धचक्रे सांगून 'एकमूलकनय' समाप्त केला आहे. पाळी पाठ मात्र संक्षेपाने दाखवला आहे, तो गोंधळून न जाता सविस्तरपणे समजून घ्यावा.

Yathā ca ekamūlako, evaṃ dumūlakādayopi sabbamūlakapariyosānā catunnaṃ satānaṃ upari pañcatiṃsa nayā vuttā. Seyyathidaṃ – dvimūlakā ekūnatiṃsa, timūlakā aṭṭhavīsa, catumūlakā sattavīsa; evaṃ pañcamūlakādayopi ekekaṃ ūnaṃ katvā yāva tiṃsamūlakā, tāva veditabbā. Pāṭhe pana tesaṃ nāmampi saṅkhipitvā ‘‘idaṃ sabbamūlaka’’nti tiṃsamūlakanayo eko dassito. Yasmā ca suññāgārapadaṃ jhānena aghaṭitaṃ sīsaṃ na otarati, tasmā taṃ anāmasitvā mohā cittaṃ vinīvaraṇapadapariyosānāyeva sabbattha yojanā dassitāti veditabbā. Evaṃ paṭhamajjhānādīni paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā dutiyajjhānādīhi ghaṭetvā vā aghaṭetvā vā samāpajjintiādinā nayena ullapato mokkho natthi, pārājikaṃ āpajjatiyevāti.

ज्याप्रमाणे एकमूलक पद्धती सांगितली आहे, त्याचप्रमाणे द्विमूलक इत्यादींपासून सुरू होऊन सर्वमूलक पर्यंत संपणारे चारशेच्या वर पस्तीस नय (पद्धती) सांगितले आहेत. ते खालीलप्रमाणे आहेत – द्विमूलक एकोणतीस नय, त्रिमूलक अठ्ठावीस नय, चतुर्मूलक सत्तावीस नय; याचप्रमाणे पंचमूलक इत्यादींमध्येही एकेक कमी करत तीस-मूलक (तिंसमूलक) पर्यंत जाणावे. मूळ पाठात मात्र त्यांचे नाव संकुचित करून 'हे सर्वमूलक आहे' असे म्हणून एकच तिंसमूलक नय दर्शविला आहे. आणि ज्याअर्थी 'शून्यागार' (सुञ्ञागार) हे पद ध्यानाशी जोडलेले नसल्यामुळे पाराजिकाच्या शिखरापर्यंत पोहोचत नाही, म्हणून त्याचा उल्लेख न करता, सर्व ठिकाणी 'मोहा चित्तं विनीवरण' (मोहयुक्त चित्त आणि नीवरण) या पदापर्यंतच योजना दर्शविली आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे, प्रथम ध्यान इत्यादींना अनुक्रमाने किंवा व्युत्क्रमाने, द्वितीय ध्यान इत्यादींशी जोडून किंवा न जोडता, 'मी समापन्न झालो' इत्यादी पद्धतीने खोटे बोलणाऱ्या भिक्खूची सुटका होत नाही, त्याला पाराजिकच प्राप्त होते.

Imassa atthassa dassanavasena vutte ca panetasmiṃ suddhikamahāvāre ayaṃ saṅkhepato atthavaṇṇanā – tīhākārehīti sampajānamusāvādassa aṅgabhūtehi tīhi kāraṇehi. Pubbevassa hotīti pubbabhāgeyeva assa puggalassa evaṃ hoti ‘‘musā bhaṇissa’’nti. Bhaṇantassa hotīti bhaṇamānassa hoti. Bhaṇitassa hotīti bhaṇite assa hoti, yaṃ vattabbaṃ tasmiṃ vutte hotīti attho. Atha vā bhaṇitassāti vuttavato niṭṭhitavacanassa hotīti. Yo evaṃ pubbabhāgepi jānāti, bhaṇantopi jānāti, pacchāpi jānāti, ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti so ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpajji’’nti bhaṇanto pārājikaṃ āpajjatīti ayamettha attho dassito. Kiñcāpi dassito, atha kho ayamettha viseso – pucchā tāva hoti ‘‘‘musā bhaṇissa’nti pubbabhāgo atthi, ‘musā mayā bhaṇita’nti pacchābhāgo natthi, vuttamattameva hi koci pamussati, kiṃ tassa pārājikaṃ hoti, na hotī’’ti? Sā evaṃ aṭṭhakathāsu vissajjitā – pubbabhāge ‘‘musā bhaṇissa’’nti ca bhaṇantassa [Pg.89] ‘‘musā bhaṇāmī’’ti ca jānato pacchābhāge ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti na sakkā na bhavituṃ. Sacepi na hoti pārājikameva. Purimameva hi aṅgadvayaṃ pamāṇaṃ. Yassāpi pubbabhāge ‘‘musā bhaṇissa’’nti ābhogo natthi, bhaṇanto pana ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānāti, bhaṇitepi ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti jānāti, so āpattiyā na kāretabbo. Pubbabhāgo hi pamāṇataro. Tasmiṃ asati davā bhaṇitaṃ vā ravā bhaṇitaṃ vā hotī’’ti.

या अर्थाचे दर्शन घडवण्यासाठी सांगितलेल्या या शुद्धिकमहावारामध्ये संक्षेपाने अर्थाचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे – 'तीहि आकारेहि' (तीन प्रकारांनी) म्हणजे जाणूनबुजून खोटे बोलण्याच्या (संपजानमुसावादाच्या) अंगभूत असलेल्या तीन कारणांनी. 'पुब्बेवस्स होति' (त्याला आधीच माहीत असते) म्हणजे खोटे बोलण्यापूर्वीच त्या व्यक्तीला असे वाटते की, 'मी खोटे बोलेन.' 'भणन्तस्स होति' (बोलताना माहीत असते) म्हणजे खोटे बोलत असतानाच त्याला तसे ज्ञान असते. 'भणितस्स होति' (बोलून झाल्यावर माहीत असते) म्हणजे बोलून झाल्यावर त्याला तसे ज्ञान होते; जे बोलायचे होते ते बोलून झाल्यावर त्याला तसे ज्ञान होते, असा अर्थ आहे. अथवा 'भणितस्स' म्हणजे खोटे बोलून पूर्ण झाल्यावर त्याला तसे ज्ञान होते. जो मनुष्य अशा प्रकारे बोलण्यापूर्वीही जाणतो, बोलतानाही जाणतो आणि बोलून झाल्यावरही जाणतो की 'मी खोटे बोललो आहे', तो 'मी प्रथम ध्यान समापन्न झालो' असे बोलताना पाराजिकाला प्राप्त होतो, हा अर्थ येथे दर्शविला आहे. जरी हा अर्थ दर्शविला असला, तरी येथे हा विशेष विचार आहे – प्रथम असा प्रश्न उपस्थित होतो की, 'जर "मी खोटे बोलेन" असा पूर्वभाग (आधीचे ज्ञान) असेल, परंतु "मी खोटे बोललो" असा पश्चाद्भाग (नंतरचे ज्ञान) नसेल – कारण काही लोक बोलल्याबरोबर लगेच विसरून जातात – तर त्याला पाराजिक प्राप्त होते की नाही?' त्याचे उत्तर अट्ठकथांमध्ये अशा प्रकारे दिले आहे – पूर्वभागात 'मी खोटे बोलेन' असे जाणणाऱ्या आणि बोलताना 'मी खोटे बोलत आहे' असे जाणणाऱ्या व्यक्तीला पश्चाद्भागात 'मी खोटे बोललो' असे ज्ञान न होणे शक्यच नाही. जरी तसे ज्ञान झाले नाही, तरी त्याला पाराजिकच प्राप्त होते. कारण आधीची दोन अंगेच प्रमाण मानली जातात. परंतु ज्याला पूर्वभागात 'मी खोटे बोलेन' असा विचार नव्हता, पण बोलताना 'मी खोटे बोलत आहे' असे तो जाणतो आणि बोलून झाल्यावरही 'मी खोटे बोललो' असे जाणतो, त्याला आपत्ती लागू होत नाही. कारण पूर्वभाग हा अधिक प्रमाणभूत आहे. तो नसल्यास, ते बोलणे केवळ थट्टेने किंवा चुकीने बोलल्यासारखे होते.

Ettha ca taṃñāṇatā ca ñāṇasamodhānañca pariccajitabbaṃ. Taṃñāṇatā pariccajitabbāti yena cittena ‘‘musā bhaṇissa’’nti jānāti, teneva ‘‘musā bhaṇāmī’’ti ca ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti ca jānātīti evaṃ ekacitteneva tīsu khaṇesu jānātīti ayaṃ taṃññaṇatā pariccajitabbā, na hi sakkā teneva cittena taṃ cittaṃ jānituṃ yathā na sakkā teneva asinā so asi chinditunti. Purimaṃ purimaṃ pana cittaṃ pacchimassa pacchimassa cittassa tathā uppattiyā paccayo hutvā nirujjhati. Tenetaṃ vuccati –

आणि येथे 'तञ्ञाणता' (त्याच ज्ञानाने जाणणे) आणि 'ञाणसमोधान' (ज्ञानाचे एकत्र येणे) या दोन्ही गोष्टींचा त्याग केला पाहिजे. 'तञ्ञाणता त्यागली पाहिजे' म्हणजे ज्या चित्ताने 'मी खोटे बोलेन' असे जाणतो, त्याच चित्ताने 'मी खोटे बोलत आहे' आणि 'मी खोटे बोललो' असेही जाणतो, अशा प्रकारे एकाच चित्ताने तिन्ही क्षणांमध्ये जाणतो, या 'तञ्ञाणते'चा त्याग केला पाहिजे. कारण त्याच चित्ताने त्या चित्ताला जाणणे शक्य नाही, ज्याप्रमाणे त्याच तलवारीने तीच तलवार कापली जाऊ शकत नाही. परंतु आधीचे आधीचे चित्त हे नंतरच्या नंतरच्या चित्ताच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) बनून निरुद्ध होते. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Pamāṇaṃ pubbabhāgova, tasmiṃ sati na hessati;

Sesadvayanti nattheta, miti vācā tivaṅgikā’’ti.

'पूर्वभागच प्रमाण आहे; तो असताना उर्वरित दोन क्षण होणार नाहीत, असे येथे नाही. म्हणून वाणी ही three अंगांची (त्र्यंगयुक्त) असते.'

‘‘Ñāṇasamodhānaṃ pariccajitabba’’nti etāni tīṇi cittāni ekakkhaṇe uppajjantīti na gahetabbāni. Idañhi cittaṃ nāma –

'ज्ञानाचे एकत्र येणे (ञाणसमोधान) त्यागले पाहिजे' म्हणजे ही तिन्ही चित्ते एकाच क्षणी उत्पन्न होतात, असे मानू नये. कारण चित्त हे –

Aniruddhamhi paṭhame, na uppajjati pacchimaṃ;

Nirantaruppajjanato, ekaṃ viya pakāsati.

पहिले चित्त निरुद्ध झाल्याशिवाय नंतरचे चित्त उत्पन्न होत नाही; परंतु निरंतर (अखंड) उत्पन्न होत असल्यामुळे ते एकाच चित्तासारखे भासते.

Ito paraṃ pana yvāyaṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’nti sampajānamusā bhaṇati, yasmā so ‘‘natthi me paṭhamaṃ jhāna’’nti evaṃdiṭṭhiko hoti, tassa hi atthevāyaṃ laddhi. Tathā ‘‘natthi me paṭhamaṃ jhāna’’nti evamassa khamati ceva ruccati ca. Evaṃsabhāvameva cassa cittaṃ ‘‘natthi me paṭhamaṃ jhāna’’nti. Yadā pana musā vattukāmo hoti, tadā taṃ diṭṭhiṃ vā diṭṭhiyā saha khantiṃ vā diṭṭhikhantīhi saddhiṃ ruciṃ vā, diṭṭhikhantirucīhi saddhiṃ bhāvaṃ vā vinidhāya nikkhipitvā paṭicchādetvā abhūtaṃ katvā bhaṇati, tasmā tesampi vasena aṅgabhedaṃ dassetuṃ ‘‘catūhākārehī’’tiādi vuttaṃ. Parivāre ca ‘‘aṭṭhaṅgiko [Pg.90] musāvādo’’ti (paṭi. 328) vuttattā tattha adhippetāya saññāya saddhiṃ aññopi idha ‘‘aṭṭhahākārehī’’ti eko nayo yojetabbo.

यानंतर, जो मनुष्य 'मी प्रथम ध्यान समापन्न झालो' असे जाणूनबुजून खोटे बोलतो, ज्याअर्थी त्याची अशी दृष्टी असते की 'माझ्याकडे प्रथम ध्यान नाही', कारण त्याचे हेच मत असते. तसेच 'माझ्याकडे प्रथम ध्यान नाही' हे त्याला पटते आणि आवडतेही. आणि 'माझ्याकडे प्रथम ध्यान नाही' अशाच स्वभावाचे त्याचे चित्त असते. परंतु जेव्हा तो खोटे बोलू इच्छितो, तेव्हा तो त्या दृष्टीला, किंवा दृष्टीसह त्या क्षंतीला (मान्यतेला), किंवा दृष्टी व क्षंतीसह त्या रुचीला, किंवा दृष्टी, क्षंती व रुचीसह त्या भावाला बाजूला ठेवून, लपवून आणि असत्य करून बोलतो, म्हणून त्यांच्याही आधारे अंगांचे वर्गीकरण दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'चार प्रकारांनी' (चतूहाकारेहि) इत्यादी म्हटले आहे. आणि परिवार पाठात 'मृषावाद आठ अंगांचा असतो' असे म्हटल्यामुळे, तेथे अभिप्रेत असलेल्या संज्ञेसह दुसरा एक 'आठ प्रकारांनी' (अट्ठहाकारेहि) हा नय येथे जोडला पाहिजे.

Ettha ca vinidhāya diṭṭhinti balavadhammavinidhānavasenetaṃ vuttaṃ. Vinidhāya khantintiādīni tato dubbaladubbalānaṃ vinidhānavasena. Vinidhāya saññanti idaṃ panettha sabbadubbaladhammavinidhānaṃ. Saññāmattampi nāma avinidhāya sampajānamusā bhāsissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yasmā pana ‘‘samāpajjissāmī’’tiādinā anāgatavacanena pārājikaṃ na hoti, tasmā ‘‘samāpajji’’ntiādīni atītavattamānapadāneva pāṭhe vuttānīti veditabbāni.

आणि येथे 'विनिधाय दिट्ठिं' (दृष्टी बाजूला ठेवून) हे बलवान धर्माला बाजूला ठेवण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे. 'विनिधाय खन्तिं' इत्यादी शब्द त्यापेक्षा दुर्बल असलेल्या धर्मांना बाजूला ठेवण्याच्या अर्थाने म्हटले आहेत. आणि येथे 'विनिधाय सञ्ञं' (संज्ञा बाजूला ठेवून) हे सर्वात दुर्बल धर्माला बाजूला ठेवणे दर्शवते. केवळ संज्ञेलाही बाजूला न ठेवता कोणी जाणूनबुजून खोटे बोलेल, हे शक्य नाही. परंतु ज्याअर्थी 'मी समापन्न होईन' अशा भविष्यकाळातील शब्दांनी पाराजिक होत नाही, म्हणून पाठात 'मी समापन्न झालो' इत्यादी भूतकाळ आणि वर्तमानकाळातील पदेच सांगितली आहेत, असे जाणावे.

207. Ito paraṃ sabbampi imasmiṃ suddhikamahāvāre uttānatthameva. Na hettha taṃ atthi – yaṃ iminā vinicchayena na sakkā bhaveyya viññātuṃ, ṭhapetvā kilesappahānapadassa padabhājane ‘‘rāgo me catto vanto’’tiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ. Svāyaṃ vuccati – ettha hi cattoti idaṃ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ. Vantoti idaṃ puna anādiyanabhāvadassanavasena. Muttoti idaṃ santatito vimocanavasena. Pahīnoti idaṃ muttassāpi kvaci anavaṭṭhānadassanavasena. Paṭinissaṭṭhoti idaṃ pubbe ādinnapubbassa paṭinissaggadassanavasena. Ukkheṭitoti idaṃ ariyamaggena uttāsitattā puna anallīyanabhāvadassanavasena. Svāyamattho saddasatthato pariyesitabbo. Samukkheṭitoti idaṃ suṭṭhu uttāsetvā aṇusahagatassāpi puna anallīyanabhāvadassanavasena vuttanti.

२०७. यापुढील या शुद्धिकमहावारातील सर्वच भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. क्लेशप्रहाणपदाच्या पदभाजनातील 'रागो मे चत्तो वंतो' (माझा राग सोडून दिला आहे, ओकून टाकला आहे) इत्यादी पदांचा अर्थ वगळता, येथे असे काहीही नाही जे या निर्णयाने समजणे शक्य होणार नाही. तो अर्थ येथे सांगितला जात आहे—येथे 'चत्तो' (त्याग केला) हे स्वतःच्या मालकीभावाचा परित्याग करण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे. 'वंतो' (ओकून टाकला) हे पुन्हा ग्रहण न करण्याचा भाव दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'मुत्तो' (मुक्त झाला) हे चित्तसंततीतून विमुक्त करण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे. 'पहीनो' (नष्ट झाला) हे मुक्त झालेल्या रागादी क्लेशांचेही कुठेही अस्तित्व न राहणे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'पटिनिस्सट्टो' (परित्याग केला) हे पूर्वी ग्रहण केलेल्या रागादी क्लेशांचा पुन्हा त्याग करणे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'उक्खेटितो' (फेकून दिला) हे आर्यमार्गाने भयभीत केल्यामुळे पुन्हा आसक्त न होण्याचा भाव दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. हा अर्थ व्याकरणशास्त्रातून शोधला पाहिजे. 'समुक्खेटितो' हे चांगल्या प्रकारे भयभीत करून अतिसूक्ष्म अशा रागादी क्लेशांचेही पुन्हा आसक्त न होणे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे.

Suddhikavārakathā niṭṭhitā.

शुद्धिकवारकथा समाप्त झाली.

Vattukāmavārakathā

वत्तूकामवारकथा

215. Vattukāmavārepi ‘‘tīhākārehī’’tiādīnaṃ attho, vārapeyyālappabhedo ca sabbo idha vuttanayeneva veditabbo. Kevalañhi yaṃ ‘‘mayā virajjhitvā aññaṃ vattukāmena aññaṃ vuttaṃ, tasmā natthi mayhaṃ āpattī’’ti evaṃ okāsagavesakānaṃ pāpapuggalānaṃ okāsanisedhanatthaṃ vutto. Yatheva hi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattukāmo ‘‘dhammaṃ paccakkhāmī’’tiādīsu sikkhāpaccakkhānapadesu yaṃ vā taṃ vā vadantopi khette otiṇṇattā sikkhāpaccakkhātakova [Pg.91] hoti; evaṃ paṭhamajjhānādīsu uttarimanussadhammapadesu yaṃkiñci ekaṃ vattukāmo tato aññaṃ yaṃ vā taṃ vā vadantopi khette otiṇṇattā pārājikova hoti. Sace yassa vadati, so tamatthaṃ taṅkhaṇaññeva jānāti. Jānanalakkhaṇañcettha sikkhāpaccakkhāne vuttanayeneva veditabbaṃ.

२१५. वत्तूकामवारमध्ये सुद्धा 'तीहाकारेहि' इत्यादी पदांचा अर्थ आणि सर्व पेयालाचा (संक्षेपाचा) भेद येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. केवळ 'माझ्याकडून चूक होऊन, दुसरे काही बोलण्याच्या इच्छेने भलतेच बोलले गेले, म्हणून मला आपत्ती नाही' अशा प्रकारे सुटकेची संधी शोधणाऱ्या पापी व्यक्तींच्या संधीचा निषेध करण्यासाठी हा वार सांगितला आहे. कारण ज्याप्रमाणे 'मी बुद्धांचा त्याग करतो' असे बोलण्याची इच्छा असणारा मनुष्य 'मी धम्माचा त्याग करतो' इत्यादी शिक्षाप्रत्याख्यान पदांपैकी काहीही बोलला तरी तो त्या क्षेत्रात पडल्यामुळे शिक्षाप्रत्याख्यान केलेलाच ठरतो; त्याचप्रमाणे प्रथमध्यानादी उत्तरमनुष्यधर्माच्या पदांपैकी कोणत्याही एका पदाविषयी बोलण्याची इच्छा असणारा भिक्खू त्याऐवजी भलतेच काही बोलला तरी तो पाराजिकाच्या क्षेत्रात पडल्यामुळे पाराजिकच होतो, जर तो ज्याला सांगत आहे, त्याला तो अर्थ त्याच क्षणी समजला तर. आणि येथे समजण्याचे लक्षण शिक्षाप्रत्याख्यानात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

Ayaṃ pana viseso – sikkhāpaccakkhānaṃ hatthamuddāya sīsaṃ na otarati. Idaṃ abhūtārocanaṃ hatthamuddāyapi otarati. Yo hi hatthavikārādīhipi aṅgapaccaṅgacopanehi abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ viññattipathe ṭhitassa puggalassa āroceti, so ca tamatthaṃ jānāti, pārājikova hoti. Atha pana yassa āroceti, so na jānāti ‘‘ki ayaṃ bhaṇatī’’ti, saṃsayaṃ vā āpajjati, ciraṃ vīmaṃsitvā vā pacchā jānāti, appaṭivijānanto icceva saṅkhyaṃ gacchati. Evaṃ appaṭivijānantassa vutte thullaccayaṃ hoti. Yo pana jhānādīni attano adhigamavasena vā uggahaparipucchādivasena vā na jānāti, kevalaṃ jhānanti vā vimokkhoti vā vacanamattameva sutaṃ hoti, sopi tena vutte ‘‘jhānaṃ kira samāpajjinti esa vadatī’’ti yadi ettakamattampi jānāti, jānāticceva saṅkhyaṃ gacchati. Tassa vutte pārājikameva. Seso ekassa vā dvinnaṃ vā bahūnaṃ vā niyamitāniyamitavasena viseso sabbo sikkhāpaccakkhānakathāyaṃ vuttanayeneva veditabboti.

हा मात्र विशेष आहे—शिक्षाप्रत्याख्यान हे हाताच्या इशाऱ्याने (मुद्रेने) पाराजिकाच्या शिखरापर्यंत पोहोचत नाही. परंतु हे असत्य कथन (उत्तरमनुष्यधर्माचे खोटे सांगणे) हाताच्या इशाऱ्यानेही पाराजिकाच्या शिखरापर्यंत पोहोचते. कारण जो कोणी हाताच्या हालचाली इत्यादी अंगप्रत्यंगांच्या हालचालींद्वारे असत्य उत्तरमनुष्यधर्माविषयी विज्ञाप्तिपथात (समजण्याच्या कक्षेत) असलेल्या व्यक्तीला सांगतो, आणि त्याला तो अर्थ समजतो, तर तो पाराजिक होतो. परंतु जर तो ज्याला सांगत आहे, त्याला समजले नाही की 'हा काय बोलत आहे?', किंवा तो संशयात पडतो, किंवा बराच वेळ विचार करून नंतर समजतो, तर तो 'न समजणारा' याच संज्ञेस पात्र ठरतो. अशा प्रकारे न समजणाऱ्याला सांगितल्यास थुल्लच्चय आपत्ती होते. परंतु ज्याला स्वतःच्या प्राप्तीमुळे किंवा शिकण्या-विचारण्यामुळे ध्यानादी गोष्टी माहीत नाहीत, केवळ 'ध्यान' किंवा 'विमोक्ष' असा शब्दमात्रच ऐकलेला असतो, त्यालाही जर भिक्खूने सांगितल्यावर 'हा ध्यान प्राप्त झाल्याचे सांगत आहे' एवढे जरी समजले, तरी तो 'समजणारा' याच संज्ञेस पात्र ठरतो. त्याला सांगितल्यास पाराजिकच होते. उर्वरित एक, दोन किंवा अनेकांच्या बाबतीत, नियमित किंवा अनियमिताच्या भेदाने असलेला सर्व विशेष हा शिक्षाप्रत्याख्यानकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Vattukāmavārakathā niṭṭhitā.

वत्तूकामवारकथा समाप्त झाली.

Paccayapaṭisaṃyuttavārakathā

प्रत्ययप्रतिसंयुक्तवारकथा

220. Paccayapaṭisaṃyuttavārepi – sabbaṃ vārapeyyālabhedaṃ pubbe āgatapadānañca atthaṃ vuttanayeneva ñatvā pāḷikkamo tāva evaṃ jānitabbo. Ettha hi ‘‘yo te vihāre vasi, yo te cīvaraṃ paribhuñji, yo te piṇḍapātaṃ paribhuñji, yo te senāsanaṃ paribhuñji, yo te gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjī’’ti ime pañca paccattavacanavārā, ‘‘yena te vihāro paribhutto’’tiādayo pañca karaṇavacanavārā, ‘‘yaṃ tvaṃ āgamma vihāraṃ adāsī’’tiādayo pañca upayogavacanavārā vuttā, tesaṃ vasena idha vuttena suññāgārapadena saddhiṃ pubbe vuttesu paṭhamajjhānādīsu sabbapadesu [Pg.92] vārapeyyālabhedo veditabbo. ‘‘Yo te vihāre, yena te vihāro, yaṃ tvaṃ āgamma vihāra’’nti evaṃ pariyāyena vuttattā pana ‘‘aha’’nti ca avuttattā paṭivijānantassa vuttepi idha thullaccayaṃ, apaṭivijānantassa dukkaṭanti ayamettha vinicchayo.

२२०. प्रत्ययप्रतिसंयुक्तवारमध्ये सुद्धा सर्व वारपेयालाचा भेद आणि पूर्वी आलेल्या पदांचा अर्थ सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घेऊन, पाळिक्रम प्रथम अशा प्रकारे समजून घ्यावा. कारण येथे 'जो तुझ्या विहारात राहिला, ज्याने तुझ्या चीवराचा उपभोग घेतला, ज्याने तुझ्या पिंडपाताचा उपभोग घेतला, ज्याने तुझ्या सेनासनाचा उपभोग घेतला, ज्याने तुझ्या ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकाराचा उपभोग घेतला' हे पाच प्रथमाविभक्तीचे वार (पच्चत्तवचनवार), 'ज्याद्वारे तुझ्या विहाराचा उपभोग घेतला गेला' इत्यादी पाच तृतीयाविभक्तीचे वार (करणवचनवार), 'ज्याला अनुसरून तू विहार दिलास' इत्यादी पाच द्वितीयाविभक्तीचे वार (उपयोगवचनवार) सांगितले आहेत. त्यांच्याद्वारे येथे सांगितलेल्या शून्यागारपदासह पूर्वी सांगितलेल्या प्रथमध्यानादी सर्व पदांमध्ये वारपेयालाचा भेद समजून घ्यावा. 'जो तुझ्या विहारात...', 'ज्याद्वारे तुझ्या विहाराचा...', 'ज्याला अनुसरून तू विहार...' अशा प्रकारे परोक्ष रूपाने (पर्यायाने) म्हटल्यामुळे आणि 'मी' (अहं) असे न म्हटल्यामुळे, समजणाऱ्याला सांगितले तरी येथे थुल्लच्चय आपत्ती होते, आणि न समजणाऱ्याला सांगितले तर दुक्कट आपत्ती होते, हा येथे निर्णय आहे.

Anāpattibhedakathā

अनापत्तीभेदकथा

Evaṃ vitthāravasena āpattibhedaṃ dassetvā idāni anāpattiṃ dassento ‘‘anāpatti adhimānenā’’tiādimāha. Tattha adhimānenāti adhigatamānena samudācarantassa anāpatti. Anullapanādhippāyassāti kohaññe icchācāre aṭhatvā anullapanādhippāyassa sabrahmacārīnaṃ santike aññaṃ byākarontassa anāpatti. Ummattakādayo pubbe vuttanayāeva. Idha pana ādikammikā vaggumudātīriyā bhikkhū. Tesaṃ anāpattīti.

अशा प्रकारे विस्ताराने आपत्तीचा भेद दाखवून, आता अनापत्ती दाखवताना 'अनापत्ती अधिमानाने' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अधिमानाने' म्हणजे (प्राप्त झाले आहे अशा) अभिमानाने बोलणाऱ्या भिक्खूला अनापत्ती असते. 'अनुल्लपनाधिप्रायस्य' म्हणजे दांभिकतेच्या किंवा वाईट इच्छेच्या अधीन न राहता, बढाई मारण्याची इच्छा नसताना, सब्रह्मचाऱ्यांच्या जवळ अन्य काही प्रकट करणाऱ्याला अनापत्ती असते. वेडे इत्यादींच्या बाबतीत पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. येथे मात्र आदिकर्मिक (प्रथम चूक करणारे) वग्गुमुदा नदीच्या काठावर राहणारे भिक्खू आहेत. त्यांना अनापत्ती आहे.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

पदभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ – hatthamuddāya ārocentassa kāyacittato, vacībhedena ārocentassa vācācittato, ubhayaṃ karontassa kāyavācācittato samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedanaṃ hasantopi hi somanassiko ullapati bhāyantopi majjhattopīti.

समुत्थानादींमध्ये हे शिक्षापद त्रिसमुत्थानिक आहे—हाताच्या इशाऱ्याने सांगणाऱ्याला काय-चित्तापासून, वाणीने सांगणाऱ्याला वाचा-चित्तापासून आणि दोन्ही करणाऱ्याला काय-वाचा-चित्तापासून समुत्थान होते. हे क्रियात्मक, संज्ञाविमोक्ष, सचित्तक, लोकवद्य, कायकर्म, वचीकर्म, अकुशलचित्त आणि त्रिवेदन आहे. कारण हसत असताना सोमनस्ययुक्त होऊन बढाई मारतो, घाबरत असताना आणि तटस्थ असतानाही बढाई मारतो.

Vinītavatthuvaṇṇanā

विनीतवस्तूवर्णना

223. Vinītavatthūsu – adhimānavatthu anupaññattiyaṃ vuttanayameva.

२२३. विनीतवस्तूंमध्ये—अधिमानवस्तू अनुप्रज्ञप्तीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

Dutiyavatthusmiṃ – paṇidhāyāti patthanaṃ katvā. Evaṃ maṃ jano sambhāvessatīti evaṃ araññe vasantaṃ maṃ jano arahatte vā sekkhabhūmiyaṃ vā sambhāvessati, tato lokassa sakkato bhavissāmi garukato mānito pūjitoti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ paṇidhāya ‘‘araññe vasissāmī’’ti gacchantassa padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Tathā araññe kuṭikaraṇacaṅkamananisīdananivāsanapāvuraṇādīsu sabbakiccesu payoge payoge dukkaṭaṃ. Tasmā evaṃ araññe na vasitabbaṃ. Evaṃ vasanto hi sambhāvanaṃ labhatu vā mā vā dukkaṭaṃ āpajjati. Yo pana samādinnadhutaṅgo [Pg.93] ‘‘dhutaṅgaṃ rakkhissāmī’’ti vā ‘‘gāmante me vasato cittaṃ vikkhipati, araññaṃ sappāya’’nti cintetvā vā ‘‘addhā araññe tiṇṇaṃ vivekānaṃ aññataraṃ pāpuṇissāmī’’ti vā ‘‘araññaṃ pavisitvā arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vā ‘‘araññavāso nāma bhagavatā pasattho, mayi ca araññe vasante bahū sabrahmacārino gāmantaṃ hitvā āraññakā bhavissantī’’ti vā evaṃ anavajjavāsaṃ vasitukāmo hoti, tena vasitabbaṃ.

दुसऱ्या वत्थूमध्ये (प्रकरणात) – "पणिधाय" म्हणजे आकांक्षा (प्रार्थना) करून. "लोक माझा असा सन्मान करतील" म्हणजे "अशा प्रकारे अरण्यात राहणाऱ्या माझा लोक अर्हत्त्वात किंवा शैक्षभूमीत सन्मान करतील, आणि त्यामुळे मी लोकांकडून सत्कृत, आदरणीय, मानित व पूजित होईन" (असा विचार करणे). "दुक्कट आपत्ती होते" म्हणजे अशी आकांक्षा धरून "मी अरण्यात राहीन" असे म्हणून जाणाऱ्या भिक्खूच्या प्रत्येक पावलावर दुक्कट आपत्ती होते. तसेच अरण्यात कुटी बांधणे, चंक्रमण करणे, बसणे, अंतर्वासक नेसणे, उत्तरासंग पांघरणे इत्यादी सर्व कृत्यांच्या प्रत्येक प्रयोगात (प्रयत्नात) दुक्कट आपत्ती होते. म्हणून अशा हेतूने अरण्यात राहू नये. कारण अशा प्रकारे राहणाऱ्याला प्रशंसा मिळो वा न मिळो, तो दुक्कट आपत्तीला प्राप्त होतो. परंतु जो धुतंग स्वीकारलेला भिक्खू "मी धुतंगाचे रक्षण करीन" असा विचार करून, किंवा "गावाच्या सीमेवर राहताना माझे चित्त विक्षिप्त होते, अरण्य माझ्यासाठी अनुकूल आहे" असा विचार करून, किंवा "निश्चयच मी अरण्यात तीन विवेकांपैकी एकाद्या विवेकाला प्राप्त करीन" असा विचार करून, किंवा "अरण्यात प्रवेश करून अर्हत्त्व प्राप्त केल्याशिवाय मी बाहेर पडणार नाही" असा विचार करून, किंवा "अरण्यातील वास भगवंतांनी प्रशंसिला आहे, आणि मी अरण्यात राहिलो तर अनेक सब्रह्मचारी गावाचा त्याग करून अरण्यवासी होतील" असा विचार करून, अशा प्रकारे दोषरहित वास करण्याची इच्छा ठेवतो, त्याने अरण्यात राहावे.

Tatiyavatthusmimpi – ‘‘abhikkantādīni saṇṭhapetvā piṇḍāya carissāmī’’ti nivāsanapārupanakiccato pabhuti yāva bhojanapariyosānaṃ tāva payoge payoge dukkaṭaṃ. Sambhāvanaṃ labhatu vā mā vā dukkaṭameva. Khandhakavattasekhiyavattaparipūraṇatthaṃ pana sabrahmacārīnaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ vā pāsādikehi abhikkamapaṭikkamādīhi piṇḍāya pavisanto anupavajjo viññūnanti.

तिसऱ्या वत्थूमध्येही – "गमनादी क्रिया व्यवस्थित ठेवून मी पिंडाचारासाठी जाईन" असा विचार करून अंतर्वासक नेसणे व पांघरण्याच्या कर्मापासून ते भोजन समाप्तीपर्यंत प्रत्येक प्रयोगात दुक्कट आपत्ती होते. प्रशंसा मिळो वा न मिळो, दुक्कटच होते. परंतु खंधकवत्त (स्कंधक व्रत) आणि सेखियवत्त (शैक्ष्य व्रत) परिपूर्ण करण्यासाठी, किंवा सब्रह्मचाऱ्यांनी अनुकरण करावे म्हणून, प्रसन्नतादायक अशा पुढे जाणे, मागे फिरणे इत्यादी क्रियांद्वारे पिंडाचारासाठी प्रवेश करणारा भिक्खू सुज्ञांकडून निंदेला पात्र ठरत नाही (तो निर्दोष असतो).

Catutthapañcamavatthūsu – ‘‘yo te vihāre vasī’’ti ettha vuttanayeneva ‘‘aha’’nti avuttattā pārājikaṃ natthi. Attupanāyikameva hi samudācarantassa pārājikaṃ vuttaṃ.

चौथ्या आणि पाचव्या वत्थूंमध्ये – "जो तुझ्या विहारात राहिला" यामध्ये पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच "मी" असे न म्हटल्यामुळे पाराजिक होत नाही. कारण स्वतःला उद्देशूनच (उत्तरीमनुस्सधम्माचा) दावा करणाऱ्याला पाराजिक सांगितले आहे.

Paṇidhāya caṅkamītiādīni heṭṭhā vuttanayāneva.

"पणिधाय चंकमि" (आकांक्षा धरून चंक्रमण केले) इत्यादींचे स्पष्टीकरण खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

Saṃyojanavatthusmiṃ – saṃyojanā pahīnātipi ‘‘dasa saṃyojanā pahīnā’’tipi ‘‘ekaṃ saṃyojanaṃ pahīna’’ntipi vadato kilesappahānameva ārocitaṃ hoti, tasmā pārājikaṃ.

संयोजन वत्थूमध्ये – "संयोजने नष्ट झाली आहेत" असे म्हणणाऱ्याला, किंवा "दहा संयोजने नष्ट झाली आहेत" असे म्हणणाऱ्याला, किंवा "एक संयोजन नष्ट झाले आहे" असे म्हणणाऱ्याला सुद्धा, क्लेशांचा प्रहाण (नाश) झाल्याचेच घोषित केले जाते, म्हणून पाराजिक होते.

224. Rahovatthūsu – raho ullapatīti ‘‘rahogato arahā aha’’nti vadati, na manasā cintitameva karoti. Tenettha dukkaṭaṃ vuttaṃ.

२२४. रहो (एकांत) वत्थूंमध्ये – "रहो उल्लपति" (एकांतात बोलणे) म्हणजे "एकांतात जाऊन मी अर्हत आहे असे बोलतो", केवळ मनात विचार करत नाही. म्हणून येथे दुक्कट आपत्ती सांगितली आहे.

Vihāravatthu upaṭṭhānavatthu ca vuttanayameva.

विहार वत्थू आणि उपस्थान वत्थू हे देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

225. Na dukkaravatthusmiṃ – tassa bhikkhuno ayaṃ laddhi – ‘‘ariyapuggalāva bhagavato sāvakā’’ti. Tenāha – ‘‘ye kho te bhagavato sāvakā te evaṃ vadeyyu’’nti. Yasmā cassa ayamadhippāyo – ‘‘sīlavatā [Pg.94] āraddhavipassakena na dukkaraṃ aññaṃ byākātuṃ, paṭibalo so arahattaṃ pāpuṇitu’’nti. Tasmā ‘‘anullapanādhippāyo aha’’nti āha.

२२५. "न दुक्कर" (कठीण नाही) वत्थूमध्ये – त्या भिक्खूचे असे मत होते की - "केवळ आर्य पुद्गलच भगवंतांचे श्रावक आहेत". म्हणून तो म्हणाला - "जे भगवंतांचे श्रावक आहेत, ते असे बोलू शकतील". आणि ज्या अर्थी त्याचा असा हेतू होता की - "शीलवान आणि विपश्यनेचा आरंभ केलेल्या भिक्खूसाठी अर्हत्त्वाची घोषणा करणे कठीण नाही, तो अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास समर्थ आहे". म्हणून तो म्हणाला - "माझा हेतू खोटा दावा करण्याचा नव्हता".

Vīriyavatthusmiṃ ārādhanīyoti sakkā ārādhetuṃ sampādetuṃ nibbattetunti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

वीरिय (वीर्य) वत्थूमध्ये – "आराधनीय" म्हणजे आराधना करणे, संपादन करणे, किंवा उत्पन्न करणे शक्य आहे, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

Maccuvatthusmiṃ so bhikkhu ‘‘yassa vippaṭisāro uppajjati, so bhāyeyya. Mayhaṃ pana avippaṭisāravatthukāni parisuddhāni sīlāni, svāhaṃ kiṃ maraṇassa bhāyissāmī’’ti etamatthavasaṃ paṭicca ‘‘nāhaṃ āvuso maccuno bhāyāmī’’ti āha. Tenassa anāpatti.

मच्चु (मृत्यू) वत्थूमध्ये – तो भिक्खू "ज्याला पश्चात्ताप उत्पन्न होतो, त्याने भ्यावे. परंतु माझी शीले पश्चात्ताप न होण्यासारखी आणि अत्यंत परिशुद्ध आहेत, तर मग मी मृत्यूला का बरे भ्यावे?" या कारणाचा आश्रय घेऊन "आयुष्यमानहो, मी मृत्यूला भीत नाही" असे म्हणाला. त्यामुळे त्याला आपत्ती होत नाही (अनापत्ती).

Vippaṭisāravatthusmimpi eseva nayo. Tato parāni tīṇi vatthūni vīriyavatthusadisāneva.

विप्पटिसार (पश्चात्ताप) वत्थूमध्येही हाच नियम आहे. त्यापुढील तीन वत्थू वीरिय वत्थूसारखेच आहेत.

Vedanāvatthūsupaṭhamasmiṃ tāva so bhikkhu paṭisaṅkhānabalena adhivāsanakhantiyaṃ ṭhatvā ‘‘nāvuso sakkā yena vā tena vā adhivāsetu’’nti āha. Tenassa anāpatti.

वेदना वत्थूंमध्ये पहिल्या वत्थूमध्ये तर तो भिक्खू विचारशक्तीच्या बळाने (प्रतिसंख्यान बलाने) सहनशीलतेमध्ये स्थित होऊन "आयुष्यमानहो, ज्याच्या त्याच्याकडून हे सहन करणे शक्य नाही" असे म्हणाला. त्यामुळे त्याला आपत्ती होत नाही.

Dutiye pana attupanāyikaṃ akatvā ‘‘nāvuso sakkā puthujjanenā’’ti pariyāyena vuttattā thullaccayaṃ.

परंतु दुसऱ्या वत्थूमध्ये स्वतःला उद्देशून थेट न सांगता "आयुष्यमानहो, पृथग्जनाला (सामान्य माणसाला) हे सहन करणे शक्य नाही" असे अप्रत्यक्षपणे म्हटल्यामुळे थुल्लच्चय आपत्ती होते.

226. Brāhmaṇavatthūsuso kira brāhmaṇo na kevalaṃ ‘‘āyantu bhonto arahanto’’ti āha. Yaṃ yaṃ panassa vacanaṃ mukhato niggacchati, sabbaṃ ‘‘arahantānaṃ āsanāni paññapetha, pādodakaṃ detha, arahanto pāde dhovantū’’ti arahantavādapaṭisaṃyuttaṃyeva. Taṃ panassa pasādabhaññaṃ saddhācaritattā attano saddhābalena samussāhitassa vacanaṃ. Tasmā bhagavā ‘‘anāpatti, bhikkhave, pasādabhaññe’’ti āha. Evaṃ vuccamānena pana bhikkhunā na haṭṭhatuṭṭheneva paccayā paribhuñjitabbā, ‘‘arahattasampāpikaṃ paṭipadaṃ paripūressāmī’’ti evaṃ yogo karaṇīyoti.

२२६. ब्राह्मण वत्थूंमध्ये – तो ब्राह्मण केवळ "पूजनीय अर्हत यावेत" एवढेच म्हणाला नाही. तर त्याच्या मुखातून जे जे वचन निघत होते, ते सर्व "अर्हतांसाठी आसने मांडा, पाडोदक (पाय धुण्याचे पाणी) द्या, अर्हत आपले पाय धुवोत" असे अर्हतवादाशी संबंधितच होते. त्याचे ते प्रसन्नतेने बोलणे (प्रसादभाष्य) श्रद्धायुक्त स्वभाव असल्यामुळे स्वतःच्या श्रद्धाबळाने प्रेरित होऊन बोललेले वचन होते. म्हणून भगवंतांनी "भिक्खूंनो, प्रसादभाष्यात आपत्ती नाही" असे म्हटले. परंतु असे म्हटले गेलेल्या भिक्खूने केवळ हर्षित व संतुष्ट होऊन प्रत्ययांचा उपभोग घेऊ नये, तर "मी अर्हत्त्व प्राप्त करून देणारी प्रतिपदा परिपूर्ण करीन" असा विचार करून उद्योग (प्रयत्न) केला पाहिजे, हा उपदेश आहे.

Aññabyākaraṇavatthūnisaṃyojanavatthusadisāneva. Agāravatthusmiṃ so bhikkhu gihibhāve anatthikatāya anapekkhatāya ‘‘abhabbo kho āvuso mādiso’’ti āha, na ullapanādhippāyena. Tenassa anāpatti.

अन्यव्याकरण (इतर घोषणा) वत्थू संयोजन वत्थूसारखेच आहेत. अगार (अनादर) वत्थूमध्ये तो भिक्खू गृहस्थभावाविषयी अनिच्छा आणि अनासक्ती असल्यामुळे "आयुष्यमानहो, माझ्यासारखा मनुष्य (पुन्हा गृहस्थ होण्यास) असमर्थ आहे" असे म्हणाला, खोटा दावा करण्याच्या हेतूने नाही. त्यामुळे त्याला आपत्ती होत नाही.

227. Āvaṭakāmavatthusmiṃ [Pg.95] so bhikkhu vatthukāmesu ca kilesakāmesu ca lokiyeneva ādīnavadassanena nirapekkho. Tasmā ‘‘āvaṭā me āvuso kāmā’’ti āha. Tenassa anāpatti. Ettha ca āvaṭāti āvāritā nivāritā, paṭikkhittāti attho.

२२७. आवटकाम वत्थूमध्ये तो भिक्खू वस्तुकमामध्ये आणि क्लेशकामामध्ये लौकिक अशाच दोषांच्या दर्शनाने अनासक्त झाला होता. म्हणून तो म्हणाला - "आयुष्यमानहो, माझे काम अडवले गेले आहेत (नष्ट झाले आहेत)". त्यामुळे त्याला आपत्ती होत नाही. आणि येथे "आवट" म्हणजे आवरित, निवारित किंवा प्रतिक्षिप्त (नाकारलेले), असा अर्थ आहे.

Abhirativatthusmiṃ so bhikkhu sāsane anukkaṇṭhitabhāvena uddesaparipucchādīsu ca abhiratabhāvena ‘‘abhirato ahaṃ āvuso paramāya abhiratiyā’’ti āha, na ullapanādhippāyena. Tenassa anāpatti.

अभिरती वत्थूमध्ये तो भिक्खू शासनामध्ये कंटाळलेला नसल्यामुळे आणि उद्देश (पाठ शिकणे), परिपुच्छा (प्रश्न विचारणे) इत्यादींमध्ये अभिरत असल्यामुळे "आयुष्यमानहो, मी परम अभिरतीने अभिरत आहे" असे म्हणाला, खोटा दावा करण्याच्या हेतूने नाही. त्यामुळे त्याला आपत्ती होत नाही.

Pakkamanavatthusmiṃ yo imamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamissatīti evaṃ āvāsaṃ vā maṇḍapaṃ vā sīmaṃ vā yaṃkiñci ṭhānaṃ paricchinditvā katāya katikāya yo ‘‘maṃ arahāti jānantū’’ti tamhā ṭhānā paṭhamaṃ pakkamati, pārājiko hoti. Yo pana ācariyupajjhāyānaṃ vā kiccena mātāpitūnaṃ vā kenacideva karaṇīyena bhikkhācāratthaṃ vā uddesaparipucchānaṃ vā atthāya aññena vā tādisena karaṇīyena taṃ ṭhānaṃ atikkamitvā gacchati, anāpatti. Sacepissa evaṃ gatassa pacchā icchācāro uppajjati ‘‘na dānāhaṃ tattha gamissāmi evaṃ maṃ arahāti sambhāvessantī’’ti anāpattiyeva.

पक्कमन (निघून जाणे) वत्थूमध्ये – "जो या आवासातून प्रथम निघून जाईल" अशा प्रकारे आवास, मंडप, सीमा किंवा कोणत्याही स्थानाची मर्यादा निश्चित करून केलेल्या संकेतानुसार जो "लोक मला अर्हत समजोत" असा विचार करून त्या स्थानावरून प्रथम निघून जातो, तो पाराजिक होतो. परंतु जो आचार्य आणि उपाध्यायांच्या कार्याने, किंवा मातापित्यांच्या एखाद्या आवश्यक कार्यासाठी, किंवा भिक्षेसाठी, किंवा उद्देश व परिपुच्छेसाठी, किंवा इतर कोणत्याही तशाच आवश्यक कार्यासाठी त्या स्थानाचे उल्लंघन करून जातो, त्याला आपत्ती होत नाही. अशा प्रकारे गेलेल्या भिक्खूच्या मनात नंतर जरी वाईट इच्छा उत्पन्न झाली की, "आता मी तिथे परत जाणार नाही, जेणेकरून loyal लोक मला अर्हत समजून माझा सन्मान करतील", तरीही त्याला आपत्ती होत नाही.

Yopi kenacideva karaṇīyena taṃ ṭhānaṃ patvā sajjhāyamanasikārādivasena aññavihito vā hutvā corādīhi vā anubaddho meghaṃ vā uṭṭhitaṃ disvā anovassakaṃ pavisitukāmo taṃ ṭhānaṃ atikkamati, anāpatti. Yānena vā iddhiyā vā gacchantopi pārājikaṃ nāpajjati, padagamaneneva āpajjati. Tampi yehi saha katikā katā, tehi saddhiṃ apubbaṃacarimaṃ gacchanto nāpajjati. Evaṃ gacchantā hi sabbepi aññamaññaṃ rakkhanti. Sacepi maṇḍaparukkhamūlādīsu kiñci ṭhānaṃ paricchinditvā ‘‘yo ettha nisīdati vā caṅkamati vā, taṃ arahāti jānissāma’’ pupphāni vā ṭhapetvā ‘‘yo imāni gahetvā pūjaṃ karissati, taṃ arahāti jānissāmā’’tiādinā nayena katikā katā hoti, tatrāpi icchācāravasena tathā karontassa pārājikameva. Sacepi upāsakena antarāmagge vihāro vā kato hoti, cīvarādīni vā ṭhapitāni honti, ‘‘ye arahanto te imasmiṃ vihāre vasantu, cīvarādīni ca gaṇhantū’’ti. Tatrāpi icchācāravasena vasantassa vā cīvarādīni vā gaṇhantassa pārājikameva. Etaṃ pana adhammikakatikavattaṃ, tasmā na kātabbaṃ, aññaṃ vā evarūpaṃ ‘‘imasmiṃ temāsabbhantare [Pg.96] sabbeva āraññakā hontu, piṇḍapātikaṅgādiavasesadhutaṅgadharā vā atha vā sabbeva khīṇāsavā hontū’’ti evamādi. Nānāverajjakā hi bhikkhū sannipatanti. Tattha keci dubbalā appathāmā evarūpaṃ vattaṃ anupāletuṃ na sakkonti. Tasmā evarūpampi vattaṃ na kātabbaṃ. ‘‘Imaṃ temāsaṃ sabbeheva na uddisitabbaṃ, na paripucchitabbaṃ, na pabbājetabbaṃ, mūgabbataṃ gaṇhitabbaṃ, bahi sīmaṭṭhassāpi saṅghalābho dātabbo’’ti evamādikaṃ pana na kātabbameva.

जो कोणी एखाद्या विशिष्ट कारणाने त्या ठिकाणी पोहोचून, सज्झाय (पठण) किंवा मनसिकार (मनन) इत्यादींमुळे अन्यमनस्क होऊन, किंवा चोरांनी पाठलाग केल्यामुळे, किंवा पाऊस पडताना पाहून पावसापासून संरक्षण देणाऱ्या जागेत प्रवेश करण्याच्या इच्छेने त्या जागेचे उल्लंघन करतो, तर त्याला आपत्ती होत नाही. वाहनाने किंवा ऋद्धीने जात असतानाही तो पाराजिकाप्रत होत नाही, केवळ पायी चालून जाण्यानेच पाराजिका प्राप्त होते. त्यातही, ज्यांच्यासोबत करार केला आहे, त्यांच्यासोबत मागे-पुढे न होता जात असताना पाराजिका प्राप्त होत नाही. कारण अशा प्रकारे जाणारे सर्व जण एकमेकांचे रक्षण करतात. जर मंडप, वृक्षाचे मूळ इत्यादींमध्ये एखादी जागा निश्चित करून, "जो येथे बसेल किंवा चंक्रमण करेल, त्याला आपण अरहंत समजू" किंवा फुले ठेवून "जो ही फुले घेऊन पूजा करेल, त्याला आपण अरहंत समजू" अशा प्रकारे करार केला असेल, आणि तेथेही जर कोणी स्वतःच्या इच्छेनुसार तसे वागत असेल, तर त्याला पाराजिकाच होते. जर एखाद्या उपासकाने प्रवासाच्या मार्गावर विहार बांधला असेल किंवा चीवर इत्यादी ठेवले असतील आणि म्हटले असेल की, "जे अरहंत आहेत त्यांनी या विहारात राहावे आणि चीवर इत्यादी ग्रहण करावेत." अशा वेळीही जर कोणी स्वतःच्या इच्छेनुसार तेथे राहतो किंवा चीवर इत्यादी ग्रहण करतो, तर त्याला पाराजिकाच होते. परंतु, हा अधार्मिक कराराचा नियम आहे, म्हणून असा नियम करू नये. तसेच इतरही अशा प्रकारचे नियम करू नयेत, जसे की "या तीन महिन्यांच्या काळात सर्व जण आरण्यक व्हावेत, किंवा पिंडपातिकंग इत्यादी उर्वरित धुतांगांचे पालन करणारे व्हावेत, अथवा सर्व जण क्षीणासव व्हावेत" इत्यादी. कारण वेगवेगळ्या देशांतून भिक्खू एकत्र येतात. त्यामध्ये काही भिक्खू दुर्बल आणि अल्पशक्तीचे असतात, जे अशा प्रकारच्या नियमांचे पालन करण्यास असमर्थ असतात. म्हणून अशा प्रकारचा नियम करू नये. "या तीन महिन्यांत सर्वांनीच वाचन/अध्यापन करू नये, प्रश्न विचारू नयेत, प्रवज्जा देऊ नये, मूकव्रत धारण करावे, आणि सीमेच्या बाहेर असलेल्या भिक्खूलाही संघलाभ द्यावा" अशा प्रकारचा नियम तर मुळीच करू नये.

228. Lakkhaṇasaṃyutte yvāyaṃ āyasmā ca lakkhaṇoti lakkhaṇatthero vutto, esa jaṭilasahassassa abbhantare ehibhikkhūpasampadāya upasampanno ādittapariyāyāvasāne arahattappatto eko mahāsāvakoti veditabbo. Yasmā panesa lakkhaṇasampannena sabbākāraparipūrena brahmasamena attabhāvena samannāgato, tasmā lakkhaṇoti saṅkhaṃ gato. Mahāmoggallānatthero pana pabbajitadivasato sattame divase arahattappatto dutiyo aggasāvako.

२२८. 'लक्खणसंयुत्त' मध्ये ज्या आयुष्यमान लक्खण नावाच्या 'लक्खण थेरां'चा उल्लेख केला आहे, ते एक हजार जटिलांच्या (जटाधारी तपस्वींच्या) समूहामध्ये 'एहिभिक्खू' उपसंपदेद्वारे उपसंपन्न झाले होते आणि 'आदित्तपरियाय सुत्ता'च्या शेवटी अरहंतपद प्राप्त केलेले एक महाश्रावक होते, असे समजावे. कारण ते सर्व लक्षणांनी संपन्न, सर्व प्रकारे परिपूर्ण आणि ब्रह्मासारख्या दिव्य शरीराने युक्त होते, म्हणून त्यांना 'लक्खण' या नावाने ओळखले गेले. तर महामोग्गल्लान थेर हे प्रवज्जा घेतलेल्या दिवसापासून सातव्या दिवशी अरहंतपद प्राप्त केलेले दुसरे अग्रश्रावक होते.

Sitaṃ pātvākāsīti mandahasitaṃ pātuakāsi, pakāsayi dassesīti vuttaṃ hoti. Kiṃ pana disvā thero sitaṃ pātvākāsīti? Upari pāḷiyaṃ āgataṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ ekaṃ petaloke nibbattaṃ sattaṃ disvā, tañca kho dibbena cakkhunā, na pasādacakkhunā. Pasādacakkhussa hi ete attabhāvā na āpāthaṃ āgacchanti. Evarūpaṃ pana attabhāvaṃ disvā kāruññe kātabbe kasmā sitaṃ pātvākāsīti? Attano ca buddhañāṇassa ca sampattisamanussaraṇato. Tañhi disvā thero ‘‘adiṭṭhasaccena nāma puggalena paṭilabhitabbā evarūpā attabhāvā mutto ahaṃ, lābhā vata me, suladdhaṃ vata me’’ti attano ca sampattiṃ anussaritvā ‘‘aho buddhassa bhagavato ñāṇasampatti, yo ‘kammavipāko, bhikkhave, acinteyyo; na cintetabbo’ti (a. ni. 4.77) desesi, paccakkhaṃ vata katvā buddhā desenti, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātū’’ti evaṃ buddhañāṇasampattiñca saritvā sitaṃ pātvākāsīti. Yasmā pana khīṇāsavā nāma na akāraṇā sitaṃ pātukaronti, tasmā taṃ lakkhaṇatthero pucchi – ‘‘ko nu kho āvuso moggallāna hetu, ko paccayo sitassa pātukammāyā’’ti. Thero pana yasmā yehi ayaṃ upapatti sāmaṃ adiṭṭhā, te dussaddhāpayā honti, tasmā bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā byākātukāmatāya ‘‘akālo kho, āvuso’’tiādimāha[Pg.97]. Tato bhagavato santike puṭṭho ‘‘idhāhaṃ āvuso’’tiādinā nayena byākāsi.

'सितं पात्वाकासि' (स्मित हास्य प्रकट केले) याचा अर्थ मंद हास्य प्रकट केले, प्रकाशित केले किंवा दाखवले असा आहे. परंतु थेरांनी काय पाहून स्मित हास्य प्रकट केले? वर पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आलेल्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या एका अस्थिपंजर (हाडांचा सांगाडा असलेल्या) प्राण्याला पाहून; आणि तेही दिव्य चक्षूंनी पाहिले होते, मांसचक्षूंनी नाही. कारण सामान्य डोळ्यांच्या टप्प्यात हे शरीर येत नाहीत. परंतु अशा प्रकारचे शरीर पाहून करुणा वाटायला हवी असताना त्यांनी स्मित हास्य का प्रकट केले? स्वतःच्या आणि बुद्धज्ञानाच्या समृद्धीचे (प्राप्तीचे) स्मरण केल्यामुळे. कारण त्याला पाहून थेरांनी विचार केला, "ज्या व्यक्तीने सत्यांचे दर्शन घेतले नाही, तिला प्राप्त होणाऱ्या अशा शरीरापासून मी मुक्त झालो आहे. हा माझा मोठा लाभ आहे, मला हे उत्तम प्रकारे लाभले आहे!" अशा प्रकारे स्वतःच्या समृद्धीचे स्मरण करून, "अहा! भगवान बुद्धांच्या ज्ञानाची समृद्धी किती अद्भुत आहे! ज्यांनी उपदेश केला की, 'भिक्खूंनो, कर्मविपाक हा अचिंत्य आहे, त्याचा विचार करू नये.' बुद्ध प्रत्यक्ष पाहूनच उपदेश करतात, बुद्धांनी धम्मधातूचा उत्तम प्रकारे वेध घेतला आहे!" अशा प्रकारे बुद्धज्ञानाच्या समृद्धीचे स्मरण करून त्यांनी स्मित हास्य प्रकट केले. परंतु, क्षीणासव हे विनाकारण स्मित हास्य प्रकट करत नसल्यामुळे, लक्खण थेरांनी त्यांना विचारले – "आवुसो मोग्गल्लान, स्मित हास्य प्रकट करण्याचे काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे?" परंतु थेरांनी, ज्यांनी ही उत्पत्ती स्वतः पाहिलेली नाही त्यांना यावर विश्वास ठेवणे कठीण जाईल, म्हणून भगवंतांना साक्षी ठेवून उत्तर देण्याच्या इच्छेने, "आवुसो, ही योग्य वेळ नाही," इत्यादी म्हटले. त्यानंतर भगवंतांच्या सन्निध विचारले असता, त्यांनी "इधाऽहं आवुसो" अशा प्रकारे सविस्तर उत्तर दिले.

Tattha aṭṭhikasaṅkhalikanti setaṃ nimmaṃsalohitaṃ aṭṭhisaṅghātaṃ. Gijjhāpi kākāpi kulalāpīti etepi yakkhagijjhā ceva yakkhakākā ca yakkhakulalā ca paccetabbā. Pākatikānaṃ pana gijjhādīnaṃ āpāthampi etaṃ rūpaṃ nāgacchati. Anupatitvā anupatitvāti anubandhitvā anubandhitvā. Vituḍentīti vinivijjhitvā gacchanti. Vitudentīti vā pāṭho, asidhārūpamehi tikhiṇehi lohatuṇḍehi vijjhantīti attho. Sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karotīti ettha sudanti nipāto, sā aṭṭhikasaṅkhalikā aṭṭassaraṃ āturassaraṃ karotīti attho. Akusalavipākānubhavanatthaṃ kira yojanappamāṇāpi tādisā attabhāvā nibbattanti, pasādussadā ca honti pakkagaṇḍasadisā; tasmā sā aṭṭhikasaṅkhalikā balavavedanāturā tādisaṃ saramakāsīti. Evañca pana vatvā puna āyasmā mahāmoggallāno ‘‘vaṭṭagāmikasattā nāma evarūpā attabhāvā na muccantī’’ti sattesu kāruññaṃ paṭicca uppannaṃ dhammasaṃvegaṃ dassento ‘‘tassa mayhaṃ āvuso etadahosi; acchariyaṃ vata bho’’tiādimāha.

तेथे 'अट्ठिकसंखलिकं' म्हणजे मांस आणि रक्ताशिवाय असलेला पांढरा हाडांचा सांगाडा. 'गिज्झापि काकापि कुललापि' म्हणजे हे यक्ख-गिधाड, यक्ख-कावळे आणि यक्ख-घारी आहेत असे समजावे. कारण सामान्य गिधाडे इत्यादींच्या दृष्टीच्या टप्प्यात हे रूप येत नाही. 'अनुपतित्वा अनुपतित्वा' म्हणजे वारंवार पाठलाग करून. 'वितुडेन्ति' म्हणजे टोचून किंवा छिद्र करून उडून जातात. 'वितुदेन्ति' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ तलवारीच्या धारेसारख्या तीक्ष्ण लोखंडी चोचींनी टोचतात असा आहे. 'सा सुदं अट्टस्सरं करोति' यामध्ये 'सुदं' हा निपात आहे; ती अस्थिसंखलिका 'अट्टस्सरं' म्हणजे वेदनेने विव्हळणारा, पीडित स्वर काढते, असा अर्थ आहे. असे म्हटले जाते की, अकुशल कर्माचा विपाक भोगण्यासाठी एक योजन आकाराचे देखील तशा प्रकारचे शरीर उत्पन्न होते, जे पिकलेल्या जखमेसारखे अत्यंत सुजलेले असते; म्हणून ती अस्थिसंखलिका तीव्र वेदनेने व्याकुळ होऊन तसा स्वर काढत होती. आणि असे बोलून पुन्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी, "संसारात भटकणारे प्राणी अशा प्रकारच्या शरीरापासून मुक्त होऊ शकत नाहीत," असे प्राण्यांबद्दलच्या करुणेपोटी उत्पन्न झालेला धम्मसंवेग दर्शवत, "आवुसो, माझ्या मनात असा विचार आला; अहो! हे किती आश्चर्यकारक आहे," इत्यादी म्हटले.

Bhikkhū ujjhāyantīti yesaṃ sā petūpapatti appaccakkhā, te ujjhāyanti. Bhagavā pana therassānubhāvaṃ pakāsento ‘‘cakkhubhūtā vata bhikkhave sāvakā viharantī’’tiādimāha. Tattha cakkhu bhūtaṃ jātaṃ uppannaṃ tesanti cakkhubhūtā; bhūtacakkhukā uppannacakkhukā, cakkhuṃ uppādetvā, viharantīti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Yatra hi nāmāti ettha yatrāti kāraṇavacanaṃ. Tatrāyamatthayojanā; yasmā nāma sāvakopi evarūpaṃ ñassati vā dakkhati vā sakkhiṃ vā karissati, tasmā avocumha – ‘‘cakkhubhūtā vata bhikkhave sāvakā viharanti, ñāṇabhūtā vata bhikkhave sāvakā viharantī’’ti.

"भिक्खू निंदा करतात" (भिक्खू उज्झायन्ति) म्हणजे ज्या भिक्खूंना त्या प्रेताची उत्पत्ती प्रत्यक्ष नव्हती, ते निंदा करतात. परंतु भगवान, थेरांचा (स्थविरांचा) प्रभाव प्रकट करत "भिक्खूंनो, खरोखरच श्रावक चक्षुभूत होऊन विहरतात" इत्यादी म्हणाले. तेथे 'चक्षुभूत' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये ज्ञानचक्षु उत्पन्न झाले आहेत, प्रकट झाले आहेत ते; म्हणजेच उत्पन्न झालेल्या चक्षूंचे स्वामी होऊन, ज्ञानचक्षु उत्पन्न करून विहरतात, असा अर्थ आहे. दुसऱ्या पदातही (ज्ञानभूत या पदातही) हाच नियम आहे. 'यत्र हि नाम' यामध्ये 'यत्र' हा शब्द कारणाचा वाचक आहे. तेथे अर्थाची जुळणी अशी आहे: ज्याअर्थी श्रावकसुद्धा अशा प्रकारच्या रूपाला जाणू शकतो, पाहू शकतो किंवा प्रत्यक्ष करू शकतो, त्याअर्थी आम्ही असे म्हटले - "भिक्खूंनो, खरोखरच श्रावक चक्षुभूत होऊन विहरतात, भिक्खूंनो, खरोखरच श्रावक ज्ञानभूत होऊन विहरतात."

Pubbeva me so bhikkhave satto diṭṭhoti bodhimaṇḍe sabbaññutañāṇappaṭivedhena appamāṇesu cakkavāḷesu appamāṇe sattanikāye bhavagatiyoniṭhitinivāse ca paccakkhaṃ karontena mayā pubbeva so satto diṭṭhoti vadati.

"भिक्खूंनो, मी त्या प्राण्याला पूर्वीच पाहिले होते" (पुब्बेव मे सो भिक्खवे सत्तो दिट्ठो) असे भगवान म्हणतात, कारण बोधिमंडळावर सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या साक्षात्काराने, अपरिमित चक्रवाळांमध्ये, अपरिमित प्राणीसमुदायांमध्ये, भव, गती, योनी, विज्ञानाची स्थिती आणि निवास यांना प्रत्यक्ष करणाऱ्या माझ्याद्वारे तो प्राणी पूर्वीच पाहिला गेला होता.

Goghātakoti [Pg.98] gāvo vadhitvā vadhitvā aṭṭhito maṃsaṃ mocetvā vikkiṇitvā jīvikakappanakasatto. Tasseva kammassa vipākāvasesenāti tassa nānācetanāhi āyūhitassa aparāpariyakammassa. Tatra hi yāya cetanāya narake paṭisandhi janitā, tassā vipāke parikkhīṇe avasesakammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārammaṇaṃ katvā puna petādīsu paṭisandhi nibbattati, tasmā sā paṭisandhi kammasabhāgatāya vā ārammaṇasabhāgatāya vā ‘‘tasseva kammassa vipākāvaseso’’ti vuccati. Ayañca satto evaṃ upapanno. Tenāha – ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti. Tassa kira narakā cavanakāle nimmaṃsakatānaṃ gunnaṃ aṭṭhirāsi eva nimittaṃ ahosi. So paṭicchannampi taṃ kammaṃ viññūnaṃ pākaṭaṃ viya karonto aṭṭhisaṅkhalikapeto jāto.

'गोघातक' (खाटीक) म्हणजे गाईंना मारून मारून, त्यांच्या हाडांपासून मांस वेगळे करून आणि ते विकून आपली उपजीविका करणारा प्राणी होय. "त्याच कर्माच्या विपाकाच्या अवशेषाने" (तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेन) म्हणजे विविध चेतनांनी साठवलेल्या त्याच्या अपरापरिय कर्माच्या अवशेषाने. कारण तेथे ज्या चेतनेने नरकात प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घडवून आणली होती, तिचा विपाक क्षीण झाल्यावर, उर्वरित कर्म किंवा कर्मनिमित्त याला आलंबन करून पुन्हा प्रेत इत्यादी योनींमध्ये प्रतिसंधी उत्पन्न होते. म्हणून ती प्रतिसंधी कर्माच्या समानतेमुळे किंवा आलंबनाच्या समानतेमुळे "त्याच कर्माचा विपाकावशेष" अशी म्हटली जाते. आणि हा प्राणी अशा प्रकारे उत्पन्न झाला. म्हणूनच भगवान म्हणाले - "त्याच कर्माच्या विपाकाच्या अवशेषाने". असे म्हटले जाते की, नरकातून च्युत होताना (मरण पावताना), मांस नसलेल्या गाईंच्या हाडांचा ढीगच त्याचे निमित्त बनला होता. तो प्राणी, जरी ते कर्म लपलेले होते, तरी विद्वानांच्या मनात ते प्रकट करत असल्यासारखा 'अस्थिसंखलिक प्रेत' (हाडांचा सापळा असलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

229. Maṃsapesivatthusmiṃ goghātakoti gomaṃsapesiyo katvā sukkhāpetvā vallūravikkayena anekāni vassāni jīvikaṃ kappesi. Tenassa narakā cavanakāle maṃsapesiyeva nimittaṃ ahosi. So maṃsapesipeto jāto.

२२९. मांसपेसी वस्तूत (कथेत) 'गोघातक' म्हणजे गोमांसाचे तुकडे करून, ते सुकवून, सुके मांस विकून अनेक वर्षे उपजीविका करणारा होय. त्यामुळे नरकातून च्युत होताना मांसाचा तुकडाच त्याचे निमित्त बनला. तो 'मांसपेसी प्रेत' (मांसाचा तुकडा असलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

Maṃsapiṇḍavatthusmiṃ so sākuṇiko sakuṇe gahetvā vikkiṇanakāle nippakkhacamme maṃsapiṇḍamatte katvā vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi. Tenassa narakā cavanakāle maṃsapiṇḍova nimittaṃ ahosi. So maṃsapiṇḍapeto jāto.

मांसपिंड वस्तूत तो पक्षी शिकारी (पारधी) पक्ष्यांना पकडून, ते विकताना त्यांचे पंख व त्वचा काढून त्यांना केवळ मांसाचा गोळा बनवून विकत आपली उपजीविका करत असे. त्यामुळे नरकातून च्युत होताना मांसाचा गोळाच त्याचे निमित्त बनला. तो 'मांसपिंड प्रेत' (मांसाचा गोळा असलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

Nicchavivatthusmiṃ tassa orabbhikassa eḷake vadhitvā niccamme katvā kappitajīvikassa purimanayeneva niccammaṃ eḷakasarīraṃ nimittamahosi. So nicchavipeto jāto.

निच्छवि (त्वचा नसलेला) वस्तूत, मेंढ्यांना मारून व त्यांची त्वचा सोलून उपजीविका करणाऱ्या त्या मेंढ्या मारणाऱ्या खाटकाचे, पूर्वीच्याच पद्धतीने त्वचा नसलेले मेंढ्याचे शरीर हेच निमित्त बनले. तो 'निच्छवि प्रेत' (त्वचा नसलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

Asilomavatthusmiṃ so sūkariko dīgharattaṃ nivāpapuṭṭhe sūkare asinā vadhitvā vadhitvā dīgharattaṃ jīvikaṃ kappesi. Tenassa ukkhittāsikabhāvova nimittaṃ ahosi. Tasmā asilomapeto jāto.

असिलोम (तलवारीसारखे केसरूपी रोम असलेला) वस्तूत, तो डुकरांचा शिकारी (खाटीक) दीर्घकाळपर्यंत खाऊ घालून पाळलेल्या डुकरांना तलवारीने मारून मारून आपली उपजीविका करत असे. त्यामुळे त्याची तलवार उगारलेली स्थितीच त्याचे निमित्त बनली. त्यामुळे तो 'असिलोम प्रेत' (तलवारीसारखे केस असलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

Sattilomavatthusmiṃ so māgaviko ekaṃ migañca sattiñca gahetvā vanaṃ gantvā tassa migassa samīpaṃ āgatāgate mige sattiyā vijjhitvā māresi, tassa sattiyā vijjhanakabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sattilomapeto jāto.

सत्तिलोम (भालासारखे केसरूपी रोम असलेला) वस्तूत, तो शिकारी भाला घेऊन जंगलात जाऊन, जवळ आलेल्या हरणांना भाल्याने टोचून मारत असे. त्याचे भाल्याने टोचणे हेच त्याचे निमित्त बनले. त्यामुळे तो 'सत्तिलोम प्रेत' (भालासारखे केस असलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

Usulomavatthusmiṃ [Pg.99] kāraṇikoti rājāparādhike anekāhi kāraṇāhi pīḷetvā avasāne kaṇḍena vijjhitvā māraṇakapuriso. So kira asukasmiṃ padese viddho maratīti ñatvāva vijjhati. Tassevaṃ jīvikaṃ kappetvā narake uppannassa tato pakkāvasesena idhūpapattikāle usunā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā usulomapeto jāto.

उसुलोम (बाणासारखे केसरूपी रोम असलेला) वस्तूत 'कारणिक' म्हणजे राजाचे गुन्हेगार असलेल्यांना अनेक प्रकारच्या यातना देऊन शेवटी बाणाने मारणारा जल्लाद होय. असे म्हटले जाते की, तो अमक्या जागी बाण मारल्यास हा मरेल, हे निश्चितपणे जाणूनच बाण मारत असे. अशा प्रकारे उपजीविका करून नरकात उत्पन्न झालेल्या त्याच्या, तेथील कर्माचा विपाक भोगून उरलेल्या अंशाने येथे उत्पन्न होताना, बाणाने मारण्याची स्थितीच त्याचे निमित्त बनली. त्यामुळे तो 'उसुलोम प्रेत' (बाणासारखे केस असलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

Sūcilomavatthusmiṃ sārathīti assadamako. Godamakotipi kurundaṭṭhakathāyaṃvuttaṃ. Tassa patodasūciyā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sūcilomapeto jāto.

सूचिलोम (सुईसारखे केसरूपी रोम असलेला) वस्तूत 'सारथी' म्हणजे घोड्यांना वश करणारा प्रशिक्षक होय. कुरुन्द अट्ठकथेत 'गोदमक' (बैल वश करणारा) असेही म्हटले आहे. चाबकाच्या टोकाने (आर टोचून) मारणे हेच त्याचे निमित्त बनले. त्यामुळे तो 'सूचिलोम प्रेत' (सुईसारखे केस असलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

Dutiyasūcilomavatthusmiṃ sūcakoti pesuññakārako. So kira manusse aññamaññañca bhindi. Rājakule ca ‘‘imassa imaṃ nāma atthi, iminā idaṃ nāma kata’’nti sūcetvā sūcetvā anayabyasanaṃ pāpesi. Tasmā yathānena sūcetvā manussā bhinnā, tathā sūcīhi bhedanadukkhaṃ paccanubhotuṃ kammameva nimittaṃ katvā sūcilomapeto jāto.

दुसऱ्या सूचिलोम वस्तूत 'सूचक' म्हणजे चहाडी करणारा होय. असे म्हटले जाते की, त्याने माणसांमध्ये परस्परांमध्ये फूट पाडली. तसेच राजदरबारात "याच्याकडे हे अमुक आहे, याने हे अमुक केले आहे" अशी चहाडी करून करून लोकांना विनाशाकडे व संकटाकडे ढकलले. म्हणून ज्याप्रमाणे त्याने चहाडी करून माणसांमध्ये फूट पाडली, त्याचप्रमाणे सुयांनी टोचण्याचे दुःख भोगण्यासाठी कर्मालाच निमित्त करून तो 'सूचिलोम प्रेत' (सुईसारखे केस असलेला प्रेत) म्हणून उत्पन्न झाला.

Aṇḍabhāritavatthusmiṃ gāmakūṭoti vinicchayāmacco. Tassa kammasabhāgatāya kumbhamattā mahāghaṭappamāṇā aṇḍā ahesuṃ. So hi yasmā raho paṭicchanna ṭhāne lañjaṃ gahetvā kūṭavinicchayena pākaṭaṃ dosaṃ karonto sāmike assāmike akāsi. Tasmāssa rahassaṃ aṅgaṃ pākaṭaṃ nibbattaṃ. Yasmā daṇḍaṃ paṭṭhapento paresaṃ asayhaṃ bhāraṃ āropesi, tasmāssa rahassaṅgaṃ asayhabhāro hutvā nibbattaṃ. Yasmā yasmiṃ ṭhāne ṭhitena samena bhavitabbaṃ, tasmiṃ ṭhatvā visamo ahosi, tasmāssa rahassaṅge visamā nisajjā ahosīti.

अंडभारित (अंडकोश जड असलेला) वस्तूत 'गामकूट' म्हणजे न्यायनिवाडा करणारा अमात्य (न्यायाधीश) होय. त्याच्या कर्माच्या समानतेमुळे त्याचे अंडकोश घागरीसारखे, मोठ्या मातीच्या घड्याच्या आकाराचे झाले. कारण त्याने गुप्त व लपलेल्या ठिकाणी लाच घेऊन, खोट्या न्यायनिवाड्याने उघडपणे गुन्हा करत खऱ्या मालकांना मालकी हक्क नसलेले केले. म्हणून त्याचे गुप्त अंग उघडपणे मोठे उत्पन्न झाले. ज्याअर्थी त्याने दंड आकारताना इतरांवर असह्य भार लादला, त्याअर्थी त्याचे गुप्त अंग असह्य भार बनून उत्पन्न झाले. ज्याअर्थी ज्या न्यायालयात बसून त्याने निष्पक्ष राहायला हवे होते, तेथे बसून तो पक्षपाती झाला, त्याअर्थी त्याच्या गुप्त अंगावर विषम (अडचणीचे) बसणे झाले.

Pāradārikavatthusmiṃ so satto parassa rakkhitaṃ gopitaṃ sassāmikaṃ phassaṃ phusanto mīḷhasukhena kāmasukhena cittaṃ ramayitvā kammasabhāgatāya gūthaphassaṃ phusanto dukkhamanubhavituṃ tattha nibbatto. Duṭṭhabrāhmaṇavatthu pākaṭameva.

पारदारिक (परस्त्रीगमन करणाऱ्या) वस्तूत, तो प्राणी दुसऱ्याच्या रक्षिलेल्या, सुरक्षित असलेल्या, पती असलेल्या स्त्रीच्या स्पर्शाला स्पर्श करत, विष्ठेसारख्या सुखाशी तुलना असलेल्या कामसुखात चित्त रमवून, कर्माच्या समानतेमुळे विष्ठेच्या स्पर्शाला स्पर्श करत दुःख भोगण्यासाठी तेथे उत्पन्न झाला. दुष्ट ब्राह्मणाची कथा उघडच आहे.

230. Nicchavitthivatthusmiṃ yasmā mātugāmo nāma attano phasse anissaro, sā ca taṃ sāmikassa santakaṃ phassaṃ thenetvā paresaṃ abhiratiṃ [Pg.100] uppādesi, tasmā kammasabhāgatāya sukhasamphassā dhaṃsitvā dukkhasamphassaṃ anubhavituṃ nicchavitthī hutvā upapannā.

२३०. निच्छवित्थी (त्वचा नसलेली स्त्री) वस्तूत, ज्याअर्थी स्त्री ही स्वतःच्या स्पर्शावर नियंत्रण नसलेली असते, आणि तिने पतीच्या मालकीच्या त्या स्पर्शाला चोरून इतरांना आनंद मिळवून दिला, म्हणून कर्माच्या समानतेमुळे सुखद स्पर्शापासून वंचित होऊन, दुःखद स्पर्श भोगण्यासाठी ती त्वचा नसलेली प्रेत-स्त्री म्हणून उत्पन्न झाली.

Maṅgulitthivatthusmiṃ maṅgulinti virūpaṃ duddasikaṃ bībhacchaṃ, sā kira ikkhaṇikākammaṃ yakkhadāsikammaṃ karontī ‘‘iminā ca iminā ca evaṃ balikamme kate ayaṃ nāma tumhākaṃ vaḍḍhi bhavissatī’’ti mahājanassa gandhapupphādīni vañcanāya gahetvā mahājanaṃ duddiṭṭhiṃ micchādiṭṭhiṃ gaṇhāpesi, tasmā tāya kammasabhāgatāya gandhapupphādīnaṃ thenitattā duggandhā duddassanassa gāhitattā duddasikā virūpā bībhacchā hutvā nibbattā.

मङ्गुलित्थीच्या कथेत 'मङ्गुलि' म्हणजे विरूप, दिसायला वाईट आणि बीभत्स. ती प्रेतीण भविष्य सांगण्याचे किंवा यक्षिणीची दासी म्हणून काम करत असताना, 'या आणि या वस्तूने अशा प्रकारे बली दिला असता, तुमचे असे कल्याण होईल' असे सांगून, लोकांचे गंध, फुले इत्यादी पूजासाहित्य फसवणुकीने घेत असे आणि लोकांना कुदृष्टी व मिथ्यादृष्टी ग्रहण करायला लावत असे. त्यामुळे, त्या कर्माच्या समानतेमुळे आणि गंध-पुष्प इत्यादींची चोरी केल्यामुळे ती दुर्गंधीयुक्त झाली; तसेच लोकांना मिथ्यादृष्टी ग्रहण करायला लावल्यामुळे ती दिसायला वाईट, विरूप आणि बीभत्स होऊन उत्पन्न झाली.

Okilinivatthusmiṃ uppakkaṃ okiliniṃ okirininti sā kira aṅgāracitake nipannā vipphandamānā viparivattamānā paccati, tasmā uppakkā ceva hoti kharena agginā pakkasarīrā; okilinī ca kilinnasarīrā bindubindūni hissā sarīrato paggharanti. Okirinī ca aṅgārasamparikiṇṇā, tassā hi heṭṭhatopi kiṃsukapupphavaṇṇā aṅgārā, ubhayapassesupi, ākāsatopissā upari aṅgārā patanti, tena vuttaṃ – ‘‘uppakkaṃ okiliniṃ okirini’’nti. Sā issāpakatā sapattiṃ aṅgārakaṭāhena okirīti tassā kira kaliṅgarañño ekā nāṭakinī aṅgārakaṭāhaṃ samīpe ṭhapetvā gattato udakañca puñchati, pāṇinā ca sedaṃ karoti. Rājāpi tāya saddhiṃ kathañca karoti, parituṭṭhākārañca dasseti. Aggamahesī taṃ asahamānā issāpakatā hutvā acirapakkantassa rañño taṃ aṅgārakaṭāhaṃ gahetvā tassā upari aṅgāre okiri. Sā taṃ kammaṃ katvā tādisaṃyeva vipākaṃ paccanubhavituṃ petaloke nibbattā.

ओकिलिनीच्या कथेत 'उप्पक्कं ओकिलिनिं ओकिरिनिं' या शब्दांचा अर्थ असा आहे की, ती प्रेतीण निखाऱ्यांच्या चितेवर पडलेली, तडफडत आणि इकडून तिकडे लोळत यातना भोगत असते. म्हणून ती 'उप्पक्का' (तीव्र अग्नीने भाजलेले शरीर असलेली) आहे. 'ओकिलिनी' म्हणजे ओले शरीर असलेली, कारण तिच्या शरीरातून घामाचे थेंब गळत असतात. 'ओकिरिनी' म्हणजे निखाऱ्यांनी वेढलेली, कारण तिच्या खाली, दोन्ही बाजूंना पळसाच्या फुलांसारखे लालभडक निखारे असतात आणि आकाशातूनही तिच्यावर निखारे पडत असतात. म्हणूनच आयुष्यमान मोग्गल्लान थेरांनी 'उप्पक्कं ओकिलिनिं ओकिरिनिं' असे म्हटले आहे. 'तीने मत्सराने पेटून आपल्या सवतीवर निखाऱ्यांचे भांडे ओतले' याविषयीची कथा अशी आहे की, त्या कलिङ्ग राजाची एक नर्तकी जवळच निखाऱ्यांचे भांडे ठेवून राजाच्या शरीरावरील पाणी पुसत होती आणि हाताने वारा घालत होती. राजा देखील तिच्याशी बोलत होता आणि आनंद व्यक्त करत होता. पट्टराणीला हे सहन झाले नाही. ती मत्सराने ग्रस्त झाली आणि राजा निघून गेल्यावर लगेचच तिने ते निखाऱ्यांचे भांडे घेऊन त्या नर्तकीच्या अंगावर निखारे ओतले. तिने ते कर्म करून तशाच प्रकारचा विपाक भोगण्यासाठी प्रेतलोकात जन्म घेतला.

Coraghātakavatthusmiṃ so rañño āṇāya dīgharattaṃ corānaṃ sīsāni chinditvā petaloke nibbattanto asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti.

चोरघातक (जल्लाद) च्या कथेत, त्याने राजाच्या आज्ञेने दीर्घकाळ चोरांची डोकी कापली होती, त्यामुळे प्रेतलोकात जन्म घेताना तो डोके नसलेला केवळ धड (कबंध प्रेत) होऊन उत्पन्न झाला.

Bhikkhuvatthusmiṃ pāpabhikkhūti lāmakabhikkhu. So kira lokassa saddhādeyye cattāro paccaye paribhuñjitvā kāyavacīdvārehi asaṃ yato bhinnājīvo cittakeḷiṃ kīḷanto vicari. Tato ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā petaloke nibbattanto bhikkhusadiseneva attabhāvena nibbatti. Bhikkhunī-sikkhamānā-sāmaṇera-sāmaṇerīvatthūsupi ayameva vinicchayo.

भिक्खूच्या कथेत 'पापभिक्खू' म्हणजे पापी किंवा हीन भिक्खू. त्याने लोकांच्या श्रद्धेने दिलेल्या चार प्रत्ययांचा (अन्न, वस्त्र, निवास, औषध) उपभोग घेतला, परंतु काय व वाचेच्या द्वारांवर संयम न ठेवता, आपली उपजीविका भ्रष्ट करून तो मनाला वाटेल तशा क्रीडा करत वावरला. त्यानंतर एका बुद्धंतरापर्यंत नरकात यातना भोगून, प्रेतलोकात जन्म घेताना तो भिक्खूसारख्याच शरीराने उत्पन्न झाला. भिक्खुणी, सिक्खमाना, सामणेर आणि सामणेरी यांच्या कथांमध्येही हाच निर्णय समजावा.

231. Tapodāvatthusmiṃ [Pg.101] acchodakoti pasannodako. Sītodakoti sītalaudako. Sātodakoti madhurodako. Setakoti parisuddho nissevālapaṇakakaddamo. Suppatitthoti sundarehi titthehi upapanno. Ramaṇīyoti ratijanako. Cakkamattānīti rathacakkappamāṇāni. Kuthitā sandatīti tatrā santattā hutvā sandati. Yatāyaṃ bhikkhaveti yato ayaṃ bhikkhave. So dahoti so rahado. Kuto panāyaṃ sandatīti? Vebhārapabbatassa kira heṭṭhā bhummaṭṭhakanāgānaṃ pañcayojanasatikaṃ nāgabhavanaṃ devalokasadisaṃ maṇimayena talena ārāmuyyānehi ca samannāgataṃ; tattha nāgānaṃ kīḷanaṭṭhāne so udakadaho, tato ayaṃ tapodā sandati. Dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatīti rājagahanagaraṃ kira āviñjetvā mahāpetaloko, tattha dvinnaṃ mahālohakumbhinirayānaṃ antarena ayaṃ tapodā āgacchati, tasmā kuthitā sandatīti.

२३१. तपोदाच्या कथेत 'अच्छोदको' म्हणजे स्वच्छ पाणी असलेले. 'सीतोदको' म्हणजे शीतल पाणी असलेले. 'सातोदको' म्हणजे मधुर पाणी असलेले. 'सेतको' म्हणजे अत्यंत शुद्ध, शेवाळ आणि चिखल नसलेले. 'सुप्पतित्थो' म्हणजे सुंदर घाटांनी युक्त असलेले. 'रमणीयो' म्हणजे आनंद देणारे. 'चक्कमत्तानि' म्हणजे रथाच्या चाकांच्या आकाराची (कमळे फुलतात). 'कुथिता संदति' म्हणजे अत्यंत गरम होऊन वाहते. 'यतायं भिक्खवे' म्हणजे 'हे भिक्खूहो, ज्या ठिकाणाहून ही नदी वाहते'. 'सो दहो' म्हणजे तो जलाशय. 'पण ही नदी कुठून वाहते?' याचे उत्तर असे आहे की, वेभार पर्वताच्या खाली भूमीवर राहणाऱ्या नागांचे पाचशे योजन विस्ताराचे नागलोक (नागभवन) आहे, जे देवलोकासारखे असून मणीमय जमिनीने आणि उद्यानांनी युक्त आहे. तिथे नागांच्या क्रीडास्थानी तो पाण्याचा जलाशय आहे, तिथून ही तपोदा नदी वाहते. 'दोन महानरकांच्या मधून येते' याविषयी: राजगृह नगराला वेढून एक मोठा प्रेतलोक आहे, तिथे दोन मोठ्या लोहकुंभी नरकांच्या मधून ही तपोदा नदी वाहते, म्हणूनच ती उकळत (अत्यंत गरम होऊन) वाहते.

Yuddhavatthusmiṃ nandī caratīti vijayabherī āhiṇḍati. Rājā āvuso licchavīhīti thero kira attano divāṭṭhāne ca rattiṭṭhāne ca nisīditvā ‘‘licchavayo katahatthā katūpāsanā, rājā ca tehi saddhiṃ sampahāraṃ detī’’ti āvajjento dibbena cakkhunā rājānaṃ parājitaṃ palāyamānaṃ addasa. Tato bhikkhū āmantetvā ‘‘rājā āvuso tumhākaṃ upaṭṭhāko licchavīhi pabhaggo’’ti āha. Saccaṃ, bhikkhave, moggallāno āhāti parājikakāle āvajjitvā yaṃ diṭṭhaṃ taṃ bhaṇanto saccaṃ āha.

युद्धाच्या कथेत 'nandī caratī' म्हणजे विजयभेरी वाजवली जात आहे. 'मित्रांनो, राजा लिच्छवींकडून...' याविषयी: थेर (मोग्गल्लान) आपल्या दिवसाच्या आणि रात्रीच्या स्थानी बसून विचार करत होते की, 'लिच्छवी राजे धनुर्विद्येत अत्यंत निपुण व सरावलेले आहेत, आणि राजा त्यांच्याशी युद्ध करत आहे.' असा विचार करत असताना त्यांनी दिव्य चक्षूंनी पाहिले की राजा पराभूत होऊन पळून जात आहे. त्यानंतर त्यांनी भिक्खूंना बोलावून म्हटले, 'मित्रांनो, तुमचा उपस्थायक असलेला राजा लिच्छवींकडून पराभूत झाला आहे.' 'हे भिक्खूहो, मोग्गल्लान खरे बोलले' कारण पराभवाच्या वेळी ध्यान करून त्यांनी जे पाहिले होते, तेच सांगताना त्यांनी सत्य सांगितले होते.

232. Nāgogāhavatthusmiṃ sappinikāyāti evaṃnāmikāya. Āneñjaṃ samādhinti anejaṃ acalaṃ kāyavācāvipphandavirahitaṃ catutthajjhānasamādhiṃ. Nāgānanti hatthīnaṃ. Ogayha uttarantānanti ogayha ogāhetvā puna uttarantānaṃ. Te kira gambhīraṃ udakaṃ otaritvā tattha nhatvā ca pivitvā ca soṇḍāya udakaṃ gahetvā aññamaññaṃ ālolentā uttaranti, tesaṃ evaṃ ogayha uttarantānanti vuttaṃ hoti. Koñcaṃ karontānanti nadītīre ṭhatvā soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā koñcanādaṃ karontānaṃ. Saddaṃ assosinti taṃ [Pg.102] koñcanādasaddaṃ assosiṃ. Attheso, bhikkhave, samādhi so ca kho aparisuddhoti atthi eso samādhi moggallānassa, so ca kho parisuddho na hoti. Thero kira pabbajitato sattame divase tadahuarahattappatto aṭṭhasu samāpattīsu pañcahākārehi anāciṇṇavasībhāvo samādhiparipanthake dhamme na suṭṭhu parisodhetvā āvajjanasamāpajjanādhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇānaṃ saññāmattakameva katvā catutthajjhānaṃ appetvā nisinno, jhānaṅgehi vuṭṭhāya nāgānaṃ saddaṃ sutvā ‘‘antosamāpattiyaṃ assosi’’nti evaṃsaññī ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘attheso, bhikkhave, samādhi; so ca kho aparisuddho’’ti.

२३२. नागोगाह (हत्तींच्या पाण्यात उतरण्याच्या) कथेत 'सप्पिनिकाया' म्हणजे या नावाच्या नदीच्या काठावर. 'आनेञ्जं समाधिं' म्हणजे अकंप, अचल, काय व वाचेच्या हालचालींनी रहित अशा चौथ्या ध्यानाच्या समाधीला प्राप्त झालेले. 'नागानं' म्हणजे हत्तींचा. 'ओगाय्ह उत्तरन्तानं' म्हणजे पाण्यात उतरून पुन्हा वर येणाऱ्यांचा. ते हत्ती खोल पाण्यात उतरून, तिथे स्नान करून व पाणी पिऊन, सोंडेने पाणी घेऊन एकमेकांवर उडवत वर येत होते; त्यांच्या अशा प्रकारे पाण्यात उतरून वर येण्याविषयी असे म्हटले आहे. 'कोञ्चं करोंतानं' म्हणजे नदीकाठावर उभे राहून, सोंड तोंडात घालून क्रौंच पक्ष्यासारखा आवाज (चिंघारणे) करणाऱ्यांचा. 'सद्दं अस्सोसिं' म्हणजे तो चिंघारण्याचा आवाज ऐकला. 'हे भिक्खूहो, ती समाधी आहे खरी, पण ती अपरिशुद्ध आहे' कारण मोग्गल्लानांची ती समाधी पूर्णपणे शुद्ध नव्हती. थेर प्रव्रजित झाल्यापासून सातव्या दिवशी अर्हत पदाला प्राप्त झाले होते, परंतु आठ समापत्तींमध्ये पाच प्रकारांनी वशित्व अजून पूर्णपणे अंगवळणी पडले नव्हते. समाधीत अडथळा आणणाऱ्या धर्मांचे त्यांनी पूर्णपणे शुद्धीकरण केले नव्हते; आवर्जन, समापज्जन, अधिष्ठान, वुट्ठान आणि पच्चवेक्खण यांचे केवळ नाममात्र ज्ञान करून घेऊन चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून ते बसले होते. ध्यानांगांमधून उठून हत्तींचा आवाज ऐकल्यावर, 'मी समाधीच्या आत असतानाच हा आवाज ऐकला' अशी त्यांची समजूत झाली. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे, 'हे भिक्खूहो, ती समाधी आहे खरी, पण ती अपरिशुद्ध आहे.'

Sobhitavatthusmiṃ ahaṃ, āvuso, pañca kappasatāni anussarāmīti ekāvajjanena anussarāmīti āha. Itarathā hi anacchariyaṃ ariyasāvakānaṃ paṭipāṭiyā nānāvajjanena tassa tassa atīte nivāsassa anussaraṇanti na bhikkhū ujjhāyeyyuṃ. Yasmā panesa ‘‘ekāvajjanena anussarāmī’’ti āha, tasmā bhikkhū ujjhāyiṃsu. Atthesā, bhikkhave, sobhitassa, sā ca kho ekāyeva jātīti yaṃ sobhito jātiṃ anussarāmīti āha, atthesā jāti sobhitassa, sā ca kho ekāyeva anantarā na uppaṭipāṭiyā anussaritāti adhippāyo.

सोभिताच्या कथेत 'मित्रांनो, मी पाचशे कल्प आठवू शकतो' याविषयी: त्यांनी एकाच आवर्जनाने (एकाच चित्तवीथीने) मी आठवू शकतो, असे म्हटले. कारण एरवी, आर्य श्रावकांनी अनुक्रमाने किंवा वेगवेगळ्या आवर्जनांनी आपापल्या भूतकाळातील जन्मांचे स्मरण करणे यात काही आश्चर्य नाही, आणि भिक्खूंनी त्यावर आक्षेप घेतला नसता. परंतु, त्यांनी 'मी एकाच आवर्जनाने आठवू शकतो' असे म्हटल्यामुळे भिक्खूंनी आक्षेप घेतला. 'हे भिक्खूहो, सोभिताचा तो जन्म आहे खरा, पण तो एकच जन्म आहे' याचा अर्थ असा की, सोभिताने ज्या जन्माचे मी स्मरण करू शकतो असे म्हटले, तो सोभिताचा जन्म आहे खरा, पण तो केवळ एकच आणि अगदी मागचा (अव्यवहित) जन्म होता; तो क्रम ओलांडून आठवलेला जन्म नव्हता, असा भगवंतांचा अभिप्राय आहे.

Kathaṃ panāyaṃ etaṃ anussarīti? Ayaṃ kira pañcannaṃ kappasatānaṃ upari titthāyatane

पण त्यांनी हे कसे आठवले? असे म्हटले जाते की, हे (शोभित थेर) पाचशे कल्पांच्या पूर्वी एका तित्थिय संप्रदायात...

Pabbajitvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññabhave nibbatti. Tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā avasāne manussaloke uppanno sāsane pabbajitvā tisso vijjā sacchākāsi. So pubbenivāsaṃ anussaramāno imasmiṃ attabhāve paṭisandhiṃ disvā tato paraṃ tatiye attabhāve cutimeva addasa. Atha ubhinnamantarā acittakaṃ attabhāvaṃ anussarituṃ asakkonto nayato sallakkhesi – ‘‘addhāahaṃ asaññabhave nibbatto’’ti. Evaṃ sallakkhentena panānena dukkaraṃ kataṃ, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭi paṭividdhā, ākāse padaṃ dassitaṃ. Tasmā naṃ bhagavā imasmiṃyeva vatthusmiṃ etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ yadidaṃ sobhito’’ti (a. ni. 1.219, 227).

प्रव्रजित होऊन, असंज्ञ-समापत्ती प्राप्त करून आणि ध्यानातून च्युत न होता मृत्यू पावून ते असंज्ञ-लोकात उत्पन्न झाले. तेथे पूर्ण आयुष्य जगून, शेवटी मनुष्यलोकात जन्म घेऊन आणि बुद्ध शासनात प्रव्रजित होऊन त्यांनी तीन विद्या साक्षात केल्या. त्यांनी आपल्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करताना या जन्मातील प्रतिसंधी पाहिली आणि त्यानंतर तिसऱ्या जन्मातील केवळ च्युतीच पाहिली. त्यानंतर त्या दोन्हींच्या दरम्यान असलेल्या चित्तरहित (असंज्ञ) जन्माचे स्मरण करण्यास असमर्थ असल्याने त्यांनी अनुमानाने निश्चित केले की— 'नक्कीच मी असंज्ञ-लोकात उत्पन्नलो होतो.' असे अनुमान करणाऱ्या त्यांनी अत्यंत कठीण कार्य केले; हे शंभर भागात विभागलेल्या केसाच्या टोकाने दुसरे टोक वेधण्यासारखे किंवा आकाशात पाऊल दाखवण्यासारखे आहे. म्हणूनच भगवंतांनी त्यांना याच कारणास्तव एतदग्ग (सर्वश्रेष्ठ) स्थानावर प्रस्थापित केले— 'भिक्खूंनो, माझ्या श्रावक भिक्खूंमध्ये पूर्वजन्मांचे स्मरण करणाऱ्यांमध्ये शोभित हा सर्वश्रेष्ठ आहे.'

Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

विनीतवस्तूचे वर्णन समाप्त झाले.

Nigamanavaṇṇanā

निगमन-वर्णन

233. Uddiṭṭhā [Pg.103] kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammāti idaṃ idha uddiṭṭhapārājikaparidīpanameva. Samodhānetvā pana sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni. Katamāni catuvīsati? Pāḷiyaṃ āgatāni tāva bhikkhūnaṃ cattāri, bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārīti aṭṭha. Ekādasa abhabbapuggalā, tesu paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakā, tayo vatthuvipannā ahetukapaṭisandhikā, tesaṃ saggo avārito maggo pana vārito, abhabbā hi te maggappaṭilābhāya vatthuvipannattāti. Pabbajjāpi nesaṃ paṭikkhittā, tasmā tepi pārājikā. Theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, mātughātako, pitughātako, arahantaghātako, bhikkhunīdūsako, lohituppādako, saṅghabhedakoti ime aṭṭha attano kiriyāya vipannattā abhabbaṭṭhānaṃ pattāti pārājikāva. Tesu theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, bhikkhunīdūsakoti imesaṃ tiṇṇaṃ saggo avārito maggo pana vāritova. Itaresaṃ pañcannaṃ ubhayampi vāritaṃ. Te hi anantarabhave narake nibbattanakasattā. Iti ime ca ekādasa, purimā ca aṭṭhāti ekūnavīsati. Te gihiliṅge ruciṃ uppādetvā gihinivāsananivatthāya bhikkhuniyā saddhiṃ vīsati. Sā hi ajjhācāravītikkamaṃ akatvāpi ettāvatāva assamaṇīti imāni tāva vīsati pārājikāni.

२३३. 'हे आयुष्यमान हो, चार पाराजिका धर्म घोषित केले आहेत' हे वचन येथे (या भिक्खू विभंगात) केवळ घोषित पाराजिकांचे स्पष्टीकरण करणारेच आहे. परंतु, सर्व एकत्र करून एकूण चोवीस पाराजिका समजल्या पाहिजेत. त्या चोवीस कोणत्या? पाळीमध्ये आलेल्या भिक्खूंच्या चार आणि भिक्खुणींच्या चार असाधारण (विशिष्ट) अशा एकूण आठ. अकरा अभव्य पुद्गल (अपात्र व्यक्ती); त्यापैकी पंडक (नपुंसक), तिर्यंच (प्राणी) आणि उभतोब्यंजनक (उभयलिंगी) हे तीन 'वस्तू-विपन्न' (शारीरिकदृष्ट्या अपात्र) आणि अहेतुक-प्रतिसंधी असणारे आहेत. त्यांच्यासाठी स्वर्ग अडवलेला नाही, परंतु मार्ग मात्र अडवलेला आहे; कारण ते शारीरिक अपात्रतेमुळे मार्ग प्राप्त करण्यास असमर्थ आहेत. त्यांची प्रव्रज्याही निषिद्ध आहे, म्हणून ते देखील पाराजिकांसारखेच आहेत. थेय्यसंवासक (चोरीने संघात राहणारा), तित्थियपक्कंतक (दुसऱ्या संप्रदायात गेलेला), मातृघातक, पितृघातक, अर्हतघातक, भिक्खुणीदूषक, lohituppādako (बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणारा) आणि संघभेदक हे आठ जण स्वतःच्या कर्माच्या बिघाडामुळे अभव्य स्थानाला प्राप्त झाले आहेत, म्हणून ते पाराजिकांसारखेच आहेत. त्यापैकी थेय्यसंवासक, तित्थियपक्कंतक आणि भिक्खुणीदूषक या तिघांसाठी स्वर्ग अडवलेला नाही, परंतु मार्ग मात्र अडवलेलाच आहे. इतर पाच जणांसाठी दोन्ही (स्वर्ग आणि मार्ग) अडवलेले आहेत; कारण ते पुढील जन्मात थेट नरकात उत्पन्न होणारे प्राणी आहेत. अशा प्रकारे हे अकरा आणि पूर्वीचे आठ मिळून एकोणीस झाले. गृहस्थ वेषात आवड निर्माण करून गृहस्थाचे वस्त्र परिधान करणाऱ्या भिक्खुणीसह ते वीस होतात. कारण तिने जरी अतिचार (मैथुन धर्म) केला नसला, तरी केवळ एवढ्यावरूनच ती अश्रमणी (भिक्खुणी नसलेली) होते. अशा प्रकारे या वीस पाराजिका आहेत.

Aparānipi – lambī, mudupiṭṭhiko, parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhāti, parassa aṅgajāte abhinisīdatīti imesaṃ catunnaṃ vasena cattāri anulomapārājikānīti vadanti. Etāni hi yasmā ubhinnaṃ rāgavasena sadisabhāvūpagatānaṃ dhammo ‘‘methunadhammo’’ti vuccati. Tasmā etena pariyāyena methunadhammaṃ appaṭisevitvāyeva kevalaṃ maggena maggappavesanavasena āpajjitabbattā methunadhammapārājikassa anulomentīti anulomapārājikānīti vuccanti. Iti imāni ca cattāri purimāni ca vīsatīti samodhānetvā sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni.

इतरही— लंबी (लांब जननेंद्रिय असलेला), मृदुपृष्ठिक (लवचिक पाठीचा), दुसऱ्याचे जननेंद्रिय मुखाने ग्रहण करणारा, आणि दुसऱ्याच्या जननेंद्रियावर बसणारा, या चौघांच्या संदर्भात चार 'अनुलोम पाराजिका' आहेत असे म्हणतात. कारण, ज्या अर्थी दोघांच्या रागाच्या (वासनेच्या) प्रभावामुळे समान अवस्थेला प्राप्त झालेल्यांच्या आचरणाला 'मैथुनधर्म' म्हटले जाते; म्हणून, या पद्धतीने प्रत्यक्ष मैथुनधर्माचे सेवन न करताही, केवळ एका मार्गात दुसऱ्या मार्गाचा प्रवेश करण्याच्या क्रियेमुळे हा गुन्हा घडत असल्याने, ते मैथुनधर्म पाराजिकाशी सुसंगत आहेत, म्हणून त्यांना 'अनुलोम पाराजिका' म्हटले जाते. अशा प्रकारे या चार आणि पूर्वीच्या वीस मिळून सर्व चोवीस पाराजिका समजल्या पाहिजेत.

Na labhati bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsanti uposatha-pavāraṇa-pātimokkhuddesa-saṅghakammappabhedaṃ bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsaṃ na labhati. Yathā pure tathā pacchāti yathā pubbe gihikāle anupasampannakāle ca pacchā pārājikaṃ āpannopi tatheva asaṃvāso hoti. Natthi tassa bhikkhūhi saddhiṃ [Pg.104] uposathapavāraṇapātimokkhuddesasaṅghakammappabhedo saṃvāsoti bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsaṃ na labhati. Tatthāyasmante pucchāmīti tesu catūsu pārājikesu āyasmante ‘‘kaccittha parisuddhā’’ti pucchāmi. Kaccitthāti kacci ettha; etesu catūsu pārājikesu kacci parisuddhāti attho. Atha vā kaccittha parisuddhāti kacci parisuddhā attha, bhavathāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

'भिक्खूंसोबत संवास मिळत नाही' म्हणजे उपोसथ, प्रवारणा, प्रातिमोक्ष-उद्देश आणि संघकर्माचे विविध प्रकार यांमध्ये भिक्खूंसोबत एकत्र राहण्याचा अधिकार मिळत नाही. 'जसे पूर्वी तसे नंतर' म्हणजे जसे पूर्वी गृहस्थ असताना किंवा अनुपसंपन्न (सामणेर) असताना संवास नव्हता, तसेच नंतर पाराजिका आपत्तीत पडल्यावरही तो असंवासी होतो. त्याचा भिक्खूंसोबत उपोसथ, प्रवारणा, प्रातिमोक्ष-उद्देश आणि संघकर्माच्या विविध प्रकारांमध्ये संवास नसतो, म्हणून 'भिक्खूंसोबत संवास मिळत नाही' असे म्हटले आहे. 'तेथे मी आयुष्यमानांना विचारतो' म्हणजे त्या चार पाराजिकांच्या बाबतीत मी आयुष्यमानांना विचारतो— 'तुम्ही यात शुद्ध आहात का?' 'कच्चित्थ' म्हणजे 'कच्चि एत्थ' (येथे काय); या चार पाराजिकांमध्ये तुम्ही शुद्ध आहात का, असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'कच्चित्थ परिसुद्धा' म्हणजे 'तुम्ही शुद्ध आहात का?' असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ स्पष्टच आहे.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

समंतपासादिका नामक विनय-वर्णनेमध्ये

Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या पाराजिकाचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ

२. संघादिसेस काण्ड

1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā

१. शुक्कविस्सट्ठि सिक्खापद वर्णन

Yaṃ [Pg.105] pārājikakaṇḍassa, saṅgītaṃ samanantaraṃ;

Tassa terasakassāyamapubbapadavaṇṇanā.

पाराजिका काण्डानंतर लगेचच ज्या तेरा (सिक्खापदांच्या) काण्डाचे संगीतिकारांनी संगायन केले, त्या तेरा सिक्खापदांच्या अपूर्व (नवीन) पदांचे हे वर्णन आहे.

234. Tena samayena buddho bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā seyyasako anabhirato brahmacariyaṃ caratīti ettha āyasmāti piyavacanaṃ. Seyyasakoti tassa bhikkhuno nāmaṃ. Anabhiratoti vikkhittacitto kāmarāgapariḷāhena pariḍayhamāno na pana gihibhāvaṃ patthayamāno. So tena kiso hotīti so seyyasako tena anabhiratabhāvena kiso hoti.

२३४. त्या वेळी बुद्ध भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सेय्यसक हे अनभिरत (उदासीन) होऊन ब्रह्मचर्य पाळत होते. येथे 'आयुष्यमान' (आयस्मा) हा प्रिय शब्द (आदरयुक्त शब्द) आहे. 'सेय्यसक' हे त्या भिक्खूचे नाव आहे. 'अनभिरत' म्हणजे विक्षिप्त चित्त असलेला, कामरागाच्या संतापाने जळणारा, परंतु गृहस्थ होण्याची इच्छा नसलेला. 'तो त्यामुळे कृश झाला' म्हणजे तो सेय्यसक त्या अनभिरत भावामुळे कृश झाला होता.

Addasā kho āyasmā udāyīti ettha udāyīti tassa therassa nāmaṃ, ayañhi seyyasakassa upajjhāyo lāḷudāyī nāma bhantamigasappaṭibhāgo niddārāmatādimanuyuttānaṃ aññataro lolabhikkhu. Kacci no tvanti kacci nu tvaṃ. Yāvadatthaṃ bhuñjātiādīsu yāvatā atthoti yāvadatthaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvatā te bhojanena attho yattakaṃ tvaṃ icchasi tattakaṃ bhuñja, yattakaṃ kālaṃ rattiṃ vā divā vā supituṃ icchasi tattakaṃ supa, mattikādīhi kāyaṃ ubbaṭṭetvā cuṇṇādīhi ghaṃsitvā yattakaṃ nhānaṃ icchasi tattakaṃ nhāya, uddesena vā paripucchāya vā vattapaṭipattiyā vā kammaṭṭhānena vā attho natthīti. Yadā te anabhirati uppajjatīti yasmiṃ kāle tava kāmarāgavasena ukkaṇṭhitatā vikkhittacittatā uppajjati. Rāgo cittaṃ anuddhaṃsetīti kāmarāgo cittaṃ dhaṃseti padhaṃseti vikkhipati ceva milāpeti ca. Tadā hatthena upakkamitvā asuciṃ mocehīti tasmiṃ kāle hatthena vāyamitvā asucimocanaṃ karohi, evañhi te cittekaggatā bhavissati. Iti taṃ upajjhāyo anusāsi yathā taṃ bālo bālaṃ mago magaṃ.

येथे 'अद्दसा खो आयस्मा उदायी' या वाक्यात 'उदायी' हे त्या थेराचे नाव आहे. हा सेय्यसकाचा उपाध्याय 'लाळुदायी' नावाचा, चंचल हरिणासारखा स्वभाव असलेला, झोपण्यात रममाण होणारा आणि चंचल वृत्तीचा एक भिक्खू होता. 'कच्चि नो त्वं' म्हणजे 'तू काय करत आहेस?' 'यावदत्थं भुञ्जति' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'यावदत्थं' म्हणजे 'जितकी गरज आहे तितके'. याचा अर्थ असा आहे - जितक्या भोजनाची तुला गरज आहे, जितकी तुझी इच्छा आहे तितके भोजन कर; रात्री किंवा दिवसा जितका वेळ तुला झोपण्याची इच्छा असेल तितका वेळ झोप; माती इत्यादींनी शरीर चोळून, सुगंधी चूर्णाने घासून जितकी वेळ स्नान करण्याची इच्छा असेल तितकी वेळ स्नान कर; पाठांतर (उद्देस), प्रश्न विचारणे (परिपुच्छा), व्रत-नियम पाळणे (वत्तपटिपत्ति) किंवा कम्मट्ठान (कर्मस्थान) करण्याची काही गरज नाही. 'यदा ते अनभिरति उप्पज्जति' म्हणजे ज्या वेळी तुझ्या मनात कामरागामुळे अस्वस्थता किंवा चित्ताची विक्षिप्तता उत्पन्न होईल. 'रागो चित्तं अनुद्धंसेति' म्हणजे कामराग चित्ताचा नाश करतो, विध्वंस करतो, त्याला विखुरतो आणि मलिन करतो. 'तदा हत्थेन उपक्कमित्वा असुचिं मोचेहि' म्हणजे त्या वेळी हाताने प्रयत्न करून अशुची (वीर्य) स्खलित कर, कारण असे केल्याने तुझ्या चित्ताची एकाग्रता होईल. अशा प्रकारे त्या उपाध्यायाने त्याला उपदेश केला, जसा एखादा मूर्ख दुसऱ्या मूर्खाला किंवा एखादा पशू दुसऱ्या पशूला उपदेश करतो.

235. Tesaṃ muṭṭhassatīnaṃ asampajānānaṃ niddaṃ okkamantānanti satisampajaññaṃ pahāya niddaṃ otarantānaṃ. Tattha kiñcāpi niddaṃ okkamantānaṃ abyākato [Pg.106] bhavaṅgavāro pavattati, satisampajaññavāro gaḷati, tathāpi sayanakāle manasikāro kātabbo. Divā supantena yāva nhātassa bhikkhuno kesā na sukkhanti tāva supitvā vuṭṭhahissāmīti saussāhena supitabbaṃ. Rattiṃ supantena ettakaṃ nāma rattibhāgaṃ supitvā candena vā tārakāya vā idaṃ nāma ṭhānaṃ pattakāle vuṭṭhahissāmīti saussāhena supitabbaṃ. Buddhānussatiādīsu ca dasasu kammaṭṭhānesu ekaṃ aññaṃ vā cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva niddā okkamitabbā. Evaṃ karonto hi sato sampajāno satiñca sampajaññañca avijahitvāva niddaṃ okkamatīti vuccati. Te pana bhikkhū bālā lolā bhantamigasappaṭibhāgā na evamakaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ muṭṭhassatīnaṃ asampajānānaṃ niddaṃ okkamantāna’’nti.

२३५. 'तेसं मुट्ठस्सतीनां असम्पजानानां निद्दं ओक्कमन्तानं' म्हणजे स्मृती आणि संप्रजन्य सोडून झोपेच्या अधीन होणाऱ्यांचे. जरी झोपेत जाणाऱ्यांचा अव्याकृत भवांगप्रवाह सुरू राहतो आणि स्मृती-संप्रजन्याचा प्रवाह सुटतो, तरीही झोपण्याच्या वेळी मनसिकार (स्मृती जागृत ठेवणे) केला पाहिजे. दिवसा झोपणाऱ्या भिक्खूने 'जोपर्यंत स्नान केलेल्या भिक्खूचे केस सुकत नाहीत, तोपर्यंतच झोपून मी उठेन' अशा उत्साहाने झोपले पाहिजे. रात्री झोपणाऱ्याने 'रात्रीच्या इतक्या भागापर्यंत झोपून, चंद्र किंवा ताऱ्यांच्या विशिष्ट स्थानी पोहोचल्यावर मी उठेन' अशा उत्साहाने झोपले पाहिजे. बुद्धानुस्मृती इत्यादी दहा कम्मट्ठानांपैकी (कर्मस्थानांपैकी) एखादे किंवा मनाला आवडणारे दुसरे एखादे कम्मट्ठान मनात धरूनच झोपले पाहिजे. कारण असे करणारा मनुष्य 'स्मृतीवान आणि संप्रजन्ययुक्त (सतो संपजानो) होऊन, स्मृती व संप्रजन्याचा त्याग न करताच झोपी जातो' असे म्हटले जाते. परंतु ते भिक्खू मूर्ख, चंचल आणि चंचल हरिणासारखे असल्याने त्यांनी असे केले नाही. म्हणून संगीतिकारांनी म्हटले आहे - 'तेसं मुट्ठस्सतीनां असम्पजानानां निद्दं ओक्कमन्तानं' (त्या स्मृतीभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेल्या, झोपी जाणाऱ्या भिक्खूंचे).

Atthi cettha cetanā labbhatīti ettha ca supinante assādacetanā atthi upalabbhati. Atthesā, bhikkhave, cetanā; sā ca kho abbohārikāti bhikkhave esā assādacetanā atthi, sā ca kho avisaye uppannattā abbohārikā, āpattiyā aṅgaṃ na hoti. Iti bhagavā supinante cetanāya abbohārikabhāvaṃ dassetvā ‘‘evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyātha, sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādiseso’’ti sānupaññattikaṃ sikkhāpadaṃ paññāpesi.

'अत्थि चेत्थ चेतना लब्भती' येथे स्वप्नात आस्वाद घेण्याची चेतना (आस्वादचेतना) असते, ती प्राप्त होते (दिसून येते). 'अत्थेसा, भिक्खवे, चेतना; सा च खो अब्बोहारिका' म्हणजे 'भिक्खूंनो, ही आस्वादचेतना असते; परंतु ती नियंत्रण नसलेल्या अवस्थेत (अविषयात) उत्पन्न झाल्यामुळे ती अव्यवहारिक (अब्बोहारिक) आहे, ती आपत्तीचे (गुन्ह्याचे) अंग बनत नाही.' अशा प्रकारे भगवंतांनी स्वप्नातील चेतनेचे अव्यवहारिकत्व दर्शवून, 'भिक्खूंनो, तुम्ही या शिक्षापदाचा असा उद्देश (उच्चार) करावा - स्वप्नाव्यतिरिक्त जाणूनबुजून वीर्यस्खलन करणे हा संघादिसेस आहे' असे अनुप्रज्ञप्तीसह शिक्षापद प्रज्ञप्त केले.

236-237. Tattha saṃvijjati cetanā assāti sañcetanā, sañcetanāva sañcetanikā, sañcetanā vā assā atthīti sañcetanikā. Yasmā pana yassa sañcetanikā sukkavissaṭṭhi hoti so jānanto sañjānanto hoti, sā cassa sukkavissaṭṭhi cecca abhivitaritvā vītikkamo hoti, tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthameva dassetuṃ ‘‘jānanto sañjānanto cecca abhivitaritvā vītikkamo’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Tattha jānantoti upakkamāmīti jānanto. Sañjānantoti sukkaṃ mocemīti sañjānanto, teneva upakkamajānanākārena saddhiṃ jānantoti attho. Ceccāti mocanassādacetanāvasena cetetvā pakappetvā. Abhivitaritvāti upakkamavasena maddanto nirāsaṅkacittaṃ pesetvā. Vītikkamoti evaṃ pavattassa yo vītikkamo ayaṃ sañcetanikāsaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hoti.

२३६-२३७. त्यामध्ये, ज्याची चेतना विद्यमान असते ती 'संचेतना' होय. संचेतना म्हणजेच 'संचेतनिका'. किंवा ज्याची संचेतना असते ती 'संचेतनिका'. परंतु ज्या भिक्खूचे जाणूनबुजून वीर्यस्खलन होते, तो जाणणारा आणि नीट समजणारा (जानंतो संजानंतो) असतो. आणि त्याचे ते वीर्यस्खलन मुद्दाम (चेच्चा), ओलांडून (अभिवितरित्वा) केलेले उल्लंघन (वीतिक्कमो) असते. म्हणून शब्दांवर जास्त भर न देता केवळ अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'जानंतो संजानंतो चेच्चा अभिवितरित्वा वीतिक्कमो' असे त्याचे पदभाजन (शब्दांचे विश्लेषण) सांगितले आहे. तेथे 'जानंतो' म्हणजे 'मी प्रयत्न करत आहे' हे जाणणारा. 'संजानंतो' म्हणजे 'मी वीर्य स्खलित करत आहे' हे नीट समजणारा; म्हणजेच त्या प्रयत्नाच्या जाणिवेसह जाणणारा असा अर्थ आहे. 'चेच्चा' म्हणजे स्खलनाच्या आस्वाद घेण्याच्या इच्छेने विचार करून किंवा योजना करून. 'अभिवितरित्वा' म्हणजे प्रयत्नाद्वारे (इंद्रियांचे) दमन करून, शंकारहित चित्त प्रवृत्त करून. 'वीतिक्कमो' म्हणजे अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या भिक्खूचे जे उल्लंघन होते, तो 'संचेतनिका' या शब्दाचा सर्वोच्च (शिखाप्राप्त) अर्थ आहे, असे म्हटले आहे.

Idāni [Pg.107] sukkavissaṭṭhīti ettha yassa sukkassa vissaṭṭhi taṃ tāva saṅkhyāto vaṇṇabhedato ca dassetuṃ ‘‘sukkanti dasa sukkānī’’tiādimāha. Tattha sukkānaṃ āsayabhedato dhātunānattato ca nīlādivaṇṇabhedo veditabbo.

आता 'सुक्कविस्सिट्ठी' (वीर्यस्खलन) या संदर्भात, ज्या वीर्याचे स्खलन होते, त्याचे सर्वप्रथम संख्येनुसार आणि रंगाच्या भेदानुसार वर्गीकरण दर्शवण्यासाठी 'सुक्कं ति दस सुक्कानि' (वीर्य म्हणजे दहा प्रकारचे वीर्य) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे वीर्याच्या आशयाच्या (स्थानाच्या) भेदावरून आणि धातूंच्या विविधतेमुळे निळा इत्यादी रंगांचे भेद समजून घ्यावेत.

Vissaṭṭhīti vissaggo, atthato panetaṃ ṭhānācāvanaṃ hoti, tenāha – ‘‘vissaṭṭhīti ṭhānatocāvanā vuccatī’’ti. Tattha vatthisīsaṃ kaṭi kāyoti tidhā sukkassa ṭhānaṃ pakappenti, eko kirācariyo ‘‘vatthisīsaṃ sukkassa ṭhāna’’nti āha. Eko ‘‘kaṭī’’ti, eko ‘‘sakalo kāyo’’ti, tesu tatiyassa bhāsitaṃ subhāsitaṃ. Kesalomanakhadantānañhi maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikāthaddhasukkhacammāni ca vajjetvā avaseso chavimaṃsalohitānugato sabbopi kāyo kāyappasādabhāvajīvitindriyābaddhapittānaṃ sambhavassa ca ṭhānameva. Tathā hi rāgapariyuṭṭhānenābhibhūtānaṃ hatthīnaṃ ubhohi kaṇṇacūḷikāhi sambhavo nikkhamati, mahāsenarājā ca rāgapariyuṭṭhito sambhavavegaṃ adhivāsetuṃ asakkonto satthena bāhusīsaṃ phāletvā vaṇamukhena nikkhantaṃ sambhavaṃ dassesīti.

'विस्सिट्ठी' म्हणजे विसर्ग (त्याग करणे). अर्थाच्या दृष्टीने हे स्थानावरून च्युत करणे (हलवणे) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विस्सिट्ठी म्हणजे स्थानावरून च्युत करणे म्हटले जाते.' तेथे मूत्राशयाचे टोक (वत्थिसीसं), कंबर (कटि) आणि शरीर (कायो) अशा three प्रकारे वीर्याचे स्थान मानले जाते. एक आचार्य म्हणतात - 'मूत्राशयाचे टोक हे वीर्याचे स्थान आहे.' दुसरे म्हणतात - 'कंबर हे स्थान आहे.' तिसरे म्हणतात - 'संपूर्ण शरीर हे स्थान आहे.' या आचार्यांमध्ये तिसऱ्या आचार्यांचे म्हणणे हे सुभाषित (योग्य) आहे. कारण केस, रोम (अंगावरील केस), नखे, दात यांचे मांसापासून विलग असलेले भाग, तसेच मलमूत्र, लाळ, शेंबूड आणि कठीण व कोरडी त्वचा वगळता, त्वचा, मांस आणि रक्ताने युक्त असलेले उर्वरित संपूर्ण शरीर हे कायप्रसाद, भावेंद्रिय, जीवितेंद्रिय, अबद्ध पित्त आणि वीर्य (संभव) यांचे स्थानच आहे. कारण कामरागाने ग्रस्त झालेल्या हत्तींच्या दोन्ही कानांच्या मुळांतून वीर्य (संभव) बाहेर पडते. तसेच महासेन राजाने कामरागाने पीडित होऊन वीर्याचा वेग रोखण्यास असमर्थ झाल्यामुळे शस्त्राने आपल्या दंडाचा वरचा भाग (बाहूशीर्ष) फाडून जखमेच्या मुखातून बाहेर पडणारे वीर्य दाखवले होते.

Ettha pana paṭhamassa ācariyassa vāde mocanassādena nimitte upakkamato yattakaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya tattake asucimhi vatthisīsato muñcitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso. Dutiyassa vāde tatheva kaṭito muccitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte, tatiyassa vāde tatheva sakalakāyaṃ saṅkhobhetvā tato muccitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso. Dakasotorohaṇañcettha adhivāsetvā antarā nivāretuṃ asakkuṇeyyatāya vuttaṃ, ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otarati. Tasmā ṭhānā cāvanamattenevettha āpatti veditabbā, sā ca kho nimitte upakkamantasseva hatthaparikammapādaparikammagattaparikammakaraṇena sacepi asuci muccati, anāpatti. Ayaṃ sabbācariyasādhāraṇavinicchayo.

येथे पहिल्या आचार्यांच्या मतात, वीर्य स्खलित करण्याच्या आस्वादाने जननेंद्रियावर (निमित्तावर) प्रयत्न करणाऱ्या भिक्खूचे, जेवढे वीर्य एक लहान माशी पिऊ शकेल तेवढे वीर्य मूत्राशयाच्या मुखापासून सुटून मूत्रमार्गात उतरल्याबरोबर, ते बाहेर पडो अथवा न पडो, संघादिसेस आपत्ती होते. दुसऱ्या आचार्यांच्या मतात, तसेच कंबरेपासून सुटून मूत्रमार्गात उतरल्याबरोबर (संघादिसेस होतो). तिसऱ्या आचार्यांच्या मतात, तसेच संपूर्ण शरीर क्षोभित करून तेथून सुटून मूत्रमार्गात उतरल्याबरोबर, बाहेर पडो अथवा न पडो, संघादिसेस होतो. येथे मूत्रमार्गात उतरणे हे (वीर्य) मध्येच रोखणे अशक्य असल्यामुळे सांगितले आहे, कारण आपल्या स्थानावरून च्युत झालेले वीर्य नक्कीच मूत्रमार्गात उतरते. म्हणून येथे केवळ स्थानावरून च्युत करण्यानेच आपत्ती समजावी. आणि ती आपत्ती जननेंद्रियावर प्रयत्न करणाऱ्यालाच होते; हात चोळणे, पाय चोळणे किंवा शरीर चोळणे या क्रियेमुळे जरी वीर्य स्खलित झाले, तरी अनापत्ती (दोष नाही) आहे. हा सर्व आचार्यांचा सामायिक निर्णय आहे.

Aññatra supinantāti ettha supino eva supinanto, taṃ ṭhapetvā apanetvāti vuttaṃ hoti. Tañca pana supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati [Pg.108] dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti.

‘स्वप्नावस्था वगळून’ (अञ्ञत्र सुपिनन्ता) यामध्ये स्वप्न म्हणजेच स्वप्नावस्था होय; ते वगळून किंवा दूर करून, असे म्हटले आहे. आणि मनुष्य स्वप्न चार कारणांमुळे पाहतो: धातूंच्या क्षोभामुळे (शारीरिक धातू बिघडल्यामुळे), पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे, देवतांच्या प्रभावामुळे किंवा पूर्वनिमितामुळे.

Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati, passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati – pabbatā patanto viya, ākāsena gacchanto viya, vāḷamigahatthīcorādīhi anubaddho viya hoti. Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati. Devatopasaṃhārato passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti, so tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati. Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati, bodhisattassamātā viya puttapaṭilābhanimittaṃ, bodhisatto viya pañca mahāsupine (a. ni. 5.196), kosalarājā viya soḷasa supineti.

त्या चार कारणांपैकी, पित्त इत्यादींचा क्षोभ करणाऱ्या कारणांच्या संयोगामुळे ज्यांचे शारीरिक धातू क्षोभित झाले आहेत, असा व्यक्ती धातूंच्या क्षोभामुळे स्वप्न पाहतो; आणि स्वप्न पाहताना तो विविध प्रकारची स्वप्ने पाहतो—जसे की डोंगरावरून खाली पडत असल्यासारखे, आकाशातून उडत असल्यासारखे, किंवा हिंस्र श्वापद, हत्ती, चोर इत्यादींनी पाठलाग केल्यासारखे होते. पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे स्वप्न पाहणारा व्यक्ती पूर्वी अनुभवलेल्या विषयांनाच (आलंबनांना) स्वप्नात पाहतो. देवतांच्या प्रभावामुळे स्वप्न पाहणाऱ्या व्यक्तीसमोर देवता कल्याणाच्या किंवा अकल्याणाच्या इच्छेने, हितासाठी किंवा अहितासाठी विविध प्रकारची आलंबने आणतात; आणि तो त्या देवतांच्या प्रभावाने ती आलंबने पाहतो. पूर्वनिमितामुळे स्वप्न पाहणारा व्यक्ती पुण्य आणि अपुण्याच्या प्रभावाने भविष्यात घडू इच्छिणाऱ्या हिताच्या किंवा अहिताच्या पूर्वनिमित्त स्वरूप असलेले स्वप्न पाहतो; जसे बोधिसत्त्वांच्या मातेने पुत्रप्राप्तीचे निमित्त असणारे स्वप्न पाहिले होते, जसे बोधिसत्त्वांनी पाच महास्वप्ने पाहिली होती, किंवा कोसल राजाने सोळा स्वप्ने पाहिली होती.

Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supinaṃ passati na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati taṃ saccaṃ vā hoti alīkaṃ vā, kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati taṃ ekantasaccameva hoti. Etesañca catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva.

त्या स्वप्नांमध्ये, जे स्वप्न धातूंच्या क्षोभामुळे आणि पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे पाहिले जाते, ते खरे नसते. जे स्वप्न देवतांच्या प्रभावामुळे पाहिले जाते, ते खरे किंवा खोटेही असू शकते; कारण क्रुद्ध झालेल्या देवता विनाशाच्या इच्छेने कपटाने विपरीत गोष्टीही दाखवू शकतात. परंतु जे स्वप्न पूर्वनिमितामुळे पाहिले जाते, ते पूर्णपणे खरेच असते. आणि या चार मूळ कारणांच्या परस्पर मिश्रणामुळे सुद्धा स्वप्नांचे विविध प्रकार होतातच.

Tañca panetaṃ catubbidhampi supinaṃ sekkhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā, asekkhā pana na passanti pahīnavipallāsattā. Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho, udāhu neva sutto na paṭibuddhoti? Kiñcettha yadi tāva sutto passati abhidhammavirodho āpajjati, bhavaṅgacittena hi supati taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti, supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati vinayavirodho āpajjati, yañhi paṭibuddho passati taṃ sabbohārikacittena passati, sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi. Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, ko nāma passati; evañca sati supinassa abhāvova āpajjatīti, na abhāvo. Kasmā[Pg.109]? Yasmā kapimiddhapareto passati. Vuttañhetaṃ – ‘‘kapimiddhapareto kho, mahārāja, supinaṃ passatī’’ti. Kapimiddhaparetoti makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti; evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā, yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti tāya yutto supinaṃ passati, tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo. Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho, pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti. Kiñcāpi vipākaṃ deti? Atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanā. Tenāha – ‘‘ṭhapetvā supinanta’’nti.

आणि हे चारही प्रकारचे स्वप्न केवळ शैक्ष (सेक्ख) आणि पृथग्जन (पुथुज्जन) लोकच पाहतात, कारण त्यांचे विपर्यास नष्ट झालेले नसतात; परंतु अशैक्ष (असेक्ख - अर्हत) मात्र स्वप्न पाहत नाहीत, कारण त्यांचे विपर्यास नष्ट झालेले असतात. पण स्वप्न पाहणारा मनुष्य झोपलेला असताना स्वप्न पाहतो की जागा असताना, की झोपलेलाही नसतो आणि जागाही नसतो? येथे जर झोपलेला असताना स्वप्न पाहतो असे मानले, तर अभिधम्माशी विरोध निर्माण होतो; कारण मनुष्य भवंग-चित्ताने झोपतो, आणि ते भवंग-चित्त रूपनिमित्त इत्यादी आलंबन असणारे किंवा राग इत्यादींनी युक्त असणारे नसते, तर स्वप्न पाहणाऱ्याला अशी (रागयुक्त इत्यादी) चित्ते उत्पन्न होतात. जर जागा असताना स्वप्न पाहतो असे मानले, तर विनयाशी विरोध निर्माण होतो; कारण जागा असलेला मनुष्य जे काही पाहतो, ते व्यावहारिक चित्ताने पाहतो, आणि व्यावहारिक चित्ताने नियमभंग केला असता अनापत्ती (दोषमुक्ती) नसते. परंतु स्वप्न पाहणाऱ्याने नियमभंग केला तरी पूर्णपणे अनापत्तीच (दोषमुक्तीच) असते. जर झोपलेलाही नाही आणि जागाही नाही अशा अवस्थेत स्वप्न पाहतो असे मानले, तर मग स्वप्न पाहणारा कोण? आणि असे झाल्यास स्वप्नाचा अभावच सिद्ध होईल. (उत्तर:) स्वप्नाचा अभाव होत नाही. का? कारण 'कपिमिद्धपरेत' (माकडाच्या झोपेसारख्या झोपेने युक्त असलेला) स्वप्न पाहतो. असे म्हटलेच आहे—'हे महाराजा, कपिमिद्धपरेत मनुष्य स्वप्न पाहतो.' 'कपिमिद्धपरेत' म्हणजे माकडाच्या झोपेसारख्या झोपेने युक्त असलेला. ज्याप्रमाणे माकडाची झोप अत्यंत चंचल असते; त्याचप्रमाणे जी झोप वारंवार कुशल इत्यादी चित्तांनी मिश्रित असल्यामुळे चंचल असते, आणि ज्या झोपेच्या प्रवृत्तीत वारंवार भवंगातून बाहेर पडणे होते, अशा झोपेने युक्त असलेला मनुष्य स्वप्न पाहतो. त्यामुळे हे स्वप्न कुशलही असते, अकुशलही असते आणि अव्याकृतही असते. त्यामध्ये, स्वप्नात चैत्यवंदन, धम्मश्रवण, धम्मोपदेश इत्यादी करणाऱ्याचे स्वप्न 'कुशल' असते; प्राणातिपात इत्यादी करणाऱ्याचे स्वप्न 'अकुशल' असते; आणि या दोन्ही टोकांपासून मुक्त असलेले, आवर्जन आणि तदालंबन क्षणी असणारे स्वप्न 'अव्याकृत' समजावे. हे स्वप्न दुर्बळ आधार असल्यामुळे, त्यातील चेतना प्रतिसंधी खेचून आणण्यास (पुढचा जन्म देण्यास) असमर्थ असते; परंतु प्रवृत्ती काळात इतर कुशल-अकुशल कर्मांनी उपस्तंभित होऊन ते विपाक देऊ शकते. जरी ते विपाक देत असले, तरी नियंत्रणाबाहेर उत्पन्न झाल्यामुळे स्वप्नातील चेतना व्यावहारिकदृष्ट्या अ-व्यावहारिक (दोषरहित) मानली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे—'स्वप्नावस्था वगळून'.

Saṅghādisesoti imassa āpattinikāyassa nāmaṃ. Tasmā yā aññatra supinantā sañcetanikā sukkavissaṭṭhi, ayaṃ saṅghādiseso nāma āpattinikāyoti evamettha sambandho veditabbo. Vacanattho panettha saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso. Kiṃ vuttaṃ hoti? Imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ, tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya ādito sese ca majjhe mānattadānatthāya mūlāya paṭikassanena vā saha mānattadānatthāya avasāne abbhānatthāya saṅgho icchitabbo. Na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātunti saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādisesoti. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthameva dassetuṃ ‘‘saṅghova tassā āpattiyā parivāsaṃ deti, mūlāya paṭikassati, mānattaṃ deti, abbheti na sambahulā na ekapuggalo, tena vuccati saṅghādiseso’’ti idamassa padabhājanaṃ –

‘संघादिसेस’ हे या आपत्ती-समूहाचे नाव आहे. म्हणून, स्वप्नावस्था वगळून इतर वेळी जी जाणीवपूर्वक केलेली वीर्य-स्खलनाची क्रिया आहे, तो ‘संघादिसेस’ नावाचा आपत्ती-समूह होतो, असा येथे संबंध समजावा. आणि येथे शब्दाचा अर्थ असा समजावा की, ज्या आपत्तीच्या सुरुवातीला आणि उर्वरित भागात संघाची आवश्यकता असते, तो ‘संघादिसेस’ होय. याचा काय अर्थ आहे? या आपत्तीत पडलेल्या आणि त्यातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्या भिक्खूच्या आपत्तीतून मुक्त होण्याच्या प्रक्रियेत, त्याच्या सुरुवातीला परिवास देण्यासाठी, आणि सुरुवातीनंतरच्या उर्वरित भागात म्हणजे मध्ये मानत्त देण्यासाठी, किंवा मूळ आपत्तीकडे परत खेचण्यासह मानत्त देण्यासाठी, आणि शेवटी अब्भान करण्यासाठी संघाची आवश्यकता असते. कारण येथे संघाशिवाय एकही कर्म करणे शक्य नाही; म्हणून ज्याच्या सुरुवातीला आणि उर्वरित भागात संघाची आवश्यकता असते, तो ‘संघादिसेस’ होय. परंतु केवळ शब्दांवर न जाता अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी—'संघच त्या आपत्तीसाठी परिवास देतो, मूळ आपत्तीकडे परत खेचतो, मानत्त देतो, अब्भान करतो; अनेक भिक्खू किंवा एक व्यक्ती हे करू शकत नाही, म्हणून याला संघादिसेस म्हटले जाते'—हे याचे पदभाजन (शब्दांचे विश्लेषण) आहे।

‘‘Saṅghādisesoti yaṃ vuttaṃ, taṃ suṇohi yathātathaṃ;

Saṅghova deti parivāsaṃ, mūlāya paṭikassati;

Mānattaṃ deti abbheti, tenetaṃ iti vuccatī’’ti. (pari. 339) –

ज्याला 'संघादिसेस' (संघादिशेष) म्हटले गेले आहे, ते जसे आहे तसे (यथार्थपणे) ऐका; संघच परिवास (परिवर्त/परिवीक्षा) देतो, मूळ स्थितीकडे परत पाठवतो (मूलाय पटिकस्सति), मानत्त देतो आणि अब्भान (पुनर्वसन) करतो, म्हणूनच याला असे (संघादिसेस) म्हटले जाते.

Parivāre [Pg.110] vacanakāraṇañca vuttaṃ, tattha parivāsadānādīni samuccayakkhandhake vitthārato āgatāni, tattheva nesaṃ saṃvaṇṇanaṃ karissāma.

परिवार (ग्रंथात) शब्दाचे कारण (व्युत्पत्ती) सांगितले आहे. त्यामध्ये परिवास देणे इत्यादी गोष्टी समुच्चयक्खन्धकामध्ये विस्ताराने आल्या आहेत, तेथेच आम्ही त्यांचे स्पष्टीकरण (वर्णन) करू.

Tasseva āpattinikāyassāti tassa eva āpattisamūhassa. Tattha kiñcāpi ayaṃ ekāva āpatti, rūḷhisaddena pana avayave samūhavohārena vā ‘‘nikāyo’’ti vutto – ‘‘eko vedanākkhandho, eko viññāṇakkhandho’’tiādīsu viya.

'तस्सेव आपत्तिनिकायस्स' म्हणजे त्याच आपत्ति-समूहाचे (अधिवचन/नाव). त्यामध्ये, जरी ही एकच आपत्ति असली, तरी रूढ शब्दाने किंवा अवयवामध्ये (भागामध्ये) समूहाच्या व्यवहाराने (संज्ञेने) याला 'निकाय' (समूह) म्हटले गेले आहे — जसे की 'एक वेदनास्कंध, एक विज्ञानस्कंध' इत्यादींमध्ये.

Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni imaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpajjantassa upāyañca kālañca adhippāyañca adhippāyavatthuñca dassetuṃ ‘‘ajjhattarūpe mocetī’’tiādimāha. Ettha hi ajjhattarūpādīhi catūhi padehi upāyo dassito, ajjhattarūpe vā moceyya bahiddhārūpe vā ubhayattha vā ākāse vā kaṭiṃ kampento, ito paraṃ añño upāyo natthi. Tattha rūpe ghaṭṭetvā mocentopi rūpena ghaṭṭetvā mocentopi rūpe moceticceva veditabbo. Rūpe hi sati so moceti na rūpaṃ alabhitvā. Rāgūpatthambhādīhi pana pañcahi kālo dassito. Rāgūpatthambhādikālesu hi aṅgajātaṃ kammaniyaṃ hoti, yassa kammaniyatte sati moceti. Ito paraṃ añño kālo natthi, na hi vinā rāgūpatthambhādīhi pubbaṇhādayo kālabhedā mocane nimittaṃ honti.

अशा प्रकारे, उच्चारलेल्या (उद्दिष्ट) शिक्षापदाचे शब्दांच्या क्रमाने विभाजन करून, आता या 'सुक्कविस्सट्ठि' (शुक्र-उत्सर्ग) आपत्तीला प्राप्त होणाऱ्या व्यक्तीचा उपाय (पद्धत), काळ, अभिप्राय (हेतू) आणि अभिप्रायाची वस्तू (विषय) दर्शवण्यासाठी 'अज्झत्तरूपे मोचेति' (अंतर्गत रूपात मुक्त करतो) इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'अज्झत्तरूप' इत्यादी चार पदांद्वारे उपाय दर्शवला आहे: एकतर तो अंतर्गत रूपात मुक्त करेल, किंवा बाह्य रूपात, किंवा दोन्हीमध्ये, किंवा हवेमध्ये कंबर हलवून; याशिवाय दुसरा कोणताही उपाय नाही. त्यामध्ये, रूपावर घासून मुक्त करणारा असो किंवा रूपाने घासून मुक्त करणारा असो, त्याला 'रूपात मुक्त करतो' (रूपे मोचेति) असेच समजावे. कारण रूप असतानाच तो मुक्त करतो, रूप मिळाल्याशिवाय नाही. परंतु 'रागूपत्थम्भ' (रागाचा/कामाचा उद्दीपन) इत्यादी पाच पदांद्वारे काळ दर्शवला आहे. कारण रागाच्या उद्दीपनाच्या काळात जननेंद्रिय कार्यक्षम (कम्मनीय) होते, आणि ते कार्यक्षम असतानाच तो मुक्त करतो. याशिवाय दुसरा कोणताही काळ नाही; कारण रागाच्या उद्दीपनाशिवाय सकाळ इत्यादी काळाचे भेद मुक्त होण्याचे कारण बनत नाहीत.

Ārogyatthāyātiādīhi dasahi adhippāyo dassito, evarūpena hi adhippāyabhedena moceti na aññathā. Nīlādīhi pana dasahi navamassa adhippāyassa vatthu dassitaṃ, vīmaṃsanto hi nīlādīsu aññatarassa vasena vīmaṃsati na tehi vinimuttanti.

'आरोग्यत्थाय' (आरोग्यासाठी) इत्यादी दहा पदांद्वारे अभिप्राय (हेतू) दर्शवला आहे; कारण अशा प्रकारच्या अभिप्रायाच्या भेदानेच तो मुक्त करतो, अन्यथा नाही. परंतु 'नील' (निळा) इत्यादी दहा पदांद्वारे नवव्या अभिप्रायाचा (मीमांसा/परीक्षण करण्याचा हेतू) विषय दर्शवला आहे; कारण परीक्षण करणारा निळ्या इत्यादींपैकी कोणत्याही एका रंगाच्या आधारे परीक्षण करतो, त्याहून वेगळे नाही.

238. Ito paraṃ pana imesaṃyeva ajjhattarūpādīnaṃ padānaṃ pakāsanatthaṃ ‘‘ajjhattarūpeti ajjhattaṃ upādinne rūpe’’tiādi vuttaṃ, tattha ajjhattaṃ upādinne rūpeti attano hatthādibhede rūpe. Bahiddhā upādinneti parassa tādiseyeva. Anupādinneti tāḷacchiddādibhede. Tadubhayeti attano ca parassa ca rūpe, ubhayaghaṭṭanavasenetaṃ vuttaṃ. Attano rūpena ca anupādinnarūpena ca ekato ghaṭṭanepi labbhati. Ākāse vāyamantassāti kenaci rūpena aghaṭṭetvā ākāseyeva kaṭikampanapayaogena aṅgajātaṃ cālentassa.

२३८. यानंतर, याच 'अज्झत्तरूप' इत्यादी पदांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'अज्झत्तरूपेति अज्झत्तं उपादिन्ने रूपे' (अंतर्गत रूप म्हणजे अंतर्गत उपात्त रूप) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'अंतर्गत उपात्त रूप' म्हणजे स्वतःचे हात इत्यादी अवयवांचे रूप. 'बाह्य उपात्त' म्हणजे दुसऱ्याचे तशाच प्रकारचे रूप. 'अनुपात्त' (अनुपादिन्न) म्हणजे कुलुपाचे छिद्र इत्यादी रूप. 'दोन्ही' (तदुभये) म्हणजे स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे रूप; हे दोन्हीच्या घर्षणाने (घासण्याने) म्हटले आहे. स्वतःचे रूप आणि अनुपात्त रूप यांच्या एकत्र घर्षणाने देखील हे प्राप्त होते. 'हवेमध्ये प्रयत्न करणाऱ्याचे' (आकासे वायमन्तस्स) म्हणजे कोणत्याही रूपाशी घर्षण न करता, केवळ हवेमध्येच कंबर हलवण्याच्या प्रयोगाने जननेंद्रिय हलवणाऱ्याचे.

Rāgūpatthambheti [Pg.111] rāgassa balavabhāve, rāgena vā aṅgajātassa upatthambhe, thaddhabhāve sañjāteti vuttaṃ hoti. Kammaniyaṃ hotīti mocanakammakkhamaṃ ajjhattarūpādīsu upakkamārahaṃ hoti.

'रागूपत्थम्भ' म्हणजे रागाच्या (कामाच्या) तीव्रतेमुळे, किंवा रागाने जननेंद्रियाला आधार मिळून ते ताठ (कठिण) झाले असता, असे म्हटले आहे. 'कम्मनीयं होति' (कार्यक्षम होते) म्हणजे ते मुक्त करण्याच्या क्रियेसाठी सक्षम होते, अज्झत्तरूप इत्यादींवर प्रयोग करण्यास योग्य होते.

Uccāliṅgapāṇakadaṭṭhūpatthambheti uccāliṅgapāṇakadaṭṭhena aṅgajāte upatthambhe. Uccāliṅgapāṇakā nāma lomasapāṇakā honti, tesaṃ lomehi phuṭṭhaṃ aṅgajātaṃ kaṇḍuṃ gahetvā thaddhaṃ hoti, tattha yasmā tāni lomāni aṅgajātaṃ ḍaṃsantāni viya vijjhanti, tasmā ‘‘uccāliṅgapāṇakadaṭṭhenā’’ti vuttaṃ, atthato pana uccāliṅgapāṇakalomavedhanenāti vuttaṃ hoti.

'उच्चालिंगपाणकदट्ठूपत्थम्भ' म्हणजे उच्चालिंग कीटकाच्या (एक प्रकारची केसाळ अळी) चावण्यामुळे जननेंद्रिय ताठ झाले असता. 'उच्चालिंग कीटक' म्हणजे केसाळ कीटक (अळ्या) असतात; त्यांच्या केसांचा स्पर्श झाल्याने जननेंद्रियाला खाज सुटून ते ताठ होते. त्यामध्ये, कारण ते केस जननेंद्रियाला चावल्यासारखे टोचतात, म्हणून 'उच्चालिंग कीटकाने चावल्यामुळे' असे म्हटले आहे; परंतु वास्तविक अर्थाने, 'उच्चालिंग कीटकाच्या केसांच्या टोचण्यामुळे' असे म्हटले आहे.

239. Arogo bhavissāmīti mocetvā arogo bhavissāmi. Sukhaṃ vedanaṃ uppādessāmīti mocanena ca muccanuppattiyā muttapaccayā ca yā sukhā vedanā hoti, taṃ uppādessāmīti attho. Bhesajjaṃ bhavissatīti idaṃ me mocitaṃ kiñcideva bhesajjaṃ bhavissati. Dānaṃ dassāmīti mocetvā kīṭakipillikādīnaṃ dānaṃ dassāmi. Puññaṃ bhavissatīti mocetvā kīṭādīnaṃ dentassa puññaṃ bhavissati. Yaññaṃ yajissāmīti mocetvā kīṭādīnaṃ yaññaṃ yajissāmi. Kiñci kiñci mantapadaṃ vatvā dassāmīti vuttaṃ hoti. Saggaṃ gamissāmīti mocetvā kīṭādīnaṃ dinnadānena vā puññena vā yaññena vā saggaṃ gamissāmi. Bījaṃ bhavissatīti kulavaṃsaṅkurassa dārakassa bījaṃ bhavissati, ‘‘iminā bījena putto nibbattissatī’’ti iminā adhippāyena mocetīti attho. Vīmaṃsatthāyāti jānanatthāya. Nīlaṃ bhavissatītiādīsu jānissāmi tāva kiṃ me mocitaṃ nīlaṃ bhavissati pītakādīsu aññataravaṇṇanti evamattho daṭṭhabbo. Khiḍḍādhippāyoti khiḍḍāpasuto, tena tena adhippāyena kīḷanto mocetīti vuttaṃ hoti.

२३९. 'आरोगो भविस्सामि' (मी निरोगी होईन) म्हणजे मुक्त करून मी रोगमुक्त होईन. 'सुखं वेदनं उप्पादेस्सामि' (मी सुखद वेदना उत्पन्न करीन) म्हणजे मुक्त करण्याच्या प्रयत्नाने, मुक्त होण्याच्या प्रक्रियेने आणि मुक्त झाल्यामुळे जी सुखद वेदना होते, 'ती मी उत्पन्न करीन' असा अर्थ आहे. 'भेसज्जं भविस्सति' (ते औषध होईल) म्हणजे माझे हे मुक्त केलेले वीर्य काहीतरी औषध होईल. 'दानं दस्सामि' (मी दान देईन) म्हणजे मुक्त करून मी कीटक, मुंग्या इत्यादींना दान देईन. 'पुञ्ञं भविस्सति' (पुण्य होईला) म्हणजे मुक्त करून कीटक इत्यादींना दान देणाऱ्या मला पुण्य लाभेल. 'यञ्ञं यजिस्सामि' (मी यज्ञ करीन) म्हणजे मुक्त करून कीटक इत्यादींसाठी यज्ञ करीन; काही मंत्रपदे म्हणून मी ते अर्पण करीन, असा अर्थ आहे. 'सग्गं गमिस्सामि' (मी स्वर्गात जाईन) म्हणजे मुक्त करून कीटक इत्यादींना दिलेल्या दानाने, पुण्याने किंवा यज्ञाने मी स्वर्गात जाईन. 'बीजं भविस्सति' (ते बीज होईल) म्हणजे कुळवंशाचा अंकुर असलेल्या बालकाचे ते बीज होईल, 'या बीजाने पुत्र जन्माला येईल' या अभिप्रायाने (हेतूने) तो मुक्त करतो, असा अर्थ आहे. 'वीमंसत्थाय' म्हणजे जाणून घेण्यासाठी. 'नीलं भविस्सति' (ते निळे होईल) इत्यादींमध्ये असा अर्थ समजला पाहिजे: 'माझे मुक्त केलेले वीर्य निळे होईल की पिवळे इत्यादी रंगांपैकी इतर कोणत्या रंगाचे होईल, हे मी आधी जाणून घेईन.' 'खिळ्ळाधिप्पायो' म्हणजे क्रीडासक्त (खेळण्यात मग्न असलेला); वेगवेगळ्या अभिप्रायाने खेळत खेळत तो मुक्त करतो, असा अर्थ आहे.

240. Idāni yadidaṃ ‘‘ajjhattarūpe mocetī’’tiādi vuttaṃ tattha yathā mocento āpattiṃ āpajjati, tesañca padānaṃ vasena yattako āpattibhedo hoti, taṃ sabbaṃ dassento ‘‘ajjhattarūpe ceteti upakkamati muccati āpatti saṅghādisesassā’’tiādimāha.

२४०. आता, जे हे 'अज्झत्तरूपे मोचेति' इत्यादी म्हटले आहे, त्यामध्ये मुक्त करणारा कशा प्रकारे आपत्तीला प्राप्त होतो आणि त्या पदांच्या आधारे आपत्तीचे किती भेद होतात, हे सर्व दर्शवण्यासाठी त्यांनी 'अज्झत्तरूपे चेतेति उपक्कमति मुच्चति आपत्ति संघादिसेसस्स' (अंतर्गत रूपात विचार करतो, प्रयत्न करतो, मुक्त होते, तर संघादिसेस आपत्ती होते) इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha [Pg.112] cetetīti mocanassādasampayuttāya cetanāya muccatūti ceteti. Upakkamatīti tadanurūpaṃ vāyāmaṃ karoti. Muccatīti evaṃ cetentassa tadanurūpena vāyāmena vāyamato sukkaṃ ṭhānā cavati. Āpatti saṅghādisesassāti imehi tīhi aṅgehi assa puggalassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti attho. Esa nayo bahiddhārūpetiādīsupi avasesesu aṭṭhavīsatiyā padesu.

त्यामध्ये, 'चेतेति' (विचार करतो/चेतना करतो) म्हणजे मुक्त होण्याच्या आस्वादाने युक्त असलेल्या चेतनेने 'हे मुक्त व्हावे' असा विचार करतो. 'उपक्कमति' (प्रयत्न करतो) म्हणजे त्यानुसार प्रयत्न करतो. 'मुच्चति' (मुक्त होते) म्हणजे असा विचार करणाऱ्या आणि त्यानुसार प्रयत्न करणाऱ्या भिक्खूचे वीर्य स्थानावरून च्युत (स्खलित) होते. 'आपत्ति संघादिसेसस्स' म्हणजे या तीन अंगांमुळे (घटकांमुळे) त्या व्यक्तीला 'संघादिसेस' नावाची आपत्ती होते, असा अर्थ आहे. हाच नियम 'बाहिद्धारूप' इत्यादी उर्वरित अठ्ठावीस पदांच्या बाबतीतही लागू होतो.

Ettha pana dve āpattisahassāni nīharitvā dassetabbāni. Kathaṃ? Ajjhattarūpe tāva rāgūpatthambhe ārogyatthāya nīlaṃ mocentassa ekā āpatti, ajjhattarūpeyeva rāgūpatthambhe ārogyatthāya pītādīnaṃ mocanavasena aparā navāti dasa. Yathā ca ārogyatthāya dasa, evaṃ sukhādīnaṃ navannaṃ padānaṃ atthāya ekekapade dasa dasa katvā navuti, iti imā ca navuti purimā ca dasāti rāgūpatthambhe tāva sataṃ. Yathā pana rāgūpatthambhe evaṃ vaccūpatthambhādīsupi catūsu ekekasmiṃ upatthambhe sataṃ sataṃ katvā cattāri satāni, iti imāni cattāri purimañca ekanti ajjhattarūpe tāva pañcannaṃ upatthambhānaṃ vasena pañca satāni. Yathā ca ajjhattarūpe pañca, evaṃ bahiddhārūpe pañca, ajjhattabahiddhārūpe pañca, ākāse kaṭiṃ kampentassa pañcāti sabbānipi catunnaṃ pañcakānaṃ vasena dve āpattisahassāni veditabbāni.

येथे दोन हजार आपत्ती स्पष्ट करून दाखवल्या पाहिजेत. कसे? प्रथम अध्यात्मरूपात (स्वतःच्या शरीरात) रागाच्या उत्तेजनामुळे आरोग्यासाठी निळ्या रंगाचे वीर्य स्खलित करणाऱ्याला एक आपत्ती होते. अध्यात्मरूपातच, रागाच्या उत्तेजनेमध्येच, आरोग्यासाठीच पिवळे इत्यादी वीर्य स्खलित करण्याच्या द्वारे इतर नऊ आपत्ती मिळून दहा आपत्ती होतात. आणि ज्याप्रमाणे आरोग्यासाठी दहा आपत्ती होतात, त्याचप्रमाणे सुखादी नऊ पदांच्या हेतूसाठी प्रत्येक पदात दहा-दहा करून नव्वद आपत्ती होतात. अशा प्रकारे या नव्वद आणि पूर्वीच्या दहा मिळून रागोत्तेजनेमध्ये प्रथम शंभर आपत्ती होतात. आणि ज्याप्रमाणे रागोत्तेजनेमध्ये शंभर आपत्ती होतात, त्याचप्रमाणे मलोत्सर्जनाच्या उत्तेजनेमध्ये इत्यादी चार उत्तेजनांपैकी प्रत्येकात शंभर-शंभर करून चारशे आपत्ती होतात. अशा प्रकारे हे चारशे आणि पूर्वीचे एकशे मिळून अध्यात्मरूपात प्रथम पाच उत्तेजनांच्या द्वारे पाचशे आपत्ती होतात. आणि ज्याप्रमाणे अध्यात्मरूपात पाचशे आपत्ती होतात, त्याचप्रमाणे बाह्यरूपात पाचशे, अध्यात्म-बाह्यरूपात पाचशे, आणि आकाशात कंबर हलवणाऱ्या भिक्खूच्या पाचशे मिळून, सर्व मिळून चार पंचकांच्या द्वारे दोन हजार आपत्ती जाणाव्यात.

Idāni ārogyatthāyātiādīsu tāva dasasu padesu paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā heṭṭhā vā gahetvā upari gaṇhantassa, upari vā gahetvā heṭṭhā gaṇhantassa, ubhato vā gahetvā majjhe ṭhapentassa, majjhe vā gahetvā ubhato harantassa, sabbamūlaṃ vā katvā gaṇhantassa cetanūpakkamamocane sati visaṅketo nāma natthīti dassetuṃ ‘‘ārogyatthañca sukhatthañcā’’ti khaṇḍacakkabaddhacakkādibhedavicittaṃ pāḷimāha.

आता आरोग्यासाठी इत्यादी प्रथम दहा पदांमध्ये क्रमाने किंवा विनाक्रमाने, खालून घेऊन वर ग्रहण करणाऱ्याचे, वरून घेऊन खाली ग्रहण करणाऱ्याचे, दोन्ही बाजूंनी घेऊन मध्ये ठेवणाऱ्याचे, मध्ये घेऊन दोन्ही बाजूंना नेणाऱ्याचे, किंवा सर्वांना मूळ करून ग्रहण करणाऱ्याचे, चेतना, प्रयत्न आणि स्खलन असताना 'विसंकेत' (चूक किंवा विसंगती) नावाचा प्रकार नसतो हे दाखवण्यासाठी 'आरोग्यत्थं च सुखत्थं च' इत्यादी खंडचक्र, बद्धचक्र इत्यादी भेदांनी युक्त असलेले पाळी वचन भगवंतांनी सांगितले आहे.

Tattha ārogyatthañca sukhatthañca ārogyatthañca bhesajjatthañcā ti evaṃ ārogyapadaṃ sabbapadehi yojetvā vuttamekaṃ khaṇḍacakkaṃ. Sukhapadādīni sabbapadehi yojetvā yāva attano attano atītānantarapadaṃ tāva ānetvā vuttāni nava baddhacakkānīti evaṃ ekekamūlakāni dasa cakkāni honti, tāni dumūlakādīhi saddhiṃ asammohato vitthāretvā veditabbāni. Attho panettha pākaṭoyeva.

त्यामध्ये 'आरोग्यत्थं च सुखत्थं च, आरोग्यत्थं च भेषज्जत्थं च' अशा प्रकारे आरोग्य पदाला सर्व पदांशी जोडून सांगितलेले एक 'खंडचक्र' होय. सुख पदादींना सर्व पदांशी जोडून, जोपर्यंत स्वतःच्या स्वतःच्या मागील लगतच्या पदापर्यंत आणून सांगितलेली नऊ 'बद्धचक्रे' आहेत; अशा प्रकारे एक-एक मूळ असलेली दहा चक्रे होतात. ती द्विमूलक इत्यादींसह संभ्रम न होता सविस्तरपणे जाणावीत. येथील अर्थ स्पष्टच आहे.

Yathā [Pg.113] ca ārogyatthāyātiādīsu dasasu padesu, evaṃ nīlādīsupi ‘‘nīlañca pītakañca ceteti upakkamatī’’tiādinā nayena dasa cakkāni vuttāni, tānipi asammohato vitthāretvā veditabbāni. Attho panettha pākaṭoyeva.

आणि ज्याप्रमाणे आरोग्यासाठी इत्यादी दहा पदांमध्ये चक्रे सांगितली आहेत, त्याचप्रमाणे नील (निळे) इत्यादींमध्ये देखील 'नीलं च पीतकं च चेतेति उपक्कमति' इत्यादी पद्धतीने दहा चक्रे सांगितली आहेत. ती देखील संभ्रम न होता सविस्तरपणे जाणावीत. येथील अर्थ स्पष्टच आहे.

Puna ārogyatthañca nīlañca ārogyatthañca sukhatthañca nīlañca pītakañcāti ekenekaṃ dvīhi dve…pe… dasahi dasāti evaṃ purimapadehi saddhiṃ pacchimapadāni yojetvā ekaṃ missakacakkaṃ vuttaṃ.

पुन्हा 'आरोग्यत्थं च नीलं च, आरोग्यत्थं च सुखत्थं च नीलं च पीतकं च' अशा प्रकारे एकाने एक, दोनने दोन... पे... दहाने दहा, अशा प्रकारे पूर्व पदांशी उत्तर पदे जोडून एक 'मिश्रकचक्र' सांगितले आहे.

Idāni yasmā ‘‘nīlaṃ mocessāmī’’ti cetetvā upakkamantassa pītakādīsu muttesupi pītakādivasena cetetvā upakkamantassa itaresu muttesupi nevatthi visaṅketo, tasmā etampi nayaṃ dassetuṃ ‘‘nīlaṃ mocessāmīti ceteti upakkamati pītakaṃ muccatī’’tiādinā nayena cakkāni vuttāni. Tato paraṃ sabbapacchimapadaṃ nīlādīhi navahi padehi saddhiṃ yojetvā kucchicakkaṃ nāma vuttaṃ. Tato pītakādīni nava padāni ekena nīlapadeneva saddhiṃ yojetvā piṭṭhicakkaṃ nāma vuttaṃ. Tato lohitakādīni nava padāni ekena pītakapadeneva saddhiṃ yojetvā dutiyaṃ piṭṭhicakkaṃ vuttaṃ. Evaṃ lohitakapadādīhi saddhiṃ itarāni nava nava padāni yojetvā aññānipi aṭṭha cakkāni vuttānīti evaṃ dasagatikaṃ piṭṭhicakkaṃ veditabbaṃ.

आता ज्याअर्थी 'मी निळे (वीर्य) स्खलित करीन' असा विचार करून प्रयत्न करणाऱ्याचे पिवळे इत्यादी स्खलित झाले तरी, किंवा पिवळे इत्यादींच्या विचाराने प्रयत्न करणाऱ्याचे इतर स्खलित झाले तरी विसंगती (चूक) नसते, म्हणून ही पद्धत देखील दाखवण्यासाठी 'मी निळे स्खलित करीन असा विचार करतो, प्रयत्न करतो आणि पिवळे स्खलित होते' इत्यादी पद्धतीने चक्रे सांगितली आहेत. त्यानंतर सर्वात शेवटचे पद नील इत्यादी नऊ पदांशी जोडून 'कुच्छिचक्र' (कुशीचे चक्र) नावाचे चक्र सांगितले आहे. त्यानंतर पीत (पिवळे) इत्यादी नऊ पदे केवळ एका नील पदाशी जोडून 'पिट्ठिचक्र' (पाठीचे चक्र) नावाचे चक्र सांगितले आहे. त्यानंतर लोहित (तांबडे) इत्यादी नऊ पदे केवळ एका पीत पदाशी जोडून दुसरे 'पिट्ठिचक्र' सांगितले आहे. अशा प्रकारे लोहित पदादींसह इतर नऊ-नऊ पदे जोडून आणखी आठ चक्रे सांगितली आहेत; अशा प्रकारे दहा गतींचे 'पिट्ठिचक्र' जाणावे.

Evaṃ khaṇḍacakkādīnaṃ anekesaṃ cakkānaṃ vasena vitthārato garukāpattimeva dassetvā idāni aṅgavaseneva garukāpattiñca lahukāpattiñca anāpattiñca dassetuṃ ‘‘ceteti upakkamati muccatī’’tiādimāha. Tattha purimanayena ajjhattarūpādīsu rāgādiupatthambhe sati ārogyādīnaṃ atthāya cetentassa upakkamitvā asucimocane tivaṅgasampannā garukāpatti vuttā. Dutiyena nayena cetentassa upakkamantassa ca mocane asati duvaṅgasampannā lahukā thullaccayāpatti. ‘‘Ceteti na upakkamati muccatī’’tiādīhi chahi nayehi anāpatti.

अशा प्रकारे खंडचक्र इत्यादी अनेक चक्रांच्या द्वारे सविस्तरपणे केवळ गुरुकापत्तीच दाखवून, आता अंगांच्या (घटकांच्या) आधारेच गुरुकापत्ती, लहुकापत्ती आणि अनापत्ती दाखवण्यासाठी 'चेतेति उपक्कमति मुच्चति' (विचार करतो, प्रयत्न करतो, स्खलित होते) इत्यादी वचन भगवंतांनी सांगितले आहे. त्यामध्ये पहिल्या पद्धतीने अध्यात्मरूप इत्यादींमध्ये रागादी उत्तेजना असताना आरोग्यादींच्या हेतूसाठी विचार करणाऱ्याने प्रयत्न करून वीर्य स्खलित केल्यास तीन अंगांनी युक्त असलेली गुरुकापत्ती सांगितली आहे. दुसऱ्या पद्धतीने विचार करणाऱ्या आणि प्रयत्न करणाऱ्याचे स्खलन न झाल्यास दोन अंगांनी युक्त असलेली हलकी 'थुल्लच्चय' (स्थूलदोष) आपत्ती होते. 'विचार करतो, प्रयत्न करत नाही, स्खलित होते' इत्यादी सहा पद्धतींनी अनापत्ती सांगितली आहे.

Ayaṃ pana āpattānāpattibhedo saṇho sukhumo, tasmā suṭṭhu sallakkhetabbo. Suṭṭhu sallakkhetvā kukkuccaṃ pucchitena āpatti vā anāpatti vā ācikkhitabbā, vinayakammaṃ vā kātabbaṃ. Asallakkhetvā karonto hi roganidānaṃ ajānitvā bhesajjaṃ karonto vejjo viya vighātañca [Pg.114] āpajjati, na ca taṃ puggalaṃ tikicchituṃ samattho hoti. Tatrāyaṃ sallakkhaṇavidhi – kukkuccena āgato bhikkhu yāvatatiyaṃ pucchitabbo – ‘‘katarena payogena katarena rāgena āpannosī’’ti. Sace paṭhamaṃ aññaṃ vatvā pacchā aññaṃ vadati na ekamaggena katheti, so vattabbo – ‘‘tvaṃ na ekamaggena kathesi pariharasi, na sakkā tava vinayakammaṃ kātuṃ gaccha sotthiṃ gavesā’’ti. Sace pana tikkhattumpi ekamaggeneva katheti, yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti, athassa āpattānāpattigarukalahukāpattivinicchayatthaṃ ekādasannaṃ rāgānaṃ vasena ekādasa payogā samavekkhitabbā.

परंतु हा आपत्ती आणि अनापत्तीचा भेद अत्यंत सूक्ष्म व बारीक आहे, म्हणून तो चांगल्या प्रकारे लक्षात घेतला पाहिजे. चांगल्या प्रकारे लक्षात घेऊन, शंका (कुक्कुच्च) विचारणाऱ्याला आपत्ती किंवा अनापत्ती सांगावी, किंवा विनयकर्म करावे. कारण, नीट विचार न करता निर्णय देणारा विनयधर हा रोगाचे मूळ कारण न जाणता औषधोपचार करणाऱ्या वैद्याप्रमाणे स्वतः त्रासाला प्राप्त होतो आणि त्या व्यक्तीला दोषमुक्त करण्यास समर्थ होत नाही. त्यामध्ये ही लक्षात घेण्याची पद्धत आहे – शंकेने आलेला भिक्खू तीन वेळा विचारला जावा – 'तू कोणत्या प्रयोगाने आणि कोणत्या रागाने आपत्तीला प्राप्त झाला आहेस?' जर तो आधी एक बोलून नंतर दुसरेच बोलत असेल आणि एकाच मार्गाने सांगत नसेल, तर त्याला म्हणावे – 'तू एकाच मार्गाने सांगत नाहीस, टाळाटाळ करत आहेस. तुझ्यासाठी विनयकर्म करणे शक्य नाही. जा, स्वतःचे कल्याण शोध.' पण जर तो तीन वेळा विचारल्यावरही एकाच मार्गाने सांगत असेल आणि स्वतःला जसे आहे तसे प्रकट करत असेल, तर त्याच्या आपत्ती-अनापत्ती आणि गुरु-लघु आपत्तीच्या निर्णयासाठी अकरा प्रकारच्या रागांच्या आधारे अकरा प्रयोगांचे परीक्षण केले पाहिजे.

Tatrime ekādasa rāgā – mocanassādo, muccanassādo, muttassādo, methunassādo, phassassādo, kaṇḍuvanassādo, dassanassādo, nisajjassādo, vācassādo, gehassitapemaṃ, vanabhaṅgiyanti. Tattha mocetuṃ assādo mocanassādo, muccane assādo muccanassādo, mutte assādo muttassādo, methune assādo methunassādo, phasse assādo phassassādo, kaṇḍuvane assādo kaṇḍuvanassādo, dassane assādo dassanassādo, nisajjāya assādo nisajjassādo, vācāya assādo vācassādo, gehassitaṃ pemaṃ gehassitapemaṃ, vanabhaṅgiyanti yaṃkiñci pupphaphalādi vanato bhañjitvā āhaṭaṃ. Ettha ca navahi padehi sampayuttaassādasīsena rāgo vutto. Ekena padena sarūpeneva, ekena padena vatthunā vutto, vanabhaṅgo hi rāgassa vatthu na rāgoyeva.

त्या (११ रागांच्या) संबंधात हे अकरा राग आहेत – मोचनस्साद, मुच्चनस्साद, मुत्तस्साद, मेथुनस्साद, फस्सस्साद, कण्डुवनस्साद, दस्सनस्साद, निसज्जस्साद, वाचस्साद, गेहस्सितपेम आणि वनभंगिय. त्यापैकी, (वीर्य) स्खलित करण्याच्या इच्छेने घेतलेला आस्वाद म्हणजे 'मोचनस्साद' होय; स्खलन होत असतानाचा आस्वाद म्हणजे 'मुच्चनस्साद' होय; स्खलन झाल्यानंतरचा आस्वाद म्हणजे 'मुत्तस्साद' होय; मैथुनातील आस्वाद म्हणजे 'मेथुनस्साद' होय; स्पर्शातील आस्वाद म्हणजे 'फस्सस्साद' होय; खाजविण्यातील आस्वाद म्हणजे 'कण्डुवनस्साद' होय; पाहण्यातील आस्वाद म्हणजे 'दस्सनस्साद' होय; एकत्र बसण्यातील आस्वाद म्हणजे 'निसज्जस्साद' होय; संभाषणातील आस्वाद म्हणजे 'वाचस्साद' होय; घराशी संबंधित (कौटुंबिक) प्रेम म्हणजे 'गेहस्सितपेम' होय; आणि 'वनभंगिय' म्हणजे वनातून तोडून आणलेले कोणतेही फूल, फळ इत्यादी वस्तू होय. येथे पहिल्या नऊ पदांद्वारे संप्रयुक्त आस्वादाच्या (सुखवेदनेच्या) प्राधान्याने 'राग' (आसक्ती) सांगितला आहे. एका पदाने (गेहस्सितपेम या पदाने) त्याच्या मूळ स्वरूपातच राग सांगितला आहे, आणि एका पदाने (वनभंगिय या पदाने) वस्तूच्या माध्यमातून राग सांगितला आहे. कारण वनभंग (वनातून तोडलेली फुले-फळे इत्यादी) हे रागाचे अधिष्ठान (वस्तू) आहे, तो स्वतः राग नव्हे.

Etesaṃ pana rāgānaṃ vasena evaṃ payogā samavekkhitabbā – mocanassāde mocanassādacetanāya cetento ceva assādento ca upakkamati muccati saṅghādiseso. Tatheva cetento ca assādento ca upakkamati na muccati thullaccayaṃ. Sace pana sayanakāle rāgapariyuṭṭhito hutvā ūrunā vā muṭṭhinā vā aṅgajātaṃ gāḷhaṃ pīḷetvā mocanatthāya saussāhova supati, supantassa cassa asuci muccati saṅghādiseso. Sace rāgapariyuṭṭhānaṃ asubhamanasikārena vūpasametvā suddhacitto supati, supantassa muttepi anāpatti.

परंतु या रागांच्या संदर्भात प्रयोगांचा (प्रयत्नांचा) विचार याप्रमाणे करावा – मोचनस्सादामध्ये (वीर्य स्खलित करण्याच्या आस्वादात) मोचनस्साद-चेतनेने विचार करत आणि आस्वाद घेत जर कोणी प्रयत्न करतो आणि वीर्य स्खलित होते, तर संघादिसिस आपत्ती होते. त्याचप्रमाणे विचार करत आणि आस्वाद घेत जर प्रयत्न करतो पण वीर्य स्खलित होत नाही, तर थुल्लच्चय आपत्ती होते. परंतु जर झोपण्याच्या वेळी रागाने ग्रस्त होऊन मांडीने किंवा मुठीने जननेंद्रिय घट्ट दाबून, स्खलन करण्याच्या उद्देशाने प्रयत्नपूर्वक झोपतो आणि झोपलेल्या अवस्थेत त्याचे वीर्य स्खलित होते, तर संघादिसिस आपत्ती होते. जर रागाचा प्रादुर्भाव अशुभाच्या मनसिकाराने (अशुभ भावनेने) शांत करून शुद्ध चित्ताने झोपतो, तर झोपलेल्या अवस्थेत स्खलन झाले तरी अनापत्ती होते.

Muccanassāde [Pg.115] attano dhammatāya muccamānaṃ assādeti na upakkamati anāpatti. Sace pana muccamānaṃ assādento upakkamati, tena upakkamena mutte saṅghādiseso. Attano dhammatāya muccamāne ‘‘mā kāsāvaṃ vā senāsanaṃ vā dussī’’ti aṅgajātaṃ gahetvā jagganatthāya udakaṭṭhānaṃ gacchati vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

मुच्चनस्सादामध्ये (स्खलन होत असतानाच्या आस्वादात) स्वतःच्या नैसर्गिक प्रक्रियेने स्खलित होत असलेल्या वीर्याचा आस्वाद घेतो, पण कोणताही प्रयत्न करत नाही, तर अनापत्ती होते. परंतु जर स्खलित होत असलेल्या वीर्याचा आस्वाद घेत प्रयत्न करतो आणि त्या प्रयत्नाने स्खलन होते, तर संघादिसिस आपत्ती होते. स्वतःच्या नैसर्गिक प्रक्रियेने स्खलन होत असताना 'काषाय वस्त्र (चीवर) किंवा शय्यासन खराब होऊ नये' या विचाराने जननेंद्रिय पकडून, स्वच्छतेसाठी पाण्याच्या ठिकाणी जातो, तर ते योग्य आहे, असे महाप्रत्यरी (महापच्चरी) मध्ये म्हटले आहे.

Muttassāde attano dhammatāya mutte ṭhānā cute asucimhi pacchā assādentassa vinā upakkamena muccati, anāpatti. Sace assādetvā puna mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

मुत्तस्सादामध्ये (स्खलन झाल्यानंतरच्या आस्वादात) स्वतःच्या नैसर्गिक प्रक्रियेने स्खलित होऊन स्थानावरून च्युत झालेल्या वीर्याचा नंतर आस्वाद घेणाऱ्याचा, कोणत्याही प्रयत्नाशिवाय स्खलन झाले असल्यास, अनापत्ती होते. जर आस्वाद घेऊन पुन्हा स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते.

Methunassāde methunarāgena mātugāmaṃ gaṇhāti, tena payogena asuci muccati, anāpatti. Methunadhammassa payogattā pana tādise gahaṇe dukkaṭaṃ, sīsaṃ patte pārājikaṃ. Sace methunarāgena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

मेथुनस्सादामध्ये (मैथुनाच्या आस्वादात) मैथुनरागाने स्त्रीला स्पर्श करतो आणि त्या प्रयोगाने वीर्य स्खलित होते, तर अनापत्ती होते. परंतु मैथुनधर्माच्या प्रयोगामुळे अशा प्रकारे स्पर्श केल्यास दुक्कट आपत्ती होते आणि मैथुन पूर्ण झाल्यास (शिखर गाठल्यास) पाराजिक आपत्ती होते. जर मैथुनरागाने आसक्त होऊन पुन्हा आस्वाद घेत स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते.

Phassassāde duvidho phasso – ajjhattiko, bāhiro ca. Ajjhattike tāva attano nimittaṃ thaddhaṃ mudukanti jānissāmīti vā lolabhāvena vā kīḷāpayato asuci muccati, anāpatti. Sace kīḷāpento assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso. Bāhiraphasse pana kāyasaṃsaggarāgena mātugāmassa aṅgamaṅgāni parāmasato ceva āliṅgato ca asuci muccati, anāpatti. Kāyasaṃsaggasaṅghādisesaṃ pana āpajjati. Sace kāyasaṃsaggarāgena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti visaṭṭhipaccayāpi saṅghādiseso.

फस्सस्सादामध्ये (स्पर्शाच्या आस्वादात) स्पर्श दोन प्रकारचा असतो – अंतर्गत आणि बाह्य. पहिल्यांदा अंतर्गत स्पर्शाच्या बाबतीत, स्वतःचे जननेंद्रिय कठीण आहे की मऊ आहे हे जाणून घेण्यासाठी किंवा चंचलतेमुळे खेळवताना वीर्य स्खलित होते, तर अनापत्ती होते. जर खेळवत असताना आस्वाद घेऊन स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते. बाह्य स्पर्शाच्या बाबतीत मात्र, कायसंसर्गरागाने (शारीरिक स्पर्शाच्या इच्छेने) स्त्रीच्या अंगप्रत्यंगांना स्पर्श करणाऱ्या आणि आलिंगन देणाऱ्याचे वीर्य स्खलित होते, तर अनापत्ती होते. परंतु कायसंसर्ग-संघादिसिस आपत्ती ओढवते. जर कायसंसर्गरागाने आसक्त होऊन पुन्हा आस्वाद घेत स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर स्खलनाच्या कारणामुळेही संघादिसिस आपत्ती होते.

Kaṇḍuvanassāde daddukacchupiḷakapāṇakādīnaṃ aññataravasena kaṇḍuvamānaṃ nimittaṃ kaṇḍuvanassāde neva kaṇḍuvato asuci muccati, anāpatti. Kaṇḍuvanassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

कण्डुवनस्सादामध्ये (खाजविण्याच्या आस्वादात) गजकर्ण, खाज, पुरळ किंवा जंतू इत्यादींपैकी एखाद्या कारणाने खाज सुटलेल्या जननेंद्रियाला केवळ खाजविण्याच्या आस्वादाने खाजवत असताना वीर्य स्खलित होते, तर अनापत्ती होते. जर खाजविण्याच्या आस्वादाने आसक्त होऊन पुन्हा आस्वाद घेत स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते.

Dassanassāde dassanassādena punappunaṃ mātugāmassa anokāsaṃ upanijjhāyato asuci muccati, anāpatti. Mātugāmassa anokāsupanijjhāne pana [Pg.116] dukkaṭaṃ. Sace dassanassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

दस्सनस्सादामध्ये (पाहण्याच्या आस्वादात) पाहण्याच्या आस्वादाने वारंवार स्त्रीच्या न बघण्याच्या भागाकडे (गुप्तांगाकडे) निरखून पाहणाऱ्याचे वीर्य स्खलित होते, तर अनापत्ती होते. परंतु स्त्रीच्या न बघण्याच्या भागाकडे निरखून पाहिल्यामुळे दुक्कट आपत्ती होते. जर पाहण्याच्या आस्वादाने आसक्त होऊन पुन्हा आस्वाद घेत स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते.

Nisajjassāde mātugāmena saddhiṃ raho nisajjassādarāgena nisinnassa asuci muccati, anāpatti. Raho nisajjapaccayā pana āpannāya āpattiyā kāretabbo. Sace nisajjassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

निसज्जस्सादामध्ये (एकत्र बसण्याच्या आस्वादात) स्त्रीसोबत एकांतात बसण्याच्या आस्वादाच्या रागाने बसलेल्याचे वीर्य स्खलित होते, तर अनापत्ती होते. परंतु एकांतात बसण्याच्या कारणामुळे ओढवलेल्या आपत्तीचे प्रायश्चित्त करावे लागते. जर एकत्र बसण्याच्या आस्वादाने आसक्त होऊन पुन्हा आस्वाद घेत स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते.

Vācassāde vācassādarāgena mātugāmaṃ methunasannissitāhi vācāhi obhāsantassa asuci muccati, anāpatti. Duṭṭhullavācāsaṅghādisesaṃ pana āpajjati. Sace vācassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

वाचस्सादामध्ये (संभाषणाच्या आस्वादात) संभाषणाच्या आस्वादाच्या रागाने स्त्रीशी मैथुनसंबंधित शब्दांनी अश्लील संभाषण करणाऱ्याचे वीर्य स्खलित होते, तर अनापत्ती होते. परंतु दुट्ठुल्लवाचा संघादिसिस आपत्ती ओढवते. जर संभाषणाच्या आस्वादाने आसक्त होऊन पुन्हा आस्वाद घेत स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते.

Gehassitapeme mātaraṃ vā mātupemena bhaginiṃ vā bhaginipemena punappunaṃ parāmasato ceva āliṅgato ca asuci muccati, anāpatti. Gehassitapemena pana phusanapaccayā dukkaṭaṃ. Sace gehassitapemena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

गेहस्सितपेमामध्ये (कौटुंबिक प्रेमात) आईला मातृप्रेमाने किंवा बहिणीला भगिनीप्रेमाने वारंवार स्पर्श करणाऱ्या आणि आलिंगन देणाऱ्याचे वीर्य स्खलित होते, तर अनापत्ती होते. परंतु कौटुंबिक प्रेमाने स्पर्श केल्याच्या कारणामुळे दुक्कट आपत्ती होते. जर कौटुंबिक प्रेमाने आसक्त होऊन पुन्हा आस्वाद घेत स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते.

Vanabhaṅge itthipurisā aññamaññaṃ kiñcideva tambūlagandhapupphavāsādippakāraṃ paṇṇākāraṃ mittasanthavabhāvassa daḷhabhāvatthāya pesenti ayaṃ vanabhaṅgo nāma. Tañce mātugāmo kassaci saṃsaṭṭhavihārikassa kulūpakabhikkhuno peseti, tassa ca ‘‘asukāya nāma idaṃ pesita’’nti sārattassa punappunaṃ hatthehi taṃ vanabhaṅgaṃ kīḷāpayato asuci muccati, anāpatti. Sace vanabhaṅge sāratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso. Sace upakkamantepi na muccati, thullaccayaṃ.

वनभंगामध्ये, स्त्री आणि पुरुष परस्परांमध्ये मैत्रीचे संबंध दृढ करण्यासाठी विडा, सुगंध, फुले, सुवासिक द्रव्ये इत्यादी प्रकारच्या वस्तू भेट म्हणून पाठवतात, याला 'वनभंग' म्हणतात. जर एखाद्या स्त्रीने अशा प्रकारची भेट तिच्याशी घनिष्ठ संबंध असलेल्या किंवा तिच्या घरी जाणाऱ्या भिक्खूला पाठवली, आणि त्या भिक्खूने 'अमुक स्त्रीने हे पाठवले आहे' अशा तीव्र आसक्तीने वारंवार हाताने त्या वनभंग वस्तूंशी खेळत असताना त्याचे वीर्य स्खलित झाले, तर अनापत्ती होते. जर वनभंगामध्ये आसक्त होऊन पुन्हा आस्वाद घेत स्खलन करण्यासाठी जननेंद्रियावर प्रयत्न करून स्खलित करतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते. जर प्रयत्न करूनही स्खलन होत नाही, तर थुल्लच्चय आपत्ती होते.

Evametesaṃ ekādasannaṃ rāgānaṃ vasena ime ekādasa payoge samevekkhitvā āpatti vā anāpatti vā sallakkhetabbā. Sallakkhetvā sace garukā hoti ‘‘garukā’’ti ācikkhitabbā. Sace lahukā hoti ‘‘lahukā’’ti ācikkhitabbā. Tadanurūpañca vinayakammaṃ kātabbaṃ. Evañhi kataṃ sukataṃ hoti roganidānaṃ ñatvā vejjena katabhesajjamiva, tassa ca puggalassa sotthibhāvāya saṃvattati.

अशा प्रकारे या अकरा रागांच्या संदर्भात या अकरा प्रयोगांचा विचार करून आपत्ती किंवा अनापत्ती निश्चित करावी. निश्चित केल्यानंतर जर ती गंभीर आपत्ती असेल, तर 'गुरू आपत्ती' म्हणून सांगावी. जर ती हलकी आपत्ती असेल, तर 'लघू आपत्ती' म्हणून सांगावी. आणि त्यानुसार विनयकर्म करावे. कारण अशा प्रकारे केलेले विनयकर्म हे रोगाचे मूळ कारण जाणून वैद्याने केलेल्या औषधोपचारासारखे उत्तम ठरते आणि त्या व्यक्तीच्या कल्याणासाठी कारणीभूत होते.

262. Ceteti na upakkamatītiādīsu mocanassādacetanāya ceteti, na upakkamati, muccati, anāpatti. Mocanassādapīḷito ‘‘aho vata [Pg.117] mucceyyā’’ti ceteti, na upakkamati, na muccati, anāpatti. Mocanassādena na ceteti, phassassādena kaṇḍuvanassādena vā upakkamati, muccati, anāpatti. Tatheva na ceteti, upakkamati, na muccati, anāpatti. Kāmavitakkaṃ vitakkento mocanatthāya na ceteti, na upakkamati, muccati, anāpatti. Sace panassa vitakkayatopi na muccati idaṃ āgatameva hoti, ‘‘na ceteti, na upakkamati, na muccati, anāpattī’’ti.

२६२. ‘चेतेति न उपक्कमति’ (विचार करतो पण प्रयत्न करत नाही) इत्यादींमध्ये, वीर्यस्खलनाच्या सुखाच्या इच्छेने विचार करतो, पण प्रयत्न करत नाही आणि वीर्य गळून जाते, तर ती आपत्ती (गुन्हा) नाही. वीर्यस्खलनाच्या सुखाच्या इच्छेने पीडित होऊन 'अहो! जर वीर्य गळून गेले तर बरे होईल' असा विचार करतो, पण प्रयत्न करत नाही आणि वीर्य गळत नाही, तर ती आपत्ती नाही. वीर्यस्खलनाच्या सुखाच्या इच्छेने विचार करत नाही, परंतु स्पर्शाच्या सुखासाठी किंवा खाजविण्याच्या सुखासाठी प्रयत्न करतो आणि वीर्य गळून जाते, तर ती आपत्ती नाही. तसेच विचार करत नाही, प्रयत्न करतो, पण वीर्य गळत नाही, तर ती आपत्ती नाही. कामवितर्काचा (कामोत्तेजक विचारांचा) विचार करत असताना, वीर्यस्खलनाच्या उद्देशाने विचार करत नाही, प्रयत्न करत नाही आणि वीर्य गळून जाते, तर ती आपत्ती नाही. परंतु जर कामवितर्क करत असतानाही वीर्य गळत नाही, तर हे पाठात आलेलेच आहे की, 'विचार करत नाही, प्रयत्न करत नाही, वीर्य गळत नाही, तर ती आपत्ती नाही'.

Anāpatti supinantenāti suttassa supine methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa viya kāyasaṃsaggādīni āpajjantassa viya supinanteneva kāraṇena yassa asuci muccati, tassa anāpatti. Supine pana uppannāya assādacetanāya sacassa visayo hoti, niccalena bhavitabbaṃ, na hatthena nimittaṃ kīḷāpetabbaṃ, kāsāvapaccattharaṇarakkhaṇatthaṃ pana hatthapuṭena gahetvā jagganatthāya udakaṭṭhānaṃ gantuṃ vaṭṭati.

‘अनापत्ति सुपिन्तेन’ (स्वप्नात वीर्य गळल्यास आपत्ती नाही) म्हणजे झोपलेल्या व्यक्तीला स्वप्नात मैथुन धर्माचे सेवन केल्यासारखे किंवा कायसंसर्ग (शारीरिक संपर्क) इत्यादींमध्ये पडल्यासारखे वाटून केवळ स्वप्नाच्या कारणाने ज्याचे अशुची (वीर्य) गळून जाते, त्याला आपत्ती नाही. परंतु स्वप्नात सुखास्वाद घेण्याची चेतना उत्पन्न झाल्यावर जर त्याच्या नियंत्रणात असेल, तर त्याने निश्चल राहिले पाहिजे, हाताने जननेंद्रियाशी खेळू नये. परंतु काषाय वस्त्र आणि बिछाना खराब होण्यापासून वाचवण्यासाठी ओंजळीत धरून, स्वच्छतेसाठी पाण्याच्या ठिकाणी जाणे योग्य आहे.

Namocanādhippāyassāti yassa bhesajjena vā nimittaṃ ālimpantassa uccārādīni vā karontassa namocanādhippāyassa muccati, tassāpi anāpatti. Ummattakassa duvidhassāpi anāpatti. Idha seyyasako ādikammiko, tassa anāpatti ādikammikassāti.

‘न मोचनाधिप्पायस्स’ (वीर्यस्खलनाचा हेतू नसताना) म्हणजे ज्या भिक्खूचे औषध लावत असताना किंवा मलमूत्र विसर्जन करत असताना, वीर्यस्खलनाचा हेतू नसतानाही वीर्य गळून जाते, त्यालाही आपत्ती नाही. दोन्ही प्रकारच्या वेड्या (उन्मत्त) भिक्खूलाही आपत्ती नाही. येथे सेय्यसक हा पहिला गुन्हा करणारा (आदिकम्मिक) आहे, म्हणून त्या आदिकम्मिक भिक्खूला आपत्ती नाही.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

पदभाजीय वर्णन समाप्त झाले.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ kāyacittato samuṭṭhāti. Kiriyā, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedanaṃ, sukhamajjhattadvayenāti.

उत्पत्तीच्या कारणांमध्ये (समुत्थानादींमध्ये) हे सिक्खापद पहिल्या पाराजिकाच्या समुत्थानाप्रमाणे काय (शरीर) आणि चित्त यापासून उत्पन्न होते. हे क्रिया, संज्ञाविमोक्ष, सचित्तक (सचेतन), लोकापवाद (लोकवज्ज), कायकर्म, अकुशल चित्त आणि सुख व उदासीन (मज्झत्त) या दोन वेदनांनी युक्त असे द्विवेदनात्मक आहे.

263. Vinītavatthūsu supinavatthu anupaññattiyaṃ vuttanayameva. Uccārapassāvavatthūni uttānatthāneva.

२६३. विनीतवस्तूंमध्ये (निर्णित प्रकरणांमध्ये) स्वप्नाचे प्रकरण अनुप्रज्ञप्तीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. मलमूत्र विसर्जनाची प्रकरणे स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

Vitakkavatthusmiṃ kāmavitakkanti gehassitakāmavitakkaṃ. Tattha kiñcāpi anāpatti vuttā, atha kho vitakkagatikena na bhavitabbaṃ. Uṇhodakavatthūsu paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye so bhikkhu mocetukāmo uṇhodakena nimittaṃ paharitvā paharitvā nhāyi, tenassa āpatti vuttā. Tatiye upakkamassa atthitāya thullaccayaṃ. Bhesajjakaṇḍuvanavatthūni uttānatthāneva.

वितर्क प्रकरणात 'कामवितर्क' म्हणजे गृहस्थजीवनाशी संबंधित कामवासनेचा विचार. तेथे जरी आपत्ती नाही असे म्हटले असले, तरीही वितर्काच्या आहारी जाऊ नये. गरम पाण्याच्या प्रकरणांमध्ये पहिले प्रकरण स्पष्टच आहे. दुसऱ्या प्रकरणात तो भिक्खू वीर्यस्खलनाच्या इच्छेने गरम पाण्याने जननेंद्रियावर वारंवार प्रहार करून स्नान करत होता, त्यामुळे त्याला आपत्ती सांगितली आहे. तिसऱ्या प्रकरणात प्रयत्नाची उपस्थिती असल्यामुळे थुल्लच्चय (स्थूल आत्यंतिक) आपत्ती होते. औषध लावणे आणि खाजविणे यासंबंधीची प्रकरणे स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

264. Maggavatthūsu [Pg.118] paṭhamassa thulaūrukassa maggaṃ gacchantassa sambādhaṭṭhāne ghaṭṭanāya asuci mucci, tassa namocanādhippāyattā anāpatti. Dutiyassa tatheva mucci, mocanādhippāyattā pana saṅghādiseso. Tatiyassa na mucci, upakkamasabbhāvato pana thullaccayaṃ. Tasmā maggaṃ gacchantena uppanne pariḷāhe na gantabbaṃ, gamanaṃ upacchinditvā asubhādimanasikārena cittaṃ vūpasametvā suddhacittena kammaṭṭhānaṃ ādāya gantabbaṃ. Sace ṭhito vinodetuṃ na sakkoti, maggā okkamma nisīditvā vinodetvā kammaṭṭhānaṃ ādāya suddhacitteneva gantabbaṃ.

२६४. मार्गाच्या (प्रवासाच्या) प्रकरणांमध्ये, पहिल्या जाड मांड्या असलेल्या भिक्खूचा मार्गाने जात असताना अरुंद ठिकाणी घासल्यामुळे वीर्य गळाले; त्याचा वीर्यस्खलनाचा हेतू नसल्यामुळे त्याला आपत्ती नाही. दुसऱ्या भिक्खूचे तसेच वीर्य गळाले, परंतु वीर्यस्खलनाचा हेतू असल्यामुळे संघातिकार (संघादिसेस) आपत्ती होते. तिसऱ्या भिक्खूचे वीर्य गळाले नाही, परंतु प्रयत्नाची उपस्थिती असल्यामुळे थुल्लच्चय आपत्ती होते. म्हणून मार्गाने जात असताना कामवासनेचा दाह (परिळाह) उत्पन्न झाल्यास पुढे जाऊ नये. प्रवास थांबवून, अशुभादी मनसिकाराने (अशुभ भावनेने) चित्त शांत करून, शुद्ध चित्ताने कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय) घेऊन पुढे जावे. जर उभे राहून वासना दूर करणे शक्य नसेल, तर मार्गाच्या बाजूला जाऊन, बसून वासना दूर करावी आणि कम्मट्ठान घेऊन शुद्ध चित्तानेच पुढे जावे.

Vatthivatthūsu te bhikkhū vatthiṃ daḷhaṃ gahetvā pūretvā pūretvā vissajjentā gāmadārakā viya passāvamakaṃsu. Jantāgharavatthusmiṃ udaraṃ tāpentassa mocanādhippāyassāpi amocanādhippāyassāpi mutte anāpattiyeva. Parikammaṃ karontassa nimittacālanavasena asuci mucci, tasmā āpattiṭṭhāne āpatti vuttā.

वस्ती (मूत्रमार्ग/मूत्राशय) प्रकरणांमध्ये, त्या भिक्खूंनी जननेंद्रियाचा पुढचा भाग घट्ट धरून, मूत्र साठवून ठेवून आणि नंतर सोडत, गावातील लहान मुलांप्रमाणे लघवी केली. जंताघर (उष्णता स्नानगृह) प्रकरणात पोटाला शेक देत असताना, वीर्यस्खलनाचा हेतू असो वा नसो, वीर्य गळल्यास आपत्ती नाहीच. परंतु मालिश (परिकम्म) करत असताना जननेंद्रिय हलवल्यामुळे वीर्य गळाले, म्हणून आपत्तीच्या ठिकाणी आपत्ती सांगितली आहे.

265. Ūrughaṭṭāpanavatthūsu yesaṃ āpatti vuttā te aṅgajātampi phusāpesunti veditabbāti evaṃ kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Sāmaṇerādivatthūni uttānatthāneva.

२६५. मांड्या घासण्याच्या प्रकरणांमध्ये ज्यांना आपत्ती सांगितली आहे, त्यांनी जननेंद्रियालाही स्पर्श केला होता असे समजावे, असे कुरुन्द अट्ठकथेत म्हटले आहे. सामणेर इत्यादींची प्रकरणे स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

266. Kāyatthambhanavatthusmiṃ kāyaṃ thambhentassāti ciraṃ nisīditvā vā nipajjitvā vā navakammaṃ vā katvā ālasiyavimocanatthaṃ vijambhentassa.

२६६. कायस्तंभन (शरीर ताठ करणे) प्रकरणात 'शरीर ताठ करणाऱ्याचे' म्हणजे दीर्घकाळ बसून किंवा झोपून किंवा नवीन काम (नवकम्म) करून आळस घालवण्यासाठी अंग ताणणाऱ्या (जांभई देणाऱ्या) भिक्खूचे वीर्य गळाले.

Upanijjhāyanavatthusmiṃ sacepi paṭasataṃ nivatthā hoti purato vā pacchato vā ṭhatvā ‘‘imasmiṃ nāma okāse nimitta’’nti upanijjhāyantassa dukkaṭameva. Anivatthānaṃ gāmadārikānaṃ nimittaṃ upanijjhāyantassa pana kimeva vattabbaṃ. Tiracchānagatānampi nimitte eseva nayo. Ito cito ca aviloketvā pana divasampi ekapayogena upanijjhāyantassa ekameva dukkaṭaṃ. Ito cito ca viloketvā punappunaṃ upanijjhāyantassa payoge payoge dukkaṭaṃ. Ummīlananimīlanavasena pana na kāretabbo. Sahasā upanijjhāyitvā puna paṭisaṅkhāya saṃvare tiṭṭhato anāpatti, taṃ saṃvaraṃ pahāya puna upanijjhāyato dukkaṭameva.

निरखून पाहण्याच्या (उपनिकट ध्यान देण्याच्या) प्रकरणात, जरी स्त्रीने शंभर वस्त्रे परिधान केली असली, तरी तिच्या पुढे किंवा मागे उभे राहून 'या ठिकाणी तिचे जननेंद्रिय आहे' असा विचार करून निरखून पाहणाऱ्या भिक्खूला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्तीच होते. मग वस्त्रे परिधान न केलेल्या गावातील मुलींच्या जननेंद्रियाकडे निरखून पाहणाऱ्याबद्दल काय सांगावे! प्राण्यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. इकडे तिकडे न पाहता दिवसभर एकाच प्रयत्नाने निरखून पाहणाऱ्याला एकच दुक्कट आपत्ती होते. इकडे तिकडे पाहून वारंवार निरखून पाहणाऱ्याला प्रत्येक प्रयत्नागणिक दुक्कट आपत्ती होते. डोळे उघडणे आणि मिटणे या स्वरूपात प्रयत्न करू नये. अचानक निरखून पाहिल्यानंतर पुन्हा विचार करून संयमात राहणाऱ्याला आपत्ती नाही, परंतु तो संयम सोडून पुन्हा निरखून पाहणाऱ्याला दुक्कट आपत्तीच होते.

267. Tāḷacchiddādivatthūni [Pg.119] uttānatthāneva. Nhānavatthūsu ye udakasotaṃ nimittena pahariṃsu tesaṃ āpatti vuttā. Udañjalavatthūsupi eseva nayo. Ettha ca udañjalanti udakacikkhallo vuccati. Eteneva upāyena ito parāni sabbāneva udake dhāvanādivatthūni veditabbāni. Ayaṃ pana viseso. Pupphāvaḷiyavatthūsu sacepi namocanādhippāyassa anāpatti, kīḷanapaccayā pana dukkaṭaṃ hotīti.

२६७. किल्लीच्या छिद्रातून पाहणे इत्यादी प्रकरणे स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. स्नानाच्या प्रकरणांमध्ये ज्यांनी पाण्याच्या प्रवाहाला जननेंद्रियाने मारले, त्यांना आपत्ती सांगितली आहे. उदंजल प्रकरणांमध्येही हाच नियम आहे. येथे 'उदंजल' म्हणजे पाण्याचा चिखल (पाणीयुक्त चिखल) असे म्हटले जाते. याच पद्धतीने यापुढील पाण्यामध्ये धावणे इत्यादी सर्व प्रकरणे समजून घ्यावीत. परंतु हा विशेष फरक आहे: पुष्पावली (फुलांच्या माळा) प्रकरणांमध्ये जरी वीर्यस्खलनाचा हेतू नसला तरी आपत्ती नाही, परंतु खेळण्याच्या कारणामुळे दुक्कट आपत्ती होते.

Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

शुक्रविसर्ग सिक्खापद वर्णन समाप्त झाले.

2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā

२. कायसंसर्ग सिक्खापद वर्णन

269. Tena samayena buddho bhagavāti kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – araññe viharatīti na āveṇike araññe, jetavanavihārasseva paccante ekapasse. Majjhe gabbhoti tassa ca vihārassa majjhe gabbho hoti. Samantā pariyāgāroti samantā panassa maṇḍalamāḷaparikkhepo hoti. So kira majjhe caturassaṃ gabbhaṃ katvā bahi maṇḍalamāḷaparikkhepena kato, yathā sakkā hoti antoyeva āviñchantehi vicarituṃ.

२६९. ‘तेन समयेन बुद्धो भगवा’ (त्या वेळी बुद्ध भगवान...) हे कायसंसर्ग सिक्खापद आहे. तेथे हे अस्पष्ट पदांचे स्पष्टीकरण आहे – ‘अरण्ये विहरति’ (अरण्यात विहार करतात) म्हणजे एकाकी अरण्यात नव्हे, तर जेतवन विहाराच्याच एका बाजूला असलेल्या सीमेवर. ‘मज्झे गब्भो’ (मध्ये खोली) म्हणजे त्या विहाराच्या मध्यभागी खोली आहे. ‘समन्ता परियागारो’ म्हणजे त्याच्या चहूबाजूंनी मंडळमाळ (परिसर/मंडप) चे कुंपण आहे. तो विहार मध्यभागी चौकोनी खोली करून बाहेरून मंडळमाळाच्या कुंपणाने वेढलेला बनवला होता, जेणेकरून आतल्या आत फिरणाऱ्यांना फिरणे शक्य व्हावे.

Supaññattanti suṭṭha ṭhapitaṃ, yathā yathā yasmiṃ yasmiñca okāse ṭhapitaṃ pāsādikaṃ hoti lokarañjakaṃ tathā tathā tasmiṃ tasmiṃ okāse ṭhapitaṃ, vattasīsena hi soṃ ekakiccampi na karoti. Ekacce vātapāne vivarantoti yesu vivaṭesu andhakāro hoti tāni vivaranto yesu vivaṭesu āloko hoti tāni thakento.

सुपञ्ञत्तं (सुप्रज्ञप्त) म्हणजे चांगल्या प्रकारे मांडलेले किंवा ठेवलेले. ज्या ज्या ठिकाणी ते ठेवले असता मन प्रसन्न करणारे आणि लोकांना आनंद देणारे होते, त्या त्या ठिकाणी ते ठेवले गेले आहे. कारण तो (उदायी) कर्तव्याच्या भावनेने एकही कार्य करत नाही. 'काही खिडक्या उघडताना' म्हणजे ज्या खिडक्या उघडल्या असता अंधार होतो त्या उघडणारा, आणि ज्या खिडक्या उघडल्या असता प्रकाश येतो त्या बंद करणारा.

Evaṃ vutte sā brāhmaṇī taṃ brāhmaṇaṃ etadavocāti evaṃ tena brāhmaṇena pasaṃsitvā vutte sā brāhmaṇī ‘‘pasanno ayaṃ brāhmaṇo pabbajitukāmo maññe’’ti sallakkhetvā nigūhitabbampi taṃ attano vippakāraṃ pakāsentī kevalaṃ tassa saddhāvighātāpekkhā hutvā etaṃ ‘‘kuto tassa uḷārattatā’’tiādivacanamavoca. Tattha uḷāro attā assāti uḷārattā, uḷārattano bhāvo uṭṭhārattatā. Kulitthīhītiādīsu kulitthiyo nāma gharassāminiyo. Kuladhītaro nāma purisantaragatā kuladhītaro[Pg.120]. Kulakumāriyo nāma aniviṭṭhā vuccanti. Kulasuṇhā nāma parakulato ānītā kuladārakānaṃ vadhuyo.

असे म्हटल्यावर त्या ब्राह्मणीने त्या ब्राह्मणाला असे म्हटले - त्या ब्राह्मणाने अशी प्रशंसा केली असता, त्या ब्राह्मणीने 'हा ब्राह्मण प्रसन्न झाला आहे आणि बहुधा प्रव्रज्या घेण्याची इच्छा करत आहे' असे लक्षात घेऊन, स्वतःचे लपवण्यासारखे गैरवर्तन उघड करत, केवळ त्याची श्रद्धा नष्ट व्हावी या अपेक्षेने 'त्याची महानता कुठून असणार?' इत्यादी वचन म्हटले. तेथे ज्याचे मन महान (उदार/उदात्त) आहे तो 'उळारत्ता' (महान चित्त असलेला) आणि महान मनाचा भाव म्हणजे 'उळारत्तता' (महानता) होय. 'कुलित्थी' इत्यादी शब्दांमध्ये 'कुलित्थी' म्हणजे घराच्या मालकिणी (गृहस्वामिनी). 'कुलधीतरो' म्हणजे दुसऱ्या पुरुषाकडे गेलेल्या (विवाहित) कुलकन्या. 'कुलकुमारी' म्हणजे ज्यांचा विवाह झालेला नाही अशा अविवाहित मुलींना म्हटले जाते. 'कुलसुणhā' म्हणजे दुसऱ्या कुळातून आणलेल्या कुलपुत्रांच्या पत्नी (सुना) होत.

270. Otiṇṇoti yakkhādīhi viya sattā anto uppajjantena rāgena otiṇṇo, kūpādīni viya sattā asamapekkhitvā rajanīye ṭhāne rajjanto sayaṃ vā rāgaṃ otiṇṇo, yasmā pana ubhayathāpi rāgasamaṅgissevetaṃ adhivacanaṃ, tasmā ‘‘otiṇṇo nāma sāratto apekkhavā paṭibaddhacitto’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ.

२७०. 'ओतिण्णो' (आक्रांत/ग्रस्त) म्हणजे यक्ष इत्यादींनी प्राण्यांना ग्रासल्याप्रमाणे आत उत्पन्न झालेल्या रागाने (आसक्तीने) ग्रस्त झालेला; किंवा विहीर इत्यादींमध्ये प्राण्यांनी विचार न करता पडण्याप्रमाणे, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या विषयात आसक्त होऊन स्वतःच रागामध्ये पडलेला. परंतु ज्या अर्थी दोन्ही प्रकारे हे रागाने युक्त असलेल्या व्यक्तीचेच विशेषण आहे, म्हणून 'ओतिण्णो म्हणजे अत्यंत आसक्त (सारत्तो), अपेक्षेने युक्त (अपेक्खवा) आणि बद्धचित्त (पटिबद्धचित्तो) असलेला' असे याचे पदभाजन सांगितले आहे.

Tattha sārattoti kāyasaṃsaggarāgena suṭṭhu ratto. Apekkhavāti kāyasaṃsaggāpekkhāya apekkhavā. Paṭibaddhacittoti kāyasaṃsaggarāgeneva tasmiṃ vatthusmiṃ paṭibaddhacitto. Vipariṇatenāti parisuddhabhavaṅgasantatisaṅkhātaṃ pakatiṃ vijahitvā aññathā pavattena, virūpaṃ vā pariṇatena virūpaṃ parivattena, yathā parivattamānaṃ virūpaṃ hoti evaṃ parivattitvā ṭhitenāti adhippāyo.

तेथे 'सारत्तो' म्हणजे शारीरिक स्पर्शाच्या रागाने (आसक्तीने) अत्यंत आसक्त झालेला. 'अपेक्खवा' म्हणजे शारीरिक स्पर्शाच्या अपेक्षेने युक्त असलेला. 'पटिबद्धचित्तो' म्हणजे शारीरिक स्पर्शाच्या रागानेच त्या वस्तूमध्ये (स्त्रीमध्ये) बद्धचित्त झालेला. 'विपरिणतेन' (विकृत झालेल्या चित्ताने) म्हणजे अत्यंत शुद्ध अशा भवंग-संतती नावाच्या मूळ स्वभावाला सोडून अन्य प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या, किंवा विकृत रूपात बदललेल्या, विकृतपणे परिवर्तित झालेल्या; जसे परिवर्तित होत असताना ते विकृत होते, तसे परिवर्तित होऊन राहिलेल्या चित्ताने, असा अभिप्राय आहे.

271. Yasmā panetaṃ rāgādīhi sampayogaṃ nātivattati, tasmā ‘‘vipariṇatanti rattampi citta’’ntiādinā nayenassa padabhājanaṃ vatvā ante idhādhippetamatthaṃ dassento ‘‘apica rattaṃ cittaṃ imasmiṃ atthe adhippetaṃ vipariṇata’’nti āha.

२७१. परंतु ज्या अर्थी हे (विकृत चित्त) राग इत्यादींच्या संप्रयोगाचे उल्लंघन करत नाही, म्हणून 'विपरिणत म्हणजे रागाने युक्त असलेले चित्त' इत्यादी पद्धतीने त्याचे पदभाजन सांगून, शेवटी येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ दर्शवताना 'शिवाय, या अर्थामध्ये रागाने युक्त असलेले चित्तच विपरिणत म्हणून अभिप्रेत आहे' असे म्हटले आहे.

Tadahujātāti taṃdivasaṃ jātā jātamattā allamaṃsapesivaṇṇā, evarūpāyapi hi saddhiṃ kāyasaṃsagge saṅghādiseso, methunavītikkame pārājikaṃ, raho nisajjassāde pācittiyañca hoti. Pagevāti paṭhamameva.

'तदहुजाता' (त्याच दिवशी जन्मलेली) म्हणजे त्याच दिवशी जन्मलेली, नुकतीच जन्मलेली, ओल्या मांसाच्या गोळ्यासारखा वर्ण असलेली मुलगी. कारण अशा प्रकारच्या मुलीसोबत देखील शारीरिक स्पर्श केल्यास संघादिशेष होतो, मैथुन धर्माचे उल्लंघन केल्यास पाराजिक होते, आणि एकांतात एकत्र बसण्याचा आनंद घेतल्यास पाचित्तिय होते. 'पगेव' म्हणजे आधीपासूनच (किंवा मोठ्या मुलींच्या बाबतीत तर काय सांगावे, ते आधीच सिद्ध आहे).

Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyāti hatthaggahaṇādikāyasampayogaṃ kāyamissībhāvaṃ samāpajjeyya, yasmā panetaṃ samāpajjantassa yo so kāyasaṃsaggo nāma so atthato ajjhācāro hoti, rāgavasena abhibhavitvā saññamavelaṃ ācāro, tasmāssa saṅkhepana atthaṃ dassento ‘‘ajjhācāro vuccatī’’ti padabhājanamāha.

'कायसंसग्गं समापज्जेय्य' (शारीरिक स्पर्श करावा) म्हणजे हात पकडणे इत्यादी शारीरिक संबंध किंवा शरीराचा परस्पर मिलाफ करणे. परंतु ज्या अर्थी असे करणाऱ्या भिक्खूचा जो शारीरिक स्पर्श आहे, तो अर्थाच्या दृष्टीने 'अज्झाचारो' (अतिचार/मर्यादेचे उल्लंघन) आहे, जो रागाच्या वश होऊन संयमाची मर्यादा ओलांडून केलेले वर्तन आहे; म्हणून त्याचा संक्षेपाने अर्थ दर्शवताना 'अज्झाचारो वुच्चति' (अतिचार म्हटले जाते) असे पदभाजन म्हटले आहे.

Hatthaggāhaṃ vātiādibhedaṃ panassa vitthārena atthadassanaṃ. Tattha hatthādīnaṃ vibhāgadassanatthaṃ ‘‘hattho nāma kapparaṃ upādāyā’’tiādimāha tattha kapparaṃ upādāyāti dutiyaṃ. Mahāsandhiṃ upādāya. Aññattha pana maṇibandhato [Pg.121] paṭṭhāya yāva agganakhā hattho idha saddhiṃ aggabāhāya kapparato paṭṭhāya adhippeto.

'हत्थग्गाहं वा' (हात पकडणे किंवा) इत्यादी भेद म्हणजे त्याचा विस्ताराने अर्थ दर्शवणे होय. तेथे हात इत्यादींचे वर्गीकरण दर्शवण्यासाठी 'हात म्हणजे कोपरापासून घेऊन' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'कोपरापासून घेऊन' म्हणजे दुसऱ्या मोठ्या सांध्यापासून (कोपरापासून) घेऊन होय. इतर ठिकाणी मनगटापासून (मणिबंध) नखांच्या टोकापर्यंत 'हात' मानला जातो, परंतु येथे बाहूच्या अग्रभागासह कोपरापासून घेऊन 'हात' अभिप्रेत आहे.

Suddhakesā vāti suttādīhi amissā suddhā kesāyeva. Veṇīti tīhi kesavaṭṭīhi vinandhitvā katakesakalāpassetaṃ nāmaṃ. Suttamissāti pañcavaṇṇena suttena kese missetvā katā. Mālāmissāti vassikapupphādīhi missetvā tīhi kesavaṭṭīhi vinandhitvā katā, avinaddhopi vā kevalaṃ pupphamissako kesakalāpo idha ‘‘veṇī’’ti veditabbo. Hiraññamissāti kahāpaṇamālāya missetvā katā. Suvaṇṇamissāti suvaṇṇacīrakehi vā pāmaṅgādīhi vā missetvā katā. Muttāmissāti muttāvalīhi missetvā katā. Maṇimissāti suttārūḷhehi maṇīhi missetvā katā. Etāsu hi yaṃkiñci veṇiṃ gaṇhantassa saṅghādisesoyeva. ‘‘Ahaṃ missakaveṇiṃ aggahesi’’nti vadantassa mokkho natthi. Veṇiggahaṇena cettha kesāpi gahitāva honti, tasmā yo ekampi kesaṃ gaṇhāti tassapi āpattiyeva.

'शुद्धकेसा वा' म्हणजे सुताने इत्यादींनी न मिसळलेले केवळ शुद्ध केस. 'वेणी' म्हणजे केसांच्या तीन बटा एकत्र गुंफून केलेल्या केसांच्या समूहाचे नाव होय. 'सुत्तमिस्सा' म्हणजे पाच रंगांच्या सुताने केसांमध्ये मिसळून केलेली वेणी. 'मालामिस्सा' म्हणजे मोगऱ्याच्या फुलांनी इत्यादींनी मिसळून केसांच्या तीन बटा गुंफून केलेली वेणी; न गुंफलेला परंतु केवळ फुलांनी युक्त असलेला केसांचा समूह देखील येथे 'वेणी' म्हणून समजावा. 'हिरञ्ञमिस्सा' म्हणजे नाण्यांच्या (कहापण) माळेने मिसळून केलेली वेणी. 'सुवण्णमिस्सा' म्हणजे सोन्याच्या पट्ट्यांनी किंवा सोन्याच्या दागिन्यांनी मिसळून केलेली वेणी. 'मुत्तामिस्सा' म्हणजे मोत्यांच्या माळांनी मिसळून केलेली वेणी. 'मणिमिस्सा' म्हणजे सुतात ओवलेल्या मण्यांनी मिसळून केलेली वेणी. कारण या वेण्यांपैकी कोणतीही वेणी पकडणाऱ्या भिक्खूला संघादिशेषच होतो. 'मी मिश्रित वेणी पकडली होती' असे म्हणणाऱ्याला सुटका नाही. आणि येथे वेणी पकडण्याने केसांचा देखील समावेश होतोच, म्हणून जो एक जरी केस पकडतो, त्याला देखील आपत्ती (दोष) लागतोच.

Hatthañca veṇiñca ṭhapetvāti idha vuttalakkhaṇaṃ hatthañca sabbappakārañca veṇiṃ ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ ‘‘aṅga’’nti veditabbaṃ. Evaṃ paricchinnesu hatthādīsu hatthassa gahaṇaṃ hatthaggāho, veṇiyā gahaṇaṃ veṇiggāho, avasesasasarīrassa parāmasanaṃ aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ, yo taṃ hatthaggāhaṃ vā veṇiggāhaṃ vā aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ samāpajjeyya, tassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti. Ayaṃ sikkhāpadassa attho.

'हात आणि वेणी सोडून' म्हणजे येथे सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेला हात आणि सर्व प्रकारची वेणी सोडून उर्वरित शरीराला 'अंग' समजावे. अशा प्रकारे हात इत्यादींचे वर्गीकरण केले असता, हात पकडणे म्हणजे 'हत्थग्गाहो', वेणी पकडणे म्हणजे 'वेणिग्गाहो', आणि उर्वरित शरीराला स्पर्श करणे म्हणजे इतर कोणत्याही अंगाला स्पर्श करणे होय. जो कोणी तो हात पकडणे, वेणी पकडणे किंवा इतर कोणत्याही अंगाला स्पर्श करणे यात पडेल, त्याला संघादिशेष नावाची आपत्ती प्राप्त होते, हा या शिक्षापदाचा अर्थ आहे.

272. Yasmā pana yo ca hatthaggāho yo ca veṇiggāho yañca avasesassa aṅgassa parāmasanaṃ taṃ sabbampi bhedato dvādasavidhaṃ hoti, tasmā taṃ bhedaṃ dassetuṃ ‘‘āmasanā parāmasanā’’tiādinā nayenassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Tattha yañca vuttaṃ ‘‘āmasanā nāma āmaṭṭhamattā’’ti yañca ‘‘chupanaṃ nāma phuṭṭhamatta’’nti, imesaṃ ayaṃ viseso – āmasanāti āmajjanā phuṭṭhokāsaṃ anatikkamitvāpi tattheva saṅghaṭṭanā. Ayañhi ‘‘āmaṭṭhamattā’’ti vuccati. Chupananti asaṅghaṭṭetvā phuṭṭhamattaṃ.

२७२. परंतु ज्या अर्थी हात पकडणे, वेणी पकडणे आणि उर्वरित अंगाला स्पर्श करणे हे सर्व भेदांच्या दृष्टीने बारा प्रकारचे असते, म्हणून तो भेद दर्शवण्यासाठी 'आमसना परामसना' इत्यादी पद्धतीने त्याचे पदभाजन सांगितले आहे. तेथे जे म्हटले आहे की 'आमसना म्हणजे केवळ स्पर्श करणे (आमट्ठमत्ता)' आणि जे 'छुपना म्हणजे केवळ स्पर्श करणे (फुट्ठमत्त)' म्हटले आहे, या दोघांमध्ये हा फरक आहे - 'आमसना' म्हणजे घासणे किंवा स्पर्श केलेल्या जागेचे उल्लंघन न करता तेथेच घासून स्पर्श करणे. यालाच 'आमट्ठमत्ता' म्हटले जाते. 'छुपना' म्हणजे न घासता केवळ स्पर्श करणे होय.

Yampi [Pg.122] ummasanāya ca ullaṅghanāya ca niddese ‘‘uddhaṃ uccāraṇā’’ti ekameva padaṃ vuttaṃ. Tatrāpi ayaṃ viseso – paṭhamaṃ attano kāyassa itthiyā kāye uddhaṃ pesanavasena vuttaṃ, dutiyaṃ itthiyā kāyaṃ ukkhipanavasena, sesaṃ pākaṭameva.

'उम्मसना' (वर घासणे) आणि 'उल्लंघना' (ओलांडणे) यांच्या निर्देशात जे 'उद्धं उच्चारणा' (वर उचलणे) असे एकच पद म्हटले आहे, तेथे देखील हा फरक आहे - पहिले (उद्धं उच्चारणा) स्वतःच्या शरीराला स्त्रीच्या शरीरावर वरच्या दिशेने नेण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे, आणि दुसरे स्त्रीच्या शरीराला वर उचलण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

273. Idāni yvāyaṃ otiṇṇo vipariṇatena cittena kāyasaṃsaggaṃ samāpajjati, tassa etesaṃ padānaṃ vasena vitthārato āpattibhedaṃ dassento ‘‘itthī ca hoti itthisaññī sāratto ca bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyena kāya’’ntiādimāha. Tattha bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyena kāyanti so sāratto ca itthisaññī ca bhikkhu attano kāyena. Nanti nipātamattaṃ. Atha vā etaṃ tassā itthiyā hatthādibhedaṃ kāyaṃ. Āmasati parāmasatīti etesu ce ekenāpi ākārena ajjhācarati, āpatti saṅghādisesassa. Tattha sakiṃ āmasato ekā āpatti, punappunaṃ āmasato payoge payoge saṅghādiseso.

२७३. आता, जो भिक्खू कामवासनेने ग्रस्त होऊन विकारयुक्त चित्ताने कायसंसर्ग (शारीरिक संपर्क) करतो, त्याला या पदांच्या आधारे सविस्तरपणे आपत्तींचे वर्गीकरण (आपत्तिभेद) दाखवण्यासाठी "इत्थी च होति इत्थिसञ्ञी सारत्तो च भिक्खू च नं इत्थिया कायेन कायं" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "भिक्खू च नं इत्थिया कायेन कायं" म्हणजे तो कामुक आणि स्त्री अशी संज्ञा असलेला भिक्खू स्वतःच्या शरीराने (तिच्या शरीराला स्पर्श करतो). 'नं' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. किंवा, त्या स्त्रीच्या हातादी अवयवांनी युक्त असलेल्या शरीराला (स्पर्श करतो). 'आमसति' (स्पर्श करणे) किंवा 'परामसति' (कुरवाळणे) यांपैकी कोणत्याही एका प्रकारे जरी तो अतिचरण (उल्लंघन) करतो, तर त्याला संघादिसेस आपत्ती होते. त्यामध्ये, एकदाच स्पर्श केल्यास एक आपत्ती होते, आणि वारंवार स्पर्श केल्यास प्रत्येक प्रयत्नागणिक (पयोगे पयोगे) संघादिसेस आपत्ती होते.

Parāmasantopi sace kāyato amocetvāva ito cito ca attano hatthaṃ vā kāyaṃ vā sañcopeti harati peseti divasampi parāmasato ekāva āpatti. Sace kāyato mocetvā mocetvā parāmasati payoge payoge āpatti.

कुरवाळताना (परामसन करताना) सुद्धा, जर शरीरावरून हात न काढताच इकडे-तिकडे स्वतःचा हात किंवा शरीर हलवतो, मागे घेतो किंवा पुढे नेतो, तर दिवसभर जरी कुरवाळले तरी एकच आपत्ती होते. जर शरीरावरून हात काढून पुन्हा-पुन्हा कुरवाळतो, तर प्रत्येक प्रयत्नागणिक आपत्ती होते.

Omasantopi sace kāyato amocetvāva itthiyā matthakato paṭṭhāya yāva pādapiṭṭhiṃ omasati ekāva āpatti. Sace pana udarādīsu taṃ taṃ ṭhānaṃ patvā muñcitvā muñcitvā omasati payoge payoge āpatti. Ummasanāyapi pādato paṭṭhāya yāva sīsaṃ ummasantassa eseva nayo.

खालील दिशेने स्पर्श करताना (ओमसंतो) सुद्धा, जर शरीरावरून हात न काढताच स्त्रीच्या डोक्यापासून पायाच्या पाठीपर्यंत (पायाच्या वरच्या भागापर्यंत) खाली स्पर्श करत नेतो, तर एकच आपत्ती होते. परंतु, जर उदर (पोट) इत्यादी वेगवेगळ्या भागांवर पोहोचल्यावर हात सोडून-सोडून पुन्हा स्पर्श करतो, तर प्रत्येक प्रयत्नागणिक आपत्ती होते. वरच्या दिशेने स्पर्श करण्याच्या (उम्मसन) बाबतीतही, पायापासून डोक्यापर्यंत वर स्पर्श करणाऱ्यासाठी हाच नियम लागू होतो.

Olaṅghanāya mātugāmaṃ kesesu gahetvā nāmetvā cumbanādīsu yaṃ ajjhācāraṃ icchati taṃ katvā muñcato ekāva āpatti. Uṭṭhitaṃ punappunaṃ nāmayato payoge payoge āpatti. Ullaṅghanāyapi kesesu vā hatthesu vā gahetvā vuṭṭhāpayato eseva nayo.

खाली खेचण्याच्या (ओलंघन) बाबतीत, मातुगामाला (स्त्रीला) केसांत पकडून, खाली वाकवून, चुंबन इत्यादी जो काही अतिचार (उल्लंघन) करण्याची इच्छा आहे तो करून सोडून देणाऱ्याला एकच आपत्ती होते. ती उभी राहिल्यावर तिला वारंवार खाली वाकवणाऱ्याला प्रत्येक प्रयत्नागणिक आपत्ती होते. वर खेचण्याच्या (उल्लंघन) बाबतीतही, केसांत किंवा हातांत पकडून वर उठवणाऱ्यासाठी हाच नियम लागू होतो.

Ākaḍḍhanāya attano abhimukhaṃ ākaḍḍhanto yāva na muñcati tāva ekāva āpatti. Muñcitvā muñcitvā ākaḍḍhantassa payoge payoge āpatti. Patikaḍḍhanāyapi parammukhaṃ piṭṭhiyaṃ gahetvā paṭippaṇāmayato eseva nayo.

स्वतःकडे ओढण्याच्या (आकड्ढन) बाबतीत, जोपर्यंत तो तिला न सोडता स्वतःच्या समोर ओढतो, तोपर्यंत एकच आपत्ती होते. सोडून-सोडून ओढणाऱ्याला प्रत्येक प्रयत्नागणिक आपत्ती होते. मागे ढकलण्याच्या (पतिकड्ढन) बाबतीतही, ती पाठ फिरवून उभी असताना किंवा तिच्या पाठीला पकडून मागे ढकलणाऱ्यासाठी हाच नियम लागू होतो.

Abhiniggaṇhanāya [Pg.123] hatthe vā bāhāya vā daḷhaṃ gahetvā yojanampi gacchato ekāva āpatti. Muñcitvā punappunaṃ gaṇhato payoge payoge āpatti. Amuñcitvā punappunaṃ phusato ca āliṅgato ca payoge payoge āpattīti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘mūlaggahaṇameva pamāṇaṃ, tasmā yāva na muñcati tāva ekā eva āpattī’’ti.

घट्ट पकडण्याच्या (अभिनिग्गण्हन) बाबतीत, हात किंवा बाहू घट्ट पकडून अगदी एक योजन जरी चालत गेला, तरी एकच आपत्ती होते. सोडून पुन्हा-पुन्हा पकडणाऱ्याला प्रत्येक प्रयत्नागणिक आपत्ती होते. न सोडता वारंवार स्पर्श करणाऱ्याला आणि आलिंगन देणाऱ्याला प्रत्येक प्रयत्नागणिक आपत्ती होते, असे महासुम थेर म्हणाले. परंतु, महापदुम थेर म्हणाले – "केवळ मूळ (पहिले) पकडणे हेच प्रमाण आहे, म्हणून जोपर्यंत तो सोडत नाही, तोपर्यंत एकच आपत्ती होते."

Abhinippīḷanāya vatthena vā ābharaṇena vā saddhiṃ pīḷayato aṅgaṃ aphusantassa thullaccayaṃ, phusantassa saṅghādiseso, ekapayogena ekā āpatti, nānāpayogena nānā.

घट्ट दाबण्याच्या किंवा पिळण्याच्या (अभिनिप्पीळन) बाबतीत, कपड्यांसह किंवा दागिन्यांसह दाबताना, जर तिच्या शरीराला थेट स्पर्श होत नसेल तर थुल्लच्चय आपत्ती होते; आणि जर स्पर्श होत असेल तर संघादिसेस आपत्ती होते. एका प्रयत्नाने एक आपत्ती होते, आणि वेगवेगळ्या प्रयत्नांनी वेगवेगळ्या आपत्ती होतात.

Gahaṇachupanesu aññaṃ kiñci vikāraṃ akarontopi gahitamattaphuṭṭhamattenāpi āpattiṃ āpajjati.

पकडणे आणि स्पर्श करणे (गहणछुपनेसु) यांमध्ये, इतर कोणताही विकार (बदल किंवा हालचाल) न करताही, केवळ पकडल्याने किंवा केवळ स्पर्श केल्याने सुद्धा तो आपत्तीला प्राप्त होतो.

Evametesu āmasanādīsu ekenāpi ākārena ajjhācārato itthiyā itthisaññissa saṅghādiseso, vematikassa thullaccayaṃ, paṇḍakapurisatiracchānagatasaññissāpi thullaccayameva. Paṇḍake paṇḍakasaññissa thullaccayaṃ, vematikassa dukkaṭaṃ. Purisatiracchānagataitthisaññissāpi dukkaṭameva. Purise purisasaññissāpi vematikassāpi itthipaṇḍakatiracchānagatasaññissāpi dukkaṭameva. Tiracchānagatepi sabbākārena dukkaṭamevāti. Imā ekamūlakanaye vuttā āpattiyo sallakkhetvā imināva upāyena ‘‘dve itthiyo dvinnaṃ itthīna’’ntiādivasena vutte dumūlakanayepi diguṇā āpattiyo veditabbā. Yathā ca dvīsu itthīsu dve saṅghādisesā; evaṃ sambahulāsu sambahulā veditabbā.

अशा प्रकारे, या स्पर्श करणे इत्यादींपैकी कोणत्याही एका मार्गाने अतिचरण करणाऱ्या भिक्खूला: स्त्रीच्या बाबतीत, स्त्री अशी संज्ञा (समज) असल्यास संघादिसेस आपत्ती होते; शंका असल्यास (वेमतिक) थुल्लच्चय आपत्ती होते; पंडक (नपुंसक), पुरुष किंवा तिर्यंच (प्राणी) अशी संज्ञा असल्यासही थुल्लच्चय आपत्तीच होते. पंडकाच्या बाबतीत, पंडक अशी संज्ञा असल्यास थुल्लच्चय आपत्ती होते; शंका असल्यास दुक्कट आपत्ती होते. पुरुष किंवा तिर्यंच यांच्या बाबतीत स्त्री अशी संज्ञा असल्यासही दुक्कट आपत्तीच होते. पुरुषाच्या बाबतीत, पुरुष अशी संज्ञा असल्यास, किंवा शंका असल्यास, किंवा स्त्री, पंडक व तिर्यंच अशी संज्ञा असल्यासही दुक्कट आपत्तीच होते. तिर्यंचाच्या (प्राण्याच्या) बाबतीतही सर्व प्रकारे दुक्कट आपत्तीच होते. या 'एक मूलक' पद्धतीमध्ये (एकमूलकनय) सांगितलेल्या आपत्तींचे नीट निरीक्षण करून, याच उपायाने (पद्धतीने) "दोन स्त्रिया, दोन स्त्रियांच्या" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या 'द्वि-मूलक' पद्धतीमध्येही (दुमूलकनय) दुप्पट आपत्ती समजाव्यात. आणि ज्याप्रमाणे दोन स्त्रियांच्या बाबतीत दोन संघादिसेस होतात, त्याचप्रमाणे अनेक स्त्रियांच्या बाबतीत अनेक आपत्ती समजाव्यात.

Yo hi ekato ṭhitā sambahulā itthiyo bāhāhi parikkhipitvā gaṇhāti so yattakā itthiyo phuṭṭhā tāsaṃ gaṇanāya saṅghādisese āpajjati, majjhagatānaṃ gaṇanāya thullaccaye. Tā hi tena kāyappaṭibaddhena āmaṭṭhā honti. Yo pana sambahulānaṃ aṅguliyo vā kese vā ekato katvā gaṇhāti, so aṅguliyo ca kese ca agaṇetvā itthiyo gaṇetvā saṅghādisesehi kāretabbo. Yāsañca itthīnaṃ aṅguliyo vā kesā vā majjhagatā honti, tāsaṃ gaṇanāya thullaccaye āpajjati. Tā hi tena kāyappaṭibaddhena āmaṭṭhā honti, sambahulā pana itthiyo kāyappaṭibaddhehi rajjuvatthādīhi parikkhipitvā gaṇhanto sabbāsaṃyeva [Pg.124] antoparikkhepagatānaṃ gaṇanāya thullaccaye āpajjati. Mahāpaccariyaṃ aphuṭṭhāsu dukkaṭaṃ vuttaṃ. Tattha yasmā pāḷiyaṃ kāyappaṭibaddhappaṭibaddhena āmasanaṃ nāma natthi, tasmā sabbampi kāyappaṭibaddhappaṭibaddhaṃ kāyappaṭibaddheneva saṅgahetvā mahāaṭṭhakathāyañca kurundiyañca vutto purimanayoyevettha yuttataro dissati.

कारण, जो भिक्खू एकत्र उभ्या असलेल्या अनेक स्त्रियांना आपल्या बाहूंनी वेढून पकडतो, तो जितक्या स्त्रियांना स्पर्श झाला आहे त्यांच्या संख्येनुसार संघादिसेस आपत्तींना प्राप्त होतो, आणि ज्या स्त्रिया मध्यभागी आहेत त्यांच्या संख्येनुसार थुल्लच्चय आपत्तींना प्राप्त होतो. कारण, त्या मध्यभागी असलेल्या स्त्रियांना त्याच्या शरीराशी संबंधित असलेल्या वस्तूने (कायप्रतिबद्ध) स्पर्श झालेला असतो. परंतु, जो अनेक स्त्रियांची बोटे किंवा केस एकत्र करून पकडतो, त्याने बोटे आणि केसांची गणना न करता स्त्रियांची गणना करून त्याला संघादिसेस आपत्तींनी दंडित केले पाहिजे (किंवा निर्णय दिला पाहिजे). आणि ज्या स्त्रियांची बोटे किंवा केस मध्यभागी असतात, त्यांच्या संख्येनुसार तो थुल्लच्चय आपत्तीला प्राप्त होतो. कारण, त्यांना त्याच्या शरीराशी संबंधित असलेल्या वस्तूने स्पर्श झालेला असतो. परंतु, अनेक स्त्रियांना शरीराशी संबंधित असलेल्या दोरी, कापड इत्यादींनी वेढून पकडणाऱ्या भिक्खूला त्या वेढ्यात (घेऱ्यात) आलेल्या सर्व स्त्रियांच्या संख्येनुसार थुल्लच्चय आपत्ती होते. महापच्चरीमध्ये स्पर्श न झालेल्या स्त्रियांच्या बाबतीत दुक्कट आपत्ती सांगितली आहे. त्यामध्ये, पाळिपाठात 'शरीराशी संबंधित असलेल्या वस्तूशी संबंधित असलेल्या वस्तूने' (कायप्रतिबद्ध-प्रतिबद्ध) स्पर्श करणे असे काही नसल्यामुळे, सर्व 'कायप्रतिबद्ध-प्रतिबद्ध' वस्तूंना 'कायप्रतिबद्ध' मध्येच समाविष्ट करून, महाअट्ठकथा आणि कुरुंदीमध्ये सांगितलेली पहिलीच पद्धत येथे अधिक योग्य दिसून येते.

Yo hi hatthena hatthaṃ gahetvā paṭipāṭiyā ṭhitāsu itthīsu samasārāgo ekaṃ hatthe gaṇhāti, so gahititthiyā vasena ekaṃ saṅghādisesaṃ āpajjati, itarāsaṃ gaṇanāya purimanayeneva thullaccaye. Sace so taṃ kāyappaṭibaddhe vatthe vā pupphe vā gaṇhāti, sabbāsaṃ gaṇanāya thullaccaye āpajjati. Yatheva hi rajjuvatthādīhi parikkhipantena sabbāpi kāyappaṭibaddhena āmaṭṭhā honti, tathā idhāpi sabbāpi kāyappaṭibaddhena āmaṭṭhā honti. Sace pana tā itthiyo aññamaññaṃ vatthakoṭiyaṃ gahetvā ṭhitā honti, tatra ceso purimanayeneva paṭhamaṃ itthiṃ hatthe gaṇhāti gahitāya vasena saṅghādisesaṃ āpajjati, itarāsaṃ gaṇanāya dukkaṭāni. Sabbāsañhi tāsaṃ tena purimanayeneva kāyapaṭibaddhena kāyappaṭibaddhaṃ āmaṭṭhaṃ hoti. Sace pana sopi taṃ kāyappaṭibaddheyeva gaṇhāti tassā vasena thullaccayaṃ āpajjati, itarāsaṃ gaṇanāya anantaranayeneva dukkaṭāni.

कारण, जो भिक्खू एकमेकींचे हात पकडून रांगेत उभ्या असलेल्या स्त्रियांच्या बाबतीत समान कामवासनेने युक्त होऊन एका स्त्रीचा हात पकडतो, तो पकडलेल्या स्त्रीच्या संबंधात एक संघादिसेस आपत्तीला प्राप्त होतो, आणि इतर स्त्रियांच्या संख्येनुसार पूर्वोक्त पद्धतीनेच थुल्लच्चय आपत्तींना प्राप्त होतो. जर तो तिला तिच्या शरीराशी संबंधित असलेल्या कापडावर किंवा फुलावर पकडतो, तर सर्व स्त्रियांच्या संख्येनुसार थुल्लच्चय आपत्ती होते. कारण, ज्याप्रमाणे दोरी, कापड इत्यादींनी वेढणाऱ्या भिक्खूद्वारे सर्व स्त्रियांना कायप्रतिबद्ध वस्तूने स्पर्श झालेला असतो, त्याचप्रमाणे येथेही सर्व स्त्रियांना कायप्रतिबद्ध वस्तूने स्पर्श झालेला असतो. परंतु, जर त्या स्त्रिया एकमेकींच्या कापडाचे टोक (वस्त्रकोटी) पकडून उभ्या असतील, आणि तेथे जर तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच पहिल्या स्त्रीचा हात पकडतो, तर पकडलेल्या स्त्रीच्या संबंधात संघादिसेस आपत्ती होते, आणि इतर स्त्रियांच्या संख्येनुसार दुक्कट आपत्ती होतात. कारण, त्या सर्व स्त्रियांच्या बाबतीत, त्याच्याद्वारे पूर्वोक्त पद्धतीनेच कायप्रतिबद्ध वस्तूने कायप्रतिबद्ध वस्तूला स्पर्श झालेला असतो. परंतु, जर तो तिला कायप्रतिबद्ध वस्तूवरच पकडतो, तर तिच्या संबंधात थुल्लच्चय आपत्ती होते, आणि इतर स्त्रियांच्या संख्येनुसार नुकत्याच सांगितलेल्या पद्धतीने दुक्कट आपत्ती होतात.

Yo pana ghanavatthanivatthaṃ itthiṃ kāyasaṃsaggarāgena vatthe ghaṭṭeti, thullaccayaṃ. Viraḷavatthanivatthaṃ ghaṭṭeti, tatra ce vatthantarehi itthiyā vā nikkhantalomāni bhikkhuṃ bhikkhuno vā paviṭṭhalomāni itthiṃ phusanti, ubhinnaṃ lomāniyeva vā lomāni phusanti, saṅghādiseso. Upādinnakena hi kammajarūpena upādinnakaṃ vā anupādinnakaṃ vā anupādinnakenapi kenaci kesādinā upādinnakaṃ vā anupādinnakaṃ vā phusantopi saṅghādisesaṃ āpajjatiyeva.

परंतु, जो भिक्खू कायसंसर्गाच्या रागाने (शारीरिक स्पर्शाच्या इच्छेने) जाड वस्त्र परिधान केलेल्या स्त्रीच्या वस्त्राला स्पर्श करतो, त्याला थुल्लच्चय (थुलच्चयापत्ती) होते. जर तो विरळ (पातळ) वस्त्र परिधान केलेल्या स्त्रीला स्पर्श करतो आणि तेथे वस्त्रांच्या फटींमधून स्त्रीचे बाहेर आलेले रोम (अंगावरील केस) भिक्खूला स्पर्श करतात, किंवा भिक्खूचे रोम स्त्रीला स्पर्श करतात, किंवा दोघांचेही रोम एकमेकांच्या रोमांना स्पर्श करतात, तर संघादिसेस आपत्ती होते. कारण, उपादिन्नक (चेतन) कर्मज रूपाने उपादिन्नक किंवा अनुपादिन्नक वस्तूला स्पर्श करताना, किंवा अनुपादिन्नक असलेल्या केस इत्यादी कोणत्याही भागाने उपादिन्नक किंवा अनुपादिन्नक वस्तूला स्पर्श केला तरीही, भिक्खूला संघादिसेस आपत्तीच ओढवते.

Tattha kurundiyaṃ ‘‘lomāni gaṇetvā saṅghādiseso’’ti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘lomāni gaṇetvā āpattiyā na kāretabbo, ekameva saṅghādisesaṃ āpajjati. Saṅghikamañce pana apaccattharitvā nipanno lomāni gaṇetvā kāretabbo’’ti vuttaṃ, tadeva yuttaṃ. Itthivasena hi ayaṃ āpatti, na koṭṭhāsavasenāti.

त्याविषयी, कुरुन्दी अट्ठकथेत 'रोमांची गणना करून (प्रत्येक रोमाच्या स्पर्शासाठी स्वतंत्र) संघादिसेस होतो' असे म्हटले आहे. परंतु महाअट्ठकथेत 'रोमांची गणना करून आपत्ती ठरवू नये, केवळ एकच संघादिसेस आपत्ती ओढवते. मात्र, संघिक मंचावर (संघाच्या खाटेवर) अंथरूण न घालता निजलेल्या भिक्खूच्या बाबतीत रोमांची गणना करून आपत्ती ठरवावी' असे म्हटले आहे; आणि तेच योग्य आहे. कारण ही आपत्ती स्त्रीच्या निमित्ताने (स्त्री या संकल्पनेमुळे) होते, शरीराच्या अवयवांच्या (कोठ्ठासांच्या) संख्येवरून नाही.

Etthāha [Pg.125] ‘‘yo pana ‘kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’ti kāyaṃ gaṇhāti, ‘kāyaṃ gaṇhissāmī’ti kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhāti, so kiṃ āpajjatī’’ti. Mahāsumatthero tāva ‘‘yathāvatthukamevā’’ti vadati. Ayaṃ kirassa laddhi –

येथे विचारले आहे की, 'परंतु जो भिक्खू कायाशी संबंधित वस्तूला (वस्त्रादीला) पकडेन असा विचार करून कायाला (शरीराला) पकडतो, किंवा कायाला पकडेन असा विचार करून कायाशी संबंधित वस्तूला पकडतो, त्याला कोणती आपत्ती ओढवते?' त्यावर प्रथम महासुमतत्थेर म्हणतात की, 'ज्या वस्तूला प्रत्यक्ष स्पर्श केला आहे, त्यानुसारच आपत्ती होते.' हे त्यांचे मत आहे –

‘‘Vatthu saññā ca rāgo ca, phassappaṭivijānanā;

Yathāniddiṭṭhaniddese, garukaṃ tena kāraye’’ti.

'वस्तू, संज्ञा, राग आणि स्पर्शाचे ज्ञान; निर्देशात सांगितल्याप्रमाणे त्यानुसार गुरुकापत्ती (संघादिसेस) ठरवावी.'

Ettha ‘‘vatthū’’ti itthī. ‘‘Saññā’’ti itthisaññā. ‘‘Rāgo’’ti kāyasaṃsaggarāgo. ‘‘Phassappaṭivijānanā’’ti kāyasaṃsaggaphassajānanā. Tasmā yo itthiyā itthisaññī kāyasaṃsaggarāgena ‘‘kāyappaṭibaddhaṃ gahessāmī’’ti pavattopi kāyaṃ phusati, garukaṃ saṅghādisesaṃyeva āpajjati. Itaropi thullaccayanti mahāpadumatthero panāha –

येथे 'वस्तू' म्हणजे स्त्री; 'संज्ञा' म्हणजे स्त्री-संज्ञा; 'राग' म्हणजे कायसंसर्गाचा राग; आणि 'स्पर्शाचे ज्ञान' म्हणजे कायसंसर्गाच्या स्पर्शाची जाणीव होणे. त्यामुळे, जो भिक्खू स्त्रीच्या बाबतीत स्त्री-संज्ञा ठेवून कायसंसर्गाच्या रागाने 'कायाशी संबंधित वस्तूला पकडेन' अशा विचाराने प्रवृत्त होऊनही कायाला (शरीराला) स्पर्श करतो, त्याला गुरुकापत्ती म्हणजेच संघादिसेसच ओढवतो. आणि दुसऱ्या प्रकारात (कायाला पकडण्याच्या विचाराने कायाशी संबंधित वस्तूला स्पर्श केल्यास) थुल्लच्चय आपत्ती होते. परंतु महापदुमत्थेर म्हणतात –

‘‘Saññāya virāgitamhi, gahaṇe ca virāgite;

Yathāniddiṭṭhaniddese, garukaṃ tattha na dissatī’’ti.

'संज्ञेमध्ये चूक झाली असता आणि पकडण्यातही चूक झाली असता, निर्देशात सांगितल्याप्रमाणे तेथे गुरुकापत्ती दिसून येत नाही.'

Assāpāyaṃ laddhi itthiyā itthisaññino hi saṅghādiseso vutto. Iminā ca itthisaññā virāgitā kāyappaṭibaddhe kāyappaṭibaddhasaññā uppāditā, taṃ gaṇhantassa pana thullaccayaṃ vuttaṃ. Iminā ca gahaṇampi virāgitaṃ taṃ aggahetvā itthī gahitā, tasmā ettha itthisaññāya abhāvato saṅghādiseso na dissati, kāyappaṭibaddhassa aggahitattā thullaccayaṃ na dissati, kāyasaṃsaggarāgena phuṭṭhattā pana dukkaṭaṃ. Kāyasaṃsaggarāgena hi imaṃ nāma vatthuṃ phusato anāpattīti natthi, tasmā dukkaṭamevāti.

हे त्यांचे मत आहे – कारण स्त्रीच्या बाबतीत स्त्री-संज्ञा असणाऱ्याला संघादिसेस सांगितला आहे. आणि या भिक्खूने स्त्री-संज्ञा गमावली आहे (कारण त्याने कायाशी संबंधित वस्तूची संज्ञा मनात ठेवली होती) आणि कायाशी संबंधित वस्तूवर कायाशी संबंधित वस्तूची संज्ञा निर्माण केली होती. परंतु ती वस्तू पकडणाऱ्याला थुल्लच्चय आपत्ती सांगितली आहे. आणि या भिक्खूचे पकडणे देखील चुकले आहे, कारण ती वस्तू न पकडता स्त्रीला पकडले गेले आहे. म्हणून, येथे स्त्री-संज्ञेच्या अभावामुळे संघादिसेस दिसून येत नाही, आणि कायाशी संबंधित वस्तू न पकडल्यामुळे थुल्लच्चय दिसून येत नाही. परंतु कायसंसर्गाच्या रागाने स्पर्श केल्यामुळे दुक्कट आपत्ती होते. कारण कायसंसर्गाच्या रागाने अशा वस्तूला स्पर्श करणाऱ्याला 'अनापत्ती' (आपत्ती न होणे) असे कुठेही सांगितलेले नाही, म्हणून दुक्कट आपत्तीच होते.

Idañca pana vatvā idaṃ catukkamāha. ‘‘Sārattaṃ gaṇhissāmī’ti sārattaṃ gaṇhi saṅghādiseso, ‘virattaṃ gaṇhissāmī’ti virattaṃ gaṇhi dukkaṭaṃ, ‘sārattaṃ gaṇhissāmī’ti virattaṃ gaṇhi dukkaṭaṃ, ‘virattaṃ gaṇhissāmī’ti sārattaṃ gaṇhi dukkaṭamevā’’ti. Kiñcāpi evamāha? Atha kho mahāsumattheravādoyevettha ‘‘itthi ca hoti itthisaññī sāratto ca bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyena kāyappaṭibaddhaṃ āmasati parāmasati…pe… gaṇhāti chupati āpatti thullaccayassā’’ti imāya pāḷiyā ‘‘yo hi ekato ṭhitā sambahulā itthiyo bāhāhi parikkhipitvā gaṇhāti, so yattakā itthiyo phuṭṭhā tāsaṃ gaṇanāya saṅghādisese āpajjati, majjhagatānaṃ [Pg.126] gaṇanāya thullaccaye’’tiādīhi aṭṭhakathāvinicchayehi ca sameti. Yadi hi saññādivirāgena virāgitaṃ nāma bhaveyya ‘‘paṇḍako ca hoti itthisaññī’’tiādīsu viya ‘‘kāyappaṭibaddhañca hoti kāyasaññī cā’’tiādināpi nayena pāḷiyaṃ visesaṃ vadeyya. Yasmā pana so na vutto, tasmā itthiyā itthisaññāya sati itthiṃ āmasantassa saṅghādiseso, kāyappaṭibaddhaṃ āmasantassa thullaccayanti yathāvatthukameva yujjati.

आणि हे सांगून त्यांनी हा चतुष्क (चार पर्याय) सांगितला: 'रागीट (सक्त) स्त्रीला पकडेन असा विचार करून रागीट स्त्रीला पकडले तर संघादिसेस होतो; विरागी (उदा. माता इत्यादी) स्त्रीला पकडेन असा विचार करून विरागी स्त्रीला पकडले तर दुक्कट होते; रागीट स्त्रीला पकडेन असा विचार करून विरागी स्त्रीला पकडले तर दुक्कट होते; विरागी स्त्रीला पकडेन असा विचार करून रागीट स्त्रीला पकडले तरी दुक्कटच होते.' जरी त्यांनी असे म्हटले असले तरी, येथे महासुमतत्थेरांचाच सिद्धांत 'स्त्री आहे, स्त्री-संज्ञा आहे, रागीट भिक्खू आहे आणि तो स्त्रीच्या कायाने कायाशी संबंधित वस्तूला स्पर्श करतो, कुरवाळतो... पे... पकडतो, स्पर्श करतो, तर थुल्लच्चय आपत्ती होते' या पाळीवचनाशी आणि 'जो एका ठिकाणी उभ्या असलेल्या अनेक स्त्रियांना बाहूंनी वेढून पकडतो, त्याला जितक्या स्त्रियांना स्पर्श झाला आहे त्यांच्या संख्येनुसार संघादिसेस आपत्ती होते, आणि मध्यभागी असलेल्यांच्या संख्येनुसार थुल्लच्चय होते' इत्यादी अट्ठकथा-निर्णयांशी सुसंगत ठरतो. कारण जर संज्ञा इत्यादींच्या चुकीमुळे चूक मानली गेली असती, तर 'पंडक आहे आणि स्त्री-संज्ञा आहे' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे 'कायाशी संबंधित वस्तू आहे आणि कायाची संज्ञा आहे' अशा पद्धतीने पाळीमध्ये विशेष स्पष्टीकरण दिले गेले असते. परंतु तसे सांगितले नसल्यामुळे, स्त्रीच्या बाबतीत स्त्री-संज्ञा असताना स्त्रीला स्पर्श करणाऱ्याला संघादिसेस आणि कायाशी संबंधित वस्तूला स्पर्श करणाऱ्याला थुल्लच्चय होते, हे वस्तूच्या स्वरूपानुसारच योग्य ठरते.

Mahāpaccariyampi cetaṃ vuttaṃ – ‘‘nīlaṃ pārupitvā sayitāya kāḷitthiyā kāyaṃ ghaṭṭessāmī’ti kāyaṃ ghaṭṭeti, saṅghādiseso; ‘kāyaṃ ghaṭṭessāmī’ti nīlaṃ ghaṭṭeti, thullaccayaṃ; ‘nīlaṃ ghaṭṭessāmī’ti kāyaṃ ghaṭṭeti, saṅghādiseso; ‘nīlaṃ ghaṭṭessāmī’ti nīlaṃ ghaṭṭeti, thullaccaya’’nti. Yopāyaṃ ‘‘itthī ca paṇḍako cā’’tiādinā nayena vatthumissakanayo vutto, tasmimpi vatthu saññāvimativasena vuttā āpattiyo pāḷiyaṃ asammuyhantena veditabbā.

महापच्चरी अट्ठकथेतही हे म्हटले आहे – 'निळे वस्त्र पांघरून निजलेल्या काळ्या स्त्रीच्या कायाला (शरीराला) स्पर्श करेन असा विचार करून कायाला स्पर्श करतो, तर संघादिसेस होतो; कायाला स्पर्श करेन असा विचार करून निळ्या वस्त्राला स्पर्श करतो, तर थुल्लच्चय होते; निळ्या वस्त्राला स्पर्श करेन असा विचार करून कायाला स्पर्श करतो, तर संघादिसेस होतो; निळ्या वस्त्राला स्पर्श करेन असा विचार करून निळ्या वस्त्राला स्पर्श करतो, तर थुल्लच्चय होते.' आणि जो हा 'स्त्री आणि पंडक' इत्यादी पद्धतीने वस्तू-मिश्रित नियम (वत्थुमिस्सकनय) सांगितला आहे, त्यामध्ये देखील वस्तू, संज्ञा आणि संशयाच्या (विमतीच्या) प्रभावाने सांगितलेल्या आपत्ती पाळीमध्ये गोंधळात न पडता समजून घेतल्या पाहिजेत.

Kāyenakāyappaṭibaddhavāre pana itthiyā itthisaññissa kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhato thullaccayaṃ, sese sabbattha dukkaṭaṃ. Kāyappaṭibaddhenakāyavārepi eseva nayo. Kāyappaṭibaddhenakaāyappaṭibaddhavāre ca nissaggiyenakāyavārādīsu cassa sabbattha dukkaṭameva.

परंतु 'कायेन-कायप्पटिबद्ध' वारात (कायाने कायाशी संबंधित वस्तूला स्पर्श करण्याच्या प्रकरणात) स्त्रीच्या बाबतीत स्त्री-संज्ञा असणाऱ्या भिक्खूने कायाशी संबंधित वस्तूला पकडल्यास थुल्लच्चय होते, आणि उर्वरित सर्व ठिकाणी दुक्कट होते. 'कायप्पटिबद्धेन-काय' वारात (कायाशी संबंधित वस्तूने कायाला स्पर्श करण्याच्या प्रकरणात) देखील हाच नियम आहे. आणि 'कायप्पटिबद्धेन-कायप्पटिबद्ध' वारात (कायाशी संबंधित वस्तूने कायाशी संबंधित वस्तूला स्पर्श करण्याच्या प्रकरणात) तसेच निसग्गिय वस्तूने कायाला स्पर्श करणे इत्यादी सर्व वारात सर्व ठिकाणी दुक्कटच होते.

‘‘Itthī ca hoti itthisaññī sāratto ca itthī ca naṃ bhikkhussa kāyena kāya’’ntiādivāro pana bhikkhumhi mātugāmassa rāgavasena vutto. Tattha itthī ca naṃ bhikkhussa kāyena kāyanti bhikkhumhi sārattā itthī tassa nisinnokāsaṃ vā nipannokāsaṃ vā gantvā attano kāyena taṃ bhikkhussa kāyaṃ āmasati…pe… chupati. Sevanādhippāyo kāyena vāyamati, phassaṃ paṭivijānātīti evaṃ tāya āmaṭṭho vā chupito vā sevanādhippāyo hutvā sace phassappaṭivijānanatthaṃ īsakampi kāyaṃ cāleti phandeti, saṅghādisesaṃ āpajjati.

'स्त्री आहे, स्त्री-संज्ञा आहे, रागीट आहे आणि स्त्री त्या भिक्खूच्या कायाला कायाने स्पर्श करते' इत्यादी वार भिक्खूच्या प्रति स्त्रीच्या (मातृगामाच्या) रागाच्या (कामासक्तीच्या) संदर्भात भगवंतांनी सांगितला आहे. तेथे 'स्त्री त्या भिक्खूच्या कायाला कायाने स्पर्श करते' म्हणजे भिक्खूवर आसक्त झालेली स्त्री त्याच्या बसण्याच्या किंवा निजण्याच्या ठिकाणी जाऊन स्वतःच्या शरीराने त्या भिक्खूच्या शरीराला स्पर्श करते... पे... कुरवाळते. मैथुनाच्या इच्छेने शरीराने प्रयत्न करते आणि स्पर्शाचा अनुभव घेते. अशा प्रकारे तिच्याद्वारे स्पर्श केला गेलेला किंवा कुरवाळला गेलेला भिक्खू, स्वतः देखील मैथुनाच्या इच्छेने युक्त होऊन जर स्पर्शाचा अनुभव घेण्यासाठी थोडे जरी शरीर हलवतो किंवा थरथरवतो, तर त्याला संघादिसेस आपत्ती ओढवते.

Dve itthiyoti ettha dve saṅghādisese āpajjati, itthiyā ca paṇḍake ca saṅghādisesena saha dukkaṭaṃ. Etena upāyena yāva ‘‘nissaggiyena nissaggiyaṃ āmasati, sevanādhippāyo kāyena vāyamati na ca phassaṃ paṭivijānāti, āpatti dukkaṭassā’’ti tāva purimanayeneva āpattibhedo veditabbo.

'दोन स्त्रिया' या वारात दोन संघादिसेस आपत्ती ओढवतात. स्त्री आणि पंडक यांच्या वारात संघादिसेस आणि सोबत दुक्कट आपत्ती ओढवते. या पद्धतीने, 'निसग्गिय वस्तूने निसग्गिय वस्तूला स्पर्श करतो, मैथुनाच्या इच्छेने शरीराने प्रयत्न करतो पण स्पर्शाचा अनुभव घेत नाही, तर दुक्कट आपत्ती होते' इथपर्यंत पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आपत्तींचे वर्गीकरण समजून घ्यावे.

Ettha [Pg.127] ca kāyena vāyamati na ca phassaṃ paṭivijānātīti attanā nissaṭṭhaṃ pupphaṃ vā phalaṃ vā itthiṃ attano nissaggiyena pupphena vā phalena vā paharantiṃ disvā kāyena vikāraṃ karoti, aṅguliṃ vā cāleti, bhamukaṃ vā ukkhipati, akkhiṃ vā nikhaṇati, aññaṃ vā evarūpaṃ vikāraṃ karoti, ayaṃ vuccati ‘‘kāyena vāyamati na ca phassaṃ paṭivijānātī’’ti. Ayampi kāyena vāyamitattā dukkaṭaṃ āpajjati, dvīsu itthīsu dve, itthīpaṇḍakesupi dve eva dukkaṭe āpajjati.

आणि येथे "शरीराने प्रयत्न करतो पण स्पर्शाचा अनुभव घेत नाही" याचा अर्थ असा आहे की, स्वतः (भिक्खूने) फेकलेले फूल किंवा फळ एखाद्या स्त्रीला लागल्यावर, तिने स्वतःवर फेकलेल्या फुलाने किंवा फळाने परत मारल्याचे पाहून शरीराने विकार (चेष्टा) करतो, बोट हलवतो, भुवई उंचावतो, डोळा मिचकावतो किंवा इतर अशा प्रकारची शारीरिक हालचाल करतो, त्याला "शरीराने प्रयत्न करतो पण स्पर्शाचा अनुभव घेत नाही" असे म्हटले जाते. हा देखील शरीराने प्रयत्न केल्यामुळे दुक्कट आपत्तीला प्राप्त होतो. दोन स्त्रियांच्या बाबतीत दोन दुक्कट आपत्ती आणि स्त्री-पंडकांच्या बाबतीत देखील दोनच दुक्कट आपत्ती प्राप्त होतात.

279. Evaṃ vatthuvasena vitthārato āpattibhedaṃ dassetvā idāni lakkhaṇavasena saṅkhepato āpattibhedañca anāpattibhedañca dassento ‘‘sevanādhippāyo’’tiādimāha. Tattha purimanaye itthiyā phuṭṭho samāno sevanādhippāyo kāyena vāyamati, phassaṃ paṭivijānātīti tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso. Dutiye naye nissaggiyena nissaggiyāmasane viya vāyamitvā achupane viya ca phassassa appaṭivijānanato duvaṅgasampattiyā dukkaṭaṃ. Tatiye kāyena avāyamato anāpatti. Yo hi sevanādhippāyopi niccalena kāyena kevalaṃ phassaṃ paṭivijānāti sādiyati anubhoti, tassa cittuppādamatte āpattiyā abhāvato anāpatti. Catutthe pana nissaggiyena nissaggiyāmasane viya phassappaṭivijānanāpi natthi, kevalaṃ cittuppādamattameva, tasmā anāpatti. Mokkhādhippāyassa sabbākāresu anāpattiyeva.

२७९. अशा प्रकारे वस्तूच्या प्रभावाने विस्ताराने आपत्तींचे भेद दाखवून, आता लक्षणांच्या प्रभावाने संक्षेपाने आपत्तींचे भेद आणि अनापत्तीचे भेद दाखवताना "सेवनाधिप्पायो" (सेवनाची इच्छा असलेला) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये पहिल्या पद्धतीत, स्त्रीने स्पर्श केला असता, सेवनाची इच्छा असलेला भिक्खू शरीराने प्रयत्न करतो आणि स्पर्शाचा अनुभव घेतो, अशा प्रकारे तीन अंगांच्या परिपूर्णतेमुळे संघादिशेष आपत्ती होते. दुसऱ्या पद्धतीत, फेकलेल्या वस्तूने फेकलेल्या वस्तूला स्पर्श करण्याप्रमाणे प्रयत्न करूनही, स्पर्श न झाल्याप्रमाणे स्पर्शाचा अनुभव न आल्यामुळे, दोन अंगांच्या परिपूर्णतेमुळे दुक्कट आपत्ती होते. तिसऱ्या पद्धतीत, शरीराने प्रयत्न न केल्यामुळे अनापत्ती होते. कारण जो भिक्खू सेवनाची इच्छा असलेला असूनही निश्चल शरीराने केवळ स्पर्शाचा अनुभव घेतो, त्याचा स्वीकार करतो आणि भोगतो, त्याला केवळ चित्त उत्पन्न झाल्यामुळे आपत्तीचा अभाव असल्याने अनापत्ती होते. चौथ्या पद्धतीत तर, फेकलेल्या वस्तूने फेकलेल्या वस्तूला स्पर्श करण्याप्रमाणे स्पर्शाचा अनुभव देखील नसतो, केवळ चित्त उत्पन्न होणे मात्र असते, म्हणून अनापत्ती होते. सुटकेची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूला सर्व प्रकारे अनापत्तीच होते.

Ettha pana yo itthiyā gahito taṃ attano sarīrā mocetukāmo paṭippaṇāmeti vā paharati vā ayaṃ kāyena vāyamati phassaṃ paṭivijānāti. Yo āgacchantiṃ disvā tato muñcitukāmo uttāsetvā palāpeti, ayaṃ kāyena vāyamati na ca phassaṃ paṭivijānāti. Yo tādisaṃ dīghajātiṃ kāye ārūḷhaṃ disvā ‘‘saṇikaṃ gacchatu ghaṭṭiyamānā anatthāya saṃvatteyyā’’ti na ghaṭṭeti, itthimeva vā aṅgaṃ phusamānaṃ ñatvā ‘‘esā ‘anatthiko ayaṃ mayā’ti sayameva pakkamissatī’’ti ajānanto viya niccalo hoti, balavitthiyā vā gāḷhaṃ āliṅgitvā gahito daharabhikkhu palāyitukāmopi suṭṭhu gahitattā niccalo hoti, ayaṃ na ca kāyena vāyamati, phassaṃ paṭivijānāti. Yo pana āgacchantiṃ disvā ‘‘āgacchatu tāva tato naṃ paharitvā vā paṇāmetvā [Pg.128] vā pakkamissāmī’’ti niccalo hoti, ayaṃ mokkhādhippāyo na ca kāyena vāyamati, na ca phassaṃ paṭivijānātīti veditabbo.

येथे तर, जो भिक्खू स्त्रीने पकडला असता, तिला स्वतःच्या शरीरापासून सोडवण्याच्या इच्छेने मागे ढकलतो किंवा मारतो, त्याला "शरीराने प्रयत्न करतो आणि स्पर्शाचा अनुभव घेतो" असे समजावे. जो येणाऱ्या स्त्रीला पाहून तिच्यापासून सुटू इच्छिणारा होऊन, तिला घाबरवून पळवून लावतो, त्याला "शरीराने प्रयत्न करतो पण स्पर्शाचा अनुभव घेत नाही" असे समजावे. जो तशा प्रकारच्या लांब जातीच्या सर्पिणीला शरीरावर चढलेली पाहून "हळूहळू जाऊ दे, धक्का दिला तर अनर्थ ओढवेल" असा विचार करून तिला धक्का देत नाही; किंवा स्त्रीलाच शरीराला स्पर्श करताना पाहून "हा भिक्खू माझ्याशी संबंध ठेवू इच्छित नाही, असे समजून ती स्वतःच निघून जाईल" असा विचार करून न समजल्यासारखा निश्चल राहतो; किंवा बलवान स्त्रीने घट्ट मिठी मारून पकडलेला तरुण भिक्खू पळून जाण्याची इच्छा असूनही घट्ट पकडल्यामुळे निश्चल राहतो, त्याला "शरीराने प्रयत्न करत नाही पण स्पर्शाचा अनुभव घेतो" असे समजावे. जो तर येणाऱ्या स्त्रीला पाहून "आधी येऊ दे, त्यानंतर तिला मारून किंवा ढकलून देऊन निघून जाईन" असा विचार करून निश्चल राहतो, त्याला "सुटकेची इच्छा असलेला, शरीराने प्रयत्न न करणारा आणि स्पर्शाचा अनुभव न घेणारा" असे समजावे.

280. Asañciccāti iminā upāyena imaṃ phusissāmīti acetetvā, evañhi acetetvā pattappaṭiggahaṇādīsu mātugāmassa aṅge phuṭṭhepi anāpatti.

२८०. "असंचिच्च" (अजाणतेपणे) म्हणजे "या उपायाने मी या स्त्रीला स्पर्श करीन" असा विचार न करता स्पर्श करणे; अशा प्रकारे विचार न करता भिक्षापात्र स्वीकारणे इत्यादी वेळी स्त्रीच्या अवयवाला स्पर्श झाला तरी अनापत्ती होते.

Asatiyāti aññavihito hoti mātugāmaṃ phusāmīti sati natthi, evaṃ asatiyā hatthapādapasāraṇādikāle phusantassa anāpatti.

"असतिया" (अनावधानाने) म्हणजे चित्त इतरत्र गुंतलेले असते आणि "मी स्त्रीला स्पर्श करत आहे" अशी स्मृती नसते; अशा प्रकारे अनावधानाने हात-पाय पसरणे इत्यादी वेळी स्पर्श करणाऱ्या भिक्खूला अनापत्ती होते.

Ajānantassāti dārakavesena ṭhitaṃ dārikaṃ ‘‘itthī’’ti ajānanto kenacideva karaṇīyena phusati, evaṃ ‘‘itthī’’ti ajānantassa phusato anāpatti.

"अजानन्तस्स" (माहित नसताना) म्हणजे मुलाच्या वेषात असलेल्या मुलीला "ती स्त्री (मुलगी) आहे" हे माहीत नसताना, कोणत्या तरी कारणाने स्पर्श करतो; अशा प्रकारे "ती स्त्री आहे" हे माहीत नसताना स्पर्श करणाऱ्याला अनापत्ती होते.

Asādiyantassāti kāyasaṃsaggaṃ asādiyantassa, tassa bāhāparamparāya nītabhikkhussa viya anāpatti. Ummattakādayo vuttanayāeva. Idha pana udāyitthero ādikammiko, tassa anāpatti ādikammikassāti.

"असादियन्तस्स" (इच्छा नसताना) म्हणजे काय-संसर्गाचा (शारीरिक स्पर्शाचा) स्वीकार न करणाऱ्याला; स्त्रियांनी हातांची साखळी करून वाहून नेलेल्या भिक्खू प्रमाणे त्याला अनापत्ती होते. वेडे इत्यादींच्या बाबतीत आधी सांगितल्याप्रमाणेच नियम लागू होतो. परंतु, या शिक्षापदात स्थवीर उदायी हे आदिकर्मिक (प्रथम उल्लंघन करणारे) आहेत, त्यामुळे आदिकर्मिक असलेल्या त्यांना अनापत्ती होते.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

पदभाजनिय-वर्णना समाप्त झाली.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ kāyacittato samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedanaṃ, sukhamajjhattadvayenāti.

समुत्थानादींच्या बाबतीत निर्णय असा समजावा की, हे शिक्षापद पहिल्या पाराजिकाच्या समुत्थानासारखे असून काय आणि चित्तापासून उत्पन्न होते; हे क्रिया, संज्ञाविमोक्ष, सचित्तक, लोकवज्ज (लोकनिंद्य), कायकर्म, अकुशल चित्त आणि सुख व उपेक्षा या दोन वेदनांनी युक्त (द्विवेदना) आहे.

281. Vinītavatthūsu – mātuyā mātupemenāti mātupemena mātuyā kāyaṃ āmasi. Esa nayo dhītubhaginivatthūsu. Tattha yasmā mātā vā hotu dhītā vā itthī nāma sabbāpi brahmacariyassa pāripanthikāva. Tasmā ‘‘ayaṃ me mātā ayaṃ dhītā ayaṃ me bhaginī’’ti gehassitapemena āmasatopi dukkaṭameva vuttaṃ.

२८१. विनीतवस्तूंच्या (निर्णित प्रकरणांच्या) बाबतीत निर्णय असा समजावा: "आईवरील प्रेमाने" म्हणजे आईवरील प्रेमाने आईच्या शरीराला स्पर्श केला. मुलगी आणि बहीण यांच्या प्रकरणांमध्ये देखील हाच नियम आहे. कारण आई असो वा मुलगी असो, स्त्री ही सर्व प्रकारे ब्रह्मचर्याला बाधकच असते. म्हणून "ही माझी आई आहे, ही माझी मुलगी आहे, ही माझी बहीण आहे" अशा कौटुंबिक प्रेमाने स्पर्श करणाऱ्याला देखील दुक्कट आपत्तीच सांगितली आहे.

Imaṃ pana bhagavato āṇaṃ anussarantena sacepi nadīsotena vuyhamānaṃ mātaraṃ passati neva hatthena parāmasitabbā. Paṇḍitena pana bhikkhunā nāvā vā phalakaṃ vā kadalikkhandho vā dārukkhandho vā upasaṃharitabbo. Tasmiṃ asati kāsāvampi upasaṃharitvā purato ṭhapetabbaṃ, ‘‘ettha [Pg.129] gaṇhāhī’’ti pana na vattabbā. Gahite parikkhāraṃ kaḍḍhāmīti kaḍḍhantena gantabbaṃ. Sace bhāyati purato purato gantvā ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetabbā. Sace bhāyamānā puttassa sahasā khandhe vā abhiruhati, hatthe vā gaṇhāti, na ‘‘apehi mahallike’’ti niddhunitabbā, thalaṃ pāpetabbā. Kaddame laggāyapi kūpe patitāyapi eseva nayo.

परंतु, भगवंतांच्या या आज्ञेचे सतत स्मरण करणाऱ्या भिक्खूने जरी नदीच्या प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या आईला पाहिले, तरी देखील तिला हाताने स्पर्श करू नये. बुद्धिमान भिक्खूने नाव, लाकडी फळी, केळीचा खांब किंवा लाकडाचा ओंडका तिच्याजवळ पुढे करावा. ते उपलब्ध नसल्यास काषाय वस्त्र (चीवर) देखील पुढे करून तिच्यासमोर ठेवावे, परंतु "हे पकड" असे मात्र बोलू नये. तिने वस्त्र पकडल्यावर "मी वस्त्राला ओढत आहे" असा विचार करून ओढत ओढत पुढे जावे. आई जर घाबरत असेल, तर तिच्या पुढे पुढे जाऊन "घाबरू नकोस" असे म्हणून तिला धीर द्यावा. घाबरल्यामुळे ती जर अचानक आपल्या मुलाच्या (भिक्खूच्या) खांद्यावर चढली किंवा तिने हाताला पकडले, तर "म्हातारे, दूर हो" असे म्हणून तिला झटकून टाकू नये, तर तिला सुखरूप काठावर पोहोचवावे. चिखलात अडकलेल्या किंवा विहिरीत पडलेल्या आईच्या बाबतीत देखील हाच नियम लागू होतो.

Tatrapi hi yottaṃ vā vatthaṃ vā pakkhipitvā hatthena gahitabhāvaṃ ñatvā uddharitabbā, natveva āmasitabbā. Na kevalañca mātugāmassa sarīrameva anāmāsaṃ, nivāsanapāvuraṇampi ābharaṇabhaṇḍampi tiṇaṇḍupakaṃ vā tāḷapaṇṇamuddikaṃ vā upādāya anāmāsameva, tañca kho nivāsanapārupanaṃ piḷandhanatthāya ṭhapitameva. Sace pana nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vā parivattetvā cīvaratthāya pādamūle ṭhapeti vaṭṭati. Ābharaṇabhaṇḍesu pana sīsapasādhanakadantasūciādikappiyabhaṇḍaṃ ‘‘imaṃ bhante tumhākaṃ gaṇhathā’’ti diyyamānaṃ sipāṭikāsūciādiupakaraṇatthāya gahetabbaṃ. Suvaṇṇarajatamuttādimayaṃ pana anāmāsameva dīyyamānampi na gahetabbaṃ. Na kevalañca etāsaṃ sarīrūpagameva anāmāsaṃ, itthisaṇṭhānena kataṃ kaṭṭharūpampi dantarūpampi ayarūpampi loharūpampi tipurūpampi potthakarūpampi sabbaratanarūpampi antamaso piṭṭhamayarūpampi anāmāsameva. Paribhogatthāya pana ‘‘idaṃ tumhākaṃ hotū’’ti labhitvā ṭhapetvā sabbaratanamayaṃ avasesaṃ bhinditvā upakaraṇārahaṃ upakaraṇe paribhogārahaṃ paribhoge upanetuṃ vaṭṭati.

तेथे (विहिरीत किंवा चिखलात अडकलेल्या) त्या मातेच्या बाबतीतही दोरी किंवा वस्त्र टाकून, तिने ते हाताने पकडल्याचे जाणून तिला वर काढावे, परंतु तिला स्पर्श करू नये. केवळ स्त्रीचे शरीरच स्पर्श न करण्याजोगे (अनामास) आहे असे नाही, तर तिचे नेसण्याचे व पांघरण्याचे वस्त्र, अलंकार, गवताची कडी (वळकुटी) किंवा ताडाच्या पानाची अंगठी यांपासून सुरुवात करून सर्व काही स्पर्श न करण्याजोगेच (अनामास) आहे; आणि ते नेसण्याचे व पांघरण्याचे वस्त्र केवळ परिधान करण्यासाठीच ठेवलेले असते. परंतु, जर तिने आपले नेसण्याचे किंवा पांघरण्याचे वस्त्र बदलून, चीवराच्या उद्देशाने (भिक्खूच्या) पायांजवळ ठेवले, तर ते स्वीकारणे योग्य ठरते. अलंकारांमध्ये मात्र, डोक्याचे आभूषण, हस्तिदंताची सुई (हेअरपिन) इत्यादी कप्पिय (योग्य) वस्तू “भंते, हे आपण स्वीकारावे” असे म्हणून दिल्या जात असताना, सुईची डबी (सिपाटिका), सुई इत्यादी उपकरणांच्या उपयोगासाठी स्वीकारता येतात. परंतु सोने, चांदी, मोती इत्यादींनी बनवलेल्या वस्तू स्पर्श न करण्याजोग्याच (अनामास) आहेत, त्या दिल्या तरी स्वीकारू नयेत. केवळ त्यांच्या शरीरावर असलेल्याच वस्तू स्पर्श न करण्याजोग्या आहेत असे नाही, तर स्त्रीच्या आकाराची लाकडी मूर्ती, हस्तिदंताची मूर्ती, लोखंडाची मूर्ती, तांब्याची मूर्ती, कथिलाची मूर्ती, कापडाची मूर्ती, सर्व प्रकारच्या रत्नांची मूर्ती आणि अगदी पिठाची बनवलेली मूर्ती देखील स्पर्श न करण्याजोगीच (अनामास) आहे. परंतु, उपयोगासाठी “हे आपल्यासाठी असो” असे म्हणून ती मिळाल्यास, सर्व रत्नांची मूर्ती वगळून, उर्वरित मूर्ती तोडून (तिचा आकार नष्ट करून) उपकरणासाठी योग्य असल्यास उपकरणात आणि उपयोगासाठी योग्य असल्यास उपयोगात आणणे योग्य ठरते।

Yathā ca itthirūpakaṃ; evaṃ sattavidhampi dhaññaṃ anāmāsaṃ. Tasmā khettamajjhena gacchatā tatthajātakampi dhaññaphalaṃ na āmasantena gantabbaṃ. Sace gharadvāre vā antarāmagge vā dhaññaṃ pasāritaṃ hoti passena ca maggo atthi na maddantena gantabbaṃ. Gamanamagge asati maggaṃ adhiṭṭhāya gantabbaṃ. Antaraghare dhaññassa upari āsanaṃ paññāpetvā denti nisīdituṃ vaṭṭati. Keci āsanasālāyaṃ dhaññaṃ ākiranti, sace sakkā hoti harāpetuṃ harāpetabbaṃ, no ce ekamantaṃ dhaññaṃ amaddantena pīṭhakaṃ paññapetvā nisīditabbaṃ. Sace okāso na hoti, manussā dhaññamajjheyeva āsanaṃ paññapetvā denti, nisīditabbaṃ. Tatthajātakāni muggamāsādīni aparaṇṇānipi tālapanasādīni vā phalāni kīḷantena na āmasitabbāni. Manussehi rāsikatesupi eseva nayo. Araññe pana rukkhato patitāni phalāni ‘‘anupasampannānaṃ dassāmī’’ti gaṇhituṃ vaṭṭati.

ज्याप्रमाणे स्त्रीची मूर्ती स्पर्श न करण्याजोगी आहे, त्याचप्रमाणे सात प्रकारचे धान्य देखील स्पर्श न करण्याजोगे (अनामास) आहे. म्हणून, शेतातून जात असताना भिक्खूने तेथे उगवलेल्या धान्याच्या लोंब्यांना स्पर्श करत जाऊ नये. जर घराच्या दारात किंवा वाटेत धान्य पसरवलेले असेल आणि बाजूने रस्ता असेल, तर धान्याला तुडवत जाऊ नये. जर जाण्यासाठी दुसरा मार्ग नसेल, तर त्यालाच 'मार्ग' मानून (अधिष्ठान करून) जावे. घराच्या आत धान्यावर आसन मांडून दिले असल्यास त्यावर बसणे योग्य ठरते. काही लोक भोजनशाळेत (आसनशाळेत) धान्य पसरवून ठेवतात; जर ते बाजूला करणे शक्य असेल तर बाजूला करून घ्यावे. जर शक्य नसेल, तर धान्याला न तुडवता एका बाजूला लहान पाट (पीठक) मांडून बसावे. जर जागा नसेल आणि लोकांनी धान्याच्या मध्यभागीच आसन मांडून दिले, तर त्यावर बसावे. तेथे उगवलेले मूग, उडीद इत्यादी इतर कडधान्ये (अपरण्ण) किंवा ताड, फणस इत्यादी फळांना खेळत-खेळत स्पर्श करू नये. लोकांनी ढीग करून ठेवलेल्या धान्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. परंतु अरण्यात झाडावरून पडलेली फळे “मी ही अनुपसंपन्नांना (गृहस्थ किंवा सामणेरांना) देईन” असा विचार करून उचलणे योग्य ठरते।

Muttā[Pg.130], maṇi, veḷuriyo, saṅkho, silā, pavāḷaṃ, rajataṃ, jātarūpaṃ, lohitaṅko, masāragallanti imesu dasasu ratanesu muttā adhotā anividdhā yathājātāva āmasituṃ vaṭṭati. Sesā anāmāsāti vadanti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘muttā dhotāpi adhotāpi anāmāsā bhaṇḍamūlatthāya ca sampaṭicchituṃ na vaṭṭati, kuṭṭharogassa bhesajjatthāya pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Antamaso jātiphalikaṃ upādāya sabbopi nīlapītādivaṇṇabhedo maṇi dhotaviddhavaṭṭito anāmāso, yathājāto pana ākaramutto pattādibhaṇḍamūlatthaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭatīti vutto. Sopi mahāpaccariyaṃ paṭikkhitto, pacitvā kato kācamaṇiyeveko vaṭṭatīti vutto. Veḷuriyepi maṇisadisova vinicchayo.

मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, स्फटिक, पोवळे, चांदी, सोने, लाल मणी (लोहितंक) आणि कर्केतन (मसारगल्ल) या दहा रत्नांमध्ये, न धुवलेला, छिद्र न पाडलेला आणि नैसर्गिक अवस्थेत असलेला मोती स्पर्श करण्यास योग्य आहे. उर्वरित (धुतलेले व छिद्र पाडलेले) मोती स्पर्श न करण्याजोगे (अनामास) आहेत, असे म्हणतात. परंतु महापंचरीमध्ये म्हटले आहे की: “मोती धुतलेला असो वा न धुतलेला, तो स्पर्श न करण्याजोगाच आहे आणि पात्रादी वस्तूंच्या मूल्यासाठी तो स्वीकारणे योग्य नाही; परंतु कुष्ठरोगाच्या औषधासाठी तो स्वीकारणे योग्य आहे।” अगदी अस्सल स्फटिकापासून (जातिफलिक) सुरुवात करून, निळा, पिवळा इत्यादी विविध रंगांचे मणी जर धुतलेले, छिद्र पाडलेले आणि पैलू पाडलेले असतील, तर ते स्पर्श न करण्याजोगे आहेत. परंतु खाणीतून निघालेला नैसर्गिक मणी पात्र इत्यादी वस्तूंच्या मूल्यासाठी स्वीकारणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. महापंचरीमध्ये त्याचाही निषेध केला असून, भट्टीत भाजून बनवलेला काचेचा मणी (काचमणी) हा एकच स्वीकारण्यास योग्य आहे, असे म्हटले आहे. वैडूर्याच्या बाबतीतही मण्याप्रमाणेच निर्णय आहे।

Saṅkho dhamanasaṅkho ca dhotaviddho ca ratanamisso anāmāso. Pānīyasaṅkho dhotopi adhotopi āmāsova sesañca añjanādibhesajjatthāyapi bhaṇḍamūlatthāyapi sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Silā dhotaviddhā ratanasaṃyuttā muggavaṇṇāva anāmāsā. Sesā satthakanisānādiatthāya gaṇhituṃ vaṭṭati. Ettha ca ratanasaṃyuttāti suvaṇṇena saddhiṃ yojetvā pacitvā katāti vadanti. Pavāḷaṃ dhotaviddhaṃ anāmāsaṃ. Sesaṃ āmāsaṃ bhaṇḍamūlatthañca sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘dhotampi adhotampi sabbaṃ anāmāsaṃ, na ca sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.

शंखाच्या बाबतीत, वाजवण्याचा शंख (धमनशंख) जो धुतलेला, छिद्र पाडलेला आणि रत्नांनी जडवलेला असतो, तो स्पर्श न करण्याजोगा आहे. पिण्याच्या पाण्याचा शंख धुतलेला असो वा न धुतलेला, तो स्पर्श करण्यास योग्यच आहे; आणि उर्वरित शंख डोळ्यांचे अंजन इत्यादी औषधांसाठी किंवा वस्तूंच्या मूल्यासाठी स्वीकारणे योग्य ठरते. स्फटिक (शिला) जो धुतलेला, छिद्र पाडलेला, रत्नांनी युक्त आणि मुगाच्या रंगाचा असतो, तोच स्पर्श न करण्याजोगा आहे. उर्वरित स्फटिक चाकू धार लावण्याच्या दगडासाठी (शाण) इत्यादी उपयोगांसाठी घेणे योग्य ठरते. येथे 'रत्नांनी युक्त' म्हणजे सोन्यासोबत एकत्र करून भट्टीत वितळवून बनवलेला स्फटिक, असे म्हणतात. पोवळे धुतलेले व छिद्र पाडलेले असल्यास स्पर्श न करण्याजोगे आहे. उर्वरित पोवळे स्पर्श करण्यास योग्य आहे आणि वस्तूंच्या मूल्यासाठी स्वीकारणे योग्य ठरते. परंतु महापंचरीमध्ये म्हटले आहे की: “धुतलेले असो वा न धुतलेले, सर्वच पोवळे स्पर्श न करण्याजोगे आहे आणि ते स्वीकारणे योग्य नाही।”

Rajataṃ jātarūpañca katabhaṇḍampi akatabhaṇḍampi sabbena sabbaṃ bījato paṭṭhāya anāmāsañca asampaṭicchiyañca, uttararājaputto kira suvaṇṇacetiyaṃ kāretvā mahāpadumattherassa pesesi. Thero ‘‘na kappatī’’ti paṭikkhipi. Cetiyaghare suvaṇṇapadumasuvaṇṇabubbuḷakādīni honti, etānipi anāmāsāni. Cetiyagharagopakā pana rūpiyachaḍḍakaṭṭhāne ṭhitā, tasmā tesaṃ keḷāpayituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana taṃ paṭikkhittaṃ. Suvaṇṇacetiye kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti ettakameva anuññātaṃ. Ārakūṭalohampi jātarūpagatikameva anāmāsanti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Senāsanaparibhogo pana sabbakappiyo, tasmā jātarūparajatamayā sabbepi senāsanaparikkhārā āmāsā. Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne ratanamaṇḍape [Pg.131] karonti phalikatthambhe ratanadāmapatimaṇḍite, tattha sabbūpakaraṇāni bhikkhūnaṃ paṭijaggituṃ vaṭṭati.

चांदी आणि सोने, मग ते अलंकार किंवा वस्तूंच्या रूपात बनवलेले असो वा न बनवलेले असो, अगदी सुरुवातीच्या धातूच्या कणापासून (बीजापासून) पूर्णपणे स्पर्श न करण्याजोगे आणि न स्वीकारण्याजोगे आहे. असे ऐकिवात आहे की, उत्तर राजपुत्राने एक सोन्याचे चेतिय (स्तूपाची प्रतिकृती) बनवून महापदुम थेरांकडे पाठवले. थेरांनी “हे अयोग्य (अकप्पिय) आहे” असे म्हणून ते नाकारले. चेतियघरामध्ये सोन्याची कमळे, सोन्याचे पाण्याचे बुडबुडे इत्यादी असतात, ते देखील स्पर्श न करण्याजोगे आहेत. परंतु चेतियघराचे रक्षक (भिक्खू) हे सोने-चांदीचा त्याग करणाऱ्यांच्या भूमिकेत असतात; म्हणून त्यांना ते हलवणे किंवा व्यवस्थित करणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. परंतु कुरुंदी अट्ठकथेत त्याचा निषेध केला आहे. सोन्याच्या चेतियवरील केवळ कचरा साफ करणे योग्य आहे, एवढीच परवानगी दिली आहे. पितळ देखील सोन्यासारखेच स्पर्श न करण्याजोगे आहे, असे सर्व अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे. परंतु सेनासनाचा (निवासस्थानाचा) उपयोग सर्व प्रकारे कप्पिय (योग्य) आहे; म्हणून सोने आणि चांदीने बनवलेले सेनासनाचे सर्व परिष्कार (साहित्य) स्पर्श करण्यास योग्य (आमास) आहेत. भिक्खूंच्या धम्म आणि विनय प्रवचनाच्या ठिकाणी, स्फटिकाचे खांब असलेले आणि रत्नांच्या माळांनी सुशोभित केलेले रत्नमंडप तयार केले जातात; तेथील सर्व उपकरणांची स्वच्छता व देखभाल करणे भिक्खूंसाठी योग्य ठरते।

Lohitaṅkamasāragallā dhotaviddhā anāmāsā, itare āmāsā, bhaṇḍamūlatthāya vaṭṭantīti vuttā. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘dhotāpi adhotāpi sabbaso anāmāsā na ca sampaṭicchituṃ vaṭṭantī’’ti vuttaṃ.

लाल मणी (लोहितंक) आणि कर्केतन (मसारगल्ल) जर धुतलेले व छिद्र पाडलेले असतील, तर ते स्पर्श न करण्याजोगे आहेत; आणि इतर (न धुतलेले व छिद्र न पाडलेले) स्पर्श करण्यास योग्य आहेत, तसेच वस्तूंच्या मूल्यासाठी ते स्वीकारणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. परंतु महापंचरीमध्ये म्हटले आहे की: “धुतलेले असोत वा न धुतलेले, ते सर्व प्रकारे स्पर्श न करण्याजोगेच आहेत आणि ते स्वीकारणे योग्य नाही।”

Sabbaṃ āvudhabhaṇḍaṃ anāmāsaṃ, bhaṇḍamūlatthāya dīyyamānampi na sampaṭicchitabbaṃ. Satthavaṇijjā nāma na vaṭṭati. Suddhadhanudaṇḍopi dhanujiyāpi patodopi aṅkusopi antamaso vāsipharasuādīnipi āvudhasaṅkhepena katāni anāmāsāni. Sace kenaci vihāre satti vā tomaro vā ṭhapito hoti, vihāraṃ jaggantena ‘‘harantū’’ti sāmikānaṃ pesetabbaṃ. Sace na haranti, taṃ acālentena vihāro paṭijaggitabbo. Yuddhabhūmiyaṃ patitaṃ asiṃ vā sattiṃ vā tomaraṃ vā disvā pāsāṇena vā kenaci vā asiṃ bhinditvā satthakatthāya gahetuṃ vaṭṭati, itarānipi viyojetvā kiñci satthakatthāya gahetuṃ vaṭṭati kiñci kattaradaṇḍādiatthāya. ‘‘Idaṃ gaṇhathā’’ti dīyyamānaṃ pana ‘‘vināsetvā kappiyabhaṇḍaṃ karissāmī’’ti sabbampi sampaṭicchituṃ vaṭṭati.

सर्व शस्त्रभांड (शस्त्रे व हत्यारे) अनामास (स्पर्श न करण्याजोगे) आहेत. वस्तूच्या मूल्यासाठी (किंमत मिळवण्यासाठी) दिले जात असले तरीही ते स्वीकारू नये. शस्त्र व्यापार (सत्थवाणिज्जा) करणे योग्य नाही. केवळ धनुष्याचा दांडा, धनुष्याची दोरी, चाबूक, अंकुश आणि अगदी तसणी (वाशी), कुऱ्हाड इत्यादी देखील शस्त्रांच्या श्रेणीत तयार केलेले असल्याने अनामास आहेत. जर कोणी विहारात भाला किंवा बरची ठेवली असेल, तर विहाराची देखभाल करणाऱ्या भिक्खूने 'ते घेऊन जावे' असा निरोप मालकांकडे पाठवावा. जर ते घेऊन गेले नाहीत, तर त्याला न हलवता विहाराची देखभाल करावी. युद्धभूमीवर पडलेली तलवार, भाला किंवा बरची पाहून, दगडाने किंवा कशानेही तलवार तोडून, लहान सुरी बनवण्यासाठी घेणे योग्य आहे. इतर शस्त्रांचेही भाग वेगळे करून, काही भाग लहान सुरीसाठी आणि काही भाग चालण्याची काठी इत्यादीसाठी घेणे योग्य आहे. परंतु 'हे घ्या' असे दिले जाणारे शस्त्र, 'याचा नाश करून (तोडून-मोडून) कप्पिय (योग्य) वस्तू बनवीन' असा विचार करून सर्व काही स्वीकारणे योग्य आहे.

Macchajālapakkhijālādīnipi phalakajālikādīni saraparittānānīpi sabbāni anāmāsāni. Paribhogatthāya labbhamānesu pana jālaṃ tāva ‘‘āsanassa vā cetiyassa vā upari bandhissāmi, chattaṃ vā veṭhessāmī’’ti gahetuṃ vaṭṭati. Saraparittānaṃ sabbampi bhaṇḍamūlatthāya sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Parūparodhanivāraṇañhi etaṃ na uparodhakaranti phalakaṃ dantakaṭṭhabhājanaṃ karissāmīti gahetuṃ vaṭṭati.

मासे पकडण्याचे जाळे, पक्षी पकडण्याचे जाळे इत्यादी, जाळीदार फळ्या इत्यादी आणि बाणांपासून रक्षण करणारे कवच (शरपरित्राण) हे सर्व अनामास आहेत. परंतु, उपयोगासाठी मिळत असताना, प्रथम जाळ्याच्या बाबतीत, 'आसनाच्या किंवा चेतियाच्या (स्तूपाच्या) वर बांधीन, किंवा छत्राला गुंडाळीन' असा विचार करून ते घेणे योग्य आहे. बाणांपासून रक्षण करणारे कवच (शरपरित्राण) सर्व काही वस्तूच्या मूल्यासाठी स्वीकारणे योग्य आहे. कारण हे इतरांच्या उपद्रवापासून रक्षण करणारे आहे, उपद्रव करणारे (शस्त्र) नाही. फळी (फलक) 'दातून ठेवण्याचे भांडे बनवीन' असा विचार करून घेणे योग्य आहे.

Cammavinaddhāni vīṇābheriādīni anāmāsāni. Kurundiyaṃ pana ‘‘bherisaṅghāṭopi vīṇāsaṅghāṭopi tucchapokkharampi mukhavaṭṭiyaṃ āropitacammampi vīṇādaṇḍakopi sabbaṃ anāmāsa’’nti vuttaṃ. Onahituṃ vā onahāpetuṃ vā vādetuṃ vā vādāpetuṃ vā na labbhatiyeva. Cetiyaṅgaṇe pūjaṃ katvā manussehi chaḍḍitaṃ disvāpi acāletvāva antarantare sammajjitabbaṃ, kacavarachaḍḍanakāle pana kacavaraniyāmeneva haritvā ekamantaṃ nikkhipituṃ vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Bhaṇḍamūlatthāya sampaṭicchitumpi vaṭṭati. Paribhogatthāya labbhamānesu pana vīṇādoṇikañca bheripokkharañca dantakaṭṭhabhājanaṃ [Pg.132] karissāma cammaṃ satthakakosakanti evaṃ tassa tassa parikkhārassa upakaraṇatthāya gahetvā tathā tathā kātuṃ vaṭṭati.

चामड्याने मढवलेली वीणा, भेरी (नगारा) इत्यादी वाद्ये अनामास आहेत. कुरुन्दीमध्ये म्हटले आहे की— 'भेरीचा सांगाडा, वीणेचा सांगाडा, रिकामी भेरी, कडेवर चढवलेले चामडे आणि वीणेचा दांडा हे सर्व अनामास आहे.' ते स्वतः मढवणे किंवा दुसऱ्याकडून मढवून घेणे, स्वतः वाजवणे किंवा दुसऱ्याकडून वाजवून घेणे मुळीच कल्पत नाही (अनुमत नाही). चेतिय-अंगणात (स्तूपाच्या प्रांगणात) पूजा करून लोकांनी टाकून दिलेले वाद्य पाहिले तरीही, त्याला न हलवताच त्याच्या अवतीभवती झाडून घ्यावे. परंतु कचरा टाकण्याच्या वेळी, कचरा समजूनच तो उचलून एका बाजूला टाकून देणे योग्य आहे, असे महापंचरीमध्ये म्हटले आहे. वस्तूच्या मूल्यासाठी ते स्वीकारणे देखील योग्य आहे. परंतु उपयोगासाठी मिळत असताना, 'वीणेचे खोळ आणि भेरीचे खोळ यांचे दातून ठेवण्याचे भांडे बनवू, आणि चामड्याचे लहान सुरीचे म्यान बनवू', असा विचार करून त्या त्या परिष्काराच्या (उपकरणाच्या) साहाय्यासाठी ते घेऊन त्या त्या प्रकारे करणे योग्य आहे.

Purāṇadutiyikāvatthu uttānameva. Yakkhivatthusmiṃ sacepi paranimmitavasavattideviyā kāyasaṃsaggaṃ samāpajjati thullaccayameva. Paṇḍakavatthu ca suttitthivatthu ca pākaṭameva. Matitthivatthusmiṃ pārājikappahonakakāle thullaccayaṃ, tato paraṃ dukkaṭaṃ. Tiracchānagatavatthusmiṃ nāgamāṇavikāyapi supaṇṇamāṇavikāyapi kinnariyāpi gāviyāpi dukkaṭameva. Dārudhītalikāvatthusmiṃ na kevalaṃ dārunā eva, antamaso cittakammalikhitepi itthirūpe dukkaṭameva.

जुन्या पत्नीचे वृत्त (पुराणदुतियिकावत्थु) अगदी स्पष्टच आहे. यक्षिणीच्या वृत्तात, जरी परनिर्मितवसवत्ती देवलोकातील देवीशी काय-संसर्ग (शारीरिक संपर्क) केला, तरी थुल्लच्चय (स्थूलात्यय) आपत्तीच होते. पंडक (नपुंसक) वृत्त आणि झोपलेल्या स्त्रीचे वृत्त स्पष्टच आहे. मृत स्त्रीच्या वृत्तात, पाराजिकाच्या मर्यादेत असताना थुल्लच्चय होते, आणि त्यानंतर दुक्कट (दुष्कृत) होते. तिर्यंच (प्राणी) योनीतील स्त्रीच्या वृत्तात, नागकन्या, गरुडकन्या, किन्नरी किंवा गाय यांच्याशी सुद्धा काय-संसर्ग केल्यास दुक्कटच होते. लाकडी बाहुलीच्या वृत्तात, केवळ लाकडाने बनवलेल्या स्त्रीरूपाशीच नव्हे, तर अगदी चित्रात काढलेल्या स्त्रीरूपाशी काय-संसर्ग केल्यास दुक्कटच होते.

282. Sampīḷanavatthu uttānatthameva. Saṅkamavatthusmiṃ ekapadikasaṅkamo vā hotu sakaṭamaggasaṅkamo vā, cālessāmīti payoge katamatteva cāletu vā mā vā, dukkaṭaṃ. Maggavatthu pākaṭameva. Rukkhavatthusmiṃ rukkho mahanto vā hotu mahājambuppamāṇo khuddako vā, taṃ cāletuṃ sakkotu vā mā vā, payogamattena dukkaṭaṃ. Nāvāvatthusmimpi eseva nayo. Rajjavatthusmiṃ yaṃ rajjuṃ āviñchanto ṭhānā cāletuṃ sakkoti, tattha thullaccayaṃ. Yā mahārajju hoti, īsakampi ṭhānā na calati, tattha dukkaṭaṃ. Daṇḍepi eseva nayo. Bhūmiyaṃ patitamahārukkhopi hi daṇḍaggahaṇeneva idha gahito. Pattavatthu pākaṭameva. Vandanavatthusmiṃ itthī pāde sambāhitvā vanditukāmā vāretabbā pādā vā paṭicchādetabbā, niccalena vā bhavitabbaṃ. Niccalassa hi cittena sādiyatopi anāpatti. Avasāne gahaṇavatthupākaṭamevāti.

२८२. संपीळन वृत्त (स्त्रियांनी दाबल्याचे वृत्त) स्पष्ट अर्थाचेच आहे. पुलाच्या वृत्तात, एक पाऊल टाकण्याचा अरुंद पूल असो किंवा गाडी जाण्याचा मोठा पूल असो, 'मी याला हलवीन' असा प्रयत्न केला असता, तो पूल हलो वा न हलो, दुक्कट होते. मार्गाचे वृत्त स्पष्टच आहे. झाडाच्या वृत्तात, झाड महाजंबू वृक्षासारखे मोठे असो किंवा लहान असो, ते हलवण्यास समर्थ असो वा नसो, केवळ प्रयत्नानेच दुक्कट होते. नौकेच्या वृत्तातही हाच नियम आहे. दोरीच्या वृत्तात, ज्या दोरीला ओढून जागेवरून हलवण्यास तो समर्थ होतो, तेथे थुल्लच्चय होते. जी मोठी दोरी असते आणि जागेवरून थोडीही हलत नाही, तेथे दुक्कट होते. काठीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण जमिनीवर पडलेला मोठा वृक्ष देखील येथे 'दण्ड' या शब्दानेच ग्रहण केला आहे. पात्राचे वृत्त स्पष्टच आहे. वंदनाच्या वृत्तात, स्त्री पाय दाबून वंदन करू इच्छित असेल तर तिला मनाई करावी, किंवा पाय झाकून घ्यावेत, किंवा निश्चल (स्थिर) राहावे. कारण निश्चल राहिलेल्या भिक्खूने मनात संमती दिली तरीही अनापत्ती (दोष नाही) होते. शेवटी, पकडण्याचे वृत्त स्पष्टच आहे.

Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

कायसंसर्ग सिक्खापद वर्णन समाप्त झाले.

3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā

३. दुट्ठुल्लवाचा सिक्खापद वर्णन

283. Tena samayena buddho bhagavāti duṭṭhullavācāsikkhāpadaṃ. Tattha ādissāti apadisitvā. Vaṇṇampi bhaṇatītiādīni parato āvi bhavissanti. Chinnikāti chinnaottappā. Dhuttikāti saṭhā. Ahirikāyoti nillajjā[Pg.133]. Uhasantīti sitaṃ katvā mandahasitaṃ hasanti. Ullapantīti ‘‘aho ayyo’’tiādinā nayena uccakaraṇiṃ nānāvidhaṃ palobhanakathaṃ kathenti. Ujjagghantīti mahāhasitaṃ hasanti. Uppaṇḍentīti ‘‘paṇḍako ayaṃ, nāyaṃ puriso’’tiādinā nayena parihāsaṃ karonti.

२८३. 'तेन समयेन बुद्धो भगवा' हे दुट्ठुल्लवाचा सिक्खापद आहे. तेथे 'आदिस्स' म्हणजे निर्देश करून (उद्देशून). 'वण्णम्पि भणति' इत्यादी शब्द पुढे स्पष्ट होतील. 'छिन्निका' म्हणजे ज्यांचे ओत्तप्प (पापाची भीती) नष्ट झाले आहे अशा. 'धुत्तिका' म्हणजे धूर्त (कपटी). 'अहिरिकायो' म्हणजे निर्लज्ज. 'उहसन्ति' म्हणजे स्मितहास्य करून मंद हसतात. 'उल्लपन्ति' म्हणजे 'अहो आर्य!' इत्यादी प्रकारे स्तुती करून विविध प्रकारच्या प्रलोभनयुक्त गोष्टी बोलतात. 'उज्जग्घन्ति' म्हणजे मोठ्याने हसतात. 'उप्पण्डेन्ति' म्हणजे 'हा नपुंसक आहे, हा पुरुष नाही' इत्यादी प्रकारे थट्टा-मस्करी करतात.

285. Sārattoti duṭṭhullavācassādarāgena sāratto. Apekkhavā paṭibaddhacittoti vuttanayameva, kevalaṃ idha vācassādarāgo yojetabbo. Mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhīti ettha adhippetaṃ mātugāmaṃ dassento ‘‘mātugāmo’’tiādimāha. Tattha viññū paṭibalā subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitunti yā paṇḍitā sātthakaniratthakakathaṃ asaddhammasaddhammapaṭisaṃyuttakathañca jānituṃ paṭibalā, ayaṃ idha adhippetā. Yā pana mahallikāpi bālā elamūgā ayaṃ idha anadhippetāti dasseti.

२८५. 'सारत्तो' म्हणजे दुट्ठुल्लवाचा (अश्लील शब्दांच्या) आदराने/आसक्तीने अत्यंत रागी (आसक्त) झालेला. 'अपेक्खवा' आणि 'पटिबद्धचित्तो' हे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे, केवळ येथे वाणीची आसक्ती जोडली पाहिजे. 'मातुगामं दुट्ठुल्लाहि वाचाही' येथे अभिप्रेत असलेली स्त्री (मातुगाम) दर्शवण्यासाठी 'मातुगामो' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'विञ्ञू पटिबला सुभासितदुब्भासितं दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लं आजानितुं' म्हणजे, जी सुजाण स्त्री अर्थपूर्ण व निरर्थक संभाषण आणि सद्धर्म व असद्धर्माशी संबंधित संभाषण समजण्यास समर्थ आहे, ती येथे अभिप्रेत आहे. परंतु जी वृद्ध असली तरी अज्ञानी आणि लाळ गळणारी आहे, ती येथे अभिप्रेत नाही, असे दर्शवले आहे.

Obhāseyyāti avabhāseyya nānāppakārakaṃ asaddhammavacanaṃ vadeyya. Yasmā panevaṃ obhāsantassa yo so obhāso nāma, so atthato ajjhācāro hoti rāgavasena abhibhavitvā saññamavelaṃ ācāro, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘obhāseyyāti ajjhācāro vuccatī’’ti āha. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā yuvā yuvatinti attho.

'ओभासेय्य' म्हणजे अश्लील संभाषण करणे, विविध प्रकारचे असद्धर्म-वचन बोलणे. कारण अशा प्रकारे अश्लील बोलणाऱ्याचे जे 'ओभास' (अश्लील संभाषण) आहे, ते अर्थाच्या दृष्टीने 'अज्झाचार' (अतिचार/मर्यादेचे उल्लंघन) आहे, जो रागाच्या प्रभावामुळे संयमाची मर्यादा ओलांडून केलेला आचार आहे. म्हणून तो अर्थ दर्शवताना 'ओभासेय्याति अज्झाचारो वुच्चती' (ओभासेय्य म्हणजे अज्झाचार म्हटले जाते) असे म्हटले आहे. 'यथा तं' यामध्ये 'तं' हा केवळ निपात आहे, 'जसा तरुण तरुणीशी (अश्लील बोलतो)' असा याचा अर्थ आहे.

Dve magge ādissātiādi yenākārena obhāsato saṅghādiseso hoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha dve maggeti vaccamaggañca passāvamaggañca. Sesaṃ uddese tāva pākaṭameva. Niddese pana thometīti ‘‘itthilakkhaṇena subhalakkhaṇena samannāgatāsī’’ti vadati, na tāva sīsaṃ eti. ‘‘Tava vaccamaggo ca passāvamaggo ca īdiso tena nāma īdisena itthilakkhaṇena subhalakkhaṇena samannāgatāsī’’ti vadati, sīsaṃ eti, saṅghādiseso. Vaṇṇeti pasaṃsatīti imāni pana thomanapadasseva vevacanāni.

दोन मार्ग उद्देशून इत्यादी ज्या प्रकारे (स्त्रीला) अश्लील बोलल्याने संघादिशेष होतो, ते दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. तेथे 'दोन मार्ग' म्हणजे मलमार्ग आणि मूत्रमार्ग. उर्वरित भाग उद्देशात (उद्देस) स्पष्टच आहे. परंतु निर्देशात (निद्देस) 'प्रशंसा करतो' म्हणजे 'तू स्त्रीच्या लक्षणांनी, शुभ लक्षणांनी युक्त आहेस' असे म्हणतो, तर तोपर्यंत ते शिखराला पोहोचत नाही. 'तुझा मलमार्ग आणि मूत्रमार्ग असा आहे, अशा प्रकारच्या स्त्री-लक्षणाने किंवा शुभ लक्षणाने तू युक्त आहेस' असे म्हणतो, तेव्हा ते शिखराला पोहोचते आणि संघादिशेष होतो. 'वर्णन करतो' आणि 'प्रशंसा करतो' हे शब्द 'थोमेति' (स्तुती करतो) या शब्दाचेच समानार्थी शब्द आहेत.

Khuṃsetīti vācāpatodena ghaṭṭeti. Vambhetīti apasādeti. Garahatīti dosaṃ deti. Parato pana pāḷiyā āgatehi ‘‘animittāsī’’tiādīhi [Pg.134] ekādasahi padehi aghaṭite sīsaṃ na eti, ghaṭitepi tesu sikharaṇīsi sambhinnāsi ubhatobyañjanāsīti imehi tīhi ghaṭiteyeva saṅghādiseso.

'खुंसेति' (निंदा करतो) म्हणजे वाणीरूपी प्रतोदाने (चाबकाने) प्रहार करतो. 'वंभेति' (तुच्छ लेखतो) म्हणजे अपमान करतो. 'गरहति' (दोष देतो) म्हणजे दोष दाखवतो. परंतु पुढे पाळीमध्ये आलेल्या 'अनिमित्तासि' इत्यादी अकरा पदांशी संबंध जोडल्याशिवाय ते शिखराला पोहोचत नाही. संबंध जोडला तरीही, त्या अकरा पदांपैकी 'शिखरिणी आहेस', 'संभिन्ना आहेस', 'उभतोब्यंजना आहेस' या तीन पदांशी संबंध जोडला गेल्यासच संघादिशेष होतो.

Dehi meti yācanāyapi ettakeneva sīsaṃ na eti, ‘‘methunaṃ dhammaṃ dehī’’ti evaṃ methunadhammena ghaṭite eva saṅghādiseso.

'मला दे' अशा याचना करण्याने देखील केवळ एवढ्यानेच शिखराला पोहोचत नाही. 'मला मैथुनधर्म दे' अशा प्रकारे मैथुनधर्माशी संबंध जोडला गेल्यासच संघादिशेष होतो.

Kadā te mātā pasīdissatītiādīsu āyācanavacanesupi ettakeneva sīsaṃ na eti, ‘‘kadā te mātā pasīdissati, kadā te methunaṃ dhammaṃ labhissāmī’’ti vā ‘‘tava mātari pasannāya methunaṃ dhammaṃ labhissāmī’’ti vā ādinā pana nayena methunadhammena ghaṭiteyeva saṅghādiseso.

'तुझी आई कधी प्रसन्न होईल?' इत्यादी प्रार्थना करणाऱ्या शब्दांमध्येही केवळ एवढ्यानेच शिखराला पोहोचत नाही. परंतु 'तुझी आई कधी प्रसन्न होईल, कधी मला मैथुनधर्म मिळेल?' किंवा 'तुझी आई प्रसन्न झाल्यावर मला मैथुनधर्म मिळेल' इत्यादी पद्धतीने मैथुनधर्माशी संबंध जोडला गेल्यासच संघादिशेष होतो.

Kathaṃ tvaṃ sāmikassa desītiādīsu pucchāvacanesupi methunadhammanti vutteyeva saṅghādiseso, na itarathā. Evaṃ kira tvaṃ sāmikassa desīti paṭipucchāvacanesupi eseva nayo.

'तू तुझ्या पतीला कसे देतेस?' इत्यादी प्रश्नार्थक शब्दांमध्येही 'मैथुनधर्म' असे स्पष्ट म्हटले गेल्यासच संघादिशेष होतो, अन्यथा नाही. 'तू तुझ्या पतीला अशा प्रकारे देतेस म्हणे?' अशा उलट प्रश्नांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

Ācikkhanāya puṭṭho bhaṇatīti ‘‘kathaṃ dadamānā sāmikassa piyā hotī’’ti evaṃ puṭṭho ācikkhati. Ettha ca ‘‘evaṃ dehi evaṃ dadamānā’’ti vuttepi sīsaṃ na eti. ‘‘Methunadhammaṃ evaṃ dehi evaṃ upanehi evaṃ methunadhammaṃ dadamānā upanayamānā piyā hotī’’tiādinā pana nayena methunadhammena ghaṭiteyeva saṅghādiseso. Anusāsanīvacanesupi eseva nayo.

सांगण्यासाठी विचारले असता बोलतो म्हणजे 'कसे दिले असता पतीला प्रिय होते?' असे विचारले असता सांगतो. आणि येथे 'असे दे, असे दिले असता' असे म्हटले तरीही शिखराला पोहोचत नाही. परंतु 'मैथुनधर्म असा दे, असा जवळ आण, अशा प्रकारे मैथुनधर्म देणारी व जवळ आणणारी प्रिय होते' इत्यादी पद्धतीने मैथुनधर्माशी संबंध जोडला गेल्यासच संघादिशेष होतो. उपदेशाच्या शब्दांमध्येही हाच नियम आहे.

Akkosaniddese – animittāsīti nimittarahitāsi, kuñcikapaṇālimattameva tava dakasotanti vuttaṃ hoti.

शिवीगाळ निर्देशात (अक्कोसनिद्देस) - 'अनिमित्तासि' म्हणजे तू जननेंद्रियरहित आहेस; 'तुझा मूत्रमार्ग केवळ किल्लीच्या छिद्रासारखा आहे' असे म्हटले आहे.

Nimittamattāsīti tava itthinimittaṃ aparipuṇṇaṃ saññāmattamevāti vuttaṃ hoti. Alohitāti sukkhasotā. Dhuvalohitāti niccalohitā kilinnadakasotā. Dhuvacoḷāti niccapakkhittāṇicoḷā, sadā āṇicoḷakaṃ sevasīti vuttaṃ hoti. Paggharantīti savantī; sadā te muttaṃ savatīti vuttaṃ hoti. Sikharaṇīti bahinikkhantaāṇimaṃsā. Itthipaṇḍakāti animittāva vuccati. Vepurisikāti samassudāṭhikā purisarūpā [Pg.135] itthī. Sambhinnāti sambhinnavaccamaggapassāvamaggā. Ubhatobyañjanāti itthinimittena ca purisanimittena cāti ubhohi byañjanehi samannāgatā.

'निमित्तमत्तासि' म्हणजे तुझे स्त्री-इंद्रिय अपूर्ण आहे, ते केवळ चिन्हापुरतेच आहे, असे म्हटले आहे. 'अलोहिता' म्हणजे कोरडा मूत्रमार्ग असलेली. 'ध्रुवलोहिता' म्हणजे नेहमी रक्त वाहणारी किंवा ओला मूत्रमार्ग असलेली. 'ध्रुवचोळा' म्हणजे नेहमी कापडाचा बोळा ठेवणारी; 'तू नेहमी कापडाचा बोळा वापरतेस' असे म्हटले आहे. 'पग्घरन्ती' म्हणजे पाझरणारी; 'तुला नेहमी लघवी गळत असते' असे म्हटले आहे. 'शिखरिणी' म्हणजे बाहेर आलेले मांस असणारी. 'इत्थीपण्डका' म्हणजे अनिमित्ता (जननेंद्रियरहित स्त्री) हिलाच म्हटले जाते. 'वेपुरिसिका' म्हणजे मिशी व दाढी असलेली, पुरुषासारखे रूप असलेली स्त्री. 'संभिन्ना' म्हणजे जिचा मलमार्ग आणि मूत्रमार्ग एकत्र जोडलेला आहे अशी. 'उभतोब्यंजना' म्हणजे स्त्री-इंद्रिय आणि पुरुष-इंद्रिय या दोन्ही चिन्हांनी युक्त असलेली.

Imesu ca pana ekādasasu padesu sikharaṇīsi sambhinnāsi ubhatobyañjanāsīti imāniyeva tīṇi padāni suddhāni sīsaṃ enti. Iti imāni ca tīṇi purimāni ca vaccamaggapassāvamaggamethunadhammapadāni tīṇīti cha padāni suddhāni āpattikarāni. Sesāni animittātiādīni ‘‘animitte methunadhammaṃ me dehī’’ti vā ‘‘animittāsi methunadhammaṃ me dehī’’ti vā ādinā nayena methunadhammena ghaṭitāneva āpattikarāni hontīti veditabbāni.

आणि या अकरा पदांमध्ये 'शिखरिणी आहेस', 'संभिन्ना आहेस', 'उभतोब्यंजना आहेस' ही तीनच पदे स्वतंत्रपणे शिखराला पोहोचतात. अशा प्रकारे ही तीन आणि पूर्वीची मलमार्ग, मूत्रमार्ग व मैथुनधर्म ही तीन पदे, अशी एकूण सहा पदे स्वतंत्रपणे आपत्तीला कारणीभूत ठरतात. उर्वरित 'अनिमित्ता' इत्यादी पदे 'हे अनिमित्ते, मला मैथुनधर्म दे' किंवा 'तू अनिमित्ता आहेस, मला मैथुनधर्म दे' इत्यादी पद्धतीने मैथुनधर्माशी जोडली गेल्यासच आपत्तीला कारणीभूत ठरतात, असे समजावे.

286. Idāni yvāyaṃ otiṇṇo vipariṇatena cittena obhāsati, tassa vaccamaggapassāvamagge ādissa etesaṃ vaṇṇabhaṇanādīnaṃ vasena vitthārato āpattibhedaṃ dassento ‘‘itthī ca hoti itthisaññī’’tiādimāha. Tesaṃ attho kāyasaṃsagge vuttanayeneva veditabbo.

२८६. आता जो रागाने ग्रस्त होऊन विकारयुक्त चित्ताने अश्लील बोलतो, त्याच्या मलमार्ग व मूत्रमार्गाला उद्देशून केलेल्या या गुणवर्णन इत्यादींच्या आधारे विस्ताराने आपत्तीचे प्रकार दर्शवण्यासाठी 'स्त्री असते आणि स्त्रीची संज्ञा असते' इत्यादी म्हटले आहे. त्यांचा अर्थ कायसंसर्ग नियमात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Ayaṃ pana viseso – adhakkhakanti akkhakato paṭṭhāya adho. Ubbhajāṇumaṇḍala jāṇumaṇḍalato paṭṭhāya uddhaṃ. Ubbhakkhakanti akkhakato paṭṭhāya uddhaṃ. Adho jāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalato paṭṭhāya adho. Akkhakaṃ pana jāṇumaṇḍalañca ettheva dukkaṭakkhette saṅgahaṃ gacchanti bhikkhuniyā kāyasaṃsagge viya. Na hi buddhā garukāpattiṃ sāvasesaṃ paññapentīti. Kāyappaṭibaddhanti vatthaṃ vā pupphaṃ vā ābharaṇaṃ vā.

परंतु हा विशेष फरक आहे - 'अधक्खकं' म्हणजे गळ्याच्या हाडापासून खाली. 'उब्भजाणुमण्डलं' म्हणजे गुडघ्यापासून वर. 'उब्भक्खकं' म्हणजे गळ्याच्या हाडापासून वर. 'अधो जाणुमण्डलं' म्हणजे गुडघ्यापासून खाली. परंतु गळ्याचे हाड आणि गुडघा यांचा समावेश भिक्खुणीच्या कायसंसर्गाप्रमाणे येथेच दुक्कट (दुष्कृत) क्षेत्रात होतो. कारण बुद्ध भगवान सावशेष अशी कोणतीही जड आपत्ती (गुरूकापत्ती) प्रज्ञप्त करत नाहीत. 'कायप्रतिबद्ध' म्हणजे वस्त्र, पुष्प किंवा आभूषण.

287. Atthapurekkhārassāti animittātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ kathentassa, aṭṭhakathaṃ vā sajjhāyaṃ karontassa.

२८७. 'अर्थपुरेक्खारस्स' म्हणजे 'अनिमित्ता' इत्यादी पदांचा अर्थ सांगणाऱ्याला किंवा अट्ठकथेचे पठण करणाऱ्याला (आपत्ती होत नाही).

Dhammapurekkhārassāti pāḷiṃ vācentassa vā sajjhāyantassa vā. Evaṃ atthañca dhammañca purakkhatvā bhaṇantassa atthapurekkhārassa ca dhammapurekkhārassa ca anāpatti.

'धम्मपुरेक्खारस्स' म्हणजे पाळी शिकवणाऱ्याला किंवा तिचे पठण करणाऱ्याला. अशा प्रकारे अर्थ आणि धम्म समोर ठेवून बोलणाऱ्या अर्थपुरेक्खार आणि धम्मपुरेक्खार भिक्खूला अनापत्ती असते.

Anusāsanipurekkhārassāti ‘‘idānipi animittāsi ubhattobyañjanāsi appamādaṃ idāni kareyyāsi, yathā āyatimpi evarūpā na hohisī’’ti evaṃ anusiṭṭhiṃ purakkhatvā bhaṇantassa anusāsanipurekkhārassa anāpatti. Yo pana bhikkhunīnaṃ pāḷiṃ vācento pakativācanāmaggaṃ pahāya hasanto hasanto ‘‘sikharaṇīsi sambhinnāsi ubhatobyañjanāsī’’ti punappunaṃ bhaṇati, tassa [Pg.136] āpattiyeva. Ummattakassa anāpatti. Idha ādikammiko udāyitthero, tassa anāpatti ādikammikassāti.

'अनुशासनीपुरेक्खारस्स' म्हणजे 'तू आताही अनिमित्ता आहेस, उभतोब्यंजना आहेस, आता तू अप्रमाद बाळग, जेणेकरून भविष्यातही अशी होणार नाहीस' अशा प्रकारे उपदेश समोर ठेवून बोलणाऱ्या अनुशासनीपुरेक्खार भिक्खूला अनापत्ती असते. परंतु जो भिक्खू भिक्खुणींना पाळी शिकवताना, नेहमीची शिकवण्याची पद्धत सोडून, हसत-हसत 'तू शिखरिणी आहेस, संभिन्ना आहेस, उभतोब्यंजना आहेस' असे वारंवार म्हणतो, त्याला आपत्तीच होते. वेड्याला अनापत्ती असते. येथे आदि कर्माचे मूळ कारण असणारे स्थविर उदायी आहेत, त्या आदिकर्मिकाला अनापत्ती असते.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

पदभाजनिय वर्णन समाप्त झाले.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

समुत्थानादींच्या बाबतीत - हे शिक्षापद त्रिसमुत्थान आहे. ते काय-चित्तापासून, वाचा-चित्तापासून आणि काय-वाचा-चित्तापासून उत्पन्न होते. हे क्रियात्मक आहे, संज्ञाविमोक्ष आहे, सचित्तक आहे, लोकवद्य आहे, कायकर्म आहे, वचीकर्म आहे, अकुशल चित्त आहे आणि द्विवेदन आहे.

288. Vinītavatthūsu lohitavatthusmiṃ so bhikkhu itthiyā lohitakaṃ nimittaṃ sandhāyāha – itarā na aññāsi, tasmā dukkaṭaṃ.

२८८. विनीतवस्तूंपैकी रक्ताच्या बाबतीत - त्या भिक्खूने स्त्रीच्या लाल रंगाच्या चिन्हाला उद्देशून म्हटले. दुसऱ्या स्त्रीला ते समजले नाही, म्हणून दुक्कट होते.

Kakkasalomanti rassalomehi bahulomaṃ. Ākiṇṇalomanti jaṭitalomaṃ. Kharalomanti thaddhalomaṃ. Dīghalomanti arassalomaṃ. Sabbaṃ itthinimittameva sandhāya vuttaṃ.

'कक्कसलोमं' म्हणजे लहान केसांनी युक्त असलेले दाट केस. 'आकिण्णलोमं' म्हणजे जटा झालेले केस. 'खरलोमं' म्हणजे कडक केस. 'दीघलोमं' म्हणजे लांब केस. हे सर्व स्त्री-इंद्रियालाच उद्देशून म्हटले आहे.

289. Vāpitaṃ kho teti asaddhammaṃ sandhāyāha, sā asallakkhetvā no ca kho paṭivuttanti āha. Paṭivuttaṃ nāma udakavappe bījehi appatiṭṭhitokāse pāṇakehi vināsitabīje vā okāse puna bījaṃ patiṭṭhāpetvā udakena āsittaṃ, thalavappe visamapatitānaṃ vā bījānaṃ samakaraṇatthāya puna aṭṭhadantakena samīkataṃ, tesu aññataraṃ sandhāya esā āha.

२८९. ‘वापितं खो ते’ (पेरले आहे का?) हे शब्द असद्धर्माला (अधर्माला) उद्देशून म्हटले आहेत. ती (स्त्री) हे न समजल्यामुळे ‘नो च खो पटिवुत्तं’ (पण पुन्हा पेरलेले नाही) असे म्हणाली. ‘पटिवुत्तं’ (पुन्हा पेरलेले) म्हणजे पाण्यात पेरणी करताना, बियाणे स्थिर न झालेल्या जागी किंवा कीटकांनी नष्ट केलेल्या बियांच्या जागी पुन्हा बियाणे टाकून पाण्याने सिंचन केलेले; किंवा कोरड्या जमिनीवर पेरणी करताना, विषम पडलेल्या बिया समान करण्यासाठी पुन्हा आठ दात असलेल्या नांगराने (दंतकाने) सपाट केलेले बियाणे होय. या दोन्हीपैकी एका प्रकाराला उद्देशून ती स्त्री असे म्हणाली.

Maggavatthusmiṃ maggo saṃsīdatīti aṅgajātamaggaṃ sandhāyāha. Sesaṃ uttānamevāti.

‘मार्गवस्तूमध्ये मार्ग खचतो’ हे शब्द जननेंद्रियरूपी मार्गाला (अंगजातमार्गाला) उद्देशून म्हटले आहेत. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुट्ठुल्लवाचा (अश्लील शब्द) शिक्षापद-वर्णन समाप्त झाले.

4. Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā

४. अत्तकामपारिचरिय शिक्षापद-वर्णन (स्वतःच्या कामवासनेच्या सेवेविषयीचे शिक्षापद)

290. Tena samayena buddho bhagavāti attakāmasikkhāpadaṃ. Tattha kulūpakoti kulapayirupāsanako catunnaṃ paccayānaṃ atthāya kulūpasaṅkamane niccappayutto.

२९०. ‘तेन समयेन बुद्धो भगवा’ (त्या वेळी बुद्ध भगवान...) हे अत्तकाम (आत्मकाम) शिक्षापद आहे. त्यामध्ये ‘कुलूपको’ म्हणजे कुलांमध्ये (घरांमध्ये) जाणारा-येणारा, चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) प्राप्तीसाठी कुलांकडे जाण्यात नेहमी तत्पर असणारा भिक्खू.

Cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāranti [Pg.137] cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhārañca. Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti cettha patikaraṇatthena paccayo, yassa kassaci sappāyassetaṃ adhivacanaṃ. Bhisakkassa kammaṃ tena anuññātattāti bhesajjaṃ. Gilānapaccayova bhesajjaṃ gilānapaccayabhesajjaṃ, yaṃkiñci gilānassa sappāyaṃ bhisakkakammaṃ telamadhuphāṇitādīti vuttaṃ hoti. Parikkhāroti pana ‘‘sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivāro vuccati. ‘‘Ratho sīsaparikkhāro jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) alaṅkāro. ‘‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ro. ni. 1.1.191) sambhāro. Idha pana sambhāropi parivāropi vaṭṭati. Tañhi gilānapaccayabhesajjaṃ jīvitassa parivāropi hoti jīvitavināsakābādhuppattiyā antaraṃ adatvā rakkhaṇato, sambhāropi yathā ciraṃ pavattati evamassa kāraṇabhāvato, tasmā parikkhāroti vuccati. Evaṃ gilānapaccayabhesajjañca taṃ parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti evamattho daṭṭhabbo.

‘चीवरपिंडपातसेनासनग्लानप्रत्ययभेषजपरिकार’ म्हणजे चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज-परिकार होय. येथे ‘ग्लानप्रत्ययभेषजपरिकार’ या शब्दात ‘प्रत्यय’ (पच्चय) हा शब्द प्रतिकार (उपचार) या अर्थाने वापरला आहे, जे कोणत्याही अनुकूल (पथ्यकर) औषधाचे नाव आहे. वैद्याचे (डॉक्टरांचे) काम किंवा त्याने अनुमत केलेले असल्यामुळे त्याला ‘भेषज’ (औषध) म्हणतात. आजारी माणसाच्या रोगाचा प्रतिकार करणारे औषध म्हणजेच ‘ग्लानप्रत्ययभेषज’ होय; आजारी माणसासाठी जे काही अनुकूल वैद्याचे कार्य आहे, जसे की तेल, मध, गुळ इत्यादी, त्याला औषध म्हटले आहे. ‘परिकार’ (परिक्खार) या शब्दाचा अर्थ “सात नगर-परिकारांनी (तटांनी) सुरक्षित केलेले असते” इत्यादी वाक्यांमध्ये ‘परिवार’ (संरक्षण/तटबंदी) असा होतो. “शील-परिकार असलेला रथ, ज्याचा अक्ष ध्यान आहे आणि चाके वीर्य आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये ‘अलंकार’ (दागिना) असा होतो. “प्रव्रजिताने जे हे जीवन-परिकार गोळा केले पाहिजेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये ‘संभार’ (साधनसामग्री) असा होतो. येथे मात्र ‘संभार’ आणि ‘परिवार’ हे दोन्ही अर्थ योग्य ठरतात. कारण ते ग्लानप्रत्यय-भेषज जीवनाचे रक्षण करणारे (परिवार) देखील आहे, कारण ते जीवनाचा नाश करणाऱ्या रोगाला संधी न देता रक्षण करते; आणि ते संभार (साधन) देखील आहे, कारण ते जीवन दीर्घकाळ टिकून राहण्यास कारणीभूत ठरते; म्हणून त्याला ‘परिकार’ म्हटले जाते. अशा प्रकारे, जे ग्लानप्रत्यय-भेषज आहे आणि जे परिकार आहे, ते ‘ग्लानप्रत्ययभेषजपरिकार’ होय; असा अर्थ समजला पाहिजे.

Vasalanti hīnaṃ lāmakaṃ. Atha vā vassatīti vasalo, paggharatīti attho, taṃ vasalaṃ, asucipaggharaṇakanti vuttaṃ hoti. Niṭṭhuhitvāti kheḷaṃ pātetvā.

‘वसल’ म्हणजे नीच, अधम. किंवा जो पाझरतो (वस्सति) तो ‘वसलो’ (पाझरणारा), असा अर्थ आहे. तो हीन किंवा अशुद्ध गोष्टी पाझरवणारा आहे, असा याचा अर्थ होतो. ‘निट्ठुहित्वा’ म्हणजे थुंकून (लाळ टाकून).

Kassāhaṃ kena hāyāmīti ahaṃ kassā aññissā itthiyā kena bhogena vā alaṅkārena vā rūpena vā parihāyāmi, kā nāma mayā uttaritarāti dīpeti.

‘कस्साहं केन हायामि’ (मी कोणापेक्षा कशात कमी आहे?) याचा अर्थ: मी इतर कोणत्या स्त्रीपेक्षा कोणत्या भोगाने, अलंकाराने किंवा रूपाने कमी आहे? माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ अशी कोणती स्त्री आहे? हे दर्शवले आहे.

291. Santiketi upacāre ṭhatvā sāmantā avidūre, padabhājanepi ayamevaattho dīpito. Attakāmapāricariyāyāti methunadhammasaṅkhātena kāmena pāricariyā kāmapāricariyā. Attano atthāya kāmapāricariyā attakāmapāricariyā, attanā vā kāmitā icchitāti attakāmā, sayaṃ methunarāgavasena patthitāti attho. Attakāmā ca sā pāricariyā cāti attakāmapāricariyā, tassā attakāmapāricariyāya. Vaṇṇaṃ bhāseyyāti guṇaṃ ānisaṃsaṃ pakāseyya.

२९१. ‘संतिके’ (जवळ) म्हणजे उपचारात (जवळपासच्या मर्यादेत) राहून, समीप, जवळच; पदभाजनामध्येही हाच अर्थ स्पष्ट केला आहे. ‘अत्तकामपारिचरियाय’ म्हणजे मैथुनधर्माने युक्त अशा कामभोगाने केलेली सेवा ती ‘कामपारिचरिया’ (कामसेवा). स्वतःच्या फायद्यासाठी केलेली कामसेवा ती ‘अत्तकामपारिचरिया’ (आत्मकामसेवा); किंवा स्वतःला प्रिय असलेली, इच्छिलेली सेवा ती ‘अत्तकामा’ (स्वतःला हवी असलेली), म्हणजे स्वतः मैथुनरागाच्या वश होऊन इच्छिलेली सेवा असा अर्थ आहे. जी स्वतःला हवी असलेली आणि सेवा देखील आहे, ती ‘अत्तकामपारिचरिया’ होय; अशा आत्मकामसेवेची. ‘वण्णं भासेय्य’ (स्तुती करावी) म्हणजे तिचे गुण आणि फायदे प्रकट करावेत.

Tatra [Pg.138] yasmā ‘‘attano atthāya kāmapāricariyā’’ti imasmiṃ atthavikappe kāmo ceva hetu ca pāricariyā ca attho, sesaṃ byañjanaṃ. ‘‘Attakāmā ca sā pāricariyā cāti attakāmapāricariyā’’ti imasmiṃ atthavikappe adhippāyo ceva pāricariyā cāti attho, sesaṃ byañjanaṃ. Tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthamattameva dassetuṃ ‘‘attano kāmaṃ attano hetuṃ attano adhippāyaṃ attano pāricariya’’nti padabhājanaṃ vuttaṃ. ‘‘Attano kāmaṃ attano hetuṃ attano pāricariya’’nti hi vutte jānissanti paṇḍitā ‘‘ettāvatā attano atthāya kāmapāricariyā vuttā’’ti. ‘‘Attano adhippāyaṃ attano pāricariya’’nti vuttepi jānissanti ‘‘ettāvatā attanā icchitakāmitaṭṭhena attakāmapāricariyā vuttā’’ti.

त्यामध्ये, 'स्वतःच्या फायद्यासाठी कामसेवा' या पहिल्या अर्थविकल्पात काम, हेतू आणि सेवा हेच मुख्य अर्थ आहेत, उर्वरित केवळ शब्दरचना आहे. 'जी स्वतःला हवी असलेली आणि सेवा देखील आहे ती आत्मकामसेवा' या दुसऱ्या अर्थविकल्पात अभिप्राय आणि सेवा हेच मुख्य अर्थ आहेत, उर्वरित केवळ शब्दरचना आहे. म्हणून शब्दरचनेवर अधिक भर न देता केवळ मुख्य अर्थ दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'स्वतःची कामवासना, स्वतःचा हेतू, स्वतःचा अभिप्राय, स्वतःची सेवा' असे पदभाजन सांगितले आहे. कारण 'स्वतःची कामवासना, स्वतःचा हेतू, स्वतःची सेवा' असे म्हटले असता सुज्ञ लोक समजतील की, 'यावरून स्वतःच्या फायद्यासाठी केलेली कामसेवा अभिप्रेत आहे.' तसेच 'स्वतःचा अभिप्राय, स्वतःची सेवा' असे म्हटले तरीही ते समजतील की, 'यावरून स्वतःला हवी असलेली, इच्छिलेली आत्मकामसेवा अभिप्रेत आहे.'

Idāni tassā attakāmapāricariyāya vaṇṇabhāsanākāraṃ dassento ‘‘etadagga’’ntiādimāha. Taṃ uddesatopi niddesatopi uttānatthameva. Ayaṃ panettha padasambandho ca āpattivinicchayo ca – etadaggaṃ…pe… paricareyyāti yā mādisaṃ sīlavantaṃ kalyāṇadhammaṃ brahmacāriṃ etena dhammena paricareyya, tassā evaṃ mādisaṃ paricarantiyā yā ayaṃ pāricariyā nāma, etadaggaṃ pāricariyānanti.

आता त्या आत्मकामसेवेच्या स्तुतीचा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'एतदग्गं...' (हे सर्वश्रेष्ठ आहे...) इत्यादी म्हटले आहे. ते उद्देश (मातृका) आणि निर्देश (पदभाजन) या दोन्ही दृष्टीने स्पष्टच आहे. येथे पदांचा संबंध आणि आपत्तीचा निर्णय असा आहे: 'एतदग्गं... पे... परिचरेय्य' म्हणजे जी स्त्री माझ्यासारख्या शीलवान, कल्याणधर्मी, ब्रह्मचाऱ्याची या (मैथुन) धर्माने सेवा करेल, माझ्यासारख्याची अशा प्रकारे सेवा करणाऱ्या त्या स्त्रीची जी ही सेवा आहे, ती सर्व सेवांमध्ये सर्वश्रेष्ठ (अग्र) आहे.

Methunupasaṃhitena saṅghādisesoti evaṃ attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsanto ca methunupasaṃhitena methunadhammapaṭisaṃyutteneva vacanena yo bhāseyya, tassa saṅghādisesoti.

‘मैथुनोपसंहितेन संघादिसेसो’ (मैथुनाशी संबंधित शब्दांनी संघादिसेस होतो) म्हणजे अशा प्रकारे आत्मकामसेवेची स्तुती करताना, जो भिक्खू मैथुनाशी संबंधित किंवा मैथुनधर्माशी जोडलेल्या शब्दांनीच बोलेल, त्याला संघादिसेस आपत्ती होते; हा आपत्तीचा निर्णय आहे.

Idhāni yasmā methunupasaṃhiteneva bhāsantassa saṅghādiseso vutto, tasmā ‘‘ahampi khattiyo, tvampi khattiyā, arahati khattiyā khattiyassa dātuṃ samajātikattā’’ti evamādīhi vacanehi pāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsamānassāpi saṅghādiseso natthi. ‘‘Ahampi khattiyo’’tiādike pana bahūpi pariyāye vatvā ‘‘arahasi tvaṃ mayhaṃ methunadhammaṃ dātu’’nti evaṃ methunappaṭisaṃyutteneva bhāsamānassa saṅghādisesoti.

येथे ज्याअर्थी केवळ मैथुनाशी संबंधित शब्दांनी बोलणाऱ्यालाच संघादिसेस सांगितला आहे, म्हणून 'मी पण क्षत्रिय आहे, तू पण क्षत्रिय आहेस, समान जातीचे असल्यामुळे क्षत्रिय स्त्रीने क्षत्रिय पुरुषाला देणे योग्य आहे' इत्यादी शब्दांनी सेवेची स्तुती करणाऱ्याला संघादिसेस होत नाही. परंतु, 'मी पण क्षत्रिय आहे' इत्यादी अनेक पर्याय सांगून शेवटी 'तू मला मैथुनधर्म देणे योग्य आहे' अशा प्रकारे थेट मैथुनाशी संबंधित शब्दांनी बोलणाऱ्या भिक्खूला संघादिसेस होतो, असे समजावे.

Itthī ca hotītiādi pubbe vuttanayameva. Idha udāyitthero ādikammiko, tassa anāpatti ādikammikassāti.

‘इत्थी च होति’ (आणि ती स्त्री असावी) इत्यादी सर्व पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहे. येथे स्थविर उदायी हे आदिकर्मिक (पहिले चूक करणारे) आहेत, आणि आदिकर्मिकाला आपत्ती होत नाही.

Samuṭṭhānādi sabbaṃ duṭṭhullavācāsadisaṃ. Vinītavatthūni uttānatthānevāti.

समुत्थान इत्यादी सर्व दुट्ठुल्लवाचा (अश्लील शब्द) शिक्षापदासारखेच आहे. विनीतवस्तू (निर्णित प्रकरणे) स्पष्टच आहेत.

Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्तकामपारिचरिय शिक्षापद-वर्णन समाप्त झाले.

5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā

५. सञ्चरित्त (मध्यस्थी) शिक्षापद-वर्णन

296. Tena [Pg.139] samayena buddho bhagavāti sañcarittaṃ. Tattha paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā gatimantā. Byattāti veyyattiyena samannāgatā, upāyena samannāgatā upāyaññū visāradā. Medhāvinīti medhāya samannāgatā, diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ karoti. Dakkhāti chekā. Analasāti uṭṭhānavīriyasampannā. Channāti anucchavikā.

२९६. ‘तेन समयेन बुद्धो भगवा’ (त्या वेळी बुद्ध भगवान...) हे सञ्चरित्त (मध्यस्थी) शिक्षापद आहे. त्यामध्ये ‘पण्डिता’ म्हणजे पांडित्याने (बुद्धिमत्तेने) युक्त, ज्ञानमार्ग जाणणारी. ‘ब्यत्ता’ (व्यक्ता) म्हणजे प्रगल्भतेने युक्त, उपायांनी युक्त, उपाय जाणणारी, विशारद (कुशल/निर्भय). ‘मेधाविनी’ म्हणजे मेधेने (तीव्र बुद्धिमत्तेने) युक्त, पाहिलेले काम लगेच करणारी. ‘दक्खा’ (दक्षा) म्हणजे चतुर/कुशल. ‘अनलसा’ म्हणजे आळस नसलेली, उद्योगी व वीर्याने (उत्साहाने) युक्त. ‘छन्ना’ म्हणजे योग्य/अनुरूप.

Kismiṃ viyāti kicchaṃ viya kileso viya, hiri viya amhākaṃ hotīti adhippāyo. Kumārikāya vattunti ‘‘imaṃ tumhe gaṇhathā’’ti kumārikāya kāraṇā vattuṃ.

कशाप्रमाणे? कष्टाप्रमाणे, क्लेशाप्रमाणे किंवा आमच्यासाठी लज्जेप्रमाणे (शर्म वाटण्यासारखे) होते, असा (मुलीच्या पालकांचा) अभिप्राय आहे. 'मुलीच्या बाबतीत बोलणे' म्हणजे 'हिला तुम्ही स्वीकारा' असे मुलीच्या कारणाने बोलणे होय (जे लज्जास्पद वाटते).

Āvāhādīsu āvāhoti dārakassa parakulato dārikāya āharaṇaṃ. Vivāhoti attano dārikāya parakulapesanaṃ. Vāreyyanti ‘‘detha no dārakassa dārika’’nti yācanaṃ, divasanakkhattamuhuttaparicchedakaraṇaṃ vā.

आवाह इत्यादींमध्ये, 'आवाह' म्हणजे मुलासाठी दुसऱ्याच्या कुळातून मुलीला घेऊन येणे. 'विवाह' म्हणजे आपल्या स्वतःच्या मुलीला दुसऱ्याच्या कुळात पाठवणे. 'वारेय्य' म्हणजे 'आमच्या मुलासाठी मुलगी द्या' अशी याचना करणे किंवा दिवस, नक्षत्र आणि मुहूर्त निश्चित करणे होय.

297. Purāṇagaṇakiyāti ekassa gaṇakassa bhariyāya, sā tasmiṃ jīvamāne gaṇakīti paññāyittha, mate pana purāṇagaṇakīti saṅkhaṃ gatā. Tirogāmoti bahigāmo, añño gāmoti adhippāyo. Manussāti udāyissa imaṃ sañcarittakamme yuttapayuttabhāvaṃ jānanakamanussā.

२९७. 'पुराणगणकी' म्हणजे एका गणकाची (ज्योतिषाची) पत्नी; तो जिवंत असताना ती 'गणकी' म्हणून ओळखली जात असे, परंतु तो मृत झाल्यावर ती 'पुराणगणकी' (माजी गणकाची पत्नी) या संज्ञेस प्राप्त झाली. 'तिरोगाम' म्हणजे गावाबाहेरचा दुसरा गाव, असा अभिप्राय आहे. 'मनुष्य' म्हणजे आयुष्यमान उदायींच्या या मध्यस्थीच्या (लग्नाच्या जुळवाजुळवीच्या) कामातील तत्परता जाणणारे लोक.

Suṇisabhogenāti yena bhogena suṇisā bhuñjitabbā hoti randhāpanapacāpanapaavesanādinā, tena bhuñjiṃsu. Tato aparena dāsibhogenāti māsātikkame yena bhogena dāsī bhuñjitabbā hoti khettakammakacavarachaḍḍanaudakāharaṇādinā, tena bhuñjiṃsu. Duggatāti daliddā, yattha vā gatā duggatā hoti tādisaṃ kulaṃ gatā. Māyyo imaṃ kumārikanti mā ayyo imaṃ kumārikaṃ. Āhārūpahāroti āhāro ca upahāro ca gahaṇañca dānañca, na amhehi kiñci āhaṭaṃ na upāhaṭaṃ tayā saddhiṃ kayavikkayo vohāro amhākaṃ natthīti dīpenti. Samaṇena bhavitabbaṃ abyāvaṭena, samaṇo assa susamaṇoti samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena abyāpārena bhavitabbaṃ, evaṃ [Pg.140] bhavanto hi samaṇo susamaṇo assāti, evaṃ naṃ apasādetvā ‘‘gaccha tvaṃ na mayaṃ taṃ jānāmā’’ti āhaṃsu.

'सुनिसाभोगेन' म्हणजे स्वयंपाक करणे, अन्न शिजवणे, वाढणे इत्यादींद्वारे ज्या प्रकारे सुनेला वागवले जावे, त्या प्रकारे त्यांनी तिला वागवले. 'ततो अपरेन दासीभोगेन' म्हणजे त्यानंतर एक महिना उलटल्यावर शेतातील कामे करणे, कचरा टाकणे, पाणी भरणे इत्यादींद्वारे ज्या प्रकारे दासीला वागवले जावे, त्या प्रकारे त्यांनी तिला वागवले. 'दुग्गता' म्हणजे दरिद्री, किंवा ज्या कुळात गेल्यावर स्त्री दीन/दुःखी होते, अशा कुळात ती गेली आहे. 'माय्यो इमं कुमारिकं' म्हणजे हे आर्यांनो! या मुलीला (असे वागवू) नका. 'आहारोपहार' म्हणजे आणणे आणि देणे, स्वीकारणे आणि देणे; 'आम्ही काहीही आणले नाही आणि दिलेही नाही, तुमच्याशी आमचा खरेदी-विक्रीचा कोणताही व्यवहार नाही' असे ते (आजीवक श्रावक) दर्शवतात. 'शमणाने अलिप्त असावे, तरच तो सुशमण होईल' म्हणजे शमणाने अशा प्रकारच्या (लग्नाच्या) कामांमध्ये अलिप्त आणि व्यापाराशिवाय (मध्यस्थीशिवाय) असावे; कारण असे असणाराच शमण हा 'सुशमण' (उत्तम शमण) होऊ शकतो. असे म्हणून त्यांनी त्या (उदायींना) फटकारले आणि 'तुम्ही निघून जा, आम्ही तुम्हाला ओळखत नाही' असे ते म्हणाले.

298. Sajjitoti sabbūpakaraṇasampanno maṇḍitapasādhito vā.

२९८. 'सज्जित' म्हणजे सर्व उपकरणांनी (साहित्याने) संपन्न किंवा अलंकार व वस्त्रांनी सुशोभित केलेला.

300. Dhuttāti itthidhuttā. Paricārentāti manāpiyesu rūpādīsu ito cito ca samantā indriyāni cārentā, kīḷantā abhiramantāti vuttaṃ hoti. Abbhutamakaṃsūti yadi karissati tvaṃ ettakaṃ jito, yadi na karissati ahaṃ ettakanti paṇamakaṃsu. Bhikkhūnaṃ pana abbhutaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yo karoti parājitena dātabbanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

३००. 'धुत्त' म्हणजे स्त्री-लंपट (स्त्रियांच्या मागे लागणारे). 'परिचारेन्त' म्हणजे मनवेधक रूप इत्यादी विषयांमध्ये इकडेतिकडे आणि सर्व बाजूंनी इंद्रियांना फिरवणारे, क्रीडा करणारे आणि रममाण होणारे, असे म्हटले आहे. 'अब्भुतं अकंसु' म्हणजे 'जर त्याने असे केले, तर तू एवढी रक्कम जिंकलास; आणि जर त्याने असे केले नाही, तर मी एवढी रक्कम जिंकलो' अशी त्यांनी पैज लावली. परंतु भिक्खूंना पैज लावणे योग्य नाही. जो भिक्खू पैज लावतो, त्याने हरल्यावर ती रक्कम दिली पाहिजे, असे महाप्रत्यरीमध्ये (महापच्चरी अट्ठकथा) म्हटले आहे.

Kathañhi nāma ayyo udāyī taṅkhaṇikanti ettha taṅkhaṇoti acirakālo vuccati. Taṅkhaṇikanti acirakālādhikārikaṃ.

'कथं हि नाम अय्यो उदायी तंखणिकं...' (आयुष्यमान उदायी तात्कालिक स्त्रीशी मध्यस्थी कशी काय करू शकतात?) यामध्ये 'तंखण' म्हणजे अल्पकाळ असे म्हटले जाते. 'तंखणिक' म्हणजे अल्पकाळासाठी केले जाणारे (तात्कालिक).

301. Sañcarittaṃ samāpajjeyyāti sañcaraṇabhāvaṃ samāpajjeyya. Yasmā pana taṃ samāpajjantena kenaci pesitena katthaci gantabbaṃ hoti, parato ca ‘‘itthiyā vā purisamati’’nti ādivacanato idha itthipurisā adhippetā, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘itthiyā vā pahito purisassa santike gacchati, purisena vā pahito itthiyā santike gacchatī’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Itthiyā vā purisamatiṃ purisassa vā itthimatinti ettha āroceyyāti pāṭhaseso daṭṭhabbo, tenevassa padabhājane ‘‘purisassa matiṃ itthiyā āroceti, itthiyā matiṃ purisassa ārocetī’’ti vuttaṃ.

३०१. 'संचरित्तं समापज्जेय्य' म्हणजे मध्यस्थीच्या (लग्नाच्या जुळवाजुळवीच्या) कार्यात प्रवृत्त व्हावे. परंतु ज्याअर्थी या कार्यात प्रवृत्त होणाऱ्या भिक्खूला कोणीतरी पाठवल्यामुळे कुठेतरी जावे लागते, आणि पुढे 'इत्थिया वा पुरिसमतिं' (स्त्रीची पुरुषाविषयीची इच्छा) इत्यादी वचनांमुळे येथे स्त्री आणि पुरुष अभिप्रेत आहेत, म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'स्त्रीने पाठवल्यामुळे पुरुषाच्या जवळ जातो, किंवा पुरुषाने पाठवल्यामुळे स्त्रीच्या जवळ जातो' असे या पदाचे विश्लेषण केले आहे. 'इत्थिया वा पुरिसमतिं...' यामध्ये 'आरोचेय्य' (सांगावे) हा उर्वरित पाठ समजला पाहिजे. त्यामुळेच त्याच्या पदविभागात 'पुरुषाची इच्छा स्त्रीला सांगतो, स्त्रीची इच्छा पुरुषाला सांगतो' असे म्हटले आहे.

Idāni yadatthaṃ taṃ tesaṃ matiṃ adhippāyaṃ ajjhāsayaṃ chandaṃ ruciṃ āroceti, taṃ dassento ‘‘jāyattane vā jārattane vā’’tiādimāha. Tattha jāyattaneti jāyābhāve. Jārattaneti jārabhāve. Purisassa hi matiṃ itthiyā ārocento jāyattane āroceti, itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti; apica purisasseva matiṃ itthiyā ārocento jāyattane vā āroceti nibaddhabhariyābhāve, jārattane vā micchācārabhāve. Yasmā panetaṃ ārocentena ‘‘tvaṃ kirassa jāyā bhavissasī’’tiādi vattabbaṃ hoti, tasmā taṃ vattabbatākāraṃ dassetuṃ ‘‘jāyattane vāti jāyā bhavissasi, jārattane [Pg.141] vāti jārī bhavissasī’’ti assa padabhājanaṃ vuttaṃ. Eteneva ca upāyena itthiyā matiṃ purisassa ārocanepi pati bhavissasi, sāmiko bhavissasi, jāro bhavissasīti vattabbatākāro veditabbo.

आता ज्या हेतूने तो त्यांची ती इच्छा, अभिप्राय, आशय, छंद आणि आवड सांगतो, तो हेतू दर्शवण्यासाठी 'जायत्तने वा जारत्तने वा' (पत्नी म्हणून किंवा उपपत्नी म्हणून) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'जायत्तने' म्हणजे पत्नी बनवण्यासाठी. 'जारत्तने' म्हणजे उपपत्नी/प्रेयसी बनवण्यासाठी. स्पष्टीकरण असे की, पुरुषाची इच्छा स्त्रीला सांगताना तो पत्नी बनवण्यासाठी सांगतो; स्त्रीची इच्छा पुरुषाला सांगताना तो उपपती बनवण्यासाठी सांगतो. तसेच, पुरुषाचीच इच्छा स्त्रीला सांगताना तो पत्नी बनवण्यासाठी किंवा कायमची पत्नी बनवण्यासाठी सांगतो, किंवा उपपत्नी बनवण्यासाठी किंवा व्यभिचारासाठी सांगतो. परंतु ज्याअर्थी हे सांगणाऱ्या भिक्खूला 'तू त्याची पत्नी होशील का?' इत्यादी बोलावे लागते, म्हणून ती बोलण्याची पद्धत दर्शवण्यासाठी ''जायत्तने वा' म्हणजे तू पत्नी होशील का, 'जारत्तने वा' म्हणजे तू उपपत्नी होशील का' असे या पदाचे विश्लेषण केले आहे. आणि याच पद्धतीने स्त्रीची इच्छा पुरुषाला सांगताना देखील 'तू पती होशील का, स्वामी होशील का, उपपती होशील का' अशी बोलण्याची पद्धत समजून घ्यावी.

Antamaso taṅkhaṇikāyapīti sabbantimena paricchedena yā ayaṃ taṅkhaṇe muhuttamatte paṭisaṃvasitabbato taṅkhaṇikāti vuccati, muhuttikāti attho. Tassāpi ‘‘muhuttikā bhavissasī’’ti evaṃ purisamatiṃ ārocentassa saṅghādiseso. Etenevupāyena ‘‘muhuttiko bhavissasī’’ti evaṃ purisassa itthimatiṃ ārocentopi saṅghādisesaṃ āpajjatīti veditabbo.

'अंतमसो तंखणिकायपि' म्हणजे अगदी शेवटच्या मर्यादेनुसार, जी स्त्री त्या क्षणी केवळ एका मुहूर्तासाठी सोबत राहण्यायोग्य असल्यामुळे 'तंखणिका' (तात्कालिक स्त्री) म्हटली जाते, तिचा अर्थ 'मुहुत्तिका' (क्षणभर सोबत राहणारी स्त्री) असा आहे. तिला देखील 'तू क्षणभर सोबत राहणारी होशील का?' अशा प्रकारे पुरुषाची इच्छा सांगणाऱ्या भिक्खूला संघादिशेष आपत्ती होते. याच पद्धतीने पुरुषाला 'तू क्षणभर सोबत राहणारा होशील का?' अशा प्रकारे स्त्रीची इच्छा सांगणारा भिक्खू देखील संघादिशेष आपत्तीला प्राप्त होतो, असे समजून घ्यावे.

303. Idāni ‘‘itthiyā vā purisamati’’nti ettha adhippetā itthiyo pabhedato dassetvā tāsu sañcarittavasena āpattibhedaṃ dassetuṃ ‘‘dasa itthiyo’’tiādimāha. Tattha māturakkhitāti mātarā rakkhitā. Yathā purisena saṃvāsaṃ na kappeti, evaṃ mātarā rakkhitā, tenassa padabhājanepi vuttaṃ – ‘‘mātā rakkhati gopeti issariyaṃ kāreti vasaṃ vattetī’’ti. Tattha rakkhatīti katthaci gantuṃ na deti. Gopetīti yathā aññe na passanti, evaṃ guttaṭṭhāne ṭhapeti. Issariyaṃ kāretīti serivihāramassā nisedhentī abhibhavitvā pavattati. Vasaṃ vattetīti ‘‘idaṃ karohi, idaṃ mā akāsī’’ti evaṃ attano vasaṃ tassā upari vatteti. Etenupāyena piturakkhitādayopi ñātabbā. Gottaṃ vā dhammo vā na rakkhati, sagottehi pana sahadhammikehi ca ekaṃ satthāraṃ uddissa pabbajitehi ekagaṇapariyāpannehi ca rakkhitā ‘‘gottarakkhitā dhammarakkhitā’’ti vuccati, tasmā tesaṃ padānaṃ ‘‘sagottā rakkhantī’’tiādinā nayena padabhājanaṃ vuttaṃ.

३०३. आता 'इत्थिया वा पुरिसमतिं' यामध्ये अभिप्रेत असलेल्या स्त्रियांचे प्रकार दर्शवून त्यांच्यामध्ये मध्यस्थी करण्याच्या आधारे आपत्तीचे प्रकार दर्शवण्यासाठी 'दहा प्रकारच्या स्त्रिया' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'मातुरक्खिता' म्हणजे आईने रक्षिलेली. ज्या प्रकारे ती पुरुषासोबत संभोग करू शकत नाही, अशा प्रकारे आईने रक्षिलेली; म्हणूनच त्याच्या पदविभागात भगवंतांनी म्हटले आहे - 'आई रक्षण करते, गुप्त ठेवते, प्रभुत्व गाजवते, वश करते.' त्यामध्ये 'रक्षण करते' म्हणजे कुठेही जाऊ देत नाही. 'गुप्त ठेवते' म्हणजे इतर पुरुषांना ती दिसणार नाही अशा प्रकारे सुरक्षित ठिकाणी ठेवते. 'प्रभुत्व गाजवते' म्हणजे तिचे स्वेच्छाविहार (स्वतःच्या इच्छेने जगणे) रोखून, तिच्यावर नियंत्रण ठेवते. 'वश करते' म्हणजे 'हे कर, हे करू नकोस' अशा प्रकारे स्वतःचे नियंत्रण तिच्यावर ठेवते. याच पद्धतीने 'पितुरक्खिता' (वडिलांनी रक्षिलेली) इत्यादी स्त्रियांविषयी देखील समजून घ्यावे. गोत्र किंवा धर्म स्वतः रक्षण करत नाही, परंतु समान गोत्र असलेल्यांनी, किंवा सहधार्मिकांनी, किंवा एकाच शास्त्याला उद्देशून प्रव्रजित झालेल्यांनी, किंवा एकाच गणात समाविष्ट असलेल्यांनी रक्षिलेली स्त्री 'गोत्तरक्खिता' (गोत्राने रक्षिलेली) किंवा 'धम्मरक्खिता' (धर्माने रक्षिलेली) म्हटली जाते; म्हणूनच त्या पदांचे 'सगोत्र रक्षण करतात' इत्यादी पद्धतीने पदविश्लेषण केले आहे.

Saha ārakkhenāti sārakkhā. Saha paridaṇḍenāti saparidaṇḍā. Tāsaṃ niddesā pākaṭāva. Imāsu dasasu pacchimānaṃ dvinnameva purisantaraṃ gacchantīnaṃ micchācāro hoti, na itarāsaṃ.

'सारक्खा' म्हणजे रक्षणासह असणारी. 'सपरिदंडा' म्हणजे दंडाच्या (शिक्षेच्या) भीतीसह असणारी. त्यांचे स्पष्टीकरण उघडच आहे. या दहा स्त्रियांमध्ये शेवटच्या दोन (सारक्खा आणि सपरिदंडा) स्त्रियांच्या बाबतीतच दुसऱ्या पुरुषाकडे गेल्यास व्यभिचार (कामेशुमिच्छाचार) होतो, इतर (आठ) स्त्रियांच्या बाबतीत होत नाही.

Dhanakkītādīsu appena vā bahunā vā dhanena kītā dhanakkītā. Yasmā pana sā na kītamattā eva saṃvāsatthāya pana kītattā bhariyā, tasmāssa niddese dhanena kiṇitvā vāsetīti vuttaṃ.

'धनक्कीता' (धनाने खरेदी केलेली) इत्यादी स्त्रियांमध्ये, थोड्या किंवा पुष्कळ धनाने खरेदी केलेली स्त्री 'धनक्कीता' म्हटली जाते. परंतु, केवळ खरेदी केली एवढ्यावरूनच ती पत्नी होत नाही, तर एकत्र राहण्याच्या (सहवासाच्या) उद्देशाने खरेदी केल्यामुळे ती पत्नी ठरते; म्हणून तिच्या निर्देशात 'धनाने खरेदी करून सोबत ठेवतो' असे म्हटले आहे.

Chandena [Pg.142] attano ruciyā vasatīti chandavāsinī. Yasmā pana sā na attano chandamatteneva bhariyā hoti purisena pana sampaṭicchitattā, tasmāssa niddese ‘‘piyo piyaṃ vāsetī’’ti vuttaṃ.

स्वतःच्या इच्छेने किंवा आवडीने जी सोबत राहते, ती 'छंदवासिनी' होय. परंतु, केवळ स्वतःच्या इच्छेमुळेच ती पत्नी होत नाही, तर पुरुषाने तिचा स्वीकार केल्यामुळे ती पत्नी होते; म्हणून तिच्या निर्देशात 'प्रियकर प्रियेला सोबत ठेवतो' असे म्हटले आहे.

Bhogena vasatīti bhogavāsinī. Udukkhalamusalādigharūpakaraṇaṃ labhitvā bhariyābhāvaṃ gacchantiyā janapaditthiyā etaṃ adhivacanaṃ.

भोगामुळे (भोगवस्तू किंवा संपत्तीमुळे) जी सोबत राहते, ती 'भोगवासिनी' होय. उखळ-मुसळ इत्यादी घरगुती वापराच्या वस्तू मिळवून पत्नीत्व पत्करणाऱ्या ग्रामीण स्त्रीसाठी हे संबोधन आहे.

Paṭena vasatīti paṭavāsinī. Nivāsanamattampi pāvuraṇamattampi labhitvā bhariyābhāvaṃ upagacchantiyā dalidditthiyā etaṃ adhivacanaṃ.

वस्त्रामुळे (कपड्यांमुळे) जी सोबत राहते, ती 'पटवासिनी' होय. केवळ नेसण्याचे वस्त्र किंवा पांघरण्याचे वस्त्र मिळवून पत्नीत्व स्वीकारणाऱ्या गरीब स्त्रीसाठी हे संबोधन आहे.

Odapattakinīti ubhinnaṃ ekissā udakapātiyā hatthe otāretvā ‘‘idaṃ udakaṃ viya saṃsaṭṭhā abhejjā hothā’’ti vatvā pariggahitāya vohāranāmametaṃ, niddesepissa ‘‘tāya saha udakapattaṃ āmasitvā taṃ vāsetī’’ti evamattho veditabbo.

'ओदपत्तकिनी' (पाण्याच्या पात्राद्वारे स्वीकारलेली) हे नाव, स्त्री आणि पुरुष दोघांचे हात एकाच पाण्याच्या पात्रात ठेवून, 'जसे हे पाणी एकमेकांत मिसळले आहे आणि अभेद्य (वेगळे न होणारे) आहे, तसेच तुम्हीही एकमेकांत मिसळून अभेद्य व्हा' असे म्हणून स्वीकारलेल्या स्त्रीचे व्यावहारिक नाव आहे. तिच्या निर्देशातही 'तिच्यासोबत पाण्याच्या पात्राला स्पर्श करून तिला सोबत ठेवतो' असा अर्थ समजला पाहिजे.

Obhaṭaṃ oropitaṃ cumbaṭamassāti obhaṭacumbaṭā, kaṭṭhahārikādīnaṃ aññatarā, yassā sīsato cumbaṭaṃ oropetvā ghare vāseti, tassā etaṃ adhivacanaṃ.

जिच्या डोक्यावरील चुंबळ खाली उतरवली आहे, ती 'ओभटचुम्बटा' होय. लाकडे गोळा करणाऱ्या इत्यादी स्त्रियांपैकी ही एक असते. जिच्या डोक्यावरून चुंबळ उतरवून तिला घरात ठेवले जाते, तिच्यासाठी हे संबोधन आहे.

Dāsī cāti attanoyeva dāsī ca hoti bhariyā ca.

'दासी च' (दासी आणि पत्नी) म्हणजे जी स्वतःची दासीही असते आणि पत्नीही असते.

Kammakārī nāma gehe bhatiyā kammaṃ karoti, tāya saddhiṃ koci gharāvāsaṃ kappeti attano bhariyāya anatthiko hutvā. Ayaṃ vuccati ‘‘kammakārī ca bhariyā cā’’ti.

'कम्मकारी' (कामकरी स्त्री) म्हणजे जी घरात मजुरीसाठी काम करते. स्वतःच्या पत्नीची इच्छा न बाळगता, एखादा पुरुष तिच्यासोबतच गृहस्थाश्रम सुरू करतो. तिला 'कामकरी आणि पत्नी' असे म्हटले जाते.

Dhajena āhaṭā dhajāhaṭā, ussitaddhajāya senāya gantvā paravisayaṃ vilumpitvā ānītāti vuttaṃ hoti, taṃ koci bhariyaṃ karoti, ayaṃ dhajāhaṭā nāma. Muhuttikā vuttanayāeva, etāsaṃ dasannampi purisantaragamane micchācāro hoti. Purisānaṃ pana vīsatiyāpi etāsu micchācāro hoti, bhikkhuno ca sañcarittaṃ hotīti.

ध्वजाद्वारे आणलेली ती 'धजाहटा' (ध्वजाहृता) होय. उभारलेल्या ध्वजांच्या सैन्यासह जाऊन, परकीय प्रदेश लुटून आणलेली स्त्री, असा याचा अर्थ आहे. तिला जर कोणी पत्नी बनवतो, तर ती 'धजाहटा' म्हटली जाते. 'मुहुत्तिका' (क्षणिक पत्नी) पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावी. या दहाही प्रकारच्या पत्नींनी दुसऱ्या पुरुषाकडे गेल्यास 'कामसु मिच्छाचार' (व्यभिचार) होतो. तसेच पुरुषांनी या वीस प्रकारच्या स्त्रियांकडे गेल्यास व्यभिचार होतो आणि भिक्खूसाठी 'सञ्चरित्त' (मध्यस्थी करण्याचा संघादिसिस) दोष होतो.

305. Idāni puriso bhikkhuṃ pahiṇatītiādīsu paṭiggaṇhātīti so bhikkhu tassa purisassa ‘‘gaccha, bhante, itthannāmaṃ māturakkhitaṃ brūhi, hohi kira itthannāmassa bhariyā dhanakkītā’’ti evaṃ vuttavacanaṃ ‘‘sādhu upāsakā’’ti vā ‘‘hotū’’ti vā ‘‘ārocessāmī’’ti vā yena kenaci ākārena vacībhedaṃ katvā vā sīsakampanādīhi vā sampaṭicchati. Vīmaṃsatīti [Pg.143] evaṃ paṭiggaṇhitvā tassā itthiyā santikaṃ gantvā taṃ sāsanaṃ āroceti. Paccāharatīti tena ārocite sā itthī ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchatu vā paṭikkhipatu vā lajjāya vā tuṇhī hotu, puna āgantvā tassa purisassa taṃ pavattiṃ āroceti.

३०५. आता, 'पुरुष भिक्खूला पाठवतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'पटिग्गण्हाति' (स्वीकारतो) म्हणजे: तो भिक्खू त्या पुरुषाच्या 'भंते, जा आणि अमुक नावाच्या, आईने रक्षण केलेल्या स्त्रीला सांगा की, तू अमुक नावाच्या पुरुषाची धनाने खरेदी केलेली पत्नी हो' या बोलण्याचा, 'ठीक आहे उपासका' किंवा 'होऊ दे' किंवा 'मी सांगेन' अशा कोणत्याही प्रकारे शब्दांद्वारे किंवा मान डोलवून स्वीकार करतो. 'वीमंसति' (चौकशी करतो) म्हणजे: असा स्वीकार करून त्या स्त्रीजवळ जाऊन तो निरोप तिला सांगतो. 'पच्चाहरति' (निरोप परत आणतो) म्हणजे: त्याने निरोप सांगितल्यावर ती स्त्री 'ठीक आहे' म्हणून स्वीकारो, नकार देवो किंवा लाजेमुळे शांत राहो, तो भिक्खू परत येऊन त्या पुरुषाला ती हकीकत सांगतो.

Ettāvatā imāya paṭiggahaṇārocanapaccāharaṇasaṅkhātāya tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso hoti. Sā pana tassa bhariyā hotu vā mā vā, akāraṇametaṃ. Sace pana so māturakkhitāya santikaṃ pesito taṃ adisvā tassā mātuyā taṃ sāsanaṃ āroceti, bahiddhā vimaṭṭhaṃ nāma hoti, tasmā visaṅketanti mahāpadumatthero āha. Mahāsumatthero pana mātā vā hotu pitā vā antamaso gehadāsīpi añño vāpi yo koci taṃ kiriyaṃ sampādessati, tassa vuttepi vimaṭṭhaṃ nāma na hoti, tivaṅgasampattikāle āpattiyeva.

एवढ्या कृतीने, स्वीकारणे, निरोप देणे आणि निरोप परत आणणे या तीन अंगांच्या पूर्ततेमुळे 'संघादिसिस' आपत्ती होते. ती त्याची पत्नी होवो वा न होवो, याच्याशी काही संबंध नाही. परंतु, जर त्याला आईने रक्षण केलेल्या स्त्रीकडे पाठवले असता, तिला न भेटता तिच्या आईला तो निरोप सांगतो, तर त्याला 'बाह्य विमट्ठ' (चुकीचा संपर्क) म्हटले जाते, म्हणून तो 'विसंकेत' ठरतो, असे महापदुम थेर म्हणतात. परंतु महासुम थेर म्हणतात की, आई असो वा वडील, अगदी घरातील दासी असो किंवा इतर कोणीही असो, जो ते काम पूर्ण करू शकेल, त्याला निरोप सांगितला तरी तो 'विमट्ठ' ठरत नाही; तीन अंगांची पूर्तता झाल्यावर आपत्ती होतेच.

Nanu yathā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattukāmo virajjhitvā ‘‘dhammaṃ paccakkhāmī’’ti vadeyya paccakkhātāvassa sikkhā. Yathā vā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’ti vattukāmo virajjhitvā ‘‘dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’ti vadeyya āpannovassa pārājikaṃ. Evaṃsampadamidanti āha. Taṃ panetaṃ ‘‘paṭiggaṇhāti, antevāsiṃ vīmaṃsāpetvā attanā paccāharati, āpatti saṅghādisesassā’’ti iminā sameti, tasmā subhāsitaṃ.

हे तसेच नाही का, जसे की 'मी बुद्धांचा त्याग करतो' असे म्हणण्याची इच्छा असताना, चुकून 'मी धम्माचा त्याग करतो' असे म्हटले, तरी त्याची दीक्षा त्यागलीच जाते. किंवा जसे 'मी पहिल्या ध्यानाला प्राप्त होतो' असे म्हणण्याची इच्छा असताना, चुकून 'मी दुसऱ्या ध्यानाला प्राप्त होतो' असे म्हटले, तरी त्याला 'पाराजिक' आपत्ती येतेच. हे देखील त्याचप्रमाणे आहे, असे त्यांनी म्हटले. आणि हे 'स्वीकारतो, शिष्याद्वारे चौकशी करवतो आणि स्वतः निरोप परत आणतो, तर संघादिसिस आपत्ती होते' या पाठाशी सुसंगत आहे; म्हणून हे सुभाषित आहे.

Yathā ca ‘‘māturakkhitaṃ brūhī’’ti vuttassa gantvā tassā ārocetuṃ samatthānaṃ mātādīnampi vadato visaṅketo natthi, evameva ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā dhanakkītā’’ti vattabbe ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā chandavāsinī’’ti evaṃ pāḷiyaṃ vuttesu chandavāsiniādīsu vacanesu aññataravasena vā avuttesupi ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā jāyā pajāpati puttamātā gharaṇī gharasāminī bhattarandhikā sussūsikā paricārikā’’tievamādīsu saṃvāsaparidīpakesu vacanesu aññataravasena vā vadantassāpi visaṅketo natthi tivaṅgasampattiyā āpattiyeva. ‘‘Māturakkhitaṃ brūhī’’ti pesitassa pana gantvā aññāsu piturakkhitādīsu aññataraṃ vadantassa visaṅketaṃ. Esa nayo ‘‘piturakkhitaṃ brūhī’’tiādīsupi.

आणि ज्याप्रमाणे 'आईने रक्षण केलेल्या स्त्रीला सांग' असे म्हटले असता, तिथे जाऊन तिला सांगण्यास समर्थ असलेल्या तिच्या आई इत्यादींना सांगितले तरी 'विसंकेत' होत नाही; त्याचप्रमाणे 'अमुक पुरुषाची धनाने खरेदी केलेली पत्नी हो' असे सांगायचे असताना, 'अमुक पुरुषाची छंदवासिनी पत्नी हो' असे पाळीमध्ये सांगितलेल्या छंदवासिनी इत्यादी शब्दांपैकी कोणताही शब्द वापरल्यास, किंवा पाळीमध्ये न आलेल्या 'अमुक पुरुषाची पत्नी, जाया, प्रजापती, पुत्तमाता (मुलांची आई), घरणी, घरस्वामिनी, भात शिजवणारी, शुश्रूषा करणारी, परिचारिका हो' इत्यादी सहवास दर्शवणाऱ्या शब्दांपैकी कोणताही शब्द वापरून सांगणाऱ्यालाही 'विसंकेत' होत नाही; तीन अंगांच्या पूर्ततेमुळे आपत्ती होतेच. परंतु, 'आईने रक्षण केलेल्या स्त्रीला सांग' असे पाठवले असता, तिथे जाऊन वडिलांनी रक्षण केलेल्या इत्यादी इतर स्त्रियांपैकी कोणा दुसऱ्या स्त्रीला सांगितल्यास 'विसंकेत' होतो. हाच नियम 'वडिलांनी रक्षण केलेल्या स्त्रीला सांग' इत्यादींमध्येही लागू होतो.

Kevalañhettha [Pg.144] ekamūlakadumūlakādivasena ‘‘purisassa mātā bhikkhuṃ pahiṇati, māturakkhitāya mātā bhikkhuṃ pahiṇatī’’ti evamādīnaṃ mūlaṭṭhānañca vasena peyyālabhedoyeva viseso. Sopi pubbe vuttanayattā pāḷianusāreneva sakkā jānitunti nāssa vibhāgaṃ dassetuṃ ādaraṃ karimha.

केवळ येथे एकमूलक, द्विमूलक इत्यादींच्या आधारे 'पुरुषाची आई भिक्खूला पाठवते, आईने रक्षण केलेल्या स्त्रीची आई भिक्खूला पाठवते' इत्यादी मूळ स्थानांच्या आधारे केवळ 'पेय्याल' (संक्षिप्त रूप) चाच भेद आहे. तो भेद देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने पाळीच्या अनुषंगानेच समजून घेता येणे शक्य असल्यामुळे, त्याचे सविस्तर वर्गीकरण दाखवण्याचा आम्ही प्रयत्न केला नाही.

338. Paṭiggaṇhātītiādīsu pana dvīsu catukkesu paṭhamacatukke ādipadena tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso, majjhe dvīhi duvaṅgasampattiyā thullaccayaṃ, ante ekena ekaṅgasampattiyā dukkaṭaṃ. Dutiyacatukke ādipadena duvaṅgasampattiyā thullaccayaṃ, majjhe dvīhi ekaṅgasampattiyā dukkaṭaṃ, ante ekena aṅgābhāvato anāpatti. Tattha paṭiggaṇhātīti āṇāpakassa sāsanaṃ paṭiggaṇhāti. Vīmaṃsatīti pahitaṭṭhānaṃ gantvā taṃ āroceti. Paccāharatīti puna āgantvā mūlaṭṭhassa āroceti.

३३८. 'पटिग्गण्हाति' (स्वीकारतो) इत्यादी दोन चतुष्कांमध्ये, पहिल्या चतुष्कात पहिल्या पदाने (तीन अंगांच्या पूर्ततेमुळे) 'संघादिसिस' आपत्ती होते; मधल्या दोन पदांनी (दोन अंगांच्या पूर्ततेमुळे) 'थुल्लच्चय' आपत्ती होते; आणि शेवटच्या एका पदाने (एका अंगाच्या पूर्ततेमुळे) 'दुक्कट' आपत्ती होते. दुसऱ्या चतुष्कात पहिल्या पदाने (दोन अंगांच्या पूर्ततेमुळे) 'थुल्लच्चय' आपत्ती होते; मधल्या दोन पदांनी (एका अंगाच्या पूर्ततेमुळे) 'दुक्कट' आपत्ती होते; आणि शेवटच्या एका पदाने अंगाच्या अभावामुळे 'अनापत्ती' होते. त्यामध्ये, 'पटिग्गण्हाति' म्हणजे आज्ञा देणाऱ्याचा निरोप स्वीकारणे. 'वीमंसति' म्हणजे पाठवलेल्या ठिकाणी जाऊन तो निरोप सांगणे. 'पच्चाहरति' म्हणजे पुन्हा परत येऊन मूळ पाठवणाऱ्याला सांगणे.

Na paccāharatīti ārocetvā ettova pakkamati. Paṭiggaṇhāti na vīmaṃsatīti purisena ‘‘itthannāmaṃ gantvā brūhī’’ti vuccamāno ‘‘sādhū’’ti tassa sāsanaṃ paṭiggaṇhitvā taṃ pamussitvā vā appamussitvā vā aññena karaṇīyena tassā santikaṃ gantvā kiñcideva kathaṃ kathento nisīdati, ettāvatā ‘‘paṭiggaṇhāti na vīmaṃsati nāmā’’ti vuccati. Atha naṃ sā itthī sayameva vadati ‘‘tumhākaṃ kira upaṭṭhāko maṃ gehe kātukāmo’’ti evaṃ vatvā ca ‘‘ahaṃ tassa bhariyā bhavissāmī’’ti vā ‘‘na bhavissāmī’’ti vā vadati. So tassā vacanaṃ anabhinanditvā appaṭikkositvā tuṇhībhūtova uṭṭhāyāsanā tassa purisassa santikaṃ āgantvā taṃ pavattiṃ āroceti, ettāvatā ‘‘na vīmaṃsati paccāharati nāmā’’ti vuccati. Na vīmaṃsati na paccāharatīti kevalaṃ sāsanārocanakāle paṭiggaṇhātiyeva, itaraṃ pana dvayaṃ na karoti.

‘निरोप परत आणत नाही’ (न पच्चाहरति) म्हणजे (तिला) सांगून तेथूनच निघून जातो. ‘स्वीकारतो पण चौकशी करत नाही’ (पटिग्गण्हाति न वीमंसति) म्हणजे एखाद्या पुरुषाने “अमुक नावाच्या स्त्रीकडे जाऊन सांग” असे म्हटले असता, “ठीक आहे” असे म्हणून त्याचा निरोप स्वीकारून, तो विसरून किंवा न विसरता, इतर काही कामासाठी तिच्याकडे जाऊन काहीतरी बोलत बसतो. एवढ्यावरून “स्वीकारतो पण चौकशी करत नाही” असे म्हटले जाते. नंतर ती स्त्री स्वतःच त्याला म्हणते, “तुमचा उपस्थाक (सेवक) मला पत्नी बनवू इच्छितो असे ऐकले आहे.” असे बोलून, “मी त्याची पत्नी होईन” किंवा “होणार नाही” असे सांगते. तो भिक्खू तिच्या बोलण्याचे अभिनंदन न करता आणि विरोधही न करता, शांत राहूनच आसनावरून उठून त्या पुरुषाकडे परत येतो आणि ती हकीकत सांगतो. एवढ्यावरून “चौकशी करत नाही पण निरोप परत आणतो” असे म्हटले जाते. “चौकशी करत नाही आणि निरोपही परत आणत नाही” म्हणजे केवळ निरोप स्वीकारण्याच्या वेळी तो फक्त स्वीकारतो, परंतु इतर दोन गोष्टी (चौकशी करणे आणि निरोप परत आणणे) करत नाही.

Na paṭiggaṇhāti vīmaṃsati paccāharatīti koci puriso bhikkhussa ṭhitaṭṭhāne vā nisinnaṭṭhāne vā tathārūpiṃ kathaṃ katheti, bhikkhu tena appahitopi pahito viya hutvā itthiyā santikaṃ gantvā ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā’’tiādinā nayena vīmaṃsitvā tassā ruciṃ vā aruciṃ vā puna āgantvā imassa āroceti. Teneva nayena vīmaṃsitvā apaccāharanto [Pg.145] ‘‘na paṭiggaṇhāti vīmaṃsati na paccāharatī’’ti vuccati. Teneva nayena gato avīmaṃsitvā tāya samuṭṭhāpitaṃ kathaṃ sutvā paṭhamacatukkassa tatiyapade vuttanayena āgantvā imassa ārocento ‘‘na paṭiggaṇhāti na vīmaṃsati paccāharatī’’ti vuccati. Catutthapadaṃ pākaṭameva.

‘स्वीकारत नाही, चौकशी करतो आणि निरोप परत आणतो’ (न पटिग्गण्हाति वीमंसति पच्चाहरति) म्हणजे एखादा पुरुष भिक्खूच्या उभे राहण्याच्या किंवा बसण्याच्या ठिकाणी तशा प्रकारची गोष्ट बोलतो. तो भिक्खू त्या पुरुषाने न पाठवले असूनही पाठवल्यासारखे होऊन स्त्रीकडे जाऊन “तू अमुक व्यक्तीची पत्नी होशील का?” अशा प्रकारे चौकशी करून, तिची संमती किंवा असंमती जाणून घेऊन पुन्हा येऊन या पुरुषाला सांगतो. त्याच पद्धतीने चौकशी करून निरोप परत न आणणाऱ्या भिक्खूला “स्वीकारत नाही, चौकशी करतो पण निरोप परत आणत नाही” असे म्हटले जाते. त्याच पद्धतीने गेला असता, चौकशी न करता, तिने स्वतःहून सुरू केलेले बोलणे ऐकून, पहिल्या चतुष्काच्या तिसऱ्या पदात सांगितलेल्या पद्धतीने परत येऊन या पुरुषाला सांगणाऱ्या भिक्खूला “स्वीकारत नाही, चौकशी करत नाही पण निरोप परत आणतो” असे म्हटले जाते. चौथे पद स्पष्टच आहे.

Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva. Yathā pana sambahulāpi ekavatthumhi āpajjanti, evaṃ ekassapi sambahulavatthūsu sambahulā āpattiyo veditabbā. Kathaṃ? Puriso bhikkhuṃ āṇāpeti ‘‘gaccha, bhante, asukasmiṃ nāma pāsāde saṭṭhimattā vā sattatimattā vā itthiyo ṭhitā tā vadehi, hotha kira itthannāmassa bhariyāyo’’ti. So sampaṭicchitvā tattha gantvā ārocetvā puna taṃ sāsanaṃ paccāharati. Yattakā itthiyo tattakā āpattiyo āpajjati. Vuttañhetaṃ parivārepi –

“अनेक भिक्खूंना आज्ञा करतो” इत्यादी पद्धती स्पष्टच आहेत. परंतु ज्याप्रमाणे अनेक भिक्खू एकाच बाबतीत आपत्तीला प्राप्त होतात, त्याचप्रमाणे एका भिक्खूला अनेक बाबतींमध्ये अनेक आपत्ती होतात असे जाणावे. कसे? एखादा पुरुष भिक्खूला आज्ञा करतो, “भंते, जा, अमुक प्रासादात सुमारे साठ किंवा सत्तर स्त्रिया आहेत, त्यांना सांगा की, तुम्ही अमुक व्यक्तीच्या पत्नी व्हा.” तो भिक्खू ते स्वीकारून तेथे जाऊन, त्यांना सांगून पुन्हा तो निरोप परत आणतो. जितक्या स्त्रिया असतील तितक्या आपत्ती त्याला प्राप्त होतात. हे परिवारातही म्हटले आहे –

‘‘Padavītihāramattena, vācāya bhaṇitena ca;

Sabbāni garukāni sappaṭikammāni;

Catusaṭṭhi āpattiyo āpajjeyya ekato;

Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 480);

“केवळ पाऊल टाकण्याने आणि वाणीने बोलण्याने, सर्व जड (गुरू) आणि प्रतिकर्मासह (प्रायश्चित्ताने शुद्ध होणाऱ्या) असणाऱ्या चौसष्ट आपत्ती एकाच वेळी प्राप्त होऊ शकतात. हा प्रश्न विनायकातील कुशल (तज्ज्ञ) व्यक्तींनी विचार केला आहे.”

Imaṃ kira atthavasaṃ paṭicca ayaṃ pañho vutto. Vacanasiliṭṭhatāya cettha ‘‘catusaṭṭhi āpattiyo’’ti vuttaṃ. Evaṃ karonto pana satampi sahassampi āpajjatīti. Yathā ca ekena pesitassa ekassa sambahulāsu itthīsu sambahulā āpattiyo, evaṃ eko puriso sambahule bhikkhū ekissā santikaṃ peseti, sabbesaṃ saṅghādiseso. Eko sambahule bhikkhū sambahulānaṃ itthīnaṃ santikaṃ peseti, itthigaṇanāya saṅghādisesā. Sambahulā purisā ekaṃ bhikkhuṃ ekissā santikaṃ pesenti, purisagaṇanāya saṅghādisesā. Sambahulā ekaṃ sambahulānaṃ itthīnaṃ santikaṃ pesenti, vatthugaṇanāya saṅghādisesā. Sambahulā sambahule ekissā santikaṃ pesenti, vatthugaṇanāya saṅghādisesā. Sambahulā purisā sambahule bhikkhū sambahulānaṃ itthīnaṃ santikaṃ pesenti, vatthugaṇanāya saṅghādisesā. Esa nayo ‘‘ekā itthī ekaṃ bhikkhu’’ntiādīsupi. Ettha ca sabhāgavibhāgatā nāma appamāṇaṃ, mātāpitunampi pañcasahadhammikānampi sañcarittakammaṃ karontassa āpattiyeva.

या अर्थवशाने (कारणामुळे) हा प्रश्न विचारला गेला आहे. येथे शब्दांच्या सुलभतेसाठी “चौसष्ट आपत्ती” असे म्हटले आहे. परंतु असे करणाऱ्याला शंभर किंवा हजार आपत्ती देखील प्राप्त होऊ शकतात. आणि ज्याप्रमाणे एकाने पाठवलेल्या एका भिक्खूला अनेक स्त्रियांच्या बाबतीत अनेक आपत्ती होतात, त्याचप्रमाणे जर एक पुरुष अनेक भिक्खूंना एका स्त्रीकडे पाठवतो, तर सर्वांना संघादिशेष होतो. एक पुरुष अनेक भिक्खूंना अनेक स्त्रियांकडे पाठवतो, तर स्त्रियांच्या संख्येनुसार संघादिशेष होतात. अनेक पुरुष एका भिक्खूला एका स्त्रीकडे पाठवतात, तर पुरुषांच्या संख्येनुसार संघादिशेष होतात. अनेक पुरुष एका भिक्खूला अनेक स्त्रियांकडे पाठवतात, तर वस्तूच्या (प्रकरणाच्या) संख्येनुसार संघादिशेष होतात. अनेक पुरुष अनेक भिक्खूंना एका स्त्रीकडे पाठवतात, तर वस्तूच्या संख्येनुसार संघादिशेष होतात. अनेक पुरुष अनेक भिक्खूंना अनेक स्त्रियांकडे पाठवतात, तर वस्तूच्या संख्येनुसार संघादिशेष होतात. हाच नियम “एक स्त्री, एक भिक्खू” इत्यादींमध्येही लागू होतो. आणि येथे सभाग-विसभाग (समान किंवा भिन्न वर्ग) असणे हे महत्त्वाचे नाही. आई-वडील किंवा पाच सहधर्मीय यांच्यासाठी देखील मध्यस्थीचे काम (सञ्चरित्तकम्म) करणाऱ्याला आपत्तीच होते.

Puriso [Pg.146] bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa pacchimapade antevāsī vīmaṃsitvā bahiddhā paccāharatīti āgantvā ācariyassa anārocetvā ettova gantvā tassa purisassa āroceti. Āpatti ubhinnaṃ thullaccayassāti ācariyassa paṭiggahitattā ca vīmaṃsāpitattā ca dvīhaṅgehi thullaccayaṃ, antevāsikassa vīmaṃsitattā ca paccāhaṭattā ca dvīhaṅgehi thullaccayaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

“पुरुष भिक्खूला आज्ञा करतो, जा भंते” हा चतुष्क अंगांच्या आधारे आपत्तींचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी सांगितला आहे. त्याच्या शेवटच्या पदात “अंतेवासी (शिष्य) चौकशी करून बाहेरून निरोप परत आणतो” म्हणजे तो परत येऊन आचार्यांना न सांगता, तेथूनच जाऊन त्या पुरुषाला सांगतो. “दोघांना थुल्लच्चय आपत्ती होते” म्हणजे आचार्यांनी निरोप स्वीकारल्यामुळे आणि चौकशी करायला लावल्यामुळे या दोन अंगांमुळे थुल्लच्चय आपत्ती होते; आणि अंतेवासीला चौकशी केल्यामुळे आणि निरोप परत आणल्यामुळे या दोन अंगांमुळे थुल्लच्चय आपत्ती होते. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

339. Gacchanto sampādetīti paṭiggaṇhāti ceva vīmaṃsati ca. Āgacchanto visaṃvādetīti na paccāharati. Gacchanto visaṃvādetīti na paṭiggaṇhāti. Āgacchanto sampādetīti vīmaṃsati ceva paccāharati ca. Evaṃ ubhayattha dvīhaṅgehi thullaccayaṃ. Tatiyapade āpatti, catutthe anāpatti.

३३९. “जाताना पूर्ण करतो” म्हणजे स्वीकारतो आणि चौकशीही करतो. “येताना अपूर्ण ठेवतो” म्हणजे निरोप परत आणत नाही. “जाताना अपूर्ण ठेवतो” म्हणजे स्वीकारत नाही. “येताना पूर्ण करतो” म्हणजे चौकशी करतो आणि निरोप परत आणतो. अशा प्रकारे दोन्ही ठिकाणी दोन अंगांमुळे थुल्लच्चय आपत्ती होते. तिसऱ्या पदात आपत्ती होते, चौथ्या पदात अनापत्ती होते.

340. Anāpatti saṅghassa vā cetiyassa vā gilānassa vā karaṇīyena gacchati ummattakassa ādikammikassāti ettha bhikkhusaṅghassa uposathāgāraṃ vā kiñci vā vippakataṃ hoti. Tattha kārukānaṃ bhattavetanatthāya upāsako vā upāsikāya santikaṃ bhikkhuṃ pahiṇeyya, uṃpāsikā vā upāsakassa, evarūpena saṅghassa karaṇīyena gacchantassa anāpatti. Cetiyakamme kayiramānepi eseva nayo. Gilānassa bhesajjatthāyapi upāsakena vā upāsikāya santikaṃ upāsikāya vā upāsakassa santikaṃ pahitassa gacchato anāpatti. Ummattakaādikammikā vuttanayā eva.

३४०. “संघाच्या, चेतियाच्या (स्तूपाच्या) किंवा आजारी व्यक्तीच्या कामासाठी जातो, तसेच उन्मत्तक आणि आदिकर्मिक यांना आपत्ती नाही” या पाठात – भिक्खूसंघाचे उपोसथागार किंवा इतर कोणतेही बांधकाम अपूर्ण राहिलेले असते. तेथे कामगारांच्या जेवणासाठी किंवा मजुरीसाठी उपासक उपासिकेकडे किंवा उपासिका उपासकाकडे भिक्खूला पाठवते, अशा प्रकारच्या संघाच्या कामासाठी जाणाऱ्या भिक्खूला आपत्ती नाही. चेतियाचे (स्तूपाचे) काम चालू असतानाही हाच नियम लागू होतो. आजारी व्यक्तीच्या औषधासाठी देखील उपासकाने उपासिकेकडे किंवा उपासिकेने उपासकाकडे पाठवल्यामुळे जाणाऱ्या भिक्खूला आपत्ती नाही. उन्मत्तक आणि आदिकर्मिक यांच्याविषयी पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच जाणावे.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

पदभाजनियाचे वर्णन समाप्त झाले.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ chasamuṭṭhānaṃ, sīsukkhipanādinā kāyavikārena sāsanaṃ gahetvā gantvā hatthamuddāya vīmaṃsitvā puna āgantvā hatthamuddāya eva ārocentassa kāyato samuṭṭhāti. Āsanasālāya nisinnassa ‘‘itthannāmā āgamissati, tassā cittaṃ jāneyyāthā’’ti kenaci vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ āgataṃ vatvā tassā gatāya puna tasmiṃ purise āgate ārocentassa vācato samuṭṭhāti. Vācāya ‘‘sādhū’’ti sāsanaṃ gahetvā aññena karaṇīyena tassā gharaṃ gantvā aññattha vā gamanakāle taṃ disvā vacībhedeneva vīmaṃsitvā puna aññeneva [Pg.147] karaṇīyena tato apakkamma kadācideva taṃ purisaṃ disvā ārocentassāpi vācatova samuṭṭhāti. Paṇṇattiṃ ajānantassa pana khīṇāsavassāpi kāyavācato samuṭṭhāti. Kathaṃ? Sace hissa mātāpitaro kujjhitvā alaṃvacanīyā honti, tañca bhikkhuṃ gharaṃ upagataṃ therapitā vadati ‘‘mātā te tāta maṃ mahallakaṃ chaḍḍetvā ñātikulaṃ gatā, gaccha taṃ maṃ upaṭṭhātuṃ pesehī’’ti. So ce gantvā taṃ vatvā puna pituno tassā āgamanaṃ vā anāgamanaṃ vā āroceti, saṅghādiseso. Imāni tīṇi acittakasamuṭṭhānāni.

समुत्थानादींमध्ये हे शिक्षापद सहा समुत्थानांचे आहे. डोके वर करणे इत्यादी शारीरिक हालचालींद्वारे निरोप घेऊन, जाऊन आणि हाताच्या इशाऱ्याने चौकशी करून, पुन्हा परत येऊन हाताच्या इशाऱ्यानेच सांगणाऱ्याच्या कायेपासून (शारीरिक क्रियेपासून) समुत्थान होते. आसनशाळेत बसलेल्या भिक्खूला "अमुक नावाची स्त्री येईल, तिचे मन जाणून घ्या" असे कोणी म्हटले असता, "ठीक आहे" असे स्वीकारून, ती आल्यावर तिला बोलून, ती निघून गेल्यावर पुन्हा तो पुरुष आल्यावर त्याला सांगणाऱ्याच्या वाचेपासून (वाणीपासून) समुत्थान होते. वाणीने "ठीक आहे" असे म्हणून निरोप घेऊन, इतर काही कामासाठी तिच्या घरी जाऊन किंवा इतर ठिकाणी जात असताना तिला पाहून केवळ वाणीच्या उच्चारानेच चौकशी करून, पुन्हा इतर काही कामासाठी तेथून निघून जाऊन, कधीतरी त्या पुरुषाला पाहून सांगणाऱ्याच्या देखील वाचेपासूनच समुत्थान होते. परंतु, प्रज्ञप्ती (नियम) माहीत नसलेल्या क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) देखील काय-वाचेपासून समुत्थान होते. ते कशा प्रकारे? जर त्याचे आई-वडील रागावून समजूत काढण्यास योग्य असतील आणि घराकडे आलेल्या त्या भिक्खूला थेरांचे (स्थविरांचे) वडील म्हणतात, "बाळा, तुझी आई मला वृद्ध माणसाला सोडून तिच्या नातेवाईकांच्या घरी गेली आहे. जा, तिला माझी सेवा करण्यासाठी पाठवून दे." जर तो जाऊन तिला सांगतो आणि पुन्हा वडिलांना तिचे येणे किंवा न येणे कळवतो, तर संघादिसेस होतो. ही तीन अचित्तक समुत्थाने आहेत.

Paṇṇattiṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi sañcarittaṃ samāpajjato kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Imāni tīṇi paṇṇattijānanacittena sacittakasamuṭṭhānāni. Kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalādivasena cettha tīṇi cittāni, sukhādivasena tisso vedanāti.

परंतु प्रज्ञप्ती जाणून याच तीन पद्धतींनी संचरित्त (मध्यस्थी) करणाऱ्याच्या काय-चित्तापासून, वाक्-चित्तापासून आणि काय-वाक्-चित्तापासून समुत्थान होते. ही तीन, प्रज्ञप्ती जाणणाऱ्या चित्तामुळे सचित्तक समुत्थाने आहेत. ही क्रिया आहे, संज्ञेमुळे मुक्ती नसलेली (नोसंज्ञाविमोक्ष), प्रज्ञप्ती-वद्य (नियमाचे उल्लंघन), कायकर्म, वचीकर्म आहे; आणि येथे कुशल इत्यादींच्या वशाने तीन चित्ते आणि सुख इत्यादींच्या वशाने तीन वेदना असतात.

341. Vinītavatthūsu ādito vatthupañcake paṭiggahitamattattā dukkaṭaṃ.

३४१. विनीतवस्तूंमध्ये सुरुवातीच्या पाच प्रकरणांमध्ये केवळ स्वीकारल्यामुळे दुक्कट (दुष्कृत) होते.

Kalahavatthusmiṃ sammodanīyaṃ akāsīti taṃ saññāpetvā puna gehagamanīyaṃ

भांडणाच्या प्रकरणात "तिला अनुकूल केले" म्हणजे तिला समजावून सांगून पुन्हा घरी जाण्यास योग्य

Akāsi. Nālaṃvacanīyāti na pariccattāti attho. Yā hi yathā yathā yesu yesu janapadesu pariccattā pariccattāva hoti, bhariyābhāvaṃ atikkamati, ayaṃ ‘‘alaṃvacanīyā’’ti vuccati. Esā pana na alaṃvacanīyā kenacideva kāraṇena kalahaṃ katvā gatā, tenevettha bhagavā ‘‘anāpattī’’ti āha. Yasmā pana kāyasaṃsagge yakkhiyā thullaccayaṃ vuttaṃ, tasmā duṭṭhullādīsupi yakkhipetiyo thullaccayavatthumevāti veditabbā. Aṭṭhakathāsu panetaṃ na vicāritaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

केले. "नालंवचनीया" म्हणजे जिचा त्याग केला गेलेला नाही, असा अर्थ आहे. कारण जी स्त्री ज्या ज्या प्रकारे ज्या ज्या देशांमध्ये (प्रदेशांमध्ये) त्यागली असता खरोखरच त्यागलेली होते आणि पत्नीत्वाच्या भावाचे उल्लंघन करते (पत्नी राहत नाही), तिला "अलंवचनीया" म्हटले जाते. परंतु ही स्त्री "अलंवचनीया" नाही, ती केवळ काही कारणाने भांडण करून गेलेली आहे. म्हणूनच येथे भगवंतांनी "अनापत्ती" (दोष नाही) असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी कायसंसर्गात यक्षिणीच्या बाबतीत थुल्लच्चय (स्थूलदोष) सांगितला आहे, त्याअर्थी दुट्ठुल्ल (दुष्टुल) इत्यादींमध्ये देखील यक्षिणी आणि पेती (प्रेती) या थुल्लच्चयच्याच वस्तू आहेत, असे जाणावे. परंतु अट्ठकथांमध्ये यावर विचार केला गेलेला नाही. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

संचरित्तशिक्षापदवर्णन समाप्त झाले.

6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā

६. कुटिकाशिक्षापदवर्णन

342. Tena samayenāti kuṭikārasikkhāpadaṃ. Tattha āḷavakāti āḷaviraṭṭhe jātā dārakā āḷavakā nāma, te pabbajitakālepi ‘‘āḷavakā’’tveva paññāyiṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘āḷavakā bhikkhū’’ti. Saññācikāyoti [Pg.148] sayaṃ yācitvā gahitūpakaraṇāyo. Kārāpentīti karontipi kārāpentipi, te kira sāsane vipassanādhurañca ganthadhurañcāti dvepi dhurāni chaḍḍetvā navakammameva dhuraṃ katvā paggaṇhiṃsu. Assāmikāyoti anissarāyo, kāretā dāyakena virahitāyoti attho. Attuddesikāyoti attānaṃ uddissa attano atthāya āraddhāyoti attho. Appamāṇikāyoti ‘‘ettakena niṭṭhaṃ gacchissantī’’ti evaṃ aparicchinnappamāṇāyo, vuddhippamāṇāyo vā mahantappamāṇāyoti attho.

३४२. “तेन समयेन” (त्या वेळी) इत्यादी कुटिकाशिक्षापद आहे. तेथे "आळवका" म्हणजे आळवी राष्ट्रात जन्मलेली मुले 'आळवक' नावाचे होते, ते प्रव्रजित झाल्यावरही "आळवक" याच नावाने ओळखले जात होते. त्यांना उद्देशून "आळवक भिक्खू" असे म्हटले आहे. "सञ्ञाचिकाय" (संयाचिका) म्हणजे स्वतः याचना करून साहित्य मिळवलेली (कुटी). "कारापेन्ति" (बांधून घेतात) म्हणजे स्वतःही बांधतात आणि इतरांकडूनही बांधून घेतात; त्यांनी म्हणे शासनात विपश्यनाधुर आणि ग्रंथधुर या दोन्ही धुरा (कर्तव्ये) सोडून केवळ नवकर्म (नवीन बांधकाम) हेच आपले मुख्य कर्तव्य मानून ते स्वीकारले. "अस्सामिकाय" (अस्वामिका) म्हणजे जिचा कोणी स्वामी (मालक) नाही, म्हणजेच बांधकाम करून देणाऱ्या दायकाशिवाय असलेली, असा अर्थ आहे. "अत्तुद्देसिकाय" (आत्मोद्देशिका) म्हणजे स्वतःला उद्देशून, स्वतःच्या फायद्यासाठी सुरू केलेली, असा अर्थ आहे. "अप्पमाणिकाय" (अप्रमाणिका) म्हणजे "एवढ्या साहित्याने पूर्ण होईल" अशा प्रकारे जिचे प्रमाण निश्चित केलेले नाही, किंवा जिचे प्रमाण वाढत जाणारे आहे किंवा खूप मोठे प्रमाण असलेली, असा अर्थ आहे.

Yācanā eva bahulā etesaṃ mandaṃ aññaṃ kammanti yācanabahulā. Evaṃ viññattibahulā veditabbā. Atthato panettha nānākaraṇaṃ natthi, anekakkhattuṃ ‘‘purisaṃ detha, purisatthakaraṃ dethā’’ti yācantānametaṃ adhivacanaṃ. Tattha mūlacchejjāya purisaṃ yācituṃ na vaṭṭati, sahāyatthāya kammakaraṇatthāya ‘‘purisaṃ dethā’’ti yācituṃ vaṭṭati. Purisatthakaranti purisena kātabbaṃ hatthakammaṃ vuccati, taṃ yācituṃ vaṭṭati. Hatthakammaṃ nāma kiñci vatthu na hoti, tasmā ṭhapetvā migaluddakamacchabandhakādīnaṃ sakakammaṃ avasesaṃ sabbaṃ kappiyaṃ. ‘‘Kiṃ, bhante, āgatattha kena kamma’’nti pucchite vā apucchite vā yācituṃ vaṭṭati, viññattipaccayā doso natthi. Tasmā migaluddakādayo sakakammaṃ na yācitabbā, ‘‘hatthakammaṃ dethā’’ti aniyametvāpi na yācitabbā; evaṃ yācitā hi te ‘‘sādhu, bhante’’ti bhikkhū uyyojetvā migepi māretvā āhareyyuṃ. Niyametvā pana ‘‘vihāre kiñci kattabbaṃ atthi, tattha hatthakammaṃ dethā’’ti yācitabbā. Phālanaṅgalādīni upakaraṇāni gahetvā kasituṃ vā vapituṃ vā lāyituṃ vā gacchantaṃ sakiccapasutampi kassakaṃ vā aññaṃ vā kiñci hatthakammaṃ yācituṃ vaṭṭateva. Yo pana vighāsādo vā añño vā koci nikkammo niratthakakathaṃ kathento niddāyanto vā viharati, evarūpaṃ ayācitvāpi ‘‘ehi re idaṃ vā idaṃ vā karohī’’ti yadicchakaṃ kārāpetuṃ vaṭṭati.

ज्यांची याचनाच (मागणीच) जास्त असते आणि इतर काम कमी असते, त्यांना "याचनबहुला" म्हणतात. याचप्रमाणे "विज्ञप्तिबहुला" (वारंवार सूचना देणारे) समजावे. अर्थाच्या दृष्टीने या दोन्हीत काही फरक नाही, अनेक वेळा "माणूस द्या, माणसाचे काम (शारीरिक श्रम) द्या" अशी याचना करणाऱ्यांसाठी हा शब्द आहे. तेथे मूळ उपजीविका नष्ट होईल अशा प्रकारे माणसाची याचना करणे योग्य नाही, मदतीसाठी किंवा काम करण्यासाठी "माणूस द्या" अशी याचना करणे योग्य आहे. "पुरिसत्थकरं" (माणसाचे काम) म्हणजे माणसाने करायचे हस्तकर्म (शारीरिक श्रम) म्हटले जाते, त्याची याचना करणे योग्य आहे. हस्तकर्म ही काही भौतिक वस्तू नाही, म्हणून शिकारी, कोळी इत्यादींचे स्वतःचे (हिंसक) काम सोडून इतर सर्व हस्तकर्म कप्पिय (योग्य) आहे. "भन्ते, आपण कशासाठी आलात? काय काम आहे?" असे विचारले असता किंवा न विचारले असताही याचना करणे योग्य आहे, विज्ञाप्तीच्या कारणामुळे दोष होत नाही. म्हणून शिकारी इत्यादींना त्यांच्या स्वतःच्या कामाची याचना करू नये, "हस्तकर्म द्या" असे अनिश्चितपणे देखील याचना करू नये; कारण अशा प्रकारे याचना केली असता, ते "ठीक आहे, भन्ते" असे म्हणून भिक्खूंना निरोप देऊन प्राण्यांना मारून देखील आणू शकतील. परंतु निश्चित करून "विहारात काही काम करायचे आहे, तेथे हस्तकर्म द्या" अशी याचना करावी. नांगर, फाळ इत्यादी अवजारे घेऊन नांगरणी करण्यासाठी, पेरणी करण्यासाठी किंवा कापणी करण्यासाठी जाणाऱ्या आणि स्वतःच्या कामात व्यस्त असलेल्या शेतकऱ्याकडे किंवा इतर कोणाकडेही काही हस्तकर्माची याचना करणे योग्यच आहे. परंतु जो उष्टे अन्न खाणारा किंवा इतर कोणीही काम नसलेला, निरर्थक गप्पा मारत किंवा झोपत वेळ घालवत असेल, अशा व्यक्तीला याचना न करताही "अरे ये, हे किंवा ते काम कर" असे म्हणून इच्छेनुसार काम करून घेणे योग्य आहे.

Hatthakammassa pana sabbakappiyabhāvadīpanatthaṃ imaṃ nayaṃ kathenti. Sace hi bhikkhu pāsādaṃ kāretukāmo hoti, thambhatthāya pāsāṇakoṭṭakānaṃ gharaṃ gantvā vattabbaṃ ‘‘hatthakammaṃ laddhuṃ vaṭṭati upāsakā’’ti. Kiṃ kātabbaṃ, bhante,ti? Pāsāṇatthambhā uddharitvā dātabbāti. Sace te uddharitvā [Pg.149] vā denti, uddharitvā nikkhitte attano thambhe vā denti, vaṭṭati. Athāpi vadanti – ‘‘amhākaṃ, bhante, hatthakammaṃ kātuṃ khaṇo natthi, aññaṃ uddharāpetha, tassa mūlaṃ dassāmā’’ti uddharāpetvā ‘‘pāsāṇatthambhe uddhaṭamanussānaṃ mūlaṃ dethā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Etenevupāyena pāsādadārūnaṃ atthāya vaḍḍhakīnaṃ santikaṃ iṭṭhakatthāya iṭṭhakavaḍḍhakīnaṃ chadanatthāya gehacchādakānaṃ cittakammatthāya cittakārānanti yena yena attho hoti, tassa tassa atthāya tesaṃ tesaṃ sippakārakānaṃ santikaṃ gantvā hatthakammaṃ yācituṃ vaṭṭati. Hatthakammayācanavasena ca mūlacchejjāya vā bhattavetanānuppadānena vā laddhampi sabbaṃ gahetuṃ vaṭṭati. Araññato āharāpentena ca sabbaṃ anajjhāvutthakaṃ āharāpetabbaṃ.

शारीरिक श्रमाच्या (हत्थकम्म) सर्व प्रकारे कप्पिय (योग्य) असण्याच्या स्पष्टीकरणासाठी हा नियम सांगतात. जर एखादा भिक्खू प्रासाद (विहार) बांधू इच्छित असेल, तर खांबांसाठी दगड घडवणाऱ्यांच्या घरी जाऊन असे म्हणावे - 'उपासकांनो, शारीरिक श्रम मिळणे योग्य आहे.' 'भंते, काय करावे लागेल?' असे विचारल्यास, 'दगडी खांब काढून दिले पाहिजेत' असे सांगावे. जर ते स्वतः काढून देतात किंवा त्यांनी स्वतःसाठी काढून ठेवलेले खांब देतात, तर ते घेणे योग्य आहे. जर ते असे म्हणतात की, 'भंते, आम्हाला शारीरिक श्रम करण्यास वेळ नाही, तुम्ही दुसऱ्या कोणाकडून ते काढून घ्या, आम्ही त्याचे मूल्य (मजुरी) देऊ,' तर ते खांब काढून घेणाऱ्या लोकांना 'या दगडी खांब काढणाऱ्या लोकांना मजुरी द्या' असे सांगणे योग्य आहे. याच उपायाने प्रासादाच्या लाकडासाठी सुतारांकडे, विटांसाठी वीट बनवणाऱ्यांकडे, छपरासाठी छप्पर घालणाऱ्यांकडे, आणि चित्रकामासाठी चित्रकारांकडे - अशा प्रकारे ज्या ज्या कामाची गरज असेल, त्या त्या कामासाठी त्या त्या कारागिरांकडे जाऊन शारीरिक श्रमाची याचना करणे योग्य आहे. आणि शारीरिक श्रमाच्या याचनेद्वारे, पूर्ण खरेदीने किंवा अन्न व वेतन देऊन जे काही प्राप्त होईल, ते सर्व स्वीकारणे योग्य आहे. आणि अरण्यातून आणताना, कोणाच्याही मालकीचे नसलेले सर्व लाकूड-बांबू इत्यादी आणले पाहिजे।

Na kevalañca pāsādaṃ kāretukāmena mañcapīṭhapattaparissāvanadhamakarakacīvarādīni kārāpetukāmenāpi dārulohasuttādīni labhitvā te te sippakārake upasaṅkamitvā vuttanayeneva hatthakammaṃ yācitabbaṃ. Hatthakammayācanavasena ca mūlacchejjāya vā bhattavetanānuppadānena vā laddhampi sabbaṃ gahetabbaṃ. Sace pana kātuṃ na icchanti, bhattavetanaṃ paccāsīsanti, akappiyakahāpaṇādi na dātabbaṃ. Bhikkhācāravattena taṇḍulādīni pariyesitvā dātuṃ vaṭṭati.

केवळ प्रासाद बांधू इच्छिणाऱ्यानेच नव्हे, तर मंच (खाट), पीठ (पाट), पात्र (भिक्षापात्र), परिस्सावन (पाणी गाळण्याचे वस्त्र), धमककरक (पाणी गाळण्याचे भांडे), चीवर इत्यादी बनवू इच्छिणाऱ्या भिक्खूने देखील लाकूड, धातू, सूत इत्यादी मिळवून त्या त्या कारागिरांकडे जाऊन पूर्वोक्त पद्धतीनेच शारीरिक श्रमाची याचना करावी. आणि शारीरिक श्रमाच्या याचनेद्वारे, पूर्ण खरेदीने किंवा अन्न व वेतन देऊन जे काही प्राप्त होईल, ते सर्व स्वीकारले पाहिजे. परंतु, जर ते काम करू इच्छित नसतील आणि अन्न किंवा वेतनाची अपेक्षा करत असतील, तर अकप्पिय (अयोग्य) असलेले कहापण (नाणी) इत्यादी देऊ नये. भिक्षाटनाच्या नियमानुसार तांदूळ इत्यादी मिळवून देणे योग्य आहे।

Hatthakammavasena pattaṃ kāretvā tatheva pācetvā navapakkassa pattassa puñchanatelatthāya antogāmaṃ paviṭṭhena ‘‘bhikkhāya āgato’’ti sallakkhetvā yāguyā vā bhatte vā ānīte hatthena patto pidhātabbo. Sace upāsikā ‘‘kiṃ, bhante’’ti pucchati, ‘‘navapakko patto puñchanatelena attho’’ti vattabbaṃ. Sace sā ‘‘dehi, bhante’’ti pattaṃ gahetvā telena puñchitvā yāguyā vā bhattassa vā pūretvā deti, viññatti nāma na hoti, gahetuṃ vaṭṭatīti.

शारीरिक श्रमाद्वारे पात्र बनवून घेऊन आणि त्याचप्रमाणे ते भाजून घेऊन, नव्याने भाजलेल्या पात्राला लावण्यासाठी तेल मिळवण्याच्या हेतूने गावात प्रवेश केलेल्या भिक्खूने, 'हा भिक्षेसाठी आला आहे' असे समजून लोकांनी पेज किंवा भात आणला असता, हाताने पात्र झाकावे. जर उपासिका 'भंते, काय पाहिजे?' असे विचारते, तर 'हे नवीन भाजलेले पात्र आहे, याला पुसण्यासाठी तेलाची गरज आहे' असे सांगावे. जर ती 'भंते, द्या' असे म्हणून पात्र घेऊन, तेलाने पुसून, पेज किंवा भाताने भरून देते, तर ती विञ्ञत्ति ठरत नाही, ते स्वीकारणे योग्य आहे।

Bhikkhū pageva piṇḍāya caritvā āsanasālaṃ gantvā āsanaṃ apassantā tiṭṭhanti. Tatra ce upāsakā bhikkhū ṭhite disvā sayameva āsanāni āharāpenti, nisīditvā gacchantehi āpucchitvā gantabbaṃ. Anāpucchā gatānampi naṭṭhaṃ gīvā na hoti, āpucchitvā gamanaṃ pana vattaṃ. Sace bhikkhūhi ‘‘āsanāni āharathā’’ti vuttehi āhaṭāni honti, āpucchitvāva gantabbaṃ. Anāpucchā gatānaṃ vattabhedo ca naṭṭhañca gīvāti. Attharaṇakojavādīsupi eseva nayo.

भिक्खू सकाळीच भिक्षेसाठी फिरून आसनशाळेत जातात आणि तेथे आसन न दिसल्याने उभे राहतात. तेथे जर उपासक भिक्खूंना उभे असलेले पाहून स्वतःहून आसने आणून देतात, तर त्यावर बसून जाताना त्यांना विचारून (निरोप घेऊन) जावे. न विचारता गेल्यास जरी हरवलेल्या आसनाची भरपाई (गीवा) करावी लागत नसली, तरी विचारून जाणे हा विनय (नियम) आहे. जर भिक्खूंनी 'आसने आणा' असे म्हटल्यावर त्यांनी ती आणली असतील, तर विचारूनच गेले पाहिजे. न विचारता गेल्यास विनयभंग होतो आणि हरवलेल्या आसनाची भरपाई देखील करावी लागते. चटया, गालिचे इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे।

Makkhikāyo [Pg.150] bahukā honti, ‘‘makkhikābījaniṃ āharathā’’ti vattabbaṃ. Pucimandasākhādīni āharanti, kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahetabbāni. Āsanasālāya udakabhājanaṃ rittaṃ hoti, ‘‘dhamakaraṇaṃ gaṇhā’’ti na vattabbaṃ. Dhamakarakañhi rittabhājane pakkhipanto bhindeyya ‘‘nadiṃ vā taḷākaṃ vā gantvā pana udakaṃ āharā’’ti vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Gehato āharā’’ti neva vattuṃ vaṭṭati, na āhaṭaṃ paribhuñjitabbaṃ. Āsanasālāyaṃ vā araññake vā bhattakiccaṃ karontehi tatthajātakaṃ anajjhāvutthakaṃ yaṃkiñci uttaribhaṅgārahaṃ pattaṃ vā phalaṃ vā sace kiñci kammaṃ karontaṃ āharāpeti, hatthakammavasena āharāpetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Alajjīhi pana bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā hatthakammaṃ na kāretabbaṃ. Ayaṃ tāva purisatthakare nayo.

जर माश्या खूप असतील, तर 'माशा हाकलण्याचे साधन आणा' असे सांगावे. जर ते कडुनिंबाच्या फांद्या इत्यादी आणतात, तर ते कप्पिय करून घेऊन स्वीकारावे. आसनशाळेतील पाण्याचे भांडे रिकामे असेल, तर 'धमककरक घे' असे म्हणू नये. कारण रिकाम्या भांड्यात धमककरक टाकताना तो ते भांडे फोडू शकतो. म्हणून 'नदीवर किंवा तलावावर जाऊन पाणी आण' असे सांगणे योग्य आहे. 'घरातून आण' असे कधीही सांगू नये, आणि आणलेले पाणी वापरू नये. आसनशाळेत किंवा अरण्यात भोजन करत असताना, तेथे उगवलेले, कोणाच्याही मालकीचे नसलेले, तोंडी लावण्यासाठी योग्य असे कोणतेही पान किंवा फळ, जर कोणी काम करत असलेल्या व्यक्तीकडून आणवून घेतले, तर शारीरिक श्रमाच्या नियमाने ते आणवून घेऊन उपभोगणे योग्य आहे. परंतु, अलज्जी भिक्खू किंवा सामणेरांकडून शारीरिक श्रम करवून घेऊ नयेत. हा नियम भोजन करण्यापूर्वीच्या बाबतीत आहे।

Goṇaṃ pana aññātakaappavāritaṭṭhānato āharāpetuṃ na vaṭṭati, āharāpentassa dukkaṭaṃ. Ñātipavāritaṭṭhānatopi mūlacchejjāya yācituṃ na vaṭṭati, tāvakālikanayena sabbattha vaṭṭati. Evaṃ āharāpitañca goṇaṃ rakkhitvā jaggitvā sāmikā paṭicchāpetabbā. Sacassa pādo vā siṅgaṃ vā bhijjati vā nassati vā sāmikā ce sampaṭicchanti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce sampaṭicchanti, gīvā hoti. Sace ‘‘tumhākaṃyeva demā’’ti vadanti na sampaṭicchitabbaṃ. ‘‘Vihārassa demā’’ti vutte pana ‘‘ārāmikānaṃ ācikkhatha jagganatthāyā’’ti vattabbaṃ.

नातेवाईक नसलेल्या आणि निमंत्रण न दिलेल्या लोकांकडून बैल आणवणे योग्य नाही; जो आणवतो त्याला दुक्कट दोष लागतो. नातेवाईक किंवा निमंत्रित लोकांकडून देखील तो कायमचा मागणे योग्य नाही, परंतु तात्पुरत्या वापरासाठी सर्व ठिकाणी मागणे योग्य आहे. अशा प्रकारे आणलेल्या बैलाचे रक्षण करून, त्याला चारा-पाणी देऊन मालकाकडे परत सोपवावे. जर त्याचा पाय किंवा शिंग तुटले किंवा तो नष्ट झाला, आणि मालक ते स्वीकारतात, तर ते चांगले आहे. जर ते स्वीकारत नसतील, तर त्याची भरपाई करावी लागते. जर ते 'आम्ही हा तुम्हालाच देतो' असे म्हणतात, तर तो स्वीकारू नये. परंतु जर ते 'आम्ही हा विहाराला देतो' असे म्हणतात, तर 'याची काळजी घेण्यासाठी आरामीकांना सांगा' असे म्हणावे।

‘‘Sakaṭaṃ dethā’’tipi aññātakaappavārite vattuṃ na vaṭṭati, viññattieva hoti dukkaṭaṃ āpajjati. Ñātipavāritaṭṭhāne pana vaṭṭati, tāvakālikaṃ vaṭṭati kammaṃ katvā puna dātabbaṃ. Sace nemiyādīni bhijjanti pākatikāni katvā dātabbaṃ. Naṭṭhe gīvā hoti. ‘‘Tumhākameva demā’’ti vutte dārubhaṇḍaṃ nāma sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Esa nayo vāsipharasukuṭhārīkudālanikhādanesu. Valliādīsu ca parapariggahitesu. Garubhaṇḍappahonakesuyeva ca valliādīsu viññatti hoti, na tato oraṃ.

‘बैलगाडी द्या’ असे देखील नातेवाईक नसलेल्या व निमंत्रण न दिलेल्या लोकांकडे मागणे योग्य नाही; ती विञ्ञत्ति ठरते आणि दुक्कट दोष लागतो. परंतु नातेवाईक किंवा निमंत्रित लोकांकडे मागणे योग्य आहे, तात्पुरते मागणे योग्य आहे आणि काम झाल्यावर ती परत दिली पाहिजे. जर चाकाची धाव इत्यादी तुटली, तर ती पूर्ववत करून परत दिली पाहिजे. गाडी हरवल्यास तिची भरपाई करावी लागते. जर ‘आम्ही ही तुम्हालाच देतो’ असे म्हटले, तर लाकडी वस्तू म्हणून ती स्वीकारणे योग्य आहे. हाच नियम वासी (तसई), फरसु (कुऱ्हाड), कुठारी (छोटी कुऱ्हाड), कुदाल (कुदळ), निखादन (छिन्नी) यांच्या बाबतीतही लागू होतो. इतरांच्या मालकीच्या वेली इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. केवळ गरूभांड म्हणून गणल्या जाणाऱ्या वेली इत्यादींच्या बाबतीतच विञ्ञत्ति लागू होते, त्यापेक्षा लहान वस्तूंबाबत नाही।

Anajjhāvutthakaṃ pana yaṃkiñci āharāpetuṃ vaṭṭati. Rakkhitagopitaṭṭhāneyeva hi viññatti nāma vuccati. Sā dvīsu paccayesu sabbena sabbaṃ na vaṭṭati, senāsanapaccaye pana ‘‘āhara dehī’’ti viññattimattameva na vaṭṭati[Pg.151], parikathobhāsanimittakammāni vaṭṭanti. Tattha uposathāgāraṃ vā bhojanasālaṃ vā aññaṃ vā yaṃkiñci senāsanaṃ icchato ‘‘imasmiṃ vata okāse evarūpaṃ senāsanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vā ‘‘yutta’’nti vā ‘‘anurūpa’’nti vātiādinā nayena vacanaṃ parikathā nāma. ‘‘Upāsakā tumhe kuhiṃ vasathā’’ti? ‘‘Pāsāde, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ bhikkhūnaṃ pana upāsakā pāsādo na vaṭṭatī’’ti evamādivacanaṃ obhāso nāma. Manusse disvā rajjuṃ pasāreti, khīle ākoṭāpeti. ‘‘Kiṃ idaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘idha āvāsaṃ karissāmā’’ti evamādikaraṇaṃ pana nimittakammaṃ nāma. Gilānapaccaye pana viññattipi vaṭṭati, pageva parikathādīni.

पण, इतरांनी न व्यापलेली (ताब्यात न घेतलेली) कोणतीही वस्तू (वेल इत्यादी) आणवून घेणे योग्य आहे. कारण रक्षण केलेल्या आणि सुरक्षित ठेवलेल्या ठिकाणीच केलेल्या याचनेला 'विज्ञप्ती' (विञ्ञत्ति) म्हटले जाते. ती (विज्ञप्ती) दोन प्रत्ययांच्या (चीवर आणि पिंडपात) बाबतीत सर्व प्रकारे अयोग्य आहे. परंतु, शयनासन प्रत्ययाच्या (राहण्याच्या जागेच्या) बाबतीत "आणा, द्या" अशी केवळ विज्ञप्ती करणे अयोग्य आहे; (मात्र) परिकथा (अप्रत्यक्ष चर्चा), ओभास (संकेत) आणि निमित्तकर्म (खूण करणे) योग्य आहेत. त्यामध्ये, उपोसथगृह, भोजनशाळा किंवा इतर कोणतेही शयनासन इच्छिणाऱ्या भिक्खूने "खरोखर, या ठिकाणी अशा प्रकारचे शयनासन बांधणे योग्य आहे" किंवा "उचित आहे" किंवा "अनुरूप आहे" अशा प्रकारे बोलणे म्हणजे 'परिकथा' होय. "उपासकांनो, तुम्ही कोठे राहता?" "भंते, प्रासादात (महालात) राहतो." "पण उपासकांनो, भिक्खूंसाठी प्रासाद योग्य नाही का?" अशा प्रकारचे बोलणे म्हणजे 'ओभास' होय. लोकांना पाहून दोरी पसरणे, मेढ्या (खुणके) ठोकणे आणि "भंते, हे काय आहे?" असे विचारले असता, "येथे आम्ही आवास बांधणार आहोत" असे सांगणे, या प्रकारच्या कृतीला 'निमित्तकर्म' म्हणतात. परंतु, ग्लानप्रत्ययाच्या (औषधोपचाराच्या) बाबतीत विज्ञप्ती करणे देखील योग्य आहे, मग परिकथा इत्यादी तर आधीपासूनच योग्य आहेत.

Manussā upaddutā yācanāya upaddutā viññattiyāti tesaṃ bhikkhūnaṃ tāya yācanāya ca viññattiyā ca pīḷitā. Ubbijjantipīti ‘‘kiṃ nu āharāpessantī’’ti ubbegaṃ iñjanaṃ calanaṃ paṭilabhanti. Uttasantipīti ahiṃ viya disvā sahasā tasitvā ukkamanti. Palāyantipīti dūratova yena vā tena vā palāyanti. Aññenapi gacchantīti yaṃ maggaṃ paṭipannā taṃ pahāya nivattitvā vāmaṃ vā dakkhiṇaṃ vā gahetvā gacchanti, dvārampi thakenti.

"लोक याचनेने त्रस्त झाले आहेत, विज्ञप्तीने त्रस्त झाले आहेत" याचा अर्थ त्या भिक्खूंच्या त्या याचनेने आणि विज्ञप्तीने ते पीडित झाले आहेत. "ते उद्विग्न होतात" म्हणजे "आता ते काय आणायला लावतील?" असा विचार करून ते उद्वेग, थरकाप किंवा अस्वस्थता अनुभवतात. "ते भयभीत होतात" म्हणजे साप पाहिल्याप्रमाणे अचानक घाबरून बाजूला सरकतात. "ते पळून जातात" म्हणजे दुरूनच ते कोणत्याही दिशेला पळून जातात. "ते दुसऱ्या मार्गाने जातात" म्हणजे ज्या मार्गाने ते चालले होते तो मार्ग सोडून, मागे फिरून डावा किंवा उजवा मार्ग धरून जातात, आणि आपले दरवाजेही बंद करून घेतात.

344. Bhūtapubbaṃ bhikkhaveti iti bhagavā te bhikkhū garahitvā tadanurūpañca dhammiṃ kathaṃ katvā punapi viññattiyā dosaṃ pākaṭaṃ kurumāno iminā ‘‘bhūtapubbaṃ bhikkhave’’tiādinā nayena tīṇi vatthūni dassesi. Tattha maṇikaṇṭhoti so kira nāgarājā sabbakāmadadaṃ mahagghaṃ maṇiṃ kaṇṭhe pilandhitvā carati, tasmā ‘‘maṇikaṇṭho’’ tveva paññāyittha. Uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ karitvā aṭṭhāsīti so kira tesaṃ dvinnaṃ isīnaṃ kaniṭṭho isi mettāvihārī ahosi, tasmā nāgarājā nadito uttaritvā devavaṇṇaṃ nimminitvā tassa santike nisīditvā sammodanīyaṃ kathaṃ katvā taṃ devavaṇṇaṃ pahāya sakavaṇṇameva upagantvā taṃ isiṃ parikkhipitvā pasannākāraṃ karonto uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ karitvā chattaṃ viya dhārayamāno muhuttaṃ ṭhatvā pakkamati, tena vuttaṃ ‘‘uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ karitvā aṭṭhāsī’’ti. Maṇimassa kaṇṭhe pilandhananti maṇiṃ assa kaṇṭhe pilandhitaṃ, āmukkanti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti tena devavaṇṇena āgantvā tāpasena saddhiṃ sammodamāno ekasmiṃ padese aṭṭhāsi.

३४४. "भिक्षूंनो, पूर्वी घडलेली गोष्ट आहे" अशा प्रकारे भगवंतांनी त्या भिक्खूंची निर्भत्सना करून आणि त्यांना अनुरूप अशी धम्मकथा सांगून, पुन्हा एकदा विज्ञप्तीचा (याचनेचा) दोष स्पष्ट करताना "भिक्षूंनो, पूर्वी घडलेली गोष्ट आहे" इत्यादी पद्धतीने तीन कथा सांगितल्या. त्यामध्ये 'मणिकंठ' म्हणजे: तो नागराज आपल्या गळ्यात सर्व इच्छा पूर्ण करणारा अत्यंत मौल्यवान मणी परिधान करून फिरत असे, म्हणून तो 'मणिकंठ' या नावानेच प्रसिद्ध झाला. "डोक्यावर मोठा फणा धरून उभा राहिला" याविषयी: त्या दोन ऋषींपैकी धाकटा ऋषी हा मैत्रीभावाने राहणारा (मेत्ताविहारी) होता. म्हणून तो नागराज नदीतून बाहेर पडून, देवाचे रूप धारण करून त्याच्याजवळ बसला आणि आनंददायी संभाषण करून, नंतर ते देवरूप सोडून आपल्या मूळ रूपात आला. त्याने त्या ऋषीला विळखा घातला आणि आपली श्रद्धा व्यक्त करत त्याच्या डोक्यावर छत्राप्रमाणे आपला मोठा फणा धरला, क्षणभर उभा राहिला आणि निघून गेला. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे: "डोक्यावर मोठा फणा धरून उभा राहिला". "त्याच्या गळ्यात मणी परिधान करणे" म्हणजे त्याच्या गळ्यात घातलेला किंवा बांधलेला मणी, असा अर्थ आहे. "एका बाजूला उभा राहिला" म्हणजे त्या देवरूपाने येऊन, तापसासोबत आनंदपूर्वक संभाषण करत एका ठिकाणी उभा राहिला.

Mamannapānanti [Pg.152] mama annañca pānañca. Vipulanti bahulaṃ. Uḷāranti paṇītaṃ. Atiyācakosīti ativiya yācako, asi punappunaṃ yācasīti vuttaṃ hoti. Susūti taruṇo, thāmasampanno yobbanappattapuriso. Sakkharā vuccati kāḷasilā, tattha dhoto asi ‘‘sakkharadhoto nāmā’’ti vuccati, sakkharadhoto pāṇimhi assāti sakkharadhotapāṇi, pāsāṇe dhotanisitakhaggahatthoti attho. Yathā so asihattho puriso tāseyya, evaṃ tāsesi maṃ selaṃ yācamāno, maṇiṃ yācantoti attho.

"माझे अन्न आणि पेय" (ममन्नपानं) म्हणजे माझे अन्न आणि पेय. "विपुल" (विपुलं) म्हणजे पुष्कळ. "उदार" (उळारं) म्हणजे उत्तम (उत्कृष्ट). "तू अत्यंत याचक आहेस" (अतियाचकोसि) म्हणजे तू अतिशय याचना करणारा आहेस, तू वारंवार मागतोस, असा अर्थ आहे. "शिशू" (सुसू) म्हणजे तरुण, बलवान, तारुण्यात आलेला पुरुष. काळ्या दगडाला (शाणेला) 'सक्खरा' म्हटले जाते; त्यावर घासलेल्या तलवारीला 'सक्खरधोत' म्हणतात. ज्याच्या हातात शाणेवर घासलेली तलवार आहे तो 'सक्खरधोतपाणि' होय; दगडावर घासलेली तीक्ष्ण तलवार हातात असलेला पुरुष, असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे हातात तलवार असलेला तो पुरुष भयभीत करेल, त्याप्रमाणे तू माझ्याकडे त्या दगडाची म्हणजेच मण्याची याचना करून मला भयभीत केलेस, असा अर्थ आहे.

Na taṃ yāceti taṃ na yāceyya. Kataraṃ? Yassa piyaṃ jigīseti yaṃ assa sattassa piyanti jāneyya.

"त्याची याचना करू नये" (न तं याचे) म्हणजे त्या वस्तूची याचना करू नये. कोणती वस्तू? "ज्याला जे प्रिय आहे ते मिळवण्याची इच्छा करणे" (यस्स पियं जिगीसे) म्हणजे जी वस्तू त्या प्राण्याला प्रिय आहे असे ठाऊक असेल, त्याची याचना करू नये.

Kimaṅgaṃ pana manussabhūtānanti manussabhūtānaṃ amanāpāti kimevettha vattabbaṃ.

"मग मनुष्यांच्या बाबतीत काय सांगावे?" (किमंगं पन मनुस्सभूतानं) म्हणजे मनुष्यांसाठी ते अप्रिय असते, याविषयी तर काय सांगावे (यात बोलण्यासारखे काय उरले आहे)!

345. Sakuṇasaṅghassa saddena ubbāḷhoti so kira sakuṇasaṅgho paṭhamayāmañca pacchimayāmañca nirantaraṃ saddameva karoti, so bhikkhu tena saddena pīḷito hutvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tenāha – ‘‘yenāhaṃ tenupasaṅkamī’’ti.

३४५. "पक्ष्यांच्या थव्याच्या आवाजाने त्रस्त झालेला" (सकुणसंघस्स सद्देन उब्बाळ्हो) याविषयी: तो पक्ष्यांचा थवा रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि शेवटच्या प्रहरात सतत आवाज करत असे. तो भिक्खू त्या आवाजाने त्रस्त होऊन भगवंतांच्या जवळ गेला. म्हणूनच त्यांनी (भगवंतांनी) म्हटले आहे – "मी जेथे होतो तेथे गेलो".

Kuto ca tvaṃ bhikkhu āgacchasīti ettha nisinno so bhikkhu na āgacchati vattamānasamīpe pana evaṃ vattuṃ labbhati. Tenāha – ‘‘kuto ca tvaṃ bhikkhu āgacchasī’’ti, kuto āgatosīti attho. Tato ahaṃ bhagavā āgacchāmīti etthāpi so eva nayo. Ubbāḷhoti pīḷito, ukkaṇṭhāpito hutvāti attho.

"भिक्षू, तू कोठून येत आहेस?" (कुतो च त्वं भिक्खु आगच्छसि) येथे बसलेला तो भिक्खू प्रत्यक्षात येत नव्हता, परंतु वर्तमानकाळाच्या अगदी जवळच्या भूतकाळाच्या अर्थाने असे बोलणे योग्य ठरते. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – "भिक्षू, तू कोठून येत आहेस?", म्हणजेच "तू कोठून आला आहेस?" असा अर्थ आहे. "भगवंत, मी तेथून येत आहे" (ततो अहं भगवा आगच्छामि) येथेही हाच नियम लागू होतो. "त्रस्त" (उब्बाळ्हो) म्हणजे पीडित झालेला, कंटाळलेला, असा अर्थ आहे.

So sakuṇasaṅgho ‘‘bhikkhu pattaṃ yācatī’’ti ettha na te sakuṇā bhikkhuno vacanaṃ jānanti, bhagavā pana attano ānubhāvena yathā jānanti tathā akāsi.

तो पक्ष्यांचा थवा "भिक्खू पात्राची याचना करत आहे" असे समजला – येथे ते पक्षी भिक्खूचे बोलणे समजत नव्हते, परंतु भगवंतांनी आपल्या प्रभावाने अशी परिस्थिती निर्माण केली की त्यांना ते समजले.

346. Apāhaṃ te na jānāmīti api ahaṃ te jane ‘‘ke vā ime, kassa vā ime’’ti na jānāmi. Saṅgamma yācantīti samāgantvā vaggavaggā hutvā yācanti. Yācako appiyo hotīti yo yācati so appiyo hoti. Yācaṃ adadamappiyoti yācanti yācitaṃ vuccati, yācitamatthaṃ adadantopi appiyo hoti. Atha vā yācanti yācantassa, adadamappiyoti [Pg.153] adento appiyo hoti. Mā me videssanā ahūti mā me appiyabhāvo ahu, ahaṃ vā tava, tvaṃ vā mama videsso appiyo mā ahosīti attho.

३४६. "मी देखील त्यांना ओळखत नाही" (अपाहं ते न जानामि) म्हणजे "मी त्या लोकांना ओळखत नाही की हे कोण आहेत किंवा कोणाचे (मुलगे) आहेत." "एकत्र येऊन याचना करतात" (संगम्म याचन्ति) म्हणजे एकत्र येऊन, गट करून याचना करतात. "याचना करणारा अप्रिय होतो" (याचको अप्पियो होति) म्हणजे जो याचना करतो तो अप्रिय होतो. "याचना केल्यावर न देणारा अप्रिय होतो" (याचं अददमप्पियो) याविषयी: मागितलेल्या वस्तूला 'याचम्' म्हटले जाते; मागितलेली वस्तू न देणारा देखील अप्रिय होतो. अथवा, 'याचम्' म्हणजे याचना करणाऱ्याला; 'अददमप्पियो' म्हणजे न देणारा अप्रिय होतो. "माझ्याविषयी द्वेष (अप्रियता) नसो" (मा मे विदेस्सना अहु) म्हणजे माझ्याबद्दल अप्रियता निर्माण होऊ नये; "मी तुमच्यासाठी किंवा तुम्ही माझ्यासाठी अप्रिय होऊ नये", असा अर्थ आहे.

347. Dussaṃharānīti kasigorakkhādīhi upāyehi dukkhena saṃharaṇīyāni.

३४७. "कष्टाने गोळा करण्याजोगे" (दुस्संहरानि) म्हणजे शेती, पशुपालन इत्यादी उपायांनी कष्टाने गोळा करण्याजोगे.

348-9. Saññācikāya pana bhikkhunāti ettha saññācikā nāma sayaṃ pavattitayācanā vuccati, tasmā ‘‘saññācikāyā’’ti attano yācanāyāti vuttaṃ hoti, sayaṃ yācitakehi upakaraṇehīti attho. Yasmā pana sā sayaṃyācitakehi kayiramānā sayaṃ yācitvā kayiramānā hoti, tasmā taṃ atthapariyāyaṃ dassetuṃ ‘‘sayaṃ yācitvā purisampī’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ.

३४८-९. "स्वतः याचना करणाऱ्या भिक्खूने" (सञ्ञाचिकाय पन भिक्खुना) याविषयी: येथे 'सञ्ञाचिका' म्हणजे स्वतः केलेली याचना होय. म्हणून "सञ्ञाचिकाय" म्हणजे स्वतःच्या याचनेने; स्वतः मागून आणलेल्या साहित्याने (साधनांनी), असा अर्थ आहे. पण ती (कुटी) स्वतः मागून आणलेल्या साहित्याने बांधली जात असताना, ती स्वतः याचना करूनच बांधली जात असते; म्हणून तो पर्यायी अर्थ दर्शवण्यासाठी "स्वतः माणसाकडे याचना करून..." असे याचे पदभाजन (शब्दांचे विश्लेषण) सांगितले आहे.

Ullittāti antolittā. Avalittāti bahilittā. Ullittāvalittāti antarabāhiralittāti vuttaṃ hoti.

"उल्लिप्त" (उल्लित्ता) म्हणजे आतल्या बाजूने लिंपलेली (गिलावा केलेली). "अवलिप्त" (अवलित्ता) म्हणजे बाहेरच्या बाजूने लिंपलेली. "उल्लिप्त-अवलिप्त" (उल्लित्तावुलित्ता) म्हणजे आत आणि बाहेर दोन्ही बाजूंनी लिंपलेली, असे म्हटले आहे.

Kārayamānenāti imassa padabhājane ‘‘kārāpentenā’’ti ettakameva vattabbaṃ siyā, evañhi byañjanaṃ sameti. Yasmā pana saññācikāya kuṭiṃ karontenāpi idha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ, tasmā karonto vā hotu kārāpento vā ubhopete ‘‘kārayamānenā’’ti imināva padena saṅgahitāti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘karonto vā kārāpento vā’’ti vuttaṃ. Yadi pana karontena vā kārāpentena vāti vadeyya, byañjanaṃ vilomitaṃ bhaveyya, na hi kārāpento karonto nāma hoti, tasmā atthamattamevettha dassitanti veditabbaṃ.

‘कारयमानेन’ (बांधवून घेणाऱ्याने) या पदाच्या पदभाजनामध्ये (शब्द-विश्लेषणामध्ये) ‘कारापेन्तेन’ (दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने) एवढेच सांगायला हवे होते, कारण असे केल्यास शब्दरचना सुसंगत होते. परंतु, ज्याअर्थी स्वतःच्या याचनेने स्वतःसाठी कुटी बनवणाऱ्या भिक्खूने सुद्धा येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच आचरण केले पाहिजे, म्हणून स्वतः बनवणारा असो किंवा दुसऱ्याकडून बनवून घेणारा असो, हे दोन्ही भिक्खू ‘कारयमानेन’ याच पदाने समाविष्ट होतात, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी ‘करोन्तो वा कारापेन्तो वा’ (स्वतः बनवणारा किंवा दुसऱ्याकडून बनवून घेणारा) असे म्हटले आहे. जर ‘करोन्तेन वा कारापेन्तेन वा’ असे म्हटले असते, तर शब्दरचना विसंगत झाली असती. कारण दुसऱ्याकडून करवून घेणारा हा स्वतः करणारा नसतो. म्हणून येथे केवळ अभिप्रेत अर्थच दर्शवला आहे, असे समजावे।

Attuddesanti ‘‘mayhaṃ esā’’ti evaṃ attā uddeso assāti attuddesā, taṃ attuddesaṃ. Yasmā pana yassā attā uddeso sā attano atthāya hoti, tasmā atthapariyāyaṃ dassento ‘‘attuddesanti attano atthāyā’’ti āha. Pamāṇikā kāretabbāti pamāṇayuttā kāretabbā. Tatridaṃ pamāṇanti tassā kuṭiyā idaṃ pamāṇaṃ. Sugatavidatthiyāti sugatavidatthi nāma idāni majjhimassa purisassa tisso [Pg.154] vidatthiyo vaḍḍhakīhatthena diyaḍḍho hattho hoti. Bāhirimena mānenāti kuṭiyā bahikuṭṭamānena dvādasa vidatthiyo, minantena pana sabbapaṭhamaṃ dinno mahāmattikapariyanto na gahetabbo. Thusapiṇḍapariyantena minitabbaṃ. Thusapiṇḍassaupari setakammaṃ abbohārikaṃ. Sace thusapiṇḍena anatthiko mahāmattikāya eva niṭṭhāpeti, mahāmattikāva paricchedo.

‘अत्तुद्देसं’ (स्वतःसाठी निर्देशित) म्हणजे ‘ही माझी आहे’ अशा प्रकारे ज्या कुटीचा स्वतः (भिक्खू) हाच निर्देशित व्यक्ती असतो, ती कुटी ‘अत्तुद्देसा’ म्हटली जाते. त्या स्वतःसाठी निर्देशित कुटीला. परंतु ज्याअर्थी ज्या कुटीचा स्वतः निर्देशित व्यक्ती असतो, ती कुटी स्वतःच्या उपयोगासाठी असते, म्हणून पर्यायी अर्थ दर्शवताना ‘अत्तुद्देसं म्हणजे स्वतःच्या उपयोगासाठी’ असे म्हटले आहे. ‘पमाणिका कारेतब्बा’ म्हणजे प्रमाणबद्ध (योग्य मापाची) कुटी बनवली पाहिजे. ‘तत्रिदं पमाणं’ म्हणजे हे पुढील माप त्या कुटीचे प्रमाण आहे. ‘सुगतविदत्थिया’ यामध्ये ‘सुगत-वितस्ती’ (सुगतांची वीत) म्हणजे सध्याच्या काळातील मध्यम आकाराच्या माणसाच्या तीन विती होय. सुताराच्या हाताने (गजाने) ती दीड हात होते. ‘बाहिरिमेन मानेन’ म्हणजे कुटीच्या बाहेरील भिंतीच्या मापाने बारा विती होय. मोजमाप करताना भिक्खूने सर्वात आधी लावलेल्या मातीच्या मोठ्या थराचा शेवटचा भाग मोजू नये. भुशाच्या थराच्या (कोंड्याच्या मिश्रणाच्या) टोकापर्यंत मोजले पाहिजे. भुशाच्या थरावर पांढरा रंग देण्याचे काम (चुना लावणे) नगण्य आहे. जर भुशाच्या थराची गरज नसून केवळ मातीच्या थरानेच काम पूर्ण केले, तर मातीचा थरच मोजमापाची सीमा ठरतो।

Tiriyanti vitthārato. Sattāti satta sugatavidatthiyo. Antarāti imassa pana ayaṃ niddeso, ‘‘abbhantarimena mānenā’’ti, kuṭṭassa bahi antaṃ aggahetvā abbhantarimena antena miniyamāne tiriyaṃ satta sugatavidatthiyo pamāṇanti vuttaṃ hoti.

‘तिरियं’ म्हणजे रुंदीने. ‘सत्त’ म्हणजे सात सुगत-वितस्ती. ‘अन्तरा’ या पदाचे ‘अब्भन्तरिमेन मानेन’ (आतील मापाने) हे स्पष्टीकरण आहे. भिंतीचा बाहेरील भाग न मोजता आतील भागाने मोजले असता, रुंदीने सात सुगत-वितस्ती हे प्रमाण आहे, असे म्हटले आहे।

Yo pana lesaṃ oḍḍento yathāvuttappamāṇameva karissāmīti dīghato ekādasa vidatthiyo tiriyaṃ aṭṭha vidatthiyo, dīghato vā terasa vidatthiyo tiriyaṃ cha vidatthiyo kareyya, na vaṭṭati. Ekatobhāgena atikkantampi hi pamāṇaṃ atikkantameva hoti. Tiṭṭhatu vidatthi, kesaggamattampi dīghato vā hāpetvā tiriyaṃ tiriyato vā hāpetvā dīghaṃ vaḍḍhetuṃ na vaṭṭati, ko pana vādo ubhato vaḍḍhane? Vuttañhetaṃ – ‘‘āyāmato vā vitthārato vā antamaso kesaggamattampi atikkamitvā karoti vā kārāpeti vā payoge dukkaṭa’’ntiādi (pārā. 353). Yathāvuttappamāṇā eva pana vaṭṭati. Yā pana dīghato saṭṭhihatthāpi hoti tiriyaṃ tihatthā vā ūnakacatuhatthā vā yattha pamāṇayutto mañco ito cito ca na parivattati, ayaṃ kuṭīti saṅkhyaṃ na gacchati, tasmā ayampi vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana pacchimakoṭiyā catuhatthavitthārā vuttā, tato heṭṭhā akuṭi. Pamāṇikāpi pana adesitavatthukā vā sārambhā vā aparikkamanā vā na vaṭṭati. Pamāṇikā desitavatthukā anārambhā saparikkamanāva vaṭṭati. Pamāṇato ūnatarampi catuhatthaṃ pañcahatthampi karontena desitavatthukāva kāretabbā. Pamāṇātikkantañca pana karonto lepapariyosāne garukaṃ āpattiṃ āpajjati.

परंतु जो भिक्खू काहीतरी सबब पुढे करून ‘मी सांगितलेल्या प्रमाणाचीच कुटी बनवीन’ असा विचार करून लांबीने अकरा विती आणि रुंदीने आठ विती (म्हणजे लांबी एक वीत कमी करून रुंदी एक वीत वाढवून), किंवा लांबीने तेरा विती आणि रुंदीने सहा विती (म्हणजे लांबी एक वीत वाढवून रुंदी एक वीत कमी करून) बनवेल, तर त्याचे हे करणे योग्य नाही. कारण एका बाजूने जरी प्रमाणाचे उल्लंघन झाले, तरी ते उल्लंघनच मानले जाते. एक वीत तर दूरच राहो, अगदी केसाच्या टोकाएवढी देखील लांबी कमी करून रुंदी वाढवणे किंवा रुंदी कमी करून लांबी वाढवणे योग्य नाही; मग दोन्ही बाजू वाढवण्याबाबत तर काय सांगावे? कारण भगवंतांनी पदभाजनामध्ये सांगितले आहे की— ‘लांबीने किंवा रुंदीने अगदी केसाच्या टोकाएवढे देखील उल्लंघन करून जो बनवतो किंवा बनवून घेतो, त्याला प्रयोगात दुक्कट (दोष) होतो’ इत्यादी. केवळ सांगितलेल्या प्रमाणाचीच कुटी योग्य ठरते. परंतु जी कुटी लांबीने साठ हात असली तरी रुंदीने तीन हात किंवा चार हातांपेक्षा कमी असते, ज्या कुटीमध्ये प्रमाणबद्ध असलेला मंचक (खाट) इकडे तिकडे फिरवता येत नाही, ती ‘कुटी’ या संज्ञेस पात्र ठरत नाही; म्हणून अशी बनवणे देखील योग्य ठरते (कारण तिला हा नियम लागू होत नाही). महापंचरी अट्ठकथेत तर अंतिम मर्यादेनुसार चार हात रुंदीची कुटी सांगितली आहे, त्यापेक्षा कमी मापाची ती कुटी नव्हे. परंतु प्रमाणबद्ध असली तरी, जिच्या जागेचा निर्देश केलेला नाही अशी, किंवा सजीव प्राण्यांचा उपद्रव असणारी, किंवा जिच्याभोवती फिरण्यासाठी पुरेशी जागा नाही अशी कुटी योग्य नाही. केवळ प्रमाणबद्ध असलेली, जिच्या जागेचा निर्देश केलेला आहे अशी, उपद्रवरहित आणि परिक्रमणासाठी जागा असलेलीच कुटी योग्य ठरते. प्रमाणापेक्षा लहान असलेली, अगदी चार हातांची किंवा पाच हातांची देखील कुटी बनवताना भिक्खूने ती निर्देशित जागेवरच बनवली पाहिजे. आणि प्रमाणाचे उल्लंघन करून कुटी बनवणारा भिक्खू लेपनाचे काम पूर्ण झाल्यावर गुरुकापत्तीला (संघादिसेस आपत्तीला) प्राप्त होतो।

Tattha lepo ca alepo ca lepokāso ca alepokāso ca veditabbo. Seyyathidaṃ – lepoti dve lepā – mattikālepo ca sudhālepo ca. Ṭhapetvā pana ime dve lepe avaseso bhasmagomayādibhedo lepo, alepo. Sacepi kalalalepo hoti, alapo eva. Lepokāsoti bhittiyo ceva chadanañca, ṭhapetvā [Pg.155] pana bhitticchadane avaseso thambhatulāpiṭṭhasaṅghāṭavātapānadhūmacchiddādi alepāraho okāso sabbopi alepokāsoti veditabbo.

त्यामध्ये लेप, अलेप, लेपाची जागा आणि अलेपाची जागा समजून घेतली पाहिजे. ते खालीलप्रमाणे समजावे— ‘लेप’ म्हणजे दोन प्रकारचे लेप आहेत— मातीचा लेप आणि चुन्याचा लेप. परंतु हे दोन लेप सोडून उरलेला राख, शेण इत्यादी प्रकारचा लेप हा ‘अलेप’ (लेप नव्हे) मानला जातो. जरी चिखलाचा लेप असला, तरी तो देखील ‘अलेप’च मानला जातो. ‘लेपोकास’ (लेपाची जागा) म्हणजे भिंती आणि छप्पर होय. परंतु भिंती आणि छप्पर सोडून उरलेली खांब, वासे, तुळ्या, चौकटी, खिडक्या, धुराडे इत्यादी लेप देण्यास अयोग्य असलेली सर्व जागा ‘अलेपोकास’ (अलेपाची जागा) म्हणून समजली पाहिजे।

Bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāyāti yasmiṃ ṭhāne kuṭiṃ kāretukāmo hoti, tattha vatthudesanatthāya bhikkhū netabbā. Tena kuṭikārakenātiādi pana yena vidhinā te bhikkhū abhinetabbā, tassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha kuṭivatthuṃ sodhetvāti na visamaṃ araññaṃ bhikkhū gahetvā gantabbaṃ, kuṭivatthuṃ pana paṭhamameva sodhetvā samatalaṃ sīmamaṇḍalasadisaṃ katvā pacchā saṅghaṃ upasaṅkamitvā yācitvā netabbāti dasseti. Evamassa vacanīyoti saṅgho evaṃ vattabbo assa. Parato pana ‘‘dutiyampi yācitabbā’’ti bhikkhū sandhāya bahuvacanaṃ vuttaṃ. No ce sabbo saṅgho ussahatīti sace sabbo saṅgho na icchati, sajjhāyamanasikārādīsu uyyuttā te te bhikkhū honti. Sārambhaṃ anārambhanti saupaddavaṃ anupaddavaṃ. Saparikkamanaṃ aparikkamananti saupacāraṃ anupacāraṃ.

‘भिक्खू अभिनेतब्बा वत्थुदेसनाय’ म्हणजे ज्या ठिकाणी कुटी बनवण्याची इच्छा असते, त्या ठिकाणी जागेचा निर्देश करण्यासाठी भिक्खूंना घेऊन गेले पाहिजे. ‘तेन कुटिकारकेन’ इत्यादी मजकूर तर ज्या पद्धतीने त्या भिक्खूंना घेऊन गेले पाहिजे, ती पद्धत दर्शवण्यासाठी सांगितला आहे. त्यामध्ये ‘कुटिवत्थुं सोधेत्वा’ (कुटीची जागा स्वच्छ करून) या पदाने हे दर्शवले आहे की, भिक्खूंना घेऊन खडबडीत अरण्यात जाऊ नये, तर कुटीच्या जागेची आधीच स्वच्छता करून ती समतल (सपाट) किंवा सीमा-मंडलासारखी करून, नंतर संघाकडे जाऊन व याचना करून भिक्खूंना घेऊन जावे. ‘एवमस्स वचनीयो’ म्हणजे त्याने संघाला अशा प्रकारे सांगितले पाहिजे. पुढे तर ‘दुतियम्पि याचितब्बा’ (दुसऱ्यांदाही याचना करावी) यामध्ये भिक्खूंना उद्देशून बहुवचन वापरले आहे. ‘नो चे सब्बो सङ्घो उस्सहति’ म्हणजे जर संपूर्ण संघ येण्यास तयार नसेल, तर ते ते भिक्खू सज्झाय (सस्वर पठण), मनसिकार (चिंतन) इत्यादी कामांमध्ये मग्न असतात. ‘सारम्भं अनारम्भं’ म्हणजे उपद्रवासहित आणि उपद्रवरहित. ‘सपरिक्कमनं अपरिक्कमनं’ म्हणजे उपचारासह (भोवती फिरण्यासाठी पुरेशी जागा असलेली) आणि उपचाराशिवाय (भोवती फिरण्यासाठी पुरेशी जागा नसलेली)।

Pattakallanti patto kālo imassa olokanassāti pattakālaṃ, pattakālameva pattakallaṃ. Idañca vatthuṃolokanatthāya sammutikammaṃ anusāvanānayena oloketvāpi kātuṃ vaṭṭati. Parato pana vatthudesanākammaṃ yathāvuttāya eva ñattiyā ca anusāvanāya ca kātabbaṃ, oloketvā kātuṃ na vaṭṭati.

‘पत्तकल्लं’ म्हणजे या जागेच्या निरीक्षणाची योग्य वेळ आली आहे, म्हणून ते ‘पत्तकाल’ (योग्य वेळ) म्हटले जाते. ‘पत्तकाल’ म्हणजेच ‘पत्तकल्ल’ होय. आणि जागेच्या निरीक्षणासाठी हे संमतीचे कर्म अनुसावन (घोषणा) करण्याच्या पद्धतीने केवळ विचारून देखील करणे योग्य ठरते. परंतु पुढे जागेचा निर्देश करण्याचे कर्म सांगितलेल्या पद्धतीनेच ज्ञप्ति (प्रस्ताव) आणि अनुसावन (घोषणा) करूनच केले पाहिजे, केवळ विचारून करणे योग्य नाही।

353. Kipillikānanti rattakāḷapiṅgalādibhedānaṃ yāsaṃ kāsañci kipillikānaṃ. Kipīllakānantipi pāṭho. Āsayoti nibaddhavasanaṭṭhānaṃ, yathā ca kipillikānaṃ evaṃ upacikādīnampi nibaddhavasanaṭṭhānaṃyeva āsayo veditabbo. Yattha pana te gocaratthāya āgantvā gacchanti, sabbesampi tādiso sañcaraṇappadeso avārito, tasmā tattha apanetvā sodhetvā kātuṃ vaṭṭati. Imāni tāva cha ṭhānānisattānuddayāya paṭikkhittāni.

३५३. ‘किपिल्लिकानं’ म्हणजे तांबड्या, काळ्या, पिवळसर-तपकिरी इत्यादी प्रकारच्या कोणत्याही मुंग्यांच्या. ‘किपिल्लकानं’ असाही पाठ आहे. ‘आसयो’ म्हणजे नियमित राहण्याचे ठिकाण (घरटे/वारूळ). ज्याप्रमाणे मुंग्यांचे नियमित राहण्याचे ठिकाण हेच त्यांचे राहण्याचे ठिकाण (आसय) मानले जाते, त्याचप्रमाणे वाळवी इत्यादी प्राण्यांचे देखील नियमित राहण्याचे ठिकाणच ‘आसय’ समजले पाहिजे. परंतु ज्या ठिकाणी ते प्राणी अन्नाच्या शोधात येऊन-जाऊन असतात, अशा सर्व प्राण्यांचा तसा फिरण्याचा परिसर निषिद्ध नाही. म्हणून त्या ठिकाणी प्राण्यांना बाजूला करून व जागा स्वच्छ करून कुटी बांधणे योग्य ठरते. ही सहा ठिकाणे प्राण्यांबद्दलच्या करुणेपोटी निषिद्ध केली आहेत।

Hatthīnaṃ vāti hatthīnaṃ pana nibaddhavasanaṭṭhānampi nibaddhagocaraṭṭhānampi na vaṭṭati, sīhādīnaṃ āsayo ca gocarāya pakkamantānaṃ nibaddhagamanamaggo ca na vaṭṭati. Etesaṃ gocarabhūmi na gahitā. Yesaṃ kesañcīti aññesampi vāḷānaṃ tiracchānagatānaṃ[Pg.156]. Imāni satta ṭhānāni sappaṭibhayāni bhikkhūnaṃ ārogyatthāya paṭikkhittāni. Sesāni nānāupaddavehi saupaddavāni. Tattha pubbaṇṇanissitanti pubbaṇṇaṃ nissitaṃ sattannaṃ dhaññānaṃ viruhanakakhettasāmantā ṭhitaṃ. Eseva nayo aparaṇṇanissitādīsupi. Ettha pana abbhāghātanti kāraṇāgharaṃ verigharaṃ, corānaṃ māraṇatthāya katanti kurundiādīsu.

"हत्तींचे किंवा" (हत्थीनां वा) म्हणजे हत्तींचे नेहमी राहण्याचे ठिकाण किंवा नेहमी फिरण्याचे (चरण्याचे) ठिकाण सुद्धा (कुटी बांधण्यासाठी) योग्य नाही. सिंहादी प्राण्यांचे निवासस्थान आणि शिकार शोधण्यासाठी जाणाऱ्या प्राण्यांचा नेहमीचा जाण्याचा मार्ग सुद्धा योग्य नाही. या प्राण्यांची संचारभूमी (कुटी बांधण्यासाठी) घेतली जाऊ नये. "ज्या कोणाचेही" (येसं केसंचि) म्हणजे इतरही हिंस्र पशूंचे किंवा तिर्यक प्राण्यांचे. ही सात स्थाने भययुक्त (धोकादायक) असल्याने भिक्खूंच्या आरोग्यासाठी (कल्याणासाठी) वर्ज्य केली आहेत. उर्वरित स्थाने विविध उपद्रवांनी युक्त आहेत. त्यामध्ये "पुब्बण्णनिस्सितं" म्हणजे धान्यावर (धान्य पिकावर) अवलंबून असलेले, जे सात प्रकारच्या धान्यांच्या उगवण्याच्या शेताजवळ स्थित असते. हाच नियम 'अपरण्णनिस्सित' (इतर पिके/कडधान्ये) इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. येथे "अब्भाघातं" म्हणजे बंदीखाना (छळ करण्याचे घर), शत्रूचे घर किंवा चोरांना मारण्यासाठी बनवलेले घर, असे कुरुंदी इत्यादी अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे.

Āghātananti dhammagandhikā vuccati. Susānanti mahāsusānaṃ. Saṃsaraṇanti anibbijjhagamanīyo gatapaccāgatamaggo vuccati. Sesaṃ uttānameva.

"आघातन" म्हणजे धम्मगंधिका (न्यायानुसार चोरांचे हातपाय कापण्याची जागा/वधस्तंभ) असे म्हटले जाते. "सुसान" म्हणजे महास्मशान (जेथे नेहमी प्रेते आणली जातात). "संसरणा" म्हणजे आरपार न जाणारा, जाऊन परत येण्याचा छोटा मार्ग असे म्हटले जाते. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Na sakkā hoti yathāyuttena sakaṭenāti dvīhi balibaddehi yuttena sakaṭena ekaṃ cakkaṃ nibbodakapatanaṭṭhāne ekaṃ bahi katvā āvijjituṃ na sakkā hoti. Kurundiyaṃ pana ‘‘catūhi yuttenā’’ti vuttaṃ. Samantā nisseṇiyā anuparigantunti nisseṇiyaṃ ṭhatvā gehaṃ chādentehi na sakkā hoti samantā nisseṇiyā āvijjituṃ. Iti evarūpe sārambhe ca aparikkamane ca ṭhāne na kāretabbā. Anārambhe pana saparikkamane kāretabbā, taṃ vuttapaṭipakkhanayena pāḷiyaṃ āgatameva.

"योग्य रीतीने जोडलेल्या गाडीने फिरणे शक्य नाही" (न सक्का होति यथायुत्तेन सकटेनाति) म्हणजे दोन बैलांनी जोडलेल्या गाडीचे एक चाक छपराच्या पाण्याच्या पडण्याच्या जागेत (ओळंब्यात) आणि दुसरे चाक बाहेर ठेवून गोलाकार फिरवणे शक्य होत नाही. कुरुंदी अट्ठकथेत मात्र "चार बैलांनी जोडलेल्या" असे म्हटले आहे. "भोवताली शिडीने फिरणे" (समन्ता निस्सेणिया अनुपरिगन्तुं) म्हणजे शिडीवर उभे राहून घराला छप्पर घालणाऱ्यांना भोवताली शिडी फिरवणे शक्य होत नाही. अशा प्रकारे, अशा स-आरंभ (धोकादायक) आणि अपरिक्कमन (भोवताली पुरेशी जागा नसलेल्या) ठिकाणी कुटी बांधू नये. परंतु निरारंभ आणि सपरिक्कमन (भोवताली पुरेशी जागा असलेल्या) ठिकाणी ती बांधावी, ते सांगितलेल्या विरुद्ध न्यायाने पाळीमध्ये आलेलेच आहे.

Puna saññācikā nāmāti evamādi ‘‘sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane saññācikāya kuṭiṃ kāreyyā’’ti evaṃ vuttasaṃyācikādīnaṃ atthappakāsanatthaṃ vuttaṃ.

पुन्हा "सञ्ञाचिका नाम" इत्यादी शब्द, "जर भिक्खूने स-आरंभ आणि अपरिक्कमन जागेत स्वतःसाठी याचना करून कुटी बांधली तर..." अशा प्रकारे सांगितलेल्या 'संयाचिका' इत्यादी शब्दांचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे.

Payoge dukkaṭanti evaṃ adesitavatthukaṃ vā pamāṇātikkantaṃ vā kuṭiṃ kāressāmīti araññato rukkhā haraṇatthāya vāsiṃ vā pharasuṃ vā niseti dukkaṭaṃ, araññaṃ pavisati dukkaṭaṃ, tattha allatiṇāni chindati dukkaṭena saddhiṃ pācittiyaṃ, sukkhāni chindati dukkaṭaṃ. Rukkhesupi eseva nayo. Bhūmiṃ sodheti khaṇati, paṃsuṃ uddharati, cināti; evaṃ yāva pācīraṃ bandhati tāva pubbapayogo nāma hoti. Tasmiṃ pubbapayoge sabbattha pācittiyaṭṭhāne dukkaṭena saddhiṃ pācittiyaṃ, dukkaṭaṭṭhāne dukkaṭaṃ, tato paṭṭhāya sahapayogo nāma. Tattha thambhehi kātabbāya thambhaṃ ussāpeti, dukkaṭaṃ. Iṭṭhakāhi cinitabbāya iṭṭhakaṃ ācināti, dukkaṭaṃ. Evaṃ yaṃ yaṃ upakaraṇaṃ yojeti, sabbattha payoge payoge dukkaṭaṃ. Tacchantassa hatthavāre hatthavāre tadatthāya gacchantassa pade pade dukkaṭaṃ. Evaṃ kataṃ pana dārukuṭṭikaṃ vā iṭṭhakakuṭṭikaṃ vā silākuṭṭikaṃ vā antamaso paṇṇasālampi sabhitticchadanaṃ limpissāmīti [Pg.157] sudhāya vā mattikāya vā limpantassa payoge payoge yāva thullaccayaṃ na hoti, tāva dukkaṭaṃ. Etaṃ pana dukkaṭaṃ mahālepeneva vaṭṭati, setarattavaṇṇakaraṇe vā cittakamme vā anāpatti.

"प्रयोगात दुक्कट होते" (पयोगे दुक्कटं) म्हणजे अशा प्रकारे न दाखवलेल्या जागेवर किंवा प्रमाणाबाहेर कुटी बांधीन असे ठरवून अरण्यातून लाकडे आणण्यासाठी तासणी किंवा कुऱ्हाड घासतो (धार लावतो), तर दुक्कट होते; अरण्यात प्रवेश करतो, तर दुक्कट होते; तेथे ओले गवत कापतो, तर दुक्कटसह पाचित्तिय होते; वाळलेले गवत कापतो, तर दुक्कट होते. झाडांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. जमीन साफ करतो, खणतो, माती काढतो, रचतो; अशा प्रकारे जोपर्यंत भिंत बांधतो तोपर्यंत याला 'पूर्वप्रयोग' म्हणतात. त्या पूर्वप्रयोगात सर्वत्र पाचित्तियच्या ठिकाणी दुक्कटसह पाचित्तिय होते, दुक्कटच्या ठिकाणी दुक्कट होते; त्यानंतरच्या कृतीला 'सहप्रयोग' म्हणतात. त्यात खांबांनी बनवायच्या कुटीसाठी खांब उभा करतो, तर दुक्कट होते. विटांनी बांधायच्या कुटीसाठी वीट रचतो, तर दुक्कट होते. अशा प्रकारे जे जे साहित्य जोडतो, त्या प्रत्येक प्रयोगात दुक्कट होते. लाकूड तासणाऱ्याच्या प्रत्येक हाताच्या वाराला (घाताला) दुक्कट होते, आणि त्यासाठी जाणाऱ्याच्या प्रत्येक पावलावर दुक्कट होते. अशा प्रकारे बनवलेल्या लाकडी भिंतीच्या, विटांच्या भिंतीच्या किंवा दगडांच्या भिंतीच्या, अगदी पानांच्या कुटीला सुद्धा भिंत आणि छपरासह लिंपीन असे म्हणून चुन्याने किंवा मातीने लिंपणाऱ्याच्या प्रत्येक प्रयोगात जोपर्यंत थुल्लच्चय होत नाही, तोपर्यंत दुक्कट होते. हे दुक्कट मात्र मोठ्या प्रमाणावर लिंपण्यानेच लागू होते; पांढरा किंवा तांबडा रंग देण्याने किंवा चित्रकाम करण्याने अनापत्ती (दोष नाही) होते.

Ekaṃ piṇḍaṃ anāgateti yo sabbapacchimo eko lepapiṇḍo, taṃ ekaṃ piṇḍaṃ asampatte kuṭikamme. Idaṃ vuttaṃ hoti, idāni dvīhi piṇḍehi niṭṭhānaṃ gamissatīti tesu paṭhamapiṇḍadāne thullaccayanti.

"एक गोळा येण्यापूर्वी" (एकं पिण्डं अनागते) म्हणजे जो सर्वात शेवटचा एक लिंपण्याचा गोळा आहे, तो एक गोळा कुटीच्या कामात येण्यापूर्वी. याचा अर्थ असा आहे की, "आता दोन गोळ्यांनी काम पूर्ण होईल" असे असताना, त्यातील पहिला गोळा लावल्याने थुल्लच्चय होते.

Tasmiṃ piṇḍe āgateti yaṃ ekaṃ piṇḍaṃ anāgate kuṭikamme thullaccayaṃ hoti, tasmiṃ avasānapiṇḍe āgate dinne ṭhapite lepassa ghaṭitattā āpatti saṅghādisesassa. Evaṃ lempantassa ca antolepe vā antolepena saddhiṃ bhittiñca chadanañca ekābaddhaṃ katvā ghaṭite bahilepe vā bahilepena saddhiṃ ghaṭite saṅghādiseso. Sace pana dvārabaddhaṃ vā vātapānaṃ vā aṭṭhapetvāva mattikāya limpati, tasmiñca tassokāsaṃ puna vaḍḍhetvā vā avaḍḍhetvā vā ṭhapite lepo na ghaṭīyati rakkhati tāva, puna limpantassa pana ghaṭitamatte saṅghādiseso. Sace taṃ ṭhapiyamānaṃ paṭhamaṃ dinnalepena saddhiṃ nirantarameva hutvā tiṭṭhati, paṭhamameva saṅghādiseso. Upacikāmocanatthaṃ aṭṭhaṅgulamattena appattacchadanaṃ katvā bhittiṃ limpati, anāpatti. Upacikāmocanatthameva heṭṭhā pāsāṇakuṭṭaṃ katvā taṃ alimpitvā upari limpati, lepo na ghaṭiyati nāma, anāpattiyeva.

"तो गोळा आल्यावर" (तस्मिं पिण्डे आगते) म्हणजे ज्या एका गोळ्याच्या येण्यापूर्वी कुटीच्या कामात थुल्लच्चय होते, तो शेवटचा गोळा आल्यावर, लावल्यावर किंवा ठेवल्यावर लेप जोडला गेल्यामुळे संघादिसेस आपत्ती होते. आणि अशा प्रकारे लिंपणाऱ्याच्या अंतर्लेपामध्ये (आतल्या लिंपणात) किंवा अंतर्लेपासह भिंत आणि छप्पर एकत्र जोडून लिंपल्यास, किंवा बाह्यलेपामध्ये (बाहेरच्या लिंपणात) किंवा बाह्यलेपासह जोडल्यास संघादिसेस होतो. परंतु जर दरवाजाची चौकट किंवा खिडकी न बसवताच मातीने लिंपतो, आणि ती जागा पुन्हा वाढवून किंवा न वाढवता ती चौकट/खिडकी बसवल्यावर लेप जोडला जात नाही, तोपर्यंत आपत्तीपासून रक्षण होते; परंतु पुन्हा लिंपताना तो लेप जोडला गेल्याबरोबर संघादिसेस होतो. जर ती बसवली जाणारी चौकट पहिल्यांदा लावलेल्या लेपासोबत थेट जोडली जाऊन राहते, तर पहिल्यांदाच संघादिसेस होतो. वाळवीपासून वाचवण्यासाठी आठ बोटे छपराला न टेकवता भिंत लिंपतो, तर अनापत्ती होते. वाळवीपासून वाचवण्यासाठीच खाली दगडाची भिंत बांधून, ती न लिंपता वर लिंपतो, तर लेप जोडला गेला असे मानले जात नाही, अनापत्तीच होते.

Iṭṭhakakuṭṭikāya iṭṭhakāhiyeva vātapāne ca dhūmanettāni ca karoti, lepaghaṭaneneva āpatti. Paṇṇasālaṃ limpati, lepaghaṭaneneva āpatti. Tattha ālokatthāya aṭṭhaṅgulamattaṃ ṭhapetvā limpati, lepo na ghaṭīyati nāma, anāpattiyeva. Sace ‘‘vātapānaṃ laddhā ettha ṭhapessāmī’’ti karoti, vātapāne ṭhapite lepaghaṭanena āpatti. Sace mattikāya kuṭṭaṃ karoti, chadanalepena saddhiṃ ghaṭane āpatti. Eko ekapiṇḍāvasesaṃ katvā ṭhapeti, añño taṃ disvā ‘‘dukkataṃ ida’’nti vattasīsena limpati ubhinnampi anāpatti.

विटांच्या भिंतीमध्ये विटांनीच खिडक्या आणि धुराडे (धूर जाण्याचे मार्ग) बनवतो, तर लेप जोडल्या गेल्यानेच आपत्ती होते. पानांची कुटी लिंपतो, तर लेप जोडल्या गेल्यानेच आपत्ती होते. तेथे प्रकाशासाठी आठ बोटे जागा सोडून लिंपतो, तर लेप जोडला गेला असे मानले जात नाही, अनापत्तीच होते. जर "खिडकी मिळाल्यावर येथे बसवीन" असे विचार करून करतो, तर खिडकी बसवल्यावर लेप जोडल्या गेल्याने आपत्ती होते. जर मातीची भिंत बनवतो, तर छपराच्या लेपासोबत जोडल्या गेल्याने आपत्ती होते. एक भिक्खू एका गोळ्याइतकी जागा शिल्लक ठेवून थांबतो, दुसरा भिक्खू ते पाहून "हे चुकीचे केले आहे" असे म्हणून कर्तव्याच्या भावनेने लिंपून टाकतो, तर दोघांनाही अनापत्ती होते.

354. Bhikkhu kuṭiṃ karotīti evamādīni chattiṃsa catukkāni āpattibhedadassanatthaṃ vuttāni, tattha sārambhāya dukkaṭaṃ, aparikkamanāya dukkaṭaṃ[Pg.158], pamāṇātikkantāya saṅghādiseso, adesitavatthukāya saṅghādiseso, etesaṃ vasena vomissakāpattiyo veditabbā.

३५४. "भिक्खू कुटी बांधतो" इत्यादी छत्तीस चतुष्क (चार-चारचे गट) आपत्तींचे भेद दाखवण्यासाठी सांगितले आहेत; त्यामध्ये स-आरंभ (धोकादायक) जागेसाठी दुक्कट होते, अपरिक्कमन (भोवताली जागा नसलेल्या) जागेसाठी दुक्कट होते, प्रमाणाबाहेर बांधल्यास संघादिसेस होतो, न दाखवलेल्या जागेवर बांधल्यास संघादिसेस होतो; यांच्या आधारे संमिश्र आपत्ती समजून घ्याव्यात.

355. Āpatti dvinnaṃ saṅghādisesena dvinnaṃ dukkaṭānantiādīsu ca dvīhi saṅghādisesehi saddhiṃ dvinnaṃ dukkaṭānantiādinā nayena attho veditabbo.

३५५. "दोन संघादिसेस आणि दोन दुक्कट अशी आपत्ती होते" इत्यादी वाक्यांमध्ये, दोन संघादिसेस सोबत दोन दुक्कट होतात, अशा पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा.

361. So ce vippakate āgacchatītiādīsu pana ayaṃ atthavinicchayo. Soti samādisitvā pakkantabhikkhu. Vippakateti aniṭṭhite kuṭikamme. Aññassa vā dātabbāti aññassa puggalassa vā saṅghassa vā cajitvā dātabbā. Bhinditvā vā puna kātabbāti kittakena bhinnā hoti, sace thambhā bhūmiyaṃ nikhātā, uddharitabbā. Sace pāsāṇānaṃ upari ṭhapitā, apanetabbā. Iṭṭhakacitāya yāva maṅgaliṭṭhakā tāva kuṭṭā apacinitabbā. Saṅkhepato bhūmisamaṃ katvā vināsitā bhinnā hoti, bhūmito upari caturaṅgulamattepi ṭhite abhinnāva. Sesaṃ sabbacatukkesu pākaṭameva. Na hettha aññaṃ kiñci atthi, yaṃ pāḷianusāreneva dubbiññeyyaṃ siyā.

३६१. ‘सो चे विप्पकते आगच्छति’ (तो जर अपूर्ण कामात परत आला तर) इत्यादी वाक्यांमध्ये हा अर्थनिर्णय आहे. ‘सो’ (तो) म्हणजे निर्देश देऊन निघून गेलेला भिक्खू. ‘विप्पकते’ (अपूर्ण राहिलेल्या) म्हणजे कुटीचे काम अपूर्ण असताना. ‘अञ्ञस्स वा दातब्बा’ (किंवा दुसऱ्याला द्यावी) म्हणजे दुसऱ्या व्यक्तीला (पुद्गलाला) किंवा संघाला त्याग करून (स्वाधीन करून) द्यावी. ‘भिन्दित्वा वा पुन कातब्बा’ (किंवा पाडून पुन्हा बनवावी) म्हणजे किती प्रमाणात पाडल्यास ती पाडलेली मानली जाते? जर खांब जमिनीत रोवलेले असतील, तर ते उपटून काढावेत. जर दगडांवर ठेवलेले असतील, तर ते बाजूला करावेत. विटांनी बांधलेल्या कुटीमध्ये जोपर्यंत मंगल-वीट (मांगल्य-वीट) आहे, तोपर्यंत भिंती पाडाव्यात. थोडक्यात सांगायचे तर, जमिनीच्या पातळीशी समान करून नष्ट केल्यास ती पाडलेली मानली जाते; जमिनीच्या वर चार बोटे जरी शिल्लक राहिली, तरी ती न पाडलेलीच मानली जाते. उर्वरित सर्व चतुष्कांमध्ये (चार प्रकारच्या समूहांमध्ये) सर्व काही स्पष्टच आहे. येथे पाळीच्या (पाठाच्या) अनुषंगाने समजण्यास कठीण असे इतर काहीही नाही.

363. Attanā vippakatantiādīsu pana attanā āraddhaṃ kuṭiṃ. Attanā pariyosāpetīti mahāmattikāya vā thusamattikāya vā yāya kataṃ pariyositabhāvaṃ pāpetukāmo hoti, tāya avasānapiṇḍaṃ dento pariyosāpeti.

३६३. ‘अत्तना विप्पकतं’ (स्वतः अपूर्ण ठेवलेले) इत्यादींमध्ये स्वतः सुरू केलेली कुटी. ‘अत्तना परियोसापेति’ (स्वतः पूर्ण करतो) म्हणजे मोठ्या मातीने (चिखलाने) किंवा भुशाने मिश्रित मातीने, ज्या मातीने बनवलेली कुटी पूर्णत्वास नेण्याची त्याची इच्छा असते, त्या मातीचा शेवटचा गोळा (पिंड) देऊन ती पूर्ण करतो.

Parehi pariyosāpetīti attanova atthāya parehi pariyosāpeti. Attanā vā hi vippakatā hotu parehi vā ubhayehi vā, taṃ ce attano atthāya attanā vā pariyosāpeti, parehi vā pariyosāpeti, attanā ca parehi cāti yuganaddhaṃ vā pariyosāpeti, saṅghādisesoyevāti ayamettha vinicchayo.

‘परेहि परियोसापेति’ (इतरांकडून पूर्ण करून घेतो) म्हणजे स्वतःच्या उपयोगासाठी इतरांकडून पूर्ण करून घेतो. स्वतः अपूर्ण ठेवलेली असो, इतरांनी अपूर्ण ठेवलेली असो किंवा दोघांनी मिळून अपूर्ण ठेवलेली असो, ती जर स्वतःच्या उपयोगासाठी स्वतः पूर्ण करतो, किंवा इतरांकडून पूर्ण करून घेतो, किंवा स्वतः आणि इतरांनी मिळून (एकत्रितपणे) पूर्ण करतो, तर संघादिसेसच होतो, हा येथे निर्णय आहे.

Kurundiyaṃpana vuttaṃ – ‘‘dve tayo bhikkhū ‘ekato vasissāmā’ti karonti, rakkhati tāva, avibhattattā anāpatti. ‘Idaṃ ṭhānaṃ tava, idaṃ mamā’ti vibhajitvā karonti āpatti. Sāmaṇero ca bhikkhu ca ekato karonti, yāva avibhattā tāva rakkhati. Purimanayena vibhajitvā karonti, bhikkhussa āpattī’’ti.

कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे – “दोन किंवा तीन भिक्खू ‘एकत्र राहू’ असे ठरवून कुटी बनवतात, तोपर्यंत आपत्तीपासून रक्षण होते (आपत्ती येत नाही), कारण विभागणी न झाल्यामुळे अनापत्ती आहे. ‘ही जागा तुझी, ही माझी’ अशी विभागणी करून बनवतात, तर आपत्ती येते. सामणेर आणि भिक्खू एकत्र मिळून बनवतात, जोपर्यंत विभागणी होत नाही तोपर्यंत रक्षण होते. पूर्वोक्त पद्धतीने विभागणी करून बनवतात, तर भिक्खूला आपत्ती येते.”

364. Anāpatti [Pg.159] leṇetiādīsu leṇaṃ mahantampi karontassa anāpatti. Na hettha lepo ghaṭīyati. Guhampi iṭṭhakāguhaṃ vā silāguhaṃ vā dāruguhaṃ vā bhūmiguhaṃ vā mahantampi karontassa anāpatti.

३६४. ‘अनापत्ति लेणे’ इत्यादींमध्ये मोठे लेणे (लेण) बनवणाऱ्यालाही अनापत्ती आहे. कारण येथे लेप (गिलावा) जोडला जात नाही. गुहा देखील – विटांची गुहा असो, दगडांची गुहा असो, लाकडाची गुहा असो किंवा मातीची (भूमीची) गुहा असो, ती मोठी बनवणाऱ्यालाही अनापत्ती आहे.

Tiṇakuṭikāyāti sattabhūmikopi pāsādo tiṇapaṇṇacchadano ‘‘tiṇakuṭikā’’ti vuccati. Aṭṭhakathāsu pana kukkuṭacchikagehanti chadanaṃ daṇḍakehi jālabaddhaṃ katvā tiṇehi vā paṇṇehi vā chāditakuṭikāva vuttā, tattha anāpatti. Mahantampi tiṇacchadanagehaṃ kātuṃ vaṭṭati, ullittādibhāvo eva hi kuṭiyā lakkhaṇaṃ, so ca chadanameva sandhāya vuttoti veditabbo. Caṅkamanasālāyaṃ tiṇacuṇṇaṃ paripatati ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ogumphetvā ullittāvalittaṃ kātu’’ntiādīni (cūḷava. 260) cettha sādhakāni, tasmā ubhato pakkhaṃ vā kūṭabaddhaṃ vā vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā yaṃ ‘‘imaṃ etassa gehassa chadana’’nti chadanasaṅkhepena kataṃ hoti, tassa bhittilepena saddhiṃ lepe ghaṭite āpatti. Sace pana ullittāvalittacchadanassa gehassa leparakkhaṇatthaṃ upari tiṇena chādenti, ettāvatā tiṇakuṭi nāma na hoti. Kiṃ panettha adesitavatthukappamāṇātikkantapaccayāva anāpatti, udāhu sārambhaaparikkamanapaccayāpīti sabbatthāpi anāpatti. Tathā hi tādisaṃ kuṭiṃ sandhāya parivāre vuttaṃ –

‘तिणकुटिकाया’ (गवताची कुटी) म्हणजे सात मजली प्रासाद जरी असला आणि त्याला गवत व पानांचे छप्पर असेल, तर त्याला ‘गवताची कुटी’ म्हटले जाते. परंतु अट्ठकथांमध्ये ‘कुक्कुटच्छिकगेह’ (कोंबडीच्या डोळ्यांसारख्या छिद्रांचे घर) असे म्हणून, छप्पर काठ्यांनी जाळीदार बांधून त्यावर गवत किंवा पानांनी शाकारलेली कुटीच सांगितली आहे; तिथे अनापत्ती आहे. मोठे गवताचे छप्पर असलेले घर बनवणे देखील योग्य आहे. कारण कुटीचे लक्षण ‘उल्लित्त’ (आत गिलावा केलेला) इत्यादी असणे हेच आहे, आणि ते छप्पराच्या संदर्भातच सांगितले आहे असे समजावे. “चंक्रमणशाळेत गवताचा भुसा पडतो, म्हणून हे भिक्खूंनो, मी गवत काढून आत व बाहेर गिलावा (उल्लित्त-अवलित्त) करण्याची अनुमती देतो” इत्यादी (चुल्लवग्ग २६०) येथे साधक (पुरावे) आहेत. म्हणून दोन्ही बाजूंनी उतरते छप्पर असो, शिखरयुक्त असो, गोल असो किंवा चौकोनी असो, जे “हे या घराचे छप्पर आहे” अशा छप्पराच्या संक्षेपाने बनवलेले असते, त्याचा भिंतीच्या गिलाव्याशी संबंध जोडला गेल्यास आपत्ती येते. परंतु, जर आत-बाहेर गिलावा केलेल्या छप्पराच्या घराच्या गिलाव्याच्या रक्षणासाठी वरून गवताने शाकारले, तर तेवढ्याने त्याला गवताची कुटी म्हणता येत नाही. येथे प्रश्न असा आहे की, जागा न दाखवल्यामुळे आणि प्रमाणाचे उल्लंघन केल्यामुळेच अनापत्ती होते की सारंभ (विरोध) व अपरिक्कमन (प्रदक्षिणा पथ नसणे) यामुळेही अनापत्ती होते? तर सर्वच कारणांमुळे अनापत्ती होते. कारण तशा प्रकारच्या कुटीच्या संदर्भात परिवारात म्हटले आहे –

‘‘Bhikkhu saññācikāya kuṭiṃ karoti;

Adesitavatthukaṃ pamāṇātikkantaṃ;

Sārambhaṃ aparikkamanaṃ anāpatti;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);

“भिक्खू स्वतःच्या याचनेने कुटी बनवतो; जागा न दाखवलेली, प्रमाणाचे उल्लंघन केलेली, सविरोध (सारंभ) आणि प्रदक्षिणा पथ नसलेली (अपरिक्कमन) असूनही अनापत्ती होते; हा प्रश्न कुशल (विद्वानांनी) विचार केला आहे.” (परिवार ४७९);

Aññassatthāyāti kuṭilakkhaṇappattampi kuṭiṃ aññassa upajjhāyassa vā ācariyassa vā saṅghassa vā atthāya karontassa anāpatti. Yaṃ pana ‘‘āpatti kārukānaṃ tiṇṇaṃ dukkaṭāna’’ntiādi pāḷiyaṃ vuttaṃ, taṃ yathāsamādiṭṭhāya akaraṇapaccayā vuttaṃ.

‘अञ्ञस्सत्थाय’ (दुसऱ्याच्या उपयोगासाठी) म्हणजे कुटीचे लक्षण प्राप्त झालेली कुटी जरी असली, तरी ती दुसऱ्या उपज्झायाच्या (उपाध्यायाच्या), आचार्यांच्या किंवा संघाच्या उपयोगासाठी बनवणाऱ्याला अनापत्ती आहे. परंतु पाळीमध्ये जे “काम करणाऱ्या तिघांना दुक्कट आपत्ती येते” इत्यादी म्हटले आहे, ते जसे नियोजित केले होते तसे न करण्याच्या कारणामुळे म्हटले आहे.

Vāsāgāraṃ ṭhapetvā sabbatthāti attano vasanatthāya agāraṃ ṭhapetvā aññaṃ uposathāgāraṃ vā jantāgharaṃ vā bhojanasālā vā aggisālā vā bhavissatīti kāreti, sabbattha anāpatti. Sacepissa hoti ‘‘uposathāgārañca bhavissati, ahañca vasissāmi jantāgharañca bhojanasālā [Pg.160] ca aggisālā ca bhavissati, ahañca vasissāmī’’ti kāritepi ānāpattiyeva. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘anāpattī’’ti vatvā ‘‘attano vāsāgāratthāya karontasseva āpattī’’ti vuttaṃ. Ummattakassa ādikammikānañca āḷavakānaṃ bhikkhūnaṃ anāpatti.

‘वासागारं ठपेत्वा सब्बत्थ’ (राहण्याचे घर सोडून सर्वत्र) म्हणजे स्वतःच्या राहण्यासाठीचे घर सोडून इतर उपोसथ घर (उपोसाथगार), जंताघर (स्नानगृह), भोजनशाळा किंवा अग्निशाळा होईळ या विचाराने बनवतो, तर सर्वत्र अनापत्ती आहे. जरी त्याचा असा विचार असेल की “हे उपोसथ घरही होईल आणि मीही राहीन, जंताघर, भोजनशाळा व अग्निशाळाही होईल आणि मीही राहीन”, तरीही बनवल्यास अनापत्तीच आहे. महाप्रत्यरीमध्ये मात्र “अनापत्ती” असे म्हणून “स्वतःच्या राहण्याच्या घरासाठी बनवणाऱ्यालाच आपत्ती येते” असे म्हटले आहे. वेड्याला (उम्मत्तक), आदिकर्मिकाला (पहिल्यांदा गुन्हा करणाऱ्याला) आणि आळवी येथील भिक्खूंना अनापत्ती आहे.

Samuṭṭhānādīsu chasamuṭṭhānaṃ kiriyañca kiriyākiriyañca, idañhi vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkantaṃ karoto kiriyato samuṭṭhāti, vatthuṃ adesāpetvā karoto kiriyākiriyato, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थानादींमध्ये सहा समुत्थान आहेत, कधी क्रिया आणि कधी क्रिया-अक्रिया. कारण हे (सिक्खापद) जागा दाखवून प्रमाणाबाहेर कुटी बनवणाऱ्याच्या क्रिया-समुत्थानाने उद्भवते; जागा न दाखवता बनवणाऱ्याच्या क्रिया-अक्रिया-समुत्थानाने उद्भवते. हे ‘नोसञ्ञाविमोक्ख’ (संज्ञा नसली तरी सुटका न होणारे), ‘अचित्तक’ (चित्त नसले तरी आपत्ती येणारे), ‘पण्णत्तिवज्ज’ (प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन केल्यामुळे दोष असणारे), कायकर्म, वचीकर्म, त्रिचित्त आणि त्रिवेदन आहे.

Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुटीकार सिक्खापद वर्णन समाप्त झाले.

7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā

७. विहारकार सिक्खापद वर्णन

365. Tena samayenāti vihārakārasikkhāpadaṃ. Tattha kosambiyanti evaṃnāmake nagare. Ghositārāmeti ghositassa ārāme. Ghositanāmakena kira seṭṭhinā so kārito, tasmā ‘‘ghositārāmo’’ti vuccati. Channassāti bodhisattakāle upaṭṭhākachannassa. Vihāravatthuṃ, bhante, jānāhīti vihārassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ, bhante, jānāhi. Ettha ca vihāroti na sakalavihāro, eko āvāso, tenevāha – ‘‘ayyassa vihāraṃ kārāpessāmī’’ti.

३६५. ‘तेन समयेन’ इत्यादी विहारकार सिक्खापद आहे. तिथे ‘कोसम्बियं’ म्हणजे या नावाच्या नगरात. ‘घोसितारामे’ म्हणजे घोसिताच्या आरामात. घोसित नावाच्या श्रेष्ठीने तो आराम बनवला होता, म्हणून त्याला ‘घोसिताराम’ म्हटले जाते. ‘छन्नस्स’ म्हणजे बोधिसत्त्वाच्या काळातील सेवक छन्नाचा. ‘विहारवत्थुं, भन्ते, जानाहि’ म्हणजे भंते, विहाराच्या स्थापनेची जागा शोधा (जाणून घ्या). आणि येथे ‘विहारो’ म्हणजे संपूर्ण विहार (मठ) नव्हे, तर एक निवासस्थान (आवास) आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – “मी आय्यासाठी (आर्यासाठी) विहार बनवून घेईन.”

Cetiyarukkhanti ettha cittīkataṭṭhena cetiyaṃ, pūjārahānaṃ devaṭṭhānānametaṃ adhivacanaṃ, ‘‘cetiya’’nti sammataṃ rukkhaṃ cetiyarukkhaṃ. Gāmena pūjitaṃ gāmassa vā pūjitanti gāmapūjitaṃ. Eseva nayo sesapadesupi. Apicettha janapadoti ekassa rañño rajje ekeko koṭṭhāso. Raṭṭhanti sakalarajjaṃ veditabbaṃ, sakalarajjampi hi kadāci kadāci tassa rukkhassa pūjaṃ karoti, tena vuttaṃ ‘‘raṭṭhapūjita’’nti. Ekindriyanti kāyindriyaṃ sandhāya vadanti. Jīvasaññinoti sattasaññino.

येथे 'चेतियवृक्ष' (चेतियरुक्ख) म्हणजे: आदरणीय किंवा पूजनीय असल्यामुळे त्याला 'चेतिय' म्हणतात. हे पूजेस पात्र असलेल्या देवस्थानांचे नाव आहे. 'चेतिय' म्हणून मानलेला वृक्ष म्हणजे 'चेतियवृक्ष' होय. गावाने पूजलेला किंवा गावाचा पूजनीय तो 'गामपूजित' होय. इतर पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. तसेच, येथे 'जनपद' म्हणजे एका राजाच्या राज्यातील एकेक भाग (जिल्हा/प्रांत) होय. 'रट्ठ' (राष्ट्र) म्हणजे संपूर्ण राज्य असे समजावे; कारण कधीकधी संपूर्ण राज्यही त्या वृक्षाची पूजा करते, म्हणून त्याला 'रट्ठपूजित' (राष्ट्रपूजित) म्हटले आहे. 'एकिन्द्रिय' हे कायेन्द्रियाला उद्देशून म्हणतात. 'जीवसञ्ञिनो' म्हणजे सजीव किंवा प्राणी अशी संज्ञा असणारे.

366. Mahallakanti sassāmikabhāvena saṃyācikakuṭito mahantabhāvo etassa atthīti mahallako. Yasmā vā vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkamenapi kātuṃ vaṭṭati, tasmā pamāṇamahantatāyapi mahallako[Pg.161], taṃ mahallakaṃ. Yasmā panassa taṃ pamāṇamahattaṃ sassāmikattāva labbhati, tasmā tadatthadassanatthaṃ ‘‘mahallako nāma vihāro sassāmiko vuccatī’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ kuṭikārasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ saddhiṃ samuṭṭhānādīhi. Sassāmikabhāvamattameva hi ettha kiriyato samuṭṭhānābhāvo pamāṇaniyamābhāvo ca viseso, pamāṇaniyamābhāvā ca catukkapārihānīti.

३६६. 'महल्लक' म्हणजे: मालक (दायक) असल्यामुळे 'संयाचिक कुटी' पेक्षा मोठी किंवा भव्य असणे म्हणजे 'महल्लक' होय. किंवा ज्या अर्थी जागेची निवड करून प्रमाणाचे उल्लंघन करूनही ती बांधता येते, म्हणून प्रमाणाच्या मोठेपणामुळेही त्याला 'महल्लक' म्हणतात, तो महल्लक होय. परंतु, ज्या अर्थी त्याचा तो प्रमाणाचा मोठेपणा मालक असल्यामुळेच प्राप्त होतो, म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'महल्लक नावाचा विहार सस्वामिक (मालक असलेला) म्हटला जातो' असे पदभाजन सांगितले आहे. समुत्थान इत्यादींसह उर्वरित सर्व भाग 'कुटिकाकार सिक्खापदा'मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. कारण येथे केवळ सस्वामिकभाव (मालक असणे), क्रियेमुळे समुत्थानाचा अभाव आणि प्रमाणाच्या नियमाचा अभाव हाच विशेष फरक आहे; आणि प्रमाणाच्या नियमाचा अभाव असल्यामुळे चतुष्कचा (चार प्रकारच्या दोषांचा) ऱ्हास होतो.

Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

विहारकार सिक्खापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

8. Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

८. प्रथम दुट्ठदोस सिक्खापदाचे वर्णन

380. Tena samayena buddho bhagavāti duṭṭhadosasikkhāpadaṃ. Tattha veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṃ, taṃ kira veḷuhi ca parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena gopuraṭṭālakayuttaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ tena ‘‘veḷuvana’’nti vuccati, kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu tena ‘‘kalandakanivāpa’’ti vuccati.

३८०. त्या वेळी बुद्ध भगवान... हे 'दुट्ठदोस सिक्खापद' (दुष्टदोष शिक्षापद) आहे. त्यात, 'वेळुवने कलन्दकनिवापे' यातील 'वेळुवन' हे त्या उद्यानाचे नाव आहे. ते उद्यान बांबूंच्या (वेळूंच्या) झाडांनी आणि अठरा हात उंच असलेल्या तटबंदीने वेढलेले होते, तसेच ते गोपूर व बुरुजांनी युक्त, हिरवेगार आणि मनमोहक होते, म्हणून त्याला 'वेळुवन' म्हटले जाते. आणि येथे खारींना (कळंदकांना) अन्न दिले जात असे, म्हणून त्याला 'कलन्दकनिवाप' म्हटले जाते.

Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato, surāmadena matto divāseyyaṃ supi, parijanopissa sutto rājāti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkami. Atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā rañño abhimukho āgacchati, taṃ disvā rukkhadevatā ‘‘rañño jīvitaṃ dassāmī’’ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi, rājā paṭibujjhi, kaṇhasappo nivatto, so taṃ disvā ‘‘imāya kāḷakāya mama jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi, abhayaghosanañca ghosāpesi, tasmā taṃ tatopabhuti kalandakanivāpanti saṅkhyaṃ gataṃ. Kalandakāti hi kāḷakānaṃ etaṃ nāmaṃ.

पूर्वी असे घडले की, एक राजा तेथे उद्यानविहारासाठी आला होता. मद्याच्या नशेत धुंद होऊन तो दिवसा झोपला. त्याचे सेवकही 'राजा झोपला आहे' असे समजून फुले, फळे इत्यादींच्या मोहाने इकडेतिकडे निघून गेले. त्यानंतर मद्याच्या वासाने एका ढोली असलेल्या झाडातून एक काळा साप बाहेर पडला आणि राजाच्या दिशेने येऊ लागला. ते पाहून एका वृक्षदेवतेने 'मी राजाला जीवनदान देईन' असा विचार करून खारीचे रूप धारण केले आणि राजाच्या कानापाशी येऊन आवाज केला. राजा जागा झाला आणि काळा साप मागे फिरला. राजाने त्याला पाहून 'या खारीने मला जीवनदान दिले आहे' असा विचार करून तेथे खारींसाठी अन्नाची व्यवस्था केली आणि अभय देण्याची घोषणा केली. त्यामुळे तेव्हापासून त्या उद्यानाला 'कलन्दकनिवाप' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. कारण 'कलन्दक' हे खारींचेच नाव आहे.

Dabboti tassa therassa nāmaṃ. Mallaputtoti mallarājassa putto. Jātiyā sattavassena arahattaṃ sacchikatanti thero kira sattavassikova saṃvegaṃ labhitvā pabbajito khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇīti veditabbo. Yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ sabbaṃ tena anuppattanti sāvakena pattabbaṃ [Pg.162] nāma tisso vijjā, catasso paṭisambhidā, cha abhiññā, nava lokuttaradhammāti idaṃ guṇajātaṃ, taṃ sabbaṃ tena anuppattaṃ hoti. Natthi cassa kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu, catūhi maggehi, soḷasavidhassa kiccassa katattā idānissa kiñci uttari karaṇīyaṃ natthi. Katassa vā paticayoti tasseva katassa kiccassa puna vaḍḍhanampi natthi, dhotassa viya vatthassa paṭidhovanaṃ pisitassa viya gandhassa paṭipisanaṃ, pupphitassa viya ca pupphassa paṭipupphananti. Rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti tato tato paṭikkamitvā sallīnassa, ekībhāvaṃ gatassāti vuttaṃ hoti.

'दब्ब' हे त्या थेरांचे नाव आहे. 'मल्लपुत्त' म्हणजे मल्ल राजाचा पुत्र. 'जन्मापासून सातव्या वर्षी अर्हतपद साक्षात केले' म्हणजे थेर वयाच्या अवघ्या सातव्या वर्षीच संवेग प्राप्त करून प्रव्रजित झाले आणि मुंडण पूर्ण होताच त्यांनी अर्हतपद प्राप्त केले, असे समजावे. 'श्रावकाने जे काही प्राप्त करायचे असते, ते सर्व त्यांनी प्राप्त केले' म्हणजे श्रावकाने प्राप्त करण्यायोग्य गोष्टी जसे की तीन विद्या, चार प्रतिसंभिदा, सहा अभिज्ञा आणि नऊ लोकोत्तर धर्म हा गुणांचा समूह होय; तो सर्व त्यांनी प्राप्त केला होता. 'आणि त्यांच्यासाठी पुढे काहीही कर्तव्य उरले नव्हते' म्हणजे चार आर्य सत्यांमध्ये, चार मार्गांद्वारे, सोळा प्रकारची कृत्ये पूर्ण केल्यामुळे आता त्यांच्यासाठी पुढे कोणतेही कर्तव्य उरले नव्हते. 'किंवा केलेल्या कृत्याची पुन्हा वृद्धी करणे नसते' म्हणजे केलेल्या कृत्याची पुन्हा वृद्धी करणे नसते; जसे धुतलेले वस्त्र पुन्हा धुणे नसते, वाटलेला गंध पुन्हा वाटणे नसते आणि उमललेले फूल पुन्हा उमलणे नसते, त्याप्रमाणेच समजावे. 'रहोगतस्स' म्हणजे एकांतात गेलेल्या. 'पटिसल्लीनस्स' म्हणजे त्या त्या आलंबनापासून मागे हटून एकाग्र झालेल्या, म्हणजेच एकाकी भाव प्राप्त झालेल्या, असे म्हटले आहे.

Atha kho āyasmato dabbassa mallaputtassa etadahosi – ‘‘yannūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ bhattāni ca uddiseyya’’nti thero kira attano katakiccabhāvaṃ disvā ‘‘ahaṃ imaṃ antimasarīraṃ dhāremi, tañca kho vātamukhe ṭhita padīpo viya aniccatāmukhe ṭhitaṃ, nacirasseva nibbāyanadhammaṃ yāva na nibbāyati tāva kinnu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyya’’nti cintento iti paṭisañcikkhati – ‘‘tiroraṭṭhesu bahū kulaputtā bhagavantaṃ adisvāva pabbajanti, te bhagavantaṃ ‘passissāma ceva vandissāma cā’ti dūratopi āgacchanti, tatra yesaṃ senāsanaṃ nappahoti, te silāpaṭṭakepi seyyaṃ kappenti. Pahomi kho panāhaṃ attano ānubhāvena tesaṃ kulaputtānaṃ icchāvasena pāsādavihāraaḍḍhayogādīni mañcapīṭhakattharaṇādīni ca senāsenāni nimminitvā dātuṃ. Punadivase cettha ekacce ativiya kilantarūpā honti, te gāravena bhikkhūnaṃ purato ṭhatvā bhattānipi na uddisāpenti, ahaṃ kho pana nesaṃ bhattānipi uddisituṃ pahomī’’ti. Iti paṭisañcikkhantassa ‘‘atha kho āyasmato dabbassa mallaputtassa etadahosi – ‘yannūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ bhattāni ca uddiseyya’’nti.

त्यानंतर आयुष्मान दब्ब मल्लपुत्त यांच्या मनात असा विचार आला - 'मी संघासाठी शयनासन (आसन) मांडावे आणि भोजनाचे वाटप करावे का?' थेरांनी आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्याचे पाहून असा विचार केला की, 'मी हे अंतिम शरीर धारण करत आहे, आणि हे शरीर वाऱ्याच्या झोतात ठेवलेल्या दिव्याप्रमाणे अनित्यताच्या मुखात उभे आहे, जे लवकरच विझून जाणाऱ्या स्वभावाचे आहे. जोपर्यंत ते विझत नाही, तोपर्यंत मी संघाची कोणती सेवा (वेय्यावच्च) करू शकेन?' असा विचार करताना ते पुन्हा विचार करतात - 'परराज्यांतून अनेक कुलपुत्र भगवंतांचे दर्शन न घेताच प्रव्रजित होतात. ते भगवंतांचे दर्शन घेण्यासाठी आणि त्यांना वंदन करण्यासाठी दूरवरून येतात. तेथे ज्यांना शयनासन मिळत नाही, ते दगडाच्या पाट्यांवरही झोपतात. मी माझ्या प्रभावाने त्या कुलपुत्रांच्या इच्छेनुसार प्रासाद, विहार, अढ्ढयोग इत्यादी आणि मंच, पीठ, बिछाने इत्यादी शयनासने निर्माण करून देण्यास समर्थ आहे. आणि दुसऱ्या दिवशी येथे काही जण अत्यंत थकलेले असतात. ते आदरापोटी भिक्षूंच्या समोर उभे राहून भोजनाची मागणीही करत नाहीत. मी त्यांच्यासाठी भोजनाचे वाटप करण्यासही समर्थ आहे.' असा विचार करत असताना, 'त्यानंतर आयुष्मान दब्ब मल्लपुत्त यांच्या मनात असा विचार आला - 'मी संघासाठी शयनासन मांडावे आणि भोजनाचे वाटप करावे का?'

Nanu ca imāni dve ṭhānāni bhassārāmatādimanuyuttassa yuttāni, ayañca khīṇāsavo nippapañcārāmo, imassa kasmā imāni paṭibhaṃsūti? Pubbapatthanāya coditattā. Sabbabuddhānaṃ kira imaṃ ṭhānantaraṃ pattā sāvakā hontiyeva. Ayañca padumuttarassa bhagavato kāle aññatarasmiṃ kule paccājāto imaṃ ṭhānantaraṃ pattassa bhikkhuno ānubhāvaṃ disvā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassehi [Pg.163] saddhiṃ bhagavantaṃ satta divasāni nimantetvā mahādānaṃ datvā pādamūle nipajjitvā ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa uppannakāle ahampi itthannāmo tumhākaṃ sāvako viya senāsanapaññāpako ca bhattuddesako ca assa’’nti patthanaṃ akāsi. Bhagavā anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā addasa, disvā ca ito kappasatasahassassa accayena gotamo nāma buddho uppajjissati, tadā tvaṃ dabbo nāma mallaputto hutvā jātiyā sattavasso nikkhamma pabbajitvā arahattaṃ sacchikarissasi, imañca ṭhānantaraṃ lacchasī’’ti byākāsi. So tatopabhuti dānasīlādīni pūrayamāno devamanussasampattiṃ anubhavitvā amhākaṃ bhagavato kāle tena bhagavatā byākatasadisameva arahattaṃ sacchākāsi. Athassa rahogatassa ‘‘kinnu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyya’’nti cintayato tāya pubbapatthanāya coditattā imāni dve ṭhānāni paṭibhaṃsūti.

खरं तर ही दोन स्थाने (शयनासन व्यवस्थापन आणि भोजन वाटप) गप्पागोष्टींमध्ये रमणाऱ्या व्यक्तीसाठी योग्य आहेत, आणि हे (आयुष्यमान दब्ब) तर क्षीणासव (अर्हत) व प्रपंचापासून अलिप्त असणारे आहेत, मग त्यांच्या मनात ही दोन स्थाने का प्रकट झाली? पूर्वप्रार्थनेने (मागील जन्मातील आकांक्षेने) प्रेरित झाल्यामुळे. सर्व बुद्धांच्या काळात या पदाला प्राप्त झालेले श्रावक असतातच. हे (आयुष्यमान दब्ब) पदुमुत्तर भगवंतांच्या काळात एका कुळात जन्माला आले होते. या पदाला प्राप्त झालेल्या एका भिक्खूचा प्रभाव पाहून त्यांनी ६८,००,००० (सहासष्ट लाख) भिक्खूंसह भगवंतांना सात दिवस आमंत्रित करून महादान दिले आणि त्यांच्या चरणांशी लीन होऊन अशी प्रार्थना केली: 'भविष्यात आपल्यासारख्या बुद्धांच्या उत्पत्तीच्या वेळी मी अमुक नावाचा आपला श्रावक व्हावे आणि शयनासन व्यवस्थापक व भोजन वाटप करणारा व्हावे.' भगवंतांनी अनागतंशज्ञान (भविष्यकालीन ज्ञान) चालवून पाहिले आणि भाकीत केले: 'इथून एक लाख कल्पानंतर गोतम नावाचे बुद्ध उत्पन्न होतील, तेव्हा तू दब्ब नावाचा मल्लपुत्र होऊन वयाच्या सातव्या वर्षी गृहत्याग करून प्रव्रजित होशील आणि अर्हतपद साक्षात करशील, तसेच हे पदही प्राप्त करशील.' त्यांनी तेव्हापासून दान, शील इत्यादींचे परिपालन करत देव आणि मनुष्यांच्या संपत्तीचा उपभोग घेतला आणि आमच्या भगवंतांच्या काळात, त्या भगवंतांनी भाकीत केल्याप्रमाणेच अर्हतपद साक्षात केले. त्यानंतर ते एकांतात गेले असता, 'मी संघाची काय सेवा करू शकेन?' असा विचार करत असताना, त्या पूर्वप्रार्थनेने प्रेरित झाल्यामुळे त्यांच्या मनात ही दोन स्थाने प्रकट झाली.

Athassa etadahosi – ‘‘ahaṃ kho anissarosmi attani, satthārā saddhiṃ ekaṭṭhāne vasāmi, sace maṃ bhagavā anujānissati, imāni dve ṭhānāni samādiyissāmī’’ti bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā dabbo mallaputto…pe… bhattāni ca uddisitu’’nti. Atha naṃ bhagavā ‘‘sādhu sādhu dabbā’’ti sampahaṃsetvā yasmā arahati evarūpo agatigamanaparibāhiro bhikkhu imāni dve ṭhānāni vicāretuṃ, tasmā ‘‘tena hi tvaṃ dabba saṅghassa senāsanañca paññapehi bhattāni ca uddisā’’ti āha. Bhagavato paccassosīti bhagavato vacanaṃ patiassosi abhimukho assosi, sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

त्यानंतर त्यांच्या मनात असा विचार आला: 'मी स्वतःच्या बाबतीत स्वतंत्र नाही, मी शास्त्यांसोबत एकाच ठिकाणी राहतो. जर भगवंत मला अनुमती देतील, तर मी या दोन जबाबदाऱ्या स्वीकारेन.' असे विचार करून ते भगवंतांच्या समीप गेले. त्यामुळेच संगीतिकारांनी म्हटले आहे: 'त्यानंतर आयुष्यमान दब्ब मल्लपुत्र...पे... आणि भोजनाचे वाटप करण्यासाठी...' त्यानंतर भगवंतांनी त्यांना 'साधू, साधू दब्ब!' असे म्हणून अत्यंत आनंदित केले. कारण अशा प्रकारचा, अगतिकतेपासून (पक्षपातापासून) मुक्त असलेला भिक्खूच या दोन स्थानांचे व्यवस्थापन करण्यास योग्य असतो. म्हणून भगवंत म्हणाले: 'तसे असेल तर, हे दब्ब! तू संघासाठी शयनासनाचे व्यवस्थापन कर आणि भोजनाचे वाटप कर.' 'भगवतो पच्चस्सोसि' म्हणजे त्यांनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला, त्यांच्याकडे अभिमुख होऊन ऐकले आणि ते मान्य केले, असा अर्थ आहे.

Paṭhamaṃ dabbo yācitabboti kasmā bhagavā yācāpeti? Garahamocanatthaṃ. Passati hi bhagavā ‘‘anāgate dabbassa imaṃ ṭhānaṃ nissāya mettiyabhumajakānaṃ vasena mahāupaddavo uppajjissati, tatra keci garahissanti ‘ayaṃ tuṇhībhūto attano kammaṃ akatvā kasmā īdisaṃ ṭhānaṃ vicāretī’ti. Tato aññe vakkhanti ‘ko imassa doso eteheva yācitvā ṭhapito’ti evaṃ garahato muccissatī’’ti. Evaṃ garahamocanatthaṃ yācāpetvāpi puna yasmā asammate bhikkhusmiṃ saṅghamajjhe kiñci kathayamāne khiyyanadhammo uppajjati ‘‘ayaṃ kasmā saṅghamajjhe uccāsaddaṃ karoti, issariyaṃ dassetī’’ti. Sammate pana kathente [Pg.164] ‘‘māyasmanto kiñci avacuttha, sammato ayaṃ, kathetu yathāsukha’’nti vattāro bhavanti. Asammatañca abhūtena abbhācikkhantassa lahukā āpatti hoti dukkaṭamattā. Sammataṃ pana abbhācikkhato garukatarā pācittiyāpatti hoti. Atha sammato bhikkhu āpattiyā garukabhāvena verīhipi duppadhaṃsiyataro hoti, tasmā taṃ āyasmantaṃ sammannāpetuṃ ‘‘byattena bhikkhunā’’tiādimāha. Kiṃ pana dve sammutiyo ekassa dātuṃ vaṭṭantīti? Na kevalaṃ dve, sace pahoti, terasāpi dātuṃ vaṭṭanti. Appahontānaṃ pana ekāpi dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā dātuṃ vaṭṭati.

प्रथम दब्ब यांची याचना करावी (विनंती करावी), असे भगवंतांनी का करायला लावले? निंदेपासून मुक्त करण्यासाठी. कारण भगवंत पाहत होते की: 'भविष्यात दब्ब यांच्या या पदाचा आश्रय घेऊन मेत्तिय आणि भुम्मजक भिक्खूंच्या मुळे मोठा उपद्रव निर्माण होईल. तिथे काही जण निंदा करतील की: 'हा स्वतः शांत राहून आपले काम न करता अशा पदाचे व्यवस्थापन का करत आहे?' तेव्हा इतर भिक्खू म्हणतील: 'यात यांचा काय दोष? संघानेच यांना विनंती करून या पदावर नियुक्त केले आहे.' अशा प्रकारे ते निंदेपासून मुक्त होतील.' अशा प्रकारे निंदेपासून मुक्त करण्यासाठी विनंती करायला लावूनही, पुन्हा जर असंमत (संघाने संमती न दिलेल्या) भिक्खूने संघामध्ये काही बोलले, तर लोकांमध्ये आक्षेप घेण्याची प्रवृत्ती निर्माण होते की: 'हा संघामध्ये मोठ्या आवाजात का बोलत आहे, स्वतःचे ऐश्वर्य (अधिकार) का दाखवत आहे?' परंतु संमत (संघाने नियुक्त केलेल्या) भिक्खूने बोलले असता, 'आयुष्यमानांनो, काही बोलू नका, हे संमत आहेत, त्यांना त्यांच्या इच्छेनुसार बोलू द्या,' असे म्हणणारे变 लोक असतात. तसेच, असंमत भिक्खूला असत्य कारणाने खोटा आळ घालणाऱ्याला केवळ 'दुक्कट' ही हलकी आपत्ती (दोष) होते. परंतु संमत भिक्खूला खोटा आळ घालणाऱ्याला त्याहून मोठी 'पाचित्तिय' आपत्ती होते. त्यामुळे संमत भिक्खू हा आपत्तीच्या गंभीरतेमुळे शत्रूंकडूनही सहजपणे पराभूत न होणारा (सुरक्षित) बनतो. म्हणून त्या आयुष्यमानांना संमत करण्यासाठी 'व्यत्तन भिक्खुना' (चतुर भिक्खूने) इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. पण एकाच भिक्खूला दोन संमती (अधिकार) देणे योग्य आहे का? केवळ दोनच नव्हे, तर जर तो समर्थ असेल, तर तेरा संमती देखील देणे योग्य आहे. परंतु जे असमर्थ आहेत, त्यांना दोन किंवा तीन भिक्खूंना मिळून एक संमती देणेही योग्य नाही.

382. Sabhāgānanti guṇasabhāgānaṃ, na mittasanthavasabhāgānaṃ. Tenevāha ‘‘ye te bhikkhū suttantikā tesaṃ ekajjha’’ntiādi. Yāvatikā hi suttantikā honti, te uccinitvā ekato tesaṃ anurūpameva senāsanaṃ paññapeti; evaṃ sesānaṃ. Kāyadaḷhībahulāti kāyassa daḷhībhāvakaraṇabahulā, kāyaposanabahulāti attho. Imāyapime āyasmanto ratiyāti imāya saggamaggassa tiracchānabhūtāya tiracchānakathāratiyā. Acchissantīti viharissanti.

३८२. 'सभागानं' म्हणजे गुणांनी समान असणारे, मैत्री किंवा परिचयाने समान असणारे नव्हेत. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे: 'जे सुत्तन्तिक भिक्खू आहेत, त्यांना एका ठिकाणी...' इत्यादी. कारण जेवढे सुत्तन्तिक भिक्खू असतात, त्यांना निवडून एका ठिकाणी त्यांच्यासाठी अनुरूप असेच शयनासन ते (दब्ब) व्यवस्थापित करत असत; याचप्रमाणे इतरांचेही करत असत. 'कायदळ्हीबहुला' म्हणजे शरीराला बळकट करण्यात मग्न असणारे किंवा शरीराचे पोषण करण्यात मग्न असणारे, असा अर्थ आहे. 'इमायपि मे आयस्मन्तो रतिया' म्हणजे स्वर्गमार्गात अडथळा ठरणाऱ्या या तिरश्चानकथेतील (निरर्थक गप्पागोष्टींमधील) रममाणतेने. 'अच्छिस्सन्ति' म्हणजे विहार करतील (वेळ घालवतील).

Tejodhātuṃ samāpajjitvā tenevālokenāti tejokasiṇacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññāñāṇena aṅgulijalanaṃ adhiṭṭhāya teneva tejodhātusamāpattijanitena aṅgulijālālokenāti attho. Ayaṃ pana therassa ānubhāvo nacirasseva sakalajambudīpe pākaṭo ahosi, taṃ sutvā iddhipāṭihāriyaṃ daṭṭhukāmā apisu bhikkhū sañcicca vikāle āgacchanti. Te sañcicca dūre apadisantīti jānantāva dūre apadisanti. Kathaṃ? ‘‘Amhākaṃ āvuso dabba gijjhakūṭe’’ti iminā nayena.

'तेजोधातुं समापज्जित्वा तेनेवालोकेन' म्हणजे तेजोकसिण (अग्नी कसिण) च्या चतुर्थ ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून अभिज्ञाज्ञानाने बोटाच्या प्रज्वलनाचा अधिष्ठान करून, त्या तेजोधातूच्या समापत्तीने उत्पन्न झालेल्या बोटांच्या ज्वाळांच्या प्रकाशानेच, असा अर्थ आहे. स्थविरांचा (दब्ब यांचा) हा प्रभाव लवकरच संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्ध झाला. ते ऐकून ऋद्धिप्रातिहार्य पाहण्याची इच्छा असणारे भिक्खू देखील जाणूनबुजून अवेळी येत असत. ते जाणूनबुजून दूरचे ठिकाण दाखवत असत, म्हणजे ते दूर आहे हे माहीत असूनही दूरचे ठिकाण सांगत असत. कसे? 'हे आयुष्यमान दब्ब! आमचे शयनासन गिज्झकूट (गृध्रकूट) पर्वतावर आहे,' या पद्धतीने.

Aṅguliyā jalamānāya purato purato gacchatīti sace eko bhikkhu hoti, sayameva gacchati. Sace bahū honti, bahū attabhāve nimmināti. Sabbe attanā sadisā eva senāsanaṃ paññapenti.

'अंगुलिया जलमानाय पुरतो पुरतो गच्छति' म्हणजे जर एकच भिक्खू असेल, तर ते स्वतःच पुढे पुढे जातात. जर अनेक भिक्खू असतील, तर ते अनेक रूपे (काया) निर्माण करतात. ती सर्व रूपे त्यांच्यासारखीच असून शयनासनाचे व्यवस्थापन करतात.

Ayaṃ mañcotiādīsu pana there ‘‘ayaṃ mañco’’ti vadante nimmitāpi attano attano gatagataṭṭhāne ‘‘ayaṃ mañco’’ti vadanti; evaṃ sabbapadesu. Ayañhi nimmitānaṃ dhammatā –

परंतु 'अयं मंचो' (हा मंच आहे) इत्यादी वाक्यांमध्ये, स्थविरांनी 'हा मंच आहे' असे म्हटले असता, ती निर्माण केलेली रूपे देखील आपापल्या ठिकाणी 'हा मंच आहे' असेच म्हणतात; सर्व पदांच्या बाबतीत असेच होते. कारण निर्माण केलेल्या रूपांचा हा स्वभावच (धर्मता) आहे की -

‘‘Ekasmiṃ [Pg.165] bhāsamānasmiṃ, sabbe bhāsanti nimmitā;

Ekasmiṃ tuṇhimāsīne, sabbe tuṇhī bhavanti te’’ti.

'जेव्हा मूळ व्यक्ती बोलते, तेव्हा सर्व निर्माण केलेली रूपे बोलतात; जेव्हा मूळ व्यक्ती शांत बसते, तेव्हा ती सर्व रूपे देखील शांत होतात.'

Yasmiṃ pana vihāre mañcapīṭhādīni na paripūranti, tasmiṃ attano ānubhāvena pūrenti. Tena nimmitānaṃ avatthukavacanaṃ na hoti.

परंतु ज्या विहारात मंच, पीठ (खुर्च्या) इत्यादी अपुरे असतात, तिथे ते आपल्या प्रभावाने ते पूर्ण करतात. त्यामुळे निर्माण केलेल्या रूपांचे बोलणे निराधार (असत्य) ठरत नाही.

Senāsanaṃ paññapetvā punadeva veḷuvanaṃ paccāgacchatīti tehi saddhiṃ janapadakathaṃ kathento na nisīdati, attano vasanaṭṭhānameva paccāgacchati.

'शयनासनाचे व्यवस्थापन करून पुन्हा वेळुवनात परत येतात' म्हणजे ते त्यांच्यासोबत प्रादेशिक गप्पागोष्टी (जनपदकथा) करत बसत नाहीत, तर आपल्या निवासस्थानीच परत येतात.

383. Mettiyabhūmajakāti mettiyo ceva bhūmajako ca, chabbaggiyānaṃ aggapurisā ete. Lāmakāni ca bhattānīti senāsanāni tāva navakānaṃ lāmakāni pāpuṇantīti anacchariyametaṃ. Bhattāni pana salākāyo pacchiyaṃ vā cīvarabhoge vā pakkhipitvā āloḷetvā ekamekaṃ uddharitvā paññāpenti, tānipi tesaṃ mandapuñatāya lāmakāni sabbapacchimāneva pāpuṇanti. Yampi ekacārikabhattaṃ hoti, tampi etesaṃ pattadivase lāmakaṃ vā hoti, ete vā disvāva paṇītaṃ adatvā lāmakameva denti.

३८३. मेत्तियभूमजक म्हणजे मेत्तिय आणि भूमजक हे दोघे, जे नवशिके आणि अल्पपुण्यवान आहेत. हे षड्वर्गीय (छब्बग्गिय) भिक्खूंचे प्रमुख नेते आहेत. 'लामकानी च भत्तानी' (निकृष्ट भोजन) म्हणजे— आधी सांगितल्याप्रमाणे नवशिक्या भिक्खूंच्या वाट्याला निकृष्ट शयनासने येतात, यात काही आश्चर्य नाही. परंतु भोजनाच्या बाबतीत, शलाका (तिकीट) टोपलीत किंवा चीवराच्या घडीत टाकून, त्या ढवळून, एक-एक करून बाहेर काढून भोजन वाटप केले जाते. ते भोजन देखील त्यांच्या अल्पपुण्यामुळे निकृष्ट दर्जाचे आणि सर्वांत शेवटी उरलेलेच त्यांच्या वाट्याला येते. जे काही एकाकी भिक्षाटनाने मिळणारे भोजन असते, ते देखील त्यांच्या वाट्याच्या दिवशी निकृष्ट दर्जाचेच असते; किंवा त्यांना पाहूनच लोक उत्तम भोजन न देता निकृष्ट दर्जाचेच भोजन देतात.

Abhisaṅkhārikanti nānāsambhārehi abhisaṅkharitvā kataṃ susajjitaṃ, susampāditanti attho. Kaṇājakanti sakuṇḍakabhattaṃ. Bilaṅgadutiyanti kañjikadutiyaṃ.

'अभिसंखारिकं' म्हणजे विविध सामग्रींनी (तूप, तेल इत्यादींनी) उत्तम प्रकारे तयार केलेले, सुसज्जित आणि सुसंपादित केलेले अन्न (पिंडपात), असा अर्थ आहे. 'कणाजकं' म्हणजे कोंड्यासहित असलेला भात. 'बिलंगदुतियं' म्हणजे आंबिल किंवा कांजीसोबत खाल्ले जाणारे दुय्यम दर्जाचे अन्न.

Kalyāṇabhattikoti kalyāṇaṃ sundaraṃ ativiya paṇītaṃ bhattamassāti kalyāṇabhattiko, paṇītadāyakattā bhatteneva paññāto. Catukkabhattaṃ detīti cattāri bhattāni deti, taddhitavohārena pana ‘‘catukkabhatta’’nti vuttaṃ. Upatiṭṭhitvā parivisatīti sabbakammante vissajjetvā mahantaṃ pūjāsakkāraṃ katvā samīpe ṭhatvā parivisati. Odanena pucchantīti odanahatthā upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ bhante odanaṃ demā’’ti pucchanti, evaṃ karaṇattheyeva karaṇavacanaṃ hoti. Esa nayo sūpādīsu.

'कल्याणभत्तिको' म्हणजे ज्याच्याकडे कल्याणकारक, सुंदर आणि अत्यंत उत्तम दर्जाचे भोजन आहे तो 'कल्याणभत्तिक' होय. उत्तम भोजन देणारा असल्यामुळे तो भोजनावरूनच प्रसिद्ध झाला आहे. 'चतुक्कभत्तं देति' म्हणजे चार भिक्खूंना भोजन देतो; तद्धित व्याकरणाच्या प्रयोगाने याला 'चतुक्कभत्त' असे म्हटले आहे. 'उपतिट्ठित्वा परिविसति' म्हणजे आपली सर्व कामे सोडून, मोठा आदर-सत्कार करून, जवळ उभे राहून भोजन वाढणे. 'ओदनेन पुच्छन्ति' म्हणजे हातात भात घेऊन जवळ येऊन 'भंते, आम्ही भात वाढू का?' असे विचारतात. येथे तृतीया विभक्तीचा (करण कारकाचा) प्रयोग याच अर्थाने झाला आहे. हाच नियम वरण (सूप) इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

Svātanāyāti sve bhavo bhattaparibhogo svātano tassatthāya, svātanāya sve kattabbassa bhattaparibhogassatthāyāti vuttaṃ hoti. Uddiṭṭhaṃ hotīti pāpetvā dinnaṃ hoti. Mettiyabhūmajakānaṃ kho gahapatīti idaṃ thero asamannāharitvā āha. Evaṃbalavatī hi tesaṃ [Pg.166] mandapuññatā, yaṃ sativepullappattānampi asamannāhāro hoti. Ye jeti ettha jeti dāsiṃ ālapati.

'स्वातनाय' म्हणजे दुसऱ्या दिवशी (उद्या) होणाऱ्या भोजन ग्रहणाच्या उद्देशाने; उद्या करावयाच्या भोजन ग्रहणाच्या उद्देशाने, असा अर्थ आहे. 'उद्दिठ्ठं होति' म्हणजे पाळीनुसार दिलेले असणे. 'मेत्तियभूमजकानां खो गहपती' हे वाक्य स्थविरांनी (दब्ब मल्लपुत्तांनी) मनात कोणताही पूर्वग्रह न ठेवता सहजपणे म्हटले. कारण त्या मेत्तियभूमजक भिक्खूंची मंदपुण्यता इतकी प्रबळ होती की, स्मृतीच्या परिपूर्णतेला प्राप्त झालेल्या (अर्हत) व्यक्तीचेही त्यांच्या बाबतीत दुर्लक्ष झाले. 'ये जे' या वाक्यात 'जे' या शब्दाने दासीला संबोधित केले आहे.

Hiyyo kho āvuso amhākanti rattiṃ sammantayamānā atītaṃ divasabhāgaṃ sandhāya ‘‘hiyyo’’ti vadanti. Na cittarūpanti na cittānurūpaṃ, yathā pubbe yattakaṃ icchanti, tattakaṃ supanti, na evaṃ supiṃsu, appakameva supiṃsūti vuttaṃ hoti.

'हिय्यो खो आवुसो आम्हाकं' म्हणजे रात्रीच्या वेळी आपसात चर्चा करताना, निघून गेलेल्या दिवसाचा संदर्भ देऊन ते 'काल' असे म्हणतात. 'न चित्तरूपं' म्हणजे मनासारखी झोप न लागणे; पूर्वी ते जितकी इच्छा असेल तितकी झोप घेत असत, तशी झोप त्यांना लागली नाही, ते केवळ थोडा वेळच झोपले, असा अर्थ आहे.

Bahārāmakoṭṭhaketi veḷuvanavihārassa bahidvārakoṭṭhake. Pattakkhandhāti patitakkhandhā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā nisinnā. Pajjhāyantāti padhūpāyantā.

'बहारामकोट्ठके' म्हणजे वेळुवन विहाराच्या बाहेरील प्रवेशद्वाराजवळ. 'पत्तक्खन्धा' म्हणजे खांदे पडलेले (मान खाली घालून), मानेचे हाड वाकवून बसलेले. 'पज्झायन्ता' म्हणजे क्रोधाने धुमसत असलेले.

Yato nivātaṃ tato savātanti yattha nivātaṃ appakopi vāto natthi, tattha mahāvāto uṭṭhitoti adhippāyo. Udakaṃ maññe ādittanti udakaṃ viya ādittaṃ.

'यतो निवातं ततो सवातं' म्हणजे ज्या ठिकाणी वारा शांत आहे, अगदी थोडाही वारा नाही, तिथे मोठा वादळी वारा सुटावा, असा अभिप्राय आहे. 'उदकं मञ्ञे आदित्तं' म्हणजे पाण्याला आग लागल्यासारखे वाटणे.

384. Sarasi tvaṃ dabba evarūpaṃ kattāti tvaṃ dabba evarūpaṃ kattā sarasi. Atha vā sarasi tvaṃ dabba evarūpaṃ yathāyaṃ bhikkhunī āha, kattā dhāsi evarūpaṃ, yathāyaṃ bhikkhunī āhāti evaṃ yojetvāpettha attho daṭṭhabbo. Ye pana ‘‘katvā’’ti paṭhanti tesaṃ ujukameva.

३८४. 'सरसि त्वं दब्ब एवरूपं कत्ता' म्हणजे 'हे दब्ब, तुम्ही असे कर्म केल्याचे तुम्हाला आठवते का?' किंवा 'हे दब्ब, या भिक्खुणीने सांगितल्याप्रमाणे अशा कर्माची तुम्हाला आठवण आहे का? आणि तुम्ही असे कर्म केले आहे का?' अशा प्रकारे शब्दांची जुळवाजुळव करून येथे अर्थ समजून घ्यावा. परंतु जे आचार्य 'कत्वा' असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते हा अर्थ अगदी सरळ आणि थेट आहे.

Yathā maṃ bhante bhagavā jānātīti thero kiṃ dasseti. Bhagavā bhante sabbaññū, ahañca khīṇāsavo, natthi mayhaṃ vatthupaṭisevanā, taṃ maṃ bhagavā jānāti, tatrāhaṃ kiṃ vakkhāmi, yathā maṃ bhagavā jānāti tathevāhaṃ daṭṭhabboti.

'यथा मं भन्ते भगवा जानाति' (भंते, जसे भगवान मला ओळखतात) या वाक्याने स्थविरांना काय दर्शवायचे आहे? 'भंते, भगवान सर्वज्ञ आहेत आणि मी क्षीणासव (अर्हत) आहे. माझ्याकडून मैथुनधर्माचे सेवन झालेले नाही, हे भगवान माझ्याबद्दल जाणतात. अशा स्थितीत मी काय बोलणार? जसे भगवान मला जाणतात, तसेच मला मानले जावे,' हा अर्थ ते दर्शवतात.

Na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentīti ettha na kho dabba paṇḍitā yathā tvaṃ parappaccayena nibbeṭhesi, evaṃ nibbeṭhenti; api ca kho yadeva sāmaṃ ñātaṃ tena nibbeṭhentīti evamattho daṭṭhabbo. Sace tayā kataṃ katanti iminā kiṃ dasseti? Na hi sakkā parisabalena vā pakkhupatthambhena vā akārako kārako kātuṃ, kārako vā akārako kātuṃ, tasmā yaṃ sayaṃ kataṃ vā akataṃ vā tadeva vattabbanti dasseti. Kasmā pana bhagavā jānantopi ‘‘ahaṃ jānāmi, khīṇāsavo tvaṃ; natthi tuyhaṃ doso, ayaṃ bhikkhunī [Pg.167] musāvādinī’’ti nāvocāti? Parānuddayatāya. Sace hi bhagavā yaṃ yaṃ jānāti taṃ taṃ vadeyya, aññena pārājikaṃ āpannena puṭṭhena ‘‘ahaṃ jānāmi tvaṃ pārājiko’’ti vattabbaṃ bhaveyya, tato so puggalo ‘‘ayaṃ pubbe dabbaṃ mallaputtaṃ suddhaṃ katvā idāni maṃ asuddhaṃ karoti; kassa dāni kiṃ vadāmi, yatra satthāpi sāvakesu chandāgatiṃ gacchati; kuto imassa sabbaññubhāvo’’ti āghātaṃ bandhitvā apāyūpago bhaveyya, tasmā bhagavā imāya parānuddayatāya jānantopi nāvoca.

'न खो दब्ब दब्बा एवं निब्बेठेन्ति' या वाक्यात— 'हे दब्ब, सुज्ञ लोक दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून जसे तू स्पष्टीकरण देत आहेस, तसे स्पष्टीकरण देत नाहीत; तर जे स्वतःला प्रत्यक्ष माहीत आहे, त्याच आधारे ते स्पष्टीकरण देतात,' असा अर्थ समजून घ्यावा. 'जर तू केले असेल, तर केले आहे असे सांग' या वाक्याने काय दर्शवले आहे? कारण, परिषदेच्या बळावर किंवा गटाच्या पाठिंब्याने न करणाऱ्याला करणारा बनवणे किंवा करणाऱ्याला न करणारा बनवणे शक्य नाही; म्हणून जे स्वतः केले असेल किंवा केले नसेल, तेच सांगितले पाहिजे, हे दर्शवले आहे. परंतु भगवंतांना सर्व माहीत असूनही त्यांनी 'मी जाणतो, तू क्षीणासव आहेस; तुझा काही दोष नाही, ही भिक्खुणी खोटे बोलत आहे,' असे का म्हटले नाही? इतरांबद्दलच्या करुणेमुळे त्यांनी असे म्हटले नाही. कारण जर भगवंतांनी जे जे त्यांना माहीत आहे ते ते सांगितले असते, तर दुसऱ्या एखाद्या पाराजिका पत्करलेल्या भिक्खूने विचारले असता, 'मी जाणतो की तू पाराजिका पत्करली आहेस,' असे भगवंतांना म्हणावे लागले असते. त्यामुळे तो मनुष्य 'यांनी पूर्वी मल्लपुत्र दब्ब यांना निर्दोष ठरवले आणि आता मला दोषी ठरवत आहेत; आता मी कोणाला काय बोलू, जिथे शास्ता देखील श्रावकांमध्ये पक्षपात करतात; यांचा सर्वज्ञभाव कुठे आहे?' असा द्वेष मनात धरून नरकगामी झाला असता. म्हणून भगवंतांनी इतरांबद्दलच्या या करुणेमुळे, सर्व माहीत असूनही, तसे म्हटले नाही.

Kiñca bhiyyo upavādaparivajjanatopi nāvoca. Yadi hi bhagavā evaṃ vadeyya, evaṃ upavādo bhaveyya ‘‘dabbassa mallaputtassa vuṭṭhānaṃ nāma bhāriyaṃ, sammāsambuddhaṃ pana sakkhiṃ labhitvā vuṭṭhito’’ti. Idañca vuṭṭhānalakkhaṇaṃ maññamānā ‘‘buddhakālepi sakkhinā suddhi vā asuddhi vā hoti mayaṃ jānāma, ayaṃ puggalo asuddho’’ti evaṃ pāpabhikkhū lajjimpi vināseyyunti. Apica anāgatepi bhikkhū otiṇṇe vatthusmiṃ codetvā sāretvā ‘‘sace tayā kataṃ, ‘kata’nti vadehī’’ti lajjīnaṃ paṭiññaṃ gahetvā kammaṃ karissantīti vinayalakkhaṇe tantiṃ ṭhapento ‘‘ahaṃ jānāmī’’ti avatvāva ‘‘sace tayā kataṃ, ‘kata’nti vadehī’’ti āha.

आणखी काय कारण आहे? अपवाद (आरोप) टाळण्यासाठी देखील त्यांनी असे म्हटले नाही. कारण जर भगवंतांनी असे म्हटले असते, तर असा आरोप झाला असता की— 'मल्लपुत्र दब्ब यांचे आरोपातून मुक्त होणे हे मोठे कठीण काम होते, परंतु सम्यक संबुद्धांना साक्षीदार मिळवून ते मुक्त झाले.' आणि यालाच मुक्तीचे लक्षण मानून, 'बुद्धांच्या काळातही साक्षीदाराद्वारेच शुद्धी किंवा अशुद्धी ठरत असे, आम्ही जाणतो की हा मनुष्य अशुद्ध आहे,' असे म्हणत पापी भिक्खू लज्जाशील (सदाचारी) भिक्खूंचा छळ करू शकले असते. शिवाय, भविष्यातही भिक्खू एखादे प्रकरण संघात आले असता, आरोप करून आणि आठवण करून देऊन, 'जर तू केले असेल, तर केले आहे असे सांग,' असे म्हणून लज्जाशील भिक्खूंची कबुली घेऊनच विनय कर्म करतील. अशी विनय निर्णयाची परंपरा प्रस्थापित करण्यासाठी, भगवंतांनी 'मी जाणतो' असे न म्हणताच, 'जर तू केले असेल, तर केले आहे असे सांग,' असे म्हटले.

Nābhijānāmi supinantenapi methunaṃ dhammaṃ paṭisevitāti supinantenapi methunaṃ dhammaṃ na abhijānāmi, na paṭisevitā ahanti vuttaṃ hoti. Atha vā paṭisevitā hutvā supinantenapi methunaṃ dhammaṃ na jānāmīti vuttaṃ hoti. Ye pana ‘‘paṭisevitvā’’ti paṭhanti tesaṃ ujukameva. Pageva jāgaroti jāgaranto pana paṭhamaṃyeva na jānāmīti.

'नाभिजानामि सुपिनन्तेनपि मेथुनं धम्मं पटिसेविता' म्हणजे 'स्वप्नातही मी मैथुनधर्माचे सेवन केल्याचे मला आठवत नाही, मी त्याचे सेवन केलेले नाही,' असा अर्थ आहे. किंवा 'मैथुनधर्माचे सेवन करणे तर दूरच, स्वप्नातही मला मैथुनधर्माची जाणीव नाही,' असा अर्थ आहे. परंतु जे आचार्य 'पटिसेवित्वा' असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते हा अर्थ अगदी सरळ आहे. 'पगेव जागरो' म्हणजे 'जागे असताना तर मी असे कर्म मुळीच जाणत नाही (केलेले नाही),' असा अर्थ आहे.

Tena hi bhikkhave mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti yasmā dabbassa ca imissā ca vacanaṃ na ghaṭīyati tasmā mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti vuttaṃ hoti.

'तेन हि भिक्खवे मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथ' म्हणजे 'ज्याअर्थी दब्ब आणि या भिक्खुणीचे बोलणे एकमेकांशी जुळत नाही, त्याअर्थी मेत्तिया भिक्खुणीला (संघातून) निष्कासित करा,' असा अर्थ आहे.

Tattha tisso nāsanā – liṅganāsanā, saṃvāsanāsanā, daṇḍakammanāsanāti. Tāsu ‘‘dūsako nāsetabbo’’ti (pārā. 66) ayaṃ ‘‘liṅganāsanā’’. Āpattiyā adassane vā appaṭikamme vā pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge vā ukkhepanīyakammaṃ karonti, ayaṃ ‘‘saṃvāsanāsanā’’. ‘‘Cara [Pg.168] pire vinassā’’ti (pāci. 429) daṇḍakammaṃ karonti, ayaṃ ‘‘daṇḍakammanāsanā’’. Idha pana liṅganāsanaṃ sandhāyāha – ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti.

तेथे तीन प्रकारची नाशने (संघातून निष्कासने) आहेत – लिंगनाशन (वेष नष्ट करणे), संवासनाशन (सहवासातून काढून टाकणे) आणि दंडकर्मनाशन (शिक्षा म्हणून काढून टाकणे). त्यापैकी 'दूषकाचा (दोषीचा) नाश केला जावा' (पारा. ६६) हे 'लिंगनाशन' आहे. आपत्ती (दोष) न पाहिल्याबद्दल किंवा प्रायश्चित्त न केल्याबद्दल किंवा पापी दृष्टीचा त्याग न केल्याबद्दल जे उक्खेपनीयकर्म (बहिष्कार) करतात, ते 'संवासनाशन' आहे. 'जा, नष्ट हो!' (पाचि. ४२९) असे म्हणून जे दंडकर्म करतात, ते 'दंडकर्मनाशन' आहे. परंतु येथे लिंगनाशनाचा संदर्भ घेऊन भगवंतांनी म्हटले आहे – 'मेत्तिया भिक्खुणीला निष्कासित करा (तिचा वेष नष्ट करा).'

Ime ca bhikkhū anuyuñjathāti iminā imaṃ dīpeti ‘‘ayaṃ bhikkhunī attano dhammatāya akārikā addhā aññehi uyyojitā, tasmā yehi uyyojitā ime bhikkhū anuyuñjatha gavesatha jānāthā’’ti.

'आणि या भिक्खूंची चौकशी करा' या वचनाद्वारे हे स्पष्ट होते की – 'ही भिक्खुणी स्वतःच्या स्वभावाने (असा आरोप) करणारी नाही, नक्कीच तिला इतरांनी प्रवृत्त केले आहे. म्हणून, ज्यांनी तिला प्रवृत्त केले आहे, त्या भिक्खूंची चौकशी करा, शोध घ्या आणि जाणून घ्या.'

Kiṃ pana bhagavatā mettiyā bhikkhunī paṭiññāya nāsitā appaṭiññāya nāsitāti, kiñcettha yadi tāva paṭiññāya nāsitā, thero kārako hoti sadoso? Atha appaṭiññāya, thero akārako hoti niddoso.

पण भगवंतांनी मेत्तिया भिक्खुणीला तिच्या कबुलीने (प्रतिज्ञेने) निष्कासित केले की कबुलीशिवाय निष्कासित केले? यावर काही विचार केला पाहिजे: जर कबुलीने निष्कासित केले असेल, तर थेर (दब्ब) हे दोषी ठरतात का? आणि जर कबुलीशिवाय निष्कासित केले असेल, तर थेर हे निर्दोष ठरतात.

Bhātiyarājakālepi mahāvihāravāsīnañca abhayagirivāsīnañca therānaṃ imasmiṃyeva pade vivādo ahosi. Abhayagirivāsinopi attano suttaṃ vatvā ‘‘tumhākaṃ vāde thero kārako hotī’’ti vadanti. Mahāvihāravāsinopi attano suttaṃ vatvā ‘‘tumhākaṃ vāde thero kārako hotī’’ti vadanti. Pañho na chijjati. Rājā sutvā there sannipātetvā dīghakārāyanaṃ nāma brāhmaṇajātiyaṃ amaccaṃ ‘‘therānaṃ kathaṃ suṇāhī’’ti āṇāpesi. Amacco kira paṇḍito bhāsantarakusalo so āha – ‘‘vadantu tāva therā sutta’’nti. Tato abhayagiritherā attano suttaṃ vadiṃsu – ‘‘tena hi, bhikkhave, mettiyaṃ bhikkhuniṃ sakāya paṭiññāya nāsethā’’ti. Amacco ‘‘bhante, tumhākaṃ vāde thero kārako hoti sadoso’’ti āha. Mahāvihāravāsinopi attano suttaṃ vadiṃsu – ‘‘tena hi, bhikkhave, mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti. Amacco ‘‘bhante, tumhākaṃ vāde thero akārako hoti niddoso’’ti āha. Kiṃ panettha yuttaṃ? Yaṃ pacchā vuttaṃ vicāritañhetaṃ aṭṭhakathācariyehi, bhikkhu bhikkhuṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃseti, saṅghādiseso; bhikkhuniṃ anuddhaṃseti, dukkaṭaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘musāvāde pācittiya’’nti vuttaṃ.

भातीय राजाच्या काळातही महाविहारवासी आणि अभयगिरिवासी थेरांमध्ये याच पदावरून विवाद झाला होता. अभयगिरिवासी सुद्धा स्वतःचे सुत्त (पाठ) म्हणून म्हणत असत, 'तुमच्या मतानुसार थेर दोषी ठरतात.' महाविहारवासी सुद्धा स्वतःचे सुत्त म्हणून म्हणत असत, 'तुमच्या मतानुसार थेर दोषी ठरतात.' हा प्रश्न सुटत नव्हता. राजाने हे ऐकून थेरांना एकत्र बोलावले आणि दीघकारायन नावाच्या ब्राह्मण जातीच्या अमात्याला (मंत्र्याला) आज्ञा दिली की, 'थेरांचे म्हणणे ऐकून घ्या.' तो अमात्य पंडित आणि इतर भाषांमध्ये कुशल होता. तो म्हणाला – 'थेरांनी आधी आपले सुत्त म्हणावे.' तेव्हा अभयगिरिवासी थेरांनी आपले सुत्त म्हटले – 'म्हणून भिक्खूंनो, मेत्तिया भिक्खुणीला तिच्या स्वतःच्या कबुलीने निष्कासित करा.' अमात्य म्हणाला – 'भंते, तुमच्या मतानुसार थेर दोषी ठरतात.' महाविहारवासी थेरांनीही आपले सुत्त म्हटले – 'म्हणून भिक्खूंनो, मेत्तिया भिक्खुणीला निष्कासित करा.' अमात्य म्हणाला – 'भंते, तुमच्या मतानुसार थेर निर्दोष ठरतात.' तर या दोन्हीमध्ये काय योग्य आहे? जे नंतर सांगितले गेले आहे (महाविहारवासीयांचे सुत्त) तेच योग्य आहे, कारण अट्ठकथाचार्यांनी यावर विचार केला आहे की, जर एखादा भिक्खू दुसऱ्या भिक्खूवर अमूलक (निराधारी) अंतिम वस्तूने (पाराजिकाने) आरोप करतो, तर त्याला संघादिसेस होतो; जर भिक्खुणीवर आरोप करतो, तर दुक्कट (दोष) होतो. परंतु कुरुन्दी अट्ठकथेत 'मुसावादात पाचित्तिय' (असत्य बोलण्यात पाचित्तिय) असे म्हटले आहे.

Tatrāyaṃ vicāraṇā, purimanaye tāva anuddhaṃsanādhippāyattā dukkaṭameva yujjati. Yathā satipi musāvāde bhikkhuno bhikkhusmiṃ saṅghādiseso, satipi ca musāvāde asuddhaṃ suddhadiṭṭhino akkosādhippāyena vadantassa omasavādeneva [Pg.169] pācittiyaṃ, na sampajānamusāvādena; evaṃ idhāpi anuddhaṃsanādhippāyattā sampajānamusāvāde pācittiyaṃ na yujjati, dukkaṭameva yuttaṃ. Pacchimanayepi musāvādattā pācittiyameva yujjati, vacanappamāṇato hi anuddhaṃsanādhippāyena bhikkhussa bhikkhusmiṃ saṅghādiseso. Akkosādhippāyassa ca omasavādo. Bhikkhussa pana bhikkhuniyā dukkaṭantivacanaṃ natthi, sampajānamusāvāde pācittiyanti vacanamatthi, tasmā pācittiyameva yujjati.

त्यावर हा विचार आहे – पहिल्या मतानुसार (महाअट्ठकथा पद्धतीनुसार), आरोप करण्याच्या उद्देशामुळे 'दुक्कट'च योग्य ठरतो. ज्याप्रमाणे असत्य बोलणे (मुसावाद) असूनही, भिक्खूने भिक्खूवर अमूलक अंतिम वस्तूने आरोप केल्यास संघादिसेस होतो; आणि असत्य बोलणे असूनही, अशुद्ध (दोषी) भिक्खूला शुद्ध समजून, शिवीगाळ करण्याच्या उद्देशाने बोलणाऱ्याला ओमसवादाने (अपशब्दाने) पाचित्तियच होते, संप्रज्ञान-मुसावादाने (जाणूनबुजून असत्य बोलण्याने) नाही; त्याचप्रमाणे येथेही आरोप करण्याच्या उद्देशामुळे संप्रज्ञान-मुसावादाने पाचित्तिय योग्य ठरत नाही, तर दुक्कटच योग्य ठरतो. दुसऱ्या मतानुसार (कुरुन्दी मतानुसार) असत्य बोलल्यामुळे पाचित्तियच योग्य ठरतो. कारण वचनाच्या प्रमाणानुसार, आरोप करण्याच्या उद्देशाने भिक्खूने भिक्खूवर आरोप केल्यास संघादिसेस होतो, आणि शिवीगाळ करण्याच्या उद्देशाने ओमसवाद (पाचित्तिय) होतो. परंतु भिक्खूने भिक्खुणीवर आरोप केल्यास 'दुक्कट' असे वचन (पाठात) नाही, तर 'संप्रज्ञान-मुसावादात पाचित्तिय' असे वचन थेट आहे, म्हणून पाचित्तियच योग्य ठरतो.

Tatra pana idaṃ upaparikkhitabbaṃ – ‘‘anuddhaṃsanādhippāye asati pācittiyaṃ, tasmiṃ sati kena bhavitabba’’nti? Tatra yasmā musā bhaṇantassa pācittiye siddhepi amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsane visuṃ pācittiyaṃ vuttaṃ, tasmā anuddhaṃsanādhippāye sati sampajānamusāvāde pācittiyassa okāso na dissati, na ca sakkā anuddhaṃsentassa anāpattiyā bhavitunti purimanayovettha parisuddhataro khāyati. Tathā bhikkhunī bhikkhuniṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃseti saṅghādiseso, bhikkhuṃ anuddhaṃseti dukkaṭaṃ, tatra saṅghādiseso vuṭṭhānagāmī dukkaṭaṃ, desanāgāmī etehi nāsanā natthi. Yasmā pana sā pakatiyāva dussīlā pāpabhikkhunī idāni ca sayameva ‘‘dussīlāmhī’’ti vadati tasmā naṃ bhagavā asuddhattāyeva nāsesīti.

परंतु तेथे हे तपासून पाहिले पाहिजे – 'आरोप करण्याचा उद्देश नसताना पाचित्तिय होते, तर तो उद्देश असताना कोणती आपत्ती असावी?' तेथे ज्या अर्थी असत्य बोलणाऱ्याला पाचित्तिय सिद्ध होत असतानाही, अमूलक संघादिसेसाने आरोप केल्यास स्वतंत्र पाचित्तिय सांगितले आहे, म्हणून आरोप करण्याचा उद्देश असताना संप्रज्ञान-मुसावादाच्या पाचित्तियला वाव दिसत नाही; आणि आरोप करणाऱ्याला कोणतीही आपत्ती नसावी असेही होऊ शकत नाही. म्हणून या दोन्हीमध्ये पहिलेच मत अधिक शुद्ध (योग्य) वाटते. त्याचप्रमाणे, जर भिक्खुणीने भिक्खुणीवर अमूलक अंतिम वस्तूने आरोप केला तर संघादिसेस होतो, आणि भिक्खूवर आरोप केला तर दुक्कट होतो. त्यापैकी संघादिसेस हा वुठ्ठानगामी (प्रायश्चित्ताने शुद्ध होणारा) आहे आणि दुक्कट हा देसनागामी (देशनेने शुद्ध होणारा) आहे, या आपत्तींमुळे निष्कासन (नाशन) होत नाही. परंतु, ती (मेत्तिया भिक्खुणी) मुळातच दुःशील आणि पापी भिक्खुणी होती आणि आता तिने स्वतःच 'मी दुःशील आहे' असे म्हटले आहे, म्हणून भगवंतांनी तिच्या अशुद्धतेमुळेच तिचे निष्कासन केले, असे समजावे.

Atha kho mettiyabhūmajakāti evaṃ ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsetha, ime ca bhikkhū anuyuñjathā’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭhe bhagavati tehi bhikkhūhi ‘‘detha dāni imissā setakānī’’ti nāsiyamānaṃ taṃ bhikkhuniṃ disvā te bhikkhū taṃ mocetukāmatāya attano aparādhaṃ āvikariṃsu, etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘atha kho mettiyabhūmajakā’’tiādi vuttaṃ.

'अथ खो मेत्तियभूमजका' (त्यानंतर मेत्तिय आणि भूमजक भिक्खू...) हे अशा प्रकारे आहे – 'मेत्तिया भिक्खुणीला निष्कासित करा आणि या भिक्खूंची चौकशी करा' असे सांगून भगवंत आसनावरून उठून विहारात (गंधकुटीत) गेले असता, त्या भिक्खूंनी 'आता हिला पांढरी वस्त्रे द्या' असे म्हणून त्या भिक्खुणीचे निष्कासन केले जात असल्याचे पाहून, त्या (मेत्तिय-भूमजक) भिक्खूंनी तिला वाचवण्याच्या इच्छेने स्वतःचा अपराध प्रकट केला. हाच अर्थ दर्शवण्यासाठी 'अथ खो मेत्तियभूमजका' इत्यादी म्हटले गेले आहे.

385-6. Duṭṭho dosoti dūsito ceva dūsako ca. Uppanne hi dose puggalo tena dosena dūsito hoti pakatibhāvaṃ jahāpito, tasmā ‘‘duṭṭho’’ti vuccati. Parañca dūseti vināseti, tasmā ‘‘doso’’ti vuccati. Iti ‘‘duṭṭho doso’’ti ekassevetaṃ puggalassa ākāranānattena nidassanaṃ, tena vuttaṃ ‘‘duṭṭho dosoti dūsito ceva [Pg.170] dūsako cā’’ti tattha saddalakkhaṇaṃ pariyesitabbaṃ. Yasmā pana so ‘‘duṭṭho doso’’ti saṅkhyaṃ gato paṭighasamaṅgīpuggalo kupitādibhāve ṭhitova hoti, tenassa padabhājane ‘‘kupito’’tiādi vuttaṃ. Tattha kupitoti kuppabhāvaṃ pakatito cavanabhāvaṃ patto. Anattamanoti na sakamano attano vase aṭṭhitacitto; apica pītisukhehi na attamano na attacittoti anattamano. Anabhiraddhoti na sukhito na vā pasāditoti anabhiraddho. Paṭighena āhataṃ cittamassāti āhatacitto. Cittathaddhabhāvacittakacavarasaṅkhātaṃ paṭighakhīlaṃ jātamassāti khilajāto. Appatītoti nappatīto pītisukhādīhi vajjito, na abhisaṭoti attho. Padabhājane pana yesaṃ dhammānaṃ vasena appatīto hoti, te dassetuṃ ‘‘tena ca kopenā’’tiādi vuttaṃ.

३८५-६. 'दुट्ठो दोसो' (दुष्ट द्वेष) म्हणजे दूषित झालेला आणि दूषित करणारा सुद्धा. कारण द्वेष उत्पन्न झाल्यावर व्यक्ती त्या द्वेषाने दूषित होते आणि आपला मूळ स्वभाव सोडते, म्हणून त्याला 'दुट्ठो' (दूषित) म्हटले जाते. आणि तो इतरांनाही दूषित करतो, नष्ट करतो, म्हणून त्याला 'दोसो' (द्वेष) म्हटले जाते. अशा प्रकारे 'दुट्ठो दोसो' हे एकाच व्यक्तीच्या वेगवेगळ्या अवस्थांचे निदर्शक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'दुट्ठो दोसो म्हणजे दूषित झालेला आणि दूषित करणारा.' तेथे व्याकरणशास्त्राचा नियम शोधला पाहिजे. परंतु, ज्या अर्थी तो 'दुट्ठो दोसो' या संज्ञेला प्राप्त झालेला, प्रतिघाने (द्वेषाने) युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) कोप इत्यादी भावांमध्ये स्थित असतो, म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये 'कुपितो' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'कुपितो' म्हणजे कोप पावलेला, मूळ शांत स्वभावापासून च्युत झालेला. 'अनत्तमनो' म्हणजे ज्याचे मन स्वतःच्या ताब्यात नाही, ज्याचे चित्त स्वतःच्या वशात राहिलेले नाही; तसेच प्रीती आणि सुखाने ज्याचे मन प्रसन्न नाही, तो 'अनत्तमनो'. 'अनभिरद्धो' म्हणजे जो सुखी नाही किंवा जो प्रसन्न झालेला नाही, तो 'अनभिरद्धो'. प्रतिघाने (द्वेषाने) ज्याचे चित्त आहत (दूषित/नष्ट) झाले आहे, तो 'आहतचित्तो'. चित्ताची कठीणता आणि चित्ताचा कचरा समजल्या जाणाऱ्या प्रतिघ-खिलाने (द्वेषरूपी खुंट्याने) जो युक्त झाला आहे, तो 'खिलजातो'. 'अप्पतीतो' म्हणजे अप्रसन्न, जो प्रीती-सुख इत्यादींनी रहित आहे, जो शांत झालेला नाही, असा अर्थ आहे. पदभाजनामध्ये ज्या धर्मांच्या (भावांच्या) प्रभावाने तो अप्रसन्न होतो, ते दर्शवण्यासाठी 'तेन च कोपेन' (आणि त्या कोपाने) इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha tena ca kopenāti yena duṭṭhoti ca kupitoti ca vutto ubhayampi hetaṃ pakatibhāvaṃ jahāpanato ekākāraṃ hoti. Tena ca dosenāti yena ‘‘doso’’ti vutto. Imehi dvīhi saṅkhārakkhandhameva dasseti.

त्यात 'तेन च कोपेन' (त्या क्रोधाने) म्हणजे ज्या क्रोधाने व्यक्तीला 'दुट्ठो' (दुष्ट) आणि 'कुपितो' (क्रोधित) असे म्हटले गेले आहे. हे दोन्ही मूळ स्वभाव सोडवून देण्याच्या दृष्टीने एकाच स्वरूपाचे आहेत. 'तेन च दोसेन' (त्या द्वेषाने) म्हणजे ज्या द्वेषाने व्यक्तीला 'दोसो' (द्वेषी) म्हटले गेले आहे. या दोन्ही शब्दांद्वारे केवळ संस्कारस्कंधच (संखारक्खन्ध) दर्शविला जातो.

Tāya ca anattamanatāyāti yāya ‘‘anattamano’’ti vutto. Tāya ca anabhiraddhiyāti yāya ‘‘anabhiraddho’’ti vutto. Imehi dvīhi vedanākkhandhaṃ dasseti.

'ताय च अनत्तमनताय' (त्या अप्रसन्नतेने) म्हणजे ज्या अप्रसन्नतेमुळे व्यक्तीला 'अनत्तमनो' (अप्रसन्न) म्हटले गेले आहे. 'ताय च अनभिरद्धिया' (त्या असंतोषाने) म्हणजे ज्या असंतोषामुळे व्यक्तीला 'अनभिरद्धो' (असंतुष्ट) म्हटले गेले आहे. या दोन्ही शब्दांद्वारे वेदनास्कंध (वेदनाक्खन्ध) दर्शविला जातो.

Amūlakena pārājikenāti ettha nāssa mūlanti amūlakaṃ, taṃ panassa amūlakattaṃ yasmā codakavasena adhippetaṃ, na cuditakavasena. Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ padabhājane ‘‘amūlakaṃ nāma adiṭṭhaṃ asutaṃ aparisaṅkita’’nti āha. Tena imaṃ dīpeti ‘‘yaṃ pārājikaṃ codakena cuditakamhi puggale neva diṭṭhaṃ na sutaṃ na parisaṅkitaṃ idaṃ etesaṃ dassanasavanaparisaṅkāsaṅkhātānaṃ mūlānaṃ abhāvato amūlakaṃ nāma, taṃ pana so āpanno vā hotu anāpanno vā etaṃ idha appamāṇanti.

'अमूलकेन पाराजिकेन' (निराधारी पाराजिकाने) यामध्ये ज्या पाराजिकाचा कोणताही आधार (मूळ) नाही, त्याला 'अमूलक' म्हणतात. परंतु, त्याचे ते अमूलकत्व (निराधार असणे) हे आरोप करणाऱ्याच्या (चोदक) दृष्टीने अपेक्षित आहे, आरोपीच्या (चुदितक) दृष्टीने नाही. म्हणून तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी पदभाजनामध्ये 'अमूलक म्हणजे न पाहिलेले, न ऐकलेले, शंका न घेतलेले' असे म्हटले आहे. याद्वारे हे स्पष्ट होते की, 'जे पाराजिक आरोप करणाऱ्याने आरोपी व्यक्तीच्या बाबतीत पाहिलेले नाही, ऐकलेले नाही आणि शंकाही घेतलेली नाही, ते पाहणे, ऐकणे आणि शंका घेणे या नावाच्या आधारांच्या अभावामुळे 'अमूलक' म्हटले जाते. परंतु, त्या आरोपीने ते पाराजिक प्राप्त केले असो वा नसो, हे येथे महत्त्वाचे (प्रमाण) नाही.'

Tattha adiṭṭhaṃ nāma attano pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā adiṭṭhaṃ. Asutaṃ nāma tatheva kenaci vuccamānaṃ na sutaṃ. Aparisaṅkitaṃ nāma cittena aparisaṅkitaṃ.

त्यात 'न पाहिलेले' (अदिट्ठं) म्हणजे स्वतःच्या चर्मचक्षूंनी (प्रसादचक्षूने) किंवा दिव्यचक्षूंनी न पाहिलेले. 'न ऐकलेले' (असुतं) म्हणजे त्याचप्रमाणे कोणाकडून बोलले जात असताना न ऐकलेले. 'शंका न घेतलेले' (अपरिसङ्कितं) म्हणजे मनाने शंका न घेतलेले.

‘‘Diṭṭhaṃ’’ [Pg.171] nāma attanā vā parena vā pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā diṭṭhaṃ. ‘‘Sutaṃ’’ nāma tatheva sutaṃ. ‘‘Parisaṅkita’’mpi attanā vā parena vā parisaṅkitaṃ. Tattha attanā diṭṭhaṃ diṭṭhameva, parehi diṭṭhaṃ attanā sutaṃ, parehi sutaṃ, parehi parisaṅkitanti idaṃ pana sabbampi attanā sutaṭṭhāneyeva tiṭṭhati.

'पाहिलेले' (दिट्ठं) म्हणजे स्वतः किंवा दुसऱ्याने चर्मचक्षूंनी किंवा दिव्यचक्षूंनी पाहिलेले. 'ऐकलेले' (सुतं) म्हणजे त्याचप्रमाणे ऐकलेले. 'शंका घेतलेले' (परिसङ्कितं) म्हणजे स्वतः किंवा दुसऱ्याने शंका घेतलेले. त्यामध्ये स्वतः पाहिलेले हे 'पाहिलेलेच' असते; इतरांनी पाहिलेले हे स्वतःसाठी 'ऐकलेले' असते; इतरांनी ऐकलेले आणि इतरांनी शंका घेतलेले हे सर्व देखील स्वतःसाठी 'ऐकलेल्याच्या' श्रेणीतच येते.

Parisaṅkitaṃ pana tividhaṃ – diṭṭhaparisaṅkitaṃ, sutaparisaṅkitaṃ, mutaparisaṅkitanti. Tattha diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma eko bhikkhu uccārapassāvakammena gāmasamīpe ekaṃ gumbaṃ paviṭṭho, aññatarāpi itthī kenacideva karaṇīyena taṃ gumbaṃ pavisitvā nivattā, nāpi bhikkhu itthiṃ addasa; na itthī bhikkhuṃ, adisvāva ubhopi yathāruciṃ pakkantā, aññataro bhikkhu ubhinnaṃ tato nikkhamanaṃ sallakkhetvā ‘‘addhā imesaṃ kataṃ vā karissanti vā’’ti parisaṅkati, idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma.

शंका घेणे (परिसङ्कित) तीन प्रकारचे आहे – दृष्टी-शंका (दिट्ठपरिसङ्कित), श्रुती-शंका (सुतपरिसङ्कित) आणि अनुभूती-शंका (मुतपरिसङ्कित). त्यामध्ये 'दृष्टी-शंका' म्हणजे – एक भिक्खू शौच-विधीसाठी गावाजवळील एका झाडीत गेला. दुसरी एक स्त्री देखील काही कामानिमित्त त्या झाडीत जाऊन परत आली. भिक्खूने त्या स्त्रीला पाहिले नाही आणि स्त्रीनेही भिक्खूला पाहिले नाही. एकमेकांना न पाहताच दोघेही आपापल्या इच्छेनुसार निघून गेले. दुसऱ्या एका भिक्खूने त्या दोघांना तेथून बाहेर पडताना पाहून, 'नक्कीच यांनी (मैथुन कर्म) केले असावे किंवा ते करणार असतील' अशी शंका घेतली. याला 'दृष्टी-शंका' (दिट्ठपरिसङ्कित) म्हणतात.

Sutaparisaṅkitaṃ nāma idhekacco andhakāre vā paṭicchanne vā okāse mātugāmena saddhiṃ bhikkhuno tādisaṃ paṭisanthāravacanaṃ suṇāti, samīpe aññaṃ vijjamānampi ‘‘atthi natthī’’ti na jānāti, so ‘‘addhā imesaṃ kataṃ vā karissanti vā’’ti parisaṅkati, idaṃ sutaparisaṅkitaṃ nāma.

'श्रुती-शंका' (सुतपरिसङ्कित) म्हणजे – येथे एखादा भिक्खू अंधारात किंवा गुप्त ठिकाणी एखाद्या भिक्खूचे स्त्रीसोबतचे तसले (शंकास्पद) संभाषण ऐकतो. जवळच दुसरी एखादी व्यक्ती उपस्थित आहे की नाही, हे त्याला माहीत नसते. तो शंका घेतो की, 'नक्कीच यांनी (मैथुन कर्म) केले असावे किंवा ते करणार असतील.' याला 'श्रुती-शंका' म्हणतात.

Mutaparisaṅkitaṃ nāma sambahulā dhuttā rattibhāge pupphagandhamaṃsasurādīni gahetvā itthīhi saddhiṃ ekaṃ paccantavihāraṃ gantvā maṇḍape vā bhojanasālādīsu vā yathāsukhaṃ kīḷitvā pupphādīni vikiritvā gatā, punadivase bhikkhū taṃ vippakāraṃ disvā ‘‘kassidaṃ kamma’’nti vicinanti. Tatra ca kenaci bhikkhunā pageva vuṭṭhahitvā vattasīsena maṇḍapaṃ vā bhojanasālaṃ vā paṭijaggantena pupphādīni āmaṭṭhāni honti, kenaci upaṭṭhākakulato ābhatehi pupphādīhi pūjā katā hoti, kenaci bhesajjatthaṃ ariṭṭhaṃ pītaṃ hoti, atha te ‘‘kassidaṃ kamma’’nti vicinantā bhikkhū tesaṃ hatthagandhañca mukhagandhañca ghāyitvā te bhikkhū parisaṅkanti, idaṃ mutaparisaṅkitaṃ nāma.

'अनुभूती-शंका' (मुतपरिसङ्कित) म्हणजे – अनेक व्यसनी लोक (धूर्त) रात्रीच्या वेळी फुले, सुगंधी द्रव्ये, मांस, मद्य इत्यादी घेऊन स्त्रियांसह एका सीमावर्ती विहारात गेले. तेथे मंडपात किंवा भोजनशाळेत मनसोक्त क्रीडा करून, फुले इत्यादी अस्ताव्यस्त पसरवून ते निघून गेले. दुसऱ्या दिवशी भिक्खूंनी ती अस्ताव्यस्त अवस्था पाहून 'हे कोणाचे काम आहे?' असा शोध सुरू केला. तेथे एका भिक्खूने पहाटेच उठून कर्तव्याचा भाग म्हणून मंडप किंवा भोजनशाळा स्वच्छ करताना ती फुले इत्यादी हाताळली होती. दुसऱ्या एका भिक्खूने उपासक कुटुंबाकडून आणलेल्या फुलांनी पूजा केली होती. तिसऱ्या एका भिक्खूने औषधासाठी अरिष्ट (मद्ययुक्त औषध) प्राशन केले होते. त्यानंतर 'हे कोणाचे काम आहे?' असा शोध घेणाऱ्या भिक्खूंनी त्या भिक्खूंच्या हाताचा आणि मुखाचा वास घेऊन त्यांच्यावर शंका घेतली. याला 'अनुभूती-शंका' म्हणतात.

Tattha diṭṭhaṃ atthi samūlakaṃ, atthi amūlakaṃ; diṭṭhameva atthi saññāsamūlakaṃ, atthi saññāamūlakaṃ. Esa nayo sutepi. Parisaṅkite pana diṭṭhaparisaṅkitaṃ atthi samūlakaṃ, atthi amūlakaṃ; diṭṭhaparisaṅkitameva atthi saññāsamūlakaṃ[Pg.172], atthi saññāamūlakaṃ. Esa nayo sutamutaparisaṅkitesu. Tattha diṭṭhaṃ samūlakaṃ nāma pārājikaṃ āpajjantaṃ disvāva ‘‘diṭṭho mayā’’ti vadati, amūlakaṃ nāma paṭicchannokāsato nikkhamantaṃ disvā vītikkamaṃ adisvā ‘‘diṭṭho mayā’’ti vadati. Diṭṭhameva saññāsamūlakaṃ nāma disvāva diṭṭhasaññī hutvā codeti, saññāamūlakaṃ nāma pubbe pārājikavītikkamaṃ disvā pacchā adiṭṭhasaññī jāto, so saññāya amūlakaṃ katvā ‘‘diṭṭho mayā’’ti codeti. Etena nayena sutamutaparisaṅkitānipi vitthārato veditabbāni. Ettha ca sabbappakāreṇāpi samūlakena vā saññāsamūlakena vā codentassa anāpatti, amūlakena vā pana saññāamūlakena vā codentasseva āpatti.

त्यामध्ये पाहिलेले (दिट्ठ) हे सआधार (समूलक) देखील असते आणि निराधार (अमूलक) देखील असते; तसेच पाहिलेले हे संज्ञा-सआधार (सञ्ञासमूलक) देखील असते आणि संज्ञा-निराधार (सञ्ञाअमूलक) देखील असते. हाच नियम ऐकलेल्याच्या (सुत) बाबतीतही लागू होतो. शंका घेतलेल्याच्या (परिसङ्कित) बाबतीत मात्र, दृष्टी-शंका ही सआधार असते आणि निराधारही असते; तसेच दृष्टी-शंका ही संज्ञा-सआधार असते आणि संज्ञा-निराधारही असते. हाच नियम श्रुती-शंका आणि अनुभूती-शंका यांच्या बाबतीतही लागू होतो. त्यामध्ये 'पाहिलेले सआधार' म्हणजे – पाराजिक आपत्ती प्राप्त करताना प्रत्यक्ष पाहून 'मी पाहिले आहे' असे म्हणणे. 'निराधार' म्हणजे – गुप्त ठिकाणाहून बाहेर पडताना पाहून, पण नियमभंग (वीतिक्कम) न पाहता 'मी पाहिले आहे' असे म्हणणे. 'पाहिलेले संज्ञा-सआधार' म्हणजे – प्रत्यक्ष पाहून 'पाहिले आहे' अशी संज्ञा (स्मरण) ठेवून आरोप करणे. 'संज्ञा-निराधार' म्हणजे – पूर्वी पाराजिक नियमभंग पाहिलेला असून नंतर 'न पाहिले' अशी संज्ञा निर्माण झाली, तरीही तो भिक्खू संज्ञेच्या आधारे त्याला अमूलक (निराधार) करून 'मी पाहिले आहे' असा आरोप करतो. याच पद्धतीने श्रुती, अनुभूती आणि शंका घेतलेल्या गोष्टींचेही सविस्तर वर्णन समजून घ्यावे. आणि येथे सर्व प्रकारे सआधार किंवा संज्ञा-सआधार पाराजिकाचा आरोप करणाऱ्याला कोणतीही आपत्ती (अनापत्ती) येत नाही; परंतु निराधार किंवा संज्ञा-निराधार पाराजिकाचा आरोप करणाऱ्यालाच आपत्ती (दोष) प्राप्त होते.

Anuddhaṃseyyāti dhaṃseyya padhaṃseyya abhibhaveyya ajjhotthareyya. Taṃ pana anuddhaṃsanaṃ yasmā attanā codentopi parena codāpentopi karotiyeva, tasmāssa padabhājane ‘‘codeti vā codāpeti vā’’ti vuttaṃ.

'अनुद्धंसेय्य' (नष्ट करणे किंवा बदनाम करणे) म्हणजे नष्ट करणे, पूर्णपणे नष्ट करणे, दडपून टाकणे किंवा दडपशाही करणे. परंतु, ती बदनामी स्वतः आरोप करून किंवा दुसऱ्याकडून आरोप करवून घेऊनही केली जात असल्यामुळे, पदभाजनामध्ये 'चोदेति वा चोदापेति वा' (स्वतः आरोप करतो किंवा दुसऱ्याकडून आरोप करवतो) असे म्हटले आहे.

Tattha codetīti ‘‘pārājikaṃ dhammaṃ āpannosī’’tiādīhi vacanehi sayaṃ codeti, tassa vācāya vācāya saṅghādiseso. Codāpetīti attanā samīpe ṭhatvā aññaṃ bhikkhu āṇāpeti, so tassa vacanena taṃ codeti, codāpakasseva vācāya vācāya saṅghādiseso. Atha sopi ‘‘mayā diṭṭhaṃ sutaṃ atthī’’ti codeti, dvinnampi janānaṃ vācāya vācāya saṅghādiseso.

त्यामध्ये 'चोदेति' (आरोप करतो) म्हणजे 'तू पाराजिक धर्माप्रत पोहोचला आहेस' इत्यादी शब्दांनी स्वतः आरोप करणे; त्याच्या प्रत्येक शब्दाशब्दाला संघादिसेस (सङ्घादिसेस) दोष प्राप्त होतो. 'चोदापेति' (आरोप करवतो) म्हणजे स्वतः जवळ उभे राहून दुसऱ्या भिक्खूला आज्ञा देणे, आणि तो भिक्खू त्याच्या सांगण्यावरून आरोप करतो; अशा वेळी केवळ आरोप करवून घेणाऱ्यालाच प्रत्येक शब्दाशब्दाला संघादिसेस दोष प्राप्त होतो. परंतु, जर तो आज्ञा पाळणारा भिक्खू देखील 'मी पाहिले आहे, ऐकले आहे' असे जोडून आरोप करत असेल, तर त्या दोघांनाही प्रत्येक शब्दाशब्दाला संघादिसेस दोष प्राप्त होतो.

Codanāppabhedakosallatthaṃ panettha ekavatthuekacodakādicatukkaṃ tāva veditabbaṃ. Tattha eko bhikkhu ekaṃ bhikkhuṃ ekena vatthunā codeti, imissā codanāya ekaṃ vatthu eko codako. Sambahulā ekaṃ ekavatthunā codenti, pañcasatā mettiyabhūmajakappamukhā chabbaggiyā bhikkhū āyasmantaṃ dabbaṃ mallaputtamiva, imissā codanāya ekaṃ vatthu nānācodakā. Eko bhikkhu ekaṃ bhikkhuṃ sambahulehi vatthūhi codeti, imissā codanāya nānāvatthūni eko codako. Sambahulā sambahule sambahulehi vatthūhi codenti, imissā codanāya nānāvatthūni nānācodakā.

येथे चोदनेच्या (आरोपाच्या) प्रभेदांमध्ये कौशल्य प्राप्त होण्यासाठी, सर्वप्रथम 'एक-वस्तू एक-चोदक' इत्यादी चतुष्क जाणावे. त्यामध्ये, जेव्हा एक भिक्खू एका भिक्खूला एका कारणाने (वस्तूने) चोदित करतो (आरोप करतो), तेव्हा या चोदनेमध्ये एक वस्तू आणि एक चोदक असतो. जेव्हा अनेक भिक्खू एका भिक्खूला एका कारणाने चोदित करतात — जसे की मेत्तिय आणि भुम्मजक यांच्या नेतृत्वाखालील पाचशे षड्वर्गीय (छब्बग्गिय) भिक्खूंनी आयुष्यमान दब्ब मल्लपुत्तांवर आरोप केला होता — तेव्हा या चोदनेमध्ये एक वस्तू आणि अनेक चोदक असतात. जेव्हा एक भिक्खू एका भिक्खूला अनेक कारणांनी चोदित करतो, तेव्हा या चोदनेमध्ये अनेक वस्तू आणि एक चोदक असतो. जेव्हा अनेक भिक्खू अनेक भिक्खूंना अनेक कारणांनी चोदित करतात, तेव्हा या चोदनेमध्ये अनेक वस्तू आणि अनेक चोदक असतात.

Codetuṃ [Pg.173] pana ko labhati, ko na labhatīti? Dubbalacodakavacanaṃ tāva gahetvā koci na labhati. Dubbalacodako nāma sambahulesu kathāsallāpena nisinnesu eko ekaṃ ārabbha anodissakaṃ katvā pārājikavatthuṃ katheti, añño taṃ sutvā itarassa gantvā āroceti. So taṃ upasaṅkamitvā ‘‘tvaṃ kira maṃ idañcidañca vadasī’’ti vadati. So ‘‘nāhaṃ evarūpaṃ jānāmi, kathāpavattiyaṃ pana mayā anodissakaṃ katvā vuttamatthi, sace ahaṃ tava imaṃ dukkhuppattiṃ jāneyyaṃ, ettakampi na katheyya’’nti ayaṃ dubbalacodako. Tassetaṃ kathāsallāpaṃ gahetvā taṃ bhikkhuṃ koci codetuṃ na labhati. Etaṃ pana aggahetvā sīlasampanno bhikkhu bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā sīlasampannā ca bhikkhunī bhikkhunīmeva codetuṃ labhatīti mahāpadumatthero āha. Mahāsumatthero pana ‘‘pañcapi sahadhammikā labhantī’’ti āha. Godattatthero pana ‘‘na koci na labhatī’’ti vatvā ‘‘bhikkhussa sutvā codeti, bhikkhuniyā sutvā codeti…pe… titthiyasāvakānaṃ sutvā codetī’’ti idaṃ suttamāhari. Tiṇṇampi therānaṃ vāde cuditakasseva paṭiññāya kāretabbo.

पण आरोप करण्यास कोण पात्र आहे आणि कोण नाही? सर्वप्रथम, दुर्बल चोदकाचे (कमकुवत आरोप करणाऱ्याचे) बोलणे आधार मानून कोणालाही आरोप करण्याची परवानगी नाही. दुर्बल चोदक म्हणजे काय? जेव्हा अनेक भिक्खू गप्पा मारत बसलेले असतात, तेव्हा त्यांच्यापैकी एक भिक्खू दुसऱ्या एका भिक्खूला उद्देशून, पण त्याचे नाव न घेता, पाराजिकाच्या कारणाविषयी बोलतो. दुसरा कोणी ते ऐकून त्या संबंधित भिक्खूकडे जातो आणि त्याला ते सांगतो. तो संबंधित भिक्खू त्या मूळ बोलणाऱ्या भिक्खूकडे जाऊन विचारतो, 'तुम्ही माझ्याबद्दल असे आणि असे बोललात म्हणे?' तो मूळ भिक्खू म्हणतो, 'मला अशा गोष्टीची माहिती नाही. पण संभाषणाच्या ओघात मी कोणाचेही नाव न घेता असे बोललो होतो. जर मला माहीत असते की यामुळे तुम्हाला असा त्रास होईल, तर मी एवढेही बोललो नसतो.' हा 'दुर्बल चोदक' होय. त्याचे हे संभाषण आधार मानून त्या भिक्खूवर कोणीही आरोप करू शकत नाही. पण हे गृहीत न धरता, शीलसंपन्न भिक्खू हा भिक्खूवर किंवा भिक्खुणीवर आरोप करू शकतो आणि शीलसंपन्न भिक्खुणी केवळ भिक्खुणीवरच आरोप करू शकते, असे महापदुम थेर म्हणाले. पण महासुम थेर म्हणाले की, 'पाचही सहधर्मीय आरोप करू शकतात.' तर गोदत्त थेर 'कोणीही आरोप करू शकत नाही असे नाही' असे सांगून हे सुत्त उद्धृत करते झाले: 'भिक्खूचे ऐकून आरोप करतो, भिक्खुणीचे ऐकून आरोप करतो... पे... अन्यतीर्थकांच्या श्रावकांचे ऐकून आरोप करतो.' या तिन्ही थेरांच्या मतानुसार, केवळ चोदित (आरोपी) भिक्खूच्या कबुलीवरूनच (प्रतिज्ञेवरूनच) कारवाई केली पाहिजे.

Ayaṃ pana codanā nāma dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā pesetvā codentassa sīsaṃ na eti, puggalassa pana samīpe ṭhatvāva hatthamuddāya vā vacībhedena vā codentasseva sīsaṃ eti. Sikkhāpaccakkhānameva hi hatthamuddāya sīsaṃ na eti, idaṃ pana anuddhaṃsanaṃ abhūtārocanañca etiyeva. Yo pana dvinnaṃ ṭhitaṭṭhāne ekaṃ niyametvā codeti, so ce jānāti, sīsaṃ eti. Itaro jānāti, sīsaṃ na eti. Dvepi niyametvā codeti, eko vā jānātu dve vā, sīsaṃ etiyeva. Esava nayo sambahulesu. Taṅkhaṇeyeva ca jānanaṃ nāma dukkaraṃ, samayena āvajjitvā ñāte pana ñātameva hoti. Pacchā ce jānāti, sīsaṃ na eti. Sikkhāpaccakkhānaṃ abhūtārocanaṃ duṭṭhullavācā-attakāma-duṭṭhadosabhūtārocanasikkhāpadānīti sabbāneva hi imāni ekaparicchedāni.

पण ही चोदना (आरोप) म्हणजे दूत, पत्र किंवा निरोप पाठवून आरोप करणाऱ्याच्या बाबतीत पूर्णत्वाला (शिखरेला) पोहोचत नाही; तर व्यक्तीच्या जवळ उभे राहूनच, हातवाऱ्याने किंवा प्रत्यक्ष शब्दांच्या उच्चाराने आरोप करणाऱ्याच्या बाबतीतच ती पूर्णत्वाला पोहोचते. कारण केवळ दीक्षा सोडणे (शिक्षा-प्रत्याख्यान) हे हातवाऱ्याने पूर्णत्वाला पोहोचत नाही, पण हा खोटा आरोप (अनुद्धंसन) आणि असत्य कथन (अभूतारोचन) मात्र हातवाऱ्यानेही पूर्णत्वाला पोहोचतात. जो कोणी दोन व्यक्ती उभे असलेल्या ठिकाणी एकाला निश्चित करून आरोप करतो, आणि जर त्याला (त्या संबंधित व्यक्तीला) ते समजले, तर ते पूर्णत्वाला पोहोचते. जर दुसऱ्याला समजले, तर ते पूर्णत्वाला पोहोचत नाही. जर दोघांनाही निश्चित करून आरोप केला, आणि एकाला समजले किंवा दोघांनाही, तर ते पूर्णत्वाला पोहोचतेच. हाच नियम अनेकांच्या बाबतीत लागू होतो. आणि त्याच क्षणी समजणे कठीण असते; पण नंतर विचार करून समजले, तरी ते समजले असेच मानले जाते. जर नंतर समजले, तर ते पूर्णत्वाला पोहोचत नाही. कारण शिक्षा-प्रत्याख्यान, असत्य कथन, आणि दुट्ठुल्लवाचा (अश्लील शब्द), अत्तकाम (स्वतःच्या सुखासाठी), दुट्ठदोस (द्वेषयुक्त आरोप) व भूतारोचन (असत्य कथन) हे सर्व शिक्षापद एकाच मर्यादेचे (समान नियमांचे) आहेत.

Evaṃ kāyavācāvasena cāyaṃ duvidhāpi codanā. Puna diṭṭhacodanā, sutacodanā, parisaṅkitacodanāti tividhā hoti. Aparāpi catubbidhā hoti – sīlavipatticodanā, ācāravipatticodanā, diṭṭhivipatticodanā, ājīvavipatticodanāti. Tattha garukānaṃ dvinnaṃ āpattikkhandhānaṃ vasena sīlavipatticodanā [Pg.174] veditabbā. Avasesānaṃ vasena ācāravipatticodanā, micchādiṭṭhiantaggāhikadiṭṭhivasena diṭṭhivipatticodanā, ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasena ājīvavipatticodanā veditabbā.

अशा प्रकारे, काय (शरीर) आणि वाचेच्या द्वारे ही चोदना दोन प्रकारची आहे. पुन्हा ती तीन प्रकारची होते: दृष्ट-चोदना (पाहून केलेला आरोप), श्रुत-चोदना (ऐकून केलेला आरोप) आणि परिशंकित-चोदना (संशयावरून केलेला आरोप). दुसऱ्या प्रकारे ती चार प्रकारची होते: शीलविपत्ती-चोदना, आचारविपत्ती-चोदना, दृष्टिविपत्ती-चोदना आणि आजीवविपत्ती-चोदना. त्यामध्ये, दोन गुरु (मोठ्या) आपत्तींच्या समूहांच्या (पाराजिका आणि संघादिसेसाच्या) आधारे शीलविपत्ती-चोदना जाणावी. उर्वरित आपत्तींच्या आधारे आचारविपत्ती-चोदना जाणावी. मिथ्यादृष्टी आणि अंतग्ग्राहिक दृष्टीच्या आधारे दृष्टिविपत्ती-चोदना जाणावी. आजीविकेच्या (उदरनिर्वाहाच्या) कारणाने प्रज्ञप्त केलेल्या सहा शिक्षापदांच्या आधारे आजीवविपत्ती-चोदना जाणावी.

Aparāpi catubbidhā hoti – vatthusandassanā, āpattisandassanā, saṃvāsapaṭikkhepo, sāmīcipaṭikkhepoti. Tattha vatthusandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevittha, adinnaṃ ādiyittha, manussaṃ ghātayittha, abhūtaṃ ārocayitthā’’ti evaṃ pavattā. Āpattisandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunadhammapārājikāpattiṃ āpanno’’ti evamādinayappavattā. Saṃvāsapaṭikkhepo nāma ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti evaṃ pavattā; ettāvatā pana sīsaṃ na eti, ‘‘assamaṇosi asakyaputtiyosī’’tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti. Sāmīcipaṭikkhepo nāma abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma-bījanādikammānaṃ akaraṇaṃ. Taṃ paṭipāṭiyā vandanādīni karoto ekassa akatvā sesānaṃ karaṇakāle veditabbaṃ. Ettāvatā ca codanā nāma hoti, āpatti pana sīsaṃ na eti. ‘‘Kasmā mama vandanādīni na karosī’’ti pucchite pana ‘‘assamaṇosi asakyaputtiyosī’’tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti. Yāgubhattādinā pana yaṃ icchati taṃ āpucchati, na tāvatā codanā hoti.

दुसऱ्या प्रकारे ती चार प्रकारची होते: वस्तू-संदर्शना (कारण दाखवणे), आपत्ती-संदर्शना (आपत्ती दाखवणे), संवास-प्रतिक्षेप (सहवासाचा नकार) आणि सामीची-प्रतिक्षेप (आदराचा नकार). त्यामध्ये वस्तू-संदर्शना म्हणजे: 'तू मैथुन धर्माचे सेवन केलेस, न दिलेले घेतलेस (चोरी केलीस), मनुष्याचा वध केलास, असत्य कथन केलेस' अशा प्रकारे होणारा आरोप. आपत्ती-संदर्शना म्हणजे: 'तू मैथुनधर्माच्या पाराजिका आपत्तीला प्राप्त झाला आहेस' अशा प्रकारे होणारा आरोप. संवास-प्रतिक्षेप म्हणजे: 'तुझ्यासोबत उपोसथ, पवारणा किंवा संघकर्म होणार नाही' अशा प्रकारे होणारा नकार; पण एवढ्याने ते पूर्णत्वाला पोहोचत नाही, तर 'तू श्रमण नाहीस, तू शाक्यपुत्र नाहीस' इत्यादी शब्दांशी जोडले गेल्यासच ते पूर्णत्वाला पोहोचते. सामीची-प्रतिक्षेप म्हणजे अभिवादन (वंदन करणे), प्रत्युत्थान (उभे राहणे), अंजलिकर्म (हात जोडणे), विजन (वारा घालणे) इत्यादी गोष्टी न करणे. जेव्हा क्रमाने वंदन इत्यादी करत असताना, एकाला सोडून इतरांना ते केले जाते, तेव्हा हे जाणावे. आणि एवढ्याने चोदना तर होते, पण आपत्ती पूर्णत्वाला पोहोचत नाही. पण 'तू मला वंदन इत्यादी का करत नाहीस?' असे विचारल्यावर, 'तू श्रमण नाहीस, तू शाक्यपुत्र नाहीस' इत्यादी शब्दांशी जोडले गेल्यासच ते पूर्णत्वाला पोहोचते. पण पेज (यागु), भात इत्यादींसाठी ज्याच्याकडून इच्छा असेल याची अनुमती मागितली जाते, तेवढ्याने चोदना होत नाही.

Aparāpi pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake ‘‘ekaṃ, bhikkhave, adhammikaṃ pātimokkhaṭṭhapanaṃ ekaṃ dhammika’’nti ādiṃ ‘‘katvā yāva dasa adhammikāni pātimokkhaṭṭhapanāni dasa dhammikānī’’ti (cūḷava. 387) evaṃ adhammikā pañcapaññāsa dhammikā pañcapaññāsāti dasuttarasataṃ codanā vuttā. Tā diṭṭhena codentassa dasuttarasataṃ, sutena codentassa dasuttarasataṃ, parisaṅkitena codentassa dasuttarasatanti tiṃsāni tīṇi satāni honti. Tāni kāyena codentassa, vācāya codentassa, kāyavācāhi codentassāti tiguṇāni katāni navutāni nava satāni honti. Tāni attanā codentassāpi parena codāpentassāpi tattakānevāti vīsatiūnāni dve sahassāni honti, puna diṭṭhādibhede samūlakāmūlakavasena anekasahassā codanā hontīti veditabbā.

दुसऱ्या प्रकारे, पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकामध्ये 'भिक्खूंनो, एक अधार्मिक पातिमोक्ख-स्थगन आहे आणि एक धार्मिक...' यापासून सुरुवात करून 'दहा अधार्मिक पातिमोक्ख-स्थगने आणि दहा धार्मिक...' इथपर्यंत, अशा प्रकारे ५५ अधार्मिक आणि ५५ धार्मिक मिळून ११० चोदना (आरोप) सांगितल्या आहेत. त्या दृष्टाच्या (पाहून केलेल्या) आधारे आरोप करणाऱ्यासाठी ११०, श्रुताच्या (ऐकून केलेल्या) आधारे आरोप करणाऱ्यासाठी ११०, आणि परिशंकिताच्या (संशयावरून केलेल्या) आधारे आरोप करणाऱ्यासाठी ११० होतात; अशा प्रकारे त्या ३३० होतात. त्या कायेने आरोप करणाऱ्यासाठी, वाचेने आरोप करणाऱ्यासाठी, आणि काय व वाचेने आरोप करणाऱ्यासाठी तीन पटीने वाढून ९९० होतात. त्या स्वतः आरोप करणाऱ्यासाठी आणि दुसऱ्याकडून आरोप करून घेणाऱ्यासाठीही तेवढ्याच (९९०-९९०) होतात, म्हणून त्या वीस कमी दोन हजार (१९८०) होतात. पुन्हा दृष्ट इत्यादींच्या प्रभेदांमध्ये, समूलक (सकारण) आणि अमूलक (विनाकारण) या आधारे हजारो चोदना होतात, असे जाणावे.

Imasmiṃ [Pg.175] pana ṭhāne ṭhatvā aṭṭhakathāya ‘‘attādānaṃ ādātukāmena upāli bhikkhunā pañcaṅgasamannāgataṃ attādānaṃ ādātabba’’nti (cūḷava. 398) ca ‘‘codakena upāli bhikkhunā paraṃ codetukāmena pañca dhamme ajjhattaṃ paccavekkhitvā paro codetabbo’’ti (cūḷava. 399) ca evaṃ upālipañcakādīsu vuttāni bahūni suttāni āharitvā attādānalakkhaṇañca codakavattañca cuditakavattañca saṅghena kātabbakiccañca anuvijjakavattañca sabbaṃ vitthārena kathitaṃ, taṃ mayaṃ yathāāgataṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma.

परंतु, या ठिकाणी राहून अट्ठकथेमध्ये 'अधिकरण स्वतः स्वीकारण्याची इच्छा असलेल्या उपालि भिक्खूने पाच अंगांनी युक्त होऊन अधिकरण स्वीकारले पाहिजे' आणि 'इतरांवर दोषारोप करण्याची इच्छा असलेल्या उपालि भिक्खूने स्वतःमध्ये पाच गोष्टींचे परीक्षण करूनच दुसऱ्यावर दोषारोप केला पाहिजे' या प्रकारे 'उपालिपञ्चक' इत्यादींमध्ये सांगितलेली अनेक सुत्ते उद्धृत करून, स्वतः स्वीकारलेल्या अधिकरणाचे लक्षण, चोदकाचे (दोषारोप करणाऱ्याचे) कर्तव्य, चुदितकाचे (ज्यावर दोषारोप केला आहे त्याचे) कर्तव्य, संघाने करावयाचे कर्तव्य आणि अनुविज्जकाचे (चौकशी करणाऱ्याचे) कर्तव्य हे सर्व विस्ताराने सांगितले आहे. ते आम्ही ज्या ज्या ठिकाणी मूळ पाठात येईल, तिथेच त्याचे स्पष्टीकरण करू.

Vuttappabhedāsu pana imāsu codanāsu yāya kāyaci codanāya vasena saṅghamajjhe osaṭe vatthusmiṃ cuditakacodakā vattabbā ‘‘tumhe amhākaṃ vinicchayena tuṭṭhā bhavissathā’’ti. Sace ‘‘bhavissāmā’’ti vadanti, saṅghena taṃ adhikaraṇaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Atha pana ‘‘vinicchinatha tāva, bhante, sace amhākaṃ khamissati, gaṇhissāmā’’ti vadanti. ‘‘Cetiyaṃ tāva vandathā’’tiādīni vatvā dīghasuttaṃ katvā vissajjitabbaṃ. Te ce cirarattaṃ kilantā pakkantaparisā upacchinnapakkhā hutvā puna yācanti, yāvatatiyaṃ paṭikkhipitvā yadā nimmadā honti tadā nesaṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ. Vinicchinantehi ca sace alajjussannā hoti, parisā ubbāhikāya taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ. Sace bālussannā hoti parisā ‘‘tumhākaṃ sabhāge vinayadhare pariyesathā’’ti vinayadhare pariyesāpetvā yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamati, tathā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ.

वर सांगितलेल्या विविध प्रकारच्या दोषारोपांमध्ये (चोदनांमध्ये), कोणत्याही एका दोषारोपामुळे संघाच्या मध्यभागी प्रकरण (वत्थु) उपस्थित झाले असता, चुदितक (ज्यावर आरोप आहे तो) आणि चोदक (आरोप करणारा) यांना विचारले पाहिजे की, 'तुम्ही आमच्या निर्णयाने समाधानी व्हाल का?' जर ते 'आम्ही समाधानी होऊ' असे म्हणतात, तर संघाने ते अधिकरण स्वीकारले पाहिजे. परंतु जर ते म्हणतात की, 'भन्ते, आधी तुम्ही निर्णय द्या, जर तो आम्हाला मान्य झाला, तर आम्ही तो स्वीकारू', तर 'आधी तुम्ही चेतियाची (स्तूपाची) वंदना करा' इत्यादी सांगून, प्रकरणाला लांबणीवर टाकून त्यांना सोडून दिले पाहिजे. जर ते दीर्घकाळ थकल्यानंतर, त्यांचे समर्थक निघून गेल्यावर आणि त्यांचे गट विखुरल्यानंतर पुन्हा याचना करतात, तर तीन वेळा नकार देऊन, जेव्हा त्यांचा अहंकार नष्ट होईल, तेव्हा त्यांच्या अधिकरणाचा निर्णय केला पाहिजे. आणि निर्णय करताना जर ती परिषद अलज्जींनी (लाज नसलेल्यांनी) भरलेली असेल, तर 'उब्बाहिका' (समिती) पद्धतीद्वारे त्या अधिकरणाचा निर्णय केला पाहिजे. जर ती परिषद मूर्खांनी (अज्ञानांनी) भरलेली असेल, तर 'तुम्ही तुमच्या मताचे विनयधर शोधा' असे सांगून, विनयधरांचा शोध घेण्यास लावून, ज्या धम्माने, ज्या विनयाने आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) ज्या शासनाने ते अधिकरण शांत होईल, त्याप्रमाणे ते अधिकरण शांत केले पाहिजे.

Tattha ca ‘‘dhammo’’ti bhūtaṃ vatthu. ‘‘Vinayo’’ti codanā sāraṇā ca. ‘‘Satthusāsana’’nti ñattisampadā ca anusāvanasampadā ca. Tasmā codakena vatthusmiṃ ārocite cuditako pucchitabbo ‘‘santametaṃ, no’’ti. Evaṃ vatthuṃ upaparikkhitvā bhūtena vatthunā codetvā sāretvā ca ñattisampadāya anusāvanasampadāya ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Tatra ce alajjī lajjiṃ codeti, so ca alajjī bālo hoti abyatto nāssa nayo dātabbo. Evaṃ pana vattabbo – ‘‘kimhi naṃ codesī’’ti? Addhā so vakkhati – ‘‘kimidaṃ, bhante, kimhi naṃ nāmā’’ti. Tvaṃ kimhi nampi na jānāsi, na yuttaṃ tayā evarūpena bālena paraṃ codetunti uyyojetabbo nāssa anuyogo dātabbo. Sace pana so alajjī paṇḍito hoti [Pg.176] byatto diṭṭhena vā sutena vā ajjhottharitvā sampādetuṃ sakkoti etassa anuyogaṃ datvā lajjisseva paṭiññāya kammaṃ kātabbaṃ.

त्यामध्ये 'धम्म' म्हणजे सत्य घटना होय. 'विनय' म्हणजे दोषारोप करणे (चोदना) आणि आठवण करून देणे (सारणा) होय. 'शास्त्यांचे शासन' म्हणजे ज्ञत्ति-संपदा (प्रस्ताव मांडणे) आणि अनुसावन-संपदा (घोषणा करणे) होय. म्हणून, चोदकाने प्रकरण मांडले असता, चुदितकाला विचारले पाहिजे की, 'हे खरे आहे की नाही?' याप्रमाणे प्रकरणाची चौकशी करून, सत्य घटनेच्या आधारे दोषारोप करून व आठवण करून देऊन, आणि ज्ञत्ति-संपदा व अनुसावन-संपदेद्वारे ते अधिकरण शांत केले पाहिजे. तिथे जर एखादा अलज्जी (निर्लज्ज) भिक्खू लज्जी (लाज बाळगणाऱ्या) भिक्खूवर दोषारोप करतो, आणि तो अलज्जी मूर्ख व अकुशल असेल, तर त्याला दोषारोप करण्याची पद्धत सांगू नये. उलट त्याला असे विचारले पाहिजे की, 'तू याच्यावर कोणत्या कारणावरून दोषारोप करत आहेस?' तो नक्कीच असे म्हणेल की, 'भन्ते, हे काय आहे? 'किम्हि नं' म्हणजे काय?' (तेव्हा त्याला म्हणावे की,) 'तुला 'किम्हि नं' देखील माहीत नाही, तुझ्यासारख्या मूर्खाने दुसऱ्यावर दोषारोप करणे योग्य नाही,' असे सांगून त्याला परत पाठवून द्यावे, त्याला उलटतपासणीची संधी देऊ नये. परंतु जर तो अलज्जी पंडित व कुशल असेल, आणि पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या गोष्टींच्या आधारे आरोप सिद्ध करण्यास समर्थ असेल, तर त्याला उलटतपासणीची संधी देऊन, लज्जी भिक्खूच्या कबुलीवरूनच कारवाई केली पाहिजे.

Sace lajjī alajjiṃ codeti, so ca lajjī bālo hoti abyatto, na sakkoti anuyogaṃ dātuṃ. Tassa nayo dātabbo – ‘‘kimhi naṃ codesi sīlavipattiyā vā ācāravipattiādīsu vā ekissā’’ti. Kasmā pana imasseva evaṃ nayo dātabbo, na itarassa? Nanu na yuttaṃ vinayadharānaṃ agatigamananti? Na yuttameva. Idaṃ pana agatigamanaṃ na hoti, dhammānuggaho nāma eso alajjiniggahatthāya hi lajjipaggahatthāya ca sikkhāpadaṃ paññattaṃ. Tatra alajjī nayaṃ labhitvā ajjhottharanto ehīti, lajjī pana nayaṃ labhitvā diṭṭhe diṭṭhasantānena, sute sutasantānena patiṭṭhāya kathessati, tasmā tassa dhammānuggaho vaṭṭati. Sace pana so lajjī paṇḍito hoti byatto, patiṭṭhāya katheti, alajjī ca ‘‘etampi natthi, etampi natthī’’ti paṭiññaṃ na deti, alajjissa paṭiññāya eva kātabbaṃ.

जर लज्जी भिक्खू अलज्जीवर दोषारोप करतो, आणि तो लज्जी भिक्खू मूर्ख व अकुशल असेल, आणि उलटतपासणी करण्यास असमर्थ असेल, तर त्याला दोषारोप करण्याची पद्धत शिकवली पाहिजे की, 'तू याच्यावर कशावरून दोषारोप करत आहेस? शील-विपत्तीवरून की आचार-विपत्ती इत्यादींपैकी एखाद्यावरून?' पण केवळ याच (लज्जी) भिक्खूला अशी पद्धत का शिकवावी, दुसऱ्याला (अलज्जीला) का नाही? विनयधरांनी पक्षपात (अगतिगमन) करणे अयोग्य नाही का? होय, ते नक्कीच अयोग्य आहे. परंतु हा पक्षपात नाही, तर याला 'धम्मानुग्रह' (धम्माला साहाय्य करणे) म्हणतात. कारण अलज्जींचा निग्रह करण्यासाठी आणि लज्जींचा सन्मान करण्यासाठीच सिक्खापदे प्रज्ञप्त केली आहेत. त्यामध्ये, जर अलज्जीला पद्धत मिळाली, तर तो लज्जीवर मात करून वरचढ होईल. परंतु लज्जी भिक्खू पद्धत मिळाल्यावर, पाहिलेल्या गोष्टीवर पाहिलेल्याच्या परंपरेने आणि ऐकलेल्या गोष्टीवर ऐकलेल्याच्या परंपरेने ठाम राहून बोलेल. म्हणून त्याला धम्मानुग्रह करणे योग्य आहे. परंतु जर तो लज्जी भिक्खू पंडित व कुशल असेल, पुराव्यावर ठाम राहून बोलत असेल, आणि अलज्जी भिक्खू 'हे देखील नाही, ते देखील नाही' असे म्हणून कबुली देत नसेल, तर अलज्जीच्या कबुलीवरूनच कारवाई केली पाहिजे.

Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu veditabbaṃ. Tepiṭakacūḷābhayatthero kira lohapāsādassa heṭṭhā bhikkhūnaṃ vinayaṃ kathetvā sāyanhasamaye vuṭṭhāti, tassa vuṭṭhānasamaye dve attapaccatthikā kathaṃ pavattesuṃ. Eko ‘‘etampi natthi, etampi natthī’’ti paṭiññaṃ na deti. Atha appāvasese paṭhamayāme therassa tasmiṃ puggale ‘‘ayaṃ patiṭṭhāya katheti, ayaṃ pana paṭiññaṃ na deti, bahūni ca vatthūni osaṭāni addhā etaṃ kataṃ bhavissatī’’ti asuddhaladdhi uppannā. Tato bījanīdaṇḍakena pādakathalikāya saññaṃ datvā ‘‘ahaṃ āvuso vinicchinituṃ ananucchaviko aññena vinicchināpehī’’ti āha. Kasmā bhanteti? Thero tamatthaṃ ārocesi, cuditakapuggalassa kāye ḍāho uṭṭhito, tato so theraṃ vanditvā ‘‘bhante, vinicchinituṃ anurūpena vinayadharena nāma tumhādiseneva bhavituṃ vaṭṭati. Codakena ca īdiseneva bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā setakāni nivāsetvā ‘‘ciraṃ kilamitattha mayā’’ti khamāpetvā pakkāmi.

हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ही कथा समजून घेतली पाहिजे. असे ऐकिवात आहे की, तेपिटक चूळाभय थेर लोहप्रासादाच्या खाली भिक्खूंना विनय शिकवून संध्याकाळच्या वेळी उठले. त्यांच्या उठण्याच्या वेळी दोन वादी-प्रतिवादी भिक्खूंनी वाद सुरू केला. त्यांच्यापैकी एक जण 'हे देखील नाही, ते देखील नाही' असे म्हणून कबुली देत नव्हता. त्यानंतर रात्रीचा पहिला प्रहर संपत आला असताना, थेरांच्या मनात त्या व्यक्तीबद्दल अशी शंका निर्माण झाली की, 'हा (चोदक) पुराव्यावर ठाम राहून बोलत आहे, परंतु हा (चुदितक) कबुली देत नाही. अनेक पाराजिकाचे आरोप लावण्यात आले आहेत, नक्कीच याने हे कृत्य केले असावे.' त्यानंतर त्यांनी पंख्याच्या दांडीने पादपीठावर आवाज करून खूण केली आणि म्हटले, 'आयुष्यमान, मी निर्णय देण्यास योग्य नाही, तू दुसऱ्या विनयधराकडून निर्णय करून घे.' 'भन्ते, असे का?' असे विचारल्यावर थेरांनी त्याचे कारण सांगितले. ते ऐकून त्या चुदितक व्यक्तीच्या शरीरात दाह निर्माण झाला. त्यानंतर त्याने थेरांना वंदन करून म्हटले, 'भन्ते, निर्णय देण्यासाठी आपल्यासारखेच योग्य विनयधर असले पाहिजेत आणि चोदक देखील असाच असला पाहिजे.' असे म्हणून, पांढरी वस्त्रे परिधान करून, 'मी आपल्याला खूप वेळ त्रास दिला' अशी क्षमा मागून तो निघून गेला.

Evaṃ lajjinā codiyamāno alajjī bahūsupi vatthūsu uppannesu paṭiññaṃ na deti, so neva ‘‘suddho’’ti vattabbo na ‘‘asuddho’’ti. Jīvamatako nāma āmakapūtiko nāma cesa.

याप्रमाणे लज्जी भिक्खूने दोषारोप केला असता, अनेक प्रकरणे उपस्थित होऊनही जर अलज्जी भिक्खू कबुली देत नसेल, तर त्याला 'शुद्ध' देखील म्हणू नये आणि 'अशुद्ध' देखील म्हणू नये. तो जिवंतपणीच मृत आणि आतून सडलेला समजावा.

Sace [Pg.177] panassa aññampi tādisaṃ vatthuṃ uppajjati na vinicchinitabbaṃ. Tathā nāsitakova bhavissati. Sace pana alajjīyeva alajjiṃ codeti, so vattabbo ‘‘āvuso tava vacanenāyaṃ kiṃ sakkā vattu’’nti itarampi tatheva vatvā ubhopi ‘‘ekasambhogaparibhogā hutvā jīvathā’’ti vatvā uyyojetabbā, sīlatthāya tesaṃ vinicchayo na kātabbo. Pattacīvarapariveṇādiatthāya pana patirūpaṃ sakkhiṃ labhitvā kātabbo.

आणि जर त्याच्याविरुद्ध दुसरे एखादे तसे प्रकरण उपस्थित झाले, तर त्याचा निर्णय करू नये. तो आधीच नष्ट झाल्यासारखाच राहील. परंतु जर अलज्जी भिक्खूच दुसऱ्या अलज्जीवर दोषारोप करत असेल, तर त्याला म्हणावे की, 'आयुष्यमान, तुझ्या सांगण्यावरून याच्याबद्दल काय बोलता येईल?' आणि दुसऱ्यालाही तसेच सांगून, त्या दोघांनाही 'तुम्ही दोघेही एकमेकांच्या सहवासात राहून जीवन जगा' असे सांगून पाठवून द्यावे. शीलाच्या रक्षणासाठी त्यांचा निर्णय करू नये. परंतु पात्र, चीवर, विहार इत्यादींच्या मालकी हक्कासाठी योग्य साक्षीदार मिळवून निर्णय केला पाहिजे.

Atha lajjī lajjiṃ codeti, vivādo ca nesaṃ kismiñcideva appamattako hoti, saññāpetvā ‘‘mā evaṃ karothā’’ti accayaṃ desāpetvā uyyojetabbā. Atha panettha cuditakena sahasā viraddhaṃ hoti, ādito paṭṭhāya alajjī nāma natthi. So ca pakkhānurakkhaṇatthāya paṭiññaṃ na deti, ‘‘mayaṃ saddahāma, mayaṃ saddahāmā’’ti bahū uṭṭhahanti. So tesaṃ paṭiññāya ekavāraṃ dvevāraṃ suddho hotu. Atha pana viraddhakālato paṭṭhāya ṭhāne na tiṭṭhati, vinicchayo na dātabbo.

जर एखादा लज्जी (लज्जाशील भिक्खू) दुसऱ्या लज्जी भिक्खूला चोदना (आरोप) करतो, आणि त्यांचा वाद एखाद्या अगदी क्षुल्लक गोष्टीवर असतो, तर त्यांना समजावून सांगून, 'असे करू नका' असे म्हणून, त्यांच्याकडून अपराधाची कबुली (देशना) करून घेऊन त्यांना मुक्त केले पाहिजे. परंतु, जर येथे आरोपी भिक्खूकडून (चुदितकाकडून) अनावधानाने किंवा घाईघाईने चूक झाली असेल, आणि तो सुरुवातीपासून अलज्जी (लज्जाहीन) नसेल, आणि तो आपल्या पक्षाचे (मित्रांचे) रक्षण करण्यासाठी आपली चूक कबूल करत नसेल, आणि 'आम्ही विश्वास ठेवतो, आम्ही विश्वास ठेवतो' असे म्हणत त्याचे अनेक समर्थक उभे राहत असतील, तर त्यांच्या ग्वाहीमुळे (प्रतिज्ञेमुळे) तो एक किंवा दोन वेळा शुद्ध (दोषमुक्त) मानला जावा. परंतु, जर तो चुकीच्या वेळेपासून लज्जीच्या योग्यतेवर राहत नसेल, तर (त्याच्या बाजूने) निर्णय दिला जाऊ नये.

Evaṃ yāya kāyaci codanāya vasena saṅghamajjhe osaṭe vatthusmiṃ cuditakacodakesu paṭipattiṃ ñatvā tassāyeva codanāya sampattivipattijānanatthaṃ ādimajjhapariyosānādīnaṃ vasena vinicchayo veditabbo. Seyyathidaṃ codanāya ko ādi, kiṃ majjhe, kiṃ pariyosānaṃ? Codanāya ‘‘ahaṃ taṃ vattukāmo, karotu me āyasmā okāsa’’nti evaṃ okāsakammaṃ ādi, otiṇṇena vatthunā codetvā sāretvā vinicchayo majjhe, āpattiyaṃ vā anāpattiyaṃ vā patiṭṭhāpanena samatho pariyosānaṃ.

अशा प्रकारे, कोणत्याही चोदनेच्या (आरोपाच्या) आधारे संघामध्ये प्रकरण उपस्थित झाल्यावर, आरोपी (चुदितक) आणि आरोपकर्ता (चोदक) यांच्या संदर्भातील कर्तव्य जाणून घेऊन, त्याच चोदनेची यशस्विता (सम्पत्ती) आणि अयशस्विता (विपत्ती) समजून घेण्यासाठी प्रारंभ, मध्य आणि समाप्ती यांच्या आधारे निर्णय समजून घेतला पाहिजे. ते कसे? चोदनेचा प्रारंभ कोणता, मध्य काय आणि समाप्ती काय? चोदनेचा प्रारंभ म्हणजे 'मी आपल्याला काही सांगू इच्छितो, आयुष्यमानांनी मला संधी द्यावी' अशा प्रकारे संधी मागणे (ओकासकम्म) हा प्रारंभ होय. उपस्थित झालेल्या प्रकरणाद्वारे आरोप करणे, स्मरण करून देणे आणि निर्णय घेणे हा मध्य होय. आणि आपत्ती (दोष) किंवा अनापत्ती (निर्दोषत्व) यावर प्रस्थापित करून प्रकरणाचे शमन करणे ही समाप्ती होय.

Codanāya kati mūlāni, kati vatthūni, kati bhūmiyo? Codanāya dve mūlāni – samūlikā vā amūlikā vā; tīṇi vatthūni – diṭṭhaṃ, sutaṃ, parisaṅkitaṃ; pañca bhūmiyo – kālena vakkhāmi no akālena, bhūtena vakkhāmi no abhūtena, saṇhena vakkhāmi no pharusena, atthasaṃhitena vakkhāmi no anatthasaṃhitena, mettacitto vakkhāmi no dosantaroti. Imāya ca pana codanāya codakena puggalena ‘‘parisuddhakāyasamācāro nu khomhī’’tiādinā (cūḷava. 399) nayena upālipañcake vuttesu pannarasasu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ, cuditakena dvīsu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ sacce ca akuppe cāti.

चोदनेची मुळे किती, वस्तू (आधार) किती आणि भूमी (परिस्थिती) किती? चोदनेची दोन मुळे आहेत - समूलक (सप्रमाण) किंवा अमूलक (निराधार); तीन वस्तू (आधार) आहेत - पाहिलेले (दृष्ट), ऐकलेले (श्रुत) आणि शंका घेतलेले (परिशंकित); पाच भूमी आहेत - योग्य वेळी बोलेन, अवेळी बोलणार नाही; सत्याने बोलेन, असत्याने बोलणार नाही; कोमल शब्दांत बोलेन, कठोर शब्दांत बोलणार नाही; अर्थपूर्ण (कल्याणकारी) बोलेन, निरर्थक बोलणार नाही; आणि मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलेन, द्वेषयुक्त चित्ताने बोलणार नाही. आणि या चोदनेमध्ये आरोप करणाऱ्या (चोदक) व्यक्तीने 'माझे कायिक आचरण पूर्णपणे शुद्ध आहे काय?' इत्यादी पद्धतीने 'उपालिपंचक' मध्ये सांगितलेल्या पंधरा धर्मांवर प्रतिष्ठित राहिले पाहिजे, आणि आरोपीने (चुदितकाने) दोन धर्मांवर प्रतिष्ठित राहिले पाहिजे - सत्य आणि अक्रोध (राग न येणे).

Appeva [Pg.178] nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyyanti api eva nāma naṃ puggalaṃ imamhā seṭṭhacariyā cāveyyaṃ, ‘‘sādhu vatassa sacāhaṃ imaṃ puggalaṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti iminā adhippāyena anuddhaṃseyyāti vuttaṃhoti. Padabhājane pana ‘‘brahmacariyā cāveyya’’nti imasseva pariyāyamatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhubhāvā cāveyya’’ntiādi vuttaṃ.

'कदाचित मी त्याला या ब्रह्मचर्यापासून च्युत करू शकेन' याचा अर्थ असा की, कदाचित मी त्या व्यक्तीला या श्रेष्ठ आचरणापासून च्युत करू शकेन. 'जर मी या व्यक्तीला या ब्रह्मचर्यापासून च्युत करू शकलो, तर किती चांगले होईल!' या हेतूने त्याने आरोप करावा, असा याचा अर्थ आहे. पदभाजनात (शब्दांच्या विश्लेषणात) 'ब्रह्मचर्यापासून च्युत करावे' याच शब्दाचा पर्यायी अर्थ दर्शवण्यासाठी 'भिक्खूभावापासून च्युत करावे' इत्यादी म्हटले आहे.

Khaṇādīni samayavevacanāni. Taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhuttaṃ vītivatteti tasmiṃ khaṇe tasmiṃ laye tasmiṃ muhutte vītivatte. Bhummappattiyā hi idaṃ upayogavacanaṃ.

'क्षण' इत्यादी शब्द हे 'वेळ' (समय) या शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत. 'तो क्षण, ती लय, तो मुहूर्त ओलांडून जातो' याचा अर्थ असा की, तो क्षण, ती लय, तो मुहूर्त ओलांडून गेल्यावर. कारण सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये येथे द्वितीया विभक्तीचा (उपयोगवचन) वापर केला आहे.

Samanuggāhiyamānaniddese yena vatthunā anuddhaṃsito hotīti catūsu pārājikavatthūsu yena vatthunā codakena cuditako anuddhaṃsito abhibhūto ajjhotthaṭo hoti. Tasmiṃ vatthusmiṃ samanuggāhiyamānoti tasmiṃ codakena vuttavatthusmiṃ so codako anuvijjakena ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kinti te diṭṭha’’ntiādinā nayena anuvijjiyamāno vīmaṃsiyamāno upaparikkhiyamāno.

समनुग्गाहीयमान निर्देशात (चौकशी केली जात असतानाच्या स्पष्टीकरणात) 'ज्या प्रकरणाने आरोप केला गेला आहे' याचा अर्थ असा की, चार पाराजिकांपैकी ज्या प्रकरणाने आरोपकर्त्याने (चोदकाने) आरोपीवर (चुदितकावर) आरोप केला आहे, त्याला पराभूत केले आहे किंवा दडपले आहे. 'त्या प्रकरणाची चौकशी केली जात असताना' याचा अर्थ असा की, आरोपकर्त्याने सांगितलेल्या त्या प्रकरणाच्या संदर्भात, त्या आरोपकर्त्याची (चोदकाची) चौकशी करणाऱ्या (अनुविज्जक) भिक्खूकडून 'तुला काय दिसले? तुला ते कसे दिसले?' इत्यादी पद्धतीने चौकशी केली जात असताना, तपासणी केली जात असताना किंवा परीक्षण केले जात असताना.

Asamanuggāhiyamānaniddese na kenaci vuccamānoti anuvijjakena vā aññena vā kenaci, atha vā diṭṭhādīsu vatthūsu kenaci avuccamāno. Etesañca dvinnaṃ mātikāpadānaṃ parato ‘‘bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhātī’’tiiminā sambandho veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘evaṃ samanuggāhiyamāno vā asamanuggāhiyamāno vā bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati paṭijānāti saṅghādiseso’’ti. Idañca amūlakabhāvassa pākaṭakāladassanatthameva vuttaṃ. Āpattiṃ pana anuddhaṃsitakkhaṇeyeva āpajjati.

असमणुग्गाहीयमान निर्देशात (चौकशी न केली जात असतानाच्या स्पष्टीकरणात) 'कोणाकडूनही न बोलले जात असताना' याचा अर्थ असा की, चौकशी करणाऱ्याकडून किंवा इतर कोणाकडूनही, अथवा दृष्ट (पाहिलेल्या) इत्यादी प्रकरणांच्या संदर्भात कोणाकडूनही न बोलले जात असताना. आणि या दोन्ही मातृकापदांच्या (शीर्षकांच्या) पुढे 'आणि भिक्खू दोषावर प्रतिष्ठित होतो' या वाक्याशी संबंध समजून घेतला पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे की - 'अशा प्रकारे चौकशी केली जात असताना किंवा चौकशी न केली जात असतानाही, तो भिक्खू दोषावर प्रतिष्ठित होतो, त्यावर अवलंबून राहतो, तो कबूल करतो आणि त्याला संघादिसेस होतो.' आणि हे केवळ अमूलकत्वाचा (निराधारपणाचा) काळ स्पष्ट करण्यासाठीच सांगितले आहे. परंतु, आपत्ती (दोष) तर आरोप केल्याच्या क्षणीच प्राप्त होते.

Idāni ‘‘amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotī’’ti ettha yasmā amūlakalakkhaṇaṃ pubbe vuttaṃ, tasmā taṃ avatvā apubbameva dassetuṃ ‘‘adhikaraṇaṃ nāmā’’tiādimāha. Tattha yasmā adhikaraṇaṃ adhikaraṇaṭṭhena ekampi vatthuvasena nānā hoti, tenassa taṃ nānattaṃ dassetuṃ ‘‘cattāri adhikaraṇāni vivādādhikaraṇa’’ntiādimāha. Ko pana so adhikaraṇaṭṭho, yenetaṃ ekaṃ hotīti? Samathehi adhikaraṇīyatā. Tasmā yaṃ adhikicca ārabbha paṭicca sandhāya samathā vattanti, taṃ ‘‘adhikaraṇa’’nti veditabbaṃ.

आता 'आणि ते अधिकरण अमूलकच असते' यामध्ये, ज्याअर्थी अमूलकाचे लक्षण आधीच सांगितले आहे, त्याअर्थी ते न सांगता, केवळ नवीनच गोष्ट दर्शवण्यासाठी 'अधिकरण म्हणजे...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, ज्याअर्थी अधिकरण हे अधिकरणाच्या अर्थाने एकच असले तरी प्रकरणाच्या (वस्तूच्या) आधारे विविध प्रकारचे असते, म्हणून त्याची ती विविधता दर्शवण्यासाठी 'चार अधिकरणे आहेत - विवादाधिकरण...' इत्यादी म्हटले आहे. पण तो अधिकरणाचा अर्थ कोणता, ज्याने हे एक होते? समथांद्वारे (शमन करणाऱ्या उपायांद्वारे) शमन केले जाण्याची योग्यता. म्हणून, ज्याला उद्देशून, आरंभ करून, अवलंबून किंवा संधान करून समथ (शमनोपाय) प्रवृत्त होतात, त्याला 'अधिकरण' असे समजले पाहिजे.

Aṭṭhakathāsu [Pg.179] pana vuttaṃ – ‘‘adhikaraṇanti keci gāhaṃ vadanti, keci cetanaṃ, keci akkhantiṃ keci vohāraṃ, keci paṇṇatti’’nti. Puna evaṃ vicāritaṃ ‘‘yadi gāho adhikaraṇaṃ nāma, eko attādānaṃ gahetvā sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ mantayamāno tattha ādīnavaṃ disvā puna cajati, tassa taṃ adhikaraṇaṃ samathappattaṃ bhavissati. Yadi cetanā adhikaraṇaṃ, ‘‘idaṃ attādānaṃ gaṇhāmī’’ti uppannā cetanā nirujjhati. Yadi akkhanti adhikaraṇaṃ, akkhantiyā attādānaṃ gahetvāpi aparabhāge vinicchayaṃ alabhamāno vā khamāpito vā cajati. Yadi vohāro adhikaraṇaṃ, kathento āhiṇḍitvā aparabhāge tuṇhī hoti niravo, evamassa taṃ adhikaraṇaṃ samathappattaṃ bhavissati, tasmā paṇṇatti adhikaraṇanti.

परंतु अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की - 'काही आचार्य ग्रहाचा (मनाचा हट्ट) अधिकरण म्हणतात, काही चेतनेला, काही अक्षंतीला (असहनाशीलता), काही व्यवहाराला (बोलण्याला), तर काही प्रज्ञप्तीला (नावाला) अधिकरण म्हणतात.' पुन्हा असा विचार केला गेला - 'जर ग्रहाला अधिकरण म्हटले, तर एखादा भिक्खू स्वतःचे मत (ग्रह) घेऊन समान विचारांच्या भिक्खूशी चर्चा करताना त्यात दोष पाहून तो ग्रह सोडून देतो, तर त्याचे ते अधिकरण शमनास प्राप्त होईल. जर चेतना अधिकरण असेल, तर 'मी हे मत स्वीकारतो' अशी उत्पन्न झालेली चेतना स्वतःच नष्ट होते. जर अक्षंती (असहनाशीलता) अधिकरण असेल, तर असहनाशीलतेमुळे मत स्वीकारूनही नंतर निर्णय न मिळाल्यामुळे किंवा क्षमा मागितल्यामुळे तो ते सोडून देतो. जर व्यवहार (बोलणे) अधिकरण असेल, तर बोलत फिरणारा भिक्खू नंतर शांत आणि मौन होतो, अशा प्रकारे त्याचे ते अधिकरण शमनास प्राप्त होईल. म्हणून प्रज्ञप्ती हेच अधिकरण आहे.'

Taṃ panetaṃ ‘‘methunadhammapārājikāpatti methunadhammapārājikāpattiyā tabbhāgiyā…pe… evaṃ āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa tabbhāgiyanti ca vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti ca evamādīhi virujjhati. Na hi te paṇṇattiyā kusalādibhāvaṃ icchanti, na ca ‘‘amūlakena pārājikena dhammenā’’ti ettha āgato pārājikadhammo paṇṇatti nāma hoti. Kasmā? Accantaakusalattā. Vuttampi hetaṃ – ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti (pari. 303).

परंतु ते हे (प्रज्ञप्तीला अधिकरण मानणे), 'मैथुनधर्म पाराजिकापत्ती, मैथुनधर्म पाराजिकापत्तीच्या समान भागाची... पे... अशा प्रकारे आपत्ताधिकरण हे आपत्ताधिकरणाच्या समान भागाचे असते' आणि 'विवादाधिकरण कदाचित कुशल असू शकते, अकुशल असू शकते किंवा अव्याकृत असू शकते' इत्यादी सूत्रांशी विसंगत ठरते. कारण ते प्रज्ञप्तीचे कुशल इत्यादी असणे मान्य करत नाहीत, आणि 'अमूलक पाराजिक धर्माने' यामध्ये आलेला पाराजिक धर्म हा केवळ प्रज्ञप्ती असू शकत नाही. का? कारण तो अत्यंत अकुशल स्वरूपाचा आहे. कारण भगवंतांनी देखील असे म्हटले आहे - 'आपत्ताधिकरण कदाचित अकुशल असू शकते किंवा अव्याकृत असू शकते.'

Yañcetaṃ ‘‘amūlakena pārājikenā’’ti ettha amūlakaṃ pārājikaṃ niddiṭṭhaṃ, tassevāyaṃ ‘‘amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotī’’ti paṭiniddeso, na paṇṇattiyā na hi aññaṃ niddisitvā aññaṃ paṭiniddisati. Yasmā pana yāya paṇṇattiyā yena abhilāpena codakena so puggalo pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannoti paññatto, pārājikasaṅkhātassa adhikaraṇassa amūlakattā sāpi paññatti amūlikā hoti, adhikaraṇe pavattattā ca adhikaraṇaṃ. Tasmā iminā pariyāyena paṇṇatti ‘‘adhikaraṇa’’nti yujjeyya, yasmā vā yaṃ amūlakaṃ nāma adhikaraṇaṃ taṃ sabhāvato natthi, paññattimattameva atthi. Tasmāpi paṇṇatti adhikaraṇanti yujjeyya. Tañca kho idheva na sabbattha. Na hi vivādādīnaṃ paṇṇatti adhikaraṇaṃ. Adhikaraṇaṭṭho pana tesaṃ pubbe vuttasamathehi adhikaraṇīyatā. Iti iminā adhikaraṇaṭṭhena idhekacco vivādo vivādo ceva adhikaraṇañcāti vivādādhikaraṇaṃ. Esa nayo sesesu.

येथे "अमूलकेन पाराजिकेन" (निराधार पाराजिकाने) यामध्ये जे निराधार पाराजिक निर्दिष्ट केले आहे, त्याचेच "अमूलकञ्चेव तं अधिकरणं होति" (आणि ते अधिकरण निराधार असते) हे प्रतिनिर्देशन (पुनर्निर्देश) आहे, प्रज्ञप्तीचे (नियमाचे) नाही. कारण एका गोष्टीचा निर्देश करून दुसऱ्या गोष्टीचा प्रतिनिर्देश केला जात नाही. परंतु, ज्या प्रज्ञप्तीने किंवा ज्या शब्दांनी चोदकाने (आरोप करणाऱ्याने) त्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) "पाराजिक धर्माचा अपराध केला आहे" असे प्रज्ञप्त केले आहे, पाराजिक संज्ञक अधिकरण निराधार असल्यामुळे ती प्रज्ञप्ती देखील निराधार होते, आणि अधिकरणामध्ये प्रवृत्त असल्यामुळे ते अधिकरण ठरते. म्हणून, या पर्यायाने प्रज्ञप्तीला "अधिकरण" म्हणणे योग्य ठरेल. किंवा, जे निराधार नावाचे अधिकरण आहे, ते वास्तविक स्वरूपात (स्वभावतः) अस्तित्वात नाही, तर केवळ प्रज्ञप्तीमात्र (नावापुरतेच) अस्तित्वात आहे. म्हणून देखील प्रज्ञप्तीला अधिकरण म्हणणे योग्य ठरेल. आणि हे केवळ येथेच (याच शिक्षापदात) लागू होते, सर्वत्र नाही. कारण विवादादींची प्रज्ञप्ती हे अधिकरण नसते. परंतु, पूर्वी सांगितलेल्या समथांद्वारे त्यांचे शमन केले जाणे, हाच त्यांचा अधिकरणाचा अर्थ (अधिकरणत्व) आहे. अशा प्रकारे, या अधिकरण अर्थाने येथे एखादा विवाद हा विवादही असतो आणि अधिकरणही असतो, म्हणून त्याला "विवादाधिकरण" म्हणतात. हाच नियम उर्वरित अधिकरणांनाही लागू होतो.

Tattha [Pg.180] ‘‘idha bhikkhū vivadanti dhammoti vā adhammoti vā’’ti evaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppanno vivādo vivādādhikaraṇaṃ. ‘‘Idha bhikkhū bhikkhuṃ anuvadanti sīlavipattiyā vā’’ti evaṃ catasso vipattiyo nissāya uppanno anuvādo anuvādādhikaraṇaṃ. ‘‘Pañcapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ, sattapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇa’’nti evaṃ āpattiyeva āpattādhikaraṇaṃ. ‘‘Yā saṅghassa kiccayatā karaṇīyatā apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamma’’nti (cūḷava. 215) evaṃ catubbidhaṃ saṅghakiccaṃ kiccādhikaraṇanti veditabbaṃ.

त्या चार अधिकरणांमध्ये— "येथे भिक्खू विवाद करतात की, 'हा धम्म आहे' किंवा 'हा अधम्म आहे'" अशा प्रकारे अठरा संघभेदक वस्तूंना (कारणांना) अनुसरून उत्पन्न झालेला विवाद म्हणजे 'विवादाधिकरण' होय. "येथे भिक्खू एखाद्या भिक्खूवर शीलविपत्तीचा आरोप करतात" अशा प्रकारे चार विपत्तींना अनुसरून उत्पन्न झालेला अनुवाद (आरोप) म्हणजे 'अनुवादाधिकरण' होय. "पाचही आपत्ती-स्कंध हे आपत्ती-अधिकरण आहेत, सातही आपत्ती-स्कंध हे आपत्ती-अधिकरण आहेत" अशा प्रकारे आपत्ती (गुन्हा/अपराध) म्हणजेच 'आपत्ताधिकरण' होय. "संघाचे जे कर्तव्य किंवा करणीय कार्य आहे, जसे की अपलोकनकर्म (सूचना देणे), ज्ञत्तिकर्म (प्रस्ताव मांडणे), ज्ञत्तिद्वितीयकर्म (प्रस्ताव आणि एक घोषणा) आणि ज्ञत्तिचतुत्थकर्म (प्रस्ताव आणि तीन घोषणा)" अशा प्रकारे चार प्रकारचे संघकृत्य हे 'किच्चाधिकरण' (कृत्याधिकरण) समजावे.

Imasmiṃ panatthe pārājikāpattisaṅkhātaṃ āpattādhikaraṇameva adhippetaṃ. Sesāni atthuddhāravasena vuttāni, ettakā hi adhikaraṇasaddassa atthā. Tesu pārājikameva idha adhippetaṃ. Taṃ diṭṭhādīhi mūlehi amūlakañceva adhikaraṇaṃ hoti. Ayañca bhikkhu dosaṃ patiṭṭhāti, paṭicca tiṭṭhati ‘‘tucchakaṃ mayā bhaṇita’’ntiādīni vadanto paṭijānāti. Tassa bhikkhuno anuddhaṃsitakkhaṇeyeva saṅghādisesoti ayaṃ tāvassa sapadānukkamaniddesassa sikkhāpadassa attho.

परंतु या अर्थामध्ये, पाराजिक आपत्ती संज्ञक 'आपत्ताधिकरण'च अभिप्रेत आहे. इतर अधिकरणे केवळ 'अधिकरण' शब्दाच्या विविध अर्थांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी सांगितली आहेत, कारण अधिकरण शब्दाचे एवढेच अर्थ आहेत. त्यांपैकी येथे केवळ पाराजिकच अभिप्रेत आहे. ते (पाराजिक) दर्शन इत्यादी मूलांशिवाय (प्रमाणांशिवाय) निराधार अधिकरणच असते. आणि हा भिक्खू आपल्या दोषाचा स्वीकार करतो, त्यावर ठाम राहतो आणि "मी व्यर्थ (खोटे) बोललो" इत्यादी सांगून कबुली देतो. त्या भिक्खूला निराधार आरोप केल्याच्या क्षणीच संघादिसेस आपत्ती प्राप्त होते—हा या शिक्षापदाचा सपदानुक्रमनिर्देशासह (शब्दानुक्रमे स्पष्टीकरणासह) अर्थ आहे.

387. Idāni yāni tāni saṅkhepato diṭṭhādīni codanāvatthūni vuttāni, tesaṃ vasena vitthārato āpattiṃ ropetvā dassento ‘‘adiṭṭhassa hotī’’tiādimāha. Tattha adiṭṭhassa hotīti adiṭṭho assa hoti. Etena codakena adiṭṭho hoti, so puggalo pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjantoti attho. Esa nayo asutassa hotītiādīsupi.

३८७. आता, संक्षेपाने सांगितलेल्या दर्शन इत्यादी ज्या चोदना-वस्तू (आरोपाची कारणे) आहेत, त्यांच्या आधारे विस्ताराने आपत्ती आरोपित करून दाखवण्यासाठी "अदिट्ठस्स होति" (न पाहिलेल्याचे असते) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "अदिट्ठस्स होति" म्हणजे त्याने ते पाहिलेले नसते. याचा अर्थ असा की, तो पुद्गल पाराजिक धर्माचा अपराध करत असताना या चोदकाने (आरोप करणाऱ्याने) त्याला पाहिलेले नसते. हाच नियम "असुतस्स होति" (न ऐकलेल्याचे असते) इत्यादींमध्येही लागू होतो.

Diṭṭho mayāti diṭṭhosi mayāti vuttaṃ hoti. Esa nayo suto mayātiādīsupi. Sesaṃ adiṭṭhamūlake uttānatthameva. Diṭṭhamūlake pana tañce codeti ‘‘suto mayā’’ti evaṃ vuttānaṃ suttādīnaṃ ābhāvena amūlakattaṃ veditabbaṃ.

"दिट्ठो मया" (मी पाहिले आहे) याचा अर्थ "तू माझ्याकडून पाहिला गेला आहेस" असा आहे. हाच नियम "सुतो मया" (मी ऐकले आहे) इत्यादींमध्येही लागू होतो. 'अदिट्ठमूलक' (न पाहिलेल्या आधारावरील) प्रकरणातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. परंतु 'दिट्ठमूलक' (पाहिलेल्या आधारावरील) प्रकरणात जर तो "मी ऐकले आहे" असे म्हणून आरोप करतो, तर अशा प्रकारे सांगितलेल्या श्रवण इत्यादींच्या अभावामुळे त्याचे निराधारत्व (अमूलकत्व) समजावे.

Sabbasmiṃyeva ca imasmiṃ codakavāre yathā idhāgatesu ‘‘pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi, assamaṇosi, asakyaputtiyosī’’ti imesu vacanesu ekekassa vasena vācāya vācāya saṅghādiseso hoti, evaṃ [Pg.181] aññatra āgatesu ‘‘dussīlo, pāpadhammo, asucisaṅkassarasamācāro, paṭicchannakammanto, assamaṇo samaṇapaṭiñño, abrahmacārī brahmacāripaṭiñño, antopūti, avassuto, kasambujāto’’ti imesupi vacanesu ekekassa vasena vācāya vācāya saṅghādiseso hotiyeva.

आणि या संपूर्ण चोदनावारामध्ये (आरोपाच्या प्रकरणात), ज्याप्रमाणे येथे आलेल्या "तू पाराजिक धर्माचा अपराध केला आहेस, तू अश्रमण आहेस, तू अशाक्यपुत्रीय आहेस" या शब्दांपैकी प्रत्येक शब्दाच्या उच्चारणाने (प्रत्येक वचनाने) संघादिसेस आपत्ती होते; त्याचप्रमाणे इतर ठिकाणी आलेल्या "तू दुःशील आहेस, पापधर्मी आहेस, अशुद्ध व संशयास्पद आचरण असलेला आहेस, गुप्त कृत्य करणारा आहेस, श्रमण नसताना स्वतःला श्रमण म्हणवणारा आहेस, अब्रह्मचारी असताना स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारा आहेस, आतून सडलेला आहेस, रागाने ओला (वासनायुक्त) आहेस, कचऱ्यासारखा आहेस" या शब्दांपैकी देखील प्रत्येक शब्दाच्या उच्चारणाने संघादिसेस आपत्ती होतेच.

‘‘Natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti imāni pana suddhāni sīsaṃ na enti, ‘‘dussīlosi natthi tayā saddhiṃ uposatho vā’’ti evaṃ dussīlādipadesu pana ‘‘pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī’’tiādipadesu vā yena kenaci saddhiṃ ghaṭitāneva sīsaṃ enti, saṅghādisesakarāni honti.

"तुझ्यासोबत उपोसथ किंवा पवारणा किंवा संघकर्म नाही" हे शब्द जर केवळ स्वतंत्रपणे (इतर शब्दांशिवाय) बोलले गेले, तर ते मुख्य आपत्तीपर्यंत (संघादिसेसपर्यंत) पोहोचत नाहीत. परंतु, "तू दुःशील आहेस, तुझ्यासोबत उपोसथ नाही" अशा प्रकारे दुःशील इत्यादी पदांशी किंवा "तू पाराजिक धर्माचा अपराध केला आहेस" इत्यादी पदांशी जोडून जर ते बोलले गेले, तरच ते मुख्य आपत्तीपर्यंत पोहोचतात आणि संघादिसेस आपत्ती निर्माण करणारे ठरतात.

Mahāpadumatthero panāha – ‘‘na kevalaṃ idha pāḷiyaṃ anāgatāni ‘dussīlo pāpadhammo’tiādipadāneva sīsaṃ enti, ‘koṇṭhosi mahāsāmaṇerosi, mahāupāsakosi, jeṭṭhabbatikosi, nigaṇṭhosi, ājīvakosi, tāpasosi, paribbājakosi, paṇḍakosi, theyyasaṃvāsakosi, titthiyapakkantakosi, tiracchānagatosi, mātughātakosi, pitughātakosi, arahantaghātakosi, saṅghabhedakosi, lohituppādakosi, bhikkhunīdūsakosi, ubhatobyañjanakaosī’ti imānipi sīsaṃ entiyevā’’ti. Mahāpadumattheroyeva ca ‘‘diṭṭhe vematikotiādīsu yadaggena vematiko tadaggena no kappeti, yadaggena no kappeti tadaggena nassarati, yadaggena nassarati tadaggena pamuṭṭho hotī’’ti vadati.

परंतु महापदुम थेरांनी म्हटले आहे— "केवळ येथे पाळीमध्ये न आलेली 'दुःशील, पापधर्मी' इत्यादी पदेच मुख्य आपत्तीपर्यंत पोहोचतात असे नाही, तर 'तू व्यंग असलेला आहेस, तू महासामणेर आहेस, तू महाउпасक आहेस, तू ज्येष्ठव्रतिक (काली देवतेच्या आचरणाचे पालन करणारा) आहेस, तू निगण्ठ (निर्ग्रंथ) आहेस, तू आजीवक आहेस, तू तापस आहेस, तू परिव्राजक आहेस, तू पंडक (नपुंसक) आहेस, तू थेय्यसंवासक (चोरीने संघात राहणारा) आहेस, तू तित्थियपक्कंतक (तीर्थिकांच्या पंथात गेलेला) आहेस, तू तिरश्चानगत (प्राणी) आहेस, तू मातृघातक (आईची हत्या करणारा) आहेस, तू पितृघातक (वडिलांची हत्या करणारा) आहेस, तू अरहंतघातक आहेस, तू संघभेदक आहेस, तू लोहितुप्पादक (बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणारा) आहेस, तू भिक्खुनीदूषक (भिक्खुणीवर बलात्कार करणारा) आहेस, तू उभतोब्यंजनक (उभयलिंगी) आहेस' ही पदे देखील मुख्य आपत्तीपर्यंत पोहोचतातच." आणि महापदुम थेरच असे म्हणतात की— "'दिट्ठे वेमतिको' (पाहिलेल्या गोष्टीविषयी संशयी असणे) इत्यादींमध्ये, ज्या प्रमाणात मनुष्य संशयी असतो, त्या प्रमाणात तो विश्वास ठेवत नाही; ज्या प्रमाणात तो विश्वास ठेवत नाही, त्या प्रमाणात त्याला आठवत नाही; आणि ज्या प्रमाणात त्याला आठवत नाही, त्या प्रमाणात तो विसरलेला असतो."

Mahāsumatthero pana ekekaṃ dvidhā bhinditvā catunnampi pāṭekkaṃ nayaṃ dasseti. Kathaṃ? Diṭṭhe vematikoti ayaṃ tāva dassane vā vematiko hoti puggale vā, tattha ‘‘diṭṭho nukho mayā na diṭṭho’’ti evaṃ dassane vematiko hoti. ‘‘Ayaṃ nukho mayā diṭṭho añño’’ti evaṃ puggale vematiko hoti. Evaṃ dassanaṃ vā no kappeti puggalaṃ vā, dassanaṃ vā nassarati puggalaṃ vā, dassanaṃ vā pamuṭṭho hoti puggalaṃ vā. Ettha ca vematikoti vimatijāto. No kappetīti na saddahati. Nassaratīti asāriyamāno nassarati. Yadā pana taṃ ‘‘asukasmiṃ nāma bhante ṭhāne asukasmiṃ nāma kāle’’ti sārenti tadā sarati. Pamuṭṭhoti yo tehi tehi upāyehi sāriyamānopi nassaratiyevāti[Pg.182]. Etenevupāyena codāpakavāropi veditabbo, kevalañhi tattha ‘‘mayā’’ti parihīnaṃ, sesaṃ codakavārasadisameva.

परंतु महासुम थेरांनी प्रत्येकाचे दोन भाग करून चारही पदांची स्वतंत्र पद्धत दाखवली आहे. ती कशी? 'दिट्ठे वेमतिको' (पाहिलेल्या गोष्टीविषयी संशयी असणे)—यामध्ये तो मनुष्य एकतर दर्शनाविषयी (पाहिलेल्या क्रियेविषयी) संशयी असतो किंवा पुद्गलाविषयी (व्यक्तीविषयी) संशयी असतो. त्यामध्ये, "मी पाहिले की नाही पाहिले?" अशा प्रकारे तो दर्शनाविषयी संशयी असतो. "हाच माझ्याकडून पाहिला गेला की दुसरा कोणी?" अशा प्रकारे तो पुद्गलाविषयी संशयी असतो. अशा प्रकारे, तो एकतर दर्शनावर विश्वास ठेवत नाही किंवा पुद्गलावर; किंवा दर्शनाचे स्मरण करत नाही किंवा पुद्गलाचे; किंवा दर्शनाविषयी विसरलेला असतो किंवा पुद्गलाविषयी. आणि येथे 'वेमतिको' म्हणजे संशयाने युक्त असलेला (विमतिजातो). 'नो कप्पेति' म्हणजे विश्वास न ठेवणे (न सद्दहति). 'नस्सरति' म्हणजे आठवण करून न दिल्यास आठवण न होणे. परंतु जेव्हा त्याला "भंते, अमुक ठिकाणी, अमुक वेळी" अशी आठवण करून दिली जाते, तेव्हा त्याला आठवते. 'पमुट्ठो' (विसरलेला) म्हणजे जो वेगवेगळ्या उपायांनी आठवण करून दिली तरीही आठवतच नाही. याच पद्धतीने चोदापकवाराचा (दुसऱ्याकडून आरोप करवून घेण्याच्या प्रकरणाचा) देखील अर्थ समजून घ्यावा, केवळ तेथे "मया" (माझ्याद्वारे) हा शब्द वगळला आहे, उर्वरित भाग चोदकवारासारखाच (आरोप करणाऱ्याच्या प्रकरणासारखाच) आहे.

389. Tato paraṃ āpattibhedaṃ anāpattibhedañca dassetuṃ ‘‘asuddhe suddhadiṭṭhī’’tiādikaṃ catukkaṃ ṭhapetvā ekamekaṃ padaṃ catūhi catūhi bhedehi niddiṭṭhaṃ, taṃ sabbaṃ pāḷinayeneva sakkā jānituṃ. Kevalaṃ hetthādhippāyabhedo veditabbo. Ayañhi adhippāyo nāma – cāvanādhippāyo, akkosādhippāyo, kammādhippāyo, vuṭṭhānādhippāyo, uposathapavāraṇaṭṭhapanādhippāyo, anuvijjanādhippāyo, dhammakathādhippāyoti anekavidho. Tattha purimesu catūsu adhippāyesu okāsaṃ akārāpentassa dukkaṭaṃ. Okāsaṃ kārāpetvāpi ca sammukhā amūlakena pārājikena anuddhaṃsentassa saṅghādiseso. Amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsentassa pācittiyaṃ. Ācāravipattiyā anuddhaṃsentassa dukkaṭaṃ. Akkosādhippāyena vadantassa pācittiyaṃ. Asammukhā pana sattahipi āpattikkhandhehi vadantassa dukkaṭaṃ. Asammukhā eva sattavidhampi kammaṃ karontassa dukkaṭameva.

३८९. त्यानंतर, आपत्तीचे प्रकार आणि अनापत्तीचे प्रकार दर्शवण्यासाठी "अशुद्धामध्ये शुद्ध दृष्टी" इत्यादी चतुष्क (चार पर्याय) मांडून, प्रत्येक पदाचे चार-चार प्रकारांनी स्पष्टीकरण केले आहे. ते सर्व पाळीच्या (पाळिनय) पद्धतीनेच जाणणे शक्य आहे. येथे केवळ अभिप्रायाचा भेद समजून घेतला पाहिजे. हा अभिप्राय म्हणजे – च्युत करण्याचा अभिप्राय (चावनाभिप्राय), शिवीगाळ करण्याचा अभिप्राय (अक्कोसाभिप्राय), कर्म करण्याचा अभिप्राय (कम्माभिप्राय), आपत्तीतून उठवण्याचा अभिप्राय (वुट्ठानाभिप्राय), उपोसथ व प्रवारणा स्थगित करण्याचा अभिप्राय (उपोसथपवारणाठपनाभिप्राय), चौकशी करण्याचा अभिप्राय (अनुविज्जनाभिप्राय) आणि धर्मकथा सांगण्याचा अभिप्राय (धम्मकथाभिप्राय) अशा अनेक प्रकारचा आहे. त्यापैकी पहिल्या चार अभिप्रायांमध्ये, परवानगी न घेता बोलणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते. परवानगी घेऊनही, प्रत्यक्ष समोर अमूलक (निराधार) पाराजिकाने आरोप करणाऱ्याला संघातिकार (संघादिसेंस) आपत्ती होते. अमूलक संघातिकाराने आरोप करणाऱ्याला पाचित्तिय आपत्ती होते. आचारविपत्तीने आरोप करणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते. शिवीगाळ करण्याच्या अभिप्रायाने बोलणाऱ्याला पाचित्तिय आपत्ती होते. परंतु, परोक्षपणे (पाठीमागे) सातही आपत्ती-स्कंधांनी बोलणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते. परोक्षपणेच सातही प्रकारचे कर्म करणाऱ्याला दुक्कटच आपत्ती होते.

Kurundiyaṃ pana ‘‘vuṭṭhānādhippāyena ‘tvaṃ imaṃ nāma āpattiṃ āpanno taṃ paṭikarohī’ti vadantassa okāsakiccaṃ natthī’’ti vuttaṃ. Sabbattheva pana ‘‘uposathapavāraṇaṃ ṭhapentassa okāsakammaṃ natthī’’ti vuttaṃ. Ṭhapanakkhettaṃ pana jānitabbaṃ. ‘‘Suṇātu me bhante saṅgho ajjuposatho pannaraso yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya’’ti etasmiñhi re-kāre anatikkanteyeva ṭhapetuṃ labbhati. Tato paraṃ pana yya-kāre patte na labbhati. Esa nayo pavāraṇāya. Anuvijjakassāpi osaṭe vatthusmiṃ ‘‘atthetaṃ tavā’’ti anuvijjanādhippāyena vadantassa okāsakammaṃ natthi.

परंतु कुरुन्दी अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की – "आपत्तीतून उठवण्याच्या (मुक्त करण्याच्या) अभिप्रायाने 'तू अमुक आपत्तीत पडला आहेस, तिचे प्रायश्चित्त कर' असे बोलणाऱ्याला परवानगी घेण्याचे कर्तव्य (ओकासकिच्च) नसते." परंतु सर्वच अट्ठकथांमध्ये "उपोसथ किंवा प्रवारणा स्थगित करणाऱ्याला परवानगी घेण्याचे कर्म (ओकासकम्म) आवश्यक नसते" असे म्हटले आहे. तथापि, स्थगित करण्याची मर्यादा (ठपनक्खेत्त) समजून घेतली पाहिजे. "सुणातु मे भन्ते संघो अज्जुपोसथो पन्नरसो यदि संघस्स पत्तकल्लं संघो उपोसथं करेय्य" या सूत्रातील 'रे' (re) हा वर्ण ओलांडण्यापूर्वीच उपोसथ स्थगित करण्याची परवानगी असते. त्यानंतर 'य्य' (yya) हा वर्ण आल्यावर स्थगित करता येत नाही. हाच नियम प्रवारणेच्या बाबतीतही समजावा. चौकशी करणाऱ्या भिक्खूनेही (अनुविज्जक) प्रकरण समोर आल्यावर "तुझ्या बाबतीत हे खरे आहे का?" अशा चौकशीच्या अभिप्रायाने विचारल्यास त्याला परवानगी घेण्याचे कर्म आवश्यक नसते.

Dhammakathikassāpi dhammāsane nisīditvā ‘‘yo idañcidañca karoti, ayaṃ bhikkhu assamaṇo’’tiādinā nayena anodissa dhammaṃ kathentassa okāsakammaṃ natthi. Sace pana odissa niyametvā ‘‘asuko ca asuko ca assamaṇo anupāsako’’ti katheti, dhammāsanato orohitvā āpattiṃ desetvā gantabbaṃ. Yaṃ pana tattha tattha ‘‘anokāsaṃ kārāpetvā’’ti vuttaṃ tassa okāsaṃ akārāpetvāti evamattho veditabbo, na hi koci anokāso nāma atthi, yamokāsaṃ [Pg.183] kārāpetvā āpattiṃ āpajjati, okāsaṃ pana akārāpetvā āpajjatīti. Sesaṃ uttānameva.

धर्मोपदेश करणाऱ्या (धम्मकथिक) भिक्खूलाही धर्मासनावर बसून "जो कोणी असे आणि असे करतो, तो भिक्खू श्रमण नाही" अशा प्रकारे कोणाचाही नामोल्लेख न करता (अनोद्दिष्ट ठेवून) धर्मोपदेश करताना परवानगी घेण्याचे कर्म आवश्यक नसते. परंतु जर त्याने नामोल्लेख करून आणि निश्चित करून "अमुक आणि अमुक व्यक्ती श्रमण नाही, उपासक नाही" असे म्हटले, तर त्याने धर्मासनावरून खाली उतरून, आपत्तीची देशना (प्रायश्चित्त) करूनच गेले पाहिजे. तसेच, वेगवेगळ्या ठिकाणी जे "अनोकासं कारापेत्वा" (परवानगी न मिळवता) असे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ "परवानगी न घेता" (ओकासं अकारापेत्वा) असा समजला पाहिजे. कारण 'अनोकास' नावाचे काही नसते, ज्याची परवानगी घेऊन मनुष्य आपत्तीत पडेल; तर परवानगी न घेताच मनुष्य आपत्तीत पडतो. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Samuṭṭhānādīsu tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

समुत्थानादींमध्ये (या आपत्तीचे) तीन समुत्थान आहेत – काय-चित्तापासून, वाचा-चित्तापासून आणि काय-वाचा-चित्तापासून ही आपत्ती उत्पन्न होते. ही क्रिया आहे, संज्ञाविमोक्ष आहे, सचित्तक आहे, लोकवज्ज (लोकनिंद्य) आहे, कायकर्म आहे, वचीकर्म आहे, अकुशलचित्त आहे आणि दुःखवेदनायुक्त आहे.

Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम दुट्ठदोस सिक्खापद-वर्णन समाप्त झाले.

9. Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

९. द्वितीय दुट्ठदोस सिक्खापद-वर्णन.

391. Tena samayena buddho bhagavāti dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadaṃ. Tattha handa mayaṃ āvuso imaṃ chagalakaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomāti te kira paṭhamavatthusmiṃ attano manorathaṃ sampādetuṃ asakkontā laddhaniggahā vighātappattā ‘‘idāni jānissāmā’’ti tādisaṃ vatthuṃ pariyesamānā vicaranti. Athekadivasaṃ disvā tuṭṭhā aññamaññaṃ oloketvā evamāhaṃsu – ‘‘handa mayaṃ, āvuso, imaṃ chagalakaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā’’ti, ‘‘dabbo mallaputto nāmāya’’nti evamassa nāmaṃ karomāti vuttaṃ hoti. Esa nayo mettiyaṃ nāma bhikkhuninti etthāpi.

३९१. "तेन समयेन बुद्धो भगवा" (त्या वेळी बुद्ध भगवान...) हे द्वितीय दुट्ठदोस सिक्खापद आहे. त्यामध्ये "चला आवुसो, आपण या बोकडाला 'दब्ब मल्लपुत्त' असे नाव देऊया" – ते (मेत्तिय-भूमजक भिक्खू) पहिल्या प्रकरणात आपली इच्छा पूर्ण करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, निग्रह (पराभव) पावून आणि त्रस्त होऊन, "आता आपण पाहून घेऊ" असे म्हणून तशा प्रकारच्या कारणाचा (आरोपाचा) शोध घेत फिरत होते. नंतर एका दिवशी (एका बोकडाला) पाहून ते आनंदित झाले आणि एकमेकांकडे पाहून असे म्हणाले – "चला आवुसो, आपण या बोकडाला 'दब्ब मल्लपुत्त' असे नाव देऊया." "हा बोकड म्हणजे दब्ब मल्लपुत्त आहे" असे त्याचे नाव ठेवूया, असा याचा अर्थ आहे. हाच नियम "मेत्तिया नावाची भिक्खुणी" (शेळीचे नाव मेत्तिया ठेवणे) या बाबतीतही समजावा.

Te bhikkhū mettiyabhumajake bhikkhū anuyuñjiṃsūti evaṃ anuyuñjiṃsu –‘‘āvuso, kuhiṃ tumhehi dabbo mallaputto mettiyāya bhikkhuniyā saddhiṃ diṭṭho’’ti? ‘‘Gijjhakūṭapabbatapāde’’ti. ‘‘Kāya velāya’’ti? ‘‘Bhikkhācāragamanavelāyā’’ti. Āvuso dabba ime evaṃ vadanti – ‘‘tvaṃ tadā kuhi’’nti? ‘‘Veḷuvane bhattāni uddisāmī’’ti. ‘‘Tava tāya velāya veḷuvane atthibhāvaṃ ko jānātī’’ti? ‘‘Bhikkhusaṅgho, bhante’’ti. Te saṅghaṃ pucchiṃsu – ‘‘jānātha tumhe tāya velāya imassa veḷuvane atthibhāva’’nti. ‘‘Āma, āvuso, jānāma, thero sammutiladdhadivasato paṭṭhāya veḷuvaneyevā’’ti. Tato mettiyabhumajake āhaṃsu – ‘‘āvuso, tumhākaṃ kathā na sameti, kacci no lesaṃ oḍḍetvā vadathā’’ti. Evaṃ te tehi bhikkhūhi anuyuñjiyamānā āma āvusoti vatvā etamatthaṃ ārocesuṃ.

"त्या भिक्खूंनी मेत्तिय-भूमजक भिक्खूंची चौकशी केली" म्हणजे अशी चौकशी केली – "आवुसो, तुम्ही दब्ब मल्लपुत्तांना मेत्तिया भिक्खुणीसोबत कोठे पाहिले?" "गिद्धकूट पर्वताच्या पायथ्याशी." "कोणत्या वेळी?" "भिक्षेसाठी जाण्याच्या वेळी." "आवुसो दब्ब, हे लोक असे म्हणत आहेत – तुम्ही त्या वेळी कोठे होतात?" "मी वेळुवनात भोजनाचे वाटप (उद्देशन) करत होतो." "त्या वेळी तुम्ही वेळुवनात होता, हे कोणाला ठाऊक आहे?" "भन्ते, भिक्खूसंघाला ठाऊक आहे." त्यांनी संघाला विचारले – "तुम्हाला ठाऊक आहे का की हे त्या वेळी वेळुवनात होते?" "होय आवुसो, आम्हाला ठाऊक आहे. थेर (दब्ब मल्लपुत्त) संमती मिळाल्या दिवसापासून वेळुवनातच आहेत." त्यानंतर त्यांनी मेत्तिय-भूमजक भिक्खूंना विचारले – "आवुसो, तुमचे बोलणे जुळत नाही. तुम्ही काही निमित्त (लेश) पुढे करून तर बोलत नाही ना?" अशा प्रकारे त्या भिक्खूंनी चौकशी केली असता, त्यांनी "होय आवुसो" असे म्हणून ही सर्व हकीकत सांगितली.

Kiṃ [Pg.184] pana tumhe, āvuso, āyasmantaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti ettha aññabhāgassa idaṃ, aññabhāgo vā assa atthīti aññabhāgiyaṃ. Adhikaraṇanti ādhāro veditabbo, vatthu adhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Yo hi so ‘‘dabbo mallaputto nāmā’’ti chagalako vutto, so yvāyaṃ āyasmato dabbassa mallaputtassa bhāgo koṭṭhāso pakkho manussajāti ceva bhikkhubhāvo ca tato aññassa bhāgassa koṭṭhāsassa pakkhassa hoti tiracchānajātiyā ceva chagalakabhāvassa ca so vā aññabhāgo assa atthīti tasmā aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhati. Yasmā ca tesaṃ ‘‘imaṃ mayaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā’’ti vadantānaṃ tassā nāmakaraṇasaññāya ādhāro vatthu adhiṭṭhānaṃ, tasmā adhikaraṇanti veditabbo. Tañhi sandhāya ‘‘te bhikkhū aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’ti āhaṃsu, na vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ. Kasmā? Asambhavato. Na hi te catunnaṃ adhikaraṇānaṃ kassaci aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kañcidesaṃ lesamattaṃ upādiyiṃsu. Na ca catunnaṃ adhikaraṇānaṃ leso nāma atthi. Jātilesādayo hi puggalānaṃyeva lesā vuttā, na vivādādhikaraṇādīnaṃ. Idañca ‘‘dabbo mallaputto’’ti nāmaṃ tassa aññabhāgiyādhikaraṇabhāve ṭhitassa chagalakassa koci deso hoti theraṃ amūlakena pārājikena anuddhaṃsetuṃ lesamatto.

पण 'तुम्ही, आवुसो, आयुष्यमान दब्ब मल्लपुत्तांना दुसऱ्या भागाच्या अधिकरणाने...' यामध्ये 'दुसऱ्या भागाचे ते' किंवा 'दुसरा भाग ज्याचा आहे ते' म्हणजे 'अञ्ञभागिय' (दुसऱ्या भागाचे) होय. 'अधिकरण' म्हणजे आधार, वस्तू किंवा अधिष्ठान असे समजावे. जो तो 'दब्ब मल्लपुत्त' नावाचा बोकड म्हटला गेला आहे, तो आयुष्यमान दब्ब मल्लपुत्तांचा जो भाग, हिस्सा किंवा पक्ष आहे—जो की मनुष्यजात आणि भिक्खूभाव आहे—त्याहून भिन्न अशा दुसऱ्या भागाचा, हिश्श्याचा किंवा पक्षाचा आहे, जो की तिर्यंचजात आणि बोकडभाव आहे; किंवा तो दुसरा भाग त्याचा आहे, म्हणून त्याला 'अञ्ञभागिय' (दुसऱ्या भागाचे) ही संज्ञा मिळते. आणि 'आम्ही याला दब्ब मल्लपुत्त असे नाव देतो' असे म्हणणाऱ्या त्या (भिक्खूंच्या) नामकरण संज्ञेचा तो आधार, वस्तू किंवा अधिष्ठान आहे, म्हणून त्याला 'अधिकरण' असे समजावे. त्यालाच उद्देशून 'त्या भिक्खूंनी दुसऱ्या भागाच्या अधिकरणाने' असे म्हटले, विवादाधिकरण इत्यादींपैकी कोणत्याही अधिकरणाला उद्देशून नाही. का? कारण ते असंभव आहे. कारण त्यांनी चार अधिकरणांपैकी कोणत्याही दुसऱ्या भागाच्या अधिकरणाचा कोणताही भाग किंवा लेशमात्र (निमित्त) घेतला नाही. आणि चार अधिकरणांचा 'लेश' नावाचा काही प्रकार नसतो. कारण जातीचा लेश (जातिलेश) इत्यादी लेश केवळ पुद्गलांचेच (व्यक्तींचेच) सांगितले आहेत, विवादाधिकरण इत्यादींचे नाही. आणि हे 'दब्ब मल्लपुत्त' हे नाव, त्या दुसऱ्या भागाच्या अधिकरणाच्या रूपात असलेल्या बोकडाचा, स्थविरांवर अमूलक पाराजिकाचा आरोप करण्यासाठी काही अंशी लेशमात्र (निमित्त) ठरते.

Ettha ca dissati apadissati assa ayanti voharīyatīti deso. Jātiādīsu aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Aññampi vatthuṃ lissati silissati vohāramatteneva īsakaṃ allīyatīti leso. Jātiādīnaṃyeva aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Tato paraṃ uttānatthameva. Sikkhāpadapaññattiyampi ayamevattho. Padabhājane pana yassa aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya, taṃ yasmā aṭṭhuppattivaseneva āvibhūtaṃ, tasmā na vibhattanti veditabbaṃ.

आणि येथे, जे दर्शविले जाते, निर्देशिले जाते किंवा 'हा त्याचा आहे' असे व्यवहारात म्हटले जाते, तो 'देस' (निर्देश) होय. जात इत्यादींपैकी एका भागाचे हे नाव आहे. जे दुसऱ्या वस्तूला चिकटते, केवळ व्यवहाराने थोडेसे स्पर्श करते, तो 'लेस' (लेश/निमित्त) होय. जात इत्यादींच्याच एका भागाचे हे नाव आहे. त्यानंतरचा भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. सिक्खापद-प्रज्ञप्तीमध्येही हाच अर्थ आहे. परंतु, पदभाजनामध्ये ज्या 'अञ्ञभागिय' (दुसऱ्या भागाच्या) अधिकरणाचा काही भाग किंवा लेशमात्र आधार घेऊन पाराजिकाने आरोप करावा, ते (अधिकरण) ज्याअर्थी मूळ घटनेच्या (उत्पत्तीच्या) प्रभावानेच स्पष्ट झाले आहे, म्हणून त्याचे सविस्तर वर्गीकरण केले नाही, असे समजावे.

393. Yāni pana adhikaraṇanti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇāni, tesaṃ aññabhāgiyatā ca tabbhāgiyatā ca yasmā apākaṭā jānitabbā ca vinayadharehi, tasmā vacanasāmaññato laddhaṃ [Pg.185] adhikaraṇaṃ nissāya taṃ āvikaronto ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti āpattaññabhāgiyaṃ vā hoti adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā’’tiādimāha. Yā ca sā avasāne āpattaññabhāgiyassa adhikaraṇassa vasena codanā vuttā, tampi dassetuṃ ayaṃ sabbādhikaraṇānaṃ tabbhāgiyaaññabhāgiyatā samāhaṭāti veditabbā.

३९३. परंतु, 'अधिकरण' या सामान्य शब्दावरून अर्थ स्पष्ट करण्याच्या हेतूने जी चार अधिकरणे प्रवृत्त झाली आहेत, त्यांचे 'अञ्ञभागियत्व' (दुसऱ्या भागाचे असणे) आणि 'तब्भागियत्व' (त्याच भागाचे असणे) ज्याअर्थी स्पष्ट नाही आणि विनयधरांनी ते जाणून घेणे आवश्यक आहे, म्हणून सामान्य शब्दाने प्राप्त झालेल्या अधिकरणाचा आश्रय घेऊन, ते स्पष्ट करताना त्यांनी 'अञ्ञभागियस्स अधिकरणस्स म्हणजे आपत्त-अञ्ञभागिय किंवा अधिकरण-अञ्ञभागिय असते' इत्यादी म्हटले आहे. आणि शेवटी जी 'आपत्त-अञ्ञभागिय' अधिकरणाच्या द्वारे चोदना (आरोप) सांगितली आहे, ती देखील दर्शविण्यासाठी सर्व अधिकरणांचे हे 'तब्भागिय-अञ्ञभागियत्व' एकत्रित केले आहे, असे समजावे.

Tattha ca āpattaññabhāgiyaṃ vāti paṭhamaṃ uddiṭṭhattā ‘‘kathañca āpatti āpattiyā aññabhāgiyā hotī’’ti niddese ārabhitabbe yasmā āpattādhikaraṇassa tabbhāgiyavicāraṇāyaṃyeva ayamattho āgamissati, tasmā evaṃ anārabhitvā ‘‘kathañca adhikaraṇaṃ adhikaraṇassa aññabhāgiya’’nti pacchimapadaṃyeva gahetvā niddeso āraddhoti veditabbo.

त्यामध्ये, 'आपत्त-अञ्ञभागियं वा' हे प्रथम उद्दिष्ट (थोडक्यात घोषित) केल्यामुळे 'आपत्ती ही आपत्तीच्या दुसऱ्या भागाची कशी होते?' अशा निर्देशाने सुरुवात करायला हवी होती; परंतु ज्याअर्थी आपत्ती-अधिकरणाच्या 'तब्भागिय' (त्याच भागाच्या) विश्लेषणातच हा अर्थ येईल, म्हणून तशी सुरुवात न करता 'अधिकरण हे अधिकरणाच्या दुसऱ्या भागाचे कसे होते?' हे शेवटचे पदच घेऊन निर्देश सुरू केला आहे, असे समजावे.

Tattha aññabhāgiyavāro uttānatthoyeva. Ekamekañhi adhikaraṇaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ aññabhāgiyaṃ aññapakkhiyaṃ aññakoṭṭhāsiyaṃ hoti, vatthuvisabhāgattā, tabbhāgiyavāre pana vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇassa tabbhāgiyaṃ tappakkhiyaṃ taṃkoṭṭhāsiyaṃ vatthusabhāgattā, tathā anuvādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇassa. Kathaṃ? Buddhakālato paṭṭhāya hi aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppannavivādo ca idāni uppajjanakavivādo ca vatthusabhāgatāya ekaṃ vivādādhikaraṇameva hoti, tathā buddhakālato paṭṭhāya catasso vipattiyo nissāya uppannaanuvādo ca idāni uppajjanakaanuvādo ca vatthusabhāgatāya ekaṃ anuvādādhikaraṇameva hoti. Yasmā pana āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa sabhāgavisabhāgavatthuto sabhāgasarikkhāsarikkhato ca ekaṃsena tabbhāgiyaṃ na hoti, tasmā āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa siyā tabbhāgiyaṃ siyā aññabhāgiyanti vuttaṃ. Tattha ādito paṭṭhāya aññabhāgiyassa paṭhamaṃ niddiṭṭhattā idhāpi aññabhāgiyameva paṭhamaṃ niddiṭṭhaṃ, tattha aññabhāgiyattañca parato tabbhāgiyattañca vuttanayeneva veditabbaṃ.

त्यामध्ये 'अञ्ञभागियवार' (भिन्न-वर्ग विभाग) स्पष्ट अर्थाचाच आहे. कारण प्रत्येक अधिकरण हे इतर तीन अधिकरणांपेक्षा भिन्न भागाचे, भिन्न पक्षाचे आणि भिन्न समूहाचे असते, कारण त्यांची वस्तू (विषय) भिन्न असते. परंतु 'तब्भागियवारा'मध्ये (समान-वर्ग विभागात) विवादाधिकरण हे दुसऱ्या विवादाधिकरणाशी समान भागाचे, समान पक्षाचे आणि समान समूहाचे असते, कारण त्यांची वस्तू समान असते; तसेच अनुवादाधिकरण हे दुसऱ्या अनुवादाधिकरणाशी समान असते. ते कसे? कारण बुद्धकाळापासून अठरा भेदक वस्तूंवर (संघभेदाच्या कारणांवर) आधारित उत्पन्न झालेला विवाद आणि आता उत्पन्न होणारा विवाद, वस्तूच्या समानतेमुळे एकच विवादाधिकरण ठरतो. तसेच बुद्धकाळापासून चार विपत्तींवर आधारित उत्पन्न झालेला अनुवाद (आरोप) आणि आता उत्पन्न होणारा अनुवाद, वस्तूच्या समानतेमुळे एकच अनुवादाधिकरण ठरतो. परंतु, आपत्ती-अधिकरण हे दुसऱ्या आपत्ती-अधिकरणाशी समान किंवा भिन्न वस्तूमुळे आणि स्वभावतः समान किंवा असमान असल्यामुळे एकांताने (निश्चितपणे) 'तब्भागिय' (समान भागाचे) नसते, म्हणून 'आपत्ती-अधिकरण हे दुसऱ्या आपत्ती-अधिकरणाशी कदाचित समान भागाचे किंवा कदाचित भिन्न भागाचे असू शकते' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये सुरुवातीपासूनच 'अञ्ञभागिय' प्रथम निर्देशित केल्यामुळे येथेही 'अञ्ञभागिय'च प्रथम निर्देशित केले आहे. तेथील 'अञ्ञभागियत्व' आणि नंतरचे 'तब्भागियत्व' पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजावे.

Kiccādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇassa tabbhāgiyanti ettha pana buddhakālato paṭṭhāya cattāri saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇañca idāni cattāri saṅghakammāni nissāya uppajjanakaṃ adhikaraṇañca sabhāgatāya sarikkhatāya ca ekaṃ kiccādhikaraṇameva hoti. Kiṃ pana saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇaṃ [Pg.186] kiccādhikaraṇaṃ, udāhu saṅghakammānamevetaṃ adhivacananti? Saṅghakammānamevetaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ santepi saṅghakammaṃ nāma ‘‘idañcidañca evaṃ kattabba’’nti yaṃ kammalakkhaṇaṃ manasikaroti taṃ nissāya uppajjanato purimaṃ purimaṃ saṅghakammaṃ nissāya uppajjanato ca saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti vuttaṃ.

'किच्चाधिकरण (कृत्याधिकरण) हे किच्चाधिकरणाशी समान भागाचे असते' यामध्ये, बुद्धकाळापासून चार संघकर्मांवर आधारित उत्पन्न झालेले अधिकरण आणि आता चार संघकर्मांवर आधारित उत्पन्न होणारे अधिकरण, समानतेमुळे आणि सादृश्यामुळे एकच किच्चाधिकरण होते. पण संघकर्मांवर आधारित उत्पन्न झालेले अधिकरण हे किच्चाधिकरण आहे, की हे संघकर्मांचेच नाव आहे? हे संघकर्मांचेच नाव आहे. असे असले तरी, संघकर्म म्हणजे 'हे आणि हे अशा प्रकारे केले पाहिजे' अशा ज्या कर्माच्या लक्षणाचा (पद्धतीचा) कर्ता विचार करतो, त्याचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होत असल्यामुळे आणि पूर्व-पूर्व संघकर्माचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होत असल्यामुळे, 'संघकर्मांवर आधारित उत्पन्न झालेले अधिकरण हे किच्चाधिकरण होय' असे म्हटले आहे.

394. Kiñci desaṃ lesamattaṃ upādāyāti ettha pana yasmā desoti vā lesamattoti vā pubbe vuttanayeneva byañjanato nānaṃ atthato ekaṃ, tasmā ‘‘leso nāma dasa lesā jātileso nāmaleso’’tiādimāha. Tattha jātiyeva jātileso. Esa nayo sesesu.

३९४. 'काही भाग किंवा लेशमात्र आधार घेऊन' यामध्ये, 'देस' (निर्देश) किंवा 'लेशमात्र' हे शब्द पूर्वोक्त पद्धतीनेच केवळ व्यंजनाने (शब्दाने) भिन्न आहेत, परंतु अर्थाने एकच आहेत; म्हणून 'लेश म्हणजे दहा लेश आहेत, जसे की जातिलेश, नामलेश' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये जात हीच 'जातिलेश' होय. हाच नियम उर्वरित शब्दांनाही लागू होतो.

395. Idāni tameva lesaṃ vitthārato dassetuṃ yathā taṃ upādāya anuddhaṃsanā hoti tathā savatthukaṃ katvā dassento ‘‘jātileso nāma khattiyo diṭṭho hotī’’tiādimāha. Tattha khattiyo diṭṭho hotīti añño koci khattiyajātiyo iminā codakena diṭṭho hoti. Pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjantoti methunadhammādīsu aññataraṃ āpajjanto. Aññaṃ khattiyaṃ passitvā codetīti atha so aññaṃ attano veriṃ khattiyajātiyaṃ bhikkhuṃ passitvā taṃ khattiyajātilesaṃ gahetvā evaṃ codeti ‘‘khattiyo mayā diṭṭho pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto, tvaṃ khattiyo, pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī’’ atha vā ‘‘tvaṃ so khattiyo, na añño, pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi, assamaṇosi asakyaputtiyosi natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti, āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassa. Ettha ca tesaṃ khattiyānaṃ aññamaññaṃ asadisassa tassa tassa dīghādino vā diṭṭhādino vā vasena aññabhāgiyatā khattiyajātipaññattiyā ādhāravasena adhikaraṇatā ca veditabbā, etenupāyena sabbapadesu yojanā veditabbā.

३९५. आता तोच लेश (निमित्त) विस्ताराने दाखवण्यासाठी, ज्या प्रकारे त्याचा आधार घेऊन खोटा आरोप (अनुद्धंसना) होतो, त्या प्रकारे सवत्थुक (व्यक्तीच्या आधारासह) करून दाखवताना "जातिलेसो नाम खत्तियो दिट्ठो होति" (जातिलेश म्हणजे क्षत्रिय पाहिलेला आहे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'क्षत्रिय पाहिलेला आहे' म्हणजे या आरोप करणाऱ्याने (चोदकाने) इतर कोणी क्षत्रिय जातीचा मनुष्य पाहिलेला असतो. 'पाराजिक धर्माचे उल्लंघन करताना' म्हणजे मैथुनधर्म इत्यादींपैकी एकाचे उल्लंघन करताना पाहिलेला असतो. 'दुसऱ्या क्षत्रियाला पाहून आरोप करतो' म्हणजे त्यानंतर तो भिक्खू आपल्या शत्रू असलेल्या दुसऱ्या क्षत्रिय जातीच्या भिक्खूला पाहून, त्या क्षत्रिय-जातिलेशाचा आधार घेऊन असा आरोप करतो की, "मी एका क्षत्रियाला पाराजिक धर्माचे उल्लंघन करताना पाहिले आहे, तू क्षत्रिय आहेस, म्हणून तू पाराजिक धर्माचे उल्लंघन केले आहेस." किंवा "तूच तो क्षत्रिय आहेस, दुसरा कोणी नाही, तू पाराजिक धर्माचे उल्लंघन केले आहेस, तू श्रमण नाहीस, तू शाक्यपुत्रीय नाहीस, तुझ्यासोबत उपोसथ, पवारणा किंवा संघकर्म होणार नाही." प्रत्येक शब्दाशब्दाला संघादिसेस आपत्ती होते. आणि येथे त्या क्षत्रियांच्या आपापसातील असमानतेमुळे, त्या त्या दीर्घ (उंच) इत्यादी किंवा पाहिलेल्या इत्यादींच्या आधारे अन्यभागीयता (भिन्नता) आणि क्षत्रियजाति-प्रज्ञप्तीच्या आधाराने अधिकरणता समजावी. या उपायाने सर्व पदांमध्ये योजना (अर्थ लावणे) समजावी.

400. Pattalesaniddese ca sāṭakapattoti lohapattasadiso susaṇṭhāno succhavi siniddho bhamaravaṇṇo mattikāpatto vuccati. Sumbhakapattoti pakatimattikāpatto.

४००. आणि पत्तलेश निर्देशात 'साटकपत्त' म्हणजे लोहपात्रासारखे सुबक, सुंदर पृष्ठभाग असलेले, गुळगुळीत आणि भ्रमरवर्णाचे (काळ्या रंगाचे) मृत्तिकापात्र (मातीचे पात्र) म्हटले जाते. 'सुम्भकपत्त' म्हणजे सामान्य मृत्तिकापात्र होय.

406. Yasmā [Pg.187] pana āpattilesassa ekapadeneva saṅkhepato niddeso vutto, tasmā vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hotī’’tiādi vuttaṃ. Kasmā panassa tattheva niddesaṃ avatvā idha visuṃ vuttoti? Sesaniddesehi asabhāgattā. Sesaniddesā hi aññaṃ disvā aññassa codanāvasena vuttā. Ayaṃ pana ekameva aññaṃ āpattiṃ āpajjantaṃ disvā aññāya āpattiyā codanāvasena vutto. Yadi evaṃ kathaṃ aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ hotīti? Āpattiyā. Teneva vuttaṃ – ‘‘evampi āpattaññabhāgiyañca hoti leso ca upādinno’’ti. Yañhi so saṅghādisesaṃ āpanno taṃ pārājikassa aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ. Tassa pana aññabhāgiyassa adhikaraṇassa leso nāma yo so sabbakhattiyānaṃ sādhāraṇo khattiyabhāvo viya sabbāpattīnaṃ sādhāraṇo āpattibhāvo. Etenupāyena sesāpattimūlakanayo codāpakavāro ca veditabbo.

४०६. परंतु ज्याअर्थी आपत्तिलेशाचा एकाच पदाने संक्षेपात निर्देश केला आहे, म्हणून तो विस्ताराने दाखवण्यासाठी "भिक्खू संघादिसेस आपत्तीचे उल्लंघन करताना पाहिलेला असतो" इत्यादी म्हटले आहे. परंतु त्याचा निर्देश तिथेच न सांगता येथे वेगळा का सांगितला आहे? कारण तो इतर निर्देशांशी विजातीय (असभागत) आहे. इतर निर्देश हे दुसऱ्याला पाहून दुसऱ्यावर आरोप करण्याच्या उद्देशाने सांगितले आहेत. परंतु हा निर्देश एकाच व्यक्तीला दुसऱ्या आपत्तीचे उल्लंघन करताना पाहून, दुसऱ्या आपत्तीचा (पाराजिक आपत्तीचा) आरोप करण्याच्या उद्देशाने सांगितला आहे. जर असे आहे, तर अन्यभागीय अधिकरण कसे होते? आपत्तीच्या द्वारे. म्हणूनच म्हटले आहे - "अशा प्रकारे आपत्ती अन्यभागीय देखील होते आणि लेश ग्रहण केला जातो." कारण तो ज्या संघादिसेस आपत्तीला प्राप्त झाला आहे, ते पाराजिक आपत्तीचे अन्यभागीय अधिकरण आहे. आणि त्या अन्यभागीय अधिकरणाचा 'लेश' म्हणजे, ज्याप्रमाणे सर्व क्षत्रियांमध्ये सामान्य असलेला 'क्षत्रियभाव' असतो, त्याचप्रमाणे सर्व आपत्तींमध्ये सामान्य असलेला 'आपत्तिभाव' होय. या उपायाने इतर आपत्तींवर आधारित पद्धत आणि आरोप करणाऱ्याचा (चोदकाचा) विभाग समजावा.

408. Anāpatti tathāsaññī codeti vā codāpeti vāti ‘‘pārājikaṃyeva ayaṃ āpanno’’ti yo evaṃ tathāsaññī codeti vā codāpeti vā tassa anāpatti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Samuṭṭhānādīnipi paṭhamaduṭṭhadosasadisānevāti.

४०८. 'अनापत्ती तथासञ्ञी चोदेति वा चोदापेति वा' म्हणजे "हा पाराजिक आपत्तीलाच प्राप्त झाला आहे" अशी संज्ञा (समजूत) ठेवून जो आरोप करतो किंवा करवतो, त्याला अनापत्ती (दोष नाही) होते. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. समुत्थान इत्यादी देखील पहिल्या दुष्टदोष सिक्खापदासारखेच आहेत.

Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या दुष्टदोष सिक्खापदाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

10. Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

१०. पहिल्या संघभेद सिक्खापदाची वर्णना.

409. Tena samayena buddho bhagavāti saṅghabhedasikkhāpadaṃ. Tattha atha kho devadattotiādīsu yo ca devadatto, yathā ca pabbajito, yena ca kāraṇena kokālikādayo upasaṅkamitvā ‘‘etha mayaṃ āvuso samaṇassa gotamassa saṅghabhedaṃ karissāma cakkabheda’’nti āha. Taṃ sabbaṃ saṅghabhedakkhandhake (cūḷava. 343) āgatameva. Pañcavatthuyācanā pana kiñcāpi tattheva āgamissati. Atha kho idhāpi āgatattā yadettha vattabbaṃ, taṃ vatvāva gamissāma.

४०९. "तेन समयेन बुद्धो भगवा" हे संघभेद सिक्खापद आहे. त्यामध्ये "अथ खो देवदत्तो" इत्यादी वाक्यांत देवदत्त कोण होता, तो कसा प्रव्रजित झाला, आणि कोणत्या कारणाने कोकालिक इत्यादींकडे जाऊन "या बंधूंनो, आपण श्रमण गोतमाचा संघभेद आणि चक्रभेद करू या" असे म्हणाला, हे सर्व संघभेदखंधकात (चुळ्ळवग्ग ३४३) आलेलेच आहे. परंतु पाच वस्तूंची (मागण्यांची) याचना जरी तिथेच येणार असली, तरी येथेही ती आल्यामुळे, या संदर्भात जे सांगणे आवश्यक आहे, ते सांगूनच आपण पुढे जाऊ.

Sādhu bhanteti āyācanā. Bhikkhū yāvajīvaṃ āraññikā assūti āraññikadhutaṅgaṃ samādāya sabbepi bhikkhū yāva jīvanti tāva āraññikā hontu[Pg.188], araññeyeva vasantu. Yo gāmantaṃ osareyya vajjaṃ naṃ phuseyyāti yo ekabhikkhupi araññaṃ pahāya nivāsatthāya gāmantaṃ osareyya, vajjaṃ taṃ phuseyya naṃ bhikkhuṃ doso phusatu, āpattiyā naṃ bhagavā kāretū’’ti adhippāyena vadati. Esa nayo sesavatthūsupi.

"साधु भन्ते" ही याचना (प्रार्थना) आहे. "भिक्खू यावजीवं आरञ्ञिका अस्सु" म्हणजे आरण्यक धुतंग स्वीकारून सर्वच भिक्खू जोपर्यंत जिवंत आहेत तोपर्यंत आरण्यक (अरण्यात राहणारे) असावेत, अरण्यातच राहावेत. "जो गावाच्या सीमेत प्रवेश करेल, त्याला दोष लागावा" म्हणजे जर एकाद्या भिक्खूने देखील अरण्याचा त्याग करून राहण्यासाठी गावाच्या सीमेत प्रवेश केला, तर त्याला दोष लागावा, त्या भिक्खूला दोष प्राप्त व्हावा, भगवंतांनी त्याला आपत्तीने दंडित करावे, या अभिप्रायाने तो बोलतो. हाच नियम इतर वस्तूंच्या (मागण्यांच्या) बाबतीतही समजावा.

410. Janaṃ saññāpessāmāti janaṃ amhākaṃ appicchatādibhāvaṃ jānāpessāma, atha vā paritosessāma pasādessāmāti vuttaṃ hoti.

४१०. "लोकांना समजावून सांगू" म्हणजे लोकांना आमच्या अल्पेच्छता (कमी इच्छा असणे) इत्यादी गुणांची जाणीव करून देऊ, किंवा त्यांना संतुष्ट करू, प्रसन्न करू, असे म्हटले आहे.

Imāni pana pañca vatthūni yācato devadattassa vacanaṃ sutvāva aññāsi bhagavā ‘‘saṅghabhedatthiko hutvā ayaṃ yācatī’’ti. Yasmā pana tāni anujāniyamānāni bahūnaṃ kulaputtānaṃ maggantarāyāya saṃvattanti, tasmā bhagavā ‘‘alaṃ devadattā’’ti paṭikkhipitvā ‘‘yo icchati āraññiko hotū’’tiādimāha.

परंतु या पाच वस्तूंची याचना करणाऱ्या देवदत्ताचे वचन ऐकूनच भगवंतांनी जाणले की, "हा संघभेदाची इच्छा ठेवून याचना करत आहे." परंतु जर त्या गोष्टींना परवानगी दिली, तर त्या अनेक कुलपुत्रांच्या मार्गातील (मार्गाच्या प्रगतीतील) अंतराय (अडथळा) ठरतील, म्हणून भगवंतांनी "नको देवदत्त!" असे म्हणून नकार दिला आणि "ज्याची इच्छा असेल त्याने आरण्यक व्हावे" इत्यादी म्हटले.

Ettha pana bhagavato adhippāyaṃ viditvā kulaputtena attano patirūpaṃ veditabbaṃ. Ayañhettha bhagavato adhippāyo – ‘‘eko bhikkhu mahajjhāsayo hoti mahussāho, sakkoti gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā araññe viharanto dukkhassantaṃ kātuṃ. Eko dubbalo hoti appathāmo araññe na sakkoti, gāmanteyeva sakkoti. Eko mahabbalo samappavattadhātuko adhivāsanakhantisampanno iṭṭhāniṭṭhesu samacitto araññepi gāmantepi sakkotiyeva. Eko neva gāmante na araññe sakkoti padaparamo hoti.

येथे भगवंतांचा अभिप्राय जाणून कुलपुत्राने स्वतःसाठी जे योग्य असेल ते समजून घ्यावे. येथे भगवंतांचा अभिप्राय असा आहे - "एक भिक्खू महा-अध्याशयी (मोठी आकांक्षा असलेला) आणि महा-उत्साही असतो, तो ग्रामान्त सेनासनाचा (गावाजवळील निवासाचा) त्याग करून अरण्यात विहार करत दुःखाचा अंत करण्यास समर्थ असतो. एक भिक्खू दुर्बळ आणि अल्पशक्तीचा असतो, तो अरण्यात समर्थ नसतो, केवळ गावाजवळच समर्थ असतो. एक भिक्खू महाबली, समप्रवृत्त धातू असलेला (वात-पित्त-कफ संतुलित असलेला), अधिवासन-क्षांतीने (सहनशीलतेने) संपन्न आणि इष्ट-अनिष्ट गोष्टींमध्ये समचित्त असलेला असतो, तो अरण्यात किंवा गावाजवळही समर्थ असतोच. एक भिक्खू गावाजवळ किंवा अरण्यातही समर्थ नसतो, तो केवळ 'पदपरम' (केवळ शब्द ऐकणारा) असतो.

Tatra yvāyaṃ mahajjhāsayo hoti mahussāho, sakkoti gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā araññe viharanto dukkhassantaṃ kātuṃ, so araññeyeva vasatu, idamassa patirūpaṃ. Saddhivihārikādayopi cassa anusikkhamānā araññe vihātabbameva maññissanti.

त्यापैकी, जो महा-अध्याशयी आणि महा-उत्साही आहे, जो ग्रामान्त सेनासनाचा त्याग करून अरण्यात विहार करत दुःखाचा अंत करण्यास समर्थ आहे, त्याने अरण्यातच राहावे, हेच त्याच्यासाठी योग्य आहे. आणि त्याचे सद्धि विहारिकादी (शिष्य इत्यादी) देखील त्याचे अनुकरण करत अरण्यातच राहिले पाहिजे असे मानतील.

Yo pana dubbalo hoti appathāmo gāmanteyeva sakkoti dukkhassantaṃ kātuṃ, na araññe so gāmanteyeva vasatu, yvāyaṃ mahabbalo samappavattadhātuko adhivāsanakhantisampanno iṭṭhāniṭṭhesu samacitto araññepi gāmantepi sakkotiyeva, ayampi gāmantasenāsanaṃ pahāya [Pg.189] araññe viharatu, idamassa patirūpaṃ saddhivihārikāpi hissa anusikkhamānā araññe vihātabbaṃ maññissanti.

परंतु जो दुर्बळ आणि अल्पशक्तीचा आहे, जो केवळ गावाजवळच दुःखाचा अंत करण्यास समर्थ आहे, अरण्यात नाही, त्याने गावाजवळच राहावे. जो महाबली, समप्रवृत्त धातू असलेला, अधिवासन-क्षांतीने संपन्न आणि इष्ट-अनिष्ट गोष्टींमध्ये समचित्त असलेला आहे, जो अरण्यात किंवा गावाजवळही समर्थ आहे, त्याने देखील ग्रामान्त सेनासनाचा त्याग करून अरण्यात विहार करावा, हेच त्याच्यासाठी योग्य आहे; कारण त्याचे सद्धि विहारिकादी देखील त्याचे अनुकरण करत अरण्यातच राहिले पाहिजे असे मानतील.

Yo panāyaṃ neva gāmante na araññe sakkoti padaparamo hoti. Ayampi araññeyeva vasatu. Ayaṃ hissa dhutaṅgasevanā kammaṭṭhānabhāvanā ca āyatiṃ maggaphalānaṃ upanissayo bhavissati. Saddhivihārikādayo cassa anusikkhamānā araññe vihātabbaṃ maññissantīti.

परंतु, जो भिक्खू गावाच्या सीमेवर किंवा अरण्यातही मार्ग-फल प्राप्त करण्यास समर्थ नाही आणि केवळ 'पदपरम' (शब्दांचे पाठांतर करणारा) आहे, त्याने देखील अरण्यातच राहावे. कारण, त्याचे हे धुतंगाचे सेवन (आरण्यिक धुतंग पाळणे) आणि कम्मट्ठानाची भावना (ध्यानसाधना) भविष्यात मार्ग आणि फलांच्या प्राप्तीसाठी एक प्रबळ आधार (उपनिस्सय) ठरेल. तसेच, त्याचे सद्धि विहारिकादी (सहनिवासी शिष्य) त्याचे अनुकरण करून अरण्यातच राहिले पाहिजे असे मानतील.

Evaṃ yvāyaṃ dubbalo hoti appathāmo gāmanteyeva viharanto sakkoti dukkhassantaṃ kātuṃ na araññe, imaṃ puggalaṃ sandhāya bhagavā ‘‘yo icchati gāmante viharatū’’ti āha. Iminā ca puggalena aññesampi dvāraṃ dinnaṃ.

अशा प्रकारे, जो दुर्बळ आणि अल्प शक्तीचा आहे, परंतु अरण्यात न राहता गावाच्या सीमेवरच राहून दुःखाचा अंत करण्यास समर्थ आहे, अशा व्यक्तीला उद्देशून भगवंतांनी म्हटले आहे की, 'ज्याची इच्छा असेल त्याने गावाच्या सीमेवर राहावे.' आणि या एका व्यक्तीच्या निमित्ताने भगवंतांनी इतरांसाठीही गावातील विहारात राहण्याचे द्वार खुले करून दिले आहे.

Yadi pana bhagavā devadattassa vādaṃ sampaṭiccheyya, yvāyaṃ puggalo pakatiyā dubbalo hoti appathāmo, yopi daharakāle araññavāsaṃ abhisambhuṇitvā jiṇṇakāle vā vātapittādīhi samuppannadhātukkhobhakāle vā nābhisambhuṇāti, gāmanteyeva pana viharanto sakkoti dukkhassantaṃ kātuṃ, tesaṃ ariyamaggupacchedo bhaveyya, arahattaphalādhigamo na bhaveyya, uddhammaṃ ubbinayaṃ vilomaṃ aniyyānikaṃ satthu sāsanaṃ bhaveyya, satthā ca tesaṃ asabbaññū assa ‘‘sakavādaṃ chaḍḍetvā devadattavāde patiṭṭhito’’ti gārayho ca bhaveyya. Tasmā bhagavā evarūpe puggale saṅgaṇhanto devadattassa vādaṃ paṭikkhipi. Etenevūpāyena piṇḍapātikavatthusmimpi paṃsukūlikavatthusmimpi aṭṭha māse rukkhamūlikavatthusmimpi vinicchayo veditabbo. Cattāro pana māse rukkhamūlasenāsanaṃ paṭikkhittameva.

परंतु, जर भगवंतांनी देवदत्ताचे म्हणणे स्वीकारले असते, तर जी व्यक्ती स्वभावानेच दुर्बळ व अल्प शक्तीची आहे, किंवा ज्याने तरुणपणात अरण्यवास सहन केला असला तरी वृद्धपकाळात किंवा वात-पित्त इत्यादींमुळे शरीरातील धातू क्षुब्ध (असंतुलित) झाल्याच्या काळात जो अरण्यवास सहन करू शकत नाही, पण गावाच्या सीमेवर राहूनच दुःखाचा अंत करण्यास समर्थ आहे, अशा भिक्खूंच्या आर्यमार्गाचा उच्छेद झाला असता, त्यांना अर्हत्त्वफलाची प्राप्ती झाली नसती. शास्त्यांचे (बुद्धांचे) शासन हे धम्माच्या विरुद्ध (उद्धम्म), विनयाच्या विरुद्ध (उब्बिनय), विसंगत (विलोम) आणि संसारातून मुक्त न करणारे (अनिय्यानिक) झाले असते. तसेच, शास्ते त्यांच्यासाठी असर्वज्ञ (असव्वञ्ञू) ठरले असते आणि 'स्वतःचा वाद (सिद्धांत) सोडून देवदत्ताच्या वादाचा स्वीकार केला' म्हणून ते निंदेस पात्र ठरले असते. म्हणूनच, भगवंतांनी अशा प्रकारच्या व्यक्तींवर अनुकंपा करून देवदत्ताचा प्रस्ताव फेटाळून लावला. याच पद्धतीने पिंडपातिक (भिक्षा मागून खाणे), पंसुकूलिक (चिंध्यांचे वस्त्र नेसणे) आणि आठ महिन्यांच्या रुक्खमूलिक (झाडाच्या मुळाशी राहणे) या बाबींविषयीचा निर्णयही समजून घ्यावा. मात्र, पावसाळ्याचे चार महिने झाडाच्या मुळाशी राहण्यास पूर्णपणे मनाईच आहे.

Macchamaṃsavatthusmiṃ tikoṭiparisuddhanti tīhi koṭīhi parisuddhaṃ, diṭṭhādīhi aparisuddhīhi virahitanti attho. Tenevāha – ‘‘adiṭṭhaṃ, asutaṃ, aparisaṅkita’’nti. Tattha ‘‘adiṭṭhaṃ’’ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gayhamānaṃ adiṭṭhaṃ. ‘‘Asutaṃ’’ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gahitanti asutaṃ. ‘‘Aparisaṅkitaṃ’’ pana diṭṭhaparisaṅkitaṃ sutaparisaṅkitaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitañca ñatvā tabbipakkhato jānitabbaṃ. Kathaṃ? Idha bhikkhū passanti manusse jālavāgurādihatthe [Pg.190] gāmato va nikkhamante araññe vā vicarante, dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena diṭṭhena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nukho atthāya kata’’nti idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ, nāma etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā bhante na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ bhante bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti kappati.

मासे आणि मांसाच्या बाबतीत, 'तिकोटिपरिसुद्ध' (तीन कोटींनी शुद्ध) म्हणजे तीन प्रकारे शुद्ध, म्हणजेच पाहणे इत्यादी अशुद्धतेपासून मुक्त असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अदिट्ठं (न पाहिलेले), असुतं (न ऐकलेले), अपरिसंकितं (शंका न घेतलेले)'. त्यामध्ये, 'अदिट्ठं' म्हणजे भिक्खूंच्या उद्देशाने प्राण्यांना किंवा माशांना मारताना न पाहिलेले. 'असुतं' म्हणजे भिक्खूंच्या उद्देशाने प्राण्यांना किंवा माशांना मारून आणले आहे असे न ऐकलेले. 'अपरिसंकितं' (शंका न घेतलेले) हे 'दृष्ट-शंकित' (पाहून शंका येणे), 'श्रुत-शंकित' (ऐकून शंका येणे) आणि 'उभय-मुक्त-शंकित' (दोन्हींपासून मुक्त असूनही शंका येणे) हे जाणून घेऊन, त्याच्या विरुद्ध अर्थाने समजले पाहिजे. ते कसे? येथे भिक्खू लोकांना हातात जाळे, पाश इत्यादी घेऊन गावातून बाहेर पडताना किंवा अरण्यात फिरताना पाहतात आणि दुसऱ्या दिवशी जेव्हा ते त्या गावात भिक्षेसाठी प्रवेश करतात, तेव्हा लोक त्यांना मासे आणि मांसासह पिंडपात (भिक्षाभोजन) अर्पण करतात. काल पाहिलेल्या त्या गोष्टीमुळे भिक्खूंना शंका येते की, 'हे भिक्खूंच्या उद्देशानेच तर तयार केले गेले नाही ना?' याला 'दृष्ट-शंकित' (दिट्ठपरिसंकित) म्हणतात. हे ग्रहण करणे योग्य नाही (न वट्टति). जे अशा प्रकारे शंकारहित आहे, ते ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु, जर त्या लोकांनी विचारले की, 'भंते, आपण हे का घेत नाही?' आणि कारण ऐकल्यावर जर ते म्हणाले की, 'भंते, हे भिक्खूंच्या उद्देशाने तयार केलेले नाही; आम्ही ते स्वतःसाठी किंवा राजाच्या अधिकाऱ्यांसाठी (राजयुत्तादी) तयार केले आहे,' तर ते ग्रहण करणे कप्पति (योग्य/विहित) आहे.

Naheva kho bhikkhū passanti; apica suṇanti, manussā kira jālavāgurādihatthā gāmato vā nikkhamanti, araññe vā vicarantī’’ti. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ ‘‘bhikkhūnaṃ nukho atthāya kata’’nti idaṃ ‘‘sutaparisaṅkitaṃ’’ nāma. Etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati, yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti kappati.

भिक्खू प्रत्यक्ष पाहत तर नाहीत, परंतु ते ऐकतात की, 'लोक हातात जाळे, पाश इत्यादी घेऊन गावातून बाहेर पडत आहेत किंवा अरण्यात फिरत आहेत.' आणि दुसऱ्या दिवशी जेव्हा ते त्या गावात भिक्षेसाठी प्रवेश करतात, तेव्हा 'हे भिक्खूंच्या उद्देशानेच तर तयार केले गेले नाही ना?' अशी शंका येणे, याला 'श्रुत-शंकित' (सुतपरिसंकित) म्हणतात. हे ग्रहण करणे योग्य नाही; जे अशा प्रकारे शंकारहित आहे, ते ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु, जर त्या लोकांनी विचारले की, 'भंते, आपण हे का घेत नाही?' आणि कारण ऐकल्यावर जर ते म्हणाले की, 'भंते, हे भिक्खूंच्या उद्देशाने तयार केलेले नाही; आम्ही ते स्वतःसाठी किंवा राजाच्या अधिकाऱ्यांसाठी तयार केले आहे,' तर ते ग्रहण करणे कप्पति (योग्य) आहे.

Naheva kho pana bhikkhū passanti, na suṇanti; apica kho tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ pattaṃ gahetvā samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhisaṅkharitvā abhiharanti, te parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nukho atthāya kata’’nti idaṃ ‘‘tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ’’ nāma. Etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kataṃ pavattamaṃsaṃ vā kappiyameva labhitvā bhikkhūnaṃ atthāya sampādita’’nti vadanti kappati. Matānaṃ petakiccatthāya maṅgalādīnaṃ vā atthāya katepi eseva nayo. Yaṃ yañhi bhikkhūnaṃyeva atthāya akataṃ, yattha ca nibbematiko hoti, taṃ sabbaṃ kappati.

भिक्खू प्रत्यक्ष पाहतही नाहीत आणि ऐकतही नाहीत; परंतु ते गावात भिक्षेसाठी गेले असता, लोक त्यांचे पात्र घेऊन, मासे आणि मांसासह पिंडपात तयार करून त्यांना अर्पण करतात, तेव्हा त्यांना शंका येते की, 'हे भिक्खूंच्या उद्देशानेच तर तयार केले गेले नाही ना?' याला 'उभय-मुक्त-शंकित' (तदुभयविमुत्तपरिसंकित - दर्शन आणि श्रवण या दोन्ही कारणांशिवाय आलेली शंका) म्हणतात. हे ग्रहण करणे योग्य नाही. जे अशा प्रकारे शंकारहित आहे, ते ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु, जर त्या लोकांनी विचारले की, 'भंते, आपण हे का घेत नाही?' आणि कारण ऐकल्यावर जर ते म्हणाले की, 'भंते, हे भिक्खूंच्या उद्देशाने तयार केलेले नाही; आम्ही ते स्वतःसाठी किंवा राजाच्या अधिकाऱ्यांसाठी तयार केले आहे, याशिवाय हे आधीच उपलब्ध असलेले कप्पिय (विहित) मांस (पवत्तमांस) मिळवून आम्ही भिक्खूंच्या उद्देशाने शिजवले आहे,' तर ते ग्रहण करणे कप्पति (योग्य) आहे. मृतांच्या श्राद्धकार्यासाठी (पेतकिच्च) किंवा मंगलकार्यादी प्रसंगी तयार केलेल्या मांसाच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. कारण, जे काही केवळ भिक्खूंच्या उद्देशाने तयार केलेले नसते आणि ज्याविषयी मनात कोणतीही शंका नसते (निब्बेमतिको), ते सर्व ग्रहण करणे कप्पति (योग्य) आहे.

Sace pana ekasmiṃ vihāre bhikkhū uddissa kataṃ hoti, te ca attano atthāya katabhāvaṃ na jānanti, aññe jānanti. Ye jānanti, tesaṃ na vaṭṭati, itaresaṃ vaṭṭati. Aññe na jānanti, teyeva jānanti, tesaṃyeva na vaṭṭati, aññesaṃ vaṭṭati. Tepi amhākaṃ atthāya katanti jānanti, aññepi etesaṃ atthāya katanti jānanti, sabbesampi na vaṭṭati, sabbe [Pg.191] na jānanti, sabbesampi vaṭṭati. Pañcasu hi sahadhammikesu yassa vā tassa vā atthāya uddissa kataṃ, sabbesaṃ na kappati.

परंतु, जर एका विहारात राहणाऱ्या भिक्खूंना उद्देशून (मांस) तयार केले गेले असेल, आणि त्यांना स्वतःसाठी ते तयार केल्याचे माहीत नसेल, पण दुसऱ्या विहारातील भिक्खूंना ते माहीत असेल; तर ज्यांना ते माहीत आहे त्यांच्यासाठी ते ग्रहण करणे योग्य नाही (न वट्टति), आणि इतरांसाठी (ज्यांना माहीत नाही त्यांच्यासाठी) ते ग्रहण करणे योग्य आहे (वट्टति). जर दुसऱ्यांना माहीत नसेल आणि केवळ त्यांनाच (ज्यांच्यासाठी तयार केले आहे त्यांनाच) माहीत असेल, तर त्यांच्यासाठीच ते ग्रहण करणे योग्य नाही, इतरांसाठी योग्य आहे. जर त्यांनाही माहीत असेल की हे आमच्यासाठीच तयार केले आहे आणि इतरांनाही माहीत असेल की हे यांच्यासाठीच तयार केले आहे, तर सर्वांसाठीच ते ग्रहण करणे अयोग्य आहे. जर कोणालाच माहीत नसेल, तर सर्वांसाठीच ते ग्रहण करणे योग्य आहे. कारण, पाच प्रकारच्या सहधार्मिकांपैकी (सहधम्मिक) कोणाही एकाच्या उद्देशाने जर ते तयार केले गेले असेल, तर ते सर्वांसाठीच अकप्पिय (अविहित/अयोग्य) ठरते।

Sace pana koci ekaṃ bhikkhuṃ uddissa pāṇaṃ vadhitvā tassa pattaṃ pūretvā deti, so ca attano atthāya katabhāvaṃ jānaṃyeva gahetvā aññassa bhikkhuno deti, so tassa saddhāya paribhuñjati, kassa āpattīti? Dvinnampi anāpatti. Yañhi uddissa kataṃ tassa abhuttatāya anāpatti, itarassa ajānanatāya. Kappiyamaṃsassa hi paṭiggahaṇe āpatti natthi. Uddissa katañca ajānitvā bhuttassa pacchā ñatvā āpattidesanākiccaṃ nāma natthi, akappiyamaṃsaṃ pana ajānitvā bhuttena pacchā ñatvāpi āpatti desetabbā, uddissa katañhi ñatvā bhuñjatova āpatti. Akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuñjantassāpi āpattiyeva. Tasmā āpattibhīrukena rūpaṃ sallakkhentenapi pucchitvāva maṃsaṃ paṭiggahetabbaṃ. Paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvāva paribhuñjitabbaṃ. Kasmā? Duviññeyyattā. Acchamaṃsaṃ hi sūkaramaṃsasadisaṃ hoti, dīpimaṃsādīnipi migamaṃsādisadisāni, tasmā pucchitvā gahaṇameva vattanti vadanti.

पण जर कोणी एका भिक्खूला उद्देशून प्राण्याची हत्या करून त्याचे पात्र भरून देतो, आणि तो आपल्यासाठी हे केले गेले आहे हे जाणूनच ते घेऊन दुसऱ्या भिक्खूला देतो, आणि तो त्याच्यावरील श्रद्धेने त्याचे सेवन करतो, तर कोणाला आपत्ती होते? दोघांनाही आपत्ती होत नाही. कारण ज्याला उद्देशून ते केले गेले आहे, त्याने ते न खाल्ल्यामुळे त्याला अनापत्ती आहे, आणि दुसऱ्याला ते माहीत नसल्यामुळे अनापत्ती आहे. कारण कप्पिय मांस ग्रहण करण्यात कोणतीही आपत्ती नाही. उद्देशून केलेले मांस न जाणता खाणाऱ्याने नंतर ते जाणले तरी 'आपत्ती देशना' करण्याचे काही कर्तव्य नसते, परंतु अकप्पिय मांस न जाणता खाणाऱ्याने नंतर जाणल्यावरही आपत्तीची देशना केली पाहिजे. कारण उद्देशून केलेले मांस जाणूनबुजून खाणाऱ्यालाच आपत्ती होते. अकप्पिय मांस न जाणता खाणाऱ्यालाही आपत्ती होतेच. म्हणून आपत्तीला भिणाऱ्या भिक्खूने रूप ओळखूनही विचारूनच मांस ग्रहण केले पाहिजे. किंवा 'सेवन करतेवेळी विचारून सेवन करीन' असे म्हणून ते ग्रहण करून, विचारूनच त्याचे सेवन केले पाहिजे. का? कारण ते ओळखणे कठीण आहे. कारण अस्वलाचे मांस डुकराच्या मांसासारखे असते, आणि बिबट्या इत्यादींचे मांस हरणाच्या मांसासारखे असते. म्हणून विचारूनच ग्रहण करणे हेच योग्य आचरण आहे असे म्हणतात.

Haṭṭho udaggoti tuṭṭho ceva unnatakāyacitto ca hutvā. So kira ‘‘na bhagavā imāni pañca vatthūni anujānāti, idāni sakkhissāmi saṅghabhedaṃ kātu’’nti kokālikassa iṅgitākāraṃ dassetvā yathā visaṃ vā khāditvā rajjuyā vā ubbandhitvā satthaṃ vā āharitvā maritukāmo puriso visādīsu aññataraṃ labhitvā tappaccayā āsannampi maraṇadukkhaṃ ajānanto haṭṭho udaggo hoti; evameva saṅghabhedapaccayā āsannampi avīcimhi nibbattitvā paṭisaṃvedanīyaṃ dukkhaṃ ajānanto ‘‘laddho dāni me saṅghabhedassa upāyo’’ti haṭṭho udaggo sapariso uṭṭhāyāsanā teneva haṭṭhabhāvena bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

'हट्ठो उदग्गो' म्हणजे संतुष्ट झालेला आणि प्रफुल्लित शरीर व मन असलेला होऊन. असे म्हटले जाते की, तो (देवदत्त) "भगवान या पाच गोष्टींना अनुमती देत नाहीत, आता मी संघभेद करण्यास समर्थ होईन" असा विचार करून कोकालिकला आपल्या इच्छेचा संकेत दाखवून; ज्याप्रमाणे विष खाऊन, किंवा दोरीने गळफास लावून, किंवा शस्त्र घेऊन मरण्याची इच्छा करणारा मनुष्य विष इत्यादींपैकी काहीतरी मिळवून त्या कारणामुळे जवळ आलेले मृत्यूचे दुःख न जाणता आनंदी व प्रफुल्लित होतो; त्याचप्रमाणे संघभेद केल्यामुळे जवळच असलेल्या अवीची नरकात उत्पन्न होऊन भोगावे लागणारे दुःख न जाणता, "आता मला संघभेदाचा उपाय सापडला आहे" असे समजून आनंदी व प्रफुल्लित होऊन, आपल्या अनुयायांसह आसनावरून उठला आणि त्याच आनंदाच्या भरात भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून निघून गेला.

Te mayaṃ imehi pañcahi vatthūhi samādāya vattāmāti ettha pana ‘‘imāni pañca vatthūnī’’ti vattabbepi te mayaṃ imehi pañcahi vatthūhi janaṃ saññāpessāmāti abhiṇhaṃ parivitakkavasena vibhattivipallāsaṃ asallakkhetvā abhiṇhaṃ parivitakkānurūpameva ‘‘te mayaṃ imehi pañcahi vatthūhī’’ti āha, yathā taṃ vikkhittacitto.

"ते मयं इमेहि पञ्चहि वत्थूहि समादाय वत्ताम" (आम्ही या पाच गोष्टींचे ग्रहण करून राहतो) या वाक्यात "इमानि पञ्च वत्थूनि" (या पाच गोष्टी) असे म्हणणे योग्य असतानाही, "आम्ही या पाच गोष्टींद्वारे लोकांना पटवून देऊ" अशा सततच्या विचारामुळे विचलित चित्त झालेल्याने विभक्तीचा बदल न ओळखता, सततच्या विचाराला अनुसरूनच "ते मयं इमेहि पञ्चहि वत्थूहि" असे चुकीचे म्हटले, जसे की विचलित चित्त असलेला मनुष्य बोलतो.

Dhutā [Pg.192] sallekhavuttinoti yā paṭipadā kilese dhunāti, tāya samannāgatattā dhutā. Yā ca kilese sallikhati, sā etesaṃ vuttīti sallekhavuttino.

"धुता सल्लिखवुत्तिनो" म्हणजे जी प्रतिपदा (आचरण) क्लेशांना झटकून टाकते, तिच्याशी युक्त असल्यामुळे ते "धुत" होत. आणि जी क्लेशांना क्षीण करते, ती ज्यांची उपजीविका किंवा आचरण (वृत्ती) आहे, ते "सल्लेखवृत्तिनो" होत.

Bāhulikoti cīvarādīnaṃ paccayānaṃ bahulabhāvo bāhullaṃ, taṃ bāhullamassa atthi, tasmiṃ vā bāhulle niyutto ṭhitoti bāhuliko. Bāhullāya cetetīti bāhulattāya ceteti kappeti pakappeti. Kathañhi nāma mayhañca sāvakānañca cīvarādīnaṃ paccayānaṃ bahulabhāvo bhaveyyāti evaṃ ussukkamāpannoti adhippāyo. Cakkabhedāyāti āṇābhedāya.

"बाहुलिको" म्हणजे चीवर इत्यादी प्रत्ययांची (साधनांची) विपुलता म्हणजे "बाहुल्ल्य". ते बाहुल्ल्य ज्याच्याकडे आहे, किंवा जो त्या बाहुल्ल्यामध्ये गुंतलेला किंवा स्थित आहे, तो "बाहुलिक" होय. "बाहुल्लाय चेतेति" म्हणजे विपुलतेसाठी विचार करतो, योजना करतो, विविध प्रकारे योजना करतो. "माझ्या आणि माझ्या श्रावकांच्या चीवर इत्यादी प्रत्ययांची विपुलता कशी होईल?" अशा प्रकारे जो उद्युक्त (उत्सुक) झालेला आहे, असा (निंदा करणाऱ्यांचा) अभिप्राय आहे. "चक्कभेदाय" म्हणजे आज्ञाचक्राचा भंग करण्यासाठी (आज्ञाभंगासाठी).

Dhammiṃ kathaṃ katvāti khandhake vuttanayena ‘‘alaṃ, devadatta, mā te rucci saṅghabhedo. Garuko kho, devadatta, saṅghabhedo. Yo kho, devadatta, samaggaṃ saṅghaṃ bhindati, kappaṭṭhikaṃ kibbisaṃ pasavati, kappaṃ nirayamhi paccati, yo ca kho, devadatta, bhinnaṃ saṅghaṃ samaggaṃ karoti, brahmaṃ puññaṃ pasavati, kappaṃ saggamhi modatī’’ti (cūḷava. 343) evamādikaṃ anekappakāraṃ devadattassa ca bhikkhūnañca tadanucchavikaṃ tadanulomikaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā.

"धम्मिं कथं कत्वा" म्हणजे खन्धकामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने: "हे देवदत्त, पुरे कर. तुला संघभेद आवडता कामा नये. हे देवदत्त, संघभेद अत्यंत गंभीर आहे. हे देवदत्त, जो कोणी एकसंध संघाचा भेद करतो, तो कल्पभर टिकणारे घोर पाप पदरी पाडून घेतो आणि कल्पभर नरकात शिजतो. आणि हे देवदत्त, जो भेद झालेल्या संघाला एकसंध करतो, तो श्रेष्ठ पुण्य मिळवतो आणि कल्पभर स्वर्गात आनंदित होतो," अशा प्रकारची अनेक प्रकारची, देवदत्त आणि भिक्खूंसाठी योग्य व अनुकूल अशी धम्मचर्चा (धार्मिक प्रवचन) करून.

411. Samaggassāti sahitassa cittena ca sarīrena ca aviyuttassāti attho. Padabhājanepi hi ayameva attho dassito. Samānasaṃvāsakoti hi vadatā cittena aviyogo dassito hoti. Samānasīmāyaṃ ṭhitoti vadatā sarīrena. Kathaṃ? Samānasaṃvāsako hi laddhinānāsaṃvāsakena vā kammanānāsaṃvāsakena vā virahito samacittatāya cittena aviyutto hoti. Samānasīmāyaṃ ṭhito kāyasāmaggidānato sarīrena aviyutto.

४११. "समग्गस्स" म्हणजे एकत्रित असलेल्या, मनाने व शरीराने विभक्त न झालेल्या (युक्त असलेल्या) संघाचा, असा अर्थ आहे. कारण पदभाजनामध्येही हाच अर्थ दर्शविला आहे. कारण "समानसंवासक" असे म्हणण्याने मनाची अविभक्तता (एकता) दर्शविली जाते. "समानसीमेत स्थित" असे म्हणण्याने शरीराची अविभक्तता दर्शविली जाते. कसे? कारण समानसंवासक हा मताच्या भिन्नतेमुळे होणाऱ्या भिन्न संवासापासून किंवा कर्माच्या भिन्नतेमुळे होणाऱ्या भिन्न संवासापासून मुक्त होऊन, समान चित्त असल्यामुळे मनाने अविभक्त असतो. समानसीमेत स्थित असलेला भिक्खू कायिक एकता (कायासामग्गी) देत असल्यामुळे शरीराने अविभक्त असतो.

Bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇanti bhedanassa saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ kāraṇaṃ. Imasmiñhi okāse ‘‘kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.168) viya kāraṇaṃ adhikaraṇanti adhippetaṃ. Tañca yasmā aṭṭhārasavidhaṃ hoti, tasmā padabhājane ‘‘aṭṭhārasa bhedakaravatthūnī’’ti vuttaṃ. Tāni pana ‘‘idhūpāli, bhikkhu adhammaṃ dhammoti dīpetī’’tiādinā [Pg.193] (cūḷava. 352) nayena khandhake āgatāni, tasmā tatreva nesaṃ atthaṃ vaṇṇayissāma. Yopi cāyaṃ imāni vatthūni nissāya aparehipi kammena, uddesena, vohārena, anusāvanāya, salākaggāhenāti pañcahi kāraṇehi saṅghabhedo hoti, tampi āgataṭṭhāneyeva pakāsayissāma. Saṅkhepato pana bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāyāti ettha saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ saṅghabhedanipphattisamatthaṃ kāraṇaṃ gahetvāti evamattho veditabbo. Paggayhāti paggahitaṃ abbhussitaṃ pākaṭaṃ katvā. Tiṭṭheyyāti yathāsamādinnaṃ yathāpaggahitameva ca katvā accheyya. Yasmā pana evaṃ paggaṇhatā tiṭṭhatā ca taṃ dīpitañceva appaṭinissaṭṭhañca hoti, tasmā padabhājane ‘‘dīpeyyā’’ti ca ‘‘nappaṭinissajjeyyā’’ti ca vuttaṃ.

"भेदनसंवत्तनिकं वा अधिकरणं" म्हणजे भेदासाठी, संघभेदासाठी कारणीभूत ठरणारे कारण. कारण या प्रसंगी "कामहेतू, कामनिदान, कामाधिकरण" इत्यादींप्रमाणे 'कारण' या अर्थाने 'अधिकरण' हा शब्द अभिप्रेत आहे. आणि ते कारण अठरा प्रकारचे असल्यामुळे पदभाजनामध्ये "अठरा भेदकर वस्तू" असे म्हटले आहे. ती कारणे "इधुपालि, भिक्खू अधम्माला धम्म म्हणून दाखवतो" इत्यादी पद्धतीने खन्धकामध्ये आली आहेत, म्हणून तिथेच आम्ही त्यांचा अर्थ स्पष्ट करू. आणि या गोष्टींचा आश्रय घेऊन इतरही पाच कारणांमुळे - कर्म, उद्देश, व्यवहार, अनुसावन (घोषणा) आणि शलाकाग्रहण (मतदान) - जो संघभेद होतो, तो देखील तो ज्या ठिकाणी आला आहे तिथेच आम्ही प्रकट करू. संक्षेपाने सांगायचे तर, "भेदनसंवत्तनिकं वा अधिकरणं समादाय" यामध्ये संघभेदासाठी कारणीभूत ठरणारे, संघभेद घडवून आणण्यास समर्थ असलेले कारण स्वीकारून, असा अर्थ समजला पाहिजे. "पग्गय्ह" म्हणजे उचलून धरलेले, उंचावलेले, स्पष्ट (प्रकट) करून. "तिट्ठेय्य" म्हणजे जसे स्वीकारले आहे आणि जसे उचलून धरले आहे तसेच करून राहावे. परंतु अशा प्रकारे उचलून धरणाऱ्या आणि ठाम राहणाऱ्या भिक्खूकडून ते प्रकट केले गेलेले आणि न सोडलेले (अत्याग केलेले) असते, म्हणून पदभाजनामध्ये "दीपेय्य" (प्रकट करावे) आणि "नप्पटिनिस्सज्जेय्य" (सोडू नये) असे म्हटले आहे.

Bhikkhūhi evamassa vacanīyoti aññehi lajjīhi bhikkhūhi evaṃ vattabbo bhaveyya. Padabhājane cassa ye passantīti ye sammukhā paggayha tiṭṭhantaṃ passanti. Ye suṇantīti yepi ‘‘asukasmiṃ nāma vihāre bhikkhū bhedanasaṃvattanikaṃ adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭhantī’’ti suṇanti.

"भिक्खूहि एवमस्स वचनीयो" म्हणजे इतर लज्जावान (शीलवान) भिक्खूंनी त्याला असे म्हटले पाहिजे. आणि याच्या पदभाजनामध्ये "ये पस्सन्ति" (जे पाहतात) म्हणजे जे प्रत्यक्षपणे त्याला (भेदकारक गोष्टी) उचलून धरून उभे राहिलेले पाहतात. "ये सुणन्ति" (जे ऐकतात) म्हणजे जे असे ऐकतात की, "अमुक विहारामध्ये भिक्खू संघभेदाला कारणीभूत ठरणारे अधिकरण (कारण) स्वीकारून, ते उचलून धरून उभे राहिले आहेत."

Sametāyasmā saṅghenāti āyasmā saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu ekaladdhiko hotūti attho. Kiṃ kāraṇā? Samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatīti.

"समतायस्मा संघेनाति" (आयुष्मानाने संघासोबत समेट करावा) याचा अर्थ असा आहे की, आयुष्मानाने संघासोबत एकत्र यावे, सहमत व्हावे आणि समान मताचा (एकलद्धिक) व्हावे. याचे कारण काय? कारण की, जेव्हा संघ एकजूट (समग्ग) असतो, अत्यंत आनंदित (सम्पोदमान) असतो, वाद न घालणारा (अविवदमान) असतो आणि ज्याचा एकच पातिमोक्खुद्देस (एक उद्देस) असतो, तेव्हा तो सुखाने विहार करतो.

Tattha sammodamānoti aññamaññaṃ sampattiyā saṭṭhu modamāno. Avivadamānoti ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’ti evaṃ na vivadamāno. Eko uddeso assāti ekuddeso, ekato pavattapātimokkhuddeso, na visunti attho. Phāsu viharatīti sukhaṃ viharati.

त्यामध्ये, 'सम्पोदमानो' (आनंदित असणारा) म्हणजे एकमेकांच्या शील इत्यादी संपत्तीमुळे अत्यंत आनंदित होणारा. 'अविवदमानो' (वाद न घालणारा) म्हणजे "हा धम्म आहे, हा धम्म नाही" अशा प्रकारे वाद न घालणारा. 'एक उद्देस ज्याचा आहे तो एकुद्देसो' म्हणजे ज्याचा पातिमोक्ख पाठ एकत्र चालतो, स्वतंत्रपणे नाही, असा अर्थ आहे. 'फासु विहरति' म्हणजे सुखाने विहार करतो.

Iccetaṃ kusalanti etaṃ paṭinissajjanaṃ kusalaṃ khemaṃ sotthibhāvo tassa bhikkhuno. No ce paṭinissajjati āpatti dukkaṭassāti tikkhattuṃ vuttassa appaṭinissajjato dukkaṭaṃ. Sutvā na vadanti āpatti dukkaṭassāti ye sutvā na vadanti, tesampi dukkaṭaṃ. Kīvadūre sutvā avadantānaṃ dukkaṭaṃ? Ekavihāre tāva vattabbaṃ natthi. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ ‘‘samantā addhayojane bhikkhūnaṃ bhāro. Dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā pesetvā vadatopi āpattimokkho natthi. Sayameva gantvā ‘garuko kho, āvuso, saṅghabhedo[Pg.194], mā saṅghabhedāya, parakkamī’ti nivāretabbo’’ti. Pahontena pana dūrampi gantabbaṃ agilānānañhi dūrepi bhāroyeva.

"इच्चेतं कुसलं" (हे कुशल आहे) म्हणजे त्या चुकीच्या मताचा त्याग करणे हे त्या भिक्खूसाठी कल्याणकारी, सुरक्षित आणि हितकारक आहे. "नो चे पटिनिस्सज्जति आपत्ति दुक्कटस्स" (जर तो त्याग करत नसेल तर दुक्कटचा गुन्हा होतो) म्हणजे तीन वेळा सांगूनही जो त्याग करत नाही, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) दोष लागतो. "सुत्वा न वदन्ति आपत्ति दुक्कटस्स" (ऐकूनही जे बोलत नाहीत त्यांना दुक्कटचा गुन्हा होतो) म्हणजे जे ऐकूनही (संघातील फुटीबद्दल) बोलत नाहीत, त्यांनाही दुक्कट दोष लागतो. किती अंतरावर ऐकून न बोलणाऱ्यांना दुक्कट दोष लागतो? एकाच विहारात ऐकून न बोलणाऱ्यांबद्दल तर काही सांगण्याची गरजच नाही (त्यांना दोष लागतोच). परंतु अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, "विहाराच्या सभोवताली अर्ध्या योजनेच्या (अद्धयोजन) परिघात राहणाऱ्या भिक्खूंची ही जबाबदारी आहे. दूत पाठवून किंवा पत्र पाठवून सांगितले तरीही आपत्तीतून सुटका होत नाही. स्वतः जाऊन 'आयुष्यमान, संघभेद हा अत्यंत गंभीर आहे, संघभेदासाठी प्रयत्न करू नका' असे म्हणून त्याला थांबवले पाहिजे." समर्थ असणाऱ्या भिक्खूने दूरवरही गेले पाहिजे, कारण निरोगी भिक्खूंसाठी दूरवर जाणे ही देखील त्यांची जबाबदारीच आहे.

Idāni ‘‘evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno’’tiādīsu atthamattameva dassetuṃ ‘‘so bhikkhu saṅghamajjhampi ākaḍḍhitvā vattabbo’’tiādimāha. Tattha saṅghamajjhampi ākaḍḍhitvāti sace purimanayena vuccamāno na paṭinissajjati hatthesu ca pādesu ca gahetvāpi saṅghamajjhaṃ ākaḍḍhitvā punapi ‘‘mā āyasmā’’tiādinā nayena tikkhattuṃ vattabbo.

आता "एवञ्च सो भिक्खु भिक्खूहि वुच्चमानो" (आणि अशा प्रकारे त्या भिक्खूला भिक्खूंनी सांगितले असता) इत्यादी वाक्यांमध्ये केवळ अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "त्या भिक्खूला संघाच्या मध्यभागी ओढून आणूनही सांगावे" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "संघाच्या मध्यभागी ओढून आणूनही" याचा अर्थ असा की, जर पूर्वीच्या पद्धतीने सांगूनही तो त्याग करत नसेल, तर त्याचे हात आणि पाय धरूनही त्याला संघाच्या मध्यभागी ओढून आणावे आणि पुन्हा "आयुष्यमान, असे करू नका" अशा पद्धतीने तीन वेळा सांगावे.

Yāvatatiyaṃ samanubhāsitabboti yāva tatiyaṃ samanubhāsanaṃ tāva samanubhāsitabbo. Tīhi samanubhāsanakammavācāhi kammaṃ kātabbanti vuttaṃ hoti. Padabhājane panassa atthameva gahetvā samanubhāsanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘so bhikkhu samanubhāsitabbo. Evañca pana, bhikkhave, samanubhāsitabbo’’tiādi vuttaṃ.

"यावततियं समनुभासितब्बो" (तिसऱ्या वेळेपर्यंत समनुभाषण करावे) म्हणजे जोपर्यंत तिसरे समनुभाषण (कम्मवाचा) पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत त्याचे समनुभाषण करावे. तीन समनुभाषण कम्मवाचांद्वारे हे कर्म केले पाहिजे, असा याचा अर्थ आहे. पदभाजनामध्ये मात्र याचा अर्थ घेऊन समनुभाषणाची पद्धत दाखवण्यासाठी "त्या भिक्खूचे समनुभाषण करावे. आणि भिक्खूंनो, त्याचे समनुभाषण अशा प्रकारे करावे" इत्यादी म्हटले आहे.

414. Tattha ñattiyā dukkaṭaṃ dvīhi kammavācāhi thullaccayā paṭippassambhantīti yañca ñattipariyosāne dukkaṭaṃ āpanno, ye ca dvīhi kammavācāhi thullaccaye, tā tissopi āpattiyo ‘‘yassa nakkhamati so bhāseyyā’’ti evaṃ yya-kārappattamattāya tatiyakammavācāya paṭippassambhanti saṅghādisesoyeva tiṭṭhati. Kiṃ pana āpannāpattiyo paṭippassambhanti anāpannāti? Mahāsumatthero tāva vadati ‘‘yo avasāne paṭinissajjissati, so tā āpattiyo na āpajjati, tasmā anāpannā paṭippassambhantī’’ti. Mahāpadumatthero pana liṅgaparivattena asādhāraṇāpattiyo viya āpannā paṭippassambhanti, anāpannānaṃ kiṃ paṭippassaddhiyā’’ti āha.

४१४. त्यामध्ये, "ञत्तीने दुक्कट आणि दोन कम्मवाचांनी थुल्लच्चय शांत होतात (पटिप्पस्संभन्ति)" याचा अर्थ असा की, ञत्तीच्या समाप्तीनंतर जो दुक्कट दोष प्राप्त झाला होता, आणि दोन कम्मवाचांमुळे जे दोन थुल्लच्चय दोष प्राप्त झाले होते, ते तिन्ही दोष "ज्याला हे मान्य नसेल त्याने बोलावे" अशा प्रकारे तिसऱ्या कम्मवाचेतील 'य्य' (yya) अक्षराचा उच्चार होताच शांत होतात (नष्ट होतात) आणि केवळ संघादिसेस दोषच शिल्लक राहतो. पण मग, प्राप्त झालेले दोष शांत होतात की जे प्राप्त झाले नाहीत ते शांत होतात? महासुमत थेर म्हणतात की, "जो शेवटी (चुकीच्या मताचा) त्याग करेल, त्याला ते दोष प्राप्तच होत नाहीत, म्हणून प्राप्त न झालेले दोष शांत होतात." परंतु महापदुम थेर म्हणतात की, "लिंगपरिवर्तनामुळे (लिंग बदलल्यामुळे) जसे असाधारण दोष शांत होतात, तसेच प्राप्त झालेले दोष शांत होतात; जे प्राप्तच झाले नाहीत, त्यांच्या शांत होण्याचा काय प्रश्न?"

415. Dhammakamme dhammakammasaññīti tañce samanubhāsanakammaṃ dhammakammaṃ hoti, tasmiṃ dhammakammasaññīti attho. Esa nayo sabbattha. Idha saññā na rakkhati, kammassa dhammikattā eva appaṭinissajjanto āpajjati.

४१५. "धम्मकम्मात धम्मकम्मसंज्ञा असणारा" (धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञी) म्हणजे जर ते समनुभाषण कर्म धम्मसम्मत कर्म (धम्मकम्म) असेल, तर त्यामध्ये धम्मकम्माचीच संज्ञा असणे, असा अर्थ आहे. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. येथे संज्ञा (समजूत) दोषापासून रक्षण करत नाही, तर कर्माच्या धम्मसम्मततेमुळेच त्याग न करणारा भिक्खू दोषास (आपत्तीला) पात्र ठरतो.

416. Asamanubhāsantassāti asamanubhāsiyamānassa appaṭinissajjantassāpi saṅghādisesena anāpatti.

४१६. "असमंनुभासन्तस्स" (समनुभाषण न केले जात असताना) म्हणजे ज्याचे समनुभाषण केले जात नाही, त्याने (चुकीच्या मताचा) त्याग केला नाही तरीही त्याला संघादिसेस दोष लागत नाही (अनापत्ती होते).

Paṭinissajjantassāti [Pg.195] ñattito pubbe vā ñattikkhaṇe vā ñattipariyosāne vā paṭhamāya vā anusāvanāya dutiyāya vā tatiyāya vā yāva yya-kāraṃ na sampāpuṇāti, tāva paṭinissajjantassa saṅghādisesena anāpatti.

"पटिनिस्सज्जन्तस्स" (त्याग करणाऱ्याला) म्हणजे ञत्तीच्या पूर्वी किंवा ञत्तीच्या वेळी किंवा ञत्तीच्या समाप्तीनंतर किंवा पहिल्या, दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या अनुसावनेमध्ये (कम्मवाचेमध्ये) जोपर्यंत 'य्य' (yya) अक्षराचा उच्चार होत नाही, तोपर्यंत त्याग करणाऱ्याला संघादिसेस दोष लागत नाही.

Ādikammikassāti. Ettha pana ‘‘devadatto samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, tasmiṃ vatthusmi’’nti parivāre (pari. 17) āgatattā devadatto ādikammiko. So ca kho saṅghabhedāya parakkamanasseva, na appaṭinissajjanassa. Na hi tassa taṃ kammaṃ kataṃ. Kathamidaṃ jānitabbanti ce? Suttato. Yathā hi ‘‘ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo yāvatatiyaṃ samanubhāsanāya na paṭinissajji, tasmiṃ vatthusmi’’nti parivāre (pari. 121) āgatattā ariṭṭhassa kammaṃ katanti paññāyati, na tathā devadattassa. Athāpissa katena bhavitabbanti koci attano rucimattena vadeyya, tathāpi appaṭinissajjane ādikammikassa anāpatti nāma natthi. Na hi paññattaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamantassa aññatra uddissa anuññātato anāpatti nāma dissati. Yampi ariṭṭhasikkhāpadassa anāpattiyaṃ ‘‘ādikammikassā’’ti potthakesu likhitaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ. Pamādalikhitabhāvo cassa ‘‘paṭhamaṃ ariṭṭho bhikkhu codetabbo, codetvā sāretabbo, sāretvā āpattiṃ ropetabbo’’ti (cūḷava. 65) evaṃ kammakkhandhake āpattiropanavacanato veditabbo.

"आदिकम्मिकस्स" (आद्य कर्त्याला) याविषयी: येथे परिवारात (परि. १७) "देवदत्ताने एकजूट संघाच्या भेदासाठी प्रयत्न केला, त्या प्रकरणात" असे आल्यामुळे देवदत्त हा आद्य कर्ता (आदिकम्मिक) आहे. परंतु तो केवळ संघभेदासाठी प्रयत्न करणारा होता, चुकीच्या मताचा त्याग न करणारा नव्हता. कारण त्याच्यावर ते (समनुभाषण) कर्म केले गेले नव्हते. हे कसे ओळखावे? सुत्तावरून (पाठावरून). कारण जसे परिवारात (परि. १२१) "पूर्वी गिधाडांची शिकार करणारा अरिट्ठ भिक्खू तिसऱ्या समनुभाषणापर्यंतही मागे हटला नाही, त्या प्रकरणात" असे आल्यामुळे अरिट्ठवर कर्म केले गेले होते हे स्पष्ट होते, तसे देवदत्ताच्या बाबतीत स्पष्ट होत नाही. जर कोणी आपल्या आवडीनुसार असे म्हणेल की त्याच्यावरही कर्म केले गेले असावे, तरीही चुकीच्या मताचा त्याग न करण्याच्या बाबतीत आद्य कर्त्याला अनापत्ती (दोषमुक्ती) नसते. कारण प्रज्ञप्त केलेल्या (नियम केलेल्या) सिक्खापदाचे उल्लंघन करणाऱ्याला, विशिष्ट उद्देशाने दिलेल्या सवलतीशिवाय इतरत्र अनापत्ती आढळत नाही. अरिट्ठ सिक्खापदाच्या अनापत्ती वारामध्ये जे पुस्तकांमध्ये "आदिकम्मिकस्स" (आद्य कर्त्याला) असे लिहिले आहे, ते केवळ लेखनाच्या चुकीमुळे (प्रमादामुळे) लिहिले गेले आहे. आणि त्याची ही लेखनाची चूक "प्रथम अरिट्ठ भिक्खूवर चोदना करावी, चोदना करून त्याला आठवण करून द्यावी, आठवण करून देऊन त्याच्यावर आपत्ती (दोष) आरोपण करावी" अशा प्रकारे कम्मक्खन्धकातील आपत्ती-आरोपणाच्या वचनावरून समजून घेतली पाहिजे.

Iti bhedāya parakkamane ādikammikassa devadattassa yasmā taṃ kammaṃ na kataṃ, tasmāssa āpattiyeva na jātā. Sikkhāpadaṃ pana taṃ ārabbha paññattanti katvā ‘‘ādikammiko’’ti vutto. Iti āpattiyā abhāvatoyevassa anāpatti vuttā. Sā panesā kiñcāpi asamanubhāsantassāti imināva siddhā, yasmā pana asamanubhāsanto nāma yassa kevalaṃ samanubhāsanaṃ na karonti, so vuccati, na ādikammiko. Ayañca devadatto ādikammikoyeva, tasmā ‘‘ādikammikassā’’ti vuttaṃ. Etenupāyena ṭhapetvā ariṭṭhasikkhāpadaṃ sabbasamanubhāsanāsu vinicchayo veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

अशा प्रकारे, संघभेदासाठी प्रयत्न करणाऱ्या आद्य कर्त्या देवदत्तावर ते (समनुभाषण) कर्म केले गेले नसल्यामुळे त्याला आपत्ती (दोष) उत्पन्नच झाली नाही. परंतु त्याला उद्देशून हे सिक्खापद प्रज्ञप्त केले गेले असल्यामुळे त्याला "आदिकम्मिक" (आद्य कर्ता) म्हटले गेले आहे. अशा प्रकारे, आपत्तीच्या अभावामुळेच त्याला अनापत्ती (दोषमुक्ती) सांगितले आहे. जरी ही अनापत्ती "असमंनुभासन्तस्स" (समनुभाषण न केले जात असताना) या शब्दानेच सिद्ध होत असली, तरीही 'असमंनुभासन्त' म्हणजे ज्याचे केवळ समनुभाषण केले जात नाही असा व्यक्ती, त्याला 'आदिकम्मिक' म्हटले जात नाही. आणि हा देवदत्त तर आद्य कर्ता (आदिकम्मिक) आहे, म्हणूनच "आदिकम्मिकस्स" असे म्हटले आहे. या पद्धतीने, अरिट्ठ सिक्खापद वगळता सर्व समनुभाषणांमध्ये निर्णय समजून घ्यावा. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ स्पष्टच आहे.

Samuṭṭhānādīsu tivaṅgikaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ nāmametaṃ, kāyavācācittato samuṭṭhāti. Paṭinissajjāmīti kāyavikāraṃ vā vacībhedaṃ vā [Pg.196] akarontasseva pana āpajjanato akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

समुत्थानादींच्या बाबतीत असा निर्णय समजून घ्यावा की, हे शिक्षापद तीन अंगे असलेले (तिवङ्गिक), एकच समुत्थान असणारे (एकसमुत्थान) आहे. याला 'समनुभासन-समुत्थान' असे म्हणतात, जे काय, वाचा आणि चित्तापासून उत्पन्न होते. 'मी (माझे मत) सोडणार नाही' असा विचार करून कायाचा कोणताही विशेष विकार किंवा वाचेचा भेद न करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीतच (आपात्ती) प्राप्त होत असल्यामुळे हे 'अकिरिय' (अक्रियात्मक), 'सञ्ञाविमोक्ख' (अतिक्रमण संज्ञा नसताना आपत्तीतून मुक्त होणारे), 'सचित्तक' (सचेतन), 'लोकवज्ज' (लोकनिंद्य), 'कायकम्म' (कायकर्म), 'वचीकम्म' (वचीकर्म), 'अकुसलचित्त' (अकुशलचित्त) आणि 'दुक्खवेदन' (दुःखवेदनायुक्त) आहे.

Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम संघभेद शिक्षापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

11. Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

११. द्वितीय संघभेद शिक्षापदाचे वर्णन

417-8. Tena samayena buddho bhagavāti dutiyasaṅghabhedasikkhāpadaṃ. Tattha anuvattakāti tassa diṭṭhikhantiruciggahaṇena anupaṭipajjanakā. Vaggaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ vadantīti vaggavādakā. Padabhājane pana ‘‘tassa vaṇṇāya pakkhāya ṭhitā hontī’’ti vuttaṃ, tassa saṅghabhedāya parakkamantassa vaṇṇatthāya ca pakkhavuḍḍhiatthāya ca ṭhitāti attho. Ye hi vaggavādakā, te niyamena īdisā honti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Yasmā pana tiṇṇaṃ uddhaṃ kammārahā na honti, na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karoti, tasmā eko vā dve vā tayo vāti vuttaṃ.

४१७-८. 'तेन समयेन बुद्धो भगवा' हे द्वितीय संघभेद शिक्षापद आहे. त्यामध्ये 'अनुवत्तका' म्हणजे त्या (संघभेद करणाऱ्या) भिक्खूच्या दृष्टी, क्षंती (सहनशीलता) आणि आवडीचे ग्रहण करून त्यानुसार आचरण करणारे. 'वग्गं' म्हणजे मतभेद किंवा असलोख्याच्या बाजूचे बोलणे बोलतात म्हणून ते 'वग्गवादका' (पक्षपाती बोलणारे) होत. पदभाजनात मात्र 'तस्स वण्णाय पक्खाय ठिता होन्ति' असे म्हटले आहे, याचा अर्थ असा की, संघाचा भेद करण्यासाठी प्रयत्न करणाऱ्या त्या भिक्खूच्या गुणांच्या स्तुतीसाठी आणि त्याच्या पक्षाच्या वृद्धीसाठी ते उभे राहतात. जे पक्षपाती बोलणारे असतात, ते नियमाने असेच असतात, म्हणून असे म्हटले आहे. परंतु, तीनपेक्षा अधिक भिक्खू कर्मास पात्र (कम्मारहा) नसतात, कारण संघ स्वतः संघावर (निग्गह) कर्म करत नाही, म्हणून 'एक, दोन किंवा तीन' असे म्हटले आहे.

Jānāti noti amhākaṃ chandādīni jānāti. Bhāsatīti ‘‘evaṃ karomā’’ti amhehi saddhiṃ bhāsati. Amhākampetaṃ khamatīti yaṃ so karoti, etaṃ amhākampi ruccati.

'जानाति नो' म्हणजे आमच्या छंदादींना (इच्छा इत्यादींना) जाणतो. 'भासति' म्हणजे 'आम्ही असे करू या' असे आमच्याशी बोलतो (चर्चा करतो). 'अम्हाकम्पेतं खमति' म्हणजे तो जे काही करतो, ते आम्हालाही आवडते (रुचते).

Sametāyasmantānaṃ saṅghenāti āyasmantānaṃ cittaṃ saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu, ekībhāvaṃ yātūti vuttaṃ hoti. Sesamettha paṭhamasikkhāpade vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭameva.

'समेतायस्मन्तानं सङ्घेन' म्हणजे आयुष्यमानांचे चित्त संघासोबत समेट पावो, एकत्र येवो, एकीभावाला प्राप्त होवो, असे म्हटले आहे. या शिक्षापदातील उर्वरित भाग पहिल्या शिक्षापदात सांगितलेल्या पद्धतीनेच असल्यामुळे आणि स्पष्ट अर्थाचा असल्यामुळे उघडच आहे.

Samuṭṭhānādīnipi paṭhamasikkhāpadasadisānevāti.

समुत्थानादी देखील पहिल्या शिक्षापदासारखेच आहेत.

Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय संघभेद शिक्षापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā

१२. दुब्बच (दुर्वच) शिक्षापदाचे वर्णन

424. Tena samayena buddho bhagavāti dubbacasikkhāpadaṃ. Tattha anācāraṃ ācaratīti anekappakāraṃ kāyavacīdvāravītikkamaṃ karoti. Kiṃ nu kho nāmāti vambhanavacanametaṃ. Ahaṃ kho nāmāti ukkaṃsavacanaṃ. Tumhe vadeyyanti ‘‘idaṃ karotha, idaṃ mā karothā’’ti ahaṃ tumhe vattuṃ [Pg.197] arahāmīti dasseti. Kasmāti ce? Yasmā amhākaṃ buddho bhagavā kaṇṭakaṃ āruyha mayā saddhiṃ nikkhamitvā pabbajitotievamādimatthaṃ sandhāyāha. ‘‘Amhākaṃ dhammo’’ti vatvā pana attano santakabhāve yuttiṃ dassento ‘‘amhākaṃ ayyaputtena dhammo abhisamito’’ti āha. Yasmā amhākaṃ ayyaputtena catusaccadhammo paṭividdho, tasmā dhammopi amhākanti vuttaṃ hoti. Saṅghaṃ pana attano veripakkhe ṭhitaṃ maññamāno amhākaṃ saṅghoti na vadati. Upamaṃ pana vatvā saṅghaṃ apasādetukāmo ‘‘seyyathāpi nāmā’’tiādimāha. Tiṇakaṭṭhapaṇṇasaṭanti tattha tattha patitaṃ tiṇakaṭṭhapaṇṇaṃ. Atha vā tiṇañca nissārakaṃ lahukaṃ kaṭṭhañca tiṇakaṭṭhaṃ. Paṇṇasaṭanti purāṇapaṇṇaṃ. Ussāreyyāti rāsiṃ kareyya.

४२४. 'तेन समयेन बुद्धो भगवा' हे दुब्बच (दुर्वच) शिक्षापद आहे. त्यामध्ये 'अनाचारं आचरति' म्हणजे अनेक प्रकारच्या काय आणि वाचेच्या द्वारांचे उल्लंघन करतो. 'किं नु खो नाम' हा निंदाव्यंजक (तुच्छतादर्शक) शब्द आहे. 'अहं खो नाम' हा स्वतःची प्रशंसा करणारा शब्द आहे. 'तुम्हे वदेय्युं' म्हणजे 'हे करा, हे करू नका' असे मी तुम्हाला सांगण्यास योग्य आहे, हे दर्शवतो. 'ते कशासाठी?' असे विचारल्यास, कारण 'आमचे भगवान बुद्ध कंठक (घोड्यावर) आरूढ होऊन माझ्यासोबत गृहत्याग करून प्रव्रजित झाले' इत्यादी अर्थाचा संदर्भ घेऊन असे म्हटले आहे. 'अम्हाकं धम्मो' असे म्हणून स्वतःच्या मालकी हक्काची युक्ती दाखवताना 'आमच्या आर्यपुत्राने (स्वामिसुताने) धर्म अभिसमित (साक्षात्कृत) केला आहे' असे म्हटले आहे. कारण आमच्या आर्यपुत्राने चतुरार्यसत्य धर्माचा भेद (साक्षात्कार) केला आहे, म्हणून 'धर्मही आमचाच आहे' असे म्हटले आहे. परंतु, संघाला आपल्या शत्रूच्या पक्षात उभे असलेले मानून तो 'आमचा संघ' असे म्हणत नाही. उपमा देऊन संघाचा अपमान (धिक्कार) करण्याच्या इच्छेने 'सेय्यथापि नामा' इत्यादी म्हटले आहे. 'तिणकट्ठपण्णसटं' म्हणजे तिथे तिथे पडलेले गवत, लाकूड आणि पाने. किंवा गवत जे निस्सार व हलके असते आणि लाकूड म्हणजे 'तिणकट्ठ'. 'पण्णसटं' म्हणजे जुनी (वाळलेली) पाने. 'उस्सारेय्य' म्हणजे ढीग करावा.

Pabbateyyāti pabbatappabhavā, sā hi sīghasotā hoti, tasmā tameva gaṇhāti. Saṅkhasevālapaṇakanti ettha saṅkhoti dīghamūlako paṇṇasevālo vuccati. Sevāloti nīlasevālo, avaseso udakapappaṭakatilabījakādi sabbopi paṇakoti saṅkhyaṃ gacchati. Ekato ussāritāti ekaṭṭhāne kenāpi sampiṇḍitā rāsīkatāti dasseti.

'पब्बतेय्या' म्हणजे पर्वतापासून उगम पावणारी (नदी); कारण ती वेगवान प्रवाहाची असते, म्हणून तीच (उपमेसाठी) घेतली आहे. 'सङ्खसेवालपणकं' यामध्ये 'सङ्ख' म्हणजे लांब मुळे असलेले पानांचे शेवाळ म्हटले जाते. 'सेवाल' म्हणजे निळे-हिरवे शेवाळ, आणि उर्वरित पाण्याचे पटल, तिळाच्या बियांसारखे शेवाळ इत्यादी सर्व 'पणक' (जलपर्णी/शेवाळ) या संज्ञेस प्राप्त होते. 'एकतो उस्सारिता' म्हणजे एका ठिकाणी कोणाकडून तरी एकत्रित करून ढीग केला आहे, हे दर्शवते.

425-6. Dubbacajātikoti dubbacasabhāvo vattuṃ asakkuṇeyyoti attho. Padabhājanepissa dubbacoti dukkhena kicchena vaditabbo, na sakkā sukhena vattunti attho. Dovacassakaraṇehīti dubbacabhāvakaraṇīyehi, ye dhammā dubbacaṃ puggalaṃ karonti, tehi samannāgatoti attho. Te pana ‘‘katame ca, āvuso, dovacassakaraṇā dhammā? Idhāvuso, bhikkhu pāpiccho hotī’’tiādinā nayena paṭipāṭiyā anumānasutte (ma. ni. 1.181) āgatā pāpicchatā, attukkaṃsakaparavambhakatā, kodhanatā, kodhahetu upanāhitā, kodhahetuabhisaṅgitā, kodhahetukodhasāmantavācānicchāraṇatā, codakaṃ paṭippharaṇatā, codakaṃ apasādanatā, codakassa paccāropanatā, aññena aññaṃpaṭicaraṇatā, apadānena na sampāyanatā, makkhipaḷāsitā, issukīmaccharitā, saṭhamāyāvitā, thaddhātimānitā, sandiṭṭhiparāmāsiādhānaggahiduppaṭinissaggitāti ekūnavīsati dhammā veditabbā.

४२५-६. 'दुब्बचजातिको' म्हणजे दुर्वच (कठीणपणे बोलणारा) स्वभावाचा, ज्याला उपदेश करणे कठीण आहे, असा अर्थ आहे. पदभाजनातही 'दुब्बचो' म्हणजे दुःखाने, कष्टाने ज्याला उपदेश केला जाऊ शकतो, सुखाने (सहजतेने) सांगणे शक्य नाही, असा अर्थ आहे. 'दोवचस्सकरणेहि' म्हणजे दुर्वच भाव निर्माण करणाऱ्या धर्मांनी, जे धर्म पुद्गलाला दुर्वच बनवतात, त्यांनी युक्त असलेला, असा अर्थ आहे. ते धर्म 'कतमे च, आवुसो, दोवचस्सकरणा धम्मा? इधावुसो, भिक्खु पापिच्छो होति' इत्यादी पद्धतीने अनुमा सुत्तात (म. नि. १.१८१) अनुक्रमे आलेले आहेत: १. पापिच्छता (वाईट इच्छा असणे), २. अत्तुक्कंसक-परवम्भकता (स्वतःची प्रशंसा व दुसऱ्याची निंदा करणे), ३. कोधनता (क्रोधी स्वभाव असणे), ४. क्रोधामुळे उपनाहिता (वैर बाळगणे), ५. क्रोधामुळे अभिसङ्गिता (हट्टीपणा बाळगणे), ६. क्रोधामुळे क्रोधाच्या जवळचे शब्द बोलणे, ७. चोदकाला (दोष दाखवणाऱ्याला) प्रति-प्रहार करणे (विरोध करणे), ८. चोदकाला धमकावणे, ९. चोदकावरच उलट आरोप करणे, १०. दुसऱ्या विषयाने दुसरा विषय झाकणे (विषयांतर करणे), ११. आपल्या वर्तनाने समाधानकारक उत्तर न देणे, १२. मक्खि-पळासिता (दुसऱ्याचे गुण खोडून काढणे व बरोबरी करण्याचा प्रयत्न करणे), १३. इस्सुकी-मच्छरिता (ईर्ष्या व मत्सर बाळगणे), १४. सठ-मायाविता (शठता व कपट बाळगणे), १५. थद्ध-अतिमानिता (उद्धटपणा व अतिमान बाळगणे), १६. संदिट्ठिपरामासी-आधानग्गाही-दुप्पटिनिस्सग्गिता (आपल्या चुकीच्या मताला घट्ट धरून ठेवणे आणि ते कष्टानेही न सोडणे). हे एकोणीस धर्म समजून घ्यावेत.

Ovādaṃ [Pg.198] nakkhamati na sahatīti akkhamo. Yathānusiṭṭhaṃ appaṭipajjanato padakkhiṇena anusāsaniṃ na gaṇhātīti appadakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ.

उपदेश सहन करत नाही, सहन करू शकत नाही म्हणून 'अक्खमो' (असहिष्णू). सांगितले आलेल्या उपदेशानुसार आचरण न केल्यामुळे आदराने उपदेश ग्रहण करत नाही म्हणून 'अप्पदक्खिणग्गाही अनुसासनिं' (अनुशासनाला आदराने ग्रहण न करणारा) म्हटले आहे.

Uddesapariyāpannesūti uddese pariyāpannesu antogadhesu. ‘‘Yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti evaṃ saṅgahitattā anto pātimokkhassa vattamānesūti attho. Sahadhammikaṃ vuccamānoti sahadhammikena vuccamāno karaṇatthe upayogavacanaṃ, pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattā tesaṃ vā santakattā sahadhammikanti laddhanāmena buddhapaññattena sikkhāpadena vuccamānoti attho.

'उद्देसपरियापन्नेसू' म्हणजे उद्देशात (पातिमोक्ख उद्देशात) समाविष्ट असलेल्या, अंतर्गत असलेल्या. 'ज्याला आपत्ती झाली असेल, त्याने ती प्रकट करावी' अशा प्रकारे सर्व आपत्तींचा संग्रह केल्यामुळे पातिमोक्खाच्या अंतर्गत असलेल्या शिक्षापदांमध्ये, असा अर्थ आहे. 'सहधम्मिकं वुच्चमानो' म्हणजे सहधम्मिकाने (सतीर्थ्याने) सांगितले जात असताना; येथे द्वितीया विभक्ती तृतीयेच्या अर्थात (करण अर्थात) वापरली आहे. किंवा पाच सहधम्मिकांकडून शिकण्यायोग्य असल्यामुळे किंवा त्यांच्या मालकीचे असल्यामुळे 'सहधम्मिक' असे नाव मिळालेल्या, बुद्धांनी प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदाद्वारे सांगितले जात असताना, असा अर्थ आहे.

Viramathāyasmanto mama vacanāyāti yena vacanena maṃ vadatha, tato mama vacanato viramatha. Mā maṃ taṃ vacanaṃ vadathāti vuttaṃ hoti.

'विरमथायस्मन्तो मम वचनाय' म्हणजे ज्या शब्दांनी तुम्ही मला सांगत आहात, त्या माझ्याविषयीच्या बोलण्यापासून तुम्ही निवृत्त व्हा (थांबा). मला ते शब्द बोलू नका, असे म्हटले आहे.

Vadatu sahadhammenāti sahadhammikena sikkhāpadena sahadhammena vā aññenapi pāsādikabhāvasaṃvattanikena vacanena vadatu. Yadidanti vuḍḍhikāraṇanidassanatthe nipāto. Tena ‘‘yaṃ idaṃ aññamaññassa hitavacanaṃ āpattito vuṭṭhāpanañca tena aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanena ca saṃvaḍḍhā parisā’’ti evaṃ parisāya vuḍḍhikāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

'वदतु सहधम्मेन' म्हणजे सहधम्मिक शिक्षापदाने किंवा सहधर्माने (कारणासहित) आणि इतरही प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्या शब्दांनी बोलावे. 'यदिदं' हा वृद्धीच्या कारणाचा निर्देश करण्यासाठी आलेला निपात आहे. त्याने 'जे हे परस्परांचे हितकारक बोलणे आणि आपत्तीतून उठवणे (मुक्त करणे) आहे, त्या परस्पर बोलण्याने आणि परस्पर आपत्तीतून उठवण्याने ही परिषद वृद्धिंगत होते', अशा प्रकारे परिषदेच्या वृद्धीचे कारण दर्शवले आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Samuṭṭhānādīni paṭhamasaṅghabhedasadisānevāti.

समुत्थानादी पहिल्या संघभेदासारखेच आहेत.

Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुब्बच (दुर्वच) शिक्षापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā

१३. कुलदूषक शिक्षापदाचे वर्णन

431. Tena samayena buddho bhagavāti kuladūsakasikkhāpadaṃ. Tattha assajipunabbasukā nāmāti assaji ceva punabbasuko ca. Kīṭāgirisminti evaṃnāmake janapade. Āvāsikā hontīti ettha āvāso etesaṃ atthīti āvāsikā. ‘‘Āvāso’’ti vihāro vuccati. So yesaṃ āyatto navakammakaraṇapurāṇapaṭisaṅkharaṇādibhārahāratāya, te āvāsikā. Ye pana kevalaṃ vihāre vasanti, te nevāsikāti vuccanti. Ime āvāsikā ahesuṃ. Alajjino pāpabhikkhūti nillajjā lāmakabhikkhū, te hi chabbaggiyānaṃ jeṭṭhakachabbaggiyā.

४३१. त्या वेळी बुद्ध भगवान (विहार करत होते) हे कुलदूसक सिक्खापद आहे. तेथे 'अस्सजिपुनब्बसुका' म्हणजे अस्सजि आणि पुनब्बसुक हे दोघे. 'कीटागिरिस्मिं' म्हणजे या नावाच्या जनपदातील. 'आवासिका होन्ति' येथे ज्यांचा आवास (निवास) आहे ते आवासिक होत. 'आवास' म्हणजे विहार असे म्हटले जाते. नवीन कामे करणे आणि जुन्या कामांची दुरुस्ती करणे इत्यादी जबाबदारी ज्यांच्याकडे सोपवलेली असते, ते 'आवासिक' होत. परंतु जे केवळ विहारात राहतात, त्यांना 'नेवासिक' असे म्हणतात. हे (अस्सजि-पुनब्बसुक) आवासिक होते. 'अलज्जी पापी भिक्खू' म्हणजे निर्लज्ज आणि वाईट भिक्खू; कारण ते छब्बग्गिय भिक्खूंमधील मुख्य (ज्येष्ठ) छब्बग्गिय होते.

Sāvatthiyaṃ [Pg.199] kira cha janā sahāyakā ‘‘kasikammādīni dukkarāni, handa mayaṃ sammā pabbajāma! Pabbajantehi ca uppanne kicce nittharaṇakaṭṭhāne pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti sammantayitvā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ santike pabbajiṃsu. Te pañcavassā hutvā mātikaṃ paguṇaṃ katvā mantayiṃsu ‘‘janapado nāma kadāci subhikkho hoti kadāci dubbhikkho, mayaṃ mā ekaṭṭhāne vasimha, tīsu ṭhānesu vasāmā’’ti. Tato paṇḍukalohitake āhaṃsu – ‘‘āvuso, sāvatthi nāma sattapaññāsāya kulasatasahassehi ajjhāvutthā, asītigāmasahassapaṭimaṇḍitānaṃ tiyojanasatikānaṃ dvinnaṃ kāsikosalaraṭṭhānaṃ āyamukhabhūtā, tatra tumhe dhuraṭṭhāneyeva pariveṇāni kāretvā ambapanasanāḷikerādīni ropetvā pupphehi ca phalehi ca kulāni saṅgaṇhantā kuladārake pabbājetvā parisaṃ vaḍḍhethā’’ti.

असे ऐकिवात आहे की, श्रावस्तीमध्ये सहा मित्र होते. त्यांनी विचार केला, 'शेती इत्यादी कामे करणे कठीण आहे. चला, आपण चांगल्या प्रकारे प्रव्रज्या घेऊ या! आणि प्रव्रजित होताना, काही अडचण आल्यास जिथून मार्ग निघू शकेल अशांच्या जवळ प्रव्रज्या घेणे योग्य ठरेल.' असे सल्लामसलत करून त्यांनी दोन अग्रश्रावकांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेतली. पाच वर्षे पूर्ण झाल्यावर आणि मातिका (भिक्खूंचे नियम) चांगल्या प्रकारे पाठ केल्यावर त्यांनी विचार केला, 'जनपद कधी सुभिक्ष (धान्याची सुबत्ता असलेले) असते तर कधी दुर्भिक्ष (दुष्काळग्रस्त) असते. आपण सर्वांनी एकाच ठिकाणी राहू नये, तर तीन वेगवेगळ्या ठिकाणी राहावे.' त्यानंतर त्यांनी पण्डुक आणि लोहितक यांना सांगितले—'आयुष्यमान, श्रावस्ती हे सत्तावन्न लाख कुटुंबांनी वसलेले आहे. ऐंशी हजार गावांनी सुशोभित आणि तीनशे योजन विस्तार असलेल्या कासी व कोसल या दोन्ही राज्यांचे ते मुख्य केंद्र (उत्पन्नाचे द्वार) आहे. तेथे तुम्ही शहराच्या जवळच परिवेण (कुट्या) तयार करून, आंबे, फणस, नारळ इत्यादींची झाडे लावून, फुले व फळांनी लोकांचे आदरातिथ्य करत, कुलपुत्रांना प्रव्रजित करून आपल्या परिषदेचा विस्तार करा.'

Mettiyabhūmajake āhaṃsu – ‘‘āvuso, rājagahaṃ nāma aṭṭhārasahi manussakoṭīhi ajjhāvutthaṃ asītigāmasahassapaṭimaṇḍitānaṃ tiyojanasatikānaṃ dvinnaṃ aṅgamagadharaṭṭhānaṃ āyamukhabhūtaṃ, tatra tumhe dhuraṭṭhāneyeva…pe… parisaṃ vaḍḍhethā’’ti.

त्यांनी मेत्तिय आणि भूमजक यांना सांगितले—'आयुष्यमान, राजगृह हे अठरा कोटी लोकांनी वसलेले आहे. ऐंशी हजार गावांनी सुशोभित आणि तीनशे योजन विस्तार असलेल्या अंग व मगध या दोन्ही राज्यांचे ते मुख्य केंद्र (उत्पन्नाचे द्वार) आहे. तेथे तुम्ही शहराच्या जवळच... (पूर्ववत)... परिषदेचा विस्तार करा.'

Assajipunabbasuke āhaṃsu – ‘‘āvuso, kīṭāgiri nāma dvīhi meghehi anuggahito tīṇi sassāni pasavanti, tatra tumhe dhuraṭṭhāneyeva pariveṇāni kāretvā…pe… parisaṃ vaḍḍhethā’’ti. Te tathā akaṃsu. Tesu ekamekassa pakkhassa pañca pañca bhikkhusatāni parivārā, evaṃ samadhikaṃ diyaḍḍhabhikkhusahassaṃ hoti. Tatra paṇḍukalohitakā saparivārā sīlavantova bhagavatā saddhiṃ janapadacārikampi caranti, te akatavatthuṃ uppādenti, paññattasikkhāpadaṃ pana na maddanti, itare sabbe alajjino akatavatthuñca uppādenti, paññattasikkhāpadañca maddanti, tena vuttaṃ – ‘‘alajjino pāpabhikkhū’’ti.

त्यांनी अस्सजि आणि पुनब्बसुक यांना सांगितले—'आयुष्यमान, कीटागिरी हा प्रदेश दोन प्रकारच्या पावसाने उपकृत आहे, तेथे वर्षातून तीन पिके येतात. तेथे तुम्ही शहराच्या जवळच परिवेण तयार करून... (पूर्ववत)... परिषदेचा विस्तार करा.' त्यांनी तसेच केले. त्यांच्यापैकी प्रत्येक गटाचे पाच-पाचशे भिक्खू अनुयायी होते. अशा प्रकारे एकूण दीड हजारांपेक्षा काही अधिक भिक्खू झाले. त्यापैकी पण्डुक आणि लोहितक हे आपल्या परिवारासह शीलवानच होते आणि ते भगवंतांसोबत जनपदचारिका देखील करत असत. ते नवीन प्रकरणांना जन्म देत, परंतु प्रज्ञप्त केलेल्या सिक्खापदांचे उल्लंघन करत नसत. इतर सर्व मात्र अलज्जी (निर्लज्ज) होते, ते नवीन प्रकरणांना जन्म देत आणि प्रज्ञप्त सिक्खापदांचे उल्लंघनही करत. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे—'अलज्जी पापी भिक्खू'.

Evarūpanti evaṃjātikaṃ. Anācāraṃ ācarantīti anācaritabbaṃ ācaranti, akātabbaṃ karonti. Mālāvacchanti taruṇapuppharukkhaṃ, taruṇakā hi puppharukkhāpi pupphagacchāpi mālāvacchā tveva vuccanti, te ca anekappakāraṃ mālāvacchaṃ sayampi ropenti, aññenapi ropāpenti, tena vuttaṃ – ‘‘mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipī’’ti. Siñcantīti sayameva udakena siñcanti. Siñcāpentīti aññenapi siñcāpenti.

'एवरूपं' म्हणजे अशा प्रकारचे. 'अनाचारं आचरन्ति' म्हणजे जे आचरण करू नये त्याचे आचरण करतात, जे करू नये ते करतात. 'मालावच्छं' म्हणजे लहान फुलांचे झाड. लहान फुलांची झाडे किंवा फुलांचे झुडूप यांना 'मालावच्छ' असेच म्हटले जाते. ते अनेक प्रकारची फुलांची लहान झाडे स्वतःही लावत आणि इतरांकडूनही लावून घेत. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे—'फुलांची झाडे लावतात आणि लावून घेतात' (मालावच्छं रोपेन्तिपि रोपापेन्तिपि). 'सिंचन्ति' म्हणजे स्वतः पाण्याने सिंचन करतात. 'सिंचापेन्ति' म्हणजे इतरांकडून पाणी घालवून घेतात.

Ettha [Pg.200] pana akappiyavohāro kappiyavohāro pariyāyo obhāso nimittakammanti imāni pañca jānitabbāni. Tattha akappiyavohāro nāma allaharitānaṃ koṭṭanaṃ koṭṭāpanaṃ, āvāṭassa khaṇanaṃ khaṇāpanaṃ, mālāvacchassa ropanaṃ ropāpanaṃ, āḷiyā bandhanaṃ bandhāpanaṃ, udakassa secanaṃ secāpanaṃ, mātikāya sammukhakaraṇaṃ kappiyaudakasiñcanaṃ hatthamukhapādadhovananhānodakasiñcananti. Kappiyavohāro nāma ‘‘imaṃ rukkhaṃ jāna, imaṃ āvāṭaṃ jāna, imaṃ mālāvacchaṃ jāna, ettha udakaṃ jānā’’ti vacanaṃ sukkhamātikāya ujukaraṇañca. Pariyāyo nāma ‘‘paṇḍitena nāma mālāvacchādayo ropāpetabbā nacirasseva upakārāya saṃvattantī’’tiādivacanaṃ. Obhāso nāma kudālakhaṇittādīni ca mālāvacche ca gahetvā ṭhānaṃ, evaṃ ṭhitañhi sāmaṇerādayo disvā thero kārāpetukāmoti gantvā karonti. Nimittakammaṃ nāma kudāla-khaṇitti-vāsi-pharasu-udakabhājanāni āharitvā samīpe ṭhapanaṃ.

येथे अकल्पिय-व्यवहार (अकप्पियवोहारो), कल्पिय-व्यवहार (कप्पियवोहारो), पर्याय (परियायो), आभास (ओभासो) आणि निमित्तकर्म (निमित्तकम्मं) या पाच गोष्टी जाणून घेतल्या पाहिजेत. त्यापैकी अकल्पिय-व्यवहार म्हणजे ओल्या हिरव्या वनस्पती स्वतः तोडणे किंवा इतरांकडून तोडवून घेणे, खड्डा स्वतः खणणे किंवा इतरांकडून खणवून घेणे, फुलांचे झाड स्वतः लावणे किंवा इतरांकडून लावून घेणे, बांध स्वतः घालणे किंवा इतरांकडून घालून घेणे, पाणी स्वतः सिंचन करणे किंवा इतरांकडून सिंचन करवून घेणे, पाण्याचा पाट झाडाकडे वळवणे, कल्पिय पाण्याचे सिंचन करणे, हात-तोंड-पाय धुण्याचे किंवा अंघोळीचे पाणी झाडांवर टाकणे. कल्पिय-व्यवहार म्हणजे 'या झाडाची काळजी घे (जाण)', 'या खड्ड्याची काळजी घे', 'या फुलांच्या झाडाची काळजी घे', 'येथे पाण्याची काळजी घे' असे म्हणणे आणि सुकलेला पाण्याचा पाट सरळ करणे. पर्याय म्हणजे 'बुद्धिमान माणसाने फुलांची झाडे लावली पाहिजेत, ती लवकरच उपकारक ठरतात' इत्यादी बोलणे. आभास म्हणजे कुदळ, फावडे इत्यादी आणि फुलांचे झाड हातात घेऊन उभे राहणे. अशा प्रकारे उभे राहिलेल्या थेरांना पाहून सामणेर इत्यादी समजतात की 'थेरांना हे काम करून घ्यायचे आहे' आणि ते स्वतः जाऊन ते काम करतात. निमित्तकर्म म्हणजे कुदळ, फावडे, वासला, कुऱ्हाड, पाण्याचे भांडे इत्यादी आणून आपल्या जवळ ठेवणे.

Imāni pañcapi kulasaṅgahatthāya ropane na vaṭṭanti, phalaparibhogatthāya kappiyākappiyavohāradvayameva na vaṭṭati, itarattayaṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘kappiyavohāropi vaṭṭati. Yañca attano paribhogatthāya vaṭṭati, taṃ aññapuggalassa vā saṅghassa vā cetiyassa vā atthāyapi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.

या पाचही गोष्टी कुळांचा (लोकांचा) संग्रह करण्यासाठी (त्यांना खूश करण्यासाठी) झाडे लावण्याच्या बाबतीत अयोग्य आहेत. फळांचा उपभोग घेण्यासाठी कल्पिय आणि अकल्पिय हे दोन्ही व्यवहार अयोग्य आहेत, उरलेले तीन (पर्याय, आभास, निमित्तकर्म) योग्य आहेत. परंतु महाप्रत्यरी अट्ठकथेत म्हटले आहे—'कल्पिय-व्यवहार देखील योग्य आहे. आणि जे स्वतःच्या उपभोगासाठी योग्य आहे, ते दुसऱ्या व्यक्तीसाठी, संघासाठी किंवा चैत्यासाठी देखील योग्य आहे.'

Ārāmatthāya pana vanatthāyaca chāyatthāya ca akappiyavohāramattameva na ca vaṭṭati, sesaṃ vaṭṭati, na kevalañca sesaṃ yaṃkiñci mātikampi ujuṃ kātuṃ kappiyaudakaṃ siñcituṃ nhānakoṭṭhakaṃ katvā nhāyituṃ hatthapādamukhadhovanudakāni ca tattha chaḍḍetumpi vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana kurundiyañca ‘‘kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropetumpi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ārāmādiatthāya pana ropitassa vā ropāpitassa vā phalaṃ paribhuñjitumpi vaṭṭati.

परंतु आरामासाठी (बागेसाठी), वनासाठी आणि सावलीसाठी केवळ अकल्पिय-व्यवहारच अयोग्य आहे, उर्वरित (कल्पिय-व्यवहार इत्यादी चार) योग्य आहेत. केवळ उर्वरितच नव्हे, तर कोणताही पाण्याचा पाट सरळ करणे, कल्पिय पाण्याचे सिंचन करणे, स्नानगृह बनवून स्नान करणे आणि हात, पाय व तोंड धुण्याचे पाणी तेथे टाकणे देखील योग्य आहे. परंतु महाप्रत्यरी आणि कुरुन्दी अट्ठकथेत म्हटले आहे—'कल्पिय भूमीवर स्वतः झाड लावणे देखील योग्य आहे.' आणि आरामासाठी स्वतः लावलेल्या किंवा इतरांकडून लावून घेतलेल्या झाडाचे फळ उपभोगणे देखील योग्य आहे.

Ocinanaocināpane pakatiyāpi pācittiyaṃ. Kuladūsanatthāya pana pācittiyañceva dukkaṭañca. Ganthanādīsu ca uracchadapariyosānesu kuladūsanatthāya aññatthāya vā karontassa dukkaṭameva. Kasmā? Anācārattā, ‘‘pāpasamācāro’’ti ettha vuttapāpasamācārattā ca. Ārāmādiatthāya rukkharopane viya vatthupūjanatthāya kasmā na anāpattīti ce? Anāpattiyeva. Yathā hi tattha kappiyavohārena pariyāyādīhi ca anāpatti tathā vatthupūjatthāyapi anāpattiyeva.

फुले स्वतः तोडणे किंवा इतरांकडून तोडवून घेणे यात सामान्यतः देखील पाचित्तिय होते. परंतु कुळांना दूषित करण्यासाठी (लोकांचे मन कलुषित करण्यासाठी किंवा त्यांना खूश करण्यासाठी) असे केल्यास पाचित्तिय आणि दुक्कट (दुष्कृत) दोन्ही होतात. फुलांचे हार गुंफणे इत्यादी कामांमध्ये, अगदी छातीवर घालण्याच्या माळांपर्यंत, कुळांना दूषित करण्यासाठी किंवा इतर कोणत्याही कारणासाठी असे करणाऱ्याला दुक्कटच होते. का? कारण तो अनाचार आहे आणि 'पापसमाचार' या पाठात सांगितल्याप्रमाणे तो पापसमाचार (वाईट आचरण) असल्यामुळे. जर आरामासाठी झाडे लावण्याप्रमाणे, वस्तूची (त्रिरत्नांची) पूजा करण्यासाठी अनापत्ती का होत नाही? असे विचारल्यास—ती अनापत्तीच आहे. कारण ज्याप्रमाणे तेथे कल्पिय-व्यवहाराने आणि पर्याय इत्यादींद्वारे अनापत्ती होते, त्याचप्रमाणे वस्तूच्या पूजेसाठी देखील अनापत्तीच होते.

Nanu [Pg.201] ca tattha ‘‘kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropetumpi vaṭṭatī’’ti vuttanti? Vuttaṃ, na pana mahāaṭṭhakathāyaṃ. Athāpi maññeyyāsi itarāsu vuttampi pamāṇaṃ. Mahāaṭṭhakathāyañca kappiyaudakasecanaṃ vuttaṃ, taṃ kathanti? Tampi na virujjhati. Tatra hi avisesena ‘‘rukkhaṃ ropentipi ropāpentipi, siñcantipi siñcāpentipī’’ti vattabbe ‘‘mālāvaccha’’nti vadanto ñāpeti ‘‘kulasaṅgahatthāya pupphaphalūpagameva sandhāyetaṃ vuttaṃ, aññatra pana pariyāyo atthī’’ti. Tasmā tattha pariyāyaṃ, idha ca pariyāyābhāvaṃ ñatvā yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ suvuttameva. Vuttañcetaṃ –

पण तिथे (आरामादींच्या हितासाठी झाडे लावताना) 'कल्प्य भूमीवर स्वतः झाड लावणे देखील योग्य आहे' असे म्हटले आहे की नाही? म्हटले आहे, परंतु महाअठ्ठकथेत असे म्हटलेले नाही. जरी तुम्ही असे मानत असाल की इतर अठ्ठकथांमध्ये जे म्हटले आहे ते देखील प्रमाण आहे; आणि महाअठ्ठकथेत कल्प्य पाणी शिंपडण्यास सांगितले आहे, तर हे दोन्ही कसे जुळू शकते? ते देखील विसंगत नाही. कारण की, तिथे सामान्यतः 'झाड लावतात किंवा लावून घेतात, पाणी घालतात किंवा घालून घेतात' असे म्हणण्याऐवजी 'मालागच्छ' (फुलांचे रोप) असे म्हणताना भगवान हे दर्शवतात की, हे कुलांचा संग्रह (गृहस्थांवर अनुग्रह) करण्यासाठी फुले व फळे देणाऱ्या झाडांच्या संदर्भातच म्हटले आहे. परंतु इतर ठिकाणी (उदा. आरामादींच्या हितासाठी) स्वतः करणे किंवा दुसऱ्याकडून करून घेणे या पर्यायाला वाव आहे. म्हणून, तिथे पर्यायाची शक्यता आणि येथे पर्यायाचा अभाव जाणून घेऊन, अठ्ठकथांमध्ये जे काही म्हटले आहे ते सुयोग्यच म्हटले आहे असे समजावे. आणि असे म्हटले आहे की -

‘‘Buddhena dhammo vinayo ca vutto;

Yo tassa puttehi tatheva ñāto;

So yehi tesaṃ matimaccajantā;

Yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsu.

बुद्धांनी जो धम्म आणि विनय सांगितला आहे, तो त्यांच्या पुत्रांनी (शिष्यांनी) तसाच जाणला. म्हणूनच, त्यांच्या मतांचे उल्लंघन न करता प्राचीन आचार्यांनी पूर्वी अठ्ठकथा रचल्या.

‘‘Tasmā hi yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ;

Taṃ vajjayitvāna pamādalekhaṃ;

Sabbampi sikkhāsu sagāravānaṃ;

Yasmā pamāṇaṃ idha paṇḍitāna’’nti.

म्हणूनच, अठ्ठकथांमध्ये जे काही म्हटले आहे, त्यातील लेखनातील चुका (प्रमादलेख) वगळता, ते सर्व काही शिक्षेमध्ये (विनय नियमांमध्ये) आदर बाळगणाऱ्या विद्वानांसाठी येथे प्रमाण मानले जाते.

Sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tattha siyā yadi vatthupūjanatthāyapi ganthānādīsu āpatti, haraṇādīsu kasmā anāpattīti? Kulitthīādīnaṃ atthāya haraṇato haraṇādhikāre hi visesetvā te kulitthīnantiādi vuttaṃ, tasmā buddhādīnaṃ atthāya harantassa anāpatti.

सर्व काही पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावे. तिथे आक्षेप घेणाऱ्याचा असा आक्षेप असू शकतो की, 'जर वस्तूच्या पूजेसाठी (बुद्धपूजेसाठी) देखील फुले गुंफणे इत्यादींमध्ये आपत्ती येत असेल, तर पूजेसाठी फुले वाहून नेणे इत्यादींमध्ये अनापत्ती का होते?' कारण की, कुलस्त्री इत्यादींच्या हितासाठी फुले वाहून नेल्यामुळे दोष होतो. वाहून नेण्याच्या अधिकारात भगवंतांनी 'ते कुलस्त्रींच्या...' इत्यादी विशेष रूपाने म्हटले आहे. म्हणून बुद्ध इत्यादींच्या पूजेसाठी फुले वाहून नेणाऱ्याला अनापत्ती (दोष नाही) आहे.

Tattha ekatovaṇṭikanti pupphānaṃ vaṇṭe ekato katvā katamālaṃ. Ubhatovaṇṭikanti ubhohi passehi pupphavaṇṭe katvā katamālaṃ. Mañjarikantiādīsu pana mañjarī viya katā pupphavikati mañjarikāti vuccati. Vidhūtikāti sūciyā vā salākāya vā sinduvārapupphādīni vijjhitvā katā. Vaṭaṃsakoti vataṃsako. Āveḷāti kaṇṇikā. Uracchadoti hārasadisaṃ ure ṭhapanakapupphadāmaṃ. Ayaṃ tāva ettha padavaṇṇanā.

तिथे, 'एकतोवण्टिक' म्हणजे फुलांचे देठ एका बाजूला एकत्र करून बनवलेली फुलांची माळ. 'उभतोवण्टिक' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी फुलांचे देठ एकत्र करून बनवलेली फुलांची माळ. 'मंजरिका' इत्यादींमध्ये, मंजिरीप्रमाणे (फुलांच्या गुच्छाप्रमाणे) बनवलेल्या फुलांच्या रचनेला 'मंजरिका' असे म्हणतात. 'विधूतिका' म्हणजे सुईने किंवा काडीने निर्गुडीची फुले इत्यादी टोचून बनवलेली माळ. 'वतंसक' म्हणजे डोक्यावर धारण करायचे फूल (शिरोभूषण). 'आवेळा' म्हणजे कानात घालायचे फूल (कर्णभूषण). 'उरच्छद' म्हणजे हाराप्रमाणे छातीवर घालण्याची फुलांची माळ. ही या संदर्भातील शब्दांची व्याख्या (पदवर्णना) आहे.

Ayaṃ pana ādito paṭṭhāya vitthārena āpattivinicchayo. Kuladūsanatthāya akappiyapathaviyaṃ mālāvacchaṃ ropentassa pācittiyañceva dukkaṭañca, tathā akappiyavohārena ropāpentassa. Kappiyapathaviyaṃ ropanepi [Pg.202] ropāpanepi dukkaṭameva. Ubhayatthāpi sakiṃ āṇattiyā bahunnampi ropane ekameva sapācittiyadukkaṭaṃ vā suddhadukkaṭaṃ vā hoti. Paribhogatthāya hi kappiyabhūmiyaṃ vā akappiyabhūmiyaṃ vā kappiyavohārena ropāpane anāpatti. Ārāmādiatthāyapi akappiyapathaviyaṃ ropentassa vā akappiyavacanena ropāpentassa vā pācittiyaṃ. Ayaṃ pana nayo mahāaṭṭhakathāyaṃ na suṭṭhu vibhatto, mahāpaccariyaṃ vibhattoti.

आता सुरुवातीपासून सविस्तरपणे आपत्तीचा निर्णय (आपत्तिविनिच्चय) खालीलप्रमाणे आहे: कुलांना दूषित करण्यासाठी (गृहस्थांना खूश करण्यासाठी) अकल्प्य भूमीवर फुलांचे रोप लावणाऱ्याला पाचित्तिय आणि दुक्कट दोष होतो; तसेच अकल्प्य व्यवहाराने (अयोग्य शब्दांनी) दुसऱ्याकडून लावून घेणाऱ्यालाही तोच दोष होतो. कल्प्य भूमीवर स्वतः लावण्यात किंवा दुसऱ्याकडून लावून घेण्यात केवळ दुक्कट दोष होतो. दोन्ही ठिकाणी एकदाच आज्ञा देऊन अनेक झाडे लावली तरी, एकच स-पाचित्तिय दुक्कट किंवा शुद्ध दुक्कट दोष होतो. कारण की, स्वतःच्या उपभोगासाठी कल्प्य किंवा अकल्प्य भूमीवर कल्प्य व्यवहाराने (योग्य शब्दांनी) दुसऱ्याकडून लावून घेण्यात अनापत्ती आहे. आरामादींच्या हितासाठी देखील अकल्प्य भूमीवर स्वतः लावणाऱ्याला किंवा अकल्प्य शब्दांनी दुसऱ्याकडून लावून घेणाऱ्याला पाचित्तिय दोष होतो. हा नियम महाअठ्ठकथेत चांगल्या प्रकारे स्पष्ट केलेला नाही, परंतु महापंचरीमध्ये तो चांगल्या प्रकारे स्पष्ट केला आहे, असे समजावे.

Siñcanasiñcāpane pana akappiyaudakena sabbattha pācittiyaṃ, kuladūsanaparibhogatthāya dukkaṭampi. Kappiyena tesaṃyeva dvinnamatthāya dukkaṭaṃ. Paribhogatthāya cettha kappiyavohārena siñcāpane anāpatti. Āpattiṭṭhāne pana dhārāvacchedavasena payogabahulatāya āpattibahulatā veditabbā.

पाणी घालणे आणि घालून घेणे या बाबतीत, अकल्प्य पाण्याने सर्व ठिकाणी पाचित्तिय दोष होतो, आणि कुलांना दूषित करण्यासाठी किंवा स्वतःच्या उपभोगासाठी पाणी घालण्यात किंवा घालून घेण्यात दुक्कट दोष देखील होतो. कल्प्य पाण्याने केवळ त्या दोन कारणांसाठी (कुलांना दूषित करणे आणि स्वतःचा उपभोग) पाणी घालण्यात किंवा घालून घेण्यात दुक्कट दोष होतो. आणि स्वतःच्या उपभोगासाठी कल्प्य व्यवहाराने पाणी घालून घेण्यात अनापत्ती आहे. आपत्तीच्या ठिकाणी, पाण्याच्या धारेच्या खंडित होण्याच्या वेगाने (प्रयोगाच्या बहुलतेमुळे) अनेक आपत्ती होतात, असे समजावे.

Kuladūsanatthāya ocinane pupphagaṇanāya dukkaṭapācittiyāni aññattha pācittiyāneva. Bahūni pana pupphāni ekapayogena ocinanto payogavasena kāretabbo. Ocināpane kuladūsanatthāya sakiṃ āṇatto bahumpi ocinati, ekameva sapācittiyadukkaṭaṃ, aññatra pācittiyameva.

कुलांना दूषित करण्यासाठी फुले तोडण्यात, फुलांच्या संख्येनुसार दुक्कट आणि पाचित्तिय दोष होतात. इतर ठिकाणी फुले तोडण्यात केवळ पाचित्तिय दोष होतो. परंतु एकाच प्रयत्नाने अनेक फुले तोडणाऱ्या भिक्खूला प्रयोगाच्या संख्येनुसार प्रायश्चित्त दिले पाहिजे. फुले तोडून घेण्याच्या बाबतीत, कुलांना दूषित करण्यासाठी एकदाच आज्ञा दिली असता, दुसऱ्याने अनेक फुले तोडली तरी, एकच स-पाचित्तिय दुक्कट दोष होतो; इतर ठिकाणी केवळ पाचित्तिय दोष होतो.

Ganthanādīsu sabbāpi cha pupphavikatiyo veditabbā – ganthimaṃ, gopphimaṃ, vedhimaṃ, veṭhimaṃ, pūrimaṃ, vāyimanti. Tattha ‘‘ganthimaṃ’’ nāma sadaṇḍakesu vā uppalapadumādīsu aññesu vā dīghavaṇṭesu pupphesu daṭṭhabbaṃ. Daṇḍakena daṇḍakaṃ vaṇṭena vā vaṇṭaṃ ganthetvā katameva hi ganthimaṃ. Taṃ bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā kātumpi akappiyavacanena kārāpetumpi na vaṭṭati. Evaṃ jāna, evaṃ kate sobheyya, yathā etāni pupphāni na vikiriyanti tathā karohītiādinā pana kappiyavacanena kāretuṃ vaṭṭati.

गुंफणे इत्यादींमध्ये फुलांच्या सहा प्रकारच्या रचना समजून घ्याव्यात - गंथिम (गुंफलेली), गोप्पिम (गुंफलेली/विणलेली), वेधिम (टोचलेली), वेठिम (वेढलेली), पूरिम (भरलेली) आणि वायिम (विणलेली). त्यापैकी 'गंथिम' म्हणजे देठ असलेल्या उत्पल, पदुम इत्यादी फुलांमध्ये किंवा लांब देठ असलेल्या इतर फुलांमध्ये पाहावे. कारण की, देठाने देठ किंवा देठाशी देठ गुंफून बनवलेली माळ म्हणजेच 'गंथिम' होय. ती माळ भिक्खूने किंवा भिक्खुणीने स्वतः बनवणे किंवा अकल्प्य शब्दांनी दुसऱ्याकडून बनवून घेणे योग्य नाही. परंतु, 'असे समज, असे केल्यास ते सुंदर दिसेल, ही फुले विखुरली जाणार नाहीत अशा प्रकारे कर' अशा कल्प्य (योग्य) शब्दांनी दुसऱ्याकडून करून घेणे योग्य आहे.

‘‘Gopphimaṃ’’ nāma suttena vā vākādīhi vā vassikapupphādīnaṃ ekatovaṇṭikaubhatovaṇṭikamālāvasena gopphanaṃ, vākaṃ vā rajjuṃ vā diguṇaṃ katvā tattha avaṇṭakāni nīpapupphādīni pavesetvā paṭipāṭiyā bandhanti, etampi gopphimameva. Sabbaṃ purimanayeneva na vaṭṭati.

'गोप्पिम' म्हणजे सुताने किंवा वल्कलाने (झाडाच्या सालीच्या doऱ्याने) मोगऱ्याची फुले इत्यादींना एकतोवण्टिक किंवा उभतोवण्टिक माळेच्या स्वरूपात विणणे; किंवा वल्कल अथवा दोरी दुहेरी करून, त्यात देठ नसलेली कदंबाची फुले इत्यादी ओवून एका ओळीत बांधतात, हे देखील 'गोप्पिम' च आहे. हे सर्व पूर्वोक्त नियमानुसारच अयोग्य आहे.

‘‘Vedhimaṃ’’ nāma savaṇṭakāni vassikapupphādīni vaṇṭesu, avaṇṭakāni vā vakulapupphādīni antochidde sūcitālahīrādīhi vinivijjhitvā āvunanti, etaṃ vedhimaṃ nāma, tampi purimanayeneva na vaṭṭati. Keci pana kadalikkhandhamhi kaṇṭake vā [Pg.203] tālahīrādīni vā pavesetvā tattha pupphāni vijjhitvā ṭhapenti, keci kaṇṭakasākhāsu, keci pupphacchattapupphakūṭāgārakaraṇatthaṃ chatte ca bhittiyañca pavesetvā ṭhapitakaṇṭakesu, keci dhammāsanavitāne baddhakaṇṭakesu, keci kaṇikārapupphādīni salākāhi vijjhanti, chattādhichattaṃ viya ca karonti, taṃ atioḷārikameva. Pupphavijjhanatthaṃ pana dhammāsanavitāne kaṇṭakampi bandhituṃ kaṇṭakādīhi vā ekapupphampi vijjhituṃ puppheyeva vā pupphaṃ pavesetuṃ na vaṭṭati. Jālavitānavedika-nāgadantaka pupphapaṭicchakatālapaṇṇaguḷakādīnaṃ pana chiddesu asokapiṇḍiyā vā antaresu pupphāni pavesetuṃ na doso. Etaṃ vedhimaṃ nāma na hoti. Dhammarajjuyampi eseva nayo.

'वेधिम' म्हणजे देठ असलेली मोगऱ्याची फुले इत्यादी देठांमध्ये, किंवा देठ नसलेली बकुळीची फुले इत्यादी मध्यभागी सुईने किंवा ताडाच्या पानाच्या शिरेने टोचून ओवणे; याला 'वेधिम' म्हणतात. ते देखील पूर्वोक्त नियमानुसारच अयोग्य आहे. परंतु काही लोक केळीच्या खांबात काटे किंवा ताडाच्या पानाच्या शिरा खुपसून, त्यावर फुले टोचून ठेवतात; काही लोक काट्यांच्या फांद्यांवर फुले टोचून ठेवतात; काही लोक फुलांचे छत्र किंवा फुलांचे कुटागार (शिखर) बनवण्यासाठी छत्रावर आणि भिंतीवर खुपसून ठेवलेल्या काट्यांवर फुले टोचून ठेवतात; काही लोक धर्मासनाच्या वितानावर (छतावर) बांधलेल्या काट्यांवर फुले टोचून ठेवतात; काही लोक पिवळ्या कण्हेरीची फुले काड्यांनी टोचतात आणि छत्रावर छत्र असल्याप्रमाणे करतात, ते सर्व अत्यंत स्थूल (अयोग्य) आहे. परंतु, फुले टोचण्यासाठी धर्मासनाच्या वितानावर काटा बांधणे, किंवा काट्यांनी एक फूल देखील टोचणे, किंवा फुलामध्येच दुसरे फूल ओवणे योग्य नाही. परंतु जाळीदार वितान, वेदिका, नागदंतक (भिंतीवरील खुंटी), फुलांचे भांडे, ताडपत्राचा चेंडू इत्यादींच्या छिद्रांमध्ये किंवा अशोकाच्या फुलांच्या गुच्छाच्या मध्यभागी फुले ओवल्यास दोष नाही. हे 'वेधिम' नव्हे. धम्मरज्जूच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

‘‘Veṭhimaṃ’’ nāma pupphadāmapupphahatthakesu daṭṭhabbaṃ. Keci hi matthakadāmaṃ karontā heṭṭhā ghaṭakākāraṃ dassetuṃ pupphehi veṭhenti, keci aṭṭhaṭṭha vā dasa dasa vā uppalapupphādīni suttena vā vākena vā daṇḍakesu bandhitvā uppalahatthake vā padumahatthake vā karonti, taṃ sabbaṃ purimanayeneva na vaṭṭati. Sāmaṇerehi uppāṭetvā thale ṭhapitauppalādīni kāsāvena bhaṇḍikampi bandhituṃ na vaṭṭati. Tesaṃyeva pana vākena vā daṇḍakena vā bandhituṃ aṃsabhaṇḍikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati. Aṃsabhaṇḍikā nāma khandhe ṭhapitakāsāvassa ubho ante āharitvā bhaṇḍikaṃ katvā tasmiṃ pasibbake viya pupphāni pakkhipanti, ayaṃ vuccati aṃsabhaṇḍikā, etaṃ kātuṃ vaṭṭati. Daṇḍakehi paduminipaṇṇaṃ vijjhitvā uppalādīni paṇṇena veṭhetvā gaṇhanti, tatrāpi pupphānaṃ upari paduminipaṇṇameva bandhituṃ vaṭṭati. Heṭṭhā daṇḍakaṃ pana bandhituṃ na vaṭṭati.

‘वेठिम’ (गुंडाळलेले किंवा वेढलेले फूल) हे फुलांच्या माळा आणि फुलांच्या गुच्छांमध्ये समजून घ्यावे. काही लोक प्रवचन मंचाच्या वर लटकणारी फुलांची माळ बनवताना, खाली लहान घागरीचा आकार दाखवण्यासाठी फुलांनी वेढतात (गुंडाळतात). काही लोक आठ-आठ किंवा दहा-दहा उत्पल (कमळ) इत्यादी फुले दोऱ्याने किंवा वल्कलाने (झाडाच्या सालीच्या धाग्याने) दांड्यांवर बांधून उत्पलांचे गुच्छ किंवा कमळांचे गुच्छ बनवतात; ते सर्व पूर्वीच्या नियमाप्रमाणेच अयोग्य आहे. सामणेरांनी उपटून जमिनीवर ठेवलेली उत्पल इत्यादी फुले काषाय वस्त्राने (चीवराने) गाठोडे बांधणे देखील अयोग्य आहे. परंतु, त्यांच्याच वल्कलाने किंवा दांड्याने बांधून खांद्यावरील गाठोडे (अंसभंडिक) बनवणे योग्य आहे. ‘अंसभंडिका’ म्हणजे खांद्यावर ठेवलेल्या काषाय वस्त्राची दोन्ही टोके एकत्र आणून गाठोडे बनवणे आणि त्यात पिशवीप्रमाणे फुले टाकणे; याला ‘अंसभंडिका’ म्हणतात, हे करणे योग्य आहे. काड्यांनी कमळाचे पान टोचून आणि उत्पल इत्यादी फुले पानाने वेढून लोक घेतात, तेथेही फुलांच्या वर कमळाचे पानच बांधणे योग्य आहे. खाली दांडा बांधणे मात्र अयोग्य आहे.

‘‘Pūrimaṃ’’ nāma mālāguṇe ca pupphapaṭe ca daṭṭhabbaṃ. Yo hi mālāguṇena cetiyaṃ vā bodhiṃ vā vedikaṃ vā parikkhipanto puna ānetvā pūrimaṭhānaṃ atikkāmeti, ettāvatāpi pūrimaṃ nāma hoti. Ko pana vādo anekakkhattuṃ parikkhipantassa, nāgadanta-kantarehi pavesetvā haranto olambakaṃ katvā puna nāgadantakaṃ parikkhipati, etampi pūrimaṃ nāma. Nāgadantake pana pupphavalayaṃ pavesetuṃ vaṭṭati. Mālāguṇehi pupphapaṭaṃ karonti. Tatrāpi ekameva mālāguṇaṃ harituṃ vaṭṭati. Puna paccāharato pūrimameva hoti, taṃ sabbaṃ purimanayeneva na vaṭṭati. Mālāguṇehi pana bahūhipi kataṃ pupphadāmaṃ labhitvā āsanamatthakādīsu bandhituṃ vaṭṭati. Atidīghaṃ pana mālāguṇaṃ [Pg.204] ekavāraṃ haritvā vā parikkhipitvā vā puna aññassa bhikkhuno dātuṃ vaṭṭati. Tenāpi tatheva kātuṃ vaṭṭati.

‘पूरिम’ (पुन्हा भरलेले किंवा पुनरावृत्ती केलेले फूल) हे फुलांच्या माळांमध्ये आणि फुलांच्या पटांमध्ये (चादरींमध्ये) समजून घ्यावे. जो भिक्खू फुलांच्या माळेने चैत्य, बोधिवृक्ष किंवा वेदिकेला वेढताना, पुन्हा ती माळ आणून पूर्वी वेढलेल्या जागेच्या पुढे नेतो, तेवढ्यानेच ते ‘पूरिम’ नावाचे होते. मग अनेक वेळा वेढणाऱ्याच्या बाबतीत काय सांगावे? हत्तीच्या दातासारख्या खुंट्यांच्या मधून ओवून नेऊन, लटकती माळ करून, पुन्हा खुंटीवर वेढून टाकतो, ते देखील ‘पूरिम’ नावाचेच होते. परंतु, खुंटीमध्ये फुलांचे कडे (वलय) घालणे योग्य आहे. फुलांच्या माळांनी फुलांचे पट बनवतात, तेथेही केवळ एकच फुलांची माळ ओढणे योग्य आहे. पुन्हा परत आणल्यास ते ‘पूरिम’च होते; ते सर्व पूर्वीच्या नियमाप्रमाणेच अयोग्य आहे. परंतु, अनेक फुलांच्या माळांनी बनवलेले फुलांचे तोरण मिळाल्यास ते आसनमंचाच्या वर इत्यादी ठिकाणी बांधणे योग्य आहे. परंतु, अतिशय लांब फुलांची माळ एकदा ओढून किंवा वेढून, पुन्हा दुसऱ्या भिक्खूला देणे योग्य आहे. त्यानेही तसेच करणे योग्य आहे.

‘‘Vāyimaṃ’’ nāma pupphajālapupphapaṭapuppharūpesu daṭṭhabbaṃ. Cetiyesu pupphajālaṃ karontassa ekamekamhi jālacchidde dukkaṭaṃ. Bhitticchattabodhitthambhādīsupi eseva nayo. Pupphapaṭaṃ pana parehi pūritampi vāyituṃ na labbhati. Gopphimapuppheheva hatthiassādirūpakāni karonti, tānipi vāyimaṭṭhāne tiṭṭhanti. Purimanayeneva sabbaṃ na vaṭṭati. Aññehi kataparicchede pana pupphāni ṭhapentena hatthiassādirūpakampi kātuṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana kalambakena aḍḍhacandakena ca saddhiṃ aṭṭhapupphavikatiyo vuttā. Tattha kalambakoti aḍḍhacandakantare ghaṭikadāmaolambako vutto. ‘‘Aḍḍhacandako’’ti aḍḍhacandākārena mālāguṇaparikkhepo. Tadubhayampi pūrimeyeva paviṭṭhaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘dve tayo mālāguṇe ekato katvā pupphadāmakaraṇampi vāyimaṃyevā’’ti vuttaṃ. Tampi idha pūrimaṭṭhāneyeva paviṭṭhaṃ, na kevalañca pupphaguḷadāmameva piṭṭhamayadāmampi geṇḍukapupphadāmampi kurundiyaṃ vuttaṃ, kharapattadāmampi sikkhāpadassa sādhāraṇattā bhikkhūnampi bhikkhunīnampi neva kātuṃ na kārāpetuṃ vaṭṭati. Pūjānimittaṃ pana kappiyavacanaṃ sabbattha vattuṃ vaṭṭati. Pariyāyaobhāsanimittakammāni vaṭṭantiyeva.

‘वायिम’ (विणलेले फूल) हे फुलांचे जाळे, फुलांचे पट आणि फुलांच्या आकृत्यांमध्ये समजून घ्यावे. चैत्यांवर फुलांचे जाळे बनवणाऱ्याला प्रत्येक जाळ्याच्या छिद्रागणिक दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होते. भिंत, छत्र, बोधिवृक्ष, खांब इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. इतरांनी लांबीने पूर्ण केलेले फुलांचे पट देखील रुंदीने विणण्याची परवानगी नाही. गुंफलेल्या फुलांनीच हत्ती, घोडे इत्यादींचे आकार बनवतात, ते देखील ‘वायिम’ च्या श्रेणीत येतात. पूर्वीच्या नियमाप्रमाणेच हे सर्व अयोग्य आहे. परंतु, इतरांनी ठरवून दिलेल्या मर्यादेत फुले ठेवून हत्ती, घोडे इत्यादींचे आकार बनवणे योग्य आहे. महाप्रत्यरी अठ्ठकथेत कलम्बक आणि अर्धचंद्रक यांसह आठ प्रकारच्या फुलांच्या कलाकृती सांगितल्या आहेत. तेथे ‘कलम्बक’ म्हणजे अर्धचंद्राच्या मध्ये घागरीच्या आकाराचे लटकणारे फुलांचे तोरण म्हटले आहे. ‘अर्धचंद्रक’ म्हणजे अर्धचंद्राच्या आकारात फुलांच्या माळेने वेढणे. हे दोन्ही प्रकार ‘पूरिम’ मध्येच समाविष्ट होतात. कुरुंदी अठ्ठकथेत मात्र “दोन किंवा तीन फुलांच्या माळा एकत्र करून फुलांचे तोरण बनवणे हे देखील ‘वायिम’च आहे” असे म्हटले आहे. ते देखील येथे ‘पूरिम’ च्या श्रेणीतच समाविष्ट होते. केवळ फुलांच्या चेंडूंचे तोरणच नव्हे, तर पिठाचे तोरण आणि सुताच्या चेंडूंचे तोरण देखील कुरुंदीत सांगितले आहे. सोन्याच्या पानांचे तोरण देखील, हा शिक्षापद सामायिक असल्यामुळे, भिक्खूंना आणि भिक्खुणींना स्वतः बनवणे किंवा इतरांकडून बनवून घेणे मुळीच योग्य नाही. परंतु, पूजेच्या उद्देशाने सर्व प्रकारच्या फुलांच्या बाबतीत कप्पिय (योग्य) वचन बोलणे योग्य आहे. पर्याय (परोक्ष कृती), संकेत किंवा निमित्त दाखवून केलेली कामे योग्यच आहेत.

Tuvaṭṭentīti nipajjanti. Lāsentīti pītiyā uppilavamānā viya uṭṭhahitvā lāsiyanāṭakaṃ nāṭenti, recakaṃ denti. Naccantiyāpi naccantīti yadā nāṭakitthī naccati, tadā tepi tassā purato vā pacchato vā gacchantā naccanti. Naccantiyāpi gāyantīti yadā sā naccati, tadā naccānurūpaṃ gāyanti. Esa nayo sabbattha. Aṭṭhapadepi kīḷantīti aṭṭhapadaphalake jūtaṃ kīḷanti. Tathā dasapade, ākāsepīti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanti. Parihārapathepīti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha pariharitabbapathaṃ pariharantā kīḷanti. Santikāyapi kīḷantīti santikakīḷāya kīḷanti, ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā pāsāṇasakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca, sace tattha kāci calati, parājayo hoti. Khalikāyāti jūtaphalake pāsakakīḷāya kīḷanti. Ghaṭikāyāti ghaṭikā vuccati daṇḍakakīḷā, tāya kīḷanti. Dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharantā vicaranti.

‘तुवट्टेन्ति’ म्हणजे झोपतात (लोळतात). ‘लासेन्ति’ म्हणजे आनंदाने तरंगल्यासारखे उठून नृत्याचा अभिनय करतात, हालचाली करतात. ‘नाचणाऱ्या स्त्रीसोबत नाचतात’ म्हणजे जेव्हा नर्तकी नाचते, तेव्हा ते देखील तिच्या पुढे किंवा मागे चालत नाचतात. ‘नाचणाऱ्या स्त्रीसोबत गातात’ म्हणजे जेव्हा ती नाचते, तेव्हा ते नृत्याला साजेसे गातात. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. ‘अठ्ठपद’ वर खेळतात म्हणजे आठ घरांच्या पटावर द्यूत खेळतात. तसेच दहा घरांच्या पटावर (दसपद). ‘आकाशेपि’ (आकाशातही) म्हणजे आठ घरांच्या किंवा दहा घरांच्या पटाप्रमाणेच केवळ हवेतच (काल्पनिक पटावर) खेळतात. ‘परिहारपथेपि’ म्हणजे जमिनीवर विविध मार्गांची वर्तुळे बनवून, तेथे टाळायच्या मार्गांचे उल्लंघन टाळत खेळतात. ‘संतिकायपि’ खेळतात म्हणजे संतिका खेळाने खेळतात; एकत्र ठेवलेल्या सोंगट्या किंवा दगड-गोटे न हलवता केवळ नखाने बाजूला सारतात आणि जवळ आणतात, जर तेथे एखादी सोंगटी हलली तर पराभव होतो. ‘खलिकाया’ म्हणजे द्यूतपटावर फाशांचा खेळ खेळतात. ‘घटिकाया’ म्हणजे घटिका खेळ, ज्याला काठीचा खेळ (विटी-दांडू) म्हणतात, त्याने खेळतात; लांब काठीने लहान काठीला मारत फिरतात.

Salākahatthenāti [Pg.205] lākhāya vā mañjaṭṭhiyā vā piṭṭhaudake vā salākahatthaṃ temetvā ‘‘kiṃ hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādīrūpāni dassentā kīḷanti. Akkhenāti guḷena. Paṅgacīrenāti paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikā, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakenāti gāmadārakānaṃ kīḷanakena khuddakanaṅgalena. Mokkhacikāyāti mokkhacikā vuccati samparivattakakīḷā, ākāse vā daṇḍaṃ gahetvā, bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattantā kīḷantīti attho. Ciṅgulakenāti ciṅgulakaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ, tena kīḷanti. Pattāḷhakenāti pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālikādīni minantā kīḷanti. Rathakenāti khuddakarathena. Dhanukenāti khuddakadhanunā.

‘सलाकाहत्थेन’ म्हणजे लाखेच्या पाण्यात, मंजिष्ठाच्या पाण्यात किंवा पिठाच्या पाण्यात काड्यांचा जुडगा ओला करून, “काय हवे?” असे विचारून जमिनीवर किंवा भिंतीवर तो मारून हत्ती, घोडे इत्यादींचे आकार दाखवत खेळतात. ‘अक्खेन’ म्हणजे गोटीने खेळतात. ‘पंगचीरेन’ म्हणजे पानांची बनवलेली पिपाणी, ती वाजवत खेळतात. ‘वंककेन’ म्हणजे गावच्या मुलांचे खेळणे असलेल्या लहान नांगराने खेळतात. ‘मोक्खचिकाया’ म्हणजे मोक्खचिका खेळ, ज्याला कोलांटउडी मारण्याचा खेळ म्हणतात; हवेत काठी पकडून किंवा जमिनीवर डोके ठेवून वर-खाली गोल फिरत खेळतात, असा अर्थ आहे. ‘चिङ्गुलकेन’ म्हणजे ताडाच्या पानांनी बनवलेले आणि वाऱ्याच्या झोताने गोल फिरणारे चक्र (भिरभिरं), त्याने खेळतात. ‘पत्ताळहकेन’ म्हणजे पानांचे बनवलेले माप, त्याने वाळू इत्यादी मोजत खेळतात. ‘रथकेन’ म्हणजे लहान रथाने खेळतात. ‘धनुकेन’ म्हणजे लहान धनुष्याने खेळतात.

Akkharikāyāti akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Manesikāyāti manesikā vuccati manasā cintitajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Yathāvajjenāti yathāvajjaṃ vuccati kāṇakuṇikakhañjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā tāya kīḷanti, velambhakā viya. Hatthismimpi sikkhantīti hatthinimittaṃ yaṃ sippaṃ sikkhitabbaṃ, taṃ sikkhanti. Eseva nayo assādīsu. Dhāvantipīti parammukhā gacchantā dhāvanti. Ādhāvantipīti yattakaṃ dhāvanti, tattakameva abhimukhā puna āgacchantā ādhāvanti. Nibbujjhantīti mallayuddhaṃ karonti. Nalāṭikampi dentīti ‘‘sādhu, sādhu, bhaginī’’ti attano nalāṭe aṅguliṃ ṭhapetvā tassā nalāṭe ṭhapenti. Vividhampi anācāraṃ ācarantīti aññampi pāḷiyaṃ anāgataṃ mukhaḍiṇḍimādivividhaṃ anācāraṃ ācaranti.

अक्खरिकायाति (अक्खरिका) म्हणजे आकाशात किंवा पाठीवर अक्षरे ओळखण्याचा खेळ, ज्याने ते खेळतात. मनेसिकायति (मनेसिका) म्हणजे मनात विचार केलेल्या गोष्टी ओळखण्याचा खेळ, ज्याने ते खेळतात. यथावज्जेनाति (यथावज्जं) म्हणजे आंधळे, वाकडे, लंगडे इत्यादींचे जे जे दोष आहेत, त्यांचे अनुकरण करून दाखवण्याचा खेळ; विदूषकांप्रमाणे (वेलम्भक) ते या खेळाने खेळतात. हत्थिस्मिम्पि सिक्खन्तीति म्हणजे हत्तीच्या संदर्भात जी कला शिकायची असते, ती ते शिकतात. घोड्यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. धावन्तिपीति म्हणजे तोंड फिरवून (दुसऱ्या बाजूला तोंड करून) पळतात. आधावन्तिपीति म्हणजे जितके दूर पळतात, तितकेच पुन्हा समोर तोंड करून परत पळत येतात. निब्बुज्झन्तीति म्हणजे मल्लयुद्ध (कुस्ती) करतात. नलाटिकम्पि देन्तीति म्हणजे “छान, छान, भगिनी!” असे म्हणून स्वतःच्या कपाळावर बोट ठेवून तिच्या कपाळावर ठेवतात. विविधम्पि अनाचारं आचरन्तीति म्हणजे पालिपाठात थेट न आलेले इतरही तोंड वाजवणे (मुखडिंडिम) इत्यादी विविध प्रकारचे अनाचार करतात।

432. Pāsādikenāti pasādāvahena, sāruppena samaṇānucchavikena. Abhikkantenāti gamanena. Paṭikkantenāti nivattanena. Ālokitenāti purato dassanena. Vilokitenāti ito cito ca dassanena. Samiñjitenāti pabbasaṅkocanena. Pasāritenāti tesaṃyeva pasāraṇena. Sabbattha itthambhūtākhyānatthe karaṇavacanaṃ, satisampajaññehi abhisaṅkhatattā pāsādika abhikkanta-paṭikkanta-ālokita-vilokita-samiñjita-pasārito hutvāti vuttaṃ hoti. Okkhittacakkhūti heṭṭhā-khittacakkhu[Pg.206]. Iriyāpathasampannoti tāya pāsādikaabhikkantāditāya sampannairiyāpatho.

४३२. पासादिकेनाति म्हणजे प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्या, योग्य आणि श्रमणांना शोभणाऱ्या (पद्धतीने). अभिक्कन्तेनाति म्हणजे पुढे जाण्याने. पटिक्कन्तेनाति म्हणजे मागे फिरण्याने. आलोकितेनाति म्हणजे समोर पाहण्याने. विलोकितेनाति म्हणजे इकडे तिकडे पाहण्याने. समिञ्जितेनाति म्हणजे सांधे आकुंचन पावण्याने (हात-पाय वाकवण्याने). पसारितेनाति म्हणजे तेच सांधे पसरवण्याने (हात-पाय सरळ करण्याने). सर्व ठिकाणी 'इत्थंभूताख्यान' अर्थामध्ये तृतीया विभक्ती आहे. स्मृती आणि संप्रजननाने सुसंस्कृत केल्यामुळे प्रसन्नतादायक पुढे जाणे, मागे फिरणे, समोर पाहणे, इकडे तिकडे पाहणे, आकुंचन करणे आणि प्रसरण करणे यांसह भिक्षेसाठी प्रवेश केला, असा याचा अर्थ आहे. ओक्खित्तचक्खूति म्हणजे खाली नजर ठेवलेला. इरियापथसम्पन्नोति म्हणजे त्या प्रसन्नतादायक पुढे जाणे इत्यादींनी युक्त अशा ईर्यापथाने संपन्न असलेला।

Kvāyanti ko ayaṃ. Abalabalo viyāti abalo kira bondo vuccati, atisayatthe ca idaṃ āmeḍitaṃ, tasmā atibondo viyāti vuttaṃ hoti. Mandamandoti abhikkantādīnaṃ anuddhatatāya atimando. Atisaṇhoti evaṃ guṇameva dosato dassenti. Bhākuṭikabhākuṭiko viyāti okkhittacakkhutāya bhakuṭiṃ katvā saṅkuṭitamukho kupito viya vicaratīti maññamānā vadanti. Saṇhāti nipuṇā, ‘‘amma tāta bhaginī’’ti evaṃ upāsakajanaṃ yuttaṭṭhāne upanetuṃ chekā, na yathā ayaṃ; evaṃ abalabalo viyāti adhippāyo. Sakhilāti sākhalyena yuttā. Sukhasambhāsāti idaṃ purimassa kāraṇavacanaṃ. Yesañhi sukhasambhāsā sammodanīyakathā nelā hoti kaṇṇasukhā, te sakhilāti vuccanti. Tenāhaṃsu – ‘‘sakhilā sukhasambhāsā’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo – amhākaṃ ayyā upāsake disvā madhuraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathenti, tasmā sakhilā sukhasambhāsā, na yathā ayaṃ; evaṃ mandamandā viyāti. Mihitapubbaṅgamāti mihitaṃ pubbaṅgamaṃ etesaṃ vacanassāti mihitapubbaṅgamā, paṭhamaṃ sitaṃ katvā pacchā vadantīti attho. Ehisvāgatavādinoti upāsakaṃ disvā ‘‘ehi svāgataṃ tavā’’ti evaṃvādino, na yathā ayaṃ; evaṃ saṅkuṭitamukhatāya bhākuṭikabhākuṭikā viya evaṃ mihitapubbaṅgamāditāya abhākuṭikabhāvaṃ atthato dassetvā puna sarūpenapi dassento āhaṃsu – ‘‘abhākuṭikā uttānamukhā pubbabhāsino’’ti. Uppaṭipāṭiyā vā tiṇṇampi ākārānaṃ abhāvadassanametanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Ettha hi ‘‘abhākuṭikā’’ti iminā bhākuṭikabhākuṭikākārassa abhāvo dassito. ‘‘Uttānamukhā’’ti iminā mandamandākārassa, ye hi cakkhūni ummiletvā ālokanena uttānamukhā honti, na te mandamandā. Pubbabhāsinoti iminā abalabalākārassa abhāvo dassito, ye hi ābhāsanakusalatāya ‘‘amma tātā’’ti paṭhamataraṃ ābhāsanti, na te abalabalāti.

क्वायन्ति म्हणजे हा कोण? अबलबलो वियाति म्हणजे 'अबल' म्हणजे जड बुद्धीचा किंवा मंद. अतिशय अर्थामध्ये ही द्विरुक्ती (आमेडित) आहे, म्हणून 'अतिशय जड बुद्धीच्या माणसासारखा' असा अर्थ होतो. मन्दमन्दोति म्हणजे पुढे जाणे इत्यादींमध्ये चंचलता नसल्यामुळे अत्यंत मंद किंवा अत्यंत सौम्य. अशा प्रकारे ते गुणालाच दोष म्हणून दाखवतात. भाकुटिकभाकुटिको वियाति म्हणजे खाली नजर ठेवल्यामुळे कपाळावर आट्या घालून, चेहरा आकुंचित करून जणू काही रागावल्यासारखा फिरतो, असे मानून ते म्हणतात. सण्हाति म्हणजे निपुण, "आई, बाबा, भगिनी" अशा प्रकारे उपासकांना योग्य ठिकाणी जोडण्यात चतुर; याच्यासारखे जड बुद्धीचे नसतात, असा अभिप्राय आहे. सखिलाति म्हणजे सौजन्याने युक्त. सुखसम्भासाति हे आधीच्या शब्दाचे कारण सांगणारे वचन आहे. ज्यांचे बोलणे सुखकारक, आनंददायी, निर्दोष आणि कानाला सुख देणारे असते, त्यांना 'सखिल' म्हणतात. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "sakhilā sukhasambhāsā" (सखिला सुखसम्भासा). येथे हा अभिप्राय आहे - आमचे पूज्य आर्य उपासकांना पाहून गोड आणि आनंददायी बोलतात, म्हणून ते सखिल आणि सुखसंभाषी आहेत; याच्यासारखे अत्यंत मंद नाहीत. मिहितपुब्बङ्गमाति म्हणजे ज्यांच्या बोलण्याच्या आधी स्मितहास्य असते ते 'मिहितपुब्बंगमा'; आधी स्मितहास्य करून नंतर बोलतात, असा अर्थ आहे. एहिस्वागतवादिनोति म्हणजे उपासकाला पाहून "या, आपले स्वागत असो" असे बोलणारे; याच्यासारखे तोंड कडू करून कपाळावर आट्या घालणारे नसतात. अशा प्रकारे स्मितहास्य इत्यादींद्वारे कपाळावर आट्या न घालण्याचा भाव अर्थतः दाखवून, पुन्हा प्रत्यक्ष शब्दांत सांगताना त्यांनी म्हटले आहे - "अभाकुटिका उत्तानमुखा पुब्बभासिनो". किंवा उलट क्रमाने तिन्ही लक्षणांचा अभाव दाखवणारे हे वचन आहे, असे समजावे. कसे? येथे "अभाकुटिका" याने कपाळावर आट्या घालण्याच्या स्वभावाचा अभाव दाखवला आहे. "उत्तानमुखा" याने अत्यंत मंद स्वभावाचा अभाव दाखवला आहे; कारण जे डोळे उघडून पाहिल्यामुळे प्रसन्न चेहऱ्याचे असतात, ते मंद नसतात. पुब्बभासिनोति याने जड बुद्धीच्या स्वभावाचा अभाव दाखवला आहे; कारण जे संभाषणकुशलतेमुळे "आई, बाबा" असे आधीच बोलतात, ते जड बुद्धीचे नसतात।

Ehi, bhante, gharaṃ gamissāmāti so kira upāsako ‘‘na kho, āvuso, piṇḍo labbhatī’’ti vutte ‘‘tumhākaṃ bhikkhūhiyeva etaṃ kataṃ[Pg.207], sakalampi gāmaṃ vicarantā na lacchathā’’ti vatvā piṇḍapātaṃ dātukāmo ‘‘ehi, bhante, gharaṃ gamissāmā’’ti āha. Kiṃ panāyaṃ payuttavācā hoti, na hotīti? Na hoti. Pucchitapañho nāmāyaṃ kathetuṃ vaṭṭati. Tasmā idāni cepi pubbaṇhe vā sāyanhe vā antaragharaṃ paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ koci puccheyya – ‘‘kasmā, bhante, carathā’’ti? Yenatthena carati, taṃ ācikkhitvā ‘‘laddhaṃ na laddha’’nti vutte sace na laddhaṃ, ‘‘na laddha’’nti vatvā yaṃ so deti, taṃ gahetuṃ vaṭṭati.

एहि, भन्ते, घरं गमिस्सामाति म्हणजे तो उपासक "हे आवुसो, भिक्षा मिळत नाही" असे (भिक्षूने) म्हटल्यावर, "तुमच्या भिक्षूंनीच हे केले आहे, संपूर्ण गावात फिरलात तरी तुम्हाला काही मिळणार नाही" असे बोलून, पिंडपात देण्याच्या इच्छेने "भंते, या, घरी जाऊया" असे म्हणाला. पण हे बोलणे याचनायुक्त (प्रयुक्तवाचा) आहे का? नाही, हे तसे नाही. हा विचारलेला प्रश्न आहे, त्याचे उत्तर देणे योग्य आहे. म्हणून आताही जर सकाळी किंवा संध्याकाळी गावात प्रवेश केलेल्या भिक्षूला कोणी विचारले - "भंते, आपण कशासाठी फिरत आहात?" तर ज्या कारणासाठी फिरत आहेत ते सांगून, "मिळाले की नाही मिळाले?" असे विचारल्यावर जर मिळाले नसेल, तर "मिळाले नाही" असे सांगून तो जे काही देईल ते ग्रहण करणे योग्य आहे।

Duṭṭhoti na pasādādīnaṃ vināsena duṭṭho, puggalavasena duṭṭho. Dānapathānīti dānāniyeva vuccanti. Atha vā dānapathānīti dānanibaddhāni dānavattānīti vuttaṃ hoti. Upacchinnānīti dāyakehi upacchinnāni, na te tāni etarahi denti. Riñcantīti visuṃ honti nānā honti, pakkamantīti vuttaṃ hoti. Saṇṭhaheyyāti sammā tiṭṭheyya, pesalānaṃ bhikkhūnaṃ patiṭṭhā bhaveyya.

दुट्ठोति म्हणजे प्रसन्नता इत्यादींच्या नाशाने दुष्ट झालेला नाही, तर व्यक्तीच्या दृष्टीने दुष्ट झालेला आहे. दानपथानीति म्हणजे दानालाच 'दानपथ' म्हणतात. किंवा 'दानपथ' म्हणजे नियमितपणे दिले जाणारे दान किंवा दानव्रत, असा अर्थ आहे. उपच्छिन्नानीति म्हणजे दात्यांनी बंद केलेले; ते आता ते दान देत नाहीत. रिञ्चन्तीति म्हणजे वेगळे होतात, नाना होतात, निघून जातात, असा अर्थ आहे. सण्ठहेय्याति म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित voire, शीलवान भिक्षूंचा आधार व्हावा।

Evamāvusoti kho so bhikkhu saddhassa pasannassa upāsakassa sāsanaṃ sampaṭicchi. Evarūpaṃ kira sāsanaṃ kappiyaṃ harituṃ vaṭṭati, tasmā ‘‘mama vacanena bhagavato pāde vandathā’’ti vā ‘‘cetiyaṃ paṭimaṃ bodhiṃ saṅghattheraṃ vandathā’’ti vā ‘‘cetiye gandhapūjaṃ karotha, pupphapūjaṃ karothā’’ti vā ‘‘bhikkhū sannipātetha, dānaṃ dassāma, dhammaṃ sossāmāti vā īdisesu sāsanesu kukkuccaṃ na kātabbaṃ. Kappiyasāsanāni etāni na gihīnaṃ gihikammapaṭisaṃyuttānīti. Kuto ca tvaṃ, bhikkhu, āgacchasīti nisinno so bhikkhu na āgacchati atthato pana āgato hoti; evaṃ santepi vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ labbhati, tasmā na doso. Pariyosāne ‘‘tato ahaṃ bhagavā āgacchāmī’’ti etthāpi vacane eseva nayo.

एवमावुसोति म्हणजे त्या भिक्षूने श्रद्धाळू आणि प्रसन्न उपासकाचा निरोप स्वीकारला. अशा प्रकारचा कप्पिय (योग्य) निरोप वाहून नेणे योग्य आहे. म्हणून "माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांना वंदन करा" किंवा "चेतिय, प्रतिमा, बोधिवृक्ष, संघस्थेरांना वंदन करा" किंवा "चेतियवर गंधपूजा करा, पुष्पपूजा करा" किंवा "भिक्षूंना एकत्रित करा, आम्ही दान देऊ, धर्म ऐकू" अशा प्रकारच्या निरोपांच्या बाबतीत शंका (कुक्कुच्च) बाळगू नये. हे कप्पिय निरोप आहेत, गृहस्थांच्या गृहकामाशी संबंधित नाहीत, असे समजावे. कुतो च त्वं, भिक्खु, आगच्छसीति म्हणजे बसलेला तो भिक्षू येत नाही, पण अर्थाच्या दृष्टीने तो आलेला असतो. असे असले तरी, वर्तमानकाळाच्या जवळ असलेल्या भूतकाळासाठी वर्तमानकाळाचे रूप वापरता येते, म्हणून यात काही दोष नाही. शेवटी "तेथून मी येत आहे" या वाक्यातही हाच नियम लागू होतो।

433. Paṭhamaṃ assajipunabbasukā bhikkhū codetabbāti ‘‘mayaṃ tumhe vattukāmā’’ti okāsaṃ kāretvā vatthunā ca āpattiyā ca codetabbā. Codetvā yaṃ na saranti, taṃ sāretabbā. Sace vatthuñca āpattiñca paṭijānanti, āpattimeva vā paṭijānanti, na vatthuṃ, āpattiṃ ropetabbā. Atha vatthumeva paṭijānanti, nāpattiṃ; evampi ‘‘imasmiṃ vatthusmiṃ ayaṃ nāma āpattī’’ti ropetabbā eva. Yadi neva vatthuṃ, nāpattiṃ paṭijānanti, āpattiṃ na ropetabbā ayamettha vinicchayo. Yathāpaṭiññāya pana āpattiṃ [Pg.208] ropetvā; evaṃ pabbājanīyakammaṃ kātabbanti dassento ‘‘byattena bhikkhunā’’tiādimāha, taṃ uttānatthameva.

४३३. पहिल्यांदा अस्सजि-पुनब्बसुक भिक्खूंना चोदित (दोषारोप) केले पाहिजे, म्हणजे 'आम्ही तुम्हाला काही सांगू इच्छितो' असे म्हणून त्यांची अनुमती घेऊन, वस्तू (घटना) आणि आपत्ती (नियमभंग) या दोन्ही बाबतीत त्यांना चोदित केले पाहिजे. चोदित केल्यानंतर जे त्यांना आठवत नसेल, त्याची त्यांना आठवण करून दिली पाहिजे. जर ते वस्तू आणि आपत्ती दोन्ही स्वीकारतात, किंवा केवळ आपत्ती स्वीकारतात पण वस्तू नाही, तर त्यांच्यावर आपत्ती लादली पाहिजे (आरोप निश्चित केला पाहिजे). जर ते केवळ वस्तू स्वीकारतात पण आपत्ती नाही, तरीही 'या वस्तूच्या संदर्भात ही अमुक आपत्ती होते' असे सांगून त्यांच्यावर आपत्ती लादलीच पाहिजे. जर ते वस्तू किंवा आपत्ती यांपैकी काहीही स्वीकारत नसतील, तर आपत्ती लादली जाऊ नये, हा येथे निर्णय आहे. परंतु, त्यांच्या कबुलीनुसार आपत्ती लादून अशा प्रकारे पब्बाजीनीयकम्म (हद्दपारीचे कर्म) केले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'ब्यत्तेन भिक्खुना' (सक्षम भिक्खूने) इत्यादी म्हटले आहे, त्याचा अर्थ अगदी स्पष्टच आहे.

Evaṃ pabbājanīyakammakatena bhikkhunā yasmiṃ vihāre vasantena yasmiṃ gāme kuladūsakakammaṃ kataṃ hoti, tasmiṃ vihāre vā tasmiṃ gāme vā na vasitabbaṃ. Tasmiṃ vihāre vasantena sāmantagāmepi piṇḍāya na caritabbaṃ. Sāmantavihārepi vasantena tasmiṃ gāme piṇḍāya na caritabbaṃ. Upatissatthero pana ‘‘bhante nagaraṃ nāma mahantaṃ dvādasayojanikampi hotī’’ti antevāsikehi vutto ‘‘yassā vīthiyā kuladūsakakammaṃ kataṃ tattheva vārita’’nti āha. Tato ‘‘vīthipi mahatī nagarappamāṇāva hotī’’ti vutto ‘‘yassā gharapaṭipāṭiyā’’ti āha, ‘‘gharapaṭipāṭīpi vīthippamāṇāva hotī’’ti vutto ito cito ca satta gharāni vāritānī’’ti āha. Taṃ pana sabbaṃ therassa manorathamattameva. Sacepi vihāro tiyojanaparamo hoti dvādasayojanaparamañca nagaraṃ, neva vihāre vasituṃ labbhati, na nagare caritunti.

अशा प्रकारे ज्या भिक्खूवर पब्बाजीनीयकम्म केले गेले आहे, त्याने ज्या विहारात राहत असताना ज्या गावात कुलदूषक कम्म (कुटुंबांना दूषित करण्याचे कृत्य) केले असेल, त्या विहारात किंवा त्या गावात राहू नये. त्या विहारात राहणाऱ्याने शेजारच्या गावातही पिंडाचारासाठी (भिक्षेसाठी) जाऊ नये. शेजारच्या विहारात राहणाऱ्यानेही त्या गावात पिंडाचारासाठी जाऊ नये. परंतु, उपतिस्स थेरांना त्यांच्या शिष्यांनी 'भंते, नगर खूप मोठे असते, अगदी बारा योजनेचेही असू शकते' असे विचारले असता, त्यांनी सांगितले की, 'ज्या गल्लीत कुलदूषक कम्म केले गेले आहे, केवळ तिथेच जाण्यास बंदी आहे.' त्यानंतर 'गल्लीसुद्धा नगराच्या आकाराएवढी मोठी असू शकते' असे विचारले असता, त्यांनी 'ज्या घरांच्या रांगेत (केले गेले)' असे सांगितले. 'घरांची रांगसुद्धा गल्लीच्या आकाराएवढी मोठी असू शकते' असे विचारले असता, त्यांनी 'या बाजूची आणि त्या बाजूची सात घरे वर्ज्य आहेत' असे सांगितले. परंतु, ते सर्व थेरांचे केवळ वैयक्तिक मत (मनोरथ) आहे. जरी विहार जास्तीत जास्त तीन योजनेचा असला आणि नगर जास्तीत जास्त बारा योजनेचे असले, तरीही त्या विहारात राहण्याची परवानगी मिळत नाही आणि त्या नगरात पिंडाचारासाठी फिरण्याचीही परवानगी मिळत नाही.

435. Te saṅghena pabbājanīyakammakatāti kathaṃ saṅgho tesaṃ kammaṃ akāsi? Na gantvāva ajjhottharitvā akāsi, atha kho kulehi nimantetvā saṅghabhattesu kayiramānesu tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne therā samaṇapaṭipadaṃ kathetvā ‘‘ayaṃ samaṇo, ayaṃ assamaṇo’’ti manusse saññāpetvā ekaṃ dve bhikkhū sīmaṃ pave setvā etenevupāyena sabbesaṃ pabbājanīyakammaṃ akaṃsūti. Evaṃ pabbājanīyakammakatassa ca aṭṭhārasa vattāni pūretvā yācantassa kammaṃ paṭippassambhetabbaṃ. Paṭippassaddhakammenāpi ca tena yesu kulesu pubbe kuladūsakakammaṃ kataṃ, tato paccayā na gahetabbā, āsavakkhayappattenāpi na gahetabbā, akappiyāva honti. ‘‘Kasmā na gaṇhathā’’ti pucchitena ‘‘pubbe evaṃ katattā’’ti vutte, sace vadanti ‘‘na mayaṃ tena kāraṇena dema idāni sīlavantatāya demā’’ti gahetabbā. Pakatiyā dānaṭṭhāneyeva kuladūsakakammaṃ kataṃ hoti. Tato pakatidānameva gahetuṃ vaṭṭati, yaṃ vaḍḍhetvā denti, taṃ na vaṭṭati.

४३५. 'त्यांच्यावर संघाने पब्बाजीनीयकम्म केले' म्हणजे संघाने त्यांच्यावर हे कर्म कसे केले? तिथे जाऊन आणि त्यांच्यावर जबरदस्ती करून केले नाही, तर जेव्हा कुटुंबांनी आमंत्रित करून संघभत्ताचे (संघासाठी भोजन) आयोजन केले होते, तेव्हा वेगवेगळ्या ठिकाणी थेरांनी श्रमण-प्रतिपदेचे (श्रमणांच्या आचरणाचे) प्रवचन देऊन, 'हा खरा श्रमण आहे, हा श्रमण नाही' असे लोकांना पटवून दिले आणि एक किंवा दोन भिक्खूंना सीमेत प्रवेश करवून, याच उपायाने सर्वांवर पब्बाजीनीयकम्म केले. अशा प्रकारे पब्बाजीनीयकम्म केलेल्या आणि अठरा कर्तव्यांचे पालन करून (कर्म मागे घेण्याची) याचना करणाऱ्या भिक्खूचे ते कर्म मागे घेतले पाहिजे (शांत केले पाहिजे). कर्म मागे घेतलेल्या त्या भिक्खूनेही, ज्या कुटुंबांमध्ये पूर्वी कुलदूषक कम्म केले होते, त्यांच्याकडून प्रत्यय (भोजन-वस्त्रादी वस्तू) स्वीकारू नयेत. आसवक्खय (आसवांचा क्षय - अर्हतपद) प्राप्त झालेल्या भिक्खूनेही ते स्वीकारू नयेत, ते अकल्पनीयच (अयोग्यच) असतात. 'तुम्ही का स्वीकारत नाही?' असे विचारले असता, 'पूर्वी असे कृत्य केल्यामुळे' असे उत्तर दिल्यावर, जर ते लोक म्हणाले की, 'आम्ही त्या कारणाने देत नाही, तर आता तुमच्या शीलवानपणामुळे देत आहोत,' तर ते स्वीकारता येतील. सामान्यतः दानाच्या ठिकाणीच कुलदूषक कम्म केले गेले असते. त्यामुळे तिथून केवळ सामान्य दान (नियमित भिक्षा) स्वीकारणे योग्य आहे; जे ते वाढवून (विशेष करून) देतात, ते स्वीकारणे योग्य नाही.

Na sammā vattantīti te pana assajipunabbasukā aṭṭhārasasu vattesu sammā na vattanti. Na lomaṃ pātentīti anulomapaṭipadaṃ appaṭipajjanatāya na pannalomā honti. Na netthāraṃ vattantīti attano nittharaṇamaggaṃ na paṭipajjanti[Pg.209]. Na bhikkhū khamāpentīti ‘‘dukkaṭaṃ, bhante, amhehi, na puna evaṃ karissāma, khamatha amhāka’’nti evaṃ bhikkhūnaṃ khamāpanaṃ na karonti. Akkosantīti kārakasaṅghaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosanti. Paribhāsantīti bhayaṃ nesaṃ dassenti. Chandagāmitā…pe… bhayagāmitā pāpentīti ete chandagāmino ca…pe… bhayagāmino cāti evaṃ chandagāmitāyapi…pe… bhayagāmitāyapi pāpenti, yojentīti attho. Pakkamantīti tesaṃ parivāresu pañcasu samaṇasatesu ekacce disā pakkamanti. Vibbhamantīti ekacce gihī honti. Kathañhi nāma assajipunabbasukā bhikkhūti ettha dvinnaṃ pamokkhānaṃ vasena sabbepi ‘‘assajipunabbasukā’’ti vuttā.

'योग्य प्रकारे वागत नाहीत' म्हणजे ते अस्सजि-पुनब्बसुक भिक्खू अठरा कर्तव्यांचे योग्य प्रकारे पालन करत नाहीत. 'अभिमान सोडत नाहीत' (लोम खाली करत नाहीत) म्हणजे अनुकूल प्रतिपदेचे (योग्य मार्गाचे) आचरण न केल्यामुळे ते नम्र होत नाहीत (त्यांचा मान खाली होत नाही). 'मुक्ततेच्या मार्गाचे आचरण करत नाहीत' म्हणजे ते स्वतःच्या मुक्तीच्या मार्गावर चालत नाहीत. 'भिक्खूंची क्षमा मागत नाहीत' म्हणजे 'भंते, आमच्याकडून चूक (दुक्कट) झाली आहे, आम्ही पुन्हा असे करणार नाही, आम्हाला क्षमा करा' अशा प्रकारे ते भिक्खूंची क्षमा मागत नाहीत. 'शिवीगाळ करतात' म्हणजे ते कार्यवाहक संघाला (कारकसङ्घ) दहा प्रकारच्या शिवीगाळीच्या कारणांनी शिवीगाळ करतात. 'धमकावतात' म्हणजे ते त्यांना भीती दाखवतात. 'छंदागामी (पक्षापाती)... पे... भयागामी बनवतात' म्हणजे हे स्वतः पक्षापाती... पे... भीतीने वागणारे असल्यामुळे, ते इतरांनाही पक्षापाती... पे... भीतीने वागणारे बनवतात, म्हणजेच त्यात गुंतवतात, असा अर्थ आहे. 'निघून जातात' म्हणजे त्यांच्या पाचशे श्रमणांच्या परिवारातील काही जण वेगवेगळ्या दिशांना निघून जातात. 'गृहस्थ बनतात' म्हणजे काही जण पुन्हा गृहस्थ (गिही) होतात. 'अस्सजि-पुनब्बसुक भिक्खू कसे काय...' यामध्ये दोन प्रमुखांच्या (अस्सजि आणि पुनब्बसु) नावावरून त्या सर्व पाचशे भिक्खूंना 'अस्सजि-पुनब्बसुक' असे म्हटले गेले आहे.

436-7. Gāmaṃ vāti ettha nagarampi gāmaggahaṇeneva gahitaṃ. Tenassa padabhājane ‘‘gāmopi nigamopi nagarampi gāmo ceva nigamo cā’’ti vuttaṃ. Tattha apākāraparikkhepo saāpaṇo nigamoti veditabbo.

४३६-७. 'किंवा गाव' यामध्ये 'गाव' (गाम) या शब्दाच्या ग्रहणानेच 'नगर' देखील समाविष्ट होते. म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये (शब्द-विश्लेषणात) 'गाव, निगम, नगर, गाव आणि निगम' असे म्हटले आहे. त्यापैकी, ज्याला तटबंदी (भिंत) नाही परंतु बाजारपेठ आहे, त्याला 'निगम' असे समजावे.

Kulāni dūsetīti kuladūsako. Dūsento ca na asucikaddamādīhi dūseti, atha kho attano duppaṭipattiyā tesaṃ pasādaṃ vināseti. Tenevassa padabhājane ‘‘pupphena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yo haritvā vā harāpetvā vā pakkositvā vā pakkosāpetvā vā sayaṃ vā upagatānaṃ yaṃkiñci attano santakaṃ pupphaṃ kulasaṅgahatthāya deti, dukkaṭaṃ. Parasantakaṃ deti, dukkaṭameva. Theyyacittena deti, bhaṇḍagghena kāretabbo. Eseva nayo saṅghikepi. Ayaṃ pana viseso, senāsanatthāya niyāmitaṃ issaravatāya dadato thullaccayaṃ.

'कुटुंबांना दूषित करतो' तो कुलदूषक होय. दूषित करताना तो अशुद्धता, चिखल इत्यादींनी दूषित करत नाही, तर स्वतःच्या दुराचरणाने त्यांचा (कुटुंबांचा) आदर व श्रद्धा (प्रसाद) नष्ट करतो. म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये 'फुलाने किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, जो स्वतः घेऊन जाऊन किंवा दुसऱ्याकरवी पाठवून, किंवा स्वतः बोलावून किंवा दुसऱ्याकरवी बोलावून घेऊन, किंवा स्वतःहून आलेल्या लोकांना आपल्या मालकीचे कोणतेही फूल कुटुंबांना अनुकूल करून घेण्यासाठी (संग्रह करण्यासाठी) देतो, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) दोष लागतो. दुसऱ्याच्या मालकीचे फूल दिल्यासही दुक्कटच होतो. चोरीच्या भावनेने दिल्यास, वस्तूच्या मूल्याच्या आधारे (चोरीच्या नियमांनुसार) कारवाई केली पाहिजे. हाच नियम संघाच्या मालकीच्या (संघिक) वस्तूंच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु यात हा विशेष फरक आहे की, विहाराच्या (सेनासनाच्या) सुशोभीकरणासाठी निश्चित केलेले फूल मालकी हक्काच्या भावनेने देणाऱ्याला थुल्लच्चय (गंभीर) दोष लागतो.

Pupphaṃ nāma kassa dātuṃ vaṭṭati, kassa na vaṭṭatīti? Mātāpitūnnaṃ tāva haritvāpi harāpetvāpi pakkositvāpi pakkosāpetvāpi dātuṃ vaṭṭati, sesañātakānaṃ pakkosāpetvāva. Tañca kho vatthupūjanatthāya, maṇḍanatthāya pana sivaliṅgādipūjanatthāya vā kassacipi dātuṃ na vaṭṭati. Mātāpitūnañca harāpentena ñātisāmaṇereheva harāpetabbaṃ. Itare pana yadi sayameva icchanti, vaṭṭati. Sammatena pupphabhājakena bhājanakāle sampattānaṃ sāmaṇerānaṃ upaḍḍhabhāgaṃ dātuṃ vaṭṭati. Kurundiyaṃ sampattagihīnaṃ upaḍḍhabhāgaṃ. Mahāpaccariyaṃ ‘‘cūḷakaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Asammatena apaloketvā dātabbaṃ.

फूल कोणाला देणे योग्य आहे आणि कोणाला देणे अयोग्य आहे? पहिल्यांदा आई-वडिलांना स्वतः घेऊन जाऊन, दुसऱ्याकरवी पाठवून, स्वतः बोलावून किंवा दुसऱ्याकरवी बोलावून घेऊन देणे योग्य आहे; उर्वरित नातेवाईकांना केवळ बोलावून घेऊनच देणे योग्य आहे. आणि ते देखील केवळ चैत्य-पूजेसाठी (वस्तू-पूजेसाठी) देणे योग्य आहे; परंतु सुशोभीकरणासाठी किंवा शिवलिंग इत्यादींच्या पूजेसाठी कोणालाही देणे योग्य नाही. आई-वडिलांकडे फूल पाठवायचे असल्यास, नातेवाईक असलेल्या सामणेरांकडूनच (नवदीक्षितांकडून) पाठवले पाहिजे. परंतु इतर सामणेरांनी जर स्वतःहून पाठवण्याची इच्छा दर्शवली, तर ते योग्य आहे. नियुक्त केलेल्या पुष्प-भाजकाने (फूल वाटणाऱ्याने) वाटपाच्या वेळी उपस्थित असलेल्या सामणेरांना अर्धा हिस्सा देणे योग्य आहे. कुरुंदी अट्ठकथेत उपस्थित गृहस्थांना अर्धा हिस्सा देणे योग्य असल्याचे म्हटले आहे. महापच्चरी अट्ठकथेत 'अल्प प्रमाणात देणे योग्य आहे' असे म्हटले आहे. नियुक्त न केलेल्या भिक्खूने (इतरांची) अनुमती घेऊनच दिले पाहिजे.

Ācariyupajjhāyesu [Pg.210] sagāravā sāmaṇerā bahūni pupphāni āharitvā rāsiṃ katvā ṭhapenti, therā pātova sampattānaṃ saddhivihārikādīnaṃ upāsakānaṃ vā ‘‘tvaṃ idaṃ gaṇha, tvaṃ idaṃ gaṇhā’’ti denti, pupphadānaṃ nāma na hoti. ‘‘Cetiyaṃ pūjessāmā’’ti gahetvā gacchantāpi pūjaṃ karontāpi tattha tattha sampattānaṃ cetiyapūjanatthāya denti, etampi pupphadānaṃ nāma na hoti. Upāsake akkapupphādīhi pūjente disvā ‘‘vihāre kaṇikārapupphādīni atthi, upāsakā tāni gahetvā pūjethā’’ti vattumpi vaṭṭati. Bhikkhū pupphapūjaṃ katvā divātaraṃ gāmaṃ paviṭṭhe ‘‘kiṃ, bhante, atidivā paviṭṭhatthā’’ti pucchanti, ‘‘vihāre bahūni pupphāni pūjaṃ akarimhā’’ti vadanti. Manussā ‘‘bahūni kira vihāre pupphānī’’ti punadivase pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā vihāraṃ gantvā pupphapūjañca karonti, dānañca denti, vaṭṭati. Manussā ‘‘mayaṃ, bhante, asukadivasaṃ nāma pūjessāmā’’ti pupphavāraṃ yācitvā anuññātadivase āgacchanti, sāmaṇerehi ca pageva pupphāni ocinitvā ṭhapitāni honti, te rukkhesu pupphāni apassantā ‘‘kuhiṃ, bhante, pupphānī’’ti vadanti, sāmaṇerehi ocinitvā ṭhapitāni tumhe pana pūjetvā gacchatha, saṅgho aññaṃ divasaṃ pūjessatīti. Te pūjetvā dānaṃ datvā gacchanti, vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana kurundiyañca ‘‘therā sāmaṇerehi dāpetuṃ na labhanti. Sace sayameva tāni pupphāni tesaṃ denti, vaṭṭati. Therehi pana ‘sāmaṇerehi ocinitvā ṭhapitānī’ti ettakameva vattabba’’nti vuttaṃ. Sace pana pupphavāraṃ yācitvā anocitesu pupphesu yāgubhattādīni ādāya āgantvā sāmaṇere ‘‘ocinitvā dethā’’ti vadanti. Ñātakasāmaṇerānaṃyeva ocinitvā dātuṃ vaṭṭati. Aññātake ukkhipitvā rukkhasākhāya ṭhapenti, na orohitvā palāyitabbaṃ, ocinitvā dātuṃ vaṭṭati. Sace pana koci dhammakathiko ‘‘bahūni upāsakā vihāre pupphāni yāgubhattādīni ādāya gantvā pupphapūjaṃ karothā’’ti vadati, tasseva na kappatīti mahāpaccariyañca kurundiyañca vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘etaṃ akappiyaṃ na vaṭṭatī’’ti avisesena vuttaṃ.

आचार्य आणि उपाध्यायांच्या प्रति आदर बाळगणारे सामणेर पुष्कळ फुले आणून त्यांचा ढीग करून ठेवतात. थेर (ज्येष्ठ भिक्खू) सकाळीच आलेल्या सद्धि विहारिकादींना किंवा उपासकांना “तू हे घे, तू हे घे” असे म्हणून देतात, याला पुष्पदान (कुलदूषण अर्थाने) म्हटले जात नाही. “आम्ही चैत्याची पूजा करू” असे म्हणून फुले घेऊन जाणाऱ्या किंवा पूजा करणाऱ्या लोकांना तिथे तिथे आलेल्या चैत्यपूजेसाठी देतात, हे देखील पुष्पदान होत नाही. उपासकांना अर्कपुष्प (रुईची फुले) इत्यादींनी पूजा करताना पाहून “विहारात कणिकार फुले इत्यादी आहेत, उपासकांनो, ती घेऊन पूजा करा” असे सांगणे देखील योग्य आहे. भिक्खू पुष्पपूजा करून दिवसा उशिरा गावात प्रवेश करतात तेव्हा लोक विचारतात, “भंते, एवढ्या उशिरा का प्रवेश केला?” तेव्हा ते म्हणतात, “विहारात पुष्कळ फुलांची पूजा केली.” लोक “विहारात पुष्कळ फुले आहेत म्हणे” असा विचार करून दुसऱ्या दिवशी भरपूर खाद्य व भोजन घेऊन विहारात जातात आणि पुष्पपूजा करतात व दान देतात, हे योग्य आहे. लोक “भंते, आम्ही अमुक दिवशी पूजा करू” असे सांगून पुष्पपूजेची पाळी मागतात आणि परवानगी दिलेल्या दिवशी येतात. सामणेरांनी आधीच फुले तोडून ठेवलेली असतात. ते झाडांवर फुले न पाहून “भंते, फुले कुठे आहेत?” असे म्हणतात. (तेव्हा भिक्खू म्हणतात) “सामणेरांनी तोडून ठेवली आहेत, तुम्ही पूजा करून जा, संघ दुसऱ्या दिवशी पूजा करेल.” ते पूजा करून, दान देऊन जातात, हे योग्य आहे. परंतु महापंचरी आणि कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे की - “थेरांनी सामणेरांकडून देववू नये. जर ते स्वतः ती फुले त्यांना देतात, तर योग्य आहे. थेरांनी केवळ ‘सामणेरांनी तोडून ठेवली आहेत’ एवढेच सांगावे.” परंतु जर पुष्पपूजेची पाळी मागून, फुले तोडलेली नसताना, पेज-भात इत्यादी घेऊन येऊन सामणेरांना “तोडून द्या” असे म्हणतात, तर केवळ नातेवाईक असलेल्या सामणेरांनाच तोडून देणे योग्य आहे. अनातेवाईक सामणेरांना उचलून झाडाच्या फांदीवर ठेवतात, तर त्यांनी खाली उतरून पळून जाऊ नये, तोडून देणे योग्य आहे. परंतु जर कोणी धम्मकथिकाने “उпасकांनो, विहारात पुष्कळ फुले आहेत, पेज-भात इत्यादी घेऊन जाऊन पुष्पपूजा करा” असे म्हटले, तर केवळ त्यालाच ते कप्पिय नाही, असे महापंचरी आणि कुरुंदीत म्हटले आहे. परंतु महाअट्ठकथेत “हे अकप्पिय आहे, योग्य नाही” असे सामान्यपणे म्हटले आहे.

Phalampi attano santakaṃ vuttanayeneva mātāpitūnaṃñca sesañātakānañca dātuṃ vaṭṭati. Kulasaṅgahatthāya pana dentassa vuttanayeneva attano santake parasantake saṅghike senāsanatthāya niyāmite ca dukkaṭādīni veditabbāni. Attano santakaṃyeva gilānamanussānaṃ vā sampattaissarānaṃ vā [Pg.211] khīṇaparibbayānaṃ vā dātuṃ vaṭṭati, phaladānaṃ na hoti. Phalabhājakenāpi sammatena saṅghassa phalabhājanakāle sampattamanussānaṃ upaḍḍhabhāgaṃ dātuṃ vaṭṭati. Asammatena apaloketvā dātabbaṃ. Saṅghārāmepi phalaparicchedena vā rukkhaparicchedena vā katikā kātabbā. Tato gilānamanussānaṃ vā aññesaṃ vā phalaṃ yācantānaṃ yathāparicchedena cattāri pañca phalāni dātabbāni. Rukkhā vā dassetabbā ‘‘ito gahetuṃ labbhatī’’ti. ‘‘Igha phalāni sundarāni, ito gaṇhathā’’ti evaṃ pana na vattabbaṃ.

फळ देखील स्वतःच्या मालकीचे असेल तर वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच माता-पित्यांना आणि इतर नातेवाईकांना देणे योग्य आहे. परंतु कुलसंग्रहासाठी देणाऱ्याला, वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्वतःच्या मालकीचे, दुसऱ्याच्या मालकीचे, सांघिक किंवा सेनासनासाठी नेमून दिलेल्या फळांच्या बाबतीत दुक्कट इत्यादी दोष जाणावेत. स्वतःच्या मालकीचेच फळ आजारी माणसांना किंवा आलेल्या अधिकाऱ्यांना किंवा ज्यांचा प्रवासखर्च संपला आहे अशांना देणे योग्य आहे, हे फलदान होत नाही. संघाद्वारे नियुक्त केलेल्या फलभाजकाने देखील संघाच्या फळ वाटपाच्या वेळी आलेल्या लोकांना अर्धा भाग देणे योग्य आहे. अनियुक्त भिक्खूने संघाची अनुमती घेऊन दिले पाहिजे. संघारामामध्ये देखील फळांच्या मर्यादेने किंवा झाडांच्या मर्यादेने नियम केला पाहिजे. त्यानंतर आजारी माणसांना किंवा इतरांना जे फळ मागतात, त्यांना ठरवलेल्या मर्यादेनुसार चार किंवा पाच फळे दिली पाहिजेत. किंवा झाडे दाखवून “येथून घेता येऊ शकते” असे सांगावे. परंतु “येथे फळे चांगली आहेत, येथून घ्या” असे मात्र म्हणू नये.

Cuṇṇenāti ettha attano santakaṃ sirīsacuṇṇaṃ vā aññaṃ vā kasāvaṃ yaṃkiñci kulasaṅgahatthāya deti, dukkaṭaṃ. Parasantakādīsupi vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – idha saṅghassa rakkhitagopitāpi rukkhacchalli garubhaṇḍameva. Mattikadantakaṭṭhaveḷūsupi garubhaṇḍūpagaṃ ñatvā cuṇṇe vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Paṇṇadānaṃ pana ettha na āgataṃ, tampi vuttanayeneva veditabbaṃ. Paratopi garubhaṇḍavinicchaye sabbaṃ vitthārena vaṇṇayissāma.

‘चुण्णेन’ (चूर्णाने) यामध्ये स्वतःच्या मालकीचे शिरीष चूर्ण किंवा इतर कोणतेही कषाय (काढा/चूर्ण) कुलसंग्रहासाठी दिले तर दुक्कट दोष होतो. दुसऱ्याच्या मालकीच्या वस्तू इत्यादींच्या बाबतीत देखील वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्णय जाणावा. परंतु हा विशेष फरक आहे - येथे संघाची रक्षण व जतन केलेली झाडाची साल देखील गुरुभांडच आहे. माती, दंतकाष्ठ आणि बांबू (वेळू) यांच्या बाबतीत देखील ते गुरुभांडात समाविष्ट होते हे जाणून, चूर्णाच्या बाबतीत सांगितलेल्या नियमानेच निर्णय जाणावा. पाने देणे (पर्णदान) मात्र येथे आलेले नाही, ते देखील वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. पुढे देखील गुरुभांड निर्णयामध्ये सर्व काही विस्ताराने वर्णन करू.

Vejjikāya vāti ettha vejjakammavidhi tatiyapārājikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.

‘वेज्जिकाया वा’ (वैद्यकीय उपचाराने) यामध्ये वैद्यकीय उपचाराची पद्धत तिसऱ्या पाराजिक वर्णनात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावी.

Jaṅghapesanikenāti ettha jaṅghapesaniyanti gihīnaṃ dūteyyasāsanaharaṇakammaṃ vuccati, taṃ na kātabbaṃ. Gihīnañhi sāsanaṃ gahetvā gacchantassa pade pade dukkaṭaṃ. Taṃ kammaṃ nissāya laddhabhojanaṃ bhuñjantassāpi ajjhohāre ajjhohāre dukkaṭaṃ. Paṭhamaṃ sāsanaṃ aggahetvāpi pacchā ‘‘ayaṃ dāni so gāmo handa taṃ sāsanaṃ ārocemī’’ti maggā okkamantassāpi pade pade dukkaṭaṃ. Sāsanaṃ ārocetvā laddhabhojanaṃ bhuñjato purimanayeneva dukkaṭaṃ. Sāsanaṃ aggahetvā āgatena pana ‘‘bhante tasmiṃ gāme itthannāmassa kā pavattī’’ti pucchiyamānena kathetuṃ vaṭṭati, pucchitapañhe doso natthi. Pañcannaṃ pana sahadhammikānaṃ mātāpitūnaṃ paṇḍupalāsassa attano veyyāvaccakarassa ca sāsanaṃ harituṃ vaṭṭati, gihīnañca pubbe vuttappakāraṃ kappiyasāsanaṃ. Idañhi jaṅghapesaniyakammaṃ nāma na hoti. Imehi pana aṭṭhahi kuladūsakakammehi uppannapaccayā pañcannampi sahadhammikānaṃ na kappanti, abhūtārocanarūpiyasaṃvohārehi uppannapaccayasadisāva honti.

‘जंघपेसनिकेन’ (पायाने संदेश वाहून नेणे) यामध्ये ‘जंघपेसनिय’ म्हणजे गृहस्थांचे दूतपण किंवा निरोप वाहून नेण्याचे काम होय, ते करू नये. कारण गृहस्थांचा निरोप घेऊन जाणाऱ्या भिक्खूला पाऊलोपाऊल दुक्कट दोष होतो. त्या कर्माच्या आधारे मिळालेले भोजन जेवणाऱ्याला देखील प्रत्येक घासागणिक दुक्कट दोष होतो. सुरुवातीला निरोप न घेता निघूनही, नंतर “आता हे ते गाव आले आहे, चला तो निरोप सांगतो” असा विचार करून मार्गावरून बाजूला जाणाऱ्याला देखील पाऊलोपाऊल दुक्कट दोष होतो. निरोप सांगून मिळालेले भोजन जेवणाऱ्याला पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच दुक्कट दोष होतो. परंतु निरोप न घेता आलेल्या भिक्खूला जर “भंते, त्या गावात अमुक व्यक्तीची काय परिस्थिती आहे?” असे विचारले असता, त्यांनी सांगणे योग्य आहे; विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यात दोष नाही. परंतु पाच प्रकारच्या सहधार्मिकांना, माता-पित्यांना, पंडुपलासाला (प्रव्रज्येच्छुक), आणि स्वतःच्या वैयावृत्य करणाऱ्याला निरोप वाहून नेणे योग्य आहे, तसेच गृहस्थांचा पूर्वी सांगितलेला कप्पिय निरोप वाहून नेणे देखील योग्य आहे. कारण हे ‘जंघपेसनिय’ कर्म म्हटले जात नाही. परंतु या आठ प्रकारच्या कुलदूषक कर्मांमुळे उत्पन्न झालेले प्रत्यय (लाभांश) पाचही सहधार्मिकांना कप्पिय नाहीत. ते अभूतारोचन (असत्य आत्मप्रौढी सांगणे) आणि रूपियसंविहार (पैशांचे व्यवहार करणे) यांमुळे उत्पन्न झालेल्या प्रत्ययांसारखेच असतात।

Pāpā [Pg.212] samācārā assāti pāpasamācāro. Te pana yasmā mālāvaccharopanādayo idha adhippetā, tasmā ‘‘mālāvacchaṃ ropentipī’’tiādinā nayenassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Tirokkhāti parammukhā. Kulāni ca tena duṭṭhānīti ettha pana yasmā ‘‘kulānī’’ti vohāramattametaṃ, atthato hi manussā tena duṭṭhā honti, tasmāssa padabhājane ‘‘pubbe saddhā hutvā’’tiādimāha. Chandagāminoti chandena gacchantīti chandagāmino. Esa nayo sesesu. Samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāyāti ettha kuladūsakakammena dukkaṭameva. Yaṃ pana so saṅghaṃ paribhavitvā ‘‘chandagāmino’’tiādimāha. Tassa paṭinissaggāya samanubhāsanakammaṃ kātabbanti evamattho daṭṭhabbo. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva.

ज्याचे आचरण वाईट (पापयुक्त) आहे तो 'पापसमाचारो' (वाईट आचरणाचा) होय. येथे फुलांचे रोप लावणे इत्यादी अभिप्रेत असल्यामुळे 'मालावच्छं रोपेन्तिपि' (फुलांचे रोप लावतात) इत्यादी पद्धतीने त्याचे पदभाजन (शब्दांचे विश्लेषण) सांगितले आहे. 'तिरोक्खा' म्हणजे परोक्ष (डोळ्यांआड किंवा पाठीमागे). 'कुलाने च तेन दुट्ठाने' (त्याच्याद्वारे कुळे दूषित केली गेली) यामध्ये 'कुळ' हा केवळ व्यवहारातील शब्द आहे, कारण अर्थाच्या दृष्टीने त्याच्याद्वारे मनुष्यच दूषित केले जातात. म्हणून त्याच्या पदभाजनामध्ये 'पुब्बे सद्धा हुत्वा' (पूर्वी श्रद्धावान होऊन) इत्यादी म्हटले आहे. 'छन्दगामिनो' म्हणजे इच्छेमुळे (किंवा रागामुळे) अगतिकडे जाणारे. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. 'त्याच्या त्यागासाठी समनुभाषण केले पाहिजे' यात कुळदूषक कर्मामुळे केवळ दुक्कट (दुष्कृत) आपत्तीच येते. परंतु, त्याने संघाचा अनादर करून जे 'छन्दगामिनो' इत्यादी म्हटले आहे, त्याचा त्याग करण्यासाठी समनुभाषण कर्म केले पाहिजे, असा अर्थ समजला पाहिजे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Samuṭṭhānādīnipi paṭhamasaṅghabhedasadisānevāti.

समुत्थान (उत्पत्तीची कारणे) इत्यादी देखील पहिल्या संघभेदासारखेच आहेत.

Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुळदूषक शिक्षापद-वर्णन समाप्त झाले.

Nigamanavaṇṇanā

निगमन-वर्णन (निष्कर्ष वर्णन)

442. Uddiṭṭhā kho…pe… evametaṃ dhārayāmīti ettha paṭhamaṃ āpatti etesanti paṭhamāpattikā, paṭhamaṃ vītikkamakkhaṇeyeva āpajjitabbāti attho. Itare pana yathā tatiye catutthe ca divase hotīti jaro ‘‘tatiyako catutthako’’ti ca vuccati; evaṃ yāvatatiye samanubhāsanakamme hontīti yāvatatiyakāti veditabbā.

४४२. येथे 'उद्दिठ्ठा खो... पे... एवमेतं धारयामि' यामध्ये 'पठमापत्तिका' म्हणजे ज्यांची पहिली आपत्ती होते, म्हणजेच पहिल्याच उल्लंघनाच्या क्षणी ज्या आपत्ती ओढवून घेतल्या जातात, असा अर्थ आहे. इतर आपत्तींच्या बाबतीत, जसे तिसऱ्या किंवा चौथ्या दिवशी येणाऱ्या तापाला 'तृतियक' किंवा 'चतुर्थक' म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे तिसऱ्या समनुभाषण कर्मापर्यंत ज्या आपत्ती होतात, त्यांना 'यावततियका' (तिसऱ्या वेळेपर्यंतच्या) असे समजावे.

Yāvatīhaṃ jānaṃ paṭicchādetīti yattakāni ahāni jānanto paṭicchādeti, ‘‘ahaṃ itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti sabrahmacārīnaṃ nāroceti. Tāvatīhanti tattakāni ahāni. Akāmā parivatthabbanti na kāmena, na vasena, atha kho akāmena avasena parivāsaṃ samādāya vatthabbaṃ. Uttari chārattanti parivāsato uttari cha rattiyo. Bhikkhumānattāyāti bhikkhūnaṃ mānanabhāvāya, ārādhanatthāyāti vuttaṃ hoti. Vīsatisaṅgho gaṇo assāti vīsatigaṇo. Tatrāti yatra sabbantimena paricchedena vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho atthi tatra. Abbhetabboti abhietabbo sampaṭicchitabbo, abbhānakammavasena osāretabboti vuttaṃ hoti[Pg.213], avhātabboti vā attho. Anabbhitoti na abbhito, asampaṭicchito, akatabbhānakammoti vuttaṃ hoti, anavhātoti vā attho. Sāmīcīti anudhammatā, lokuttaradhammaṃ anugatā ovādānusāsanī, sāmīci dhammatāti vuttaṃ hoti. Sesamettha vuttanayamevāti.

'यावतीहं जानं पटिच्छादेति' म्हणजे जितके दिवस जाणूनबुजून आपत्ती लपवून ठेवतो, 'मी अमुक नावाची आपत्ती ओढवून घेतली आहे' असे सब्रह्मचाऱ्यांना सांगत नाही. 'तावतीहं' म्हणजे तितके दिवस. 'अकामा परिवत्थब्बं' म्हणजे स्वतःच्या इच्छेने किंवा मर्जीने नव्हे, तर अनिच्छेने आणि पराधीनतेने परिवास (प्रायश्चित्त काळ) स्वीकारून राहावे. 'उत्तरी छारत्तं' म्हणजे परिवासाच्या व्यतिरिक्त आणखी सहा रात्री. 'भिक्खुमानत्ताय' म्हणजे भिक्खूंच्या आदरासाठी, त्यांना संतुष्ट करण्यासाठी, असे भगवंतांनी सांगितले आहे. ज्या संघात वीस भिक्खूंचा समूह आहे तो 'वीसतिगणो' (वीस जणांचा समूह) होय. 'तत्र' म्हणजे जेथे किमान मर्यादेनुसार वीस भिक्खूंचा संघ उपस्थित असेल तेथे. 'अब्भेतब्बो' म्हणजे स्वीकारण्यास योग्य, अब्भान कर्माद्वारे (पुनर्स्थापना कर्माद्वारे) संघात समाविष्ट करण्यास योग्य, किंवा 'बोलावण्यास योग्य' असा अर्थ आहे. 'अनब्भितो' म्हणजे जो स्वीकारला गेला नाही, ज्याचे अब्भान कर्म केले गेले नाही, किंवा 'न बोलावलेला' असा अर्थ आहे. 'सामीची' म्हणजे अनुधम्मता (धम्मानुकूलता), लोकोत्तर धम्माला अनुसरून दिलेला उपदेश व अनुशासन, किंवा योग्य आचरण असे म्हटले आहे. येथे उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजावा.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

समंतपासादिका नामक विनय-वर्णनेमध्ये

Terasakavaṇṇanā niṭṭhitā.

तेरसक-वर्णन (तेरा संघादिशेष शिक्षापदांचे वर्णन) समाप्त झाले.

3. Aniyatakaṇḍaṃ

३. अनियत काण्ड

1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā

१. पहिले अनियत शिक्षापद-वर्णन

443. Tena [Pg.214] samayena buddho bhagavāti paṭhamaaniyatasikkhāpadaṃ. Tattha kālayuttaṃ samullapantoti kālaṃ sallakkhetvā yadā na añño koci samīpena gacchati vā āgacchati vā tadā tadanurūpaṃ ‘‘kacci na ukkaṇṭhasi, na kilamasi, na chātāsī’’tiādikaṃ gehassitaṃ kathaṃ kathento. Kālayuttaṃ dhammaṃ bhaṇantoti kālaṃ sallakkhetvā yadā añño koci samīpena gacchati vā āgacchati vā tadā tadanurūpaṃ ‘‘uposathaṃ kareyyāsi, salākabhattaṃ dadeyyāsī’’tiādikaṃ dhammakathaṃ kathento.

४४३. 'तेन समयेन बुद्धो भगवा' इत्यादी पहिले अनियत शिक्षापद आहे. त्यामध्ये 'कालयुत्तं समुल्लपन्तो' म्हणजे वेळेचे भान ठेवून, जेव्हा जवळून इतर कोणी जात किंवा येत नसेल, तेव्हा त्या परिस्थितीला अनुरूप अशी 'तुला कंटाळा तर आला नाही ना? तू थकली तर नाहीस ना? तुला भूक तर लागली नाही ना?' इत्यादी घरगुती (संसारिक) गोष्टी बोलणारा. 'कालयुत्तं धम्मं भणन्तो' म्हणजे वेळेचे भान ठेवून, जेव्हा जवळून इतर कोणी जात किंवा येत असेल, तेव्हा त्या परिस्थितीला अनुरूप अशी 'तू उपोसथ पाळ, शलाका-भक्त (अन्नदान) दे' इत्यादी धम्मकथा सांगणारा.

Bahū dhītaro ca puttā ca assāti bahuputtā. Tassā kira dasa puttā dasa dhītaro ahesuṃ, bahū nattāro assāti bahunattā. Yatheva hi tassā evamassā puttadhītānampi vīsati vīsati dārakā ahesuṃ, iti sā vīsuttaracatusataputtanattaparivārā ahosi. Abhimaṅgalasammatāti uttamamaṅgalasammatā. Yaññesūti dānappadānesu. Chaṇesūti āvāhavivāhamaṅgalādīsu antarussavesu. Ussavesūti āsāḷhīpavāraṇanakkhattādīsu mahussavesu. Paṭhamaṃ bhojentīti ‘‘imepi dārakā tayā samānāyukā nirogā hontū’’ti āyācantā paṭhamaṃyeva bhojenti, yepi saddhā honti pasannā, tepi bhikkhū bhojetvā tadanantaraṃ sabbapaṭhamaṃ taṃyeva bhojenti. Nādiyīti tassā vacanaṃ na ādiyi, na gaṇhi, na vā ādaramakāsīti attho.

जिला अनेक मुली आणि मुले आहेत ती 'बहुपुत्ता' (अनेक मुलांची आई). असे ऐकिवात आहे की तिला दहा मुले आणि दहा मुली होत्या. जिला अनेक नातवंडे आहेत ती 'बहुनत्ता' (अनेक नातवंडे असलेली). जसे तिची स्वतःची मुले होती, तसेच तिच्या मुला-मुलींनाही प्रत्येकी वीस-वीस मुले होती, अशा प्रकारे ती चारशे वीस मुले आणि नातवंडांच्या परिवाराने वेढलेली होती. 'अभिमंगलसम्मता' म्हणजे जिचा परम मंगलकारी म्हणून आदर केला जातो. 'यज्ञेषु' म्हणजे लहान-मोठ्या दानधर्माच्या प्रसंगी. 'क्षणेषु' म्हणजे विवाह इत्यादी कौटुंबिक उत्सवांच्या दरम्यान होणाऱ्या लहान सणांमध्ये. 'उत्सवेषु' म्हणजे आषाढी पौर्णिमा, प्रवारणा नक्षत्र इत्यादी मोठ्या सणांच्या प्रसंगी. 'प्रथमं भोजेन्ति' म्हणजे 'ही मुले देखील तुमच्यासारखीच दीर्घायुषी आणि निरोगी होवोत' अशी प्रार्थना करत लोक तिलाच सर्वप्रथम जेवू घालत असत. जे लोक श्रद्धावान आणि प्रसन्न असत, ते देखील भिक्खूंना भोजन दिल्यानंतर लगेचच सर्वप्रथम तिलाच भोजन देत असत. 'नादियि' म्हणजे तिचे बोलणे ऐकले नाही, स्वीकारले नाही किंवा तिचा आदर केला नाही, असा अर्थ आहे.

444-5. Alaṃkammaniyeti kammakkhamaṃ kammayogganti kammaniyaṃ, alaṃ pariyattaṃ kammaniyabhāvāyāti alaṃkammaniyaṃ, tasmiṃ alaṃkammaniye, yattha ajjhācāraṃ karontā sakkonti, taṃ kammaṃ kātuṃ tādiseti attho. Tenevassa padabhājane vuttaṃ – ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti, yattha methunaṃ dhammaṃ sakkā hoti paṭisevitunti vuttaṃ hoti. Nisajjaṃ kappeyyāti nisajjaṃ kareyya, nisīdeyyāti attho. Yasmā pana nisīditvāva [Pg.215] nipajjati, tenassa padabhājane ubhayampi vuttaṃ. Tattha upanisinnoti upagantvā nisinno. Evaṃ upanipannopi veditabbo. Bhikkhu nisinneti bhikkhumhi nisinneti attho. Ubho vā nisinnāti dvepi apacchā apurimaṃ nisinnā. Ettha ca kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘sotassa raho’’ti āgataṃ, cakkhussa raheneva pana paricchedo veditabbo. Sacepi hi pihitakavāṭassa gabbhassa dvāre nisinno viññū puriso hoti, neva anāpattiṃ karoti. Apihitakavāṭassa pana dvāre nisinno anāpattiṃ karoti. Na kevalañca dvāre antodvādasahatthepi okāse nisinno, sace sacakkhuko vikkhittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti. Samīpe ṭhitopi andho na karoti, cakkhumāpi nipajjitvā niddāyanto na karoti. Itthīnaṃ pana satampi anāpattiṃ na karotiyeva.

४४४-५. 'अलं कम्मणिये' म्हणजे जे कर्मासाठी (मैथुन इत्यादी उल्लंघनासाठी) योग्य किंवा अनुकूल आहे ते 'कम्मणियं'. कर्माच्या अनुकूलतेसाठी जे पुरेसे किंवा समर्थ आहे ते 'अलं कम्मणियं'. अशा अनुकूल ठिकाणी, जेथे उल्लंघन करणारे ते कर्म करण्यास समर्थ असतात, अशा ठिकाणी असा अर्थ आहे. म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये भगवंतांनी सांगितले आहे - 'सक्का होति मेथुनं धम्मं पटिसेवितुं' (मैथुन धर्माचे सेवन करणे शक्य आहे), म्हणजेच जेथे मैथुन धर्माचे सेवन करणे शक्य असते अशा ठिकाणी, असे म्हटले आहे. 'निसज्जं कप्पेय्य' म्हणजे बसणे किंवा बसण्याची क्रिया करणे असा अर्थ आहे. परंतु, मनुष्य बसल्यानंतरच झोपतो (किंवा आडवा होतो), म्हणून त्याच्या पदभाजनामध्ये दोन्ही (बसणे आणि झोपणे) सांगितले आहे. त्यामध्ये 'उपनिषिन्नो' म्हणजे जवळ जाऊन बसलेला. याचप्रमाणे 'उपनिपन्नो' (जवळ जाऊन झोपलेला) देखील समजावा. 'भिक्खु निसिन्ने' म्हणजे भिक्खू बसलेला असताना असा अर्थ आहे. 'उभो वा निसिन्ना' म्हणजे दोघेही एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) बसलेले. आणि येथे जरी पाळीमध्ये 'सोतस्स रहो' (ऐकण्यापासून गुप्त) असे आले असले, तरी डोळ्यांच्या आड असण्यावरूनच (दृष्टीपासून गुप्त असण्यावरूनच) आपत्तीची मर्यादा निश्चित केली पाहिजे. कारण जर बंद दरवाजा असलेल्या खोलीच्या दारापाशी एखादा समजूतदार माणूस बसलेला असेल, तरीही तो अनापत्ती करत नाही (म्हणजे आपत्ती येतेच). परंतु उघड्या दरवाजाच्या दारापाशी बसलेला समजूतदार माणूस अनापत्ती करतो. केवळ दारापाशीच नव्हे, तर बारा हातांच्या आत असलेल्या जागेत बसलेला समजूतदार माणूस जर डोळस असेल, तर त्याचे चित्त विचलित असले किंवा तो झोपलेला असला तरीही तो अनापत्ती करतो. जवळ उभा असलेला अंध माणूस अनापत्ती करत नाही, आणि डोळस माणूस देखील जर आडवा होऊन झोपलेला असेल तर तो अनापत्ती करत नाही. परंतु स्त्रियांची संख्या शंभर असली तरी त्या अनापत्ती करत नाहीत.

Saddheyyavacasāti saddhātabbavacanā. Sā pana yasmā ariyasāvikāva hoti, tenassa padabhājane ‘‘āgataphalā’’tiādi vuttaṃ. Tattha āgataṃ phalaṃ assāti āgataphalā paṭiladdhasotāpattiphalāti attho. Abhisametāvinīti paṭividdhacatusaccā. Viññātaṃ sikkhattayasāsanaṃ etāyāti viññātasāsanā. Nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamānoti kiñcāpi evarūpā upāsikā disvā vadati, atha kho bhikkhu nisajjaṃ paṭijānamānoyeva tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo, na appaṭijānamānoti attho.

"सद्धेय्यवचसा" म्हणजे जिचे बोलणे विश्वासार्ह (विश्वास ठेवण्याजोगे) आहे अशी. ती उपासिका ज्याअर्थी आर्यश्राविकाच आहे, म्हणूनच तिच्यासाठी पदभाजनामध्ये "आगतफला" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, 'आगतं फलं अस्सा' (तिला फल प्राप्त झाले आहे) म्हणून ती 'आगतफला' म्हणजेच 'जिने स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले आहे अशी' (प्रतिलब्धस्रोतापत्तिफला) असा अर्थ आहे. "अभिसमेताविनी" म्हणजे जिने चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार केला आहे अशी. "विञ्ञातसासना" म्हणजे जिच्याद्वारे त्रिशिक्षा रूपी शासनाचे ज्ञान प्राप्त केले गेले आहे अशी. "भिक्खू बसल्याचे मान्य करत असताना" (निसज्जं भिक्खु पटिजानमानो) याचा अर्थ असा की, जरी अशा प्रकारची उपासिका पाहून सांगत असली, तरीही भिक्खूने केवळ बसणे मान्य केले तरच त्याला तीन नियमांपैकी (धम्मांपैकी) एकाने कारित करावे (दोषी ठरवावे), अमान्य करत असल्यास नाही.

Yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya tena so bhikkhu kāretabboti nisajjādīsu ākāresu yena vā ākārena saddhiṃ methunadhammādīni āropetvā sā upāsikā vadeyya, paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo. Evarūpāyapi upāsikāya vacanamattena na kāretabboti attho. Kasmā? Yasmā diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hoti.

"किंवा ती विश्वासार्ह बोलणारी उपासिका ज्या (आरोपाने) सांगेल, त्याने त्या भिक्खूला कारित करावे" याचा अर्थ असा की, बसणे इत्यादी प्रकारांमध्ये ज्या प्रकारे मैथुनधर्म इत्यादींचा आरोप करून ती उपासिका सांगेल, भिक्खूने ते मान्य केल्यावरच त्या भिक्खूला कारित करावे. अशा प्रकारच्या उपासिकेच्या केवळ बोलण्यावरूनच (भिक्खूला दोषी) कारित करू नये, असा अर्थ आहे. का? कारण पाहिलेली गोष्ट तशीही असू शकते आणि दुसऱ्या प्रकारेही असू शकते.

Tadatthajotanatthañca idaṃ vatthuṃ udāharanti – mallārāmavihāre kira eko khīṇāsavatthero ekadivasaṃ upaṭṭhākakulaṃ gantvā antogehe nisīdi, upāsikāpi sayanapallaṅkaṃ nissāya ṭhitā hoti. Atheko piṇḍacāriko dvāre ṭhito disvā ‘‘thero upāsikāya saddhiṃ ekāsane nisinno’’ti saññaṃ paṭilabhitvā punappunaṃ olokesi. Theropi ‘‘ayaṃ mayi asuddhaladdhiko jāto’’ti sallakkhetvā katabhattakicco vihāraṃ gantvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā antova nisīdi. Sopi bhikkhu ‘‘theraṃ codessāmī’’ti [Pg.216] āgantvā ukkāsitvā dvāraṃ vivari. Thero tassa cittaṃ ñatvā ākāse uppatitvā kūṭāgārakaṇṇikaṃ nissāya pallaṅkena nisīdi. Sopi bhikkhu anto pavisitvā mañcañca heṭṭhāmañcañca oloketvā theraṃ apassanto uddhaṃ ullokesi, atha ākāse nisinnaṃ theraṃ disvā ‘‘bhante, evaṃ mahiddhikā nāma tumhe mātugāmena saddhiṃ ekāsane nisinnabhāvaṃ vadāpetha evā’’ti āha. Thero ‘‘antaragharasseveso āvuso doso, ahaṃ pana taṃ saddhāpetuṃ asakkonto evamakāsiṃ, rakkheyyāsi ma’’nti vatvā otarīti.

आणि तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ही कथा उद्धृत करतात — असे ऐकिवात आहे की, मल्लाराम विहारात एक क्षीणास्र (अर्हत) थेर राहत होते. एका दिवशी ते आपल्या उपस्थापक कुळात जाऊन घराच्या आत बसले. उपासिका देखील पलंगाचा आश्रय घेऊन उभी होती. तेव्हा एका पिंडचारिक भिक्खूने दारात उभे राहून ते पाहिले आणि "थेर उपासिकेसोबत एकाच आसनावर बसले आहेत" अशी समजूत करून घेऊन वारंवार पाहिले. थेरांनी देखील "हा माझ्याविषयी अशुद्ध बुद्धीचा (संशयी) झाला आहे" हे ओळखून, भोजनविधी आटोपून विहारात गेले आणि आपल्या निवासस्थानात प्रवेश करून आतच बसले. तो भिक्खू देखील "मी थेरांना चोदना करीन (दोष दाखवीन)" असा विचार करून आला, खोकून त्याने दार उघडले. थेरांनी त्याचे मन जाणून आकाशात उड्डाण केले आणि कुटागार-कर्णिकेचा (शिखराचा) आश्रय घेऊन पर्यंकासनाने बसले. तो भिक्खू देखील आत प्रवेश करून, पलंगावर आणि पलंगाच्या खाली पाहून, थेर न दिसल्यामुळे वर पाहू लागला. तेव्हा आकाशात बसलेल्या थेरांना पाहून तो म्हणाला, "भंते! एवढे महाऋद्धीवान असूनही आपण स्वतःला स्त्रीसोबत एकाच आसनावर बसल्याचे बोलवून घेत आहात काय?" थेर म्हणाले, "आयुष्यमान! हा दोष केवळ घराच्या आतील भागाचा आहे. मी तुला विश्वास पटवून देण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे असे केले. माझे रक्षण कर (माझी गोपनीयता राख)." असे बोलून ते खाली उतरले.

446. Ito paraṃ sā ce evaṃ vadeyyātiādi sabbaṃ paṭiññāya kāraṇākāradassanatthaṃ vuttaṃ, tattha mātugāmassa methunaṃ dhammaṃ paṭisevantoti mātugāmassa magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantoti attho. Nisajjāya kāretabboti nisajjaṃ paṭijānitvā methunadhammapaṭisevanaṃ appaṭijānanto methunadhammapārājikāpattiyā akāretvā nisajjāmattena yaṃ āpattiṃ āpajjati tāya kāretabbo, pācittiyāpattiyā kāretabboti attho. Etena nayena sabbacatukkesu vinicchayo veditabbo.

४४६. यानंतर "जर ती असे बोलेल" इत्यादी सर्व काही स्वीकृतीच्या आधारे कारणाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे, "स्त्रीसोबत मैथुनधर्म आचरणारा" म्हणजे स्त्रीच्या मार्गात मैथुनधर्माचे आचरण करणारा असा अर्थ आहे. "बसण्याने कारित करावे" म्हणजे बसणे मान्य करून मैथुनधर्माचे आचरण अमान्य करत असल्यास, मैथुनधर्माच्या पाराजिका आपत्तीने कारित न करता, केवळ बसण्याने जी आपत्ती प्राप्त होते, तिने कारित करावे; म्हणजेच पाचित्तिय आपत्तीने कारित करावे असा अर्थ आहे. या पद्धतीने सर्व चतुष्कांमध्ये निर्णय समजावा.

451. Sikkhāpadapariyosāne pana āpattānāpattiparicchedadassanatthaṃ vuttesu gamanaṃ paṭijānātītiādīsu gamanaṃ paṭijānātīti ‘‘rahonisajjassādatthaṃ gatomhī’’ti evaṃ gamanaṃ paṭijānāti, nisajjanti nisajjassādeneva nisajjaṃ paṭijānāti. Āpattinti tīsu aññataraṃ āpattiṃ. Āpattiyā kāretabboti tīsu yaṃ paṭijānāti, tāya kāretabbo. Sesamettha catukke uttānādhippāyameva. Dutiyacatukke pana gamanaṃ na paṭijānātīti raho nisajjassādavasena na paṭijānāti, ‘‘salākabhattādinā attano kammena gatomhi, sā pana mayhaṃ nisinnaṭṭhānaṃ āgatā’’ti vadati. Sesametthāpi uttānādhippāyameva.

४५१. शिक्षापदाच्या शेवटी आपत्ती आणि अनापत्तीची मर्यादा दाखवण्यासाठी म्हटलेल्या "जाणे मान्य करतो" इत्यादींमध्ये, "जाणे मान्य करतो" म्हणजे "मी एकांतात बसण्याच्या आस्वादासाठी गेलो होतो" अशा प्रकारे जाणे मान्य करतो. "बसणे" म्हणजे बसण्याच्या आस्वादानेच बसणे मान्य करतो. "आपत्ती" म्हणजे तिन्हींपैकी कोणतीही एक आपत्ती. "आपत्तीने कारित करावे" म्हणजे तिन्हींपैकी जी तो मान्य करतो, तिने कारित करावे. या चतुष्कातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. दुसऱ्या चतुष्कात "जाणे मान्य करत नाही" म्हणजे एकांतात बसण्याच्या आस्वादासाठी जाणे मान्य करत नाही, तर "मी शलाका-भक्त इत्यादी स्वतःच्या कामाने गेलो होतो, तीच माझ्या बसण्याच्या ठिकाणी आली" असे सांगतो. येथेही उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Ayaṃ pana sabbattha vinicchayo – raho nisajjassādoti methunadhammasannissitakileso vuccati. Yo bhikkhu tenassādena mātugāmassa santikaṃ gantukāmo akkhiṃ añjeti, dukkaṭaṃ. Nivāsanaṃ nivāseti, kāyabandhanaṃ bandhati, cīvaraṃ pārupati, sabbattha payoge payoge dukkaṭaṃ. Gacchati, padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Gantvā nisīdati, dukkaṭameva. Mātugāme āgantvā nisinnamatte [Pg.217] pācittiyaṃ. Sace sā itthī kenaci karaṇīyena uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdati, nisajjāya nisajjāya pācittiyaṃ. Yaṃ sandhāya gato, sā na diṭṭhā, aññā āgantvā nisīdati, assāde uppanne pācittiyaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘gamanakālato paṭṭhāya asuddhacittattā āpattiyevā’’ti vuttaṃ. Sace sambahulā āgacchanti, mātugāmagaṇanāya pācittiyāni. Sace uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdanti, nisajjāgaṇanāya pācittiyāni. Aniyametvā diṭṭhadiṭṭhāya saddhiṃ rahassādaṃ kappessāmīti gantvā nisinnassāpi āgatāgatānaṃ vasena punappunaṃ nisajjāvasena ca vuttanayeneva āpattiyo veditabbā. Sace suddhacittena gantvā nisinnassa santikaṃ āgantvā nisinnāya itthiyā rahassādo uppajjati anāpatti.

हा तर सर्व ठिकाणी निर्णय आहे — "एकांतात बसण्याचा आस्वाद" म्हणजे मैथुनधर्माशी संबंधित क्लेश म्हटले जातात. जो भिक्खू त्या आस्वादाने स्त्रीच्या जवळ जाण्याची इच्छा ठेवून डोळ्यात काजळ घालतो, त्याला दुक्कट आपत्ती होते. अंतर्वस्त्र नेसतो, कायबंधन बांधतो, चीवर पांघरतो, या सर्व प्रयत्ना-प्रयत्नांमध्ये दुक्कट आपत्ती होते. चालतो, तेव्हा पाऊलोपाऊली दुक्कट आपत्ती होते. जाऊन बसतो, तेव्हा दुक्कटच होते. स्त्रीने येऊन केवळ बसल्याबरोबर पाचित्तिय होते. जर ती स्त्री काही कामासाठी वारंवार उठून पुन्हा पुन्हा बसत असेल, तर प्रत्येक वेळच्या बसण्याने पाचित्तिय होते. ज्या स्त्रीच्या उद्देशाने गेला होता ती दिसली नाही, आणि दुसरीच स्त्री येऊन बसली, तर आस्वाद उत्पन्न झाल्यावर पाचित्तिय होते. महाप्रत्यरीमध्ये तर "जाण्याच्या वेळेपासूनच अशुद्ध चित्त असल्यामुळे आपत्तीच होते" असे म्हटले आहे. जर अनेक स्त्रिया आल्या, तर स्त्रियांच्या संख्येनुसार पाचित्तिय आपत्ती होतात. जर त्या उठून पुन्हा पुन्हा बसत असतील, तर बसण्याच्या संख्येनुसार पाचित्तिय आपत्ती होतात. निश्चित न करता "जी दिसेल तिच्यासोबत एकांतात आस्वाद घेईन" असा विचार करून जाऊन बसलेल्या भिक्खूला देखील, येणाऱ्या स्त्रियांच्या संख्येनुसार आणि वारंवार बसण्याच्या संख्येनुसार वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच आपत्ती समजाव्यात. जर शुद्ध चित्ताने जाऊन बसलेल्या भिक्खूच्या जवळ स्त्रीने येऊन बसल्यावर एकांताचा आस्वाद उत्पन्न झाला, तर अनापत्ती समजावी.

Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevāti.

समुत्थान इत्यादी पहिल्या पाराजिकासारखेच आहेत.

Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

पहिली अनियत शिक्षापद-वर्णना समाप्त झाली.

2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā

२. दुसरी अनियत शिक्षापद-वर्णना.

452. Tena samayena buddho bhagavāti dutiyaaniyatasikkhāpadaṃ. Tattha bhagavatā paṭikkhittantiādimhi ‘‘yaṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammaniye nisajjaṃ kappeyya, taṃ nisajjaṃ kappetuṃ paṭikkhitta’’nti evaṃ sambandho veditabbo. Itarathā hi ‘‘ekassa ekāyā’’ti vattabbaṃ siyā, kasmā? ‘‘Paṭikkhitta’’nti vuttattā. Sāmiatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ veditabbaṃ.

४५२. "तेन समयेन बुद्धो भगवा" हे दुसरे अनियत शिक्षापद आहे. तेथे, "भगवता पटिक्खित्तं" इत्यादी सुरुवातीच्या वाक्यात, "जो एकटा एका स्त्रीसोबत एकांतात, झाकलेल्या (गुप्त) आणि मैथुनकर्मासाठी योग्य अशा आसनावर बसणे करतो, त्या बसण्यास प्रतिबंध केला आहे" असा संबंध समजावा. अन्यथा "एकस्स एकाय" (एकाचे एका स्त्रीसोबत) असे म्हणावे लागले असते. का? कारण "प्रतिबंधित केले आहे" असे म्हटले आहे. किंवा षष्ठीच्या अर्थात हे प्रथमा विभक्तीचे रूप समजावे.

453. Na heva kho pana paṭicchannanti ettha pana yampi bahi parikkhittaṃ anto vivaṭaṃ pariveṇaṅgaṇādi, tampi antogadhanti veditabbaṃ. Evarūpañhi ṭhānaṃ appaṭicchanneyeva gahitanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sesaṃ paṭhamasikkhāpadanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi idha itthīpi purisopi yo koci viññū anandho abadhiro antodvādasahatthe okāse ṭhito vā nisinno vā vikkhittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti. Badhiro pana cakkhumāpi andho vā abadhiropi na karoti. Pārājikāpattiñca parihāpetvā duṭṭhullavācāpatti vuttāti ayaṃ viseso. Sesaṃ purimasadisameva. Ubhayatthāpi ummattakaādikammikānaṃ anāpatti.

४५३. येथे 'न हेव खो पन पटिच्छन्नं' (पण जे झाकलेले नाही) याविषयी, जे बाहेरून वेढलेले पण आतून उघडे असलेले अंगण इत्यादी आहे, ते देखील अंतर्भूत आहे असे समजावे. कारण अशा प्रकारची जागा 'अनाच्छादित' (न झाकलेली) म्हणूनच गृहीत धरली जाते, असे महापच्चरिय (महाप्रत्यरी) मध्ये म्हटले आहे. उर्वरित भाग पहिल्या शिक्षापदाच्या नियमाप्रमाणेच समजावा. कारण केवळ येथे स्त्री किंवा पुरुष, जो कोणी सुज्ञ, आंधळा नसलेला, बहिरा नसलेला, बारा हातांच्या आतील जागेत उभा असलेला किंवा बसलेला, विचलित मनाचा किंवा झोपलेला असला तरी तो अनापत्ती (दोषमुक्त) ठरतो. परंतु बहिरा असलेला डोळस किंवा आंधळा असलेला ऐकू शकणारा (अनापत्ती) ठरत नाही. आणि पाराजिकापत्ती वगळून दुट्ठुल्लवाचा आपत्ती (दुष्ट वचनाची आपत्ती) सांगितली आहे, हा विशेष फरक आहे. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे. दोन्ही ठिकाणी वेडा (उन्मत्तक) आणि आदिकर्मिक (पहिला गुन्हा करणारा) यांना अनापत्ती (दोष नाही) आहे.

Samuṭṭhānādīsu [Pg.218] idaṃsikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, sukhamajjhattavedanāhi dvivedanaṃ. Sesaṃ uttānatthamevāti.

समुत्थानादींमध्ये हे शिक्षापद त्रिसमुत्थान आहे - काय-चित्त, वाचा-चित्त आणि काय-वाचा-चित्त यांपासून उत्पन्न होते. हे क्रिया, संज्ञाविमोक्ष, सचित्तक, लोकवज्ज (लोकनिंद्य), कायकर्म, वचीकर्म, अकुशलचित्त आणि सुख व अदुक्खमसुख (मध्यस्थ) वेदनांनी युक्त द्विवेदना आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या अनियत शिक्षापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

समंतपासादिका नामक विनय-वर्णनेमध्ये

Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनियत-वर्णन समाप्त झाले.

4. Nissaggiyakaṇḍaṃ

४. निस्सग्गिय काण्ड

1. Cīvaravaggo

१. चीवर वग्ग (चीवरवर्ग)

1. Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā

१. प्रथम कठिन शिक्षापद वर्णन

Tiṃsa [Pg.219] nissaggiyā dhammā, ye vuttā samitāvinā;

Tesaṃ dāni karissāmi, apubbapadavaṇṇanaṃ.

क्लेश शांत केलेल्या (बुद्धांनी) जे तीस निस्सग्गिय धर्म सांगितले आहेत, त्यांच्या नवीन (अपूर्व) पदांचे स्पष्टीकरण आता मी करीन.

459. Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati gotamake cetiye. Tena kho pana samayena bhagavatā bhikkhūnaṃ ticīvaraṃ anuññātaṃ hotīti ettha ticīvaranti antaravāsako uttarāsaṅgo saṅghāṭīti idaṃ cīvarattayaṃ paribhuñjituṃ anuññātaṃ hoti. Yattha panetaṃ anuññātaṃ, yadā ca anuññātaṃ, yena ca kāraṇena anuññātaṃ, taṃ sabbaṃ cīvarakkhandhake jīvakavatthusmiṃ (mahāva. 326 ādayo) āgatameva. Aññeneva ticīvarena gāmaṃ pavisantīti yena vihāre acchanti nhānañca otaranti, tato aññena, evaṃ divase divase nava cīvarāni dhārenti.

४५९. त्या वेळी बुद्ध भगवान वैशालीतील गोतमक चेतियामध्ये विहार करत होते. त्या वेळी भगवंतांनी भिक्खूंना 'तिचीवर' (तीन चीवरे) धारण करण्याची अनुमती दिली होती. येथे 'तिचीवर' म्हणजे अंतरवासक, उत्तरासंग आणि संघाटी - या तीन चीवरांचा वापर करण्याची अनुमती दिली आहे. परंतु हे कोठे अनुमत केले गेले, केव्हा अनुमत केले गेले आणि कोणत्या कारणाने अनुमत केले गेले, ते सर्व चीवरस्कंधकातील जीवक-वस्तूमध्ये आलेलेच आहे. 'दुसऱ्याच तिचीवराने गावात प्रवेश करतात' म्हणजे ज्या चीवराने ते विहारात राहतात आणि ज्याने स्नान करण्यासाठी उतरतात, त्यापेक्षा वेगळ्या चीवराने; अशा प्रकारे दररोज नवीन चीवरे धारण करतात.

460. Uppannaṃ hotīti anupaññattiyā dvāraṃ dadamānaṃ paṭilābhavasena uppannaṃ hoti, no nipphattivasena.

४६०. 'उत्पन्न होते' (उप्पन्नं होति) म्हणजे अनुप्रज्ञप्तीचे (पुढील नियमाचे) द्वार उघडून देणारे, प्राप्तीच्या दृष्टीने उत्पन्न होते, निष्पत्तीच्या (पूर्णत्वाच्या) दृष्टीने नाही.

Āyasmato sāriputtassa dātukāmo hotīti āyasmā kira ānando bhagavantaṃ ṭhapetvā añño evarūpo guṇavisiṭṭho puggalo natthīti guṇabahumānena āyasmantaṃ sāriputtaṃ atimamāyati. So sadāpi manāpaṃ cīvaraṃ labhitvā rajitvā kappabinduṃ datvā therasseva deti, purebhatte paṇītaṃ yāgukhajjakaṃ vā piṇḍapātaṃ vā labhitvāpi therasseva deti, pacchābhatte madhuphāṇitādīni labhitvāpi therasseva deti, upaṭṭhākakulehi dārake nikkhāmetvā pabbājetvāpi therassa santike upajjhaṃ gāhāpetvā sayaṃ anusāvanakammaṃ karoti. Āyasmāpi sāriputto ‘‘pitu kattabbakiccaṃ nāma jeṭṭhaputtassa bhāro, taṃ mayā bhagavato kattabbaṃ kiccaṃ ānando karoti, ahaṃ ānandaṃ nissāya appossukko viharituṃ labhāmī’’ti āyasmantaṃ ānandaṃ ativiya mamāyati, sopi manāpaṃ cīvaraṃ labhitvā ānandattherasseva detīti sabbaṃ purimasadisameva[Pg.220]. Evaṃ guṇabahumānena mamāyanto tadā uppannampi taṃ cīvaraṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmo hotīti veditabbo.

'आयुष्यमान सारिपुत्तांना देण्याची इच्छा असणारा होतो' येथे असे सांगितले आहे की, आयुष्यमान आनंद हे भगवंतांना सोडून इतर कोणीही असा गुणविशिष्ट पुरुष नाही, अशा गुण-बहुमानाने आयुष्यमान सारिपुत्तांवर अत्यंत ममत्व बाळगत असत. ते नेहमीच सुंदर चीवर मिळाल्यावर, ते रंगवून आणि कप्पबिंदू देऊन स्थविरांनाच (सारिपुत्तांनाच) देत असत. दुपारच्या जेवणापूर्वी उत्तम यागू (पेज), खाद्य किंवा पिंडपात मिळाल्यास ते देखील स्थविरांनाच देत असत. दुपारच्या जेवणानंतर मध, गुळ इत्यादी मिळाल्यास ते देखील स्थविरांनाच देत असत. उपस्थायक (सेवक) कुळांतील मुलांना घराबाहेर काढून प्रवज्जा देऊन, स्थविरांच्या जवळ त्यांना उपाध्यायांचे व्रत ग्रहण करायला लावून स्वतः अनुसावनकर्म (घोषणा करण्याचे कार्य) करत असत. आयुष्यमान सारिपुत्त देखील 'पित्याचे कर्तव्य हे ज्येष्ठ पुत्राचे उत्तरदायित्व असते, भगवंतांविषयीचे माझे ते कर्तव्य आनंद करत आहे, मी आनंदाच्या आधारे चिंतामुक्त होऊन विहार करू शकतो' असा विचार करून आयुष्यमान आनंदांवर अत्यंत ममत्व बाळगत असत. ते देखील सुंदर चीवर मिळाल्यावर आनंद स्थविरांनाच देत असत - हे सर्व पूर्वीसारखेच आहे. अशा प्रकारे गुणांच्या बहुमानाने ममत्व बाळगणारे ते, त्या वेळी उत्पन्न झालेले ते चीवर आयुष्यमान सारिपुत्तांना देण्याची इच्छा असणारे होते, असे समजावे.

Navamaṃ vā bhagavā divasaṃ dasamaṃ vāti ettha pana sace bhaveyya ‘‘kathaṃ thero jānātī’’ti? Bahūhi kāraṇehi jānāti. Sāriputtatthero kira janapadacārikaṃ pakkamanto ānandattheraṃ āpucchitvāva pakkamati ‘‘ahaṃ ettakena nāma kālena āgacchissāmi, etthantare bhagavantaṃ mā pamajjī’’ti. Sace sammukhā na āpucchati, bhikkhū pesetvāpi āpucchitvāva gacchati. Sace aññattha vassaṃ vasati, ye paṭhamataraṃ bhikkhū āgacchanti, te evaṃ pahiṇati ‘‘mama vacanena bhagavato ca pāde sirasā vandatha, ānandassa ca ārogyaṃ vatvā maṃ ‘asukadivase nāma āgamissatī’ti vadathā’’ti sadā ca yathāparicchinnadivaseyeva eti. Apicāyasmā ānando anumānenapi jānāti ‘‘ettake divase bhagavatā viyogaṃ sahanto adhivāsento āyasmā sāriputto vasi, ito dāni paṭṭhāya asukaṃ nāma divasaṃ na atikkamissati addhā āgamissatī’’ti. Yesaṃ yesañhi paññā mahatī tesaṃ tesaṃ bhagavati pemañca gāravo ca mahā hotīti iminā nayenāpi jānāti. Evaṃ bahūhi kāraṇehi jānāti. Tenāha – ‘‘navamaṃ vā bhagavā divasaṃ dasamaṃ vā’’ti. Evaṃ vutte yasmā idaṃ sikkhāpadaṃ paṇṇattivajjaṃ, na lokavajjaṃ; tasmā āyasmatā ānandena vuttasadisameva paricchedaṃ karonto ‘‘atha kho bhagavā…pe… dhāretu’’nti. Sace pana therena addhamāso vā māso vā uddiṭṭho abhavissa, sopi bhagavatā anuññāto assa.

'नववा किंवा दहावा दिवस, हे भगवंता!' येथे जर अशी शंका आली की, 'स्थविरांना (आनंदांना) हे कसे समजते?' तर ते अनेक कारणांमुळे जाणतात. स्थविर सारिपुत्त जेव्हा जनपदात चारिकेसाठी निघत असत, तेव्हा ते स्थविर आनंदांचा निरोप घेऊनच निघत असत की, 'मी इतक्या वेळेत परत येईन, या काळात भगवंतांच्या सेवेत प्रमाद करू नकोस.' जर प्रत्यक्ष भेटून निरोप घेता आला नाही, तर भिक्खूंना पाठवून निरोप घेऊनच जात असत. जर ते दुसऱ्या ठिकाणी वर्षावास करत असत, तर जे भिक्खू सर्वात आधी येत असत, त्यांना असा निरोप देऊन पाठवत असत की, 'माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणी डोके टेकवून वंदन करा, आणि आनंदांना कुशल विचारून सांगा की मी अमुक दिवशी नक्कीच परत येईन.' आणि ते नेहमी ठरवलेल्या दिवशीच परत येत असत. शिवाय, आयुष्यमान आनंद अनुमानाने देखील जाणत असत की, 'इतके दिवस भगवंतांचा वियोग सहन करत आयुष्यमान सारिपुत्त राहिले आहेत, आता आजपासून अमुक दिवसाच्या पुढे ते जाणार नाहीत, ते नक्कीच येतील.' कारण ज्यांची प्रज्ञा मोठी असते, त्यांचे भगवंतांवर प्रेम आणि आदर देखील मोठा असतो, या न्यायाने देखील ते जाणत असत. अशा प्रकारे ते अनेक कारणांनी जाणत असत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'नववा किंवा दहावा दिवस, हे भगवंता!' असे म्हटले असता, कारण हे शिक्षापद प्रज्ञप्तिवज्ज (नियमाच्या उल्लंघनाचा दोष असणारे) आहे, लोकवज्ज (लोकापवादकारक) नाही; म्हणून आयुष्यमान आनंदांनी सांगितलेल्या दिवसाप्रमाणेच मर्यादा ठरवून 'अथ खो भगवा...पे... धारेतुं' (मग भगवंतांनी... धारण करावे) असे म्हटले. जर स्थविरांनी अर्धा महिना किंवा महिना असा काळ निर्दिष्ट केला असता, तर त्यालाही भगवंतांनी अनुमती दिली असती.

462-3. Niṭṭhitacīvarasminti yena kenaci niṭṭhānena niṭṭhite cīvarasmiṃ. Yasmā pana taṃ cīvaraṃ karaṇenapi niṭṭhitaṃ hoti, nassanādīhipi tasmāssa padabhājane atthamattameva dassetuṃ bhikkhuno cīvaraṃ kataṃ vā hotītiādi vuttaṃ. Tattha katanti sūcikammapariyosānena kataṃ, sūcikammapariyosānaṃ nāma yaṃkiñci sūciyā kattabbaṃ pāsapaṭṭagaṇṭhikapaṭṭapariyosānaṃ katvā sūciyā paṭisāmanaṃ. Naṭṭhanti corādīhi haṭaṃ, etampi hi karaṇapalibodhassa niṭṭhitattā niṭṭhitanti vuccati. Vinaṭṭhanti upacikādīhi khāyitaṃ. Daḍḍhanti agginā daḍḍhaṃ. Cīvarāsā vā upacchinnāti ‘‘asukasmiṃ nāma kule [Pg.221] cīvaraṃ labhissāmī’’ti yā cīvarāsā uppannā hoti, sā vā upacchinnā, etesampi hi karaṇapalibodhasseva niṭṭhitattā niṭṭhitabhāvo veditabbo.

४६२-३. "निट्ठितचीवरस्मिं (चीवर पूर्ण झाले असता)" म्हणजे कोणत्याही प्रकारे चीवर पूर्ण झाले असता. परंतु, ज्या अर्थी ते चीवर बनविल्याने तसेच नष्ट होण्याने देखील पूर्ण (समाप्त) होते, म्हणून त्या पदाच्या पदभाजनामध्ये केवळ अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "भिक्खुनो चीवरं कतं वा होति" (भिक्खूचे चीवर तयार झाले आहे किंवा...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'कतं' (तयार झाले) म्हणजे सुईच्या कामाच्या समाप्तीने तयार झालेले. सुईच्या कामाची समाप्ती म्हणजे सुईने जे काही करायचे आहे, जसे की पट्ट्या, गाठी इत्यादी शिवून झाल्यावर सुई बाजूला ठेवून देणे. 'नट्ठं' (नष्ट झाले) म्हणजे चोरांनी वगैरे चोरून नेलेले; कारण हे देखील चीवर बनवण्याच्या अडथळ्याच्या (करणपलिबोध) समाप्तीमुळे 'निट्ठितं' (पूर्ण झाले) असे म्हटले जाते. 'विनट्ठं' म्हणजे वाळवी इत्यादींनी खाल्लेले. 'दड्ढं' म्हणजे अग्नीने जळालेले. 'चीवरासा वा उपच्छिन्ना' (चीवराची आशा तुटली असता) म्हणजे "अमुक एका कुळात मला चीवर मिळेल" अशी जी चीवराची आशा उत्पन्न झाली होती, ती नष्ट होणे. कारण या नष्ट होणे इत्यादींच्या बाबतीतही चीवर बनवण्याच्या अडथळ्याच्या समाप्तीमुळेच 'निट्ठितभाव' (पूर्णत्वाची स्थिती) समजली पाहिजे.

Ubbhatasmiṃ kathineti kathine ca ubbhatasmiṃ. Etena dutiyassa palibodhassa abhāvaṃ dasseti. Taṃ pana kathinaṃ yasmā aṭṭhasu vā mātikāsu ekāya antarubbhārena vā uddharīyati, tenassa niddese ‘‘aṭṭhannaṃ mātikāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā kathinassa ubbhārāya – pakkamanantikā, niṭṭhānantikā, sanniṭṭhānantikā, nāsanantikā, savanantikā, āsāvacchedikā, sīmātikkantikā, sahubbhārā’’ti evaṃ aṭṭha mātikāyo kathinakkhandhake āgatā. Antarubbhāropi ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho; yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho kathinaṃ uddhareyya, esā ñatti. Suṇātu me, bhante, saṅgho; saṅgho kathinaṃ uddharati, yassāyasmato khamati, kathinassa ubbhāro, so tuṇhassa; yassa nakkhamati, so bhāseyya. Ubbhataṃ saṅghena kathinaṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (pāci. 926) evaṃ bhikkhunīvibhaṅge āgato. Tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ āgataṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma. Idha pana vuccamāne pāḷi āharitabbā hoti, atthopi vattabbo. Vuttopi ca na suviññeyyo hoti, aṭṭhāne vuttattāya.

"उब्भतस्मिं कठिने" म्हणजे कठीण काढून घेतले असता. याद्वारे दुसऱ्या अडथळ्याचा (आवासपलिबोध) अभाव दर्शविला आहे. परंतु ते कठीण ज्या अर्थी आठ मातृकांपैकी एकाने किंवा अंतरा-उद्धाराने (कठिणाचा मधल्या काळात उद्धार करणे) काढून घेतले जाते, म्हणून त्याच्या निर्देशात भगवंतांनी "अट्ठन्नं मातिकानां" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "भिक्खूहो, कठीण काढून घेण्यासाठी या आठ मातृका आहेत - पक्कमनंतिका, निट्ठानंतिका, संनिट्ठानंतिका, नासनंतिका, सवनंतिका, आसावच्छेदिका, सीमातिक्कंतिका आणि सहुब्भारा" अशा प्रकारे आठ मातृका कठीणक्खंधकात आल्या आहेत. अंतरा-उद्धार देखील "सुणातु मे, भंते, संघो; यदि संघस्स पत्तकल्लं, संघो कठिनं उद्धरेय्य, एसा ञत्ति... उब्भतं संघेन कठिनं, खमति संघस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामि" अशा प्रकारे भिक्खुनीविभंगात आला आहे. तेथे जे काही सांगायचे आहे, ते मूळ ठिकाणीच आम्ही स्पष्ट करू. परंतु येथे ते सांगायचे झाल्यास पाळी (मूळ पाठ) उद्धृत करावी लागेल आणि अर्थही सांगावा लागेल. आणि येथे सांगितल्यास, अयोग्य स्थानी सांगितल्यामुळे ते सहज समजणे कठीण होईल.

Dasāhaparamanti dasa ahāni paramo paricchedo assāti dasāhaparamo, taṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ dhāretabbanti attho. Padabhājane pana atthamattameva dassetuṃ ‘‘dasāhaparamatā dhāretabba’’nti vuttaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti ‘‘dasāhaparama’’nti ettha yā dasāhaparamatā dasāhaparamabhāvo, ayaṃ ettako kālo yāva nātikkamati tāva dhāretabbanti.

"दसाहपरमं" म्हणजे दहा दिवस हीच ज्याची अंतिम मर्यादा आहे ते 'दसाहपरम'. त्या दहा दिवसांच्या मर्यादेपर्यंत ते धारण केले जाऊ शकते, असा अर्थ आहे. पदभाजनामध्ये केवळ अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "दसाहपरमता धारेतब्बं" (दहा दिवसांच्या मर्यादेपर्यंत धारण करावे) असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा आहे की, "दसाहपरमं" या पदात जी दहा दिवसांची अंतिम मर्यादा आहे, तोपर्यंतचा काळ जोपर्यंत ओलांडला जात नाही, तोपर्यंत ते धारण केले जाऊ शकते.

Adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā atirekaṃ cīvaranti atirekacīvaraṃ. Tenevassa padabhājane vuttaṃ ‘‘anadhiṭṭhitaṃ avikappita’’nti.

अधिष्ठित (निश्चित केलेले) आणि विकल्पित (दुसऱ्याला सोपवलेले) चीवरांमध्ये समाविष्ट न झाल्यामुळे जे अतिरिक्त चीवर असते, त्याला 'अतिरेकचीवर' म्हणतात. म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये "अनधिट्ठितं अविकप्पितं" (जे अधिष्ठित नाही आणि विकल्पितही नाही) असे म्हटले आहे.

Channaṃ cīvarānaṃ aññataranti khomaṃ, kappāsikaṃ, koseyyaṃ, kambalaṃ, sāṇaṃ, bhaṅganti imesaṃ channaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ. Etena cīvarassa jātiṃ dassetvā idāni pamāṇaṃ dassetuṃ ‘‘vikappanupagaṃ pacchima’’nti āha. Tassa pamāṇaṃ dīghato [Pg.222] dve vidatthiyo, tiriyaṃ vidatthi. Tatrāyaṃ pāḷi – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āyāmena aṭṭhaṅgulaṃ sugataṅgulena caturaṅgulavitthataṃ pacchimaṃ cīvaraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358).

"छन्नं चीवराणं अञ्ञतरं" म्हणजे खोम (तागाचे), कप्पासिक (सुती), कोसेय्य (रेशमी), कंबळ (लोकरीचे), साण (सणाचे), आणि भंग (मिश्र धाग्यांचे) या सहा प्रकारच्या चीवरांपैकी कोणतेही एक. याद्वारे चीवराचा प्रकार दर्शवून, आता त्याचे प्रमाण दर्शवण्यासाठी "विकप्पनुपगं पच्छिमं" (विकल्पनेसाठी योग्य असलेले किमान प्रमाण) असे म्हटले आहे. त्याचे प्रमाण लांबीला दोन वितस्ती (विणत) आणि रुंदीला एक वितस्ती आहे. त्याविषयी हा पाळी पाठ आहे - "भिक्खूहो, मी सुगत-अंगुलाने लांबीला आठ बोटे आणि रुंदीला चार बोटे असलेले किमान चीवर विकल्पित करण्याची अनुमती देतो."

Taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyanti taṃ yathāvuttajātippamāṇaṃ cīvaraṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ atikkāmayato, etthantare yathā atirekacīvaraṃ na hoti tathā akubbato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, tañca cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, pācittiyāpatti cassa hotīti attho. Atha vā nissajjanaṃ nissaggiyaṃ, pubbabhāge kattabbassa vinayakammassetaṃ nāmaṃ. Nissaggiyamassa atthīti nissaggiyamicceva. Kintaṃ? Pācittiyaṃ. Taṃ atikkāmayato sanissaggiyavinayakammaṃ pācittiyaṃ hotīti ayamettha attho. Padabhājane pana paṭhamaṃ tāva atthavikappaṃ dassetuṃ ‘‘taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ hotī’’ti mātikaṃ ṭhapetvā ‘‘ekādase aruṇuggamane nissaggiyaṃ hoti, nissajjitabba’’nti vuttaṃ. Puna yassa ca nissajjitabbaṃ, yathā ca nissajjitabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘saṅghassa vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekādase aruṇuggamaneti ettha yaṃ divasaṃ cīvaraṃ uppannaṃ tassa yo aruṇo, so uppannadivasanissito, tasmā cīvaruppādadivasaena saddhiṃ ekādase aruṇuggamane nissaggiyaṃ hotīti veditabbaṃ. Sacepi bahūni ekajjhaṃ bandhitvā vā veṭhetvā vā ṭhapitāni ekāva āpatti. Abaddhāveṭhitesu vatthugaṇanāya āpattiyo.

"तं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं" म्हणजे त्या पूर्वोक्त प्रकारच्या व प्रमाणाच्या चीवराला दहा दिवसांपेक्षा जास्त काळ ओलांडू देणाऱ्या भिक्खूने, या काळात ते अतिरिक्त चीवर राहू नये म्हणून योग्य ती विधी (अधिष्ठान किंवा विकल्पना) न केल्यास, ते चीवर 'निस्सग्गिय' (त्याग करण्यायोग्य) होते आणि त्याला 'पाचित्तिय' आपत्ती येते, असा अर्थ आहे. अथवा, त्याग करणे म्हणजे 'निस्सग्गिय'; पाचित्तिय आपत्तीच्या देशनेपूर्वी करावयाच्या विनयकर्माचे हे नाव आहे. ज्याच्याकडे त्याग करण्यासारखे काही आहे, त्याला 'निस्सग्गिय' असेच म्हणतात. ते काय आहे? पाचित्तिय. तो काळ ओलांडणाऱ्या भिक्खूला त्याग करण्याच्या विनयकर्मासह पाचित्तिय आपत्ती येते, हा येथे दुसरा अर्थ आहे. परंतु पदभाजनामध्ये प्रथम अर्थाचा पर्याय दाखवण्यासाठी "तं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं होति" ही मातृका ठेवून, "एकादसे अरुणुग्गमने निस्सग्गियं होति, निस्सज्जितब्बं" (अकराव्या दिवशी अरुणोदय झाला असता ते निस्सग्गिय होते आणि त्याचा त्याग केला पाहिजे) असे भगवंतांनी म्हटले आहे. पुन्हा, ज्याच्याकडे त्याग करायचा आहे आणि ज्या प्रकारे त्याग करायचा आहे, ते दर्शवण्यासाठी "संघस्स वा" (संघाकडे किंवा...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "एकादसे अरुणुग्गमने" यामध्ये, ज्या दिवशी चीवर प्राप्त झाले त्या दिवसाचा जो अरुणोदय आहे, तो प्राप्त झालेल्या दिवसाशी संबंधित असतो. म्हणून चीवर प्राप्त झालेल्या दिवसासह अकराव्या अरुणोदयाच्या वेळी ते निस्सग्गिय होते, असे समजावे. जरी अनेक चीवरे एकत्र बांधून किंवा गुंडाळून ठेवली असली, तरी एकच आपत्ती येते. परंतु न बांधता किंवा न गुंडाळता ठेवल्यास, चीवरांच्या संख्येनुसार आपत्ती येतात.

Nissajjitvā āpatti desetabbāti kathaṃ desetabbā? Yathā khandhake vuttaṃ, kathañca tattha vuttaṃ? Evaṃ vuttaṃ – ‘‘tena, bhikkhave, bhikkhunā saṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhūnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ paṭidesemī’’’ti (cūḷava. 239). Idha pana sace ekaṃ cīvaraṃ hoti ‘‘ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiya’’nti vattabbaṃ. Sace dve, ‘‘dve’’ti vattabbaṃ. Sace bahūni ‘‘sambahulānī’’ti vattabbaṃ. Nissajjanepi sace ekaṃ yathāpāḷimeva ‘‘idaṃ me, bhante, cīvara’’nti vattabbaṃ. Sace dve vā bahūni vā, ‘‘imāni me, bhante, cīvarāni dasāhātikkantāni nissaggiyāni, imānāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti vattabbaṃ. Pāḷiṃ vattuṃ asakkontena aññathāpi vattabbaṃ.

"निस्सज्जित्वा आपत्ति देसेतब्बा" (त्याग करून आपत्तीची देशना करावी) म्हणजे कशा प्रकारे देशना करावी? जसे खंधकात सांगितले आहे. आणि तेथे कसे सांगितले आहे? असे सांगितले आहे - "भिक्खूहो, त्या भिक्खूने संघाकडे जाऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग (उपरणे) करून, ज्येष्ठ भिक्खूंच्या चरणांना वंदन करून, उकिडवे बसून, हात जोडून असे म्हणावे - 'भंते, मी अमुक नावाची आपत्ती प्राप्त झालो आहे, तिची मी देशना करतो.'" परंतु येथे जर एक चीवर असेल, तर "एकं निस्सग्गियं पाचित्तियं" (एक निस्सग्गिय पाचित्तिय) असे म्हणावे. जर दोन असतील, तर "द्वे" (दोन) असे म्हणावे. जर अनेक असतील, तर "संबहुलानि" (अनेक) असे म्हणावे. त्याग करतानाही जर एक चीवर असेल, तर पाळी पाठाप्रमाणेच "इदं मे, भंते, चीवरं..." (भंते, हे माझे चीवर...) असे म्हणावे. जर दोन किंवा अनेक असतील, तर "इमानि मे, भंते, चीवराणि दसाहातिक्कंतानि निस्सग्गियानि, इमानाहं संघस्स निस्सज्जामि" (भंते, माझी ही चीवरे दहा दिवसांचा काळ ओलांडल्यामुळे निस्सग्गिय झाली आहेत, मी यांचा संघाकडे त्याग करतो) असे म्हणावे. पाळी बोलण्यास असमर्थ असलेल्या भिक्खूने इतर प्रकारे देखील म्हणावे.

Byattena [Pg.223] bhikkhunā paṭibalena āpatti paṭiggahetabbāti khandhake vuttanayeneva paṭiggahetabbā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo –

चतुर आणि समर्थ भिक्खूने आपत्ती स्वीकारावी, हे खंधकामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्वीकारावे. कारण तिथे असे म्हटले आहे – 'चतुर आणि समर्थ भिक्खूने संघाला सूचित करावे –

‘Suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’nti.

'भन्ते, संघाने माझे ऐकावे. हा अमुक नावाचा भिक्खू आपल्या आपत्तीचे स्मरण करतो, ती उघड करतो, स्पष्ट करतो आणि देशना करतो. जर संघासाठी योग्य वेळ असेल, तर मी या अमुक नावाच्या भिक्खूची आपत्ती स्वीकारीन.'

Tena vattabbo ‘passasī’ti? ‘Āma, passāmī’ti. Āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti (cūḷava. 239). Dvīsu pana sambahulāsu vā purimanayeneva vacanabhedo ñātabbo.

त्या (आपत्ती स्वीकारणाऱ्या) भिक्खूने विचारावे, 'तुला (तुझी चूक/आपत्ती) दिसते का?' (दुसऱ्याने म्हणावे) 'होय, मला दिसते.' (पहिल्याने म्हणावे) 'भविष्यात स्वतःवर संयम ठेव.' दोन किंवा अनेक आपत्तींच्या बाबतीत पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच वचनातील भेद (एकवचन/बहुवचन) समजून घ्यावा.

Cīvaradānepi ‘‘saṅgho imaṃ cīvaraṃ imāni cīvarānī’’ti vatthuvasena vacanabhedo veditabbo. Gaṇassa ca puggalassa ca nissajjanepi eseva nayo.

चीवर दानाच्या वेळीसुद्धा 'संघ हे चीवर' किंवा 'हे चीवर' (अनेकवचन) अशा प्रकारे वस्तूंच्या संख्येनुसार वचनातील भेद समजून घ्यावा. गणाकडे (भिक्खूंच्या समूहाकडे) आणि पुद्गलाकडे (वैयक्तिक भिक्खूकडे) निसर्जन (त्याग) करतानाही हाच नियम लागू होतो.

Āpattidesanāpaṭiggahaṇesu panettha ayaṃ pāḷi – ‘‘tena, bhikkhave, bhikkhunā sambahule bhikkhū upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā vuḍḍhānaṃ bhikkhūnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassu vacanīyā – ‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno taṃ paṭidesemī’ti. Byattena bhikkhunā paṭibalena te bhikkhū ñāpetabbā –

आपत्तीची देशना करणे आणि ती स्वीकारणे याविषयी येथे ही पाळी (पाठांतर) आहे – 'भिक्खूंनो, त्या भिक्खूने अनेक भिक्खूंच्या जवळ जाऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग (उपरणे) करून, ज्येष्ठ भिक्खूंच्या चरणांना वंदन करून, उकिडवे बसून, हात जोडून असे म्हणावे – "भन्ते, मी अमुक नावाची आपत्ती प्राप्त केली आहे, मी तिची देशना (कबुली) करतो." चतुर आणि समर्थ भिक्खूने त्या भिक्खूंना सूचित करावे –

‘Suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti. Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’nti.

'आयुष्यमानांनो, माझे ऐकावे. हा अमुक नावाचा भिक्खू आपल्या आपत्तीचे स्मरण करतो, ती उघड करतो, स्पष्ट करतो आणि देशना करतो. जर आयुष्यमानांसाठी योग्य वेळ असेल, तर मी या अमुक नावाच्या भिक्खूची आपत्ती स्वीकारीन.'

Tena vattabbo ‘passasī’ti? ‘Āma, passāmī’ti. ‘Āyatiṃ saṃvareyyāsī’ti.

त्या भिक्खूने विचारावे, 'तुला दिसते का?' (दुसऱ्याने म्हणावे) 'होय, मला दिसते.' (पहिल्याने म्हणावे) 'भविष्यात स्वतःवर संयम ठेव.'

Tena bhikkhunā ekaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ, āvuso, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno taṃ paṭidesemī’ti. Tena vattabbo ‘passasī’ti, āma passāmīti āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti (cūḷava. 239). Tattha [Pg.224] purimanayeneva āpattiyā nāmaggahaṇaṃ vacanabhedo ca veditabbo.

त्या भिक्खूने एका भिक्खूच्या जवळ जाऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग करून, उकिडवे बसून, हात जोडून असे म्हणावे – 'आवुसो, मी अमुक नावाची आपत्ती प्राप्त केली आहे, मी तिची देशना करतो.' त्यावर त्याने विचारावे, 'तुला दिसते का?', 'होय, मला दिसते', 'भविष्यात स्वतःवर संयम ठेव.' तेथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आपत्तीचे नाव घेणे आणि वचनातील भेद समजून घ्यावा.

Yathā ca gaṇassa nissajjane evaṃ dvinnaṃ nissajjanepi pāḷi veditabbā. Yadi hi viseso bhaveyya, yatheva ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tiṇṇannaṃ pārisuddhiuposathaṃ kātuṃ, evañca pana, bhikkhave, kātabbo. Byattena bhikkhunā paṭibalena te bhikkhū ñāpetabbā’’tiādinā nayena ‘‘tiṇṇannaṃ pārisuddhiuposathaṃ kātu’’nti vatvā puna ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dvinnaṃ pārisuddhiuposathaṃ kātuṃ, evañca pana, bhikkhave, kātabbo. Therena bhikkhunā ekaṃsaṃ uttarāsaṅga’’ntiādinā (mahāva. 168) nayena visuṃyeva dvinnaṃ pārisuddhiuposatho vutto, evamidhāpi visuṃ pāḷiṃ vadeyya, yasmā pana natthi, tasmā avatvā gatoti, gaṇassa vuttā pāḷiyevettha pāḷi.

ज्याप्रमाणे गणाकडे (तीन भिक्खूंच्या समूहाकडे) निसर्जन करताना पाळी (नियम) समजून घ्यावी, त्याचप्रमाणे दोन भिक्खूंच्या निसर्जनाच्या वेळीही पाळी समजून घ्यावी. कारण जर काही विशेष फरक असता, तर ज्याप्रमाणे 'भिक्खूंनो, मी तिघांना पारिसुद्धि उपोसथ करण्याची अनुमती देतो, आणि भिक्खूंनो, तो असा करावा. चतुर आणि समर्थ भिक्खूने त्या भिक्खूंना सूचित करावे' इत्यादी पद्धतीने 'तिघांना पारिसुद्धि उपोसथ करणे' असे सांगून, पुन्हा 'भिक्खूंनो, मी दोघांना पारिसुद्धि उपोसथ करण्याची अनुमती देतो, आणि भिक्खूंनो, तो असा करावा. थेर भिक्खूने एका खांद्यावर उत्तरासंग करावा' इत्यादी पद्धतीने दोघांच्या पारिसुद्धि उपोसथासाठी स्वतंत्रपणे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही दोघांच्या निसर्जनासाठी स्वतंत्र पाळी सांगितली असती. परंतु, कोणताही विशेष फरक नसल्यामुळे, तसे न सांगता पुढे गेले आहे. म्हणून गणासाठी सांगितलेली पाळीच येथे दोघांसाठीही पाळी आहे.

Āpattipaṭiggahaṇe pana ayaṃ viseso, yathā gaṇassa nissajjitvā āpattiyā desiyamānāya āpattipaṭiggāhako bhikkhu ñattiṃ ṭhapeti, evaṃ aṭṭhapetvā dvīsu aññatarena yathā ekapuggalo paṭiggaṇhāti, evaṃ āpatti paṭiggahetabbā. Dvinnañhi ñattiṭṭhapanā nāma natthi, yadi siyā dvinnaṃ pārisuddhiuposathaṃ visuṃ na vadeyya.

परंतु आपत्ती स्वीकारताना हा विशेष फरक आहे – ज्याप्रमाणे गणाकडे निसर्जन करून आपत्तीची देशना केली जात असताना आपत्ती स्वीकारणारा भिक्खू ज्ञप्ति (घोषणा) मांडतो, तशी ज्ञप्ति न मांडता, दोघांपैकी एकाने ज्याप्रमाणे एक पुद्गल (वैयक्तिक भिक्खू) आपत्ती स्वीकारतो, त्याप्रमाणे आपत्ती स्वीकारावी. कारण दोघांसाठी ज्ञप्ति मांडणे असा नियम नाही. जर तसे असते, तर दोघांच्या पारिसुद्धि उपोसथाविषयी स्वतंत्रपणे सांगितले नसते.

Nissaṭṭhacīvaradānepi yathā ‘‘imaṃ cīvaraṃ āyasmato dammī’’ti eko vadati, evaṃ ‘‘imaṃ mayaṃ cīvaraṃ āyasmato demā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Ito garukatarāni hi ñattidutiyakammānipi ‘‘apaloketvā kātabbānī’’ti vuttāni atthi, tesaṃ etaṃ anulomaṃ nissaṭṭhacīvaraṃ pana dātabbameva adātuṃ na labbhati, vinayakammamattañhetaṃ. Na taṃ tena saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā dinnameva hotīti.

निसर्जित (त्याग केलेले) चीवर परत देण्याच्या बाबतीतही, ज्याप्रमाणे एक भिक्खू म्हणतो – 'हे चीवर मी आयुष्यमानाला देतो', त्याचप्रमाणे 'हे चीवर आम्ही आयुष्यमानाला देतो' असे म्हणणे योग्य आहे. कारण यापेक्षा अधिक गंभीर असलेली ज्ञप्तिदुतीय कर्मेसुद्धा 'अपलोकन (परवानगी) करून करावीत' असे सांगितले आहे, त्यांच्याशी हे सुसंगत (अनुलोम) आहे. परंतु निसर्जित चीवर परत दिलेच पाहिजे, ते न देणे योग्य नाही; कारण हे केवळ एक विनय कर्म आहे. त्या भिक्खूने ते संघाला, गणाला किंवा पुद्गलाला कायमचे दिलेले नसते. म्हणून निसर्जित चीवर परत दिलेच पाहिजे, ते न देणे योग्य नाही.

468. Dasāhātikkante atikkantasaññīti dasāhaṃ atikkante cīvare ‘‘atikkantaṃ ida’’nti evaṃsaññī, dasāhe vā atikkante ‘‘atikkanto dasāho’’ti evaṃsaññī. Nissaggiyaṃ pācittiyanti na idha saññā rakkhati. Yopi evaṃsaññī, tassapi taṃ cīvaraṃ nissaggiyaṃ pācittiyāpatti ca. Sanissaggiyavinayakammaṃ vā pācittiyanti ubhopi atthavikappā yujjanti. Esa nayo sabbattha.

४६८. 'दहा दिवस उलटून गेल्यावर उलटून गेल्याची संज्ञा असणारा' म्हणजे दहा दिवस उलटून गेलेल्या चीवराच्या बाबतीत 'हे उलटून गेले आहे' अशी संज्ञा असणारा, किंवा दहा दिवस उलटून गेल्यावर 'दहा दिवस उलटून गेले आहेत' अशी संज्ञा असणारा. 'निसग्गिय पाचित्तिय' म्हणजे येथे संज्ञा (समजूत) आपत्तीपासून रक्षण करत नाही. ज्याला अशी संज्ञा (समजूत) असेल, त्यालाही ते चीवर निसग्गिय होते आणि पाचित्तिय आपत्ती येते. किंवा 'निसर्जनाच्या विनय कर्मासह पाचित्तिय होते' हे दोन्ही अर्थविकल्प योग्य ठरतात. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो.

Avissajjite [Pg.225] vissajjitasaññīti kassaci adinne apariccatte ‘‘pariccattaṃ mayā’’ti evaṃsaññī.

'निसर्जन न केलेल्यावर निसर्जन केल्याची संज्ञा असणारा' म्हणजे कोणालाही न दिलेल्या किंवा त्याग न केलेल्या चीवराच्या बाबतीत 'मी याचा त्याग केला आहे' अशी संज्ञा असणारा.

Anaṭṭhe naṭṭhasaññīti attano cīvarena saddhiṃ bahūni aññesaṃ cīvarāni ekato ṭhapitāni corā haranti. Tatresa attano cīvare anaṭṭhe naṭṭhasaññī hoti. Esa nayo avinaṭṭhādīsupi.

'न हरवलेल्यावर हरवल्याची संज्ञा असणारा' म्हणजे स्वतःच्या चीवरासोबत इतरांची अनेक चीवरे एकत्र ठेवली असता चोर ती पळवून नेतात. तेथे स्वतःचे चीवर न हरवताही 'ते हरवले आहे' अशी संज्ञा असणारा. हाच नियम 'न नष्ट झालेल्या' इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

Avilutteti ettha pana gabbhaṃ bhinditvā pasayhāvahāravasena avilutteti veditabbaṃ.

येथे 'न लुटलेल्या' या शब्दाचा अर्थ – घर फोडून किंवा बळजबरीने पळवून न नेलेले चीवर, असे समजून घ्यावा.

Anissajjitvā paribhuñjati āpatti dukkaṭassāti sakiṃ nivatthaṃ vā sakiṃ pārutaṃ vā kāyato amocetvā divasampi vicarati, ekāva āpatti. Mocetvā mocetvā nivāseti vā pārupati vā payoge payoge dukkaṭaṃ. Dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā saṇṭhapentassa anāpatti. Aññassa taṃ paribhuñjatopi anāpatti, ‘‘anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti (pārā. 570) ādivacanañcettha sādhakaṃ. Anatikkante atikkantasaññino vematikassa ca dukkaṭaṃ paribhogaṃ sandhāya vuttaṃ.

'निसर्जन न करता वापरल्यास दुक्कट आपत्ती येते' म्हणजे एकदा नेसलेले (अन्तरवासक) किंवा एकदा पांघरलेले (उत्तरासंग) शरीरावरून न काढता दिवसभर फिरल्यास एकच आपत्ती येते. परंतु ते वारंवार काढून पुन्हा नेसल्यास किंवा पांघरल्यास प्रत्येक प्रयोगागणिक दुक्कट आपत्ती येते. नीट न नेसलेले किंवा नीट न पांघरलेले चीवर नीट व्यवस्थित करणाऱ्याला अनापत्ती (आपत्ती नसणे) आहे. दुसऱ्याने ते वापरल्यासही अनापत्ती आहे; आणि 'दुसऱ्याने तयार केलेले मिळवून वापरल्यास अनापत्ती आहे' हे वचन येथे याचे प्रमाण आहे. मुदत उलटून न गेलेली असताना उलटून गेल्याची संज्ञा असणाऱ्याला आणि शंका असणाऱ्याला वापरल्याबद्दल दुक्कट आपत्ती येते, हे या संदर्भात सांगितले आहे.

469. ‘‘Anāpatti antodasāhaṃ adhiṭṭheti, vikappetī’’ti ettha pana adhiṭṭhānupagaṃ vikappanupagañca veditabbaṃ. Tatrāyaṃ pāḷi – atha kho bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘yāni tāni bhagavatā anuññātāni ‘ticīvara’nti vā ‘vassikasāṭikā’ti vā ‘nisīdana’nti vā ‘paccattharaṇa’nti vā ‘kaṇḍuppaṭicchādī’ti vā mukhapuñchanacoḷakanti vā parikkhāracoḷanti vā sabbāni tāni adhiṭṭhātabbānīti nu kho udāhu vikappetabbānī’’ti, bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ –

४६९. 'दहा दिवसांच्या आत अधिष्ठान (निश्चित) केल्यास किंवा विकल्पन (दुसऱ्याला सोपवणे) केल्यास अनापत्ती आहे' येथे अधिष्ठानासाठी योग्य आणि विकल्पनासाठी योग्य चीवर समजून घ्यावे. याविषयी ही पाळी (पाठांतर) आहे – तेव्हा भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला – 'भगवंतांनी ज्या गोष्टींना अनुमती दिली आहे, जसे की "तिचीवर", "वस्सिकासातिका" (पावसाळी चीवर), "निसीदन" (आसन), "पच्चत्थरण" (अंथरूण), "कण्डुप्पटिच्छादी" (खाज/जखम झाकणारे वस्त्र), "मुखपुंछनचोळक" (मुखमार्जन वस्त्र/रुमाल) किंवा "परिक्खारचोळ" (परिकार वस्त्र), त्या सर्वांचे अधिष्ठान करावे की विकल्पन करावे?' त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना कळवली –

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ; nisīdanaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; paccattharaṇaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; kaṇḍuppaṭicchādiṃ yāvaābādhā adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ; mukhapuñchanacoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti (mahāva. 358).

भिक्खूहो, मी तिचीवर (तीन चिवरे) अधिष्ठित करण्याची अनुमती देतो, पण त्याचे विकल्पन (दुसऱ्याला देणे/सामायिक करणे) करण्याची नाही; पावसाळ्यातील चार महिन्यांसाठी वर्षाशाटिका (पावसाळी वस्त्र) अधिष्ठित करण्याची आणि त्यानंतर त्याचे विकल्पन करण्याची अनुमती देतो; निसीदन (बैठक) अधिष्ठित करण्याची अनुमती देतो, पण त्याचे विकल्पन करण्याची नाही; पच्चत्थरण (अंथरूण) अधिष्ठित करण्याची अनुमती देतो, पण त्याचे विकल्पन करण्याची नाही; कण्डुप्पटिच्छादि (खाज-खरूज झाकण्याचे वस्त्र) जोपर्यंत आजार आहे तोपर्यंत अधिष्ठित करण्याची आणि त्यानंतर त्याचे विकल्पन करण्याची अनुमती देतो; मुखपुंछनचोळ (तोंड पुसण्याचे वस्त्र) अधिष्ठित करण्याची अनुमती देतो, पण त्याचे विकल्पन करण्याची नाही; परिक्खारचोळ (परिष्कार वस्त्र) अधिष्ठित करण्याची अनुमती देतो, पण त्याचे विकल्पन करण्याची नाही.

‘‘Tattha [Pg.226] ticīvaraṃ’’ adhiṭṭhahantena rajitvā kappabinduṃ datvā pamāṇayuttameva adhiṭṭhātabbaṃ. Tassa pamāṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedena sugatacīvarato ūnakaṃ vaṭṭati, lāmakaparicchedena saṅghāṭiyā uttarāsaṅgassa ca dīghato muṭṭhipañcakaṃ tiriyaṃ muṭṭhittikaṃ pamāṇaṃ vaṭṭati. Antaravāsako dīghato muṭṭhipañcako tiriyaṃ dvihatthopi vaṭṭati. Pārupaṇenapi hi sakkā nābhiṃ paṭicchādetunti. Vuttappamāṇato pana atirekaṃ ūnakañca parikkhāracoḷanti adhiṭṭhātabbaṃ.

त्यामध्ये, तिचीवर अधिष्ठित करू इच्छिणाऱ्या भिक्खूने ते रंगवून, त्यावर कप्पबिंदू (योग्य कल्प-बिंदू) देऊन, योग्य प्रमाणाचेच चिवर अधिष्ठित केले पाहिजे. त्याचे प्रमाण कमाल मर्यादेनुसार सुगत-चिवरापेक्षा (बुद्धांच्या चिवरापेक्षा) लहान असणे योग्य आहे. किमान मर्यादेनुसार संघात (संघाटी) आणि उत्तरासंग यांचे प्रमाण लांबीने पाच हात (मुठ्ठीपंचक) आणि रुंदीने तीन हात (मुठ्ठीतिक) असणे योग्य आहे. अंतरवासक (नेसावयाचे वस्त्र) लांबीने पाच हात आणि रुंदीने दोन हात असणेही योग्य आहे. कारण, ते परिधान केल्याने बेंबी झाकणे शक्य होते. परंतु, सांगितलेल्या प्रमाणापेक्षा अधिक किंवा कमी असणारे वस्त्र 'परिक्खारचोळ' (परिष्कार वस्त्र) म्हणून अधिष्ठित केले पाहिजे.

Tattha yasmā ‘‘dve cīvarassa adhiṭṭhānā – kāyena vā adhiṭṭheti, vācāya vā adhiṭṭhetī’’ti (pari. 322) vuttaṃ, tasmā purāṇasaṅghāṭiṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā navaṃ saṅghāṭiṃ hatthena gahetvā ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikāraṃ karontena kāyena adhiṭṭhātabbā. Idaṃ kāyena adhiṭṭhānaṃ, taṃ yena kenaci sarīrāvayavena aphusantassa na vaṭṭati. Vācāya adhiṭṭhāne pana vacībhedaṃ katvā vācāya adhiṭṭhātabbā. Tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ – sace hatthapāse hoti ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha antogabbhe vā uparipāsāde vā sāmantavihāre vā hoti ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘etaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Esa nayo uttarāsaṅge antaravāsake ca. Nāmamattameva hi viseso. Tasmā sabbāni saṅghāṭiṃ uttarāsaṅgaṃ antaravāsakanti evaṃ attano nāmeneva adhiṭṭhātabbāni. Sace adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi saṅghāṭiādīni karoti, niṭṭhite rajane ca kappe ca imaṃ ‘‘paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā puna adhiṭṭhātabbāni. Adhiṭṭhitena pana saddhiṃ mahantatarameva dutiyapaṭṭaṃ vā khaṇḍaṃ vā saṃsibbantena puna adhiṭṭhātabbameva. Same vā khuddake vā adhiṭṭhānakiccaṃ natthi.

त्या अधिष्ठानामध्ये ज्याअर्थी भगवंतांनी सांगितले आहे की, 'चिवराचे दोन अधिष्ठान आहेत – कायेने (शरीराने) अधिष्ठित करतो किंवा वाचेने अधिष्ठित करतो', म्हणून जुन्या संघाटीचा (संघात चिवराचा) 'मी या संघाटीचा प्रत्याद्धार (त्याग) करतो' असे म्हणून प्रत्याद्धार करून, नवीन संघाटी हाताने पकडून, 'मी या संघाटीला अधिष्ठित करतो' असा मनात संकल्प करून, शारीरिक हालचालीद्वारे कायेने अधिष्ठित केले पाहिजे. हे कायेने केलेले अधिष्ठान आहे; शरीराच्या कोणत्याही अवयवाने चिवराला स्पर्श न करणाऱ्या भिक्खूसाठी ते योग्य ठरत नाही. परंतु, वाचेने अधिष्ठित करताना शब्दांचे स्पष्ट उच्चारण करून वाचेने अधिष्ठित केले पाहिजे. त्यामध्ये दोन प्रकारचे अधिष्ठान आहे – जर ते चिवर हस्तपाशामध्ये (हाताच्या अंतरावर) असेल, तर 'मी या संघाटीला अधिष्ठित करतो' असे स्पष्ट शब्द उच्चारावेत. जर ते खोलीच्या आत, प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर किंवा शेजारच्या विहारात असेल, तर ते ठेवलेली जागा लक्षात घेऊन 'मी त्या संघाटीला अधिष्ठित करतो' असे स्पष्ट शब्द उच्चारावेत. हाच नियम उत्तरासंग आणि अंतरवासक यांच्या बाबतीतही आहे. केवळ नावाचाच फरक आहे. म्हणून सर्व चिवरे 'संघाटी', 'उत्तरासंग', 'अंतरवासक' अशा आपापल्या नावानेच अधिष्ठित केली पाहिजेत. जर अधिष्ठित करून ठेवलेल्या वस्त्रांपासून संघाटी इत्यादी बनवली जात असेल, तर त्याचे रंगकाम आणि कप्पबिंदू देणे पूर्ण झाल्यावर, 'मी याचा प्रत्याद्धार करतो' असे म्हणून प्रत्याद्धार करून पुन्हा अधिष्ठित केले पाहिजे. परंतु, अधिष्ठित चिवरासोबत त्यापेक्षा मोठे असणारे दुसरे पडळ (थर) किंवा तुकडा शिवताना पुन्हा अधिष्ठित करणे आवश्यकच आहे. जर तो तुकडा समान आकाराचा किंवा लहान असेल, तर पुन्हा अधिष्ठित करण्याची आवश्यकता नाही.

Ticīvaraṃ pana parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati na vaṭṭatīti? Mahāpadumatthero kirāha – ‘‘ticīvaraṃ ticīvarameva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace parikkhāracoḷādhiṭṭhānaṃ labheyya udositasikkhāpade parihāro niratthako bhaveyyā’’ti. Evaṃ vutte kira avasesā bhikkhū āhaṃsu – ‘‘parikkhāracoḷampi bhagavatāva adhiṭṭhātabbanti vuttaṃ, tasmā vaṭṭatī’’ti. Mahāpaccariyampi vuttaṃ ‘‘parikkhāracoḷaṃ nāma pāṭekkaṃ nidhānamukhametanti ticīvaraṃ [Pg.227] parikkhāracoḷanti adhiṭṭhahitvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Udositasikkhāpade pana ticīvaraṃ adhiṭṭhahitvā pariharantassa parihāro vutto’’ti. Ubhatovibhaṅgabhāṇako puṇṇavālikavāsī mahātissattheropi kira āha – ‘‘mayaṃ pubbe mahātherānaṃ assumha, araññavāsino bhikkhū rukkhasusirādīsu cīvaraṃ ṭhapetvā padhānaṃ padahanatthāya gacchanti. Sāmantavihāre dhammasavanatthāya gatānañca nesaṃ sūriye uṭṭhite sāmaṇerā vā daharabhikkhū vā pattacīvaraṃ gahetvā gacchanti, tasmā sukhaparibhogatthaṃ ticīvaraṃ parikkhāracoḷanti adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti. Mahāpaccariyampi vuttaṃ pubbe āraññikā bhikkhū abaddhasīmāyaṃ dupparihāranti ticīvaraṃ parikkhāracoḷameva adhiṭṭhahitvā paribhuñjiṃsū’’ti.

पण तिचीवर 'परिक्खारचोळ' (परिष्कार वस्त्र) म्हणून अधिष्ठित करणे योग्य आहे की नाही? महापदुम थेर असे म्हणाले म्हणतात की, 'तिचीवर हे तिचीवर म्हणूनच अधिष्ठित केले पाहिजे. जर तिचीवर परिक्खारचोळ म्हणून अधिष्ठित करण्याची परवानगी मिळाली, तर उदोसित सिक्खापदामध्ये (चिवर विरहित राहण्याच्या नियमात) दिलेली सूट निरर्थक ठरेल.' असे म्हटले असता इतर भिक्खू म्हणाले म्हणतात की, 'परिक्खारचोळ देखील अधिष्ठित करावे असे भगवंतांनीच सांगितले आहे, म्हणून ते योग्य आहे.' महापंचरी अट्ठकथेतही म्हटले आहे की, 'परिक्खारचोळ हे स्वतंत्रपणे वस्त्र साठवण्याचे एक साधन आहे, म्हणून तिचीवर 'परिक्खारचोळ' म्हणून अधिष्ठित करून वापरणे योग्य आहे. परंतु उदोसित सिक्खापदामध्ये तिचीवर अधिष्ठित करून सोबत बाळगणाऱ्या भिक्खूसाठी सूट सांगितली आहे.' उभतोविभंगभाणक (दोन्ही विभंगांचे पाठ करणारे) आणि पुण्णवालिका येथे राहणारे महातिस्स थेर देखील असे म्हणाले म्हणतात की, 'आम्ही पूर्वीच्या महाथेरांकडून असे ऐकले आहे की, अरण्यवासी भिक्खू झाडाच्या ढोलीत चिवर ठेवून ध्यानसाधना करण्यासाठी जात असत. आणि शेजारच्या विहारात धम्मश्रवणासाठी गेलेल्या त्या भिक्खूंच्या बाबतीत, सूर्योदय झाल्यावर सामणेर किंवा तरुण भिक्खू त्यांचे पात्र आणि चिवर घेऊन जात असत. म्हणून सुलभ वापरासाठी तिचीवर 'परिक्खारचोळ' म्हणून अधिष्ठित करणे योग्य आहे, असे आम्ही ऐकले आहे.' महापंचरीमध्येही म्हटले आहे की, 'पूर्वी अरण्यवासी भिक्खू अबद्ध सीमेमध्ये चिवराचे रक्षण करणे कठीण आहे असे समजून तिचीवर 'परिक्खारचोळ' म्हणूनच अधिष्ठित करून वापरत असत.'

‘‘Vassikasāṭikā’’ anatirittappamāṇā nāmaṃ gahetvā vuttanayeneva cattāro vassike māse adhiṭṭhātabbā, tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā. Vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭati. Dve pana na vaṭṭanti. ‘‘Nisīdanaṃ’’ vuttanayena adhiṭṭhātabbameva, tañca kho pamāṇayuttaṃ ekameva, dve na vaṭṭanti. ‘‘Paccattharaṇa’’mpi adhiṭṭhātabbameva, taṃ pana mahantampi vaṭṭati, ekampi vaṭṭati, bahūnipi vaṭṭanti. Nīlampi pītakampi sadasampi pupphadasampīti sabbappakāraṃ vaṭṭati. Sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitameva hoti. ‘‘Kaṇḍuppaṭicchādi’’ yāva ābādho atthi, tāva pamāṇikā adhiṭṭhātabbā. Ābādhe vūpasante paccuddharitvā vikappetabbā, ekāva vaṭṭati. ‘‘Mukhapuñchanacoḷaṃ’’ adhiṭṭhātabbameva, yāva ekaṃ dhoviyati, tāva aññaṃ paribhogatthāya icchitabbanti dve vaṭṭanti. Apare pana therā ‘‘nidhānamukhametaṃ bahūnipi vaṭṭantī’’ti vadanti. Parikkhāracoḷe gaṇanā natthi, yattakaṃ icchati tattakaṃ adhiṭṭhātabbameva. Thavikāpi parissāvanampi vikappanupagaṃ pacchimacīvarappamāṇaṃ ‘‘parikkhāracoḷaka’’nti adhiṭṭhātabbameva. Bahūni ekato katvā ‘‘imāni cīvarāni parikkhāracoḷāni adhiṭṭhāmī’’ti adhiṭṭhātumpi vaṭṭatiyeva. Bhesajjanavakammamātāpituādīnaṃ atthāya ṭhapentenapi adhiṭṭhātabbameva. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘anāpattī’’ti vuttaṃ. Mañcabhisi pīṭhakabhisi bimbohanaṃ pāvāro kojavoti etesu pana senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇe ca adhiṭṭhānakiccaṃ natthiyeva.

वर्षाशाटिका (पावसाळी वस्त्र) प्रमाणापेक्षा जास्त नसलेली, तिचे नाव घेऊन सांगितलेल्या पद्धतीनेच पावसाळ्याच्या चार महिन्यांसाठी अधिष्ठित केली पाहिजे, आणि त्यानंतर तिचा प्रत्याद्धार करून तिचे विकल्पन केले पाहिजे. केवळ रंग बदलण्यापुरती रंगवलेली असली तरीही ती योग्य आहे. परंतु दोन वर्षाशाटिका अधिष्ठित करणे योग्य नाही. निसीदन (बैठक) सांगितलेल्या पद्धतीनेच अधिष्ठित केले पाहिजे, आणि ते योग्य प्रमाणाचे एकच असावे, दोन निसीदने अधिष्ठित करणे योग्य नाही. पच्चत्थरण (अंथरूण) देखील अधिष्ठित केले पाहिजे, परंतु ते मोठे असले तरी चालते, एक असले तरी चालते आणि अनेक असले तरी चालतात. निळे, पिवळे, झालर असलेले किंवा फुलांची झालर असलेले अशा सर्व प्रकारचे अंथरूण योग्य आहे. एकदा अधिष्ठित केले की ते अधिष्ठितच राहते. कण्डुप्पटिच्छादि (खाज-खरूज झाकण्याचे वस्त्र) जोपर्यंत आजार आहे तोपर्यंत योग्य प्रमाणाची अधिष्ठित केली पाहिजे. आजार बरा झाल्यावर तिचा प्रत्याद्धार करून तिचे विकल्पन केले पाहिजे, एकच कण्डुप्पटिच्छादि योग्य आहे. मुखपुंछनचोळ (तोंड पुसण्याचे वस्त्र) अधिष्ठित केलेच पाहिजे; जोपर्यंत एक वस्त्र धुवायला टाकले जाते, तोपर्यंत दुसरे वापरण्यासाठी हवे असते, म्हणून दोन मुखपुंछनचोळ योग्य आहेत. परंतु इतर थेर म्हणतात की, 'हे वस्त्र साठवण्याचे साधन असल्याने अनेक मुखपुंछनचोळ देखील योग्य आहेत.' परिक्खारचोळच्या बाबतीत संख्येची मर्यादा नाही, जेवढी इच्छा असेल तेवढी वस्त्रे अधिष्ठित केली जाऊ शकतात. पिशवी (थविका) आणि गाळणी (परिस्सावन) देखील विकल्पन करण्यायोग्य किमान चिवराच्या आकाराची असल्यास 'परिक्खारचोळ' म्हणून अधिष्ठित केली पाहिजेत. अनेक वस्त्रे एकत्र करून 'मी या वस्त्रांना परिक्खारचोळ म्हणून अधिष्ठित करतो' असे म्हणून अधिष्ठित करणे देखील योग्यच आहे. औषध, नवीन बांधकाम, माता-पिता इत्यादींच्या उपयोगासाठी वस्त्रे राखून ठेवणाऱ्या भिक्खूने देखील ती अधिष्ठित केली पाहिजेत. परंतु महापंचरीमध्ये 'अनापत्ती' (दोष नाही) असे म्हटले आहे. मंचभिसि (खाटेची गादी), पीठकभिसि (पाटाची गादी), बिम्बोहन (उशी), पावार (पांघरूण), कोजव्ह (गालिचा) यांच्या बाबतीत आणि सेनासन (विहार) उपकरणांसाठी दान केलेल्या अंथरुणाच्या बाबतीत अधिष्ठान करण्याची कोणतीही आवश्यकता नाही.

Adhiṭṭhitacīvaraṃ pana paribhuñjato kathaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatīti? Aññassa dānena, acchinditvā gahaṇena, vissāsaggāhena, hīnāyāvattanena, sikkhāpaccakkhānena[Pg.228], kālaṃkiriyāya, liṅgaparivattanena, paccuddharaṇena, chiddabhāvenāti imehi navahi kāraṇehi vijahati. Tattha purimehi aṭṭhahi sabbacīvarāni adhiṭṭhānaṃ vijahanti, chiddabhāvena pana ticīvarasseva sabbaaṭṭhakathāsu adhiṭṭhānavijahanaṃ vuttaṃ, tañca nakhapiṭṭhippamāṇena chiddena. Tattha nakhapiṭṭhippamāṇaṃ kaniṭṭhaṅgulinakhavasena veditabbaṃ, chiddañca vinibbiddhachiddameva. Chiddassa hi abbhantare ekatantu cepi acchinno hoti, rakkhati. Tattha saṅghāṭiyā ca uttarāsaṅgassa ca dīghantato vidatthippamāṇassa tiriyantato aṭṭhaṅgulappamāṇassa padesassa orato chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, parato na bhindati. Antaravāsakassa pana dīghantato vidatthippamāṇasseva tiriyantato caturaṅgulappamāṇassa padesassa orato chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, parato na bhindati. Tasmā jāte chidde taṃ cīvaraṃ atirekacīvaraṭṭhāne tiṭṭhati, sūcikammaṃ katvā puna adhiṭṭhātabbaṃ. Mahāsumatthero panāha – ‘‘pamāṇacīvarassa yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, mahantassa pana pamāṇato bahi chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindati, antojātaṃ bhindatī’’ti. Karavīkatissatthero āha – ‘‘khuddakaṃ mahantaṃ na pamāṇaṃ, dve cīvarāni pārupantassa vāmahatthe saṅgharitvā ṭhapitaṭṭhāne chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindati, orabhāge bhindati. Antaravāsakassapi ovaṭṭikaṃ karontena saṅgharitaṭṭhāne chiddaṃ na bhindati, tato oraṃ bhindatī’’ti. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ticīvare mahāsumattheravādaṃ pamāṇaṃ katvā uttarimpi idaṃ vuttaṃ ‘‘pacchimappamāṇaṃ adhiṭṭhānaṃ rakkhatī’’ti. Parikkhāracoḷe dīghaso aṭṭhaṅgule sugataṅgulena tiriyaṃ caturaṅgule yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahati. Mahante coḷe tato parena chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na vijahati. Esa nayo sabbesu adhiṭṭhātabbakesu cīvaresū’’ti.

पण, अधिष्ठित चीवराचा उपभोग घेणाऱ्या भिक्खूचे अधिष्ठान कसे सुटते (नष्ट होते)? दुसऱ्याला दान केल्याने, बळजबरीने हिसकावून घेतल्याने, विश्वासाने घेतल्याने, हीन (गृहस्थ) अवस्थेत परत गेल्याने, दीक्षा सोडल्याने (सिक्खापच्चक्खान), मृत्यू झाल्याने, लिंग बदलल्याने, अधिष्ठान मागे घेतल्याने (पच्चुद्धरण) आणि छिद्र पडल्याने - या नऊ कारणांमुळे अधिष्ठान सुटते. त्यापैकी, पहिल्या आठ कारणांमुळे सर्व चीवरांचे अधिष्ठान सुटते. परंतु, छिद्र पडल्यामुळे केवळ तिचीवराचेच (तीन चीवरांचेच) अधिष्ठान सुटते, असे सर्व अट्ठकथांमध्ये सांगितले आहे; आणि ते छिद्र नखाच्या पाठीच्या (नखपिट्ठि) प्रमाणाचे असावे. येथे 'नखपिट्ठिप्रमाण' म्हणजे करंगळीच्या नखाचे प्रमाण समजावे, आणि छिद्र हे आरपार गेलेले छिद्रच असावे. कारण जर छिद्राच्या आत एक जरी धागा न तुटलेला असेल, तर ते अधिष्ठानाचे रक्षण करते. त्या तिचीवरांमध्ये, संघात आणि उत्तरासंग यांच्या लांबीच्या टोकापासून एक विस्ती (वित्थ) प्रमाणाच्या आत आणि रुंदीच्या टोकापासून आठ बोटे प्रमाणाच्या आत जर छिद्र पडले, तर ते अधिष्ठान भंग करते; त्यापलीकडे असल्यास भंग करत नाही. परंतु अंतरवासकाच्या लांबीच्या टोकापासून एक विस्ती प्रमाणाच्या आत आणि रुंदीच्या टोकापासून चार बोटे प्रमाणाच्या आत जर छिद्र पडले, तर ते अधिष्ठान भंग करते; त्यापलीकडे भंग करत नाही. म्हणून, छिद्र पडल्यास ते चीवर अतिरिक्त चीवर बनते. त्यावर शिवणकाम करून पुन्हा त्याचे अधिष्ठान करावे. महासुम थेर म्हणतात— 'प्रमाणशीर चीवराच्या कोणत्याही भागात छिद्र पडल्यास अधिष्ठान भंग पावते. परंतु मोठ्या चीवराच्या प्रमाणाबाहेर छिद्र पडल्यास अधिष्ठान भंग पावत नाही, तर प्रमाणाच्या आत पडलेले छिद्र अधिष्ठान भंग करते.' करवीकतिस्स थेर म्हणतात— 'लहान किंवा मोठे हे प्रमाण महत्त्वाचे नाही. दोन चीवरे पांघरणाऱ्या भिक्खूच्या डाव्या हातावर घडी करून ठेवलेल्या भागात छिद्र पडल्यास अधिष्ठान भंग पावत नाही, पण त्याच्या आतील भागात पडल्यास भंग पावते. अंतरवासकाची देखील नाडी करताना घडी घातलेल्या भागात छिद्र पडल्यास अधिष्ठान भंग पावत नाही, पण त्या घडीच्या आतील भागात पडल्यास भंग पावते.' अंधकट्ठकथेत मात्र तिचीवराच्या बाबतीत महासुम थेरांचा वाद प्रमाण मानून पुढे असेही म्हटले आहे की— 'किमान प्रमाण अधिष्ठानाचे रक्षण करते.' परिष्कारचोळामध्ये लांबीने सुगत-बोटाने आठ बोटे आणि रुंदीने चार बोटे या प्रमाणाच्या आत कुठेही छिद्र पडल्यास अधिष्ठान नष्ट होते. मोठ्या कापडात त्या प्रमाणाबाहेर छिद्र पडल्यास अधिष्ठान नष्ट होत नाही. हाच नियम सर्व अधिष्ठान करण्यायोग्य चीवरांना लागू होतो.

Tattha yasmā sabbesampi adhiṭṭhātabbakacīvarānaṃ vikappanupagapacchimappamāṇato aññaṃ pacchimappamāṇaṃ nāma natthi, yañhi nisīdana-kaṇḍuppaṭicchādi-vassikasāṭikānaṃ pamāṇaṃ vuttaṃ, taṃ ukkaṭṭhaṃ, tato uttari paṭisiddhattā na pacchimaṃ tato heṭṭhā appaṭisiddhattā. Ticīvarassāpi sugatacīvarappamāṇato ūnakattaṃ ukkaṭṭhappamāṇameva. Pacchimaṃ pana visuṃ sutte vuttaṃ natthi. Mukhapuñchanapaccattharaṇaparikkhāracoḷānaṃ ukkaṭṭhaparicchedo natthiyeva. Vikappanupagapacchimena pana pacchimaparicchedo vutto. Tasmā yaṃ tāva andhakaṭṭhakathāyaṃ [Pg.229] ‘‘pacchimappamāṇaṃ adhiṭṭhānaṃ rakkhatī’’ti vatvā tattha parikkhāracoḷasseva sugataṅgulena aṭṭhaṅgulacaturaṅgulapacchimappamāṇaṃ dassetvā itaresaṃ ticīvarādīnaṃ muṭṭhipañcakādipabhedaṃ pacchimappamāṇaṃ sandhāya ‘‘esa nayo sabbesu adhiṭṭhātabbakesucīvaresū’’ti vuttaṃ, taṃ na sameti.

त्यामध्ये, कारण सर्व अधिष्ठान करण्यायोग्य चीवरांच्या विकल्पना करण्यायोग्य किमान प्रमाणापेक्षा दुसरे कोणतेही किमान प्रमाण नाही. कारण निसीदन, कण्डुप्पटिच्छादि आणि वर्षावास वस्त्र यांचे जे प्रमाण सांगितले आहे, ते कमाल प्रमाण आहे. कारण त्यापेक्षा जास्त प्रमाणास मनाई केली आहे, ते किमान प्रमाण नाही, कारण त्यापेक्षा कमी प्रमाणास मनाई केलेली नाही. तिचीवराचे देखील सुगत-चीवर प्रमाणापेक्षा कमी असणे हे कमाल प्रमाणच आहे. परंतु किमान प्रमाण सूत्रात स्वतंत्रपणे सांगितलेले नाही. मुखपुंछन, अंथरूण आणि परिष्कारचोळ यांचे कमाल प्रमाण निश्चित केलेले नाहीच. परंतु विकल्पना करण्यायोग्य किमान प्रमाणाद्वारे किमान मर्यादा सांगितली आहे. म्हणून, अंधकट्ठकथेत 'किमान प्रमाण अधिष्ठानाचे रक्षण करते' असे सांगून, तेथे केवळ परिष्कारचोळाचेच सुगत-बोटाने आठ बोटे व चार बोटे हे किमान प्रमाण दाखवून, इतर तिचीवर इत्यादींच्या पाच मुठी इत्यादी प्रकारच्या किमान प्रमाणाचा संदर्भ देऊन 'हाच नियम सर्व अधिष्ठान करण्यायोग्य चीवरांना लागू होतो' असे जे म्हटले आहे, ते सुसंगत ठरत नाही.

Karavīkatissattheravādepi dīghantatoyeva chiddaṃ dassitaṃ, tiriyantato na dassitaṃ, tasmā so aparicchinno. Mahāsumattheravāde ‘‘pamāṇacīvarassa yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, mahantassa pana pamāṇato bahi chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindatī’’ti vuttaṃ. Idaṃ pana na vuttaṃ – ‘‘idaṃ nāma pamāṇacīvaraṃ ito uttari mahantaṃ cīvara’’nti. Apicettha ticīvarādīnaṃ muṭṭhipañcakādibhedaṃ pacchimappamāṇanti adhippetaṃ. Tattha yadi pacchimappamāṇato bahi chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindeyya, ukkaṭṭhapattassāpi majjhimapattassa vā omakappamāṇato bahi chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindeyya, na ca na bhindati. Tasmā ayampi vādo aparicchinno.

करवीकतिस्स थेरांच्या वादात देखील केवळ लांबीच्या टोकाकडील छिद्र दाखवले आहे, रुंदीच्या टोकाकडील छिद्र दाखवलेले नाही; म्हणून तो वाद अनिश्चित आहे. महासुम थेरांच्या वादात 'प्रमाणशीर चीवराच्या कोणत्याही भागात छिद्र पडल्यास अधिष्ठान भंग पावते, परंतु मोठ्या चीवराच्या प्रमाणाबाहेर छिद्र पडल्यास अधिष्ठान भंग पावत नाही' असे म्हटले आहे. परंतु हे स्पष्ट केलेले नाही की— 'याला प्रमाणशीर चीवर म्हणावे आणि यापेक्षा मोठे ते मोठे चीवर होय.' शिवाय, येथे तिचीवर इत्यादींच्या पाच मुठी इत्यादी प्रकारांना किमान प्रमाण मानणे अभिप्रेत आहे. त्यामध्ये, जर किमान प्रमाणाबाहेर पडलेले छिद्र अधिष्ठान भंग करत नसेल, तर उत्कृष्ट पात्राच्या किंवा मध्यम पात्राच्या देखील किमान प्रमाणाबाहेर पडलेले छिद्र अधिष्ठान भंग करणार नाही; पण असे तर नाही की ते भंग करत नाही (ते भंग करतेच). म्हणून हा वाद देखील अनिश्चित आहे.

Yo panāyaṃ sabbapaṭhamo aṭṭhakathāvādo, ayamevettha pamāṇaṃ. Kasmā? Paricchedasabbhāvato. Ticīvarassa hi pacchimappamāṇañca chiddappamāṇañca chidduppattidesappamāṇañca sabbaaṭṭhakathāsuyeva paricchinditvā vuttaṃ, tasmā sveva vādo pamāṇaṃ. Addhā hi so bhagavato adhippāyaṃ anugantvā vutto. Itaresu pana neva paricchedo atthi, na pubbāparaṃ sametīti.

परंतु जो हा सर्वात पहिला अट्ठकथा-वाद आहे, तोच येथे प्रमाण मानला पाहिजे. का? कारण त्यात स्पष्ट मर्यादा आहे. कारण तिचीवराचे किमान प्रमाण, छिद्राचे प्रमाण आणि छिद्र पडण्याच्या जागेचे प्रमाण हे सर्व अट्ठकथांमध्येच निश्चित करून सांगितले आहे; म्हणून तोच वाद प्रमाण आहे. निश्चितच, तो वाद भगवंतांच्या अभिप्रायाला अनुसरून सांगितला गेला आहे. परंतु इतर वादांमध्ये कोणतीही निश्चित मर्यादा नाही आणि पूर्व-अपर संदर्भ जुळत नाहीत.

Yo pana dubbalaṭṭhāne paṭhamaṃ aggaḷaṃ datvā pacchā dubbalaṭṭhānaṃ chinditvā apaneti, adhiṭṭhānaṃ na bhijjati. Maṇḍalaparivattanepi eseva nayo. Dupaṭṭassa ekasmiṃ paṭale chidde vā jāte gaḷite vā adhiṭṭhānaṃ na bhijjati, khuddakaṃ cīvaraṃ mahantaṃ karoti, mahantaṃ vā khuddakaṃ karoti, adhiṭṭhānaṃ na bhijjati. Ubho koṭiyo majjhe karonto sace paṭhamaṃ chinditvā pacchā ghaṭeti, adhiṭṭhānaṃ bhijjati. Atha ghaṭetvā chindati, na bhijjati, rajakehi dhovāpetvā setaṃ kārāpentassāpi adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānamevāti. Ayaṃ tāva ‘‘antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetī’’ti ettha adhiṭṭhāne vinicchayo.

परंतु जो भिक्खू कमकुवत भागावर आधी ठिगळ लावून नंतर तो कमकुवत भाग कापून काढून टाकतो, त्याचे अधिष्ठान भंग पावत नाही. मंडलपरिवर्तनात देखील हाच नियम लागू होतो. दुप्पट चीवराच्या एका थराला छिद्र पडल्यास किंवा तो गळून पडल्यास अधिष्ठान भंग पावत नाही. लहान चीवर मोठे केल्यास किंवा मोठे चीवर लहान केल्यास अधिष्ठान भंग पावत नाही. दोन्ही टोके मध्यभागी आणताना जर आधी कापून नंतर जोडले, तर अधिष्ठान भंग पावते. परंतु जर आधी जोडून नंतर कापले, तर भंग पावत नाही. धोब्याकडून धुवून घेऊन पांढरे करून घेणाऱ्याचे देखील अधिष्ठान अधिष्ठानच राहते. हा 'दहा दिवसांच्या आत अधिष्ठान करावे किंवा विकल्पना करावी' या संदर्भातील अधिष्ठानाचा निर्णय आहे.

Vikappane [Pg.230] pana dve vikappanā – sammukhāvikappanā ca parammukhāvikappanā ca. Kathaṃ sammukhāvikappanā hotīti? Cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’’’ti vā ‘‘tuyhaṃ vikappemī’’ti vattabbaṃ, ayamekā sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhuñjituṃ pana vissajjetuṃ vā adhiṭṭhātuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mayhaṃ santakaṃ, mayhaṃ santakāni paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti evaṃ pana vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

विकल्पनेमध्ये (विकप्पन) दोन प्रकारच्या विकल्पना आहेत – संमुखा-विकल्पना (प्रत्यक्ष विकल्पना) आणि परमुखा-विकल्पना (परोक्ष विकल्पना). संमुखा-विकल्पना कशी होते? चीवरांचे एकत्व किंवा अनेकत्व (एक किंवा अनेक असणे) आणि ते जवळ असणे किंवा जवळ नसणे हे जाणून घेऊन, 'हे चीवर' किंवा 'ही चीवरे' किंवा 'ते चीवर' किंवा 'ती चीवरे' असे म्हणून 'मी तुला विकल्पित करतो' असे म्हणावे. ही पहिली संमुखा-विकल्पना आहे. एवढ्याने ते सुरक्षित ठेवणे योग्य ठरते, परंतु त्याचा उपभोग घेणे, विसर्जन करणे किंवा अधिष्ठान करणे योग्य ठरत नाही. परंतु, 'माझी वस्तू (किंवा माझ्या वस्तू) तू उपभोग किंवा विसर्जन कर किंवा आवश्यकतेनुसार काहीही कर' असे म्हटल्यास त्याला 'पच्चुद्धार' (परत घेणे) असे म्हणतात. त्यानंतर त्याचा उपभोग घेणे इत्यादी गोष्टी योग्य ठरतात.

Aparopi nayo – tatheva cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā tasseva bhikkhuno santike ‘‘‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’’’ti vā vatvā pañcasu sahadhammikesu aññatarassa attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvā ‘‘‘tissassa bhikkhuno vikappemī’ti vā ‘tissāya bhikkhuniyā, sikkhamānāya, tissassa sāmaṇerassa, tissāya sāmaṇeriyā vikappemī’’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ aparāpi sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā ‘‘tissassa bhikkhuno santakaṃ…pe… tissāya sāmaṇeriyā santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

दुसरी पद्धत अशी आहे – त्याचप्रमाणे चीवरांचे एकत्व किंवा अनेकत्व आणि ते जवळ असणे किंवा जवळ नसणे हे जाणून घेऊन, त्याच भिक्खूच्या जवळ 'हे चीवर' किंवा 'ही चीवरे' किंवा 'ते चीवर' किंवा 'ती चीवरे' असे बोलून, पाच सहधार्मिकांपैकी स्वतःला आवडणाऱ्या कोणत्याही एकाचे नाव घेऊन, 'मी तिस्स भिक्खूला विकल्पित करतो' किंवा 'तिस्सा भिक्खुणीला, सिक्खमानाला, तिस्स सामणेराला, तिस्सा सामणेरीला विकल्पित करतो' असे म्हणावे. ही दुसरी संमुखा-विकल्पना आहे. एवढ्याने ते सुरक्षित ठेवणे योग्य ठरते, परंतु उपभोग घेणे इत्यादींपैकी एकही गोष्ट योग्य ठरत नाही. परंतु, त्या भिक्खूने 'तिस्स भिक्खूची वस्तू...पे... तिस्सा सामणेरीची वस्तू तू उपभोग किंवा विसर्जन कर किंवा आवश्यकतेनुसार काहीही कर' असे म्हटल्यास 'पच्चुद्धार' होतो. त्यानंतर उपभोग घेणे इत्यादी गोष्टी योग्य ठरतात.

Kathaṃ parammukhāvikappanā hotīti? Cīvarānaṃ tatheva ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’’’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappanatthāya dammī’’ti vattabbaṃ. Tena vattabbo – ‘‘ko te mitto vā sandiṭṭho vā’’ti? Tato itarena purimanayeneva ‘‘tisso bhikkhūti vā…pe… tissā sāmaṇerī’’ti vā vattabbaṃ. Puna tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ tissassa bhikkhuno dammīti vā…pe… tissāya sāmaṇeriyā dammī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ parammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā dutiyasammukhāvikappanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘itthannāmassa santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

परमुखा-विकल्पना कशी होते? चीवरांचे त्याचप्रमाणे एकत्व किंवा अनेकत्व आणि ते जवळ असणे किंवा जवळ नसणे हे जाणून घेऊन, 'हे चीवर' किंवा 'ही चीवरे' किंवा 'ते चीवर' किंवा 'ती चीवरे' असे बोलून, 'मी तुझ्याकडे विकल्पना करण्यासाठी हे देत आहे' असे म्हणावे. त्यावर त्याने (दुसऱ्या भिक्खूने) विचारावे – 'तुझा मित्र किंवा परिचित किंवा विश्वासू कोण आहे?' त्यानंतर दुसऱ्याने (चीवर मालकाने) पूर्वीच्याच पद्धतीने 'तिस्स भिक्खू...पे... तिस्सा सामणेरी' असे म्हणावे. पुन्हा त्या भिक्खूने 'मी तिस्स भिक्खूला देत आहे...पे... तिस्सा सामणेरीला देत आहे' असे म्हणावे. ही परमुखा-विकल्पना आहे. एवढ्याने ते सुरक्षित ठेवणे योग्य ठरते, परंतु उपभोग घेणे इत्यादींपैकी एकही गोष्ट योग्य ठरत नाही. परंतु, त्या भिक्खूने दुसऱ्या संमुखा-विकल्पनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'अमुक नावाच्या व्यक्तीची वस्तू तू उपभोग किंवा विसर्जन कर किंवा आवश्यकतेनुसार काहीही कर' असे म्हटल्यास 'पच्चुद्धार' होतो. त्यानंतर उपभोग घेणे इत्यादी गोष्टी योग्य ठरतात.

Dvinnaṃ [Pg.231] vikappanānaṃ kiṃ nānākaraṇaṃ? Sammukhāvikappanāyaṃ sayaṃ vikappetvā parena paccuddharāpeti. Parammukhāvikappanāya pareneva vikappāpetvā pareneva paccuddharāpeti, idamettha nānākaraṇaṃ. Sace pana yassa vikappeti, so paññattikovido na hoti, na jānāti paccuddharituṃ, taṃ cīvaraṃ gahetvā aññassa byattassa santikaṃ gantvā puna vikappetvā paccuddharāpetabbaṃ. Vikappitavikappanā nāmesā vaṭṭati. Ayaṃ ‘‘vikappetī’’ti imasmiṃ pade vinicchayo.

दोन्ही विकल्पनांमध्ये काय फरक आहे? संमुखा-विकल्पनेमध्ये स्वतः विकल्पना करून दुसऱ्याकडून पच्चुद्धार करवून घेतला जातो. परमुखा-विकल्पनेमध्ये दुसऱ्याकडूनच विकल्पना करवून घेऊन दुसऱ्याकडूनच पच्चुद्धार करवून घेतला जातो; हा या दोन्हीमधील फरक आहे. पण जर ज्याच्यासाठी विकल्पना केली जाते, तो विनय नियमांमध्ये कुशल नसेल आणि त्याला पच्चुद्धार कसा करावा हे माहीत नसेल, तर ते चीवर घेऊन दुसऱ्या एखाद्या चतुर (कुशल) भिक्खूजवळ जाऊन पुन्हा विकल्पना करून पच्चुद्धार करवून घ्यावा. याला 'विकल्पित-विकल्पना' म्हणतात आणि हे योग्य आहे. हा 'विकल्पित करतो' (विकप्पेति) या पदाचा निर्णय आहे.

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’ntiādivacanato ca idaṃ ‘‘vikappetī’’ti avisesena vuttavacanaṃ viruddhaṃ viya dissati, na ca viruddhaṃ tathāgatā bhāsanti. Tasmā evamassa attho veditabbo, ticīvaraṃ ticīvarasaṅkhepeneva pariharato adhiṭṭhātumeva anujānāmi, na vikappetuṃ. Vassikasāṭikaṃ pana cātumāsato paraṃ vikappetumeva na adhiṭṭhātuṃ. Evañca sati yo ticīvare ekena cīvarena vippavasitukāmo hoti, tassa ticīvarādhiṭṭhānaṃ paccuddharitvā vippavāsasukhatthaṃ vikappanāya okāso dinno hoti. Dasāhātikkame ca anāpattīti etenupāyena sabbattha vikappanāya appaṭisiddhabhāvo veditabbo.

“भिक्खूंनो, मी त्रिचीवराचे अधिष्ठान करण्याची अनुमती देतो, विकल्पना करण्याची नाही” इत्यादी वचनांमुळे, हे 'विकल्पना करतो' असे सामान्यपणे म्हटलेले वचन परस्परविरोधी असल्यासारखे दिसते. परंतु तथागत कधीही परस्परविरोधी बोलत नाहीत. म्हणून याचा अर्थ असा समजला पाहिजे – त्रिचीवराचा संक्षेप करून (नेहमी जवळ बाळगून) वापर करणाऱ्या भिक्खूसाठी मी केवळ अधिष्ठान करण्याचीच अनुमती देतो, विकल्पना करण्याची नाही. परंतु वर्षावासिक शाटकाचे (पावसाळी वस्त्राचे) चार महिन्यांनंतर केवळ विकल्पनच करावे, अधिष्ठान करू नये. आणि असे असताना, जो भिक्खू त्रिचीवरांपैकी एका चीवरापासून वेगळे राहू इच्छितो, त्याला त्रिचीवराचे अधिष्ठान काढून घेऊन (पच्चुद्धार करून) विप्रवास सुखासाठी (चीवरापासून दूर राहण्याच्या सुखासाठी) विकल्पना करण्याची संधी दिली गेली आहे. आणि दहा दिवस उलटून गेल्यानंतरही आपत्ती (दोष) येत नाही, या उपायाने सर्व ठिकाणी विकल्पनेचा निषेध न केल्याचे (ती निषिद्ध नसल्याचे) समजले पाहिजे.

Vissajjetīti aññassa deti. Kathaṃ pana dinnaṃ hoti, kathaṃ gahitaṃ? ‘‘Imaṃ tuyhaṃ demi dadāmi dajjāmi oṇojemi pariccajāmi nissajjāmi vissajjāmīti vā ‘‘itthannāmassa demi…pe… nissajjāmī’’ti vā vadati, sammukhāpi parammukhāpi dinnaṃyeva hoti. ‘‘Tuyhaṃ gaṇhāhī’’ti vutte ‘‘mayhaṃ gaṇhāmī’’ti vadati, sudinnaṃ suggahitañca. ‘‘Tava santakaṃ karohi, tava santakaṃ hotu, tava santakaṃ karissasī’’ti vutte ‘‘mama santakaṃ karomi, mama santakaṃ hotu, mama santakaṃ karissāmī’’ti vadati, duddinnaṃ duggahitañca. Neva dātā dātuṃ jānāti, na itaro gahetuṃ. Sace pana ‘‘tava santakaṃ karohī’’ti vutte ‘‘sādhu, bhante, mayhaṃ gaṇhāmī’’ti gaṇhāti, suggahitaṃ. Sace pana ‘‘eko gaṇhāhī’’ti vadati, itaro ‘‘na gaṇhāmī’’ti puna so ‘‘dinnaṃ mayā tuyhaṃ, gaṇhāhī’’ti vadati, itaropi ‘‘na mayhaṃ iminā attho’’ti vadati. Tato purimopi ‘‘mayā dinna’’nti dasāhaṃ atikkāmeti, pacchimopi ‘‘mayā paṭikkhitta’’nti. Kassa āpattīti? Na kassaci āpatti. Yassa pana ruccati, tena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbaṃ.

'विसर्जन करतो' म्हणजे दुसऱ्याला देतो. पण ते कसे दिले जाते आणि कसे घेतले जाते? 'हे मी तुला देतो, अर्पण करतो, दान करतो, त्याग करतो, विसर्जन करतो' किंवा 'अमुक नावाच्या व्यक्तीला देतो...पे... विसर्जन करतो' असे म्हणतो, तेव्हा प्रत्यक्ष असो वा परोक्ष, ते दिले गेले असेच होते. 'तू हे घे' असे म्हटल्यावर 'मी माझ्यासाठी घेतो' असे म्हटले, तर ते योग्य रीतीने दिले गेले आणि योग्य रीतीने घेतले गेले असे होते. 'हे तू स्वतःचे कर, हे तुझे होवो, तू हे स्वतःचे करशील का?' असे म्हटल्यावर 'मी हे माझे करतो, हे माझे होवो, मी हे माझे करीन' असे म्हटले, तर ते अयोग्य रीतीने दिले गेले आणि अयोग्य रीतीने घेतले गेले असे होते. कारण देणाऱ्याला कसे द्यावे हे माहीत नसते आणि घेणाऱ्याला कसे घ्यावे हे माहीत नसते. पण जर 'हे तू स्वतःचे कर' असे म्हटल्यावर 'ठीक आहे, भंते, मी माझ्यासाठी घेतो' असे म्हणून घेतले, तर ते योग्य रीतीने घेतले गेले असे होते. पण जर एकाने 'घे' असे म्हटले आणि दुसऱ्याने 'मी घेत नाही' असे म्हटले, पुन्हा त्याने 'मी तुला दिले आहे, तू घे' असे म्हटले आणि दुसऱ्यानेही 'मला याची गरज नाही' असे म्हटले, त्यानंतर पहिला भिक्खू 'मी दिले आहे' असे समजून दहा दिवस घालवतो आणि दुसरा भिक्खू 'मी नाकारले आहे' असे समजून दहा दिवस घालवतो, तर कोणाला आपत्ती (दोष) लागते? कोणालाही आपत्ती लागत नाही. परंतु ज्याला ते आवडते (हवे आहे), त्याने त्याचे अधिष्ठान करून त्याचा उपभोग घ्यावा.

Yo [Pg.232] pana adhiṭṭhāne vematiko, tena kiṃ kātabbaṃ? Vematikabhāvaṃ ārocetvā sace anadhiṭṭhitaṃ bhavissati, evaṃ me kappiyaṃ hotīti vatvā vuttanayeneva nissajjitabbaṃ. Na hi evaṃ jānāpetvā vinayakammaṃ karontassa musāvādo hoti. Keci pana ‘‘ekena bhikkhunā vissāsaṃ gahetvā puna dinnaṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na yujjati. Na hi tassetaṃ vinayakammaṃ, nāpi taṃ ettakena aññaṃ vatthuṃ hoti.

परंतु ज्याला अधिष्ठानाविषयी शंका (वेमतिक) असेल, त्याने काय करावे? आपली शंका व्यक्त करून, 'जर हे अनधिष्ठित (अधिष्ठान न केलेले) असेल, तर माझ्यासाठी हे कप्पिय (योग्य) होवो' असे म्हणून सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्याचे विसर्जन करावे. कारण अशा प्रकारे अवगत करून विनयकर्म करणाऱ्याला मुसावाद (असत्य बोलण्याचा दोष) लागत नाही. काही जण म्हणतात की, 'एका भिक्खूने विश्वासाने (विस्सास) घेऊन पुन्हा दिलेले योग्य ठरते', परंतु ते योग्य नाही. कारण त्याचे ते विनयकर्म होत नाही आणि तेवढ्याने ती वस्तू वेगळी (दोषमुक्त) होत नाही.

Nassatītiādi uttānatthameva. Yo na dadeyya āpatti dukkaṭassāti ettha ‘‘mayhaṃ dinnaṃ iminā’’ti imāya saññāya na dentassa dukkaṭaṃ. Tassa santakabhāvaṃ pana ñatvā lesena acchindanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabboti.

"नस्सति" (नष्ट होते) इत्यादी शब्दांचा अर्थ स्पष्टच आहे. "जो देणार नाही, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होईल" यामध्ये "याने मला दिले आहे" अशा संज्ञेने (समजुतीने) परत न देणाऱ्या भिक्खूला दुक्कट दोष होतो. परंतु, ती वस्तू त्याचीच आहे हे जाणून सुद्धा, बहाण्याने (किंवा "त्याने मला दिले आहे" अशा बहाण्याने) ती हिरावून घेणाऱ्या भिक्खूला त्या वस्तूचे मूल्य ठरवून (प्रायश्चित्त किंवा दंड) करवून घ्यावा, असे समजावे.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ nāma kāyavācāto ca kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, anadhiṭṭhānena ca avikappanena ca āpajjanato akiriyaṃ, saññāya abhāvepi na muccati, ajānantopi āpajjatīti nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थानादींमध्ये (उत्पत्तीच्या कारणांमध्ये) हे शिक्षापद 'कठिन-समुत्थान' नावाचे आहे. हे काया व वाणीने आणि काया, वाणी व चित्ताने समुत्थित होते (उत्पन्न होते). अनधिष्ठान (अधिष्ठान न करणे) आणि अविकल्पन (विकल्पन न करणे) यामुळे आपत्ती प्राप्त होत असल्याने हे 'अक्रिया' आहे. संज्ञेचा (जाणिवेचा) अभाव असला तरीही आपत्तीतून सुटका होत नाही, न जाणताही आपत्ती प्राप्त होते, म्हणून हे 'नो-संज्ञाविमोक्ष' (संज्ञेने मुक्त न होणारे) आहे. हे अचित्तक, पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्ति-वद्य), कायकर्म, वचीकर्म, त्रिचित्त आणि त्रिवेदन आहे.

Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम कठीण शिक्षापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā

२. उदोसित शिक्षापदाचे वर्णन.

471. Tena samayena buddho bhagavāti udositasikkhāpadaṃ. Tattha santaruttarenāti antaranti antaravāsako vuccati, uttaranti uttarāsaṅgo, saha antarena uttaraṃ santaruttaraṃ, tena santaruttarena, saha antaravāsakena uttarāsaṅgenāti attho. Kaṇṇakitānīti sedena phuṭṭhokāsesu sañjātakāḷasetamaṇḍalāni. Addasa kho āyasmā ānando senāsanacārikaṃ āhiṇḍantoti thero kira bhagavati divā paṭisallānatthāya gandhakuṭiṃ paviṭṭhe taṃ okāsaṃ labhitvā dunnikkhittāni dārubhaṇḍamattikābhaṇḍāni paṭisāmento asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjanto gilānehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto tesaṃ bhikkhūnaṃ [Pg.233] senāsanaṭṭhānaṃ sampatto addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasa kho āyasmā ānando senāsanacārikaṃ āhiṇḍanto’’ti.

४७१. "त्या वेळी बुद्ध भगवान..." हे उदोसित शिक्षापद आहे. त्यामध्ये "संतरुत्तरेन" म्हणजे: "अंतर" या शब्दाने अंतरवासक (नेसण्याचे वस्त्र) म्हटले जाते, "उत्तर" या शब्दाने उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) म्हटले जाते. अंतरवासकासह असलेले वरचे वस्त्र म्हणजे 'संतरुत्तर'. "तेन संतरुत्तरेन" म्हणजे अंतरवासकासह असलेल्या उत्तरासंगाने, असा अर्थ आहे. "कण्णकितानि" म्हणजे घामामुळे स्पर्श झालेल्या ठिकाणी निर्माण झालेले काळे व पांढरे डाग (मंडळे). "आयुष्यमान आनंदांनी शयनासन-चारिका करत असताना पाहिले" यामध्ये: असे म्हटले जाते की, भगवान दिवसा एकांतात ध्यान करण्यासाठी गंधकुटीत गेले असता, ती संधी साधून आयुष्यमान आनंद थेरांनी अस्ताव्यस्त ठेवलेली लाकडी भांडी व मातीची भांडी व्यवस्थित ठेवत, न झाडलेली जागा झाडत आणि आजारी भिक्खूंची विचारपूस करत, त्या भिक्खूंच्या शयनासनाच्या ठिकाणी पोहोचून ते पाहिले. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे - "आयुष्यमान आनंदांनी शयनासन-चारिका करत असताना पाहिले."

473. Avippavāsasammutiṃ dātunti avippavāse sammuti avippavāsasammuti, avippavāsāya vā sammuti avippavāsasammuti. Ko panettha ānisaṃso? Yena cīvarena vippavasati, taṃ nissaggiyaṃ na hoti, āpattiñca nāpajjati. Kittakaṃ kālaṃ? Mahāsumatthero tāva āha – ‘‘yāva rogo na vūpasamati, vūpasante pana roge sīghaṃ cīvaraṭṭhānaṃ āgantabba’’nti. Mahāpadumatthero āha – ‘‘sīghaṃ āgacchato rogo paṭikuppeyya, tasmā saṇikaṃ āgantabbaṃ. Yato paṭṭhāya hi satthaṃ vā pariyesati, ‘gacchāmī’ti ābhogaṃ vā karoti, tato paṭṭhāya vaṭṭati. ‘Na dāni gamissāmī’ti evaṃ pana dhuranikkhepaṃ karontena paccuddharitabbaṃ, atirekacīvaraṭṭhāne ṭhassatī’’ti. Sace panassa rogo paṭikuppati, kiṃ kātabbanti? Phussadevatthero tāva āha – ‘‘sace soyeva rogo paṭikuppati, sā eva sammuti, puna sammutidānakiccaṃ natthi. Athañño kuppati, puna dātabbā sammutī’’ti. Upatissatthero āha – ‘‘so vā rogo hotu, añño vā puna sammutidānakiccaṃ natthī’’ti.

४७३. "अविप्पवास-संमुती देणे" म्हणजे: अविप्पवासात (वस्त्रापासून विलग न होण्यात) संमुती ती 'अविप्पवाससंमुती', किंवा अविप्पवासासाठी (वस्त्रापासून विलग न होण्याच्या हेतूने) संमुती ती 'अविप्पवाससंमुती'. यात काय फायदा (आनिसंस) आहे? ज्या चीवरापासून भिक्खू विलग राहतो, ते चीवर निस्सग्गिय (त्याज्य) होत नाही आणि त्याला आपत्ती प्राप्त होत नाही. किती काळापर्यंत? प्रथम महासुम थेर म्हणाले - "जोपर्यंत आजार बरा होत नाही तोपर्यंत. आजार बरा झाल्यावर मात्र त्वरित चीवराच्या ठिकाणी परत यावे." महापदुम थेर म्हणाले - "त्वरित आल्यास आजार पुन्हा उद्भवू शकतो, म्हणून हळूहळू यावे. कारण ज्या वेळेपासून तो सहप्रवाशांचा शोध घेतो किंवा 'मी जाईन' असा विचार करतो, त्या वेळेपासून ते योग्य ठरते. परंतु 'आता मी जाणार नाही' असा भार टाकून देणाऱ्याने (न जाण्याचा निश्चय करणाऱ्याने) ते चीवर प्रत्याद्धारित (पच्चुद्धार) करावे, ते अतिरेक-चीवराच्या ठिकाणी राहील." पण जर त्याचा आजार पुन्हा उद्भवला, तर काय करावे? प्रथम फुस्सदेव थेर म्हणाले - "जर तोच आजार पुन्हा उद्भवला, तर तीच संमुती लागू राहील, पुन्हा संमुती देण्याची गरज नाही. जर दुसरा आजार उद्भवला, तर पुन्हा संमुती दिली पाहिजे." उपतिस्स थेर म्हणाले - "तोच आजार असो वा दुसरा, पुन्हा संमुती देण्याची गरज नाही."

475-6. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunāti idha pana purimasikkhāpade viya atthaṃ aggahetvā niṭṭhite cīvarasmiṃ bhikkhunoti evaṃ sāmivasena karaṇavacanassa attho veditabbo. Karaṇavasena hi bhikkhunā idaṃ nāma kātabbanti natthi. Sāmivasena pana bhikkhuno cīvarasmiṃ niṭṭhite kathine ca ubbhate evaṃ chinnapalibodho ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyyāti evaṃ attho yujjati. Tattha ticīvarenāti adhiṭṭhitesu tīsu cīvaresu yena kenaci. Ekena vippavutthopi hi ticīvarena vippavuttho hoti, paṭisiddhapariyāpannena vippavutthattā. Tenevassa padabhājane ‘‘saṅghāṭiyā vā’’tiādi vuttaṃ. Vippavaseyyāti vippayutto vaseyya.

४७५-६. "भिक्खूचे चीवर तयार झाल्यावर" यामध्ये, मागील शिक्षापदाप्रमाणे अर्थ न घेता, "भिक्खूचे चीवर तयार झाल्यावर" अशा प्रकारे षष्ठी विभक्तीच्या (सामी-वचन) अर्थाने तृतीया विभक्तीचा (करण-वचन) अर्थ समजून घ्यावा. कारण तृतीया विभक्तीच्या अर्थाने "भिक्खूने हे कार्य करावे" असे काही नाही. परंतु षष्ठी विभक्तीच्या अर्थाने "भिक्खूचे चीवर तयार झाल्यावर आणि कठीण (कठिन आस्तरण) काढून घेतल्यावर, अशा प्रकारे ज्याचा अडथळा (पलिबोध) नष्ट झाला आहे अशा भिक्खूने जर एक रात्रही त्रिचीवरापासून विलग राहावे" असा अर्थ योग्य ठरतो. त्यामध्ये 'त्रिचीवराने' म्हणजे अधिष्ठित केलेल्या तीन चीवरांपैकी कोणत्याही एका चीवरापासून. कारण एका चीवरापासून विलग राहिलेला भिक्खू देखील त्रिचीवरापासून विलग राहिलेला मानला जातो, कारण तो निषिद्ध असलेल्या तीन चीवरांच्या अंतर्गत असलेल्या चीवरापासून विलग राहिला आहे. म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये "संघाटीने वा..." इत्यादी म्हटले आहे. "विप्पवसेय्य" म्हणजे विलग होऊन राहावे.

477-8. Gāmo ekūpacārotiādi avippavāsalakkhaṇavavatthāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ yathākkamena tāneva pannarasa mātikāpadāni vitthārento ‘‘gāmo ekūpacāro nāmā’’tiādimāha. Tattha ekakulassa gāmoti ekassa rañño vā bhojakassa vā gāmo. Parikkhittoti yena [Pg.234] kenaci pākārena vā vatiyā vā parikkhāya vā parikkhitto. Ettāvatā ekakulagāmassa ekūpacāratā dassitā. Antogāme vatthabbanti evarūpe gāme cīvaraṃ nikkhipitvā gāmabbhantare yathārucite ṭhāne aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ vaṭṭati. Aparikkhittoti iminā tasseva gāmassa nānūpacāratā dassitā. Evarūpe gāme yasmiṃ ghare cīvaraṃ nikkhittaṃ, tattha vatthabbaṃ. Hatthapāsā vā na vijahitabbanti atha vā taṃ gharaṃ samantato hatthapāsā na vijahitabbaṃ, aḍḍhateyyaratanappamāṇappadesā uddhaṃ na vijahitabbanti vuttaṃ hoti. Aḍḍhateyyaratanabbhantare pana vatthuṃ vaṭṭati. Taṃ pamāṇaṃ atikkamitvā sacepi iddhimā bhikkhū ākāse aruṇaṃ uṭṭhāpeti, nissaggiyameva hoti. Ettha ca yasmiṃ ghareti gharaparicchedo ‘‘ekakulassa nivesanaṃ hotī’’tiādinā (pārā. 480) lakkhaṇena veditabbo.

४७७-८. "एक उपचार असलेला गाव" इत्यादी शब्द अविप्पवास (विलग न राहणे) चे लक्षण निश्चित करण्यासाठी म्हटले आहेत. त्यानंतर अनुक्रमाने त्या पंधरा मातृकापदांचा विस्तार करताना "एक उपचार असलेला गाव म्हणजे..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "एका कुळाचा गाव" म्हणजे एका राजाचा किंवा भोगकाचा (ग्रामप्रमुखाचा) गाव. "परिक्षिप्त" (वेढलेला) म्हणजे कोणत्याही भिंतीने, कुंपणाने किंवा खंदकाने वेढलेला. एवढ्यावरून एका कुळाच्या गावाचा एकच उपचार (एकूपचारता) असणे दर्शविले आहे. "गावाच्या आत राहावे" म्हणजे अशा प्रकारच्या गावात चीवर ठेवून गावाच्या आत इच्छित स्थळी अरुणोदय (पहाट) होईपर्यंत राहणे योग्य आहे. "अपरिक्षिप्त" (न वेढलेला) याने त्याच गावाचे अनेक उपचार (नानूपचारता) असणे दर्शविले आहे. अशा प्रकारच्या गावात ज्या घरात चीवर ठेवले असेल, तिथेच राहावे. "किंवा हस्तपासाचा त्याग करू नये" म्हणजे त्या घराच्या सभोवतालच्या हस्तपासाचा (हातभर अंतराचा) त्याग करू नये, अडीच हात प्रमाणाच्या जागेपेक्षा जास्त दूर जाऊ नये, असे म्हटले आहे. अडीच हाताच्या आत राहणे योग्य आहे. त्या प्रमाणाचे उल्लंघन करून जर ऋद्धीमान भिक्खूने आकाशातही अरुणोदय केला, तरीही ते निस्सग्गियच होते. आणि येथे "ज्या घरात" यातील घराची मर्यादा "एका कुळाचे निवासस्थान असते" इत्यादी लक्षणाने समजून घ्यावी.

479. Nānākulassa gāmoti nānārājūnaṃ vā bhojakānaṃ vā gāmo, vesālikusinārādisadiso. Parikkhittoti iminā nānākulagāmassa ekūpacāratā dassitā. Sabhāye vā dvāramūle vāti ettha sabhāyanti liṅgabyattayena sabhā vuttā. Dvāramūleti nagaradvārassa samīpe. Idaṃ vuttaṃ hoti – evarūpe gāme yasmiṃ ghare cīvaraṃ nikkhittaṃ, tattha vā vatthabbaṃ. Tattha saddasaṅghaṭṭanena vā janasambādhena vā vasituṃ asakkontena sabhāye vā vatthabbaṃ nagaradvāramūle vā. Tatrapi vasituṃ asakkontena yattha katthaci phāsukaṭṭhāne vasitvā antoaruṇe āgamma tesaṃyeva sabhāyadvāramūlānaṃ hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ. Gharassa pana cīvarassa vā hatthapāse vattabbameva natthi.

४७९. "अनेक कुळांचा गाव" म्हणजे अनेक राजांचा किंवा भोगकांचा गाव, जसे की वैशाली, कुसिनारा इत्यादींसारखा. "परिक्षिप्त" याने अनेक कुळांच्या गावाचा एकच उपचार असणे दर्शविले आहे. "सभेत किंवा द्वाराच्या जवळ" यामध्ये 'सभाय' हा शब्द लिंगव्यत्ययाने 'सभा' या अर्थी वापरला आहे. 'द्वारमूले' म्हणजे नगरद्वाराच्या जवळ. हे असे म्हटले आहे - अशा प्रकारच्या गावात ज्या घरात चीवर ठेवले असेल, तिथेच राहावे. तिथे आवाजाच्या त्रासामुळे किंवा लोकांच्या गर्दीमुळे राहणे अशक्य असल्यास, सभेत किंवा नगरद्वाराच्या जवळ राहावे. तिथेही राहणे अशक्य असल्यास, कोणत्याही सोयीस्कर ठिकाणी राहून, अरुणोदयापूर्वी परत येऊन त्या सभेच्या किंवा द्वाराच्या हस्तपासाचा त्याग करू नये. परंतु घराच्या किंवा चीवराच्या हस्तपासातच राहावे, असा कोणताही नियम नाही.

Sabhāyaṃ gacchantena hatthapāse cīvaraṃ nikkhipitvāti sace ghare aṭṭhapetvā sabhāye ṭhapessāmīti sabhāyaṃ gacchati, tena sabhāyaṃ gacchantena hatthapāseti hatthaṃ pasāretvā ‘‘handimaṃ cīvaraṃ ṭhapemī’’ti evaṃ nikkhepasukhe hatthapāsagate kismiñci āpaṇe cīvaraṃ nikkhipitvā purimanayeneva sabhāye vā vatthabbaṃ dvāramūle vā, hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ.

"सभेमध्ये (सार्वजनिक सभागृहात) जाणाऱ्याने हस्तपाशामध्ये चीवर ठेवून" याचा अर्थ असा की, जर घरात न ठेवता "मी सभेमध्ये ठेवीन" असा विचार करून तो सभेमध्ये जात असेल, तर त्या सभेमध्ये जाणाऱ्या भिक्खूने हस्तपाशामध्ये म्हणजे हात पसरून "हे घ्या, मी हे चीवर ठेवतो" अशा प्रकारे ठेवण्यास सोयीस्कर असलेल्या हस्तपाशात असलेल्या एखाद्या दुकानात चीवर ठेवून, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच सभेमध्ये किंवा दाराच्या जवळ राहावे, हस्तपाशाचा त्याग करू नये (हस्तपाशाबाहेर जाऊ नये).

Tatrāyaṃ vinicchayo – phussadevatthero tāva āha – ‘‘cīvarahatthapāse vasitabbaṃ natthi, yattha katthaci vīthihatthapāsepi sabhāyahatthapāsepi dvārahatthapāsepi [Pg.235] vasituṃ vaṭṭatī’’ti. Upatissatthero panāha – ‘‘nagarassa bahūnipi dvārāni honti bahūnipi sabhāyāni, tasmā sabbattha na vaṭṭati. Yassā pana vīthiyā cīvaraṃ ṭhapitaṃ yaṃ tassā sammukhaṭṭhāne sabhāyañca dvārañca tassa sabhāyassa ca dvārassa ca hatthapāsā na vijahitabbaṃ. Evañhi sati sakkā cīvarassa pavatti jānitu’’nti. Sabhāyaṃ pana gacchantena yassa āpaṇikassa hatthe nikkhittaṃ, sace so taṃ cīvaraṃ atiharitvā ghare nikkhipati, vīthihatthapāso na rakkhati, gharassa hatthapāse vatthabbaṃ. Sace mahantaṃ gharaṃ hoti, dve vīthiyo pharitvā ṭhitaṃ purato vā pacchato vā hatthapāseyeva aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Sabhāye nikkhipitvā pana sabhāye vā tassa sammukhe nagaradvāramūle vā tesaṃyeva hatthapāse vā aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ.

येथे हा निर्णय आहे – प्रथम फुस्सदेव थेर म्हणाले – “चीवराच्या हस्तपाशातच राहिले पाहिजे असे नाही, रस्त्याच्या हस्तपाशात, सभेच्या हस्तपाशात किंवा दाराच्या हस्तपाशात कुठेही राहणे योग्य आहे.” परंतु उपतिस्स थेर म्हणाले – “नगराला अनेक दारे असतात आणि अनेक सभागृहे (सभा) असतात, म्हणून सर्व ठिकाणी राहणे योग्य नाही. परंतु ज्या रस्त्यावर चीवर ठेवले आहे, त्याच्या समोरील भागात जे सभागृह आणि दार असेल, त्या सभागृहाच्या आणि दाराच्या हस्तपाशाचा त्याग करू नये. कारण असे केल्यानेच चीवराची स्थिती जाणून घेणे शक्य होते.” सभेमध्ये जाणाऱ्याने ज्या दुकानदाराच्या हातात चीवर सोपवले आहे, जर त्याने ते चीवर परत नेऊन घरात ठेवले, तर रस्त्याचा हस्तपाश त्याचे रक्षण करू शकत नाही, अशा वेळी घराच्या हस्तपाशात राहावे. जर घर मोठे असेल आणि ते दोन्ही रस्त्यांवर पसरलेले असेल, तर समोर किंवा मागे घराच्या हस्तपाशातच अरुणोदय होऊ द्यावा. सभेमध्ये चीवर ठेवले असल्यास, सभेमध्ये किंवा त्याच्या समोरील नगरद्वाराच्या जवळ, त्यांच्याच हस्तपाशात अरुणोदय होऊ द्यावा.

Aparikkhittotiiminā tasseva gāmassa nānūpacāratā dassitā. Etenevupāyena sabbattha ekūpacāratā ca nānūpacāratā ca veditabbā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘gāmo ekūpacāro nāmā’’ti evaṃ ādimhi ‘‘ajjhokāso ekūpacāro nāmā’’ti evaṃ ante ca ekameva mātikāpadaṃ uddharitvā padabhājanaṃ vitthāritaṃ. Tasmā tasseva padassānusārena sabbattha parikkhepādivasena ekūpacāratā ca nānūpacāratā ca veditabbā.

‘अपरिक्खित्त’ (कुंपण नसलेला) या शब्दाने त्याच गावाचे विविध उपचार (नानुपचारता - वेगवेगळ्या सीमा असणे) दर्शवले आहे. याच पद्धतीने सर्व ठिकाणी एकोपचारता (एकच सीमा असणे) आणि नानुपचारता जाणून घ्यावी. पाळीमध्ये (मूळ पाठात) “गाम एकोपचार नावाचा” अशा प्रकारे सुरुवातीला आणि “अज्झोकास (खुले आकाश) एकोपचार नावाचा” अशा प्रकारे शेवटी, एकच मातिकापद उद्धृत करून पदभाजन (शब्दांचे वर्गीकरण) सविस्तर स्पष्ट केले आहे. म्हणून, त्याच पदाच्या अनुषंगाने सर्व ठिकाणी कुंपण इत्यादींच्या आधारे एकोपचारता आणि नानुपचारता जाणून घ्यावी.

480-1. Nivesanādīsu ovarakāti gabbhānaṃyevetaṃ pariyāyavacanaṃ. Hatthapāsā vāti gabbhassa hatthapāsā. Dvāramūle vāti sabbesaṃ sādhāraṇe gharadvāramūle. Hatthapāsā vāti gabbhassa vā gharadvāramūlassa vā hatthapāsā.

४८०-१. घरे इत्यादींच्या संदर्भात ‘ओवरक’ हा शब्द खोल्यांचाच (गब्भ) समानार्थी शब्द आहे. ‘हस्तपाशातून’ म्हणजे खोलीच्या हस्तपाशातून. ‘दाराच्या जवळ’ म्हणजे सर्वांसाठी सामायिक असलेल्या घराच्या दाराच्या जवळ. ‘हस्तपाशातून’ म्हणजे खोलीच्या किंवा घराच्या दाराच्या हस्तपाशातून (त्याग करू नये).

482-7. Udositoti yānādīnaṃ bhaṇḍānaṃ sālā. Ito paṭṭhāya ca nivesane vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Aṭṭoti paṭirājādipaṭibāhanatthaṃ iṭṭhakāhi kato bahalabhittiko catupañcabhūmiko patissayaviseso. Māḷoti ekakūṭasaṅgahito caturassapāsādo. Pāsādoti dīghapāsādo. Hammiyanti muṇḍacchadanapāsādo.

४८२-७. ‘उदोसित’ म्हणजे वाहने इत्यादी वस्तू ठेवण्याची शाळा (गोदाम). येथून पुढे घराच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्णय जाणून घ्यावा. ‘अट्ट’ म्हणजे शत्रू राजा इत्यादींना रोखण्यासाठी विटांनी बांधलेली, जाड भिंती असलेली, चार-पाच मजली विशिष्ट इमारत (बुरुज). ‘माळ’ म्हणजे एकच शिखर असलेला चौकोनी प्रासाद (महाल). ‘प्रासाद’ म्हणजे लांब प्रासाद. ‘हम्मिय’ म्हणजे सपाट छप्पर असलेला प्रासाद.

489. Sattabbhantarātiettha ekaṃ abbhantaraṃ aṭṭhavīsatihatthaṃ hoti. Sace sattho gacchanto gāmaṃ vā nadiṃ vā pariyādiyitvā tiṭṭhati antopaviṭṭhena saddhiṃ ekābaddho hutvā orañca pārañca pharitvā ṭhito hoti, satthaparihārova labbhati. Atha gāme vā nadiyā vā pariyāpanno hoti antopaviṭṭho[Pg.236], gāmaparihāro ceva nadīparihāro ca labbhati. Sace vihārasīmaṃ atikkamitvā tiṭṭhati, antosīmāya ca cīvaraṃ hoti, vihāraṃ gantvā vasitabbaṃ. Sace bahisīmāya cīvaraṃ hoti satthasamīpeyeva vasitabbaṃ. Sace gacchanto sakaṭe vā bhagge goṇe vā naṭṭhe antarā chijjati, yasmiṃ koṭṭhāse cīvaraṃ tattha vasitabbaṃ.

४८९. ‘सात अब्भन्तर’ यामध्ये एक ‘अब्भन्तर’ म्हणजे अठ्ठावीस हात असतो. जर प्रवास करणारा तांडा (सत्थ) गाव किंवा नदी ओलांडून थांबला असेल आणि आत प्रवेश केलेल्या लोकांसह एकत्र जोडलेला राहून या बाजूला आणि त्या बाजूला पसरलेला असेल, तर केवळ तांड्याची सीमा (सत्थपरिहार) मिळते. जर तो गावात किंवा नदीच्या हद्दीत समाविष्ट होऊन आत प्रवेश केलेला असेल, तर गावची सीमा आणि नदीची सीमा दोन्ही मिळतात. जर तो विहाराच्या सीमेचे उल्लंघन करून थांबला असेल आणि चीवर सीमेच्या आत असेल, तर विहारात जाऊन राहावे. जर चीवर सीमेच्या बाहेर असेल, तर तांड्याच्या जवळच राहावे. जर प्रवास करताना गाडी मोडल्यामुळे किंवा बैल हरवल्यामुळे मध्येच तांडा विभागला गेला, तर ज्या भागात चीवर असेल, तिथेच राहावे.

490. Ekakulassa khette hatthapāso nāma cīvarahatthapāsoyeva, nānākulassa khette hatthapāso nāma khettadvārassa hatthapāso. Aparikkhitte cīvarasseva hatthapāso.

४९०. एकाच कुटुंबाच्या शेतात ‘हस्तपाश’ म्हणजे केवळ चीवराचाच हस्तपाश होय, वेगवेगळ्या कुटुंबांच्या शेतात ‘हस्तपाश’ म्हणजे शेताच्या दाराचा हस्तपाश होय. कुंपण नसलेल्या शेतात केवळ चीवराचाच हस्तपाश समजावा.

491-4. Dhaññakaraṇanti khalaṃ vuccati. Ārāmoti pupphārāmo vā phalārāmo vā. Dvīsupi khette vuttasadisova vinicchayo. Vihāro nivesanasadiso. Rukkhamūle antochāyāyanti chāyāya phuṭṭhokāsassa anto eva. Viraḷasākhassa pana rukkhassa ātapena phuṭṭhokāse ṭhapitaṃ nissaggiyameva hoti, tasmā tādisassa sākhācchāyāya vā khandhacchāyāya vā ṭhapetabbaṃ. Sace sākhāya vā viṭape vā ṭhapeti, upari aññasākhācchāyāya phuṭṭhokāseyeva ṭhapetabbaṃ. Khujjarukkhassa chāyā dūraṃ gacchati, chāyāya gataṭṭhāne ṭhapetuṃ vaṭṭatiyeva. Idhāpi hatthapāso cīvarahatthapāsoyeva.

४९१-४. ‘धान्यकरण’ म्हणजे खळे (धान्य मळण्याची जागा) म्हटले जाते. ‘आराम’ म्हणजे फुलांची बाग किंवा फळांची बाग होय. या दोन्हीमध्ये शेताच्या संदर्भात सांगितल्याप्रमाणेच निर्णय आहे. विहार हा घरासारखाच आहे. झाडाच्या मुळाशी ‘सावलीच्या आत’ म्हणजे सावलीने व्यापलेल्या जागेच्या आतच. परंतु विरळ फांद्या असलेल्या झाडाच्या उन्हाने व्यापलेल्या जागेत ठेवलेले चीवर निस्सग्गियच होते, म्हणून तशा झाडाच्या फांदीच्या सावलीत किंवा खोडाच्या सावलीत चीवर ठेवावे. जर फांदीवर किंवा झाडाच्या खाचरेत (दोन फांद्यांमधील जागा) चीवर ठेवले, तर वर दुसऱ्या फांदीच्या सावलीने व्यापलेल्या जागेतच ते ठेवावे. बुटक्या झाडाची सावली दूरपर्यंत जाते, सावली गेलेल्या ठिकाणी चीवर ठेवणे योग्यच आहे. येथेही ‘हस्तपाश’ म्हणजे चीवराचाच हस्तपाश होय.

Agāmake araññeti agāmakaṃ nāma araññaṃ viñjhāṭavīādīsu vā samuddamajjhe vā macchabandhānaṃ agamanapathe dīpakesu labbhati. Samantā sattabbhantarāti majjhe ṭhitassa samattā sabbadisāsu sattabbhantarā, vinibbedhena cuddasa honti. Majjhe nisinno puratthimāya vā pacchimāya vā disāya pariyante ṭhapitacīvaraṃ rakkhati. Sace pana aruṇuggamanasamaye kesaggamattampi puratthimaṃ disaṃ gacchati, pacchimāya disāya cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti. Esa nayo itarasmiṃ. Uposathakāle pana parisapariyante nisinnabhikkhuto paṭṭhāya sattabbhantarasīmā sodhetabbā. Yattakaṃ bhikkhusaṅgho vaḍḍhati, sīmāpi tattakaṃ vaḍḍhati.

‘गाव नसलेल्या अरण्यात’ म्हणजे विंध्य अरण्यासारख्या जंगलात किंवा समुद्राच्या मध्यभागी कोळ्यांच्या येण्या-जाण्याच्या मार्गावर नसलेल्या लहान बेटांवर गाव नसलेले अरण्य आढळते. ‘सर्व बाजूंनी सात अब्भन्तर’ म्हणजे मध्यभागी राहिलेल्या व्यक्तीच्या सर्व दिशांना सात अब्भन्तर असतात, जे सरळ रेषेत (आरपार) चौदा अब्भन्तर होतात. मध्यभागी बसलेला भिक्खू पूर्व किंवा पश्चिम दिशेच्या टोकाला ठेवलेल्या चीवराचे रक्षण करू शकतो. परंतु जर अरुणोदयाच्या वेळी तो केसाच्या अग्राएवढाही पूर्व दिशेकडे गेला, तर पश्चिम दिशेला असलेले चीवर निस्सग्गिय होते. इतर दिशांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. उपोसथाच्या वेळी मात्र, परिषदेच्या टोकाला बसलेल्या भिक्खूपासून सात अब्भन्तराची सीमा शुद्ध करावी. जितका भिक्खू संघ वाढेल, तितकी ती सीमाही वाढते.

495. Anissajjitvā paribhuñjati āpatti dukkaṭassāti ettha sace padhāniko bhikkhu sabbarattiṃ padhānamanuyuñjitvā paccusasamaye ‘‘nhāyissāmī’’ti tīṇipi cīvarāni tīre ṭhapetvā nadiṃ otarati, nhāyantasseva cassa aruṇaṃ uṭṭhahati, kiṃ kātabbaṃ. So hi yadi uttaritvā cīvaraṃ nivāseti, nissaggiyacīvaraṃ [Pg.237] anissajjitvā paribhuñjanapaccayā dukkaṭaṃ āpajjati. Atha naggo gacchati, evampi dukkaṭaṃ āpajjatīti? Na āpajjati. So hi yāva aññaṃ bhikkhuṃ disvā vinayakammaṃ na karoti, tāva tesaṃ cīvarānaṃ aparibhogārahattā naṭṭhacīvaraṭṭhāne ṭhito hoti. Naṭṭhacīvarassa ca akappiyaṃ nāma natthi. Tasmā ekaṃ nivāsetvā dve hatthena gahetvā vihāraṃ gantvā vinayakammaṃ kātabbaṃ. Sace dūre vihāro hoti, antarāmagge manussā sañcaranti. Ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ekaṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā gantabbaṃ. Sace vihāre sabhāgabhikkhū na passati, bhikkhācāraṃ gatā honti, saṅghāṭiṃ bahigāme ṭhapetvā santaruttarena āsanasālaṃ gantvā vinayakammaṃ kātabbaṃ. Sace bahigāme corabhayaṃ hoti, pārupitvā gantabbaṃ. Sace āsanasālā sambādhā hoti janākiṇṇā, na sakkā ekamante cīvaraṃ apanetvā vinayakammaṃ kātuṃ, ekaṃ bhikkhuṃ ādāya bahigāmaṃ gantvā vinayakammaṃ katvā cīvarāni paribhuñjitabbāni.

४९५. न विसर्जित करता उपभोग घेतल्यास दुक्कटचा गुन्हा होतो याविषयी: जर एखादा प्रधानिक (ध्यानसाधना करणारा) भिक्खू रात्रभर ध्यानसाधना करून पहाटेच्या वेळी "मी स्नान करेन" असा विचार करून तिन्ही चिवरे काठावर ठेवून नदीत उतरतो, आणि तो स्नान करत असतानाच जर अरुणोदय झाला, तर काय करावे? कारण जर तो बाहेर येऊन चिवर परिधान करतो, तर निस्सग्गिय चिवर विसर्जित न करता उपभोग घेतल्यामुळे त्याला दुक्कटचा गुन्हा प्राप्त होतो. आणि जर तो नग्न होऊन जातो, तर अशानेही दुक्कटचा गुन्हा प्राप्त होतो का? नाही, प्राप्त होत नाही. कारण जोपर्यंत तो दुसऱ्या भिक्खूला पाहून विनयविधी (विनयकम्म) करत नाही, तोपर्यंत ती चिवरे उपभोगण्यास अयोग्य असल्यामुळे तो 'चिवर हरवलेल्या' भिक्खूच्या स्थितीत असतो. आणि चिवर हरवलेल्या भिक्खूसाठी काहीही अकल्पनीय (अयोग्य) नसते. म्हणून, एक चिवर नेसून आणि दोन चिवरे हातात धरून विहारात जाऊन विनयविधी करावा. जर विहार दूर असेल आणि वाटेत लोकांची ये-जा असेल, तर एक नेसून, एक पांघरून आणि एक खांद्यावर ठेवून जावे. जर विहारात समान शील असणारे भिक्खू दिसत नसतील आणि ते भिक्षाटनासाठी गेले असतील, तर संघाटी (दुहेरी चिवर) गावाबाहेर ठेवून अंतरुत्तराने (अंतरवासक व उत्तरासंग यांसह) भोजनशाळेत जाऊन विनयविधी करावा. जर गावाबाहेर चोरांचे भय असेल, तर ते पांघरूनच जावे. जर भोजनशाळा अरुंद आणि लोकांनी गजबजलेली असेल, आणि एकांतात चिवर काढून विनयविधी करणे शक्य नसेल, तर एका भिक्खूला सोबत घेऊन गावाबाहेर जावे आणि विनयविधी करून चिवरांचा उपभोग घ्यावा.

Sace bhikkhū daharānaṃ hatthe pattacīvaraṃ datvā maggaṃ gacchantā pacchime yāme sayitukāmā honti, attano attano cīvaraṃ hatthapāse katvāva sayitabbaṃ. Sace gacchantānaṃyeva asampattesu daharesu aruṇaṃ uggacchati, cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, nissayo pana na paṭippassambhati, daharānampi purato gacchantānaṃ theresu asampattesu eseva nayo. Maggaṃ virajjhitvā araññe aññamaññaṃ apassantesupi eseva nayo. Sace pana daharā ‘‘mayaṃ, bhante, muhuttaṃ sayitvā asukasmiṃ nāma okāse tumhe sampāpuṇissāmā’’ti vatvā yāva aruṇuggamanā sayanti, cīvarañca nissaggiyaṃ hoti, nissayo ca paṭippassambhati, dahare uyyojetvā theresu sayantesupi eseva nayo. Dvedhāpathaṃ disvā therā ‘‘ayaṃ maggo’’ daharā ‘‘ayaṃ maggo’’ti vatvā aññamaññassa vacanaṃ aggahetvā gatā, saha aruṇuggamanā cīvarāni ca nissaggiyāni honti, nissayo ca paṭippassambhati. Sace daharā maggato okkamma ‘‘antoaruṇeyeva nivattissāmā’’ti bhesajjatthāya gāmaṃ pavisitvā āgacchanti. Asampattānaṃyeva ca tesaṃ aruṇo uggacchati, cīvarāni nissaggiyāni honti, nissayo pana na paṭippassambhati. Sace pana dhenubhayena vā sunakhabhayena vā ‘‘muhuttaṃ ṭhatvā gamissāmā’’ti ṭhatvā vā nisīditvā vā gacchanti, antarā aruṇe uggate cīvarāni nissaggiyāni honti, nissayo ca paṭippassambhati. Sace ‘‘antoaruṇeyeva āgamissāmā’’ti antosīmāyaṃ [Pg.238] gāmaṃ paviṭṭhānaṃ antarā aruṇo uggacchati, neva cīvarāni nissaggiyāni honti, na nissayo paṭippassambhati. Sace pana ‘‘vibhāyatu tāvā’’ti nisīdanti, aruṇe uggatepi na cīvarāni nissaggiyāni honti, nissayo pana paṭippassambhati. Yepi ‘‘antoaruṇeyeva āgamissāmā’’ti sāmantavihāraṃ dhammasavanatthāya saussāhā gacchanti, antarāmaggeyeva ca nesaṃ aruṇo uggacchati, cīvarāni nissaggiyāni honti, nissayo pana na paṭippassambhati. Sace dhammagāravena ‘‘yāva pariyosānaṃ sutvāva gamissāmā’’ti nisīdanti, saha aruṇassuggamanā cīvarānipi nissaggiyāni honti, nissayopi paṭippassambhati. Therena daharaṃ cīvaradhovanatthāya gāmakaṃ pesentena attano cīvaraṃ paccuddharitvāva dātabbaṃ. Daharassāpi cīvaraṃ paccuddharāpetvā ṭhapetabbaṃ. Sace assatiyā gacchati, attano cīvaraṃ paccuddharitvā daharassa cīvaraṃ vissāsena gahetvā ṭhapetabbaṃ. Sace thero nassarati, daharo eva sarati, daharena attano cīvaraṃ paccuddharitvā therassa cīvaraṃ vissāsena gahetvā gantvā vattabbo ‘‘bhante, tumhākaṃ cīvaraṃ adhiṭṭhahitvā paribhuñjathā’’ti attanopi cīvaraṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Evaṃ ekassa satiyāpi āpattimokkho hotīti. Sesaṃ uttānatthameva.

जर भिक्खू तरुण भिक्खूंच्या हातात पात्र व चिवर देऊन मार्गाने जात असताना रात्रीच्या अंतिम प्रहरात झोपू इच्छित असतील, तर त्यांनी आपापले चिवर स्वतःच्या हाताच्या अंतरावर (हत्थपासात) ठेवूनच झोपावे. जर जात असतानाच, तरुण भिक्खू जवळ पोहोचण्यापूर्वीच अरुणोदय झाला, तर चिवर निस्सग्गिय होते, परंतु निस्सय समाप्त होत नाही. पुढे जाणाऱ्या तरुण भिक्खूंच्या बाबतीतही, स्थवीर भिक्खू जवळ न पोहोचल्यास हाच नियम लागू होतो. मार्ग चुकल्यामुळे अरण्यात एकमेकांना न पाहू शकणाऱ्यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. पण जर तरुण भिक्खू "भंते, आम्ही क्षणभर झोपून अमुक ठिकाणी तुम्हाला येऊन मिळतो" असे सांगून अरुणोदयापर्यंत झोपतात, तर चिवर निस्सग्गिय होते आणि निस्सय देखील समाप्त होतो. तरुण भिक्खूंना पाठवून स्थवीर भिक्खू झोपले तरी हाच नियम आहे. दुहेरी रस्ता पाहून स्थवीरांनी "हा मार्ग आहे" आणि तरुणांनी "हा मार्ग आहे" असे म्हणून एकमेकांचे ऐकले नाही आणि ते गेले, तर अरुणोदयाबरोबर चिवरे निस्सग्गिय होतात आणि निस्सय देखील समाप्त होतो. जर तरुण भिक्खू मार्गावरून बाजूला होऊन "अरुणोदयापूर्वीच आम्ही परत येऊ" असा विचार करून औषधासाठी गावात प्रवेश करून परत येतात, आणि ते परत येण्यापूर्वीच अरुणोदय होतो, तर चिवरे निस्सग्गिय होतात, परंतु निस्सय समाप्त होत नाही. पण जर गायीच्या भयामुळे किंवा कुत्र्याच्या भयामुळे "क्षणभर थांबून जाऊ" असा विचार करून, थांबून किंवा बसून जातात, आणि दरम्यान अरुणोदय झाला, तर चिवरे निस्सग्गिय होतात आणि निस्सय देखील समाप्त होतो. जर "अरुणोदयापूर्वीच परत येऊ" असा विचार करून अंतःसीमेत गावात प्रवेश केलेल्यांच्या बाबतीत दरम्यान अरुणोदय झाला, तर चिवरे निस्सग्गिय होत नाहीत आणि निस्सय देखील समाप्त होत नाही. पण जर "उजाडू दे आधी" असा विचार करून ते बसून राहतात, तर अरुणोदय झाला तरी चिवरे निस्सग्गिय होत नाहीत, परंतु निस्सय समाप्त होतो. जे भिक्खू "अरुणोदयापूर्वीच परत येऊ" असा विचार करून उत्साहाने जवळच्या विहारात धम्मश्रवणासाठी जातात, आणि वाटेतच त्यांचा अरुणोदय होतो, तर चिवरे निस्सग्गिय होतात, परंतु निस्सय समाप्त होत नाही. जर धम्माच्या आदरामुळे "धम्मप्रवचन संपेपर्यंत ऐकूनच जाऊ" असे म्हणून ते बसतात, तर अरुणोदयाबरोबर चिवरेही निस्सग्गिय होतात आणि निस्सय देखील समाप्त होतो. स्थवीराने तरुण भिक्खूला चिवर धुण्यासाठी गावात पाठवताना आपले चिवर प्रत्याद्धार करूनच दिले पाहिजे. तरुण भिक्खूचे चिवर देखील प्रत्याद्धार करवूनच ठेवावे. जर तो विस्मरणामुळे निघून गेला, तर आपले चिवर प्रत्याद्धार करून तरुण भिक्खूचे चिवर विश्वासाने ग्रहण करून ठेवावे. जर स्थवीराला आठवण राहिली नाही आणि केवळ तरुण भिक्खूलाच आठवण राहिली, तर तरुण भिक्खूने आपले चिवर प्रत्याद्धार करून स्थवीराचे चिवर विश्वासाने घेऊन जावे आणि म्हणावे, "भंते, आपण आपल्या चिवराचे अधिष्ठान करून त्याचा उपभोग घ्यावा." आणि स्वतःच्या चिवराचेही अधिष्ठान करावे. अशा प्रकारे, एकाच्या जागरूकतेमुळेही आपत्तीतून मुक्ती होते. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Samuṭṭhānādīsu paṭhamakathinasikkhāpade anadhiṭṭhānaṃ avikappanañca akiriyaṃ, idha apaccuddharaṇaṃ ayameva viseso. Sesaṃ sabbattha vuttanayamevāti.

समुत्थान इत्यादींमध्ये पहिल्या कठिन सिक्खापदात अधिष्ठान न करणे आणि विकल्पन न करणे ही अक्रिया आहे; येथे प्रत्याद्धार न करणे ही अक्रिया आहे, हाच काय तो फरक आहे. उर्वरित सर्व पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

उदोसित सिक्खापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

3. Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā

३. तृतीय कठिन सिक्खापदाचे वर्णन.

497. Tena samayenāti tatiyakathinasikkhāpadaṃ. Tattha ussāpetvā punappunaṃ vimajjatīti ‘‘valīsu naṭṭhāsu idaṃ mahantaṃ bhavissatī’’ti maññamāno udakena siñcitvā pādehi akkamitvā hatthehi ussāpetvā ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ ghaṃsati, taṃ ātape sukkhaṃ paṭhamappamāṇameva hoti. So punapi tathā karoti, tena vuttaṃ – ‘‘ussāpetvā punappunaṃ vimajjatī’’ti. Taṃ evaṃ kilamantaṃ bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova disvā nikkhamitvā senāsanacārikaṃ āhiṇḍanto viya tattha agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘addasa kho bhagavā’’tiādi.

४९७. "तेन समयेन" (त्या वेळी) हे तिसरे कठिन सिक्खापद आहे. त्यात "उस्सापेत्वा पुनप्पुनं विमज्जति" (उंचावून वारंवार घासतो) म्हणजे "सुरकुत्या नाहीशा झाल्यावर हे चिवर मोठे होईल" असा विचार करून, पाण्याने शिंपडून, पायांनी तुडवून, हातांनी उंचावून, वर उचलून पाठीवर घासतो. ते उन्हात वाळल्यावर पहिल्या आकाराचेच राहते. तो पुन्हा तसेच करतो, म्हणून संगीतिकारांनी "उस्सापेत्वा पुनप्पुनं विमज्जति" असे म्हटले आहे. त्याला अशा प्रकारे श्रम करताना भगवंतांनी गंधकुटीत बसलेले असतानाच पाहिले आणि गंधकुटीतून बाहेर पडून सेनासनचारिका (विहाराची पाहणी) करत असल्यासारखे ते तेथे गेले. म्हणूनच संगीतिकारांनी "अद्दस खो भगवा" (भगवंतांनी पाहिले) इत्यादी म्हटले आहे.

499-500. Ekādasamāseti [Pg.239] ekaṃ pacchimakattikamāsaṃ ṭhapetvā sese ekādasamāse. Sattamāseti kattikamāsaṃ hemantike ca cattāroti pañcamāse ṭhapetvā sese sattamāse. Kālepi ādissa dinnanti saṅghassa vā ‘‘idaṃ akālacīvara’’nti uddisitvā dinnaṃ, ekapuggalassa vā ‘‘idaṃ tuyhaṃ dammī’’ti dinnaṃ.

४९९-५००. "एकादसमासे" (अकरा महिने) म्हणजे एक शेवटचा कत्तिक (कार्तिक) महिना सोडून उर्वरित अकरा महिने. "सत्तमासे" (सात महिने) म्हणजे कत्तिक महिना आणि हिवाळ्यातील चार महिने, असे पाच महिने सोडून उर्वरित सात महिने. "कालेपि आदिस्स दिन्नं" (काळातही उद्देशून दिलेले) म्हणजे संघाला "हे अकालातील चिवर आहे" असे उद्देशून दिलेले, किंवा एखाद्या व्यक्तीला "हे मी तुला देतो" असे म्हणून दिलेले चिवर होय.

Saṅghato vāti attano pattabhāgavasena saṅghato vā uppajjeyya. Gaṇato vāti idaṃ suttantikagaṇassa dema, idaṃ ābhidhammikagaṇassāti evaṃ gaṇassa denti. Tato attano pattabhāgavasena gaṇato vā uppajjeyya.

"संघतः वा" (संघाकडून) म्हणजे स्वतःला मिळणाऱ्या वाट्याच्या (पत्तभाग) रूपाने संघाकडून प्राप्त व्हावे. "गणतः वा" (गणाकडून) म्हणजे "हे आम्ही सुत्तन्तिक गणाला देतो, हे आम्ही अभिधम्मिक गणाला देतो" अशा प्रकारे गणाला दान देतात. त्यातून स्वतःला मिळणाऱ्या वाट्याच्या रूपाने गणाकडून प्राप्त व्हावे.

No cassa pāripūrīti no ce pāripūrī bhaveyya, yattakena kayiramānaṃ adhiṭṭhānacīvaraṃ pahoti, tañce cīvaraṃ tattakaṃ na bhaveyya, ūnakaṃ bhaveyyāti attho.

"नो चस्स पारिपूरी" (जर त्याची पूर्तता नसेल) म्हणजे जर पूर्णता नसेल; ज्या कापडाने अधिष्ठान-चीवर बनवता येऊ शकते तेवढे कापड जर नसेल, ते कमी पडत असेल, असा अर्थ आहे.

Paccāsā hoti saṅghato vātiādīsu asukadivasaṃ nāma saṅgho cīvarāni labhissati, gaṇo labhissati, tato me cīvaraṃ uppajjissatīti evaṃ saṅghato vā gaṇato vā paccāsā hoti. Ñātakehi me cīvaratthāya pesitaṃ, mittehi pesitaṃ, te āgatā cīvare dassantīti evaṃ ñātito vā mittato vā paccāsā hoti. Paṃsukūlaṃ vāti ettha pana paṃsukūlaṃ vā lacchāmīti evaṃ paccāsā hotīti yojetabbaṃ. Attano vā dhanenāti attano kappāsasuttādinā dhanena, asukadivasaṃ nāma lacchāmīti evaṃ vā paccāsā hotīti attho.

"पच्चासा होति संघतो वा" (संघाकडून चीवर मिळण्याची आशा असणे) इत्यादी वाक्यांमध्ये—"अमुक दिवशी संघ चीवर प्राप्त करेल किंवा गण प्राप्त करेल, आणि त्यातून मला चीवर मिळेल" अशी संघाकडून किंवा गणाकडून आशा असणे. "माझ्या नातेवाईकांनी माझ्या चीवरासाठी सूत पाठवले आहे, मित्रांनी पाठवले आहे, ते आल्यावर मला चीवर देतील" अशी नातेवाईकांकडून किंवा मित्रांकडून आशा असणे. "पंसुकूलं वा" (पांसुकूल चीवर) यामध्ये "मला पांसुकूल चीवर मिळेल" अशी आशा असणे, असा संबंध जोडावा. "अत्तनो वा धनेन" (स्वतःच्या धनाने) म्हणजे स्वतःच्या कापूस, सूत इत्यादी धनाने "अमुक दिवशी मला चीवर मिळेल" अशी आशा असणे, असा अर्थ आहे.

Tato ce uttari nikkhipeyya satiyāpi paccāsāyāti māsaparamato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyaṃ pācittiyanti attho. Evaṃ pana avatvā yasmā antarā uppajjamāne paccāsācīvare mūlacīvarassa uppannadivasato yāva vīsatimo divaso tāva uppannaṃ paccāsācīvaraṃ mūlacīvaraṃ attano gatikaṃ karoti, tato uddhaṃ mūlacīvaraṃ paccāsācīvaraṃ attano gatikaṃ karoti. Tasmā taṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘tadahuppanne mūlacīvare’’tiādinā nayena padabhājanaṃ vuttaṃ, taṃ uttānatthameva.

"ततो चे उत्तरि निक्खिपेय्य सतियापि पच्चासाय" (जरी आशा असली तरी त्याहून अधिक काळ बाजूला ठेवल्यास) म्हणजे जर एका महिन्यापेक्षा अधिक काळ बाजूला ठेवले, तर निस्सग्गिय पाचित्तिय होते, असा अर्थ आहे. परंतु असे न सांगता, कारण दरम्यानच्या काळात आशा असलेले चीवर (पच्चासाचीवर) उत्पन्न होत असताना, मूळ चीवर (मूलचीवर) मिळाल्यापासून विसाव्या दिवसापर्यंत मिळालेले पच्चासाचीवर हे मूळ चीवराच्या गतीचे (स्थितीचे) होते; आणि विसाव्या दिवसानंतर मूळ चीवर हे पच्चासाचीवराच्या गतीचे होते. म्हणून तो विशेष फरक दाखवण्यासाठी "तदहुप्पन्ने मूलचीवरे" (त्याच दिवशी मूळ चीवर उत्पन्न झाल्यावर) इत्यादी पद्धतीने पदभाजन सांगितले आहे, ते स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

Visabhāge uppanne mūlacīvareti yadi mūlacīvaraṃ saṇhaṃ, paccāsācīvaraṃ thūlaṃ, na sakkā yojetuṃ. Rattiyo ca sesā honti, na tāva māso pūrati[Pg.240], na akāmā niggahena cīvaraṃ kāretabbaṃ. Aññaṃ paccāsācīvaraṃ labhitvāyeva kālabbhantare kāretabbaṃ. Paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Atha mūlacīvaraṃ thūlaṃ hoti, paccāsācīvaraṃ saṇhaṃ, mūlacīvaraṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhahitvā paccāsācīvarameva mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetabbaṃ. Taṃ puna māsaparihāraṃ labhati, etenupāyena yāva icchati tāva aññamaññaṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti. Sesaṃ uttānameva.

"विसभागे उप्पन्ने मूलचीवरे" (विसदृश मूळ चीवर उत्पन्न झाल्यावर) म्हणजे जर मूळ चीवर मऊ असेल आणि पच्चासाचीवर जाड असेल, तर ते एकत्र जोडता येत नाही. रात्री शिल्लक आहेत आणि अजून महिना पूर्ण झालेला नाही, अशा वेळी अनिच्छेने बळजबरी करून चीवर बनवून घेऊ नये. दुसरे पच्चासाचीवर मिळाल्यावरच त्या कालावधीत ते बनवून घ्यावे. पच्चासाचीवराला देखील परिक्खारचोळ (अतिरिक्त कापड) म्हणून अधिष्ठित करावे. किंवा जर मूळ चीवर जाड असेल आणि पच्चासाचीवर मऊ असेल, तर मूळ चीवराला परिक्खारचोळ म्हणून अधिष्ठित करून पच्चासाचीवरालाच मूळ चीवर बनवून ठेवावे. त्याला पुन्हा एक महिन्याची मुदत मिळते. या उपायाने जोपर्यंत इच्छा असेल तोपर्यंत एकामागून एक दुसरे पच्चासाचीवर मूळ चीवर बनवून ठेवणे योग्य आहे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisānevāti.

समुत्थान इत्यादी सर्व पहिल्या कठिनसिक्खापदाप्रमाणेच समजावे.

Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या कठिनसिक्खापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

४. पुराणचीवरसिक्खापदाचे वर्णन (जुने चीवर धुण्यासंबंधीच्या नियमाचे स्पष्टीकरण)

503-5. Tena samayenāti purāṇacīvarasikkhāpadaṃ. Tattha yāva sattamā pitāmahayugāti pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpa mattameva cetaṃ. Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso tāva yā asambaddhā sā yāva sattamā pitāmahayugā asambaddhāti vuccati. Desanāmukhameva cetaṃ. ‘‘Mātito vā pitito vā’’tivacanato pana pitāmahayugampi pitāmahiyugampi mātāmahayugampi mātāmahiyugampi tesaṃ bhātubhaginībhāgineyyaputtapaputtādayopi sabbe idha saṅgahitā evāti veditabbā.

५०३-५. "तेन समयेन" इत्यादी पुराणचीवरसिक्खापद आहे. त्यामध्ये "याव सत्तमा पितामहयुगा" (सातव्या आजोबांच्या पिढीपर्यंत) म्हणजे वडिलांचे वडील म्हणजे आजोबा (पितामह), आजोबांची पिढी म्हणजे पितामहयुग. 'युग' म्हणजे आयुष्याची मर्यादा म्हटले जाते. हे केवळ बोलण्याचे एक रूप आहे. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने आजोबा म्हणजेच पितामहयुग होय. त्यांच्याहून वरचे सर्व पूर्वज 'पितामह' या शब्दानेच ग्रहण केले जातात. अशा प्रकारे सातव्या पिढीपर्यंत जी स्त्री नातेसंबंधात येत नाही, तिला "याव सत्तमा पितामहयुगा असम्बद्धा" (सातव्या आजोबांच्या पिढीपर्यंत नाते नसलेली) असे म्हटले जाते. हे केवळ उपदेशाचे एक मुख्य अंग आहे. परंतु "मातितो वा पितितो वा" (आईच्या बाजूने किंवा वडिलांच्या बाजूने) या वचनानुसार, वडिलांच्या बाजूचे आजोबा (पितामहयुग), वडिलांच्या बाजूची आजी (पितामहीयुग), आईच्या बाजूचे आजोबा (मातामहयुग), आईच्या बाजूची आजी (मातामहीयुग) आणि त्यांचे भाऊ, बहीण, भाचे, मुले, नातू इत्यादी सर्व नातेवाईक येथे समाविष्ट आहेत, असे समजावे.

Tatrāyaṃ vitthāranayo – pitā pitupitā tassa pitā tassāpi pitāti evaṃ yāva sattamā yugā, pitā pitumātā tassā pitā ca mātā ca bhātā ca bhaginī ca puttā ca dhītaro cāti evampi uddhañca adho ca yāva sattamā yugā, pitā pitubhātā pitubhaginī pituputtā pitudhītaro tesampi puttadhītuparamparāti evampi yāva sattamā yugā, mātā mātumātā tassā mātā tassāpi mātāti evampi yāva sattamā yugā, mātā mātupitā tassa mātā ca pitā ca bhātā ca bhaginī ca puttā ca dhītaro cāti, evampi uddhañca adho ca yāva sattamā yugā, mātā mātubhātā mātubhaginī mātuputtā mātudhītaro tesampi puttadhītuparamparāti [Pg.241] evampi yāva sattamā yugā, neva mātusambandhena na pitusambandhena sambaddhā, ayaṃ aññātikā nāma.

त्यामध्ये हा सविस्तर तपशील आहे— वडील, वडिलांचे वडील (आजोबा), त्यांचे वडील (पणजोबा), त्यांचेही वडील (खापरपणजोबा) अशा प्रकारे सातव्या पिढीपर्यंत; वडील, वडिलांची आई (आजी), तिचे वडील व आई, भाऊ व बहीण, मुलगे व मुली अशा प्रकारे वरच्या आणि खालच्या सातव्या पिढीपर्यंत; वडील, वडिलांचे भाऊ (काका), वडिलांची बहीण (आत्या), वडिलांचे मुलगे, वडिलांच्या मुली आणि त्यांचीही मुलगे-मुलींची परंपरा अशा प्रकारे सातव्या पिढीपर्यंत; आई, आईची आई (आजी), तिची आई, तिचीही आई अशा प्रकारे सातव्या पिढीपर्यंत; आई, आईचे वडील (आजोबा), त्यांची आई व वडील, भाऊ व बहीण, मुलगे व मुली अशा प्रकारे वरच्या आणि खालच्या सातव्या पिढीपर्यंत; आई, आईचे भाऊ (मामा), आईची बहीण (मावशी), आईचे मुलगे, आईच्या मुली आणि त्यांचीही मुलगे-मुलींची परंपरा अशा प्रकारे सातव्या पिढीपर्यंत; जी आईच्या बाजूने किंवा वडिलांच्या बाजूने कोणत्याही नातेसंबंधाने जोडलेली नाही, ती 'अज्ञाती' (नातेवाईक नसलेली) भिक्खुनी होय.

Ubhato saṅgheti bhikkhunisaṅghe ñatticatutthena bhikkhusaṅghe ñatticatutthenāti aṭṭhavācikavinayakammena upasampannā.

"उभतो संघे" (दोन्ही संघांमध्ये) म्हणजे भिक्खुनीसंघामध्ये ज्ञत्तिचतुत्थ कर्माने आणि भिक्खुसंघामध्ये ज्ञत्तिचतुत्थ कर्माने, अशा प्रकारे आठ वाचनांच्या (अट्ठवाचिक) विनयकर्माने उपसंपन्न झालेली भिक्खुनी होय.

Sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampīti rajitvā kappaṃ katvā ekavārampi nivatthaṃ vā pārutaṃ vā. Antamaso paribhogasīsena aṃse vā matthake vā katvā maggaṃ gato hoti, ussīsakaṃ vā katvā nipanno hoti, etampi purāṇacīvarameva. Sace pana paccattharaṇassa heṭṭhā katvā nipajjati, hatthehi vā ukkhipitvā ākāse vitānaṃ katvā sīsena aphusanto gacchati, ayaṃ paribhogo nāma na hotīti kurundiyaṃ vuttaṃ.

"सकिं निवत्थम्पि सकिं पारुतम्पि" (एकदा नेसलेले किंवा एकदा पांघरलेले) म्हणजे रंगवून आणि कप्पबिंदू (चिन्हांकन) करून एकदा जरी नेसलेले किंवा पांघरलेले असेल. अगदी वापराच्या उद्देशाने खांद्यावर किंवा डोक्यावर ठेवून मार्गाने प्रवास केला असेल, किंवा उशी बनवून त्यावर डोके ठेवून झोपला असेल, तर ते देखील 'पुराणचीवर' (जुने चीवर) च मानले जाते. परंतु, जर ते अंथरुणाच्या खाली ठेवून झोपला असेल, किंवा हाताने वर धरून आकाशात छतासारखे (वितान) करून डोक्याला स्पर्श न करता चालला असेल, तर याला 'वापर' (परिभोग) म्हटले जात नाही, असे कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे.

Dhotaṃ nissaggiyanti ettha evaṃ āṇattā bhikkhunī dhovanatthāya uddhanaṃ sajjeti, dārūni saṃharati, aggiṃ karoti, udakaṃ āharati yāva naṃ dhovitvā ukkhipati, tāva bhikkhuniyā payoge payoge bhikkhussa dukkaṭaṃ. Dhovitvā ukkhittamatte nissaggiyaṃ hoti. Sace duddhotanti maññamānā puna siñcati vā dhovati vā yāva niṭṭhānaṃ na gacchati tāva payoge payoge dukkaṭaṃ. Esa nayo rajanākoṭanesu. Rajanadoṇiyañhi rajanaṃ ākiritvā yāva sakiṃ cīvaraṃ rajati, tato pubbe yaṃkiñci rajanatthāya karoti, pacchā vā paṭirajati, sabbattha payoge payoge bhikkhussa dukkaṭaṃ. Evaṃ ākoṭanepi payogo veditabbo.

"धोतं निस्सग्गियं" (धुतल्यावर निस्सग्गिय होते) यामध्ये—अशी आज्ञा मिळालेली भिक्खुनी धुण्यासाठी चूल तयार करते, लाकडे गोळा करते, आग पेटवते, पाणी आणते, आणि जोपर्यंत ते धुवून वर उचलत नाही, तोपर्यंत भिक्खुनीच्या प्रत्येक प्रयत्नावर (पयोगात) भिक्खूला दुक्कट (दुष्कृत) दोष लागतो. धुवून वर उचलल्याबरोबर ते निस्सग्गिय होते. जर "चांगले धुतले गेले नाही" असे समजून ती पुन्हा त्यावर पाणी ओतते किंवा धुते, तर जोपर्यंत ते पूर्ण होत नाही तोपर्यंत प्रत्येक प्रयत्नावर दुक्कट दोष लागतो. हाच नियम रंगवणे आणि धोपटणे (रजन-आकोटन) या बाबतीतही लागू होतो. रंगवण्याच्या भांड्यात रंग टाकून जोपर्यंत एकदा चीवर रंगवले जाते, त्यापूर्वी रंगवण्यासाठी जे काही केले जाते, किंवा नंतर पुन्हा रंगवले जाते, त्या सर्व ठिकाणी प्रत्येक प्रयत्नावर भिक्खूला दुक्कट दोष लागतो. अशा प्रकारे धोपटण्याच्या (आकोटन) बाबतीतही प्रयोग समजून घ्यावा.

506. Aññātikāya aññātikasaññī purāṇacīvaraṃ dhovāpetīti no cepi ‘‘imaṃ dhovā’’ti vadati, atha kho dhovanatthāya kāyavikāraṃ katvā hatthena vā hatthe deti, pādamūle vā ṭhapeti, upari vā khipati, sikkhamānāsāmaṇerīsāmaṇeraupāsakatitthiyādīnaṃ vā hatthe peseti, nadītitthe dhovantiyā upacāre vā khipati, antodvādasahatthe okāse ṭhatvā, dhovāpitaṃyeva hoti. Sace pana upacāraṃ muñcitvā orato ṭhapeti sā ce dhovitvā āneti, anāpatti. Sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā upāsikāya vā hatthe dhovanatthāya deti, sā ce upasampajjitvā dhovati, āpattiyeva. Upāsakassa hatthe deti, so ce liṅge parivatte bhikkhunīsu pabbajitvā upasampajjitvā dhovati[Pg.242], āpattiyeva. Sāmaṇerassa vā bhikkhussa vā hatthe dinnepi liṅgaparivattane eseva nayo.

५०६. “अनातेवाईक भिक्खुणीकडून जुने चीवर धुवून घेणे” याविषयी: जरी तो “हे धुवून दे” असे म्हणत नसला, तरी धुण्याच्या उद्देशाने शरीराची हालचाल (कायविकार) करून स्वतःच्या हाताने तिच्या हातात देतो, किंवा तिच्या पायाजवळ ठेवतो, किंवा तिच्यावर फेकतो, किंवा शिक्खमाना, सामणेरी, सामणेर, उपासक, तित्थिय इत्यादींच्या हातात (भिक्खुणीकडे पाठवण्यासाठी) सोपवतो, किंवा नदीकाठी धुणाऱ्या भिक्खुणीच्या उपचारात (जवळपास) फेकतो, आणि बारा हातांच्या आत असलेल्या जागेत उभा राहून धुवून घेतो, तर ते ‘धुवून घेतले’ असेच मानले जाते. पण जर तो बारा हातांचा उपचार सोडून पलीकडे ठेवतो आणि ती ते धुवून आणून देते, तर अनापत्ती (दोष नाही) होते. जर तो शिक्खमाना, सामणेरी किंवा उपासिका यांच्या हातात धुण्यासाठी देतो, आणि ती उपसंपदा प्राप्त करून ते धुते, तर आपत्तीच होते. जर तो उपासकाच्या हातात देतो, आणि त्याचे लिंग परिवर्तन होऊन भिक्खुणींमध्ये प्रव्रजित व उपसंपन्न होऊन ती धुते, तर आपत्तीच होते. सामणेर किंवा भिक्खूच्या हातात दिले असतानाही लिंग परिवर्तन झाल्यास हाच नियम लागू होतो.

Dhovāpeti rajāpetītiādīsu ekena vatthunā nissaggiyaṃ, dutiyena dukkaṭaṃ. Tīṇipi kārāpentassa ekena nissaggiyaṃ, sesehi dve dukkaṭāni. Yasmā panetāni dhovanādīni paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā kārentassa mokkho natthi, tasmā ettha tīṇi catukkāni vuttāni. Sacepi hi ‘‘imaṃ cīvaraṃ rajitvā dhovitvā ānehī’’ti vutte sā bhikkhunī paṭhamaṃ dhovitvā pacchā rajati, nissaggiyena dukkaṭameva. Evaṃ sabbesu viparītavacanesu nayo netabbo. Sace pana ‘‘dhovitvā ānehī’’ti vuttā dhovati ceva rajati ca, dhovāpanapaccayā eva āpatti, rajane anāpatti. Evaṃ sabbattha vuttādhikakaraṇe ‘‘avuttā dhovatī’’ti iminā lakkhaṇena anāpatti veditabbā. ‘‘Imasmiṃ cīvare yaṃ kātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tuyhaṃ bhāro’’ti vadanto pana ekavācāya sambahulā āpattiyo āpajjatīti.

“धुवून घेणे, रंगवून घेणे” इत्यादींमध्ये, एका क्रियेमुळे निस्सग्गिय होते, दुसऱ्या क्रियेमुळे दुक्कट होते. तिन्ही क्रिया (धुणे, रंगवणे, धोपटणे) करून घेणाऱ्याला एका क्रियेमुळे निस्सग्गिय होते आणि उरलेल्या दोन क्रियांमुळे दोन दुक्कट होतात. परंतु, ज्याअर्थी या धुणे इत्यादी क्रिया अनुक्रमाने किंवा व्युत्क्रमाने करून घेणाऱ्याला आपत्तीतून सुटका नाही, म्हणूनच या शिक्षापदात तीन चतुष्क सांगितले आहेत. कारण, जरी “हे चीवर रंगवून, धुवून घेऊन ये” असे उलट क्रमाने सांगितले असता, त्या भिक्खुणीने आधी धुवून नंतर रंगवले, तरी निस्सग्गिय आणि दुक्कटच होते. अशा प्रकारे सर्व उलट सुलट बोलण्यांमध्ये हाच नियम लावावा. पण जर “धुवून घेऊन ये” असे सांगितले असता ती धुते आणि रंगवते सुद्धा, तर धुवून घेण्याच्या कारणामुळेच आपत्ती होते, रंगवण्यामध्ये अनापत्ती असते. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी सांगितलेल्या गोष्टीपेक्षा अधिक करण्यामध्ये “न सांगता धुते” या लक्षणाने अनापत्ती समजावी. परंतु, “या चीवराबाबत जे काही करायचे आहे, ते सर्व तुझी जबाबदारी आहे” असे म्हणणारा एकाच वाक्याने अनेक आपत्तींना प्राप्त होतो, असे समजावे.

Aññātikāya vematiko aññātikāya ñātikasaññīti imānipi padāni vuttānaṃyeva tiṇṇaṃ catukkānaṃ vasena vitthārato veditabbāni.

“अनातेवाईक स्त्रीविषयी साशंक असणे”, “अनातेवाईक स्त्रीला नातेवाईक समजणे” ही पदे देखील आधी सांगितलेल्या तीन चतुष्कांच्या आधारे सविस्तरपणे समजून घ्यावीत.

Ekato upasampannāyāti bhikkhunīnaṃ santike upasampannāya dhovāpentassa dukkaṭaṃ. Bhikkhūnaṃ santike upasampannāya pana yathāvatthukameva, bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma pañcasatā sākiyāniyo.

“एका बाजूने उपसंपन्न झालेल्या” म्हणजे भिक्खुणींच्या संघात उपसंपदा प्राप्त केलेल्या भिक्खुणीकडून धुवून घेणाऱ्याला दुक्कट होते. परंतु, भिक्खूंच्या संघात उपसंपदा प्राप्त केलेल्या भिक्खुणीकडून धुवून घेतल्यास मूळ वस्तूच्या नियमानुसारच (निस्सग्गिय) होते. भिक्खूंच्या संघात उपसंपदा प्राप्त केलेल्या म्हणजे पाचशे शाक्य कन्या होत.

507. Avuttā dhovatīti uddesāya vā ovādāya vā āgatā kilinnaṃ cīvaraṃ disvā ṭhapitaṭṭhānato gahetvā vā ‘‘detha, ayya, dhovissāmī’’ti āharāpetvā vā dhovati ceva rajati ca ākoṭeti ca, ayaṃ avuttā dhovati nāma. Yāpi ‘‘imaṃ cīvaraṃ dhovā’’ti daharaṃ vā sāmaṇeraṃ vā āṇāpentassa bhikkhuno sutvā ‘‘āharathayya ahaṃ dhovissāmī’’ti dhovati, tāvakālikaṃ vā gahetvā dhovitvā rajitvā deti, ayampi avuttā dhovati nāma.

५०७. “न सांगता धुते” म्हणजे: उद्देशासाठी (पाठांतरासाठी) किंवा ओवादासाठी (उपदेशासाठी) आलेली भिक्खुणी मळलेले चीवर पाहून, ते ठेवलेल्या जागेवरून स्वतः घेऊन किंवा “भंते, द्या, मी धुवून देते” असे म्हणून मागवून घेऊन धुते, रंगवते आणि धोपटते, हिला “न सांगता धुते” असे म्हणतात. तसेच, जी भिक्खुणी “हे चीवर धुवून दे” असे तरुण भिक्खूला किंवा सामणेराला सांगणाऱ्या भिक्खूचे बोलणे ऐकून, “भंते, मला द्या, मी धुवून देते” असे म्हणून धुते, किंवा तात्पुरते घेऊन, धुवून, रंगवून देते, तिलाही “न सांगता धुते” असे म्हणतात.

Aññaṃ parikkhāranti upāhanatthavikapattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanamañcapīṭhabhisitaṭṭikādiṃ yaṃkiñci dhovāpeti, anāpatti. Sesamettha uttānatthameva.

“इतर परिष्कार (साहित्य)” म्हणजे पादत्राणे ठेवण्याची पिशवी, पात्राची पिशवी, खांद्याला अडकवण्याचा पट्टा, कंबरपट्टा, मंचक (खाट), पीठ (स्टूल), बिछाना, चटई इत्यादी काहीही धुवून घेतल्यास अनापत्ती (दोष नाही) होते. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Samuṭṭhānādīsu [Pg.243] pana idaṃ sikkhāpadaṃ chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थानादींमध्ये हे शिक्षापद सहा समुत्थानांचे, क्रियात्मक, संज्ञेमुळे मुक्त न होणारे (नोसञ्ञाविमोक्ख), अचित्तक, पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करणारे), कायकर्म, वचीकर्म, त्रिचित्तक आणि त्रिवेदन आहे.

Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुराणचीवर शिक्षापद वर्णन समाप्त झाले.

5. Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

५. चीवरप्रतिग्रहण शिक्षापद वर्णन.

508. Tena samayenāti cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ. Tattha piṇḍapātapaṭikkantāti piṇḍapātato paṭikkantā. Yena andhavanaṃ tenupasaṅkamīti apaññatte sikkhāpade yena andhavanaṃ tenupasaṅkami. Katakammāti katacorikakammā, sandhicchedanādīhi parabhaṇḍaṃ haritāti vuttaṃ hoti. Coragāmaṇikoti corajeṭṭhako. So kira pubbe theriṃ jānāti, tasmā corānaṃ purato gacchanto disvā ‘‘ito mā gacchatha, sabbe ito ethā’’ti te gahetvā aññena maggena agamāsi. Samādhimhā vuṭṭhahitvāti therī kira paricchinnavelāyaṃyeva samādhimhā vuṭṭhahi. Sopi tasmiṃyeva khaṇe evaṃ avaca, tasmā sā assosi, sutvā ca ‘‘natthi dāni añño ettha samaṇo vā brāhmaṇo vā aññatra mayā’’ti taṃ maṃsaṃ aggahesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho uppalavaṇṇā bhikkhunī’’tiādi.

५०८. “त्या वेळी” हे चीवरप्रतिग्रहण शिक्षापद आहे. त्यात “पिंडपातावरून परतलेली” म्हणजे भिक्षेवरून परतलेली. “जिथे अंधवन होते, तिथे गेली” म्हणजे शिक्षापद प्रज्ञप्त होण्यापूर्वी ती अंधवनात गेली. “केलेले कर्म असणारे” म्हणजे चोरीचे कर्म केलेले, घरफोडी इत्यादी करून दुसऱ्याचे सामान चोरून नेलेले, असा अर्थ आहे. “चोरांचा नायक” म्हणजे चोरांचा प्रमुख. तो पूर्वीपासून थेरींना ओळखत होता. म्हणून चोरांच्या पुढे जात असताना थेरींना पाहून त्याने चोरांना म्हटले, “इकडून जाऊ नका, सर्वजण इकडून या.” असे सांगून त्याने त्यांना दुसऱ्या मार्गाने नेले. “समाधीतून उठून” म्हणजे थेरी ठरवलेल्या वेळीच समाधीतून उठल्या. त्या चोरांच्या प्रमुखानेही त्याच क्षणी असे म्हटले, त्यामुळे त्यांनी ते ऐकले. आणि ऐकल्यावर “आता माझ्याशिवाय येथे दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही” असा विचार करून त्यांनी ते मांस घेतले. म्हणूनच “त्यानंतर उत्पलवर्णा भिक्खुणी...” इत्यादी म्हटले आहे.

Ohiyyakoti avahīyako avaseso, vihāravāraṃ patvā ekova vihāre ṭhitoti attho. Sace me tvaṃ antaravāsakaṃ dadeyyāsīti kasmā āha? Saṇhaṃ ghanamaṭṭhaṃ antaravāsakaṃ disvā lobhena, apica appako tassā antaravāsake lobho, theriyā pana sikhāppattā koṭṭhāsasampatti tenassā sarīrapāripūriṃ passissāmīti visamalobhaṃ uppādetvā evamāha. Antimanti pañcannaṃ cīvarānaṃ sabbapariyantaṃ hutvā antimaṃ, antimanti pacchimaṃ. Aññaṃ lesenāpi vikappetvā vā paccuddharitvā vā ṭhapitaṃ cīvaraṃ natthīti evaṃ yathāanuññātānaṃ pañcannaṃ cīvarānaṃ dhāraṇavaseneva āha, na lobhena, na hi khīṇāsavānaṃ lobho atthi. Nippīḷiyamānāti upamaṃ dassetvā gāḷhaṃ pīḷayamānā.

“मागे राहिलेला” म्हणजे मागे उरलेला, विहाराची पाळी आल्यामुळे एकटाच विहारात राहिलेला, असा अर्थ आहे. “जर तू मला तुझा अंतर्वासक देशील तर...” असे तो का म्हणाला? मऊ, दाट आणि गुळगुळीत अंतर्वासक पाहून लोभामुळे. शिवाय, तिचा अंतर्वासक मिळवण्याचा त्याचा लोभ कमीच होता, पण थेरींचे शरीरसौष्ठव अत्यंत उत्कृष्ट होते, त्यामुळे “मी तिच्या शरीराची पूर्णता पाहीन” असा अयोग्य लोभ मनात निर्माण करून तो असे म्हणाला. “अंतिम” म्हणजे पाच चीवरांपैकी सर्वात शेवटी असलेले वस्त्र, अंतिम म्हणजे शेवटचे वस्त्र. “दुसरे कोणतेही वस्त्र नावापुरतेही विकल्पित करून किंवा पच्चुद्धार करून ठेवलेले नाही” अशा प्रकारे केवळ अनुमत असलेल्या पाच चीवरांच्या धारण करण्याच्या मर्यादेमुळेच त्यांनी असे म्हटले, लोभामुळे नाही; कारण क्षीणासवांना लोभ नसतो. “पीडित केली जात असताना” म्हणजे हत्तीचे उदाहरण देऊन अत्यंत घट्टपणे दाबले जात असताना.

Antaravāsakaṃ [Pg.244] datvā upassayaṃ agamāsīti saṅkaccikaṃ nivāsetvā yathā tassa manoratho na pūrati, evaṃ hatthataleyeva dassetvā agamāsi.

“अंतर्वासक देऊन विहारात गेली” म्हणजे संकच्चिका नेसून, ज्यायोगे त्याची इच्छा पूर्ण होणार नाही अशा प्रकारे केवळ हाताच्या तळव्यावरच देण्याचे चीवर दाखवून ती निघून गेली.

510. Kasmā pārivattakacīvaraṃ appaṭigaṇhante ujjhāyiṃsu? ‘‘Sace ettakopi amhesu ayyānaṃ vissāso natthi, kathaṃ mayaṃ yāpessāmā’’ti vihatthatāya samabhitunnattā.

५१०. बदलून घेतलेले चीवर न स्वीकारणाऱ्या भिक्षूंवर लोकांनी का टीका केली? “जर आमच्यावर भंतेंचा एवढाही विश्वास नसेल, तर आम्ही जीवन कसे जगणार?” अशा प्रकारे हताश झाल्यामुळे आणि अत्यंत दुःखी झाल्यामुळे त्यांनी टीका केली.

Anujānāmi bhikkhave imesaṃ pañcannanti imesaṃ pañcannaṃ sahadhammikānaṃ samasaddhānaṃ samasīlānaṃ samadiṭṭhīnaṃ pārivattakaṃ gahetuṃ anujānāmīti attho.

“भिक्षूंनो, मी या पाच जणांचे अनुमती देतो” म्हणजे समान श्रद्धा, समान शील आणि समान दृष्टी असलेल्या या पाच सहधार्मिकांचे बदलून घेतलेले चीवर स्वीकारण्यास अनुमती देतो, असा अर्थ आहे.

512. Payoge dukkaṭanti gahaṇatthāya hatthappasāraṇādīsu dukkaṭaṃ. Paṭilābhenāti paṭiggahaṇena. Tattha ca hatthena vā hatthe detu, pādamūle vā ṭhapetu, upari vā khipatu, so ce sādiyati, gahitameva hoti. Sace pana sikkhamānāsāmaṇerasāmaṇerīupāsakaupāsikādīnaṃ hatthe pesitaṃ paṭiggaṇhāti, anāpatti. Dhammakathaṃ kathentassa catassopi parisā cīvarāni ca nānāvirāgavatthāni ca ānetvā pādamūle ṭhapenti, upacāre vā ṭhatvā upacāraṃ vā muñcitvā khipanti, yaṃ tattha bhikkhunīnaṃ santakaṃ, taṃ aññatra pārivattakā gaṇhantassa āpattiyeva. Atha pana rattibhāge khittāni honti, ‘‘idaṃ bhikkhuniyā, idaṃ aññesa’’nti ñātuṃ na sakkā, pārivattakakiccaṃ natthīti mahāpaccariyaṃ kurundiyañca vuttaṃ, taṃ acittakabhāvena na sameti. Sace bhikkhunī vassāvāsikaṃ deti, pārivattakameva kātabbaṃ. Sace pana saṅkārakūṭādīsu ṭhapeti, ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhissantī’’ti paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā gahetuṃ vaṭṭati.

५१२. ‘प्रयोगे दुक्कट’ म्हणजे ग्रहण करण्यासाठी हात पसरवणे इत्यादी क्रियांमध्ये दुक्कट (दुष्कृत) गुन्हा होतो. ‘प्रतिलाभाने’ म्हणजे स्वीकार केल्याने (निसग्गिय होते). आणि त्यामध्ये, हाताने हातात दिले जावो, किंवा पायाजवळ ठेवले जावो, किंवा वरून फेकले जावो, जर तो (भिक्खू) त्याचा स्वीकार करतो, तर ते ग्रहण केले गेले असेच होते. पण जर सिक्खमाना, सामणेर, सामणेरी, उपासक, उपासिका इत्यादींच्या हातात पाठवलेले चीवर स्वीकारले, तर अनापत्ती (गुन्हा नाही) होते. धम्मकथा सांगणाऱ्या भिक्खूसाठी चारही परिषदा चीवरे आणि विविध रंगांचे वस्त्र आणून पायाजवळ ठेवतात, किंवा उपचारात (मर्यादेत) उभे राहून किंवा उपचार सोडून फेकतात; त्यामध्ये जे भिक्खुणींच्या मालकीचे असते, ते अदलाबदलीशिवाय स्वीकारणाऱ्याला आपत्तीच होते. परंतु, जर रात्रीच्या वेळी फेकलेले वस्त्र असेल आणि “हे भिक्खुणीचे चीवर आहे, हे इतरांचे आहे” असे ओळखणे शक्य नसेल, तर अदलाबदलीचे कार्य आवश्यक नाही, असे ‘महापच्चरी’ आणि ‘कुरुंदी’ मध्ये म्हटले आहे; परंतु ते अचित्तकभावाशी (चित्तविरहिततेशी) सुसंगत नाही. जर भिक्खुणी वर्षावासाचे (वस्सावासिक) चीवर देत असेल, तर अदलाबदलच केली पाहिजे. पण जर ती कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर इत्यादी ठिकाणी “ते पांसुकूल म्हणून घेतील” या विचाराने ठेवते, तर पांसुकूल म्हणून अधिष्ठान करून ते घेणे योग्य आहे.

513. Aññātikāya aññātikasaññīti tikapācittiyaṃ. Ekato upasampannāyāti bhikkhunīnaṃ santike upasampannāya hatthato gaṇhantassa dukkaṭaṃ, bhikkhūnaṃ santike upasampannāya pana pācittiyameva.

५१३. ‘अज्ञातीकेविषयी अज्ञातीक संज्ञा असणे’ यामध्ये त्रिक-पाचित्तिय होते. ‘एकतो उपसंपन्ना’ म्हणजे केवळ भिक्खुणींच्या संघात उपसंपदा प्राप्त झालेल्या भिक्खुणीच्या हातून चीवर स्वीकारणाऱ्याला दुक्कट गुन्हा होतो, परंतु भिक्खूंच्या संघात (दोन्ही संघात) उपसंपदा प्राप्त झालेल्या भिक्खुणीच्या हातून स्वीकारल्यास पाचित्तियच होते.

514. Parittena vā vipulanti appagghacīvarena vā upāhanatthavikapattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanādinā vā mahagghaṃ cetāpetvā sacepi cīvaraṃ [Pg.245] paṭiggaṇhāti, anāpatti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘antamaso harītakīkhaṇḍenāpī’’ti vuttaṃ. Vipulena vā parittanti idaṃ vuttavipallāsena veditabbaṃ. Aññaṃ parikkhāranti pattatthavikādiṃ yaṃ kiñci vikappanupagapacchimacīvarappamāṇaṃ pana paṭaparissāvanampi na vaṭṭati. Yaṃ neva adhiṭṭhānupagaṃ na vikappanupagaṃ taṃ sabbaṃ vaṭṭati. Sacepi mañcappamāṇā bhisicchavi hoti, vaṭṭatiyeva; ko pana vādo pattatthavikādīsu. Sesaṃ uttānatthameva.

५१४. ‘अल्प मूल्याच्या वस्तूने मौल्यवान वस्तू’ म्हणजे कमी किमतीच्या चीवराने किंवा पादत्राणे, पात्राची पिशवी, खांद्याची पट्टी, कंबरपट्टा इत्यादींनी मौल्यवान चीवर बदलून जरी स्वीकारले, तरी अनापत्ती होते. महापच्चरीमध्ये तर “अगदी हिरड्याच्या तुकड्याने जरी बदलून स्वीकारले तरी अनापत्ती आहे” असे म्हटले आहे. ‘मौल्यवान वस्तूने अल्प मूल्याची वस्तू’ हे याच्या उलट (विपर्यास करून) समजून घ्यावे. ‘इतर परिष्कार’ म्हणजे पात्राची पिशवी इत्यादी कोणताही परिष्कार; परंतु, विकल्पना करण्यासाठी योग्य असलेल्या किमान चीवराच्या आकाराचे कापडी पाणी गाळणे देखील स्वीकारणे योग्य नाही. जे अधिष्ठानासाठी योग्य नाही आणि विकल्पनेसाठीही योग्य नाही, ते सर्व स्वीकारणे योग्य आहे. जरी पलंगाच्या आकाराचे गादीचे कव्हर असले, तरी ते योग्यच आहे; मग पात्राची पिशवी इत्यादींविषयी काय सांगावे! उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ chasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃvacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थानादींमध्ये, हे सहा समुत्थानांचे, क्रिया-अक्रिया, संज्ञेने विमुक्त न होणारे (नोसञ्ञाविमोक्ख), अचित्तक, प्रज्ञप्तिवज्ज, कायकर्म-वचीकर्म, त्रिचित्तक आणि त्रिवेदन आहे.

Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

चीवर-प्रतिग्रहण सिक्खापदाची वर्णना समाप्त झाली.

6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

६. अज्ञातीक-विज्ञप्ति सिक्खापदाची वर्णना

515. Tena samayenāti aññātakaviññattisikkhāpadaṃ. Tattha upanando sakyaputtoti asītisahassamattānaṃ sakyakulā pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ patikiṭṭho lolajātiko. Paṭṭoti cheko samattho paṭibalo sarasampanno kaṇṭhamādhuriyena samannāgato. Kismiṃ viyāti kiṃsu viya kileso viya, hirottappavasena kampanaṃ viya saṅkampanaṃ viya hotīti attho.

५१५. ‘तेन समयेन’ (त्या वेळी) हे अज्ञातीक-विज्ञप्ति सिक्खापद आहे. त्यामध्ये ‘उपनंद शाक्यपुत्र’ म्हणजे ऐंशी हजार शाक्य कुळातून प्रव्रजित झालेल्या भिक्खूंमध्ये अत्यंत कनिष्ठ आणि चंचल स्वभावाचा होता. ‘पट्टो’ म्हणजे चतुर, समर्थ, कार्यक्षम, सुस्वर आणि मधुर कंठाने युक्त असलेला. ‘कशाप्रमाणे’ म्हणजे कशासारखे, क्लेशाप्रमाणे, ह्री आणि ओत्तप्प (लाज आणि भीती) मुळे थरथरणे किंवा अत्यंत कंप पावण्यासारखे होते, असा अर्थ आहे.

Addhānamagganti addhānasaṅkhātaṃ dīghamaggaṃ, na nagaravīthimagganti attho. Te bhikkhū acchindiṃsūti musiṃsu, pattacīvarāni nesaṃ hariṃsūti attho. Anuyuñjāhīti bhikkhubhāvajānanatthāya puccha. Anuyuñjiyamānāti pabbajjāupasampadāpattacīvarādhiṭṭhānādīni pucchiyamānā. Etamatthaṃ ārocesunti bhikkhubhāvaṃ jānāpetvā yo ‘‘sāketā sāvatthiṃ addhānamaggappaṭipannā’’tiādinā nayena vutto, etamatthaṃ ārocesuṃ.

‘अद्धानमग्ग’ म्हणजे अद्धान संज्ञक लांबचा मार्ग, शहराचा रस्ता नव्हे, असा अर्थ आहे. ‘त्या भिक्खूंना लुटले’ म्हणजे चोरले, त्यांचे पात्र आणि चीवर हिरावून घेतले, असा अर्थ आहे. ‘चौकशी कर’ म्हणजे भिक्खूभाव जाणून घेण्यासाठी विचारपूस कर. ‘चौकशी केली जात असताना’ म्हणजे प्रव्रज्या, उपसंपदा, पात्र-चीवर अधिष्ठान इत्यादींविषयी विचारले जात असताना. ‘हा वृत्तांत सांगितला’ म्हणजे भिक्खूभाव पटवून देऊन, जो “साकेत ते सावत्थी लांबच्या मार्गावर निघालेले” इत्यादी पद्धतीने सांगितला आहे, तो वृत्तांत त्यांनी सांगितला.

517. Aññātakaṃ gahapatiṃ vātiādīsu yaṃ parato ‘‘tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā’’ti vuttaṃ, taṃ ādiṃ katvā evaṃ anupubbakathā veditabbā. Sace core passitvā daharā pattacīvarāni gahetvā palātā, corā therānaṃ nivāsanapārupanamattaṃyeva haritvā gacchanti, therehi [Pg.246] neva tāva cīvaraṃ viññāpetabbaṃ, na sākhāpalāsaṃ bhañjitabbaṃ. Atha daharā sabbaṃ bhaṇḍakaṃ chaḍḍetvā palātā, corā therānaṃ nivāsanapārupanaṃ tañca bhaṇḍakaṃ gahetvā gacchanti, daharehi āgantvā attano nivāsanapārupanāni na tāva therānaṃ dātabbāni, na hi anacchinnacīvarā attano atthāya sākhāpalāsaṃ bhañjituṃ labhanti, acchinnacīvarānaṃ pana atthāya labhanti, acchinnacīvarāva attanopi paresampi atthāya labhanti. Tasmā therehi vā sākhāpalāsaṃ bhañjitvā vākādīhi ganthetvā daharānaṃ dātabbaṃ, daharehi vā therānaṃ atthāya bhañjitvā ganthetvā tesaṃ hatthe datvā vā adatvā vā attanā nivāsetvā attano nivāsanapārupanāni therānaṃ dātabbāni, neva bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ hoti, na tesaṃ dhāraṇe dukkaṭaṃ.

५१७. ‘अज्ञातीक गृहपतीला किंवा’ इत्यादींमध्ये पुढे जे “गवताने किंवा पानांनी झाकून” असे म्हटले आहे, त्याला आरंभ करून अशा प्रकारे अनुक्रम-कथा समजून घ्यावी. जर चोरांना पाहून तरुण भिक्खू पात्र-चीवर घेऊन पळून गेले, आणि चोर स्थविरांचे केवळ नेसण्याचे व पांघरण्याचे वस्त्र हिरावून घेऊन निघून गेले, तर स्थविरांनी तोपर्यंत चीवराची याचना करू नये, आणि झाडाच्या फांद्या व पाने तोडू नयेत. जर तरुण भिक्खू सर्व गाठोडे टाकून पळून गेले, आणि चोर स्थविरांचे नेसण्याचे-पांघरण्याचे वस्त्र आणि ते गाठोडे घेऊन निघून गेले, तर तरुण भिक्खूंनी परत येऊन स्वतःचे नेसण्याचे-पांघरण्याचे वस्त्र स्थविरांना लगेच देऊ नये. कारण, ज्यांचे चीवर लुटले गेले नाही अशा भिक्खूंना स्वतःसाठी झाडाच्या फांद्या व पाने तोडण्याची परवानगी नसते, परंतु ज्यांचे चीवर लुटले गेले आहे त्यांच्यासाठी तोडण्याची परवानगी असते; ज्यांचे चीवर लुटले गेले आहे ते स्वतःसाठी आणि इतरांसाठीही तोडू शकतात. म्हणून स्थविरांनी स्वतः झाडाच्या फांद्या व पाने तोडून, वल्कलाने विणून तरुण भिक्खूंना द्यावे, किंवा तरुण भिक्खूंनी स्थविरांसाठी तोडून, विणून, त्यांच्या हातात देऊन किंवा न देता, स्वतः ते नेसून स्वतःचे नेसण्याचे-पांघरण्याचे वस्त्र स्थविरांना द्यावे. यामुळे वनस्पती नष्ट केल्याचा (भूतगाम-पातव्यता) पाचित्तिय गुन्हा होतो, आणि ते परिधान केल्याने दुक्कट गुन्हाही होत नाही.

Sace antarāmagge rajakattharaṇaṃ vā hoti, aññe vā tādise manusse passanti, cīvaraṃ viññāpetabbaṃ. Yāni ca nesaṃ te vā viññattamanussā aññe vā sākhāpalāsanivāsane bhikkhū disvā ussāhajātā vatthāni denti, tāni sadasāni vā hontu adasāni vā nīlādinānāvaṇṇāni vā kappiyānipi akappiyānipi sabbāni acchinnacīvaraṭṭhāne ṭhitattā tesaṃ nivāsetuñca pārupituñca vaṭṭanti. Vuttampihetaṃ parivāre –

जर वाटेत धोब्यांचे कपडे वाळत घालण्याचे ठिकाण असेल, किंवा इतर तशा प्रकारच्या माणसांना ते पाहतात, तर चीवराची याचना करावी. आणि त्यांना, त्या याचना केलेल्या माणसांनी किंवा इतर लोकांनी, झाडाच्या फांद्या व पानांचे वस्त्र नेसलेल्या भिक्खूंना पाहून उत्साहाने जी वस्त्रे दिली, ती वस्त्रे दशा (झालर) असलेली असोत वा नसलेली असोत, निळ्या इत्यादी विविध रंगांची असोत, कप्पिय असोत वा अकप्पिय असोत, ती सर्व वस्त्रे ‘ज्यांचे चीवर लुटले गेले आहे’ अशा स्थितीत असल्यामुळे त्यांना नेसण्यासाठी आणि पांघरण्यासाठी योग्य आहेत. परिवारात देखील असे म्हटले आहे –

‘‘Akappakataṃ nāpi rajanāya rattaṃ;

Tena nivattho yena kāmaṃ vajeyya;

Na cassa hoti āpatti;

So ca dhammo sugatena desito;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

“कप्पबिंदू न लावलेले आणि रंगाने न रंगवलेले वस्त्र नेसून भिक्खू आपल्या इच्छेनुसार जाऊ शकतो; आणि त्याला कोणताही गुन्हा होत नाही. हा धम्म सुगतांनी उपदेशिला आहे; हा प्रश्न कुशल पुरुषांनी विचारपूर्वक सोडवला आहे.” (परिवारे ४८१);

Ayañhi pañho acchinnacīvarakaṃ bhikkhuṃ sandhāya vutto. Atha pana titthiyehi sahagacchanti, te ca nesaṃ kusacīravākacīraphalakacīrāni denti, tānipi laddhiṃ aggahetvā nivāsetuṃ vaṭṭanti, nivāsetvāpi laddhi na gahetabbā.

कारण हा प्रश्न ज्याचे चीवर लुटले गेले आहे अशा भिक्खूला उद्देशून विचारला आहे. परंतु, जर ते तीर्थिकांसोबत जात असतील, आणि ते त्यांना कुशाचे चीवर, वल्कलाचे चीवर किंवा लाकडाच्या फळ्यांचे चीवर देत असतील, तर त्यांचे मत (लद्धि) न स्वीकारता ती वस्त्रे देखील नेसणे योग्य आहे; ती नेसली तरी त्यांचे मत स्वीकारले जाऊ नये.

Idāni ‘‘yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ upagacchati, sace tattha hoti saṅghassa vihāracīvaraṃ vā’’tiādīsu vihāracīvaraṃ nāma manussā āvāsaṃ kāretvā ‘‘cattāropi paccayā amhākaṃyeva santakā paribhogaṃ gacchantū’’ti [Pg.247] ticīvaraṃ sajjetvā attanā kārāpite āvāse ṭhapenti, etaṃ vihāracīvaraṃ nāma. Uttarattharaṇanti mañcakassa upari attharaṇakaṃ vuccati. Bhumattharaṇanti parikammakatāya bhūmiyā rakkhaṇatthaṃ cimilikāhi kataattharaṇaṃ tassa upari taṭṭikaṃ pattharitvā caṅkamanti. Bhisicchavīti mañcabhisiyā vā pīṭhabhisiyā vā chavi, sace pūritā hoti vidhunitvāpi gahetuṃ vaṭṭati. Evametesu vihāracīvarādīsu yaṃ tattha āvāse hoti, taṃ anāpucchāpi gahetvā nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā acchinnacīvarakānaṃ bhikkhūnaṃ labbhatīti veditabbaṃ. Tañca kho labhitvā odahissāmi puna ṭhapessāmīti adhippāyena na mūlacchejjāya. Labhitvā ca pana ñātito vā upaṭṭhākato vā aññato vā kutoci pākatikameva kātabbaṃ. Videsagatena ekasmiṃ saṅghike āvāse saṅghikaparibhogena paribhuñjanatthāya ṭhapetabbaṃ. Sacassa paribhogeneva taṃ jīrati vā nassati vā gīvā na hoti. Sace pana etesaṃ vuttappakārānaṃ gihivatthādīnaṃ bhisicchavipariyantānaṃ kiñci na labbhati, tena tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabbanti.

आता “जो आवास पहिल्यांदा गाठतो, जर तिथे संघाचे विहारचीवर असेल तर...” इत्यादींमध्ये ‘विहारचीवर’ म्हणजे लोकांनी आवास (विहार) बांधून “चारही प्रत्यय (गरजा) आमचेच असावेत आणि उपभोगात यावेत” असा विचार करून तिचीवर (तीन चीवरे) तयार करून स्वतः बांधलेल्या आवासात ठेवले असल्यास, त्याला ‘विहारचीवर’ म्हणतात. ‘उत्तरत्थरण’ म्हणजे मंचकावर (खाटेवर) पसरण्याचे पांघरूण/अंथरूण होय. ‘भूमत्थरण’ म्हणजे लेपन केलेल्या (पिकम्म केलेल्या) जमिनीच्या रक्षणासाठी जाड्याभरड्या कापडाने (चिमिलिका) केलेले अंथरूण, ज्यावर चटई पसरून चंक्रमण (चालणे) करतात. ‘भिसिच्छवि’ म्हणजे मंचक-गादीचे किंवा पीठ-गादीचे (खुर्चीच्या गादीचे) बाह्य कव्हर (आवरण) होय; जर ते भरलेले असेल, तर ते झटकूनही घेता येते. अशा प्रकारे, या विहारचीवर इत्यादींपैकी जे काही त्या आवासात असेल, ते न विचारताही (अनापुच्छा) घेऊन, ज्यांचे चीवर हिरावून घेतले गेले आहे अशा (अच्छिन्नचीवरक) भिक्खूंनी नेसण्यासाठी किंवा पांघरण्यासाठी घेता येते, असे समजावे. आणि ते मिळाल्यावर “मी ते पुन्हा परत ठेवीन” या उद्देशाने घ्यावे, कायमचे स्वतःकडे ठेवण्यासाठी (मूलच्छेदाने) नाही. आणि नातेवाईक, उपस्थायक (सेवक) किंवा इतर कोणाकडूनही नवीन चीवर मिळाल्यावर ते (विहारचीवर) मूळ स्थितीतच परत केले पाहिजे. दुसऱ्या ठिकाणी जाणाऱ्या भिक्खूने ते एका सांघिक आवासात सांघिक उपभोगासाठी ठेवले पाहिजे. जर त्याच्या उपयोगानेच ते झिजले किंवा नष्ट झाले, तर त्यावर कोणतेही ऋण (दायित्व) राहत नाही. परंतु, जर वर सांगितलेल्या गृहस्थांच्या वस्त्रांपासून ते गादीच्या आवरणापर्यंत काहीही मिळाले नाही, तर त्याने गवत किंवा पानांनी स्वतःला झाकून यावे.

519. Yehi kehici vā acchinnanti ettha yampi acchinnacīvarā ācariyupajjhāyā aññe ‘‘āharatha, āvuso, cīvara’’nti yācitvā vā vissāsena vā gaṇhanti, tampi saṅgahaṃ gacchatīti vattuṃ yujjati.

५१९. “येहि केहिचि वा अच्छिन्नं” (कोणाकडूनही हिरावून घेतलेले) याविषयी: ज्यांचे चीवर हिरावून घेतले गेले आहे असे आचार्य, उपाध्याय किंवा इतर भिक्खू “आयुष्यमान, चीवर आणा” अशी याचना करून किंवा विश्वासाने जे चीवर घेतात, त्याचाही यात समावेश होतो, असे म्हणणे योग्य आहे.

Paribhogajiṇṇaṃ vāti ettha ca acchinnacīvarānaṃ ācariyupajjhāyādīnaṃ attanā tiṇapaṇṇehi paṭicchādetvā dinnacīvarampi saṅgahaṃ gacchatīti vattuṃ yujjati. Evañhi te acchinnacīvaraṭṭhāne naṭṭhacīvaraṭṭhāne ca ṭhitā bhavissanti, tena nesaṃ viññattiyaṃ akappiyacīvaraparibhoge ca anāpatti anurūpā bhavissati.

“परिभोगजिण्णं वा” (किंवा उपयोगाने जीर्ण झालेले) याविषयी: ज्यांचे चीवर हिरावून घेतले गेले आहे अशा आचार्य, उपाध्यायादींना स्वतः गवत व पानांनी स्वतःला झाकून घेतलेल्या स्थितीत दिलेले चीवर देखील यात समाविष्ट होते, असे म्हणणे योग्य आहे. कारण अशा प्रकारे ते ‘अच्छिन्नचीवर’ (चीवर हिरावून घेतले गेले आहे असे) आणि ‘नष्टचीवर’ (चीवर गमावलेले) या स्थितीत राहतील. त्यामुळे त्यांना याचना करण्यात (विज्ञप्तीमध्ये) आणि अकल्पिय चीवर उपभोगण्यात अनापत्ती (दोषमुक्तता) मिळणे योग्य ठरेल.

521. Ñātakānaṃ pavāritānanti ettha ‘‘etesaṃ santakaṃ dethā’’ti viññāpentassa yācantassa anāpattīti evamattho daṭṭhabbo. Na hi ñātakapavāritānaṃ āpatti vā anāpatti vā hoti. Attano dhanenāti etthāpi attano kappiyabhaṇḍena kappiyavohāreneva cīvaraṃ viññāpentassa cetāpentassa [Pg.248] parivattāpentassa anāpattīti evamattho daṭṭhabbo. Pavāritānanti ettha ca saṅghavasena pavāritesu pamāṇameva vaṭṭati. Puggalikapavāraṇāya yaṃ yaṃ pavāreti, taṃ taṃyeva viññāpetabbaṃ. Yo catūhi paccayehi pavāretvā sayameva sallakkhetvā kālānukālaṃ cīvarāni divase divase yāgubhattādīnīti evaṃ yena yenattho taṃ taṃ deti, tassa viññāpanakiccaṃ natthi. Yo pana pavāretvā bālatāya vā satisammosena vā na deti, so viññāpetabbo. Yo ‘‘mayhaṃ gehaṃ pavāremī’’ti vadati, tassa gehaṃ gantvā yathāsukhaṃ nisīditabbaṃ nipajjitabbaṃ, na kiñci gahetabbaṃ. Yo pana ‘‘yaṃ mayhaṃ gehe atthi, taṃ pavāremī’’ti vadati. Yaṃ tattha kappiyaṃ, taṃ viññāpetabbaṃ, gehe pana nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā na labbhatīti kurundiyaṃ vuttaṃ.

५२१. “ञातकानं पवारितानं” (नातेवाईक आणि निमंत्रित) याविषयी: “यांच्या मालकीचे द्या” अशी विज्ञप्ती (याचना) करणाऱ्याला अनापत्ती (दोष नाही) असा अर्थ समजावा. कारण नातेवाईक व प्रवारित लोकांना स्वतःला आपत्ती किंवा अनापत्ती नसते. “अत्तनो धनेन” (स्वतःच्या धनाने) याविषयी देखील: स्वतःच्या कल्पिय वस्तूने आणि कल्पिय व्यवहारानेच चीवराची विज्ञप्ती करणाऱ्या, ते मिळवणाऱ्या किंवा बदलून घेणाऱ्या भिक्खूला अनापत्ती असते, असा अर्थ समजावा. “पवारितानं” याविषयी: संघाच्या वतीने प्रवारित केलेल्यांच्या बाबतीत योग्य प्रमाणातच घेणे योग्य आहे. वैयक्तिक प्रवारणेमध्ये ज्या ज्या वस्तूचे आमंत्रण दिले असेल, ती तीच वस्तू मागावी. जो चारही प्रत्ययांनी प्रवारित करून स्वतःच लक्ष ठेवून वेळोवेळी चीवरे, आणि रोजच्या रोज कांजी, भात इत्यादी ज्या ज्या वस्तूची गरज असेल ती ती वस्तू देतो, त्याला विज्ञप्ती करण्याची गरज नसते. परंतु, जो प्रवारणा देऊनही अज्ञानामुळे किंवा विस्मरणाने देत नाही, त्याला विज्ञप्ती करावी. जो “मी माझ्या घराचे निमंत्रण देतो” असे म्हणतो, त्याच्या घरी जाऊन इच्छेनुसार बसावे किंवा झोपावे, पण तिथून काहीही घेऊ नये. परंतु, जो “माझ्या घरात जे काही आहे, त्याचे मी निमंत्रण देतो” असे म्हणतो, तिथे जे कल्पिय असेल, त्याची विज्ञप्ती करावी; परंतु त्याच्या घरात बसण्याची किंवा झोपण्याची परवानगी नसते, असे कुरुंदीमध्ये म्हटले आहे.

Aññassatthāyāti ettha attano ñātakapavārite na kevalaṃ attano atthāya, atha kho aññassatthāya viññāpentassa anāpattīti ayameko attho. Ayaṃ pana dutiyo aññassāti ye aññassa ñātakapavāritā, te tasseva ‘‘aññassā’’ti laddhavohārassa buddharakkhitassa vā dhammarakkhitassa vā atthāya viññāpentassa anāpattīti. Sesaṃ uttānatthameva.

“अञ्ञस्सत्थाय” (दुसऱ्याच्या उपयोगासाठी) याविषयी: स्वतःच्या नातेवाईक किंवा प्रवारित लोकांकडून केवळ स्वतःसाठीच नव्हे, तर दुसऱ्याच्या उपयोगासाठी विज्ञप्ती करणाऱ्याला अनापत्ती असते, हा पहिला अर्थ आहे. दुसरा अर्थ असा आहे: “दुसऱ्याचे” म्हणजे ज्या दुसऱ्या भिक्खूचे नातेवाईक किंवा प्रवारित लोक आहेत, त्यांच्याकडून त्याच “दुसऱ्या” अशी संज्ञा मिळालेल्या बुद्धरक्षित किंवा धर्मरक्षित नावाच्या भिक्खूसाठी विज्ञप्ती करणाऱ्याला अनापत्ती असते. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīsu idampi chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थानादींमध्ये हे देखील सहा समुत्थान असलेले, क्रियात्मक, संज्ञेमुळे मुक्त न होणारे (नोसञ्ञाविमोक्ख), अचित्तक, प्रज्ञप्तिवद्य (नियमभंगामुळे दोषयुक्त), कायकर्म व वचीकर्म असलेले, त्रिचित्तक आणि त्रिवेदनक आहे.

Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

अज्ञातविज्ञप्ती-सिक्खापद-वर्णन समाप्त झाले.

7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā

७. तदुत्तर-सिक्खापद-वर्णन (त्यापुढील सिक्खापदाचे वर्णन).

522-4. Tena samayenāti tatuttarisikkhāpadaṃ. Tattha abhihaṭṭhunti abhīti upasaggo, haritunti attho, gaṇhitunti vuttaṃ hoti. Pavāreyyāti icchāpeyya, icchaṃ ruciṃ uppādeyya, vadeyya nimanteyyāti attho. Abhihaṭṭhuṃ pavārentena pana yathā vattabbaṃ, taṃ ākāraṃ dassetuṃ ‘‘yāvatakaṃ icchasi tāvatakaṃ gaṇhāhī’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Atha vā yathā ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti (su. ni. 426, 1104; cūḷani. jatukaṇṇimāṇavapucchāniddesa 67) ettha disvāti attho, evamidhāpi ‘‘abhiaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti abhiharitvā pavāreyyāti attho. Tattha [Pg.249] kāyābhihāro vācābhihāroti duvidho abhihāro, kāyena vā hi vatthāni abhiharitvā pādamūle ṭhapetvā ‘‘yattakaṃ icchasi tattakaṃ gaṇhāhī’’ti vadanto pavāreyya, vācāya vā ‘‘amhākaṃ dussakoṭṭhāgāraṃ paripuṇṇaṃ, yattakaṃ icchasi tattakaṃ gaṇhāhī’’ti vadanto pavāreyya, tadubhayampi ekajjhaṃ katvā ‘‘abhihaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti vuttaṃ.

५२२-४. “तेन समयेन” म्हणजे तदुत्तर-सिक्खापद होय. त्यात “अभिहठ्ठुं” मध्ये “अभि” हा उपसर्ग आहे, त्याचा अर्थ “हरितुं” (आणणे) असा आहे, म्हणजेच “गण्हितुं” (स्वीकारणे) असे म्हटले आहे. “पवारेय्य” म्हणजे इच्छा निर्माण करावी, आवड निर्माण करावी, सांगावे किंवा निमंत्रित करावे असा अर्थ आहे. आणून निमंत्रित करणाऱ्याने जसे बोलावे, ती पद्धत दाखवण्यासाठी “तुला जितके हवे तितके घे” असे याचे पदभाजन सांगितले आहे. अथवा, जसे “नेक्खम्मं दिट्ठु खेमतो” यात ‘दिट्ठु’ म्हणजे ‘पाहून’ असा अर्थ होतो, तसेच येथेही “अभिहठ्ठुं पवारेय्य” म्हणजे ‘आणून निमंत्रित करावे’ असा अर्थ होतो. त्यात कायाभिहार (शारीरिक आणणे) आणि वाचाभिहार (वाचेने आणणे) असे दोन प्रकारचे अभिहार आहेत. शरीराने कपडे आणून पायाशी ठेवून “तुला जितके हवे तितके घे” असे म्हणत निमंत्रित करावे, किंवा वाचेने “आमचे कापडाचे कोठार भरलेले आहे, तुला जितके हवे तितके घे” असे म्हणत निमंत्रित करावे. या दोन्ही गोष्टी एकत्र करून “अभिहठ्ठुं पवारेय्य” असे म्हटले आहे.

Santaruttaraparamanti saantaraṃ uttaraṃ paramaṃ assa cīvarassāti santaruttaraparamaṃ, nivāsanena saddhiṃ pārupanaṃ ukkaṭṭhaparicchedo assāti vuttaṃ hoti. Tato cīvaraṃ sāditabbanti tato abhihaṭacīvarato ettakaṃ cīvaraṃ gahetabbaṃ, na ito paranti attho. Yasmā pana acchinnasabbacīvarena ticīvarikeneva bhikkhunā evaṃ paṭipajjitabbaṃ, aññena aññathāpi, tasmā taṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘sace tīṇi naṭṭhāni hontī’’tiādinā nayenassa padabhājanaṃ vuttaṃ.

“संतरुत्तरपरमं” म्हणजे ज्या चीवराची मर्यादा अंतर्वासक (नेसण्याचे वस्त्र) आणि उत्तरासंग (पांघरण्याचे वस्त्र) यांसह आहे ते ‘संतरुत्तरपरम’ होय. म्हणजेच नेसण्यासह पांघरण्याची ही सर्वोच्च मर्यादा आहे, असे म्हटले आहे. “ततो चीवरं सादितब्बं” म्हणजे त्या आणलेल्या चीवरामधून एवढेच चीवर स्वीकारावे, यापेक्षा जास्त नाही, असा अर्थ आहे. परंतु, ज्याचे सर्व चीवर हिरावून घेतले गेले आहे अशा तिचीवरधारी भिक्खूनेच असे वागावे, इतरांनी वेगळ्या प्रकारे वागावे. म्हणून तो विभाग दाखवण्यासाठी “जर तीन नष्ट झाले असतील तर...” इत्यादी पद्धतीने याचे पदभाजन सांगितले आहे.

Tatrāyaṃ vinicchayo – yassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbāni, ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā aññaṃ sabhāgaṭṭhānato pariyesissati. Yassa dve naṭṭhāni, tena ekaṃ sāditabbaṃ. Sace pakatiyāva santaruttarena carati, dve sāditabbāni. Evaṃ ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissati. Yassa tīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, na sāditabbaṃ. Yassa pana dvīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, ekaṃ sāditabbaṃ. Yassa ekaṃyeva hoti, tañca naṭṭhaṃ, dve sāditabbāni. Bhikkhuniyā pana pañcasupi naṭṭhesu dve sāditabbāni. Catūsu naṭṭhesu ekaṃ sāditabbaṃ, tīsu naṭṭhesu kiñci na sāditabbaṃ, ko pana vādo dvīsu vā ekasmiṃ vā. Yena kenaci hi santaruttaraparamatāya ṭhātabbaṃ, tato uttari na labbhatīti idamettha lakkhaṇaṃ.

त्याबाबत हा निर्णय आहे – ज्याचे तीन (चीवर) हरवले आहेत, त्याने दोन स्वीकारावीत; एक नेसून व एक पांघरून त्याने तिसरे चीवर समान शील असणाऱ्यांकडून (सतीर्थ्यांकडून) मिळवण्याचा प्रयत्न करावा. ज्याचे दोन हरवले आहेत, त्याने एक स्वीकारावे. जर तो स्वाभाविकपणे अंतर्वासक व उत्तरासंगासह (संतरुत्तर) वावरत असेल, तर दोन स्वीकारावीत. अशा प्रकारे, एक स्वीकारणाऱ्याच्या समानच तो होईल. ज्याच्या तीन चीवरांपैकी एक हरवले असेल, त्याने (नवीन) स्वीकारू नये. परंतु ज्याच्या दोन चीवरांपैकी एक हरवले असेल, त्याने एक यावे. ज्याच्याकडे एकच चीवर होते आणि तेही हरवले, त्याने दोन स्वीकारावीत. भिक्षुणीच्या बाबतीत, पाचही चीवरे हरवली असता दोन स्वीकारावीत. चार हरवली असता एक स्वीकारावे, तीन हरवली असता काहीही स्वीकारू नये; मग दोन किंवा एक हरवले असता काय सांगावे? कारण कोणत्याही भिक्षूने जास्तीत जास्त अंतर्वासक आणि उत्तरासंग (दोन चीवरे) बाळगण्याच्या मर्यादेत राहावे, त्यापेक्षा अधिक मिळवता येत नाही; हे येथे लक्षण (नियम) आहे.

526. Sesakaṃ āharissāmīti dve cīvarāni katvā sesaṃ puna āharissāmīti attho. Na acchinnakāraṇāti bāhusaccādiguṇavasena denti. Ñātakānantiādīsu ñātakānaṃ dentānaṃ sādiyantassa pavāritānaṃ dentānaṃ sādiyantassa attano dhanena sādiyantassa anāpattīti attho. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘ñātakapavāritaṭṭhāne pakatiyā bahumpi vaṭṭati, acchinnakāraṇā pamāṇameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Taṃ pāḷiyā na sameti. Yasmā panidaṃ sikkhāpadaṃ aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃyeva paññattaṃ, tasmā idha ‘‘aññassatthāyā’’ti na vuttaṃ. Sesaṃ uttānatthameva.

५२६. 'उरलेले परत आणीन' (सेसकं आहरिस्सामीति) याचा अर्थ दोन चीवरे तयार करून उरलेले कापड पुन्हा (दात्याकडे) परत आणीन असा आहे. 'चीवर हिरावून घेतले नसल्याच्या कारणाने' (न अच्छिन्नकारणाति) म्हणजे बहुश्रुतता इत्यादी गुणांमुळे दाते देतात. 'नातेवाईक इत्यादी' (ञातकानंति) या पदांमध्ये – नातेवाईकांनी दिले असता ते स्वीकारणाऱ्याला, निमंत्रित केलेल्यांनी दिले असता ते स्वीकारणाऱ्याला किंवा स्वतःच्या धनाने मिळवले असता स्वीकारणाऱ्याला 'आपत्ती होत नाही' असा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की, 'नातेवाईक व निमंत्रित केलेल्यांच्या ठिकाणी स्वाभाविकपणे पुष्कळ चीवर देखील योग्य ठरते, परंतु चीवर हिरावून घेतले गेल्याच्या कारणाने केवळ मर्यादित प्रमाणातच योग्य ठरते.' ते पाळिपाठाशी जुळत नाही. परंतु, ज्याअर्थी हा शिक्षापद दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी याचना करण्याच्या बाबतीतच प्रज्ञप्त केला आहे, म्हणून येथे 'दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी' (अञ्ञस्सत्थाय) असे म्हटले नाही. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīsu [Pg.250] idampi chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थानादींमध्ये हे देखील सहा समुत्थान असणारे, क्रिया, संज्ञेमुळे मुक्त न होणारे (नोसञ्ञाविमोक्ख), अचित्तक, प्रज्ञप्तिवज्ज (नियमभंगजन्य दोष), कायकर्म-वचीकर्म, त्रिचित्तक आणि त्रिवेदन आहे.

Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

तदुत्तर-शिक्षापद-वर्णना समाप्त झाली.

8. Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

८. प्रथम उपक्खट-शिक्षापद-वर्णना

527. Tena samayenāti upakkhaṭasikkhāpadaṃ. Tattha atthāvuso maṃ so upaṭṭhākoti āvuso, yaṃ tvaṃ bhaṇasi, atthi evarūpo so mama upaṭṭhākoti ayamettha attho. Api meyya evaṃ hotīti api me ayya evaṃ hoti, api mayyā evantipi pāṭho.

५२७. 'तेन समयेन' इत्यादीद्वारे उपक्खट शिक्षापद सुरू होते. त्यात 'अत्थावुसो मं सो उपट्ठाको' याचा अर्थ: 'हे आवुसो! तू ज्याच्याविषयी बोलत आहेस, तसा माझा तो उपस्थापक (सेवक) आहे' असा येथे अर्थ आहे. 'अपि मेय्य एवं होतीति' म्हणजे 'हे आर्य! माझ्या मनातही असा विचार येतो.' 'अपि मय्या एवन्ति' असाही पाठ आढळतो.

528-9. Bhikkhuṃ paneva uddissāti ettha uddissāti apadissa ārabbha. Yasmā pana yaṃ uddissa upakkhaṭaṃ hoti, taṃ tassatthāya upakkhaṭaṃ nāma hoti. Tasmāssa padabhājane ‘‘bhikkhussatthāyā’’ti vuttaṃ.

५२८-९. 'भिक्षुं पनेव उद्दिस्स' (भिक्षूलाच उद्देशून) यामध्ये 'उद्दिस्स' म्हणजे निर्देश करून, उद्देशून (आरंभ करून). परंतु ज्याअर्थी ज्याला उद्देशून (चीवर मूल्य) गोळा केले जाते, ते त्याच्या फायद्यासाठीच गोळा केलेले असते. म्हणून त्याच्या पदभाजनामध्ये 'भिक्षूच्या फायद्यासाठी' (भिक्खुस्सत्थाय) असे भगवंतांनी म्हटले आहे.

Bhikkhuṃ ārammaṇaṃ karitvāti bhikkhuṃ paccayaṃ katvā, yañhi bhikkhuṃ uddissa upakkhaṭaṃ, taṃ niyameneva bhikkhuṃ paccayaṃ katvā upakkhaṭaṃ hoti, tena vuttaṃ – ‘‘bhikkhuṃ ārammaṇaṃ karitvā’’ti. Paccayopi hi ‘‘labhati māro ārammaṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.243) ārammaṇanti āgato. Idāni ‘‘uddissā’’ti ettha yo kattā, tassa ākāradassanatthaṃ ‘‘bhikkhuṃ acchādetukāmo’’ti vuttaṃ. Bhikkhuṃ acchādetukāmena hi tena taṃ uddissa upakkhaṭaṃ, na aññena kāraṇena. Iti so acchādetukāmo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘bhikkhuṃ acchādetukāmo’’ti.

'भिक्षूला आलंबन करून' (भिक्खुं आरम्मणं करित्वा) म्हणजे भिक्षूला निमित्त (प्रत्यय) करून. कारण जे भिक्षूला उद्देशून गोळा केले जाते, ते निश्चितपणे भिक्षूला निमित्त करूनच गोळा केलेले असते, म्हणून 'भिक्षूला आलंबन करून' असे म्हटले आहे. कारण 'मार आलंबन मिळवतो' इत्यादी पाठांमध्ये 'प्रत्यय' (कारण) देखील 'आलंबन' या अर्थाने आला आहे. आता 'उद्दिस्स' यामध्ये जो कर्ता आहे, त्याच्या हेतूचे स्वरूप दाखवण्यासाठी 'भिक्षूला चीवर देऊ इच्छिणारा' (भिक्खुं अच्छादेतुकामो) असे म्हटले आहे. कारण भिक्षूला चीवर देण्याची इच्छा असणाऱ्या त्या दात्याने त्याला उद्देशून ते गोळा केले आहे, इतर कोणत्याही कारणाने नाही. अशा प्रकारे तो चीवर देऊ इच्छिणारा असतो. म्हणून 'भिक्षूला चीवर देऊ इच्छिणारा' असे म्हटले आहे.

Aññātakassa gahapatissa vāti aññātakena gahapatinā vāti attho. Karaṇatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Padabhājane pana byañjanaṃ avicāretvā atthamattameva dassetuṃ ‘‘aññātako nāma…pe… gahapati nāmā’’tiādi vuttaṃ.

'अज्ञात गृहपतीचे' (अञ्ञातकस्स गहपतिस्स वा) याचा अर्थ 'अज्ञात गृहपतीने' असा आहे. कारण येथे षष्ठी विभक्ती ही तृतीया विभक्तीच्या (करण) अर्थात आली आहे. परंतु पदभाजनामध्ये शब्दाच्या व्याकरणाचा विचार न करता केवळ अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'अज्ञात म्हणजे... गृहपती म्हणजे...' इत्यादी म्हटले आहे.

Cīvaracetāpannanti cīvaramūlaṃ, taṃ pana yasmā hiraññādīsu aññataraṃ hoti, tasmā padabhājane ‘‘hiraññaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Upakkhaṭaṃ hotīti sajjitaṃ hoti, saṃharitvā ṭhapitaṃ, yasmā pana ‘‘hiraññaṃ vā’’tiādinā [Pg.251] vacanenassa upakkhaṭabhāvo dassito hoti, tasmā ‘‘upakkhaṭaṃ nāmā’’ti padaṃ uddharitvā visuṃ padabhājanaṃ na vuttaṃ. Imināti upakkhaṭaṃ sandhāyāha, tenevassa padabhājane ‘‘paccupaṭṭhitenā’’ti vuttaṃ. Yañhi upakkhaṭaṃ saṃharitvā ṭhapitaṃ, taṃ paccupaṭṭhitaṃ hotīti. Acchādessāmīti vohāravacanametaṃ ‘‘itthannāmassa bhikkhuno dassāmī’’ti ayaṃ panettha attho. Tenevassa padabhājanepi ‘‘dassāmī’’ti vuttaṃ.

'चीवरचेतापन्न' (चीवरचेतापन्नं) म्हणजे चीवर मिळवण्याचे मूल्य (चीवरमूल्य). परंतु ते मूल्य सोने-चांदी इत्यादींपैकी एक असल्याने पदभाजनामध्ये 'सोने किंवा...' इत्यादी भगवंतांनी म्हटले आहे. 'गोळा केलेले असते' (उपक्खटं होति) म्हणजे तयार केलेले असते, एकत्र करून ठेवलेले असते. परंतु 'सोने किंवा...' इत्यादी शब्दांनी त्याचे गोळा केलेले असणे आधीच दर्शवले असल्याने, 'उपक्खटं नाम' हे पद वेगळे काढून त्याचे स्वतंत्र पदभाजन केलेले नाही. 'याने' (इमिना) हे पद गोळा केलेल्या मूल्याला उद्देशून म्हटले आहे, म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये 'उपस्थित असलेल्याने' (पच्चुपट्टितेन) असे म्हटले आहे. कारण जे गोळा करून ठेवलेले असते, ते उपस्थित (तयार) असते. 'मी चीवर देईन' (अच्छादेस्सामि) हा व्यवहारातील शब्द आहे, परंतु 'अमुक नावाच्या भिक्षूला मी देईन' असा येथे अर्थ आहे. म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये देखील 'मी देईन' (दस्सामि) असे म्हटले आहे.

Tatra ce so bhikkhūti yatra so gahapati vā gahapatānī vā tatra so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ceti ayamettha padasambandho. Tattha upasaṅkamitvāti imassa gantvāti imināva atthe siddhe pacuravohāravasena ‘‘ghara’’nti vuttaṃ. Yatra pana so dāyako tatra gantvāti ayamevettha attho, tasmā punapi vuttaṃ ‘‘yattha katthaci upasaṅkamitvā’’ti. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhakappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya, padabhājane pana yenākārena vikappaṃ āpanno hoti tameva dassetuṃ ‘‘āyataṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Sādhūti āyācane nipāto. Vatāti parivitakke. Manti attānaṃ niddisati. Āyasmāti paraṃ ālapati āmanteti. Yasmā panidaṃ sabbaṃ byañjanamattameva, uttānatthameva, tasmāssa padabhājane attho na vutto. Kalyāṇakamyataṃ upādāyāti sundarakāmataṃ visiṭṭhakāmataṃ cittena gahetvā, tassa ‘‘āpajjeyya ce’’ti iminā sambandho. Yasmā pana yo kalyāṇakamyataṃ upādāya āpajjati, so sādhatthiko mahagghatthiko hoti, tasmāssa padabhājane byañjanaṃ pahāya adhippetatthameva dassetuṃ tadeva vacanaṃ vuttaṃ. Yasmā pana na imassa āpajjanamatteneva āpatti sīsaṃ eti, tasmā ‘‘tassa vacanenā’’tiādi vuttaṃ.

'तत्र चे सो भिक्खू' (तत्र चे सो भिक्खू) म्हणजे जेथे तो गृहपती किंवा गृहपत्नी आहे, तेथे तो भिक्षू आधी निमंत्रित न करता जाऊन चीवराबाबत विकल्प (विशेष योजना) करू लागला तर, असा येथे पदांचा संबंध आहे. त्यात 'उपसंक्रमित्वा' (जाऊन) याचा अर्थ 'गन्त्वा' (जाऊन) यानेच सिद्ध होत असताना, लोकव्यवहारानुसार पदभाजनामध्ये 'घर' (घरं) असे म्हटले आहे. परंतु जेथे तो दायक आहे तेथे जाऊन, हाच येथे मुख्य अर्थ आहे, म्हणूनच पुन्हा 'जेथे कोठे जाऊन' (यत्थ कत्थचि उपसंक्रमित्वा) असे म्हटले आहे. 'विकल्प करू लागला तर' (विकप्पं आपज्जेय्य) म्हणजे विशेष योजना किंवा अधिक व्यवस्था करू लागला तर. परंतु पदभाजनामध्ये ज्या प्रकारे तो विकल्प करतो, तेच दाखवण्यासाठी 'लांब किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. 'साधु' हा याचना करणारा निपात आहे. 'वत' हा वितर्क (विचार) दर्शवणारा निपात आहे. 'मं' (मला) याने स्वतःचा निर्देश होतो. 'आयुष्मा' याने दुसऱ्याला संबोधित केले जाते. परंतु हे सर्व केवळ शब्दमात्र आणि स्पष्ट अर्थाचे असल्याने पदभाजनामध्ये त्याचा अर्थ सांगितलेला नाही. 'कल्याणकामी वृत्तीने' (कल्याणकम्यतां उपादाय) म्हणजे सुंदर व उत्कृष्ट चीवराची इच्छा मनात धरून; याचा संबंध 'आपज्जेय्य चे' (जर विकल्प करू लागला) याच्याशी आहे. परंतु जो कल्याणकामी वृत्तीने विकल्प करतो, तो चांगल्या आणि मौल्यवान चीवराची इच्छा बाळगणारा असतो, म्हणून पदभाजनामध्ये केवळ शब्द न ठेवता अभिप्रेत अर्थ दाखवण्यासाठी तेच वचन म्हटले आहे. परंतु केवळ एवढ्या विकल्पानेच आपत्ती पूर्ण होत नाही, म्हणून 'त्याच्या सांगण्यावरून...' इत्यादी भगवंतांनी म्हटले आहे.

531. Anāpatti ñātakānantiādīsu ñātakānaṃ cīvare vikappaṃ āpajjantassa anāpattīti evamattho daṭṭhabbo. Mahagghaṃ cetāpetukāmassa appagghaṃ cetāpetīti gahapatissa vīsatiagghanakaṃ cīvaraṃ cetāpetukāmassa ‘‘alaṃ mayhaṃ etena, dasagghanakaṃ vā aṭṭhagghanakaṃ vā dehī’’ti vadati anāpatti. Appagghanti idañca atirekanivāraṇatthameva vuttaṃ, samakepi pana anāpatti, tañca kho agghavaseneva na pamāṇavasena, agghavaḍḍhanakañhi idaṃ sikkhāpadaṃ. Tasmā yo vīsatiagghanakaṃ antaravāsakaṃ cetāpetukāmo[Pg.252], ‘‘taṃ ettakameva me agghanakaṃ cīvaraṃ dehī’’ti vattumpi vaṭṭati. Sesaṃ uttānatthameva.

५३१. ‘अनापत्ति ज्ञातकानं’ इत्यादींमध्ये नातेवाईकांच्या चीवराबाबत विकल्प (बदल) करणाऱ्याला आपत्ती (दोष) होत नाही, असा अर्थ समजावा. महागडे चीवर मिळवून देण्याची इच्छा असणाऱ्या गृहपतीला कमी मूल्याचे चीवर मिळवून देणे, म्हणजे वीस (कहापण) मूल्याचे चीवर मिळवून देण्याची इच्छा असणाऱ्या गृहपतीला, "मला याची गरज नाही, मला दहा किंवा आठ मूल्याचे चीवर द्या," असे म्हणणाऱ्याला आपत्ती होत नाही. आणि ‘कमी मूल्याचे’ हे जे म्हटले आहे, ते केवळ अतिरेक (अधिक मूल्य) टाळण्यासाठीच म्हटले आहे. परंतु समान मूल्याच्या चीवराबाबतही अनापत्ती (दोष नसणे) आहे; आणि ते देखील केवळ मूल्याच्या दृष्टीनेच, प्रमाणाच्या (लांबी-रुंदीच्या) दृष्टीने नव्हे, कारण हे शिक्षापद मूल्य वाढवण्याला प्रतिबंध करणारे आहे. म्हणून जो गृहपती वीस मूल्याचा अंतर्वासक मिळवून देण्याची इच्छा बाळगतो, त्याला "मला तेवढ्याच मूल्याचे चीवर द्या" असे म्हणणे देखील योग्य आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīnipi tatuttarisikkhāpadasadisānevāti.

समुत्थान इत्यादी देखील त्यापुढील शिक्षापदासारखेच आहेत.

Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम उपक्खट शिक्षापद वर्णन समाप्त झाले.

9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

९. द्वितीय उपक्खट शिक्षापद वर्णन.

532. Dutiyaupakkhaṭepi imināva nayena attho veditabbo. Tañhi imassa anupaññattisadisaṃ. Kevalaṃ paṭhamasikkhāpade ekassa pīḷā katā, dutiye dvinnaṃ, ayamevettha viseso. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamasadisameva. Yathā ca dvinnaṃ, evaṃ bahūnaṃ pīḷaṃ katvā gaṇhatopi āpatti veditabbāti.

५३२. द्वितीय उपक्खट शिक्षापदातही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. कारण ते या (पहिल्या शिक्षापदाच्या) अनुप्रज्ञप्तीसारखेच आहे. केवळ पहिल्या शिक्षापदात एका व्यक्तीला त्रास देणे सांगितले आहे, तर दुसऱ्यामध्ये दोघांना त्रास देणे; हाच यात विशेष (फरक) आहे. उर्वरित सर्व पहिल्यासारखेच आहे. आणि ज्याप्रमाणे दोघांना त्रास देऊन चीवर स्वीकारल्यास आपत्ती होते, त्याचप्रमाणे अनेकांना त्रास देऊन स्वीकारल्यास देखील आपत्ती होते, असे समजावे.

Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय उपक्खट शिक्षापद वर्णन समाप्त झाले.

10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā

१०. राज शिक्षापद वर्णन.

537. Tena samayenāti rājasikkhāpadaṃ. Tattha upāsakaṃ saññāpetvāti jānāpetvā, ‘‘iminā mūlena cīvaraṃ kiṇitvā therassa dehī’’ti evaṃ vatvāti adhippāyo. Paññāsabandhoti paññāsakahāpaṇadaṇḍoti vuttaṃ hoti. Paññāsaṃ baddhotipi pāṭho, paññāsaṃ jito paññāsaṃ dāpetabboti adhippāyo. Ajjaṇho, bhante, āgamehīti bhante, ajja ekadivasaṃ amhākaṃ tiṭṭha, adhivāsehīti attho. Parāmasīti gaṇhi. Jīnosīti jitosi.

५३७. ‘तेन समयेन’ इत्यादी राज शिक्षापद आहे. त्यात ‘उпасकं सञ्ञापेत्वा’ म्हणजे माहिती देऊन (समजावून सांगून), "या मूल्यातून चीवर खरेदी करून थेरांना द्या," असे म्हणणे हा अभिप्राय आहे. ‘पञ्ञासबंधो’ म्हणजे पन्नास कहापणांचा दंड, असे म्हटले आहे. ‘पञ्ञासं बद्धो’ असाही पाठ आहे, ज्याचा अभिप्राय ‘पन्नास (कहापण) हरला’ किंवा ‘पन्नास (कहापण) देण्यास भाग पाडले’ असा आहे. ‘अज्जण्हो, भन्ते, आगमेहि’ म्हणजे "भन्ते! आजचा एक दिवस आमच्यासाठी थांबा, प्रतीक्षा करा," असा अर्थ आहे. ‘परामसि’ म्हणजे पकडले. ‘जीनोसि’ म्हणजे तू हरला आहेस.

538-9. Rājabhoggoti rājato bhoggaṃ bhuñjitabbaṃ assatthīti rājabhoggo, rājabhogotipi pāṭho, rājato bhogo assa atthīti attho.

५३८-९. ‘राजभोग्गो’ म्हणजे ज्याला राजाकडून उपभोग घेण्याजोगा भोग (संपत्ती किंवा अधिकार) मिळाला आहे तो ‘राजभोग्य’ होय. ‘राजभोगो’ असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ ‘ज्याला राजाकडून भोग (वैभव) प्राप्त झाले आहे’ असा आहे.

Pahiṇeyyāti peseyya, uttānatthattā panassa padabhājanaṃ na vuttaṃ. Yathā ca etassa, evaṃ ‘‘cīvaraṃ itthannāmaṃ bhikkhu’’ntiādīnampi padānaṃ uttānatthattāyeva padabhājanaṃ na vuttanti veditabbaṃ. Ābhatanti ānītaṃ. Kālena kappiyanti [Pg.253] yuttapattakālena, yadā no attho hoti, tadā kappiyaṃ cīvaraṃ gaṇhāmāti attho.

‘पहिणेय्य’ म्हणजे पाठवावे. परंतु याचा अर्थ स्पष्ट असल्यामुळे भगवंतांनी याचे पदभाजन (शब्दांचे स्पष्टीकरण) केले नाही. आणि ज्याप्रमाणे याचे पदभाजन केले नाही, त्याचप्रमाणे "अमुक नावाच्या भिक्खूसाठी चीवर" इत्यादी पदांचा अर्थही स्पष्ट असल्यामुळेच त्यांचे पदभाजन केले नाही, असे समजावे. ‘आभतं’ म्हणजे आणले गेले. ‘कालेन कप्पियं’ म्हणजे योग्य व अनुकूल वेळी; "जेव्हा आम्हाला गरज असेल, तेव्हा आम्ही कप्पिय (योग्य) चीवर स्वीकारू," असा अर्थ आहे.

Veyyāvaccakaroti kiccakaro, kappiyakārakoti attho. Saññatto so mayāti āṇatto so mayā, yathā tumhākaṃ cīvarena atthe sati cīvaraṃ dassati, evaṃ vuttoti attho. Attho me āvuso cīvarenāti codanālakkhaṇanidassanametaṃ, idañhi vacanaṃ vattabbaṃ, assa vā attho yāya kāyaci bhāsāya; idaṃ codanālakkhaṇaṃ. ‘‘Dehi me cīvara’’ntiādīni pana navattabbākāradassanatthaṃ vuttāni, etāni hi vacanāni etesaṃ vā attho yāya kāyaci bhāsāya na vattabbo.

‘वेय्यावच्चकरो’ म्हणजे काम करणारा, कप्पियकारक (योग्य व्यवस्था करणारा), असा अर्थ आहे. ‘सञ्ञत्तो सो मया’ म्हणजे "मी त्याला आज्ञा दिली आहे (सांगितले आहे); जेव्हा तुम्हाला चीवराची गरज असेल, तेव्हा तो तुम्हाला चीवर देईल, अशा प्रकारे सांगितले आहे," असा अर्थ आहे. ‘अत्हो मे आवुसो चीवरेन’ (आयुष्यमान, मला चीवराची गरज आहे) हे चोदना-लक्षण (मागणी करण्याचे लक्षण) दर्शवणारे वाक्य आहे. कारण हे वाक्य किंवा याचा अर्थ कोणत्याही भाषेत बोलला जावा; हे चोदना-लक्षण आहे. परंतु "मला चीवर द्या" इत्यादी वाक्ये न बोलण्याच्या पद्धती दर्शवण्यासाठी म्हटली आहेत. कारण ही वाक्ये किंवा त्यांचा अर्थ कोणत्याही भाषेत बोलू नये.

Dutiyampi vattabbo tatiyampi vattabboti ‘‘attho me āvuso cīvarenā’’ti idameva yāvatatiyaṃ vattabboti. Evaṃ ‘‘dvattikkhattuṃ codetabbo sāretabbo’’ti ettha uddiṭṭhacodanāparicchedaṃ dassetvā idāni ‘‘dvattikkhattuṃ codayamāno sārayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusala’’nti imesaṃ padānaṃ saṅkhepato atthaṃ dassento ‘‘sace abhinipphādeti, iccetaṃ kusala’’nti āha. Evaṃ yāvatatiyaṃ codento taṃ cīvaraṃ yadi nipphādeti, sakkoti attano paṭilābhavasena nipphādetuṃ, iccetaṃ kusalaṃ sādhu suṭṭhu sundaraṃ.

‘dutiyampi vatto tatiyampi vatto’ म्हणजे "आयुष्यमान, मला चीवराची गरज आहे" हेच वाक्य तीन वेळा म्हणावे. अशा प्रकारे “दोन किंवा तीन वेळा चोदना करावी, स्मरण करून द्यावे” यामध्ये थेट दर्शवलेली चोदनेची मर्यादा दाखवून, आता “दोन किंवा तीन वेळा चोदना करत, स्मरण करून देत जर ते चीवर मिळवून घेईल, तर ते चांगले आहे” या पदांचा संक्षेपाने अर्थ दाखवताना “जर मिळवून घेतो, तर ते चांगले आहे” असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे तीन वेळा मागणी करत असताना जर तो ते चीवर मिळवतो, स्वतःच्या लाभाच्या दृष्टीने मिळवण्यास समर्थ होतो, तर ते चांगले, उत्तम, अतिशय सुंदर आहे.

Catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbanti ṭhānalakkhaṇanidassanametaṃ. Chakkhattuparamanti ca bhāvanapuṃsakavacanametaṃ, chakkhattuparamañhi etena cīvaraṃ uddissa tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ, na aññaṃ kiñci kātabbaṃ, idaṃ ṭhānalakkhaṇaṃ. Tattha yo sabbaṭṭhānānaṃ sādhāraṇo tuṇhībhāvo, taṃ tāva dassetuṃ padabhājane ‘‘tattha gantvā tuṇhībhūtenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha na āsane nisīditabbanti ‘‘idha, bhante, nisīdathā’’ti vuttenāpi na nisīditabbaṃ. Na āmisaṃ paṭiggahetabbanti yāgukhajjakādibhedaṃ kiñci āmisaṃ ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti yāciyamānenāpi na gaṇhitabbaṃ. Na dhammo bhāsitabboti maṅgalaṃ vā anumodanaṃ vā bhāsathāti yāciyamānenāpi kiñci na bhāsitabbaṃ, kevalaṃ ‘‘kiṃ kāraṇā āgatosī’’ti pucchiyamānena ‘‘jānāsi, āvuso’’ti vattabbo. Pucchiyamānoti idañhi karaṇatthe paccattavacanaṃ. Atha vā pucchaṃ kurumāno pucchiyamānoti evampettha attho daṭṭhabbo. Yo hi pucchaṃ karoti, so ettakaṃ vattabboti ṭhānaṃ bhañjatīti āgatakāraṇaṃ bhañjati.

‘चतुक्खत्तुं पञ्चक्खत्तुं छक्खत्तुपरमं तुण्हीभूतेन उद्दिस्स ठातब्बं’ (चार वेळा, पाच वेळा किंवा जास्तीत जास्त सहा वेळा मौन राहून चीवराच्या उद्देशाने उभे राहावे) हे उभे राहण्याचे लक्षण (स्थान-लक्षण) दर्शवणारे वाक्य आहे. आणि ‘छक्खत्तुपरमं’ हे क्रियाविशेषण (भावनपुंसकवचन) आहे. कारण या भिक्खूंनी जास्तीत जास्त सहा वेळा चीवराच्या उद्देशाने मौन राहून उभे राहावे, इतर कोणतेही काम करू नये; हे उभे राहण्याचे लक्षण आहे. त्यामध्ये सर्व प्रकारच्या उभे राहण्यामध्ये जे सामान्य मौन असते, ते दर्शवण्यासाठी पदभाजनामध्ये "तेथे जाऊन मौन राहून" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ‘आसनावर बसू नये’ म्हणजे "भन्ते, येथे बसा," असे सांगितले तरीही बसू नये. ‘आमिष स्वीकारू नये’ म्हणजे पेज, खाजा इत्यादी विविध प्रकारचे आमिष (अन्न) "भन्ते, हे स्वीकारा," अशी विनंती केली तरीही स्वीकारू नये. ‘धम्म उपदेश करू नये’ म्हणजे मंगल किंवा अनुमोदनाचा उपदेश करा, अशी विनंती केली तरीही काही बोलू नये. केवळ "कोणत्या कारणासाठी आला आहात?" असे विचारले असता, "आयुष्यमान, तुला माहित आहे," असे म्हणावे. ‘पुच्छियमानो’ हे करण अर्थातील प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. किंवा ‘प्रश्न विचारणारा’ या अर्थाने ‘पुच्छियमानो’ असाही येथे अर्थ समजावा. कारण जो प्रश्न विचारतो, त्याला एवढेच सांगावे. ‘स्थान भंग पावते’ म्हणजे येण्याचे कारण नष्ट होते.

Idāni [Pg.254] yā tisso codanā, cha ca ṭhānāni vuttāni. Tattha vuḍḍhiñca hāniñca dassento ‘‘catukkhattuṃ codetvā’’tiādimāha. Yasmā ca ettha ekacodanāvuḍḍhiyā dvinnaṃ ṭhānānaṃ hāni vuttā, tasmā ‘‘ekā codanā diguṇaṃ ṭhāna’’nti lakkhaṇaṃ dassitaṃ hoti. Iti iminā lakkhaṇena tikkhattuṃ codetvā chakkhattuṃ ṭhātabbaṃ, dvikkhattuṃ codetvā aṭṭhakkhattuṃ ṭhātabbaṃ, sakiṃ codetvā dasakkhattuṃ ṭhātabbanti. Yathā ca ‘‘chakkhattuṃ codetvā na ṭhātabba’’nti vuttaṃ, evaṃ ‘‘dvādasakkhattuṃ ṭhatvā na codetabba’’ntipi vuttameva hoti. Tasmā sace codetiyeva na tiṭṭhati, cha codanā labbhanti. Sace tiṭṭhatiyeva na codeti, dvādasa ṭhānāni labbhanti. Sace codetipi tiṭṭhatipi, ekāya codanāya dve ṭhānāni hāpetabbāni. Tattha yo ekadivasameva punappunaṃ gantvā chakkhattuṃ codeti, sakiṃyeva vā gantvā ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti chakkhattuṃ vadati. Tathā ekadivasameva punappunaṃ gantvā dvādasakkhattuṃ tiṭṭhati, sakiṃyeva vā gantvā tatra tatra ṭhāne tiṭṭhati, sopi sabbacodanāyo sabbaṭṭhānāni ca bhañjati. Ko pana vādo nānādivasesu evaṃ karontassāti evamettha vinicchayo veditabbo.

आता ज्या तीन मागण्या (चोदना) आणि सहा वेळा उभे राहणे (स्थाने) सांगितले आहे, त्यामध्ये वाढ आणि घट दर्शवताना 'चार वेळा मागणी करून' इत्यादी म्हटले आहे. ज्याअर्थी येथे एका मागणीच्या वाढीमुळे दोन वेळा उभे राहण्याची घट सांगितली आहे, त्याअर्थी 'एक मागणी म्हणजे दुप्पट उभे राहणे' हे लक्षण दर्शविले गेले आहे. या लक्षणानुसार, तीन वेळा मागणी करून सहा वेळा उभे राहावे, दोन वेळा मागणी करून आठ वेळा उभे राहावे, आणि एक वेळा मागणी करून दहा वेळा उभे राहावे. आणि ज्याप्रमाणे 'सहा वेळा मागणी करून उभे राहू नये' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे 'बारा वेळा उभे राहून मागणी करू नये' असेही म्हटलेलेच आहे. म्हणून जर केवळ मागणीच केली आणि उभा राहिला नाही, तर सहा मागण्या मिळतात. जर केवळ उभाच राहिला आणि मागणी केली नाही, तर बारा वेळा उभे राहणे मिळते. जर मागणीही करतो आणि उभाही राहतो, तर एका मागणीसाठी दोन वेळा उभे राहणे कमी करावे. त्यामध्ये जो एकाच दिवशी वारंवार जाऊन सहा वेळा मागणी करतो, किंवा एकदाच जाऊन 'आयुष्यमाना, मला चीवराची गरज आहे' असे सहा वेळा म्हणतो; तसेच एकाच दिवशी वारंवार जाऊन बारा वेळा उभा राहतो, किंवा एकदाच जाऊन वेगवेगळ्या ठिकाणी उभा राहतो, तो देखील सर्व मागण्या आणि सर्व उभे राहणे यांचे उल्लंघन करतो. मग वेगवेगळ्या दिवशी असे करणाऱ्याबद्दल काय बोलावे? अशा प्रकारे येथे निर्णय समजून घ्यावा।

Yatassa cīvaracetāpannaṃ ābhatanti yato rājato vā rājabhoggato vā assa bhikkhuno cīvaracetāpannaṃ ānītaṃ. Yatvassātipi pāṭho. Ayamevattho. ‘‘Yatthassā’’tipi paṭhanti, yasmiṃ ṭhāne assa cīvaracetāpannaṃ pesitanti ca atthaṃ kathenti, byañjanaṃ pana na sameti. Tatthāti tassa rañño vā rājabhoggassa vā santike; samīpatthe hi idaṃ bhummavacanaṃ. Na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhotīti taṃ cīvaracetāpannaṃ tassa bhikkhuno kiñci appamattakampi kammaṃ na nipphādeti. Yuñjantāyasmanto sakanti āyasmanto attano santakaṃ dhanaṃ pāpuṇantu. Mā vo sakaṃ vinassāti tumhākaṃ santakaṃ mā vinassatu. Yo pana neva sāmaṃ gacchati, na dūtaṃ pāheti, vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati.

'यतस्स चीवरचेतापणं आभतं' म्हणजे ज्या राजाकडून किंवा राजकर्मचाऱ्याकडून त्या भिक्खूसाठी चीवर-मूल्य आणले गेले आहे. 'यत्वस्स' असाही पाठ आहे, त्याचाही हाच अर्थ आहे. काही जण 'यत्थस्स' असाही पाठ वाचतात आणि 'ज्या ठिकाणी त्याच्यासाठी चीवर-मूल्य पाठवले आहे' असा अर्थ सांगतात, परंतु शब्दांची जुळणी जुळत नाही. 'तत्थ' म्हणजे त्या राजाच्या किंवा राजकर्मचाऱ्याच्या जवळ; कारण हा सप्तमी विभक्तीचा शब्द समीप अर्थाचा वाचक आहे. 'न तं तस्स भिक्खुनो किञ्चि अत्थं अनुभोति' म्हणजे ते चीवर-मूल्य त्या भिक्खूचे थोडे देखील काम पूर्ण करत नाही. 'युञ्जन्तायस्मन्तो सकं' म्हणजे आयुष्यमानांनी आपले स्वतःचे धन परत मिळवावे. 'मा वो सकं विनस्स' म्हणजे तुमचे स्वतःचे धन नष्ट होऊ नये. परंतु जो भिक्खू स्वतःही जात नाही आणि दूतही पाठवत नाही, तो कर्तव्याचा भंग केल्यामुळे दुक्कट (दुष्कृत) दोषाला प्राप्त होतो।

Kiṃ pana sabbakappiyakārakesu evaṃ paṭipajjitabbanti? Na paṭipajjitabbaṃ. Ayañhi kappiyakārako nāma saṅkhepato duvidho niddiṭṭho ca aniddiṭṭho ca. Tattha niddiṭṭho duvidho – bhikkhunā niddiṭṭho, dūtena niddiṭṭhoti. Aniddiṭṭhopi duvidho – mukhavevaṭika kappiyakārako, parammukhakappiyakārakoti. Tesu bhikkhunā [Pg.255] niddiṭṭho sammukhāsammukhavasena catubbidho hoti. Tathā dūtena niddiṭṭhopi.

पण सर्व कप्पियकारकांच्या (योग्य व्यवस्थापकांच्या) बाबतीत असेच वागावे का? असे वागू नये. कारण हा कप्पियकारक संक्षेपाने दोन प्रकारचा असतो - निर्दिष्ट (दर्शविलेला) आणि अनिर्दिष्ट (न दर्शविलेला). त्यामध्ये निर्दिष्ट दोन प्रकारचा असतो - भिक्खूने निर्दिष्ट केलेला आणि दूताने निर्दिष्ट केलेला. अनिर्दिष्ट देखील दोन प्रकारचा असतो - प्रत्यक्ष कप्पियकारक आणि परोक्ष कप्पियकारक. त्यापैकी भिक्खूने निर्दिष्ट केलेला कप्पियकारक प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष अशा भेदाने चार प्रकारचा असतो. त्याचप्रमाणे दूताने निर्दिष्ट केलेला देखील चार प्रकारचा असतो।

Kathaṃ? Idhekacco bhikkhussa cīvaratthāya dūtena akappiyavatthuṃ pahiṇati, dūto taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ‘‘idaṃ, bhante, itthannāmena tumhākaṃ cīvaratthāya pahitaṃ, gaṇhatha na’’nti vadati, bhikkhu ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, dūto ‘‘atthi pana te, bhante, veyyāvaccakaro’’ti pucchati, puññatthikehi ca upāsakehi ‘‘bhikkhūnaṃ veyyāvaccaṃ karothā’’ti āṇattā vā, bhikkhūnaṃ vā sandiṭṭhā sambhattā keci veyyāvaccakarā honti, tesaṃ aññataro tasmiṃ khaṇe bhikkhussa santike nisinno hoti, bhikkhu taṃ niddisati ‘‘ayaṃ bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. Dūto tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dehī’’ti gacchati, ayaṃ bhikkhunā sammukhāniddiṭṭho.

कसे? येथे एखादा दायक भिक्खूच्या चीवरासाठी दूताद्वारे अकल्पनीय वस्तू (अयोग्य वस्तू) पाठवतो. दूत त्या भिक्खूजवळ जाऊन म्हणतो, 'भंते, अमुक नावाच्या दायकाने हे आपल्या चीवरासाठी पाठवले आहे, आपण याचा स्वीकार करावा.' भिक्खू 'हे कल्पत (योग्य) नाही' असे म्हणून नाकारतात. दूत विचारतो, 'भंते, आपला कोणी वैयावृत्यकर (सेवक) आहे का?' आणि पुण्याची इच्छा करणाऱ्या उपासकांनी 'भिक्खूंची सेवा करा' असे सांगितलेले, किंवा भिक्खूंचे परिचित व स्नेही असलेले काही वैयावृत्यकर असतात. त्यांच्यापैकी कोणी एक त्या वेळी भिक्खूच्या जवळ बसलेला असतो. भिक्खू त्याला दर्शवून म्हणतात, 'हा भिक्खूचा वैयावृत्यकर आहे.' दूत त्याच्या हातात ती अकल्पनीय वस्तू देऊन 'स्थविरांसाठी चीवर खरेदी करून द्या' असे सांगून निघून जातो. हा भिक्खूने प्रत्यक्ष (समुख) निर्दिष्ट केलेला वैयावृत्यकर होय।

No ce bhikkhussa santike nisinno hoti, apica kho bhikkhu niddisati – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme itthannāmo bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti, so gantvā tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dadeyyāsī’’ti āgantvā bhikkhussa ārocetvā gacchati, ayameko bhikkhunā asammukhāniddiṭṭho.

जर तो भिक्खूच्या जवळ बसलेला नसेल, तरीही भिक्खू निर्देश करतात - 'अमुक नावाच्या गावात अमुक नावाचा व्यक्ती भिक्खूंचा वैयावृत्यकर आहे.' तो दूत जाऊन त्याच्या हातात ती अकल्पनीय वस्तू देतो आणि 'स्थविरांसाठी चीवर खरेदी करून द्यावे' असे सांगून, परत येऊन भिक्खूला कळवून निघून जातो. हा भिक्खूने परोक्षपणे (असंमुख) निर्दिष्ट केलेला पहिला वैयावृत्यकर होय।

Na heva kho so dūto attanā āgantvā āroceti, apica kho aññaṃ pahiṇati ‘‘dinnaṃ mayā, bhante, tassa hatthe cīvaracetāpannaṃ, cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti, ayaṃ dutiyo bhikkhunā asammukhāniddiṭṭho.

तो दूत स्वतः येऊन सांगत नाही, तर दुसऱ्या कोणाला पाठवून निरोप देतो की, 'भंते, मी त्याच्या हातात चीवर-मूल्य दिले आहे, आपण चीवर ग्रहण करावे.' हा भिक्खूने परोक्षपणे (असंमुख) निर्दिष्ट केलेला दुसरा वैयावृत्यकर होय।

Na heva kho aññaṃ pahiṇati, apica kho gacchantova bhikkhuṃ vadati ‘‘ahaṃ tassa hatthe cīvaracetāpannaṃ dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti, ayaṃ tatiyo bhikkhunā asammukhāniddiṭṭhoti evaṃ eko sammukhāniddiṭṭho tayo asammukhāniddiṭṭhāti ime cattāro bhikkhunā niddiṭṭhaveyyāvaccakarā nāma. Etesu imasmiṃ rājasikkhāpade vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ.

तो दुसऱ्या कोणालाही पाठवत नाही, तर जाता जाताच भिक्खूला म्हणतो, 'मी त्याच्या हातात चीवर-मूल्य देईन, आपण चीवर ग्रहण करावे.' हा भिक्खूने परोक्षपणे (असंमुख) निर्दिष्ट केलेला तिसरा वैयावृत्यकर होय. अशा प्रकारे एक प्रत्यक्ष निर्दिष्ट आणि तीन परोक्ष निर्दिष्ट मिळून हे चार 'भिक्खूने निर्दिष्ट केलेले वैयावृत्यकर' होत. यांच्या बाबतीत या राजसिक्खापदामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच वागावे।

Aparo bhikkhu purimanayeneva dūtena pucchito natthitāya vā, avicāretukāmatāya vā ‘‘natthamhākaṃ kappiyakārako’’ti vadati, tasmiñca khaṇe koci manusso āgacchati, dūto tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘imassa hatthato cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti vatvā gacchati, ayaṃ dūtena sammukhāniddiṭṭho.

दुसरा भिक्खू, पूर्वीच्या पद्धतीनेच दूताने विचारले असता, वैयावृत्यकर नसल्यामुळे किंवा त्याविषयी विचार करण्याची इच्छा नसल्यामुळे 'आमचा कोणी कप्पियकारक नाही' असे म्हणतो. आणि त्याच वेळी कोणी एक माणूस येतो. दूत त्याच्या हातात ती अकल्पनीय वस्तू देतो आणि 'याच्या हातून चीवर ग्रहण करावे' असे सांगून निघून जातो. हा दूताने प्रत्यक्ष (समुख) निर्दिष्ट केलेला वैयावृत्यकर होय।

Aparo [Pg.256] dūto gāmaṃ pavisitvā attanā abhirucitassa kassaci hatthe akappiyavatthuṃ datvā purimanayeneva āgantvā āroceti, aññaṃ vā pahiṇati, ‘‘ahaṃ asukassa nāma hatthe cīvaracetāpannaṃ dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti vatvā vā gacchati, ayaṃ tatiyo dūtena asammukhāniddiṭṭhoti evaṃ eko sammukhāniddiṭṭho, tayo asammukhāniddiṭṭhāti ime cattāro dūtena niddiṭṭhaveyyāvaccakarā nāma. Etesu meṇḍakasikkhāpade vuttanayena paṭipajjitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘santi, bhikkhave, manussā saddhā pasannā, te kappiyakārakānaṃ hatthe hiraññaṃ upanikkhipanti – ‘iminā ayyassa yaṃ kappiyaṃ taṃ dethā’ti. Anujānāmi, bhikkhave, yaṃ tato kappiyaṃ taṃ sādituṃ, na tvevāhaṃ, bhikkhave, kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabbaṃ pariyesitabbanti vadāmī’’ti (mahāva. 299). Ettha ca codanāya pamāṇaṃ natthi, mūlaṃ asādiyantena sahassakkhattumpi codanāya vā ṭhānena vā kappiyabhaṇḍaṃ sādituṃ vaṭṭati. No ce deti, aññaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapetvāpi āharāpetabbaṃ. Sace icchati mūlasāmikānampi kathetabbaṃ; no ce icchati na kathetabbaṃ.

दुसरा दूत गावात प्रवेश करून स्वतःला आवडणाऱ्या कोणा एका उपासकाच्या हातात अकल्पिय वस्तू देऊन पूर्वीच्याच पद्धतीने परत येऊन सांगतो, किंवा दुसऱ्याला पाठवतो, आणि "मी अमुक नावाच्या व्यक्तीच्या हातात चीवर खरेदीचे मूल्य देईन, तुम्ही चीवर ग्रहण करावे" असे बोलून निघून जातो. हा तिसरा दूताद्वारे परोक्षपणे निर्देशित केलेला आहे. अशा प्रकारे एक प्रत्यक्ष निर्देशित आणि तीन परोक्ष निर्देशित - हे चार 'दूताने निर्देशित केलेले वैय्यावच्चकर' (मदतनीस) म्हणून ओळखले जातात. यांच्या बाबतीत मेंडक सिक्खापदामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आचरण करावे. कारण हे भगवंतांनी म्हटले आहे – "भिक्खूहो, काही श्रद्धाळू व प्रसन्न चित्त असलेले मनुष्य असतात, ते कप्पियकारकांच्या हातात सुवर्ण/धन ठेवतात – 'याने आर्यांना जे कप्पिय असेल ते द्यावे.' भिक्खूहो, मी अनुमती देतो की त्यातून जे कप्पिय असेल ते ग्रहण करावे. परंतु, भिक्खूहो, मी कोणत्याही प्रकारे जातरूप-रजत (सोने-चांदी) ग्रहण करावे किंवा त्याचा शोध घ्यावा, असे म्हणत नाही." आणि येथे मागणी करण्याच्या संख्येची मर्यादा नाही. मूळ धन न स्वीकारणाऱ्या भिक्खूने हजार वेळा देखील मागणी करून किंवा तिथे उभे राहून कप्पिय वस्तू ग्रहण करणे योग्य आहे. जर तो देत नसेल, तर दुसऱ्या कप्पियकारकाची नियुक्ती करूनही ती वस्तू आणवून घ्यावी. जर इच्छा असेल तर मूळ धन देणाऱ्या मालकांनाही सांगावे; जर इच्छा नसेल तर सांगू नये.

Aparo bhikkhu purimanayeneva dūtena pucchito ‘‘natthamhākaṃ kappiyakārako’’ti vadati, tadañño samīpe ṭhito sutvā ‘‘āhara bho ahaṃ ayyassa cīvaraṃ cetāpetvā dassāmī’’ti vadati. Dūto ‘‘handa bho dadeyyāsī’’ti tassa hatthe datvā bhikkhussa anārocetvāva gacchati, ayaṃ mukhavevaṭikakappiyakārako. Aparo bhikkhuno upaṭṭhākassa vā aññassa vā hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ dadeyyāsī’’ti ettova pakkamati, ayaṃ parammukhakappiyakārakoti ime dve aniddiṭṭhakappiyakārakā nāma. Etesu aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbaṃ. Sace sayameva cīvaraṃ ānetvā dadanti, gahetabbaṃ. No ce, kiñci na vattabbā. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyyā’’ti sayaṃ āharitvāpi piṇḍapātādīnaṃ atthāya dadantesupi eseva nayo. Na kevalañca attanoyeva atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭati, sacepi koci jātarūparajataṃ ānetvā ‘‘idaṃ saṅghassa dammi, ārāmaṃ vā karotha cetiyaṃ vā bhojanasālādīnaṃ vā aññatara’’nti vadati, idampi sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. Yassa kassaci hi aññassatthāya sampaṭicchantassa dukkaṭaṃ hotīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

दुसऱ्या एका भिक्खूला पूर्वीच्याच पद्धतीने दूताने विचारले असता, तो "आमचा कोणी कप्पियकारक नाही" असे सांगतो. तेव्हा जवळच उभा असलेला दुसरा कोणीतरी हे ऐकून म्हणतो, "हे पहा मित्रा, ते धन इकडे आण, मी आर्यांसाठी चीवर खरेदी करून देईन." दूत "हे घे मित्रा, तू हे देऊन टाक" असे म्हणून त्याच्या हातात धन देतो आणि भिक्खूला न सांगताच निघून जातो. हा 'मुखवेवटिक-कप्पियकारक' होय. दुसरा कोणी दूत भिक्खूच्या उपस्थायकाच्या किंवा इतर कोणाच्या हातात अकल्पिय वस्तू देऊन "थेरांना चीवर द्यावे" असे म्हणून तिथूनच निघून जातो. हा 'परम्मुख-कप्पियकारक' होय. हे दोन्ही 'अनिर्दिष्ट कप्पियकारक' म्हणून ओळखले जातात. यांच्या बाबतीत नातेवाईक नसलेल्या आणि निमंत्रण न दिलेल्या लोकांप्रमाणेच आचरण करावे. जर त्यांनी स्वतःहून चीवर आणून दिले, तर ते ग्रहण करावे. जर दिले नाही, तर त्यांना काहीही बोलू नये. 'दूताने चीवर खरेदीचे मूल्य पाठवावे' हे केवळ उपदेशात्मक विधान आहे. स्वतः आणून पिंडपातादींच्या उद्देशाने देणाऱ्यांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. आणि केवळ स्वतःच्याच फायद्यासाठी ते स्वीकारणे अयोग्य आहे असे नाही, तर जर कोणी जातरूप-रजत आणून "हे मी संघाला देतो, यातून आराम बनवा किंवा चेतिय बनवा किंवा भोजनशाळा इत्यादींपैकी काहीतरी बनवा" असे म्हटले, तरीही हे स्वीकारणे अयोग्यच आहे. कारण दुसऱ्या कोणाच्याही फायद्यासाठी ते स्वीकारणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते, असे महापंचरीमध्ये म्हटले आहे.

Sace [Pg.257] pana ‘‘nayidaṃ bhikkhūnaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti paṭikkhitte ‘‘vaḍḍhakīnaṃ vā kammakarānaṃ vā hatthe bhavissati, kevalaṃ tumhe sukatadukkaṭaṃ jānāthā’’ti vatvā tesaṃ hatthe datvā pakkamati, vaṭṭati. Athāpi ‘‘mama manussānaṃ hatthe bhavissati mayhameva vā hatthe bhavissati, kevalaṃ tumhe yaṃ yassa dātabbaṃ, tadatthāya peseyyāthā’’ti vadati, evampi vaṭṭati.

पण जर "हे भिक्खूंनी स्वीकारणे योग्य नाही" असे म्हणून नाकारले असता, "हे सुतार किंवा कामगारांच्या हातात राहील, तुम्ही केवळ काम चांगले झाले की वाईट झाले एवढेच पहावे" असे म्हणून त्यांच्या हातात देऊन निघून गेला, तर ते योग्य आहे. तसेच जर तो म्हणाला, "हे माझ्या माणसांच्या हातात राहील किंवा माझ्याच हातात राहील, तुम्ही केवळ ज्याला जे द्यायचे आहे, त्याच्यासाठी ते पाठवावे," तरीही ते योग्य आहे.

Sace pana saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā puggalaṃ vā anāmasitvā ‘‘idaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ cetiyassa dema, vihārassa dema, navakammassa demā’’ti vadanti, paṭikkhipituṃ na vaṭṭati. ‘‘Ime idaṃ bhaṇantī’’ti kappiyakārakānaṃ ācikkhitabbaṃ. ‘‘Cetiyādīnaṃ atthāya tumhe gahetvā ṭhapethā’’ti vuttena pana ‘‘amhākaṃ gahetuṃ na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbaṃ.

पण जर संघ, गण किंवा पुद्गल यांचा उल्लेख न करता, "हे सुवर्ण-धन आम्ही चेतियसाठी देत आहोत, विहारासाठी देत आहोत, नवकम्मासाठी देत आहोत" असे ते म्हणत असतील, तर ते नाकारणे योग्य नाही. "हे लोक असे म्हणत आहेत" असे कप्पियकारकांना सांगावे. परंतु, "चेतिय इत्यादींच्या उद्देशाने तुम्ही हे घेऊन ठेवावे" असे सांगितले असता, "आम्हाला हे ग्रहण करणे योग्य नाही" असे म्हणून ते नाकारले पाहिजे.

Sace pana koci bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ānetvā ‘‘idaṃ saṅghassa dammi, cattāro paccaye paribhuñjathā’’ti vadati, taṃ ce saṅgho sampaṭicchati, paṭiggahaṇepi paribhogepi āpatti. Tatra ce eko bhikkhu ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, upāsako ca ‘‘yadi na kappati, mayhameva bhavissatī’’ti gacchati. So bhikkhu ‘‘tayā saṅghassa lābhantarāyo kato’’ti na kenaci kiñci vattabbo. Yo hi taṃ codeti, sveva sāpattiko hoti, tena pana ekena bahū anāpattikā katā. Sace pana bhikkhūhi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitte ‘‘kappiyakārakānaṃ vā hatthe bhavissati, mama purisānaṃ vā mayhaṃ vā hatthe bhavissati, kevalaṃ tumhe paccaye paribhuñjathā’’ti vadati, vaṭṭati.

पण जर कोणी पुष्कळ सुवर्ण-धन आणून "हे मी संघाला देतो, तुम्ही चार प्रत्यय उपभोगावेत" असे म्हणतो, आणि जर संघाने ते स्वीकारले, तर ते ग्रहण करण्यात आणि उपभोगण्यातही आपत्ती होते. त्यात जर एका भिक्खूने "हे कप्पिय नाही" असे म्हणून नाकारले, आणि उपासक "जर हे कप्पिय नसेल, तर हे माझ्याकडेच राहील" असे म्हणून निघून गेला, तर त्या भिक्खूला "तू संघाच्या लाभाचा अंतराय केलास" असे कोणीही काही बोलू नये. कारण जो कोणी त्याला दोष देतो, तो स्वतःच आपत्तीयुक्त होतो. परंतु, त्या एका भिक्खूने अनेकांना अनापत्तीयुक्त केले आहे. पण जर भिक्खूंनी "हे योग्य नाही" असे म्हणून नाकारले असता, "हे कप्पियकारकांच्या हातात राहील, किंवा माझ्या माणसांच्या हातात किंवा माझ्याच हातात राहील, तुम्ही केवळ प्रत्ययांचा उपभोग घ्यावा" असे म्हणतो, तर ते योग्य आहे.

Catupaccayatthāya ca dinnaṃ yena yena paccayena attho hoti, tadatthaṃ upanetabbaṃ, cīvaratthāya dinnaṃ cīvareyeva upanetabbaṃ. Sace cīvarena tādiso attho natthi, piṇḍapātādīhi saṅgho kilamati, saṅghasuṭṭhutāya apaloketvā tadatthāyapi upanetabbaṃ. Esa nayo piṇḍapātagilānapaccayatthāya dinnepi, senāsanatthāya dinnaṃ pana senāsanassa garubhaṇḍattā senāsaneyeva upanetabbaṃ. Sace pana bhikkhūsu senāsanaṃ chaḍḍetvā gatesu senāsanaṃ vinassati, īdise kāle senāsanaṃ vissajjetvāpi bhikkhūnaṃ paribhogo anuññāto, tasmā senāsanajagganatthaṃ mūlacchejjaṃ akatvā yāpanamattaṃ paribhuñjitabbaṃ.

आणि चार प्रत्ययांच्या उद्देशाने दिलेले धन ज्या ज्या प्रत्ययाची गरज असेल, त्यासाठीच उपयोगात आणले पाहिजे. चीवरासाठी दिलेले धन चीवरासाठीच उपयोगात आणले पाहिजे. जर चीवराची तशी गरज नसेल आणि पिंडपातादींच्या अभावामुळे संघ कष्ट सोसत असेल, तर संघाच्या संमतीने त्या उद्देशासाठीही ते उपयोगात आणले जाऊ शकते. हाच नियम पिंडपात आणि ग्लानप्रत्यय यासाठी दिलेल्या धनाच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु, सेनासनासाठी दिलेले धन सेनासनाच्या गरूभांड स्वरूपामुळे सेनासनासाठीच उपयोगात आणले पाहिजे. पण जर भिक्खू सेनासन सोडून निघून गेले असता सेनासन नष्ट होत असेल, तर अशा वेळी सेनासनाचा त्याग करूनही भिक्खूंना उपभोग घेण्याची अनुमती आहे. म्हणून, सेनासनाच्या रक्षणासाठी मूळ भांडवल नष्ट न करता, केवळ निर्वाहापुरता त्याचा उपभोग घेतला पाहिजे.

Na [Pg.258] kevalañca hiraññasuvaṇṇameva, aññampi khettavatthādi akappiyaṃ na sampaṭicchitabbaṃ. Sace hi koci ‘‘mayhaṃ tisassasampādanakaṃ mahātaḷākaṃ atthi, taṃ saṅghassa dammī’’ti vadati, taṃ ce saṅgho sampaṭicchati, paṭiggahaṇepi paribhogepi āpattiyeva. Yo pana taṃ paṭikkhipati, so purimanayeneva na kenaci kiñci vattabbo. Yo hi taṃ codeti, sveva sāpattiko hoti, tena pana ekena bahū anāpattikā katā.

आणि केवळ सुवर्ण-धनच नव्हे, तर शेत-जमीन इत्यादी इतर अकल्पिय वस्तू देखील स्वीकारू नयेत. कारण जर कोणी म्हणाला, "माझे तीन प्रकारची पिके देणारे एक मोठे तळे आहे, ते मी संघाला देतो," आणि जर संघाने ते स्वीकारले, तर ते ग्रहण करण्यात आणि उपभोगण्यातही आपत्तीच होते. परंतु, जो कोणी ते नाकारतो, त्याला पूर्वीच्याच पद्धतीने कोणीही काही बोलू नये. कारण जो त्याला दोष देतो, तो स्वतःच आपत्तीयुक्त होतो. परंतु, त्या एका भिक्खूने अनेकांना अनापत्तीयुक्त केले आहे.

Yo pana ‘‘tādisaṃyeva taḷākaṃ dammī’’ti vatvā bhikkhūhi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitto vadati ‘‘asukañca asukañca saṅghassa taḷākaṃ atthi, taṃ kathaṃ vaṭṭatī’’ti. So vattabbo – ‘‘kappiyaṃ katvā dinnaṃ bhavissatī’’ti. Kathaṃ dinnaṃ kappiyaṃ hotīti? ‘‘Cattāro paccaye paribhuñjathā’’ti vatvā dinnanti. So sace ‘‘sādhu, bhante, cattāro paccaye saṅgho paribhuñjatū’’ti deti, vaṭṭati. Athāpi ‘‘taḷākaṃ gaṇhathā’’ti vatvā ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitto ‘‘kappiyakārako atthī’’ti pucchitvā ‘‘natthī’’ti vutte ‘‘idaṃ asuko nāma vicāressati, asukassa vā hatthe, mayhaṃ vā hatthe bhavissati, saṅgho kappiyabhaṇḍaṃ paribhuñjatū’’ti vadati, vaṭṭati. Sacepi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitto ‘‘udakaṃ paribhuñjissati, bhaṇḍakaṃ dhovissati, migapakkhino pivissantī’’ti vadati, evampi vaṭṭati. Athāpi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitto vadati ‘‘kappiyasīsena gaṇhathā’’ti. ‘‘Sādhu, upāsaka, saṅgho pānīyaṃ pivissati, bhaṇḍakaṃ dhovissati, migapakkhino pivissantī’’ti vatvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.

पण जो कोणी 'मी तसलेच तळे (संघाला) देतो' असे म्हणून भिक्खूंनी 'हे कल्पत नाही (योग्य नाही)' असे नाकारले असता विचारतो, 'संघाकडे अमुक आणि अमुक तळे आहे, ते कसे कल्पते?' त्याला असे सांगावे की, 'ते कल्पिय (विहित) करून दिलेले असेल.' 'कसे दिलेले कल्पिय होते?' 'चार प्रत्ययांचा (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य यांचा) उपभोग घ्या' असे सांगून दिलेले कल्पिय होते. जर तो 'ठीक आहे, भंते, संघाने चार प्रत्ययांचा उपभोग घ्यावा' असे म्हणून दान देतो, तर ते कल्पते. किंवा 'तळे स्वीकारा' असे म्हटल्यावर 'कल्पत नाही' म्हणून नाकारले असता, 'कोणी कल्पियकारक (विहित व्यवस्थापक) आहे का?' असे विचारून 'नाही' असे उत्तर मिळाल्यावर जर तो म्हणतो, 'याचे नियोजन अमुक नावाचा व्यक्ती करेल, किंवा ते अमुकच्या ताब्यात असेल, किंवा माझ्या ताब्यात असेल, संघाने कल्पिय वस्तूंचा उपभोग घ्यावा', तर ते कल्पते. जर 'कल्पत नाही' असे नाकारले असता तो म्हणतो, '(संघ) पाण्याचा उपभोग घेईल, वस्त्रे/वस्तू धुवेल, पशू-पक्षी पाणी पितील', तरीही ते कल्पते. किंवा 'कल्पत नाही' असे नाकारले असता तो म्हणतो, 'कल्पिय पद्धतीने (कप्पियसीसेन) याचा स्वीकार करा', तेव्हा 'ठीक आहे, उपासका, संघ पाणी पिईल, वस्त्रे धुवेल, पशू-पक्षी पाणी पितील' असे म्हणून त्याचा उपभोग घेणे कल्पते.

Athāpi ‘‘mama taḷākaṃ vā pokkharaṇiṃ vā saṅghassa dammī’’ti ‘‘vutte, sādhu, upāsaka, saṅgho pānīyaṃ pivissatī’’tiādīni vatvā paribhuñjituṃ vaṭṭatiyeva. Yadi pana bhikkhūhi hatthakammaṃ yācitvā sahatthena ca kappiyapathaviṃ khanitvā udakaparibhogatthāya taḷākaṃ kāritaṃ hoti, taṃ ce nissāya sassaṃ nipphādetvā manussā vihāre kappiyabhaṇḍaṃ denti, vaṭṭati. Atha manussā eva saṅghassa upakāratthāya saṅghikabhūmiṃ khanitvā taṃ nissāya nipphannasassato kappiyabhaṇḍaṃ denti, evampi vaṭṭati. ‘‘Amhākaṃ ekaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapethā’’ti vutte ca ṭhapetumpi labbhati. Atha pana te manussā rājabalinā upaddutā pakkamanti, aññe paṭipajjanti, na ca bhikkhūnaṃ kiñci denti, udakaṃ vāretuṃ labbhati. Tañca kho kasikammakāleyeva, na sassakāle. Sace te vadanti ‘‘nanu, bhante, pubbepi manussā imaṃ nissāya sassaṃ akaṃsū’’ti[Pg.259]. Tato vattabbā – ‘‘te saṅghassa imañca imañca upakāraṃ akaṃsu, idañcidañca kappiyabhaṇḍaṃ adaṃsū’’ti. Sace vadanti – ‘‘mayampi dassāmā’’ti, evampi vaṭṭati.

किंवा 'मी माझे तळे किंवा पुष्करणी संघाला देतो' असे म्हटले असता, 'ठीक आहे, उपासका, संघ पाणी पिईल' इत्यादी बोलून त्याचा उपभोग घेणे कल्पतेच. पण जर भिक्खूंनी शारीरिक श्रम मागून आणि स्वतःच्या हाताने कल्पिय जमीन खणून पाण्याचा उपभोग घेण्यासाठी तळे तयार केले असेल, आणि त्यावर अवलंबून पीक काढून लोक विहारात कल्पिय वस्तू देत असतील, तर ते कल्पते. किंवा लोकांनीच संघाच्या उपकारासाठी सांघिक जमीन खणून, त्यावर अवलंबून पिकवलेल्या धान्यातून कल्पिय वस्तू दिली, तरीही ते कल्पते. 'आमच्यासाठी एक कल्पियकारक नियुक्त करा' असे म्हटले असता, (कल्पियकारक) नियुक्त करण्याचीही अनुमती आहे. पण जर ते लोक राजाच्या कराच्या त्रासामुळे निघून गेले, आणि इतर लोक ती जमीन ताब्यात घेतात व भिक्खूंना काहीही देत नाहीत, तर पाणी रोखण्याची अनुमती आहे. आणि ते देखील केवळ नांगरणीच्या वेळीच, पीक तयार होण्याच्या वेळी नाही. जर ते म्हणतात, 'भंते, पूर्वीच्या लोकांनीही यावर अवलंबून पीक घेतले होते ना?' तेव्हा त्यांना सांगावे, 'त्यांनी संघाला हा आणि हा उपकार केला होता, आणि ही व ही कल्पिय वस्तू दिली होती.' जर ते म्हणतात, 'आम्हीही देऊ', तर ते कल्पते.

Sace pana koci abyatto akappiyavohārena taḷākaṃ paṭiggaṇhāti vā kāreti vā, taṃ bhikkhūhi na paribhuñjitabbaṃ, taṃ nissāya laddhaṃ kappiyabhaṇḍampi akappiyameva. Sace bhikkhūhi pariccattabhāvaṃ ñatvā sāmiko vā tassa puttadhītaro vā añño vā koci vaṃse uppanno puna kappiyavohārena deti, vaṭṭati. Pacchinne kulavaṃse yo tassa janapadassa sāmiko, so acchinditvā puna deti, cittalapabbate bhikkhunā nīhaṭaudakavāhakaṃ aḷanāgarājamahesī viya, evampi vaṭṭati.

पण जर कोणी अविद्वान (विनयात अकुशल) भिक्खू अकल्पिय व्यवहाराने तळे स्वीकारतो किंवा तयार करवून घेतो, तर भिक्खूंनी त्याचा उपभोग घेऊ नये; त्यावर अवलंबून मिळालेली कल्पिय वस्तू देखील अकल्पियच ठरते. जर भिक्खूंनी त्याचा त्याग केला आहे हे जाणून, मूळ मालक किंवा त्याचे पुत्र-पुत्री किंवा त्याच्या वंशात जन्मलेला इतर कोणी पुन्हा कल्पिय व्यवहाराने ते दान देतो, तर ते कल्पते. कुळवंश नष्ट झाल्यावर जो त्या जनपदाचा स्वामी असेल, तो ते स्वतःच्या ताब्यात घेऊन पुन्हा दान देतो—जसे चित्तल पर्वतावर भिक्खूने तयार केलेल्या पाण्याच्या कालव्याला अळनाग राजाच्या महाराणीने स्वतःच्या ताब्यात घेऊन पुन्हा दान दिले होते—तरीही ते कल्पते.

Kappiyavohārepi udakavasena paṭiggahitataḷāke suddhacittānaṃ mattikuddharaṇapāḷibandhanādīni ca kātuṃ vaṭṭati. Taṃ nissāya pana sassaṃ karonte disvā kappiyakārakaṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭati. Yadi te sayameva kappiyabhaṇḍaṃ denti, gahetabbaṃ. No ce denti, na codetabbaṃ, na sāretabbaṃ. Paccayavasena paṭiggahitataḷāke kappiyakārakaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Mattikuddharaṇapāḷibandhanādīni pana kātuṃ na vaṭṭati. Sace kappiyakārakā sayameva karonti, vaṭṭati. Abyattena pana lajjibhikkhunā kārāpitesu kiñcāpi paṭiggahaṇe kappiyaṃ, bhikkhussa payogapaccayā uppannena missakattā visagatapiṇḍapāto viya akappiyamaṃsarasamissakabhojanaṃ viya ca dubbinibbhogaṃ hoti, sabbesaṃ akappiyameva.

कल्पिय व्यवहारातही, पाण्याच्या उद्देशाने स्वीकारलेल्या तळ्यात, शुद्ध चित्त असलेल्या भिक्खूंना माती काढणे, बांध घालणे इत्यादी कामे करणे कल्पते. पण त्यावर अवलंबून शेती करणाऱ्यांना पाहून कल्पियकारक नियुक्त करणे कल्पत नाही. जर ते स्वतःहून कल्पिय वस्तू देतात, तर ती स्वीकारावी. जर ते देत नसतील, तर त्यांना मागणी करू नये आणि आठवणही करून देऊ नये. प्रत्ययाच्या उद्देशाने स्वीकारलेल्या तळ्यात कल्पियकारक नियुक्त करणे कल्पते. पण माती काढणे, बांध घालणे इत्यादी कामे करणे कल्पत नाही. जर कल्पियकारक स्वतःहून ती कामे करतात, तर ते कल्पते. पण जर एखाद्या अविद्वान लज्जी भिक्खूने ती कामे करवून घेतली असतील, तर जरी स्वीकारताना ते कल्पिय होते, तरीही भिक्खूच्या प्रयत्नामुळे निर्माण झालेल्या पाण्याशी ते मिश्रित झाल्यामुळे, विष मिसळलेल्या पिंडपाताप्रमाणे किंवा अकल्पिय मांसाच्या रसाने मिश्रित झालेल्या भोजनाप्रमाणे ते वेगळे न करता येण्याजोगे होते; म्हणून ते सर्वांसाठी अकल्पियच ठरते.

Sace pana ‘‘udakassa okāso atthi, taḷākassa pāḷi thirā, yathā bahuṃ udakaṃ gaṇhāti, evaṃ karohi, tīrasamīpe udakaṃ karohī’’ti evaṃ udakameva vicāreti, vaṭṭati. Uddhane aggiṃ na pātenti, ‘‘udakakammaṃ labbhatu upāsakā’’ti vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Sassaṃ katvā āharathā’’ti vattuṃ pana na vaṭṭati. Sace pana taḷāke atibahuṃ udakaṃ disvā passato vā piṭṭhito vā mātikaṃ nīharāpeti, vanaṃ chindāpetvā kedāre kārāpeti, porāṇakedāresu vā pakatibhāgaṃ aggahetvā atirekaṃ gaṇhāti, navasasse vā akālasasse vā aparicchinnabhāge ‘‘ettake kahāpaṇe dethā’’ti kahāpaṇe uṭṭhāpeti, sabbesaṃ akappiyaṃ.

पण जर 'पाण्यासाठी जागा आहे, तळ्याचा बांध मजबूत आहे, ज्याने जास्त पाणी साठेल असे कर, काठाजवळ पाणी साठव' अशा प्रकारे केवळ पाण्याचेच नियोजन करतो, तर ते कल्पते. 'चुलीत अग्नी टाकू नका, उपासकांनो, पाण्याचे काम होऊ द्या' असे म्हणणे कल्पते. पण 'शेती करून धान्य घेऊन या' असे म्हणणे कल्पत नाही. पण जर तळ्यात खूप पाणी पाहून, बाजूने किंवा मागून कालवा काढायला लावतो, जंगल तोडून शेतजमीन तयार करायला लावतो, किंवा जुन्या शेतजमिनीतून नेहमीचा हिस्सा न घेता अतिरिक्त हिस्सा घेतो, किंवा नवीन पिकाच्या किंवा अकाली पिकाच्या अनिश्चित हिश्श्याबद्दल 'एवढे कहापण द्या' असे म्हणून कहापण गोळा करतो, तर ते सर्वांसाठी अकल्पिय ठरते.

Yo [Pg.260] pana ‘‘kassatha vapathā’’ti avatvā ‘‘ettakāya bhūmiyā, ettako nāma bhāgo’’ti evaṃ bhūmiṃ vā patiṭṭhapeti, ‘‘ettake bhūmibhāge amhehi sassaṃ kataṃ, ettakaṃ nāma bhāgaṃ gaṇhathā’’ti vadantesu kassakesu bhūmippamāṇaggahaṇatthaṃ rajjuyā vā daṇḍena vā mināti, khale vā ṭhatvā rakkhati, khalato vā nīharāpeti, koṭṭhāgāre vā paṭisāmeti, tasseva taṃ akappiyaṃ.

पण जो भिक्खू 'नांगरा, पेरा' असे थेट न सांगता, 'एवढ्या जमिनीचा एवढा हिस्सा आहे' अशा प्रकारे जमीन निश्चित करतो, आणि 'एवढ्या जमिनीवर आम्ही शेती केली आहे, एवढा हिस्सा स्वीकारा' असे शेतकरी म्हणत असताना, जमिनीचे मोजमाप घेण्यासाठी दोरीने किंवा काठीने मोजतो, किंवा खळ्यावर उभे राहून राखण करतो, किंवा खळ्यातून धान्य बाहेर काढायला लावतो, किंवा कोठारात साठवून ठेवतो, तर ते केवळ त्याच भिक्खूसाठी अकल्पिय ठरते.

Sace kassakā kahāpaṇe āharitvā ‘‘ime saṅghassa āhaṭā’’ti vadanti, aññataro ca bhikkhu ‘‘na saṅgho kahāpaṇe khādatī’’ti saññāya ‘‘ettakehi kahāpaṇehi sāṭake āhara, ettakehi yāguādīni sampādehī’’ti vadati. Yaṃ te āharanti, sabbesaṃ akappiyaṃ. Kasmā? Kahāpaṇānaṃ vicāritattā.

जर शेतकरी कहापण आणून 'हे संघासाठी आणले आहेत' असे म्हणतात, आणि एखादा भिक्खू 'संघ कहापण खात नाही' या समजुतीने, 'एवढ्या कहापणांचे वस्त्र घेऊन या, एवढ्या कहापणांची पेज इत्यादी तयार करा' असे सांगतो, तर ते जे काही आणतात, ते सर्वांसाठी अकल्पिय ठरते. कारण काय? कहापणांचे नियोजन केल्यामुळे.

Sace dhaññaṃ āharitvā idaṃ saṅghassa āhaṭanti vadanti, aññataro ca bhikkhu purimanayeneva ‘‘ettakehi vīhīhi idañcidañca āharathā’’ti vadati. Yaṃ te āharanti, tasseva akappiyaṃ. Kasmā? Dhaññassa vicāritattā.

जर शेतकरी धान्य आणून 'हे संघासाठी आणले आहे' असे म्हणतात, आणि एखादा भिक्खू पूर्वीच्याच पद्धतीने, 'एवढ्या धान्याने हे आणि हे घेऊन या' असे सांगतो, तर ते जे काही आणतात, ते केवळ त्याच भिक्खूसाठी अकल्पिय ठरते. कारण काय? धान्याचे नियोजन केल्यामुळे.

Sace taṇḍulaṃ vā aparaṇṇaṃ vā āharitvā ‘‘idaṃ saṅghassa āhaṭa’’nti vadanti, aññataro ca bhikkhu purimanayeneva ‘‘ettakehi taṇḍulehi idañcidañca āharathā’’ti vadati. Yaṃ te āharanti, sabbesaṃ kappiyaṃ. Kasmā? Kappiyānaṃ taṇḍulādīnaṃ vicāritattā. Kayavikkayepi anāpatti, kappiyakārakassa ācikkhitattā.

जर तांदूळ किंवा कडधान्य आणून 'हे संघासाठी आणले आहे' असे म्हटले, आणि एखाद्या भिक्खूने पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'एवढ्या तांदळाच्या बदल्यात हे आणि हे घेऊन या' असे सांगितले, तर ते जे काही आणतात, ते सर्वांसाठी कप्पिय (योग्य) ठरते. ते कशामुळे? कारण कप्पिय असलेल्या तांदूळ इत्यादींचे नियोजन केले गेले आहे. खरेदी-विक्रीच्या (कयविक्कय) बाबतीतही आपत्ती येत नाही, कारण कप्पियकारकाला (तसे करण्यास) सांगितले गेले आहे.

Pubbe pana cittalapabbate eko bhikkhu catusāladvāre ‘‘aho vata sve saṅghassa ettakappamāṇe pūve paceyyu’’nti ārāmikānaṃ saññājananatthaṃ bhūmiyaṃ maṇḍalaṃ akāsi, taṃ disvā cheko ārāmiko tatheva katvā dutiyadivase bheriyā ākoṭitāya sannipatite saṅghe pūvaṃ gahetvā saṅghattheraṃ āha – ‘‘bhante, amhehi ito pubbe neva pitūnaṃ na pitāmahānaṃ evarūpaṃ sutapubbaṃ, ekena ayyena catussāladvāre pūvatthāya saññā katā, ito dāni pabhuti ayyā attano attano cittānurūpaṃ vadantu, amhākampi phāsuvihāro bhavissatī’’ti. Mahāthero tatova nivatti, ekabhikkhunāpi pūvo na gahito. Evaṃ pubbe tatruppādampi na paribhuñjiṃsu. Tasmā –

पूर्वी चित्तलपब्बत (चित्तल पर्वत) येथे एक भिक्खू चतुःशाल (चार दरवाजे असलेल्या भोजनशाळेच्या) दारापाशी 'उद्या संघासाठी एवढ्या प्रमाणात पुवे (गोड वडे) तयार केले तर किती बरे होईल!' असा विचार करून, आरामीकांमध्ये (उद्यान रक्षकांमध्ये) संकेत निर्माण करण्यासाठी जमिनीवर एक वर्तुळ (मंडळ) काढले. ते पाहून एका चतुर आरामीकाने तसेच केले. दुसऱ्या दिवशी जेव्हा नगारा वाजवून संघ एकत्रित झाला, तेव्हा त्याने तो पुवा घेऊन संघस्थविरांना म्हटले—'भंते, आम्ही यापूर्वी आमच्या वडिलांकडून किंवा आजोबांकडून असे कधी ऐकले नव्हते. एका आर्याने चतुःशाल दारापाशी पुव्यासाठी संकेत केला होता. आता आजपासून आर्यांनी आपापल्या इच्छेनुसार सांगावे, जेणेकरून आमचेही सुख-विहार (सुखकारक वास्तव्य) होईल.' महास्थविरांनी तिथूनच माघार घेतली, आणि एकाही भिक्खूने तो पुवा स्वीकारला नाही. अशा प्रकारे, पूर्वी त्या विहारात उत्पन्न झालेल्या वस्तूचाही त्यांनी उपभोग घेतला नाही. म्हणून—

Sallekhaṃ [Pg.261] accajantena, appamattena bhikkhunā;

Kappiyepi na kātabbā, āmisatthāya lolatāti.

सल्लेख (अल्पेच्छता व संयम) न सोडणाऱ्या आणि अप्रमत्त राहणाऱ्या भिक्खूने कप्पिय (योग्य) गोष्टींच्या बाबतीतही आमिषाच्या (भोगाच्या) इच्छेने लोलुपता दाखवू नये.

Yo cāyaṃ taḷāke vutto, pokkharaṇī-udakavāhakamātikādīsupi eseva nayo.

तलावाच्या बाबतीत जो निर्णय सांगितला आहे, तोच निर्णय पुष्करणी (तळी), पाण्याचे पाट, कालवे इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

Pubbaṇṇāparaṇṇaucchuphalāphalādīnaṃ viruhanaṭṭhānaṃ yaṃ kiñci khettaṃ vā vatthuṃ vā dammīti vuttepi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitvā taḷāke vuttanayeneva yadā kappiyavohārena ‘‘catupaccayaparibhogatthāya dammī’’ti vadati, tadā sampaṭicchitabbaṃ, ‘‘vanaṃ dammi, araññaṃ dammī’’ti vutte pana vaṭṭati. Sace manussā bhikkhūhi anāṇattāyeva tattha rukkhe chinditvā aparaṇṇādīni sampādetvā bhikkhūnaṃ bhāgaṃ denti, vaṭṭati; adentā na codetabbā. Sace kenacideva antarāyena tesu pakkantesu aññe karonti, na ca bhikkhūnaṃ kiñci denti, te vāretabbā. Sace vadanti – ‘‘nanu, bhante, pubbepi manussā idha sassāni akaṃsū’’ti, tato te vattabbā – ‘‘te saṅghassa idañcidañca kappiyabhaṇḍaṃ adaṃsū’’ti. Sace vadanti – ‘‘mayampi dassāmā’’ti evaṃ vaṭṭati.

धान्य, कडधान्य, ऊस, फळे इत्यादींच्या वाढीचे ठिकाण असलेले कोणतेही शेत किंवा जमीन 'मी दान देतो' असे म्हटले तरी 'हे योग्य नाही' असे म्हणून ते नाकारावे. तलावाच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच जेव्हा कप्पिय व्यवहाराने (योग्य शब्दांत) 'चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) उपभोगासाठी मी देतो' असे म्हटले जाते, तेव्हाच ते स्वीकारावे. परंतु 'मी वन देतो, मी अरण्य देतो' असे म्हटले असता ते स्वीकारणे योग्य ठरते. जर लोकांनी भिक्खूंच्या सांगण्याशिवायच तेथील झाडे तोडून, कडधान्य इत्यादी तयार करून भिक्खूंना त्यांचा वाटा दिला, तर ते योग्य आहे; न दिल्यास त्यांना भाग मागू नये (तगादा लावू नये). जर काही संकटामुळे ते लोक निघून गेले आणि इतर लोक तिथे शेती करू लागले, आणि ते भिक्खूंना काहीच देत नसतील, तर त्यांना रोखावे. जर त्यांनी विचारले—'भंते, पूर्वीही लोकांनी येथे पिके घेतली होती ना?' तर त्यांना सांगावे—'त्यांनी संघाला हे आणि हे कप्पिय साहित्य दिले होते.' जर ते म्हणाले—'आम्हीही देऊ,' तर ते योग्य ठरते.

Kañci sassuṭṭhānakaṃ bhūmippadesaṃ sandhāya ‘‘sīmaṃ demā’’ti vadanti, vaṭṭati. Sīmā paricchedanatthaṃ pana thambhā vā pāsāṇā vā sayaṃ na ṭhapetabbā. Kasmā? Bhūmi nāma anagghā appakenāpi pārājiko bhaveyya, ārāmikānaṃ pana vattabbaṃ – ‘‘iminā ṭhānena amhākaṃ sīmā gatā’’ti. Sacepi hi te adhikaṃ gaṇhanti, pariyāyena kathitattā anāpatti. Yadi pana rājarājamahāmattādayo sayameva thambhe ṭhapāpetvā ‘‘cattāro paccaye paribhuñjathā’’ti denti, vaṭṭatiyeva.

धान्य पिकणाऱ्या एखाद्या जमिनीच्या भागाचा संदर्भ देऊन 'आम्ही सीमा (दान) देतो' असे म्हटले तर ते योग्य ठरते. परंतु सीमेच्या निश्चितीसाठी खांब किंवा दगड स्वतः लावू नयेत. कशासाठी? कारण जमीन ही अमूल्य असते, अगदी थोड्या जमिनीच्या अपहारामुळेही पाराजिक (संघातून निष्कासन) होऊ शकते. आरामीकांना (उद्यान रक्षकांना) मात्र असे सांगावे—'या जागेवरून आमची सीमा गेली आहे.' जर त्यांनी अधिक जमीन घेतली, तरीही अप्रत्यक्षपणे (पर्यायाने) सांगितल्यामुळे आपत्ती येत नाही. परंतु जर राजे किंवा राजमहामात्र (अधिकारी) इत्यादींनी स्वतःच खांब उभे करून 'चार प्रत्ययांचा उपभोग घ्या' असे म्हणून दान दिले, तर ते पूर्णपणे योग्य ठरते.

Sace koci antosīmāya taḷākaṃ khanati, vihāramajjhena vā mātikaṃ neti, cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇādīni dussanti, vāretabbo. Sace saṅgho kiñci labhitvā āmisagarukatāya na vāreti, eko bhikkhu vāreti, sova bhikkhu issaro. Sace eko bhikkhu na vāreti, ‘‘netha tumhe’’ti tesaṃyeva pakkho hoti, saṅgho vāreti, saṅghova issaro. Saṅghikesu hi kammesu yo dhammakammaṃ karoti, sova issaro. Sace vāriyamānopi karoti, heṭṭhā gahitaṃ paṃsuṃ heṭṭhā pakkhipitvā, upari gahitaṃ paṃsuṃ upari pakkhipitvā pūretabbā.

जर कोणी सीमेच्या आत तलाव खोदत असेल, किंवा विहाराच्या मध्यातून पाण्याचा पाट नेत असेल, ज्यामुळे चैत्य-अंगण, बोधी-अंगण इत्यादींचे नुकसान होत असेल, तर त्याला रोखावे. जर संघाने काही लाभ मिळवून, आमिषाला महत्त्व दिल्यामुळे त्याला रोखले नाही, आणि एका भिक्खूने त्याला रोखले, तर तोच भिक्खू अधिकारी (प्रभावी) ठरतो. जर एका भिक्खूने रोखले नाही आणि 'तुम्ही पाट न्या' असे म्हणून त्यांचाच पक्ष घेतला, तर संघाने त्याला रोखावे, संघच अधिकारी ठरतो. कारण सांघिक कार्यात जो धर्माला अनुसरून कार्य करतो, तोच अधिकारी असतो. जर रोखले असूनही तो खोदकाम करतच राहिला, तर खाली काढलेली माती खाली टाकून आणि वरची माती वर टाकून ते ठिकाण पुन्हा भरून टाकावे.

Sace [Pg.262] koci yathājātameva ucchuṃ vā aparaṇṇaṃ vā alābukumbhaṇḍādikaṃ vā valliphalaṃ dātukāmo ‘‘etaṃ sabbaṃ ucchukhettaṃ aparaṇṇavatthuṃ valliphalāvāṭaṃ dammī’’ti vadati, saha vatthunā parāmaṭṭhattā ‘‘na vaṭṭatī’’ti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘abhilāpamattametaṃ sāmikānaṃyeva hi so bhūmibhāgo tasmā vaṭṭatī’’ti āha.

जर कोणी शेतात नैसर्गिकरीत्या उगवलेला ऊस, कडधान्य किंवा भोपळा, डांगर इत्यादी वेलींवर येणारी फळे देण्याच्या इच्छेने 'मी हे सर्व उसाचे शेत, कडधान्याची जमीन, वेलींच्या फळांचे वाफे देतो' असे म्हणतो, तेव्हा जमिनीसह (वस्तू) स्पर्श केला गेल्यामुळे 'हे योग्य नाही' असे महासुमा स्थविरांनी म्हटले आहे. परंतु महापदुम स्थविरांनी म्हटले आहे की, 'हे केवळ बोलण्याचे एक साधन (अभिलापमात्र) आहे, कारण ती जमीन मालकांचीच राहते, म्हणून हे योग्य आहे.'

‘‘Dāsaṃ dammī’’ti vadati, na vaṭṭati. ‘‘Ārāmikaṃ dammi, veyyāvaccakaraṃ dammi, kappiyakārakaṃ dammī’’ti vutte vaṭṭati. Sace so ārāmiko purebhattampi pacchābhattampi saṅghasseva kammaṃ karoti, sāmaṇerassa viya sabbaṃ bhesajjapaṭijagganampi tassa kātabbaṃ. Sace purebhattameva saṅghassa kammaṃ karoti, pacchābhattaṃ attano kammaṃ karoti, sāyaṃ nivāpo na dātabbo. Yepi pañcadivasavārena vā pakkhavārena vā saṅghassa kammaṃ katvā sesakāle attano kammaṃ karonti, tesampi karaṇakāleyeva bhattañca nivāpo ca dātabbo. Sace saṅghassa kammaṃ natthi, attanoyeva kammaṃ katvā jīvanti, te ce hatthakammamūlaṃ ānetvā denti, gahetabbaṃ. No ce denti, na kiñci vattabbā. Yaṃ kiñci rajakadāsampi pesakāradāsampi ārāmikanāmena sampaṭicchituṃ vaṭṭati.

'मी दास (गुलाम) देतो' असे म्हटले तर ते योग्य ठरत नाही. 'मी आरामीक (उद्यान रक्षक) देतो, वैयावच्चकर (सेवा करणारा) देतो, कप्पियकारक देतो' असे म्हटले असता ते योग्य ठरते. जर तो आरामीक दुपारच्या जेवणापूर्वी आणि जेवणानंतरही संघाचेच काम करत असेल, तर एखाद्या सामणेराप्रमाणेच त्याची औषधोपचारासह सर्व काळजी घेतली पाहिजे. जर तो केवळ दुपारच्या जेवणापूर्वी संघाचे काम करतो आणि दुपारनंतर स्वतःचे काम करतो, तर त्याला संध्याकाळचा भत्ता (राशन) देऊ नये. जे लोक पाच दिवसांच्या किंवा पंधरवड्याच्या (पक्ख) पाळीने संघाचे काम करतात आणि उरलेल्या वेळात स्वतःचे काम करतात, त्यांनाही काम करण्याच्या काळातच अन्न आणि भत्ता दिला पाहिजे. जर संघाचे काही काम नसेल आणि ते स्वतःचेच काम करून जगत असतील, आणि त्यांनी आपल्या मजुरीचे पैसे आणून दिले, तर ते स्वीकारावे. जर त्यांनी दिले नाही, तर त्यांना काहीही बोलू नये. धोब्याचा दास किंवा विणकराचा दास असला तरी त्याला 'आरामीक' या नावाने स्वीकारणे योग्य ठरते.

Sace ‘‘gāvo demā’’ti vadanti, ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbā. Imā gāvo kutoti paṇḍitehi pañca gorasaparibhogatthāya dinnāti, ‘‘mayampi pañcagorasaparibhogatthāya demā’’ti vutte vaṭṭati. Ajikādīsupi eseva nayo. ‘‘Hatthiṃ dema, assaṃ mahisaṃ kukkuṭaṃ sūkaraṃ demā’’ti vadanti, sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. Sace keci manussā ‘‘appossukkā, bhante, tumhe hotha, mayaṃ ime gahetvā tumhākaṃ kappiyabhaṇḍaṃ dassāmā’’ti gaṇhanti, vaṭṭati. ‘‘Kukkuṭasūkarā sukhaṃ jīvantū’’ti araññe vissajjetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imaṃ taḷākaṃ, imaṃ khettaṃ, imaṃ vatthuṃ, vihārassa demā’’ti vutte paṭikkhipituṃ na labbhatīti. Sesamettha uttānatthameva.

जर ते 'आम्ही गाई देतो' असे म्हणतात, तर 'हे योग्य नाही' असे म्हणून ते नाकारावे. 'या गाई कुठून आल्या?' असे विचारले असता, विद्वानांनी 'पाच गोरसांच्या (दूध, दही, ताक, लोणी, तूप) उपभोगासाठी दिल्या आहेत' असे सांगावे. 'आम्हीही पाच गोरसांच्या उपभोगासाठी देतो' असे म्हटले असता ते स्वीकारणे योग्य ठरते. शेळ्या इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'आम्ही हत्ती देतो, घोडा, म्हैस, कोंबडी, डुक्कर देतो' असे म्हटले तर ते स्वीकारणे योग्य नाही. जर काही लोक म्हणतात—'भंते, आपण काळजी करू नका (निश्चिंत राहा), आम्ही हे प्राणी घेऊन आपल्याला कप्पिय वस्तू (योग्य साहित्य) देऊ,' आणि ते त्यांना घेऊन जातात, तर ते योग्य ठरते. 'कोंबड्या आणि डुकरे सुखाने जगू देत' असे म्हणून त्यांना जंगलात सोडून देणे योग्य ठरते. 'हा तलाव, हे शेत, ही जमीन आम्ही विहाराला देतो' असे म्हटले असता ते नाकारता येत नाही. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīsu idampi chasamuṭṭhānaṃ kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थानादींच्या बाबतीत, हे देखील सहा समुत्थानांचे, क्रियात्मक (किरिय), संज्ञाविमोक्ष नसलेले (नोसञ्ञाविमोक्ख), अचित्तक, प्रज्ञप्तिवद्य (पण्णत्तिवज्ज - नियमांचे उल्लंघन), कायकर्म व वचीकर्म असलेले, त्रिचित्तक आणि त्रिवेदनात्मक आहे.

Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

राजसिक्खापद-वर्णना समाप्त झाली.

Niṭṭhito cīvaravaggo paṭhamo.

पहिला चीवरवग्ग समाप्त झाला.

2. Kosiyavaggo

२. कोसियवग्ग (कोशिय वर्ग)

1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā

१. कोसियसिक्खापद-वर्णना

542. Tena [Pg.263] samayenāti kosiyasikkhāpadaṃ. Tattha santharitvā kataṃ hotīti same bhūmibhāge kosiyaṃsūni uparūpari santharitvā kañjikādīhi siñcitvā kataṃ hoti. Ekenapi kosiyaṃsunā missitvāti tiṭṭhatu attano rucivasena missitaṃ, sacepi tassa karaṇaṭṭhāne vāto ekaṃ kosiyaṃsuṃ ānetvā pāteti, evampi missetvā katameva hotīti. Sesaṃ uttānatthameva.

५४२. "तेन समयेन..." हे कोसियसिक्खापद आहे. त्यामध्ये "संथरित्वा कतं होति" म्हणजे सपाट जमिनीवर रेशमी धागे (कोसिय-अंशु) एकावर एक पसरवून, कांजी इत्यादी शिंपडून तयार केलेले असते. "एकेनापि कोसियंसुना मिस्सित्वा" म्हणजे: स्वतःच्या इच्छेने मिश्रित केलेले तर राहू द्या, परंतु ते तयार करण्याच्या ठिकाणी जर वाऱ्याने एक जरी रेशमी धागा आणून पाडला, तरीही ते मिश्रित करून बनवलेलेच मानले जाते. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ,

सहा समुत्थानांचे, क्रियात्मक, संज्ञाविमोक्ष नसलेले, अचित्तक, प्रज्ञप्तिवद्य, कायकर्म व वचीकर्म असलेले,

Ticittaṃ, tivedananti.

त्रिचित्तक आणि त्रिवेदनात्मक आहे.

Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

कोसियसिक्खापद-वर्णना समाप्त झाली.

2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā

२. सुद्धकाळक-सिक्खापद-वर्णना

547. Tena samayenāti suddhakāḷakasikkhāpadaṃ. Tattha suddhakāḷakānanti suddhānaṃ kāḷakānaṃ, aññehi amissitakāḷakānanti attho. Sesaṃ uttānatthameva. Samuṭṭhānādīnipi kosiyasikkhāpadasadisānevāti.

५४७. "तेन समयेन..." हे सुद्धकाळकसिक्खापद आहे. त्यामध्ये "सुद्धकाळकानं" म्हणजे शुद्ध काळ्या रंगाचे, म्हणजेच इतर रंगांशी न मिसळलेले केवळ काळे मेंढीचे केस (लोकर), असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. समुत्थान इत्यादी देखील कोसियसिक्खापदासारखेच आहेत.

Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुद्धकाळकसिक्खापद-वर्णना समाप्त झाली.

3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā

३. द्वेभागसिक्खापद-वर्णना

552. Tena samayenāti dvebhāgasikkhāpadaṃ. Tattha ante ādiyitvāti santhatassa ante anuvātaṃ viya dassetvā odātaṃ alliyāpetvā.

५५२. "तेन समयेन..." हे द्वेभागसिक्खापद आहे. त्यामध्ये "अन्ते आदियित्वा" म्हणजे संथताच्या (आसनाच्या) काठावर पांढरी लोकर जोडून, ती एखाद्या काठासारखी (अनुवात) दाखवणे.

Dve bhāgāti dve koṭṭhāsā. Ādātabbāti gahetabbā. Gocariyānanti kapilavaṇṇānaṃ. Dve tulā ādātabbāti catūhi tulāhi kāretukāmaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthato pana yattakehi eḷakalomehi kātukāmo hoti, tesu dve koṭṭhāsā kāḷakānaṃ eko odātānaṃ, eko gocariyānanti idameva dassitaṃ hotīti veditabbaṃ. Sesaṃ uttānatthameva.

"द्वे भागा" म्हणजे दोन भाग (दोन हिस्से). "आदातब्बा" म्हणजे ग्रहण करावे (घ्यावे). "गोचरियानं" म्हणजे तांबूस-पिवळसर किंवा तपकिरी रंगाचे (कपिलवर्ण). "द्वे तुला आदातब्बा" (दोन तुला घ्याव्यात) हे चार तुला वजनाचे आसन बनवू इच्छिणाऱ्या भिक्खूला उद्देशून भगवंतांनी म्हटले आहे. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने, जितक्या लोकरीचे आसन बनवायचे असेल, त्यापैकी दोन भाग काळ्या लोकरीचे, एक भाग पांढऱ्या लोकरीचा आणि एक भाग तपकिरी लोकरीचा घ्यावा—हेच येथे दर्शवले आहे, असे समजावे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīnipi [Pg.264] kosiyasikkhāpadasadisāneva. Kevalaṃ idaṃ ādāya anādāya ca karaṇato kiriyākiriyaṃ veditabbanti.

समुत्थान इत्यादी देखील कोसियसिक्खापदासारखेच आहेत. केवळ, हे (प्रमाण) घेऊन किंवा न घेता बनवल्यामुळे याला 'क्रिया-अक्रिया' (किरियाकिरिय) समजावे.

Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वेभागसिक्खापद-वर्णना समाप्त झाली.

4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā

४. छब्बस्स-सिक्खापद-वर्णना

557. Tena samayenāti chabbassasikkhāpadaṃ. Tattha ūhadantipi ummihantipīti santhatānaṃ upari vaccampi passāvampi karontīti vuttaṃ hoti.

५५७. "तेन समयेन..." हे छब्बस्ससिक्खापद आहे. त्यामध्ये "ऊहदन्तिपि उम्मिहन्तिपि" म्हणजे संथतांवर (आसनांवर) मलमूत्र विसर्जन करतात, असे म्हटले आहे.

Dinnā saṅghena itthannāmassa bhikkhuno santhatasammutīti evaṃ laddhasammutiko bhikkhu yāva rogo na vūpasammati, tāva yaṃ yaṃ ṭhānaṃ gacchati, tattha tattha santhataṃ kātuṃ labhati. Sace arogo hutvā puna mūlabyādhināva gilāno hoti, soyeva parihāro, natthaññaṃ sammutikiccanti phussadevatthero āha. Upatissatthero pana ‘‘so vā byādhi paṭikuppatu, añño vā, ‘sakiṃ gilāno’ti nāmaṃ laddhaṃ laddhameva, puna sammutikiccaṃ natthī’’ti āha.

"दिन्ना संघेन इत्थन्नामस्स भिक्खुनो संथतसम्मुती" म्हणजे: अशा प्रकारे संमती (परवानगी) मिळालेला भिक्खू जोपर्यंत त्याचा आजार बरा होत नाही, तोपर्यंत तो ज्या ज्या ठिकाणी जाईल, तिथे तिथे नवीन संथत (आसन) बनवू शकतो. जर तो निरोगी होऊन पुन्हा त्याच मूळ आजाराने आजारी पडला, तर तीच पहिली संमती त्याचे रक्षण करते, दुसऱ्या कोणत्याही संमतीच्या विधीची आवश्यकता नसते, असे थेर फुस्सदेव म्हणतात. परंतु थेर उपतिस्स म्हणतात की, "तोच आजार पुन्हा उद्भवो किंवा दुसरा कोणताही आजार असो, एकदा 'आजारी' हे नाव (दर्जा) मिळाले की ते मिळालेच, पुन्हा संमतीच्या विधीची गरज नसते."

Orena ce channaṃ vassānanti channaṃ vassānaṃ orimabhāge, antoti attho. Padabhājane pana saṅkhyāmattadassanatthaṃ ‘‘ūnakachabbassānī’’ti vuttaṃ.

"ओरेन चे छन्नं वस्सानं" म्हणजे या बाजूला सहा वर्षांच्या आत, म्हणजेच अंतर्गत, असा अर्थ आहे. परंतु पदभाजनामध्ये केवळ संख्या दर्शवण्यासाठी "ऊनकछब्बस्सानि" (सहा वर्षांपेक्षा कमी) असे म्हटले आहे.

Anāpatti chabbassāni karotīti yadā chabbassāni paripuṇṇāni honti, tadā santhataṃ karoti. Dutiyapadepi ‘‘yadā atirekachabbassāni honti, tadā karotī’’ti evamattho daṭṭhabbo. Na hi so chabbassāni karotīti. Sesaṃ uttānatthameva.

"अनापत्ति छब्बस्सानि करोति" म्हणजे जेव्हा सहा वर्षे पूर्ण होतात, तेव्हा तो संथत बनवतो (तर आपत्ती होत नाही). दुसऱ्या पदातही "जेव्हा सहा वर्षांपेक्षा जास्त काळ होतो, तेव्हा तो बनवतो" असा अर्थ समजावा. कारण तो सहा वर्षांच्या आत बनवत नाही. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīni kosiyasikkhāpadasadisānevāti.

समुत्थान इत्यादी कोसियसिक्खापदासारखेच आहेत.

Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

छब्बस्ससिक्खापद-वर्णना समाप्त झाली.

5. Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā

५. निसीदनसंथत-सिक्खापद-वर्णना

565. Tena samayenāti nisīdanasanthatasikkhāpadaṃ. Tattha icchāmahaṃ bhikkhaveti bhagavā kira taṃ temāsaṃ na kiñci bodhaneyyasattaṃ addasa, tasmā [Pg.265] evamāha. Evaṃ santepi tantivasena dhammadesanā kattabbā siyā. Yasmā panassa etadahosi – ‘‘mayi okāsaṃ kāretvā paṭisallīne bhikkhū adhammikaṃ katikavattaṃ karissanti, taṃ upaseno bhindissati. Ahaṃ tassa pasīditvā bhikkhūnaṃ dassanaṃ anujānissāmi, tato maṃ passitukāmā bahū bhikkhū dhutaṅgāni samādiyissanti, ahañca tehi ujjhitasanthatapaccayā sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti, tasmā evamāha. Evaṃ bahūni hi ettha ānisaṃsānīti.

५६५. "तेन समयेन..." हे निसीदनसंथतसिक्खापद आहे. त्यामध्ये "इच्छामहं भिक्खवे" (भिक्खूंनो, माझी अशी इच्छा आहे) असे भगवंतांनी म्हटले आहे, कारण असे म्हणतात की त्या तीन महिन्यांत भगवंतांना कोणताही बोधप्राप्त होण्यास योग्य (बोधनेय्य) प्राणी दिसला नाही, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. असे असले तरी, धम्मपरंपरेच्या रक्षणासाठी (तंतिवसेन) धम्मोपदेश करणे आवश्यक होते. परंतु भगवंतांच्या मनात असा विचार आला की— "मी एकांतात ध्यानस्थ झाल्यावर भिक्खू अधार्मिक नियम (कतिकवत्त) बनवतील, उपसेन तो नियम मोडून काढेल. मी त्याच्यावर प्रसन्न होऊन भिक्खूंना माझ्या दर्शनाची अनुमती देईन. त्यानंतर माझे दर्शन घेण्याच्या इच्छेने अनेक भिक्खू धुतंगांचे समादान करतील, आणि त्यांनी टाकून दिलेल्या संथतांच्या (आसनांच्या) कारणावरून मी नवीन सिक्खापद प्रज्ञप्त (लागू) करीन," म्हणून त्यांनी असे म्हटले. कारण यामध्ये खरोखरच अनेक फायदे (आनिसंस) आहेत.

Sapariso yena bhagavā tenupasaṅkamīti thero kira ‘‘na, bhikkhave, ūnadasavassena upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 75) imasmiṃ khandhakasikkhāpade ‘‘kathañhi nāma tvaṃ moghapurisa aññehi ovadiyo anusāsiyo aññaṃ ovadituṃ anusāsituṃ maññissasī’’ti evamādinā nayena garahaṃ labhitvā ‘‘satthā mayhaṃ parisaṃ nissāya garahaṃ adāsi, so dānāhaṃ bhagavantaṃ teneva puṇṇacandasassirīkena sabbākāraparipuṇṇena mukhena brahmaghosaṃ nicchāretvā parisaṃyeva nissāya sādhukāraṃ dāpessāmī’’ti suhadayo kulaputto atirekayojanasataṃ paṭikkamitvā parisaṃ cinitvā pañcamattehi bhikkhusatehi parivuto puna bhagavantaṃ upasaṅkamanto. Tena vuttaṃ – ‘‘sapariso yena bhagavā tenupasaṅkamī’’ti. Na hi sakkā buddhānaṃ aññathā ārādhetuṃ aññatra vattasampattiyā.

"सपरिसो येन भगवा तेनुपसङ्कमि" (आपल्या परिषदेसह जेथे भगवंत होते तेथे गेला) याविषयी: असे म्हणतात की, "भिक्खूंनो, दहा वर्षांपेक्षा कमी दीक्षा असलेल्याने उपसंपदा देऊ नये, जो देईल त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होईल" या खंधक सिक्खापदामध्ये "हे मोघपुरुषा, तू स्वतः इतरांकडून उपदेश व अनुशासनास पात्र असताना, दुसऱ्याला उपदेश व अनुशासन देण्यास योग्य कसा काय समजतोस?" अशा शब्दांत निंदा प्राप्त झाल्यावर, त्या थेरांनी विचार केला की— "शास्त्यांनी माझ्या परिषदेमुळे माझी निंदा केली आहे. आता मी भगवंतांच्या त्याच पूर्णचंद्रासारख्या तेजस्वी आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण मुखातून ब्रह्मघोष वदवून, याच परिषदेच्या माध्यमातून साधुकार (प्रशंसा) मिळवीन." असा विचार करून, त्या सुहृद कुलपुत्राने शंभर योजनेपेक्षा अधिक दूर जाऊन, योग्य परिषदेची निवड केली आणि सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या परिषदेसह ते पुन्हा भगवंतांकडे आले. म्हणूनच असे म्हटले आहे— "सपरिसो येन भगवा तेनुपसङ्कमि." कारण आचरण-संपन्नतेशिवाय (वत्तसंपत्ती) इतर कोणत्याही मार्गाने बुद्धांना प्रसन्न करणे शक्य नाही.

Bhagavato avidūre nisinnoti vattasampattiyā parisuddhabhāvena nirāsaṅko sīho viya kañcanapabbatassa bhagavato avidūre nisinno. Etadavocāti kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ etaṃ avoca. Manāpāni te bhikkhu paṃsukūlānīti bhikkhu tava imāni paṃsukūlāni manāpāni, attano ruciyā khantiyā gahitānīti attho. Na kho me, bhante, manāpānīti, bhante na mayā attano ruciyā gahitāni, galaggāhena viya matthakatāḷanena viya ca gāhitomhīti dasseti.

"भगवतो अविदूरे निसिन्नो" (भगवंतांच्या जवळच बसला) म्हणजे: आचरण-संपन्नतेच्या शुद्धतेमुळे शंकेशिवाय (निर्भयपणे), सुवर्ण पर्वताच्या जवळ बसलेल्या सिंहाप्रमाणे तो भगवंतांच्या जवळच बसला. "एतदवोच" (असे म्हणाला) हे संभाषण सुरू करण्यासाठी म्हटले आहे. "मनापानि ते भिक्खु पंसुकूलानि" म्हणजे: "भिक्खू, तुला ही पांसुकूल (चिंध्यांची) वस्त्रे आवडतात का, तू ती स्वतःच्या आवडीने व संमतीने घेतली आहेत का?" असा अर्थ आहे. "न खो मे, भन्ते, मनापानि" म्हणजे: "भन्ते, मी ती स्वतःच्या आवडीने घेतलेली नाहीत, तर जणू गळा दाबून किंवा डोक्यावर मारून मला ती घ्यायला लावली आहेत," असे तो दर्शवतो.

Paññāyissatīti paññāto abhiññāto bhavissati, tattha sandississatīti vuttaṃ hoti. Na mayaṃ apaññattaṃ paññapessāmāti mayaṃ sāvakā nāma apaññattaṃ na paññapessāma, buddhavisayo hi eso yadidaṃ [Pg.266] ‘‘pācittiyaṃ dukkaṭa’’ntiādinā nayena apaññattasikkhāpadapaññapanaṃ paññattasamucchindanaṃ vā. Samādāyāti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā, ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti sampaṭicchitvā yathāpaññattesu sabbasikkhāpadesu sikkhissāmāti dasseti. Tassa āraddhacitto punapi ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāramadāsi.

‘पञ्ञायिस्सती’ (प्रकट होईल) म्हणजे अतिशय प्रसिद्ध होईल, तेथे दिसून येईल, असे म्हटले आहे. ‘न मयं अपञ्ञत्तं पञ्ञपेस्सामा’ (आम्ही अप्रज्ञप्त प्रज्ञप्त करणार नाही) म्हणजे आम्ही श्रावक अप्रज्ञप्त शिक्षापद प्रज्ञप्त करणार नाही. कारण, ‘पाचित्तिय’, ‘दुक्कट’ इत्यादी नियमांद्वारे अप्रज्ञप्त शिक्षापदांचे प्रज्ञपन करणे किंवा प्रज्ञप्त शिक्षापदांचे उच्चाटन करणे हा केवळ बुद्धविषय (बुद्धांचाच अधिकार) आहे. ‘समादाया’ म्हणजे त्या त्या शिक्षापदाचे समादान करून, ‘साधू, सुष्ठू’ (चांगले आहे, योग्य आहे) असे स्वीकारून, प्रज्ञप्त केलेल्या सर्व शिक्षापदांचे आम्ही पालन करू, असे ते दर्शवितात. त्यांच्यावर प्रसन्नचित्त होऊन भगवंतांनी पुन्हा एकदा ‘साधू, साधू’ असा साधुकार दिला.

566. Anuññātāvusoti anuññātaṃ, āvuso. Pihentāti pihayantā. Santhatāni ujjhitvāti santhate catutthacīvarasaññitāya sabbasanthatāni ujjhitvā. Dhammiṃ kathaṃ katvā bhikkhū āmantesīti bhagavā santhatāni vippakiṇṇāni disvā ‘‘saddhādeyyavinipātane kāraṇaṃ natthi, paribhogupāyaṃ nesaṃ dassessāmī’’ti dhammiṃ kathaṃ katvā bhikkhū āmantesi.

५६६. ‘अनुञ्ञातावुसो’ म्हणजे हे आवुसो, अनुमत (परवानगी दिली) आहे. ‘पिहेन्ता’ म्हणजे इच्छा करणारे. ‘सन्थतानि उज्झित्वा’ म्हणजे संथताला चौथे चीवर समजून सर्व संथतांचा त्याग करून. ‘धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि’ म्हणजे भगवंतांनी विखुरलेले संथत पाहून, ‘श्रद्धेने दिलेल्या वस्तूंचा अपव्यय करण्याचे काही कारण नाही, मी त्यांना उपभोग घेण्याचा मार्ग दाखवतो,’ असा विचार करून धार्मिक उपदेश केला आणि भिक्खूंना संबोधित केले.

567. Sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampīti sakiṃ nisinnañceva nipannañca. Sāmantāti ekapassato vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā chinditvā gahitaṭṭhānaṃ yathā vidatthimattaṃ hoti, evaṃ gahetabbaṃ, santharantena pana pāḷiyaṃ vuttanayeneva ekadese vā santharitabbaṃ, vijaṭetvā vā missakaṃ katvā santharitabbaṃ, evaṃ thirataraṃ hotīti. Sesaṃ uttānatthameva.

५६७. ‘सकिं निवत्थम्पि सकिं पारुतम्पि’ म्हणजे एकदा बसलेले आणि निजलेले (वापरलेले). ‘सामन्ता’ म्हणजे एका बाजूने गोल किंवा चौकोनी कापून घेतलेला भाग जसा एक वीत (विदत्थि) प्रमाणाचा होईल, तसा घ्यावा. संथत पसरवणाऱ्याने पाळीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच एका भागात पसरवावे, किंवा ते सोडवून नवीन लोकरीसोबत मिश्रित करून पसरवावे, यामुळे ते अधिक मजबूत होते. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīni kiriyākiriyattā imassa sikkhāpadassa dvebhāgasikkhāpadasadisānīti.

या शिक्षापदाचे समुत्थान इत्यादी क्रिया-अक्रियात्मकतेमुळे द्वेभाग-शिक्षापदासारखेच (दोन तृतीयांश लोकरीच्या शिक्षापदासारखेच) आहेत.

Imesu pana pañcasu santhatesu purimāni tīṇi vinayakammaṃ katvā paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti, pacchimāni dve vaṭṭantīti veditabbānīti.

या पाच संथतांपैकी, पहिले तीन संथत विनयकर्म करून परत मिळवले तरी वापरणे योग्य नाही; नंतरचे दोन संथत विनयकर्म करून परत मिळवल्यावर वापरणे योग्य आहे, असे समजावे.

Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

निसीदन-संथत-शिक्षापद-वर्णन समाप्त झाले.

6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā

६. एळकलोम-शिक्षापद-वर्णन

571. Tena samayenāti eḷakalomasikkhāpadaṃ. Tattha uppaṇḍesunti ‘‘kittakena, bhante, kītānī’’tiādīni vadantā avahasiṃsu. Ṭhitakova āsumbhīti yathā manussā araññato mahantaṃ dārubhāraṃ ānetvā kilantā ṭhitakāva pātenti, evaṃ pātesīti attho.

५७१. ‘तेन समयेन’ म्हणजे एळकलोम (मेंढीच्या लोकरीचे) शिक्षापद. तेथे ‘उप्पण्डेसुं’ म्हणजे ‘भंते, हे किती किमतीला विकत घेतले?’ इत्यादी बोलून त्यांनी थट्टा केली. ‘ठितकोव आसुम्भि’ म्हणजे जसे लोक जंगलातून लाकडाचा मोठा भारा आणून, थकल्यामुळे उभे असतानाच तो खाली टाकतात, त्याप्रमाणे त्याने तो खाली टाकला, असा अर्थ आहे.

572. Sahatthāti [Pg.267] sahatthena, attanā haritabbānīti vuttaṃ hoti. Bahitiyojanaṃ pātetīti tiyojanato bahi pāteti. Anantarāyena patanake hatthato muttamatte lomagaṇanāya nissaggiyapācittiyāni. Sace bahitiyojane rukkhe vā thambhe vā paṭihaññitvā puna anto patanti, anāpatti. Bhūmiyaṃ patitvā ṭhatvā ṭhatvā vaṭṭamānā eḷakalomabhaṇḍikā puna anto pavisati, āpattiyeva. Anto ṭhatvā hatthena vā pādena vā yaṭṭhiyā vā vaṭṭeti ṭhatvā vā aṭhatvā vā vaṭṭamānā bhaṇḍikā gacchatu, āpattiyeva. ‘‘Añño harissatī’’ti ṭhapeti, tena haritepi āpattiyeva. Suddhacittena ṭhapitaṃ vāto vā añño vā attano dhammatāya bahi pāteti, āpattiyeva. Saussāhattā acittakattā ca sikkhāpadassa. Kurundiyādīsu pana ‘‘ettha anāpattī’’ti vuttā, sā anāpatti pāḷiyā na sameti. Ubhatobhaṇḍikaṃ ekābaddhaṃ katvā ekaṃ bhaṇḍikaṃ antosīmāya ekaṃ bahisīmāya karonto ṭhapeti, rakkhati tāva. Ekābaddhe kājepi eseva nayo. Yadi pana abandhitvā kājakoṭiyaṃ ṭhapitamattameva hoti, na rakkhati. Ekābaddhepi parivattetvā ṭhapite āpattiyeva.

५७२. ‘सहात्था’ म्हणजे स्वतःच्या हाताने, स्वतः वाहून न्यावे, असे म्हटले आहे. ‘बहितियोजनं पातेती’ म्हणजे तीन योजनांच्या बाहेर टाकणे. कोणत्याही अडथळ्याशिवाय पडत असताना, हातातून सुटल्याबरोबर लोकरीच्या संख्येनुसार निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. जर तीन योजनांच्या बाहेर झाडावर किंवा खांबावर आदळून ती पुन्हा आत पडली, तर अनापत्ती (दोष नाही). जमिनीवर पडून, थांबून थांबून लोळत जाणारी लोकरीची गाठोडी पुन्हा आत शिरली, तर आपत्तीच होते. आत उभे राहून हाताने, पायाने किंवा काठीने ती लोळवली, आणि ती गाठोडी थांबून किंवा न थांबता लोळत पुढे गेली, तर आपत्तीच होते. ‘दुसरा कोणीतरी वाहून नेईल’ असा विचार करून ठेवली, आणि त्याने ती वाहून नेली तरी आपत्तीच होते. शुद्ध चित्ताने ठेवलेली गाठोडी वाऱ्याने किंवा दुसऱ्या कोणी स्वतःच्या स्वभावाने बाहेर पाडली, तरी आपत्तीच होते. कारण या शिक्षापदात उत्साह (प्रयत्न) आणि अचित्तकता (चित्त नसतानाही दोष लागणे) कारणीभूत आहे. परंतु कुरुन्दी इत्यादी ग्रंथांमध्ये ‘येथे अनापत्ती आहे’ असे म्हटले आहे, ती अनापत्ती पाळीशी जुळत नाही. दोन्ही गाठोड्यांचे एकच बंधन करून, एक गाठोडे सीमेच्या आत आणि एक सीमेच्या बाहेर ठेवून तो रक्षण करतो, तोपर्यंत रक्षण होते. एकाच बंधनाने बांधलेल्या कावडीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. जर न बांधता केवळ कावडीच्या टोकावर ठेवले असेल, तर रक्षण होत नाही. एकाच बंधनाने बांधलेले असले तरी उलट करून ठेवल्यास आपत्तीच होते.

Aññassa yāne vāti ettha gacchante yāne vā hatthipiṭṭhiādīsu vā sāmikassa ajānantasseva harissatīti ṭhapeti, tasmiṃ tiyojanaṃ atikkante āpatti. Agacchantepi eseva nayo. Sace pana agacchante yāne vā hatthipiṭṭhiyādīsu vā ṭhapetvā abhiruhitvā sāreti, heṭṭhā vā gacchanto codeti, pakkosanto vā anubandhāpeti, ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti vacanato anāpatti. Kurundiyādīsu pana ‘‘āpattī’’ti vuttaṃ, taṃ ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti iminā na sameti. Adinnādāne pana suṅkaghāte āpatti hoti. Yā hi tattha āpatti, sā idha anāpatti. Yā idha āpatti, sā tattha anāpatti. Taṃ ṭhānaṃ patvā aññavihito vā corādīhi vā upadduto gacchati, āpattiyeva. Sabbattha lomagaṇanāya āpattiparicchedo veditabbo.

‘अञ्ञस्स याने वा’ म्हणजे दुसऱ्याच्या वाहनात किंवा चालणाऱ्या वाहनात किंवा हत्तीच्या पाठीवर इत्यादींवर मालकाला न सांगता ‘हे वाहून नेईल’ असा विचार करून ठेवले, आणि त्याने तीन योजना पार केल्यावर आपत्ती होते. न चालणाऱ्या वाहनाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु जर न चालणाऱ्या वाहनावर किंवा हत्तीच्या पाठीवर इत्यादींवर ठेवून, स्वतः त्यावर चढून ते चालवले, किंवा खाली चालत असताना त्याला हाकले, किंवा पुढे चालत त्याला मागे येण्यास प्रवृत्त केले, तर ‘दुसऱ्याकडून वाहून नेणे’ या वचनानुसार अनापत्ती होते. परंतु कुरुन्दी इत्यादी ग्रंथांमध्ये ‘आपत्ती होते’ असे म्हटले आहे, ते ‘दुसऱ्याकडून वाहून नेणे’ या वचनाशी जुळत नाही. अदिन्नादानाच्या (चोरीच्या) बाबतीत जकात चुकवल्यास आपत्ती होते. जी तेथे आपत्ती आहे, ती येथे अनापत्ती आहे. जी येथे आपत्ती आहे, ती तेथे अनापत्ती आहे. त्या ठिकाणी पोहोचून अन्यमनस्क झाल्यामुळे किंवा चोरांनी त्रास दिल्यामुळे तीन योजना ओलांडून गेला, तरी आपत्तीच होते. सर्व ठिकाणी लोकरीच्या संख्येनुसार आपत्तीचा निश्चय समजावा.

575. Tiyojanaṃ vāsādhippāyo gantvā tato paraṃ haratīti yattha gato, tattha uddesaparipucchādīnaṃ vā paccayādīnaṃ vā alābhena tato [Pg.268] paraṃ aññattha gacchati, tatopi aññatthāti evaṃ yojanasatampi harantassa anāpatti. Acchinnaṃ paṭilabhitvāti corā acchinditvā niratthakabhāvaṃ ñatvā paṭidenti, taṃ harantassa anāpatti. Nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāti vinayakammakataṃ paṭilabhitvāti attho.

५७५. ‘तियोजनं वासाधिप्पायो गन्त्वा ततो परं हरती’ म्हणजे जेथे गेला तेथे पाळी शिकणे, अट्ठकथा विचारणे इत्यादी किंवा अन्न इत्यादी प्रत्यय न मिळाल्यामुळे तेथून पुढे दुसऱ्या ठिकाणी जातो, तेथूनही तिसऱ्या ठिकाणी जातो, अशा प्रकारे शंभर योजनांपर्यंत वाहून नेणाऱ्या भिक्खूला अनापत्ती आहे. ‘अच्छिन्नं पटिलभित्वा’ म्हणजे चोरांनी लुटून नेल्यावर ती निरुपयोगी असल्याचे समजून परत दिली, ती वाहून नेणाऱ्याला अनापत्ती आहे. ‘निस्सट्ठं पटिलभित्वा’ म्हणजे विनयकर्म केलेले परत मिळवून वाहून नेणे, असा अर्थ आहे.

Katabhaṇḍanti kataṃbhaṇḍaṃ kambalakojavasanthatādiṃ yaṃ kiñci antamaso suttakena baddhamattampi. Yo pana tanukapattatthavikantare vā āyogaaṃsabaddhakakāyabandhanādīnaṃ antaresu vā pipphalikādīnaṃ malarakkhaṇatthaṃ sipāṭikāya vā antamaso vātābādhiko kaṇṇacchiddepi lomāni pakkhipitvā gacchati, āpattiyeva. Suttakena pana bandhitvā pakkhittaṃ katabhaṇḍaṭṭhāne tiṭṭhati, veṇiṃ katvā harati, idaṃ nidhānamukhaṃ nāma, āpattiyevāti. Sesaṃ uttānatthameva.

‘कतभण्डं’ म्हणजे तयार केलेले साहित्य जसे की घोंगडी, चटई, संथत इत्यादी किंवा अगदी दोऱ्याने बांधलेले कोणतेही साहित्य वाहून नेल्यास अनापत्ती आहे. परंतु जो भिक्खू पातळ पात्राच्या पिशवीच्या आत, किंवा आयओग, खांद्याची पट्टी, कंबरपट्टा इत्यादींच्या आत, किंवा वस्तरा इत्यादींना गंज लागण्यापासून वाचवण्यासाठी पिशवीत, किंवा अगदी कानात वारे जाण्याच्या आजारामुळे कानाच्या छिद्रात लोकर घालून जातो, त्याला आपत्तीच होते. परंतु दोऱ्याने बांधून ठेवलेली लोकर कतभण्ड मानली जाते. लोकरीची वेणी करून वाहून नेणे हे साठवणुकीचे कारण मानले जाते, त्यामुळे आपत्तीच होते. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ nāma, kāyato ca kāyacittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थान इत्यादींमध्ये, याला ‘एळकलोम-समुत्थान’ म्हणतात. हे काय (शरीर) आणि काय-चित्त यांपासून समुत्थित होते. हे क्रियात्मक, नोसञ्ञाविमोक्ख (संज्ञा नसताना मुक्त न होणारे), अचित्तक (चित्त नसतानाही दोष लागणारे), पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करणारे), कायकर्म, त्रिचित्त आणि त्रिवेदन आहे.

Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

एळकलोम-शिक्षापद-वर्णन समाप्त झाले.

7. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā

७. एळकलोम-धोवापन-शिक्षापद-वर्णन

576. Tena samayenāti eḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃ. Tattha riñcantīti ujjhanti vissajjenti, na sakkonti anuyuñjitunti vuttaṃ hoti. Sesamettha purāṇacīvarasikkhāpade vuttanayeneva saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

५७६. "तेन समयेन..." हे एळकलोमधोवापन सिक्खापद (मेंढीचे लोकर धुण्यासंबंधीचे नियम) आहे. तेथे 'रिञ्चन्ति' म्हणजे टाकून देतात, सोडून देतात, म्हणजेच (ते धुण्याचा) प्रयत्न करण्यास असमर्थ ठरतात, असा अर्थ सांगितला आहे. यातील उर्वरित भाग समुत्थानादींसह 'पुराणचीवर सिक्खापदा'मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

एळकलोमधोवापन सिक्खापद-वर्णन समाप्त झाले.

8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā

८. रूपिय सिक्खापद-वर्णन

582. Tena samayenāti rūpiyasikkhāpadaṃ. Tattha paṭivisoti koṭṭhāso.

५८२. "तेन समयेन..." हे रूपिय सिक्खापद आहे. तेथे 'पटिवीस' म्हणजे हिस्सा (भाग/वाटा).

583-4. Jātarūparajatanti [Pg.269] ettha jātarūpanti suvaṇṇassa nāmaṃ. Taṃ pana yasmā tathāgatassa vaṇṇasadisaṃ hoti, tasmā ‘‘satthuvaṇṇo vuccatī’’ti padabhājane vuttaṃ. Tassattho – ‘‘yo satthuvaṇṇo lohaviseso, idaṃ jātarūpaṃ nāmā’’ti rajataṃ pana ‘‘saṅkho, silā, pavāla, rajataṃ, jātarūpa’’ntiādīsu (pāci. 506) rūpiyaṃ vuttaṃ. Idha pana yaṃ kiñci vohāragamanīyaṃ kahāpaṇādi adhippetaṃ. Tenevassa padabhājane ‘‘kahāpaṇo lohamāsako’’tiādi vuttaṃ. Tattha kahāpaṇoti sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā pākatiko vā. Lohamāsakoti tambalohādīhi katamāsako. Dārumāsakoti sāradārunā vā veḷupesikāya vā antamaso tālapaṇṇenāpi rūpaṃ chinditvā katamāsako. Jatumāsakoti lākhāya vā niyyāsena vā rūpaṃ samuṭṭhāpetvā katamāsako. ‘‘Ye vohāraṃ gacchantī’’ti iminā pana padena yo yo yattha yattha janapade yadā yadā vohāraṃ gacchati, antamaso aṭṭhimayopi cammamayopi rukkhaphalabījamayopi samuṭṭhāpitarūpopi asamuṭṭhāpitarūpopi sabbo saṅgahito.

५८३-४. 'जातरूपरजत' यामध्ये 'जातरूप' हे सोन्याचे नाव आहे. ते तथागतांच्या (बुद्धांच्या) शरीरवर्णासारखे असते, म्हणून पदभाजनामध्ये भगवंतांनी त्याला 'सत्थुवण्ण' (शास्त्याचा वर्ण) म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा की, जो शास्त्याच्या वर्णासारखा विशिष्ट धातू आहे, त्याला 'जातरूप' म्हणतात. परंतु 'शंख, शिला, प्रवाळ, रजत, जातरूप' इत्यादींमध्ये 'रजत' शब्दाने चांदी (रुपिय) म्हटले आहे. येथे मात्र व्यवहारात चालणारे कोणतेही कहापण (नाणे) इत्यादी अभिप्रेत आहे. म्हणूनच याच्या पदभाजनामध्ये भगवंतांनी "कहापण, लोहमासक" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'कहापण' म्हणजे सोन्याचे, चांदीचे किंवा सामान्य नाणे होय. 'लोहमासक' म्हणजे तांबे इत्यादी धातूंपासून बनवलेले नाणे. 'दारुमासक' म्हणजे कडक लाकडापासून, बांबूच्या तुकड्यापासून किंवा अगदी ताडाच्या पानावरही आकृती कोरून बनवलेले नाणे. 'जतुमासक' म्हणजे लाखेपासून किंवा झाडाच्या चिकापासून आकृती तयार करून बनवलेले नाणे. "जे व्यवहारात चालतात" या पदाने, जो जो नाणे ज्या ज्या जनपदात जेव्हा जेव्हा व्यवहारात चालतो, मग तो अगदी हाडाचा असो, चामड्याचा असो, झाडाच्या फळांच्या बियांचा असो, त्यावर आकृती कोरलेली असो वा नसो, त्या सर्वांचा समावेश होतो.

Iccetaṃ sabbampi rajataṃ jātarūpaṃ jātarūpamāsako, vuttappabhedo sabbopi rajatamāsakoti catubbidhaṃ nissaggiyavatthu hoti. Muttā, maṇi, veḷuriyo, saṅkho, silā, pavāla, lohitaṅko, masāragallaṃ, satta dhaññāni, dāsidāsakhettavatthupupphārāmaphalārāmādayoti idaṃ dukkaṭavatthu. Suttaṃ phālo paṭako kappāso anekappakāraṃ aparaṇṇaṃ sappinavanītatelamadhuphāṇitādibhesajjañca idaṃ kappiyavatthu. Tattha nissaggiyavatthuṃ attano vā saṅghagaṇapuggalacetiyānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. Attano atthāya sampaṭicchato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ hoti, sesānaṃ atthāya dukkaṭaṃ. Dukkaṭavatthuṃ sabbesampi atthāya sampaṭicchato dukkaṭameva. Kappiyavatthumhi anāpatti. Sabbampi nikkhipanatthāya bhaṇḍāgārikasīsena sampaṭicchato upari ratanasikkhāpade āgatavasena pācittiyaṃ.

अशा प्रकारे, हे सर्व चांदी, सोने, सोन्याचे नाणे (जातरूपमासक) आणि वर सांगितलेले सर्व प्रकारचे चांदीचे नाणे (रजतमासक) - या चार प्रकारच्या वस्तू 'निस्सग्गिय वस्तू' (ज्यांचा त्याग करावा लागतो अशा वस्तू) आहेत. मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, शिला (स्फटिक), प्रवाळ, लोहितांक (लाल मणी), मसारगल्ल (चित्रांकित मणी), सात प्रकारची धान्ये, दासी, दास, शेतजमीन, घरे, पुष्पवाटिका, फळबागा इत्यादी या 'दुक्कट वस्तू' आहेत. सूत, कापूस, कापड, कापूस, अनेक प्रकारचे कडधान्य, तूप, लोणी, तेल, मध, गूळ इत्यादी औषधे या 'कप्पिय वस्तू' (स्वीकारण्यास योग्य वस्तू) आहेत. त्यापैकी, निस्सग्गिय वस्तू स्वतःसाठी किंवा संघ, गण, पुद्गल (व्यक्ती) किंवा चैत्यासाठी स्वीकारणे योग्य नाही. स्वतःसाठी स्वीकारल्यास 'निस्सग्गिय पाचित्तिय' होते, तर इतरांसाठी (संघ इत्यादींसाठी) स्वीकारल्यास 'दुक्कट' होते. दुक्कट वस्तू सर्वांच्याच फायद्यासाठी स्वीकारल्यास 'दुक्कट'च होते. कप्पिय वस्तूच्या बाबतीत अनापत्ती आहे. परंतु, सर्वच वस्तू केवळ साठवून ठेवण्याच्या उद्देशाने 'भांडारिक' (भांडार प्रमुख) म्हणून स्वीकारल्यास, पुढे 'रतन सिक्खापदा'मध्ये सांगितल्यानुसार 'पाचित्तिय' होते.

Uggaṇheyyāti gaṇheyya. Yasmā pana gaṇhanto āpattiṃ āpajjati, tenassa padabhājane ‘‘sayaṃ gaṇhāti nissaggiyaṃ pācittiya’’nti vuttaṃ. Esa nayo sesapadesupi.

'उग्गण्हेय्य' म्हणजे स्वीकारणे (घेणे). परंतु, स्वीकारणारा भिक्खू आपत्तीला (गुन्ह्याला) प्राप्त होतो, म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये भगवंतांनी "स्वतः स्वीकारल्यास निस्सग्गिय पाचित्तिय होते" असे म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित पदांच्या (उदा. उग्गण्हापेय्य इत्यादी) बाबतीतही लागू होतो.

Tattha [Pg.270] jātarūparajatabhaṇḍesu kahāpaṇamāsakesu ca ekaṃ gaṇhato vā gaṇhāpayato vā ekā āpatti. Sahassaṃ cepi ekato gaṇhāti, gaṇhāpeti, vatthugaṇanāya āpattiyo. Mahāpaccariyaṃ pana kurundiyañca sithilabaddhāya thavikāya sithilapūrite vā bhājane rūpagaṇanāya āpatti. Ghanabaddhe pana ghanapūrite vā ekāva āpattīti vuttaṃ.

तेथे, सोने-चांदीच्या वस्तूंमध्ये आणि कहापण-मासकांमध्ये (नाण्यांमध्ये) एक जरी स्वतः स्वीकारला किंवा दुसऱ्याकडून स्वीकारायला लावला, तरी एक आपत्ती होते. जरी हजार नाणी एकत्र स्वीकारली किंवा स्वीकारायला लावली, तरी वस्तूंच्या संख्येनुसार अनेक आपत्ती होतात. परंतु 'महापच्चरी' आणि 'कुरुंदी' अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की, सैल बांधलेल्या पिशवीत किंवा सैल भरलेल्या पात्रात नाणी असतील तर नाण्यांच्या संख्येनुसार आपत्ती होते. परंतु घट्ट बांधलेल्या पिशवीत किंवा घट्ट भरलेल्या पात्रात असेल तर एकच आपत्ती होते.

Upanikkhittasādiyane pana ‘‘idaṃ ayyassa hotū’’ti vutte sacepi cittena sādiyati, gaṇhitukāmo hoti, kāyena vā vācāya vā ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, anāpatti. Kāyavācāhi vā appaṭikkhipitvāpi suddhacitto hutvā ‘‘nayidaṃ amhākaṃ kappatī’’ti na sādiyati, anāpattiyeva. Tīsu dvāresu hi yena kenaci paṭikkhittaṃ paṭikkhittameva hoti. Sace pana kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena adhivāseti, kāyavācāhi kattabbassa paṭikkhepassa akaraṇato akiriyasamuṭṭhānaṃ kāyadvāre ca vacīdvāre ca āpattiṃ āpajjati, manodvāre pana āpatti nāma natthi.

परंतु जवळ ठेवलेल्या पैशाचा स्वीकार करण्याच्या (उपनिक्खित्तसादियन) बाबतीत, "हे पूजनीय भिक्खूंच्या उपयोगासाठी असो" असे म्हटले असता, जरी मनात स्वीकारण्याची इच्छा असली, तरी जर शरीराने किंवा वाणीने "हे कप्पिय (योग्य) नाही" असे म्हणून नकार दिला, तर अनापत्ती आहे. किंवा शरीर आणि वाणीने नकार न देताही, शुद्ध चित्ताने "हे आमच्यासाठी कप्पिय नाही" असा विचार करून जर त्याचा स्वीकार केला नाही, तरी अनापत्तीच आहे. कारण तीन द्वारांपैकी (काया, वाचा, मन) कोणत्याही एका द्वाराने नकार दिला तरी तो नकारच मानला जातो. परंतु जर शरीर आणि वाणीने नकार न देता मनात त्याचा स्वीकार केला, तर शरीर आणि वाणीने करावयाचा नकार न केल्यामुळे, 'अकिरिया-समुत्थान' (कृती न केल्यामुळे उत्पन्न होणारी आपत्ती) म्हणून कायद्वार आणि वचीद्वारामध्ये आपत्ती प्राप्त होते, परंतु मनोध्वारात कोणतीही आपत्ती नसते.

Eko sataṃ vā sahassaṃ vā pādamūle ṭhapeti ‘‘tuyhidaṃ hotū’’ti, bhikkhū ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, upāsako pariccattaṃ mayā tumhākanti gato, añño tattha āgantvā pucchati – ‘‘kiṃ, bhante, ida’’nti? Yaṃ tena attanā ca vuttaṃ, taṃ ācikkhitabbaṃ. So ce vadati – ‘‘gopayissāmi, bhante, guttaṭṭhānaṃ dassethā’’ti, sattabhūmikampi pāsādaṃ abhiruhitvā ‘‘idaṃ guttaṭṭhāna’’nti ācikkhitabbaṃ, ‘‘idha nikkhipāhī’’ti na vattabbaṃ. Ettāvatā kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitaṃ hoti. Dvāraṃ pidahitvā rakkhantena vasitabbaṃ. Sace kiñci vikkāyikabhaṇḍaṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā āgacchati, ‘‘idaṃ gahessatha bhante’’ti vutte ‘‘upāsaka atthi amhākaṃ iminā attho, vatthu ca evarūpaṃ nāma saṃvijjati, kappiyakārako natthī’’ti vattabbaṃ. Sace so vadati, ‘‘ahaṃ kappiyakārako bhavissāmi, dvāraṃ vivaritvā dethā’’ti, dvāraṃ vivaritvā ‘‘imasmiṃ okāse ṭhapita’’nti vattabbaṃ, ‘‘idaṃ gaṇhā’’ti na vattabbaṃ. Evampi kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitameva hoti, so ce taṃ gahetvā tassa kappiyabhaṇḍaṃ deti, vaṭṭati. Sace adhikaṃ gaṇhāti, ‘‘na mayaṃ tava bhaṇḍaṃ gaṇhāma, ‘‘nikkhamāhī’’ti vattabbo.

समजा एकाने शंभर किंवा हजार नाणी भिक्खूच्या पायाजवळ ठेवली आणि म्हटले, "हे आपल्यासाठी असो." भिक्खू "हे कप्पिय नाही" असे म्हणून नकार देतो. उपासक "मी हे आपल्यासाठीच त्यागले (दान दिले) आहे" असे म्हणून निघून जातो. दुसरा कोणी तेथे येतो आणि विचारतो, "भंते, हे काय आहे?" तेव्हा त्या दात्याने आणि स्वतः भिक्खूने जे काही म्हटले होते, ते त्याला सांगावे. जर तो म्हणाला, "भंते, मी याचे रक्षण करीन, मला सुरक्षित जागा दाखवा," तर सात मजली प्रासादावर चढूनसुद्धा "ही सुरक्षित जागा आहे" असे त्याला दाखवावे, परंतु "येथे ठेव" असे म्हणू नये. एवढ्या मर्यादेपर्यंत कप्पिय आणि अकप्पिय या दोन्ही गोष्टींचा आश्रय घेऊन ते योग्य ठरते. दरवाजा बंद करून त्याचे रक्षण करत भिक्खू तेथे राहू शकतो. जर विकण्यासाठी आणलेले एखादे पात्र किंवा चीवर घेऊन कोणी आले आणि म्हणाले, "भंते, आपण हे घ्याल का?" तर "उпасका, आम्हाला याची गरज आहे, आणि आमच्याकडे अशा प्रकारची वस्तू उपलब्ध आहे, परंतु कप्पियकारक (व्यवहार करणारा) नाही" असे सांगावे. जर तो म्हणाला, "मी कप्पियकारक होईन, दरवाजा उघडून द्या," तर दरवाजा उघडून "या ठिकाणी ते ठेवले आहे" असे सांगावे, "हे घे" असे म्हणू नये. अशा प्रकारेही कप्पिय आणि अकप्पिय या दोन्ही गोष्टींचा आश्रय घेऊन ते योग्यच ठरते. जर त्याने ते घेऊन भिक्खूला कप्पिय वस्तू दिली, तर ते योग्य आहे. जर तो जास्त पैसे घेऊ लागला, तर "आम्ही तुझी वस्तू घेत नाही, तू निघून जा" असे त्याला सांगावे.

Saṅghamajjhe nissajjitabbanti ettha yasmā rūpiyaṃ nāma akappiyaṃ, ‘‘tasmā nissajjitabbaṃ saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā’’ti na vuttaṃ. Yasmā pana taṃ paṭiggahitamattameva na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitaṃ, tasmā upāyena [Pg.271] paribhogadassanatthaṃ ‘‘saṅghamajjhe nissajjitabba’’nti vuttaṃ. Kappiyaṃ ācikkhitabbaṃ sappi vāti ‘‘pabbajitānaṃ sappi vā telaṃ vā vaṭṭati upāsakā’’ti evaṃ ācikkhitabbaṃ.

"संघाच्या मध्यभागी त्याग करावा" (संघमज्झे निस्सज्जितब्बं) यामध्ये, कारण पैसा (रुपिय) हा अकप्पिय आहे, म्हणूनच "संघाला, गणाला किंवा पुद्गलाला (व्यक्तीला) तो द्यावा" असे भगवंतांनी म्हटले नाही. परंतु, तो केवळ स्वीकारला गेला आहे आणि त्याने कोणतीही कप्पिय वस्तू अजून खरेदी केलेली नाही, म्हणून योग्य उपायाने त्याचा उपभोग कसा घ्यावा हे दाखवण्यासाठी "संघाच्या मध्यभागी त्याचा त्याग करावा" असे भगवंतांनी म्हटले आहे. "कप्पिय वस्तू सांगावी, जसे की तूप इत्यादी" याचा अर्थ असा की, "उपासकांनो, प्रव्रजितांसाठी (भिक्खूंसाठी) तूप किंवा तेल कप्पिय (योग्य) आहे" असे सांगावे.

Rūpiyapaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sabbeheva paribhuñjitabbanti sabbehi bhājetvā paribhuñjitabbaṃ. Rūpiyapaṭiggāhakena bhāgo na gahetabbo. Aññesaṃ bhikkhūnaṃ vā ārāmikānaṃ vā pattabhāgampi labhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati, antamaso makkaṭādīhi tato haritvā araññe ṭhapitaṃ vā tesaṃ hatthato gaḷitaṃ vā tiracchānagatapariggahitampi paṃsukūlampi na vaṭṭatiyeva, tato āhaṭena phāṇitena senāsanadhūpanampi na vaṭṭati. Sappinā vā telena vā padīpaṃ katvā dīpāloke nipajjituṃ kasiṇaparikammampi kātuṃ, potthakampi vācetuṃ na vaṭṭati. Telamadhuphāṇitehi pana sarīre vaṇaṃ makkhetuṃ na vaṭṭatiyeva. Tena vatthunā mañcapīṭhādīni vā gaṇhanti, uposathāgāraṃ vā bhojanasālaṃ vā karonti, paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Chāyāpi gehaparicchedena ṭhitā na vaṭṭati, paricchedātikkantā āgantukattā vaṭṭati. Taṃ vatthuṃ vissajjetvā katena maggenapi setunāpi nāvāyapi uḷumpenapi gantuṃ na vaṭṭati, tena vatthunā khanāpitāya pokkharaṇiyā ubbhidodakaṃ pātuṃ vā paribhuñjituṃ vā na vaṭṭati. Anto udake pana asati aññaṃ āgantukaṃ udakaṃ vā vassodakaṃ vā paviṭṭhaṃ vaṭṭati. Kītāya yena udakena saddhiṃ kītā taṃ āgantukampi na vaṭṭati, taṃ vatthuṃ upanikkhepaṃ ṭhapetvā saṅgho paccaye paribhuñjati, tepi paccayā tassa na vaṭṭanti. Ārāmo gahito hoti, sopi paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Yadi bhūmipi bījampi akappiyaṃ neva bhūmiṃ na phalaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sace bhūmiṃyeva kiṇitvā aññāni bījāni ropitāni phalaṃ vaṭṭati, atha bījāni kiṇitvā kappiyabhūmiyaṃ ropitāni, phalaṃ na vaṭṭati, bhūmiyaṃ nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā vaṭṭati.

"रुपये/चांदी स्वीकारणाऱ्याला वगळून सर्वांनीच उपभोग घ्यावा" याचा अर्थ सर्वांनी वाटून घेऊन उपभोग घ्यावा. रुपये/चांदी स्वीकारणाऱ्याने हिस्सा घेऊ नये. इतर भिक्खूंना किंवा आरामातील सेवकांना (आरामिक) मिळालेला हिस्सा त्यांच्याकडून मिळवून उपभोगणे योग्य नाही. शेवटी माकड इत्यादींनी तेथून नेऊन अरण्यात ठेवलेले किंवा त्यांच्या हातातून गळून पडलेले, प्राण्यांनी घेतलेले किंवा पांसुकूल (धुळीतून मिळवलेले) देखील मुळीच योग्य नाही. त्यापासून आणलेल्या गुळाने विहाराला सुवासित करणे (धूप देणे) देखील योग्य नाही. तूप किंवा तेलाने दिवा लावून दिव्याच्या प्रकाशात झोपणे, कसिण परिकम्म (ध्यान साधना) करणे किंवा पुस्तक वाचणे/वाचून घेणे योग्य नाही. परंतु तेल, मध आणि गुळाने शरीरावरील जखमेला लेप लावणे देखील मुळीच योग्य नाही. त्या वस्तूने (पैशाने) जर मंचक (खाट), पीठ (पाट/खुर्ची) इत्यादी खरेदी केले किंवा उपोसथागार किंवा भोजनशाळा बांधली, तर त्याचा उपभोग घेणे योग्य नाही. विहाराच्या मर्यादेत असलेली सावली देखील योग्य नाही, परंतु मर्यादेबाहेर गेलेली सावली नवीन (आगंतुक) असल्यामुळे योग्य आहे. ती वस्तू (पैसा) खर्च करून बनवलेल्या मार्गाने, पुलाने, नावेने किंवा तराफ्याने जाणे योग्य नाही. त्या वस्तूने खोदलेल्या विहिरीचे/तलावाचे पाझरणारे पाणी पिणे किंवा वापरणे योग्य नाही. परंतु आत पाणी नसताना दुसरे बाहेरून आलेले पाणी किंवा पावसाचे पाणी त्यात शिरले तर ते योग्य आहे. खरेदी केलेल्या तलावातील ज्या पाण्यासह तो खरेदी केला आहे, ते पाणी आगंतुक (बाहेरून आलेले) असले तरी योग्य नाही. ती वस्तू (पैसा) अनामत (ठेव) म्हणून ठेवून संघ जर प्रत्यय (गरजा) उपभोगत असेल, तर ते प्रत्यय देखील त्या (रुपये स्वीकारणाऱ्या) भिक्खूसाठी योग्य नाहीत. आराम (बाग) खरेदी केला असेल, तर त्याचाही उपभोग घेणे योग्य नाही. जर जमीन आणि बी दोन्ही अकप्पिय (अयोग्य) असतील, तर जमीन किंवा फळ या दोन्हीचा उपभोग घेणे योग्य नाही. जर केवळ जमीन खरेदी करून इतर (कप्पिय) बिया पेरल्या असतील, तर फळ योग्य आहे. परंतु जर बिया खरेदी करून कप्पिय (योग्य) जमिनीवर पेरल्या असतील, तर फळ योग्य नाही, पण त्या जमिनीवर बसणे किंवा झोपणे योग्य आहे.

Sace so chaḍḍetīti yattha katthaci khipati, athāpi na chaḍḍeti, sayaṃ gahetvā gacchati, na vāretabbo. No ce chaḍḍetīti atha neva gahetvā gacchati, na chaḍḍeti, kiṃ mayhaṃ iminā byāpārenāti yena kāmaṃ pakkamati, tato yathāvuttalakkhaṇo rūpiyachaḍḍako sammannitabbo.

"जर तो फेकून देतो" म्हणजे तो कुठेही फेकून देतो. किंवा जर तो फेकून देत नाही, स्वतः घेऊन निघून जातो, तर त्याला अडवू नये. "जर तो फेकून देत नाही" म्हणजे तो घेऊन जातही नाही आणि फेकूनही देत नाही, "मला या व्यवहाराशी काय देणेघेणे?" असा विचार करून तो आपल्या इच्छेनुसार निघून जातो, तर अशा प्रकारे सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला 'रुपये/चांदी टाकणारा' (रुपियछड्डक) म्हणून संमत करावे (घोषित करावे).

Yo [Pg.272] na chandāgatintiādīsu lobhavasena taṃ vatthuṃ attano vā karonto attānaṃ vā ukkaṃsento chandāgatiṃ nāma gacchati. Dosavasena ‘‘nevāyaṃ mātikaṃ jānāti, na vinaya’’nti paraṃ apasādento dosāgatiṃ nāma gacchati. Mohavasena muṭṭhapamuṭṭhassatibhāvaṃ āpajjanto mohāgatiṃ nāma gacchati. Rūpiyapaṭiggāhakassa bhayena chaḍḍetuṃ avisahanto bhayāgatiṃ nāma gacchati. Evaṃ akaronto na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchatīti veditabbo.

"जो छंदागतीला जात नाही" इत्यादींमध्ये, जो लोभापोटी ती वस्तू स्वतःची करतो किंवा स्वतःची प्रशंसा करतो, तो 'छंदागती' (आसक्तीमुळे चुकीच्या मार्गाने जाणे) प्राप्त करतो. द्वेषामुळे "हा मातृका (नियम) जाणत नाही, विनय जाणत नाही" असे म्हणून दुसऱ्याचा अपमान करणारा 'दोषागती' (द्वेषामुळे चुकीच्या मार्गाने जाणे) प्राप्त करतो. मोहामुळे स्मृती गमावून (भ्रमित होऊन) वागणारा 'मोहागती' (अज्ञानामुळे चुकीच्या मार्गाने जाणे) प्राप्त करतो. रुपये स्वीकारणाऱ्याच्या भयाने ते फेकून देण्याचे धाडस न करणारा 'भयागती' (भयामुळे चुकीच्या मार्गाने जाणे) प्राप्त करतो. असे न करणारा छंदागतीला जात नाही, दोषागतीला जात नाही, मोहागतीला जात नाही, भयागतीला जात नाही, असे समजावे.

585. Animittaṃ katvāti nimittaṃ akatvā, akkhīni nimmīletvā nadiyā vā papāte vā vanagahane vā gūthaṃ viya anapekkhena patitokāsaṃ asamannāharantena pātetabbanti attho. Evaṃ jigucchitabbepi rūpiye bhagavā pariyāyena bhikkhūnaṃ paribhogaṃ ācikkhi. Rūpiyapaṭiggāhakassa pana kenaci pariyāyena tato uppannapaccayaparibhogo na vaṭṭati. Yathā cāyaṃ etassa na vaṭṭati, evaṃ asantasambhāvanāya vā kuladūsakakammena vā kuhanādīhi vā uppannapaccayā neva tassa na aññassa vaṭṭanti, dhammena samena uppannāpi appaccavekkhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti.

५८५. "अनिमित्त करून" म्हणजे कोणतीही खूण न ठेवता, डोळे मिटून, नदीत, दरीत किंवा घनदाट जंगलात, विष्ठेप्रमाणे कोणतीही आसक्ती न ठेवता, ते कुठे पडले याकडे लक्ष न देता फेकून द्यावे, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे अत्यंत घृणास्पद असलेल्या रुपयांच्या/चांदीच्या बाबतीत देखील भगवंतांनी पर्यायाने भिक्खूंसाठी उपभोगण्याची पद्धत सांगितली आहे. परंतु रुपये स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला कोणत्याही पर्यायाने त्यापासून उत्पन्न झालेल्या प्रत्ययांचा (वस्तूंचा) उपभोग घेणे योग्य नाही. ज्याप्रमाणे हे याच्यासाठी योग्य नाही, त्याचप्रमाणे स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांचे प्रदर्शन करून (असंतसंभावना), कुळ दूषित करण्याच्या कर्माने (कुलदूषककर्म) किंवा ढोंगीपणा (कुहना) इत्यादींनी उत्पन्न झालेले प्रत्यय ना त्याला योग्य आहेत, ना दुसऱ्या कोणाला. धर्माने आणि न्यायाने प्राप्त झालेले प्रत्यय देखील पच्चवेक्खणा (प्रत्यवेक्षण/चिंतन) केल्याशिवाय उपभोगणे योग्य नाही.

Cattāro hi paribhogā – theyyaparibhogo, iṇaparibhogo, dāyajjaparibhogo, sāmiparibhogoti. Tattha saṅghamajjhepi nisīditvā paribhuñjantassa dussīlassa paribhogo ‘‘theyyaparibhogo’’ nāma. Sīlavato appaccavekkhitaparibhogo ‘‘iṇaparibhogo’’ nāma. Tasmā cīvaraṃ paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ, piṇḍapāto ālope ālope. Tathā asakkontena purebhattapacchābhattapurimayāmapacchimayāmesu. Sacassa appaccavekkhatova aruṇo uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhati. Senāsanampi paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ, bhesajjassa paṭiggahaṇepi paribhogepi satipaccayatā vaṭṭati, evaṃ santepi paṭiggahaṇe satiṃ katvā paribhoge akarontasseva āpatti, paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpatti.

नक्कीच चार प्रकारचे उपभोग आहेत – थेय्यपरिभोग (चोरीचा उपभोग), इणपरिभोग (कर्जाचा उपभोग), दायज्जपरिभोग (वारसा हक्काचा उपभोग) आणि सामिपरिभोग (मालकीचा उपभोग). त्यामध्ये, संघामध्ये बसून देखील उपभोग घेणाऱ्या दुःशीलाचा (शील नसलेल्याचा) उपभोग म्हणजे 'थेय्यपरिभोग' होय. शीलवानाने पच्चवेक्खणा (चिंतन) न करता घेतलेला उपभोग म्हणजे 'इणपरिभोग' होय. म्हणून, चीवराचा प्रत्येक वेळी उपभोग घेताना पच्चवेक्खणा करावी, आणि पिंडपाताचा (भिक्षेचा) प्रत्येक घासागणिक पच्चवेक्खणा करावी. तसेच, तसे करणे शक्य नसल्यास जेवणापूर्वी, जेवणानंतर, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि शेवटच्या प्रहरात पच्चवेक्खणा करावी. जर त्याने पच्चवेक्खणा न करताच अरुणोदय (पहाट) झाला, तर तो इणपरिभोगाच्या (कर्जाच्या उपभोगाच्या) स्थितीत राहतो. सेनासनाचा (राहण्याच्या जागेचा) देखील प्रत्येक वेळी उपभोग घेताना पच्चवेक्खणा करावी. औषध स्वीकारताना आणि त्याचा उपभोग घेताना देखील पच्चवेक्खणा-स्मृती असणे योग्य आहे. असे असतानाही, औषध स्वीकारताना स्मृती ठेवून उपभोग घेताना स्मृती न ठेवणाऱ्यालाच आपत्ती (दोष) होते. परंतु स्वीकारताना स्मृती न ठेवता उपभोग घेताना स्मृती ठेवणाऱ्याला आपत्ती होत नाही.

Catubbidhā hi suddhi – desanāsuddhi, saṃvarasuddhi, pariyeṭṭhisuddhi, paccavekkhaṇasuddhīti. Tattha desanāsuddhi nāma pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, tañhi desanāya sujjhanato [Pg.273] ‘‘desanāsuddhī’’ti vuccati. Saṃvarasuddhi nāma indriyasaṃvarasīlaṃ, tañhi na puna evaṃ karissāmīti cittādhiṭṭhānasaṃvareneva sujjhanato ‘‘saṃvarasuddhī’’ti vuccati. Pariyeṭṭhisuddhi nāma ājīvapārisuddhisīlaṃ, tañhi anesanaṃ pahāya dhammena samena paccaye uppādentassa pariyesanāya suddhattā ‘‘pariyeṭṭhisuddhī’’ti vuccati. Paccavekkhaṇasuddhi nāma paccayaparibhogasannissitasīlaṃ, tañhi ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevatī’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena vuttena paccavekkhaṇena sujjhanato ‘‘paccavekkhaṇasuddhī’’ti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpattī’’ti.

नक्कीच चार प्रकारची शुद्धी असते – देसनाशुद्धी (देशनाशुद्धी), संवरशुद्धी, परियेट्ठिशुद्धी (पर्येषणाशुद्धी) आणि पच्चवेक्खणाशुद्धी (प्रत्यवेक्षणशुद्धी). त्यामध्ये, देसनाशुद्धी म्हणजे पातिमोक्खसंवरशील होय; कारण ते देशनेद्वारे (दोष कबूल करून) शुद्ध होत असल्याने त्याला "देसनाशुद्धी" असे म्हणतात. संवरशुद्धी म्हणजे इंद्रियसंवरशील होय; कारण "मी पुन्हा असे करणार नाही" अशा मानसिक संकल्पाच्या संवरानेच ते शुद्ध होत असल्याने त्याला "संवरशुद्धी" असे म्हणतात. परियेट्ठिशुद्धी म्हणजे आजीवपारिसुद्धिशील होय; कारण चुकीची उपजीविका (अनेसना) सोडून धर्म आणि न्यायाने प्रत्यय (गरजा) मिळवणाऱ्याच्या शोधण्याच्या (पर्येषणाच्या) शुद्धतेमुळे त्याला "परियेट्ठिशुद्धी" असे म्हणतात. पच्चवेक्खणाशुद्धी म्हणजे प्रत्यय-उपभोग-सन्निश्रित शील (पच्चयपरिभोगसन्निस्सितशील) होय; कारण "विचारपूर्वक योग्य रीतीने चीवराचा उपभोग घेतो" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या पच्चवेक्खणाद्वारे (चिंतनाद्वारे) ते शुद्ध होत असल्याने त्याला "पच्चवेक्खणाशुद्धी" असे म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "स्वीकारताना स्मृती न ठेवता उपभोग घेताना स्मृती ठेवणाऱ्याला आपत्ती होत नाही."

Sattannaṃ sekkhānaṃ paccayaparibhogo dāyajjaparibhogo nāma, te hi bhagavato puttā, tasmā pitusantakānaṃ paccayānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjanti. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, gihīnaṃ paccaye paribhuñjantīti? Gihīhi dinnāpi bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā honti, tasmā te bhagavato paccaye paribhuñjantīti (ma. ni. 1.29) veditabbaṃ, dhammadāyādasuttañcettha sādhakaṃ.

सात शैक्ष पुद्गलांनी (चार) प्रत्ययांचा उपभोग घेणे याला 'दायज्जपरिभोग' (वारसा हक्काने उपभोग घेणे) असे म्हणतात. कारण ते भगवंतांचे पुत्र आहेत; म्हणून आपल्या पित्याच्या मालकीच्या असलेल्या प्रत्ययांचे वारसदार होऊन ते त्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात. पण मग ते भगवंतांच्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात की गृहस्थांच्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात? गृहस्थांनी दिलेले प्रत्यय देखील भगवंतांनी अनुमती दिली असल्यामुळे भगवंतांच्याच मालकीचे होतात, म्हणून ते भगवंतांच्याच प्रत्ययांचा उपभोग घेतात असे जाणावे. या बाबतीत 'धम्मदयादसुत्त' हे प्रमाण आहे.

Khīṇāsavānaṃ paribhogo sāmiparibhogo nāma, te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantīti. Imesu paribhogesu sāmiparibhogo ca dāyajjaparibhogo ca sabbesampi vaṭṭati. Iṇaparibhogo na vaṭṭati, theyyaparibhoge kathāyeva natthi.

क्षीणासवांचा (अर्हंतांचा) उपभोग हा 'सामिपरिभोग' (स्वामी म्हणून उपभोग घेणे) या नावाने ओळखला जातो. कारण ते तृष्णेच्या गुलामगिरीतून मुक्त झाले असल्यामुळे स्वामी होऊन उपभोग घेतात. या उपभोगांमध्ये सामिपरिभोग आणि दायज्जपरिभोग हे दोन्ही सर्वच भिक्खूंसाठी योग्य आहेत. ऋणपरिभोग (कर्जदार म्हणून उपभोग घेणे) योग्य नाही, आणि थेय्यपरिभोगाबाबत (चोरीचा उपभोग) तर बोलण्याची काही गरजच नाही (तो सर्वथा अयोग्यच आहे).

Aparepi cattāro paribhogā – lajjiparibhogo, alajjiparibhogo, dhammiyaparibhogo, adhammiyaparibhogoti.

इतरही चार प्रकारचे उपभोग आहेत – लज्जीपरिभोग, अलज्जीपरिभोग, धम्मीयपरिभोग आणि अधम्मीयपरिभोग.

Tattha alajjino lajjinā saddhiṃ paribhogo vaṭṭati, āpattiyā na kāretabbo. Lajjino alajjinā saddhiṃ yāva na jānāti, tāva vaṭṭati. Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthi, tasmā yadāssa alajjībhāvaṃ jānāti tadā vattabbo ‘‘tumhe kāyadvāre ca vacīdvāre ca vītikkamaṃ karotha, taṃ appatirūpaṃ mā evamakatthā’’ti. Sace anādiyitvā karotiyeva, yadi tena saddhiṃ paribhogaṃ karoti, sopi alajjīyeva hoti. Yopi attano bhārabhūtena alajjinā saddhiṃ paribhogaṃ karoti, sopi nivāretabbo. Sace na oramati, ayampi alajjīyeva hoti. Evaṃ eko alajjī alajjīsatampi karoti. Alajjino [Pg.274] pana alajjināva saddhiṃ paribhoge āpatti nāma natthi. Lajjino lajjinā saddhiṃ paribhogo dvinnaṃ khattiyakumārānaṃ suvaṇṇapātiyaṃ bhojanasadisoti.

त्यामध्ये, अलज्जी भिक्खूचा लज्जी भिक्खूसोबत उपभोग घेणे योग्य नाही, त्याला आपत्तीमध्ये पाडू नये (त्याच्याशी संबंध ठेवू नये). लज्जी भिक्खूला जोपर्यंत तो अलज्जी आहे हे माहीत नसते, तोपर्यंत त्याच्यासोबत उपभोग घेणे योग्य आहे. कारण सुरुवातीपासूनच कोणी अलज्जी नसतो. त्यामुळे जेव्हा त्याचा अलज्जीपणा समजतो, तेव्हा त्याला सांगावे की, "तुम्ही कायद्वार आणि वचीद्वाराने नियमभंग करत आहात, ते अयोग्य आहे, असे करू नका." जर त्याने न ऐकता तसे करणे चालूच ठेवले, आणि जर त्याच्यासोबत उपभोग घेतला, तर तो (लज्जी भिक्खू) देखील अलज्जीच बनतो. जो कोणी आपल्या जबाबदारीखाली असलेल्या अलज्जी भिक्खूसोबत उपभोग घेतो, त्यालाही रोखले पाहिजे. जर तो थांबला नाही, तर हा देखील अलज्जीच बनतो. अशा प्रकारे एक अलज्जी भिक्खू शंभर जणांना देखील अलज्जी बनवू शकतो. परंतु, अलज्जी भिक्खूचा अलज्जी भिक्खूसोबतच उपभोग घेण्यात कोणतीही आपत्ती नाही. लज्जी भिक्खूचा Lज्जी भिक्खूसोबत उपभोग घेणे हे दोन क्षत्रिय राजपुत्रांनी एकाच सोन्याच्या पात्रात एकत्र भोजन करण्यासारखे आहे.

Dhammiyādhammiyaparibhogo paccayavasena veditabbo. Tattha sace puggalopi alajjī piṇḍapātopi adhammiyo, ubho jegucchā. Puggalo alajjī piṇḍapāto dhammiyo, puggalaṃ jigucchitvā piṇḍapāto na gahetabbo. Mahāpaccariyaṃ pana dussīlo saṅghato uddesabhattādīni labhitvā saṅghasseva deti, etāni yathādānameva gatattā vaṭṭantīti vuttaṃ. Puggalo lajjī piṇḍapāto adhammiyo, piṇḍapāto jeguccho na gahetabbo. Puggalo lajjī, piṇḍapātopi dhammiyo, vaṭṭati.

धम्मीय आणि अधम्मीय उपभोग हा प्रत्ययाच्या आधारे समजून घ्यावा. त्यामध्ये, जर पुद्गल (व्यक्ती) देखील अलज्जी असेल आणि पिंडपात देखील अधम्मीय असेल, तर दोन्ही निंदनीय आहेत. जर पुद्गल अलज्जी असेल आणि पिंडपात धम्मीय असेल, तर त्या पुद्गलाचा निषेध करून तो पिंडपात ग्रहण करू नये. परंतु 'महापच्चरी' अट्ठकथेत म्हटले आहे की, जर एखाद्या दुःशीलाने संघाकडून उद्देशभक्त (संघासाठीचे भोजन) इत्यादी मिळवून ते संघालाच दिले, तर ते दात्यांनी दिलेल्या स्वरूपातच संघाकडे गेले असल्यामुळे योग्य आहे असे म्हटले आहे. जर पुद्गल लज्जी असेल आणि पिंडपात अधम्मीय असेल, तर तो पिंडपात निंदनीय आहे, तो ग्रहण करू नये. जर पुद्गल लज्जी असेल आणि पिंडपात देखील धम्मीय असेल, तर ते योग्य आहे.

Apare dve paggahā; dve ca paribhogā – lajjipaggaho, alajjipaggaho; dhammaparibhogo āmisaparibhogoti.

इतरही दोन प्रकारचे प्रग्रह (समर्थन/आदर) आणि दोन प्रकारचे उपभोग आहेत – लज्जीप्रग्रह, अलज्जीप्रग्रह; धम्मपरिभोग आणि आमिषपरिभोग.

Tattha alajjino lajjiṃ paggahetuṃ vaṭṭati, na so āpattiyā kāretabbo. Sace pana lajjī alajjiṃ paggaṇhāti, anumodanāya ajjhesati, dhammakathāya ajjhesati, kulesu upatthambheti. Itaropi ‘‘amhākaṃ ācariyo īdiso ca īdiso cā’’ti tassa parisati vaṇṇaṃ bhāsati, ayaṃ sāsanaṃ osakkāpeti antaradhāpetīti veditabbo.

त्यामध्ये, अलज्जी भिक्खूने लज्जी भिक्खूचा प्रग्रह (आदर/समर्थन) करणे योग्य आहे, त्याला आपत्ती लागू होत नाही. परंतु जर लज्जी भिक्खू अलज्जी भिक्खूचा प्रग्रह करतो, त्याला अनुमोदनासाठी आमंत्रित करतो, धम्मप्रवचनासाठी आमंत्रित करतो, कुळांमध्ये (दायकांमध्ये) त्याचे समर्थन करतो; आणि तो दुसरा (अलज्जी) देखील "आमचे आचार्य असे आणि असे आहेत" असे म्हणून त्याच्या परिषदेत त्याची स्तुती करतो, तर हा (लज्जी भिक्खू) शासनाला कमकुवत करत आहे आणि नष्ट करत आहे असे जाणावे.

Dhammaparibhoga-āmisaparibhogesu pana yattha āmisaparibhogo vaṭṭati, tattha dhammaparibhogopi vaṭṭati. Yo pana koṭiyaṃ ṭhito gantho tassa puggalassa accayena nassissati, taṃ dhammānuggahena uggaṇhituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ.

परंतु धम्मपरिभोग आणि आमिषपरिभोगामध्ये, ज्या व्यक्तीच्या बाबतीत आमिषपरिभोग योग्य आहे, तिथे धम्मपरिभोग देखील योग्य आहे. परंतु जो ग्रंथ नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे आणि त्या (अलज्जी) व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर तो नष्ट होईल, तो ग्रंथ धम्माच्या कल्याणासाठी (त्या अलज्जीकडून देखील) शिकून घेणे योग्य आहे, असे पूर्वाचार्यांनी म्हटले आहे.

Tatridaṃ vatthu – mahābhaye kira ekasseva bhikkhuno mahāniddeso paguṇo ahosi. Atha catunikāyikatissattherassa upajjhāyo mahātipiṭakatthero nāma mahārakkhitattheraṃ āha – ‘‘āvuso mahārakkhita, etassa santike mahāniddesaṃ gaṇhāhī’’ti. ‘‘Pāpo kirāyaṃ, bhante, na gaṇhāmī’’ti. ‘‘Gaṇhāvuso, ahaṃ te santike nisīdissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, tumhesu nisinnesu gaṇhissāmī’’ti paṭṭhapetvā rattindivaṃ nirantaraṃ pariyāpuṇanto [Pg.275] osānadivase heṭṭhāmañce itthiṃ disvā ‘‘bhante, sutaṃyeva me pubbe, sacāhaṃ evaṃ jāneyyaṃ, na īdisassa santike dhammaṃ pariyāpuṇeyya’’nti āha. Tassa pana santike bahū mahātherā uggaṇhitvā mahāniddesaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

या बाबतीत ही कथा आहे – असे ऐकिवात आहे की, महाभयाच्या वेळी (ब्राह्मणतिस्स बंडाच्या काळात) केवळ एकाच भिक्खूला 'महानिद्देस' पूर्णपणे अवगत होता. तेव्हा चतुनिकायिक तिस्स थेरांचे उपाध्याय असलेल्या महातिपिटक थेरांनी महारक्खित थेरांना सांगितले – "आयुष्यमान महारक्खित, या भिक्खूच्या जवळून महानिद्देस शिकून घे." महारक्खित थेर म्हणाले – "भंते, हा भिक्खू तर दुराचारी आहे असे ऐकले आहे, मी त्याच्याकडून शिकणार नाही." महातिपिटक थेर म्हणाले – "आयुष्यमान, शिकून घे, मी तुझ्या जवळच बसत जाईन." महारक्खित थेर म्हणाले – "ठीक आहे भंते, तुम्ही जवळ बसणार असाल तर मी शिकेन." असे म्हणून त्यांनी शिकण्यास सुरुवात केली आणि रात्रंदिवस सतत अभ्यास करत असताना, शेवटच्या दिवशी खाटेच्या खाली एका स्त्रीला पाहून ते म्हणाले – "भंते, मी पूर्वी केवळ ऐकलेच होते; जर मला हे असे माहीत असते, तर मी अशा अलज्जीच्या जवळ धम्म शिकलो नसतो." परंतु, त्यांच्याकडून अनेक महाथेरांनी तो ग्रंथ शिकून घेऊन 'महानिद्देस' सुरक्षित ठेवला (प्रस्थापित केला).

586. Rūpiye rūpiyasaññīti ettha sabbampi jātarūparajataṃ rūpiyasaṅgahameva gatanti veditabbaṃ.

५८६. 'रुपये रुपयसंञी' (रुपयांमध्ये रुपयाची संज्ञा असणे) या संदर्भात, सर्वच प्रकारचे सोने आणि चांदी हे रुपयाच्या (नाण्यांच्या) वर्गातच समाविष्ट होते, असे जाणावे.

Rūpiye vematikoti ‘‘suvaṇṇaṃ nu kho, kharapattaṃ nu kho’’tiādinā nayena saṃsayajāto.

'रुपये वेमतिको' (रुपयांमध्ये शंका असणे) म्हणजे "हे सोने आहे की तांबे (कृत्रिम सोने) आहे?" अशा प्रकारे संशय निर्माण होणे होय.

Rūpiye arūpiyasaññīti suvaṇṇādīsu kharapattādisaññī. Apica puññakāmā rājorodhādayo bhattakhajjakagandhapiṇḍādīsu pakkhipitvā hiraññasuvaṇṇaṃ denti, coḷabhikkhāya carantānaṃ dassante baddhakahāpaṇādīhiyeva saddhiṃ coḷakāni denti, bhikkhū bhattādisaññāya vā coḷakasaññāya vā paṭiggaṇhanti, evampi rūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ gaṇhātīti veditabbo. Paṭiggaṇhantena pana ‘‘imasmiṃ gehe idaṃ laddha’’nti sallakkhetabbaṃ. Yena hi assatiyā dinnaṃ hoti, so satiṃ paṭilabhitvā puna āgacchati, athassa vattabbaṃ – ‘‘tava coḷakaṃ passāhī’’ti. Sesamettha uttānatthameva.

'रुपये अरुपयसंञी' (रुपयांमध्ये अरुपयाची संज्ञा असणे) म्हणजे सोन्याला तांबे इत्यादी समजणे होय. शिवाय, पुण्याची इच्छा असणारे राजघराण्यातील स्त्रिया इत्यादी लोक भात, खाद्यपदार्थ, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींमध्ये सोने-नाणे लपवून दान देतात; किंवा वस्त्राच्या भिक्षेसाठी फिरणाऱ्या भिक्खूंच्या वस्त्राच्या टोकाला बांधलेल्या कहापणांसह (नाण्यांसह) वस्त्रे देतात, आणि भिक्खू भोजन किंवा वस्त्र समजून ते स्वीकारतात. अशा प्रकारे देखील 'रुपयांमध्ये अरुपयाची संज्ञा असताना रुपया स्वीकारणे' असे जाणावे. परंतु, ते स्वीकारणाऱ्या भिक्खूने "या घरात हे मिळाले आहे" असे लक्षात ठेवावे. कारण ज्या दात्याने अनावधानाने ते दिले असते, तो भानावर आल्यावर पुन्हा परत येतो, तेव्हा त्याला सांगावे की, "तुझे वस्त्र पाहून घे." यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Samuṭṭhānādīsu chasamuṭṭhānaṃ, siyā kiriyaṃ gahaṇena āpajjanato, siyā akiriyaṃ paṭikkhepassa akaraṇato rūpiyaaññavādakaupassutisikkhāpadāni hi tīṇi ekaparicchedāni, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

समुत्थानादींमध्ये हे सिक्खापद सहा समुत्थानांचे असू शकते. ते कधी क्रियात्मक असते, कारण (रुपया) स्वीकारल्यामुळे आपत्ती प्राप्त होते; तर कधी अक्रियात्मक असते, कारण नकार न दिल्यामुळे आपत्ती प्राप्त होते. कारण रुपय सिक्खापद, अञ्ञवादक सिक्खापद आणि उपस्सुति सिक्खापद ही तीन सिक्खापदे एकाच वर्गीकरणाची आहेत; ती संज्ञेने मुक्त न होणारी (नोसंञाविमोक्ख), अचित्तक, प्रज्ञप्तिवद्य (पण्णत्तिवज्ज), कायिककर्म व वाचिककर्म, त्रिचित्तक आणि त्रिवेदनक आहेत.

Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

रुपय सिक्खापदाचे वर्णन पूर्ण झाले.

9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā

९. रुपयसंवोहार सिक्खापदाचे वर्णन

587. Tena samayenāti rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ. Tattha nānappakārakanti katākatādivasena anekavidhaṃ. Rūpiyasaṃvohāranti jātarūparajataparivattanaṃ. Samāpajjantīti paṭiggahaṇasseva paṭikkhitattā paṭiggahitaparivattane dosaṃ apassantā karonti.

५८७. 'तेन समयेन' हे रुपयसंवोहार सिक्खापद आहे. त्यामध्ये, 'नानाप्रकारचे' म्हणजे घडवलेले आणि न घडवलेले सोने-चांदी इत्यादींच्या रूपाने अनेक प्रकारचे. 'रुपयसंवोहार' म्हणजे सोने आणि चांदीचा इतर वस्तूंशी विनिमय करणे. 'विनिमय करतात' म्हणजे केवळ स्वीकारण्यासच मनाई केली असल्यामुळे, स्वीकारलेल्या सोने-चांदीचा विनिमय करण्यात दोष न पाहता ते तसे करतात.

589. Sīsūpagantiādīsu [Pg.276] sīsaṃ upagacchatīti sīsūpagaṃ, potthakesu pana ‘‘sīsūpaka’’nti likhitaṃ, yassa kassaci sīsālaṅkārassetaṃ adhivacanaṃ. Esa nayo sabbattha. Katena katantiādīsu suddho rūpiyasaṃvohāroyeva.

५८९. ‘सीसूपग’ इत्यादी शब्दांमध्ये, जे डोक्यावर परिधान केले जाते (डोक्याला प्राप्त होते) त्याला ‘सीसूपग’ (शिरोभूषण) म्हणतात. परंतु हस्तलिखितांमध्ये (पुस्तकांमध्ये) ‘सीसूपक’ असे लिहिले आहे. हे कोणत्याही शिरोभूषणाचे (डोक्याच्या अलंकाराचे) नाव आहे. हाच नियम सर्वत्र (उदा. गीवूपग इत्यादी शब्दांत) लागू होतो. ‘कतेन कत’ (केलेल्याने केलेले) इत्यादींमध्ये केवळ शुद्ध रूपिय-व्यवहारच (पैशाने पैशाचा व्यवहार) अभिप्रेत आहे.

Rūpiye rūpiyasaññītiādimhi purimasikkhāpade vuttavatthūsu nissaggiyavatthunā nissaggiyavatthuṃ cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, aparāparaparivattane iminā nissaggiyapācittiyameva. Nissaggiyavatthunā dukkaṭavatthuṃ vā kappiyavatthuṃ vā cetāpentassapi eseva nayo. Yo hi ayaṃ arūpiye rūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpetītiādi dutiyo tiko vutto, tassānulomattā avuttopi ayamaparopi rūpiye rūpiyasaññī arūpiyaṃ cetāpetītiādi tiko veditabbo. Attano vā hi arūpiyena parassa rūpiyaṃ cetāpeyya attano vā rūpiyena parassa arūpiyaṃ, ubhayathāpi rūpiyasaṃvohāro katoyeva hoti, tasmā pāḷiyaṃ ekantena rūpiyapakkhe ekoyeva tiko vuttoti.

‘रूपिये रूपियसंञ्ञी’ (रुपयामध्ये रुपयाची संज्ञा असलेला) इत्यादी पहिल्या शिक्षापदात सांगितलेल्या प्रकरणांमध्ये, जो भिक्खू निस्सग्गिय वस्तूद्वारे (उदा. सोन्या-चांदीने) दुसरी निस्सग्गिय वस्तू खरेदी करतो, त्याला मूळ वस्तू स्वीकारताना पहिल्या शिक्षापदानुसार ‘निस्सग्गिय पाचित्तिय’ होते; आणि नंतरच्या वारंवार होणाऱ्या अदलाबदलीत (व्यवहारात) या शिक्षापदानुसार ‘निस्सग्गिय पाचित्तिय’च होते. निस्सग्गिय वस्तूद्वारे दुक्कट वस्तू किंवा कप्पिय (योग्य) वस्तू खरेदी करणाऱ्याच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण, ‘अरूपिये रूपियसंञ्ञी रूपियं चेतापेति’ (अ-रुपयामध्ये रुपयाची संज्ञा असलेला रुपयाची देवाणघेवाण करतो) इत्यादी जो दुसरा त्रिक (तिक) सांगितला आहे, त्याच्या अनुकूलतेमुळे, जरी प्रत्यक्षपणे सांगितले नसले तरी, ‘रूपिये रूपियसंञ्ञी अरूपियं चेतापेति’ (रुपयामध्ये रुपयाची संज्ञा असलेला अ-रुपयाची देवाणघेवाण करतो) इत्यादी दुसरा त्रिकही समजून घ्यावा. कारण, स्वतःच्या अ-रुपयाने (पैशाव्यतिरिक्त वस्तूने) दुसऱ्याचा रुपया (पैसा) मिळवणे असो, किंवा स्वतःच्या रुपयाने दुसऱ्याची अ-रुपय वस्तू मिळवणे असो, दोन्ही प्रकारे रूपिय-व्यवहार (पैशाचा व्यवहार) होतोच. म्हणूनच, पाळीमध्ये निश्चितपणे रूपिय-पक्षाच्या संदर्भात एकच त्रिक सांगितला आहे.

Dukkaṭavatthunā pana nissaggiyavatthuṃ cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena dukkaṭaṃ, pacchā parivattane iminā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, garukassa cetāpitattā. Dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthumeva, kappiyavatthuṃ vā cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena dukkaṭaṃ, pacchā parivattanepi iminā dukkaṭameva. Kasmā? Akappiyavatthunā cetāpitattā. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sace kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiya’’nti bhāsitaṃ, taṃ dubbhāsitaṃ. Kasmā? Na hi dānaggahaṇato añño kayavikkayo nāma atthi, kayavikkayasikkhāpadañca kappiyavatthunā kappiyavatthuparivattanameva sandhāya vuttaṃ, tañca kho aññatra sahadhammikehi. Idaṃ sikkhāpadaṃ rūpiyena ca rūpiyārūpiyacetāpanaṃ arūpiyena ca rūpiyacetāpanaṃ. Dukkaṭavatthunā pana dukkaṭavatthuno cetāpanaṃ neva idha na tattha pāḷiyaṃ vuttaṃ, na cettha anāpatti bhavituṃ arahati. Tasmā yatheva dukkaṭavatthuno paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, tatheva tassa vā tena vā cetāpanepi dukkaṭaṃ yuttanti bhagavato adhippāyaññūhi vuttaṃ.

परंतु, दुक्कट वस्तूद्वारे निस्सग्गिय वस्तू खरेदी करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत, मूळ वस्तू स्वीकारताना पहिल्या शिक्षापदानुसार ‘दुक्कट’ (दोष) होतो; आणि नंतरच्या अदलाबदलीत या शिक्षापदानुसार ‘निस्सग्गिय पाचित्तिय’ होते, कारण त्याने गुरु (गंभीर) वस्तूची देवाणघेवाण केली आहे. दुक्कट वस्तूद्वारे दुक्कट वस्तूच किंवा कप्पिय वस्तू खरेदी करणाऱ्याच्या बाबतीत, मूळ वस्तू स्वीकारताना पहिल्या शिक्षापदानुसार ‘दुक्कट’ होतो; आणि नंतरच्या अदलाबदलीतही या शिक्षापदानुसार ‘दुक्कट’च होतो. का? कारण त्याने अकप्पिय (अयोग्य) वस्तूद्वारे देवाणघेवाण केली आहे. परंतु, अंधक-अट्ठकथेमध्ये ‘जर खरेदी-विक्री (क्रय-विक्रय) केली, तर निस्सग्गिय पाचित्तिय होते’ असे जे म्हटले आहे, ते चुकीचे (दुभाषित) आहे. का? कारण देणे आणि घेणे याव्यतिरिक्त खरेदी-विक्री नावाचा दुसरा कोणताही व्यवहार अस्तित्वात नाही. आणि खरेदी-विक्रीचे शिक्षापद (कयविक्कय-सिक्खापद) हे कप्पिय वस्तूद्वारे कप्पिय वस्तूच्याच अदलाबदलीच्या संदर्भात सांगितले आहे, आणि तेही सहधार्मिकांशिवाय (इतरांशी व्यवहार करताना). हे शिक्षापद रुपयाद्वारे रुपया किंवा अ-रुपयाची देवाणघेवाण करणे आणि अ-रुपयाद्वारे रुपयाची देवाणघेवाण करणे याविषयी आहे. परंतु, दुक्कट वस्तूद्वारे दुक्कट वस्तूची देवाणघेवाण करणे हे येथे किंवा तेथे पाळीमध्ये कुठेही सांगितलेले नाही. तरीही, या बाबतीत अनापत्ती (दोषमुक्तता) असू शकत नाही. म्हणून, ज्याप्रमाणे दुक्कट वस्तू स्वीकारल्यास ‘दुक्कट’ दोष होतो, त्याचप्रमाणे त्या वस्तूची किंवा तिच्याद्वारे देवाणघेवाण केल्यास ‘दुक्कट’ दोष होणेच योग्य आहे—असे भगवंतांचा अभिप्राय जाणणाऱ्या (अट्ठकथाचार्यांनी) म्हटले आहे.

Kappiyavatthunā [Pg.277] pana nissaggiyavatthuṃ cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena anāpatti, pacchā parivattane iminā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘arūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpeti nissaggiyaṃ pācittiya’’nti. Teneva kappiyavatthunā dukkaṭavatthuṃ cetāpentassa mūlapaṭiggahaṇe tatheva anāpatti, pacchā parivattane iminā dukkaṭaṃ. Kasmā? Akappiyassa cetāpitattā. Kappiyavatthunā pana kappiyavatthuṃ aññatra sahadhammikehi cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena anāpatti, pacchā parivattane upari kayavikkayasikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Kayavikkayaṃ mocetvā gaṇhantassa uparisikkhāpadenapi anāpatti, vaḍḍhiṃ payojentassa dukkaṭaṃ.

परंतु, कप्पिय वस्तूद्वारे निस्सग्गिय वस्तू खरेदी करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत, मूळ वस्तू स्वीकारताना पहिल्या शिक्षापदानुसार ‘अनापत्ती’ (दोष नाही) होते; आणि नंतरच्या अदलाबदलीत या शिक्षापदानुसार ‘निस्सग्गिय पाचित्तिय’ होते. कारण असे म्हटले आहे की—‘अ-रुपयामध्ये अ-रुपयाची संज्ञा असताना रुपयाची देवाणघेवाण केल्यास निस्सग्गिय पाचित्तिय होते.’ म्हणूनच, कप्पिय वस्तूद्वारे दुक्कट वस्तू खरेदी करणाऱ्याच्या बाबतीत, मूळ वस्तू स्वीकारताना त्याचप्रमाणे ‘अनापत्ती’ होते; आणि नंतरच्या अदलाबदलीत या शिक्षापदानुसार ‘दुक्कट’ दोष होतो. का? कारण त्याने अकप्पिय वस्तूची देवाणघेवाण केली आहे. परंतु, सहधार्मिकांशिवाय इतरांशी कप्पिय वस्तूद्वारे कप्पिय वस्तूची देवाणघेवाण करणाऱ्याच्या बाबतीत, मूळ वस्तू स्वीकारताना पहिल्या शिक्षापदानुसार ‘अनापत्ती’ होते; आणि नंतरच्या अदलाबदलीत पुढील कयविक्कय-शिक्षापदानुसार (खरेदी-विक्रीच्या नियमानुसार) ‘निस्सग्गिय पाचित्तिय’ होते. खरेदी-विक्री टाळून वस्तू ग्रहण करणाऱ्याला पुढील शिक्षापदानुसारही ‘अनापत्ती’ होते. व्याज किंवा नफा मिळवण्यासाठी पैसे गुंतवणाऱ्याला (व्याज देणाऱ्याला) ‘दुक्कट’ दोष होतो.

Imassa ca rūpiyasaṃvohārassa garukabhāvadīpakaṃ idaṃ pattacatukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi rūpiyaṃ uggaṇhitvā tena ayabījaṃ samuṭṭhāpeti, taṃ koṭṭāpetvā tena lohena pattaṃ kāreti, ayaṃ patto mahāakappiyo nāma, na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātuṃ. Sace hi taṃ vināsetvā thālakaṃ kāreti, tampi akappiyaṃ. Vāsiṃ kāreti, tāya chinnaṃ dantakaṭṭhampi akappiyaṃ. Baḷisaṃ kāroti, tena māritā macchāpi akappiyā. Vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpeti, tampi akappiyameva.

आणि या रूपिय-व्यवहाराचे (पैशाच्या देवाणघेवाणीचे) गुरुत्व (गंभीरता) दर्शवणारे हे ‘पत्तचतुक्क’ (पात्रांचे चार प्रकार) समजून घ्यावे. जो भिक्खू पैसा स्वीकारून त्याद्वारे लोखंडाचे खनिज (अयबीज) मिळवतो, ते कुटून त्या लोखंडापासून भिक्षापात्र बनवतो, ते पात्र ‘महा-अकप्पिय’ (पूर्णपणे अयोग्य) मानले जाते. कोणत्याही उपायाने ते कप्पिय (योग्य) करता येत नाही. जर त्याने ते पात्र नष्ट करून त्यापासून वाटी (थाली) बनवली, तर तीसुद्धा अकप्पियच राहते. जर त्याने कुऱ्हाड/सुरी बनवली, तर त्याने कापलेले दातवण (दंतकाष्ठ) देखील अकप्पिय होते. जर त्याने गळ (मासे पकडण्याचा गळ) बनवला, तर त्याने मारलेले मासे देखील अकप्पिय होतात. जर त्याने कुऱ्हाडीचे पाते तापवून पाणी किंवा दूध गरम केले, तर ते पाणी किंवा दूध देखील अकप्पियच राहते.

Yo pana rūpiyaṃ uggaṇhitvā tena pattaṃ kiṇāti, ayampi patto akappiyo. ‘‘Pañcannampi sahadhammikānaṃ na kappatī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sakkā pana kappiyo kātuṃ, so hi mūle mūlasāmikānaṃ patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hoti. Kappiyabhaṇḍaṃ datvā gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.

परंतु, जो भिक्खू पैसा स्वीकारून त्याद्वारे भिक्षापात्र खरेदी करतो, ते पात्र देखील अकप्पिय असते. ‘पाचही प्रकारच्या सहधार्मिकांसाठी ते अयोग्य आहे,’ असे महापच्चरीमध्ये म्हटले आहे. परंतु, ते कप्पिय (योग्य) करणे शक्य आहे. जर ती किंमत (पैसे) मूळ मालकाला आणि ते पात्र पात्राच्या मालकाला परत दिले, तर ते कप्पिय होते. कप्पिय वस्तू देऊन आणि ती स्वीकारून तिचा उपभोग घेणे योग्य ठरते.

Yopi rūpiyaṃ uggaṇhāpetvā kappiyakārakena saddhiṃ kammārakulaṃ gantvā pattaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti vadati. Kappiyakārako ca taṃ rūpiyaṃ datvā kammāraṃ saññāpeti, ayampi patto kappiyavohārena gahitopi dutiyapattasadisoyeva, mūlassa sampaṭicchitattā akappiyo. Kasmā sesānaṃ na kappatīti? Mūlassa anissaṭṭhattā.

तसेच, जो भिक्खू पैसा स्वीकारायला लावतो आणि कप्पियकारकासोबत (मदतनिसासोबत) लोहाराच्या घरी जाऊन, पात्र पाहून ‘हे मला आवडते’ असे म्हणतो; आणि तो कप्पियकारक ते पैसे देऊन लोहाराला पटवून देतो (पात्र खरेदी करतो), हे पात्र जरी कप्पिय-व्यवहाराने (योग्य पद्धतीने) घेतले असले तरी ते दुसऱ्या पात्रासारखेच (अकप्पिय) आहे. मूळ पैसा स्वीकारल्यामुळे ते अकप्पिय ठरते. उर्वरित भिक्खूंसाठी ते का अयोग्य आहे? कारण तो पैसा सोडलेला (त्याग केलेला) नसतो.

Yo pana rūpiyaṃ asampaṭicchitvā ‘‘therassa pattaṃ kiṇitvā dehī’’ti pahitakappiyakārakena saddhiṃ kammārakulaṃ gantvā pattaṃ disvā ‘‘ime kahāpaṇe [Pg.278] gahetvā imaṃ dehī’’ti kahāpaṇe dāpetvā gahito, ayaṃ patto etasseva bhikkhuno na vaṭṭati dubbicāritattā, aññesaṃ pana vaṭṭati, mūlassa asampaṭicchitattā.

परंतु, जो भिक्खू स्वतः पैसा न स्वीकारता, ‘स्थविरांसाठी (थेरांसाठी) पात्र खरेदी करून द्या’ असे सांगून पाठवलेल्या कप्पियकारकासोबत लोहाराच्या घरी जातो, पात्र पाहून ‘हे कहापण (नाणी) घ्या आणि हे पात्र द्या’ असे सांगून कहापण देववून पात्र घेतो; हे पात्र अयोग्य व्यवस्थापनामुळे (दुब्बिचारित) त्याच भिक्खूसाठी अयोग्य ठरते. परंतु, इतर भिक्खूंसाठी ते योग्य ठरते, कारण त्याने स्वतः पैसा स्वीकारलेला नसतो.

Mahāsumattherassa kira upajjhāyo anuruddhatthero nāma ahosi. So attano evarūpaṃ pattaṃ sappissa pūretvā saṅghassa nissajji. Tipiṭakacūḷanāgattherassapi saddhivihārikānaṃ evarūpo patto ahosi. Taṃ theropi sappissa pūrāpetvā saṅghassa nissajjāpesīti. Idaṃ akappiyapattacatukkaṃ.

असे म्हटले जाते की, महासुम स्थविरांचे (थेरांचे) उपाध्याय अनुरुद्ध स्थवीर (थेर) होते. त्यांनी आपले अशा प्रकारचे पात्र तुपाने भरून संघाला दान केले (त्याग केला). तिपिटकचूळनाग स्थविरांच्या सद्धिविहारिकांकडेही (शिष्यांकडेही) अशाच प्रकारचे पात्र होते. त्या स्थविरांनीही ते पात्र तुपाने भरवून संघाला दान करायला लावले. हे ‘अकप्पिय-पत्तचतुक्क’ (अयोग्य पात्रांचे चार प्रकार) आहे.

Sace pana rūpiyaṃ asampaṭicchitvā ‘‘therassa pattaṃ kiṇitvā dehī’’ti pahitakappiyakārakena saddhiṃ kammārakulaṃ gantvā pattaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti vā ‘‘imāhaṃ gahessāmī’’ti vā vadati, kappiyakārako ca taṃ rūpiyaṃ datvā kammāraṃ saññāpeti, ayaṃ patto sabbakappiyo buddhānampi paribhogārahoti.

परंतु, जर भिक्खू स्वतः पैसा न स्वीकारता, ‘स्थविरांसाठी पात्र खरेदी करून द्या’ असे सांगून पाठवलेल्या कप्पियकारकासोबत लोहाराच्या घरी जातो, पात्र पाहून ‘हे मला आवडते’ किंवा ‘हे मी घेईन’ असे म्हणतो; आणि तो कप्पियकारक ते पैसे देऊन लोहाराला पटवून देतो (पात्र खरेदी करतो), तर हे पात्र सर्वांसाठी कप्पिय (योग्य) ठरते आणि ते बुद्धांच्याही उपभोगासाठी योग्य (परिभोगार्ह) असते.

591. Arūpiye rūpiyasaññīti kharapattādīsu suvaṇṇādisaññī. Āpatti dukkaṭassāti sace tena arūpiyaṃ cetāpeti dukkaṭāpatti hoti. Esa nayo vematike. Arūpiyasaññissa pana pañcahi sahadhammikehi saddhi ‘‘idaṃ gahetvā idaṃ dethā’’ti kayavikkayaṃ karontassāpi anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

५९१. अरुपियामध्ये रुपियाची संज्ञा असणे म्हणजे खरपत्ता (खडबडीत पाने) इत्यादींमध्ये सोन्याची इत्यादी संज्ञा असणे होय. 'दुक्कट आपत्ती होते' म्हणजे जर त्या अरुपियाने (रुपये नसलेल्या वस्तूने) एखादी वस्तू खरेदी केली, तर दुक्कट आपत्ती होते. हाच नियम संशयी व्यक्तीच्या बाबतीतही आहे. परंतु, अरुपिय संज्ञा असलेल्या भिक्खूने पाच सहधम्मिक व्यक्तींसोबत 'हे घेऊन हे द्या' असे म्हणून खरेदी-विक्री केली तरी अनापत्ती (दोष नाही) होते. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे।

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

सहा समुत्थान, क्रिया, नो-संज्ञाविमोक्ष (संज्ञेमुळे मुक्त न होणारे), अचित्तक, पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्ति-वद्य), कायकर्म-वचीकर्म, तिचित्त (तीन चित्त), आणि तिवेदन (तीन वेदना) होय।

Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

रुपियसंविहार सिक्खापद वर्णन समाप्त झाले।

10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā

१०. कयविक्कय सिक्खापद वर्णन

593. Tena samayenāti kayavikkayasikkhāpadaṃ. Tattha kati hipi tyāyanti kati te ayaṃ, hikāro panettha padapūraṇo, pikāro garahāyaṃ, ayaṃ dubbalasaṅghāṭi tava kati divasāni bhavissatīti attho. Atha vā katihampi tyāyantipi pāṭho. Tattha katihanti kati ahāni, kati divasānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva. Katihipi myāyanti idampi [Pg.279] eteneva nayena veditabbaṃ. Gihīpi naṃ gihissāti ettha nanti nāmatthe nipāto, gihī nāma gihissāti vuttaṃ hoti.

५९३. 'तेन समयेन' इत्यादी कयविक्कय (खरेदी-विक्री) सिक्खापद आहे. त्यात 'कति हिपि त्यायन्ति' या पदात 'कति ते अयम्' असा पदच्छेद होतो. येथे 'हि' कार हा पदपूरक आहे आणि 'पि' कार हा निंदेच्या अर्थात आहे. 'तुझी ही कमकुवत संघाटी किती दिवस टिकेल?' असा याचा अर्थ आहे. अथवा 'कतिहम्पि त्यायन्तिपि' असाही पाठ आहे. त्यात 'कतिहम्' म्हणजे 'किती दिवस' (किती अहाने) असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'कतिहिपि म्यायन्ति' हा पाठ देखील याच पद्धतीने समजून घ्यावा. 'गिहीपि नं गिहिस्स' येथे 'नं' हा नाम-अर्थातील निपात आहे, म्हणजेच 'गृहस्थ देखील गृहस्थाला देतो' असे म्हटले आहे।

594. Nānappakārakanti cīvarādīnaṃ kappiyabhaṇḍānaṃ vasena anekavidhaṃ. Tenevassa padabhājane cīvaraṃ ādiṃ katvā dasikasuttapariyosānaṃ kappiyabhaṇḍameva dassitaṃ. Akappiyabhaṇḍaparivattanañhi kayavikkayasaṅgahaṃ na gacchati. Kayavikkayanti kayañceva vikkayañca. ‘‘Iminā imaṃ dehī’’tiādinā hi nayena parassa kappiyabhaṇḍaṃ gaṇhanto kayaṃ samāpajjati, attano kappiyabhaṇḍaṃ dento vikkayaṃ.

५९४. 'नानाप्पकारकं' म्हणजे चीवर इत्यादी कप्पिय (योग्य) वस्तूंच्या संदर्भात अनेक प्रकारचे. म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये चीवरापासून सुरू करून दशांच्या सुतापर्यंत केवळ कप्पिय वस्तूच दाखवल्या आहेत. कारण अकप्पिय (अयोग्य) वस्तूंची अदलाबदल ही कयविक्कय (खरेदी-विक्री) च्या अंतर्गत येत नाही. 'कयविक्कय' म्हणजे खरेदी आणि विक्री दोन्ही. कारण 'याने हे द्या' इत्यादी पद्धतीने दुसऱ्याची कप्पिय वस्तू घेणारा खरेदी करतो आणि स्वतःची कप्पिय वस्तू देणारा विक्री करतो।

595. Ajjhācaratīti abhibhavitvā carati, vītikkamavācaṃ bhāsatīti attho. Yato kayitañca hoti vikkayitañcāti yadā kayitañca hoti parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ karontena, vikkītañca attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ karontena. ‘‘Iminā ima’’ntiādivacanānurūpato pana pāṭhe paṭhamaṃ attano bhaṇḍaṃ dassitaṃ.

५९५. 'अज्झाचरति' म्हणजे उल्लंघन करून आचरण करतो, म्हणजेच उल्लंघनाचे वचन बोलतो असा अर्थ आहे. 'यतो कयितञ्च होति विक्कयितञ्च' म्हणजे जेव्हा दुसऱ्याची वस्तू स्वतःच्या हातात घेणाऱ्याकडून खरेदी केली जाते आणि स्वतःची वस्तू दुसऱ्याच्या हातात देणाऱ्याकडून विक्री केली जाते. परंतु 'याने हे' इत्यादी वचनाच्या अनुषंगाने पाठात प्रथम स्वतःची वस्तू दर्शवली आहे।

Nissajjitabbanti evaṃ parassa hatthato kayavasena gahitakappiyabhaṇḍaṃ nissajjitabbaṃ. Ayañhi kayavikkayo ṭhapetvā pañca sahadhammike avasesehi gihipabbajitehi antamaso mātāpitūhipi saddhiṃ na vaṭṭati.

'निस्सज्जितब्बं' म्हणजे अशा प्रकारे दुसऱ्याच्या हातातून खरेदीच्या स्वरूपात घेतलेली कप्पिय वस्तू विसर्जित (त्याग) करावी. कारण हा कयविक्कय (खरेदी-विक्री) पाच सहधम्मिकांना सोडून इतर गृहस्थ आणि प्रव्रजितांसोबत, अगदी माता-पित्यांसोबत देखील करणे योग्य नाही।

Tatrāyaṃ vinicchayo – vatthena vā vatthaṃ hotu bhattena vā bhattaṃ, yaṃ kiñci kappiyaṃ ‘‘iminā imaṃ dehī’’ti vadati, dukkaṭaṃ. Evaṃ vatvā mātuyāpi attano bhaṇḍaṃ deti, dukkaṭaṃ. ‘‘Iminā imaṃ dehī’’ti vutto vā ‘‘imaṃ dehi, imaṃ te dassāmī’’ti vatvā vā mātuyāpi bhaṇḍaṃ attanā gaṇhāti, dukkaṭaṃ. Attano bhaṇḍe parahatthaṃ parabhaṇḍe ca attano hatthaṃ sampatte nissaggiyaṃ. Mātaraṃ pana pitaraṃ vā ‘‘imaṃ dehī’’ti vadato viññatti na hoti. ‘‘Imaṃ gaṇhāhī’’ti vadato saddhādeyyavinipātanaṃ na hoti. Aññātakaṃ ‘‘imaṃ dehī’’ti vadato viññatti hoti. ‘‘Imaṃ gaṇhāhī’’ti vadato saddhādeyyavinipātanaṃ hoti. ‘‘Iminā imaṃ dehī’’ti kayavikkayaṃ āpajjato nissaggiyaṃ. Tasmā kappiyabhaṇḍaṃ parivattentena mātāpitūhipi saddhiṃ kayavikkayaṃ aññātakehi saddhiṃ tisso āpattiyo mocentena parivattetabbaṃ.

त्यात हा निर्णय आहे – कपड्याने कपडा असो किंवा अन्नाने अन्न असो, कोणत्याही कप्पिय वस्तूच्या बाबतीत 'याने हे द्या' असे म्हणल्यास दुक्कट दोष होतो. असे म्हणून स्वतःच्या आईला जरी स्वतःची वस्तू दिली, तरी दुक्कट दोष होतो. 'याने हे द्या' असे विचारले असता किंवा 'हे द्या, मी तुम्हाला हे देईन' असे म्हणून आईकडून जरी वस्तू स्वतः घेतली, तरी दुक्कट दोष होतो. स्वतःची वस्तू दुसऱ्याच्या हातात आणि दुसऱ्याची वस्तू स्वतःच्या हातात आल्यावर निस्सग्गिय होते. परंतु आई किंवा वडिलांना 'हे द्या' असे म्हणणाऱ्याला विञ्ञत्ति (याचना) दोष होत नाही. 'हे घ्या' असे म्हणणाऱ्याला श्रद्धादेय-विनीपातन दोष होत नाही. अनोळखी व्यक्तीला 'हे द्या' असे म्हणणाऱ्याला विञ्ञत्ति दोष होतो. 'हे घ्या' असे म्हणणाऱ्याला श्रद्धादेय-विनीपातन दोष होतो. 'याने हे द्या' असे म्हणून कयविक्कय करणाऱ्याला निस्सग्गिय होते. म्हणून कप्पिय वस्तूची अदलाबदल करताना माता-पित्यांसोबत कयविक्कय दोष आणि अनोळखी व्यक्तींसोबत तीन आपत्तींपासून स्वतःला वाचवूनच अदलाबदल करावी।

Tatrāyaṃ [Pg.280] parivattanavidhi – bhikkhussa pātheyyataṇḍulā honti, so antarāmagge bhattahatthaṃ purisaṃ disvā ‘‘amhākaṃ taṇḍulā atthi, na ca no imehi attho, bhattena pana attho’’ti vadati. Puriso taṇḍule gahetvā bhattaṃ deti, vaṭṭati. Tissopi āpattiyo na honti. Antamaso nimittakammamattampi na hoti. Kasmā? Mūlassa atthitāya. Parato ca vuttameva ‘‘idaṃ amhākaṃ atthi, amhākañca iminā ca iminā ca atthoti bhaṇatī’’ti. Yo pana evaṃ akatvā ‘‘iminā imaṃ dehī’’ti parivatteti; yathāvatthukameva. Vighāsādaṃ disvā ‘‘imaṃ odanaṃ bhuñjitvā, rajanaṃ vā dārūni vā āharā’’ti vadati, rajanachalligaṇanāya dārugaṇanāya ca nissaggiyāni honti. ‘‘Imaṃ odanaṃ bhuñjitvā idaṃ nāma karothā’’ti dantakārādīhi sippikehi dhamakaraṇādīsu taṃ taṃ parikkhāraṃ kāreti, rajakehi vā vatthaṃ dhovāpeti; yathāvatthukameva. Nhāpitena kese chindāpeti, kammakārehi navakammaṃ kāreti; yathāvatthukameva. Sace pana ‘‘idaṃ bhattaṃ bhuñjitvā idaṃ karothā’’ti na vadati ‘‘idaṃ bhattaṃ bhuñja bhuttosi bhuñjissasi, idaṃ nāma karohī’’ti vadati, vaṭṭati. Ettha ca kiñcāpi vatthadhovane vā kesacchedane vā bhūmisodhanādinavakamme vā parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ nissajjitabbaṃ nāma natthi. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana daḷhaṃ katvā vuttattā na sakkā etaṃ paṭikkhipituṃ, tasmā yathā nissaggiyavatthumhi paribhutte vā naṭṭhe vā pācittiyaṃ deseti, evamidhāpi desetabbaṃ.

त्यात हा अदलाबदलीचा विधी आहे – भिक्खूकडे प्रवासासाठीचे तांदूळ आहेत. तो वाटेत हातात अन्न (भात) असलेल्या एका माणसाला पाहून म्हणतो, 'आमच्याकडे तांदूळ आहेत, पण आम्हाला त्यांची गरज नाही, आम्हाला अन्नाची (भाताची) गरज आहे.' तो माणूस तांदूळ घेऊन भात देतो, तर हे योग्य आहे. तीनही आपत्ती होत नाहीत. अगदी निमित्तकर्म (इशारा करणे) देखील होत नाही. का? कारण मूळ वस्तू (तांदूळ) अस्तित्वात असल्यामुळे. आणि पुढे देखील भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे की, 'हे आमच्याकडे आहे, आणि आम्हाला याने आणि याने गरज आहे असे म्हणतो.' परंतु जो असे न करता 'याने हे द्या' असे म्हणून अदलाबदल करतो, त्याला त्या त्या वस्तूच्या स्वरूपाप्रमाणेच (यथावस्तुक) दोष लागतो. उष्टे अन्न खाणाऱ्याला पाहून 'हा भात खाऊन रंग किंवा लाकडे घेऊन ये' असे म्हणतो, तर रंगाच्या सालींच्या संख्येनुसार आणि लाकडांच्या संख्येनुसार निस्सग्गिय दोष होतात. 'हा भात खाऊन अमुक काम करा' असे म्हणून हस्तिदंताचे काम करणाऱ्या इत्यादी कारागिरांकडून धमकरण (पाणी गाळण्याचे साधन) इत्यादींमध्ये तो तो परिष्कार (साधन) बनवून घेतो, किंवा धोब्याकडून कपडे धुवून घेतो, तर त्या त्या वस्तूच्या स्वरूपाप्रमाणेच दोष लागतो. न्हाव्याकडून केस कापून घेतो, कामगारांकडून नवकर्म (नवीन बांधकाम) करून घेतो, तर त्या त्या वस्तूच्या स्वरूपाप्रमाणेच दोष लागतो. परंतु जर 'हे अन्न खाऊन हे काम करा' असे न म्हणता, 'हे अन्न खा, तू खाल्ले आहेस किंवा खाणार आहेस, अमुक काम कर' असे म्हणतो, तर ते योग्य आहे. आणि येथे जरी कपडे धुण्यात, केस कापण्यात किंवा जमीन साफ करणे इत्यादी नवकर्मात दुसऱ्याची वस्तू स्वतःच्या हातात yeun विसर्जित (त्याग) करण्यासारखे काही नसले तरी, महाअट्ठकथेत हे ठामपणे सांगितले असल्यामुळे याचा नकार करता येत नाही. म्हणून ज्याप्रमाणे निस्सग्गिय वस्तूचा उपभोग घेतल्यावर किंवा ती नष्ट झाल्यावर पाचित्तिय दोषाची देशना केली जाते, त्याचप्रमाणे येथेही देशना करावी।

596. Kayavikkaye kayavikkayasaññītiādimhi yo kayavikkayaṃ samāpajjati, so tasmiṃ kayavikkayasaññī vā bhavatu vematiko vā, na kayavikkayasaññī vā nissaggiyapācittiyameva. Cūḷattike dvīsu padesu dukkaṭamevāti evamattho daṭṭhabbo.

५९६. 'कयविक्कये कयविक्कयसञ्ञी' इत्यादींमध्ये जो कयविक्कय (खरेदी-विक्री) करतो, त्याला त्या कयविक्कयात कयविक्कयाची संज्ञा असो, किंवा संशय असो, किंवा कयविक्कयाची संज्ञा नसो, निस्सग्गिय पाचित्तियच होते. चूलतिकमध्ये दोन पदांच्या बाबतीत दुक्कटच होतो, असा अर्थ समजून घ्यावा।

597. Agghaṃ pucchatīti ‘‘ayaṃ tava patto kiṃ agghatī’’ti pucchati. ‘‘Idaṃ nāmā’’ti vutte pana sace tassa kappiyabhaṇḍaṃ mahagghaṃ hoti, evañca naṃ paṭivadati ‘‘upāsaka, mama idaṃ vatthu mahagghaṃ, tava pattaṃ aññassa dehī’’ti. Taṃ sutvā itaro ‘‘aññaṃ thālakampi dassāmī’’ti vadati gaṇhituṃ vaṭṭati, ‘‘idaṃ amhākaṃ atthī’’ti vuttalakkhaṇe patati. Sace so patto mahaggho, bhikkhuno vatthu appagghaṃ, pattasāmiko cassa appagghabhāvaṃ na jānāti, patto na gahetabbo, ‘‘mama vatthu appaggha’’nti ācikkhitabbaṃ. Mahagghabhāvaṃ ñatvā [Pg.281] vañcetvā gaṇhanto hi gahitabhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbataṃ āpajjati. Sace pattasāmiko ‘‘hotu, bhante, sesaṃ mama puññaṃ bhavissatī’’ti deti, vaṭṭati.

५९७. किंमत विचारतो म्हणजे 'हा तुझा पत्त (भिक्षापात्र) किती किमतीचा आहे?' असे विचारतो. 'या किमतीचा आहे' असे म्हटल्यावर जर त्या भिक्खूचे कप्पियभांड (कल्पित वस्तू) मौल्यवान असेल, आणि तो त्याला असे उत्तर देतो की, 'उपासका, माझी ही वस्तू मौल्यवान आहे, तू तुझे पात्र दुसऱ्या कोणाला तरी दे.' ते ऐकून दुसरा (व्यापारी) जर म्हणतो की, 'मी दुसरे भांडेही देईन,' तर ते घेणे योग्य आहे, कारण ते 'हे आमच्याकडे आहे' या सांगितलेल्या लक्षणात समाविष्ट होते. जर ते पात्र मौल्यवान असेल आणि भिक्खूची वस्तू कमी किमतीची असेल, आणि पात्राच्या मालकाला त्या वस्तूच्या कमी किमतीबद्दल माहिती नसेल, तर ते पात्र घेऊ नये, 'माझी वस्तू कमी किमतीची आहे' असे त्याला सांगावे. कारण पात्राचे मूल्य अधिक आहे हे जाणूनही फसवणूक करून ते घेणारा भिक्खू घेतलेल्या वस्तूचे मूल्य ठरवून प्रायश्चित्त घेण्यास पात्र ठरतो. जर पात्राचा मालक 'असू द्या, भंते, उरलेले माझे पुण्य होईल' असे म्हणून ते देतो, तर ते घेणे योग्य आहे.

Kappiyakārakassa ācikkhatīti yassa hatthato bhaṇḍaṃ gaṇhāti, taṃ ṭhapetvā aññaṃ antamaso tassa puttabhātikampi kappiyakārakaṃ katvā ‘‘iminā imaṃ nāma gahetvā dehī’’ti ācikkhati. So ce cheko hoti, punappunaṃ apanetvā vivaditvā gaṇhāti, tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ. No ce cheko hoti, na jānāti gahetuṃ, vāṇijako taṃ vañceti, ‘‘mā gaṇhā’’ti vattabbo.

कप्पियकारकाला सांगतो म्हणजे, ज्या व्यापाऱ्याकडून वस्तू घ्यायची आहे, त्याला सोडून दुसऱ्या कोणाला, अगदी त्याच्या मुलाला किंवा भावाला कप्पियकारक बनवून 'या वस्तूच्या बदल्यात ही अमुक वस्तू घेऊन मला दे' असे सांगतो. जर तो कप्पियकारक चतुर असेल, आणि तो वारंवार वाद घालून किंवा घासाघीस करून ती वस्तू घेतो, तर भिक्खूने शांत राहावे. जर तो चतुर नसेल आणि त्याला वस्तू कशी घ्यावी हे समजत नसेल, आणि व्यापारी त्याला फसवित असेल, तर 'घेऊ नकोस' असे त्याला सांगावे.

Idaṃ amhākantiādimhi ‘‘idaṃ paṭiggahitaṃ telaṃ vā sappi vā amhākaṃ atthi, amhākañca aññena appaṭiggahitakena attho’’ti bhaṇati. Sace so taṃ gahetvā aññaṃ deti, paṭhamaṃ attano telaṃ na mināpetabbaṃ. Kasmā? Nāḷiyañhi avasiṭṭhatelaṃ hoti, taṃ pacchā minantassa appaṭiggahitakaṃ dūseyyāti. Sesaṃ uttānameva.

'हे आमच्याकडे आहे' इत्यादीमध्ये अर्थ असा समजावा: 'हे स्वीकारलेले तेल किंवा तूप आमच्याकडे आहे, आणि आम्हाला दुसऱ्या न स्वीकारलेल्या तेलाची किंवा तुपाची गरज आहे' असे म्हणतो. जर तो व्यापारी ते घेऊन दुसरे तेल देतो, तर सुरुवातीला स्वतःचे तेल मोजून देऊ नये. का? कारण मोजण्याच्या पात्रात उरलेले तेल नंतर मोजणाऱ्या व्यापाऱ्याच्या न स्वीकारलेल्या तेलाला दूषित करू शकते. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

सहा समुत्थान, क्रिया, नोसञ्ञाविमोक्ख (संज्ञाविमोक्ष नसलेले), अचित्तक, पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्तिवद्य), कायकर्म-वचीकर्म, त्रिचित्त आणि त्रिवेदन.

Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

क्रय-विक्रय (खरेदी-विक्री) शिक्षापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

Niṭṭhito kosiyavaggo dutiyo.

दुसरा कोसियवर्ग समाप्त झाला.

3. Pattavaggo

३. पत्तवर्ग (पात्र वर्ग)

1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā

१. पत्तशिक्षापदाचे वर्णन

598. Tena samayenāti pattasikkhāpadaṃ. Tattha pattavāṇijjanti gāmanigamādīsu vicarantā pattavāṇijjaṃ vā karissanti. Āmattikāpaṇaṃ vāti amattāni vuccanti bhājanāni, tāni yesaṃ bhaṇḍaṃ te āmattikā, tesaṃ āmattikānaṃ āpaṇaṃ āmattikāpaṇaṃ, kulālabhaṇḍavāṇijakāpaṇanti attho.

५९८. 'त्या वेळी' हे पत्तशिक्षापद आहे. त्यात 'पत्तवाणिज्जं' म्हणजे गाव, नगर इत्यादींमध्ये फिरून पात्रांचा व्यापार करतील. 'आमत्तिकापणं' म्हणजे भांड्यांना 'अमत्त' म्हणतात. ती भांडी ज्यांचे विक्रीचे सामान आहे त्यांना 'आमत्तिक' म्हणतात. त्या आमत्तिकांचे दुकान म्हणजे 'आमत्तिकापण', म्हणजेच कुंभाराच्या भांड्यांच्या व्यापाऱ्याचे दुकान असा अर्थ आहे.

602. Tayo pattassa vaṇṇāti tīṇi pattassa pamāṇāni. Aḍḍhāḷhakodanaṃ gaṇhātīti magadhanāḷiyā dvinnaṃ taṇḍulanāḷīnaṃ odanaṃ gaṇhāti. Magadhanāḷi [Pg.282] nāma aḍḍhaterasapalā hotīti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Sīhaḷadīpe pakatināḷi mahantā, damiḷanāḷi khuddakā, magadhanāḷi pamāṇayuttā, tāya magadhanāḷiyā diyaḍḍhanāḷi ekā sīhaḷanāḷi hotīti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Catubhāgaṃ khādananti odanassa catutthabhāgappamāṇaṃ khādanaṃ, taṃ hatthahāriyassa muggasūpassa vasena veditabbaṃ. Tadupiyaṃ byañjananti tassa odanassa anurūpaṃ macchamaṃsasākaphalakaḷīrādibyañjanaṃ.

६०२. पात्राचे तीन प्रकार म्हणजे पात्राची तीन परिमाणे (आकार) होत. 'अर्ध-आळहक भात घेते' म्हणजे मगध मापाच्या (नाळीच्या) दोन नाळी तांदळाचा भात त्यात मावतो. मगध नाळी साडेतेरा पल वजनाची असते, असे अंधक-अट्ठकथेत म्हटले आहे. सिंहलद्वीपामध्ये सामान्य नाळी मोठी असते, तमिळ नाळी लहान असते आणि मगध नाळी योग्य प्रमाणाची असते. त्या मगध नाळीच्या दीड नाळी बरोबर एक सिंहल नाळी होते, असे महा-अट्ठकथेत म्हटले आहे. 'चौथा भाग खाणे' म्हणजे भाताच्या चौथ्या भागाच्या प्रमाणातील खाण्याचे पदार्थ; ते हाताने घेता येण्याजोग्या मूग डाळीच्या वरणाच्या संदर्भात समजून घ्यावे. 'तदुपियं व्यंजनं' म्हणजे त्या भाताला अनुरूप असे मासे, मांस, भाजीपाला, फळे, कोंब इत्यादींचे व्यंजन (तोंडी लावणी).

Tatrāyaṃ vinicchayo – anupahatapurāṇasālitaṇḍulānaṃ sukoṭṭitaparisuddhānaṃ dve magadhanāḷiyo gahetvā tehi taṇḍulehi anuttaṇḍulaṃ akilinnaṃ apiṇḍitaṃ suvisadaṃ kundamakuḷarāsisadisaṃ avassāvitodanaṃ pacitvā niravasesaṃ patte pakkhipitvā tassa odanassa catutthabhāgappamāṇo nātighano nātitanuko hatthahāriyo sabbasambhārasaṅkhato muggasūpo pakkhipitabbo. Tato ālopassa ālopassa anurūpaṃ yāvacarimālopappahonakaṃ macchamaṃsādibyañjanaṃ pakkhipitabbaṃ, sappitelatakkarasakañjikādīni pana gaṇanūpagāni na honti, tāni hi odanagatikāneva, neva hāpetuṃ na vaḍḍhetuṃ sakkonti. Evametaṃ sabbampi pakkhittaṃ sace pattassa mukhavaṭṭiyā heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, suttena vā hīrena vā chindantassa suttassa vā hīrassa vā heṭṭhimantaṃ phusati, ayaṃ ukkaṭṭho nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ ukkaṭṭhomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti, antogatameva hoti, ayaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭho nāma patto.

येथे हा निर्णय आहे – न तुटलेले, जुने, चांगल्या प्रकारे सडलेले आणि स्वच्छ केलेले शाली तांदूळ दोन मगध नाळी घेऊन, त्या तांदळाचा कच्चा नसलेला, जास्त ओला नसलेला, गोळा न झालेला, अत्यंत स्वच्छ, कुंदाच्या कळीच्या ढिगासारखा आणि पेज न काढलेला भात शिजवून, तो पूर्णपणे पात्रात टाकून, त्या भाताच्या चौथ्या भागाच्या प्रमाणाचा, जास्त घट्ट नसलेला, जास्त पातळ नसलेला, हाताने घेता येण्याजोगा आणि सर्व मसाल्यांनी युक्त असा मूग डाळीचा सूप (वरण) टाकावा. त्यानंतर प्रत्येक घासाला अनुरूप आणि शेवटच्या घासापर्यंत पुरेल एवढे मासे, मांस इत्यादींचे व्यंजन टाकावे. तूप, तेल, ताक, कांजी इत्यादींची गणना केली जात नाही, कारण ते भाताच्याच स्वरूपाचे असतात, ते प्रमाण कमी किंवा जास्त करू शकत नाहीत. अशा प्रकारे हे सर्व टाकल्यावर जर ते पात्राच्या काठाच्या खालच्या रेषेच्या बरोबरीने राहत असेल, आणि दोऱ्याने किंवा धाग्याने कापताना दोऱ्याच्या किंवा धाग्याच्या खालच्या टोकाला स्पर्श करत असेल, तर हे 'उक्कट्ठ' नावाचे पात्र आहे. जर ते त्या रेषेच्या वर जाऊन स्तूपासारखे उंच राहत असेल, तर हे 'उक्कट्ठोमकर' नावाचे पात्र आहे. जर ते त्या रेषेपर्यंत पोहोचत नसेल आणि आतच राहत असेल, तर हे 'उक्कट्ठुक्कट्ठ' नावाचे पात्र आहे.

Nāḷikodananti magadhanāḷiyā ekāya taṇḍulanāḷiyā odanaṃ. Patthodananti magadhanāḷiyā upaḍḍhanāḷikodanaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana nāmamatte viseso – sace nāḷikodanādi sabbampi pakkhittaṃ vuttanayeneva heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, ayaṃ majjhimo nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ majjhimomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti antogatameva hoti, ayaṃ majjhimukkaṭṭho nāma patto. Sace patthodanādi sabbampi pakkhittaṃ heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, ayaṃ omako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ omakomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na pāpuṇāti antogatameva hoti, ayaṃ omakukkaṭṭho nāma pattoti evamete nava pattā. Tesu dve apattā ukkaṭṭhukkaṭṭho [Pg.283] ca omakomako ca. ‘‘Tato ukkaṭṭho apatto omako apatto’’ti idañhi ete sandhāya vuttaṃ. Ukkaṭṭhukkaṭṭho hi ettha ukkaṭṭhato ukkaṭṭhattā ‘‘tato ukkaṭṭho apatto’’ti vutto. Omakomako ca omakato omakattā tato omako apattoti vutto. Tasmā ete bhājanaparibhogena paribhuñjitabbā, na adhiṭṭhānupagā, na vikappanupagā. Itare pana satta adhiṭṭhahitvā vā vikappetvā vā paribhuñjitabbā, evaṃ akatvā taṃ dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyanti taṃ sattavidhampi pattaṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

'नाळिकोदन' म्हणजे मगध नाळीच्या एका नाळी तांदळाचा भात. 'पत्थोदन' म्हणजे मगध नाळीच्या अर्ध्या नाळी तांदळाचा भात. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. हा केवळ नावाचाच फरक आहे – जर नाळिकोदन इत्यादी सर्व टाकलेले अन्न आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच खालच्या रेषेच्या बरोबरीने राहत असेल, तर हे 'मज्झिम' नावाचे पात्र आहे. जर ते त्या रेषेच्या वर जाऊन स्तूपासारखे उंच राहत असेल, तर हे 'मज्झिमौमक' नावाचे पात्र आहे. जर ते त्या रेषेपर्यंत पोहोचत नसेल आणि आतच राहत असेल, तर हे 'मज्झिमुक्कट्ठ' नावाचे पात्र आहे. जर पत्थोदन इत्यादी सर्व टाकलेले अन्न खालच्या रेषेच्या बरोबरीने राहत असेल, तर हे 'ओमक' नावाचे पात्र आहे. जर ते त्या रेषेच्या वर जाऊन स्तूपासारखे उंच राहत असेल, तर हे 'ओमकोमक' नावाचे पात्र आहे. जर ते त्या रेषेपर्यंत पोहोचत नसेल आणि आतच राहत असेल, तर हे 'ओमकुक्कट्ठ' नावाचे पात्र आहे. अशा प्रकारे ही नऊ पात्रे आहेत. त्यापैकी दोन पात्रे 'अपात्र' (अधिष्ठान किंवा विकल्पन करण्यास अयोग्य) आहेत – 'उक्कट्ठुक्कट्ठ' आणि 'ओमकोमक'. 'त्यापेक्षा मोठे अपात्र आहे आणि लहान अपात्र आहे' हे या दोन पात्रांच्या संदर्भातच म्हटले आहे. कारण येथे 'उक्कट्ठुक्कट्ठ' हे 'उक्कट्ठ' पात्रापेक्षा मोठे असल्यामुळे त्याला 'त्यापेक्षा मोठे अपात्र' म्हटले आहे. आणि 'ओमकोमक' हे 'ओमक' पात्रापेक्षा लहान असल्यामुळे त्याला 'त्यापेक्षा लहान अपात्र' म्हटले आहे. म्हणून ही पात्रे सामान्य भांडी म्हणून वापरावीत, ती अधिष्ठान किंवा विकल्पन करण्यास योग्य नाहीत. परंतु इतर सात पात्रे अधिष्ठान करून किंवा विकल्पन करून वापरावीत. असे न करता जर कोणी ते पात्र दहा दिवसांपेक्षा जास्त काळ ठेवले, तर त्याला निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. म्हणजेच त्या सात प्रकारच्या पात्रांपैकी कोणतेही पात्र जास्तीत जास्त दहा दिवसांचा काळ ओलांडून ठेवल्यास निस्सग्गिय पाचित्तिय होते.

607. Nissaggiyaṃ pattaṃ anissajjitvā paribhuñjatīti yāguṃ pivitvā dhote dukkaṭaṃ, khañjakaṃ khāditvā bhattaṃ bhuñjitvā dhote dukkaṭanti evaṃ payoge payoge dukkaṭaṃ.

६०७. निसग्गिय पात्र विसर्जन न करता वापरण्याबाबत: कांजी प्यायल्यानंतर पात्र धुतले असता दुक्कट (दुष्कृत) गुन्हा होतो; खाद्यपदार्थ खाऊन किंवा भात जेवून पात्र धुतले असता दुक्कट गुन्हा होतो. अशा प्रकारे प्रत्येक वापरागणिक दुक्कट गुन्हा होतो.

608. Anāpatti antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetīti ettha pana pamāṇayuttassapi adhiṭṭhānavikappanupagattaṃ evaṃ veditabbaṃ – ayopatto pañcahi pākehi mattikāpatto dvīhi pākehi pakko adhiṭṭhānupago, ubhopi yaṃ mūlaṃ dātabbaṃ, tasmiṃ dinneyeva. Sace ekopi pāko ūno hoti, kākaṇikamattampi vā mūlaṃ adinnaṃ, na adhiṭṭhānupago. Sacepi pattasāmiko vadati ‘‘yadā tumhākaṃ mūlaṃ bhavissati, tadā dassatha, adhiṭṭhahitvā paribhuñjathā’’ti neva adhiṭṭhānupago hoti, pākassa hi ūnattā pattasaṅkhaṃ na gacchati, mūlassa sakalassa vā ekadesassa vā adinnattā sakabhāvaṃ na upeti, aññasseva santako hoti, tasmā pāke ca mūle ca niṭṭhiteyeva adhiṭṭhānupago hoti. Yo adhiṭṭhānupago, sveva vikappanupago, so hatthaṃ āgatopi anāgatopi adhiṭṭhātabbo vikappetabbo vā. Yadi hi pattakārako mūlaṃ labhitvā sayaṃ vā dātukāmo hutvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ pattaṃ katvā asukadivase nāma pacitvā ṭhapessāmī’’ti vadati, bhikkhu ca tena paricchinnadivasato dasāhaṃ atikkāmeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Sace pana pattakārako ‘‘ahaṃ tumhākaṃ pattaṃ katvā pacitvā sāsanaṃ pesessāmī’’ti vatvā tatheva karoti, tena pesitabhikkhu pana tassa bhikkhuno na āroceti, añño disvā vā sutvā vā ‘‘tumhākaṃ, bhante, patto niṭṭhito’’ti āroceti, etassa ārocanaṃ napamāṇaṃ. Yadā pana tena pesitoyeva [Pg.284] āroceti, tassa vacanaṃ sutadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Sace pattakārako ‘‘ahaṃ tumhākaṃ pattaṃ katvā pacitvā kassaci hatthe pahiṇissāmī’’ti vatvā tatheva karoti, pattaṃ gahetvā āgatabhikkhu pana attano pariveṇe ṭhapetvā tassa na āroceti, añño koci bhaṇati ‘‘api, bhante, adhunā ābhato patto sundaro’’ti! ‘‘Kuhiṃ, āvuso, patto’’ti? ‘‘Itthannāmassa hatthe pesito’’ti. Etassapi vacanaṃ na pamāṇaṃ. Yadā pana so bhikkhu pattaṃ deti, laddhadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tasmā dasāhaṃ anatikkāmetvāva adhiṭṭhātabbo vikappetabbo vā.

६०८. "दहा दिवसांच्या आत अधिष्ठान किंवा विकल्पन केल्यास कोणताही गुन्हा होत नाही" या संदर्भात, योग्य प्रमाणातील पात्राची अधिष्ठान किंवा विकल्पनासाठीची योग्यता याप्रमाणे समजून घ्यावी: लोखंडी पात्र पाच वेळा भाजलेले असावे आणि मातीचे पात्र दोन वेळा भाजलेले असावे, तेव्हाच ते अधिष्ठानासाठी योग्य होते; आणि दोन्ही प्रकारच्या पात्रांच्या बाबतीत, त्यांची किंमत पूर्णपणे चुकती केली असेल तरच ते योग्य ठरते. जर एक जरी भाजणे कमी असेल, किंवा अगदी एका काकणिका (कवडी) एवढीही किंमत देणे बाकी असेल, तर ते अधिष्ठानासाठी योग्य ठरत नाही. जरी पात्राचा मालक म्हणाला की, "जेव्हा तुमच्याकडे पैसे असतील तेव्हा द्या, तोपर्यंत अधिष्ठान करून ते वापरा," तरीही ते अधिष्ठानासाठी योग्य ठरत नाही. कारण, भाजणे अपूर्ण असल्यामुळे त्याला 'पात्र' ही संज्ञा प्राप्त होत नाही, आणि किंमत (पूर्ण किंवा अंशतः) न दिल्यामुळे ते स्वतःच्या मालकीचे होत नाही, तर ते विक्रेत्याचेच राहते. म्हणून, भाजणे आणि किंमत देणे या दोन्ही गोष्टी पूर्ण झाल्यावरच पात्र अधिष्ठानासाठी योग्य होते. जे पात्र अधिष्ठानासाठी योग्य असते, तेच विकल्पनासाठीही योग्य असते. ते हातात आलेले असो वा नसो, त्याचे अधिष्ठान किंवा विकल्पन केले पाहिजे. जर पात्र बनवणारा, किंमत मिळाल्यावर किंवा स्वतः दान करण्याची इच्छा धरून असे म्हणाला की, "भंते, मी तुमच्यासाठी पात्र बनवून, अमुक दिवशी ते भाजून ठेवीन," आणि भिक्खूंनी त्या निश्चित केलेल्या दिवसापासून दहा दिवस उलटून जाऊ दिले, तर त्यांना निसग्गिय पाचित्तिय गुन्हा होतो. परंतु, जर पात्र बनवणारा म्हणाला की, "मी तुमच्यासाठी पात्र बनवून, भाजून निरोप पाठवीन," आणि त्याने तसेच केले, पण त्याने पाठवलेल्या भिक्खूंनी त्या मालक भिक्खूंना सांगितले नाही, आणि दुसऱ्या एखाद्या भिक्खूंनी ते पाहून किंवा ऐकून सांगितले की, "भंते, तुमचे पात्र तयार झाले आहे," तर त्यांचे सांगणे प्रमाण मानले जात नाही. जेव्हा त्याने पाठवलेले भिक्खूच स्वतः सांगतात, तेव्हा ते ऐकल्याच्या दिवसापासून दहा दिवस उलटून जाऊ देणाऱ्या भिक्खूंना निसग्गिय पाचित्तिय गुन्हा होतो. जर पात्र बनवणारा म्हणाला की, "मी तुमच्यासाठी पात्र बनवून, भाजून कोणाच्या तरी हाती पाठवून देईन," आणि त्याने तसेच केले, पण पात्र घेऊन आलेल्या भिक्खूंनी ते आपल्या विहारात ठेवून घेतले आणि मालक भिक्खूंना सांगितले नाही, आणि दुसरा कोणीतरी म्हणाला, "भंते, नुकतेच आणलेले पात्र सुंदर आहे ना!" त्यावर मालकांनी विचारले, "आयुष्यमान, पात्र कुठे आहे?" आणि त्याने उत्तर दिले, "अमुक नावाच्या भिक्खूंच्या हाती पाठवले आहे." तर त्याचे हे बोलणेही प्रमाण मानले जात नाही. परंतु, जेव्हा ते भिक्खू प्रत्यक्षात ते पात्र देतात, तेव्हा ते मिळाल्यापासून दहा दिवस उलटून जाऊ देणाऱ्या भिक्खूंना निसग्गिय पाचित्तिय गुन्हा होतो. म्हणून, दहा दिवस उलटून न देताच त्याचे अधिष्ठान किंवा विकल्पन केले पाहिजे.

Tattha dve pattassa adhiṭṭhānā – kāyena vā adhiṭṭhāti, vācāya vā adhiṭṭhāti. Tesaṃ vasena adhiṭṭhahantena ca ‘‘imaṃ pattaṃ paccuddharāmī’’ti vā ‘‘etaṃ pattaṃ paccuddharāmī’’ti vā evaṃ sammukhe vā parammukhe vā ṭhitaṃ purāṇapattaṃ paccuddharitvā aññassa vā datvā navaṃ pattaṃ yattha katthaci ṭhitaṃ hatthena parāmasitvā ‘‘imaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī’’ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikāraṃ karontena kāyena vā adhiṭṭhātabbo, vacībhedaṃ katvā vācāya vā adhiṭṭhātabbo. Tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ – sace hatthapāse hoti ‘‘imaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha antogabbhe vā uparipāsāde vā sāmantavihāre vā hoti, ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘etaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā.

त्यामध्ये पात्राचे अधिष्ठान करण्याचे दोन मार्ग आहेत – कायेने (शरीराने) अधिष्ठान करणे किंवा वाचेने (वाणीने) अधिष्ठान करणे. त्याद्वारे अधिष्ठान करणाऱ्या भिक्खूंनी, "इमं पत्तं पच्चुद्धरामि" (मी या पात्राचे विसर्जन करतो) किंवा "एतं पत्तं पच्चुद्धरामि" (मी त्या पात्राचे विसर्जन करतो) असे म्हणून, समोर किंवा परोक्ष असलेल्या जुन्या पात्राचे विसर्जन करून किंवा ते दुसऱ्याला देऊन, नवीन पात्र जेथे कुठे ठेवलेले असेल त्याला हाताने स्पर्श करून, मनात संकल्प करून आणि शारीरिक हालचाल करून कायेने अधिष्ठान करावे, किंवा शब्दांचे उच्चारण करून वाचेने अधिष्ठान करावे. वाचेने अधिष्ठान करण्याचे दोन प्रकार आहेत – जर पात्र हाताच्या अंतरावर असेल, तर "इमं पत्तं अधिट्ठामि" (मी या पात्राचे अधिष्ठान करतो) असे शब्द उच्चारावेत. आणि जर ते खोलीच्या आत, प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर किंवा शेजारच्या विहारात असेल, तर ते ठेवलेली जागा मनात निश्चित करून "एतं पत्तं अधिट्ठामि" (मी त्या पात्राचे अधिष्ठान करतो) असे शब्द उच्चारावेत.

Adhiṭṭhahantena pana ekakena adhiṭṭhātumpi vaṭṭati, aññassa santike adhiṭṭhātumpi vaṭṭati. Aññassa santike ayamānisaṃso – sacassa ‘‘adhiṭṭhito nu kho me, no’’ti vimati uppajjati, itaro sāretvā vimatiṃ chindissatīti. Sace koci dasa patte labhitvā sabbeva attanāva paribhuñjitukāmo hoti, na sabbe adhiṭṭhātabbā. Ekaṃ pattaṃ adhiṭṭhāya punadivase taṃ paccuddharitvā añño adhiṭṭhātabbo. Etenupāyena vassasatampi pariharituṃ sakkā.

अधिष्ठान करणाऱ्या भिक्खूंनी एकट्याने अधिष्ठान करणेही योग्य आहे, आणि दुसऱ्या कोणाच्या समक्ष अधिष्ठान करणेही योग्य आहे. दुसऱ्याच्या समक्ष अधिष्ठान करण्याचा हा फायदा आहे – जर त्यांना "मी अधिष्ठान केले आहे की नाही?" अशी शंका निर्माण झाली, तर दुसरे भिक्खू त्यांना आठवण करून देऊन त्यांची शंका दूर करू शकतील. जर एखाद्या भिक्खूंना दहा पात्रे मिळाली आणि त्यांना ती सर्व स्वतःच वापरायची असतील, तर त्यांनी त्या सर्वांचे अधिष्ठान करू नये. त्यांनी एका पात्राचे अधिष्ठान करावे आणि दुसऱ्या दिवशी त्याचे विसर्जन करून दुसऱ्या पात्राचे अधिष्ठान करावे. या उपायाने शंभर वर्षे देखील ती पात्रे बाळगता येऊ शकतात.

Evaṃ appamattassa bhikkhuno siyā adhiṭṭhānavijahananti? Siyā. Sace hi ayaṃ pattaṃ aññassa vā deti, vibbhamati vā sikkhaṃ vā paccakkhāti, kālaṃ vā karoti, liṅgaṃ vāssa parivattati, paccuddharati vā, patte vā chiddaṃ hoti, adhiṭṭhānaṃ vijahati. Vuttampi cetaṃ –

अशा प्रकारे अप्रमत्त असलेल्या भिक्खूंचे अधिष्ठान सुटू शकते का? होय, सुटू शकते. कारण जर ते आपले पात्र दुसऱ्याला देतात, किंवा गृहस्थ बनतात, किंवा शिक्षेचा त्याग करतात, किंवा काळ करतात (मृत्यू पावतात), किंवा त्यांचे लिंग परिवर्तित होते, याशिवाय ते स्वतः विसर्जन करतात, किंवा पात्राला छिद्र पडते, तर त्यांचे अधिष्ठान सुटते. याविषयी असेही म्हटले आहे –

‘‘Dinnavibbhantapaccakkhā[Pg.285], kālaṃkiriyakatena ca;

Liṅgapaccuddharā ceva, chiddena bhavati sattama’’nti.

"दान देणे, गृहस्थ बनणे, शिक्षेचा त्याग करणे, मृत्यू पावणे, लिंग परिवर्तन होणे, विसर्जन करणे आणि सातवे म्हणजे छिद्र पडणे, यांमुळे अधिष्ठान सुटते."

Coraharaṇavissāsaggāhehipi vijahatiyeva. Kittakena chiddena adhiṭṭhānaṃ bhijjati? Yena kaṅgusitthaṃ nikkhamati ceva pavisati ca. Idañhi sattannaṃ dhaññānaṃ lāmakadhaññasitthaṃ, tasmiṃ ayacuṇṇena vā āṇiyā vā paṭipākatike kate dasāhabbhantare puna adhiṭṭhātabbo. Ayaṃ tāva ‘‘antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetī’’ti ettha adhiṭṭhāne vinicchayo.

चोरांनी पळवून नेल्यामुळे किंवा विश्वासाने घेतल्यामुळे देखील अधिष्ठान सुटतेच. किती मोठ्या छिद्राने अधिष्ठान भंग पावते? ज्या छिद्रातून कांगणीचा दाणा बाहेर पडू शकतो आणि आत जाऊ शकतो. सात प्रकारच्या धान्यांमध्ये हा सर्वात लहान आणि निकृष्ट दाणा आहे. ते छिद्र लोखंडाच्या चुऱ्याने किंवा खिळ्याने दुरुस्त करून पात्र पूर्ववत केल्यावर, दहा दिवसांच्या आत त्याचे पुन्हा अधिष्ठान केले पाहिजे. "दहा दिवसांच्या आत अधिष्ठान किंवा विकल्पन करावे" या संदर्भातील अधिष्ठानाचा हा निर्णय आहे.

Vikappane pana dve vikappanā – sammukhāvikappanā ca parammukhāvikappanā ca. Kathaṃ sammukhāvikappanā hoti? Pattānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘imaṃ patta’’nti vā ‘‘ime patte’’ti vā ‘‘etaṃ patta’’nti vā ‘‘ete patte’’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappemī’’ti vattabbaṃ. Ayamekā sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhuñjituṃ vā vissajjetuṃ vā adhiṭṭhātuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mayhaṃ santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti evaṃ pana vutte paccuddhāro nāma hoti, tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

विकल्पनामध्ये दोन प्रकारची विकल्पना असते – संमुख विकल्पना आणि परोक्ष विकल्पना. संमुख विकल्पना कशी होते? पात्रांची संख्या एक आहे की अनेक, आणि ती जवळ आहेत की दूर, हे जाणून "इमं पत्तं" (हे पात्र) किंवा "इमे पत्ते" (ही पात्रे) किंवा "एतं पत्तं" (ते पात्र) याप्रमाणे म्हणून "तुय्हं विकप्पेमि" (मी तुला हे हस्तांतरित करतो) असे म्हणावे. ही पहिली संमुख विकल्पना आहे. एवढ्यावरून ते पात्र जवळ बाळगणे योग्य ठरते, परंतु ते वापरणे, दान करणे किंवा त्याचे अधिष्ठान करणे योग्य ठरत नाही. परंतु, जेव्हा ते दुसरे भिक्खू म्हणतात की, "माझ्या मालकीचे हे पात्र तुम्ही वापरा, किंवा दान करा, किंवा तुमच्या इच्छेनुसार काहीही करा," तेव्हा त्याला विसर्जन असे म्हणतात. त्यानंतरच ते वापरणे इत्यादी गोष्टी योग्य ठरतात.

Aparo nayo – tatheva pattānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā tasseva bhikkhuno santike ‘‘imaṃ patta’’nti vā ‘‘ime patte’’ti vā ‘‘etaṃ patta’’nti vā ‘‘ete patte’’ti vā vatvā pañcasu sahadhammikesu aññatarassa attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvā ‘‘tissassa bhikkhuno vikappemī’’ti vā ‘‘tissāya bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa tissāya sāmaṇeriyā vikappemī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ aparāpi sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā ‘‘tissassa bhikkhuno santakaṃ…pe… tissāya sāmaṇeriyā santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

दुसरी पद्धत (अपर नय) - त्याचप्रमाणे पात्रांचे एक किंवा अनेक असणे आणि ते जवळ असणे किंवा नसणे हे जाणून, त्याच भिक्खूच्या जवळ 'हे पात्र' किंवा 'ही पात्रे' किंवा 'ते पात्र' किंवा 'ती पात्रे' असे म्हणून, पाच सहधार्मिकांपैकी स्वतःला आवडणाऱ्या कोणत्याही एकाचे नाव घेऊन 'मी तिस्स भिक्खूला विकल्पन करतो' किंवा 'मी तिस्सा भिक्खुणीला, सिक्खमानाला, तिस्स सामणेराला, तिस्सा सामणेरीला विकल्पन करतो' असे म्हणावे. हे दुसरे संमुख-विकल्पन (सम्मुखविकप्पना) आहे. एवढ्याने ते (पात्र) ठेवून देणे योग्य ठरते, परंतु उपभोगादी गोष्टींपैकी एकही गोष्ट योग्य ठरत नाही. परंतु, त्या भिक्खूने 'तिस्स भिक्खूच्या मालकीचे...पे०... तिस्सा सामणेरीच्या मालकीचे (पात्र) उपभोग घे किंवा विसर्जन कर किंवा इच्छेनुसार काहीही कर' असे म्हटल्यावर त्याला 'पच्चुद्धार' (परत घेणे) असे म्हणतात. त्यानंतर उपभोग घेणे इत्यादी देखील योग्य ठरते.

Kathaṃ parammukhāvikappanā hoti? Pattānaṃ tatheva ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘imaṃ patta’’nti vā ‘‘ime patte’’ti vā ‘‘etaṃ patta’’nti vā ‘‘ete patte’’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappanatthāya dammī’’ti vattabbaṃ. Tena vattabbo – ‘‘ko te mitto vā sandiṭṭho vā’’ti? Tato itarena purimanayeneva [Pg.286] ‘‘tisso bhikkhūti vā…pe… tissā sāmaṇerī’’ti vā vattabbaṃ. Puna tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ tissassa bhikkhuno dammī’’ti vā…pe… ‘‘tissāya sāmaṇeriyā dammī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ parammukhāvikappanā. Ettāvattā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā dutiyasammukhāvikappanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘itthannāmassa santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

परोक्ष-विकल्पन (परम्मुखविकप्पना) कसे होते? पात्रांचे त्याचप्रमाणे एक किंवा अनेक असणे आणि जवळ असणे किंवा नसणे हे जाणून 'हे पात्र' किंवा 'ही पात्रे' किंवा 'ते पात्र' किंवा 'ती पात्रे' असे म्हणून 'मी तुझ्याकडे विकल्पन करण्यासाठी देत आहे' असे म्हणावे. त्यावर त्याने (दुसऱ्या भिक्खूने) विचारावे - 'तुझा मित्र किंवा परिचित कोण आहे?' त्यानंतर दुसऱ्याने पूर्वीच्याच पद्धतीने 'तिस्स भिक्खू...पे०... तिस्सा सामणेरी' असे म्हणावे. पुन्हा त्या भिक्खूने 'मी तिस्स भिक्खूला देत आहे' किंवा...पे०... 'मी तिस्सा सामणेरीला देत आहे' असे म्हणावे. हे परोक्ष-विकल्पन आहे. एवढ्याने ते ठेवून देणे योग्य ठरते, परंतु उपभोगादी गोष्टींपैकी एकही गोष्ट योग्य ठरत नाही. परंतु, त्या भिक्खूने दुसऱ्या संमुख-विकल्पनात सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'अमुक नावाच्या व्यक्तीच्या मालकीचे (पात्र) उपभोग घे किंवा विसर्जन कर किंवा इच्छेनुसार काहीही कर' असे म्हटल्यावर त्याला 'पच्चुद्धार' (परत घेणे) असे म्हणतात. त्यानंतर उपभोग घेणे इत्यादी देखील योग्य ठरते.

Imāsaṃ pana dvinnaṃ vikappanānaṃ nānākaraṇaṃ, avaseso ca vacanakkamo sabbo paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

परंतु या दोन्ही विकल्पनांमधील भेद आणि उर्वरित सर्व संभाषणक्रम हा समुत्थानासह पहिल्या कठिनसिक्खापदाच्या वर्णनात (कठिनसिक्खापदवण्णना) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

पात्रसिक्खापद-वर्णन समाप्त झाले.

2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā

२. ऊनपंचबंधनसिक्खापद-वर्णन

609. Tena samayenāti ūnapañcabandhanasikkhāpadaṃ. Tattha na yāpetīti so kira yadi ariyasāvako nābhavissā, aññathattampi agamissā, evaṃ tehi ubbāḷho, sotāpannattā pana kevalaṃ sarīreneva na yāpeti, tena vuttaṃ – ‘‘attanāpi na yāpeti, puttadārāpissa kilamantī’’ti.

६०९. 'तेन समयेन' इत्यादीद्वारे ऊनपंचबंधनसिक्खापद सुरू होते. तेथे 'न यापेति' (जीवन कंठू शकत नाही) याविषयी असे आहे की, तो (कुंभार) जर आर्यश्रावक नसता, तर तो भिक्खूंद्वारे एवढा त्रास दिला गेल्यामुळे श्रद्धा गमावून बसला असता (अन्यथात्त्व पावला असता). परंतु, तो सोतापन्न (स्रोतआपन्न) असल्यामुळे केवळ शरीरानेच तो जीवन कंठू शकत नव्हता (म्हणजेच तो केवळ शारीरिकदृष्ट्या त्रस्त होता, मानसिकदृष्ट्या त्याची श्रद्धा डळमळीत झाली नव्हती). म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे - 'तो स्वतःही जीवन कंठू शकत नाही आणि त्याचे पत्नी-मुलेही कष्ट भोगत आहेत.'

612-3. Ūnapañcabandhanenāti ettha ūnāni pañca bandhanāni assāti ūnapañcabandhano, nāssa pañca bandhanāni pūrentīti attho, tena ūnapañcabandhanena. Itthambhūtassa lakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Tattha yasmā abandhanassāpi pañca bandhanāni na pūrenti, sabbaso natthitāya, tasmā padabhājane ‘‘abandhano vā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ūnapañcabandhanenā’’ti ca vuttattā yassa pañcabandhano patto hoti, tassa so apatto, tasmā aññaṃ viññāpetuṃ vaṭṭati. Bandhanañca nāmetaṃ yasmā bandhanokāse sati hoti, asati na hoti, tasmā tassa lakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘abandhanokāso nāmā’’tiādi vuttaṃ.

६१२-३. 'ऊनपंचबंधनेन' यामध्ये - ज्याची पाचपेक्षा कमी बंधने (सांधे किंवा जोडण्या) आहेत, ते 'ऊनपंचबंधन' होय. याचा अर्थ असा की, ज्याची पाच बंधने पूर्ण होत नाहीत, ते ऊनपंचबंधन होय. अशा विशिष्ट स्थितीचे लक्षण दर्शवण्यासाठी येथे तृतीया विभक्ती (करणवचन) वापरली आहे. तेथे, ज्या पात्राला कोणतेही बंधन नाही, त्याचीही पाच बंधने पूर्ण होत नाहीत, कारण त्यात बंधनांचा पूर्णपणे अभाव असतो; म्हणूनच पदभाजनामध्ये 'अबंधन किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. आणि 'ऊनपंचबंधनेन' असे म्हटल्यामुळे, ज्या भिक्खूचे पात्र पाच बंधने असलेले (म्हणजेच पाच ठिकाणी सांधलेले) असते, त्याचे ते पात्र 'अपात्र' (वापरण्यास अयोग्य) ठरते; म्हणून त्याला दुसरे पात्र मागणे योग्य ठरते. आणि 'बंधन' हे नाव तेव्हाच सार्थ ठरते जेव्हा बंधनाची जागा (सांधण्याची जागा) उपलब्ध असते; ती जागा नसल्यास बंधन होऊ शकत नाही. म्हणूनच त्याचे लक्षण दाखवण्यासाठी 'अबंधन-अवकाश' इत्यादी म्हटले आहे.

Dvaṅgulā rāji na hotīti mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulappamāṇā ekāpi rāji na hoti. Yassa dvaṅgulā rāji hotīti yassa pana tādisā ekā [Pg.287] rāji hoti, so tassā rājiyā heṭṭhimapariyante pattavedhakena vijjhitvā pacitvā suttarajjuka-makacirajjukādīhi vā tipusuttakena vā bandhitabbo, taṃ bandhanaṃ āmisassa alagganatthaṃ tipupaṭṭakena vā kenaci baddhasilesena vā paṭicchādetabbaṃ. So ca patto adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbo, sukhumaṃ vā chiddaṃ katvā bandhitabbo. Suddhehi pana madhusitthakalākhāsajjulasādīhi bandhituṃ na vaṭṭati. Phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇena bandhituṃ vaṭṭati. Mukhavaṭṭisamīpe pana pattavedhakena vijjhiyamāno kapālassa bahalattā bhijjati, tasmā heṭṭhā vijjhitabbo. Yassa pana dve rājiyo ekāyeva vā caturaṅgulā, tassa dve bandhanāni dātabbāni. Yassa tisso ekāyeva vā chaḷaṅgulā, tassa tīṇi. Yassa catasso ekāyeva vā aṭṭhaṅgulā, tassa cattāri. Yassa pañca ekāyeva vā dasaṅgulā, so baddhopi abaddhopi apattoyeva, añño viññāpetabbo. Esa tāva mattikāpatte vinicchayo.

'दोन बोटे रुंदीची रेघ (राजि) नसते' म्हणजे पात्राच्या काठापासून (मुखवट्टि) खाली दोन बोटे प्रमाणाची एकही रेघ (तडा किंवा भेग) नसते. 'ज्याला दोन बोटे रुंदीची रेघ असते' म्हणजे ज्या पात्राला तशी एक रेघ असते, त्याने त्या रेघेच्या खालच्या टोकाला पात्र टोचण्याच्या सुईने (पत्तवेधक) छिद्र करून, ते भाजून, सुताच्या दोऱ्याने किंवा तागाच्या दोऱ्याने किंवा शिशाच्या तारेने बांधावे. अन्नाचा कण अडकू नये म्हणून ते बंधन शिशाच्या पट्टीने किंवा कोणत्याही चिकटवणाऱ्या पदार्थाने झाकून टाकावे. आणि ते पात्र अधिष्ठित करून वापरावे, किंवा लहान छिद्र करून ते बांधावे. परंतु, केवळ मधमाशांचे मेण, लाख किंवा डिंक इत्यादींनी ते सांधणे योग्य नाही. गूळ जाळून त्यात दगडाची पूड मिसळून सांधणे योग्य आहे. पात्राच्या काठाजवळ सुईने छिद्र पाडताना पात्राचा काठ जाड असल्यामुळे तो फुटू शकतो, म्हणून खाली छिद्र पाडावे. ज्या पात्राला दोन रेघा असतील किंवा एकच रेघ चार बोटे रुंदीची असेल, त्याला दोन बंधने द्यावीत. ज्याला तीन रेघा असतील किंवा एकच रेघ सहा बोटे रुंदीची असेल, त्याला तीन बंधने द्यावीत. ज्याला चार रेघा असतील किंवा एकच रेघ आठ बोटे रुंदीची असेल, त्याला चार बंधने द्यावीत. ज्याला पाच रेघा असतील किंवा एकच रेघ दहा बोटे रुंदीची असेल, तर ते पात्र बांधलेले असो वा नसो, ते 'अपात्र' (वापरण्यास अयोग्य) ठरते; दुसरे पात्र मागावे. हा मातीच्या पात्राविषयीचा (मत्तिकापत्त) निर्णय आहे.

Ayopatte pana sacepi pañca vā atirekāni vā chiddāni honti, tāni ce ayacuṇṇena vā āṇiyā vā lohamaṇḍalakena vā baddhāni maṭṭhāni honti, sveva patto paribhuñjitabbo, na añño viññāpetabbo. Atha pana ekampi chiddaṃ mahantaṃ hoti, lohamaṇḍalakena baddhampi maṭṭhaṃ na hoti, patte āmisaṃ laggati, akappiyo hoti, ayaṃ apatto. Añño viññāpetabbo.

परंतु लोखंडी पात्राच्या (अयोपत्त) बाबतीत, जरी पाच किंवा त्याहून अधिक छिद्रे असली, आणि ती लोखंडाच्या पुडीने, खिळ्याने किंवा लोखंडाच्या लहान चकतीने सांधून गुळगुळीत केली असतील, तर तेच पात्र वापरावे, दुसरे पात्र मागू नये. परंतु, जर एकच छिद्र मोठे असेल आणि लोखंडाच्या चकतीने सांधूनही ते गुळगुळीत होत नसेल, पात्रात अन्न अडकत असेल, तर ते अकल्पनीय (अकप्पिय) ठरते आणि ते पात्र 'अपात्र' होते. दुसरे पात्र मागावे.

615. Thero vattabboti patte ānisaṃsaṃ dassetvā ‘‘ayaṃ, bhante, patto pamāṇayutto sundaro therānurūpo, taṃ gaṇhathā’’ti vattabbo. Yo na gaṇheyyāti anukampāya na gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Yo pana santuṭṭhiyā ‘‘kiṃ me aññena pattenā’’ti na gaṇhāti, tassa anāpatti. Pattapariyantoti evaṃ parivattetvā pariyante ṭhitapatto.

६१५. 'थेराला सांगावे' म्हणजे पात्राचे फायदे दाखवून 'भंते, हे पात्र योग्य आकाराचे, सुंदर आणि थेरांना (ज्येष्ठ भिक्खूंना) शोभणारे आहे, आपण याचा स्वीकार करावा' असे सांगावे. 'जो स्वीकारणार नाही' म्हणजे अनुकंपेपोटी (पात्र देणाऱ्याविषयीच्या दयेमुळे) स्वीकार न करणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) गुन्हा होतो. परंतु, जो संतुष्टीमुळे (संतुट्ठि) 'मला दुसऱ्या पात्राची काय गरज?' असा विचार करून स्वीकार करत नाही, त्याला आपत्ती (गुन्हा) होत नाही. 'पात्रपर्यंत' म्हणजे अशा प्रकारे बदलून शेवटी उरलेले पात्र.

Na adeseti mañcapīṭhachattanāgadantakādike adese, na nikkhipitabbo. Yattha purimaṃ sundaraṃ pattaṃ ṭhapeti, tattheva ṭhapetabbo. Pattassa hi nikkhipanadeso ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ādhāraka’’ntiādinā nayena khandhake vuttoyeva.

'अयोग्य ठिकाणी नाही' म्हणजे खाट, पाट, छत्री, भिंतीवरील खुंटी इत्यादी अयोग्य ठिकाणी पात्र ठेवू नये. जेथे पूर्वीचे चांगले पात्र ठेवले जात असे, तेथेच हे पात्र ठेवावे. कारण पात्र ठेवण्याची जागा 'भिक्खूंनो, मी पात्राच्या आधाराला (आधारक) अनुमती देतो' इत्यादी पद्धतीने खंधकामध्ये सांगितलेलीच आहे.

Na [Pg.288] abhogenāti yāgurandhanarajanapacanādinā aparibhogena na paribhuñjitabbo. Antarāmagge pana byādhimhi uppanne aññasmiṃ bhājane asati mattikāya limpetvā yāguṃ vā pacituṃ udakaṃ vā tāpetuṃ vaṭṭati.

"न अभोगेनाति" म्हणजे कांजी शिजवणे, रंग उकळणे इत्यादी अयोग्य पद्धतीने (पात्राचा) उपभोग घेऊ नये. परंतु, प्रवासाच्या दरम्यान आजारपण उद्भवल्यास आणि दुसरे कोणतेही भांडे उपलब्ध नसताना, (पात्राला) मातीचा लेप लावून कांजी शिजवणे किंवा पाणी गरम करणे योग्य आहे.

Na vissajjetabboti aññassa na dātabbo. Sace pana saddhivihāriko vā antevāsiko vā aññaṃ varapattaṃ ṭhapetvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ sāruppo, ayaṃ therassā’’ti gaṇhāti, vaṭṭati. Añño vā taṃ gahetvā attano pattaṃ deti, vaṭṭati. ‘‘Mayhameva pattaṃ āharā’’ti vattabbakiccaṃ natthi.

"न विस्सज्जेतब्बो" म्हणजे दुसऱ्याला देऊ नये. परंतु, जर सद्धि विहारिक (सहनिवासी) किंवा अंतेवासिक (शिष्य) यांनी दुसरे एखादे उत्तम पात्र (थेरांच्या जवळ) ठेवून, "हे माझ्यासाठी योग्य आहे आणि हे थेरांसाठी योग्य आहे" असे म्हणून ते घेतले, तर ते योग्य आहे. किंवा दुसऱ्या एखाद्या भिक्खूने ते पात्र घेऊन स्वतःचे पात्र दिले, तर ते योग्य आहे. "माझेच पात्र घेऊन ये" असे म्हणण्याची काही गरज नाही.

617. Pavāritānanti ettha saṅghavasena pavāritaṭṭhāne pañcabandhaneneva vaṭṭati. Puggalavasena pavāritaṭṭhāne ūnapañcabandhanenāpi vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva.

६१७. "पवारितानं" या संदर्भात, संघाच्या वतीने निमंत्रित केलेल्या ठिकाणी पाच बंधने (जोडण्या) असलेल्या पात्राचीच मागणी करणे योग्य आहे. वैयक्तिक पातळीवर निमंत्रित केलेल्या ठिकाणी पाचपेक्षा कमी बंधने असलेल्या पात्राची मागणी करणे देखील योग्य आहे, असे 'कुरुंदी' मध्ये म्हटले आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

सहा समुत्थान, क्रिया, नोसञ्ञाविमोक्ख (संज्ञाविमोक्ष नसलेले), अचित्तक, पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्तिवद्य), कायकर्म-वचीकर्म, तिचित्त (तीन चित्त), आणि तिवेदन (तीन वेदना) होय.

Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ऊनपञ्चबंधनसिक्खापदवण्णना (पाचपेक्षा कमी बंधने असलेल्या पात्रासंबंधीच्या शिक्षापदाचे वर्णन) समाप्त झाली.

3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

३. भेसज्जसिक्खापदवण्णना (भेषज शिक्षापदाचे वर्णन)

618. Tena samayenāti bhesajjasikkhāpadaṃ. Tattha attho, bhanteti rājā bhikkhū uyyuttappayutte therassa leṇatthāya pabbhāraṃ sodhente disvā ārāmikaṃ dātukāmo pucchi.

६१८. "तेन समयेन" हे भेषज शिक्षापद आहे. त्यामध्ये, "अत्थो भन्ते" (भन्ते, काही गरज आहे का?) याचा अर्थ असा आहे की, राजाने भिक्खूंना थेरांच्या लेण्यासाठी (गुहेसाठी) डोंगर-उताराची जागा साफ करताना अत्यंत परिश्रमपूर्वक काम करताना पाहिले, आणि त्यांना आरामिक (आराम रक्षक/सेवक) देण्याची इच्छा धरून विचारले.

619-21. Pāṭiyekkoti visuṃ eko. Mālākiteti katamāle mālādhare, kusumamālāpaṭimaṇḍiteti attho. Tiṇaṇḍupakanti tiṇacumbaṭakaṃ. Paṭimuñcīti ṭhapesi. Sā ahosi suvaṇṇamālāti dārikāya sīse ṭhapitamattāyeva therassa adhiṭṭhānavasena suvaṇṇapadumamālā ahosi. Tañhi tiṇaṇḍupakaṃ sīse ṭhapitamattameva ‘‘suvaṇṇamālā hotū’’ti thero adhiṭṭhāsi. Dutiyampi kho…pe…. Tenupasaṅkamīti dutiyadivaseyeva upasaṅkami.

६१९-२१. "पाटियेक्को" म्हणजे स्वतंत्रपणे एक (गाव वसला). "मालाकिते" म्हणजे फुलांचे हार घातलेले, हार धारण केलेले, फुलांच्या हारांनी सुशोभित केलेले (मुले), असा अर्थ आहे. "तिणण्डुपकं" म्हणजे गवत विणून तयार केलेली चुंबळ (कळवट). "पटिमुञ्चि" म्हणजे (डोक्यावर) ठेवली. "सा अहोसि सुवण्णमाला" म्हणजे मुलीच्या डोक्यावर ती चुंबळ ठेवताच, थेरांच्या अधिष्ठानाच्या प्रभावाने ती सोन्याच्या कमळांची माळ झाली. कारण थेरांनी ती गवताची चुंबळ डोक्यावर ठेवताच "ही सोन्याची माळ होवो" असे अधिष्ठान केले होते. "दुतियम्पि खो... पे... तेनुपसङ्कमि" म्हणजे दुसऱ्याच दिवशी ते तिथे गेले.

Suvaṇṇanti [Pg.289] adhimuccīti ‘‘sovaṇṇamayo hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Pañcannaṃ bhesajjānanti sappiādīnaṃ. Bāhulikāti paccayabāhulikatāya paṭipannā. Kolambepi ghaṭepītiettha kolambā nāma mahāmukhacāṭiyo vuccanti. Olīnavilīnānīti heṭṭhā ca ubhatopassesu ca gaḷitāni. Okiṇṇavikiṇṇāti sappiādīnaṃ gandhena bhūmiṃ khanantehi okiṇṇā, bhittiyo khanantehi upari sañcarantehi ca vikiṇṇā. Antokoṭṭhāgārikāti abbhantare saṃvihitakoṭṭhāgārā.

"सुवण्णन्ति अधिमुच्चि" म्हणजे "हे सोन्याचे (प्रासाद) होवो" असे अधिष्ठान केले. "पञ्चन्नं भेषज्जानं" म्हणजे तूप इत्यादी पाच औषधांचे. "बाहुलिका" म्हणजे चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) विपुलतेसाठी आचरण करणारे (भिक्खू संघ). "कोलम्बेपि घटेपि" यामध्ये 'कोलम्ब' म्हणजे रुंद तोंडाची मोठी मातीची भांडी (माठ/डेरे) असे म्हटले जाते. "ओलीनविलीनानि" म्हणजे खाली आणि दोन्ही बाजूंनी पाझरलेले (किंवा गळलेले). "ओकिण्णविकीण्णा" म्हणजे तूप इत्यादींच्या वासामुळे जमीन खोदणाऱ्या उंदरांनी खाली विखुरलेले, आणि भिंती पोखरणाऱ्या व वर फिरणाऱ्या उंदरांनी सर्वत्र पसरवलेले. "अन्तोकोट्ठागारिका" म्हणजे विहाराच्या आत तयार केलेले कोठार (धान्यगृह) असलेले.

622. Paṭisāyanīyānīti paṭisāyitabbāni, paribhuñjitabbānīti attho. Bhesajjānīti bhesajjakiccaṃ karontu vā mā vā, evaṃ laddhavohārāni. ‘‘Gosappī’’tiādīhi loke pākaṭaṃ dassetvā ‘‘yesaṃ maṃsaṃ kappatī’’ti iminā aññesampi migarohitasasādīnaṃ sappiṃ saṅgahetvā dassesi. Yesañhi khīraṃ atthi, sappipi tesaṃ atthiyeva, taṃ pana sulabhaṃ vā hotu dullabhaṃ vā, asammohatthaṃ vuttaṃ. Evaṃ navanītampi.

६२२. "पटिसायनीयानि" म्हणजे आस्वाद घेण्यायोग्य, उपभोग घेण्यायोग्य असा अर्थ आहे. "भेषज्जानि" म्हणजे ते औषधाचे कार्य (रोग निवारण) करोत वा न करोत, त्यांना 'भेषज' (औषध) अशी संज्ञा प्राप्त झाली आहे. "गोसप्पी" (गाईचे तूप) इत्यादी शब्दांद्वारे जगात प्रसिद्ध असलेले तूप दर्शवून, "येसं मंसं कप्पति" (ज्यांचे मांस कल्प्य/योग्य आहे) या वचनाने गाय, म्हैस, शेळी व्यतिरिक्त इतर हरीण, सांबर, ससा इत्यादींच्या तुपाचा देखील समावेश करून दाखवला आहे. कारण ज्या प्राण्यांचे दूध असते, त्यांचे तूप देखील असतेच; मग ते सहज मिळणारे असो वा दुर्मिळ असो, संभ्रम टाळण्यासाठी असे म्हटले आहे. लोण्याच्या (नवनीत) बाबतीतही असेच समजावे.

Sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānīti sannidhiṃ katvā nidahitvā paribhuñjitabbāni. Kathaṃ? Pāḷiyā āgatasappiādīsu sappi tāva purebhattaṃ paṭiggahitaṃ tadahupurebhattaṃ sāmisampi nirāmisampi paribhuñjituṃ vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisaṃ paribhuñjitabbaṃ. Sattāhātikkame sace ekabhājane ṭhapitaṃ, ekaṃ nissaggiyaṃ. Sace bahūsu vatthugaṇanāya nissaggiyāni, pacchābhattaṃ paṭiggahitaṃ sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā uggahitakaṃ katvā nikkhittaṃ ajjhoharituṃ na vaṭṭati; abbhañjanādīsu upanetabbaṃ. Sattāhātikkamepi anāpatti, anajjhoharaṇīyataṃ āpannattā. ‘‘Paṭisāyanīyānī’’ti hi vuttaṃ. Sace anupasampanno purebhattaṃ paṭiggahitanavanītena sappiṃ katvā deti, purebhattaṃ sāmisaṃ vaṭṭati. Sace sayaṃ karoti, sattāhampi nirāmisameva vaṭṭati. Pacchābhattaṃ paṭiggahitanavanītena pana yena kenaci katasappi sattāhampi nirāmisameva vaṭṭati. Uggahitakena kate pubbe vuttasuddhasappinayeneva vinicchayo veditabbo.

"सन्निधिकारकं परिभुञ्जितब्बानि" म्हणजे साठा करून, सुरक्षित ठेवून उपभोग घेण्यायोग्य. ते कसे? पाळीमध्ये (पाठात) आलेल्या तूप इत्यादींमध्ये, प्रथम उल्लेख केलेले तूप जर दुपारपूर्वी (पुरेभत्तं) स्वीकारले गेले असेल, तर त्याच दिवशी दुपारपूर्वी ते सामिष (अन्नासह) किंवा निरामिष (अन्नाशिवाय) सेवन करणे योग्य आहे. दुपारनंतर (पच्छाभत्ततो) मात्र सात दिवसांपर्यंत निरामिष म्हणून सेवन करावे. सात दिवस उलटून गेल्यावर जर ते एकाच भांड्यात ठेवलेले असेल, तर एक निस्सग्गिय (निसर्गिक पाचित्तिय) होते. जर अनेक भांड्यांमध्ये ठेवलेले असेल, तर भांड्यांच्या संख्येनुसार निस्सग्गिय होतात. दुपारनंतर स्वीकारलेले तूप सात दिवसांपर्यंत निरामिष म्हणूनच सेवन करणे योग्य आहे. दुपारपूर्वी किंवा दुपारनंतर न स्वीकारता (अकप्पिय/अकपट) स्वतः घेतलेले आणि साठवून ठेवलेले तूप खाण्यासाठी योग्य नाही; ते मालिश (अभ्यंग) इत्यादींसाठी वापरावे. सात दिवस उलटून गेले तरीही यात आपत्ती (दोष) नाही, कारण ते खाण्यायोग्य राहिलेले नसते. कारण "पटिसायनीयानि" (आस्वाद घेण्यायोग्य) असे म्हटले आहे. जर एखाद्या अनुपसंपन्नाने (गृहस्थाने) दुपारपूर्वी स्वीकारलेल्या लोण्यापासून तूप बनवून दिले, तर दुपारपूर्वी ते सामिष म्हणून सेवन करणे योग्य आहे. जर भिक्खू स्वतः तूप बनवतो, तर सात दिवसांपर्यंत निरामिष म्हणूनच सेवन करणे योग्य आहे. दुपारनंतर स्वीकारलेल्या लोण्यापासून कोणत्याही व्यक्तीने (अनुपसंपन्न किंवा स्वतः) बनवलेले तूप सात दिवसांपर्यंत निरामिष म्हणूनच सेवन करणे योग्य आहे. न स्वीकारलेल्या (उग्गहितक) लोण्यापासून बनवलेल्या तुपाच्या बाबतीत, पूर्वी सांगितलेल्या शुद्ध तुपाच्या नियमाप्रमाणेच निर्णय समजावा.

Purebhattaṃ paṭiggahitakhīrena vā dadhinā vā katasappi anupasampannena kataṃ sāmisampi tadahupurebhattaṃ vaṭṭati. Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭati[Pg.290]. Navanītaṃ tāpentassa hi sāmaṃpāko na hoti, sāmaṃpakkena pana tena saddhiṃ āmisaṃ na vaṭṭati. Pacchābhattato paṭṭhāya ca na vaṭṭatiyeva. Sattāhātikkamepi anāpatti, savatthukassa paṭiggahitattā, ‘‘tāni paṭiggahetvā’’ti hi vuttaṃ. Pacchābhattaṃ paṭiggahitehi kataṃ pana abbhañjanādīsu upanetabbaṃ. Purebhattampi ca uggahitakehi kataṃ ubhayesampi sattāhātikkame anāpatti. Eseva nayo akappiyamaṃsasappimhi. Ayaṃ pana viseso – yattha pāḷiyaṃ āgatasappinā nissaggiyaṃ, tattha iminā dukkaṭaṃ. Andhakaṭṭhakathāyaṃ kāraṇapatirūpakaṃ vatvā manussasappi ca navanītañca paṭikkhittaṃ, taṃ duppaṭikkhittaṃ, sabbaaṭṭhakathāsu anuññātattā. Parato cassa vinicchayopi āgacchissati.

दुपारपूर्वी स्वीकारलेल्या दुधापासून किंवा दह्यापासून अनुपसंपन्नाने (गृहस्थाने) बनवलेले तूप, त्याच दिवशी दुपारपूर्वी सामिष म्हणून देखील सेवन करणे योग्य आहे. स्वतः बनवलेले तूप मात्र निरामिष म्हणूनच सेवन करणे योग्य आहे. कारण लोणी गरम करणाऱ्या भिक्खूचा तो स्वतःचा स्वयंपाक (सामंपाको) मानला जात नाही; परंतु, स्वतः शिजवलेल्या त्या तुपासोबत आमिष (अन्न) सेवन करणे योग्य नाही. आणि दुपारनंतर तर ते अजिबातच योग्य नाही. सात दिवस उलटून गेले तरीही यात आपत्ती नाही, कारण मूळ वस्तू (दूध किंवा दही) स्वीकारलेली असते; कारण "तानि पटिग्गहेत्वा" (ती औषधे स्वीकारून) असे म्हटले आहे. दुपारनंतर स्वीकारलेल्या (दूध-दह्यापासून) बनवलेले तूप मात्र मालिश इत्यादींसाठी वापरावे. दुपारपूर्वी न स्वीकारलेल्या (दूध-दह्यापासून) बनवलेले तूप देखील मालिशसाठीच वापरावे; या दोन्ही प्रकारच्या तुपाच्या बाबतीत सात दिवस उलटून गेले तरी आपत्ती नाही. अकल्प्य (अयोग्य) प्राण्यांच्या मांसापासून बनवलेल्या तुपाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु हा विशेष फरक आहे - जेथे पाळीमध्ये आलेल्या तुपामुळे निस्सग्गिय होते, तेथे या अकल्प्य प्राण्यांच्या तुपामुळे दुक्कट (दुष्कृत) दोष होतो. अंधक अट्ठकथेमध्ये आभासी कारण देऊन मानवी तूप आणि मानवी लोणी निषिद्ध मानले गेले आहे, परंतु ते चुकीच्या पद्धतीने निषिद्ध मानले गेले आहे; कारण सर्व अट्ठकथांमध्ये त्याचा वापर करण्यास परवानगी दिली आहे. आणि पुढे याविषयीचा निर्णय देखील येईल.

Pāḷiyaṃ āgataṃ navanītampi purebhattaṃ paṭiggahitaṃ tadahupurebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya nirāmisameva. Sattāhātikkame nānābhājanesu ṭhapite bhājanagaṇanāya ekabhājanepi amissetvā piṇḍapiṇḍavasena ṭhapite piṇḍagaṇanāya nissaggiyāni. Pacchābhattaṃ paṭiggahitaṃ sappinayeneva veditabbaṃ. Ettha pana dadhiguḷikāyopi takkabindūnipi honti, tasmā taṃ dhotaṃ vaṭṭatīti upaḍḍhattherā āhaṃsu. Mahāsīvatthero pana ‘‘bhagavatā anuññātakālato paṭṭhāya takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū’’ti āha. Tasmā navanītaṃ paribhuñjantena dhovitvā dadhitakkamakkhikākipillikādīni apanetvā paribhuñjitabbaṃ. Pacitvā sappiṃ katvā paribhuñjitukāmena adhotampi pacituṃ vaṭṭati. Yaṃ tattha dadhigataṃ vā takkagataṃ vā taṃ khayaṃ gamissati, ettāvatā hi savatthukapaṭiggahitaṃ nāma na hotīti ayamettha adhippāyo. Āmisena saddhiṃ pakkattā pana tasmimpi kukkuccāyanti kukkuccakā. Idāni uggahetvā ṭhapitanavanīte ca purebhattaṃ khīradadhīni paṭiggahetvā katanavanīte ca pacchābhattaṃ tāni paṭiggahetvā katanavanīte ca uggahitehi katanavavīte ca akappiyamaṃsanavanīte ca sabbo āpattānāpattiparibhogāparibhoganayo sappimhi vuttakkameneva gahetabbo.

पाळीमध्ये (विनय पाठात) आलेले नवनीत (लोणी) सुद्धा जर भोजनापूर्वी ग्रहण केले असेल, तर त्याच दिवशी भोजनापूर्वी ते आमिषासह (दही-ताक इत्यादींसह) उपभोगणे योग्य आहे; भोजनानंतर मात्र केवळ निरामिष (शुद्ध) करूनच उपभोगणे योग्य आहे. सात दिवस उलटून गेल्यावर वेगवेगळ्या पात्रांत ठेवलेले असल्यास पात्रांच्या संख्येनुसार, आणि एकाच पात्रात न मिसळता वेगवेगळ्या गोळ्यांच्या स्वरूपात ठेवलेले असल्यास गोळ्यांच्या संख्येनुसार ते निस्सग्गिय (निसर्गिक पाचित्तिय) होते. भोजनानंतर ग्रहण केलेले नवनीत हे तुपाच्या (सप्पि) नियमाप्रमाणेच समजावे. येथे नवनीतामध्ये दह्याचे कण आणि ताकाचे थेंबही असतात, म्हणून ते धुवून (स्वच्छ करून) उपभोगणे योग्य आहे, असे अर्ध्या थेरांनी म्हटले आहे. परंतु महासीव थेर म्हणाले की, "भगवंतांनी अनुमती दिल्यापासून भिक्खू ताकातून काढलेले नवनीत तसेच खात असत." म्हणून नवनीताचा उपभोग घेणाऱ्याने ते धुवून, त्यातील दही, ताक, माश्या, मुंग्या इत्यादी दूर करूनच उपभोग घ्यावा. ते कढवून तूप करून उपभोग घेण्याची इच्छा असल्यास, न धुताही कढवणे योग्य आहे. कारण त्यात जे काही दही किंवा ताक असेल, ते कढवताना नष्ट होईल. एवढ्यावरून ते 'वस्तू (आमिष) सहित ग्रहण केलेले' ठरत नाही, असा येथे अभिप्राय आहे. परंतु आमिषासह कढवल्यामुळे शंका घेणारे (कुकुच्चक) भिक्खू त्याबाबतही शंका घेतात. आता, स्वतः ग्रहण करून (अकप्पिय पद्धतीने) ठेवलेल्या नवनीताबाबत, भोजनापूर्वी दूध-दही ग्रहण करून तयार केलेल्या नवनीताबाबत, भोजनानंतर ते ग्रहण करून तयार केलेल्या नवनीताबाबत, स्वतः ग्रहण केलेल्या (न स्वीकारलेल्या) दूध-दह्यापासून तयार केलेल्या नवनीताबाबत आणि अकप्पिय मांसाच्या नवनीताबाबत सर्व आपत्ती-अनापत्ती आणि उपभोग-अनुपभोगाचा नियम तुपाच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच घ्यावा.

Telabhikkhāya paviṭṭhānaṃ pana bhikkhūnaṃ tattheva sappimpi navanītampi pakkatelampi apakkatelampi ākiranti, tattha takkadadhibindūnipi bhattasitthānipi taṇḍulakaṇāpi makkhikādayopi honti. Ādiccapākaṃ katvā [Pg.291] parissāvetvā gahitaṃ sattāhakālikaṃ hoti, paṭiggahetvā ṭhapitabhesajjehi saddhiṃ pacitvā natthupānampi kātuṃ vaṭṭati. Sace vaddalisamaye lajji sāmaṇero yathā tattha patitataṇḍulakaṇādayo na paccanti, evaṃ sāmisapākaṃ mocento aggimhi vilīyāpetvā parissāvetvā puna pacitvā deti, purimanayeneva sattāhaṃ vaṭṭati.

तेलाच्या भिक्षेसाठी गेलेल्या भिक्खूंच्या पात्रात लोक तूप, नवनीत, कढवलेले तेल किंवा न कढवलेले तेल ओततात. त्यात ताकाचे व दह्याचे थेंब, भाताचे शीत, तांदळाचे कण, माश्या इत्यादी असू शकतात. ते उन्हात तापवून (आदित्यपाक करून) आणि गाळून घेतलेले तेल सात दिवसांच्या मर्यादेचे (सप्ताहकालिक) होते. ग्रहण करून ठेवलेल्या औषधांसोबत ते कढवून नाकात घालण्याचे औषध (नस्य) तयार करणेही योग्य आहे. जर सतत पाऊस पडण्याच्या काळात (पावसाळ्यात) एखादा लज्जावान (विनयशील) सामणेर, त्या तेलात पडलेले तांदळाचे कण इत्यादी शिजणार नाहीत अशा प्रकारे आमिषयुक्त पाकापासून वाचवत, अग्नीवर ते वितळवून, गाळून आणि पुन्हा कढवून देतो, तर पूर्वीच्या नियमाप्रमाणेच ते सात दिवस उपभोगणे योग्य आहे.

Telesu tilatelaṃ tāva purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya nirāmisameva. Sattāhātikkame panassa bhājanagaṇanāya nissaggiyabhāvo veditabbo. Pacchābhattaṃ paṭiggahitaṃ sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Uggahitakaṃ katvā nikkhittaṃ ajjhoharituṃ na vaṭṭati, sīsamakkhanādīsu upanetabbaṃ, sattāhātikkamepi anāpatti. Purebhattaṃ tile paṭiggahetvā katatelaṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya anajjhoharaṇīyaṃ hoti, sīsamakkhanādīsu upanetabbaṃ, sattāhātikkamepi anāpatti. Pacchābhattaṃ tile paṭiggahetvā katatelaṃ anajjhoharaṇīyameva, savatthukapaṭiggahitattā, sattāhātikkamepi anāpatti, sīsamakkhanādīsu upanetabbaṃ. Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā uggahitakatilehi katatelepi eseva nayo.

तेलांमध्ये सर्वप्रथम तीळाचे तेल भोजनापूर्वी ग्रहण केले असल्यास, भोजनापूर्वी आमिषासह उपभोगणे योग्य आहे; भोजनानंतर मात्र केवळ निरामिषच योग्य आहे. सात दिवस उलटून गेल्यावर पात्रांच्या संख्येनुसार त्याचे निस्सग्गिय होणे समजावे. भोजनानंतर ग्रहण केलेले तेल सात दिवस केवळ निरामिष म्हणूनच उपभोगणे योग्य आहे. स्वतः ग्रहण करून (अकप्पिय पद्धतीने) ठेवलेले तेल खाण्या-पिण्यासाठी योग्य नाही; ते डोक्याला लावणे इत्यादी बाह्य उपयोगासाठी वापरावे, सात दिवस उलटून गेले तरी त्यात आपत्ती नाही. भोजनापूर्वी तीळ ग्रहण करून तयार केलेले तेल भोजनापूर्वी आमिषासह उपभोगणे योग्य आहे; भोजनानंतर मात्र ते खाण्यायोग्य राहत नाही, ते डोक्याला लावणे इत्यादीसाठी वापरावे, सात दिवस उलटून गेले तरी आपत्ती नाही. भोजनानंतर तीळ ग्रहण करून तयार केलेले तेल खाण्यायोग्य मुळीच राहत नाही, कारण ते वस्तू (तीळ) सहित ग्रहण केलेले असते; सात दिवस उलटून गेले तरी आपत्ती नाही, ते डोक्याला लावणे इत्यादीसाठी वापरावे. भोजनापूर्वी किंवा भोजनानंतर स्वतः ग्रहण केलेल्या (अकप्पिय) तिळांपासून तयार केलेल्या तेलाबाबतही हाच नियम आहे.

Purebhattaṃ paṭiggahitakatile bhajjitvā vā tilapiṭṭhaṃ vā sedetvā uṇhodakena vā temetvā katatelaṃ sace anupasampannena kataṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati. Attanā katatelaṃ pana nibbaṭṭitattā purebhattaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Sāmaṃpakkattā sāmisaṃ na vaṭṭati, savatthukapaṭiggahitattā pana pacchābhattato paṭṭhāya ubhayampi anajjhoharaṇīyaṃ, sīsamakkhanādīsu upanetabbaṃ, sattāhātikkamepi anāpatti. Yadi pana appaṃ uṇhodakaṃ hoti abbhukkiraṇamattaṃ, abbohārikaṃ hoti, sāmapākagaṇanaṃ na gacchati. Sāsapatelādīsupi avatthukapaṭiggahitesu avatthukatilatele vuttasadisova vinicchayo.

भोजनापूर्वी ग्रहण केलेले तीळ भाजून किंवा तिळाचे पीठ वाफवून किंवा गरम पाण्याने ओले करून तयार केलेले तेल जर अनुपसंपन्नाने (गृहस्थ किंवा सामणेराने) तयार केले असेल, तर ते भोजनापूर्वी आमिषासह उपभोगणे योग्य आहे. परंतु स्वतः (भिक्खूने) तयार केलेले तेल हे यावकालिक वस्तूपासून (तिळापासून) स्वतः वेगळे करून काढलेले असल्यामुळे भोजनापूर्वी केवळ निरामिष म्हणूनच उपभोगणे योग्य आहे. स्वतः शिजवलेले (सामंपाक) असल्यामुळे ते आमिषासह उपभोगणे योग्य नाही. परंतु वस्तू (तीळ) सहित ग्रहण केलेले असल्यामुळे भोजनानंतर दोन्ही प्रकारचे तेल खाण्यायोग्य राहत नाही; ते डोक्याला लावणे इत्यादीसाठी वापरावे, सात दिवस उलटून गेले तरी आपत्ती नाही. जर गरम पाणी अगदी थोडे, केवळ शिंपडण्यापुरतेच असेल, तर ते नगण्य (अब्बोहारिक) मानले जाते आणि त्याची गणना स्वतः शिजवलेल्या पाकात (सामंपाकात) होत नाही. मोहरीचे तेल इत्यादींमध्येही, जे वस्तू (मोहरी) शिवाय ग्रहण केलेले असते, वस्तू नसलेल्या तिळाच्या तेलाप्रमाणेच निर्णय समजावा.

Sace pana purebhattaṃ paṭiggahitānaṃ sāsapādīnaṃ cuṇṇehi ādiccapākena sakkā telaṃ kātuṃ, taṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya nirāmisameva, sattāhātikkame nissaggiyaṃ. Yasmā pana sāsapamadhukacuṇṇādīni sedetvā eraṇḍakaṭṭhīni ca bhajjitvā eva telaṃ karonti, tasmā tesaṃ telaṃ anupasampannehi kataṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati. Vatthūnaṃ yāvajīvikattā pana savatthukapaṭiggahaṇe doso natthīti. Attanā kataṃ [Pg.292] sattāhaṃ nirāmisaparibhogeneva paribhuñjitabbaṃ. Uggahitakehi kataṃ anajjhoharaṇīyaṃ bāhiraparibhoge vaṭṭati, sattāhātikkamepi anāpatti.

जर भोजनापूर्वी ग्रहण केलेल्या मोहरी इत्यादींच्या चूर्णापासून उन्हात तापवून तेल तयार करणे शक्य असेल, तर ते तेल भोजनापूर्वी आमिषासह उपभोगणे योग्य आहे; भोजनानंतर मात्र केवळ निरामिषच योग्य आहे, आणि सात दिवस उलटून गेल्यावर ते निस्सग्गिय होते. परंतु मोहरी, महुआ (मधुक) इत्यादींचे चूर्ण वाफवून आणि एरंडाच्या बिया भाजूनच तेल तयार केले जाते, म्हणून अनुपसंपन्नांनी तयार केलेले त्यांचे तेल भोजनापूर्वी आमिषासह उपभोगणे योग्य आहे. मोहरी इत्यादी वस्तू यावजीविक (आयुष्यभर ठेवता येणाऱ्या औषधी) असल्यामुळे, वस्तू सहित ग्रहण करण्यात कोणताही दोष नाही. स्वतः (भिक्खूने) तयार केलेले तेल सात दिवस केवळ निरामिष उपभोग म्हणून उपभोगले पाहिजे. स्वतः ग्रहण केलेल्या (अकप्पिय) मोहरी इत्यादींपासून तयार केलेले तेल खाण्यायोग्य नसते, परंतु बाह्य उपयोगासाठी ते योग्य आहे; सात दिवस उलटून गेले तरी त्यात आपत्ती नाही.

Telakaraṇatthāya sāsapamadhukaeraṇḍakaṭṭhīni vā paṭiggahetvā kataṃ telaṃ sattāhakālikaṃ. Dutiyadivase kataṃ chāhaṃ vaṭṭati. Tatiyadivase kataṃ pañcāhaṃ vaṭṭati. Catuttha-pañcama-chaṭṭhasattāmadivase kataṃ tadaheva vaṭṭati. Sace yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhati, nissaggiyaṃ. Aṭṭhame divase kataṃ anajjhoharaṇīyaṃ. Anissaggiyattā pana bāhiraparibhoge vaṭṭati. Sacepi na karoti, telatthāya gahitasāsapādīnaṃ sattāhātikkamane dukkaṭameva. Pāḷiyaṃ pana anāgatāni aññānipi nāḷikeranimbakosambakakaramandaatasīādīnaṃ telāni atthi, tāni paṭiggahetvā sattāhaṃ atikkāmayato dukkaṭaṃ hoti. Ayametesu viseso. Sesaṃ yāvakālikavatthuṃ yāvajīvikavatthuñca sallakkhetvā sāmaṃpākasavatthukapurebhattapacchābhattapaṭiggahitauggahitakavatthuvidhānaṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

तेल तयार करण्यासाठी मोहरी, महुआ किंवा एरंडाच्या बिया ग्रहण करून तयार केलेले तेल सात दिवसांच्या मर्यादेचे (सप्ताहकालिक) असते. दुसऱ्या दिवशी तयार केलेले तेल सहा दिवस उपभोगणे योग्य आहे. तिसऱ्या दिवशी तयार केलेले तेल पाच दिवस उपभोगणे योग्य आहे. चौथ्या, पाचव्या, सहाव्या आणि सातव्या दिवशी तयार केलेले तेल त्याच दिवशी उपभोगणे योग्य आहे. जर ते सातव्या दिवशी अरुणोदयापर्यंत शिल्लक राहिले, तर ते निस्सग्गिय होते. आठव्या दिवशी तयार केलेले तेल खाण्यायोग्य राहत नाही. परंतु ते निस्सग्गिय नसल्यामुळे बाह्य उपयोगासाठी योग्य आहे. जर तेल तयार केले नाही, तरी तेल तयार करण्यासाठी ग्रहण केलेल्या मोहरी इत्यादी वस्तूंचे सात दिवस उलटून गेल्यास दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती येतेच. पाळीमध्ये उल्लेख नसलेली इतरही नारळ, कडुनिंब, कोळिंजन, करवंद, जवस इत्यादींची तेले आहेत; ती ग्रहण करून सात दिवस उलटून जाऊ दिल्यास दुक्कट आपत्ती येते. हा या तेलांमधील फरक (विशेष) आहे. उर्वरित यावकालिक वस्तू आणि यावजीविक वस्तू लक्षात घेऊन, स्वतः शिजवणे (सामंपाक), वस्तू सहित असणे, भोजनापूर्वी व भोजनानंतर ग्रहण करणे आणि स्वतः ग्रहण करणे (अकप्पिय पद्धतीने घेणे) या सर्व वस्तूंचे नियम पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावेत.

623. Vasātelanti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vasāni bhesajjāni, acchavasaṃ, macchavasaṃ, susukāvasaṃ, sūkaravasaṃ, gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262) evaṃ anuññātavasānaṃ telaṃ. Ettha ca ‘‘acchavasa’’nti vacanena ṭhapetvā manussavasaṃ sabbesaṃ akappiyamaṃsāna vasā anuññātā. Macchaggahaṇena ca susukāpi gahitā honti, vāḷamacchattā pana visuṃ vuttaṃ. Macchādiggahaṇena cettha sabbesampi kappiyamaṃsānaṃ vasā anuññātā. Maṃsesu hi dasamanaussa-hatthi-assa-sunakha-ahi-sīha-byaggha-dīpi-accha-taracchānaṃ maṃsāni akappiyāni. Vasāsu ekā manussavasāva. Khīrādīsu akappiyaṃ nāma natthi.

६२३. वसातेल म्हणजे 'भिक्षूंनो, मी वसा (चरबी) औषध म्हणून अनुमती देतो - अस्वलाची वसा, माशाची वसा, सुसुकाची (मगरीची) वसा, डुकराची वसा, गाढवाची वसा' अशा प्रकारे अनुमती दिलेल्या वसांचे तेल होय. आणि येथे 'अस्वलाची वसा' या शब्दाने मानवी वसा वगळून इतर सर्व अकप्पिय (अयोग्य) मांसाच्या वसा अनुमत केल्या आहेत. 'मासे' या ग्रहणाने सुसुका (मगर) देखील घेतले जातात, परंतु हिंस्र मासा असल्यामुळे ते स्वतंत्रपणे सांगितले आहे. आणि येथे 'मासे' इत्यादींच्या ग्रहणाने सर्व कप्पिय (योग्य) मांसाच्या वसा देखील अनुमत आहेत. कारण मांसांमध्ये दहा प्रकारची मांसे - मनुष्य, हत्ती, घोडा, कुत्रा, साप, सिंह, वाघ, चित्ता, अस्वला आणि तरस यांचे मांस अकप्पिय आहेत. वसांमध्ये केवळ एक मानवी वसाच अकप्पिय आहे. दूध इत्यादींमध्ये अकप्पिय असे काही नाही.

Anupasampannehi katanibbaṭṭitavasātelaṃ purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati. Pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Yaṃ pana tattha sukhumarajasadisaṃ maṃsaṃ vā nhāru vā aṭṭhi vā lohitaṃ vā hoti, taṃ abbohārikaṃ. Sace pana vasaṃ paṭiggahetvā sayaṃ karoti, purebhattaṃ paṭiggahetvā pacitvā parissāvetvā sattāhaṃ nirāmisaparibhogena paribhuñjitabbaṃ. Nirāmisaparibhogañhi sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘kāle [Pg.293] paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjitu’’nti (mahāva. 262). Tatrāpi abbohārikaṃ abbohārikameva. Pacchābhattaṃ pana paṭiggahituṃ vā kātuṃ vā na vaṭṭatiyeva. Vuttañhetaṃ –

अनुपसंपन्नांनी (गृहस्थ किंवा श्रामणेरांनी) तयार केलेले व काढलेले वसातेल जर दुपारपूर्वी स्वीकारले असेल, तर दुपारपूर्वी ते आमिषासह (अन्नासह) देखील कल्पते. दुपारनंतर मात्र सात दिवसांपर्यंत केवळ निरामिष म्हणूनच कल्पते. परंतु त्या तेलामध्ये जे सूक्ष्म धुळीसारखे मांस, स्नायू, हाड किंवा रक्त असते, ते अब्बोहारिक (नगण्य) मानले जाते. पण जर स्वतः वसा स्वीकारून तेल तयार केले, तर दुपारपूर्वी स्वीकारून, शिजवून, गाळून सात दिवस निरामिष उपयोगाने सेवन करावे. कारण निरामिष उपयोगाला उद्देशूनच भगवंतांनी हे म्हटले आहे - 'योग्य वेळी स्वीकारलेले, योग्य वेळी शिजवलेले, योग्य वेळी मिसळलेले तेल तेलाच्या उपयोगाने सेवन करण्यास अनुमती देतो.' तेथेही अब्बोहारिक हे अब्बोहारिकच राहते. दुपारनंतर मात्र ते स्वीकारणे किंवा तयार करणे मुळीच कल्पत नाही. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Vikāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti tiṇṇaṃ dukkaṭānaṃ. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, anāpattī’’ti.

'भिक्षूंनो, जर विकाल (अवेळी) स्वीकारले, विकाल शिजवले आणि विकाल मिसळले, आणि जर त्याचे सेवन केले, तर तीन दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती ओढवते. भिक्षूंनो, जर काल (योग्य वेळी) स्वीकारले, विकाल शिजवले आणि विकाल मिसळले, आणि जर त्याचे सेवन केले, तर दोन दुक्कट आपत्ती ओढवते. भिक्षूंनो, जर काल स्वीकारले, काल शिजवले आणि विकाल मिसळले, आणि जर त्याचे सेवन केले, तर एका दुक्कटची आपत्ती ओढवते. भिक्षूंनो, जर काल स्वीकारले, काल शिजवले आणि काल मिसळले, आणि जर त्याचे सेवन केले, तर कोणतीही आपत्ती ओढवत नाही (अनापत्ती).'

Upatissattheraṃ pana antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘bhante, sappinavanītavasāni ekato pacitvā nibbaṭṭitāni vaṭṭanti, na vaṭṭantī’’ti? ‘‘Na vaṭṭanti, āvuso’’ti. Thero kirettha pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyati. Tato naṃ uttari pucchiṃsu – ‘‘bhante, navanīte dadhiguḷikā vā takkabindu vā hoti, etaṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Etampi, āvuso, na vaṭṭatī’’ti. Tato naṃ āhaṃsu – ‘‘bhante, ekato pacitvā saṃsaṭṭhāni tejavantāni honti, rogaṃ niggaṇhantī’’ti? ‘‘Sādhāvuso’’ti thero sampaṭicchi.

उपतिस्स स्थविरांना त्यांच्या शिष्यांनी विचारले - 'भंते, तूप, लोणी आणि वसा एकत्र शिजवून काढलेले तेल कल्पते की कल्पत नाही?' 'आयुष्यमानांनो, कल्पत नाही,' असे स्थविरांनी सांगितले. स्थविरांना येथे शिजवलेल्या तेलाच्या गाळाप्रमाणे कुक्कुच्च (शंका) वाटत असे. त्यानंतर त्यांनी पुढे विचारले - 'भंते, लोण्यात दह्याची गुठळी किंवा ताकाचा थेंब असतो, ते कल्पते का?' 'आयुष्यमानांनो, हे देखील कल्पत नाही,' असे त्यांनी सांगितले. त्यानंतर ते म्हणाले - 'भंते, एकत्र शिजवून मिसळलेले हे तेल अत्यंत गुणकारी असते आणि रोगाचे निवारण करते.' 'उत्तम आहे, आयुष्यमानांनो,' असे म्हणून स्थविरांनी ते मान्य केले.

Mahāsumatthero panāha – ‘‘kappiyamaṃsavasā sāmisaparibhoge vaṭṭati, itarā nirāmisaparibhoge vaṭṭatī’’ti. Mahāpadumatthero pana ‘‘idaṃ ki’’nti paṭikkhipitvā ‘‘nanu vātābādhikā bhikkhū pañcamūlakasāvayāguyaṃ acchasūkaratelādīni pakkhipitvā yāguṃ pivanti, sā tejussadattā rogaṃ niggaṇhātī’’ti vatvā ‘‘vaṭṭatī’’ti āha.

महासुम स्थविरांनी मात्र म्हटले - 'कप्पिय मांसाची वसा आमिषयुक्त सेवनात कल्पते, आणि इतर (अकप्पिय मांसाची वसा) निरामिष सेवनात कल्पते.' महापदुम स्थविरांनी मात्र 'हे काय आहे?' असे म्हणून ते फेटाळून लावले आणि म्हटले - 'वातव्याधीने ग्रस्त असलेले भिक्षू पंचमूल काढ्याच्या कांजीत (पेजेत) अस्वल, डुक्कर इत्यादींचे तेल टाकून ती कांजी पितात, ती अत्यंत गुणकारी असल्यामुळे रोगाचे निवारण करते की नाही?' असे म्हणून 'ते कल्पते' असे सांगितले.

Madhu nāma makkhikāmadhūti madhukarīhi nāma madhumakkhikāhi khuddakamakkhikāhi bhamaramakkhikāhi ca kataṃ madhu. Taṃ purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisaparibhogampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisaparibhogameva vaṭṭati. Sattāhātikkame sace silesasadisaṃ mahāmadhuṃ khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ katvā ṭhapitaṃ, itaraṃ vā nānābhājanesu, vatthugaṇanāya nissaggiyāni. Sace ekameva khaṇḍaṃ, ekabhājane vā itaraṃ ekameva nissaggiyaṃ. Uggahitakaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, arumakkhanādīsu upanetabbaṃ. Madhupaṭalaṃ [Pg.294] vā madhusitthakaṃ vā sace madhunā amakkhitaṃ parisuddhaṃ, yāvajīvikaṃ. Madhumakkhitaṃ pana madhugatikameva. Cīrikā nāma sapakkhā dīghamakkhikā, tumbalanāmikā ca aṭṭhipakkhā kāḷamahābhamarā honti, tesaṃ āsayesu niyyāsasadisaṃ madhu hoti, taṃ yāvajīvikaṃ.

मधू (मध) म्हणजे मधमाश्यांचे मध, जे मधुकरी नावाच्या मधमाश्यांनी, लहान माश्यांनी आणि भोंग्यांनी तयार केलेले असते. ते दुपारपूर्वी स्वीकारले असल्यास दुपारपूर्वी आमिषासह देखील कल्पते, आणि दुपारनंतर सात दिवसांपर्यंत केवळ निरामिष म्हणूनच कल्पते. सात दिवस उलटून गेल्यावर, जर डिंकासारखे मोठे मध तुकडे-तुकडे करून ठेवले असेल, किंवा इतर मध वेगवेगळ्या भांड्यांत ठेवले असेल, तर वस्तूंच्या संख्येनुसार ते निस्सग्गिय होते. जर एकच तुकडा असेल किंवा इतर मध एकाच भांड्यात असेल, तर एकच निस्सग्गिय होते. न स्वीकारलेले (उग्गहितक) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे, ते जखमेवर लावणे इत्यादींसाठी वापरावे. मधाचे पोळे किंवा मेण जर मधाने माखलेले नसेल आणि शुद्ध असेल, तर ते यावजीविक आहे. परंतु मधाने माखलेले असल्यास ते मधाच्याच स्वरूपाचे मानले जाते. 'चीरिका' नावाच्या पंख असलेल्या लांब माश्या आणि 'तुंबल' नावाचे हाडांचे पंख असलेले मोठे काळे भोंगे असतात, त्यांच्या पोळ्यांमध्ये डिंकासारखे मध असते, ते यावजीविक असते.

Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattanti ucchurasaṃ upādāya apakkā vā avatthukapakkā vā sabbāpi avatthukā ucchuvikati phāṇitanti veditabbā. Taṃ phāṇitaṃ purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Sattāhātikkame vatthugaṇanāya nissaggiyaṃ. Bahū piṇḍā cuṇṇetvā ekabhājane pakkhittā honti ghanasannivesā, ekameva nissaggiyaṃ. Uggahitakaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, gharadhūpanādīsu upanetabbaṃ. Purebhattaṃ paṭiggahitena aparissāvitaucchurasena kataphāṇitaṃ sace anupasampannena kataṃ, sāmisampi vaṭṭati. Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭati. Pacchābhattato paṭṭhāya pana savatthukapaṭiggahitattā anajjhoharaṇīyaṃ, sattāhātikkamepi anāpatti. Pacchābhattaṃ aparissāvitapaṭiggahitena katampi anajjhoharaṇīyameva, sattāhātikkamepi anāpatti. Esa nayo ucchuṃ paṭiggahetvā kataphāṇitepi. Purebhattaṃ pana parissāvitapaṭiggahitakena kataṃ sace anupasampannena kataṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva. Sayaṃkataṃ purebhattampi nirāmisameva. Pacchābhattaṃ parissāvitapaṭiggahitena kataṃ pana nirāmisameva sattāhaṃ vaṭṭati. Uggahitakakataṃ vuttanayameva. ‘‘Jhāmaucchuphāṇitaṃ vā koṭṭitaucchuphāṇitaṃ vā purebhattameva vaṭṭatī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

फाणित म्हणजे उसापासून तयार होणारे; उसाचा रस घेऊन न शिजवलेले किंवा उसाच्या चोथ्याशिवाय शिजवलेले, असे उसाचे सर्व चोथ्याशिवायचे विकार (पदार्थ) 'फाणित' म्हणून जाणावे. ते फाणित दुपारपूर्वी स्वीकारले असल्यास दुपारपूर्वी आमिषासह देखील कल्पते, आणि दुपारनंतर सात दिवसांपर्यंत केवळ निरामिष म्हणूनच कल्पते. सात दिवस उलटून गेल्यावर वस्तूंच्या संख्येनुसार ते निस्सग्गिय होते. जर अनेक गोळे बारीक करून एकाच भांड्यात एकत्र घट्ट करून ठेवले असतील, तर एकच निस्सग्गिय होते. न स्वीकारलेले (उग्गहितक) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे, ते घराला धूप देणे इत्यादींसाठी वापरावे. दुपारपूर्वी स्वीकारलेल्या न गाळलेल्या उसाच्या रसापासून तयार केलेले फाणित जर अनुपसंपन्नाने बनवले असेल, तर ते आमिषासह देखील कल्पते. स्वतः बनवलेले असल्यास केवळ निरामिष म्हणूनच कल्पते. दुपारनंतर मात्र चोथ्यासह स्वीकारलेले असल्यामुळे ते खाण्यायोग्य नसते (अनज्झोहरणीय), त्यामुळे सात दिवस उलटून गेले तरी अनापत्ती असते. दुपारनंतर न गाळलेल्या स्वीकारलेल्या रसापासून बनवलेले देखील खाण्यायोग्य नसते, सात दिवस उलटून गेले तरी अनापत्ती असते. हाच नियम ऊस स्वीकारून बनवलेल्या फाणितालाही लागू होतो. दुपारपूर्वी गाळून स्वीकारलेल्या रसापासून बनवलेले जर अनुपसंपन्नाने बनवले असेल, तर दुपारपूर्वी आमिषासह देखील कल्पते, आणि दुपारनंतर सात दिवसांपर्यंत केवळ निरामिष कल्पते. स्वतः बनवलेले दुपारपूर्वी देखील केवळ निरामिषच कल्पते. दुपारनंतर गाळून स्वीकारलेल्या रसापासून बनवलेले मात्र सात दिवसांपर्यंत केवळ निरामिष म्हणूनच कल्पते. न स्वीकारलेल्या रसापासून बनवलेले पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच जाणावे. 'जळालेल्या उसाचे फाणित किंवा तुकडे केलेल्या उसाचे फाणित केवळ दुपारपूर्वीच कल्पते,' असे महाअट्ठकथेत म्हटले आहे।

Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘etaṃ savatthukapakkaṃ vaṭṭati, no vaṭṭatī’’ti pucchaṃ katvā ‘‘ucchuphāṇitaṃ pacchābhattaṃ novaṭṭanakaṃ nāma natthī’’ti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ. Sītudakena kataṃ madhukapupphaphāṇitaṃ purebhattaṃ sāmisaṃ vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva. Sattāhātikkame vatthugaṇanāya dukkaṭaṃ. Khīraṃ pakkhipitvā kataṃ madhukaphāṇitaṃ yāvakālikaṃ. Khaṇḍasakkharaṃ pana khīrajallikaṃ apanetvā sodhenti, tasmā vaṭṭati. Madhukapupphaṃ pana purebhattaṃ allaṃ vaṭṭati, bhajjitampi vaṭṭati. Bhajjitvā tilādīhi missaṃ vā [Pg.295] amissaṃ vā katvā koṭṭitampi vaṭṭati. Yadi pana taṃ gahetvā merayatthāya yojenti, yojitaṃ bījato paṭṭhāya na vaṭṭati. Kadalī-khajjūrī-amba-labuja-panasa-ciñcādīnaṃ sabbesaṃ yāvakālikaphalānaṃ phāṇitaṃ yāvakālikameva. Maricapakkehi phāṇitaṃ karonti, taṃ yāvajīvikaṃ.

महापच्चरीमध्ये मात्र, “हे उसाच्या चोथ्यासोबत (वस्तूंसह) शिजवलेले गूळ/काकवी कल्प्य आहे की अकल्प्य आहे?” असा प्रश्न विचारून, “उसाची काकवी दुपारनंतर अकल्प्य असणारी अशी कोणतीही गोष्ट नाही” असे म्हटले आहे, ते योग्य आहे. थंड पाण्याने बनवलेली मोहाच्या फुलांची काकवी दुपारपूर्वी सामिष (अन्नासह) म्हणून कल्प्य आहे, आणि दुपारनंतर सात दिवसांपर्यंत केवळ निरामिक्ष (अन्नाशिवाय औषध म्हणून) कल्प्य आहे. सात दिवस उलटून गेल्यास वस्तूंच्या संख्येनुसार दुक्कट (दुष्कृत) दोष होतो. दूध टाकून बनवलेली मोहाची काकवी ही यावकालिक असते. परंतु, खडीसाखर बनवताना दुधाचा फेस काढून ती शुद्ध करतात, म्हणून ती कल्प्य आहे. मोहाचे फूल दुपारपूर्वी ओले असताना कल्प्य आहे, आणि भाजलेले देखील कल्प्य आहे. ते भाजून, तीळ इत्यादींसोबत मिश्रित करून किंवा अमिश्रित करून कुटलेले देखील कल्प्य आहे. पण जर ते घेऊन मद्य बनवण्यासाठी वापरले, तर ते वापरल्यापासून (किंवा त्याच्या बीजापासूनच) अकल्प्य ठरते. केळी, खजूर, आंबा, बडहर, फणस, चिंच इत्यादी सर्व यावकालिक फळांची काकवी ही यावकालिकच असते. पिकलेल्या मिरच्यांपासून जी काकवी बनवली जाते, ती यावजीविक असते.

Tāni paṭiggahetvāti sacepi sabbānipi paṭiggahetvā eka ghaṭe avinibbhogāni katvā nikkhipati, sattāhātikkame ekameva nissaggiyaṃ. Vinibhuttesu pañca nissaggiyāni. Sattāhaṃ pana anatikkāmetvā gilānenapi agilānenapi vuttanayeneva yathāsukhaṃ paribhuñjitabbaṃ. Sattavidhañhi odissaṃ nāma – byādhiodissaṃ, puggalodissaṃ, kālodissaṃ, samayodissaṃ, desodissaṃ, vasodissaṃ, bhesajjodissanti.

“ती स्वीकारून” म्हणजे जर सर्व औषधे स्वीकारून एकाच भांड्यात न विभागता एकत्र करून ठेवली, तर सात दिवस उलटून गेल्यास एकच निस्सग्गिय होते. ती वेगवेगळी ठेवली असल्यास पाच निस्सग्गिय होतात. परंतु सात दिवस न ओलांडता, ग्लान (आजारी) किंवा अग्लान (निरोगी) भिक्खूने देखील सांगितलेल्या पद्धतीने आपल्या इच्छेनुसार त्याचा उपभोग घ्यावा. कारण 'ओदिस्स' (विशिष्ट उद्देशाने अनुमत केलेले) सात प्रकारचे आहे - व्याधि-ओदिस्स, पुग्गल-ओदिस्स, काल-ओदिस्स, समय-ओदिस्स, देस-ओदिस्स, वसा-ओदिस्स आणि भेसज्ज-ओदिस्स.

Tattha byādhiodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, amanussikābādhe āmakamaṃsaṃ āmakalohita’’nti (mahāva. 264) evaṃ byādhiṃ uddissa anuññātaṃ, taṃ teneva ābādhena ābādhikassa vaṭṭati, na aññassa. Tañca kho kālepi vikālepi kappiyampi akappiyampi vaṭṭatiyeva.

त्यामध्ये 'व्याधि-ओदिस्स' म्हणजे - “भिक्खूंनो, मी अमानुष (पिशाच इत्यादींच्या) बाधेमध्ये कच्चे मांस आणि कच्चे रक्त खाण्याची अनुमती देतो” अशा प्रकारे रोगाला उद्देशून भगवंतांनी अनुमती दिली आहे. ते केवळ त्याच आजाराने ग्रस्त असलेल्या आजारी भिक्खूसाठी कल्प्य आहे, इतरांसाठी नाही. आणि ते योग्य वेळी (काल) किंवा अवेळी (विकाल) देखील, आणि कल्प्य किंवा अकल्प्य मांस-रक्त असले तरीही कल्प्यच आहे.

Puggalodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, romanthakassa romanthanaṃ. Na ca, bhikkhave, bahimukhadvāraṃ nīharitvā ajjhoharitabba’’nti (cūḷava. 273) evaṃ puggalaṃ uddissa anuññātaṃ, taṃ tasseva vaṭṭati, na aññassa.

'पुग्गल-ओदिस्स' म्हणजे - “भिक्खूंनो, रवंथ करणाऱ्या भिक्खूला रवंथ करण्याची मी अनुमती देतो. परंतु भिक्खूंनो, तोंडाच्या बाहेर काढून ते पुन्हा गिळू नये” अशा प्रकारे व्यक्तीला उद्देशून भगवंतांनी अनुमती दिली आहे. ते केवळ त्याच भिक्खूसाठी कल्प्य आहे, इतरांसाठी नाही.

Kālodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, cattāri mahāvikaṭāni dātuṃ – gūthaṃ, muttaṃ, chārikaṃ, mattika’’nti (mahāva. 268) evaṃ ahinā daṭṭhakālaṃ uddissa anuññātaṃ, taṃ tasmiṃyeva kāle appaṭiggahitakampi vaṭṭati, na aññasmiṃ.

'काल-ओदिस्स' म्हणजे - “भिक्खूंनो, मी चार महाविकट (अस्वाभाविक औषधे) देण्याची अनुमती देतो - विष्ठा, मूत्र, राख आणि माती” अशा प्रकारे सर्पदंशाच्या वेळेला उद्देशून भगवंतांनी अनुमती दिली आहे. ते केवळ त्याच वेळी, न स्वीकारलेले (अकपट) असले तरीही कल्प्य आहे, इतर वेळी नाही.

Samayodissaṃ nāma – ‘‘gaṇabhojane aññatra samayā’’tiādinā (pāci. 217) nayena taṃ taṃ samayaṃ uddissa anuññātā anāpattiyo, tā tasmiṃ tasmiṃyeva samaye anāpattiyo honti, na aññadā.

'समय-ओदिस्स' म्हणजे - “विशिष्ट प्रसंगाशिवाय गणभोजन करू नये” इत्यादी नियमांनुसार त्या त्या प्रसंगाला उद्देशून अनुमत केलेल्या अनापत्ती (दोषमुक्तता) होत. त्या केवळ त्याच विशिष्ट प्रसंगी अनापत्ती ठरतात, इतर वेळी नाही.

Desodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, evarūpesu paccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena upasampada’’nti (mahāva. 259) evaṃ paccantadese uddissa anuññātāni upasampadādīni, tāni tattheva vaṭṭanti, na majjhimadese.

'देस-ओदिस्स' म्हणजे - “भिक्खूंनो, मी अशा सीमावर्ती (प्रत्यंत) जनपदांमध्ये विनयधर असलेल्या पाचव्या भिक्खूच्या गणाद्वारे उपसंपदा देण्याची अनुमती देतो” अशा प्रकारे सीमावर्ती प्रदेशाला उद्देशून भगवंतांनी अनुमत केलेली उपसंपदा इत्यादी कर्मे होत. ती केवळ तिथेच कल्प्य आहेत, मध्यम देशामध्ये (मज्झिमदेस) नाहीत.

Vasodissaṃ [Pg.296] nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vasāni bhesajjānī’’ti (mahāva. 262) evaṃ vasānāmena anuññātaṃ, taṃ ṭhapetvā manussavasaṃ sabbesaṃ kappiyākappiyavasānaṃ telaṃ taṃtadatthikānaṃ telaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati.

'वसा-ओदिस्स' म्हणजे - “भिक्खूंनो, मी वसा (चर्बी) औषध म्हणून वापरण्याची अनुमती देतो” अशा प्रकारे वसा या नावाने भगवंतांनी अनुमत केलेली गोष्ट होय. मानवी वसा वगळता, इतर सर्व कल्प्य आणि अकल्प्य प्राण्यांच्या वसेचे तेल, ज्यांना त्याची गरज आहे अशा भिक्खूंनी तेलाप्रमाणे वापरणे कल्प्य आहे.

Bhesajjodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañca bhesajjānī’’ti (mahāva. 260-261) evaṃ bhesajjanāmena anuññātāni āhāratthaṃ pharituṃ samatthāni sappinavanītatelamadhuphāṇitanti. Tāni paṭiggahetvā tadahupurebhattaṃ yathāsukhaṃ pacchābhattato paṭṭhāya sati paccaye vuttanayeneva sattāhaṃ paribhuñjitabbāni.

'भेसज्ज-ओदिस्स' म्हणजे - “भिक्खूंनो, मी पाच औषधांची अनुमती देतो” अशा प्रकारे औषध या नावाने भगवंतांनी अनुमत केलेली, जी आहाराचे कार्य पूर्ण करण्यास समर्थ आहेत, ती म्हणजे - तूप, लोणी, तेल, मध आणि काकवी. ती स्वीकारून, त्याच दिवशी दुपारपूर्वी आपल्या इच्छेनुसार आणि दुपारनंतर कारण (आजारपण) असल्यास सांगितलेल्या पद्धतीने सात दिवसांपर्यंत उपभोगता येतात.

624. Sattāhātikkante atikkantasaññī nissaggiyaṃ pācittiyanti sacepi sāsapamattaṃ hoti sakiṃ vā aṅguliyā gahetvā jivhāya sāyanamattaṃ nissajjitabbameva, pācittiyañca desetabbaṃ.

६२४. “सात दिवस उलटून गेल्यावर, उलटून गेल्याची जाणीव असताना निस्सग्गिय पाचित्तिय होते” म्हणजे जर मोहरीच्या दाण्याएवढी जरी वस्तू उरली असेल, किंवा बोटाने एकदा घेऊन जिभेने चाखण्याइतकी जरी असेल, तरी ती विसर्जित करावीच लागते आणि पाचित्तिय दोषाची देशना करावी लागते.

Na kāyikena paribhogena paribhuñjitabbanti kāyo vā kāye aru vā na makkhetabbaṃ. Tehi makkhitāni kāsāvakattarayaṭṭhiupāhanapādakathalikamañcapīṭhādīnipi aparibhogāni. ‘‘Dvāravātapānakavāṭesupi hatthena gahaṇaṭṭhānaṃ na makkhetabba’’nti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. ‘‘Kasāve pana pakkhipitvā dvāravātapānakavāṭāni makkhetabbānī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

“शारीरिक उपभोगासाठी वापरू नये” म्हणजे शरीर किंवा शरीरावरील जखम या औषधांनी माखू नये. त्यांनी माखलेले काषाय वस्त्र, काठी, पादत्राणे, पादपीठ, खाट, आसने इत्यादी देखील वापरू नयेत. “दरवाजे आणि खिडक्यांच्या कवाडांवर देखील हाताने पकडण्याच्या जागेवर लेप लावू नये” असे महापच्चरीमध्ये म्हटले आहे. “परंतु काढ्यामध्ये टाकून दरवाजे आणि खिडक्यांच्या कवाडांना लेप लावावा” असे महाअट्ठकथामध्ये म्हटले आहे.

Anāpatti antosattāhaṃ adhiṭṭhetīti sattāhabbhantare sappiñca telañca vasañca muddhanitelaṃ vā abbhañjanaṃ vā madhuṃ arumakkhanaṃ phāṇitaṃ gharadhūpanaṃ adhiṭṭheti, anāpatti. Sace adhiṭṭhitatelaṃ anadhiṭṭhitatelabhājane ākiritukāmo hoti, bhājane ce sukhumaṃ chiddaṃ paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ telaṃ purāṇatelena ajjhottharīyati, puna adhiṭṭhātabbaṃ. Atha mahāmukhaṃ hoti, sahasāva bahutelaṃ pavisitvā purāṇatelaṃ ajjhottharati, puna adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Adhiṭṭhitagatikameva hi taṃ hoti, etena nayena adhiṭṭhitatelabhājane anadhiṭṭhitatelākiraṇampi veditabbaṃ.

“सात दिवसांच्या आत अधिष्ठान केल्यास अनापत्ती” म्हणजे सात दिवसांच्या आत तूप, तेल किंवा वसा यांचे 'डोक्याला लावायचे तेल' किंवा 'पायाला चोळायचे तेल' म्हणून, मधाचे 'जखमेवर लावायचा मध' म्हणून, आणि काकवीचे 'घराला सुवासिक धूर करण्यासाठी' म्हणून अधिष्ठान केल्यास अनापत्ती होते. जर अधिष्ठान केलेले तेल हे अधिष्ठान न केलेल्या तेलाच्या भांड्यात ओतण्याची इच्छा असेल, आणि भांड्याला लहान छिद्र असेल, ज्यातून थोडे थोडे पडणारे तेल जुन्या तेलाने झाकले जात असेल, तर पुन्हा अधिष्ठान करावे लागते. पण जर भांड्याचे तोंड मोठे असेल आणि एकदम खूप तेल पडून ते जुन्या तेलाला व्यापून टाकत असेल, तर पुन्हा अधिष्ठान करण्याची गरज नाही. कारण ते अधिष्ठान केलेल्या तेलाच्याच स्वरूपाचे होते. याच पद्धतीने, अधिष्ठान केलेल्या तेलाच्या भांड्यात अधिष्ठान न केलेले तेल ओतण्याबाबत देखील समजून घ्यावे.

625. Vissajjetīti ettha sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, sattāhātikkame dvinnampi anāpatti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭati. Sace yena paṭiggahitaṃ, so itaraṃ bhaṇati – ‘‘āvuso, imaṃ telaṃ sattāhamattaṃ paribhuñja tva’’nti. So ca paribhogaṃ na karoti, kassa āpatti? Na kassacipi āpatti[Pg.297]. Kasmā? Yena paṭiggahitaṃ tena vissajjitattā, itarassa appaṭiggahitattā.

६२५. “त्याग करतो” या संदर्भात - जर दोन भिक्खूंची संयुक्त मालकीची वस्तू एकाने स्वीकारली असेल आणि ती अजून विभागलेली नसेल, तर सात दिवस उलटून गेल्यास दोघांनाही अनापत्ती होते, परंतु त्याचा उपभोग घेणे कल्प्य नाही. जर ज्याने ते स्वीकारले आहे तो दुसऱ्याला म्हणतो - “आयुष्यमान, तू या तेलाचा सात दिवसांपर्यंत उपभोग घे.” आणि तो त्याचा उपभोग घेत नाही, तर कोणाला दोष लागतो? कोणालाही दोष लागत नाही. कारण? ज्याने स्वीकारले होते त्याने त्याचा त्याग केला आहे, आणि दुसऱ्याने ते स्वीकारलेले नाही म्हणून.

Vinassatīti aparibhogaṃ hoti. Cattenātiādīsu yena cittena bhesajjaṃ cattañca vantañca muttañca hoti, taṃ cittaṃ cattaṃ vantaṃ muttanti vuccati. Tena cittena puggalo anapekkhoti vuccatti, evaṃ anapekkho sāmaṇerassa datvāti attho. Idaṃ kasmā vuttaṃ? ‘‘Evaṃ antosattāhe datvā pacchā labhitvā paribhuñjantassa anāpattidassanattha’’nti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘nayidaṃ yācitabbaṃ, antosattāhe dinnassa hi puna paribhoge āpattiyeva natthi. Sattāhātikkantassa pana paribhoge anāpattidassanatthamidaṃ vutta’’nti. Tasmā evaṃ dinnaṃ bhesajjaṃ sace sāmaṇero abhisaṅkharitvā vā anabhisaṅkharitvā vā tassa bhikkhuno natthukammatthaṃ dadeyya, gahetvā natthukammaṃ kātabbaṃ. Sace bālo hoti, dātuṃ na jānāti, aññena bhikkhunā vattabbo – ‘‘atthi te, sāmaṇera, tela’’nti ‘‘āma, bhante, atthī’’ti. ‘‘Āhara, therassa bhesajjaṃ karissāmā’’ti. Evampi vaṭṭati. Sesaṃ uttānatthameva.

'विणस्सति' (नष्ट होते) म्हणजे 'अपरिभोग' (वापरण्यायोग्य न राहणे) होते. 'चत्तेन' इत्यादी शब्दांमध्ये, ज्या चित्ताने औषध सोडले (त्यक्त), ओकले (वान्त) आणि मुक्त केले जाते, त्या चित्ताला 'चत्त' (त्यक्त), 'वान्त' किंवा 'मुक्त' असे म्हटले जाते. त्या चित्ताने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) 'अनपेक्ष' (अपेक्षा नसलेला) म्हटले जाते; अशा प्रकारे अपेक्षा नसताना सामणेराला (दीक्षित नवशिक्याला) दिले, असा याचा अर्थ आहे. हे कशासाठी म्हटले आहे? महासुम थेर म्हणतात: "अशा प्रकारे सात दिवसांच्या आत देऊन, नंतर ते परत मिळवून उपभोग घेणाऱ्याला आपत्ती (दोष) येत नाही, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे." परंतु महापदुम थेर म्हणतात: "हे मागितले जाऊ नये. कारण सात दिवसांच्या आत दिलेल्या औषधाचा पुन्हा उपभोग घेतल्यास कोणतीही आपत्ती येतच नाही. परंतु सात दिवस उलटून गेल्यावर उपभोग घेतल्यास आपत्ती येत नाही, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे." म्हणून, अशा प्रकारे दिलेले औषध जर सामणेराने संस्कारित (तयार) करून किंवा असंस्कारित ठेवून त्या भिक्खूच्या नस्यकर्मासाठी (नाकात औषध घालण्यासाठी) दिले, तर ते घेऊन नस्यकर्म करावे. जर तो (सामणेर) अज्ञानी असेल आणि देणे जाणत नसेल, तर दुसऱ्या भिक्खूने त्याला म्हणावे: "सामणेरा, तुझ्याकडे तेल आहे का?" "होय, भन्ते, आहे." "घेऊन ये, थेरांसाठी औषध तयार करूया." असे करणे देखील योग्य आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Kathinasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ,

कठिनसमुत्थान (कठिन संस्कारातून उद्भवणारे), अक्रिया (कृती न करणे), नोसञ्ञाविमोक्ख (संज्ञेपासून विमुक्ती नसलेले), अचित्तक (चित्त नसलेले), पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करणारे), कायकम्म-वचीकम्म (कायिक कर्म आणि वाचिक कर्म),

Ticittaṃ, tivedananti.

त्रिचित्त (तीन चित्ते असलेले), त्रिवेदन (तीन वेदना असलेले) असे आहे.

Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

भेषज्जसिक्खापद-वण्णना (औषधविषयक शिकवणुकीचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

४. वस्सिकासाटिकसिक्खापद-वण्णना (वर्षावास स्नानवस्त्राच्या शिकवणुकीचे स्पष्टीकरण)

626. Tena samayenāti vassikasāṭikasikkhāpadaṃ. Tattha vassikasāṭikā anuññātāti cīvarakkhandhake visākhāvatthusmiṃ (mahāva. 349 ādayo) anuññātā. Paṭikaccevāti pureyeva.

६२६. 'तेन समयेन' इत्यादी वस्सिकासाटिकसिक्खापद (वर्षावास स्नानवस्त्र शिकवणूक) आहे. त्यामध्ये 'वस्सिकासाटिका अनुञ्ञाता' (वर्षावास स्नानवस्त्राची अनुमती दिली आहे) म्हणजे चीवरक्खन्धकातील विशाखा-वस्तूमध्ये (महावग्ग ३४९ इत्यादी) अनुमती दिली आहे. 'पटिकच्चेव' म्हणजे आधीच (पूर्वीच).

627. Māso seso gimhānanti catunnaṃ gimhamāsānaṃ eko pacchimamāso seso. Katvāti sibbanarajanakappapariyosānena niṭṭhapetvā. Karontena ca ekameva katvā samaye adhiṭṭhātabbaṃ, dve adhiṭṭhātuṃ na vaṭṭanti.

६२७. 'मासो सेसो गिम्हानं' (उन्हाळ्याचा एक महिना शिल्लक असताना) म्हणजे उन्हाळ्याच्या चार महिन्यांपैकी शेवटचा एक महिना शिल्लक असताना. 'कत्वा' (तयार करून) म्हणजे शिवणकाम, रंगकाम आणि कप्पबिंदू लावणे पूर्ण करून. आणि ते तयार करणाऱ्या भिक्खूने केवळ एकच वस्त्र तयार करून योग्य वेळी त्याचे अधिष्ठान करावे, दोन वस्त्रांचे अधिष्ठान करणे योग्य नाही.

Atirekamāse sese gimhāneti gimhānanāmake atirekamāse sese.

'अतिरेकमासे सेसे गिम्हाने' (उन्हाळ्याचा एका महिन्यापेक्षा जास्त काळ शिल्लक असताना) म्हणजे उन्हाळा नावाच्या काळातील एका महिन्यापेक्षा जास्त काळ शिल्लक असताना.

Atirekaddhamāse [Pg.298] sese gimhāne katvā nivāsetīti ettha pana ṭhatvā vassikasāṭikāya pariyesanakkhettaṃ karaṇakkhettaṃ nivāsanakkhettaṃ adhiṭṭhānakkhettanti catubbidhaṃ khettaṃ, kucchisamayo piṭṭhisamayoti duvidho samayo, piṭṭhisamayacatukkaṃ kucchisamayacatukkanti dve catukkāni ca veditabbāni.

'अतिरेकद्धमासे सेसे गिम्हाने कत्वा निवासेति' (उन्हाळ्याचा अर्ध्या महिन्यापेक्षा जास्त काळ शिल्लक असताना तयार करून परिधान करतो) या संदर्भात, वस्सिकासाटिकेचे (वर्षावास स्नानवस्त्राचे) परियेसनक्खेत्त (शोधण्याचे क्षेत्र), करणक्खेत्त (तयार करण्याचे क्षेत्र), निवासनक्खेत्त (परिधान करण्याचे क्षेत्र) आणि अधिष्ठानक्खेत्त (अधिष्ठान करण्याचे क्षेत्र) असे चार प्रकारचे क्षेत्र; कुच्छिसमय (अंतर्गत काळ) आणि पिट्ठिसमय (बाह्य काळ) असे दोन प्रकारचे काळ; आणि पिट्ठिसमयचतुष्क व कुच्छिसमयचतुष्क असे दोन चतुष्क समजून घ्यावेत.

Tattha jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kāḷapakkhuposathā, ayameko addhamāso pariyesanakkhettañceva karaṇakkhettañca. Etasmiñhi antare vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ laddhaṃ kātuñca vaṭṭati, nivāsetuṃ adhiṭṭhātuñca na vaṭṭati. Kāḷapakkhuposathassa pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva āsāḷhīpuṇṇamā, ayameko addhamāso pariyesanakaraṇanivāsanānaṃ tiṇṇampi khettaṃ. Etasmiñhi antare pariyesituṃ kātuṃ nivāsetuñca vaṭṭati, adhiṭṭhātuṃyeva na vaṭṭati. Āsāḷhīpuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kattikapuṇṇamā, ime cattāro māsā pariyesanakaraṇanivāsanādhiṭṭhānānaṃ catunnaṃ khettaṃ. Etasmiñhi antare aladdhaṃ pariyesituṃ laddhaṃ kātuṃ nivāsetuṃ adhiṭṭhātuñca vaṭṭati. Idaṃ tāva catubbidhaṃ khettaṃ veditabbaṃ.

त्यामध्ये, ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवसापासून (प्रतिपदेपासून) कृष्ण पक्षाच्या उपोसथ दिवसापर्यंतचा हा एक पंधरवडा (अर्धा महिना) केवळ शोधण्याचे क्षेत्र (परियेसनक्खेत्त) आणि तयार करण्याचे क्षेत्र (करणक्खेत्त) आहे. कारण या काळात न मिळालेले वर्षावास स्नानवस्त्र शोधणे आणि मिळालेले वस्त्र तयार करणे योग्य आहे, परंतु ते परिधान करणे आणि त्याचे अधिष्ठान करणे योग्य नाही. कृष्ण पक्षाच्या उपोसथाच्या दुसऱ्या दिवसापासून आषाढ पौर्णिमेपर्यंतचा हा एक पंधरवडा शोधणे, तयार करणे आणि परिधान करणे या तिन्हींचे क्षेत्र आहे. कारण या काळात शोधणे, तयार करणे आणि परिधान करणे योग्य आहे, केवळ अधिष्ठान करणे योग्य नाही. आषाढ पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवसापासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतचे हे चार महिने शोधणे, तयार करणे, परिधान करणे आणि अधिष्ठान करणे या चारींचे क्षेत्र आहे. कारण या काळात न मिळालेले वस्त्र शोधणे आणि मिळालेले वस्त्र तयार करणे, परिधान करणे व त्याचे अधिष्ठान करणे योग्य आहे. हे चार प्रकारचे क्षेत्र अशा प्रकारे समजून घ्यावे.

Kattikapuṇṇamāsiyā pana pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva jeṭṭhamūlapuṇṇamā, ime satta māsā piṭṭhisamayo nāma. Etasmiñhi antare ‘‘kālo vassikasāṭikāyā’’tiādinā nayena satuppādaṃ katvā aññātakaappavāritaṭṭhānato vassikasāṭikacīvaraṃ nipphādentassa iminā sikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. ‘‘Detha me vassikasāṭikacīvara’’ntiādinā nayena viññattiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Vuttanayeneva satuppādaṃ katvā ñātakapavāritaṭṭhānato nipphādentassa imināva sikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Viññattiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena anāpatti. Vuttañhetaṃ parivāre –

परंतु कार्तिक पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवसापासून ज्येष्ठ पौर्णिमेपर्यंतचे हे सात महिने 'पिट्ठिसमय' (बाह्य काळ) म्हणून ओळखले जातात. कारण या काळात "वर्षावास स्नानवस्त्राची हीच वेळ आहे" इत्यादी प्रकारे आठवण करून देऊन (सतुप्पाद करून) नातेवाईक नसलेल्या व निमंत्रण न दिलेल्या लोकांकडून वर्षावास स्नानवस्त्र मिळवणाऱ्या भिक्खूला या सिक्खापदानुसार निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. "मला वर्षावास स्नानवस्त्र द्या" इत्यादी प्रकारे याचना (विञ्ञत्ति) करून वस्त्र मिळवणाऱ्याला 'अञ्ञातकविञ्ञत्ति-सिक्खापदा'नुसार निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. पूर्वोक्त पद्धतीनेच आठवण करून देऊन नातेवाईक व निमंत्रित लोकांकडून वस्त्र मिळवणाऱ्याला याच सिक्खापदानुसार निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. परंतु याचना करून वस्त्र मिळवणाऱ्याला 'अञ्ञातकविञ्ञत्ति-सिक्खापदा'नुसार आपत्ती येत नाही (अनापत्ती). म्हणूनच परिवारात म्हटले आहे –

‘‘Mātaraṃ cīvaraṃ yāce, no ca saṅghe pariṇataṃ;

Kenassa hoti āpatti, anāpatti ca ñātake;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

“आईकडे चीवराची याचना करावी, जे संघाला दान केलेले नसावे; याने कोणाला आपत्ती (दोष) होते आणि नातेवाईकाकडून मागितल्यास अनापत्ती (दोष नसणे) होते; हा प्रश्न कुशल (तज्ज्ञ) व्यक्तींनी विचार केला आहे.”

Ayañhi [Pg.299] pañho imamatthaṃ sandhāya vuttoti. Evaṃ piṭṭhisamayacatukkaṃ veditabbaṃ.

कारण हा प्रश्न याच अर्थाचा संदर्भ देऊन विचारला गेला आहे. अशा प्रकारे पिट्ठिसमयचतुष्क समजून घ्यावे.

Jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā pana pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kattikapuṇṇamā, ime pañca māsā kucchisamayo nāma. Etasmiñhi antare vuttanayena satuppādaṃ katvā aññātakaappavāritaṭṭhānato vassikasāṭikacīvaraṃ nipphādentassa vattabhede dukkaṭaṃ. Ye manussā pubbepi vassikasāṭikacīvaraṃ denti, ime pana sacepi attano aññātakaappavāritā honti, vattabhedo natthi, tesu satuppādakaraṇassa anuññātattā. Viññatiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Idaṃ pana pakatiyā vassikasāṭikadāyakesupi hotiyeva. Vuttanayeneva satuppādaṃ katvā ñātakapavāritaṭṭhānato nipphādentassa iminā sikkhāpadena anāpatti. Viññattiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena anāpatti. ‘‘Na vattabbā detha me’’ti idañhi pariyesanakāle aññātakaappavāriteyeva sandhāya vuttaṃ. Evaṃ kucchisamayacatukkaṃ veditabbaṃ.

परंतु ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवसापासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतचे हे पाच महिने 'कुच्छिसमय' (अंतर्गत काळ) म्हणून ओळखले जातात. कारण या काळात पूर्वोक्त पद्धतीने आठवण करून देऊन नातेवाईक नसलेल्या व निमंत्रण न दिलेल्या लोकांकडून वर्षावास स्नानवस्त्र मिळवणाऱ्या भिक्खूला वर्तभंगाचा (नियमभंगाचा) दुक्कट (दुष्कृत) दोष होतो. जे लोक पूर्वीपासूनच वर्षावास स्नानवस्त्र देत आले आहेत, ते जरी स्वतःचे नातेवाईक नसले किंवा त्यांनी निमंत्रण दिले नसले, तरी वर्तभंग होत नाही; कारण त्यांच्या बाबतीत आठवण करून देण्याची अनुमती आहे. परंतु याचना करून वस्त्र मिळवणाऱ्याला 'अञ्ञातकविञ्ञत्ति-सिक्खापदा'नुसार निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. हे सामान्यतः वर्षावास स्नानवस्त्र देणाऱ्यांच्या बाबतीतही लागू होतेच. पूर्वोक्त पद्धतीनेच आठवण करून देऊन नातेवाईक व निमंत्रित लोकांकडून वस्त्र मिळवणाऱ्याला या सिक्खापदानुसार अनापत्ती (दोष नसणे) आहे. याचना करून वस्त्र मिळवणाऱ्याला 'अञ्ञातकविञ्ञत्ति-सिक्खापदा'नुसार अनापत्ती आहे. "मला द्या असे म्हणू नये" हे वचन शोधण्याच्या काळात नातेवाईक नसलेल्या व निमंत्रण न दिलेल्या लोकांच्या संदर्भातच म्हटले आहे. अशा प्रकारे कुच्छिसमयचतुष्क समजून घ्यावे.

Naggo kāyaṃ ovassāpeti, āpatti dukkaṭassāti ettha udakaphusitagaṇanāya akatvā nhānapariyosānavasena payoge payoge dukkaṭena kāretabbo. So ca kho vivaṭaṅgaṇe ākāsato patitaudakeneva nhāyanto. Nhānakoṭṭhakavāpiādīsu ghaṭehi āsittaudakena vā nhāyantassa anāpatti.

'नग्न शरीरावर पाऊस पाडतो, तर दुक्कट (दुष्कृत) दोष होतो' या संदर्भात, पाण्याच्या थेंबांच्या संख्येवरून नव्हे, तर स्नान पूर्ण होण्याच्या आधारावर प्रत्येक प्रयोगागणिक (प्रत्येक वेळी) दुक्कट दोषाने दंडित केले जावे. आणि तो भिक्खू उघड्या अंगणात आकाशातून पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्यानेच स्नान करत असावा. स्नानगृह, विहीर, तलाव इत्यादी ठिकाणी किंवा घागरीने अंगावर ओतलेल्या पाण्याने स्नान करणाऱ्याला अनापत्ती (दोष नसणे) आहे.

Vassaṃ ukkaḍḍhiyatīti ettha sace katapariyesitāya vassikasāṭikāya gimhānaṃ pacchima māsaṃ khepetvā puna vassānassa paṭhamamāsaṃ ukkaḍḍhitvā gimhānaṃ pacchimamāsameva karonti, vassikasāṭikā dhovitvā nikkhipitabbā. Anadhiṭṭhitā avikappitā dve māse parihāraṃ labhati, vassūpanāyikadivase adhiṭṭhātabbā. Sace satisammosena vā appahonakabhāvena vā akatā hoti, te ca dve māse vassānassa ca cātumāsanti cha māse parihāraṃ labhati. Sace pana kattikamāse kathinaṃ attharīyati, aparepi cattāro māse labhati, evaṃ dasa māsā honti. Tato parampi satiyā paccāsāya mūlacīvaraṃ katvā ṭhapentassa ekamāsanti [Pg.300] evaṃ ekādasa māse parihāraṃ labhati. Sace pana ekāhadvīhādivasena yāva dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya antovasse vā laddhā ceva niṭṭhitā ca, kadā adhiṭṭhātabbāti etaṃ aṭṭhakathāsu na vicāritaṃ. Laddhadivasato paṭṭhāya antodasāhe niṭṭhitā pana tasmiṃyeva antodasāhe adhiṭṭhātabbā. Dasāhātikkame niṭṭhitā tadaheva adhiṭṭhātabbā. Dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkametabbāti ayaṃ no attanomati. Kasmā? ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358) hi vuttaṃ. Tasmā vassūpanāyikato pubbe dasāhātikkamepi anāpatti. ‘‘Dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’nti (pārā. 462) ca vuttaṃ. Tasmā ekāhadvīhādivasena yāva dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya antovasse vā laddhā ceva niṭṭhitā ca vuttanayeneva antodasāhe vā tadahu vā adhiṭṭhātabbā, dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkametabbā.

वर्षा काळ पुढे ढकलला जातो या संदर्भात, जर शोधून मिळवलेल्या वर्षावास-शाटिकेच्या (पावसाळी वस्त्राच्या) बाबतीत, उन्हाळ्याचा शेवटचा महिना संपवून, पुन्हा पावसाळ्याचा पहिला महिना पुढे ढकलून (अधिक महिना करून) उन्हाळ्याचा शेवटचा महिनाच पावसाळा म्हणून करतात, तर वर्षावास-शाटिका धुवून ठेवून दिली पाहिजे. अधिष्ठान न करता किंवा विकल्पन न करता ती दोन महिने सुरक्षित राहू शकते (तिच्यामुळे आपत्ती येत नाही). वर्षावास सुरू होण्याच्या दिवशी (वस्सूपनायिका दिवशी) तिचे अधिष्ठान केले पाहिजे. जर विस्मरणाने किंवा कापड अपुरे असल्यामुळे ती तयार केली नसेल, तर ते दोन महिने आणि पावसाळ्याचे चार महिने, असे एकूण सहा महिने ती सुरक्षित राहू शकते. पण जर कार्तिक महिन्यात कठीण (कठिन) पसरले गेले, तर आणखी चार महिने मिळतात, अशा प्रकारे दहा महिने होतात. त्यानंतरही, नवीन चीवराची आशा असताना, मूळ चीवर तयार करून ठेवणाऱ्या भिक्खूला एक महिना मिळतो, अशा प्रकारे अकरा महिने सुरक्षितता मिळते. पण जर एक-दोन दिवस इत्यादी क्रमाने, वर्षावास सुरू होण्यास दहा दिवस शिल्लक असताना किंवा वर्षावासाच्या दरम्यान ती प्राप्त झाली आणि तयारही झाली, तर तिचे अधिष्ठान कधी करावे? यावर अट्ठकथांमध्ये चर्चा केलेली नाही. परंतु, प्राप्त झाल्याच्या दिवसापासून दहा दिवसांच्या आत तयार झालेल्या शाटिकेचे अधिष्ठान त्याच दहा दिवसांच्या आत केले पाहिजे. दहा दिवस उलटून गेल्यावर तयार झालेल्या शाटिकेचे अधिष्ठान त्याच दिवशी केले पाहिजे. दहा दिवस अपुरे पडत असल्यास, चीवर-काळाचे उल्लंघन करू नये, हे आमचे स्वतःचे मत आहे. का? कारण, 'भिक्खूंनो, मी तिचीवराचे अधिष्ठान करण्याची, विकल्पन न करण्याची; आणि वर्षावास-शाटिकेचे पावसाळ्याच्या चार महिन्यांसाठी अधिष्ठान करण्याची, त्यानंतर तिचे विकल्पन करण्याची अनुमती देतो,' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. म्हणून वर्षावास सुरू होण्यापूर्वी दहा दिवस उलटून गेले तरी आपत्ती होत नाही. आणि 'अतिरिक्त चीवर जास्तीत जास्त दहा दिवस बाळगावे,' असेही म्हटले आहे. म्हणून, एक-दोन दिवस इत्यादी क्रमाने, वर्षावास सुरू होण्यास दहा दिवस शिल्लक असताना किंवा वर्षावासाच्या दरम्यान ती प्राप्त झाली आणि तयारही झाली, तर सांगितलेल्या पद्धतीनेच दहा दिवसांच्या आत किंवा त्याच दिवशी तिचे अधिष्ठान केले पाहिजे; आणि दहा दिवस अपुरे पडत असल्यास चीवर-काळाचे उल्लंघन करू नये.

Tattha siyā ‘‘vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti vacanato ‘‘cātumāsabbhantare yadā vā tadā vā adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti. Yadi evaṃ, ‘‘kaṇḍuppaṭicchādiṃ yāva ābādhā adhiṭṭhātu’’nti vuttaṃ sāpi, ca dasāhaṃ atikkāmetabbā siyā. Evañca sati ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’nti idaṃ virujjhati. Tasmā yathāvuttameva gahetabbaṃ, aññaṃ vā acalaṃ kāraṇaṃ labhitvā chaḍḍetabbaṃ. Apica kurundiyampi nissaggiyāvasāne vuttaṃ – ‘‘kadā adhiṭṭhātabbā? Laddhadivasato paṭṭhāya antodasāhe niṭṭhitā pana tasmiṃyeva antodasāhe adhiṭṭhātabbā. Yadi nappahoti yāva kattikapuṇṇamā parihāraṃ labhatī’’ti.

त्या संदर्भात, 'पावसाळ्याचे चार महिने अधिष्ठान करावे' या वचनावरून 'चार महिन्यांच्या आत कधीही अधिष्ठान करणे योग्य आहे' असे कोणी म्हणू शकेल. जर असे असेल, तर 'खाज-खाजवणारे वस्त्र (कण्डुप्पटिच्छादि) आजार असेपर्यंत अधिष्ठान करावे' असे जे म्हटले आहे, ते देखील दहा दिवसांपेक्षा जास्त काळ उलटून जाऊ देणारे ठरेल. आणि असे झाल्यास, 'अतिरिक्त चीवर जास्तीत जास्त दहा दिवसच बाळगावे' या नियमाशी विरोध होईल. म्हणून, जसे सांगितले आहे तसेच ग्रहण करावे, याव्यतिरिक्त दुसरे एखादे सबळ कारण मिळाल्यास हे सोडून द्यावे. शिवाय, कुरुन्दी अट्ठकथेतही निस्सग्गिय नियमांच्या शेवटी म्हटले आहे - 'कधी अधिष्ठान करावे? प्राप्त झाल्याच्या दिवसापासून दहा दिवसांच्या आत तयार झालेल्या शाटिकेचे अधिष्ठान त्याच दहा दिवसांच्या आत केले पाहिजे. जर वेळ अपुरा पडत असेल, तर कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत सुरक्षितता मिळते.'

630. Acchinnacīvarassāti etaṃ vassikasāṭikameva sandhāya vuttaṃ. Tesañhi naggānaṃ kāyovassāpane anāpatti. Ettha ca mahagghavassikasāṭikaṃ nivāsetvā nhāyantassa corupaddavo āpadā nāma. Sesamettha uttānameva.

६३०. 'ज्याचे चीवर हिरावून घेतले आहे अशा भिक्खूच्या बाबतीत' हे विधान वर्षावास-शाटिकेलाच उद्देशून म्हटले आहे. कारण, अशा नग्न असलेल्या भिक्खूंनी आपले शरीर पावसाने ओले करून घेण्यात (पावसात स्नान करण्यात) कोणतीही आपत्ती नाही. आणि येथे, मौल्यवान वर्षावास-शाटिका परिधान करून स्नान करणाऱ्या भिक्खूला चोरांचा उपद्रव होणे, याला 'आपत्ती' (संकट) म्हटले आहे. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Chasamuṭṭhānaṃ[Pg.301], kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

हे सहा समुत्थान असणारे, क्रियात्मक, संज्ञेमुळे मुक्त न होणारे (नोसञ्ञाविमोक्ख), अचित्तक (चित्तविरहित), प्रज्ञप्ति-वद्य (नियम मोडल्याने होणारा दोष), कायकर्म व वचीकर्म असणारे, त्रिचित्तक आणि त्रिवेदन असणारे आहे.

Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

वर्षावास-शाटिका (पावसाळी वस्त्र) शिक्खापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā

५. चीवर-हिरावून-घेणे (चीवर-अच्छिंदन) शिक्खापदाचे वर्णन.

631. Tena samayenāti cīvaraacchindanasikkhāpadaṃ. Tattha yampi tyāhanti yampi te ahaṃ. So kira ‘‘mama pattacīvaraupāhanapaccattharaṇāni vahanto mayā saddhiṃ cārikaṃ pakkamissatī’’ti adāsi. Tenevamāha. Acchindīti balakkārena aggahesi, sakasaññāya gahitattā panassa pārājikaṃ natthi, kilametvā gahitattā āpatti paññattā.

६३१. 'त्या वेळी' हे चीवर-हिरावून-घेण्याच्या शिक्खापदाच्या संदर्भात आहे. त्यात 'यम्पि त्याहं' म्हणजे 'जे मी तुला दिले होते'. असे म्हटले जाते की, 'हा माझे पात्र, चीवर, पादत्राणे आणि बिछाना वाहून नेत माझ्यासोबत चारिका (प्रवास) करेल' या विचाराने त्यांनी (उपनंदांनी) ते दिले होते. म्हणूनच त्यांनी असे म्हटले. 'हिरावून घेतले' म्हणजे बळजबरीने घेतले. परंतु, स्वतःच्या मालकीचे असल्याच्या भावनेने (स्व-संज्ञेने) घेतल्यामुळे त्यांना पाराजिका आपत्ती होत नाही. दुसऱ्याला त्रास देऊन घेतल्यामुळे (निस्सग्गिय पाचित्तिय) आपत्ती प्रज्ञप्त केली गेली आहे.

633. Sayaṃ acchindati nissaggiyaṃ pācittiyanti ekaṃ cīvaraṃ ekābaddhāni ca bahūni acchindato ekā āpatti. Ekato abaddhāni visuṃ visuṃ ṭhitāni ca bahūni acchindato ‘‘saṅghāṭiṃ āhara, uttarāsaṅgaṃ āharā’’ti evaṃ āharāpayato ca vatthugaṇanāya āpattiyo. ‘‘Mayā dinnāni sabbāni āharā’’ti vadatopi ekavacaneneva sambahulā āpattiyo.

६३३. 'स्वतः हिरावून घेतो तर निस्सग्गिय पाचित्तिय होते' या संदर्भात, एक चीवर किंवा एकत्र बांधलेली अनेक चीवरे हिरावून घेणाऱ्याला एकच आपत्ती होते. एकत्र न बांधलेली, वेगवेगळी ठेवलेली अनेक चीवरे हिरावून घेणाऱ्याला, किंवा 'संघाटी आण, उत्तरासंग आण' असे म्हणून आणायला लावणाऱ्याला, वस्तूंच्या संख्येनुसार अनेक आपत्ती होतात. 'मी दिलेली सर्व चीवरे आण' असे म्हणणाऱ्याला देखील, एकाच वाक्याने अनेक आपत्ती होतात.

Aññaṃ āṇāpeti āpatti dukkaṭassāti ‘‘cīvaraṃ gaṇhā’’ti āṇāpeti, ekaṃ dukkaṭaṃ. Āṇatto bahūni gaṇhāti, ekaṃ pācittiyaṃ ‘‘saṅghāṭiṃ gaṇha, uttarāsaṅgaṃ gaṇhā’’ti vadato vācāya vācāya dukkaṭaṃ. ‘‘Mayā dinnāni sabbāni gaṇhā’’ti vadato ekavācāya sambahulā āpattiyo.

'दुसऱ्याला आज्ञा करतो तर दुक्कट आपत्ती होते' या संदर्भात, 'चीवर घे' अशी आज्ञा केल्यास एक दुक्कट आपत्ती होते. आज्ञा मिळालेला मनुष्य जर अनेक चीवरे घेतो, तर (आज्ञा देणाऱ्याला) एक पाचित्तिय आपत्ती होते. 'संघाटी घे, उत्तरासंग घे' असे म्हणणाऱ्याला प्रत्येक शब्दागणिक दुक्कट आपत्ती होते. 'मी दिलेली सर्व चीवरे घे' असे म्हणणाऱ्याला एकाच वाक्याने अनेक आपत्ती होतात.

634. Aññaṃ parikkhāranti vikappanupagapacchimacīvaraṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci antamaso sūcimpi. Veṭhetvā ṭhapitasūcīsupi vatthugaṇanāya dukkaṭāni. Sithilaveṭhitāsu evaṃ. Gāḷhaṃ katvā baddhāsu pana ekameva dukkaṭanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sūcighare pakkhittāsupi eseva nayo. Thavikāya pakkhipitvā sithilabaddha gāḷhabaddhesu tikaṭukādīsu bhesajjesupi eseva nayo.

६३४. 'इतर परिष्कारांच्या (वस्तूंच्या) बाबतीत' म्हणजे, विकल्पनासाठी योग्य असणारे शेवटचे चीवर वगळता, अगदी सुईसारखी कोणतीही वस्तू. गुंडाळून ठेवलेल्या सुयांच्या बाबतीतही वस्तूंच्या संख्येनुसार दुक्कट आपत्ती होतात. सैल गुंडाळलेल्या सुयांच्या बाबतीतही असेच आहे. परंतु, घट्ट बांधलेल्या सुयांच्या बाबतीत एकच दुक्कट आपत्ती होते, असे महापंचरीमध्ये म्हटले आहे. सुईच्या डब्यात (सुईघरात) ठेवलेल्या सुयांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. पिशवीत ठेवून सैल किंवा घट्ट बांधलेल्या त्रिकटु (सुंठ, मिरी, पिंपळी) इत्यादी औषधांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

635. So [Pg.302] vā detīti ‘‘bhante, tumhākaṃyeva idaṃ sāruppa’’nti evaṃ vā deti, atha vā pana ‘‘āvuso, mayaṃ tuyhaṃ ‘vattapaṭipattiṃ karissati, amhākaṃ santike upajjhaṃ gaṇhissati, dhammaṃ pariyāpuṇissatī’ti cīvaraṃ adamha, so dāni tvaṃ na vattaṃ karosi, na upajjhaṃ gaṇhāsi, na dhammaṃ pariyāpuṇāsī’’ti evamādīni vutto ‘‘bhante, cīvaratthāya maññe bhaṇatha, idaṃ vo cīvara’’nti deti, evampi so vā deti. Disāpakkantaṃ vā pana daharaṃ ‘‘nivattetha na’’nti bhaṇati, so na nivattati. Cīvaraṃ gahetvā rundhathāti, evaṃ ce nivattati, sādhu. Sace ‘‘pattacīvaratthāya maññe tumhe bhaṇatha, gaṇhatha na’’nti deti. Evampi so vā deti, vibbhantaṃ vā disvā ‘‘mayaṃ tuyhaṃ ‘vattaṃ karissatī’ti pattacīvaraṃ adamha, so dāni tvaṃ vibbhamitvā carasī’’ti vadati. Itaro ‘‘gaṇhatha tumhākaṃ pattacīvara’’nti deti, evampi so vā deti. ‘‘Mama santike upajjhaṃ gaṇhantasseva demi, aññattha gaṇhantassa na demi. Vattaṃ karontasseva demi, akarontassa na demi, dhammaṃ pariyāpuṇantasseva demi, apariyāpuṇantassa na demi, avibbhamantasseva demi, vibbhamantassa na demī’’ti evaṃ pana dātuṃ na vaṭṭati, dadato dukkaṭaṃ. Āharāpetuṃ pana vaṭṭati. Cajitvā dinnaṃ acchinditvā gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Sesamettha uttānamevāti.

६३५. तो किंवा देतो म्हणजे, "भन्ते, हे तुमच्यासाठीच योग्य आहे" असे म्हणून किंवा देतो. किंवा पुन्हा, "आयुष्यमान, आम्ही तुला 'हा कर्तव्य-पालन करेल, आमच्या जवळ उपज्झाय (उपाध्याय) ग्रहण करेल, धम्माचे अध्ययन करेल' असे समजून चीवर दिले होते. तो तू आता कर्तव्य करत नाहीस, उपज्झाय ग्रहण करत नाहीस, धम्माचे अध्ययन करत नाहीस" असे इत्यादी बोलले असता, "भन्ते, मला वाटते आपण चीवरासाठी बोलत आहात, हे घ्या आपले चीवर" असे म्हणून देतो, अशा प्रकारेही तो देतो. किंवा दुसऱ्या दिशेला गेलेल्या तरुण भिक्खूला "त्याला परत फिरवा" असे म्हणतो, तो परत फिरत नाही. "चीवर घेऊन त्याला अडवा" असे म्हणतो, जर अशा प्रकारे तो परत फिरला तर उत्तम. जर तो "मला वाटते तुम्ही पत्त (पात्र) आणि चीवरासाठी बोलत आहात, हे घ्या ते" असे म्हणून देतो, अशा प्रकारेही तो देतो. किंवा गृहस्थ झालेल्या भिक्खूला पाहून "आम्ही तुला कर्तव्य करशील म्हणून पत्त-चीवर दिले होते, आता तू गृहस्थ होऊन फिरत आहेस" असे म्हणतो. दुसरा (तो गृहस्थ झालेला) "तुमचे पत्त-चीवर परत घ्या" असे म्हणून देतो, अशा प्रकारेही तो देतो. "माझ्या जवळ उपज्झाय ग्रहण करणाऱ्यालाच मी देतो, इतर ठिकाणी ग्रहण करणाऱ्याला देत नाही. कर्तव्य करणाऱ्यालाच देतो, न करणाऱ्याला देत नाही, धम्माचे अध्ययन करणाऱ्यालाच देतो, न करणाऱ्याला देत नाही, गृहस्थ न होणाऱ्यालाच देतो, गृहस्थ होणाऱ्याला देत नाही" अशा प्रकारे देणे योग्य नाही, देणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) अपराध होतो. परंतु ते परत मागवून घेणे योग्य आहे. त्याग करून (दान देऊन) दिलेले चीवर बळजबरीने हिरावून घेणाऱ्याला वस्तूच्या मूल्याच्या आधारे शिक्षा केली पाहिजे. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

हे तीन समुत्थानांचे आहे – काय-चित्तापासून, वाचा-चित्तापासून आणि काय-वाचा-चित्तापासून उत्पन्न होते; क्रियात्मक आहे, संज्ञाविमोक्ष आहे, सचित्तक आहे, लोकवज्ज (लोकनिंद्य) आहे, कायकर्म-वचीकर्म आहे, अकुशल चित्त आहे आणि दुःखवेदनायुक्त आहे.

Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

चीवर-अच्छिंदन (चीवर हिरावून घेण्याच्या) सिक्खापदाचे वर्णन समाप्त झाले.

6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

६. सुत्तविञ्ञत्ति (सूत मागण्याच्या) सिक्खापदाचे वर्णन.

636. Tena samayenāti suttaviññattisikkhāpadaṃ. Tattha khomanti khomavākehi katasuttaṃ. Kappāsikanti kappāsato nibbattaṃ. Koseyyanti kosiyaṃsūhi kantitvā katasuttaṃ. Kambalanti eḷakalomasuttaṃ. Sāṇanti sāṇavākasuttaṃ. Bhaṅganti pāṭekkaṃ vākasuttamevāti eke. Etehi pañcahi missetvā katasuttaṃ pana ‘‘bhaṅga’’nti veditabbaṃ.

६३६. 'तेन समयेन' इत्यादी सुत्तविञ्ञत्ति सिक्खापद आहे. तेथे 'खोमक' म्हणजे खोम (ताग/अंबाडी) च्या धाग्यांनी बनवलेले सूत. 'कप्पासिक' म्हणजे कापसापासून तयार झालेले सूत. 'कोसेय्य' म्हणजे रेशमी धाग्यांनी विणून बनवलेले सूत. 'कम्बल' म्हणजे मेंढीच्या केसांचे (लोकर) सूत. 'साण' म्हणजे सण (ताग) च्या धाग्यांचे सूत. 'भङ्ग' म्हणजे एक वेगळ्या प्रकारचे अंबाडीचे सूत, असे काही जण म्हणतात. परंतु या पाच प्रकारच्या धाग्यांना एकत्र मिसळून बनवलेल्या सुताला 'भङ्ग' समजावे.

Vāyāpeti payoge payoge dukkaṭanti sace tantavāyassa turivemādīni natthi, tāni ‘‘araññato āharissāmī’’ti vāsiṃ vā pharasuṃ vā [Pg.303] niseti, tato paṭṭhāya yaṃ yaṃ upakaraṇatthāya vā cīvaravāyanatthāya vā karoti, sabbattha tantavāyassa payoge payoge bhikkhussa dukkaṭaṃ. Dīghato vidatthimatte tiriyañca hatthamatte vīte nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘yāva pariyosānaṃ vāyāpentassa phalake phalake nissaggiyaṃ pācittiya’’nti vuttaṃ. Tampi idameva pamāṇaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Vikappanupagapacchimañhi cīvarasaṅkhyaṃ gacchatīti.

'विणायला लावतो, प्रत्येक प्रयोगावर (कृतीवर) दुक्कट अपराध होतो' याचा अर्थ असा की, जर विणकराकडे तुरी-वेम (हातमागाची साधने) इत्यादी नसतील आणि तो 'मी जंगलातून ती आणतो' असे म्हणून तासणी किंवा कुऱ्हाड धारदार करतो, तेव्हापासून जी जी कृती तो साधनांसाठी किंवा चीवर विणण्यासाठी करतो, त्या विणकराच्या प्रत्येक कृतीवर भिक्खूला दुक्कट अपराध होतो. लांबीने एक वीत आणि रुंदीने एक हात विणले असता निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. महापंचरीमध्ये मात्र 'पूर्ण होईपर्यंत विणणाऱ्याच्या प्रत्येक गुंडाळीवर (फलक) निस्सग्गिय पाचित्तिय होते' असे म्हटले आहे. ते देखील याच प्रमाणाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, असे समजावे. कारण विकल्पना करण्यायोग्य सर्वात लहान कापड देखील चीवराच्या संज्ञेत येते.

Apicettha evaṃ vinicchayo veditabbo – suttaṃ tāva sāmaṃ viññāpitaṃ akappiyaṃ, sesaṃ ñātakādivasena uppannaṃ kappiyaṃ. Tantavāyopi aññātakaappavārito viññattiyā laddho akappiyo, seso kappiyo. Tattha akappiyasuttaṃ akappiyatantavāyena vāyāpentassa pubbe vuttanayena nissaggiyaṃ. Teneva pana kappiyasuttaṃ vāyāpentassa yathā pubbe nissaggiyaṃ, evaṃ dukkaṭaṃ. Teneva kappiyaṃ akappiyañca suttaṃ vāyāpentassa yadi pacchimacīvarappamāṇena eko paricchedo suddhakappiyasuttamayo, eko akappiyasuttamayoti evaṃ kedārabaddhaṃ viya cīvaraṃ hoti, akappiyasuttamaye paricchede pācittiyaṃ, itarasmiṃ tatheva dukkaṭaṃ. Yadi tato ūnaparicchedā honti, antamaso acchimaṇḍalappamāṇāpi, sabbaparicchedesu paricchedagaṇanāya dukkaṭaṃ. Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā kappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vītaṃ hoti, phalake phalake dukkaṭaṃ. Kappiyatantavāyenapi akappiyasuttaṃ vāyāpentassa yathā pubbe nissaggiyaṃ, evaṃ dukkaṭaṃ. Teneva kappiyañca akappiyañca suttaṃ vāyāpentassa sace pacchimacīvarappamāṇā ūnakā vā akappiyasuttaparicchedā honti, tesu paricchedagaṇanāya dukkaṭaṃ. Kappiyasuttaparicchedesu anāpatti. Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā kappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vītaṃ hoti, phalake phalake dukkaṭaṃ.

तसेच येथे असा निर्णय समजून घ्यावा – स्वतः मागितलेले सूत हे अकप्पिय (अयोग्य) आहे, उर्वरित नातेवाईक इत्यादींच्या माध्यमातून मिळालेले सूत कप्पिय (योग्य) आहे. विणकर देखील जर नातेवाईक नसलेला आणि स्वतःहून निमंत्रण न दिलेला असेल, तर याचना करून मिळवलेला विणकर अकप्पिय आहे, उर्वरित कप्पिय आहे. तेथे अकप्पिय सूत अकप्पिय विणकराकडून विणवून घेणाऱ्याला पूर्वी सांगितलेल्या नियमानुसार निस्सग्गिय होते. परंतु त्याच विणकराकडून कप्पिय सूत विणवून घेणाऱ्याला, जसे पूर्वी निस्सग्गिय होते, तसे दुक्कट होते. त्याच विणकराकडून कप्पिय आणि अकप्पिय सूत विणवून घेताना जर अंतिम चीवराच्या प्रमाणानुसार एक भाग केवळ कप्पिय सुताचा आणि एक भाग अकप्पिय सुताचा असेल, अशा प्रकारे शेताच्या बांधासारखे चीवर असेल, तर अकप्पिय सुताच्या भागावर पाचित्तिय होते आणि दुसऱ्या भागावर तसेच दुक्कट होते. जर त्यापेक्षा लहान भाग असतील, अगदी डोळ्याच्या बुबुळाच्या आकाराचे जरी असतील, तरी सर्व भागांवर भागांच्या संख्येनुसार दुक्कट होते. किंवा जर एकाआड एक धागा टाकून, किंवा लांबीने कप्पिय आणि रुंदीने अकप्पिय सूत करून विणले असेल, तर प्रत्येक गुंडाळीवर (फलक) दुक्कट होते. कप्पिय विणकराकडून अकप्पिय सूत विणवून घेणाऱ्याला जसे पूर्वी निस्सग्गिय होते, तसे दुक्कट होते. त्याच विणकराकडून कप्पिय आणि अकप्पिय सूत विणवून घेताना जर अंतिम चीवराच्या प्रमाणापेक्षा कमी आकाराचे अकप्पिय सुताचे भाग असतील, तर त्या भागांच्या संख्येनुसार दुक्कट होते. कप्पिय सुताच्या भागांवर अनापत्ती (अपराध नाही) आहे. किंवा जर एकाआड एक धागा टाकून, किंवा लांबीने कप्पिय आणि रुंदीने अकप्पिय सूत करून विणले असेल, तर प्रत्येक गुंडाळीवर दुक्कट होते.

Yadi pana dve tantavāyā honti, eko kappiyo eko akappiyo, suttañca akappiyaṃ, te ce vārena vinanti, akappiyatantavāyena vīte phalake phalake pācittiyaṃ, ūnatare dukkaṭaṃ. Itarena vīte ubhayattha dukkaṭaṃ. Sace dvepi vemaṃ gahetvā ekato vinanti, phalake phalake pācittiyaṃ. Atha suttaṃ kappiyaṃ, cīvarañca kedārabaddhādīhi saparicchedaṃ, akappiyatantavāyena vīte paricchede paricchede dukkaṭaṃ, itarena vīte anāpatti. Sace dvepi [Pg.304] vemaṃ gahetvā ekato vinanti, phalake phalake dukkaṭaṃ. Atha suttampi kappiyañca akappiyañca, te ce vārena vinanti, akappiyatantavāyena akappiyasuttamayesu pacchimacīvarappamāṇesu paricchedesu vītesu paricchedagaṇanāya pācittiyaṃ. Ūnakataresu kappiyasuttamayesu ca dukkaṭaṃ. Kappiyatantavāyena akappiyasuttamayesu pamāṇayuttesu vā ūnakesu vā dukkaṭameva. Kappiyasuttamayesu anāpatti.

परंतु जर दोन विणकर असतील, एक कप्पिय आणि एक अकप्पिय, आणि सूत अकप्पिय असेल, आणि ते पाळीपाळीने विणत असतील, तर अकप्पिय विणकराने विणलेल्या प्रत्येक गुंडाळीवर पाचित्तिय होते, आणि त्यापेक्षा कमी विणले असल्यास दुक्कट होते. दुसऱ्याने (कप्पिय विणकराने) विणले असता दोन्ही परिस्थितींत दुक्कट होते. जर दोघेही वेम (हातमाग) धरून एकत्र विणत असतील, तर प्रत्येक गुंडाळीवर पाचित्तिय होते. जर सूत कप्पिय असेल आणि चीवर शेताच्या बांधासारखे विभागलेले असेल, तर अकप्पिय विणकराने विणलेल्या प्रत्येक भागावर दुक्कट होते, आणि दुसऱ्याने विणलेल्या भागावर अनापत्ती आहे. जर दोघेही वेम धरून एकत्र विणत असतील, तर प्रत्येक गुंडाळीवर दुक्कट होते. जर सूत देखील कप्पिय आणि अकप्पिय दोन्ही असेल, आणि ते पाळीपाळीने विणत असतील, तर अकप्पिय विणकराने अकप्पिय सुताने बनवलेल्या अंतिम चीवराच्या प्रमाणाच्या भागांवर विणले असता भागांच्या संख्येनुसार पाचित्तिय होते. त्यापेक्षा लहान भागांवर आणि कप्पिय सुताने बनवलेल्या भागांवर दुक्कट होते. कप्पिय विणकराने अकप्पिय सुताने बनवलेल्या प्रमाणबद्ध किंवा त्यापेक्षा लहान भागांवर विणले असता दुक्कटच होते. कप्पिय सुताने बनवलेल्या भागांवर अनापत्ती आहे.

Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā akappiyaṃ tiriyaṃ kappiyaṃ katvā vinanti, ubhopi vā te vemaṃ gahetvā ekato vinanti, aparicchede cīvare phalake phalake dukkaṭaṃ, saparicchede paricchedavasena dukkaṭānīti. Ayaṃ pana attho mahāaṭṭhakathāyaṃ apākaṭo, mahāpaccariyādīsu pākaṭo. Idha sabbākāreneva pākaṭo.

किंवा एक आड एक दोऱ्याने, लांबीच्या बाजूने अकल्पिय (अयोग्य) आणि रुंदीच्या बाजूने कल्पिय (योग्य) करून विणतात, किंवा ते दोघेही विणकर माग (वेम) धरून एकत्र विणतात; तर सीमा निश्चित नसलेल्या चीवरामध्ये प्रत्येक फळकावर (तुकड्यावर) दुक्कट (दुष्कृत) गुन्हा होतो आणि सीमा निश्चित असलेल्या चीवरामध्ये सीमेच्या प्रमाणावरून अनेक दुक्कट गुन्हे होतात. हा अर्थ महाअट्ठकथेत स्पष्ट नाही, परंतु महापच्चरी इत्यादी ग्रंथांमध्ये स्पष्ट आहे. येथे (या अट्ठकथेत) तो सर्व प्रकारे स्पष्ट आहे।

Sace suttampi kappiyaṃ, tantavāyopi kappiyo ñātakappavārito vā mūlena vā payojito, vāyāpanapaccayā anāpatti. Dasāhātikkamanapaccayā pana āpattiṃ rakkhantena vikappanupagappamāṇamatte vīte tante ṭhitaṃyeva adhiṭṭhātabbaṃ. Dasāhātikkamena niṭṭhāpiyamānañhi nissaggiyaṃ bhaveyyāti. Ñātakādīhi tantaṃ āropetvā ‘‘tumhākaṃ, bhante, idaṃ cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti niyyātitepi eseva nayo.

जर सूत देखील कल्पिय असेल आणि विणकर देखील कल्पिय (म्हणजे नातेवाईक, निमंत्रित किंवा मोबदला देऊन नियुक्त केलेला) असेल, तर विणवून घेण्याच्या कारणाने अनापत्ती (गुन्हा नाही) आहे. परंतु दहा दिवसांच्या उल्लंघनामुळे होणाऱ्या आपत्तीपासून स्वतःचे रक्षण करू इच्छिणाऱ्या भिक्खूने, विकल्पना करण्यासाठी योग्य असलेल्या प्रमाणाएवढे विणले गेल्यावर मागावर असलेल्या त्या चीवराचेच अधिष्ठान करावे. कारण दहा दिवस उलटून गेल्यावर पूर्ण होणारे चीवर निस्सग्गिय होते. नातेवाईक इत्यादींनी मागावर चढवून 'भंते, तुमच्यासाठी असलेले हे चीवर घ्यावे' असे म्हणून सोपवले तरी हाच नियम लागू होतो।

Sace tantavāyo evaṃ payojito vā sayaṃ dātukāmo vā hutvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ cīvaraṃ asukadivase nāma vāyitvā ṭhapessāmī’’ti vadati, bhikkhu ca tena paricchinnadivasato dasāhaṃ atikkāmeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

जर विणकर अशा प्रकारे नियुक्त केलेला किंवा स्वतः दान करण्याची इच्छा असणारा होऊन 'भंते, मी अमुक दिवशी तुमच्यासाठी चीवर विणून ठेवीन' असे म्हणतो, आणि भिक्खू त्याने निश्चित केलेल्या दिवसापासून दहा दिवस उलटून जाऊ देतो, तर निस्सग्गिय पाचित्तिय होते।

Sace pana tantavāyo ‘‘ahaṃ tumhākaṃ cīvaraṃ vāyitvā sāsanaṃ pesessāmī’’ti vatvā tatheva karoti, tena pesitabhikkhu pana tassa bhikkhuno na āroceti, añño disvā vā sutvā vā ‘‘tumhākaṃ, bhante, cīvaraṃ niṭṭhita’’nti āroceti, etassa ārocanaṃ na pamāṇaṃ. Yadā pana tena pesitoyeva āroceti, tassa vacanaṃ sutadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

पण जर विणकर 'मी तुमचे चीवर विणून निरोप पाठवीन' असे म्हणून तसेच करतो, परंतु त्याने पाठवलेला भिक्खू त्या भिक्खूला सांगत नाही, आणि दुसरा कोणी पाहून किंवा ऐकून 'भंते, तुमचे चीवर तयार झाले आहे' असे सांगतो, तर त्याचे सांगणे प्रमाण मानले जात नाही. परंतु जेव्हा त्याने पाठवलेलाच भिक्खू सांगतो, तेव्हा त्याचे बोलणे ऐकल्याच्या दिवसापासून दहा दिवस उलटून जाऊ देणाऱ्याला निस्सग्गिय पाचित्तिय होते।

Sace tantavāyo ‘‘ahaṃ tumhākaṃ cīvaraṃ vāyitvā kassaci hatthe pahiṇissāmī’’ti vatvā tatheva karoti, cīvaraṃ gahetvā gatabhikkhu pana attano pariveṇe ṭhapetvā tassa na āroceti, añño koci bhaṇati [Pg.305] ‘‘api, bhante, adhunā ābhataṃ cīvaraṃ sundara’’nti? ‘‘Kuhiṃ, āvuso, cīvara’’nti? ‘‘Itthannāmassa hatthe pesita’’nti. Etassapi vacanaṃ na pamāṇaṃ. Yadā pana so bhikkhu cīvaraṃ deti, laddhadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Sace pana vāyāpanamūlaṃ adinnaṃ hoti, yāva kākaṇikamattampi avasiṭṭhaṃ, tāva rakkhati.

जर विणकर 'मी तुमचे चीवर विणून कोणाच्या तरी हाती पाठवून देईन' असे म्हणून तसेच करतो, परंतु चीवर घेऊन गेलेला भिक्खू आपल्या विहारात (परिवेणात) ठेवून त्याला सांगत नाही, आणि दुसरा कोणी म्हणतो—'भंते, नुकतेच आणलेले चीवर सुंदर आहे ना?' 'आयुष्यमान, चीवर कोठे आहे?' 'अमुक नावाच्या भिक्खूच्या हाती पाठवले आहे.' याचेही बोलणे प्रमाण मानले जात नाही. परंतु जेव्हा तो भिक्खू चीवर देतो, तेव्हा ते मिळाल्याच्या दिवसापासून दहा दिवस उलटून जाऊ देणाऱ्याला निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. पण जर विणकामाची मजुरी दिली नसेल, तर अगदी काकणिका (एक लहान नाणे) एवढी रक्कम जरीं शिल्लक राहिली असेल, तरी तोपर्यंत चीवर सुरक्षित राहते।

640. Anāpatti cīvaraṃ sibbetunti cīvarasibbanatthāya suttaṃ viññāpentassa anāpattīti attho. Āyogetiādīsupi nimittatthe bhummavacanaṃ, āyogādinimittaṃ viññāpentassa anāpattīti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānatthamevāti.

६४०. 'चीवर शिवण्यासाठी अनापत्ती' याचा अर्थ चीवर शिवण्याच्या उद्देशाने सुताची (दोऱ्याची) याचना करणाऱ्याला अनापत्ती (गुन्हा नाही) असा आहे. 'आयोगे' (कमरपट्टा) इत्यादी शब्दांमध्ये देखील निमित्त अर्थात सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणजेच आयोग इत्यादींच्या निमित्ताने याचना करणाऱ्याला अनापत्ती आहे, असे म्हटले आहे. यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे।

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

सहा समुत्थान, क्रिया, संज्ञेने विमुक्ती न होणारे (नोसञ्ञाविमोक्ख), अचित्तक, pragnattivajja (नियम मोडल्याने होणारा दोष), कायकर्म आणि वचीकर्म, त्रिचित्त आणि त्रिवेदन होय।

Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तविञ्ञत्ति (सूत याचना) सिक्खापद वर्णन समाप्त झाले।

7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā

७. महापेसकार (मोठा विणकर) सिक्खापद वर्णन

641. Tena samayenāti mahāpesakārasikkhāpadaṃ. Tattha suttaṃ dhārayitvāti suttaṃ tuletvā palaparicchedaṃ katvā. Appitanti ghanaṃ. Suvītanti suṭṭhu vītaṃ, sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā vītaṃ. Suppavāyitanti suṭṭhu pavāyitaṃ sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā tante pasāritaṃ. Suvilekhitanti lekhaniyā suṭṭhu vilikhitaṃ. Suvitacchitanti kocchena suṭṭhu vitacchitaṃ, suniddhotanti attho. Paṭibaddhanti vekallaṃ. Tanteti tante dīghato pasāraṇeyeva upanetvāti attho.

६४१. 'तेन समयेन' (त्या वेळी) हे महापेसकार सिक्खापद आहे. त्यामध्ये 'सुत्तं धारयित्वा' म्हणजे सुताचे वजन करून, पल (वजनाचे माप) निश्चित करून देणे. 'अप्पितं' म्हणजे दाट (घट्ट विणलेले). 'सुवीतं' म्हणजे उत्तम प्रकारे विणलेले, सर्व ठिकाणी समान करून विणलेले. 'सुप्पवायितं' म्हणजे उत्तम प्रकारे पसरवलेले, सर्व ठिकाणी समान करून मागावर पसरवलेले. 'सुविलेखितं' म्हणजे विणकराच्या साधनाने उत्तम प्रकारे विणलेले. 'सुवितच्छितं' म्हणजे कंगव्याने उत्तम प्रकारे विणलेले, म्हणजेच स्वच्छ केलेले (सुनिद्धोत) असा अर्थ आहे. 'पटिबद्धं' म्हणजे कमतरता (वैकल्य) न राहणे. 'तन्ते' म्हणजे मागावर लांबीच्या बाजूने पसरवतानाच जवळ आणून विणणे असा अर्थ आहे।

642. Tatra ce so bhikkhūti yatra gāme vā nigame vā te tantavāyā tatra. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhaṃ kappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya. Pāḷiyaṃ pana yenākārena vikappaṃ āpanno hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kho, āvuso’’tiādi vuttaṃ.

६४२. 'तत्र चे सो भिक्खू' म्हणजे ज्या गावात किंवा नगरात ते विणकर आहेत, तेथे. 'विकप्पं आपज्जेय्य' म्हणजे विशिष्ट प्रकारची योजना किंवा अतिरिक्त विणकाम करून घेणे. पाळीमध्ये (मूळ पाठात) ज्या प्रकारे विकल्पना (अतिरिक्त योजना) केली जाते, ते दर्शवण्यासाठी 'इदं खो, आवुसो' इत्यादी म्हटले आहे।

Dhammampi bhaṇatīti dhammakathampi katheti, ‘‘tassa vacanena āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā’’ti suttavaḍḍhanaākārameva dasseti.

'धम्मम्पि भणति' म्हणजे धम्मकथा देखील सांगतो. 'त्याच्या सांगण्यावरून लांब किंवा रुंद किंवा दाट विणावे' यावरून केवळ सूत (दोरा) वाढवण्याचा प्रकारच दर्शवला आहे।

Pubbe [Pg.306] appavāritoti cīvarasāmikehi pubbe appavārito hutvā. Sesaṃ uttānatthamevāti.

'पुब्बे अप्पवारितो' म्हणजे चीवर मालकांकडून पूर्वी निमंत्रित न केलेला असताना. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे।

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ,

सहा समुत्थान, क्रिया, संज्ञेने विमुक्ती न होणारे (नोसञ्ञाविमोक्ख), अचित्तक, प्रज्ञप्तिवज्ज, कायकर्म आणि वचीकर्म,

Ticittaṃ, tivedananti.

त्रिचित्त आणि त्रिवेदन होय।

Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

महापेसकार सिक्खापद वर्णन समाप्त झाले।

8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

८. अच्चेकचीवर सिक्खापद वर्णन

646-9. Tena samayenāti accekacīvarasikkhāpadaṃ. Tattha dasāhānāgatanti dasa ahāni dasāhaṃ, tena dasāhena anāgatā dasāhānāgatā, dasāhena asampattāti attho, taṃ dasāhānāgataṃ, accantasaṃyogavasena bhummatthe upayogavacanaṃ, tenevassa padabhājane ‘‘dasāhānāgatāyā’’ti vuttaṃ. Pavāraṇāyāti idaṃ pana yā sā dasāhānāgatāti vuttā, taṃ sarūpato dassetuṃ asammohatthaṃ anupayogavacanaṃ.

६४६-९. 'तेन समयेन' हे अच्चेकचीवर सिक्खापद आहे. त्यामध्ये 'दसाहानागतं' म्हणजे दहा दिवस (दसाह). त्या दहा दिवसांनी न आलेली ती 'दसाहानागता', म्हणजे दहा दिवसांनी अप्राप्त असा अर्थ आहे. त्या 'दसाहानागतं' मध्ये अत्यंतसंयोगाच्या कारणाने सप्तमीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचा वापर आहे. म्हणूनच त्याच्या पदभाजनामध्ये 'दसाहानागताय' असे म्हटले आहे. 'पवारणाय' हा शब्द मात्र जी 'दसाहानागता' म्हटली आहे, तिला प्रत्यक्ष स्वरूपात दर्शवण्यासाठी आणि संभ्रम टाळण्यासाठी योग्य प्रकारे जोडलेला शब्द आहे।

Kattikatemāsikapuṇṇamanti paṭhamakattikatemāsikapuṇṇamaṃ. Idhāpi paṭhamapadassa anupayogattā purimanayeneva bhummatthe upayogavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘‘yato paṭṭhāya paṭhamamahāpavāraṇā dasāhānāgatā’ti vuccati, sacepi tāni divasāni accantameva bhikkhuno accekacīvaraṃ uppajjeyya, ‘accekaṃ ida’nti jānamānena bhikkhunā sabbampi paṭiggahetabba’’nti. Tena pavāraṇāmāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hoti. Kāmañcesa ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’nti imināva siddho, atthuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapitaṃ.

'कत्तिकतेमासिकपुण्णमं' म्हणजे पहिली कत्तिक (कार्तिक) तीन महिन्यांची पौर्णिमा (आश्विन पौर्णिमा). येथे देखील पहिल्या पदाच्या अनुषंगाने पूर्वीच्याच नियमाने सप्तमीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचा वापर आहे. हे असे म्हटले आहे—'ज्या दिवसापासून पहिली महाप्रवारणा दहा दिवसांनी येणार आहे असे म्हटले जाते, त्या दिवसांमध्ये जर भिक्खूला अत्यंत तातडीचे चीवर (अच्चेकचीवर) प्राप्त झाले, तर हे अच्चेकचीवर आहे असे जाणून भिक्खूने ते सर्व स्वीकारले पाहिजे.' यावरून प्रवारणा महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या पाचव्या दिवसापासून उत्पन्न झालेल्या चीवराचा साठवणुकीचा काळ दर्शवला आहे. जरी हा नियम 'दहा दिवसांपर्यंतच अतिरिक्त चीवर धारण करावे' या नियमानेच सिद्ध होतो, तरीही नवीन प्रसंग उद्भवल्यामुळे नवीन असल्यासारखा अर्थ दर्शवून भगवंतांनी हे सिक्खापद प्रस्थापित केले आहे।

Accekacīvaranti accāyikacīvaraṃ vuccati, tassa pana accāyikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘senāya vā gantukāmo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha saddhāti iminā saddhāmattakameva dassitaṃ. Pasādoti iminā suppasannā balavasaddhā. Etaṃ accekacīvaraṃ nāmāti etaṃ imehi kāraṇehi dātukāmena dūtaṃ vā pesetvā sayaṃ vā āgantvā ‘‘vassāvāsikaṃ dassāmī’’ti evaṃ ārocitaṃ cīvaraṃ accekacīvaraṃ nāma hotī. Chaṭṭhito paṭṭhāya [Pg.307] pana uppannaṃ anaccekacīvarampi paccuddharitvā ṭhapitacīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatiyeva.

अच्चेकचीवर म्हणजे तात्काळ (त्वरेने) द्यावयाचे चीवर असे म्हटले जाते. त्याची तात्कालिकता दर्शवण्यासाठी 'सैन्यात जाऊ इच्छितो' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'श्रद्धा' या शब्दाने केवळ श्रद्धाच दर्शवली आहे. 'प्रसाद' या शब्दाने अतिशय प्रसन्न अशी बलवान श्रद्धा दर्शवली आहे. 'हे अच्चेकचीवर आहे' म्हणजे या कारणांमुळे दान करण्याची इच्छा असलेल्याने दूत पाठवून किंवा स्वतः येऊन 'मी वर्षावासिक चीवर देईन' असे निवेदित केलेले चीवर म्हणजे 'अच्चेकचीवर' होय. परंतु, सहाव्या दिवसापासून उत्पन्न झालेले अनच्चेकचीवर (तात्काळ नसलेले चीवर) सुद्धा आणि प्रत्याद्धार करून (परत घेऊन) ठेवलेले चीवर सुद्धा हे संरक्षण (सवलत) मिळवतेच.

Saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbanti kiñci nimittaṃ katvā ṭhapetabbaṃ. Kasmā etaṃ vuttaṃ? Yadi hi taṃ pure pavāraṇāya vibhajanti. Yena gahitaṃ, tena chinnavassena na bhavitabbaṃ. Sace pana hoti, taṃ cīvaraṃ saṅghikameva hoti. Tato sallakkhetvā sukhaṃ dātuṃ bhavissatīti.

'चिन्ह करून ठेवावे' म्हणजे काहीतरी खूण करून ठेवावे. हे कशासाठी म्हटले आहे? कारण जर पवारणेच्या आधी त्याचे वाटप केले गेले, तर ज्या भिक्खूने ते घेतले आहे, तो खंडित वर्षावास असलेला भिक्खू नसावा. पण जर तो खंडित वर्षावास असलेला असेल, तर ते चीवर संघाचेच होते. त्यामुळे (चिन्ह पाहून) ते सहजपणे परत देणे शक्य होईल, म्हणून असे म्हटले आहे.

650. Accekacīvare accekacīvarasaññīti evamādi vibhajitvā gahitameva sandhāya vuttaṃ. Sace pana avibhattaṃ hoti, saṅghassa vā bhaṇḍāgāre, cīvarasamayātikkamepi anāpatti. Iti atirekacīvarassa dasāhaṃ parihāro. Akatassa vassikasāṭikacīvarassa anatthate kathine pañca māsā, vasse ukkaḍḍhite cha māsā, atthate kathine apare cattāro māsā. Hemantassa pacchime divase mūlacīvarādhiṭṭhānavasena aparopi eko māsoti ekādasa māsā parihāro. Satiyā paccāsāya mūlacīvarassa eko māso, accekacīvarassa anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā, tato paraṃ ekadivasampi parihāro natthīti veditabbaṃ.

६५०. 'अच्चेकचीवरात अच्चेकचीवर अशी संज्ञा' इत्यादी हे विभागून घेतलेल्या चीवरालाच उद्देशून म्हटले आहे. पण जर ते न वाटलेले असेल, संघाच्या भांडारात असेल, तर चीवर काळ निघून गेला तरीही अनापत्ती (दोष नाही) आहे. अशा प्रकारे अतिरिक्त चीवराचा संरक्षण काळ दहा दिवसांचा असतो. न शिवलेल्या वर्षावासिक साटिका चीवराचा, कठिन संस्कार न केला असताना पाच महिने, वर्षावास पुढे ढकलला (अधिक महिना) असताना सहा महिने, आणि कठिन संस्कार केला असताना इतर चार महिने संरक्षण काळ असतो. हेमंत ऋतूच्या शेवटच्या दिवशी मूळ चीवराच्या अधिष्ठानाच्या प्रभावाने दुसरा एक महिना मिळून अशा प्रकारे अकरा महिने संरक्षण काळ असतो. चीवराची आशा (अपेक्षा) असताना मूळ चीवराचा एक महिना संरक्षण काळ असतो, अच्चेकचीवराचा कठिन संस्कार न केला असताना अकरा दिवस अधिक एक महिना संरक्षण काळ असतो, कठिन संस्कार केला असताना अकरा दिवस अधिक पाच महिने संरक्षण काळ असतो. त्यानंतर एक दिवस सुद्धा संरक्षण काळ नसतो, असे जाणावे.

Anaccekacīvareti accekacīvarasadise aññasmiṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.

'अनच्चेकचीवरात' म्हणजे अच्चेकचीवरासारख्याच इतर चीवरामध्ये. येथील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Kathinasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

कठिनसमुत्थान हे - अक्रिया, नोसंज्ञाविमोक्ष, अचित्तक, प्रज्ञप्तिवद्य, कायकर्म-वचीकर्म, त्रिचित्त आणि त्रिवेदन आहे.

Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

अच्चेकचीवर सिक्खापद वर्णन समाप्त झाले.

9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā

९. सासंक सिक्खापद वर्णन

652. Tena samayenāti sāsaṅkasikkhāpadaṃ. Tattha vutthavassā āraññakesūti te pubbepi araññeyeva vihariṃsu. Dubbalacīvarattā pana paccayavasena gāmantasenāsane vassaṃ vasitvā niṭṭhitacīvarā hutvā ‘‘idāni nippalibodhā samaṇadhammaṃ karissāmā’’ti āraññakesu senāsanesu [Pg.308] viharanti. Kattikacorakāti kattikamāse corā. Paripātentīti upaddavanti, tattha tattha ādhāvitvā uttāsenti palāpenti. Antaraghare nikkhipitunti antogāme nikkhipituṃ. Bhagavā yasmā paccayā nāma dhammena samena dullabhā, sallekhavā hi bhikkhu mātarampi viññāpetuṃ na sakkoti. Tasmā cīvaraguttatthaṃ antaraghare nikkhipituṃ anujānāti. Bhikkhūnaṃ pana anurūpattā araññavāsaṃ na paṭikkhipi.

६५२. 'त्या वेळी' हे सासंक सिक्खापद आहे. तेथे 'वर्षावास पूर्ण केलेले अरण्यात राहणारे' म्हणजे ते भिक्खू पूर्वी सुद्धा अरण्यातच राहत असत. पण चीवर जीर्ण असल्यामुळे, चीवर मिळवण्याच्या अपेक्षेने गावाजवळील विहारात वर्षावास राहून, चीवर तयार झाल्यावर 'आता चीवराची चिंता नसलेले होऊन श्रमणधर्माचे आचरण करू' असा विचार करून अरण्यातील विहारांमध्ये राहत आहेत. 'कार्तिक चोर' म्हणजे कार्तिक महिन्यातील चोर. 'त्रास देतात' म्हणजे उपद्रव करतात, तिकडे तिकडे धावून येऊन घाबरवतात आणि पळवून लावतात. 'अंतर्गृहात ठेवण्यासाठी' म्हणजे गावाच्या आत ठेवण्यासाठी. भगवान, कारण चीवरादी वस्तू धर्माने आणि न्यायाने मिळणे कठीण असते. खरोखरच, संयम वृत्तीचा भिक्खू स्वतःच्या आईला सुद्धा याचना करण्यास समर्थ नसतो. म्हणून चीवराच्या रक्षणासाठी अंतर्गृहात ठेवण्यास भगवान अनुमती देतात. पण भिक्खूंसाठी अनुरूप असल्यामुळे त्यांनी अरण्यवासाचा निषेध केला नाही.

653. Upavassaṃ kho panāti ettha upavassanti upavassa; upavasitvāti vuttaṃ hoti. Upasampajjantiādīsu viya hi ettha anunāsiko daṭṭhabbo. Vassaṃ upagantvā vasitvā cāti attho. Imassa ca padassa ‘‘tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto’’ti iminā sambandho. Kiṃ vuttaṃ hoti? Vassaṃ upagantvā vasitvā ca tato paraṃ pacchimakattikapuṇṇamapariyosānakālaṃ yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanāni sāsaṅkasammatāni sappaṭibhayāni; tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto ākaṅkhamāno tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ antaraghare nikkhipeyyāti. Yasmā pana yo vassaṃ upagantvā yāva paṭhamakattikapuṇṇamaṃ vasati, so vuṭṭhavassānaṃ abbhantaro hoti, tasmā idaṃ atigahanaṃ byañjanavicāraṇaṃ akatvā padabhājane kevalaṃ cīvaranikkhepārahaṃ puggalaṃ dassetuṃ ‘‘vuṭṭhavassāna’’nti vuttaṃ. Tassāpi ‘‘bhikkhu senāsanesu viharanto’’ti iminā sambandho. Ayañhi ettha attho ‘‘vuṭṭhavassānaṃ bhikkhu senāsanesu viharanto’’ti evarūpānaṃ bhikkhūnaṃ abbhantare yo koci bhikkhūti vuttaṃ hoti.

६५३. येथे 'उपवस्सं खो पन' यामध्ये 'उपवस्सं' म्हणजे 'उपवस्स' (वर्षावास करून) असे म्हटले आहे. कारण 'उपसंपज्जन्ति' इत्यादींप्रमाणे येथे अनुनासिक (अनुस्वार) समजावा. 'वर्षावास स्वीकारून आणि राहून' असा याचा अर्थ आहे. आणि या पदाचा 'तशा प्रकारच्या शयनासनांमध्ये भिक्खू राहत असताना' या पदांशी संबंध आहे. काय म्हटले आहे? वर्षावास स्वीकारून आणि खंड न पडता राहून, त्यानंतर शेवटच्या कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतच्या काळात जी अरण्यातील शयनासने साशंक मानलेली आणि भययुक्त आहेत, तशा प्रकारच्या शयनासनांमध्ये भिक्खू राहत असताना, इच्छा असल्यास तीन चीवरांपैकी कोणतेही एक चीवर अंतर्गृहात ठेवू शकतो, असे म्हटले आहे. पण कारण जो भिक्खू वर्षावास स्वीकारून पहिल्या कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत राहतो, तो वर्षावास पूर्ण केलेल्यांच्या अंतर्गत असतो, म्हणून हे अतिशय गुंतागुंतीचे शब्दांचे विश्लेषण न करता, पदभाजनामध्ये केवळ चीवर ठेवण्यास योग्य अशा व्यक्तीला दर्शवण्यासाठी 'वुत्थवस्सानं' (वर्षावास पूर्ण केलेल्यांच्या) असे म्हटले आहे. त्याचा सुद्धा 'भिक्खू शयनासनांमध्ये राहत असताना' या पदांशी संबंध आहे. खरोखरच, येथे हा अर्थ आहे - 'वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंमध्ये जो भिक्खू शयनासनांमध्ये राहत असताना', म्हणजेच अशा प्रकारच्या भिक्खूंमध्ये जो कोणी भिक्खू, असे म्हटले आहे.

Araññalakkhaṇaṃ adinnādānavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. Ayaṃ pana viseso – sace vihāro parikkhitto hoti, parikkhittassa gāmassa indakhīlato aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato paṭṭhāya yāva vihāraparikkhepā minitabbaṃ. Sace vihāro aparikkhitto hoti, yaṃ sabbapaṭhamaṃ senāsanaṃ vā bhattasālā vā dhuvasannipātaṭṭhānaṃ vā bodhivā cetiyaṃ vā dūre cepi senāsanato hoti, taṃ paricchedaṃ katvā minitabbaṃ. Sacepi āsanne gāmo hoti, vihāre ṭhitehi gharamānusakānaṃ saddo sūyati, pabbatanadīādīhi pana antaritattā na sakkā ujuṃ gantuṃ, yo cassa pakatimaggo hoti, sacepi nāvāya sañcaritabbo, tena maggena gāmato [Pg.309] pañcadhanusatikaṃ gahetabbaṃ. Yo āsannagāmassa aṅgasampādanatthaṃ tato tato maggaṃ pidahati, ayaṃ ‘‘dhutaṅgacoro’’ti veditabbo.

अरण्याचे लक्षण अदिन्नादान वर्णनात सांगितले आहे. पण हा विशेष आहे - जर विहार कुंपण असलेला असेल, तर कुंपण असलेल्या गावाच्या इंद्रखिलापासून (वेशीच्या खांबापासून) किंवा कुंपण नसलेल्या गावाच्या कुंपण घालण्यास योग्य जागेपासून सुरू करून विहाराच्या कुंपणापर्यंत मोजावे. जर विहार कुंपण नसलेला असेल, तर सर्वप्रथम जे शयनासन, भोजनशाळा, नियमित सभेची जागा, बोधीवृक्ष किंवा चैत्य शयनासनापासून दूर जरी असले, तरी त्याची सीमा ठरवून मोजावे. जरी जवळच गाव असले आणि विहारात असलेल्या भिक्खूंना घरातील माणसांचा आवाज ऐकू येत असला, तरी पर्वत, नदी इत्यादी आड आल्यामुळे सरळ जाणे शक्य नसेल, आणि त्या गावाचा जो नेहमीचा रस्ता आहे, तो जरी नावेने पार करावा लागणारा असला, तरी त्या रस्त्याने गावापासून पाचशे धनुष्य अंतरावर असलेला विहार मानावा. पण जो भिक्खू जवळच्या गावाचे (अरण्य विहाराचे) अंग पूर्ण करण्यासाठी तिकडून तिकडून रस्ता बंद करतो, त्याला 'धुतंगचोर' असे जाणावे.

Sāsaṅkasammatānīti ‘‘sāsaṅkānī’’ti sammatāni; evaṃ saññātānīti attho. Padabhājane pana yena kāraṇena tāni sāsaṅkasammatāni, taṃ dassetuṃ ‘‘ārāme ārāmūpacāre’’tiādi vuttaṃ.

'सासंकसम्मतानि' म्हणजे 'साशंक' अशी मानलेली; अशा प्रकारे ओळखली गेलेली, असा अर्थ आहे. पण पदभाजनामध्ये ज्या कारणाने ती साशंक मानली गेली आहेत, ते कारण दर्शवण्यासाठी 'आरामात, आरामाच्या उपचारात' इत्यादी म्हटले आहे.

Saha paṭibhayena sappaṭibhayāni, sannihitabalavabhayānīti attho. Padabhājane pana yena kāraṇena tāni sappaṭibhayāni; taṃ dassetuṃ ‘‘ārāme ārāmūpacāre’’tiādi vuttaṃ.

भयाने युक्त ती 'सप्पटिभय' (भययुक्त), म्हणजेच जवळच असलेले मोठे भय असलेले, असा अर्थ आहे. पण पदभाजनामध्ये ज्या कारणाने ती भययुक्त आहेत, ते दर्शवण्यासाठी 'आरामात, आरामाच्या उपचारात' इत्यादी म्हटले आहे.

Samantā gocaragāme nikkhipeyyāti āraññakassa senāsanassa samantā sabbadisābhāgesu attanā abhirucite gocaragāme satiyā aṅgasampattiyā nikkhipeyya.

'भोवताली गोचरगावात ठेवावे' म्हणजे अरण्यातील शयनासनाच्या भोवताली सर्व दिशांना स्वतःला आवडणाऱ्या गोचरगावात पात्रता असताना ठेवू शकतो.

Tatrāyaṃ aṅgasampatti – purimikāya upagantvā mahāpavāraṇāya pavārito hoti, idamekaṃ aṅgaṃ. Sace pacchimikāya vā upagato hoti chinnavasso vā, nikkhipituṃ na labhati. Kattikamāsoyeva hoti, idaṃ dutiyaṃ aṅgaṃ. Kattikamāsato paraṃ na labhati, pañcadhanusatikaṃ pacchimameva pamāṇayuttaṃ senāsanaṃ hoti, idaṃ tatiyaṃ aṅgaṃ. Ūnappamāṇe vā gāvutato atirekappamāṇe vā na labhati, yatra hi piṇḍāya caritvā puna vihāraṃ bhattavelāyaṃ sakkā āgantuṃ, tadeva idha adhippetaṃ. Nimantito pana addhayojanampi yojanampi gantvā vasituṃ pacceti, idamappamāṇaṃ. Sāsaṅkasappaṭibhayameva hoti, idaṃ catutthaṃ aṅgaṃ. Anāsaṅkaappaṭibhaye hi aṅgayuttepi senāsane vasanto nikkhipituṃ na labhatīti.

त्यात ही अंगसंपत्ती (अंगांची पूर्तता) आहे – पहिल्या वर्षावासात प्रवेश करून महाप्रवारणेने प्रवारणा केलेली असावी, हे पहिले अंग आहे. जर दुसऱ्या वर्षावासात प्रवेश केला असेल किंवा वर्षावास खंडित झाला असेल, तर (चीवर) ठेवून देण्याची परवानगी मिळत नाही. कार्तिक महिनाच असावा, हे दुसरे अंग आहे. कार्तिक महिन्यानंतर (चीवर) ठेवण्याची परवानगी मिळत नाही. पाचशे धनुष्य अंतरावर असलेले, योग्य प्रमाणातील सेनासन असावे, हे तिसरे अंग आहे. त्यापेक्षा कमी अंतरावर किंवा एका गावुतापेक्षा जास्त अंतरावर असलेल्या सेनासनात (चीवर) ठेवण्याची परवानगी मिळत नाही; कारण ज्या ठिकाणी पिंडपातासाठी जाऊन पुन्हा भोजनाच्या वेळी विहारात परत येणे शक्य असते, तेच येथे अभिप्रेत आहे. परंतु निमंत्रित केल्यावर अर्धा योजन किंवा एक योजन अंतरावर जाऊन, राहून परत येतो, हे अमर्यादित आहे. ते सेनासन शंकास्पद आणि भययुक्तच असावे, हे चौथे अंग आहे. कारण शंकारहित आणि भयरहित असलेल्या, इतर अंगांनी युक्त अशा सेनासनात राहणाऱ्या भिक्खूला (चीवर) ठेवण्याची परवानगी मिळत नाही.

Aññatra bhikkhusammutiyāti yā udositasikkhāpade kosambakasammuti (pārā. 475) anuññātā tassā sammutiyā aññatra; sace sā laddhā hoti, chārattātirekampi vippavasituṃ vaṭṭati.

'भिक्खूंच्या संमतीशिवाय' म्हणजे उदोसित सिक्खापदामध्ये जी कोसम्बक संमती अनुमत केली आहे, त्या संमतीशिवाय; जर ती संमती मिळाली असेल, तर सहा रात्रींपेक्षा अधिक काळ देखील (चीवरापासून) दूर राहणे योग्य ठरते.

Puna gāmasīmaṃ okkamitvāti sace gocaragāmato puratthimāya disāya senāsanaṃ; ayañca pacchimadisaṃ gato hoti, senāsanaṃ āgantvā sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ asakkontena gāmasīmampi okkamitvā [Pg.310] sabhāyaṃ vā yattha katthaci vā vasitvā cīvarappavattiṃ ñatvā pakkamituṃ vaṭṭatīti attho. Evaṃ asakkontena tattheva ṭhitena paccuddharitabbaṃ, atirekacīvaraṭṭhāne ṭhassatīti. Sesaṃ uttānameva.

'पुन्हा गावच्या सीमेत प्रवेश करून' याविषयी – जर गोचरगावापासून पूर्व दिशेला सेनासन असेल आणि हा भिक्खू पश्चिम दिशेला गेला असेल, तर सेनासनात यावे. परंतु सातवा अरुणोदय उगवण्यापूर्वी तेथे पोहोचण्यास असमर्थ असलेल्या भिक्खूने गावच्या सीमेत प्रवेश करून, धर्मशाळेत किंवा इतर कोठेही राहून, चीवराची स्थिती जाणून घेऊन निघून जाणे योग्य आहे, असा अर्थ आहे. असे करण्यास असमर्थ असलेल्या भिक्खूने तेथेच राहून 'हे अतिरिक्त चीवर म्हणून राहील' असा विचार करून प्रत्याद्धार (पच्चुद्धार) करावा. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, akiriyā, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

कठिनसमुत्थान – हे काय-वाचेपासून आणि काय-वाचा-चित्तापासून उत्पन्न होते; हे अक्रिया आहे, संज्ञाविमोक्ष नाही, अचित्तक आहे, प्रज्ञप्तिवद्य (नियमभंग) आहे, कायकर्म व वचीकर्म आहे, त्रिचित्तक आणि त्रिवेदनक आहे.

Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

साशंकसिक्खापदवर्णन समाप्त झाले.

10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā

१०. परिणतसिक्खापदवर्णन

657. Tena samayenāti pariṇatasikkhāpadaṃ. Tattha pūgassāti samūhassa; dhammagaṇassāti attho. Paṭiyattanti paṭiyāditaṃ. Bahū saṅghassa bhattāti saṅghassa bahūni bhattāni anekāni lābhamukhāni; na saṅghassa kenaci parihānīti dīpenti. Oṇojethāti detha. Kiṃ panevaṃ vattuṃ vaṭṭatīti kasmā na vaṭṭati? Ayañhi abhihaṭabhikkhā abhiharitvā ekasmiṃ okāse saṅghassatthāya paṭiyattā abhihaṭapaṭiyatte ca uddissa ṭhapitabhāge ca payuttavācā nāma natthi.

६५७. 'त्या वेळी' हे परिणतसिक्खापद आहे. त्यात 'पूगस्स' म्हणजे समूहाचे, धार्मिक लोकांच्या समूहाचे, असा अर्थ आहे. 'पटियत्तं' म्हणजे तयार केलेले. 'संघासाठी पुष्कळ भोजन' म्हणजे संघासाठी पुष्कळ भोजन आणि अनेक लाभाचे मार्ग आहेत; संघाची कोणत्याही लाभापासून हानी होत नाही, हे दर्शवितात. 'ओणोजेथ' म्हणजे द्या. पण असे बोलणे योग्य आहे का? ते अयोग्य का असावे? कारण ही आणलेली भिक्षा आहे, जी आणून एका ठिकाणी संघाच्या उद्देशाने तयार केली आहे. आणि अशा आणलेल्या व तयार केलेल्या वस्तूंमध्ये किंवा विशिष्ट उद्देशाने ठेवलेल्या भागात विज्ञापनायुक्त शब्द नसतो.

658. Saṅghikanti saṅghassa santakaṃ. So hi saṅghassa pariṇatattā hatthaṃ anārūḷhopi ekena pariyāyena saṅghassa santako hoti, padabhājane pana ‘‘saṅghikaṃ nāma saṅghassa dinnaṃ hoti pariccatta’’nti evaṃ atthuddhāravasena nippariyāyatova saṅghikaṃ dassitaṃ. Lābhanti paṭilabhitabbavatthuṃ āha. Tenevassa niddese ‘‘cīvarampī’’tiādi vuttaṃ. Pariṇatanti saṅghassa ninnaṃ saṅghassa poṇaṃ saṅghassa pabbhāraṃ hutvā ṭhitaṃ. Yena pana kāraṇena so pariṇato hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘dassāma karissāmāti vācā bhinnā hotī’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ.

६५८. 'सांघिक' म्हणजे संघाच्या मालकीचे. कारण तो लाभ संघाकडे वळविला गेल्यामुळे, जरी अद्याप हातामध्ये आला नसला, तरी एका अर्थाने संघाचाच होतो. परंतु पदभाजनामध्ये 'सांघिक म्हणजे संघाला दिलेले, समर्पित केलेले' अशा प्रकारे अर्थ स्पष्ट करून मुख्य अर्थानेच सांघिक दर्शविले आहे. 'लाभ' या शब्दाने प्राप्त होणारी वस्तू सांगितली आहे. म्हणूनच त्याच्या निर्देशात 'चीवर देखील' इत्यादी म्हटले आहे. 'परिणत' म्हणजे संघाकडे झुकलेला, संघाकडे प्रवृत्त असलेला, संघाकडे वळलेला लाभ. परंतु ज्या कारणाने तो लाभ परिणत होतो, ते दर्शविण्यासाठी 'आम्ही देऊ, आम्ही करू, असे शब्द उच्चारले गेले आहेत' असे पदभाजन म्हटले आहे.

659. Payoge [Pg.311] dukkaṭanti pariṇatalābhassa attano pariṇāmanapayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena tasmiṃ hatthaṃ ārūḷhe nissaggiyaṃ. Sace pana saṅghassa dinnaṃ hoti, taṃ gahetuṃ na vaṭṭati, saṅghasseva dātabbaṃ. Yopi ārāmikehi saddhiṃ ekato khādati, bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo. Pariṇataṃ pana sahadhammikānaṃ vā gihīnaṃ vā antamaso mātusantakampi ‘‘idaṃ mayhaṃ dehī’’ti saṅghassa pariṇatabhāvaṃ ñatvā attano pariṇāmetvā gaṇhantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. ‘‘Imassa bhikkhuno dehī’’ti evaṃ aññassa pariṇāmentassa suddhikapācittiyaṃ. Ekaṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā attano, ekaṃ aññassa pariṇāmeti, nissaggiyaṃ pācittiyañceva suddhikapācittiyañca. Eseva nayo bahūsu. Vuttampi cetaṃ –

६५९. 'प्रयोगात दुक्कट' म्हणजे संघाकडे वळविलेला लाभ स्वतःकडे वळविण्याच्या प्रयत्नामुळे दुक्कट आपत्ती होते, आणि तो लाभ मिळाल्यावर, तो हातात आल्यावर निस्सग्गिय होते. परंतु जर तो संघाला दिलेला असेल, तर तो स्वतः घेणे योग्य नाही, तो संघालाच दिला पाहिजे. जो कोणी आरामातील सेवकांसोबत मिळून तो खातो, त्याने त्या वस्तूचे मूल्य मोजून भरपाई केली पाहिजे. परंतु संघाकडे वळविलेला लाभ, मग तो सहधार्मिकांचा असो, गृहस्थांचा असो किंवा अगदी स्वतःच्या आईचा असो, तो संघाकडे वळविला गेला आहे हे जाणून 'हे मला द्या' असे म्हणून स्वतःकडे वळवून घेणाऱ्याला निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. 'या भिक्खूला द्या' असे म्हणून दुसऱ्याकडे वळविणाऱ्याला शुद्धिक पाचित्तिय होते. एक पात्र किंवा चीवर स्वतःकडे आणि एक दुसऱ्याकडे वळवितो, तर त्याला निस्सग्गिय पाचित्तिय आणि शुद्धिक पाचित्तिय दोन्ही होतात. अनेक वस्तूंच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. हे असे म्हटले देखील आहे –

‘‘Nissaggiyena āpattiṃ, suddhikena pācittiyaṃ;

Āpajjeyya ekato;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 480);

'निस्सग्गिय आपत्ती आणि शुद्धिक पाचित्तिय एकाच वेळी प्राप्त होऊ शकतात; हा प्रश्न विद्वानांनी विचारपूर्वक मांडला आहे.'

Ayañhi pariṇāmanaṃ sandhāya vutto. Yopi vassikasāṭikasamaye mātugharepi saṅghassa pariṇataṃ vassikasāṭikaṃ ñatvā attano pariṇāmeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Parassa pariṇāmeti, suddhikapācittiyaṃ. Manussā ‘‘saṅghabhattaṃ karissāmā’’ti sappitelādīni āharanti, gilāno cepi bhikkhu saṅghassa pariṇatabhāvaṃ ñatvā kiñci yācati, nissaggiyaṃ pācittiyameva. Sace pana so ‘‘tumhākaṃ sappiādīni ābhaṭāni atthī’’ti pucchitvā ‘‘āma, atthī’’ti vutte ‘‘mayhampi dethā’’ti vadati, vaṭṭati. Athāpi naṃ kukkuccāyantaṃ upāsakā vadanti – ‘‘saṅghopi amhehi dinnameva labhati; gaṇhatha, bhante’’ti evampi vaṭṭati.

कारण हा प्रश्न वळविण्याच्या (परिणामन) संदर्भात सांगितला आहे. जो कोणी वर्षाशाटीच्या (पावसाळी वस्त्राच्या) वेळी आईच्या घरी देखील संघाकडे वळविलेले वर्षाशाटी वस्त्र जाणून स्वतःकडे वळवितो, त्याला निस्सग्गिय पाचित्तिय होते. दुसऱ्याकडे वळवितो, तर शुद्धिक पाचित्तिय होते. लोक 'आम्ही संघभोजन करू' असे म्हणून तूप, तेल इत्यादी आणतात, आजारी भिक्खू देखील ते संघाकडे वळविले गेले आहे हे जाणून जर काही याचना करतो, तर निस्सग्गिय पाचित्तियच होते. परंतु जर तो 'तुमच्याकडे आणलेले तूप इत्यादी आहे का?' असे विचारून, 'होय, आहे' असे म्हटल्यावर 'मलाही द्या' असे म्हणतो, तर ते योग्य आहे. किंवा संकोच करणाऱ्या त्या भिक्खूला उपासक म्हणतात – 'भंते, संघ देखील आमच्याकडून दिलेलेच प्राप्त करतो; आपण ग्रहण करावे,' तर असे करणे देखील योग्य आहे.

660. Saṅghassa pariṇataṃ aññasaṅghassāti ekasmiṃ vihāre saṅghassa pariṇataṃ aññaṃ vihāraṃ uddisitvā ‘‘asukasmiṃ nāma mahāvihāre saṅghassa dethā’’ti pariṇāmeti.

६६०. 'संघाकडे वळविलेले दुसऱ्या संघाकडे' म्हणजे एका विहारातील संघाकडे वळविलेला लाभ दुसऱ्या विहाराचा उद्देश करून 'अमुक नावाच्या महाविहारात संघाला द्या' असे म्हणून वळवितो (तर दुक्कट आपत्ती होते).

Cetiyassa vāti ‘‘kiṃ saṅghassa dinnena, cetiyassapūjaṃ karothā’’ti evaṃ cetiyassa vā pariṇāmeti.

'किंवा चेतियाकडे (स्तूपाकडे)' म्हणजे 'संघाला देऊन काय फायदा, चेतियाची पूजा करा' अशा प्रकारे चेतियाकडे वळवितो (तर दुक्कट आपत्ती होते).

Cetiyassa [Pg.312] pariṇatanti ettha niyametvā aññacetiyassatthāya ropitamālāvacchato aññacetiyamhi pupphampi āropetuṃ na vaṭṭati. Ekassa cetiyassa pana chattaṃ vā paṭākaṃ vā āropetvā ṭhitaṃ disvā sesaṃ aññassa cetiyassa dāpetuṃ vaṭṭati.

'चेतियाकडे वळविलेले' याविषयी – निश्चित करून एका चेतियासाठी लावलेल्या फुलांच्या रोपावरून दुसऱ्या चेतियावर फूल देखील चढविणे योग्य नाही. परंतु एका चेतियावर छत्र किंवा ध्वज चढवून उरलेला भाग दुसऱ्या चेतियाला देणे योग्य आहे.

Puggalassa pariṇatanti antamaso sunakhassāpi pariṇataṃ ‘‘imassa sunakhassa mā dehi, etassa dehī’’ti evaṃ aññapuggalassa pariṇāmeti, dukkaṭaṃ. Sace pana dāyakā ‘‘mayaṃ saṅghassa bhattaṃ dātukāmā, cetiyassa pūjaṃ kātukāmā, ekassa bhikkhuno parikkhāraṃ dātukāmā, tumhākaṃ ruciyā dassāma; bhaṇatha, kattha demā’’ti vadanti. Evaṃ vutte tena bhikkhunā ‘‘yattha icchatha, tattha dethā’’ti vattabbā. Sace pana kevalaṃ ‘‘kattha demā’’ti pucchanti, pāḷiyaṃ āgatanayeneva vattabbaṃ. Sesamettha uttānatthameva.

"पुद्गलाला (व्यक्तीला) वळविलेले" म्हणजे अगदी कुत्र्यासाठीही वळविलेले (नियोजित केलेले) अन्न "या कुत्र्याला देऊ नका, त्या कुत्र्याला द्या" अशा प्रकारे दुसऱ्या पुद्गलाकडे (व्यक्तीकडे) वळविले तर दुक्कट (दुष्कृत) होते. पण जर दायक (दानशूर) असे म्हणतात की, "आम्ही संघाला भोजन देऊ इच्छितो, चेतियाची (स्तूपाची) पूजा करू इच्छितो, एका भिक्खूला परिष्कार (उपकरणे) देऊ इच्छितो, आम्ही तुमच्या इच्छेनुसार दान देऊ; सांगा, आम्ही कुठे दान द्यावे?" असे विचारले असता, त्या भिक्खूने "जिथे तुमची इच्छा असेल, तिथे द्या" असे सांगावे. पण जर ते केवळ "आम्ही कुठे दान द्यावे?" असे विचारतात, तर पाळीमध्ये (पाठात) आलेल्या पद्धतीनुसारच सांगितले पाहिजे. यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

त्रिसमुत्थान – काय-चित्तापासून, वाचा-चित्तापासून आणि काय-वाचा-चित्तापासून उत्पन्न होणारे; क्रिया, संज्ञाविमोक्ष, सचित्तक, लोकवज्ज (लोकनिंद्य), कायकर्म व वचीकर्म, अकुशलचित्त आणि त्रिवेदन आहे.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

समंतपासादिका नामक विनय-संवरण्णनेमध्ये (विनय-अट्टकथेत)

Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

परिणत-सिक्खापद-वण्णना (परिणत नियमाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

Niṭṭhito pattavaggo tatiyo.

तिसरा पत्तवग्गो (पात्र-वर्ग) समाप्त झाला.

Nissaggiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

निस्सग्गिय-वण्णना (निस्सग्गिय पाचित्तियचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

पाराजिककण्ड-अट्ठकथा (पाराजिक कांडाची अट्ठकथा) समाप्त झाली.