1

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

විනයපිටකෙ

ในพระวินัยปิฎก

---

පාරාජිකකණ්ඩ-අට්ඨකථා (පඨමො භාගො)

อรรถกถาปาราชิกกัณฑ์ (ภาคที่ ๑)

---

ගන්ථාරම්භකථා

กถาเริ่มต้นคัมภีร์

---

යො [Pg.1] කප්පකොටීහිපි අප්පමෙය්‍යං;

කාලං කරොන්තො අතිදුක්කරානි;

ඛෙදං ගතො ලොකහිතාය නාථො;

නමො මහාකාරුණිකස්ස තස්ස.

พระโลกนาถพระองค์ใด ทรงบำเพ็ญกรรมที่ทำได้ยากยิ่ง เพื่อประโยชน์แก่ชาวโลก ตลอดกาลอันประมาณมิได้ แม้ด้วยกัปเป็นโกฏิ ทรงถึงความลำบากพระวรกาย ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระโลกนาถผู้ทรงพระมหากรุณาพระองค์นั้น

---

අසම්බුධං බුද්ධනිසෙවිතං යං;

භවාභවං ගච්ඡති ජීවලොකො;

නමො අවිජ්ජාදිකිලෙසජාල-විද්ධංසිනො ධම්මවරස්ස තස්ස.

พระธรรมอันประเสริฐใด อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงเสพแล้ว แต่เพราะไม่รู้แจ้งดี หมู่สัตว์ย่อมท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระธรรมอันประเสริฐนั้น ผู้ทำลายข่ายกิเลสมีอวิชชาเป็นต้น

---

ගුණෙහි යො සීලසමාධිපඤ්ඤා-විමුත්තිඤාණප්පභුතීහි යුත්තො;

ඛෙත්තං ජනානං කුසලත්ථිකානං;

තමරියසඞ්ඝං සිරසා නමාමි.

พระอริยสงฆ์หมู่ใด ประกอบด้วยคุณมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะเป็นต้น เป็นนาบุญของหมู่สัตว์ผู้ปรารถนาบุญ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระอริยสงฆ์หมู่นั้นด้วยเศียรเกล้า

---

ඉච්චෙවමච්චන්තනමස්සනෙය්‍යං;

නමස්සමානො රතනත්තයං යං;

පුඤ්ඤාභිසන්දං විපුලං අලත්ථං;

තස්සානුභාවෙන හතන්තරායො.

ด้วยประการฉะนี้ ข้าพเจ้าผู้กำลังนอบน้อมพระรัตนตรัยอันควรแก่การกราบไหว้อย่างยิ่ง ได้กระแสบุญอันไพบูลย์ใดแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น ขอเป็นผู้มีอันตรายอันกำจัดแล้ว

---

යස්මිං [Pg.2] ඨිතෙ සාසනමට්ඨිතස්ස;

පතිට්ඨිතං හොති සුසණ්ඨිතස්ස;

තං වණ්ණයිස්සං විනයං අමිස්සං;

නිස්සාය පුබ්බාචරියානුභාවං.

เมื่อพระวินัยใดตั้งมั่นอยู่ พระศาสนาของผู้ไม่ตั้งมั่น (ในที่สุดสองอย่าง) และของผู้ตั้งมั่นดีแล้ว (ในมัชฌิมาปฏิปทา) ย่อมตั้งมั่น ข้าพเจ้าจักพรรณนาพระวินัยนั้น โดยไม่ปะปน อาศัยอานุภาพของพระอาจารย์แต่ปางก่อน

---

කාමඤ්ච පුබ්බාචරියාසභෙහි;

ඤාණම්බුනිද්ධොතමලාසවෙහි;

විසුද්ධවිජ්ජාපටිසම්භිදෙහි;

සද්ධම්මසංවණ්ණනකොවිදෙහි.

และโดยพระอาจารย์ผู้ประเสริฐแต่ปางก่อน ผู้มีมลทินคือกิเลสและอาสวะอันชำระล้างแล้วด้วยน้ำคืออรหัตตมรรคญาณ ผู้มีวิชชาและปฏิสัมภิทาอันบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ฉลาดในการพรรณนาพระสัทธรรม

---

සල්ලෙඛියෙ නොසුලභූපමෙහි;

මහාවිහාරස්ස ධජූපමෙහි;

සංවණ්ණිතොයං විනයො නයෙහි;

චිත්තෙහි සම්බුද්ධවරන්වයෙහි.

พระวินัยนี้ อันพระอาจารย์ผู้มีอุปมาว่าหาได้ยากในวัตรปฏิบัติอันขัดเกลากิเลส ผู้มีอุปมาดุจธงชัยแห่งมหาวิหาร พรรณนาไว้ดีแล้ว ด้วยนัยอันวิจิตร อันเป็นไปตามพระพุทธประสงค์

---

සංවණ්ණනා සීහළදීපකෙන;

වාක්‍යෙන එසා පන සඞ්ඛතත්තා;

න කිඤ්චි අත්ථං අභිසම්භුණාති;

දීපන්තරෙ භික්ඛුජනස්ස යස්මා.

แต่ว่าอรรถกถานี้ เพราะถูกรจนาไว้ด้วยภาษาแห่งเกาะสีหล เพราะเหตุใด ย่อมไม่อาจยังประโยชน์อะไรให้สำเร็จได้แก่หมู่ภิกษุในเกาะอื่น

---

තස්මා ඉමං පාළිනයානුරූපං;

සංවණ්ණනං දානි සමාරභිස්සං;

අජ්ඣෙසනං බුද්ධසිරිව්හයස්ස;

ථෙරස්ස සම්මා සමනුස්සරන්තො.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าผู้ระลึกได้ดีแล้วซึ่งการอาราธนาของพระเถระนามว่าพุทธสิริ บัดนี้จักเริ่มรจนาอรรถกถาใหม่นี้ อันสมควรแก่นัยแห่งพระบาลี

---

සංවණ්ණනං තඤ්ච සමාරභන්තො;

තස්සා මහාඅට්ඨකථං සරීරං;

කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව;

කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු.

ข้าพเจ้าเมื่อเริ่มรจนาอรรถกถาใหม่นั้น กระทำมหาอรรถกถาให้เป็นหลักของอรรถกถาใหม่นั้น เช่นนั้นนั่นแล ในมหาปัจจรีอรรถกถา ในอรรถกถาทั้งหลายมีชื่อว่ากุรุนทีเป็นต้นที่ปรากฏแล้ว

---

විනිච්ඡයො අට්ඨකථාසු වුත්තො;

යො යුත්තමත්ථං අපරිච්චජන්තො;

තතොපි අන්තොගධථෙරවාදං;

සංවණ්ණනං සම්ම සමාරභිස්සං.

วินิจฉัยใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักเริ่มรจนาอรรถกถาใหม่โดยชอบ ไม่ละทิ้งอรรถที่สมควร แม้จากวินิจฉัยนั้น ให้มีเถรวาทรวมอยู่ภายใน

---

තං [Pg.3] මෙ නිසාමෙන්තු පසන්නචිත්තා;

ථෙරා ච භික්ඛූ නවමජ්ඣිමා ච;

ධම්මප්පදීපස්ස තථාගතස්ස;

සක්කච්ච ධම්මං පතිමානයන්තා.

ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ นวกะ และมัชฌิมะ ผู้มีจิตเลื่อมใส กระทำความเคารพในพระธรรมของพระตถาคตผู้มีพระธรรมเป็นประทีป จงตั้งใจฟังอรรถกถาใหม่นั้นของข้าพเจ้า

---

බුද්ධෙන ධම්මො විනයො ච වුත්තො;

යො තස්ස පුත්තෙහි තථෙව ඤාතො;

සො යෙහි තෙසං මතිමච්චජන්තා;

යස්මා පුරෙ අට්ඨකථා අකංසු.

พระธรรมและพระวินัยใด อันพระพุทธเจ้าตรัสไว้แล้ว อันพระพุทธโอรสทั้งหลายทรงรู้แล้วเช่นนั้นนั่นแล เพราะเหตุใด พระอาจารย์อรรถกถาจารย์ชาวสีหล ได้กระทำอรรถกถาไว้ในกาลก่อน ไม่ละทิ้งความเห็นของพระพุทธโอรสเหล่านั้น

---

තස්මා හි යං අට්ඨකථාසු වුත්තං;

තං වජ්ජයිත්වාන පමාදලෙඛං;

සබ්බම්පි සික්ඛාසු සගාරවානං;

යස්මා පමාණං ඉධ පණ්ඩිතානං.

เพราะเหตุนั้นแล เพราะเหตุใด คำใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย เว้นอักษรที่เขียนผิดพลาดแล้ว คำนั้นทั้งหมด ในพระศาสนานี้ เป็นประมาณของบัณฑิตผู้มีความเคารพในสิกขา

---

තතො ච භාසන්තරමෙව හිත්වා;

විත්ථාරමග්ගඤ්ච සමාසයිත්වා;

විනිච්ඡයං සබ්බමසෙසයිත්වා;

තන්තික්කමං කිඤ්චි අවොක්කමිත්වා.

และเพราะเหตุนั้น ละทิ้งแต่ภาษาอื่น ย่อทางแห่งการขยายความ ไม่เหลือวินิจฉัยทั้งหมด ไม่ข้ามลำดับพระบาลีใดๆ

---

සුත්තන්තිකානං වචනානමත්ථං;

සුත්තානුරූපං පරිදීපයන්තී;

යස්මා අයං හෙස්සති වණ්ණනාපි;

සක්කච්ච තස්මා අනුසික්ඛිතබ්බාති.

แสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งคำในพระสูตรทั้งหลาย ตามสมควรแก่พระสูตร เพราะเหตุใด อรรถกถาใหม่นี้ก็จักเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พึงศึกษาเล่าเรียนโดยเคารพ ดังนี้

---

බාහිරනිදානකථා

เรื่องนิทานภายนอก

---

තත්ථ [Pg.4] තං වණ්ණයිස්සං විනයන්ති වුත්තත්තා විනයො තාව වවත්ථපෙතබ්බො. තෙනෙතං වුච්චති – ‘‘විනයො නාම ඉධ සකලං විනයපිටකං අධිප්පෙත’’න්ති. සංවණ්ණනත්ථං පනස්ස අයං මාතිකා –

ในคาถาเหล่านั้น เพราะข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วว่า ข้าพเจ้าจักพรรณนาพระวินัยนั้น ก่อนอื่น พึงกำหนดพระวินัย เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงถูกกล่าวว่า ในที่นี้ คำว่าพระวินัย ประสงค์เอาพระวินัยปิฎกทั้งหมด ดังนี้ ส่วนมาติกานี้ เพื่อประโยชน์แก่การพรรณนาพระวินัยนั้น

---

වුත්තං යෙන යදා යස්මා, ධාරිතං යෙන චාභතං;

යත්ථප්පතිට්ඨිතචෙතමෙතං වත්වා විධිං තතො.

อันผู้ใดกล่าวไว้แล้ว เมื่อใดกล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุใดกล่าวไว้แล้ว และอันผู้ใดทรงจำไว้แล้ว และอันผู้ใดนำสืบมาแล้ว และตั้งมั่นอยู่ในบุคคลเหล่าใด กล่าวถึงระเบียบนี้แล้ว หลังจากนั้น

---

තෙනාතිආදිපාඨස්ස, අත්ථං නානප්පකාරතො;

දස්සයන්තො කරිස්සාමි, විනයස්සත්ථවණ්ණනන්ති.

แสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งบทมีคำว่า เตน เป็นต้น โดยประการต่างๆ ข้าพเจ้าจักกระทำซึ่งการพรรณนาอรรถแห่งพระวินัย ดังนี้

---

තත්ථ වුත්තං යෙන යදා යස්මාති ඉදං තාව වචනං ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’ති එවමාදිවචනං සන්ධාය වුත්තං. ඉදඤ්හි බුද්ධස්ස භගවතො අත්තපච්චක්ඛවචනං න හොති, තස්මා වත්තබ්බමෙතං ‘‘ඉදං වචනං කෙන වුත්තං, කදා වුත්තං, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති? ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන වුත්තං, තඤ්ච පන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ.

ในมาติกาบทเหล่านั้น ก่อนอื่น คำนี้ว่า อันผู้ใดกล่าวไว้แล้ว เมื่อใดกล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุใดกล่าวไว้แล้ว กล่าวหมายถึงคำมีอาทิอย่างนี้ว่า สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา จริงอยู่ คำนี้ไม่ใช่คำที่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าตรัสเอง เพราะเหตุนั้น คำนี้ควรกล่าวว่า คำนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อใด และกล่าวเพราะเหตุใด ดังนี้ อันพระอุบาลีเถระกล่าวไว้แล้ว และคำนั้นในกาลแห่งปฐมสังคายนา

---

පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා

เรื่องปฐมสังคายนา

---

පඨමමහාසඞ්ගීති නාම චෙසා කිඤ්චාපි පඤ්චසතිකසඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ වුත්තා, නිදානකොසල්ලත්ථං පන ඉධාපි ඉමිනා නයෙන වෙදිතබ්බා. ධම්මචක්කප්පවත්තනඤ්හි ආදිං කත්වා යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා කතබුද්ධකිච්චෙ කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලානමන්තරෙ විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ පච්චූසසමයෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතෙ භගවති ලොකනාථෙ, භගවතො පරිනිබ්බානෙ සන්නිපතිතානං සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සානං සඞ්ඝත්ථෙරො ආයස්මා මහාකස්සපො සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ භගවති, සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන; උපද්දුතා ච හොම – ‘ඉදං වො කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’ති! ඉදානි පන මයං යං ඉච්ඡිස්සාම තං කරිස්සාම, යං න ඉච්ඡිස්සාම න තං කරිස්සාමා’’ති (චූළව. 437; දී. නි. 2.232) වුත්තවචනමනුස්සරන්තො ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති යං පාපභික්ඛූ අතීතසත්ථුකං පාවචනන්ති මඤ්ඤමානා [Pg.5] පක්ඛං ලභිත්වා නචිරස්සෙව සද්ධම්මං අන්තරධාපෙය්‍යුං, යාව ච ධම්මවිනයො තිට්ඨති තාව අනතීතසත්ථුකමෙව පාවචනං හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

ปฐมสังคายนาชื่อนี้ ถึงแม้ว่าถูกกล่าวไว้แล้วในปัญจสติกสังคีติกขันธกะ แต่ว่าเพื่อประโยชน์แก่ความฉลาดในนิทาน พึงทราบด้วยนัยนี้ในอรรถกถานี้ด้วย จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นโลกนาถ ผู้ทรงกระทำพุทธกิจเสร็จแล้ว เริ่มตั้งแต่การยังธรรมจักรให้เป็นไป จนถึงการทรมานสุภัททปริพาชก เสด็จปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในเวลาใกล้รุ่ง ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ระหว่างต้นสาละคู่ ในป่าสาละของเจ้ามัลละทั้งหลาย ใกล้เมืองกุสินารา เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วันแล้ว พระสังฆเถระคือพระมหากัสสปเถระ ของภิกษุเจ็ดแสนรูปที่ประชุมกันแล้ว ระลึกถึงคำที่สุภัททวุฑฒบรรพชิตกล่าวไว้แล้วว่า "ดูกรท่านผู้มีอายุ พอเถิด อย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น และพวกเราถูกเบียดเบียนอยู่ว่า สิ่งนี้ควรแก่ท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่ท่าน ดังนี้ บัดนี้พวกเราจักทำสิ่งที่ปรารถนา จักไม่ทำสิ่งที่ไม่ปรารถนา" ดังนี้ และฐานะนี้ย่อมมีอยู่ ซึ่งภิกษุผู้ลามกทั้งหลาย สำคัญอยู่ว่า พระพุทธพจน์มีพระศาสดาปรินิพพานแล้ว ดังนี้ ได้พวกแล้ว ไม่นานนัก พึงยังพระสัทธรรมให้เสื่อมไป และตราบใดที่พระธรรมวินัยยังตั้งมั่นอยู่ ตราบนั้นพระพุทธพจน์ย่อมมีพระศาสดาไม่ปรินิพพานแล้วนั่นเอง จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ไว้แล้วว่า

---

‘යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’ති (දී. නි. 2.216).

‘ดูกรอานนท์ พระธรรมและพระวินัยใด อันเราแสดงแล้วและบัญญัติแล้ว พระธรรมและพระวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของพวกเธอเมื่อเราปรินิพพานแล้ว’ ดังนี้

---

‘‘යංනූනාහං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යං, යථයිදං සාසනං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං.

‘ถ้ากระไรหนอ เราพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ด้วยอาการใด พระศาสนานี้พึงเป็นไปตลอดกาลนาน พึงตั้งมั่นอยู่ตลอดกาลนาน

---

යං චාහං භගවතා –

และเพราะเหตุใด ข้าพเจ้าอันพระผู้มีพระภาค –

---

‘ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං, කස්සප, සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානී’ති වත්වා චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙන චෙව,

“กัสสปะ เธอจะทรงผ้าบังสุกุลทำด้วยป่านที่ใช้สอยแล้วของเราได้หรือ” ดังนี้แล้ว ด้วยการใช้สอยจีวรนั้นร่วมกัน

---

‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි; කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’ති –

“ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตปรารถนาจะสงัดจากกามทั้งหลาย... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ตลอดกาลเพียงใด ภิกษุทั้งหลาย แม้กัสสปะก็ปรารถนาจะสงัดจากกามทั้งหลาย... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ตลอดกาลเพียงนั้น”

---

එවමාදිනා නයෙන නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාප්පභෙදෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමට්ඨපනෙන ච අනුග්ගහිතො, තස්ස කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සති; නනු මං භගවා රාජා විය සකකවචඉස්සරියානුප්පදානෙන අත්තනො කුලවංසප්පතිට්ඨාපකං පුත්තං ‘සද්ධම්මවංසප්පතිට්ඨාපකො මෙ අයං භවිස්සතී’ති මන්ත්වා ඉමිනා අසාධාරණෙන අනුග්ගහෙන අනුග්ගහෙසී’’ති චින්තයන්තො ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසි. යථාහ –

ด้วยนัยเป็นต้นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสงเคราะห์ข้าพเจ้าด้วยการทรงตั้งไว้ให้เสมอด้วยพระองค์ในอุตตริมนุสสธรรมอันมีประเภทแห่งอนุปุพพวิหาร ๙ และอภิญญา ๖ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นผู้ไม่มีหนี้อย่างอื่นจะมีแก่ข้าพเจ้านั้นได้อย่างไร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า ‘กัสสปะนี้จักเป็นผู้สืบทอดวงศ์แห่งสัทธรรมของเรา’ แล้วทรงสงเคราะห์ข้าพเจ้าด้วยการสงเคราะห์อันไม่ทั่วไปนี้ เหมือนพระราชาทรงสงเคราะห์พระโอรสผู้สืบทอดวงศ์ตระกูลของพระองค์ด้วยการพระราชทานเครื่องทรงและอำนาจของพระองค์มิใช่หรือ ดังนี้แล้ว เมื่อดำริอยู่ จึงทรงยังภิกษุทั้งหลายให้เกิดความอุตสาหะเพื่อสังคายนาพระธรรมวินัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

---

‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘එකමිදාහං, ආවුසො, සමයං පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහී’’ති (දී. නි. 2.231) සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං විත්ථාරතො වෙදිතබ්බං.

“ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย สมัยหนึ่ง ข้าพเจ้าเดินทางไกลจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป’” ดังนี้ (ที. นิ. ๒.๒๓๑) พึงทราบสุภัททกัณฑ์ทั้งหมดโดยพิสดาร

---

තතො [Pg.6] පරං ආහ –

หลังจากนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

---

‘‘හන්ද මයං, ආවුසො, ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම. පුරෙ අධම්මො දිප්පති, ධම්මො පටිබාහිය්‍යති; අවිනයො දිප්පති, විනයො පටිබාහිය්‍යති. පුරෙ අධම්මවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, ධම්මවාදිනො දුබ්බලා හොන්ති; අවිනයවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, විනයවාදිනො දුබ්බලා හොන්තී’’ති (චූළව. 437).

“อาวุโสทั้งหลาย มาเถิด พวกเราจงสังคายนาพระธรรมและพระวินัยกันเถิด ก่อนที่อธรรมจะรุ่งเรือง ธรรมจะถูกขัดขวาง อวินัยจะรุ่งเรือง วินัยจะถูกขัดขวาง ก่อนที่พวกอธรรมวาทีจะมีกำลัง พวกธรรมวาทีจะอ่อนแอ พวกอวินัยวาทีจะมีกำลัง พวกวินัยวาทีจะอ่อนแอ” ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๔๓๗)

---

භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො භික්ඛූ උච්චිනතූ’’ති. ථෙරො සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනපරියත්තිධරෙ පුථුජ්ජන-සොතාපන්න-සකදාගාමි-අනාගාමි-සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවභික්ඛූ අනෙකසතෙ අනෙකසහස්සෙ ච වජ්ජෙත්වා තිපිටකසබ්බපරියත්තිප්පභෙදධරෙ පටිසම්භිදාප්පත්තෙ මහානුභාවෙ යෙභුය්‍යෙන භගවතා එතදග්ගං ආරොපිතෙ තෙවිජ්ජාදිභෙදෙ ඛීණාසවභික්ඛූයෙව එකූනපඤ්චසතෙ පරිග්ගහෙසි. යෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො එකෙනූනාපඤ්චඅරහන්තසතානි උච්චිනී’’ති (චූළව. 437).

ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ขอพระเถระจงเลือกภิกษุทั้งหลายเถิด” พระเถระเว้นภิกษุปุถุชน พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพผู้เป็นสุขวิปัสสกะ ผู้ทรงปริยัติคือพระศาสดาอันมีองค์ ๙ ทั้งหมด ซึ่งมีจำนวนหลายร้อยหลายพันรูป แล้วคัดเลือกเอาเฉพาะพระขีณาสพผู้ทรงปริยัติประเภทต่างๆ ในพระไตรปิฎกทั้งหมด ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา มีอานุภาพมาก ผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกย่องไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะโดยมาก ผู้มีประเภทแห่งวิชชา ๓ เป็นต้น จำนวน ๔๙๙ รูป คำนี้กล่าวหมายถึงพระอรหันต์เหล่านั้นว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะเลือกพระอรหันต์ได้ ๔๙๙ รูป” ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๔๓๗)

---

කිස්ස පන ථෙරො එකෙනූනමකාසීති? ආයස්මතො ආනන්දත්ථෙරස්ස ඔකාසකරණත්ථං. තෙන හායස්මතා සහාපි විනාපි න සක්කා ධම්මසඞ්ගීති කාතුං, සො හායස්මා සෙක්ඛො සකරණීයො, තස්මා සහාපි න සක්කා; යස්මා පනස්ස කිඤ්චි දසබලදෙසිතං සුත්තගෙය්‍යාදිකං භගවතො අසම්මුඛා පටිග්ගහිතං නාම නත්ථි, තස්මා විනාපි න සක්කා. යදි එවං සෙක්ඛොපි සමානො ධම්මසඞ්ගීතියා බහුකාරත්තා ථෙරෙන උච්චිනිතබ්බො අස්ස. අථ කස්මා න උච්චිනිතොති? පරූපවාදවිවජ්ජනතො. ථෙරො හි ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ අතිවිය විස්සත්ථො අහොසි, තථා හි නං සිරස්මිං පලිතෙසු ජාතෙසුපි ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති (සං. නි. 2.154) කුමාරකවාදෙන ඔවදති. සක්‍යකුලප්පසුතො චායං ආයස්මා තථාගතස්ස භාතා චූළපිතුපුත්තො. තත්‍ර හි භික්ඛූ ඡන්දාගමනං විය මඤ්ඤමානා ‘‘බහූ අසෙක්ඛපටිසම්භිදාප්පත්තෙ භික්ඛූ ඨපෙත්වා ආනන්දං සෙක්ඛපටිසම්භිදාප්පත්තං ථෙරො උච්චිනී’’ති උපවදෙය්‍යුං, තං පරූපවාදං පරිවජ්ජෙන්තො ‘‘ආනන්දං විනා සඞ්ගීති [Pg.7] න සක්කා කාතුං, භික්ඛූනංයෙව අනුමතියා ගහෙස්සාමී’’ති න උච්චිනි.

ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงทำให้ขาดไป ๑ รูปเล่า? เพื่อเปิดโอกาสแก่ท่านพระอานนท์เถระ เพราะการสังคายนาพระธรรมจะทำร่วมกับท่านพระอานนท์นั้นก็ไม่ได้ จะทำโดยไม่มีท่านก็ไม่ได้ จริงอยู่ ท่านพระอานนท์นั้นยังเป็นพระเสกขะ มีกิจที่ต้องทำ (เพื่อมรรคเบื้องสูง) เพราะฉะนั้น จึงทำร่วมกับท่านไม่ได้ แต่เพราะธรรมะที่พระทศพลทรงแสดงไว้ มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น ที่ท่านไม่ได้รับมาต่อหน้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีเลย เพราะฉะนั้น จึงทำโดยไม่มีท่านไม่ได้ หากเป็นเช่นนั้น แม้ท่านจะเป็นพระเสกขะอยู่ ก็ควรที่พระเถระจะเลือก เพราะท่านมีอุปการะมากในการสังคายนาพระธรรม ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่เลือกเล่า? เพราะต้องการหลีกเลี่ยงคำติเตียนของผู้อื่น ด้วยว่าพระเถระมีความคุ้นเคยกับท่านพระอานนท์มาก ดังจะเห็นได้ว่า แม้เมื่อผมหงอกขึ้นบนศีรษะแล้ว ท่านก็ยังตักเตือนด้วยคำเรียกว่าเด็กหนุ่มว่า “เด็กหนุ่มผู้นี้ไม่รู้จักประมาณตน” (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) อนึ่ง ท่านพระอานนท์นี้ประสูติในศากยสกุล เป็นพระอนุชาของพระตถาคต เป็นโอรสของพระเจ้าอา ในเรื่องนั้น ภิกษุทั้งหลายอาจสำคัญว่าเป็นการถึงฉันทาคติ แล้วติเตียนว่า “พระเถระเว้นภิกษุผู้เป็นอเสกขะผู้บรรลุปฏิสัมภิทาจำนวนมาก แล้วเลือกเอาพระอานนท์ผู้เป็นเสกขะผู้บรรลุปฏิสัมภิทา” พระเถระเมื่อจะหลีกเลี่ยงคำติเตียนของผู้อื่นนั้น โดยดำริว่า “การสังคายนาจะทำโดยไม่มีพระอานนท์ไม่ได้ เราจักรับท่านด้วยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายนั่นเอง” จึงไม่เลือก (ในตอนแรก)

---

අථ සයමෙව භික්ඛූ ආනන්දස්සත්ථාය ථෙරං යාචිංසු. යථාහ –

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายได้อ้อนวอนพระเถระเพื่อประโยชน์แก่ท่านพระอานนท์ด้วยตนเอง ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

---

‘‘භික්ඛූ ආයස්මන්තං මහාකස්සපං එතදවොචුං – ‘අයං, භන්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො කිඤ්චාපි සෙක්ඛො අභබ්බො ඡන්දා දොසා මොහා භයා අගතිං ගන්තුං, බහු චානෙන භගවතො සන්තිකෙ ධම්මො ච විනයො ච පරියත්තො; තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනතූ’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනී’’ති (චූළව. 437).

“ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกับท่านพระมหากัสสปะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอานนท์นี้แม้จะเป็นพระเสกขะ แต่ก็ไม่ควรจะถึงอคติเพราะความรัก ความชัง ความหลง และความกลัว อนึ่ง ท่านได้เล่าเรียนพระธรรมและพระวินัยไว้มากในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ขอพระเถระจงเลือกท่านพระอานนท์ด้วยเถิด’ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะก็ได้เลือกท่านพระอานนท์ด้วย” ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๔๓๗)

---

එවං භික්ඛූනං අනුමතියා උච්චිනිතෙන තෙනායස්මතා සද්ධිං පඤ්ච ථෙරසතානි අහෙසුං.

เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเถระ ๕๐๐ รูป จึงมีพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ผู้ที่ถูกเลือกด้วยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลาย

---

අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘කත්ථ නු ඛො මයං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාමා’’ති. අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘රාජගහං ඛො මහාගොචරං පහූතසෙනාසනං, යංනූන මයං රාජගහෙ වස්සං වසන්තා ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, න අඤ්ඤෙ භික්ඛූ රාජගහෙ වස්සං උපගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති. කස්මා පන නෙසං එතදහොසි? ඉදං අම්හාකං ථාවරකම්මං, කොචි විසභාගපුග්ගලො සඞ්ඝමජ්ඣං පවිසිත්වා උක්කොටෙය්‍යාති. අථායස්මා මහාකස්සපො ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන සාවෙසි, තං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව ඤාතබ්බං.

ครั้งนั้นแล ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายว่า “พวกเราจะสังคายนาพระธรรมและพระวินัยที่ไหนหนอ” ครั้งนั้นแล ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายว่า “เมืองราชคฤห์เป็นที่โคจรใหญ่ มีเสนาสนะมาก ถ้ากระไร พวกเราพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัยในเมืองราชคฤห์ตลอดพรรษา ภิกษุอื่นไม่พึงเข้าจำพรรษาในเมืองราชคฤห์” ก็เพราะเหตุไร ความคิดนี้จึงเกิดขึ้นแก่พระเถระเหล่านั้น? เพราะเกรงว่า “งานเพื่อความมั่นคง (แห่งพระศาสนา) ของเรานี้ บุคคลผู้มีอัธยาศัยต่างกันบางคนจะพึงเข้ามาในท่ามกลางสงฆ์แล้วทำให้คลาดเคลื่อน” ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ประกาศด้วยญัตติทุติยกรรม พึงทราบญัตติทุติยกรรมนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในสังคีติขันธกะนั่นเอง

---

අථ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො සත්තසු සාධුකීළනදිවසෙසු සත්තසු ච ධාතුපූජාදිවසෙසු වීතිවත්තෙසු ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො, ඉදානි ගිම්හානං දියඩ්ඪො මාසො සෙසො, උපකට්ඨා වස්සූපනායිකා’’ති මන්ත්වා මහාකස්සපත්ථෙරො ‘‘රාජගහං, ආවුසො, ගච්ඡාමා’’ති උපඩ්ඪං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා එකං මග්ගං ගතො. අනුරුද්ධත්ථෙරොපි උපඩ්ඪං ගහෙත්වා එකං මග්ගං ගතො. ආනන්දත්ථෙරො පන භගවතො පත්තචීවරං ගහෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථිං ගන්ත්වා රාජගහං ගන්තුකාමො යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කාමි. ආනන්දත්ථෙරෙන ගතගතට්ඨානෙ මහාපරිදෙවො අහොසි – ‘‘භන්තෙ ආනන්ද, කුහිං සත්ථාරං ඨපෙත්වා ආගතොසී’’ති[Pg.8]. අනුපුබ්බෙන පන සාවත්ථිං අනුප්පත්තෙ ථෙරෙ භගවතො පරිනිබ්බානදිවසෙ විය මහාපරිදෙවො අහොසි.

ในกาลนั้น หลังจากที่วันแห่งการรื่นเริง 7 วัน และวันแห่งการบูชาพระธาตุ 7 วัน ได้ล่วงเลยไปนับตั้งแต่การปรินิพพานของพระตถาคต พระมหากัสสปเถระดำริว่า “ครึ่งเดือนล่วงไปแล้ว บัดนี้เหลืออีกหนึ่งเดือนครึ่งของฤดูร้อน วันเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว” จึงกล่าวว่า “อาวุโส เราไปราชคฤห์กันเถิด” แล้วพาภิกษุสงฆ์ครึ่งหนึ่งไปทางหนึ่ง พระอนุรุทธเถระก็พาภิกษุสงฆ์ครึ่งหนึ่งไปทางหนึ่ง ส่วนพระอานนทเถระถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ไปยังเมืองสาวัตถีแล้ว ปรารถนาจะไปราชคฤห์ จึงจาริกไปทางที่เมืองสาวัตถีตั้งอยู่ ในที่ที่พระอานนทเถระไปถึง ได้มีการคร่ำครวญอย่างมากว่า “ข้าแต่พระอานนท์ ท่านทิ้งพระศาสดาไว้ที่ไหนแล้วจึงมา?” ส่วนเมื่อพระเถระไปถึงเมืองสาวัตถีโดยลำดับ ก็มีการคร่ำครวญอย่างมากเหมือนในวันปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

---

තත්‍ර සුදං ආයස්මා ආනන්දො අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තාය ධම්මියා කථාය තං මහාජනං සඤ්ඤාපෙත්වා ජෙතවනං පවිසිත්වා දසබලෙන වසිතගන්ධකුටියා ද්වාරං විවරිත්වා මඤ්චපීඨං නීහරිත්වා පප්ඵොටෙත්වා ගන්ධකුටිං සම්මජ්ජිත්වා මිලාතමාලාකචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා මඤ්චපීඨං අතිහරිත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා භගවතො ඨිතකාලෙ කරණීයං වත්තං සබ්බමකාසි. අථ ථෙරො භගවතො පරිනිබ්බානතො පභුති ඨානනිසජ්ජබහුලත්තා උස්සන්නධාතුකං කායං සමස්සාසෙතුං දුතියදිවසෙ ඛීරවිරෙචනං පිවිත්වා විහාරෙයෙව නිසීදි. යං සන්ධාය සුභෙන මාණවෙන පහිතං මාණවකං එතදවොච –

ในเมืองสาวัตถีนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุได้ทำให้มหาชนนั้นเข้าใจดีแล้วด้วยธรรมิกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น แล้วเข้าไปยังวัดเชตวัน เปิดประตูพระคันธกุฎีที่พระทศพลประทับอยู่ นำเตียงและตั่งออกมา ปัดฝุ่น กวาดพระคันธกุฎี ทิ้งดอกไม้ที่เหี่ยวแห้งและสิ่งปฏิกูล แล้วนำเตียงและตั่งกลับไปวางไว้ในที่เดิม ได้กระทำวัตรที่ควรทำทั้งหมดเหมือนเมื่อพระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ จากนั้น พระเถระเพราะการยืนและการนั่งเป็นส่วนมากนับตั้งแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค เพื่อบรรเทากายที่มีธาตุกำเริบ ในวันที่สองจึงได้ดื่มยาถ่ายนม แล้วนั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง พระเถระจึงกล่าวคำนี้แก่มาณพที่สุภมาณพส่งมา โดยอ้างถึงการดื่มยาถ่ายนั้นว่า

---

‘‘අකාලො ඛො, මාණවක, අත්ථි මෙ අජ්ජ භෙසජ්ජමත්තා පීතා, අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාමා’’ති (දී. නි. 1.447).

“มาณพเอ๋ย ไม่ใช่เวลาที่จะมาในวันนี้ เพราะวันนี้เราได้ดื่มยาไปเล็กน้อย พรุ่งนี้เราอาจจะไปหาท่านได้เมื่อถึงเวลาและโอกาสอันควร”

---

දුතියදිවසෙ චෙතකත්ථෙරෙන පච්ඡාසමණෙන ගන්ත්වා සුභෙන මාණවෙන පුට්ඨො දීඝනිකායෙ සුභසුත්තංනාම දසමං සුත්තමභාසි.

ในวันที่สองหลังจากดื่มยาถ่าย พระอานนท์ไปพร้อมกับพระเจตกเถระผู้เป็นปัจฉาสมณะ ถูกสุภมาณพถาม จึงได้แสดงสุภสูตรที่ 10 ในทีฆนิกาย

---

අථ ථෙරො ජෙතවනවිහාරෙ ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කාරාපෙත්වා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය රාජගහං ගතො. තථා මහාකස්සපත්ථෙරො අනුරුද්ධත්ථෙරො ච සබ්බං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා රාජගහමෙව ගතො.

ในกาลนั้น หลังจากแสดงสุภสูตรแล้ว พระเถระได้ให้มีการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมในวัดเชตวัน เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา จึงไปราชคฤห์ เช่นเดียวกัน พระมหากัสสปเถระและพระอนุรุทธเถระก็พาภิกษุสงฆ์ทั้งหมดไปราชคฤห์นั่นเอง

---

තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහෙ අට්ඨාරස මහාවිහාරා හොන්ති. තෙ සබ්බෙපි ඡඩ්ඩිතපතිතඋක්ලාපා අහෙසුං. භගවතො හි පරිනිබ්බානෙ සබ්බෙ භික්ඛූ අත්තනො අත්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විහාරෙ ච පරිවෙණෙ ච ඡඩ්ඩෙත්වා අගමංසු. තත්ථ ථෙරා භගවතො වචනපූජනත්ථං තිත්ථියවාදපරිමොචනත්ථඤ්ච ‘‘පඨමං මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කරොමා’’ති චින්තෙසුං. තිත්ථියා හි එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකා සත්ථරි ඨිතෙයෙව විහාරෙ පටිජග්ගිංසු, පරිනිබ්බුතෙ ඡඩ්ඩෙසු’’න්ති. තෙසං වාදපරිමොචනත්ථඤ්ච චින්තෙසුන්ති වුත්තං හොති. වුත්තම්පි හෙතං –

ในกาลนั้น ในราชคฤห์มีมหาวิหาร 18 แห่ง มหาวิหารเหล่านั้นทั้งหมดเต็มไปด้วยขยะและส่วนที่ปรักหักพังที่ถูกทอดทิ้งไว้ จริงอยู่ เพราะการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดถือบาตรและจีวรของตนๆ ทิ้งวิหารและบริเวณแล้วก็จากไป ในที่นั้น พระเถระทั้งหลายเพื่อบูชาพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค และเพื่อปลดเปลื้องตนจากคำกล่าวของพวกเดียรถีย์ จึงดำริว่า “เราจะซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมตลอดเดือนแรก” จริงอยู่ พวกเดียรถีย์อาจกล่าวอย่างนี้ว่า “สาวกของพระสมณโคดมดูแลวิหารเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ แต่เมื่อปรินิพพานแล้วกลับทอดทิ้งเสีย” และเพื่อปลดเปลื้องตนจากคำกล่าวของพวกเดียรถีย์ จึงดำริเช่นนั้น ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว เป็นเครื่องยืนยันว่า

---

‘‘අථ [Pg.9] ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘භගවතා ඛො, ආවුසො, ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං වණ්ණිතං. හන්ද මයං, ආවුසො, පඨමං මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කරොම, මජ්ඣිමං මාසං සන්නිපතිත්වා ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිස්සාමා’’ති (චූළව. 438).

พระเถระผู้ทำสังคายนาได้กล่าวพระบาลีนี้ว่า “อถ โข (ป) สังคายิสสามะ” ในกาลนั้น ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพระเถระว่า “อาวุโส พระผู้มีพระภาคได้ทรงสรรเสริญการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรม มาเถิดอาวุโส เราทั้งหลายจงซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมตลอดเดือนแรก และในเดือนกลาง เราจะประชุมกันแล้วสังคายนาพระธรรมและพระวินัย”

---

තෙ දුතියදිවසෙ ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ අට්ඨංසු. අජාතසත්තු රාජා ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, ආගතත්ථා’’ති අත්තනා කත්තබ්බකිච්චං පටිපුච්ඡි. ථෙරා අට්ඨාරස මහාවිහාරපටිසඞ්ඛරණත්ථාය හත්ථකම්මං පටිවෙදෙසුං. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා හත්ථකම්මකාරකෙ මනුස්සෙ අදාසි. ථෙරා පඨමං මාසං සබ්බවිහාරෙ පටිසඞ්ඛරාපෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘නිට්ඨිතං, මහාරාජ, විහාරපටිසඞ්ඛරණං. ඉදානි ධම්මවිනයසඞ්ගහං කරොමා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ, විස්සත්ථා කරොථ. මය්හං ආණාචක්කං, තුම්හාකං ධම්මචක්කං හොතු. ආණාපෙථ, භන්තෙ, කිං කරොමී’’ති? ‘‘සඞ්ගහං කරොන්තානං භික්ඛූනං සන්නිසජ්ජට්ඨානං, මහාරාජා’’ති. ‘‘කත්ථ කරොමි, භන්තෙ’’ති? ‘‘වෙභාරපබ්බතපස්සෙ සත්තපණ්ණිගුහාද්වාරෙ කාතුං යුත්තං, මහාරාජා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො රාජා අජාතසත්තු විස්සකම්මුනා නිම්මිතසදිසං සුවිභත්තභිත්තිත්ථම්භසොපානං නානාවිධමාලාකම්මලතආකම්මවිචිත්තං අභිභවන්තමිව රාජභවනවිභූතිං අවහසන්තමිව දෙවවිමානසිරිං සිරියා නිකෙතමිව එකනිපාතතිත්ථමිව ච දෙවමනුස්සනයනවිහඞ්ගානං ලොකරාමණෙය්‍යකමිව සම්පිණ්ඩිතං දට්ඨබ්බසාරමණ්ඩං මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා විවිධකුසුමදාම-ඔලම්බක-විනිග්ගලන්තචාරුවිතානං රතනවිචිත්තමණිකොට්ටිමතලමිව ච නං නානාපුප්ඵූපහාරවිචිත්තසුපරිනිට්ඨිතභූමිකම්මං බ්‍රහ්මවිමානසදිසං අලඞ්කරිත්වා තස්මිං මහාමණ්ඩපෙ පඤ්චසතානං භික්ඛූනං අනග්ඝානි පඤ්ච කප්පියපච්චත්ථරණසතානි පඤ්ඤාපෙත්වා දක්ඛිණභාගං නිස්සාය උත්තරාභිමුඛං ථෙරාසනං මණ්ඩපමජ්ඣෙ පුරත්ථාභිමුඛං බුද්ධස්ස භගවතො ආසනාරහං ධම්මාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා දන්තඛචිතං බීජනිඤ්චෙත්ථ ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචාපෙසි – ‘‘නිට්ඨිතං, භන්තෙ, මම කිච්ච’’න්ති.

ในวันที่สองหลังจากปรึกษาหารือ พระเถระเหล่านั้นได้ไปยืนอยู่ที่ประตูพระราชวัง พระเจ้าอชาตศัตรูเสด็จมาทรงไหว้แล้วตรัสถามถึงกิจที่พระองค์ควรทำว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ท่านทั้งหลายมาด้วยกิจอันใด?" พระเถระทั้งหลายได้แจ้งถึงกิจการงานช่างเพื่อบูรณะพระวิหารใหญ่สิบแปดแห่ง พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย" แล้วพระราชทานช่างฝีมือให้ พระเถระทั้งหลายให้บูรณะพระวิหารทั้งหมดเสร็จสิ้นภายในเดือนแรก แล้วจึงกราบทูลพระราชาว่า "มหาบพิตร การบูรณะพระวิหารเสร็จสิ้นแล้ว บัดนี้พวกข้าพระองค์จะกระทำสังคายนาพระธรรมวินัย" พระราชาตรัสว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงกระทำด้วยความวางใจ ขออาณาจักรจงเป็นของข้าพเจ้า และขอธรรมจักรจงเป็นของท่านทั้งหลายเถิด ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงบัญชาเถิดว่าข้าพเจ้าจะทำอะไร?" พระเถระทั้งหลายกราบทูลว่า "มหาบพิตร สถานที่สำหรับนั่งประชุมสำหรับพระภิกษุผู้กระทำสังคายนา" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าจะสร้างที่ไหน?" พระเถระทั้งหลายกราบทูลว่า "มหาบพิตร ควรสร้างที่ประตูถ้ำสัตตบรรณข้างภูเขาเวภาระ" "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย" พระเจ้าอชาตศัตรูจึงโปรดให้สร้างมณฑปที่ประหนึ่งวิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิต มีผนัง เสา และบันไดที่แบ่งสัดส่วนอย่างดี มีลวดลายดอกไม้และเถาวัลย์นานาชนิด ประหนึ่งครอบงำความสง่างามแห่งพระราชวัง ประหนึ่งเย้ยหยันความสง่างามแห่งวิมานเทพ ประหนึ่งเป็นที่พำนักแห่งสิริ ประหนึ่งเป็นท่าที่นกคือดวงตาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายมาประชุมกัน และประหนึ่งเป็นที่รวมแห่งความรื่นรมย์ในโลก มีความงดงามอันน่าทัศนา ทรงประดับประดาประหนึ่งวิมานพรหม มีเพดานอันงดงามที่ห้อยระย้าด้วยพวงดอกไม้นานาชนิด และมีพื้นดินที่ตกแต่งอย่างดีด้วยดอกไม้นานาชนิดประหนึ่งพื้นปูด้วยรัตนชาติอันวิจิตร แล้วในมณฑปใหญ่นั้น ทรงจัดปูเครื่องปูลาดที่ควรแก่สมณบริโภคอันหาค่ามิได้ห้าร้อยผืน และทรงจัดอาสนะสำหรับพระเถระหันหน้าไปทางทิศเหนือพิงด้านทิศใต้ และทรงจัดธรรมาสน์อันควรแก่การประทับของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าหันหน้าไปทางทิศตะวันออกกลางมณฑป ทรงวางพัดวาลวิชนีประดับงาไว้ที่นั่น แล้วทรงให้กราบทูลพระภิกษุสงฆ์ว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย กิจของข้าพเจ้าเสร็จสิ้นแล้ว"

---

තස්මිං ඛො පන සමයෙ එකච්චෙ භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං සන්ධාය එවමාහංසු – ‘‘ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ එකො භික්ඛු විස්සගන්ධං වායන්තො විචරතී’’ති. ථෙරො තං සුත්වා ‘‘ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ අඤ්ඤො විස්සගන්ධං වායන්තො [Pg.10] විචරණකභික්ඛු නාම නත්ථි, අද්ධා එතෙ මං සන්ධාය වදන්තී’’ති සංවෙගං ආපජ්ජි. එකච්චෙ භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං ආහංසු – ‘‘ස්වෙ, ආවුසො, සන්නිපාතො ත්වඤ්ච සෙක්ඛො සකරණීයො, තෙන තෙ න යුත්තං සන්නිපාතං ගන්තුං, අප්පමත්තො හොහී’’ති.

ในกาลนั้น พระภิกษุบางรูปได้กล่าวถึงพระอานนท์เถระว่า "ในหมู่ภิกษุสงฆ์นี้ มีภิกษุรูปหนึ่งเดินไปมาส่งกลิ่นคาว" พระเถระได้ยินดังนั้นจึงคิดว่า "ในหมู่ภิกษุสงฆ์นี้ ไม่มีภิกษุรูปอื่นที่เดินไปมาส่งกลิ่นคาวเลย แน่นอนว่าภิกษุเหล่านี้กล่าวถึงเรา" แล้วท่านก็เกิดความสังเวช พระภิกษุบางรูปได้กล่าวกับพระอานนท์เถระว่า "อาวุโส พรุ่งนี้มีการประชุมสงฆ์ ท่านยังเป็นเสกขะและยังมีกิจที่ต้องทำ ดังนั้นจึงไม่สมควรที่ท่านจะไปประชุมสงฆ์ ขอท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด"

---

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘ස්වෙ සන්නිපාතො, න ඛො පන මෙතං පතිරූපං ය්වාහං සෙක්ඛො සමානො සන්නිපාතං ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති බහුදෙව රත්තිං කායගතායසතියා වීතිනාමෙත්වා රත්තියා පච්චූසසමයං චඞ්කමා ඔරොහිත්වා විහාරං පවිසිත්වා ‘‘නිපජ්ජිස්සාමී’’ති කායං ආවජ්ජෙසි. ද්වෙ පාදා භූමිතො මුත්තා, අප්පත්තඤ්ච සීසං බිම්බොහනං, එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි. අයඤ්හි ආයස්මා චඞ්කමෙන බහි වීතිනාමෙත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො චින්තෙසි – ‘‘නනු මං භගවා එතදවොච – ‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ; ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’ති (දී. නි. 2.207). බුද්ධානඤ්ච කථාදොසො නාම නත්ථි. මම අච්චාරද්ධං වීරියං තෙන මෙ චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තති. හන්දාහං වීරියසමථං යොජෙමී’’ති චඞ්කමා ඔරොහිත්වා පාදධොවනට්ඨානෙ ඨත්වා පාදෙ ධොවිත්වා විහාරං පවිසිත්වා මඤ්චකෙ නිසීදිත්වා ‘‘ථොකං විස්සමිස්සාමී’’ති කායං මඤ්චකෙ උපනාමෙසි. ද්වෙ පාදා භූමිතො මුත්තා, සීසඤ්ච බිම්බොහනං අසම්පත්තං. එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්තං, චතුඉරියාපථවිරහිතං ථෙරස්ස අරහත්තං අහොසි. තෙන ඉමස්මිං සාසනෙ අනිපන්නො අනිසින්නො අට්ඨිතො අචඞ්කමන්තො ‘‘කො භික්ඛු අරහත්තං පත්තො’’ති වුත්තෙ ‘‘ආනන්දත්ථෙරො’’ති වත්තුං වට්ටති.

ในกาลนั้น พระอานนท์เถระคิดว่า "พรุ่งนี้มีการประชุมสงฆ์ ไม่สมควรเลยที่เราซึ่งยังเป็นเสกขะจะไปประชุมสงฆ์" ท่านจึงใช้เวลาส่วนใหญ่ของคืนนั้นด้วยกายคตาสติ (สติที่กำหนดพิจารณากาย) พอรุ่งเช้า ท่านลงจากที่จงกรม เข้าไปในวิหาร คิดว่า "เราจะนอนพักสักหน่อย" แล้วก็เอนกายลง เท้าทั้งสองข้างลอยพ้นจากพื้น ศีรษะยังไม่ถึงหมอน ในระหว่างนั้น จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวงโดยไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน พระอานนท์เถระนี้ เมื่อใช้เวลาไปกับการจงกรมภายนอกวิหารแล้วไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษได้ จึงคิดว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสกับเราหรือว่า 'อานนท์ เธอเป็นผู้ทำบุญมาแล้ว จงประกอบความเพียรเถิด เธอจักเป็นผู้ไม่มีอาสวะโดยเร็วพลัน' (ที.มหา. 10.207) และคำตรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มีความผิดพลาดเลย ความเพียรของเราตึงเกินไป จิตของเราจึงฟุ้งซ่าน เพราะฉะนั้น เราจะปรับความเพียรให้สมดุลเสียก่อน" ท่านจึงลงจากที่จงกรม ยืนที่ที่ล้างเท้า ล้างเท้าแล้วเข้าไปในวิหาร นั่งบนเตียงเล็กๆ คิดว่า "เราจะพักผ่อนสักหน่อย" แล้วก็เอนกายลงบนเตียง เท้าทั้งสองข้างลอยพ้นจากพื้น ศีรษะยังไม่ถึงหมอน ในระหว่างนั้น จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวงโดยไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน พระอรหัตตผลของพระเถระได้เกิดขึ้นโดยพ้นจากอิริยาบถทั้งสี่ ด้วยเหตุนี้ เมื่อมีผู้ถามว่า "ในพระศาสนานี้ ภิกษุรูปใดบรรลุอรหัตตผลโดยไม่นอน ไม่นั่ง ไม่ยืน ไม่เดิน?" ก็ควรกล่าวว่า "พระอานนท์เถระ"

---

අථ ඛො ථෙරා භික්ඛූ දුතියදිවසෙ කතභත්තකිච්චා පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා ධම්මසභායං සන්නිපතිතා. ආනන්දත්ථෙරො පන අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ඤාපෙතුකාමො භික්ඛූහි සද්ධිං න ගතො. භික්ඛූ යථාවුඩ්ඪං අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදන්තා ආනන්දත්ථෙරස්ස ආසනං ඨපෙත්වා නිසින්නා. තත්ථ කෙහිචි ‘‘එතමාසනං කස්සා’’ති වුත්තෙ ‘‘ආනන්දත්ථෙරස්සා’’ති. ‘‘ආනන්දො පන කුහිං ගතො’’ති? තස්මිං සමයෙ ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි මය්හං ගමනකාලො’’ති. තතො අත්තනො ආනුභාවං දස්සෙන්තො පථවියං නිමුජ්ජිත්වා අත්තනො ආසනෙයෙව අත්තානං දස්සෙසි. ආකාසෙනාගන්ත්වා නිසීදීතිපි එකෙ.

ในกาลนั้น พระภิกษุเถระทั้งหลายในวันที่สอง หลังจากเสร็จภัตกิจแล้ว เก็บบาตรและจีวรเรียบร้อย ก็ประชุมกันในธรรมสภา แต่พระอานนท์เถระนั้นประสงค์จะให้ทราบถึงการบรรลุอรหัตตผลของตน จึงไม่ได้ไปพร้อมกับพระภิกษุทั้งหลาย พระภิกษุทั้งหลายนั่งลงตามลำดับพรรษาในอาสนะของตนๆ โดยเว้นที่นั่งของพระอานนท์เถระไว้ เมื่อมีภิกษุบางรูปถามว่า "อาสนะนี้ของใคร?" ก็ตอบว่า "ของพระอานนท์เถระ" "แล้วพระอานนท์ไปไหนเล่า?" ในเวลานั้น พระเถระคิดว่า "บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะไปแล้ว" ท่านจึงแสดงอานุภาพของตน โดยดำดินลงไปแล้วปรากฏกายขึ้นที่อาสนะของท่านเอง บางอาจารย์ก็กล่าวว่า ท่านมาทางอากาศแล้วนั่งลง

---

එවං [Pg.11] නිසින්නෙ තස්මිං ආයස්මන්තෙ මහාකස්සපත්ථෙරො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො, කිං පඨමං සඞ්ගායාම, ධම්මං වා විනයං වා’’ති? භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘භන්තෙ මහාකස්සප, විනයො නාම බුද්ධසාසනස්ස ආයු, විනයෙ ඨිතෙ සාසනං ඨිතං හොති; තස්මා පඨමං විනයං සඞ්ගායාමා’’ති,. ‘‘කං ධුරං කත්වා’’ති? ‘‘ආයස්මන්තං උපාලි’’න්ති. ‘‘කිං ආනන්දො නප්පහොතී’’ති? ‘‘නො නප්පහොති; අපි ච ඛො පන සම්මාසම්බුද්ධො ධරමානොයෙව විනයපරියත්තිං නිස්සාය ආයස්මන්තං උපාලිං එතදග්ගෙ ඨපෙසි – ‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’ති (අ. නි. 1.219, 228). තස්මා උපාලිත්ථෙරං පුච්ඡිත්වා විනයං සඞ්ගායාමා’’ති. තතො ථෙරො විනයං පුච්ඡනත්ථාය අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නි. උපාලිත්ථෙරොපි විස්සජ්ජනත්ථාය සම්මන්නි. තත්‍රායං පාළි –

เมื่อพระอานนท์ผู้มีอายุนั้นนั่งลงแล้ว พระมหากัสสปเถระได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาถามว่า “อาวุโส เราทั้งหลายจะสังคายนาอะไรก่อน พระธรรมหรือพระวินัย?” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ข้าแต่พระมหากัสสปผู้เจริญ พระวินัยชื่อว่าเป็นอายุของพระพุทธศาสนา เมื่อพระวินัยตั้งอยู่ พระศาสนาก็ตั้งอยู่ได้ เพราะฉะนั้น ขอพวกเราจงสังคายนาพระวินัยก่อนเถิด” พระเถระถามว่า “จะถือเอาใครเป็นประธาน?” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “พระอุบาลีเถระ” พระเถระถามว่า “พระอานนท์ไม่สามารถหรือ?” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ไม่ใช่ไม่สามารถ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ได้ทรงตั้งพระอุบาลีเถระไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะโดยอาศัยความเชี่ยวชาญในพระวินัยว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้ทรงพระวินัย พระอุบาลีนี้เป็นผู้เลิศ’ เพราะฉะนั้น ขอพวกเราจงสังคายนาพระวินัยโดยสอบถามพระอุบาลีเถระเถิด” จากนั้น พระเถระได้สมมติตนเองเพื่อสอบถามพระวินัย พระอุบาลีเถระก็ได้สมมติตนเองเพื่อตอบปัญหา พระบาลีในเรื่องนั้นมีดังนี้

---

‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

ครั้งนั้น พระมหากัสสปเถระได้แจ้งแก่สงฆ์ว่า

---

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං උපාලිං විනයං පුච්ඡෙය්‍ය’න්ති.

“อาวุโส ขอสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า หากเป็นเวลาอันควรแก่สงฆ์ ข้าพเจ้าจะสอบถามพระวินัยจากพระอุบาลี”

---

‘‘ආයස්මාපි උපාලි සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

พระอุบาลีเถระก็ได้แจ้งแก่สงฆ์ว่า

---

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආයස්මතා මහාකස්සපෙන විනයං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า หากเป็นเวลาอันควรแก่สงฆ์ ข้าพเจ้าถูกพระมหากัสสปเถระสอบถามพระวินัยแล้ว จะตอบปัญหา”

---

එවං අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නිත්වා ආයස්මා උපාලි උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා ධම්මාසනෙ නිසීදි, දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා. තතො ආයස්මා මහාකස්සපො ථෙරාසනෙ නිසීදිත්වා ආයස්මන්තං උපාලිං විනයං පුච්ඡි – ‘‘පඨමං, ආවුසො උපාලි, පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්ති? ‘‘වෙසාලියං, භන්තෙ’’ති. ‘‘කං ආරබ්භා’’ති? ‘‘සුදින්නං කලන්දපුත්තං ආරබ්භා’’ති. ‘‘කිස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති? ‘‘මෙථුනධම්මෙ’’ති.

เมื่อพระอุบาลีเถระได้สมมติตนเองเช่นนั้นแล้ว ก็ลุกขึ้นจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้พระเถระทั้งหลายแล้วถือพัดงาช้างนั่งลงบนธรรมาสน์ จากนั้น พระมหากัสสปเถระนั่งลงบนอาสนะของพระเถระแล้วสอบถามพระวินัยจากพระอุบาลีเถระว่า “อาวุโสอุบาลี ปาราชิกข้อที่หนึ่งทรงบัญญัติไว้ที่ไหน?” พระอุบาลีเถระตอบว่า “ที่เมืองเวสาลี ท่านผู้เจริญ” “ปรารภใคร?” “ปรารภสุทินน์บุตรของกาลันทเศรษฐี” “เพราะเรื่องอะไร?” “เพราะเสพเมถุนธรรม”

---

අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං උපාලිං පඨමස්ස පාරාජිකස්ස වත්ථුම්පි පුච්ඡි, නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි, පඤ්ඤත්තිම්පි පුච්ඡි, අනුපඤ්ඤත්තිම්පි පුච්ඡි, ආපත්තිම්පි පුච්ඡි, අනාපත්තිම්පි පුච්ඡි; යථා ච පඨමස්ස තථා දුතියස්ස තථා තතියස්ස තථා චතුත්ථස්ස පාරාජිකස්ස වත්ථුම්පි පුච්ඡි…පෙ… අනාපත්තිම්පි පුච්ඡි. පුට්ඨො පුට්ඨො උපාලිත්ථෙරො විස්සජ්ජෙසි. තතො [Pg.12] ඉමානි චත්තාරි පාරාජිකානි ‘‘පාරාජිකකණ්ඩං නාම ඉද’’න්ති සඞ්ගහං ආරොපෙත්වා ඨපෙසුං. තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසානි ‘‘තෙරසක’’න්ති ඨපෙසුං. ද්වෙ සික්ඛාපදානි ‘‘අනියතානී’’ති ඨපෙසුං. තිංස සික්ඛාපදානි ‘‘නිස්සග්ගියපාචිත්තියානී’’ති ඨපෙසුං. ද්වෙනවුති සික්ඛාපදානි ‘‘පාචිත්තියානී’’ති ඨපෙසුං. චත්තාරි සික්ඛාපදානි ‘‘පාටිදෙසනීයානී’’ති ඨපෙසුං. පඤ්චසත්තති සික්ඛාපදානි ‘‘සෙඛියානී’’ති ඨපෙසුං. සත්ත ධම්මෙ ‘‘අධිකරණසමථා’’ති ඨපෙසුං.

ครั้งนั้น พระมหากัสสปเถระได้สอบถามพระอุบาลีเถระถึงเรื่องวัตถุ มูลเหตุ บุคคล บัญญัติ อนุบัญญัติ อาบัติ และอนาบัติของปาราชิกข้อที่หนึ่ง และได้สอบถามเรื่องวัตถุ…เป…อนาบัติของปาราชิกข้อที่สอง ข้อที่สาม และข้อที่สี่เช่นเดียวกัน พระอุบาลีเถระถูกถามแล้วก็ตอบปัญหา เมื่อการถามตอบเสร็จสิ้นลงแล้ว ภิกษุทั้งหลายได้รวบรวมปาราชิก ๔ ข้อนี้ไว้ในสังคายนาโดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาราชิกกัณฑ์” ได้รวบรวมสังฆาทิเสส ๑๓ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าเตรรสกะ” ได้รวบรวมอนิยต ๒ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าอนิยต” ได้รวบรวมนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่านิสสัคคิยปาจิตตีย์” ได้รวบรวมปาจิตตีย์ ๙๒ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาจิตตีย์” ได้รวบรวมปาฏิเทสนียะ ๔ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาฏิเทสนียะ” ได้รวบรวมเสขิยะ ๗๕ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าเสขิยะ” ได้รวบรวมอธิกรณสมถะ ๗ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าอธิกรณสมถะ”

---

එවං මහාවිභඞ්ගං සඞ්ගහං ආරොපෙත්වා භික්ඛුනීවිභඞ්ගෙ අට්ඨ සික්ඛාපදානි ‘‘පාරාජිකකණ්ඩං නාම ඉද’’න්ති ඨපෙසුං. සත්තරස සික්ඛාපදානි ‘‘සත්තරසක’’න්ති ඨපෙසුං. තිංස සික්ඛාපදානි ‘‘නිස්සග්ගියපාචිත්තියානී’’ති ඨපෙසුං. ඡසට්ඨිසතසික්ඛාපදානි ‘‘පාචිත්තියානී’’ති ඨපෙසුං. අට්ඨ සික්ඛාපදානි ‘‘පාටිදෙසනීයානී’’ති ඨපෙසුං. පඤ්චසත්තති සික්ඛාපදානි ‘‘සෙඛියානී’’ති ඨපෙසුං. සත්ත ධම්මෙ ‘‘අධිකරණසමථා’’ති ඨපෙසුං. එවං භික්ඛුනීවිභඞ්ගං සඞ්ගහං ආරොපෙත්වා එතෙනෙව උපායෙන ඛන්ධකපරිවාරෙපි ආරොපෙසුං. එවමෙතං සඋභතොවිභඞ්ගඛන්ධකපරිවාරං විනයපිටකං සඞ්ගහමාරූළ්හං සබ්බං මහාකස්සපත්ථෙරො පුච්ඡි, උපාලිත්ථෙරො විස්සජ්ජෙසි. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනපරියොසානෙ පඤ්ච අරහන්තසතානි සඞ්ගහං ආරොපිතනයෙනෙව ගණසජ්ඣායමකංසු. විනයසඞ්ගහාවසානෙ උපාලිත්ථෙරො දන්තඛචිතං බීජනිං නික්ඛිපිත්වා ධම්මාසනා ඔරොහිත්වා වුඩ්ඪෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදි.

เมื่อรวบรวมมหาวิภังค์เข้าสู่สังคายนาแล้ว ในภิกขุนีวิภังค์ ได้รวบรวมสิกขาบท ๘ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาราชิกกัณฑ์” ได้รวบรวมสิกขาบท ๑๗ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าสัตตรสกะ” ได้รวบรวมสิกขาบท ๓๐ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่านิสสัคคิยปาจิตตีย์” ได้รวบรวมสิกขาบท ๑๖๖ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาจิตตีย์” ได้รวบรวมสิกขาบท ๘ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาฏิเทสนียะ” ได้รวบรวมสิกขาบท ๗๕ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าเสขิยะ” ได้รวบรวมธรรม ๗ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าอธิกรณสมถะ” เมื่อรวบรวมภิกขุนีวิภังค์เข้าสู่สังคายนาแล้ว ด้วยวิธีนี้เอง ก็ได้รวบรวมขันธกะและปริวารเข้าสู่สังคายนาด้วย พระมหากัสสปเถระได้สอบถามพระวินัยปิฎกทั้งหมดนี้ ซึ่งประกอบด้วยอุภโตวิภังค์ ขันธกะ และปริวาร ที่ได้รวบรวมเข้าสู่สังคายนาแล้ว พระอุบาลีเถระก็ได้ตอบปัญหา เมื่อการถามตอบเสร็จสิ้นลงแล้ว พระอรหันต์ ๕๐๐ รูปก็ได้ร่วมกันสวดสาธยายตามวิธีที่ได้รวบรวมไว้ เมื่อการสังคายนาพระวินัยเสร็จสิ้นลง พระอุบาลีเถระได้วางพัดงาช้างลง ลุกจากธรรมาสน์ ไหว้พระเถระผู้ใหญ่ทั้งหลายแล้วนั่งลงบนอาสนะของตน

---

විනයං සඞ්ගායිත්වා ධම්මං සඞ්ගායිතුකාමො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ පුච්ඡි – ‘‘ධම්මං සඞ්ගායන්තෙහි කං පුග්ගලං ධුරං කත්වා ධම්මො සඞ්ගායිතබ්බො’’ති? භික්ඛූ ‘‘ආනන්දත්ථෙරං ධුරං කත්වා’’ති ආහංසු.

เมื่อสังคายนาพระวินัยเสร็จแล้ว พระมหากัสสปเถระผู้ประสงค์จะสังคายนาพระธรรม ได้สอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “เมื่อเราทั้งหลายสังคายนาพระธรรม จะถือเอาบุคคลใดเป็นประธานในการสังคายนาพระธรรม?” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “จะถือเอาพระอานนท์เถระเป็นประธาน”

---

අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

ครั้งนั้น พระมหากัสสปเถระได้แจ้งแก่สงฆ์ว่า

---

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආනන්දං ධම්මං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

“อาวุโส ขอสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า หากเป็นเวลาอันควรแก่สงฆ์ ข้าพเจ้าจะสอบถามพระธรรมจากพระอานนท์”

---

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

ครั้งนั้น พระอานนท์เถระได้แจ้งแก่สงฆ์ว่า

---

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආයස්මතා මහාකස්සපෙන ධම්මං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า หากเป็นเวลาอันควรแก่สงฆ์ ข้าพเจ้าถูกพระมหากัสสปเถระสอบถามพระธรรมแล้ว จะตอบปัญหา”

---

අථ [Pg.13] ඛො ආයස්මා ආනන්දො උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා ධම්මාසනෙ නිසීදි දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා. අථ මහාකස්සපත්ථෙරො ආනන්දත්ථෙරං ධම්මං පුච්ඡි – ‘‘බ්‍රහ්මජාලං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති? ‘‘අන්තරා ච, භන්තෙ, රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං රාජාගාරකෙ අම්බලට්ඨිකාය’’න්ති. ‘‘කං ආරබ්භා’’ති? ‘‘සුප්පියඤ්ච පරිබ්බාජකං, බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච මාණව’’න්ති. ‘‘කිස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති? ‘‘වණ්ණාවණ්ණෙ’’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං බ්‍රහ්මජාලස්ස නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි, වත්ථුම්පි පුච්ඡි. ‘‘සාමඤ්ඤඵලං පනාවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති? ‘රාජගහෙ, භන්තෙ, ජීවකම්බවනෙ’’ති. ‘‘කෙන සද්ධි’’න්ති? ‘‘අජාතසත්තුනා වෙදෙහිපුත්තෙන සද්ධි’’න්ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං සාමඤ්ඤඵලස්ස නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි. එතෙනෙව උපායෙන පඤ්ච නිකායෙ පුච්ඡි.

ในกาลนั้น ท่านพระอานนท์ลุกขึ้นจากอาสนะ ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้พระเถระทั้งหลายแล้ว ถือพัดอันประดับด้วยงา นั่งบนธรรมาสน์ ในกาลนั้น พระมหากัสสปเถระได้ถามธรรมกับท่านพระอานนท์เถระว่า "อาวุโสอานนท์ พรหมชาลสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ที่ไหน?" ท่านพระอานนท์ตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ทรงแสดงไว้ในศาลาหลวงในอัมพลัฏฐิกา ในระหว่างเมืองราชคฤห์และเมืองนาลันทา" ถามว่า "ปรารภใคร?" ตอบว่า "ปรารภสุปปิยปริพาชกและพรหมทัตมาณพ" ถามว่า "ปรารภเรื่องอะไร?" ตอบว่า "ปรารภเรื่องการสรรเสริญและการติเตียน" ในกาลนั้น ท่านพระมหากัสสปได้ถามท่านพระอานนท์ถึงมูลเหตุ บุคคล และเรื่องราวของพรหมชาลสูตร ถามอีกว่า "อาวุโสอานนท์ สามัญญผลสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ที่ไหน?" ตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ทรงแสดงไว้ที่ชีวกัมพวัน ในเมืองราชคฤห์" ถามว่า "ทรงแสดงกับใคร?" ตอบว่า "ทรงแสดงกับพระเจ้าอชาตศัตรู พระโอรสของพระนางเวเทหี" ในกาลนั้น ท่านพระมหากัสสปได้ถามท่านพระอานนท์ถึงมูลเหตุและบุคคลของสามัญญผลสูตร ด้วยอุบายนี้เอง ท่านได้ถามถึงนิกายทั้งห้า

---

පඤ්චනිකායා නාම – දීඝනිකායො, මජ්ඣිමනිකායො, සංයුත්තනිකායො, අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකනිකායොති. තත්ථ ඛුද්දකනිකායො නාම – චත්තාරො නිකායෙ ඨපෙත්වා, අවසෙසං බුද්ධවචනං. තත්ථ විනයො ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන විස්සජ්ජිතො, සෙසඛුද්දකනිකායො චත්තාරො ච නිකායා ආනන්දත්ථෙරෙන. තදෙතං සබ්බම්පි බුද්ධවචනං රසවසෙන එකවිධං, ධම්මවිනයවසෙන දුවිධං, පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමවසෙන තිවිධං; තථා පිටකවසෙන, නිකායවසෙන පඤ්චවිධං, අඞ්ගවසෙන නවවිධං, ධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සවිධන්ති වෙදිතබ්බං.

นิกายทั้งห้า คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย ในบรรดานิกายเหล่านั้น ขุททกนิกาย คือ พระพุทธพจน์ที่เหลือ เว้นนิกายทั้งสี่ ในบรรดานิกายเหล่านั้น พระวินัย ท่านพระอุบาลีเถระเป็นผู้ตอบ ส่วนขุททกนิกายที่เหลือและนิกายทั้งสี่ ท่านพระอานนท์เถระเป็นผู้ตอบ พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น พึงทราบว่า มีอย่างเดียวโดยรส มีสองอย่างโดยธรรมและวินัย มีสามอย่างโดยปฐม มัชฌิม และปัจฉิมพุทธพจน์; เช่นเดียวกัน มีสามอย่างโดยปิฎก มีห้าอย่างโดยนิกาย มีเก้าอย่างโดยองค์ และมีแปดหมื่นสี่พันอย่างโดยธรรมขันธ์

---

කථං රසවසෙන එකවිධං? යඤ්හි භගවතා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා යාව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සානි දෙවමනුස්සනාගයක්ඛාදයො අනුසාසන්තෙන පච්චවෙක්ඛන්තෙන වා වුත්තං, සබ්බං තං එකරසං විමුත්තිරසමෙව හොති. එවං රසවසෙන එකවිධං.

พระพุทธพจน์มีอย่างเดียวโดยรสได้อย่างไร? ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมแล้ว จนกระทั่งปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในระหว่างนั้น ตลอด ๔๕ พรรษา ที่ทรงพร่ำสอนเทวดา มนุษย์ นาค และยักษ์ เป็นต้น หรือทรงพิจารณาอยู่ พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีรสเดียว คือ รสแห่งวิมุตติเท่านั้น พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีอย่างเดียวโดยรส ด้วยประการฉะนี้

---

කථං ධම්මවිනයවසෙන දුවිධං? සබ්බමෙව චෙතං ධම්මො චෙව විනයො චාති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තත්ථ විනයපිටකං විනයො, අවසෙසං බුද්ධවචනං ධම්මො; තෙනෙවාහ – ‘‘යංනූන මයං, ආවුසො, ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාමා’’ති. ‘‘අහං [Pg.14] උපාලිං විනයං පුච්ඡෙය්‍යං, ආනන්දං ධම්මං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති ච එවං ධම්මවිනයවසෙන දුවිධං.

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสองอย่างโดยธรรมและวินัยได้อย่างไร? พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้ ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมและวินัย ในธรรมและวินัยสองอย่างนั้น พระวินัยปิฎกเป็นวินัย พระพุทธพจน์ที่เหลือเป็นธรรม ด้วยเหตุนั้นเอง จึงตรัสว่า "อาวุโส เราทั้งหลายพึงสังคายนาธรรมและวินัยเถิด" และ "เราพึงถามวินัยกับพระอุบาลี พึงถามธรรมกับพระอานนท์" พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสองอย่างโดยธรรมและวินัย ด้วยประการฉะนี้

---

කථං පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමවසෙන තිවිධං? සබ්බමෙව හිදං පඨමබුද්ධවචනං, මජ්ඣිමබුද්ධවචනං, පච්ඡිමබුද්ධවචනන්ති තිප්පභෙදං හොති. තත්ථ –

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสามอย่างโดยปฐม มัชฌิม และปัจฉิมพุทธพจน์ได้อย่างไร? พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้ มีสามประเภท คือ ปฐมพุทธพจน์ มัชฌิมพุทธพจน์ และปัจฉิมพุทธพจน์ ในบรรดาพุทธพจน์สามอย่างนั้น

---

‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං;

ගහකාරං ගවෙසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං.

"เมื่อเราแสวงหาช่างผู้ทำเรือน เมื่อยังไม่ประสบ (ญาณ) จึงได้ท่องเที่ยวไปสู่สงสารมีชาติเป็นอเนก การเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์"

---

‘‘ගහකාරක දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසි;

සබ්බා තෙ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසඞ්ඛතං;

විසඞ්ඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා’’ති. (ධ. ප. 153-154);

"ดูก่อนช่างผู้ทำเรือน เราเห็นเจ้าแล้ว เจ้าจะทำเรือนให้เราไม่ได้อีกต่อไป ซี่กลอนของเจ้าเราหักเสียแล้ว ยอดเรือนเราก็รื้อเสียแล้ว จิตของเราถึงวิสังขารแล้ว เราได้บรรลุความสิ้นไปแห่งตัณหาแล้ว"

---

ඉදං පඨමබුද්ධවචනං.

นี้เป็นปฐมพุทธพจน์

---

කෙචි ‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා’’ති ඛන්ධකෙ උදානගාථං ආහු. එසා පන පාටිපදදිවසෙ සබ්බඤ්ඤුභාවප්පත්තස්ස සොමනස්සමයඤාණෙන පච්චයාකාරං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නා උදානගාථාති වෙදිතබ්බා.

พระเถระผู้เป็นขันธกภาณกะบางพวกกล่าวว่า คาถาอุทานที่ขึ้นต้นว่า 'ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา' ในมหาขันธกะ เป็นปฐมพุทธพจน์ แต่พึงทราบว่า คาถาอุทานนี้เกิดขึ้นในวันแรม ๑ ค่ำ เดือนวิสาขะ ขณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญู ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาทด้วยโสมนัสสญาณ

---

යං පන පරිනිබ්බානකාලෙ අභාසි – ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි වො, වයධම්මා සඞ්ඛාරා, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති (දී. නි. 2.218) ඉදං පච්ඡිමබුද්ධවචනං.

อีกประการหนึ่ง พระพุทธพจน์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสในเวลาใกล้จะปรินิพพานว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนพวกเธอว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา พวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด" นี้เป็นปัจฉิมพุทธพจน์

---

උභින්නමන්තරෙ යං වුත්තං එතං මජ්ඣිමබුද්ධවචනන්ති. එවං පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමවසෙන තිවිධං.

พระพุทธพจน์ใดที่ตรัสไว้ในระหว่างปฐมพุทธพจน์และปัจฉิมพุทธพจน์ทั้งสองนั้น พุทธพจน์นั้นเป็นมัชฌิมพุทธพจน์ พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสามอย่างโดยปฐม มัชฌิม และปัจฉิมพุทธพจน์ ด้วยประการฉะนี้

---

කථං පිටකවසෙන තිවිධං? සබ්බම්පි හෙතං විනයපිටකං සුත්තන්තපිටකං අභිධම්මපිටකන්ති තිප්පභෙදමෙව හොති. තත්ථ පඨමසඞ්ගීතියං සඞ්ගීතඤ්ච අසඞ්ගීතඤ්ච සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා උභයානි පාතිමොක්ඛානි, ද්වෙ විභඞ්ගානි, ද්වාවීසති ඛන්ධකානි, සොළසපරිවාරාති ඉදං විනයපිටකං නාම.

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสามอย่างโดยปิฎกได้อย่างไร? พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้ มีสามประเภท คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก และอภิธรรมปิฎก ในบรรดาปิฎกสามอย่างนั้น ในการสังคายนาครั้งที่ ๑ ได้รวบรวมพระพุทธพจน์ทั้งหมด ทั้งที่สังคายนาแล้วและยังไม่ได้สังคายนา ปาติโมกข์ทั้งสอง วิภังค์ทั้งสอง ขันธกะ ๒๒ และปริวาร ๑๖ นี้เรียกว่า วินัยปิฎก

---

බ්‍රහ්මජාලාදි චතුත්තිංසසුත්තසඞ්ගහො දීඝනිකායො, මූලපරියායසුත්තාදි දියඩ්ඪසතද්වෙසුත්තසඞ්ගහො මජ්ඣිමනිකායො, ඔඝතරණසුත්තාදි සත්තසුත්තසහස්ස සත්තසත ද්වාසට්ඨිසුත්තසඞ්ගහො සංයුත්තනිකායො, චිත්තපරියාදානසුත්තාදි නවසුත්තසහස්ස පඤ්චසත සත්තපඤ්ඤාසසුත්තසඞ්ගහො අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකපාඨ-ධම්මපද-උදාන-ඉතිවුත්තක-සුත්තනිපාත-විමානවත්ථු-පෙතවත්ථු-ථෙරගාථා-ථෙරීගාථා-ජාතකනිද්දෙස-පටිසම්භිදා-අපදාන-බුද්ධවංස-චරියාපිටකවසෙන [Pg.15] පන්නරසප්පභෙදො ඛුද්දකනිකායොති ඉදං සුත්තන්තපිටකං නාම.

ทีฆนิกาย ซึ่งรวบรวม ๓๔ สูตร มีพรหมชาลสูตรเป็นต้น, มัชฌิมนิกาย ซึ่งรวบรวม ๑๕๒ สูตร มีมูลปริยายสูตรเป็นต้น, สังยุตตนิกาย ซึ่งรวบรวม ๗,๗๖๒ สูตร มีโอฆตรณสูตรเป็นต้น, อังคุตตรนิกาย ซึ่งรวบรวม ๙,๕๕๗ สูตร มีจิตตปริยาทานสูตรเป็นต้น, ขุททกนิกาย ซึ่งมี ๑๕ ประเภท คือ ขุททกปาฐะ, ธัมมบท, อุทาน, อิติวุตตกะ, สุตตนิบาต, วิมานวัตถุ, เปตวัตถุ, เถรคาถา, เถรีคาถา, ชาดก, นิทเทส, ปฏิสัมภิทามรรค, อปทาน, พุทธวงศ์, จริยาปิฎก นี้เรียกว่า สุตตันตปิฎก

---

ධම්මසඞ්ගහො, විභඞ්ගො, ධාතුකථා, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, කථාවත්ථු, යමකං, පට්ඨානන්ති ඉදං අභිධම්මපිටකං නාම. තත්ථ –

ธัมมสังคณี, วิภังค์, ธาตุกถา, ปุคคลบัญญัติ, กถาวัตถุ, ยมก, ปัฏฐาน นี้เรียกว่า อภิธรรมปิฎก ในบรรดาปิฎกสามอย่างนั้น

---

විවිධවිසෙසනයත්තා, විනයනතො චෙව කායවාචානං;

විනයත්ථවිදූහි අයං, විනයො විනයොති අක්ඛාතො.

เพราะวินัยปิฎกนี้มีนัยต่างๆ และมีนัยอันพิเศษ และเพราะเป็นเครื่องแนะนำกายและวาจา นักปราชญ์ผู้รู้เนื้อความแห่งวินัย จึงขนานนามว่า วินัย

---

විවිධා හි එත්ථ පඤ්චවිධ පාතිමොක්ඛුද්දෙස පාරාජිකාදි සත්තආපත්තික්ඛන්ධමාතිකා විභඞ්ගාදිප්පභෙදා නයා, විසෙසභූතා ච දළ්හීකම්මසිථිලකරණප්පයොජනා අනුපඤ්ඤත්තිනයා, කායිකවාචසිකඅජ්ඣාචාරනිසෙධනතො චෙස කායං වාචඤ්ච විනෙති, තස්මා විවිධනයත්තා විසෙසනයත්තා කායවාචානඤ්ච විනයනතො ‘‘විනයො’’ති අක්ඛාතො. තෙනෙතමෙතස්ස වචනත්ථකොසල්ලත්ථං වුත්තං –

เพราะในพระวินัยปิฎกนี้ มีนัยต่าง ๆ กันมากมาย คือ ปาติโมกขุทเทส ๕ อย่าง, กองอาบัติ ๗ อย่าง มีปาราชิกเป็นต้น, มาติกา, วิภังค์ เป็นต้น และมีอนุปบัญญัตินัยอันเป็นพิเศษ มีประโยชน์ในการทำให้มั่นคงและผ่อนคลาย (ซึ่งสิกขาบทเดิม) อีกทั้งพระวินัยนี้ยังห้ามการล่วงละเมิดทางกายและวาจา จึงแนะนำฝึกฝนกายและวาจาได้ ด้วยเหตุที่มีนัยต่าง ๆ กันมากมาย มีนัยอันเป็นพิเศษ และแนะนำฝึกฝนกายและวาจาได้ พระวินัยนี้จึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'วินัย' กล่าวว่า 'วินัย' ด้วยเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในอรรถาธิบายของศัพท์นี้ จึงได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า

---

‘‘විවිධවිසෙසනයත්තා, විනයනතො චෙව කායවාචානං;

විනයත්ථවිදූහි අයං, විනයො විනයොති අක්ඛාතො’’ති.

เพราะมีนัยต่าง ๆ กันมากมายและเป็นพิเศษ อีกทั้งแนะนำฝึกฝนกายและวาจาได้ บัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'วินัย' จึงกล่าวพระวินัยนี้ว่า 'วินัย'

---

ඉතරං පන –

ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (คือพระสุตตันตปิฎกนั้น) –

---

අත්ථානං සූචනතො, සුවුත්තතො සවනතොථ සූදනතො;

සුත්තාණා සුත්තසභාගතො ච, සුත්තන්ති අක්ඛාතං.

เพราะแสดงประโยชน์ เพราะกล่าวดีแล้ว เพราะยังประโยชน์ให้เกิด เพราะหลั่งไหลประโยชน์ออก เพราะคุ้มครองดี และเพราะมีส่วนคล้ายด้ายร้อยดอกไม้ จึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'สุตตะ' กล่าวว่า 'สุตตะ'

---

තඤ්හි අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ සූචෙති, සුවුත්තා චෙත්ථ අත්ථා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුලොමෙන වුත්තත්තා. සවති චෙතං අත්ථෙ සස්සමිව ඵලං පසවතීති වුත්තං හොති. සූදති චෙතං ධෙනුවිය ඛීරං, පග්ඝරතීති වුත්තං හොති. සුට්ඨු ච නෙ තායති රක්ඛතීති වුත්තං හොති. සුත්තසභාගඤ්චෙතං, යථා හි තච්ඡකානං සුත්තං පමාණං හොති; එවමෙතම්පි විඤ්ඤූනං. යථා ච සුත්තෙන සඞ්ගහිතානි පුප්ඵානි න විකිරියන්ති න විද්ධංසියන්ති; එවමෙතෙන සඞ්ගහිතා අත්ථා. තෙනෙතමෙතස්ස වචනත්ථකොසල්ලත්ථං වුත්තං –

เพราะพระสุตตันตปิฎกนั้นย่อมแสดงประโยชน์ทั้งหลาย มีประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น และอรรถทั้งหลายในพระสุตตันตปิฎกนี้ก็เป็นสิ่งที่กล่าวดีแล้ว เพราะกล่าวไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ และพระสุตตันตปิฎกนี้ย่อมยังประโยชน์ทั้งหลายให้เกิด เหมือนพืชย่อมให้ผล และพระสุตตันตปิฎกนี้ย่อมหลั่งไหลประโยชน์ทั้งหลายออก เหมือนแม่โคย่อมหลั่งน้ำนม และพระสุตตันตปิฎกนี้ย่อมคุ้มครองรักษาประโยชน์ทั้งหลายไว้เป็นอย่างดี และพระสุตตันตปิฎกนี้มีส่วนคล้ายด้ายร้อยดอกไม้ เหมือนด้ายของช่างไม้เป็นเครื่องวัดฉันใด พระสุตตันตปิฎกนี้ก็เป็นเครื่องวัดของบัณฑิตทั้งหลายฉันนั้น และเหมือนดอกไม้ที่ร้อยด้วยด้ายย่อมไม่กระจัดกระจาย ไม่ถูกทำลายฉันใด อรรถทั้งหลายที่รวบรวมไว้ด้วยพระสุตตันตปิฎกนี้ก็ย่อมไม่กระจัดกระจาย ไม่ถูกทำลายด้วยมิจฉาวาทฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในอรรถาธิบายของศัพท์นี้ จึงได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า

---

‘‘අත්ථානං සූචනතො, සුවුත්තතො සවනතොථ සූදනතො;

සුත්තාණා සුත්තසභාගතො ච, සුත්තන්ති අක්ඛාත’’න්ති.

เพราะแสดงประโยชน์ เพราะกล่าวดีแล้ว เพราะยังประโยชน์ให้เกิด เพราะหลั่งไหลประโยชน์ออก เพราะคุ้มครองดี และเพราะมีส่วนคล้ายด้ายร้อยดอกไม้ จึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'สุตตะ' กล่าวว่า 'สุตตะ'

---

ඉතරො [Pg.16] පන –

ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (คือพระอภิธรรมปิฎกนั้น) –

---

යං එත්ථ වුඩ්ඪිමන්තො, සලක්ඛණා පූජිතා පරිච්ඡින්නා;

වුත්තාධිකා ච ධම්මා, අභිධම්මො තෙන අක්ඛාතො.

เพราะในพระอภิธรรมปิฎกนี้ พระธรรมทั้งหลายที่เจริญยิ่ง มีลักษณะเฉพาะ เป็นที่บูชา กำหนดขอบเขตได้ และเป็นธรรมที่ยิ่งย่อมถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนั้น พระอภิธรรมจึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'อภิธรรม' กล่าวว่า 'อภิธรรม'

---

අයඤ්හි අභිසද්දො වුඩ්ඪිලක්ඛණපූජිතපරිච්ඡින්නාධිකෙසු දිස්සති. තථාහෙස – ‘‘බාළ්හා මෙ ආවුසො දුක්ඛා වෙදනා අභික්කමන්ති නො පටික්කමන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.389; සං. නි. 5.195) වුඩ්ඪියං ආගතො. ‘‘යා තා රත්තියො අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.49) ලක්ඛණෙ. ‘‘රාජාභිරාජා මනුජින්දො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 558) පූජිතෙ. ‘‘පටිබලො විනෙතුං අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ’’තිආදීසු (මහාව. 85) පරිච්ඡින්නෙ. අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරවිරහිතෙ ධම්මෙ ච විනයෙ චාති වුත්තං හොති. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනා’’තිආදීසු (වි. ව. 75) අධිකෙ.

เพราะอภิศัพท์นี้ปรากฏในความหมายว่า เจริญยิ่ง, มีลักษณะเฉพาะ, เป็นที่บูชา, กำหนดขอบเขตได้ และยิ่งกว่า. เช่น อภิศัพท์นี้มาในความหมายว่า 'เจริญยิ่ง' ในประโยคว่า 'อาวุโส เวทนาทุกข์กล้าแข็งของข้าพเจ้าเจริญยิ่ง ไม่เสื่อมถอย' เป็นต้น. มาในความหมายว่า 'มีลักษณะเฉพาะ' ในประโยคว่า 'ราตรีเหล่านั้นที่รู้กันดี ที่มีลักษณะเฉพาะ' เป็นต้น. มาในความหมายว่า 'เป็นที่บูชา' ในประโยคว่า 'พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่าพระราชาทั้งหลาย ผู้เป็นจอมแห่งมนุษย์' เป็นต้น. มาในความหมายว่า 'กำหนดขอบเขตได้' ในประโยคว่า 'สามารถฝึกฝนในอภิธรรม ในอภิวินัย' เป็นต้น ซึ่งหมายถึงในธรรมและวินัยที่ปราศจากการปะปนกัน. และมาในความหมายว่า 'ยิ่งกว่า' ในประโยคว่า 'ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง' เป็นต้น.

---

එත්ථ ච ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති, මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 160 ආදයො) නයෙන වුඩ්ඪිමන්තොපි ධම්මා වුත්තා. ‘‘රූපාරම්මණං වා සද්දාරම්මණං වා’’තිආදිනා නයෙන ආරම්මණාදීහි ලක්ඛණීයත්තා සලක්ඛණාපි. ‘‘සෙක්ඛා ධම්මා, අසෙක්ඛා ධම්මා, ලොකුත්තරා ධම්මා’’තිආදිනා නයෙන පූජිතාපි පූජාරහාති අධිප්පායො. ‘‘ඵස්සො හොති වෙදනා හොතී’’තිආදිනා නයෙන සභාවපරිච්ඡින්නත්තා පරිච්ඡින්නාපි. ‘‘මහග්ගතා ධම්මා, අප්පමාණා ධම්මා, අනුත්තරා ධම්මා’’තිආදිනා නයෙන අධිකාපි ධම්මා වුත්තා. තෙනෙතමෙතස්ස වචනත්ථකොසල්ලත්ථං වුත්තං –

และในพระอภิธรรมปิฎกนี้ พระธรรมทั้งหลายที่เจริญยิ่งก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ ย่อมอยู่ด้วยจิตประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง' เป็นต้น. พระธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเฉพาะก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'รูปารมณ์ หรือ สัททารมณ์' เป็นต้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ได้ด้วยอารมณ์เป็นต้น. พระธรรมทั้งหลายที่เป็นที่บูชาก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ธรรมที่เป็นเสกขะ ธรรมที่เป็นอเสกขะ ธรรมที่เป็นโลกุตตระ' เป็นต้น มีอัธยาศัยว่า 'เป็นธรรมที่ควรบูชา'. พระธรรมทั้งหลายที่กำหนดขอบเขตได้ก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ผัสสะย่อมมี เวทนาย่อมมี' เป็นต้น เพราะถูกกำหนดขอบเขตโดยสภาวะ. พระธรรมทั้งหลายที่ยิ่งกว่าก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ธรรมที่เป็นมหัคคตะ ธรรมที่เป็นอัปปมาณะ ธรรมที่เป็นอนุตตระ' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในอรรถาธิบายของศัพท์นี้ จึงได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า

---

‘‘යං එත්ථ වුඩ්ඪිමන්තො, සලක්ඛණා පූජිතා පරිච්ඡින්නා;

වුත්තාධිකා ච ධම්මා, අභිධම්මො තෙන අක්ඛාතො’’ති.

เพราะในพระอภิธรรมปิฎกนี้ พระธรรมทั้งหลายที่เจริญยิ่ง มีลักษณะเฉพาะ เป็นที่บูชา กำหนดขอบเขตได้ และเป็นธรรมที่ยิ่งย่อมถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนั้น พระอภิธรรมจึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'อภิธรรม' กล่าวว่า 'อภิธรรม'

---

යං පනෙත්ථ අවිසිට්ඨං, තං –

ส่วนศัพท์ที่ไม่มีความแตกต่างกันในที่นี้ คือ –

---

පිටකං පිටකත්ථවිදූ, පරියත්තිබ්භාජනත්ථතො ආහු;

තෙන සමොධානෙත්වා, තයොපි විනයාදයො ඤෙය්‍යා.

บัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'ปิฎก' กล่าวว่า 'ปิฎก' เพราะอรรถว่าพระปริยัติและเพราะอรรถว่าภาชนะ ด้วยเหตุนั้น พึงทราบศัพท์ทั้งสามมีวินัยเป็นต้น โดยประกอบกับศัพท์นั้น

---

පරියත්තිපි [Pg.17] හි ‘‘මා පිටකසම්පදානෙනා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) පිටකන්ති වුච්චති. ‘‘අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය කුදාලපිටකං ආදායා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.228; අ. නි. 3.70) යං කිඤ්චි භාජනම්පි. තස්මා පිටකං පිටකත්ථවිදූ, පරියත්තිබ්භාජනත්ථතො ආහු.

เพราะแม้พระปริยัติก็ถูกเรียกว่า 'ปิฎก' ในประโยคมีอาทิว่า 'อย่าถือเอาด้วยการอ้างปิฎก' เป็นต้น และภาชนะใด ๆ ก็ถูกเรียกว่า 'ปิฎก' ในประโยคมีอาทิว่า 'ครั้งนั้น บุรุษพึงมาพร้อมด้วยจอบและตะกร้า' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'ปิฎก' จึงกล่าวว่า 'ปิฎก' เพราะอรรถว่าพระปริยัติและเพราะอรรถว่าภาชนะ

---

ඉදානි තෙන සමොධානෙත්වා තයොපි විනයාදයො ඤෙය්‍යාති. තෙන එවං දුවිධත්ථෙන පිටකසද්දෙන සහ සමාසං කත්වා විනයො ච සො පිටකඤ්ච පරියත්තිභාවතො තස්ස තස්ස අත්ථස්ස භාජනතො චාති විනයපිටකං, යථාවුත්තෙනෙව නයෙන සුත්තන්තඤ්ච තං පිටකඤ්චාති සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මො ච සො පිටකඤ්චාති අභිධම්මපිටකන්ති එවමෙතෙ තයොපි විනයාදයො ඤෙය්‍යා.

บัดนี้ พึงทราบศัพท์ทั้งสามมีวินัยเป็นต้น โดยประกอบกับศัพท์นั้น. คือ เมื่อทำสมาสกับศัพท์ว่า 'ปิฎก' ซึ่งมีความหมายสองอย่างดังนี้แล้ว วินัยก็เป็นปิฎกด้วย เพราะเป็นพระปริยัติและเป็นภาชนะของอรรถนั้น ๆ จึงเป็น 'วินัยปิฎก', สุตตันตะก็เป็นปิฎกด้วยโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว จึงเป็น 'สุตตันตปิฎก', อภิธรรมก็เป็นปิฎกด้วย จึงเป็น 'อภิธรรมปิฎก' ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบศัพท์ทั้งสามมีวินัยเป็นต้นเหล่านี้

---

එවං ඤත්වා ච පුනපි තෙස්වෙව පිටකෙසු නානප්පකාරකොසල්ලත්ථං –

และเมื่อทราบดังนี้แล้ว เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในพระปิฎกเหล่านั้นอีกครั้งในลักษณะต่าง ๆ กัน จึงกล่าวว่า –

---

දෙසනාසාසනකථා, භෙදං තෙසු යථාරහං;

සික්ඛාපහානගම්භීර, භාවඤ්ච පරිදීපයෙ.

พึงแสดงความแตกต่างแห่งเทศนา ศาสนา และกถาในปิฎกเหล่านั้นตามสมควร และพึงแสดงลักษณะแห่งสิกขา การละ และความลึกซึ้ง

---

පරියත්තිභෙදං සම්පත්තිං, විපත්තිං චාපි යං යහිං;

පාපුණාති යථා භික්ඛු, තම්පි සබ්බං විභාවයෙ.

และพึงแสดงความแตกต่างแห่งพระปริยัติ ความสำเร็จ และความวิบัติที่ภิกษุพึงถึงในปิฎกใด ๆ โดยประการใด ๆ ทั้งหมดนั้นให้ปรากฏชัด

---

තත්‍රායං පරිදීපනා විභාවනා ච, එතානි හි තීණි පිටකානි යථාක්කමං ආණා වොහාර පරමත්ථදෙසනා යථාපරාධ-යථානුලොම-යථාධම්මසාසනානි, සංවරාසංවරදිට්ඨිවිනිවෙඨනාමරූපපරිච්ඡෙදකථාති ච වුච්චන්ති.

ในคาถานั้น การแสดงให้ปรากฏและการทำให้ชัดเจนมีดังนี้ คือ พระปิฎกทั้งสามเหล่านี้ถูกเรียกว่า อาณาเทศนา โวหารเทศนา ปรมัตถเทศนา ตามลำดับ, เรียกว่า ยถาปราธศาสนา ยถานุโลมศาสนา ยถาธรรมศาสนา ตามลำดับ, และเรียกว่า สังวราสังวรกถา ทิฏฐิวินิเวฐนกถา นามรูปปริจเฉทกถา ตามลำดับ

---

එත්ථ හි විනයපිටකං ආණාරහෙන භගවතා ආණාබාහුල්ලතො දෙසිතත්තා ආණාදෙසනා, සුත්තන්තපිටකං වොහාරකුසලෙන භගවතා වොහාරබාහුල්ලතො දෙසිතත්තා වොහාරදෙසනා, අභිධම්මපිටකං පරමත්ථකුසලෙන භගවතා පරමත්ථබාහුල්ලතො දෙසිතත්තා පරමත්ථදෙසනාති වුච්චති.

ในที่นี้ พระวินัยปิฎกถูกเรียกว่า 'อาณาเทศนา' เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงสมควรแก่การใช้อาณาได้ทรงแสดงไว้โดยมากด้วยอาณา. พระสุตตันตปิฎกถูกเรียกว่า 'โวหารเทศนา' เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในโวหารได้ทรงแสดงไว้โดยมากด้วยโวหาร. พระอภิธรรมปิฎกถูกเรียกว่า 'ปรมัตถเทศนา' เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในปรมัตถ์ได้ทรงแสดงไว้โดยมากด้วยปรมัตถ์

---

තථා පඨමං යෙ තෙ පචුරාපරාධා සත්තා තෙ යථාපරාධං එත්ථ සාසිතාති යථාපරාධසාසනං, දුතියං අනෙකජ්ඣාසයානුසයචරියාධිමුත්තිකා සත්තා යථානුලොමං එත්ථ සාසිතාති යථානුලොමසාසනං, තතියං ධම්මපුඤ්ජමත්තෙ ‘‘අහං මමා’’ති සඤ්ඤිනො සත්තා යථාධම්මං එත්ථ සාසිතාති යථාධම්මසාසනන්ති වුච්චති.

อีกอย่างหนึ่ง ในพระวินัยปิฎกที่หนึ่ง สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดที่มีโทษมาก สัตว์เหล่านั้นถูกสั่งสอนแล้วในปิฎกนี้ตามสมควรแก่โทษ เพราะเหตุนั้น พระวินัยปิฎกนั้นจึงเรียกว่า ยถาปราธศาสนา; ในพระสุตตันตปิฎกที่สอง สัตว์ทั้งหลายผู้มีอัธยาศัย อนุสัย จริยา และอธิมุตติอันต่างกันมากมาย ถูกสั่งสอนแล้วในปิฎกนี้ตามความเหมาะสม เพราะเหตุนั้น พระสุตตันตปิฎกนั้นจึงเรียกว่า ยถานุโลมศาสนา; ในพระอภิธรรมปิฎกที่สาม สัตว์ทั้งหลายผู้มีความสำคัญว่า 'เรา' 'ของเรา' ในสักว่ากองแห่งธรรม ถูกสั่งสอนแล้วในปิฎกนี้ตามสมควรแก่ธรรม เพราะเหตุนั้น พระอภิธรรมปิฎกนั้นจึงเรียกว่า ยถาธรรมศาสนา

---

තථා [Pg.18] පඨමං අජ්ඣාචාරපටිපක්ඛභූතො සංවරාසංවරො එත්ථ කථිතොති සංවරාසංවරකථා, දුතියං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිපටිපක්ඛභූතා දිට්ඨිවිනිවෙඨනා එත්ථ කථිතාති දිට්ඨිවිනිවෙඨනකථා, තතියං රාගාදිපටිපක්ඛභූතො නාමරූපපරිච්ඡෙදො එත්ථ කථිතොති නාමරූපපරිච්ඡෙදකථාති වුච්චති.

อีกอย่างหนึ่ง ในพระวินัยปิฎกที่หนึ่ง ตรัสสังวรและอสังวรซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อการล่วงละเมิดไว้ในปิฎกนี้ เพราะเหตุนั้น พระวินัยปิฎกนั้นจึงเรียกว่า สังวราสังวรกถา; ในพระสุตตันตปิฎกที่สอง ตรัสการรื้อถอนทิฏฐิซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อทิฏฐิ ๖๒ ไว้ในปิฎกนี้ เพราะเหตุนั้น พระสุตตันตปิฎกนั้นจึงเรียกว่า ทิฏฐิวินิเวฐนกถา; ในพระอภิธรรมปิฎกที่สาม ตรัสการกำหนดนามรูปซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะเป็นต้นไว้ในปิฎกนี้ เพราะเหตุนั้น พระอภิธรรมปิฎกนั้นจึงเรียกว่า นามรูปปริจเฉทกถา

---

තීසුපි ච චෙතෙසු තිස්සො සික්ඛා, තීණි පහානානි, චතුබ්බිධො ච ගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො. තථා හි – විනයපිටකෙ විසෙසෙන අධිසීලසික්ඛා වුත්තා, සුත්තන්තපිටකෙ අධිචිත්තසික්ඛා, අභිධම්මපිටකෙ අධිපඤ්ඤාසික්ඛා.

อนึ่ง ในปิฎกทั้งสามนี้ พึงทราบสิกขา ๓ ประการ, ปหานะ ๓ ประการ และความลึกซึ้ง ๔ ประการ. จริงอย่างนั้น ในพระวินัยปิฎก ตรัสอธิสีลสิกขาไว้โดยพิเศษ, ในพระสุตตันตปิฎก ตรัสอธิจิตตสิกขา, ในพระอภิธรรมปิฎก ตรัสอธิปัญญาสิกขา

---

විනයපිටකෙ ච වීතික්කමප්පහානං කිලෙසානං, වීතික්කමපටිපක්ඛත්තා සීලස්ස. සුත්තන්තපිටකෙ පරියුට්ඨානප්පහානං, පරියුට්ඨානපටිපක්ඛත්තා සමාධිස්ස. අභිධම්මපිටකෙ අනුසයප්පහානං අනුසයපටිපක්ඛත්තා පඤ්ඤාය.

ในพระวินัยปิฎก ตรัสการละกิเลสขั้นล่วงละเมิด (วีติกกมปหาน) เพราะศีลเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสขั้นล่วงละเมิด. ในพระสุตตันตปิฎก ตรัสการละกิเลสขั้นกลุ้มรุม (ปริยุฏฐานปหาน) เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสขั้นกลุ้มรุม. ในพระอภิธรรมปิฎก ตรัสการละกิเลสขั้นนอนเนื่อง (อนุสัยปหาน) เพราะปัญญาเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสขั้นนอนเนื่อง.

---

පඨමෙ ච තදඞ්ගප්පහානං කිලෙසානං, ඉතරෙසු වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානානි. පඨමෙ ච දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස පහානං, ඉතරෙසු තණ්හාදිට්ඨිසංකිලෙසානං.

อนึ่ง ในปิฎกแรก ตรัสการละกิเลสด้วยองค์นั้นๆ (ตทังคปหาน), ในปิฎกที่เหลือ ตรัสการละด้วยการข่มไว้ (วิกขัมภนปหาน) และการละด้วยการตัดขาด (สมุจเฉทปหาน). อนึ่ง ในปิฎกแรก ตรัสการละความเศร้าหมองคือทุจริต, ในปิฎกที่เหลือ ตรัสการละความเศร้าหมองคือตัณหาและทิฏฐิ.

---

එකමෙකස්මිඤ්චෙත්ථ චතුබ්බිධොපි ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මොති පාළි. අත්ථොති තස්සායෙවත්ථො. දෙසනාති තස්සා මනසාවවත්ථාපිතාය පාළියා දෙසනා. පටිවෙධොති පාළියා පාළිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. තීසුපි චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධා යස්මා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාහා අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. එවං එකමෙකස්මිං එත්ථ චතුබ්බිධොපි ගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො.

อนึ่ง ในปิฎกแต่ละปิฎกนี้ พึงทราบความเป็นของลึกซึ้ง ๔ ประการ คือ ธรรม อรรถ เทศนา และปฏิเวธ. ในบรรดาธรรมเป็นต้นนั้น ธรรม คือ พระบาลี. อรรถ คือ เนื้อความของพระบาลีนั้นเอง. เทศนา คือ การแสดงพระบาลีนั้นที่ทรงกำหนดไว้ด้วยพระหฤทัย. ปฏิเวธ คือ การตรัสรู้ตามความเป็นจริงแห่งพระบาลีและเนื้อความแห่งพระบาลี. เพราะธรรม อรรถ เทศนา และปฏิเวธเหล่านี้ ในปิฎกทั้งสามนี้ เป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีปัญญาทรามหยั่งถึงได้ยากและหาที่พึ่งพิงไม่ได้ เหมือนมหาสมุทรที่สัตว์มีกระต่ายเป็นต้นหยั่งถึงได้ยากและหาที่เหยียบยืนไม่ได้ ฉันใด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าลึกซึ้ง. พึงทราบความเป็นของลึกซึ้ง ๔ ประการในปิฎกแต่ละปิฎกนี้ ด้วยประการฉะนี้.

---

අපරො නයො – ධම්මොති හෙතු. වුත්තං හෙතං – ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති. අත්ථොති හෙතුඵලං. වුත්තං හෙතං – ‘‘හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති. දෙසනාති පඤ්ඤත්ති, යථාධම්මං ධම්මාභිලාපොති අධිප්පායො. පටිවෙධොති අභිසමයො, සො ච ලොකියලොකුත්තරො විසයතො අසම්මොහතො ච අත්ථානුරූපං ධම්මෙසු, ධම්මානුරූපං අත්ථෙසු, පඤ්ඤත්තිපථානුරූපං පඤ්ඤත්තීසු අවබොධො.

อีกนัยหนึ่ง ธรรมะคือเหตุ. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ความรู้ในเหตุ เป็นธัมมปฏิสัมภิทา". อรรถะคือผลของเหตุ. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ความรู้ในผลของเหตุ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา". เทศนาคือบัญญัติ, ความประสงค์คือการกล่าวธรรมตามสภาวะ. ปฏิเวธคืออภิสมัย, และอภิสมัยนั้นเป็นทั้งโลกีย์และโลกุตตระ เป็นการรู้แจ้งในธรรมทั้งหลายตามสมควรแก่อรรถ, ในอรรถทั้งหลายตามสมควรแก่ธรรม, และในบัญญัติทั้งหลายตามสมควรแก่ทางแห่งบัญญัติ โดยอารมณ์และโดยความไม่หลงผิด.

---

ඉදානි යස්මා එතෙසු පිටකෙසු යං යං ධම්මජාතං වා අත්ථජාතං වා, යා චායං යථා යථා ඤාපෙතබ්බො අත්ථො සොතූනං ඤාණස්ස අභිමුඛො හොති, තථා තථා තදත්ථජොතිකා දෙසනා, යො චෙත්ථ [Pg.19] අවිපරීතාවබොධසඞ්ඛාතො පටිවෙධො සබ්බමෙතං අනුපචිතකුසලසම්භාරෙහි දුප්පඤ්ඤෙහි සසාදීහි විය මහාසමුද්දො දුක්ඛොගාහං අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨඤ්ච, තස්මා ගම්භීරං. එවම්පි එකමෙකස්මිං එත්ථ චතුබ්බිධොපි ගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො.

บัดนี้ เพราะเหตุว่าในพระปิฎกเหล่านี้ ธรรมชาติ (เหตุ) ใดๆ หรืออรรถชาติ (ผล) ใดๆ ก็ดี, และเทศนาใดที่ส่องเนื้อความนั้นๆ ให้ปรากฏแก่ญาณของผู้ฟัง ตามประการที่เนื้อความนั้นพึงให้รู้แจ้งโดยประการใดๆ ก็ดี, และปฏิเวธใดที่กล่าวคือการรู้แจ้งตามความเป็นจริงที่มีอยู่ในธรรม อรรถ และเทศนาเหล่านั้นก็ดี, ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีปัญญาทรามผู้ไม่ได้สั่งสมกุศลสมภารไว้เข้าถึงได้ยากและหยั่งไม่ถึงพื้น เหมือนมหาสมุทรที่สัตว์มีกระต่ายเป็นต้นเข้าถึงได้ยากและหยั่งไม่ถึงพื้น ฉันใด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าลึกซึ้ง. พึงทราบความเป็นของลึกซึ้ง ๔ ประการในพระปิฎกแต่ละปิฎกนี้ แม้ด้วยประการฉะนี้.

---

එත්තාවතා ච –

และด้วยประมาณเท่านี้ —

---

‘‘දෙසනා-සාසනකථා, භෙදං තෙසු යථාරහං;

සික්ඛාපහානගම්භීරභාවඤ්ච පරිදීපයෙ’’ති.

“พึงแสดงเทศนา สาสนกถา และความต่างกันในปิฎกเหล่านั้นตามสมควร อีกทั้งสิกขา ปหานะ และคัมภีรภาวะ”

---

අයං ගාථා වුත්තත්ථා හොති.

คาถานี้มีเนื้อความตามที่อธิบายมาแล้ว.

---

‘‘පරියත්තිභෙදං සම්පත්තිං, විපත්තිඤ්චාපි යං යහිං;

පාපුණාති යථා භික්ඛු, තම්පි සබ්බං විභාවයෙ’’ති.

“พึงแสดงความต่างแห่งปริยัติ ความถึงพร้อม และความวิบัติที่ภิกษุบรรลุในที่ใดๆ แม้ทั้งหมดนั้น”

---

එත්ථ පන තීසු පිටකෙසු තිවිධො පරියත්තිභෙදො දට්ඨබ්බො. තිස්සො හි පරියත්තියො – අලගද්දූපමා, නිස්සරණත්ථා, භණ්ඩාගාරිකපරියත්තීති.

แต่ในคาถานี้ พึงทราบความต่างแห่งปริยัติ ๓ อย่างในพระไตรปิฎกทั้งสาม. ด้วยว่า ปริยัติมี ๓ อย่าง คือ อลคัททูปมาปริยัติ นิสสรณัตถาปริยัติ และภัณฑาคาริกปริยัติ

---

තත්ථ යා දුග්ගහිතා උපාරම්භාදිහෙතු පරියාපුටා, අයං අලගද්දූපමා. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො අලගද්දත්ථිකො අලගද්දගවෙසී අලගද්දපරියෙසනං චරමානො, සො පස්සෙය්‍ය මහන්තං අලගද්දං. තමෙනං භොගෙ වා නඞ්ගුට්ඨෙ වා ගණ්හෙය්‍ය. තස්ස සො අලගද්දො පටිපරිවත්තිත්වා හත්ථෙ වා බාහාය වා අඤ්ඤතරස්මිං වා අඞ්ගපච්චඞ්ගෙ ඩංසෙය්‍ය. සො තතොනිදානං මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍ය, මරණමත්තං වා දුක්ඛං. තං කිස්ස හෙතු? දුග්ගහිතත්තා, භික්ඛවෙ, අලගද්දස්ස. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා ධම්මං පරියාපුණන්ති සුත්තං…පෙ… වෙදල්ලං. තෙ තං ධම්මං පරියාපුණිත්වා තෙසං ධම්මානං පඤ්ඤාය අත්ථං න උපපරික්ඛන්ති. තෙසං තෙ ධම්මා පඤ්ඤාය අත්ථං අනුපපරික්ඛතං න නිජ්ඣානං ඛමන්ති. තෙ උපාරම්භානිසංසා චෙව ධම්මං පරියාපුණන්ති ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසා ච. යස්ස චත්ථාය ධම්මං පරියාපුණන්ති, තඤ්චස්ස අත්ථං නානුභොන්ති. තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහිතා දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති. තං කිස්ස හෙතු? දුග්ගහිතත්තා, භික්ඛවෙ, ධම්මාන’’න්ති (ම. නි. 1.238).

ในปริยัติ ๓ อย่างนั้น ปริยัติใดที่บุคคลเรียนผิด คือเรียนเพื่อต้องการโต้แย้งเป็นต้น ปริยัตินี้ชื่อว่า อลคัททูปมาปริยัติ. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้ไว้โดยหมายถึงปริยัตินั้นว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการงูพิษ แสวงหางูพิษ เที่ยวเสาะหางูพิษ เขาพึงพบงูพิษตัวใหญ่ จึงจับงูพิษนั้นที่ขนดหรือที่หาง งูพิษนั้นพึงแว้งกลับมากัดที่มือ ที่แขน หรือที่อวัยวะน้อยใหญ่ส่วนใดส่วนหนึ่งของบุรุษนั้น บุรุษนั้นพึงถึงความตาย หรือถึงความทุกข์ปางตาย เพราะเหตุที่ถูกงูกัดนั้น. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะเขาจับงูพิษผิดวิธี. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมเรียนธรรม คือ สุตตะ... เวทัลละ. โมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนธรรมนั้นแล้ว ย่อมไม่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา. เมื่อโมฆบุรุษเหล่านั้นไม่พิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่ทนต่อการเพ่งพินิจ. โมฆบุรุษเหล่านั้นย่อมเรียนธรรมเพื่อประโยชน์ในการโต้แย้ง และเพื่อประโยชน์ในการเปลื้องวาทะ. และกุลบุตรทั้งหลายเรียนธรรมเพื่อประโยชน์ใด โมฆบุรุษเหล่านั้นย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้น. ธรรมเหล่านั้นที่โมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนผิด ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนาน. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะเรียนธรรมไว้ผิด.' (ม.มู. ๑.๒๓๘)

---

යා [Pg.20] පන සුග්ගහිතා සීලක්ඛන්ධාදිපාරිපූරිංයෙව ආකඞ්ඛමානෙන පරියාපුටා න උපාරම්භාදි හෙතු, අයං නිස්සරණත්ථා. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තෙසං තෙ ධම්මා සුග්ගහිතා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තන්ති. තං කිස්ස හෙතු? සුග්ගහිතත්තා, භික්ඛවෙ, ධම්මාන’’න්ති (ම. නි. 1.239).

ส่วนปริยัติใดที่บุคคลผู้ปรารถนาความบริบูรณ์แห่งศีลขันธ์เป็นต้นเท่านั้นเรียนดีแล้ว มิใช่เรียนเพราะเหตุมีการยกโทษเป็นต้น ปริยัตินี้ชื่อว่านิสสรณัตถาปริยัติ. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้หมายถึงปริยัติที่เรียนดีแล้วนั้นว่า 'ธรรมเหล่านั้นที่กุลบุตรเหล่านั้นเรียนดีแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะธรรมทั้งหลายเป็นสิ่งที่เรียนดีแล้ว' (ม. มู. ๑/๒๓๙)

---

යං පන පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධො පහීනකිලෙසො භාවිතමග්ගො පටිවිද්ධාකුප්පො සච්ඡිකතනිරොධො ඛීණාසවො කෙවලං පවෙණීපාලනත්ථාය වංසානුරක්ඛණත්ථාය පරියාපුණාති, අයං භණ්ඩාගාරිකපඅයත්තීති.

อนึ่ง ปริยัติใดที่พระขีณาสพผู้กำหนดรู้ขันธ์ ผู้ละกิเลสได้แล้ว ผู้เจริญมรรคแล้ว ผู้แทงตลอดอกุปปธรรม ผู้ประจักษ์แจ้งนิโรธแล้ว ศึกษาเล่าเรียนไปเพียงเพื่อรักษาประเพณีและเพื่อรักษาพระพุทธวงศ์ไว้ ปริยัตินี้เรียกว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ.

---

විනයෙ පන සුප්පටිපන්නො භික්ඛු සීලසම්පත්තිං නිස්සාය තිස්සො විජ්ජා පාපුණාති, තාසංයෙව ච තත්ථ පභෙදවචනතො. සුත්තෙ සුප්පටිපන්නො සමාධිසම්පදං නිස්සාය ඡ අභිඤ්ඤා පාපුණාති, තාසංයෙව ච තත්ථ පභෙදවචනතො. අභිධම්මෙ සුප්පටිපන්නො පඤ්ඤාසම්පදං නිස්සාය චතස්සො පටිසම්භිදා පාපුණාති, තාසඤ්ච තත්ථෙව පභෙදවචනතො. එවමෙතෙසු සුප්පටිපන්නො යථාක්කමෙන ඉමං විජ්ජාත්තයඡළභිඤ්ඤාචතුපටිසම්භිදාභෙදං සම්පත්තිං පාපුණාති.

อนึ่ง ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในพระวินัย อาศัยความถึงพร้อมแห่งศีล ย่อมบรรลุวิชชา ๓ เพราะมีการตรัสจำแนกวิชชา ๓ เหล่านั้นไว้ในพระวินัยนั้นนั่นเอง. ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในพระสูตร อาศัยความถึงพร้อมแห่งสมาธิ ย่อมบรรลุอภิญญา ๖ เพราะมีการตรัสจำแนกอภิญญา ๖ เหล่านั้นไว้ในพระสูตรนั้นนั่นเอง. ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในพระอภิธรรม อาศัยความถึงพร้อมแห่งปัญญา ย่อมบรรลุปฏิสัมภิทา ๔ เพราะมีการตรัสจำแนกปฏิสัมภิทา ๔ เหล่านั้นไว้ในพระอภิธรรมนั้นนั่นเอง. ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในปิฎกทั้ง ๓ นี้ ย่อมบรรลุความถึงพร้อมอันต่างด้วยวิชชา ๓ อภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ นี้ตามลำดับ ด้วยประการฉะนี้.

---

විනයෙ පන දුප්පටිපන්නො අනුඤ්ඤාතසුඛසම්ඵස්සඅත්ථරණපාවුරණාදිඵස්සසාමඤ්ඤතො පටික්ඛිත්තෙසු උපාදින්නඵස්සාදීසු අනවජ්ජසඤ්ඤී හොති. වුත්තම්පි හෙතං – ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා යෙමෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා භගවතා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායා’’ති (පාචි. 417; ම. නි. 1.234) තතො දුස්සීලභාවං පාපුණාති. සුත්තෙ දුප්පටිපන්නො ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා සන්තො සංවිජ්ජමානා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.5) අධිප්පායං අජානන්තො දුග්ගහිතං ගණ්හාති. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අත්තනා දුග්ගහිතෙන අම්හෙ චෙව අබ්භාචික්ඛති, අත්තානඤ්ච ඛනති, බහුඤ්ච අපුඤ්ඤං පසවතී’’ති (පාචි. 417; ම. නි. 1.236) තතො මිච්ඡාදිට්ඨිතං පාපුණාති. අභිධම්මෙ දුප්පටිපන්නො ධම්මචින්තං අතිධාවන්තො අචින්තෙය්‍යානිපි චින්තෙති, තතො චිත්තක්ඛෙපං පාපුණාති. වුත්තං හෙතං – ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, අචින්තෙය්‍යානි න චින්තෙතබ්බානි, යානි චින්තෙන්තො උම්මාදස්ස විඝාතස්ස භාගී අස්සා’’ති (අ. නි. 4.77). එවමෙතෙසු දුප්පටිපන්නො යථාක්කමෙන ඉමං දුස්සීලභාවමිච්ඡාදිට්ඨිතා චිත්තක්ඛෙපභෙදං විපත්තිං පාපුණාතීති.

อนึ่ง ภิกษุผู้ปฏิบัติไม่ชอบในพระวินัย ย่อมสำคัญว่าไม่มีโทษในการสัมผัสที่ทรงห้ามไว้ มีการสัมผัสสิ่งที่ยึดมั่น (เช่น มาตุคาม) เป็นต้น เพราะความที่การสัมผัสนั้นเสมอกับการสัมผัสอันเป็นสุขในการปูลาดและการห่มผ้าเป็นต้นที่ทรงอนุญาตไว้. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ข้าพเจ้าขอยืนยันว่า ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ธรรมเหล่านั้นหาอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริงไม่' เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงถึงความเป็นผู้ทุศีล. ภิกษุผู้ปฏิบัติไม่ชอบในพระสูตร เมื่อไม่รู้พระพุทธประสงค์ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้มีอยู่ ปรากฏอยู่' ย่อมถือเอาผิด. พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการถือเอาผิดนั้นว่า 'ตนเองถือเอาผิด ย่อมกล่าวตู่เราทั้งหลายด้วย ย่อมขุดรากตนเองด้วย และย่อมประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมากด้วย' เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงถึงความเป็นมิจฉาทิฏฐิ. ภิกษุผู้ปฏิบัติไม่ชอบในพระอภิธรรม เมื่อคิดล่วงเลยขอบเขตการพิจารณาธรรม ย่อมคิดแม้ในสิ่งที่ไม่ควรคิด (อจินไตย) เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อจินไตย ๔ ประการนี้ไม่ควรคิด ผู้ที่คิดย่อมพึงมีส่วนแห่งความเป็นบ้าหรือความลำบากใจ' ภิกษุผู้ปฏิบัติไม่ชอบในปิฎกทั้ง ๓ นี้ ย่อมถึงความวิบัติอันต่างด้วยความเป็นผู้ทุศีล ความเป็นมิจฉาทิฏฐิ และความฟุ้งซ่านแห่งจิตนี้ตามลำดับ ด้วยประการฉะนี้.

---

එත්තාවතා [Pg.21] ච –

และด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า –

---

‘‘පරියත්තිභෙදං සම්පත්තිං, විපත්තිං චාපි යං යහිං;

පාපුණාති යථා භික්ඛු, තම්පි සබ්බං විභාවයෙ’’ති.

“พึงแสดงประเภทแห่งปริยัติ ความถึงพร้อม และความวิบัติที่ภิกษุบรรลุในปิฎกใด โดยประการใด ทั้งหมดนั้นให้ชัดแจ้ง”

---

අයම්පි ගාථා වුත්තත්ථා හොති. එවං නානප්පකාරතො පිටකානි ඤත්වා තෙසං වසෙනෙතං බුද්ධවචනං තිවිධන්ති ඤාතබ්බං.

แม้คาถานี้ก็มีเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. พึงทราบว่าพระพุทธพจน์นี้มี ๓ ประเภท โดยการกำหนดรู้ปิฎกทั้งหลายโดยประการต่างๆ และด้วยอำนาจแห่งปิฎกเหล่านั้น.

---

කථං නිකායවසෙන පඤ්චවිධං? සබ්බමෙව චෙතං දීඝනිකායො, මජ්ඣිමනිකායො, සංයුත්තනිකායො, අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකනිකායොති පඤ්චප්පභෙදං හොති. තත්ථ කතමො දීඝනිකායො? තිවග්ගසඞ්ගහානි බ්‍රහ්මජාලාදීනි චතුත්තිංස සුත්තානි.

พระพุทธพจน์นี้มี ๕ ประเภทโดยอำนาจนิกายอย่างไร? พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้มี ๕ ประเภท คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย. ในบรรดานิกายเหล่านั้น ทีฆนิกาย คืออะไร? คือพระสูตร ๓๔ สูตร มีพรหมชาลสูตรเป็นต้น ที่สงเคราะห์ด้วย ๓ วรรค.

---

චතුත්තිංසෙව සුත්තන්තා, තිවග්ගො යස්ස සඞ්ගහො;

එස දීඝනිකායොති, පඨමො අනුලොමිකො.

นิกายใดมีพระสูตร ๓๔ สูตร และมีการสงเคราะห์ด้วย ๓ วรรค นิกายแรกนั้นมีชื่ออันเหมาะสมว่า ทีฆนิกาย.

---

කස්මා පනෙස දීඝනිකායොති වුච්චති? දීඝප්පමාණානං සුත්තානං සමූහතො නිවාසතො ච, සමූහනිවාසා හි නිකායොති වුච්චන්ති. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි එවං චිත්තං; යථයිදං, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා පාණා; පොණිකනිකායො, චික්ඛල්ලිකනිකායො’’ති (සං. නි. 3.100) එවමාදීනි චෙත්ථ සාධකානි සාසනතො ච ලොකතො ච. එවං සෙසානම්පි නිකායභාවෙ වචනත්ථො වෙදිතබ්බො.

ก็เพราะเหตุใดนิกายนี้จึงเรียกว่า ทีฆนิกาย? เพราะเป็นที่รวมและเป็นที่อยู่ของพระสูตรที่มีขนาดความยาวมาก จึงเรียกว่า ทีฆนิกาย. จริงอยู่ คำว่า นิกาย หมายถึง ที่รวมและที่อยู่. ในเรื่องนี้มีหลักฐานยืนยันทั้งจากพระศาสนาและจากโลก เช่น 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นหมู่สัตว์อื่นแม้หมู่เดียวที่วิจิตรเหมือนหมู่สัตว์เดรัจฉานเหล่านี้เลย' และคำว่า 'หมู่แห่งนกปุณณิกะ หมู่แห่งนกจิกขัลลิกะ' เป็นต้น. พึงทราบวิเคราะห์ศัพท์ในความเป็นนิกายของนิกายที่เหลือด้วยประการฉะนี้.

---

කතමො මජ්ඣිමනිකායො? මජ්ඣිමප්පමාණානි පඤ්චදසවග්ගසඞ්ගහානි මූලපරියායසුත්තාදීනි දියඩ්ඪසතං ද්වෙ ච සුත්තානි.

มัชฌิมนิกาย คืออะไร? คือพระสูตรที่มีขนาดปานกลาง มีมูลปริยายสูตรเป็นต้น จำนวน ๑๕๒ สูตร ที่สงเคราะห์ด้วย ๑๕ วรรค.

---

දියඩ්ඪසතං සුත්තන්තා, ද්වෙ ච සුත්තානි යත්ථ සො;

නිකායො මජ්ඣිමො පඤ්ච-දසවග්ගපරිග්ගහො.

นิกายใดมีพระสูตร ๑๕๒ สูตร และมีการสงเคราะห์ด้วย ๑๕ วรรค นิกายนั้นเรียกว่า มัชฌิมนิกาย.

---

කතමො සංයුත්තනිකායො? දෙවතාසංයුත්තාදිවසෙන ඨිතානි ඔඝතරණාදීනි සත්ත සුත්තසහස්සානි සත්ත ච සුත්තසතානි ද්වාසට්ඨි ච සුත්තානි.

สังยุตตนิกาย คืออะไร? คือพระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร มีโอฆตรณสูตรเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งเทวตาสังยุตเป็นต้น.

---

සත්ත සුත්තසහස්සානි, සත්ත සුත්තසතානි ච;

ද්වාසට්ඨි චෙව සුත්තන්තා, එසො සංයුත්තසඞ්ගහො.

พระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร นี้คือการสงเคราะห์ในสังยุตตนิกาย.

---

කතමො [Pg.22] අඞ්ගුත්තරනිකායො? එකෙකඅඞ්ගාතිරෙකවසෙන ඨිතානි චිත්තපරියාදානාදීනි නව සුත්තසහස්සානි පඤ්ච සුත්තසතානි සත්තපඤ්ඤාසඤ්ච සුත්තානි.

อังคุตตรนิกาย คืออะไร? คือพระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร มีจิตตปริยาทานสูตรเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งองค์ที่เพิ่มขึ้นทีละองค์.

---

නව සුත්තසහස්සානි, පඤ්ච සුත්තසතානි ච;

සත්තපඤ්ඤාස සුත්තානි, සඞ්ඛ්‍යා අඞ්ගුත්තරෙ අයං.

พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร นี้คือจำนวนในอังคุตตรนิกาย.

---

කතමො ඛුද්දකනිකායො? සකලං විනයපිටකං අභිධම්මපිටකං ඛුද්දකපාඨාදයො ච පුබ්බෙ නිදස්සිතා පන්නරසභෙදා ඨපෙත්වා චත්තාරො නිකායෙ අවසෙසං බුද්ධවචනන්ති.

ขุททกนิกาย คืออะไร? คือพระวินัยปิฎกทั้งหมด พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด และธรรม ๑๕ ประเภท มีขุททกปาฐะเป็นต้นที่แสดงไว้ก่อนแล้ว และพระพุทธพจน์ที่เหลือเว้นนิกายทั้ง ๔.

---

ඨපෙත්වා චතුරොපෙතෙ, නිකායෙ දීඝආදිකෙ;

තදඤ්ඤං බුද්ධවචනං, නිකායො ඛුද්දකො මතොති.

พระพุทธพจน์อื่นนอกจากนิกายทั้ง ๔ มีทีฆนิกายเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นขุททกนิกาย.

---

එවං නිකායවසෙන පඤ්චවිධං.

พระพุทธพจน์มี ๕ ประเภทโดยอำนาจนิกายด้วยประการฉะนี้.

---

කථං අඞ්ගවසෙන නවවිධං? සබ්බමෙව හිදං සුත්තං, ගෙය්‍යං, වෙය්‍යාකරණං, ගාථා, උදානං, ඉතිවුත්තකං, ජාතකං, අබ්භුතධම්මං, වෙදල්ලන්ති නවප්පභෙදං හොති. තත්ථ උභතොවිභඞ්ගනිද්දෙසඛන්ධකපරිවාරා සුත්තනිපාතෙ මඞ්ගලසුත්ත-රතනසුත්ත-නාලකසුත්ත-තුවට්ටකසුත්තානි අඤ්ඤම්පි ච සුත්තනාමකං තථාගතවචනං සුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බම්පි සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බං. විසෙසෙන සංයුත්තකෙ සකලොපි සගාථාවග්ගො, සකලං අභිධම්මපිටකං, නිග්ගාථකං සුත්තං, යඤ්ච අඤ්ඤම්පි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අසඞ්ගහිතං බුද්ධවචනං තං වෙය්‍යාකරණන්ති වෙදිතබ්බං. ධම්මපදං, ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා, සුත්තනිපාතෙ නොසුත්තනාමිකා සුද්ධිකගාථා ච ගාථාති වෙදිතබ්බා. සොමනස්සඤාණමයිකගාථාපටිසංයුත්තා ද්වාසීති සුත්තන්තා උදානන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’තිආදිනයප්පවත්තා දසුත්තරසතසුත්තන්තා ඉතිවුත්තකන්ති වෙදිතබ්බං. අපණ්ණකජාතකාදීනි පඤ්ඤාසාධිකානි පඤ්ච ජාතකසතානි ජාතකන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ’’ති (දී. නි. 2.209) -ආදිනයප්පවත්තා සබ්බෙපි අච්ඡරියඅබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තා සුත්තන්තා අබ්භුතධම්මන්ති වෙදිතබ්බං. චූළවෙදල්ල-මහාවෙදල්ල-සම්මාදිට්ඨි-සක්කපඤ්හ-සඞ්ඛාරභාජනිය-මහාපුණ්ණමසුත්තාදයො සබ්බෙපි වෙදඤ්ච තුට්ඨිඤ්ච ලද්ධා ලද්ධා පුච්ඡිතසුත්තන්තා වෙදල්ලන්ති වෙදිතබ්බං. එවං අඞ්ගවසෙන නවවිධං.

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๙ อย่าง โดยจำแนกเป็นองค์อย่างไร? อธิบายว่า พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้มี ๙ อย่าง คือ สุตตะ, เคยยะ, เวยยากรณะ, คาถา, อุทาน, อิติวุตตกะ, ชาดก, อัพภูตธรรม, เวทัลละ. ใน ๙ อย่างนั้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์, นิทเทส, ขันธกะ, ปริวาร, มงคลสูตร, รัตนสูตร, นาลกสูตร, ตูวัฏฏกสูตร ในสุตตนิบาต และพระพุทธพจน์อื่นที่มีชื่อว่าสูตร เป็นสุตตะ. พึงทราบว่า สูตรที่มีคาถาทั้งหมด เป็นเคยยะ. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สคาถวรรคทั้งหมดในสังยุตตนิกาย, พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สูตรที่ไม่มีคาถา, และพระพุทธพจน์อื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในองค์ ๘ อย่าง พึงทราบว่าเป็นเวยยากรณะ. ธรรมบท, เถรคาถา, เถรีคาถา, และคาถาล้วนๆ ที่ไม่มีชื่อว่าสูตรในสุตตนิบาต พึงทราบว่าเป็นคาถา. สูตร ๘๒ สูตรที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากญาณที่ประกอบด้วยโสมนัส พึงทราบว่าเป็นอุทาน. สูตร ๑๑๐ สูตรที่ดำเนินไปโดยนัยมีคำว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว” เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นอิติวุตตกะ. ชาดก ๕๕๐ เรื่อง มีอปัณณกชาดกเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นชาดก. สูตรทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ดำเนินไปโดยนัยมีคำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันน่าอัศจรรย์ไม่เคยมีมา ๔ ประการนี้ ในอานนท์” เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นอัพภูตธรรม. สูตรที่ถูกถามแล้วได้ความรู้และความยินดี มีจูฬเวทัลลสูตร, มหาเวทัลลสูตร, สัมมาทิฏฐิสูตร, สักกปัญหาสูตร, สังขารภาชนียสูตร, มหาปุณณมสูตร เป็นต้น ทั้งหมด พึงทราบว่าเป็นเวทัลละ. พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๙ อย่าง โดยจำแนกเป็นองค์อย่างนี้.

---

කථං [Pg.23] ධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සවිධං? සබ්බමෙව චෙතං බුද්ධවචනං –

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๘๔,๐๐๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นธรรมขันธ์อย่างไร? อธิบายว่า พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น –

---

‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති. (ථෙරගා. 1027);

‘ข้าพเจ้าได้เรียนธรรมขันธ์ ๘๒,๐๐๐ จากพระพุทธเจ้า, และ ๒,๐๐๐ จากภิกษุทั้งหลาย; ธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ เหล่าใดที่ข้าพเจ้าท่องจำได้คล่องแคล่ว’ ดังนี้ (เถรคาถา ๑๐๒๗)

---

එවං පරිදීපිතධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සප්පභෙදං හොති. තත්ථ එකානුසන්ධිකං සුත්තං එකො ධම්මක්ඛන්ධො. යං අනෙකානුසන්ධිකං තත්ථ අනුසන්ධිවසෙන ධම්මක්ඛන්ධගණනා. ගාථාබන්ධෙසු පඤ්හාපුච්ඡනං එකො ධම්මක්ඛන්ධො, විස්සජ්ජනං එකො. අභිධම්මෙ එකමෙකං තික-දුක-භාජනං, එකමෙකඤ්ච චිත්තවාරභාජනං, එකො ධම්මක්ඛන්ධො. විනයෙ අත්ථි වත්ථු, අත්ථි මාතිකා, අත්ථි පදභාජනීයං, අත්ථි අන්තරාපත්ති, අත්ථි ආපත්ති, අත්ථි අනාපත්ති, අත්ථි පරිච්ඡෙදො; තත්ථ එකමෙකො කොට්ඨාසො, එකමෙකො ධම්මක්ඛන්ධොති වෙදිතබ්බො. එවං ධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සවිධං.

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๘๔,๐๐๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นธรรมขันธ์ที่พระอานนท์แสดงไว้ดังนี้. ในธรรมขันธ์เหล่านั้น สูตรที่มีอนุสนธิเดียว เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง. สูตรใดมีอนุสนธิมาก การนับธรรมขันธ์ในสูตรนั้นย่อมเป็นไปตามอนุสนธิ. ในคาถาผูก การถามปัญหา เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง, การตอบ เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง. ในพระอภิธรรม การจำแนกติกะและทุกะแต่ละอย่าง และการจำแนกจิตตวาระแต่ละอย่าง เป็นธรรมขันธ์หนึ่งๆ. ในพระวินัย มีเรื่องราว, มีมาติกา, มีบทภาชนีย์, มีอันตราบัติ, มีอาบัติ, มีอนาบัติ, มีการจำแนกติกะ; ในเรื่องราวเป็นต้นเหล่านั้น ส่วนแต่ละส่วน พึงทราบว่าเป็นธรรมขันธ์หนึ่งๆ. พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๘๔,๐๐๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นธรรมขันธ์อย่างนี้.

---

එවමෙතං අභෙදතො රසවසෙන එකවිධං, භෙදතො ධම්මවිනයාදිවසෙන දුවිධාදිභෙදං බුද්ධවචනං සඞ්ගායන්තෙන මහාකස්සපප්පමුඛෙන වසීගණෙන ‘‘අයං ධම්මො, අයං විනයො; ඉදං පඨමබුද්ධවචනං, ඉදං මජ්ඣිමබුද්ධවචනං, ඉදං පච්ඡිමබුද්ධවචනං; ඉදං විනයපිටකං, ඉදං සුත්තන්තපිටකං, ඉදං අභිධම්මපිටකං; අයං දීඝනිකායො…පෙ… අයං ඛුද්දකනිකායො; ඉමානි සුත්තාදීනි නවඞ්ගානි, ඉමානි චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති ඉමං පභෙදං වවත්ථපෙත්වාව සඞ්ගීතං. න කෙවලඤ්ච එත්තකමෙව, අඤ්ඤම්පි උද්දානසඞ්ගහ-වග්ගසඞ්ගහපෙය්‍යාලසඞ්ගහ-එකකනිපාත-දුකනිපාතාදිනිපාතසඞ්ගහ-සංයුත්තසඞ්ගහ-පණ්ණාසසඞ්ගහාදිඅනෙකවිධං තීසු පිටකෙසු සන්දිස්සමානං සඞ්ගහප්පභෙදං වවත්ථපෙත්වාඑව සත්තහි මාසෙහි සඞ්ගීතං. සඞ්ගීතිපරියොසානෙ චස්ස – ‘‘ඉදං මහාකස්සපත්ථෙරෙන දසබලස්ස සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණං කාලං පවත්තනසමත්ථං කත’’න්ති සඤ්ජාතප්පමොදා සාධුකාරං විය දදමානා අයං මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා අනෙකප්පකාරං කම්පි සඞ්කම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධි, අනෙකානි ච අච්ඡරියානි පාතුරහෙසුන්ති අයං පඨමමහාසඞ්ගීතිනාම. යා ලොකෙ –

พระพุทธพจน์นี้ โดยไม่แยกกันมีรสเดียว, โดยแยกกันมี ๒ อย่างเป็นต้น โดยจำแนกเป็นธรรมวินัยเป็นต้น. หมู่พระอรหันต์มีพระมหากัสสปะเป็นประธานผู้ทำสังคายนา ได้สังคายนาโดยจำแนกความแตกต่างนี้ไว้แล้วว่า ‘นี้คือธรรม, นี้คือวินัย; นี้คือพระพุทธพจน์เบื้องต้น, นี้คือพระพุทธพจน์ท่ามกลาง, นี้คือพระพุทธพจน์สุดท้าย; นี้คือพระวินัยปิฎก, นี้คือพระสุตตันตปิฎก, นี้คือพระอภิธรรมปิฎก; นี้คือทีฆนิกาย... นี้คือขุททกนิกาย; เหล่านี้คือองค์ ๙ มีสูตรเป็นต้น, เหล่านี้คือธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐’. ไม่ใช่เพียงเท่านี้เท่านั้น, การสงเคราะห์อุททาน, การสงเคราะห์วรรค, การสงเคราะห์เปยยาล, การสงเคราะห์นิบาตมีเอกกนิบาต, ทุกนิบาตเป็นต้น, การสงเคราะห์สังยุตต์, การสงเคราะห์ปัณณาสะ เป็นต้น มีหลายอย่าง และการจำแนกการสงเคราะห์ที่ปรากฏในพระไตรปิฎกทั้ง ๓ ก็ได้สังคายนาโดยจำแนกไว้แล้วด้วยเวลา ๗ เดือน. และเมื่อสังคายนาเสร็จสิ้น แผ่นดินใหญ่นี้มีน้ำเป็นที่สุด ได้ไหวสะเทือนอย่างแรงหลายครั้งหลายหน ราวกับว่าเปล่งสาธุการด้วยความยินดีอย่างยิ่งว่า ‘พระมหากัสสปเถระได้ทำให้พระศาสนาของพระทศพลนี้สามารถดำรงอยู่ได้ตลอด ๕,๐๐๐ ปี’ และอัศจรรย์หลายอย่างก็ปรากฏขึ้น. นี้ชื่อว่าปฐมมหาสังคายนา ซึ่งในโลก –

---

සතෙහි පඤ්චහි කතා, තෙන පඤ්චසතාති ච;

ථෙරෙහෙව කතත්තා ච, ථෙරිකාති පවුච්චතීති.

เพราะพระอรหันต์ ๕๐๐ รูปได้ทำไว้ จึงเรียกว่า ‘ปัญจสตา สังคายนา’ และเพราะพระเถระทั้งหลายเท่านั้นได้ทำไว้ จึงเรียกว่า ‘เถริกา สังคายนา’ ดังนี้.

---

ඉමිස්සා [Pg.24] පන පඨමමහාසඞ්ගීතියා පවත්තමානාය විනයං පුච්ඡන්තෙන ආයස්මතා මහාකස්සපෙන ‘‘පඨමං, ආවුසො උපාලි, පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්ති එවමාදිවචනපරියොසානෙ ‘‘වත්ථුම්පි පුච්ඡි, නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡී’’ති එත්ථ නිදානෙ පුච්ඡිතෙ තං නිදානං ආදිතො පභුති විත්ථාරෙත්වා යෙන ච පඤ්ඤත්තං, යස්මා ච පඤ්ඤත්තං, සබ්බමෙතං කථෙතුකාමෙන ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’ති සබ්බං වත්තබ්බං. එවමිදං ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන වුත්තං, තඤ්ච පන ‘‘පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්ත’’න්ති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ච ‘‘ඉදං වචනං කෙන වුත්තං, කදා වුත්ත’’න්ති එතෙසං පදානං අත්ථො පකාසිතො හොති.

อนึ่ง เมื่อปฐมมหาสังคายนาเป็นไปอยู่ พระมหากัสสปเถระผู้ถามพระวินัย เมื่อจบคำพูดมีคำว่า ‘ดูก่อนท่านอุบาลี ปาราชิกข้อแรกบัญญัติไว้ที่ไหน’ เป็นต้น ในคำว่า ‘ถามเรื่องราว, ถามมูลเหตุ, ถามบุคคล’ นี้ เมื่อถามมูลเหตุแล้ว พระอุบาลีเถระผู้ประสงค์จะตอบ ได้กล่าวคำปรารภนี้ว่า ‘ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่เวรัญชา’ โดยขยายมูลเหตุนั้นตั้งแต่ต้น และบุคคลใดบัญญัติไว้ และเพราะเหตุใดจึงบัญญัติไว้ ทั้งหมดนี้ อาจารย์พึงกล่าวคำปรารภทั้งหมดนี้. คำปรารภมีคำว่า ‘ในสมัยนั้น...ประทับอยู่’ เป็นต้นนี้ พระอุบาลีเถระได้กล่าวไว้แล้วอย่างนี้, และพึงทราบว่าคำปรารภนั้นได้กล่าวไว้ในสมัยปฐมมหาสังคายนา. และด้วยคำอธิบายเพียงเท่านี้ ความหมายของบทว่า ‘คำนี้ใครกล่าว, กล่าวเมื่อใด’ เหล่านี้ ก็ได้แสดงให้ปรากฏแล้ว.

---

ඉදානි කස්මා වුත්තන්ති එත්ථ වුච්චතෙ, යස්මා අයමායස්මතා මහාකස්සපත්ථෙරෙන නිදානං පුට්ඨො තස්මානෙන තං නිදානං ආදිතො පභුති විත්ථාරෙතුං වුත්තන්ති. එවමිදං ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වදන්තෙනාපි ඉමිනා කාරණෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ච වුත්තං යෙන යදා යස්මාති ඉමෙසං මාතිකාපදානං අත්ථො පකාසිතො හොති.

ในคำถามว่า 'บัดนี้ เพราะเหตุไรจึงกล่าว' นี้ มีคำตอบว่า เพราะพระอุบาลีเถระนี้ถูกพระมหากัสสปเถระถามถึงนิทาน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวเพื่อขยายนิทานนั้นให้พิสดารตั้งแต่ต้น. พึงทราบว่า แม้เมื่อพระอุบาลีเถระกล่าวอยู่ในสมัยสังคายนาครั้งแรก ท่านก็ได้กล่าวคำนิทานนี้ด้วยเหตุนี้. และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อรรถแห่งบทมาติกาเหล่านี้ว่า 'กล่าวโดยใคร เมื่อใด เพราะเหตุไร' เป็นอันประกาศแล้ว.

---

ඉදානි ධාරිතං යෙන චාභතං, යත්ථප්පතිට්ඨිතං චෙතමෙතං වත්වා විධිං තතොති එතෙසං අත්ථප්පකාසනත්ථං ඉදං වුච්චති. තං පනෙතං ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’ති එවමාදිවචනපටිමණ්ඩිතනිදානං විනයපිටකං කෙන ධාරිතං, කෙනාභතං, කත්ථ පතිට්ඨිතන්ති? වුච්චතෙ – ආදිතො තාව ඉදං භගවතො සම්මුඛා ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන ධාරිතං, තස්ස සම්මුඛතො අපරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ ඡළභිඤ්ඤාදිභෙදෙහි අනෙකෙහි භික්ඛුසහස්සෙහි පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ මහාකස්සපප්පමුඛෙහි ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි. කෙනාභතන්ති? ජම්බුදීපෙ තාව උපාලිත්ථෙරමාදිං කත්වා ආචරියපරම්පරාය යාව තතියසඞ්ගීති තාව ආභතං. තත්‍රායං ආචරියපරම්පරා –

บัดนี้ คำนี้กล่าวขึ้นเพื่อแสดงอรรถแห่งบทมาติกาเหล่านี้ว่า 'ใครทรงจำไว้ ใครนำสืบมา และตั้งอยู่ในที่ไหน' และเพื่อแสดงลำดับต่อจากนั้น. ก็พระวินัยปิฎกนั้น ซึ่งมีนิทานประดับด้วยคำเริ่มต้นว่า 'โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองเวรัญชา' เป็นต้นนี้ ใครทรงจำไว้ ใครนำสืบมา และตั้งอยู่ในที่ไหน? มีคำตอบว่า เบื้องต้นพระวินัยปิฎกนี้ พระอุบาลีเถระทรงจำไว้เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค, เมื่อพระตถาคตยังไม่ปรินิพพาน ภิกษุหลายพันรูปผู้มีประเภทมีฉฬภิญญาเป็นต้น ทรงจำไว้ต่อจากพระอุบาลีเถระนั้น, เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นประธาน ทรงจำไว้. คำว่า 'ใครนำสืบมา' นั้น มีคำตอบว่า ในชมพูทวีป พระวินัยปิฎกนี้อันอาจารย์สืบต่อกันมา มีพระอุบาลีเถระเป็นต้น นำสืบมาจนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๓. ในชมพูทวีปนั้น นี้คือลำดับอาจารย์สืบต่อกันมา —

---

උපාලි දාසකො චෙව, සොණකො සිග්ගවො තථා;

තිස්සො මොග්ගලිපුත්තො ච, පඤ්චෙතෙ විජිතාවිනො.

พระอุบาลี พระทาสกะ พระโสณกะ พระสิคควะ และพระโมคคัลลีบุตรติสสะ ท่านผู้ชนะกิเลสทั้ง ๕ รูปเหล่านี้

---

පරම්පරාය විනයං, දීපෙ ජම්බුසිරිව්හයෙ;

අච්ඡිජ්ජමානමානෙසුං, තතියො යාව සඞ්ගහො.

ได้นำพระวินัยสืบต่อกันมาในทวีปอันมีชื่อว่าชมพูศิริ โดยไม่ขาดสาย จนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๓.

---

ආයස්මා [Pg.25] හි උපාලි ඉමං විනයවංසං විනයතන්තිං විනයපවෙණිං භගවතො

จริงอยู่ พระอุบาลีเถระได้เรียนวงศ์แห่งพระวินัยนี้ แบบแผนแห่งพระวินัยนี้ ลำดับแห่งพระวินัยนี้ จากพระผู้มีพระภาค

---

සම්මුඛා උග්ගහෙත්වා බහූනං භික්ඛූනං හදයෙ පතිට්ඨාපෙසි. තස්ස හායස්මතො සන්තිකෙ විනයවංසං උග්ගහෙත්වා විනයෙ පකතඤ්ඤුතං පත්තෙසු පුග්ගලෙසු පුථුජ්ජන-සොතාපන්න-සකදාගාමි-අනාගාමිනො ගණනපථං වීතිවත්තා, ඛීණාසවානං සහස්සමෙකං අහොසි. දාසකත්ථෙරොපි තස්සෙව සද්ධිවිහාරිකො අහොසි, සො උපාලිත්ථෙරස්ස සම්මුඛා උග්ගහෙත්වා තථෙව විනයං වාචෙසි. තස්සාපි ආයස්මතො සන්තිකෙ උග්ගහෙත්වා විනයෙ පකතඤ්ඤුතං පත්තා පුථුජ්ජනාදයො ගණනපථං වීතිවත්තා, ඛීණාසවානං සහස්සමෙව අහොසි. සොණකත්ථෙරොපි දාසකත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො අහොසි, සොපි අත්තනො උපජ්ඣායස්ස දාසකත්ථෙරස්ස සම්මුඛා උග්ගහෙත්වා තථෙව විනයං වාචෙසි. තස්සාපි ආයස්මතො සන්තිකෙ උග්ගහෙත්වා විනයෙ පකතඤ්ඤුතං පත්තා පුථුජ්ජනාදයො ගණනපථං වීතිවත්තා, ඛීණාසවානං සහස්සමෙව අහොසි. සිග්ගවත්ථෙරොපි සොණකත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො අහොසි, සොපි අත්තනො උපජ්ඣායස්ස සොණකත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ විනයං උග්ගහෙත්වා අරහන්තසහස්සස්ස ධුරග්ගාහො අහොසි. තස්ස පනායස්මතො සන්තිකෙ උග්ගහෙත්වා විනයෙ පකතඤ්ඤුතං පත්තා පුථුජ්ජන-සොතාපන්නසකදාගාමි-අනාගාමිනොපි ඛීණාසවාපි එත්තකානි සතානීති වා එත්තකානි සහස්සානීති වා අපරිච්ඡින්නා අහෙසුං. තදා කිර ජම්බුදීපෙ අතිමහාභික්ඛුසමුදායො අහොසි. මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස පන ආනුභාවො තතියසඞ්ගීතියං පාකටො භවිස්සති. එවමිදං විනයපිටකං ජම්බුදීපෙ තාව ඉමාය ආචරියපරම්පරාය යාව තතියසඞ්ගීති තාව ආභතන්ති වෙදිතබ්බං.

เรียนแล้วเฉพาะพระพักตร์ และตั้งไว้ในใจของภิกษุเป็นอันมาก. จริงอยู่ ในบรรดาบุคคลผู้เรียนวงศ์แห่งพระวินัยในสำนักของพระเถระนั้น และถึงความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระวินัย เหล่าปุถุชน พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี มีจำนวนล่วงพ้นทางแห่งการนับ ส่วนพระขีณาสพมีจำนวนหนึ่งพันรูป. แม้พระทาสกเถระก็เป็นสัทธิวิหาริกของพระอุบาลีเถระนั้นเอง ท่านเรียนแล้วเฉพาะหน้าของพระอุบาลีเถระ และได้สอนพระวินัยเช่นเดียวกับพระอุบาลีเถระนั้น. แม้ในสำนักของพระเถระนั้น ปุถุชนเป็นต้นผู้เรียนแล้วและถึงความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระวินัย ก็มีจำนวนล่วงพ้นทางแห่งการนับ ส่วนพระขีณาสพมีจำนวนหนึ่งพันรูปเช่นกัน. แม้พระโสณกเถระก็เป็นสัทธิวิหาริกของพระทาสกเถระ ท่านเรียนแล้วเฉพาะหน้าของพระอุปัชฌาย์คือพระทาสกเถระ และได้สอนพระวินัยเช่นเดียวกับพระทาสกเถระนั้น. แม้ในสำนักของพระเถระนั้น ปุถุชนเป็นต้นผู้เรียนแล้วและถึงความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระวินัย ก็มีจำนวนล่วงพ้นทางแห่งการนับ ส่วนพระขีณาสพมีจำนวนหนึ่งพันรูปเช่นกัน. แม้พระสิคควเถระก็เป็นสัทธิวิหาริกของพระโสณกเถระ ท่านเรียนพระวินัยในสำนักของพระอุปัชฌาย์คือพระโสณกเถระ และเป็นผู้รับภาระเป็นประธานในการเรียนของพระอรหันต์หนึ่งพันรูป. ส่วนปุถุชน พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพ ผู้เรียนในสำนักของพระเถระนั้นและถึงความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระวินัย มีจำนวนไม่จำกัดว่ากี่ร้อยหรือกี่พัน. ได้ยินว่า ในกาลนั้น หมู่ภิกษุในชมพูทวีปมีจำนวนมหาศาล. ส่วนอานุภาพของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระจักปรากฏในการสังคายนาครั้งที่ ๓. พึงทราบว่า พระวินัยปิฎกนี้ในชมพูทวีป อันอาจารย์สืบต่อกันมานี้นำมาแล้วจนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๓ ด้วยประการฉะนี้.

---

පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปฐมมหาสังคายนา จบแล้ว.

---

දුතියසඞ්ගීතිකථා

เรื่องทุติยสังคายนา

---

දුතියසඞ්ගීතිවිජානනත්ථං පන අයමනුක්කමො වෙදිතබ්බො. යදා හි –

อนึ่ง เพื่อประโยชน์แก่การรู้สังคายนาครั้งที่ ๒ พึงทราบลำดับนี้. จริงอยู่ ในกาลใด —

---

සඞ්ගායිත්වාන සද්ධම්මං, ජොතයිත්වා ච සබ්බධි;

යාව ජීවිතපරියන්තං, ඨත්වා පඤ්චසතාපි තෙ.

พระเถระเหล่านั้นแม้ทั้ง ๕๐๐ รูป สังคายนาพระสัทธรรมแล้ว และยังพระสัทธรรมให้รุ่งเรืองในที่ทั้งปวง ดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัย

---

ඛීණාසවා [Pg.26] ජුතීමන්තො, ථෙරා කස්සපආදයො;

ඛීණස්නෙහපදීපාව, නිබ්බායිංසු අනාලයා.

พระเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว มีความรุ่งเรือง (ด้วยปัญญาหรือฤทธิ์) เป็นผู้ไม่มีความอาลัย (ตัณหา) ได้ปรินิพพานแล้ว เหมือนประทีปที่สิ้นเชื้อฉะนั้น.

---

අථානුක්කමෙන ගච්ඡන්තෙසු රත්තින්දිවෙසු වස්සසතපරිනිබ්බුතෙ භගවති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ වෙසාලියං ‘‘කප්පති සිඞ්ගීලොණකප්පො, කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො, කප්පති ගාමන්තරකප්පො, කප්පති ආවාසකප්පො, කප්පති අනුමතිකප්පො, කප්පති ආචිණ්ණකප්පො, කප්පති අමථිතකප්පො, කප්පති ජළොගිං පාතුං, කප්පති අදසකං නිසීදනං, කප්පති ජාතරූපරජත’’න්ති ඉමානි දස වත්ථූනි දීපෙසුං. තෙසං සුසුනාගපුත්තො කාළාසොකො නාම රාජා පක්ඛො අහොසි.

ลำดับนั้น เมื่อวันคืนล่วงไปตามลำดับ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วได้ ๑๐๐ ปี ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านี้ในเมืองเวสาลีว่า 'สิงคิโลณกัปปะ (การเก็บเกลือไว้ในเขาสัตว์) ควร, ทวังคุลกัปปะ (การฉันโภชนะในเวลาบ่ายล่วงไปแล้ว ๒ นิ้ว) ควร, คามันตรกัปปะ (การเข้าไปในละแวกบ้านแล้วฉันโภชนะที่ไม่ได้ทำวินัยกรรม) ควร, อาวาสกัปปะ (การทำอุโบสถแยกกันในสีมาเดียวกัน) ควร, อนุมติกัปปะ (การทำสังฆกรรมโดยที่ภิกษุยังมาไม่พร้อมกันแล้วขออนุมัติภายหลัง) ควร, อาจิณณกัปปะ (การประพฤติตามอย่างที่เคยทำมา) ควร, อมถิตกัปปะ (การดื่มนมสดที่ยังไม่กลายเป็นนมส้ม) ควร, ชโฬคิง (การดื่มสุราอย่างอ่อนที่ยังไม่เป็นน้ำเมา) ควร, อทสกะ (การใช้ผ้าปูนั่งที่ไม่มีชาย) ควร, ชาตรูปรชตะ (การรับทองและเงิน) ควร'. พระราชาพระนามว่ากาลาโศก ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าสุสุนาค ได้เป็นฝักฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น.

---

තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා යසො කාකණ්ඩකපුත්තො වජ්ජීසු චාරිකං චරමානො ‘‘වෙසාලිකා කිර වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ වෙසාලියං දස වත්ථූනි දීපෙන්තී’’ති සුත්වා ‘‘න ඛො පනෙතං පතිරූපං ය්වාහං දසබලස්ස සාසනවිපත්තිං සුත්වා අප්පොස්සුක්කො භවෙය්‍යං. හන්දාහං අධම්මවාදිනො නිග්ගහෙත්වා ධම්මං දීපෙමී’’ති චින්තෙන්තො යෙන වෙසාලී තදවසරි. තත්‍ර සුදං ආයස්මා යසො කාකණ්ඩකපුත්තො වෙසාලියං විහරති මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං.

ก็โดยสมัยนั้นแล พระยสะเถระบุตรของพราหมณ์กากัณฑกะ เมื่อจาริกไปในชนบทวัชชี ได้ฟังว่า 'ได้ยินว่า ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี แสดงวัตถุ ๑๐ ประการในเมืองเวสาลี' ดังนี้แล้ว คิดว่า 'การที่ข้าพเจ้าได้ฟังความเสื่อมแห่งพระศาสนาของพระทศพลแล้ว จะเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย (นิ่งเฉย) อยู่นั้น ไม่สมควรเลย เอาเถิด ข้าพเจ้าจะข่มพวกอธรรมวาทีแล้วประกาศธรรม' ดังนี้ จึงเดินทางไปยังเมืองเวสาลี. ได้ยินว่า ในเมืองเวสาลีนั้น พระยสะกากัณฑกบุตรอาศัยอยู่ที่ป่ามหาวัน ในกูฏาคารศาลา.

---

තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ තදහුපොසථෙ කංසපාතිං උදකෙන පූරෙත්වා මජ්ඣෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඨපෙත්වා ආගතාගතෙ වෙසාලිකෙ උපාසකෙ එවං වදන්ති – ‘‘දෙථාවුසො, සඞ්ඝස්ස කහාපණම්පි අඩ්ඪම්පි පාදම්පි මාසකරූපම්පි, භවිස්සති සඞ්ඝස්ස පරික්ඛාරෙන කරණීය’’න්ති සබ්බං තාව වත්තබ්බං, යාව ‘‘ඉමාය පන විනයසඞ්ගීතියා සත්ත භික්ඛුසතානි අනූනානි අනධිකානි අහෙසුං, තස්මා අයං දුතියසඞ්ගීති සත්තසතිකාති වුච්චතී’’ති.

ในสมัยนั้นแล ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ในวันอุโบสถนั้น ได้เติมน้ำให้เต็มถาดทองเหลืองแล้ววางไว้ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ แล้วกล่าวกับอุบาสกชาวเมืองเวสาลีผู้มาแล้วๆ อย่างนี้ว่า "อาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงถวายแม้กหาปณะหนึ่ง แม้กึ่งกหาปณะ แม้หนึ่งบาท แม้มาสกที่มีรูปหนึ่งแก่สงฆ์เถิด กิจที่ควรทำด้วยบริขารของสงฆ์จักมี" พึงกล่าวคำทั้งหมดนั้นไปจนถึงคำว่า "ก็ในการสังคายนาพระวินัยนี้ มีภิกษุเจ็ดร้อยรูปไม่ขาดไม่เกิน เพราะเหตุนั้น การสังคายนาครั้งที่สองนี้จึงเรียกว่า สัตตสติกา"

---

එවං තස්මිඤ්ච සන්නිපාතෙ ද්වාදස භික්ඛුසතසහස්සානි සන්නිපතිංසු ආයස්මතා යසෙන සමුස්සාහිතා. තෙසං මජ්ඣෙ ආයස්මතා රෙවතෙන පුට්ඨෙන සබ්බකාමිත්ථෙරෙන විනයං විස්සජ්ජෙන්තෙන තානි දස වත්ථූනි විනිච්ඡිතානි, අධිකරණං වූපසමිතං. අථ ථෙරා ‘‘පුන ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිස්සාමා’’ති තිපිටකධරෙ පත්තපටිසම්භිදෙ සත්තසතෙ භික්ඛූ උච්චිනිත්වා වෙසාලියං [Pg.27] වාලිකාරාමෙ සන්නිපතිත්වා මහාකස්සපත්ථෙරෙන සඞ්ගායිතසදිසමෙව සබ්බං සාසනමලං සොධෙත්වා පුන පිටකවසෙන නිකායවසෙන අඞ්ගවසෙන ධම්මක්ඛන්ධවසෙන ච සබ්බං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිංසු. අයං සඞ්ගීති අට්ඨහි මාසෙහි නිට්ඨිතා. යා ලොකෙ –

และในการประชุมนั้น ภิกษุสิบสองแสนรูปผู้ที่ท่านพระยสะชักชวนแล้วได้มาประชุมกัน ในท่ามกลางภิกษุเหล่านั้น พระสัพพกามีเถระผู้ตอบพระวินัยตามที่ท่านพระเรวตะถาม ได้วินิจฉัยวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้น และระงับอธิกรณ์แล้ว ลำดับนั้น พระเถระทั้งหลายปรึกษากันว่า "เราจักสังคายนาพระธรรมและพระวินัยอีกครั้ง" จึงคัดเลือกภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาจำนวน ๗๐๐ รูป แล้วประชุมกันที่วาลุการามในเมืองเวสาลี ชำระมลทินของพระศาสนาทั้งหมดให้เหมือนกับที่พระมหากัสสปเถระได้สังคายนาไว้ แล้วได้สังคายนาพระธรรมและพระวินัยทั้งหมดอีกครั้ง โดยจัดแบ่งเป็นปิฎก เป็นนิกาย เป็นองค์ และเป็นธรรมขันธ์ การสังคายนาครั้งนี้สำเร็จลงในเวลา ๘ เดือน ซึ่งในโลก...

---

සතෙහි සත්තහි කතා, තෙන සත්තසතාති ච;

පුබ්බෙ කතං උපාදාය, දුතියාති ච වුච්චතීති.

เพราะพระเถระ ๗๐๐ รูปได้กระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัตตสตา และเพราะอาศัยสังคายนาที่ทำไว้ก่อน จึงเรียกว่า ทุติยสังคายนา

---

සා පනායං –

ก็การสังคายนาครั้งที่สองนั้น...

---

යෙහි ථෙරෙහි සඞ්ගීතා, සඞ්ගීති තෙසු විස්සුතා;

සබ්බකාමී ච සාළ්හො ච, රෙවතො ඛුජ්ජසොභිතො.

การสังคายนาอันพระเถระทั้งหลายเหล่าใดได้กระทำแล้ว ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระเถระผู้มีชื่อเสียงคือ พระสัพพกามี พระสาฬหะ พระเรวตะ และพระขุชชโสภิตะ

---

යසො ච සාණසම්භූතො, එතෙ සද්ධිවිහාරිකා;

ථෙරා ආනන්දථෙරස්ස, දිට්ඨපුබ්බා තථාගතං.

พระยสะ และพระสาณสัมภูตะ พระเถระเหล่านี้เป็นสัทธิวิหาริกของพระอานันทเถระ เคยเห็นพระตถาคตมาก่อนแล้ว

---

සුමනො වාසභගාමී ච, ඤෙය්‍යා සද්ධිවිහාරිකා;

ද්වෙ ඉමෙ අනුරුද්ධස්ස, දිට්ඨපුබ්බා තථාගතං.

พระสุมนะ และพระวาสภคามี พระเถระสองรูปนี้ พึงทราบว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระอนุรุทธะ เคยเห็นพระตถาคตมาก่อนแล้ว

---

දුතියො පන සඞ්ගීතො, යෙහි ථෙරෙහි සඞ්ගහො;

සබ්බෙපි පන්නභාරා තෙ, කතකිච්චා අනාසවාති.

อนึ่ง การรวบรวมครั้งที่สองอันพระเถระทั้งหลายเหล่าใดได้กระทำแล้ว พระเถระเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ปลงภาระลงแล้ว มีกิจอันทำเสร็จแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ

---

අයං දුතියසඞ්ගීති.

นี้คือทุติยสังคายนา

---

එවමිමං දුතියසඞ්ගීතිං සඞ්ගායිත්වා ථෙරා ‘‘උප්පජ්ජිස්සති නු ඛො අනාගතෙපි සාසනස්ස එවරූපං අබ්බුද’’න්ති ඔලොකයමානා ඉමං අද්දසංසු – ‘‘ඉතො වස්සසතස්ස උපරි අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ පාටලිපුත්තෙ ධම්මාසොකො නාම රාජා උප්පජ්ජිත්වා සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං කාරෙස්සති. සො බුද්ධසාසනෙ පසීදිත්වා මහන්තං ලාභසක්කාරං පවත්තයිස්සති. තතො තිත්ථියා ලාභසක්කාරං පත්ථයමානා සාසනෙ පබ්බජිත්වා සකං සකං දිට්ඨිං පරිදීපෙස්සන්ති. එවං සාසනෙ මහන්තං අබ්බුදං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති. අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘කින්නු ඛො මයං එතස්මිං අබ්බුදෙ උප්පන්නෙ සම්මුඛා භවිස්සාම, න භවිස්සාමා’’ති. අථ තෙ සබ්බෙව තදා අත්තනො අසම්මුඛභාවං ඤත්වා ‘‘කො නු ඛො තං අධිකරණං වූපසමෙතුං සමත්ථො භවිස්සතී’’ති සකලං මනුස්සලොකං ඡකාමාවචරදෙවලොකඤ්ච ඔලොකෙන්තා න කඤ්චි දිස්වා බ්‍රහ්මලොකෙ තිස්සං නාම මහාබ්‍රහ්මානං අද්දසංසු [Pg.28] පරිත්තායුකං උපරිබ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා භාවිතමග්ගං. දිස්වාන නෙසං එතදහොසි – ‘‘සචෙ මයං එතස්ස බ්‍රහ්මුනො මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තනත්ථාය උස්සාහං කරෙය්‍යාම, අද්ධා එස මොග්ගලිබ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙස්සති. තතො ච මන්තෙහි පලොභිතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සති. සො එවං පබ්බජිත්වා සකලං බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා අධිගතපටිසම්භිදො හුත්වා තිත්ථියෙ මද්දිත්වා තං අධිකරණං විනිච්ඡිත්වා සාසනං පග්ගණ්හිස්සතී’’ති.

เมื่อสังคายนาครั้งที่สองนี้เสร็จสิ้นแล้วอย่างนี้ พระเถระทั้งหลายเมื่อพิจารณาว่า "ในอนาคตภัยเช่นนี้จักเกิดขึ้นแก่พระศาสนาอีกหรือไม่" เมื่อตรวจดู ก็ได้เห็นเรื่องนี้ว่า "นับจากนี้ไปเกินกว่าร้อยปี คือในปีที่ ๑๘ พระราชาพระนามว่าธรรมาโศกจักอุบัติขึ้นในเมืองปาฏลีบุตร และจักครองราชย์ในสกลชมพูทวีป พระราชาองค์นั้นจักเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาแล้วยังลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ให้เป็นไป จากนั้น พวกเดียรถีย์ผู้ปรารถนาลาภสักการะจักบวชในพระศาสนาแล้วแสดงทิฏฐิของตนๆ ภัยอันใหญ่หลวงเช่นนี้จักเกิดขึ้นในพระศาสนา" ลำดับนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่พระเถระเหล่านั้นว่า "เมื่อภัยนี้เกิดขึ้น เราทั้งหลายจักอยู่ร่วมสมัยหรือไม่หนอ" เมื่อนั้น พระเถระเหล่านั้นทั้งหมดทราบว่าตนเองจักไม่อยู่ร่วมสมัยในเวลานั้น จึงคิดว่า "ใครหนอจักสามารถระงับอธิกรณ์นั้นได้" เมื่อตรวจดูทั่วทั้งโลกมนุษย์และเทวโลกชั้นกามาวจร ๖ ชั้น ไม่เห็นใครเลย จึงได้เห็นมหาพรหมชื่อติสสะในพรหมโลก ผู้มีอายุเหลืออยู่น้อย และเป็นผู้บำเพ็ญมรรคเพื่อไปเกิดในพรหมโลกชั้นสูงขึ้นไป เมื่อเห็นแล้ว ความคิดนี้ได้มีแก่พระเถระเหล่านั้นว่า "ถ้าเราพยายามเพื่อให้พรหมนี้มาเกิดในโลกมนุษย์ พรหมนี้จักถือปฏิสนธิในเรือนของโมคคัลลีพราหมณ์อย่างแน่นอน และจากนั้น เมื่อถูกล่อลวงด้วยมนต์ทั้งหลายแล้วจักออกบวช พระติสสะนั้น เมื่อบวชแล้วอย่างนี้ จักเรียนพระพุทธพจน์ทั้งหมด เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาแล้วจักข่มขี่พวกเดียรถีย์ วินิจฉัยอธิกรณ์นั้น และจักยกย่องพระศาสนา"

---

තෙ බ්‍රහ්මලොකං ගන්ත්වා තිස්සං මහාබ්‍රහ්මානං එතදවොචුං – ‘‘ඉතො වස්සසතස්ස උපරි අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ සාසනෙ මහන්තං අබ්බුදං උප්පජ්ජිස්සති. මයඤ්ච සකලං මනුස්සලොකං ඡකාමාවචරදෙවලොකඤ්ච ඔලොකයමානා කඤ්චි සාසනං පග්ගහෙතුං සමත්ථං අදිස්වා බ්‍රහ්මලොකං විචිනන්තා භවන්තමෙව අද්දසාම. සාධු, සප්පුරිස, මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා දසබලස්ස සාසනං පග්ගණ්හිතුං පටිඤ්ඤං දෙහී’’ති.

พระเถระเหล่านั้นไปสู่พรหมโลกแล้วได้กล่าวกับติสสมหาพรหมว่า "นับจากนี้ไปเกินกว่าร้อยปี คือในปีที่ ๑๘ ภัยอันใหญ่หลวงจักเกิดขึ้นในพระศาสนา และพวกเราเมื่อตรวจดูทั่วทั้งโลกมนุษย์และเทวโลกชั้นกามาวจร ๖ ชั้น ไม่เห็นใครที่สามารถจะยกย่องพระศาสนาได้ เมื่อตรวจดูในพรหมโลกจึงได้เห็นแต่ท่านเท่านั้น ดูก่อนสัปบุรุษ เป็นการดี ขอท่านจงให้ปฏิญญาเพื่อไปเกิดในโลกมนุษย์เพื่อยกย่องพระศาสนาของพระทศพลเถิด"

---

එවං වුත්තෙ මහාබ්‍රහ්මා, ‘‘අහං කිර සාසනෙ උප්පන්නං අබ්බුදං සොධෙත්වා සාසනං පග්ගහෙතුං සමත්ථො භවිස්සාමී’’ති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා, ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා පටිඤ්ඤං අදාසි. ථෙරා බ්‍රහ්මලොකෙ තං කරණීයං තීරෙත්වා පුන පච්චාගමිංසු.

เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว มหาพรหมคิดว่า "ได้ยินว่า เราจักเป็นผู้สามารถชำระภัยที่เกิดขึ้นในพระศาสนาและยกย่องพระศาสนาได้" จึงมีความร่าเริงยินดีและปลาบปลื้มใจอย่างยิ่ง รับคำว่า "สาธุ" แล้วได้ให้ปฏิญญา พระเถระทั้งหลายทำกิจนั้นในพรหมโลกเสร็จแล้วจึงกลับมา

---

තෙන ඛො පන සමයෙන සිග්ගවත්ථෙරො ච චණ්ඩවජ්ජිත්ථෙරො ච ද්වෙපි නවකා හොන්ති දහරභික්ඛූ තිපිටකධරා පත්තපටිසම්භිදා ඛීණාසවා, තෙ තං අධිකරණං න සම්පාපුණිංසු. ථෙරා ‘‘තුම්හෙ, ආවුසො, අම්හාකං ඉමස්මිං අධිකරණෙ නො සහායකා අහුවත්ථ, තෙන වො ඉදං දණ්ඩකම්මං හොතු – ‘තිස්සො නාම බ්‍රහ්මා මොග්ගලිබ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිස්සති, තං තුම්හාකං එකො නීහරිත්වා පබ්බාජෙතු, එකො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හාපෙතූ’’’ති වත්වා සබ්බෙපි යාවතායුකං ඨත්වා –

ก็ในสมัยนั้นแล พระสิกขวเถระและพระจัณฑวัชชีเถระ ทั้งสองรูปเป็นภิกษุใหม่และยังเยาว์ เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก บรรลุปฏิสัมภิทา และเป็นพระขีณาสพ ท่านทั้งสองนั้นไม่ได้มาสู่อธิกรณ์นั้น พระเถระทั้งหลายจึงกล่าวว่า "อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านไม่ได้เป็นสหายของพวกเราในอธิกรณ์นี้ เพราะเหตุนั้น ขอทัณฑกรรมนี้จงมีแก่พวกท่าน คือ พรหมชื่อติสสะจักถือปฏิสนธิในเรือนของโมคคัลลีพราหมณ์ ในบรรดาพวกท่าน รูปหนึ่งจงนำเขาออกมาบวช รูปหนึ่งจงให้เรียนพระพุทธพจน์" ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พระเถระทั้งหมดดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัยแล้ว

---

සබ්බකාමිප්පභුතයො, තෙපි ථෙරා මහිද්ධිකා;

අග්ගික්ඛන්ධාව ලොකම්හි, ජලිත්වා පරිනිබ්බුතා.

พระเถระทั้งหลายมีพระสัพพกามีเป็นต้นเหล่านั้น ผู้มีฤทธิ์มาก รุ่งเรืองดุจกองไฟในโลกแล้ว ก็ปรินิพพานแล้ว

---

දුතියං සඞ්ගහං කත්වා, විසොධෙත්වාන සාසනං;

අනාගතෙපි කත්වාන, හෙතුං සද්ධම්මසුද්ධියා.

ครั้นทำทุติยสังคายนา ชำระพระศาสนาแล้ว และได้ทำเหตุเพื่อความบริสุทธิ์แห่งพระสัทธรรมแม้ในอนาคตแล้ว (ก็ปรินิพพานแล้ว)

---

ඛීණාසවා [Pg.29] වසිප්පත්ථා, පභින්නපටිසම්භිදා;

අනිච්චතාවසං ථෙරා, තෙපි නාම උපාගතා.

แม้พระเถระทั้งหลายผู้สิ้นอาสวะ ผู้ถึงความชำนาญ ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทาเหล่านั้น ก็ยังถึงซึ่งอำนาจแห่งความไม่เที่ยง.

---

එවං අනිච්චතං ජම්මිං, ඤත්වා දුරභිසම්භවං;

තං පත්තුං වායමෙ ධීරො, යං නිච්චං අමතං පදන්ති.

บัณฑิตรู้แจ้งซึ่งความเป็นของไม่เที่ยงอันเลวทรามและยากที่จะครอบงำได้ดังนี้แล้ว พึงพยายามเพื่อบรรลุบทอันเป็นอมตะที่เที่ยงแท้นั้น.

---

එත්තාවතා සබ්බාකාරෙන දුතියසඞ්ගීතිවණ්ණනා නිට්ඨිතා හොති.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การพรรณนาทุติยสังคายนาเป็นอันจบลงแล้วโดยประการทั้งปวง.

---

දුතියසඞ්ගීතිකථා නිට්ඨිතා

เรื่องทุติยสังคายนาจบแล้ว.

---

තතියසඞ්ගීතිකථා

เรื่องตติยสังคายนา.

---

තිස්සොපි ඛො මහාබ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මලොකතො චවිත්වා මොග්ගලිබ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. සිග්ගවත්ථෙරොපි තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණතො පභුති සත්ත වස්සානි බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහං පිණ්ඩාය පාවිසි. එකදිවසම්පි උළුඞ්කමත්තං වා යාගුං කටච්ඡුමත්තං වා භත්තං නාලත්ථ. සත්තන්නං පන වස්සානං අච්චයෙන එකදිවසං ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති වචනමත්තං අලත්ථ. තංදිවසමෙව බ්‍රාහ්මණොපි බහිද්ධා කිඤ්චි කරණීයං කත්වා ආගච්ඡන්තො පටිපථෙ ථෙරං දිස්වා, ‘‘භො පබ්බජිත, අම්හාකං ගෙහං අගමිත්ථා’’ති ආහ. ‘‘ආම, බ්‍රාහ්මණ, අගමිම්හා’’ති. ‘‘අපි කිඤ්චි ලභිත්ථා’’ති? ‘‘ආම, බ්‍රාහ්මණ, ලභිම්හා’’ති. සො ගෙහං ගන්ත්වා පුච්ඡි – ‘‘තස්ස පබ්බජිතස්ස කිඤ්චි අදත්ථා’’ති? ‘‘න කිඤ්චි අදම්හා’’ති. බ්‍රාහ්මණො දුතියදිවසෙ ඝරද්වාරෙයෙව නිසීදි ‘‘අජ්ජ පබ්බජිතං මුසාවාදෙන නිග්ගහෙස්සාමී’’ති. ථෙරො දුතියදිවසෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරද්වාරං සම්පත්තො. බ්‍රාහ්මණො ථෙරං දිස්වාව එවමාහ – ‘‘තුම්හෙ හිය්‍යො අම්හාකං ගෙහෙ කිඤ්චි අලද්ධායෙව ‘ලභිම්හා’ති අවොචුත්ථ. වට්ටති නු ඛො තුම්හාකං මුසාවාදො’’ති! ථෙරො ආහ – ‘‘මයං, බ්‍රාහ්මණ, තුම්හාකං ගෙහෙ සත්ත වස්සානි ‘අතිච්ඡථා’ති වචනමත්තම්පි අලභිත්වා හිය්‍යො ‘අතිච්ඡථා’ති වචනමත්තං ලභිම්හ; අථෙතං පටිසන්ථාරං උපාදාය එවමවොචුම්හා’’ති.

แม้พระมหาพรหมชื่อติสสะนั้น จุติจากพรหมโลกแล้ว ได้ถือปฏิสนธิในเรือนของพราหมณ์โมคคัลลี. แม้พระสิคควเถระก็นับตั้งแต่วันที่ติสสพรหมนั้นถือปฏิสนธิ ได้เข้าไปบิณฑบาตยังเรือนของพราหมณ์ตลอด ๗ ปี. แม้แต่วันเดียวก็ไม่ได้ข้าวต้มเพียงหนึ่งกระบวย หรือข้าวสวยเพียงหนึ่งทัพพีเลย. แต่เมื่อล่วงไป ๗ ปี วันหนึ่งท่านได้เพียงคำว่า "นิมนต์ข้างหน้าเถิด ขอรับ" เท่านั้น. ในวันนั้นเอง พราหมณ์ทำกิจบางอย่างภายนอกแล้วกลับมา เห็นพระเถระในระหว่างทางจึงถามว่า "ท่านบรรพชิต ท่านไปที่เรือนของเรามาหรือ?" (พระเถระตอบว่า) "ใช่ พราหมณ์ อาตมาไปมาแล้ว." (พราหมณ์ถามว่า) "ท่านได้อะไรบ้างไหม?" (พระเถระตอบว่า) "ใช่ พราหมณ์ อาตมาได้แล้ว." พราหมณ์นั้นไปถึงเรือนแล้วถามว่า "พวกเจ้าได้ให้อะไรแก่บรรพชิตนั้นบ้างไหม?" (คนในเรือนตอบว่า) "ไม่ได้ให้อะไรเลย." วันรุ่งขึ้น พราหมณ์นั่งอยู่ที่ประตูเรือนทีเดียว (คิดว่า) "วันนี้เราจะข่มบรรพชิตด้วยมุสาวาท." พระเถระมาถึงประตูเรือนของพราหมณ์ในวันที่สอง พราหมณ์เห็นพระเถระแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เมื่อวานท่านไม่ได้อะไรในเรือนของเราเลย แต่กลับกล่าวว่า 'ได้แล้ว' การพูดมุสาของท่านสมควรหรือ?" พระเถระกล่าวว่า "พราหมณ์ ตลอด ๗ ปีในเรือนของท่าน อาตมาไม่ได้แม้แต่คำว่า 'นิมนต์ข้างหน้าเถิด' แต่เมื่อวานอาตมาได้คำว่า 'นิมนต์ข้างหน้าเถิด' อาตมาอาศัยคำปฏิสันถารนั้นจึงได้กล่าวอย่างนั้น."

---

බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ පටිසන්ථාරමත්තම්පි ලභිත්වා ‘ලභිම්හා’ති පසංසන්ති, අඤ්ඤං කිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීයං ලභිත්වා කස්මා න පසංසන්තී’’ති පසීදිත්වා අත්තනො අත්ථාය පටියාදිතභත්තතො කටච්ඡුමත්තං භික්ඛං තදුපියඤ්ච බ්‍යඤ්ජනං දාපෙත්වා ‘‘ඉමං භික්ඛං සබ්බකාලං තුම්හෙ ලභිස්සථා’’ති ආහ[Pg.30]. සො පුනදිවසතො පභුති උපසඞ්කමන්තස්ස ථෙරස්ස උපසමං දිස්වා භිය්‍යොසොමත්තාය පසීදිත්වා ථෙරං නිච්චකාලං අත්තනො ඝරෙ භත්තවිස්සග්ගකරණත්ථාය යාචි. ථෙරො අධිවාසෙත්වා දිවසෙ දිවසෙ භත්තකිච්චං කත්වා ගච්ඡන්තො ථොකං ථොකං බුද්ධවචනං කථෙත්වා ගච්ඡති. සොපි ඛො මාණවකො සොළසවස්සුද්දෙසිකොයෙව තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ අහොසි. බ්‍රහ්මලොකතො ආගතසුද්ධසත්තස්ස ආසනෙ වා සයනෙ වා අඤ්ඤො කොචි නිසජ්ජිතා වා නිපජ්ජිතා වා නත්ථි. සො යදා ආචරියඝරං ගච්ඡති, තදාස්ස මඤ්චපීඨං සෙතෙන වත්ථෙන පටිච්ඡාදෙත්වා ලග්ගෙත්වා ඨපෙන්ති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සමයො දානි මාණවකං පබ්බාජෙතුං, චිරඤ්ච මෙ ඉධාගච්ඡන්තස්ස, න ච කාචි මාණවකෙන සද්ධිං කථා උප්පජ්ජති. හන්ද දානි ඉමිනා උපායෙන පල්ලඞ්කං නිස්සාය උප්පජ්ජිස්සතී’’ති ගෙහං ගන්ත්වා යථා තස්මිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා මාණවකස්ස පල්ලඞ්කං අඤ්ඤං න කිඤ්චි ආසනං දිස්සති තථා අධිට්ඨාසි. බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහජනො ථෙරං දිස්වා අඤ්ඤං කිඤ්චි ආසනං අපස්සන්තො මාණවකස්ස පල්ලඞ්කං අත්ථරිත්වා ථෙරස්ස අදාසි. නිසීදි ථෙරො පල්ලඞ්කෙ. මාණවකොපි ඛො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ආචරියඝරා ආගම්ම ථෙරං අත්තනො පල්ලඞ්කෙ නිසින්නං දිස්වා කුපිතො අනත්තමනො ‘‘කො මම පල්ලඞ්කං සමණස්ස පඤ්ඤපෙසී’’ති ආහ.

พราหมณ์คิดว่า "บรรพชิตเหล่านี้แม้ได้เพียงคำปฏิสันถารก็ยังชมว่า 'ได้แล้ว' หากได้ของขบเคี้ยวหรือของบริโภคอย่างอื่น ทำไมจะไม่ชมเล่า?" จึงเลื่อมใสแล้ว ให้ถวายภิกษาเพียงหนึ่งทัพพีพร้อมกับข้าวที่สมควรจากข้าวที่เตรียมไว้เพื่อตน แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจักได้รับภิกษานี้ตลอดกาล." ตั้งแต่วันรุ่งขึ้น พราหมณ์นั้นเห็นความสงบของพระเถระผู้เข้าไปหา จึงเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้นิมนต์พระเถระเพื่อกระทำภัตกิจในเรือนของตนเป็นประจำ. พระเถระรับนิมนต์แล้ว กระทำภัตกิจทุกๆ วัน เมื่อจะกลับก็แสดงพระพุทธพจน์ทีละน้อยๆ แล้วจึงไป. แม้มาณพนั้นมีอายุประมาณ ๑๖ ปี เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวททั้งสาม. บนอาสนะหรือที่นอนของสัตว์ผู้บริสุทธิ์ที่มาจากพรหมโลกนั้น ไม่มีผู้อื่นใครๆ นั่งหรือนอนเลย. เมื่อใดมาณพนั้นไปสู่เรือนของอาจารย์ เมื่อนั้นพวกเขาก็เอาผ้าขาวคลุมเตียงและตั่งของเขาแล้วยกแขวนไว้. พระเถระคิดว่า "บัดนี้เป็นเวลาที่จะให้มาณพบวชแล้ว เรามาที่นี่นานแล้ว แต่การสนทนาใดๆ กับมาณพยังไม่เกิดขึ้น เอาเถิด บัดนี้เราจะอาศัยบัลลังก์นี้เป็นอุบายให้เกิดการสนทนา" ท่านจึงไปที่เรือนแล้วอธิษฐานว่า ในเรือนนั้นเมื่อวางบัลลังก์ของมาณพแล้ว จะไม่เห็นอาสนะอื่นใดเลย. คนในเรือนของพราหมณ์เห็นพระเถระแล้ว เมื่อไม่เห็นอาสนะอื่น จึงปูลาดบัลลังก์ของมาณพถวายแก่พระเถระ. พระเถระก็นั่งบนบัลลังก์. แม้มาณพนั้นกลับมาจากเรือนอาจารย์ในขณะนั้นเอง เห็นพระเถระนั่งบนบัลลังก์ของตน ก็โกรธ ไม่พอใจ กล่าวว่า "ใครปูบัลลังก์ของข้าพเจ้าให้สมณะ?"

---

ථෙරො භත්තකිච්චං කත්වා වූපසන්තෙ මාණවකස්ස චණ්ඩික්කභාවෙ එවමාහ – ‘‘කිං පන ත්වං, මාණවක, කිඤ්චි මන්තං ජානාසී’’ති? මාණවකො ‘‘භො පබ්බජිත, මයි දානි මන්තෙ අජානන්තෙ අඤ්ඤෙ කෙ ජානිස්සන්තී’’ති වත්වා, ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘තුම්හෙ පන මන්තං ජානාථා’’ති? ‘‘පුච්ඡ, මාණවක, පුච්ඡිත්වා සක්කා ජානිතු’’න්ති. අථ ඛො මාණවකො තීසු වෙදෙසු සනිඝණ්ඩුකෙටුභෙසු සාක්ඛරප්පභෙදෙසු ඉතිහාසපඤ්චමෙසු යානි යානි ගණ්ඨිට්ඨානානි, යෙසං යෙසං නයං නෙව අත්තනා පස්සති නාපිස්ස ආචරියො අද්දස, තෙසු තෙසු ථෙරං පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘පකතියාපි තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ, ඉදානි පන පටිසම්භිදාප්පත්තො, තෙනස්ස නත්ථි තෙසං පඤ්හානං විස්සජ්ජනෙ භාරො’’ති තාවදෙව තෙ පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා මාණවකං ආහ – ‘‘මාණවක, අහං තයා බහුං පුච්ඡිතො; අහම්පි දානි තං එකං පඤ්හං පුච්ඡාමි, බ්‍යාකරිස්සසි මෙ’’ති? ‘‘ආම, භො පබ්බජිත, පුච්ඡ බ්‍යාකරිස්සාමී’’ති. ථෙරො චිත්තයමකෙ ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි –

พระเถระกระทำภัตกิจแล้ว เมื่อความดุร้ายของมาณพสงบลง จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "มาณพ เธอรู้มนต์อะไรบ้างไหม?" มาณพกล่าวว่า "ท่านบรรพชิต เมื่อข้าพเจ้าไม่รู้มนต์แล้ว ใครอื่นเล่าจะรู้?" แล้วถามพระเถระว่า "ก็ท่านเล่า รู้มนต์ไหม?" (พระเถระตอบว่า) "มาณพ เธอจงถามเถิด ถามแล้วย่อมจะรู้ได้." ครั้งนั้น มาณพได้ถามพระเถระถึงปมปัญหาในที่ต่างๆ ในเวททั้งสาม พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุ เกฏุภะ อักขรประเภท และมีอิติหาสะเป็นที่ ๕ ซึ่งแนวทางแห่งปมปัญหาเหล่านั้น ตนเองก็ไม่เห็น แม้อาจารย์ของตนก็ไม่เคยเห็น. พระเถระโดยปกติก็เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวททั้งสามอยู่แล้ว และบัดนี้ยังเป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาอีกด้วย เพราะฉะนั้น ภาระในการแก้ปัญหาเหล่านั้นจึงไม่มีแก่ท่าน ท่านจึงแก้ปัญหาเหล่านั้นได้ทันที แล้วกล่าวกับมาณพว่า "มาณพ เธอถามเรามากแล้ว บัดนี้เราจะถามปัญหาเธอสักข้อหนึ่ง เธอจะตอบเราไหม?" (มาณพตอบว่า) "ได้ ท่านบรรพชิต ถามมาเถิด ข้าพเจ้าจะตอบ." พระเถระจึงถามปัญหานี้ในจิตตยมกะว่า –

---

‘‘යස්ස [Pg.31] චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති තස්ස චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සති; යස්ස වා පන චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති නුප්පජ්ජිස්සති තස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣතී’’ති?

"จิตของบุคคลใดกำลังเกิดขึ้นแต่ยังไม่ดับไป จิตของบุคคลนั้นจักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้นใช่ไหม? หรือว่า จิตของบุคคลใดจักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้น จิตของบุคคลนั้นกำลังเกิดขึ้นแต่ยังไม่ดับไปใช่ไหม?"

---

මාණවො උද්ධං වා අධො වා හරිතුං අසක්කොන්තො ‘‘කිං නාම, භො පබ්බජිත, ඉද’’න්ති ආහ. ‘‘බුද්ධමන්තො නාමායං, මාණවා’’ති. ‘‘සක්කා පනායං, භො, මය්හම්පි දාතු’’න්ති. ‘‘සක්කා මාණව, අම්හෙහි ගහිතපබ්බජ්ජං ගණ්හන්තස්ස දාතු’’න්ති. තතො මාණවො මාතාපිතරො උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘අයං පබ්බජිතො බුද්ධමන්තං නාම ජානාති, න ච අත්තනො සන්තිකෙ අපබ්බජිතස්ස දෙති, අහං එතස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා මන්තං උග්ගණ්හිස්සාමී’’ති.

มาณพนั้นไม่สามารถจะสาธยายไปตามลำดับหรือย้อนกลับได้ จึงกล่าวว่า "ท่านบรรพชิต มนต์นี้ชื่ออะไร" (พระเถระตอบว่า) "มาณพ มนต์นี้ชื่อว่าพุทธมนต์" (มาณพถามว่า) "ท่านผู้เจริญ มนต์นี้จะให้แก่ข้าพเจ้าได้หรือไม่" (พระเถระตอบว่า) "มาณพ เราสามารถให้แก่ผู้ที่รับบรรพชาตามที่เราถือเอาแล้วได้" เพราะเหตุนั้น มาณพจึงเข้าไปหาบิดามารดาแล้วกล่าวว่า "บรรพชิตนี้รู้จักพุทธมนต์ แต่ไม่ให้แก่ผู้ที่ยังไม่บวชในสำนักของตน ข้าพเจ้าจะบวชในสำนักของท่านผู้นี้แล้วเรียนมนต์"

---

අථස්ස මාතාපිතරො ‘‘පබ්බජිත්වාපි නො පුත්තො මන්තෙ ගණ්හතු, ගහෙත්වා පුනාගමිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානා ‘‘උග්ගණ්හ, පුත්තා’’ති අනුජානිංසු. ථෙරො දාරකං පබ්බාජෙත්වා ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං තාව ආචික්ඛි. සො තත්ථ පරිකම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තතො ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සාමණෙරො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො, අභබ්බො දානි සාසනතො නිවත්තිතුං. සචෙ පනස්සාහං කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා කථෙය්‍යං, අරහත්තං පාපුණෙය්‍ය, අප්පොස්සුක්කො භවෙය්‍ය බුද්ධවචනං ගහෙතුං, සමයො දානි නං චණ්ඩවජ්ජිත්ථෙරස්ස සන්තිකං පෙසෙතු’’න්ති. තතො ආහ – ‘‘එහි ත්වං, සාමණෙර, ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා බුද්ධවචනං උග්ගණ්හ. මම වචනෙන තඤ්ච ආරොග්‍යං පුච්ඡ; එවඤ්ච වදෙහි – ‘උපජ්ඣායො මං, භන්තෙ, තුම්හාකං සන්තිකං පහිණී’ති. ‘කො නාම තෙ උපජ්ඣායො’ති ච වුත්තෙ ‘සිග්ගවත්ථෙරො නාම, භන්තෙ’ති වදෙය්‍යාසි. ‘අහං කො නාමා’ති වුත්තෙ එවං වදෙය්‍යාසි – ‘මම උපජ්ඣායො, භන්තෙ, තුම්හාකං නාමං ජානාතී’’’ති.

ครั้งนั้น บิดามารดาของมาณพนั้นคิดว่า "แม้บวชแล้ว บุตรของเราก็จงเรียนมนต์ เรียนแล้วก็จะกลับมาอีก" จึงอนุญาตว่า "ลูกเอ๋ย จงเรียนเถิด" พระเถระให้เด็กนั้นบวชแล้ว ได้บอกอาการ 32 กรรมฐานก่อน สามเณรติสสะนั้นเมื่อทำบริกรรมในกรรมฐานนั้น ไม่นานนักก็ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล ลำดับนั้น พระเถระจึงคิดว่า "สามเณรดำรงอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว บัดนี้เป็นผู้ไม่ควรจะกลับจากพระศาสนา อนึ่ง ถ้าเราจะให้สามเณรนั้นเจริญกรรมฐานยิ่งขึ้นแล้วบอก สามเณรก็จะบรรลุพระอรหัต และจะมีความขวนขวายน้อยในการเรียนพุทธพจน์ บัดนี้ถึงเวลาที่จะส่งสามเณรนั้นไปสู่สำนักของพระจัณฑวัชชีเถระแล้ว" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สามเณร เธอจงมา ไปสู่สำนักของพระเถระแล้วเรียนพุทธพจน์ จงถามถึงความไม่มีโรคของพระเถระนั้นตามคำของเรา และจงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอุปัชฌาย์ส่งกระผมมายังสำนักของท่าน’ เมื่อถูกถามว่า ‘อุปัชฌาย์ของเธอชื่ออะไร’ เธอพึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าพระสิคควเถระ’ เมื่อถูกถามว่า ‘เราชื่ออะไร’ เธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอุปัชฌาย์ของกระผมรู้จักชื่อของท่าน’"

---

‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තිස්සො සාමණෙරො ථෙරං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා අනුපුබ්බෙන චණ්ඩවජ්ජිත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. ථෙරො සාමණෙරං පුච්ඡි – ‘‘කුතො ආගතොසී’’ති? ‘‘උපජ්ඣායො මං, භන්තෙ, තුම්හාකං සන්තිකං පහිණී’’ති. ‘‘කො නාම තෙ උපජ්ඣායො’’ති? ‘‘සිග්ගවත්ථෙරො නාම, භන්තෙ’’ති. ‘‘අහං කො නාමා’’ති? ‘‘මම උපජ්ඣායො, භන්තෙ, තුම්හාකං නාමං ජානාතී’’ති. ‘‘පත්තචීවරං දානි පටිසාමෙහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති සාමණෙරො පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා පුනදිවසෙ පරිවෙණං සම්මජ්ජිත්වා උදකදන්තපොනං උපට්ඨාපෙසි. ථෙරො තස්ස සම්මජ්ජිතට්ඨානං පුන සම්මජ්ජි[Pg.32]. තං උදකං ඡඩ්ඩෙත්වා අඤ්ඤං උදකං ආහරි. තඤ්ච දන්තකට්ඨං අපනෙත්වා අඤ්ඤං දන්තකට්ඨං ගණ්හි. එවං සත්ත දිවසානි කත්වා සත්තමෙ දිවසෙ පුන පුච්ඡි. සාමණෙරො පුනපි පුබ්බෙ කථිතසදිසමෙව කථෙසි. ථෙරො ‘‘සො වතායං බ්‍රාහ්මණො’’ති සඤ්ජානිත්වා ‘‘කිමත්ථං ආගතොසී’’ති ආහ. ‘‘බුද්ධවචනං උග්ගණ්හත්ථාය, භන්තෙ’’ති. ථෙරො ‘‘උග්ගණ්හ දානි, සාමණෙරා’’ති වත්වා පුන දිවසතො පභුති බුද්ධවචනං පට්ඨපෙසි. තිස්සො සාමණෙරොව හුත්වා, ඨපෙත්වා විනයපිටකං සබ්බං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හි සද්ධිං අට්ඨකථාය. උපසම්පන්නකාලෙ පන අවස්සිකොව සමානො තිපිටකධරො අහොසි. ආචරියුපජ්ඣායා මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස හත්ථෙ සකලං බුද්ධවචනං පතිට්ඨාපෙත්වා යාවතායුකං ඨත්වා පරිනිබ්බායිංසු. මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරොපි අපරෙන සමයෙන කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තප්පත්තො බහූනං ධම්මවිනයං වාචෙසි.

สามเณรติสสะรับคำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อย่างนั้น" แล้วไหว้พระเถระ กระทำประทักษิณ ไปสู่สำนักของพระจัณฑวัชชีเถระโดยลำดับ ไหว้แล้วยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระเถระถามสามเณรว่า "เธอมาจากไหน" (สามเณรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอุปัชฌาย์ส่งกระผมมายังสำนักของท่าน" (พระเถระถามว่า) "อุปัชฌาย์ของเธอชื่ออะไร" (สามเณรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าพระสิคควเถระ" (พระเถระถามว่า) "เราชื่ออะไร" (สามเณรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอุปัชฌาย์ของกระผมรู้จักชื่อของท่าน" (พระเถระกล่าวว่า) "บัดนี้จงเก็บบาตรและจีวรเถิด" สามเณรรับว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดีแล้ว" แล้วเก็บบาตรและจีวร ในวันรุ่งขึ้น กวาดบริเวณแล้วจัดตั้งน้ำและไม้สีฟันไว้ พระเถระกวาดที่ที่สามเณรกวาดแล้วซ้ำอีก เทน้ำนั้นทิ้งแล้วนำน้ำอื่นมา และเอาไม้สีฟันนั้นออกแล้วถือเอาไม้สีฟันอื่น ทำอย่างนี้ตลอด 7 วัน ในวันที่ 7 ก็ถามอีก สามเณรก็กราบเรียนเหมือนที่กราบเรียนไว้ก่อนนั่นเอง พระเถระรู้ชัดว่า "พราหมณ์ผู้นี้เองหนอ" จึงถามว่า "เธอมาเพื่อประโยชน์อะไร" (สามเณรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมมาเพื่อเรียนพุทธพจน์" พระเถระกล่าวว่า "สามเณร บัดนี้จงเรียนเถิด" แล้วตั้งแต่วันรุ่งขึ้นเป็นต้นไป ก็เริ่มสอนพุทธพจน์ ติสสสามเณรนั้นเป็นสามเณรนั่นเอง ได้เรียนพุทธพจน์ทั้งหมดพร้อมด้วยอรรถกถา เว้นไว้แต่พระวินัยปิฎก ครั้นถึงเวลาอุปสมบท แม้เป็นผู้ยังไม่มีพรรษา ก็เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก พระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ทั้งหลายได้มอบพุทธพจน์ทั้งหมดไว้ในมือของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระแล้ว ดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัยแล้วปรินิพพาน แม้พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระในกาลต่อมา ได้เจริญกรรมฐานแล้วบรรลุพระอรหัต ได้สอนพระธรรมวินัยแก่ภิกษุเป็นจำนวนมาก

---

තෙන ඛො පන සමයෙන බින්දුසාරස්ස රඤ්ඤො එකසතපුත්තා අහෙසුං. තෙ සබ්බෙ අසොකො අත්තනා සද්ධිං එකමාතිකං තිස්සකුමාරං ඨපෙත්වා ඝාතෙසි. ඝාතෙන්තො ච චත්තාරි වස්සානි අනභිසිත්තොව රජ්ජං කාරෙත්වා චතුන්නං වස්සානං අච්චයෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ සකලජම්බුදීපෙ එකරජ්ජාභිසෙකං පාපුණි. අභිසෙකානුභාවෙන චස්ස ඉමා රාජිද්ධියො ආගතා – මහාපථවියා හෙට්ඨා යොජනප්පමාණෙ ආණා පවත්තති; තථා උපරි ආකාසෙ අනොතත්තදහතො අට්ඨහි කාජෙහි සොළස පානීයඝටෙ දිවසෙ දිවසෙ දෙවතා ආහරන්ති, යතො සාසනෙ උප්පන්නසද්ධො හුත්වා අට්ඨ ඝටෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි, ද්වෙ ඝටෙ සට්ඨිමත්තානං තිපිටකධරභික්ඛූනං, ද්වෙ ඝටෙ අග්ගමහෙසියා අසන්ධිමිත්තාය, චත්තාරො ඝටෙ අත්තනා පරිභුඤ්ජි; දෙවතාඑව හිමවන්තෙ නාගලතාදන්තකට්ඨං නාම අත්ථි සිනිද්ධං මුදුකං රසවන්තං තං දිවසෙ දිවසෙ ආහරන්ති, යෙන රඤ්ඤො ච මහෙසියා ච සොළසන්නඤ්ච නාටකිත්ථිසහස්සානං සට්ඨිමත්තානඤ්ච භික්ඛුසහස්සානං දෙවසිකං දන්තපොනකිච්චං නිප්පජ්ජති. දෙවසිකමෙව චස්ස දෙවතා අගදාමලකං අගදහරීතකං සුවණ්ණවණ්ණඤ්ච ගන්ධරසසම්පන්නං අම්බපක්කං ආහරන්ති. තථා ඡද්දන්තදහතො පඤ්චවණ්ණනිවාසනපාවුරණං පීතකවණ්ණහත්ථපුච්ඡනපටකං දිබ්බඤ්ච පානකං ආහරන්ති. දෙවසිකමෙව පනස්ස න්හානගන්ධං [Pg.33] අනුවිලෙපනගන්ධං පාරුපනත්ථාය අසුත්තමයිකං සුමනපුප්ඵපටං මහාරහඤ්ච අඤ්ජනං නාගභවනතො නාගරාජානො ආහරන්ති. ඡද්දන්තදහෙව උට්ඨිතස්ස සාලිනො නව වාහසහස්සානි දිවසෙ දිවසෙ සුකා ආහරන්ති. මූසිකා නිත්ථුසකණෙ කරොන්ති, එකොපි ඛණ්ඩතණ්ඩුලො න හොති, රඤ්ඤො සබ්බට්ඨානෙසු අයමෙව තණ්ඩුලො පරිභොගං ගච්ඡති. මධුමක්ඛිකා මධුං කරොන්ති. කම්මාරසාලාසු අච්ඡා කූටං පහරන්ති. කරවීකසකුණා ආගන්ත්වා මධුරස්සරං විකූජන්තා රඤ්ඤො බලිකම්මං කරොන්ති.

ในกาลนั้น พระโอรส 101 องค์ของพระเจ้าพินทุสารได้มีแล้ว. พระเจ้าอโศกได้ปลงพระชนม์พระโอรสเหล่านั้นทั้งหมด เว้นพระติสสกุมารผู้มีพระมารดาเดียวกันกับพระองค์. และเมื่อปลงพระชนม์แล้ว ได้ครองราชย์โดยยังมิได้อภิเษกตลอด 4 ปี. เมื่อล่วง 4 ปีแล้ว ในปีที่ 18 ยิ่งด้วยสองร้อยปี (พ.ศ. 218) นับแต่การปรินิพพานของพระตถาคต ได้ทรงถึงการอภิเษกเป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งสิ้น. ด้วยอานุภาพแห่งการอภิเษกของพระองค์ ราชฤทธิ์เหล่านี้ได้ปรากฏขึ้น คือ การแผ่ไปแห่งพระอาชญาในเบื้องล่างแผ่นดินลึก 1 โยชน์; เช่นเดียวกันในเบื้องบนอากาศ เทวดานำหม้อน้ำดื่ม 16 หม้อ โดยใช้คานหาบ 8 อัน จากสระอโนดาตมาถวายทุกวัน. เพราะพระองค์ทรงมีศรัทธาบังเกิดขึ้นในพระศาสนา จึงถวาย 8 หม้อแก่พระภิกษุสงฆ์, 2 หม้อแก่พระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกประมาณ 60,000 รูป, 2 หม้อแก่อัครมเหสีพระนามว่าอสันธมิตตา, และ 4 หม้อทรงเสวยเอง. เทวดานำไม้สีฟันชื่อนาคลดา ซึ่งมีอยู่ในป่าหิมพานต์ มีความนวล นุ่มนวล และมีรสชาติ มาถวายทุกวัน ซึ่งไม้สีฟันนั้นใช้สำหรับพระราชา พระมเหสี นางฟ้อน 16,000 นาง และพระภิกษุ 60,000 รูป เพื่อทำกิจด้วยไม้สีฟันได้ทุกวัน. เทวดานำมะขามป้อมโอสถ สมอไทยโอสถ และมะม่วงสุกที่มีสีดุจทองและสมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรสมาถวายพระองค์ทุกวัน. เช่นเดียวกัน เทวดานำผ้าสำหรับนุ่งและห่มมีสี 5 ประการ ผ้าเช็ดมือสีเหลือง และน้ำปานะทิพย์จากสระฉัททันต์มาถวาย. อนึ่ง พญานาคจากนาคพิภพนำเครื่องหอมสำหรับสรง เครื่องหอมสำหรับลูบไล้ ผ้าลายดอกมะลิที่มิได้ทอด้วยด้าย และยาหยอดตาอันมีค่ามาถวายพระองค์ทุกวันเพื่อประโยชน์แก่การนุ่งห่ม. นกแก้วนำข้าวสาลี 9,000 วาหะ ที่เกิดในสระฉัททันต์มาถวายทุกวัน. พวกหนูทำให้ข้าวสารปราศจากแกลบและรำ แม้ปลายข้าวสักเม็ดหนึ่งก็ไม่มี ข้าวสารนี้เท่านั้นที่ใช้บริโภคในทุกที่ของพระราชา. แมลงผึ้งทำน้ำผึ้ง. ในโรงช่างเหล็ก พวกหมีช่วยทุบค้อน. นกการเวกมาขับขานเสียงไพเราะกระทำการบำเรอแก่พระราชา. ราชฤทธิ์เหล่านี้ได้ปรากฏขึ้นด้วยประการฉะนี้.

---

ඉමාහි ඉද්ධීහි සමන්නාගතො රාජා එකදිවසං සුවණ්ණසඞ්ඛලිකබන්ධනං පෙසෙත්වා චතුන්නං බුද්ධානං අධිගතරූපදස්සනං කප්පායුකං කාළං නාම නාගරාජානං ආනයිත්වා සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අනෙකසතවණ්ණෙහි ජලජ ථලජපුප්ඵෙහි සුවණ්ණපුප්ඵෙහි ච පූජං කත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතෙහි සොළසහි නාටකිත්ථිසහස්සෙහි සමන්තතො පරික්ඛිපිත්වා ‘‘අනන්තඤාණස්ස තාව මෙ සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස රූපං ඉමෙසං අක්ඛීනං ආපාථං කරොහී’’ති වත්වා තෙන නිම්මිතං සකලසරීරවිප්පකිණ්ණපුඤ්ඤප්පභාවනිබ්බත්තාසීතානුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසස්සිරීකතාය විකසිතකමලුප්පලපුණ්ඩරීකපටිමණ්ඩිතමිව සලිලතලං තාරාගණරස්මිජාලවිසදවිප්ඵුරිතසොභාසමුජ්ජලිතමිව ගගනතලං නීලපීතලොහිතාදිභෙදවිචිත්‍රවණ්ණරංසිවිනද්ධබ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිලාසිතාය සඤ්චාප්පභානුරාගඉන්දධනුවිජ්ජුලතාපරික්ඛිත්තමිව කනකගිරිසිඛරං නානාවිරාගවිමලකෙතුමාලාසමුජ්ජලිතචාරුමත්ථකසොභං නයනරසායතනමිව බ්‍රහ්මදෙවමනුජනාගයක්ඛගණානං බුද්ධරූපං පස්සන්තො සත්ත දිවසානි අක්ඛිපූජං නාම අකාසි.

พระราชาผู้ประกอบด้วยฤทธิ์เหล่านี้ วันหนึ่ง ทรงส่งเครื่องผูกคือโซ่ทองไป นำพญานาคชื่อกาฬะ ผู้มีอายุยืนตลอดกัป ผู้ได้เคยเห็นพระรูปของพระพุทธเจ้า 4 พระองค์มา ให้นั่งบนบัลลังก์อันมีค่าใต้เศวตฉัตร ทรงบูชาด้วยดอกไม้ที่เกิดในน้ำและเกิดบนบกหลายร้อยสีและดอกไม้ทอง ทรงแวดล้อมด้วยนางฟ้อน 16,000 นาง ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ตรัสว่า "ขอท่านจงกระทำพระรูปของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีพระอนันตญาณ ผู้ทรงเป็นพระธรรมราชาผู้ประเสริฐ ให้ปรากฏในคลองแห่งจักษุของข้าพเจ้าเถิด" เมื่อทอดพระเนตรพระพุทธรูปที่พญานาคนั้นเนรมิตขึ้น ซึ่งมีความสง่างามด้วยพระมหาปุริสลักษณะ 32 ประการ และพระอนุพยัญชนะ 80 ประการ อันบังเกิดด้วยอานุภาพแห่งพระบุญญะที่แผ่ไปทั่วพระสรีระทั้งสิ้น ประดุจพื้นน้ำที่ประดับด้วยดอกบัวหลวง ดอกขาบ และดอกบัวขาวที่บานสะพรั่ง ประดุจท้องฟ้าที่รุ่งเรืองด้วยความงามอันซ่านไปแห่งข่ายคือรัศมีของหมู่ดาวอันบริสุทธิ์ ด้วยความงดงามแห่งพระฉัพพรรณรังสีที่แผ่ไปรอบพระวรกายประมาณหนึ่งวา อันสอดประสานด้วยรัศมีมีสีต่างๆ เป็นต้นว่า สีเขียว สีเหลือง และสีแดง ประดุจยอดเขาสุวรรณบรรพตที่แวดล้อมด้วยแสงสนธยา รุ้งกินน้ำ และสายฟ้า ผู้มีความงามแห่งพระเศียรอันรุ่งเรืองด้วยพระเกตุมาลาอันปราศจากมลทินและมีสีต่างๆ ประดุจยาบำรุงดวงตาของหมู่พรหม เทวดา มนุษย์ นาค และยักษ์ ได้ทรงกระทำอักขิบูชา (การบูชาด้วยดวงตา) ตลอด 7 วัน.

---

රාජා කිර අභිසෙකං පාපුණිත්වා තීණියෙව සංවච්ඡරානි බාහිරකපාසණ්ඩං පරිග්ගණ්හි. චතුත්ථෙ සංවච්ඡරෙ බුද්ධසාසනෙ පසීදි. තස්ස කිර පිතා බින්දුසාරො බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසි, සො බ්‍රාහ්මණානඤ්ච බ්‍රාහ්මණජාතියපාසණ්ඩානඤ්ච පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකාදීනං සට්ඨිසහස්සමත්තානං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි. අසොකොපි පිතරා පවත්තිතං දානං අත්තනො අන්තෙපුරෙ තථෙව දදමානො එකදිවසං සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො තෙ උපසමපරිබාහිරෙන ආචාරෙන භුඤ්ජමානෙ අසංයතින්ද්‍රියෙ අවිනීතඉරියාපථෙ දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘ඊදිසං දානං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තට්ඨානෙ දාතුං වට්ටතී’’ති. එවං චින්තෙත්වා අමච්චෙ ආහ – ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, අත්තනො අත්තනො සාධුසම්මතෙ [Pg.34] සමණබ්‍රාහ්මණෙ අන්තෙපුරං අතිහරථ, දානං දස්සාමා’’ති. අමච්චා ‘‘සාධු, දෙවා’’ති රඤ්ඤො පටිස්සුණිත්වා තෙ තෙ පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකාජීවකනිගණ්ඨාදයො ආනෙත්වා ‘‘ඉමෙ, මහාරාජ, අම්හාකං අරහන්තො’’ති ආහංසු.

ได้ยินว่า พระราชาเมื่อทรงอภิเษกแล้ว ได้ทรงยึดถือลัทธิภายนอกพระศาสนาตลอด 3 ปีเท่านั้น. ในปีที่ 4 ได้ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา. ได้ยินว่า พระเจ้าพินทุสาร พระบิดาของพระองค์ ทรงเป็นผู้บำรุงพราหมณ์. พระองค์ได้ทรงตั้งนิจภัตไว้สำหรับพราหมณ์ และพวกปริพาชกนุ่งขาวเป็นต้น ผู้มีลัทธิเป็นพราหมณ์ ประมาณ 60,000 คน. พระเจ้าอโศกก็ทรงถวายทานที่พระบิดาทรงตั้งไว้ในพระราชวังเช่นนั้น. วันหนึ่ง ประทับยืนที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นพวกปริพาชกเหล่านั้นกำลังบริโภคด้วยมารยาทที่ห่างไกลจากความสงบ มีอินทรีย์ไม่สำรวม มีอิริยาบถอันมิได้ฝึกฝน จึงทรงดำริว่า "ควรจะพิจารณาดูแล้วให้ทานเช่นนี้ในที่ที่ควร". เมื่อทรงดำริเช่นนั้นแล้ว จึงตรัสกับอำมาตย์ว่า "แน่ะพนาย ท่านทั้งหลาย จงไปนำสมณพราหมณ์ที่ตนเองสมมติว่าเป็นคนดีมายังพระราชวัง เราจะถวายทาน". อำมาตย์ทั้งหลายทูลรับพระบัญชาว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วนำพวกปริพาชกนุ่งขาว อาชีวก และนิครนถ์ เป็นต้น มา ทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช บุคคลเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ของพวกข้าพระองค์".

---

අථ රාජා අන්තෙපුරෙ උච්චාවචානි ආසනානි පඤ්ඤපෙත්වා ‘‘ආගච්ඡන්තූ’’ති වත්වා ආගතාගතෙ ආහ – ‘‘අත්තනො අත්තනො පතිරූපෙ ආසනෙ නිසීදථා’’ති. තෙසු එකච්චෙ භද්දපීඨකෙසු, එකච්චෙ ඵලකපීඨකෙසු නිසීදිංසු. තෙ දිස්වා රාජා ‘‘නත්ථි නෙසං අන්තො සාරො’’ති ඤත්වා තෙසං අනුරූපං ඛාදනීයං භොජනීයං දත්වා උය්‍යොජෙසි.

ลำดับนั้น พระราชาทรงจัดอาสนะสูงและต่ำในพระราชวัง ตรัสว่า "จงมาเถิด" แล้วตรัสกับผู้ที่มาถึงว่า "จงนั่งบนอาสนะที่สมควรแก่ตนเถิด". ในบรรดาคนเหล่านั้น บางพวกก็นั่งบนตั่งอาสนะ บางพวกก็นั่งบนตั่งแผ่นกระดาน. เมื่อทอดพระเนตรเห็นพวกเขาแล้ว ทรงทราบว่า "สาระภายในของคนเหล่านี้ไม่มี" จึงถวายของขบเคี้ยวและของบริโภคที่สมควรแก่พวกเขา แล้วส่งกลับไป.

---

එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එකදිවසං රාජා සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො අද්දස නිග්‍රොධසාමණෙරං රාජඞ්ගණෙන ගච්ඡන්තං දන්තං ගුත්තං සන්තින්ද්‍රියං ඉරියාපථසම්පන්නං. කො පනායං නිග්‍රොධො නාම? බින්දුසාරරඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තස්ස සුමනරාජකුමාරස්ස පුත්තො.

เมื่อเวลาผ่านไปโดยทำนองนี้ วันหนึ่ง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ได้ทอดพระเนตรเห็นสามเณรนิโครธกำลังเดินไปตามลานหลวง ผู้ฝึกฝนแล้ว ผู้คุ้มครองแล้วด้วยสติ ผู้มีอินทรีย์สงบระงับ ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถอันน่าเลื่อมใส. ก็นิโครธนี้เป็นใครกันเล่า? เป็นโอรสของพระราชกุมารสุมนะ ผู้เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าพินทุสาร.

---

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා –

ในเรื่องนั้น นี้เป็นลำดับเรื่องราวดังต่อไปนี้ -

---

බින්දුසාරරඤ්ඤො කිර දුබ්බලකාලෙයෙව අසොකකුමාරො අත්තනා ලද්ධං උජ්ජෙනීරජ්ජං පහාය ආගන්ත්වා සබ්බනගරං අත්තනො හත්ථගතං කත්වා සුමනරාජකුමාරං අග්ගහෙසි. තංදිවසමෙව සුමනස්ස රාජකුමාරස්ස සුමනා නාම දෙවී පරිපුණ්ණගබ්භා අහොසි. සා අඤ්ඤාතකවෙසෙන නික්ඛමිත්වා අවිදූරෙ අඤ්ඤතරං චණ්ඩාලගාමං සන්ධාය ගච්ඡන්තී ජෙට්ඨකචණ්ඩාලස්ස ගෙහතො අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං නිග්‍රොධරුක්ඛෙ අධිවත්ථාය දෙවතාය ‘‘ඉතො එහි, සුමනෙ’’ති වදන්තියා සද්දං සුත්වා තස්සා සමීපං ගතා. දෙවතා අත්තනො ආනුභාවෙන එකං සාලං නිම්මිනිත්වා ‘‘එත්ථ වසාහී’’ති අදාසි. සා තං සාලං පාවිසි. ගතදිවසෙයෙව ච පුත්තං විජායි. සා තස්ස නිග්‍රොධදෙවතාය පරිග්ගහිතත්තා ‘‘නිග්‍රොධො’’ ත්වෙව නාමං අකාසි. ජෙට්ඨකචණ්ඩාලො දිට්ඨදිවසතො පභුති තං අත්තනො සාමිධීතරං විය මඤ්ඤමානො නිබද්ධවත්තං පට්ඨපෙසි. රාජධීතා තත්ථ සත්ත වස්සානි වසි. නිග්‍රොධකුමාරොපි සත්තවස්සිකො ජාතො. තදා මහාවරුණත්ථෙරො නාම එකො අරහා දාරකස්ස හෙතුසම්පදං දිස්වා රක්ඛිත්වා තත්ථ විහරමානො ‘‘සත්තවස්සිකො දානි දාරකො, කාලො නං පබ්බාජෙතු’’න්ති [Pg.35] චින්තෙත්වා රාජධීතාය ආරොචාපෙත්වා නිග්‍රොධකුමාරං පබ්බාජෙසි. කුමාරො ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණි. සො එකදිවසං පාතොව සරීරං ජග්ගිත්වා ආචරියුපජ්ඣායවත්තං කත්වා පත්තචීවරමාදාය ‘‘මාතුඋපාසිකාය ගෙහද්වාරං ගච්ඡාමී’’ති නික්ඛමි. මාතුනිවාසනට්ඨානඤ්චස්ස දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා නගරමජ්ඣෙන ගන්ත්වා පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ගන්තබ්බං හොති.

เล่ากันว่า ในเวลาที่พระเจ้าพินทุสารทรงทุพพลภาพนั่นเอง พระกุมารอโศกทรงละราชสมบัติในเมืองอุชเชนีที่ตนได้มา แล้วเสด็จมา ทรงทำพระนครทั้งหมดให้อยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระองค์ แล้วทรงจับพระราชกุมารสุมนะ. ในวันนั้นเอง พระเทวีพระนามว่าสุมนาของพระราชกุมารสุมนะทรงมีพระครรภ์แก่. พระนางสุมนาเทวีนั้นปลอมแปลงเพศเสด็จออกไป เมื่อกำลังเสด็จมุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านจัณฑาลแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลนัก ได้ยินเสียงของเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นนิโครธ (ต้นไทร) ต้นหนึ่งในที่ใกล้เรือนของหัวหน้าจัณฑาลกล่าวว่า 'สุมนา เธอจงมาที่นี่' จึงเสด็จไปใกล้เทวดานั้น. เทวดาได้เนรมิตศาลาหลังหนึ่งด้วยอานุภาพของตน แล้วถวายโดยกล่าวว่า 'จงอยู่ที่นี่เถิด'. พระนางเสด็จเข้าไปสู่ศาลานั้น. และในวันที่เสด็จไปถึงนั่นเอง ก็ประสูติพระโอรส. พระนางตั้งพระนามพระโอรสว่า 'นิโครธ' นั่นเอง เพราะเหตุที่เทวดาที่ต้นนิโครธรับดูแลไว้. หัวหน้าจัณฑาลนับตั้งแต่วันที่ได้เห็น ก็สำคัญพระนางว่าเป็นดังธิดาของเจ้านายตน จึงได้จัดตั้งวัตรปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ. พระราชธิดาประทับอยู่ที่นั่น ๗ ปี. แม้พระกุมารนิโครธก็มีพระชนมายุได้ ๗ ปี. ในกาลนั้น พระอรหันต์รูปหนึ่งชื่อพระมหาพระวรุณเถระ เห็นความถึงพร้อมแห่งเหตุของเด็กนั้น จึงคุ้มครองและพำนักอยู่ที่นั่น แล้วคิดว่า 'บัดนี้เด็กมีอายุ ๗ ปีแล้ว ถึงเวลาที่จะให้เขาบรรพชา' จึงให้คนไปบอกพระราชธิดาแล้วให้พระกุมารนิโครธบรรพชา. พระกุมารได้บรรลุพระอรหัตในเวลาเสร็จการปลงผม (ปลายมีดโกน) นั่นเอง. สามเณรนิโครธนั้น วันหนึ่ง ในเวลาเช้าตรู่ ชำระร่างกายแล้ว ทำวัตรปฏิบัติอาจารย์และอุปัชฌาย์ ถือบาตรและจีวรแล้ว ออกไปด้วยตั้งใจว่า 'เราจะไปที่ประตูเรือนของอุบาสิกาผู้เป็นมารดา'. และที่พำนักของมารดาของท่านนั้น ท่านต้องเข้าเมืองทางประตูทิศใต้ เดินไปตามกลางเมือง แล้วออกทางประตูทิศตะวันออกจึงจะไปถึง.

---

තෙන ච සමයෙන අසොකො ධම්මරාජා පාචීනදිසාභිමුඛො සීහපඤ්ජරෙ චඞ්කමති. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නිග්‍රොධො රාජඞ්ගණං සම්පාපුණි සන්තින්ද්‍රියො සන්තමානසො යුගමත්තං පෙක්ඛමානො. තෙන වුත්තං – ‘‘එකදිවසං රාජා සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො අද්දස නිග්‍රොධසාමණෙරං රාජඞ්ගණෙන ගච්ඡන්තං දන්තං ගුත්තං සන්තින්ද්‍රියං ඉරියාපථසම්පන්න’’න්ති. දිස්වා පනස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං ජනො සබ්බොපි වික්ඛිත්තචිත්තො භන්තමිගප්පටිභාගො. අයං පන දාරකො අවික්ඛිත්තචිත්තො අතිවිය චස්ස ආලොකිතවිලොකිතං සමිඤ්ජනපසාරණඤ්ච සොභති. අද්ධා එතස්ස අබ්භන්තරෙ ලොකුත්තරධම්මො භවිස්සතී’’ති රඤ්ඤො සහ දස්සනෙනෙව සාමණෙරෙ චිත්තං පසීදි, පෙමං සණ්ඨහි. කස්මා? පුබ්බෙ හි කිර පුඤ්ඤකරණකාලෙ එස රඤ්ඤො ජෙට්ඨභාතා වාණිජකො අහොසි. වුත්තම්පි හෙතං –

และในสมัยนั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ทรงจงกรมอยู่ที่สีหบัญชร. ในขณะนั้นเอง สามเณรนิโครธผู้มีอินทรีย์สงบระงับ มีใจสงบ ทอดสายตาเพียงชั่วแอก ได้มาถึงลานหลวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'ในวันหนึ่ง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ได้ทอดพระเนตรเห็นสามเณรนิโครธกำลังเดินไปตามลานหลวง ผู้ฝึกฝนแล้ว ผู้คุ้มครองแล้วด้วยสติ ผู้มีอินทรีย์สงบระงับ ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ' ดังนี้. แต่เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็น ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่พระราชาว่า 'ชนหมู่นี้ทั้งหมดมีจิตฟุ้งซ่าน มีส่วนเปรียบด้วยเนื้อที่ตื่นตกใจ. แต่เด็กนี้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน และการมองตรง การเหลียวมอง การคู้ และการเหยียดของเขางดงามอย่างยิ่ง. แน่นอนว่าภายในของเด็กนี้จักมีโลกุตรธรรม' ดังนี้. ทันทีที่พระราชาได้ทอดพระเนตรเห็น จิตก็เลื่อมใสในสามเณร ความรักก็ตั้งมั่น. เพราะเหตุไร? เพราะว่าในกาลที่ทำบุญในภพก่อน สามเณรนี้เคยเป็นพี่ชายคนโตของพระราชา เป็นพ่อค้า (น้ำผึ้ง). สมจริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า -

---

‘‘පුබ්බෙ ව සන්නිවාසෙන, පච්චුප්පන්නහිතෙන වා;

එවං තං ජායතෙ පෙමං, උප්පලං ව යථොදකෙ’’ති. (ජා. 1.2.174);

ความรักนั้นย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะการอยู่ร่วมกันในกาลก่อน ๑ เพราะการเกื้อกูลกันในปัจจุบัน ๑ เหมือนดอกบัวเกิดในน้ำฉะนั้น.

---

අථ රාජා සඤ්ජාතපෙමො සබහුමානො ‘‘එතං සාමණෙරං පක්කොසථා’’ති අමච්චෙ පෙසෙසි. ‘‘තෙ අතිචිරායන්තී’’ති පුන ද්වෙ තයො පෙසෙසි – ‘‘තුරිතං ආගච්ඡතූ’’ති. සාමණෙරො අත්තනො පකතියා එව අගමාසි. රාජා පතිරූපමාසනං ඤත්වා ‘‘නිසීදථා’’ති ආහ. සො ඉතො චිතො ච විලොකෙත්වා ‘‘නත්ථි දානි අඤ්ඤෙ භික්ඛූ’’ති සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තං රාජපල්ලඞ්කං උපසඞ්කමිත්වා පත්තග්ගහණත්ථාය රඤ්ඤො ආකාරං දස්සෙසි. රාජා තං පල්ලඞ්කසමීපං උපගච්ඡන්තංයෙව දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අජ්ජෙව දානි අයං සාමණෙරො ඉමස්ස ගෙහස්ස සාමිකො භවිස්සතී’’ති සාමණෙරො රඤ්ඤො හත්ථෙ පත්තං දත්වා පල්ලඞ්කං අභිරුහිත්වා නිසීදි. රාජා අත්තනො අත්ථාය සම්පාදිතං සබ්බං යාගුඛජ්ජකභත්තවිකතිං [Pg.36] උපනාමෙසි. සාමණෙරො අත්තනො යාපනීයමත්තකමෙව සම්පටිච්ඡි. භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා ආහ – ‘‘සත්ථාරා තුම්හාකං දින්නොවාදං ජානාථා’’ති? ‘‘ජානාමි, මහාරාජ, එකදෙසෙනා’’ති. ‘‘තාත, මය්හම්පි නං කථෙහී’’ති. ‘‘සාධු, මහාරාජා’’ති රඤ්ඤො අනුරූපං ධම්මපදෙ අප්පමාදවග්ගං අනුමොදනත්ථාය අභාසි.

ลำดับนั้น พระราชาผู้มีความรักเกิดขึ้นแล้วและมีความเคารพอย่างยิ่ง จึงทรงส่งพวกอำมาตย์ไปว่า 'พวกท่านจงไปนิมนต์สามเณรนั้นมา'. ทรงดำริว่า 'พวกอำมาตย์เหล่านั้นชักช้าเกินไป' จึงทรงส่งไปอีก ๒-๓ คน โดยสั่งว่า 'จงให้ท่านมาโดยเร็ว'. สามเณรได้เดินไปตามปกติของตนเองนั่นเอง. พระราชาทรงทราบที่นั่งอันสมควรแล้วตรัสว่า 'นิมนต์นั่งเถิดขอรับ'. สามเณรนั้นมองไปข้างโน้นข้างนี้แล้วคิดว่า 'บัดนี้ไม่มีภิกษุอื่น' จึงเข้าไปยังพระราชบัลลังก์ที่ยกเศวตฉัตรขึ้นไว้ แล้วแสดงอาการแก่พระราชาเพื่อจะให้ทรงรับบาตร. พระราชาทรงเห็นสามเณรกำลังเข้าไปใกล้พระบัลลังก์นั่นเอง ก็ทรงดำริว่า 'ในวันนี้เอง สามเณรนี้จักเป็นเจ้าของเรือนนี้'. สามเณรถวายบาตรในพระหัตถ์ของพระราชาแล้ว ขึ้นไปนั่งบนบัลลังก์. พระราชาทรงนำเข้าไปถวายซึ่งยาคู ของขบเคี้ยว และข้าวสุกนานาชนิดที่จัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์ทั้งหมด. สามเณรรับเพียงประมาณที่พอยังชีพเท่านั้น. เมื่อเสร็จภัตกิจ พระราชาตรัสถามว่า 'ท่านทราบโอวาทที่พระศาสดาประทานแก่พวกท่านบ้างไหม?'. สามเณรถวายพระพรว่า 'มหาบพิตร อาตมาภาพทราบเพียงบางส่วน'. พระราชาตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย ขอท่านจงแสดงโอวาทนั้นแก่โยมด้วยเถิด'. สามเณรรับคำว่า 'ได้ มหาบพิตร' ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวอัปปมาทวรรคในธรรมบทอันสมควรแก่พระราชา เพื่อเป็นการอนุโมทนา.

---

රාජා පන ‘‘අප්පමාදො අමතපදං, පමාදො මච්චුනො පද’’න්ති සුත්වාව ‘‘අඤ්ඤාතං, තාත, පරියොසාපෙහී’’ති ආහ. අනුමොදනාවසානෙ ච ‘‘අට්ඨ තෙ, තාත, ධුවභත්තානි දම්මී’’ති ආහ. සාමණෙරො ආහ – ‘‘එතානි අහං උපජ්ඣායස්ස දම්මි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කො අයං, තාත, උපජ්ඣායො නාමා’’ති? ‘‘වජ්ජාවජ්ජං දිස්වා චොදෙතා සාරෙතා ච, මහාරාජා’’ති. ‘‘අඤ්ඤානිපි තෙ, තාත, අට්ඨ දම්මී’’ති. ‘‘එතානි ආචරියස්ස දම්මි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කො අයං, තාත, ආචරියො නාමා’’ති? ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ සික්ඛිතබ්බකධම්මෙසු පතිට්ඨාපෙතා, මහාරාජා’’ති. ‘‘සාධු, තාත, අඤ්ඤානිපි තෙ අට්ඨ දම්මී’’ති. ‘‘එතානිපි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දම්මි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කො අයං, තාත, භික්ඛුසඞ්ඝො නාමා’’ති? ‘‘යං නිස්සාය, මහාරාජ, අම්හාකං ආචරියුපජ්ඣායානඤ්ච මම ච පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා චා’’ති. රාජා භිය්‍යොසො මත්තාය තුට්ඨචිත්තො ආහ – ‘‘අඤ්ඤානිපි තෙ, තාත, අට්ඨ දම්මී’’ති. සාමණෙරො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පුනදිවසෙ ද්වත්තිංස භික්ඛූ ගහෙත්වා රාජන්තෙපුරං පවිසිත්වා භත්තකිච්චමකාසි. රාජා ‘‘අඤ්ඤෙපි ද්වත්තිංස භික්ඛූ තුම්හෙහි සද්ධිං ස්වෙ භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති එතෙනෙව උපායෙන දිවසෙ දිවසෙ වඩ්ඪාපෙන්තො සට්ඨිසහස්සානං බ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකාදීනං භත්තං උපච්ඡින්දිත්වා අන්තොනිවෙසනෙ සට්ඨිසහස්සානං භික්ඛූනං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි නිග්‍රොධත්ථෙරෙ ගතෙනෙව පසාදෙන. නිග්‍රොධත්ථෙරොපි රාජානං සපරිසං තීසු සරණෙසු පඤ්චසු ච සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා බුද්ධසාසනෙ පොථුජ්ජනිකෙන පසාදෙන අචලප්පසාදං කත්වා පතිට්ඨාපෙසි. පුන රාජා අසොකාරාමං නාම මහාවිහාරං කාරෙත්වා සට්ඨිසහස්සානං භික්ඛූනං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි. සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතියා නගරසහස්සෙසු චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරාපෙසි චතුරාසීතිසහස්සචෙතියපටිමණ්ඩිතානි ධම්මෙනෙව, නො අධම්මෙන.

พระราชา ครั้นได้ทรงสดับพระคาถาสองบทว่า "ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย" แล้ว จึงตรัสว่า "ลูกเอ๋ย เข้าใจแล้ว จงแสดงให้จบเถิด" และเมื่อจบการอนุโมทนาภัตตาหารแล้ว จึงตรัสว่า "ลูกเอ๋ย พ่อจะถวายภัตตาหารประจำ 8 สำรับแก่เจ้า" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร ภัตตาหาร 8 สำรับนี้ หม่อมฉันจะถวายแด่อุปัชฌาย์ของหม่อมฉัน" พระราชาตรัสถามว่า "ลูกเอ๋ย อุปัชฌาย์นี้คือใคร?" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร อุปัชฌาย์คือผู้ที่เห็นโทษน้อยและโทษใหญ่แล้ว ตักเตือนและให้ระลึกได้" พระราชาตรัสว่า "ลูกเอ๋ย พ่อจะถวายภัตตาหารอีก 8 สำรับแก่เจ้า" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร ภัตตาหารเหล่านี้ หม่อมฉันจะถวายแด่อาจารย์ของหม่อมฉัน" พระราชาตรัสถามว่า "ลูกเอ๋ย อาจารย์นี้คือใคร?" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร อาจารย์คือผู้ที่ให้ตั้งมั่นอยู่ในธรรมที่ควรศึกษาในพระศาสนานี้" พระราชาตรัสว่า "ดีแล้ว ลูกเอ๋ย พ่อจะถวายภัตตาหารอีก 8 สำรับแก่เจ้า" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร ภัตตาหารเหล่านี้ หม่อมฉันจะถวายแด่พระภิกษุสงฆ์" พระราชาตรัสถามว่า "ลูกเอ๋ย พระภิกษุสงฆ์นี้คือใคร?" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร พระภิกษุสงฆ์คือผู้ที่อาศัยแล้ว การบรรพชาและการอุปสมบทของอาจารย์และอุปัชฌาย์ของหม่อมฉัน และของหม่อมฉันจึงมีได้" พระราชาทรงมีพระทัยยินดียิ่งนัก จึงตรัสว่า "ลูกเอ๋ย พ่อจะถวายภัตตาหารอีก 8 สำรับแก่เจ้า" สามเณรรับว่า "ดีแล้ว" แล้วในวันรุ่งขึ้น ได้พาพระภิกษุ 32 รูปเข้าไปในพระราชวัง และได้ทำภัตกิจ พระราชาตรัสว่า "พระภิกษุอีก 32 รูป จงรับบิณฑบาตพร้อมกับท่านในวันพรุ่งนี้" ด้วยอุบายนี้เอง พระราชาทรงเพิ่มจำนวนขึ้นทุกวัน ทรงตัดภัตตาหารของพวกพราหมณ์และปริพาชกเป็นต้น 60,000 คน แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับพระภิกษุ 60,000 รูป ภายในพระราชวัง ด้วยความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในพระนิโครธเถระนั่นเอง พระนิโครธเถระก็ได้ให้พระราชาพร้อมด้วยบริวารตั้งมั่นในสรณะ 3 และศีล 5 และได้ทำให้ความเลื่อมใสอันเป็นของปุถุชนเป็นความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวแล้วให้ตั้งมั่นอยู่ในพระพุทธศาสนา อีกครั้งหนึ่ง พระราชาได้ทรงสร้างมหาวิหารชื่ออโศการาม แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับพระภิกษุ 60,000 รูป ทรงให้สร้างวิหาร 84,000 แห่ง ในเมือง 84,000 เมือง ทั่วทั้งชมพูทวีป ซึ่งประดับด้วยเจดีย์ 84,000 องค์ ด้วยธรรมโดยชอบธรรม ไม่ใช่ด้วยอธรรม

---

එකදිවසං කිර රාජා අසොකාරාමෙ මහාදානං දත්වා සට්ඨිසහස්සභික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසජ්ජ සඞ්ඝං චතූහි පච්චයෙහි පවාරෙත්වා ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි [Pg.37] – ‘‘භන්තෙ, භගවතා දෙසිතධම්මො නාම කිත්තකො හොතී’’ති? ‘‘අඞ්ගතො, මහාරාජ, නවඞ්ගානි, ඛන්ධතො චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති. රාජා ධම්මෙ පසීදිත්වා ‘‘එකෙකං ධම්මක්ඛන්ධං එකෙකවිහාරෙන පූජෙස්සාමී’’ති එකදිවසමෙව ඡන්නවුතිකොටිධනං විසජ්ජෙත්වා අමච්චෙ ආණාපෙසි – ‘‘එථ, භණෙ, එකමෙකස්මිං නගරෙ එකමෙකං විහාරං කාරාපෙන්තා චතුරාසීතියා නගරසහස්සෙසු චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරාපෙථා’’ති. සයඤ්ච අසොකාරාමෙ අසොකමහාවිහාරත්ථාය කම්මං පට්ඨපෙසි. සඞ්ඝො ඉන්දගුත්තත්ථෙරං නාම මහිද්ධිකං මහානුභාවං ඛීණාසවං නවකම්මාධිට්ඨායකං අදාසි. ථෙරො යං යං න නිට්ඨාති තං තං අත්තනො ආනුභාවෙන නිට්ඨාපෙසි. එවම්පි තීහි සංවච්ඡරෙහි විහාරකම්මං නිට්ඨාපෙසි. එකදිවසමෙව සබ්බනගරෙහි පණ්ණානි ආගමිංසු.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระราชาได้ถวายมหาทานในอโศการาม ประทับนั่งท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์ 60,000 รูป ทรงปวารณาพระสงฆ์ด้วยปัจจัย 4 แล้ว ทรงถามปัญหานี้ว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงนั้น มีประมาณเท่าไร?" พระสงฆ์ทูลตอบว่า "มหาบพิตร โดยองค์มี 9 องค์ โดยขันธ์มี 84,000 พระธรรมขันธ์" พระราชาทรงเลื่อมใสในพระธรรม จึงทรงดำริว่า "เราจะบูชาพระธรรมขันธ์แต่ละพระธรรมขันธ์ด้วยวิหารแต่ละแห่ง" แล้วในวันเดียวเท่านั้น ได้ทรงสละทรัพย์ 96 โกฏิ แล้วมีพระบัญชาแก่พวกอำมาตย์ว่า "แน่ะท่านทั้งหลาย จงมาเถิด จงสร้างวิหารแห่งละหลังในเมืองแต่ละเมือง ในเมือง 84,000 เมือง จงสร้างวิหาร 84,000 แห่ง" และพระองค์เองก็ได้ทรงเริ่มงานเพื่อสร้างอโศกมหาวิหารในอโศการาม พระสงฆ์ได้มอบพระอินทคุตตเถระผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เป็นพระขีณาสพ ให้เป็นผู้ดูแลการก่อสร้างใหม่ พระเถระได้ทำให้งานใดๆ ที่ยังไม่สำเร็จ สำเร็จลงด้วยอานุภาพของท่าน แม้กระนั้น งานสร้างวิหารก็สำเร็จลงใน 3 ปี ในวันเดียวกันนั้นเอง หนังสือแจ้งความสำเร็จจากทุกเมืองก็มาถึง

---

අමච්චා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘නිට්ඨිතානි, දෙව, චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානී’’ති. රාජා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘ඉතො සත්තන්නං දිවසානං අච්චයෙන විහාරමහො භවිස්සති. සබ්බෙ අට්ඨ සීලඞ්ගානි සමාදියිත්වා අන්තොනගරෙ ච බහිනගරෙ ච විහාරමහං පටියාදෙන්තූ’’ති. තතො සත්තන්නං දිවසානං අච්චයෙන සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතාය අනෙකසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය පරිවුතො දෙවලොකෙ අමරවතියා රාජධානියා සිරිතො අධිකතරසස්සිරීකං විය නගරං කාතුකාමෙන උස්සාහජාතෙන මහාජනෙන අලඞ්කතපටියත්තං නගරං අනුවිචරන්තො විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ අට්ඨාසි.

พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่สมมติเทพ วิหาร 84,000 แห่งสำเร็จแล้ว" พระราชาจึงทรงให้ตีกลองประกาศในเมืองว่า "นับจากวันนี้ไป 7 วัน จะมีงานฉลองวิหาร ขอให้ชาวเมืองทั้งปวงจงสมาทานอุโบสถศีล 8 และจัดเตรียมงานฉลองวิหารทั้งภายในและภายนอกเมือง" หลังจากนั้น 7 วัน พระราชาทรงแวดล้อมด้วยกองทัพ 4 เหล่า ซึ่งประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง มีจำนวนหลายแสน ทรงเสด็จตรวจตราเมืองที่ประดับประดาและจัดเตรียมไว้แล้ว โดยหมู่ชนผู้มีความอุตสาหะผู้ปรารถนาจะทำให้เมืองนั้นมีสิริยิ่งกว่าสิริของเมืองอมรวดีราชธานีในเทวโลก เสด็จไปยังวิหาร แล้วประทับยืนอยู่ท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์

---

තස්මිඤ්ච ඛණෙ සන්නිපතිතා අසීති භික්ඛුකොටියො අහෙසුං, භික්ඛුනීනඤ්ච ඡන්නවුතිසතසහස්සානි. තත්ථ ඛීණාසවභික්ඛූයෙව සතසහස්සසඞ්ඛ්‍යා අහෙසුං. තෙසං එතදහොසි – ‘‘සචෙ රාජා අත්තනො අධිකාරං අනවසෙසං පස්සෙය්‍ය අතිවිය බුද්ධසාසනෙ පසීදෙය්‍යා’’ති. තතො ලොකවිවරණං නාම පාටිහාරියං අකංසු. රාජා අසොකාරාමෙ ඨිතොව චතුද්දිසා අනුවිලොකෙන්තො සමන්තතො සමුද්දපරියන්තං ජම්බුදීපං පස්සති චතුරාසීතිඤ්ච විහාරසහස්සානි උළාරාය විහාරමහපූජාය විරොචමානානි. සො තං විභූතිං පස්සමානො උළාරෙන පීතිපාමොජ්ජෙන සමන්නාගතො ‘‘අත්ථි පන අඤ්ඤස්සපි කස්සචි එවරූපං පීතිපාමොජ්ජං උප්පන්නපුබ්බ’’න්ති චින්තෙන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං ලොකනාථස්ස දසබලස්ස සාසනෙ කො මහාපරිච්චාගං පරිච්චජි. කස්ස [Pg.38] පරිච්චාගො මහන්තොති? භික්ඛුසඞ්ඝො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස භාරං අකාසි. ථෙරො ආහ – ‘‘මහාරාජ, දසබලස්ස සාසනෙ පච්චයදායකො නාම තයා සදිසො ධරමානෙපි තථාගතෙ න කොචි අහොසි, තවෙව පරිච්චාගො මහා’’ති. රාජා ථෙරස්ස වචනං සුත්වා උළාරෙන පීතිපාමොජ්ජෙන නිරන්තරං ඵුට්ඨසරීරො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘නත්ථි කිර මයා සදිසො පච්චයදායකො, මය්හං කිර පරිච්චාගො මහා, අහං කිර දෙය්‍යධම්මෙන සාසනං පග්ගණ්හාමි. කිං පනාහං එවං සති සාසනස්ස දායාදො හොමි, න හොමී’’ති. තතො භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘භවාමි නු ඛො අහං, භන්තෙ, සාසනස්ස දායාදො’’ති?

ในขณะนั้น มีภิกษุแปดร้อยล้านรูปประชุมกัน และภิกษุณีเก้าล้านหกแสนรูป ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น มีภิกษุผู้สิ้นอาสวะ (พระอรหันต์) จำนวนหนึ่งแสนรูป ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์เหล่านั้นว่า "หากพระราชาได้ทอดพระเนตรเห็นบุญกรรมที่พระองค์ทรงกระทำอย่างยิ่งยวดทั้งหมดแล้วไซร้ พระองค์ก็จะทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง" ด้วยเหตุนั้น พระอรหันต์เหล่านั้นจึงได้กระทำปาฏิหาริย์ชื่อว่า "โลกวิวรณะ" (การเปิดโลก) พระราชาประทับยืนอยู่ในอโศการาม ทรงทอดพระเนตรไปทั่วทั้งสี่ทิศ ทรงเห็นชมพูทวีปทั้งหมดที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต และทรงเห็นวิหารแปดหมื่นสี่พันแห่งที่รุ่งเรืองด้วยการบูชาวิหารอันยิ่งใหญ่ พระราชาพระองค์นั้นทรงทอดพระเนตรเห็นความรุ่งเรืองนั้นแล้ว ทรงประกอบด้วยปีติปราโมทย์อันยิ่งใหญ่ ทรงดำริว่า "ปีติปราโมทย์เช่นนี้เคยเกิดขึ้นแก่ผู้อื่นนอกจากเราบ้างหรือไม่หนอ?" แล้วจึงตรัสถามพระภิกษุสงฆ์ว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย ในพระศาสนาของพระตถาคตผู้เป็นที่พึ่งของโลก ผู้ทรงมีทศพล ใครหนอได้บริจาคทานอันยิ่งใหญ่? การบริจาคของใครหนอที่ยิ่งใหญ่?" พระภิกษุสงฆ์ได้มอบภาระให้แก่พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ พระเถระจึงกล่าวว่า "มหาบพิตร ในพระศาสนาของพระทศพล ไม่มีผู้ใดเป็นทายกผู้ถวายปัจจัยที่เสมอเหมือนพระองค์เลย แม้ในขณะที่พระตถาคตยังทรงพระชนม์อยู่ การบริจาคของพระองค์เท่านั้นที่ยิ่งใหญ่" พระราชาทรงสดับพระดำรัสของพระเถระแล้ว ทรงมีพระวรกายซาบซ่านด้วยปีติปราโมทย์อันยิ่งใหญ่ตลอดเวลา ทรงดำริว่า "ไม่มีทายกผู้ถวายปัจจัยที่เสมอเหมือนเราเลย การบริจาคของเรายิ่งใหญ่ เราได้อุปถัมภ์พระศาสนาด้วยวัตถุทาน ถ้าเป็นเช่นนี้ เราเป็นทายาทของพระศาสนาหรือไม่หนอ? หรือว่าไม่เป็น?" ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสถามพระภิกษุสงฆ์ว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย ข้าพระองค์เป็นทายาทของพระศาสนาแล้วหรือยัง?"

---

තතො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො රඤ්ඤො ඉදං වචනං සුත්වා රාජපුත්තස්ස මහින්දස්ස උපනිස්සයසම්පත්තිං සම්පස්සමානො ‘‘සචෙ අයං කුමාරො පබ්බජිස්සති සාසනස්ස අතිවිය වුඩ්ඪි භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා රාජානං එතදවොච – ‘‘න ඛො, මහාරාජ, එත්තාවතා සාසනස්ස දායාදො හොති; අපිච ඛො පච්චයදායකොති වා උපට්ඨාකොති වා සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. යොපි හි, මහාරාජ, පථවිතො යාව බ්‍රහ්මලොකපරිමාණං පච්චයරාසිං දදෙය්‍ය සොපි ‘සාසනෙ දායාදො’ති සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති. ‘‘අථ කථං චරහි, භන්තෙ, සාසනස්ස දායාදො හොතී’’ති? ‘‘යො හි කොචි, මහාරාජ, අඩ්ඪො වා දලිද්දො වා අත්තනො ඔරසං පුත්තං පබ්බාජෙති – අයං වුච්චති, මහාරාජ, දායාදො සාසනස්සා’’ති.

ด้วยเหตุนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เมื่อได้สดับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ทรงเล็งเห็นความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัยอันยิ่งใหญ่ของเจ้าชายมหินทะ ทรงดำริว่า "หากเจ้าชายองค์นี้ออกบวช พระศาสนาจะเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่ง" แล้วจึงตรัสกับพระราชาว่า "มหาบพิตร การถวายปัจจัยเพียงเท่านี้ ยังไม่เป็นทายาทของพระศาสนา แต่เป็นที่นับว่าเป็นผู้ถวายปัจจัย หรือเป็นผู้อุปัฏฐาก มหาบพิตร แม้ผู้ใดจะถวายกองปัจจัยที่มีประมาณตั้งแต่พื้นดินจนถึงพรหมโลก ผู้นั้นก็ยังไม่นับว่าเป็นทายาทของพระศาสนา" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่พระคุณเจ้า ถ้าเช่นนั้น การกระทำเช่นไรเล่า จึงจะเป็นทายาทของพระศาสนา?" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร ผู้ใดก็ตาม ไม่ว่าจะเป็นคนมั่งมีหรือคนยากจน ได้ให้บุตรผู้เกิดจากอกของตนบวช มหาบพิตร ผู้นั้นแล ย่อมได้ชื่อว่าเป็นทายาทของพระศาสนา"

---

එවං වුත්තෙ අසොකො රාජා ‘‘අහං කිර එවරූපං පරිච්චාගං කත්වාපි නෙව සාසනස්ස දායාදභාවං පත්තො’’ති සාසනෙ දායාදභාවං පත්ථයමානො ඉතො චිතො ච විලොකෙත්වා අද්දස මහින්දකුමාරං අවිදූරෙ ඨිතං. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘‘කිඤ්චාපි අහං ඉමං කුමාරං තිස්සකුමාරස්ස පබ්බජිතකාලතො පභුති ඔපරජ්ජෙ ඨපෙතුකාමො, අථ ඛො ඔපරජ්ජතොපි පබ්බජ්ජාව උත්තමා’’ති. තතො කුමාරං ආහ – ‘‘සක්ඛසි ත්වං, තාත, පබ්බජිතු’’න්ති? කුමාරො පකතියාපි තිස්සකුමාරස්ස පබ්බජිතකාලතො පභුති පබ්බජිතුකාමොව රඤ්ඤො වචනං සුත්වා අතිවිය පාමොජ්ජජාතො හුත්වා ආහ – ‘‘පබ්බජාමි, දෙව, මං පබ්බාජෙත්වා තුම්හෙ සාසනදායාදා හොථා’’ති.

เมื่อพระเถระตรัสอย่างนั้นแล้ว พระราชาอโศกทรงดำริว่า "แม้เราได้กระทำการบริจาคเช่นนี้แล้ว ก็ยังไม่ถึงความเป็นทายาทของพระศาสนาเลย" ทรงปรารถนาความเป็นทายาทของพระศาสนา ทรงทอดพระเนตรไปรอบๆ ก็ทรงเห็นเจ้าชายมหินทะประทับยืนอยู่ไม่ไกล เมื่อทรงเห็นแล้ว ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า "แม้เราจะปรารถนาจะแต่งตั้งเจ้าชายองค์นี้ให้เป็นอุปราชตั้งแต่เวลาที่เจ้าชายติสสะออกบวช แต่การบวชนั้นประเสริฐกว่าความเป็นอุปราช" ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสถามเจ้าชายว่า "ลูกเอ๋ย เจ้าจะสามารถบวชได้หรือไม่?" เจ้าชายนั้น โดยปกติแล้วก็ทรงปรารถนาจะบวชอยู่แล้วตั้งแต่เวลาที่เจ้าชายติสสะออกบวช เมื่อได้สดับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ทรงเกิดปีติปราโมทย์อย่างยิ่ง แล้วจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์จะบวช ขอพระองค์ทั้งหลายจงเป็นทายาทของพระศาสนาด้วยการให้ข้าพระองค์บวชเถิด"

---

තෙන ච සමයෙන රාජධීතා සඞ්ඝමිත්තාපි තස්මිංයෙව ඨානෙ ඨිතා හොති. තස්සා ච සාමිකො අග්ගිබ්‍රහ්මා නාම කුමාරො යුවරාජෙන තිස්සකුමාරෙන [Pg.39] සද්ධිං පබ්බජිතො හොති. රාජා තං දිස්වා ආහ – ‘‘ත්වම්පි, අම්ම, පබ්බජිතුං සක්ඛසී’’ති? ‘‘සාධු, තාත, සක්කොමී’’ති. රාජා පුත්තානං මනං ලභිත්වා පහට්ඨචිත්තො භික්ඛුසඞ්ඝං එතදවොච – ‘‘භන්තෙ, ඉමෙ දාරකෙ පබ්බාජෙත්වා මං සාසනෙ දායාදං කරොථා’’ති. සඞ්ඝො රඤ්ඤො වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කුමාරං මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන උපජ්ඣායෙන මහාදෙවත්ථෙරෙන ච ආචරියෙන පබ්බාජෙසි. මජ්ඣන්තිකත්ථෙරෙන ආචරියෙන උපසම්පාදෙසි. තදා කිර කුමාරො පරිපුණ්ණවීසතිවස්සොව හොති. සො තස්මිංයෙව උපසම්පදසීමමණ්ඩලෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සඞ්ඝමිත්තායපි රාජධීතාය ආචරියා ආයුපාලිත්ථෙරී නාම, උපජ්ඣායා පන ධම්මපාලිත්ථෙරී නාම අහොසි. තදා සඞ්ඝමිත්තා අට්ඨාරසවස්සා හොති. තං පබ්බජිතමත්තං තස්මිංයෙව සීමමණ්ඩලෙ සික්ඛාය පතිට්ඨාපෙසුං. උභින්නං පබ්බජිතකාලෙ රාජා ඡබ්බස්සාභිසෙකො හොති.

ในสมัยนั้น เจ้าหญิงสังฆมิตตาประทับยืนอยู่ในที่นั้นเอง สามีของพระนางชื่อว่าเจ้าชายอัคคิพรหม ก็ได้ออกบวชพร้อมกับเจ้าชายติสสะผู้เป็นอุปราชแล้ว พระราชาทรงเห็นพระนางสังฆมิตตาแล้ว (ตรัสถามว่า) "ลูกเอ๋ย เจ้าจะสามารถบวชได้หรือไม่?" (พระนางตอบว่า) "ดีแล้วเพคะ เสด็จพ่อ หม่อมฉันสามารถเพคะ" พระราชาทรงได้พระทัยของพระโอรสและพระธิดาแล้ว ทรงมีพระทัยเบิกบานยิ่งนัก (แล้วตรัสกับพระภิกษุสงฆ์ว่า) "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย ขอจงให้เด็กเหล่านี้บวช แล้วจงทำให้ข้าพระองค์เป็นทายาทในพระศาสนาเถิด" พระสงฆ์รับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ได้ให้เจ้าชายบวชเป็นสามเณร โดยมีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ และพระมหาเทวเถระเป็นพระอาจารย์ และให้อุปสมบทเป็นพระภิกษุ โดยมีพระมัชฌันติกเถระเป็นพระอาจารย์ (กรรมวาจาจารย์) ในเวลานั้น เจ้าชายมีพระชนมายุครบยี่สิบพรรษาพอดี เจ้าชายพระองค์นั้นได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายในสีมามณฑลแห่งการอุปสมบทนั้นเอง ส่วนพระอาจารย์ (สรณคมนาจารย์) ของเจ้าหญิงสังฆมิตตาผู้เป็นพระราชธิดา คือ พระเถรีชื่อว่าอายุปาลี และพระอุปัชฌาย์ คือ พระเถรีชื่อว่าธัมมปาลี ในเวลานั้น พระนางสังฆมิตตามีพระชนมายุสิบแปดพรรษา พระสงฆ์ได้ให้พระนางสังฆมิตตาผู้เพิ่งบวชนั้นตั้งอยู่ในสิกขาในสีมามณฑลนั้นเอง ในเวลาที่พระโอรสและพระธิดาทั้งสองออกบวช พระราชาทรงครองราชย์ได้หกปีแล้ว

---

අථ මහින්දත්ථෙරො උපසම්පන්නකාලතො පභුති අත්තනො උපජ්ඣායස්සෙව සන්තිකෙ ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච පරියාපුණන්තො ද්වෙපි සඞ්ගීතියො ආරූළ්හං තිපිටකසඞ්ගහිතං සාට්ඨකථං සබ්බං ථෙරවාදං තිණ්ණං වස්සානං අබ්භන්තරෙ උග්ගහෙත්වා අත්තනො උපජ්ඣායස්ස අන්තෙවාසිකානං සහස්සමත්තානං භික්ඛූනං පාමොක්ඛො අහොසි. තදා අසොකො ධම්මරාජා නවවස්සාභිසෙකො හොති. රඤ්ඤො පන අට්ඨවස්සාභිසෙකකාලෙයෙව කොන්තපුත්තතිස්සත්ථෙරො බ්‍යාධිපටිකම්මත්ථං භික්ඛාචාරවත්තෙන ආහිණ්ඩන්තො පසතමත්තං සප්පිං අලභිත්වා බ්‍යාධිබලෙන පරික්ඛීණායුසඞ්ඛාරො භික්ඛුසඞ්ඝං අප්පමාදෙන ඔවදිත්වා ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායි. රාජා තං පවත්තිං සුත්වා ථෙරස්ස සක්කාරං කත්වා ‘‘මයි නාම රජ්ජං කාරෙන්තෙ එවං භික්ඛූනං පච්චයා දුල්ලභා’’ති නගරස්ස චතූසු ද්වාරෙසු පොක්ඛරණියො කාරාපෙත්වා භෙසජ්ජස්ස පූරාපෙත්වා දාපෙසි.

ในกาลนั้น พระมหินทเถระ ตั้งแต่เวลาที่อุปสมบทเป็นต้นไป เมื่อเรียนพระธรรมและพระวินัยในสำนักของพระอุปัชฌาย์ของตนเองนั่นแล ได้เรียนเอาพระเถรวาททั้งหมดพร้อมด้วยอรรถกถา ซึ่งรวบรวมไว้ในพระไตรปิฎกที่สังคายนาขึ้นสองครั้ง ภายในเวลาสามพรรษา และได้เป็นประมุขของภิกษุประมาณพันรูปที่เป็นอันเตวาสิกของพระอุปัชฌาย์ของตน ในกาลนั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงราชาภิเษกได้ 9 ปี แต่ในเวลาที่พระราชาทรงราชาภิเษกได้ 8 ปีนั่นเอง พระเถระโกณฑปุตตติสสะ เพื่อประโยชน์แก่การรักษาโรคป่วงลม เมื่อเที่ยวไปด้วยวัตรแห่งการบิณฑบาต ไม่ได้เนยใสประมาณหนึ่งฟายมือ จึงมีอายุสังขารสิ้นไปแล้วด้วยกำลังแห่งโรค โอวาทภิกษุสงฆ์ด้วยความไม่ประมาทแล้ว นั่งขัดสมาธิในอากาศ เข้าเตโชธาตุแล้วปรินิพพาน พระราชาทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว ทรงกระทำสักการะแก่พระเถระ ทรงดำริว่า "เมื่อเราครองราชย์อยู่ ชื่อว่าปัจจัยทั้งหลายของภิกษุทั้งหลาย เป็นของหาได้ยากอย่างนี้เชียวหรือ" จึงทรงให้สร้างสระโบกขรณีที่ประตูทั้งสี่ของเมือง ทรงให้เต็มด้วยยา และทรงให้ถวาย

---

තෙන කිර සමයෙන පාටලිපුත්තස්ස චතූසු ද්වාරෙසු චත්තාරි සතසහස්සානි, සභායං සතසහස්සන්ති දිවසෙ දිවසෙ පඤ්චසතසහස්සානි රඤ්ඤො උප්පජ්ජන්ති. තතො රාජා නිග්‍රොධත්ථෙරස්ස දෙවසිකං සතසහස්සං විසජ්ජෙසි. බුද්ධස්ස චෙතියෙ ගන්ධමාලාදීහි පූජනත්ථාය සතසහස්සං. ධම්මස්ස [Pg.40] සතසහස්සං, තං ධම්මධරානං බහුස්සුතානං චතුපච්චයත්ථාය උපනීයති. සඞ්ඝස්ස සතසහස්සං, චතූසු ද්වාරෙසු භෙසජ්ජත්ථාය සතසහස්සං. එවං සාසනෙ උළාරො ලාභසක්කාරො නිබ්බත්ති.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น ภาษีอากรห้าแสน (สี่แสนที่ประตูทั้งสี่ของกรุงปาฏลีบุตร และหนึ่งแสนที่สภา) เกิดขึ้นแก่พระราชาทุกวัน จากห้าแสนนั้น พระราชาทรงบริจาคหนึ่งแสนทุกวันแก่พระนิโครธเถระ หนึ่งแสนเพื่อบูชาพระเจดีย์ของพระพุทธเจ้าด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น หนึ่งแสนสำหรับพระธรรม ซึ่งหนึ่งแสนนั้นถูกนำไปเพื่อปัจจัยสี่ของภิกษุผู้ทรงธรรมและเป็นพหูสูต หนึ่งแสนสำหรับพระสงฆ์ และหนึ่งแสนสำหรับยาที่ประตูทั้งสี่ ด้วยประการฉะนี้ ลาภสักการะอันโอฬารจึงเกิดขึ้นในพระศาสนา

---

තිත්ථියා පරිහීනලාභසක්කාරා අන්තමසො ඝාසච්ඡාදනම්පි අලභන්තා ලාභසක්කාරං පත්ථයමානා සාසනෙ පබ්බජිත්වා සකානි සකානි දිට්ඨිගතානි ‘‘අයං ධම්මො, අයං විනයො’’ති දීපෙන්ති. පබ්බජ්ජං අලභමානාපි සයමෙව මුණ්ඩෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා විහාරෙසු විචරන්තා උපොසථම්පි පවාරණම්පි සඞ්ඝකම්මම්පි ගණකම්මම්පි පවිසන්ති. භික්ඛූ තෙහි සද්ධිං උපොසථං න කරොන්ති. තදා මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො ‘‘උප්පන්නං දානි ඉදං අධිකරණං, තං නචිරස්සෙව කක්ඛළං භවිස්සති. න ඛො පනෙතං සක්කා ඉමෙසං මජ්ඣෙ වසන්තෙන වූපසමෙතු’’න්ති මහින්දත්ථෙරස්ස ගණං නීය්‍යාතෙත්වා අත්තනා ඵාසුවිහාරෙන විහරිතුකාමො අහොගඞ්ගපබ්බතං අගමාසි. තෙපි ඛො තිත්ථියා භික්ඛුසඞ්ඝෙන ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන නිග්ගය්හමානාපි ධම්මවිනයානුලොමාය පටිපත්තියා අසණ්ඨහන්තා අනෙකරූපං සාසනස්ස අබ්බුදඤ්ච මලඤ්ච කණ්ටකඤ්ච සමුට්ඨාපෙසුං. කෙචි අග්ගිං පරිචරන්ති, කෙචි පඤ්චාතපෙන තාපෙන්ති, කෙචි ආදිච්චං අනුපරිවත්තන්ති, කෙචි ‘‘ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච වොභින්දිස්සාමා’’ති පග්ගණ්හිංසු. තදා භික්ඛුසඞ්ඝො න තෙහි සද්ධිං උපොසථං වා පවාරණං වා අකාසි. අසොකාරාමෙ සත්තවස්සානි උපොසථො උපච්ඡිජ්ජි. රඤ්ඤොපි එතමත්ථං ආරොචෙසුං. රාජා එකං අමච්චං ආණාපෙසි – ‘‘විහාරං ගන්ත්වා අධිකරණං වූපසමෙත්වා උපොසථං කාරාපෙහී’’ති. අමච්චො රාජානං පටිපුච්ඡිතුං අවිසහන්තො අඤ්ඤෙ අමච්චෙ උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘රාජා මං ‘විහාරං ගන්ත්වා අධිකරණං වූපසමෙත්වා උපොසථං කාරාපෙහී’ති පහිණි. කථං නු ඛො අධිකරණං වූපසම්මතී’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘මයං එවං සල්ලක්ඛෙම – ‘යථා නාම පච්චන්තං වූපසමෙන්තා චොරෙ ඝාතෙන්ති, එවමෙව යෙ උපොසථං න කරොන්ති, තෙ මාරෙතුකාමො රාජා භවිස්සතී’’’ති. අථ සො අමච්චො විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ආහ – ‘‘අහං රඤ්ඤා ‘උපොසථං කාරාපෙහී’ති පෙසිතො. කරොථ දානි, භන්තෙ, උපොසථ’’න්ති. භික්ඛූ ‘‘න මයං තිත්ථියෙහි සද්ධිං උපොසථං කරොමා’’ති ආහංසු. අථ අමච්චො ථෙරාසනතො පට්ඨාය අසිනා සීසානි පාතෙතුං ආරද්ධො.

พวกเดียรถีย์มีลาภสักการะเสื่อมถอย แม้ที่สุดซึ่งอาหารและเครื่องนุ่งห่มก็ไม่ได้ เมื่อปรารถนาลาภสักการะ จึงบวชในพระศาสนา และแสดงทิฏฐิของตนๆ ว่า "นี่คือธรรม นี่คือวินัย" แม้ไม่ได้บรรพชา ก็ปลงผมเอง นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวไปในวิหารทั้งหลาย เข้าร่วมอุโบสถบ้าง ปวารณาบ้าง สังฆกรรมบ้าง คณะกรรมบ้าง ภิกษุทั้งหลายไม่ทำอุโบสถร่วมกับพวกเดียรถีย์เหล่านั้น ในกาลนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระดำริว่า "บัดนี้ อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นแล้ว อธิกรณ์นี้จักเป็นเรื่องร้ายแรงในไม่ช้า และไม่สามารถระงับได้ด้วยการอยู่ในท่ามกลางภิกษุเหล่านี้" จึงมอบคณะแก่พระมหินทเถระ และปรารถนาจะอยู่ด้วยความผาสุก จึงไปยังภูเขาอโหคงคา พวกเดียรถีย์เหล่านั้น แม้ถูกภิกษุสงฆ์ข่มด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยพระศาสนาของพระศาสดา ก็ไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันสมควรแก่ธรรมและวินัย ได้ก่อให้เกิดความวิปริต ความมัวหมอง และหนามแห่งพระศาสนาขึ้นหลายประการ บางพวกบูชาไฟ บางพวกทรมานตนด้วยความร้อนห้าอย่าง บางพวกหมุนตามดวงอาทิตย์ บางพวกกล่าวว่า "พวกเราจักทำลายธรรมและวินัยของพวกท่าน" แล้วก็ยกย่องทิฏฐิของตน ในกาลนั้น ภิกษุสงฆ์ไม่ทำอุโบสถหรือปวารณาร่วมกับพวกเดียรถีย์เหล่านั้น อุโบสถในอโศการามขาดไปเจ็ดปี ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาทรงบัญชาอำมาตย์คนหนึ่งว่า "จงไปวิหาร ระงับอธิกรณ์แล้วให้ทำอุโบสถ" อำมาตย์ไม่กล้าทูลถามพระราชา จึงเข้าไปหาอำมาตย์คนอื่นๆ แล้วกล่าวว่า "พระราชาทรงส่งข้าพเจ้ามาว่า จงไปวิหาร ระงับอธิกรณ์แล้วให้ทำอุโบสถ อธิกรณ์จะระงับได้อย่างไรหนอ?" พวกเขากล่าวว่า "พวกเราคิดว่า เหมือนอย่างผู้ระงับชายแดนฆ่าโจรฉันใด พระราชาก็คงประสงค์จะฆ่าภิกษุที่ไม่ทำอุโบสถฉันนั้น" ลำดับนั้น อำมาตย์นั้นไปวิหาร ประชุมภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถูกพระราชาส่งมาว่า จงทำอุโบสถ ขอท่านทั้งหลายจงทำอุโบสถเถิด" ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "พวกเราไม่ทำอุโบสถร่วมกับพวกเดียรถีย์" ลำดับนั้น อำมาตย์นั้นเริ่มตัดศีรษะตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไปด้วยดาบ

---

අද්දසා [Pg.41] ඛො තිස්සත්ථෙරො තං අමච්චං තථා විප්පටිපන්නං. තිස්සත්ථෙරො නාම න යො වා සො වා, රඤ්ඤො එකමාතිකො භාතා තිස්සකුමාරො නාම, තං කිර රාජා පත්තාභිසෙකො ඔපරජ්ජෙ ඨපෙසි. සො එකදිවසං වනචාරං ගතො අද්දස මහන්තං මිගසඞ්ඝං චිත්තකීළාය කීළන්තං. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමෙ තාව තිණභක්ඛා මිගා එවං කීළන්ති, ඉමෙ පන සමණා රාජකුලෙ පණීතානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා මුදුකාසු සෙය්‍යාසු සයමානා කිං නාම කීළිතං න කීළිස්සන්තී’’ති! සො තතො ආගන්ත්වා ඉමං අත්තනො විතක්කං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘අට්ඨානෙ කුක්කුච්චායිතං කුමාරෙන! හන්ද, නං එවං සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති එකදිවසං කෙනචි කාරණෙන කුද්ධො විය හුත්වා ‘‘එහි සත්තදිවසෙන රජ්ජං සම්පටිච්ඡ, තතො තං ඝාතෙස්සාමී’’ති මරණභයෙන තජ්ජෙත්වා තමත්ථං සඤ්ඤාපෙසි. සො කිර කුමාරො ‘‘සත්තමෙ මං දිවසෙ මාරෙස්සතී’’ති න චිත්තරූපං න්හායි, න භුඤ්ජි, න සුපි, අතිවිය ලූඛසරීරො අහොසි. තතො නං රාජා පුච්ඡි – ‘‘කිස්ස ත්වං එවරූපො ජාතො’’ති? ‘‘මරණභයෙන, දෙවා’’ති. ‘‘අරෙ, ත්වං නාම පරිච්ඡින්නමරණං සම්පස්සමානො විස්සත්ථො න කීළසි? භික්ඛූ අස්සාසපස්සාසනිබද්ධං මරණං පෙක්ඛමානා කථං කීළිස්සන්තී’’ති! තතො පභුති කුමාරො සාසනෙ පසීදි.

พระติสสเถระได้เห็นอำมาตย์นั้นผู้ประพฤติผิดอย่างนั้น. ชื่อว่าพระติสสเถระนั้นไม่ใช่ใครอื่น คือพระติสสกุมารผู้เป็นพระอนุชาร่วมพระมารดาเดียวกันกับพระราชา. ได้ยินว่า พระราชาผู้ทรงได้รับอภิเษกแล้ว ได้ทรงแต่งตั้งพระติสสกุมารนั้นไว้ในตำแหน่งอุปราช. วันหนึ่ง พระอุปราชนั้นเสด็จไปเที่ยวป่า ได้ทอดพระเนตรเห็นฝูงเนื้อจำนวนมากกำลังเล่นสนุกสนานอย่างเพลิดเพลิน. ทรงเห็นแล้วจึงทรงดำริว่า "แม้เนื้อเหล่านี้ซึ่งกินหญ้าเป็นอาหาร ยังเล่นสนุกสนานได้ถึงเพียงนี้ ส่วนสมณะเหล่านี้เมื่อบริโภคอาหารอันประณีตในราชสกุล และนอนบนที่นอนอันอ่อนนุ่ม จะไม่เล่นสนุกสนานได้อย่างไรเล่า!" พระอุปราชนั้นเสด็จกลับจากป่าแล้ว ได้กราบทูลความคิดของพระองค์นั้นแก่พระราชา. พระราชาทรงดำริว่า "กุมารนี้ทำความรังเกียจในสิ่งที่ไม่ควร! เอาเถิด เราจะทำให้เขารู้แจ้งอย่างนี้" วันหนึ่ง ทรงแสร้งทำเป็นกริ้วด้วยเหตุบางอย่าง ตรัสว่า "มานี่ เจ้าจงรับราชสมบัติภายในเจ็ดวัน หลังจากนั้นเราจะฆ่าเจ้าเสีย" ทรงขู่ด้วยภัยแห่งความตาย แล้วทรงทำให้พระกุมารนั้นรู้แจ้งในเรื่องนั้น. ได้ยินว่า พระกุมารนั้นทรงดำริว่า "ในวันที่เจ็ด พระราชาจะทรงฆ่าเรา" จึงไม่ทรงอาบน้ำ ไม่ทรงเสวย ไม่ทรงบรรทมอย่างสบายพระทัย พระวรกายซูบผอมอย่างยิ่ง. จากนั้น พระราชาจึงตรัสถามพระกุมารนั้นว่า "เจ้าเป็นเช่นนี้เพราะเหตุใด?" "เพราะภัยแห่งความตาย พระเจ้าข้า" "อ้าว! เจ้าเห็นความตายที่กำหนดไว้แล้ว ยังไม่สามารถเล่นสนุกสนานได้อย่างสบายใจหรือ? แล้วภิกษุทั้งหลายที่เห็นความตายผูกพันอยู่กับลมหายใจเข้าออก จะเล่นสนุกสนานได้อย่างไรเล่า!" ตั้งแต่นั้นมา พระกุมารก็ทรงเลื่อมใสในพระศาสนา.

---

සො පුන එකදිවසං මිගවං නික්ඛමිත්වා අරඤ්ඤෙ අනුවිචරමානො අද්දස යොනකමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං අඤ්ඤතරෙන හත්ථිනාගෙන සාලසාඛං ගහෙත්වා බීජියමානං නිසින්නං. දිස්වා පාමොජ්ජජාතො චින්තෙසි – ‘‘කදා නු ඛො අහම්පි අයං මහාථෙරො විය පබ්බජෙය්‍යං! සියා නු ඛො සො දිවසො’’ති. ථෙරො තස්සාසයං විදිත්වා තස්ස පස්සන්තස්සෙව ආකාසෙ උප්පතිත්වා අසොකාරාමෙ පොක්ඛරණියා උදකතලෙ ඨත්වා චීවරඤ්ච උත්තරාසඞ්ගඤ්ච ආකාසෙ ලග්ගෙත්වා න්හායිතුං ආරද්ධො.

วันหนึ่ง พระกุมารนั้นเสด็จออกไปล่าสัตว์อีกครั้งหนึ่ง เมื่อเสด็จเที่ยวไปในป่า ได้ทอดพระเนตรเห็นพระโยนกมหาธรรมรักขิตเถระประทับนั่งอยู่ โดยมีพญาช้างเชือกหนึ่งถือกิ่งไม้สาละโบกพัดถวาย. ทรงเห็นแล้วเกิดความปีติยินดี จึงทรงดำริว่า "เมื่อไรหนอ เราจึงจะได้บวชเหมือนพระมหาเถระรูปนี้! วันนั้นจะมีมาถึงเราบ้างไหมหนอ" พระเถระทรงทราบความดำริของพระกุมารนั้นแล้ว ขณะที่พระกุมารนั้นกำลังทอดพระเนตรอยู่ ก็ทรงเหาะขึ้นไปในอากาศ ไปประทับยืนอยู่บนผิวน้ำในสระโบกขรณี ณ อโศการาม ทรงแขวนจีวรและผ้าอุตตราสงค์ไว้ในอากาศ แล้วเริ่มสรงน้ำ.

---

කුමාරො ථෙරස්සානුභාවං දිස්වා අතිවිය පසන්නො ‘‘අජ්ජෙව පබ්බජිස්සාමී’’ති නිවත්තිත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘පබ්බජිස්සාමහං, දෙවා’’ති. රාජා අනෙකප්පකාරං යාචිත්වාපි තං නිවත්තෙතුං අසක්කොන්තො අසොකාරාමගමනීයමග්ගං අලඞ්කාරාපෙත්වා කුමාරං ඡණවෙසං ගාහාපෙත්වා අලඞ්කතාය සෙනාය පරිවාරාපෙත්වා විහාරං නෙසි. ‘‘යුවරාජා කිර පබ්බජිස්සතී’’ති සුත්වා බහූ භික්ඛූ පත්තචීවරානි පටියාදෙසුං. කුමාරො පධානඝරං [Pg.42] ගන්ත්වා මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරස්සෙව සන්තිකෙ පබ්බජි සද්ධිං පුරිසසතසහස්සෙන. කුමාරස්ස පන අනුපබ්බජිතානං ගණනපරිච්ඡෙදො නත්ථි. කුමාරො රඤ්ඤො චතුවස්සාභිසෙකකාලෙ පබ්බජිතො. අථඤ්ඤොපි රඤ්ඤො භාගිනෙය්‍යො සඞ්ඝමිත්තාය සාමිකො අග්ගිබ්‍රහ්මා නාම කුමාරො අත්ථි. සඞ්ඝමිත්තා තං පටිච්ච එකමෙව පුත්තං විජායි. සොපි ‘‘යුවරාජා පබ්බජිතො’’ති සුත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා – ‘‘අහම්පි, දෙව, පබ්බජිස්සාමී’’ති යාචි. ‘‘පබ්බජ, තාතා’’ති ච රඤ්ඤා අනුඤ්ඤාතො තංදිවසමෙව පබ්බජි.

พระกุมารทรงเห็นอานุภาพของพระเถระแล้ว ทรงเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงเสด็จกลับไปกราบทูลพระราชาว่า "หม่อมฉันจะบวชวันนี้แหละ พระเจ้าข้า". พระราชาแม้จะทรงอ้อนวอนด้วยประการต่างๆ ก็ไม่สามารถยับยั้งพระกุมารนั้นได้ จึงโปรดให้ประดับตกแต่งหนทางที่จะไปยังอโศการาม ให้พระกุมารทรงเครื่องประดับสำหรับงานฉลอง และให้กองทัพที่ประดับตกแต่งแล้วห้อมล้อม แล้วนำเสด็จไปยังวิหาร. เมื่อได้ยินว่า "ได้ยินว่า พระอุปราชจะทรงผนวช" ภิกษุจำนวนมากจึงจัดเตรียมบาตรและจีวรไว้. พระกุมารเสด็จไปยังเรือนประธาน และทรงผนวชในสำนักของพระมหาธรรมรักขิตเถระนั่นเอง พร้อมด้วยบุรุษหนึ่งแสนคน. ส่วนจำนวนของผู้ที่บวชตามพระกุมารนั้นไม่มีกำหนด. พระกุมารทรงผนวชในคราวที่พระราชาทรงอภิเษกได้สี่ปี. อนึ่ง ยังมีพระอัคคิพรหมกุมาร ผู้เป็นพระภาคิไนยของพระราชา และเป็นพระสวามีของพระสังฆมิตตา. พระสังฆมิตตาทรงมีพระโอรสเพียงองค์เดียวเพราะพระอัคคิพรหมกุมารนั้น. พระอัคคิพรหมกุมารนั้นก็เช่นกัน เมื่อได้ยินว่า "พระอุปราชทรงผนวชแล้ว" จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชา และกราบทูลขอว่า "หม่อมฉันก็จะบวช พระเจ้าข้า". และเมื่อพระราชาทรงอนุญาตว่า "จงบวชเถิด พ่อ" ก็ทรงผนวชในวันนั้นเอง.

---

එවං අනුපබ්බජිතො, උළාරවිභවෙන ඛත්තියජනෙන;

රඤ්ඤො කනිට්ඨභාතා, තිස්සත්ථෙරොති විඤ්ඤෙය්‍යො.

พระอนุชาของพระราชา ผู้ซึ่งหมู่พระขัตติยชนผู้มีสมบัติอันโอฬารได้บวชตามอย่างนี้ พึงทราบว่าเป็นพระติสสเถระ.

---

සො තං අමච්චං තථා විප්පටිපන්නං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘න රාජා ථෙරෙ මාරාපෙතුං පහිණෙය්‍ය; අද්ධා ඉමස්සෙවෙතං අමච්චස්ස දුග්ගහිතං භවිස්සතී’’ති ගන්ත්වා සයං තස්ස ආසන්නෙ ආසනෙ නිසීදි. සො ථෙරං සඤ්ජානිත්වා සත්ථං නිපාතෙතුං අවිසහන්තො ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘අහං, දෙව, උපොසථං කාතුං අනිච්ඡන්තානං එත්තකානං නාම භික්ඛූනං සීසානි පාතෙසිං; අථ අය්‍යස්ස තිස්සත්ථෙරස්ස පටිපාටි සම්පත්තා, කින්ති කරොමී’’ති? රාජා සුත්වාව – ‘‘අරෙ! කිං පන, ත්වං, මයා භික්ඛූ ඝාතෙතුං පෙසිතො’’ති තාවදෙව සරීරෙ උප්පන්නදාහො හුත්වා විහාරං ගන්ත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ පුච්ඡි – ‘‘අයං, භන්තෙ, අමච්චො මයා අනාණත්තොව එවං අකාසි, කස්ස නු ඛො ඉමිනා පාපෙන භවිතබ්බ’’න්ති? එකච්චෙ ථෙරා, ‘‘අයං තව වචනෙන අකාසි, තුය්හෙතං පාප’’න්ති ආහංසු. එකච්චෙ ‘‘උභින්නම්පි වො එතං පාප’’න්ති ආහංසු. එකච්චෙ එවමාහංසු – ‘‘කිං පන තෙ, මහාරාජ, අත්ථි චිත්තං ‘අයං ගන්ත්වා භික්ඛූ ඝාතෙතූ’’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, කුසලාධිප්පායො අහං පෙසෙසිං – ‘සමග්ගො භික්ඛුසඞ්ඝො උපොසථං කරොතූ’’’ති. ‘‘සචෙ ත්වං කුසලාධිප්පායො, නත්ථි තුය්හං පාපං, අමච්චස්සෙවෙතං පාප’’න්ති. රාජා ද්වෙළ්හකජාතො ආහ – ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කොචි භික්ඛු මමෙතං ද්වෙළ්හකං ඡින්දිත්වා සාසනං පග්ගහෙතුං සමත්ථො’’ති? ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො නාම, සො තෙ ඉමං ද්වෙළ්හකං ඡින්දිත්වා සාසනං පග්ගණ්හිතුං සමත්ථො’’ති. රාජා තදහෙව චත්තාරො ධම්මකථිකෙ එකෙකභික්ඛුසහස්සපරිවාරෙ, චත්තාරො ච අමච්චෙ එකෙකපුරිසසහස්සපරිවාරෙ ‘‘ථෙරං ගණ්හිත්වා ආගච්ඡථා’’ති පෙසෙසි. තෙ ගන්ත්වා ‘‘රාජා පක්කොසතී’’ති ආහංසු. ථෙරො නාගච්ඡි[Pg.43]. දුතියම්පි ඛො රාජා අට්ඨ ධම්මකථිකෙ, අට්ඨ ච අමච්චෙ සහස්සසහස්සපරිවාරෙයෙව පෙසෙසි – ‘‘‘රාජා, භන්තෙ, පක්කොසතී’ති වත්වා ගණ්හිත්වාව ආගච්ඡථා’’ති. තෙ තථෙව ආහංසු. දුතියම්පි ථෙරො නාගච්ඡි. රාජා ථෙරෙ පුච්ඡි – ‘‘අහං, භන්තෙ, ද්වික්ඛත්තුං පහිණිං; කස්මා ථෙරො නාගච්ඡතී’’ති? ‘‘‘රාජා පක්කොසතී’ති වුත්තත්තා, මහාරාජ, නාගච්ඡති. එවං පන වුත්තෙ ආගච්ඡෙය්‍ය ‘සාසනං, භන්තෙ, ඔසීදති, අම්හාකං සාසනං පග්ගහත්ථාය සහායකා හොථා’’’ති. අථ රාජා තථා වත්වා සොළස ධම්මකථිකෙ, සොළස ච අමච්චෙ සහස්සසහස්සපරිවාරෙ පෙසෙසි. භික්ඛූ ච පටිපුච්ඡි – ‘‘මහල්ලකො නු ඛො, භන්තෙ, ථෙරො දහරො නු ඛො’’ති? ‘‘මහල්ලකො, මහාරාජා’’ති. ‘‘වය්හං වා සිවිකං වා අභිරුහිස්සති, භන්තෙ’’ති? ‘‘නාභිරුහිස්සති, මහාරාජා’’ති. ‘‘කුහිං, භන්තෙ, ථෙරො වසතී’’ති? ‘‘උපරි ගඞ්ගාය, මහාරාජා’’ති. රාජා ආහ – ‘‘තෙන හි, භණෙ, නාවාසඞ්ඝාටං බන්ධිත්වා තත්ථෙව ථෙරං නිසීදාපෙත්වා ද්වීසුපි තීරෙසු ආරක්ඛං සංවිධාය ථෙරං ආනෙථා’’ති. භික්ඛූ ච අමච්චා ච ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා රඤ්ඤො සාසනං ආරොචෙසුං.

พระเถระติสสะนั้นเห็นอำมาตย์นั้นประพฤติผิดอย่างนั้นแล้วจึงคิดว่า "พระราชาไม่น่าจะส่งคนไปฆ่าพระเถระทั้งหลายเป็นแน่แท้ การกระทำอันไม่ดีนี้คงเป็นความเข้าใจผิดของอำมาตย์ผู้นี้เอง" ดังนี้แล้วจึงไปนั่งบนอาสนะใกล้ๆ อำมาตย์นั้นด้วยตนเอง อำมาตย์นั้นจำพระเถระได้แล้วไม่กล้าที่จะฟันอาวุธลงไป จึงไปกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ได้ตัดศีรษะพระภิกษุทั้งหลายจำนวนเท่านี้ที่ไม่ประสงค์จะทำอุโบสถแล้ว บัดนี้ถึงลำดับของพระเถระติสสะผู้เป็นเจ้าแล้ว ข้าพระองค์จะทำอย่างไรดี" พระราชาได้ยินดังนั้นก็ตรัสทันทีว่า "เฮ้ย! เจ้าถูกเราส่งไปฆ่าพระภิกษุหรืออย่างไร" ดังนี้แล้วก็เกิดความเร่าร้อนในพระวรกายทันที เสด็จไปยังวิหารแล้วตรัสถามพระภิกษุทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อำมาตย์ผู้นี้กระทำอย่างนี้โดยที่ข้าพเจ้ามิได้สั่ง การกระทำอันเป็นบาปนี้ควรจะตกแก่ผู้ใดหนอ" พระเถระบางรูปกล่าวว่า "อำมาตย์ผู้นี้กระทำตามคำของท่าน บาปนี้เป็นของท่าน" พระเถระบางรูปกล่าวว่า "บาปนี้เป็นของท่านทั้งสอง" พระเถระบางรูปกล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช ก็พระองค์มีพระทัยคิดว่า 'อำมาตย์ผู้นี้จงไปฆ่าพระภิกษุทั้งหลาย' หรือไม่" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไม่มีเลย ข้าพเจ้าส่งไปด้วยความประสงค์ในกุศลว่า 'ขอให้พระภิกษุสงฆ์จงทำอุโบสถพร้อมเพรียงกันเถิด'" "ถ้าท่านมีความประสงค์ในกุศล บาปก็ไม่มีแก่ท่าน บาปนี้เป็นของอำมาตย์ผู้นั้นเอง" พระราชาทรงมีความลังเลจึงตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีพระภิกษุรูปใดบ้างที่สามารถจะตัดความสงสัยของข้าพเจ้าและเชิดชูพระศาสนาได้" "ข้าแต่มหาราช มีพระเถระนามว่า โมคคัลลีบุตรติสสะ ท่านผู้นั้นสามารถจะตัดความสงสัยของพระองค์และเชิดชูพระศาสนาได้" พระราชาในวันนั้นเองได้ส่งพระธรรมกถึกสี่รูปซึ่งมีพระภิกษุพันรูปเป็นบริวารรูปละพัน และอำมาตย์สี่คนซึ่งมีบุรุษพันคนเป็นบริวารคนละพันไปว่า "จงไปนิมนต์พระเถระมาเถิด" พวกเขาก็ไปกราบทูลว่า "พระราชาทรงนิมนต์" พระเถระก็ไม่มา ครั้งที่สองพระราชาก็ส่งพระธรรมกถึกแปดรูปและอำมาตย์แปดคนซึ่งมีบริวารรูปละพันคนและคนละพันคนไปอีกว่า "จงไปกราบทูลว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชาทรงนิมนต์' แล้วจงนิมนต์มาเถิด" พวกเขาก็ไปกราบทูลอย่างนั้นอีก ครั้งที่สองพระเถระก็ไม่มา พระราชาจึงตรัสถามพระเถระทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าส่งคนไปสองครั้งแล้ว เหตุใดพระเถระจึงไม่มา" "ข้าแต่มหาราช เพราะกราบทูลว่า 'พระราชาทรงนิมนต์' จึงไม่มา แต่ถ้ากราบทูลอย่างนี้ก็จะมาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสนากำลังเสื่อมถอย ขอท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ช่วยเหลือในการเชิดชูพระศาสนาของพวกข้าพเจ้าเถิด'" ครั้งนั้นพระราชาจึงตรัสสั่งอย่างนั้นแล้วส่งพระธรรมกถึกสิบหกรูปและอำมาตย์สิบหกคนซึ่งมีบริวารรูปละพันคนและคนละพันคนไป แล้วพระราชาตรัสถามพระภิกษุทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชราแล้วหรือยังหนุ่มอยู่" "ชราแล้ว ข้าแต่มหาราช" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจะขึ้นยานหรือเสลี่ยงหรือไม่" "ไม่ขึ้น ข้าแต่มหาราช" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระจำพรรษาอยู่ที่ไหน" "อยู่เหนือแม่น้ำคงคา ข้าแต่มหาราช" พระราชาจึงตรัสว่า "ถ้าอย่างนั้น พวกเจ้าจงผูกแพเรือแล้วให้พระเถระนั่งบนแพนั้น จัดเวรยามทั้งสองฝั่งแล้วจงนิมนต์พระเถระมาเถิด" พระภิกษุและอำมาตย์ทั้งหลายก็ไปเฝ้าพระเถระแล้วกราบทูลพระราชดำรัส

---

ථෙරො සුත්වා ‘‘යං ඛො අහං මූලතො පට්ඨාය සාසනං පග්ගණ්හිස්සාමීති පබ්බජිතොම්හි. අයං දානි මෙ සො කාලො අනුප්පත්තො’’ති චම්මඛණ්ඩං ගණ්හිත්වාව උට්ඨහි. අථ ‘‘ථෙරො ස්වෙ පාටලිපුත්තං සම්පාපුණිස්සතී’’ති රත්තිභාගෙ රාජා සුපිනං අද්දස. එවරූපො සුපිනො අහොසි – ‘‘සබ්බසෙතො හත්ථිනාගො ආගන්ත්වා රාජානං සීසතො පට්ඨාය පරාමසිත්වා දක්ඛිණහත්ථෙ අග්ගහෙසී’’ති. පුනදිවසෙ රාජා සුපිනජ්ඣායකෙ පුච්ඡි – ‘‘මයා එවරූපො සුපිනො දිට්ඨො, කිං මෙ භවිස්සතී’’ති? එකො තං, ‘‘මහාරාජ, සමණනාගො දක්ඛිණහත්ථෙ ගණ්හිස්සතී’’ති. අථ රාජා තාවදෙව ‘‘ථෙරො ආගතො’’ති සුත්වා ගඞ්ගාතීරං ගන්ත්වා නදිං ඔතරිත්වා අබ්භුග්ගච්ඡන්තො ජාණුමත්තෙ උදකෙ ථෙරං සම්පාපුණිත්වා ථෙරස්ස නාවාතො ඔතරන්තස්ස හත්ථං අදාසි. ථෙරො රාජානං දක්ඛිණහත්ථෙ අග්ගහෙසි. තං දිස්වා අසිග්ගාහා ‘‘ථෙරස්ස සීසං පාතෙස්සාමා’’ති කොසතො අසිං අබ්බාහිංසු. කස්මා? එතං කිර චාරිත්තං රාජකුලෙසු – ‘‘යො රාජානං හත්ථෙ ගණ්හති තස්ස අසිනා සීසං පාතෙතබ්බ’’න්ති. රාජා ඡායංයෙව දිස්වා ආහ – ‘‘පුබ්බෙපි අහං භික්ඛූසු විරද්ධකාරණා අස්සාදං න වින්දාමි, මා ඛො ථෙරෙ විරජ්ඣිත්ථා’’ති. ථෙරො පන කස්මා රාජානං හත්ථෙ [Pg.44] අග්ගහෙසීති? යස්මා රඤ්ඤා පඤ්හං පුච්ඡනත්ථාය පක්කොසාපිතො තස්මා ‘‘අන්තෙවාසිකො මෙ අය’’න්ති අග්ගහෙසි.

พระเถระได้ยินดังนั้นแล้วก็คิดว่า "เราบวชมาด้วยตั้งใจว่าจะเชิดชูพระศาสนาตั้งแต่ต้น บัดนี้เวลาที่มุ่งหมายนั้นมาถึงเราแล้ว" ดังนี้แล้วก็ถือแผ่นหนังลุกขึ้นยืน ครั้งนั้น ในเวลากลางคืนของวันที่ทรงทราบว่า 'พระเถระจะถึงกรุงปาฏลีบุตรในวันพรุ่งนี้' พระราชาทรงสุบินว่า "พญาช้างเผือกขาวปลอดเชือกหนึ่งมาลูบคลำพระราชาตั้งแต่พระเศียรลงมาแล้วจับพระหัตถ์เบื้องขวา" ดังนี้แล้วก็ทรงสุบินอย่างนั้น ในวันรุ่งขึ้น พระราชาตรัสถามพวกผู้ทำนายฝันว่า "ข้าพเจ้าฝันอย่างนี้ จะมีผลเป็นอย่างไรแก่ข้าพเจ้า" พวกเขากราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช พระสมณนาคจะจับพระหัตถ์เบื้องขวาของพระองค์" ครั้งนั้นพระราชาได้ยินทันทีว่า "พระเถระมาแล้ว" ดังนี้แล้วก็เสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำคงคา เสด็จลงสู่แม่น้ำ เสด็จไปต้อนรับพระเถระในน้ำที่สูงเพียงเข่า แล้วทรงยื่นพระหัตถ์ถวากพระเถระผู้กำลังก้าวลงจากแพเรือ พระเถระจับพระหัตถ์เบื้องขวาของพระราชา พวกผู้ถือดาบเห็นดังนั้นก็คิดว่า "เราจะตัดศีรษะพระเถระ" ดังนี้แล้วก็ชักดาบออกจากฝัก เหตุใดเล่า? เพราะธรรมเนียมในราชสกุลมีอยู่ว่า "ผู้ใดจับพระหัตถ์ของพระราชา ศีรษะของผู้นั้นพึงถูกตัดด้วยดาบ" ดังนี้ พระราชาทรงเห็นเงาเท่านั้นก็ตรัสว่า "แม้แต่ก่อน เราก็ไม่ได้รับความแช่มชื่นเพราะเหตุที่ผิดพลาดต่อพระภิกษุทั้งหลาย ขอพวกท่านอย่าได้ผิดพลาดต่อพระเถระเลย" แต่เหตุใดพระเถระจึงจับพระหัตถ์ของพระราชาเล่า? เพราะพระราชาทรงให้คนไปนิมนต์มาเพื่อถามปัญหา ฉะนั้นพระเถระจึงจับพระหัตถ์ด้วยคิดว่า "พระราชาผู้นี้เป็นอันเตวาสิกของเรา"

---

රාජා ථෙරං අත්තනො උය්‍යානං නෙත්වා බාහිරතො තික්ඛත්තුං පරිවාරාපෙත්වා ආරක්ඛං ඨපෙත්වා සයමෙව ථෙරස්ස පාදෙ ධොවිත්වා තෙලෙන මක්ඛෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා ‘‘පටිබලො නු ඛො ථෙරො මම කඞ්ඛං ඡින්දිත්වා උප්පන්නං අධිකරණං වූපසමෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හිතු’’න්ති වීමංසනත්ථාය ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං පාටිහාරියං දට්ඨුකාමො’’ති ආහ. ‘‘කතරං පාටිහාරියං දට්ඨුකාමොසි, මහාරාජා’’ති? ‘‘පථවීකම්පනං, භන්තෙ’’ති. ‘‘සකලපථවීකම්පනං දට්ඨුකාමොසි, මහාරාජ, පදෙසපථවීකම්පන’’න්ති? ‘‘කතරං පනෙත්ථ, භන්තෙ, දුක්කර’’න්ති? ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, කංසපාතියා උදකපුණ්ණාය සබ්බං උදකං කම්පෙතුං දුක්කරං; උදාහු උපඩ්ඪ’’න්ති? ‘‘උපඩ්ඪං, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පදෙසපථවීකම්පනං දුක්කර’’න්ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, පදෙසපථවීකම්පනං පස්සිස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, සමන්තතො යොජනෙ පුරත්ථිමාය දිසාය එකෙන චක්කෙන සීමං අක්කමිත්වා රථො තිට්ඨතු; දක්ඛිණාය දිසාය ද්වීහි පාදෙහි සීමං අක්කමිත්වා අස්සො තිට්ඨතු; පච්ඡිමාය දිසාය එකෙන පාදෙන සීමං අක්කමිත්වා පුරිසො තිට්ඨතු; උත්තරාය දිසාය උපඩ්ඪභාගෙන සීමං අක්කමිත්වා එකා උදකපාති තිට්ඨතූ’’ති. රාජා තථා කාරාපෙසි. ථෙරො අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ‘‘රාජා පස්සතූ’’ති යොජනප්පමාණපථවීචලනං අධිට්ඨහි. පුරත්ථිමාය දිසාය රථස්ස අන්තොසීමාය ඨිතො පාදොව චලි, ඉතරො න චලි. එවං දක්ඛිණපච්ඡිමදිසාසු අස්සපුරිසානං අන්තොසීමාය ඨිතපාදායෙව චලිංසු, උපඩ්ඪුපඩ්ඪං සරීරඤ්ච. උත්තරදිසාය උදකපාතියාපි අන්තොසීමාය ඨිතං උපඩ්ඪභාගගතමෙව උදකං චලි, අවසෙසං නිච්චලමහොසීති. රාජා තං පාටිහාරියං දිස්වා ‘‘සක්ඛති දානි ථෙරො සාසනං පග්ගණ්හිතු’’න්ති නිට්ඨං ගන්ත්වා අත්තනො කුක්කුච්චං පුච්ඡි – ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං අමච්චං ‘විහාරං ගන්ත්වා අධිකරණං වූපසමෙත්වා උපොසථං කාරාපෙහී’ති පහිණිං, සො විහාරං ගන්ත්වා එත්තකෙ භික්ඛූ ජීවිතා වොරොපෙසි, එතං පාපං කස්ස හොතී’’ති?

พระราชาทรงนิมนต์พระเถระไปยังพระราชอุทยานของพระองค์ แล้วทรงให้จัดอารักขาแวดล้อมถึงสามชั้นจากภายนอก ทรงล้างพระบาทของพระเถระด้วยพระองค์เอง ทรงชโลมด้วยน้ำมัน แล้วประทับนั่งใกล้พระเถระ เพื่อทรงทดสอบว่า "พระเถระจะสามารถตัดความสงสัยของอาตมา ระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้น และเชิดชูพระศาสนาได้หรือไม่หนอ" จึงตรัสว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อาตมาภาพปรารถนาจะเห็นปาฏิหาริย์อย่างหนึ่ง" พระเถระทูลถามว่า "มหาบพิตร ทรงปรารถนาจะเห็นปาฏิหาริย์อะไร" พระราชาตรัสตอบว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อาตมาภาพปรารถนาจะเห็นแผ่นดินไหว" พระเถระทูลถามว่า "มหาบพิตร ทรงปรารถนาจะเห็นแผ่นดินไหวทั้งแผ่นดิน หรือแผ่นดินไหวเฉพาะส่วน" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ในสองอย่างนี้ อย่างไหนทำได้ยากกว่ากัน" พระเถระทูลถามว่า "มหาบพิตร การทำให้ภาชนะทองเหลืองที่เต็มด้วยน้ำไหวทั้งหมด ยากกว่า หรือการทำให้ไหวเพียงครึ่งหนึ่งยากกว่า" พระราชาตรัสตอบว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า การทำให้ไหวเพียงครึ่งหนึ่ง (ยากกว่า)" พระเถระทูลว่า "มหาบพิตร ฉันใดก็ฉันนั้น การทำให้แผ่นดินไหวเฉพาะส่วนย่อมทำได้ยากกว่า" พระราชาตรัสว่า "ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อาตมาภาพจะขอชมปาฏิหาริย์แผ่นดินไหวเฉพาะส่วน" พระเถระทูลว่า "ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร ในระยะหนึ่งโยชน์โดยรอบ ทางทิศตะวันออก ขอให้รถตั้งอยู่โดยล้อหนึ่งเหยียบเข้าไปในเขต ทางทิศใต้ ขอให้ม้าตั้งอยู่โดยสองเท้าเหยียบเข้าไปในเขต ทางทิศตะวันตก ขอให้บุรุษตั้งอยู่โดยเท้าหนึ่งเหยียบเข้าไปในเขต ทางทิศเหนือ ขอให้ภาชนะน้ำตั้งอยู่โดยส่วนครึ่งหนึ่งล้ำเข้าไปในเขต" พระราชาทรงให้กระทำตามนั้น พระเถระเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานนั้นแล้วอธิษฐานให้แผ่นดินไหวในระยะหนึ่งโยชน์ โดยดำริว่า "ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเถิด" ทางทิศตะวันออก เฉพาะส่วนล้อรถที่ตั้งอยู่ภายในเขตเท่านั้นที่ไหว ส่วนอื่นไม่ไหว ทางทิศใต้และทิศตะวันตก เฉพาะเท้าของม้าและบุรุษที่ตั้งอยู่ภายในเขตเท่านั้นที่ไหว และร่างกายกึ่งหนึ่งก็ไหวด้วย ทางทิศเหนือ เฉพาะน้ำในภาชนะน้ำที่ตั้งอยู่ภายในเขตเพียงกึ่งหนึ่งเท่านั้นที่ไหว ส่วนที่เหลือหยุดนิ่ง พระราชาทอดพระเนตรปาฏิหาริย์นั้นแล้ว ทรงตกลงพระทัยว่า "บัดนี้ พระเถระจะสามารถเชิดชูพระศาสนาได้" จึงทรงสอบถามถึงความรำคาญพระทัยของพระองค์ว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อาตมาภาพได้ส่งอำมาตย์คนหนึ่งไปว่า 'จงไปที่วิหาร ระงับอธิกรณ์ และจัดให้มีการทำอุโบสถ' แต่อำมาตย์นั้นไปที่วิหารแล้วปลงชีวิตภิกษุมีประมาณเท่านี้เสีย บาปนี้เป็นของใคร"

---

‘‘කිං පන තෙ, මහාරාජ, අත්ථි චිත්තං ‘අයං විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛූ ඝාතෙතූ’’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ’’ති. ‘‘සචෙ තෙ, මහාරාජ, නත්ථි එවරූපං චිත්තං, නත්ථි තුය්හං පාප’’න්ති. අථ ථෙරො රාජානං එතමත්ථං ඉමිනා සුත්තෙන සඤ්ඤාපෙසි [Pg.45] – ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමි. චෙතයිත්වා කම්මං කරොති – කායෙන වාචාය මනසා’’ති (අ. නි. 6.63).

"มหาบพิตร ก็พระองค์มีพระดำริว่า 'ขอให้อำมาตย์ผู้นี้จงไปที่วิหารแล้วฆ่าภิกษุทั้งหลายเถิด' หรือไม่" พระราชาตรัสตอบว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ไม่มี" พระเถระทูลว่า "มหาบพิตร ถ้าพระองค์ไม่มีพระดำริเช่นนั้น บาปก็ไม่มีแก่พระองค์" จากนั้น พระเถระได้ทำให้พระราชาทรงเข้าใจเรื่องนี้ด้วยพระสูตรนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม บุคคลมีเจตนาแล้วจึงกระทำกรรมด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ"

---

තමෙවත්ථං පරිදීපෙතුං තිත්තිරජාතකං (ජා. 1.4.75) ආහරි – ‘‘අතීතෙ, මහාරාජ, දීපකතිත්තිරො තාපසං පුච්ඡි –

เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้นนั่นเอง พระเถระจึงได้นำติตติรชาดกมาแสดงว่า "มหาบพิตร ในอดีตกาล นกกระทาต่อได้ถามดาบสว่า"

---

‘ඤාතකො නො නිසින්නොති, බහු ආගච්ඡතී ජනො;

පටිච්ච කම්මං ඵුසති, තස්මිං මෙ සඞ්කතෙ මනො’ති.

"นกต่อของข้าพเจ้านั่งอยู่ หมู่ชนเป็นอันมากย่อมมา (เพราะอาศัยนกต่อนั้น) นายพรานย่อมประสบกรรมเพราะอาศัยข้าพเจ้า จิตของข้าพเจ้าจึงสงสัยในเรื่องนั้น"

---

තාපසො ආහ – ‘අත්ථි පන තෙ චිත්තං මම සද්දෙන ච රූපදස්සනෙන ච ආගන්ත්වා එතෙ පක්ඛිනො බජ්ඣන්තු වා හඤ්ඤන්තු වා’ති? ‘නත්ථි, භන්තෙ’ති තිත්තිරො ආහ. තතො නං තාපසො සඤ්ඤාපෙසි – ‘සචෙ තෙ නත්ථි චිත්තං, නත්ථි පාපං; චෙතයන්තමෙව හි පාපං ඵුසති, නාචෙතයන්තං.

ดาบสกล่าวว่า "ก็ท่านมีจิตคิดว่า 'ขอให้นกเหล่านี้จงถูกจับหรือถูกฆ่า เพราะมาด้วยเสียงและการเห็นรูปของเรา' หรือไม่" นกกระทาตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไม่มี" จากนั้น ดาบสจึงทำให้เขาเข้าใจว่า "ถ้าท่านไม่มีจิตคิดเช่นนั้น บาปก็ไม่มี เพราะบาปย่อมถูกต้องเฉพาะผู้ที่มีเจตนาเท่านั้น ไม่ถูกต้องผู้ที่ไม่มีเจตนา"

---

‘න පටිච්ච කම්මං ඵුසති, මනො චෙ නප්පදුස්සති;

අප්පොස්සුක්කස්ස භද්‍රස්ස, න පාපමුපලිම්පතී’’’ති.

"กรรมย่อมไม่ถูกต้องเพราะอาศัย (ผู้อื่น) หากใจไม่ประทุษร้าย บาปย่อมไม่แปดเปื้อนบุคคลผู้ไม่มีความขวนขวาย ผู้เจริญ"

---

එවං ථෙරො රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථෙව රාජුය්‍යානෙ සත්ත දිවසානි වසන්තො රාජානං සමයං උග්ගණ්හාපෙසි. රාජා සත්තමෙ දිවසෙ අසොකාරාමෙ භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා සාණිපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා සාණිපාකාරන්තරෙ නිසින්නො එකලද්ධිකෙ එකලද්ධිකෙ භික්ඛූ එකතො එකතො කාරාපෙත්වා එකමෙකං භික්ඛුසමූහං පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘කිංවාදී සම්මාසම්බුද්ධො’’ති? තතොසස්සතවාදිනො ‘‘සස්සතවාදී’’ති ආහංසු. එකච්චසස්සතිකා…පෙ… අන්තානන්තිකා… අමරාවික්ඛෙපිකා… අධිච්චසමුප්පන්නිකා… සඤ්ඤීවාදා… අසඤ්ඤීවාදා… නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා … උච්ඡෙදවාදා… දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා ‘‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදී’’ති ආහංසු. රාජා පඨමමෙව සමයස්ස උග්ගහිතත්තා ‘‘නයිමෙ භික්ඛූ, අඤ්ඤතිත්ථියා ඉමෙ’’ති ඤත්වා තෙසං සෙතකානි වත්ථානි දත්වා උප්පබ්බාජෙසි. තෙ සබ්බෙපි සට්ඨිසහස්සා අහෙසුං.

พระเถระทำให้พระราชาทรงเข้าใจอย่างนี้แล้ว พักอยู่ในพระราชอุทยานนั้นนั่นเองตลอด ๗ วัน ทรงให้พระราชาศึกษาลัทธิ (ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า) ในวันที่ ๗ พระราชาทรงให้ประชุมภิกษุสงฆ์ที่อโศการาม ทรงให้กั้นม่านผ้า ประทับนั่งภายในม่านผ้า ทรงให้ภิกษุผู้มีลัทธิเดียวกันรวมเป็นกลุ่มๆ แล้วทรงเรียกภิกษุแต่ละกลุ่มมาตรัสถามว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวาทะอย่างไร" ลำดับนั้น พวกสัสสตวาทีทูลว่า "มีวาทะว่าเที่ยง" พวกเอกัจจสัสสติกะ... พวกอันตานันติกะ... พวกอมราวิกเขปิกะ... พวกอธิจจสมุปปันนิกะ... พวกสัญญีวาทะ... พวกอสัญญีวาทะ... พวกเนวสัญญีนานาสัญญีวาทะ... พวกอุจเฉทวาทะ... พวกทิฏฐธัมมนิพพานวาทีทูลว่า "มีวาทะว่านิพพานในปัจจุบัน" พระราชาทรงทราบมาแต่ต้นแล้วเพราะความที่พระองค์ทรงศึกษาลัทธิมาแล้วว่า "เหล่านี้ไม่ใช่ภิกษุ เหล่านี้เป็นเดียรถีย์ภายนอก" จึงทรงพระราชทานผ้าขาวแก่คนเหล่านั้นแล้วให้สึกไป คนที่สึกไปเหล่านั้นทั้งหมดมีจำนวน ๖ หมื่นคน

---

අථඤ්ඤෙ භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘කිංවාදී, භන්තෙ, සම්මාසම්බුද්ධො’’ති? ‘‘විභජ්ජවාදී, මහාරාජා’’ති. එවං වුත්තෙ රාජා ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘විභජ්ජවාදී, භන්තෙ, සම්මාසම්බුද්ධො’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. තතො රාජා ‘‘සුද්ධං දානි, භන්තෙ, සාසනං; කරොතු භික්ඛුසඞ්ඝො උපොසථ’’න්ති ආරක්ඛං දත්වා නගරං පාවිසි.

ลำดับนั้น ทรงเรียกภิกษุเหล่าอื่นมาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวาทะอย่างไร" ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า "มหาบพิตร มีวาทะว่าเป็นวิภัชชวาที" เมื่อพวกภิกษุทูลอย่างนี้แล้ว พระราชาจึงตรัสถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นวิภัชชวาทีหรือ" พระเถระทูลว่า "ขอถวายพระพร มหาบพิตร" ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้พระศาสนาบริสุทธิ์แล้ว ขอภิกษุสงฆ์จงทำอุโบสถเถิด" ทรงถวายการอารักขาแล้วเสด็จเข้าพระนคร

---

සමග්ගො [Pg.46] සඞ්ඝො සන්නිපතිත්වා උපොසථං අකාසි. තස්මිං සන්නිපාතෙ සට්ඨි භික්ඛුසතසහස්සානි අහෙසුං. තස්මිං සමාගමෙ මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො පරප්පවාදං මද්දමානො කථාවත්ථුප්පකරණං අභාසි. තතො සට්ඨිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යෙසු භික්ඛූසු උච්චිනිත්වා තිපිටකපරියත්තිධරානං පභින්නපටිසම්භිදානං තෙවිජ්ජාදිභෙදානං භික්ඛූනං සහස්සමෙකං ගහෙත්වා යථා මහාකස්සපත්ථෙරො ච කාකණ්ඩකපුත්තො යසත්ථෙරො ච ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිංසු; එවමෙව ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායන්තො සබ්බං සාසනමලං විසොධෙත්වා තතියසඞ්ගීතිං අකාසි. සඞ්ගීතිපරියොසානෙ අනෙකප්පකාරං පථවී අකම්පිත්ථ. අයං සඞ්ගීති නවහි මාසෙහි නිට්ඨිතා. යා ලොකෙ –

พระสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมทำอุโบสถ ในการประชุมนั้น มีพระภิกษุ ๖๐ แสนรูป (หรือ ๖ ล้านรูป) ในการประชุมนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระขจัดวาทะของผู้อื่นแล้วได้แสดงคัมภีร์กถาวัตถุ หลังจากนั้น ได้คัดเลือกพระภิกษุ ๑,๐๐๐ รูป จากพระภิกษุจำนวน ๖๐ แสนรูป (หรือ ๖ ล้านรูป) ผู้ทรงพระไตรปิฎกปริยัติ ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา ผู้มีคุณวิเศษมีวิชชา ๓ เป็นต้น เหมือนอย่างที่พระมหากัสสปเถระและพระยสเถระผู้เป็นบุตรของกากัณฑกะได้สังคายนาพระธรรมและพระวินัยไว้ ฉันใด พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระก็ได้สังคายนาพระธรรมและพระวินัย ชำระมลทินแห่งพระศาสนาทั้งหมดให้บริสุทธิ์ ทำตติยสังคายนา ฉันนั้น เมื่อสังคายนาเสร็จสิ้น แผ่นดินได้ไหวหลายประการ การสังคายนานี้สำเร็จลงใน ๙ เดือน ซึ่งในโลก –

---

කතා භික්ඛුසහස්සෙන, තස්මා සහස්සිකාති ච;

පුරිමා ද්වෙ උපාදාය, තතියාති ච වුච්චතීති.

เพราะกระทำด้วยพระภิกษุหนึ่งพันรูป ฉะนั้นจึงเรียกว่า “สหัสสิกา” และเพราะอ้างอิงสังคายนาสองครั้งแรก จึงเรียกว่า “ตติยะ” ดังนี้.

---

අයං තතියසඞ්ගීති.

นี้คือตติยสังคายนา.

---

එත්තාවතා ච ‘‘කෙනාභත’’න්ති එතස්ස පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනත්ථං යං අවොචුම්හ – ‘‘ජම්බුදීපෙ තාව උපාලිත්ථෙරමාදිං කත්වා ආචරියපරම්පරාය යාව තතියසඞ්ගීති තාව ආභතං. තත්‍රායං ආචරියපරම්පරා –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เพื่อแก้ปัญหาว่า “ใครนำมา” ซึ่งเราได้กล่าวไว้ว่า – “ในชมพูทวีป พระวินัยถูกนำมาโดยลำดับอาจารย์ โดยมีพระอุบาลีเถระเป็นต้น จนถึงตติยสังคายนา ลำดับอาจารย์นั้นคือ –

---

‘‘උපාලි දාසකො චෙව, සොණකො සිග්ගවො තථා;

තිස්සො මොග්ගලිපුත්තො ච, පඤ්චෙතෙ විජිතාවිනො.

“พระอุบาลี พระทาสกะ พระโสณกะ พระสิคควะ และพระติสสะโมคคัลลีบุตร ทั้งห้าท่านนี้เป็นผู้ชนะกิเลส

---

‘‘පරම්පරාය විනයං, දීපෙ ජම්බුසිරිව්හයෙ;

අච්ඡිජ්ජමානමානෙසුං, තතියො යාව සඞ්ගහො’’ති.

“ได้นำพระวินัยมาโดยลำดับอาจารย์ในชมพูทวีป โดยไม่ขาดสาย จนถึงตติยสังคายนา” ดังนี้.

---

තස්සත්ථො පකාසිතොව හොති.

ความหมายของข้อความนั้นได้แสดงไว้แล้ว.

---

තතියසඞ්ගහතො පන උද්ධං ඉමං දීපං මහින්දාදීහි ආභතං. මහින්දතො උග්ගහෙත්වා කඤ්චි කාලං අරිට්ඨත්ථෙරාදීහි ආභතං. තතො යාවජ්ජතනා තෙසංයෙව අන්තෙවාසිකපරම්පරභූතාය ආචරියපරම්පරාය ආභතන්ති වෙදිතබ්බං. යථාහු පොරාණා –

อนึ่ง หลังจากตติยสังคายนา พระวินัยได้ถูกนำมายังเกาะนี้โดยพระเถระมีพระมหินทะเป็นต้น หลังจากรับจากพระมหินทะแล้ว ชั่วระยะเวลาหนึ่ง พระวินัยก็ถูกนำมาโดยพระเถระมีพระอริฏฐะเป็นต้น หลังจากนั้นจนถึงปัจจุบัน พึงทราบว่าพระวินัยถูกนำมาโดยลำดับอาจารย์ซึ่งเป็นลำดับศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นเอง ดังที่พระอรรถกถาจารย์โบราณกล่าวไว้ว่า –

---

‘‘තතො මහින්දො ඉට්ටියො, උත්තියො සම්බලො තථා;

භද්දනාමො ච පණ්ඩිතො.

“หลังจากนั้น พระมหินทะ พระอิตติยะ พระอุตติยะ พระสัมพละ และพระภัททนามะผู้เป็นบัณฑิต

---

‘‘එතෙ නාගා මහාපඤ්ඤා, ජම්බුදීපා ඉධාගතා;

විනයං තෙ වාචයිංසු, පිටකං තම්බපණ්ණියා.

“พระนาคะผู้มีปัญญามากเหล่านี้ ได้มาจากชมพูทวีปสู่เกาะนี้ ท่านเหล่านั้นได้สอนพระวินัยปิฎกในเกาะตัมพปัณณิ

---

‘‘නිකායෙ [Pg.47] පඤ්ච වාචෙසුං, සත්ත චෙව පකරණෙ;

තතො අරිට්ඨො මෙධාවී, තිස්සදත්තො ච පණ්ඩිතො.

“ได้สอนนิกายทั้ง ๕ และพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ หลังจากนั้น พระอริฏฐะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด และพระติสสทัตตะผู้เป็นบัณฑิต

---

‘‘විසාරදො කාළසුමනො, ථෙරො ච දීඝනාමකො;

දීඝසුමනො ච පණ්ඩිතො.

“พระกาฬสุมนะผู้แกล้วกล้า และพระเถระชื่อทีฆะ และพระทีฆสุมนะผู้เป็นบัณฑิต

---

‘‘පුනදෙව කාළසුමනො, නාගත්ථෙරො ච බුද්ධරක්ඛිතො;

තිස්සත්ථෙරො ච මෙධාවී, දෙවත්ථෙරො ච පණ්ඩිතො.

“อีกทั้งพระกาฬสุมนะ พระนาคเถระ และพระพุทธรักขิตะ พระติสสเถระผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด และพระเทวเถระผู้เป็นบัณฑิต

---

‘‘පුනදෙව සුමනො මෙධාවී, විනයෙ ච විසාරදො;

බහුස්සුතො චූළනාගො, ගජොව දුප්පධංසියො.

“อีกทั้งพระสุมนะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย พระจุฬนาคะผู้เป็นพหูสูต ผู้ไม่ถูกทำลายได้เหมือนช้างสาร

---

‘‘ධම්මපාලිතනාමො ච, රොහණෙ සාධුපූජිතො;

තස්ස සිස්සො මහාපඤ්ඤො, ඛෙමනාමො තිපෙටකො.

“พระธรรมปาลิตะผู้เป็นที่บูชาของสัตบุรุษในโรหณะ และพระเขมะผู้เป็นศิษย์ของท่าน ผู้มีปัญญามาก ผู้ทรงพระไตรปิฎก

---

‘‘දීපෙ තාරකරාජාව, පඤ්ඤාය අතිරොචථ;

උපතිස්සො ච මෙධාවී, ඵුස්සදෙවො මහාකථී.

“ผู้รุ่งเรืองด้วยปัญญาในเกาะนี้ดุจพระจันทร์ (ราชาแห่งดวงดาว) และพระอุปติสสะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด พระปุสสเทวะผู้เป็นพระธรรมกถึกผู้ยิ่งใหญ่

---

‘‘පුනදෙව සුමනො මෙධාවී, පුප්ඵනාමො බහුස්සුතො;

මහාකථී මහාසිවො, පිටකෙ සබ්බත්ථ කොවිදො.

“อีกทั้งพระสุมนะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด พระปุปผนามะ (พระมหาปทุมะ) ผู้เป็นพหูสูต พระมหาสิวะผู้เป็นพระธรรมกถึกผู้ยิ่งใหญ่ ผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกทุกส่วน

---

‘‘පුනදෙව උපාලි මෙධාවී, විනයෙ ච විසාරදො;

මහානාගො මහාපඤ්ඤො, සද්ධම්මවංසකොවිදො.

“อีกทั้งพระอุบาลีผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย พระมหานาคเถระผู้มีปัญญามาก ผู้เชี่ยวชาญในวงศ์แห่งพระสัทธรรม

---

‘‘පුනදෙව අභයො මෙධාවී, පිටකෙ සබ්බත්ථ කොවිදො;

තිස්සත්ථෙරො ච මෙධාවී, විනයෙ ච විසාරදො.

“อีกทั้งพระอภัยผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกทุกส่วน และพระติสสเถระผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย

---

‘‘තස්ස සිස්සො මහාපඤ්ඤො, පුප්ඵනාමො බහුස්සුතො;

සාසනං අනුරක්ඛන්තො, ජම්බුදීපෙ පතිට්ඨිතො.

“พระปุปผนามะ (พระสุมนะ) ผู้เป็นศิษย์ของท่าน ผู้มีปัญญามาก ผู้เป็นพหูสูต ผู้ตั้งมั่นอยู่ในชมพูทวีป คอยรักษาพระศาสนา

---

‘‘චූළාභයො ච මෙධාවී, විනයෙ ච විසාරදො;

තිස්සත්ථෙරො ච මෙධාවී, සද්ධම්මවංසකොවිදො.

“พระจุฬาภัยผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย และพระติสสเถระผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในวงศ์แห่งพระสัทธรรม

---

‘‘චූළදෙවො ච මෙධාවී, විනයෙ ච විසාරදො;

සිවත්ථෙරො ච මෙධාවී, විනයෙ සබ්බත්ථ කොවිදො.

“พระจุฬเทวะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย และพระสิวเถระผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในพระวินัยทุกส่วน

---

‘‘එතෙ නාගා මහාපඤ්ඤා, විනයඤ්ඤූ මග්ගකොවිදා;

විනයං දීපෙ පකාසෙසුං, පිටකං තම්බපණ්ණියා’’ති.

“พระนาคะผู้มีปัญญามากเหล่านี้ ผู้รู้พระวินัย ผู้เชี่ยวชาญในมรรค ได้ประกาศพระวินัยปิฎกในเกาะตัมพปัณณิ ดังนี้”

---

තත්‍රායං [Pg.48] අනුපුබ්බිකථා – මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො කිර ඉමං තතියධම්මසඞ්ගීතිං කත්වා එවං චින්තෙසි – ‘‘කත්ථ නු ඛො අනාගතෙ සාසනං සුප්පතිට්ඨිතං භවෙය්‍යා’’ති? අථස්ස උපපරික්ඛතො එතදහොසි – ‘‘පච්චන්තිමෙසු ඛො ජනපදෙසු සුප්පතිට්ඨිතං භවිස්සතී’’ති. සො තෙසං තෙසං භික්ඛූනං භාරං කත්වා තෙ තෙ භික්ඛූ තත්ථ තත්ථ පෙසෙසි. මජ්ඣන්තිකත්ථෙරං කස්මීරගන්ධාරරට්ඨං පෙසෙසි – ‘‘ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙහී’’ති. මහාදෙවත්ථෙරං තථෙව වත්වා මහිංසකමණ්ඩලං පෙසෙසි. රක්ඛිතත්ථෙරං වනවාසිං. යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං අපරන්තකං. මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං මහාරට්ඨං. මහාරක්ඛිතත්ථෙරං යොනකලොකං. මජ්ඣිමත්ථෙරං හිමවන්තදෙසභාගං. සොණත්ථෙරඤ්ච උත්තරත්ථෙරඤ්ච සුවණ්ණභූමිං. අත්තනො සද්ධිවිහාරිකං මහින්දත්ථෙරං ඉට්ටියත්ථෙරෙන උත්තියත්ථෙරෙන සම්බලත්ථෙරෙන භද්දසාලත්ථෙරෙන ච සද්ධිං තම්බපණ්ණිදීපං පෙසෙසි – ‘‘තුම්හෙ තම්බපණ්ණිදීපං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙථා’’ති. සබ්බෙපි තං තං දිසාභාගං ගච්ඡන්තා අත්තපඤ්චමා අගමංසු ‘‘පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු පඤ්චවග්ගො ගණො අලං උපසම්පදකම්මායා’’ති මඤ්ඤමානා.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ – ได้ยินว่า พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เมื่อทำตติยสังคายนาพระธรรมนี้แล้ว ได้ทรงดำริว่า “ในอนาคต พระศาสนาจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ?” เมื่อท่านพิจารณาดู ก็เกิดความรู้ขึ้นว่า “พระศาสนาจะตั้งมั่นดีในชนบทชายแดน” ท่านจึงมอบภาระแก่พระภิกษุเหล่านั้นๆ แล้วส่งพระภิกษุเหล่านั้นไปยังที่ต่างๆ ส่งพระมัชฌันติกเถระไปยังแคว้นกัสมีระและคันธาระ โดยสั่งว่า “ท่านจงไปแคว้นนั้นแล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในที่นั้น” ส่งพระมหาเทวเถระไปยังมณฑลมหิสสกะ โดยกล่าวเช่นนั้นเหมือนกัน ส่งพระรักขิตเถระไปยังวนวาสี ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปยังอปรันตกะ ส่งพระมหาธรรมรักขิตเถระไปยังมหารัฏฐะ ส่งพระมหารักขิตเถระไปยังโยนกโลก ส่งพระมัชฌิมเถระไปยังส่วนแห่งประเทศหิมวันต์ ส่งพระโสณเถระและพระอุตตรเถระไปยังสุวรรณภูมิ ส่งพระมหินทเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน พร้อมด้วยพระอิตติยเถระ พระอุตติยเถระ พระสัมพลเถระ และพระภัททสาลเถระ ไปยังเกาะตัมพปัณณิ โดยสั่งว่า “พวกท่านจงไปเกาะตัมพปัณณิแล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในที่นั้น” พระเถระทั้งหมดนั้น เมื่อไปสู่ทิศทางนั้นๆ ได้ไปกัน ๕ องค์ โดยคิดว่า “ในชนบทชายแดน คณะสงฆ์ ๕ องค์ก็เพียงพอสำหรับการอุปสมบทกรรม”

---

තෙන ඛො පන සමයෙන කස්මීරගන්ධාරරට්ඨෙ සස්සපාකසමයෙ අරවාළො නාම නාගරාජා කරකවස්සං නාම වස්සාපෙත්වා සස්සං හරාපෙත්වා මහාසමුද්දං පාපෙති. මජ්ඣන්තිකත්ථෙරො පන පාටලිපුත්තතො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා හිමවති අරවාළදහස්ස උපරි ඔතරිත්වා අරවාළදහපිට්ඨියං චඞ්කමතිපි තිට්ඨතිපි නිසීදතිපි සෙය්‍යම්පි කප්පෙති. නාගමාණවකා තං දිස්වා අරවාළස්ස නාගරාජස්ස ආරොචෙසුං – ‘‘මහාරාජ, එකො ඡින්නභින්නපටධරො භණ්ඩු කාසාවවසනො අම්හාකං උදකං දූසෙතී’’ති. නාගරාජා තාවදෙව කොධාභිභූතො නික්ඛමිත්වා ථෙරං දිස්වා මක්ඛං අසහමානො අන්තලික්ඛෙ අනෙකානි භිංසනකානි නිම්මිනි. තතො තතො භුසා වාතා වායන්ති, රුක්ඛා ඡිජ්ජන්ති, පබ්බතකූටානි පතන්ති, මෙඝා ගජ්ජන්ති, විජ්ජුලතා නිච්ඡරන්ති, අසනියො ඵලන්ති, භින්නං විය ගගනතලං උදකං පග්ඝරති. භයානකරූපා නාගකුමාරා සන්නිපතන්ති. සයම්පි ධූමායති, පජ්ජලති, පහරණවුට්ඨියො විස්සජ්ජෙති. ‘‘කො අයං මුණ්ඩකො ඡින්නභින්නපටධරො’’තිආදීහි ඵරුසවචනෙහි ථෙරං සන්තජ්ජෙසි. ‘‘එථ ගණ්හථ හනථ [Pg.49] නිද්ධමථ ඉමං සමණ’’න්ති නාගබලං ආණාපෙසි. ථෙරො සබ්බං තං භිංසනකං අත්තනො ඉද්ධිබලෙන පටිබාහිත්වා නාගරාජානං ආහ –

ในสมัยนั้น ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในฤดูข้าวสุก พญานาคชื่ออารวาฬ ได้บันดาลให้ฝนลูกเห็บตก พัดพาข้าวกล้าไปสู่มหาสมุทร. ส่วนพระเถระมัชฌันติกะ ได้เหาะขึ้นจากเมืองปาฏลีบุตร ลงมาเหนือสระอารวาฬในป่าหิมพานต์ และได้เดินจงกรม ยืน นั่ง และนอนบนผิวน้ำของสระอารวาฬ. พวกนาคมาณพเห็นพระเถระนั้นแล้ว จึงกราบทูลพญานาคอารวาฬว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ มีผู้ทรงผ้าเก่าที่ขาดวิ่น มีศีรษะโล้น นุ่งห่มผ้ากาสาวะรูปหนึ่ง กำลังทำให้น้ำของพวกเราสกปรก." พญานาคถูกความโกรธครอบงำในทันที ออกมาเห็นพระเถระแล้ว ไม่อดทนต่อการลบหลู่คุณ จึงเนรมิตสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวมากมายในอากาศ. ลมพายุแรงกล้าพัดมาจากทิศต่างๆ ต้นไม้หักโค่น ยอดเขาพังทลาย เมฆคำราม สายฟ้าแลบ ฟ้าผ่า น้ำไหลหลั่งลงมาราวกับท้องฟ้าแตก. พวกนาคกุมารผู้มีรูปร่างน่ากลัวมารวมตัวกัน. ตัวพญานาคเองก็พ่นควัน ลุกเป็นเปลวไฟ ปล่อยฝนอาวุธ. มันขู่พระเถระด้วยคำหยาบคายเหล่านี้ว่า "ไอ้หัวโล้นนุ่งห่มผ้าขาดๆ นี่เป็นใครกัน?" และสั่งกองทัพนาคว่า "มานี่ จับสมณะนี้ ฆ่าเสีย จงขับไล่ออกไป!" พระเถระได้ยับยั้งสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวเหล่านั้นทั้งหมดด้วยฤทธิ์ของตน แล้วกล่าวกับพญานาคว่า

---

‘‘සදෙවකොපි චෙ ලොකො, ආගන්ත්වා තාසයෙය්‍ය මං;

න මෙ පටිබලො අස්ස, ජනෙතුං භයභෙරවං.

"แม้หมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดา จะมาทำให้เราหวาดกลัว ก็ไม่สามารถทำให้เราเกิดความหวาดกลัวแม้แต่น้อยได้

---

‘‘සචෙපි ත්වං මහිං සබ්බං, සසමුද්දං සපබ්බතං;

උක්ඛිපිත්වා මහානාග, ඛිපෙය්‍යාසි මමූපරි.

"พญานาคใหญ่เอ๋ย แม้ท่านจะยกแผ่นดินทั้งหมดพร้อมด้วยมหาสมุทรและภูเขา โยนลงบนเรา

---

‘‘නෙව මෙ සක්කුණෙය්‍යාසි, ජනෙතුං භයභෙරවං;

අඤ්ඤදත්ථු තවෙවස්ස, විඝාතො උරගාධිපා’’ති.

"ข้าแต่จอมนาค ท่านก็ไม่สามารถทำให้เราเกิดความหวาดกลัวได้เลย อันที่จริง ความลำบากย่อมมีแก่ท่านเท่านั้น"

---

එවං වුත්තෙ නාගරාජා විහතානුභාවො නිප්ඵලවායාමො දුක්ඛී දුම්මනො අහොසි. තං ථෙරො තඞ්ඛණානුරූපාය ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා තීසු සරණෙසු පඤ්චසු ච සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි සද්ධිං චතුරාසීතියා නාගසහස්සෙහි. අඤ්ඤෙපි බහූ හිමවන්තවාසිනො යක්ඛා ච ගන්ධබ්බා ච කුම්භණ්ඩා ච ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨහිංසු. පඤ්චකොපි යක්ඛො සද්ධිං භරියාය යක්ඛිනියා පඤ්චහි ච පුත්තසතෙහි පඨමෙ ඵලෙ පතිට්ඨිතො. අථායස්මා මජ්ඣන්තිකත්ථෙරො සබ්බෙපි නාගයක්ඛරක්ඛසෙ ආමන්තෙත්වා එවමාහ –

เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว พญานาคก็มีอานุภาพถูกกำจัด มีความพยายามไร้ผล มีความทุกข์ มีจิตใจไม่ดี. พระเถระได้แสดงธรรมเทศนาที่เหมาะสมกับกาลนั้น ชักชวน กระตุ้น และทำให้พญานาคและนาค ๘๔,๐๐๐ ตน ตั้งมั่นในไตรสรณคมน์และศีล ๕. ยักษ์ คนธรรพ์ และกุมภัณฑ์อื่นๆ อีกมากมายที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ เมื่อได้ฟังธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว ก็ตั้งมั่นในสรณะและศีล. ยักษ์ชื่อปัญจกะพร้อมด้วยนางยักษิณีผู้เป็นภรรยาและบุตร ๕๐๐ คน ก็ตั้งมั่นในปฐมผล. จากนั้น พระเถระมัชฌันติกะได้เรียกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดมา แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า

---

‘‘මා දානි කොධං ජනයිත්ථ, ඉතො උද්ධං යථා පුරෙ;

සස්සඝාතඤ්ච මා කත්ථ, සුඛකාමා හි පාණිනො;

කරොථ මෙත්තං සත්තෙසු, වසන්තු මනුජා සුඛ’’න්ති.

"บัดนี้ พวกท่านอย่าให้เกิดความโกรธ ตั้งแต่นี้เป็นต้นไป อย่าทำลายข้าวกล้าเหมือนเมื่อก่อน เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุข. จงเจริญเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย ขอให้มนุษย์ทั้งหลายอยู่เป็นสุขเถิด"

---

තෙ සබ්බෙපි ‘‘සාධු භන්තෙ’’ති ථෙරස්ස පටිස්සුණිත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිංසු. තංදිවසමෙව ච නාගරාජස්ස පූජාසමයො හොති. අථ නාගරාජා අත්තනො රතනමයං පල්ලඞ්කං ආහරාපෙත්වා ථෙරස්ස පඤ්ඤපෙසි. නිසීදි ථෙරො පල්ලඞ්කෙ. නාගරාජාපි ථෙරං බීජයමානො සමීපෙ අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ කස්මීරගන්ධාරරට්ඨවාසිනො ආගන්ත්වා ථෙරං දිස්වා ‘‘අම්හාකං නාගරාජතොපි ථෙරො මහිද්ධිකතරො’’ති ථෙරමෙව වන්දිත්වා නිසින්නා. ථෙරො තෙසං ආසීවිසොපමසුත්තං කථෙසි[Pg.50]. සුත්තපරියොසානෙ අසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, කුලසතසහස්සං පබ්බජි. තතො පභුති ච කස්මීරගන්ධාරා යාවජ්ජතනා කාසාවපජ්ජොතා ඉසිවාතපටිවාතා එව.

นาค ยักษ์ และรากษสเหล่านั้นทั้งหมดรับคำพระเถระว่า "สาธุ ท่านผู้เจริญ" แล้วปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน. ในวันนั้นเอง เป็นเวลาถวายสักการะพญานาค. จากนั้น พญานาคได้ให้คนนำบัลลังก์ที่ทำด้วยรัตนะของตนมาปูถวายพระเถระ. พระเถระนั่งบนบัลลังก์. พญานาคก็ยืนพัดวีพระเถระอยู่ใกล้ๆ. ในขณะนั้น ชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระมาเห็นพระเถระแล้ว คิดว่า "พระเถระมีฤทธิ์มากกว่าพญานาคของเรา" จึงไหว้พระเถระแล้วนั่งลง. พระเถระแสดงอาสีวิโสปมสูตรแก่พวกเขา. เมื่อจบพระสูตร สัตว์ ๘๐,๐๐๐ ตน ได้บรรลุธรรม ตระกูลแสนหนึ่งได้ออกบวช. ตั้งแต่นั้นมา แคว้นกัศมีระและคันธาระก็รุ่งเรืองด้วยแสงแห่งผ้ากาสาวะ และอบอวลไปด้วยลมแห่งพระฤๅษีจนถึงทุกวันนี้.

---

ගන්ත්වා කස්මීරගන්ධාරං, ඉසි මජ්ඣන්තිකො තදා;

දුට්ඨං නාගං පසාදෙත්වා, මොචෙසි බන්ධනා බහූති.

ในกาลนั้น พระอรหันต์มัชฌันติกะได้ไปสู่แคว้นกัศมีระและคันธาระ ทำให้พญานาคผู้ดุร้ายเลื่อมใส และปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก.

---

මහාදෙවත්ථෙරොපි මහිංසකමණ්ඩලං ගන්ත්වා දෙවදූතසුත්තං කථෙසි. සුත්තපරියොසානෙ චත්තාලීස පාණසහස්සානි ධම්මචක්ඛුං පටිලභිංසු, චත්තාලීසංයෙව පාණසහස්සානි පබ්බජිංසු.

พระเถระมหาเทวะก็ได้ไปสู่มณฑลมหิสกะ แสดงเทวทูตสูตร. เมื่อจบพระสูตร สัตว์ ๔๐,๐๐๐ ตน ได้ดวงตาเห็นธรรม และสัตว์ ๔๐,๐๐๐ ตน ได้ออกบวช.

---

ගන්ත්වාන රට්ඨං මහිංසං, මහාදෙවො මහිද්ධිකො;

චොදෙත්වා දෙවදූතෙහි, මොචෙසි බන්ධනා බහූති.

พระเถระมหาเทวะผู้มีฤทธิ์มาก ได้ไปสู่แคว้นมหิสะ ตักเตือนด้วยเทวทูต และปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก.

---

රක්ඛිතත්ථෙරො පන වනවාසිං ගන්ත්වා ආකාසෙ ඨත්වා අනමතග්ගපරියායකථාය වනවාසිකෙ පසාදෙසි. කථාපරියොසානෙ පනස්ස සට්ඨිසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. සත්තතිසහස්සමත්තා පබ්බජිංසු, පඤ්චවිහාරසතානි පතිට්ඨහිංසු. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි.

ส่วนพระเถระรักขิตะได้ไปสู่แคว้นวนวาสี ยืนอยู่ในอากาศ ทำให้ชาววนวาสีเลื่อมใสด้วยอนมตัคคปริยายกถา. เมื่อจบธรรมเทศนาของพระเถระนั้น สัตว์ ๖๐,๐๐๐ ตน ได้บรรลุธรรม คนประมาณ ๗๐,๐๐๐ คน ได้ออกบวช อาราม ๕๐๐ แห่งได้ตั้งขึ้น. พระเถระรักขิตะได้ประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นวนวาสีอย่างนี้.

---

ගන්ත්වාන රක්ඛිතත්ථෙරො, වනවාසිං මහිද්ධිකො;

අන්තලික්ඛෙ ඨිතො තත්ථ, දෙසෙසි අනමතග්ගියන්ති.

พระเถระรักขิตะผู้มีฤทธิ์มาก ได้ไปสู่แคว้นวนวาสี ยืนอยู่ในอากาศ แสดงอนมตัคคปริยายกถาในแคว้นวนวาสีนั้น.

---

යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරොපි අපරන්තකං ගන්ත්වා අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තකථාය අපරන්තකෙ පසාදෙත්වා සත්තති පාණසහස්සානි ධම්මාමතං පායෙසි. ඛත්තියකුලතො එව පුරිසසහස්සානි පබ්බජිංසු, සමධිකානි ච ඡ ඉත්ථිසහස්සානි. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි.

พระเถระโยนกธรรมรักขิตะก็ได้ไปสู่แคว้นอปรันตกะ ทำให้ชาวอปรันตกะเลื่อมใสด้วยอัคคิกขันโธปมสูตร และให้สัตว์ ๗๐,๐๐๐ ตน ดื่มอมตธรรม. บุรุษหลายพันคนจากตระกูลกษัตริย์ได้ออกบวช และสตรีเกิน ๖,๐๐๐ คนก็ได้ออกบวช. พระเถระนั้นได้ประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นนั้นอย่างนี้.

---

අපරන්තං විගාහිත්වා, යොනකො ධම්මරක්ඛිතො;

අග්ගික්ඛන්ධොපමෙනෙත්ථ, පසාදෙසි ජනෙ බහූති.

พระเถระธรรมรักขิตะชาวโยนก ได้เข้าไปสู่แคว้นอปรันตกะ ทำให้คนจำนวนมากในแคว้นอปรันตกะนี้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันโธปมสูตร.

---

මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො පන මහාරට්ඨං ගන්ත්වා මහානාරදකස්සපජාතකකථාය මහාරට්ඨකෙ පසාදෙත්වා චතුරාසීති පාණසහස්සානි මග්ගඵලෙසු පතිට්ඨාපෙසි. තෙරසසහස්සානි පබ්බජිංසු. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි.

ส่วนพระเถระมหาธรรมรักขิตะได้ไปสู่แคว้นมหารัฐ ทำให้ชาวมหารัฐเลื่อมใสด้วยมหาลารทกัสสปชาดก และให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ตน ตั้งมั่นในมรรคผล. ๑๓,๐๐๐ คน ได้ออกบวช. พระเถระนั้นได้ประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นนั้นอย่างนี้.

---

මහාරට්ඨං ඉසි ගන්ත්වා, සො මහාධම්මරක්ඛිතො;

ජාතකං කථයිත්වාන, පසාදෙසි මහාජනන්ති.

พระมหาธรรมรักขิตเถระนั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ได้ไปสู่มหารัฐ แสดงมหานารดกัสสปชาดกแล้ว ยังมหาชนให้เลื่อมใสแล้ว

---

මහාරක්ඛිතත්ථෙරොපි [Pg.51] යොනකරට්ඨං ගන්ත්වා කාළකාරාමසුත්තන්තකථාය යොනකලොකං පසාදෙත්වා සත්තතිසහස්සාධිකස්ස පාණසතසහස්සස්ස මග්ගඵලාලඞ්කාරං අදාසි. සන්තිකෙ චස්ස දසසහස්සානි පබ්බජිංසු. එවං සොපි තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි.

แม้พระมหารักขิตเถระก็ได้ไปสู่แคว้นโยนก แสดงธรรมเทศนาเรื่องกาฬการามสูตร ยังชาวโยนกให้เลื่อมใสแล้ว ได้ประทานเครื่องประดับคือมรรคผลแก่สัตว์หนึ่งแสนเจ็ดหมื่น สัตว์หนึ่งหมื่นได้บวชในสำนักของท่าน ท่านก็ได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น

---

යොනරට්ඨං තදා ගන්ත්වා, සො මහාරක්ඛිතො ඉසි;

කාළකාරාමසුත්තෙන තෙ පසාදෙසි යොනකෙති.

พระมหารักขิตเถระผู้เป็นพระอรหันต์นั้น ได้ไปสู่แคว้นโยนกในกาลนั้นแล้ว ได้ยังชาวโยนกเหล่านั้นให้เลื่อมใสด้วยกาฬการามสูตร

---

මජ්ඣිමත්ථෙරො පන කස්සපගොත්තත්ථෙරෙන අළකදෙවත්ථෙරෙන දුන්දුභිස්සරත්ථෙරෙන මහාදෙවත්ථෙරෙන ච සද්ධිං හිමවන්තදෙසභාගං ගන්ත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තකථාය තං දෙසං පසාදෙත්වා අසීතිපාණකොටියො මග්ගඵලරතනානි පටිලාභෙසි. පඤ්චපි ච ථෙරා පඤ්ච රට්ඨානි පසාදෙසුං. එකමෙකස්ස සන්තිකෙ සතසහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. එවං තෙ තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසුං.

อนึ่ง พระมัชฌิมเถระพร้อมด้วยพระกัสสปโคตรเถระ พระอฬกเทวเถระ พระทุนทุภิสสรเถระ และพระมหาเทวเถระ ได้ไปสู่ภาคหิมวันตประเทศ แสดงธรรมเทศนาเรื่องธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ยังประเทศนั้นให้เลื่อมใสแล้ว ยังสัตว์แปดร้อยล้านให้ได้รัตนะคือมรรคผล พระเถระทั้งห้าองค์นั้นได้ยังแคว้นห้าแคว้นให้เลื่อมใส ชนประมาณหนึ่งแสนได้บวชในสำนักของพระเถระแต่ละองค์ ท่านเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น

---

ගන්ත්වාන මජ්ඣිමත්ථෙරො, හිමවන්තං පසාදයි;

යක්ඛසෙනං පකාසෙන්තො, ධම්මචක්කපවත්තනන්ති.

พระมัชฌิมเถระไปสู่หิมวันต์แล้ว ได้ยังหมู่ยักษ์ให้เลื่อมใส โดยแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

---

සොණත්ථෙරොපි සද්ධිං උත්තරත්ථෙරෙන සුවණ්ණභූමිං අගමාසි. තෙන ච සමයෙන තත්ථ එකා රක්ඛසී සමුද්දතො නික්ඛමිත්වා රාජකුලෙ ජාතෙ ජාතෙ දාරකෙ ඛාදති. තංදිවසමෙව ච රාජකුලෙ එකො දාරකො ජාතො හොති. මනුස්සා ථෙරං දිස්වා ‘‘රක්ඛසානං සහායකො එසො’’ති මඤ්ඤමානා ආවුධානි ගහෙත්වා ථෙරං පහරිතුකාමා ආගච්ඡන්ති. ථෙරො ‘‘කිං තුම්හෙ ආවුධහත්ථා ආගච්ඡථා’’ති ආහ. තෙ ආහංසු – ‘‘රාජකුලෙ ජාතෙ ජාතෙ දාරකෙ රක්ඛසා ඛාදන්ති, තෙසං තුම්හෙ සහායකා’’ති. ථෙරො ‘‘න මයං රක්ඛසානං සහායකා, සමණා නාම මයං විරතා පාණාතිපාතා…පෙ… විරතා මජ්ජපානා එකභත්තිකා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා’’ති ආහ. තස්මිංයෙව ච ඛණෙ සා රක්ඛසී සපරිවාරා සමුද්දතො නික්ඛමි ‘‘රාජකුලෙ දාරකො ජාතො තං ඛාදිස්සාමී’’ති. මනුස්සා තං දිස්වා ‘‘එසා, භන්තෙ, රක්ඛසී ආගච්ඡතී’’ති භීතා විරවිංසු. ථෙරො රක්ඛසෙහි දිගුණෙ අත්තභාවෙ නිම්මිනිත්වා තෙහි අත්තභාවෙහි තං රක්ඛසිං සපරිසං මජ්ඣෙ කත්වා උභොසු පස්සෙසු පරික්ඛිපි[Pg.52]. තස්සා සපරිසාය එතදහොසි – ‘‘අද්ධා ඉමෙහි ඉදං ඨානං ලද්ධං භවිස්සති. මයං පන ඉමෙසං භක්ඛා භවිස්සාමා’’ති. සබ්බෙ රක්ඛසා භීතා වෙගසා පලායිංසු. ථෙරොපි තෙ යාව අදස්සනං තාව පලාපෙත්වා දීපස්ස සමන්තතො රක්ඛං ඨපෙසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ සන්නිපතිතං මහාජනකායං බ්‍රහ්මජාලසුත්තන්තකථාය පසාදෙත්වා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපෙසි. සට්ඨිසහස්සානං පනෙත්ථ ධම්මාභිසමයො අහොසි. කුලදාරකානං අඩ්ඪුඩ්ඪානි සහස්සානි පබ්බජිංසු, කුලධීතානං දියඩ්ඪසහස්සං. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තතො පභුති රාජකුලෙ ජාතදාරකානං සොණුත්තරනාමමෙව කරොන්ති.

แม้พระโสณเถระพร้อมด้วยพระอุตตรเถระก็ได้ไปสู่สุวรรณภูมิ ในกาลนั้น มีนางยักษิณีตนหนึ่งในที่นั้น ออกจากสมุทรมาจับกินเด็กที่เกิดในราชตระกูลทุกๆ คน ในวันนั้นเอง มีเด็กคนหนึ่งเกิดในราชตระกูล มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระเถระแล้วสำคัญว่า 'ผู้นี้เป็นสหายของพวกยักษ์' จึงถืออาวุธมาด้วยความประสงค์จะทำร้ายพระเถระ พระเถระกล่าวว่า 'พวกท่านถืออาวุธมาทำไม' พวกเขากล่าวว่า 'พวกยักษ์จับกินเด็กที่เกิดในราชตระกูลทุกๆ คน พวกท่านเป็นสหายของพวกยักษ์' พระเถระกล่าวว่า 'พวกเราไม่ใช่สหายของพวกยักษ์ พวกเราชื่อว่าสมณะ งดเว้นจากการฆ่าสัตว์...งดเว้นจากการดื่มน้ำเมา ฉันหนเดียว มีศีล มีธรรมอันงาม' ในขณะนั้นเอง นางยักษิณีนั้นพร้อมด้วยบริวารได้ออกจากสมุทรมาด้วยคิดว่า 'เด็กเกิดในราชตระกูลแล้ว เราจะกินเด็กนั้น' มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางยักษิณีนั้นแล้วร้องด้วยความกลัวว่า 'ท่านผู้เจริญ นางยักษิณีนั้นมาแล้ว' พระเถระได้เนรมิตอัตภาพให้มีจำนวนเป็นสองเท่าของพวกยักษ์ แล้วด้วยอัตภาพเหล่านั้น ได้ล้อมนางยักษิณีนั้นพร้อมด้วยบริวารไว้ตรงกลางทั้งสองข้าง ความคิดนี้ได้มีแก่นางยักษิณีพร้อมด้วยบริวารว่า 'สถานที่นี้คงถูกพวกสมณะเหล่านี้ยึดครองแล้วเป็นแน่ ส่วนพวกเราจักเป็นเหยื่อของพวกสมณะเหล่านี้' ยักษ์ทั้งหลายทั้งหมดกลัวแล้วจึงหนีไปอย่างรวดเร็ว แม้พระเถระก็ได้ไล่พวกยักษ์เหล่านั้นไปจนลับตา แล้วได้ตั้งการอารักขาไว้โดยรอบเกาะ ในขณะนั้น ท่านได้ยังมหาชนที่ประชุมกันให้เลื่อมใสด้วยธรรมเทศนาเรื่องพรหมชาลสูตร และตั้งไว้ในสรณะและศีล ในธรรมเทศนานี้ได้มีการบรรลุธรรมของสัตว์หกหมื่น กุลบุตรสามพันห้าร้อยคนได้บวช กุลธิดาหนึ่งพันห้าร้อยคนได้บวช ท่านได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น ตั้งแต่นั้นมา เด็กที่เกิดในราชตระกูลก็ตั้งชื่อว่าโสณุตตระเท่านั้น

---

සුවණ්ණභූමිං ගන්ත්වාන, සොණුත්තරා මහිද්ධිකා;

පිසාචෙ නිද්ධමෙත්වාන, බ්‍රහ්මජාලං අදෙසිසුන්ති.

พระโสณเถระและพระอุตตรเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่สุวรรณภูมิแล้ว ขับไล่พวกปีศาจแล้ว ได้แสดงพรหมชาลสูตร

---

මහින්දත්ථෙරො පන ‘‘තම්බපණ්ණිදීපං ගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙහී’’ති උපජ්ඣායෙන ච භික්ඛුසඞ්ඝෙන ච අජ්ඣිට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘කාලො නු ඛො මෙ තම්බපණ්ණිදීපං ගන්තුං නො’’ති. අථස්ස වීමංසතො ‘‘න තාව කාලො’’ති අහොසි. කිං පනස්ස දිස්වා එතදහොසි? මුටසිවරඤ්ඤො මහල්ලකභාවං. තතො චින්තෙසි – ‘‘අයං රාජා මහල්ලකො, න සක්කා ඉමං ගණ්හිත්වා සාසනං පග්ගහෙතුං. ඉදානි පනස්ස පුත්තො දෙවානංපියතිස්සො රජ්ජං කාරෙස්සති. තං ගණ්හිත්වා සක්කා භවිස්සති සාසනං පග්ගහෙතුං. හන්ද යාව සො සමයො ආගච්ඡති, තාව ඤාතකෙ ඔලොකෙම. පුන දානි මයං ඉමං ජනපදං ආගච්ඡෙය්‍යාම වා න වා’’ති. සො එවං චින්තෙත්වා උපජ්ඣායඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච වන්දිත්වා අසොකාරාමතො නික්ඛම්ම තෙහි ඉට්ටියාදීහි චතූහි ථෙරෙහි සඞ්ඝමිත්තාය පුත්තෙන සුමනසාමණෙරෙන භණ්ඩුකෙන ච උපාසකෙන සද්ධිං රාජගහනගරපරිවත්තකෙන දක්ඛිණාගිරිජනපදෙ චාරිකං චරමානො ඤාතකෙ ඔලොකෙන්තො ඡ මාසෙ අතික්කාමෙසි. අථානුපුබ්බෙන මාතු නිවෙසනට්ඨානං වෙදිසනගරං නාම සම්පත්තො. අසොකො කිර කුමාරකාලෙ ජනපදං ලභිත්වා උජ්ජෙනිං ගච්ඡන්තො වෙදිසනගරං පත්වා වෙදිසසෙට්ඨිස්ස ධීතරං අග්ගහෙසි. සා තංදිවසමෙව ගබ්භං ගණ්හිත්වා උජ්ජෙනියං මහින්දකුමාරං විජායි. කුමාරස්ස [Pg.53] චුද්දසවස්සකාලෙ රාජා අභිසෙකං පාපුණි. සා තස්ස මාතා තෙන සමයෙන ඤාතිඝරෙ වසති. තෙන වුත්තං – ‘‘අථානුපුබ්බෙන මාතු නිවෙසනට්ඨානං වෙටිසනගරං නාම සම්පත්තො’’ති.

อนึ่ง พระมหินทเถระถูกพระอุปัชฌาย์และพระภิกษุสงฆ์อาราธนาว่า 'จงไปสู่เกาะตัมพปัณณิแล้วตั้งพระศาสนาไว้' จึงคิดว่า 'ถึงเวลาที่เราจะไปสู่เกาะตัมพปัณณิแล้วหรือยังหนอ' เมื่อท่านพิจารณาแล้ว ก็มีความคิดว่า 'ยังไม่ถึงเวลา' ท่านเห็นอะไรจึงมีความคิดเช่นนั้น? เห็นความชราของพระเจ้ามุฏสิวะ หลังจากนั้นท่านจึงคิดว่า 'พระราชาองค์นี้ชราแล้ว ไม่สามารถจะอาศัยพระองค์เพื่อส่งเสริมพระศาสนาได้ แต่บัดนี้ พระโอรสของพระองค์คือพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะจักครองราชย์ในไม่ช้า จักสามารถอาศัยพระองค์เพื่อส่งเสริมพระศาสนาได้ เอาเถิด จนกว่าเวลานั้นจะมาถึง เราจะเยี่ยมญาติก่อน บางทีพวกเราอาจจะกลับมายังชนบทนี้อีก หรืออาจจะไม่กลับมาก็ได้' ท่านคิดอย่างนี้แล้ว ไหว้พระอุปัชฌาย์และพระภิกษุสงฆ์แล้ว ออกจากอโศการาม พร้อมด้วยพระเถระสี่องค์คือพระอิฏฏิยะเป็นต้น พระสุมนสามเณรผู้เป็นโอรสของพระสังฆมิตตา และอุบาสกชื่อภัณฑุก ได้จาริกไปในชนบททักขิณาคีรี โดยเวียนรอบเมืองราชคฤห์ เยี่ยมญาติอยู่ ได้ล่วงเลยไปหกเดือน หลังจากนั้นโดยลำดับ ท่านก็ได้มาถึงเวทิสนครอันเป็นที่อยู่ของมารดา เล่ากันว่า เมื่อพระเจ้าอโศกยังเป็นกุมาร ได้ครองชนบทแล้ว เมื่อจะไปอุชเชนี ได้มาถึงเวทิสนครแล้วได้ธิดาของเศรษฐีชาวเวทิสะ นางนั้นได้ตั้งครรภ์ในวันนั้นเอง แล้วได้ประสูติพระมหินทกุมารที่อุชเชนี เมื่อพระกุมารมีพระชนมายุสิบสี่พรรษา พระราชาได้ทรงรับการอภิเษก มารดาของพระเถระนั้นอาศัยอยู่ในเรือนญาติในเวลานั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'หลังจากนั้นโดยลำดับ ท่านก็ได้มาถึงเวทิสนครอันเป็นที่อยู่ของมารดา'

---

සම්පත්තඤ්ච පන ථෙරං දිස්වා ථෙරමාතා දෙවී පාදෙසු සිරසා වන්දිත්වා භික්ඛං දත්වා ථෙරං අත්තනා කතං වෙදිසගිරිමහාවිහාරං නාම ආරොපෙසි. ථෙරො තස්මිං විහාරෙ නිසින්නො චින්තෙසි – ‘‘අම්හාකං ඉධ කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨිතං, සමයො නු ඛො ඉදානි ලඞ්කාදීපං ගන්තු’’න්ති. තතො චින්තෙසි – ‘‘අනුභවතු තාව මෙ පිතරා පෙසිතං අභිසෙකං දෙවානංපියතිස්සො, රතනත්තයගුණඤ්ච සුණාතු, ඡණත්ථඤ්ච නගරතො නික්ඛමිත්වා මිස්සකපබ්බතං අභිරුහතු, තදා තං තත්ථ දක්ඛිස්සාමා’’ති. අථාපරං එකමාසං තත්ථෙව වාසං කප්පෙසි. මාසාතික්කමෙන ච ජෙට්ඨමූලමාසපුණ්ණමායං උපොසථදිවසෙ සන්නිපතිතා සබ්බෙපි – ‘‘කාලො නු ඛො අම්හාකං තම්බපණ්ණිදීපං ගමනාය, උදාහු නො’’ති මන්තයිංසු. තෙනාහු පොරාණා –

ก็แลเมื่อพระเทวีผู้เป็นพระมารดาของพระเถระทอดพระเนตรเห็นพระเถระผู้มาถึงแล้ว จึงทรงกราบไหว้ที่พระบาทด้วยเศียรเกล้า ถวายภิกษาแล้ว ได้อาราธนาพระเถระขึ้นสู่มหาวิหารชื่อเวทิสคิริที่พระนางสร้างขึ้นเอง พระเถระนั่งในวิหารนั้นแล้วดำริว่า 'กิจที่ควรทำของเราในเมืองนี้สำเร็จแล้ว บัดนี้ ถึงเวลาที่จะไปสู่ลังกาทวีปแล้วหรือยัง' จากนั้นจึงดำริว่า 'ขอพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะจงทรงเสวยเครื่องอภิเษกที่พระชนกของเราส่งไปให้ก่อนเถิด และจงทรงฟังคุณของพระรัตนตรัย และจงเสด็จออกจากพระนครขึ้นสู่ภูเขามิสสกะเพื่อประโยชน์แก่การเล่นมหรสพ เมื่อนั้น เราจักพบพระราชาพระองค์นั้นที่ภูเขานั้น' ลำดับนั้น ท่านได้พักอยู่ ณ วิหารเวทิสคิรินั้นเองอีกหนึ่งเดือน ต่อมา เมื่อล่วงไปหนึ่งเดือน ในวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนเชษฐะ (เดือน ๗) พระเถระทั้งหมดผู้มาประชุมกันแล้วได้ปรึกษากันว่า 'ถึงเวลาที่เราจะไปสู่ตัมพปัณณิทวีปแล้วหรือยัง หรือว่ายังไม่ถึงเวลา' เพราะเหตุนั้น พระโบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

---

‘‘මහින්දො නාම නාමෙන, සඞ්ඝත්ථෙරො තදා අහු;

ඉට්ටියො උත්තියො ථෙරො, භද්දසාලො ච සම්බලො.

ในกาลนั้น พระเถระผู้เป็นหัวหน้าสงฆ์มีนามว่ามหินทะ พระเถระชื่ออิตติยะ พระเถระชื่ออุตติยะ พระเถระชื่อภัททสาล และพระเถระชื่อสัมพละ

---

‘‘සාමණෙරො ච සුමනො, ඡළභිඤ්ඤො මහිද්ධිකො;

භණ්ඩුකො සත්තමො තෙසං, දිට්ඨසච්චො උපාසකො;

ඉති හෙතෙ මහානාගා, මන්තයිංසු රහොගතා’’ති.

และสุมนสามเณรผู้มีอภิญญา ๖ มีฤทธิ์มาก และภัณฑุกอุบาสกผู้เห็นแจ้งสัจจะ (เป็นพระอนาคามี) เป็นคนที่ ๗ ของท่านเหล่านั้น พระมหาบุรุษ (มหานาค) เหล่านี้ได้ปรึกษากันในที่สงัดอย่างนี้

---

තදා සක්කො දෙවානමින්දො මහින්දත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොච – ‘‘කාලඞ්කතො, භන්තෙ, මුටසිවරාජා; ඉදානි දෙවානංපියතිස්සමහාරාජා රජ්ජං කාරෙති. සම්මාසම්බුද්ධෙන ච තුම්හෙ බ්‍යාකතා – ‘අනාගතෙ මහින්දො නාම භික්ඛු තම්බපණ්ණිදීපං පසාදෙස්සතී’ති. තස්මාතිහ වො, භන්තෙ, කාලො දීපවරං ගමනාය; අහම්පි වො සහායො භවිස්සාමී’’ති. කස්මා පන සක්කො එවමාහ? භගවා කිරස්ස බොධිමූලෙයෙව බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙත්වා අනාගතෙ ඉමස්ස දීපස්ස සම්පත්තිං දිස්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි – ‘‘තදා ත්වම්පි සහායො භවෙය්‍යාසී’’ති ච ආණාපෙසි. තස්මා එවමාහ. ථෙරො තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අත්තසත්තමො වෙටිසකපබ්බතා වෙහාසං උප්පතිත්වා අනුරාධපුරස්ස පුරත්ථිමදිසාය මිස්සකපබ්බතෙ පතිට්ඨහි. යං පනෙතරහි ‘‘චෙතියපබ්බතො’’තිපි සඤ්ජානන්ති. තෙනාහු පොරාණා –

ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เสด็จเข้าไปหาพระมหินทเถระแล้วตรัสคำนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้ามุฏสิวะสวรรคตแล้ว บัดนี้ พระเจ้าเทวานัมปิยติสสมหาราชทรงครองราชสมบัติอยู่ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงพยากรณ์พวกท่านไว้ว่า ในอนาคต ภิกษุชื่อมหินทะจักยังตัมพปัณณิทวีปให้เลื่อมใส ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุนั้น บัดนี้จึงเป็นเวลาที่พวกท่านจะไปสู่เกาะอันประเสริฐ แม้ข้าพเจ้าก็จักเป็นสหายของพวกท่าน' ก็เพราะเหตุใดท้าวสักกะจึงตรัสอย่างนี้? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ณ โคนต้นโพธิ์นั่นเอง ทรงเห็นความถึงพร้อมของเกาะนี้ในอนาคต จึงได้ตรัสบอกเนื้อความนี้แก่ท้าวสักกะนั้น และทรงสั่งว่า 'ในกาลนั้น แม้ท่านก็จงเป็นสหายเถิด' เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจึงได้ตรัสอย่างนี้ พระเถระรับคำของท้าวสักกะนั้นแล้ว มีตนเป็นที่ ๗ เหาะขึ้นสู่เวหาจากภูเขาเวทิสสกะ ไปประดิษฐานอยู่บนภูเขามิสสกะ ทางทิศตะวันออกของกรุงอนุราธปุระ ซึ่งในบัดนี้เขารู้จักกันในชื่อว่า 'เจติยบรรพต' เพราะเหตุนั้น พระโบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

---

‘‘වෙටිසගිරිම්හි [Pg.54] රාජගහෙ, වසිත්වා තිංසරත්තියො;

කාලොව ගමනස්සාති, ගච්ඡාම දීපමුත්තමං.

พวกเราพักอยู่ที่เวทิสคิริในราชคฤห์สิ้น ๓๐ ราตรีแล้ว บัดนี้ถึงเวลาที่จะไปแล้ว พวกเราจงไปสู่เกาะอันประเสริฐเถิด

---

‘‘පළීනා ජම්බුදීපා තෙ, හංසරාජාව අම්බරෙ;

එවමුප්පතිතා ථෙරා, නිපතිංසු නගුත්තමෙ.

พระเถระเหล่านั้นบินไปจากชมพูทวีปในอากาศ ดุจพญาหงส์ฉะนั้น พระเถระทั้งหลายผู้เหาะขึ้นไปแล้วอย่างนี้ ได้ลงสู่ภูเขาอันประเสริฐ

---

‘‘පුරතො පුරසෙට්ඨස්ස, පබ්බතෙ මෙඝසන්නිභෙ;

පතිංසු සීලකූටම්හි, හංසාව නගමුද්ධනී’’ති.

พระเถระเหล่านั้นลงสู่ยอดศิลาชื่อสีลกูฏ บนภูเขาอันประเสริฐดุจเมฆ ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของเมืองอันประเสริฐ ดุจฝูงหงส์ลงสู่ยอดเขา ฉะนั้น

---

එවං ඉට්ටියාදීහි සද්ධිං ආගන්ත්වා පතිට්ඨහන්තො ච ආයස්මා මහින්දත්ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පරිනිබ්බානතො ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි ඡත්තිංසතිමෙ වස්සෙ ඉමස්මිං දීපෙ පතිට්ඨහීති වෙදිතබ්බො. අජාතසත්තුස්ස හි අට්ඨමෙ වස්සෙ සම්මාසම්බුද්ධො පරිනිබ්බායි. තස්මිංයෙව වස්සෙ සීහකුමාරස්ස පුත්තො තම්බපණ්ණිදීපස්ස ආදිරාජා විජයකුමාරො ඉමං දීපමාගන්ත්වා මනුස්සාවාසං අකාසි. ජම්බුදීපෙ උදයභද්දස්ස චුද්දසමෙ වස්සෙ ඉධ විජයො කාලමකාසි. උදයභද්දස්ස පඤ්චදසමෙ වස්සෙ පණ්ඩුවාසුදෙවො නාම ඉමස්මිං දීපෙ රජ්ජං පාපුණි. තත්ථ නාගදාසකරඤ්ඤො වීසතිමෙ වස්සෙ ඉධ පණ්ඩුවාසුදෙවො කාලමකාසි. තස්මිංයෙව ච වස්සෙ අභයො නාම රාජකුමාරො ඉමස්මිං දීපෙ රජ්ජං පාපුණි. තත්ථ සුසුනාගරඤ්ඤො සත්තරසමෙ වස්සෙ ඉධ අභයරඤ්ඤො වීසතිවස්සානි පරිපූරිංසු. අථ අභයස්ස වීසතිමෙ වස්සෙ පණ්ඩුකාභයො නාම දාමරිකො රජ්ජං අග්ගහෙසි. තත්ථ කාළාසොකස්ස සොළසමෙ වස්සෙ ඉධ පණ්ඩුකස්ස සත්තරසවස්සානි පරිපූරිංසු. තානි හෙට්ඨා එකෙන වස්සෙන සහ අට්ඨාරස හොන්ති. තත්ථ චන්දගුත්තස්ස චුද්දසමෙ වස්සෙ ඉධ පණ්ඩුකාභයො කාලමකාසි. මුටසිවරාජා රජ්ජං පාපුණි. තත්ථ අසොකධම්මරාජස්ස සත්තරසමෙ වස්සෙ ඉධ මුටසිවරාජා කාලමකාසි. දෙවානම්පියතිස්සො රජ්ජං පාපුණි. පරිනිබ්බුතෙ ච සම්මාසම්බුද්ධෙ අජාතසත්තු චතුවීසති වස්සානි රජ්ජං කාරෙසි. උදයභද්දො සොළස, අනුරුද්ධො ච මුණ්ඩො ච අට්ඨ, නාගදාසකො චතුවීසති, සුසුනාගො අට්ඨාරස, තස්සෙව පුත්තො කාළාසොකො අට්ඨවීසති, තතො තස්ස පුත්තකා දස භාතුකරාජානො ද්වෙවීසති වස්සානි රජ්ජං කාරෙසුං. තෙසං පච්ඡතො නව නන්දා ද්වෙවීසතිමෙව, චන්දගුත්තො චතුවීසති, බින්දුසාරො අට්ඨවීසති[Pg.55]. තස්සාවසානෙ අසොකො රජ්ජං පාපුණි. තස්ස පුරෙ අභිසෙකා චත්තාරි අභිසෙකතො අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ ඉමස්මිං දීපෙ මහින්දත්ථෙරො පතිට්ඨිතො. එවමෙතෙන රාජවංසානුසාරෙන වෙදිතබ්බමෙතං – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස පරිනිබ්බානතො ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි ඡත්තිංසතිමෙ වස්සෙ ඉමස්මිං දීපෙ පතිට්ඨහී’’ති.

พึงทราบว่า พระมหินทเถระผู้มีอายุ เมื่อมาประดิษฐานอยู่พร้อมกับพระเถระมีอิตติยะเป็นต้น ได้ประดิษฐานอยู่บนเกาะนี้ในปีที่ ๒๓๖ นับแต่การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ด้วยว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานในปีที่ ๘ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอชาตศัตรู ในปีนั้นเอง พระเจ้าวิชัยผู้เป็นโอรสของเจ้าชายสีหะ และเป็นปฐมกษัตริย์แห่งตัมพปัณณิทวีป ได้เสด็จมายังเกาะนี้และสร้างที่อยู่อาศัยของมนุษย์ขึ้น เมื่อถึงปีที่ ๑๔ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอุทยภัทรในชมพูทวีป พระเจ้าวิชัยได้สวรรคตในเกาะนี้ เมื่อถึงปีที่ ๑๕ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอุทยภัทร พระเจ้าปัณฑุวาสุเทพได้ครองราชย์ในเกาะนี้ ในปีที่ ๒๐ แห่งรัชกาลของพระเจ้านาคทาสกะในชมพูทวีปนั้น พระเจ้าปัณฑุวาสุเทพได้สวรรคตในเกาะนี้ และในปีนั้นเอง เจ้าชายอภัยได้ครองราชย์ในเกาะนี้ ในปีที่ ๑๗ แห่งรัชกาลของพระเจ้าสุสุนากะในชมพูทวีปนั้น ๒๐ ปีแห่งรัชกาลของพระเจ้าอภัยในเกาะนี้ก็ครบถ้วน ลำดับนั้น เมื่อถึงปีที่ ๒๐ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอภัย พระเจ้าปัณฑุกาภยะผู้เป็นขุนศึกได้ยึดครองราชสมบัติ ในปีที่ ๑๖ แห่งรัชกาลของพระเจ้ากาฬาโศกะในชมพูทวีปนั้น ๑๗ ปีแห่งรัชกาลของพระเจ้าปัณฑุกะในเกาะนี้ก็ครบถ้วน ปีเหล่านั้นรวมกับ ๑ ปีข้างล่างเป็น ๑๘ ปี ในปีที่ ๑๔ แห่งรัชกาลของพระเจ้าจันทรคุปต์ในชมพูทวีปนั้น พระเจ้าปัณฑุกาภยะได้สวรรคตในเกาะนี้ พระเจ้ามุฏสิวะได้ครองราชย์ ในปีที่ ๑๗ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอโศกธรรมราชในชมพูทวีปนั้น พระเจ้ามุฏสิวะได้สวรรคตในเกาะนี้ พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะได้ครองราชย์ ก็เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอชาตศัตรูทรงครองราชย์ ๒๔ ปี พระเจ้าอุทยภัทร ๑๖ ปี พระเจ้าอนุรุทธะและพระเจ้ามุณฑะ ๘ ปี พระเจ้านาคทาสกะ ๒๔ ปี พระเจ้าสุสุนากะ ๑๘ ปี พระเจ้ากาฬาโศกะโอรสของพระองค์ ๒๘ ปี จากนั้นพระโอรส ๑๐ พระองค์ผู้เป็นพี่น้องของพระองค์ได้ครองราชย์ ๒๒ ปี ต่อจากนั้น กษัตริย์นันทะ ๙ พระองค์ได้ครองราชย์ ๒๒ ปีพอดี พระเจ้าจันทรคุปต์ ๒๔ ปี พระเจ้าพินทุสาร ๒๘ ปี ในตอนท้ายแห่งรัชกาลของพระเจ้าพินทุสารนั้น พระเจ้าอโศกได้ครองราชย์ ก่อนการอภิเษกของพระองค์มี ๔ ปี ในปีที่ ๑๘ นับแต่การอภิเษก พระมหินทเถระได้ประดิษฐานอยู่บนเกาะนี้ พึงทราบเรื่องนี้ตามลำดับราชวงศ์นี้ว่า 'พระมหินทเถระประดิษฐานอยู่บนเกาะนี้ในปีที่ ๒๓๖ นับแต่การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า' ดังนี้

---

තස්මිඤ්ච දිවසෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ ජෙට්ඨමූලනක්ඛත්තං නාම හොති. රාජා නක්ඛත්තං ඝොසාපෙත්වා ‘‘ඡණං කරොථා’’ති අමච්චෙ ච ආණාපෙත්වා චත්තාලීසපුරිසසහස්සපරිවාරො නගරම්හා නික්ඛමිත්වා යෙන මිස්සකපබ්බතො තෙන පායාසි මිගවං කීළිතුකාමො. අථ තස්මිං පබ්බතෙ අධිවත්ථා එකා දෙවතා ‘‘රඤ්ඤො ථෙරෙ දස්සෙස්සාමී’’ති රොහිතමිගරූපං ගහෙත්වා අවිදූරෙ තිණපණ්ණානි ඛාදමානා විය චරති. රාජා තං දිස්වා ‘‘අයුත්තං දානි පමත්තං විජ්ඣිතු’’න්ති ජියං ඵොටෙසි. මිගො අම්බත්ථලමග්ගං ගහෙත්වා පලායිතුං ආරභි. රාජා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධන්තො අම්බත්ථලමෙව අභිරුහි. මිගොපි ථෙරානං අවිදූරෙ අන්තරධායි. මහින්දත්ථෙරො රාජානං අවිදූරෙ ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මමංයෙව රාජා පස්සතු, මා ඉතරෙ’’ති අධිට්ඨහිත්වා ‘‘තිස්ස, තිස්ස, ඉතො එහී’’ති ආහ. රාජා සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමස්මිං දීපෙ ජාතො මං ‘තිස්සා’ති නාමං ගහෙත්වා ආලපිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. අයං පන ඡින්නභින්නපටධරො භණ්ඩු කාසාවවසනො මං නාමෙන ආලපති, කො නු ඛො අයං භවිස්සති මනුස්සො වා අමනුස්සො වා’’ති? ථෙරො ආහ –

และในวันนั้น ที่เกาะตัมพปัณณิ มีงานนักขัตฤกษ์ชื่อว่าเชฏฐมูล พระราชาทรงประกาศงานนักขัตฤกษ์ และมีรับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า “จงจัดงานฉลองเถิด” แล้วพร้อมด้วยบริวารสี่หมื่นคน เสด็จออกจากพระนคร มุ่งหน้าไปยังภูเขามิสสกะ ด้วยพระประสงค์จะทรงล่าสัตว์ ครั้งนั้น เทวดาองค์หนึ่งซึ่งสถิตอยู่บนภูเขานั้น คิดว่า “เราจะแสดงพระเถระแก่พระราชา” จึงแปลงกายเป็นเนื้อโรหิต เที่ยวหากินหญ้าและใบไม้ไม่ไกลนัก พระราชาทอดพระเนตรเห็นเนื้อนั้นแล้ว ทรงดำริว่า “ไม่สมควรที่จะยิงสัตว์ที่กำลังประมาทอยู่ในตอนนี้” จึงทรงดีดสายธนู เนื้อนั้นก็เริ่มวิ่งหนีไปตามทางอัมพัตถละ พระราชาทรงติดตามไปข้างหลังๆ จนเสด็จขึ้นไปถึงอัมพัตถละนั่นเอง เนื้อนั้นก็หายตัวไปไม่ไกลจากพระเถระทั้งหลาย พระมหินทเถระทอดพระเนตรเห็นพระราชาเสด็จมาไม่ไกลนัก จึงอธิษฐานว่า “ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นแต่เราผู้เดียวเถิด อย่าได้ทอดพระเนตรเห็นผู้อื่นเลย” แล้วตรัสเรียกพระราชาว่า “ติสสะ ติสสะ มาทางนี้เถิด” พระราชาทรงได้ยินแล้วทรงดำริว่า “ในเกาะนี้ ไม่มีใครที่เกิดมาแล้วสามารถเรียกเราโดยออกพระนามว่า ‘ติสสะ’ ได้เลย ผู้นี้เป็นคนศีรษะโล้น ทรงผ้าที่ตัดและขาด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ กลับเรียกเราโดยออกพระนาม ผู้นี้จะเป็นใครกันหนอ จะเป็นมนุษย์หรืออมนุษย์กันแน่?” พระเถระจึงกล่าวว่า –

---

‘‘සමණා මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකා;

තවෙව අනුකම්පාය, ජම්බුදීපා ඉධාගතා’’ති.

“มหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาจากชมพูทวีป เพื่ออนุเคราะห์พระองค์โดยแท้”

---

තෙන ච සමයෙන දෙවානම්පියතිස්සමහාරාජා ච අසොකධම්මරාජා ච අදිට්ඨසහායකා හොන්ති. දෙවානම්පියතිස්සමහාරාජස්ස ච පුඤ්ඤානුභාවෙන ඡාතපබ්බතපාදෙ එකම්හි වෙළුගුම්බෙ තිස්සො වෙළුයට්ඨියො රථයට්ඨිප්පමාණා උප්පජ්ජිංසු – එකා ලතායට්ඨි නාම, එකා පුප්ඵයට්ඨි නාම, එකා සකුණයට්ඨි නාම. තාසු ලතායට්ඨි රජතවණ්ණා හොති, තං අලඞ්කරිත්වා උප්පන්නලතා කඤ්චනවණ්ණා ඛායති. පුප්ඵයට්ඨියං පන නීලපීතලොහිතොදාතකාළවණ්ණානි පුප්ඵානි සුවිභත්තවණ්ටපත්තකිඤ්ජක්ඛානි හුත්වා ඛායන්ති. සකුණයට්ඨියං හංසකුක්කුටජීවජීවකාදයො සකුණා නානප්පකාරානි ච චතුප්පදානි සජීවානි විය ඛායන්ති. වුත්තම්පි චෙතං දීපවංසෙ –

และในสมัยนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะมหาราช และพระเจ้าอโศกธรรมราช ทรงเป็นสหายที่ไม่เคยพบกัน ด้วยอานุภาพบุญของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะมหาราช ที่เชิงเขาฉาตบรรพต ในกอไผ่กอหนึ่ง ได้เกิดไม้ไผ่สามลำขนาดเท่าคันรถ คือ ลำหนึ่งชื่อว่า ลตายัฏฐิ (ไม้ไผ่เถาวัลย์) ลำหนึ่งชื่อว่า ปุปผยัฏฐิ (ไม้ไผ่ดอกไม้) ลำหนึ่งชื่อว่า สกุณยัฏฐิ (ไม้ไผ่นก) ในบรรดาไม้ไผ่เหล่านั้น ไม้ไผ่เถาวัลย์มีสีเงิน เถาวัลย์ที่เกิดขึ้นประดับประดาไม้ไผ่นั้นปรากฏเป็นสีทอง ส่วนที่ไม้ไผ่ดอกไม้นั้น มีดอกไม้สีน้ำเงิน เหลือง แดง ขาว และดำ มีก้าน ใบ และเกสรแบ่งแยกอย่างสวยงามปรากฏอยู่ ที่ไม้ไผ่นกนั้น มีนกต่างๆ เช่น หงส์ ไก่ และนกจีวักจีวกะ เป็นต้น และสัตว์สี่เท้าหลายชนิด ปรากฏอยู่ราวกับมีชีวิต ข้อนี้มีกล่าวไว้ในคัมภีร์ทีปวงศ์ด้วยว่า –

---

‘‘ඡාතපබ්බතපාදම්හි[Pg.56], වෙළුයට්ඨී තයො අහු;

සෙතා රජතයට්ඨීව, ලතා කඤ්චනසන්නිභා.

“ที่เชิงเขาฉาตบรรพต มีไม้ไผ่สามลำเกิดขึ้น ไม้ไผ่สีขาวดุจไม้เท้าเงิน เถาวัลย์มีสีดุจทองคำ”

---

‘‘නීලාදි යාදිසං පුප්ඵං, පුප්ඵයට්ඨිම්හි තාදිසං;

සකුණා සකුණයට්ඨිම්හි, සරූපෙනෙව සණ්ඨිතා’’ති.

“ดอกไม้สีน้ำเงินเป็นต้นชนิดใด (ที่มีอยู่ในโลก) ดอกไม้ชนิดนั้นก็มีอยู่ในไม้ไผ่ดอกไม้ นกทั้งหลายก็ปรากฏอยู่ในไม้ไผ่นกด้วยรูปทรงของมันเอง (ราวกับมีชีวิต)”

---

සමුද්දතොපිස්ස මුත්තාමණිවෙළුරියාදි අනෙකවිහිතං රතනං උප්පජ්ජි. තම්බපණ්ණියං පන අට්ඨ මුත්තා උප්පජ්ජිංසු – හයමුත්තා, ගජමුත්තා, රථමුත්තා, ආමලකමුත්තා, වලයමුත්තා, අඞ්ගුලිවෙඨකමුත්තා, කකුධඵලමුත්තා, පාකතිකමුත්තාති. සො තා ච යට්ඨියො තා ච මුත්තා අඤ්ඤඤ්ච බහුං රතනං අසොකස්ස ධම්මරඤ්ඤො පණ්ණාකාරත්ථාය පෙසෙසි. අසොකො පසීදිත්වා තස්ස පඤ්ච රාජකකුධභණ්ඩානි පහිණි – ඡත්තං, චාමරං, ඛග්ගං, මොළිං, රතනපාදුකං, අඤ්ඤඤ්ච අභිසෙකත්ථාය බහුවිධං පණ්ණාකාරං; සෙය්‍යථිදං – සඞ්ඛං, ගඞ්ගොදකං, වඩ්ඪමානං, වටංසකං, භිඞ්ගාරං, නන්දියාවට්ටං, සිවිකං, කඤ්ඤං, කටච්ඡුං, අධොවිමං දුස්සයුගං, හත්ථපුඤ්ඡනං, හරිචන්දනං, අරුණවණ්ණමත්තිකං, අඤ්ජනං, හරීතකං, ආමලකන්ති. වුත්තම්පි චෙතං දීපවංසෙ –

และจากทะเลก็เกิดรัตนะหลายชนิด เช่น ไข่มุก มณี และไพฑูรย์ เป็นต้น แก่พระองค์ ส่วนที่เกาะตัมพปัณณิ ได้เกิดไข่มุกแปดชนิด คือ ไข่มุกรูปม้า ไข่มุกรูปช้าง ไข่มุกรูปราชรถ ไข่มุกรูปมะขามป้อม ไข่มุกรูปกำไล ไข่มุกรูปแหวน ไข่มุกรูปผลกะกุธะ และไข่มุกธรรมดา พระราชาพระองค์นั้นจึงทรงส่งไม้ไผ่เหล่านั้น ไข่มุกเหล่านั้น และรัตนะอื่นๆ อีกมากมาย ไปเป็นเครื่องบรรณาการถวายแด่พระเจ้าอโศกธรรมราช พระเจ้าอโศกทรงเลื่อมใสแล้ว จึงทรงส่งเครื่องราชกกุธภัณฑ์ห้าอย่างไปถวายพระองค์ คือ ฉัตร พัดวาลวิชนี พระขรรค์ พระอุณหิส และฉลองพระบาทแก้วมณี และเครื่องบรรณาการอีกหลายชนิดเพื่อการอภิเษก คือ สังข์ น้ำจากแม่น้ำคงคา เครื่องประดับมงคล เครื่องประดับหู พระสุวรรณภิงคาร ถาดทองนันทิยาวรรต พระวอทอง นางกัญญา ฉลองพระหัตถ์ช้อน ผ้าคู่ที่ไม่ต้องซัก ผ้าเช็ดพระหัตถ์ จันทน์เหลือง ดินสีอรุณ ยาหยอดตา สมอไทย และมะขามป้อม ข้อนี้มีกล่าวไว้ในคัมภีร์ทีปวงศ์ด้วยว่า –

---

‘‘වාලබීජනිමුණ්හීසං, ඡත්තං ඛග්ගඤ්ච පාදුකං;

වෙඨනං සාරපාමඞ්ගං, භිඞ්ගාරං නන්දිවට්ටකං.

“พัดวาลวิชนี พระอุณหิส ฉัตร พระขรรค์ และฉลองพระบาท ผ้าโพกศีรษะ เครื่องประดับอกอันมีค่า พระสุวรรณภิงคาร และถาดทองนันทิยาวรรต”

---

‘‘සිවිකං සඞ්ඛං වටංසඤ්ච, අධොවිමං වත්ථකොටිකං;

සොවණ්ණපාතිං කටච්ඡුං, මහග්ඝං හත්ථපුඤ්ඡනං.

“พระวอทอง สังข์ เครื่องประดับหู ผ้าคู่ที่ไม่ต้องซัก ถาดทอง ทัพพี และผ้าเช็ดพระหัตถ์อันมีค่ามาก”

---

‘‘අනොතත්තොදකං කඤ්ඤං, උත්තමං හරිචන්දනං;

අරුණවණ්ණමත්තිකං, අඤ්ජනං නාගමාහටං.

“น้ำจากสระอโนดาต นางกัญญา จันทน์เหลืองอันประเสริฐ ดินสีอรุณ และยาหยอดตาที่พวกนาคนำมาถวาย”

---

‘‘හරීතකං ආමලකං, මහග්ඝං අමතොසධං;

සට්ඨිවාහසතං සාලිං, සුගන්ධං සුවකාහටං;

පුඤ්ඤකම්මාභිනිබ්බත්තං, පාහෙසි අසොකව්හයො’’ති.

“สมอไทย มะขามป้อม ยาอมฤตอันมีค่ามาก ข้าวสาลีหอมหกพันวาหะ ที่นกแก้วนำมาถวาย ซึ่งเกิดขึ้นด้วยบุญกรรม พระเจ้าอโศกทรงส่งไปถวาย”

---

න කෙවලඤ්චෙතං ආමිසපණ්ණාකාරං, ඉමං කිර ධම්මපණ්ණාකාරම්පි පෙසෙසි –

ไม่เพียงแต่เครื่องบรรณาการที่เป็นอามิสเหล่านี้เท่านั้น แต่ยังทรงส่งเครื่องบรรณาการที่เป็นธรรมะนี้ไปด้วยว่า –

---

‘‘අහං බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො;

උපාසකත්තං දෙසෙසිං, සක්‍යපුත්තස්ස සාසනෙ.

“ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นที่พึ่งแล้ว ได้ประกาศความเป็นอุบาสกในพระศาสนาของพระศากยบุตร”

---

‘‘ඉමෙසු [Pg.57] තීසු වත්ථූසු, උත්තමෙ ජිනසාසනෙ;

ත්වම්පි චිත්තං පසාදෙහි, සද්ධා සරණමුපෙහී’’ති.

“ในวัตถุสามประการเหล่านี้ ในพระศาสนาของพระชินเจ้าอันประเสริฐ ขอพระองค์จงยังจิตให้เลื่อมใส และจงถึงสรณะด้วยศรัทธาเถิด”

---

ස්වායං රාජා තං දිවසං අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙන අභිසෙකෙන එකමාසාභිසිත්තො හොති.

พระราชาพระองค์นั้น ในวันนั้น ทรงเป็นผู้อันเครื่องอภิเษกที่พระเจ้าอโศกทรงส่งมาอภิเษกแล้วได้หนึ่งเดือน

---

විසාඛපුණ්ණමායං හිස්ස අභිසෙකමකංසු. සො අචිරස්සුතං – තං සාසනප්පවත්තිං අනුස්සරමානො තං ථෙරස්ස ‘‘සමණා මයං මහාරාජ ධම්මරාජස්ස සාවකා’’ති වචනං සුත්වා ‘‘අය්‍යා නු ඛො ආගතා’’ති තාවදෙව ආවුධං නික්ඛිපිත්වා එකමන්තං නිසීදි සම්මොදනීයං කථං කථයමානො. යථාහ –

ด้วยว่า เหล่าอำมาตย์ได้ทำการอภิเษกพระองค์ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ พระองค์ทรงระลึกถึงเรื่องราวแห่งพระศาสนาที่ทรงได้ยินมาไม่นานนั้นอยู่ เมื่อทรงได้ยินคำของพระเถระที่ว่า “มหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา” จึงทรงดำริว่า “พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาแล้วกระมัง” ทันใดนั้นก็ทรงวางอาวุธลง แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ทรงสนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันเป็นที่น่าชื่นชม ดังที่กล่าวไว้ว่า –

---

‘‘ආවුධං නික්ඛිපිත්වාන, එකමන්තං උපාවිසි;

නිසජ්ජ රාජා සම්මොදි, බහුං අත්ථූපසඤ්හිත’’න්ති.

“ทรงวางอาวุธลงแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระราชาประทับนั่งแล้ว ทรงสนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันประกอบด้วยประโยชน์มากมาย”

---

සම්මොදනීයකථඤ්ච කුරුමානෙයෙව තස්මිං තානිපි චත්තාලීසපුරිසසහස්සානි ආගන්ත්වා සම්පරිවාරෙසුං. තදා ථෙරො ඉතරෙපි ඡ ජනෙ දස්සෙසි. රාජා දිස්වා ‘‘ඉමෙ කදා ආගතා’’ති ආහ. ‘‘මයා සද්ධිංයෙව, මහාරාජා’’ති. ‘‘ඉදානි පන ජම්බුදීපෙ අඤ්ඤෙපි එවරූපා සමණා සන්තී’’ති? ‘‘සන්ති, මහාරාජ; එතරහි ජම්බුදීපො කාසාවපජ්ජොතො ඉසිවාතපටිවාතො. තස්මිං –

ขณะที่พระราชาทรงทำสัมโมทนียกถาอยู่นั่นเอง บุรุษสี่หมื่นคนเหล่านั้นก็มาถึงและแวดล้อมอยู่ ในเวลานั้น พระเถระได้แสดงบุคคลอีก ๖ คนที่เหลือให้ปรากฏ พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสถามว่า “คนเหล่านี้มาเมื่อใด” พระเถระถวายพระพรว่า “มาพร้อมกับอาตมภาพนั่นเอง มหาบพิตร” พระราชาตรัสถามว่า “ก็บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะอื่นที่มีรูปลักษณะเช่นนี้อีกหรือ” พระเถระถวายพระพรว่า “มี มหาบพิตร ในกาลนี้ ชมพูทวีปสว่างไสวด้วยผ้ากาสาวพัสตร์ สะพัดไปด้วยลมแห่งพระฤๅษี ในชมพูทวีปนั้น –”

---

‘‘තෙවිජ්ජා ඉද්ධිපත්තා ච, චෙතොපරියායකොවිදා;

ඛීණාසවා අරහන්තො, බහූ බුද්ධස්ස සාවකාති.

มีพระสาวกของพระพุทธเจ้าจำนวนมาก เป็นพระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว เป็นผู้ได้วิชชา ๓ บรรลุอิทธิฤทธิ์ และฉลาดในเจโตปริยญาณ

---

‘‘භන්තෙ, කෙන ආගතත්ථා’’ති? ‘‘නෙව, මහාරාජ, උදකෙන න ථලෙනා’’ති. ‘‘රාජා ආකාසෙන ආගතා’’ති අඤ්ඤාසි. ථෙරො ‘‘අත්ථි නු ඛො රඤ්ඤො පඤ්ඤාවෙයත්තිය’’න්ති වීමංසනත්ථාය ආසන්නං අම්බරුක්ඛං ආරබ්භ පඤ්හං පුච්ඡි – ‘‘කිං නාමො අයං, මහාරාජ, රුක්ඛො’’ති? ‘‘අම්බරුක්ඛො නාම, භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉමං පන, මහාරාජ, අම්බං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො අම්බො අත්ථි, නත්ථී’’ති? ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, අඤ්ඤෙපි බහූ අම්බරුක්ඛා’’ති. ‘‘ඉමඤ්ච අම්බං තෙ ච අම්බෙ මුඤ්චිත්වා අත්ථි නු ඛො, මහාරාජ, අඤ්ඤෙ රුක්ඛා’’ති? ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, තෙ පන න අම්බරුක්ඛා’’ති. ‘‘අඤ්ඤෙ අම්බෙ ච අනම්බෙ ච මුඤ්චිත්වා අත්ථි පන අඤ්ඤො රුක්ඛො’’ති? ‘‘අයමෙව, භන්තෙ, අම්බරුක්ඛො’’ති. ‘‘සාධු, මහාරාජ, පණ්ඩිතොසි. අත්ථි පන තෙ, මහාරාජ, ඤාතකා’’ති? ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, බහූ ජනා’’ති. ‘‘තෙ මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤෙ කෙචි අඤ්ඤාතකාපි අත්ථි, මහාරාජා’’ති? ‘‘අඤ්ඤාතකා, භන්තෙ, ඤාතකෙහි බහුතරා’’ති. ‘‘තව ඤාතකෙ ච අඤ්ඤාතකෙ ච මුඤ්චිත්වා අත්ථඤ්ඤො කොචි, මහාරාජා’’ති[Pg.58]? ‘‘අහමෙව, අඤ්ඤාතකො’’ති. අථ ථෙරො ‘‘පණ්ඩිතො රාජා සක්ඛිස්සති ධම්මං අඤ්ඤාතු’’න්ති චූළහත්ථිපදොපමසුත්තං කථෙසි. කථාපරියොසානෙ රාජා තීසු සරණෙසු පතිට්ඨහි සද්ධිං චත්තාලීසාය පාණසහස්සෙහි.

พระราชาตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายมาด้วยทางไหน” พระเถระถวายพระพรว่า “มหาบพิตร ไม่ได้มาทางน้ำ ไม่ได้มาทางบก” พระราชาทรงทราบว่า “มาทางอากาศ” พระเถระประสงค์จะทดสอบความเฉียบแหลมแห่งพระปัญญาของพระราชา จึงปรารภต้นมะม่วงที่อยู่ใกล้แล้วตรัสถามปัญหาว่า “มหาบพิตร ต้นไม้นี้ชื่ออะไร” พระราชาตรัสว่า “ชื่อต้นมะม่วง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ” พระเถระถามว่า “มหาบพิตร เว้นมะม่วงต้นนี้แล้ว มะม่วงต้นอื่นมีอยู่หรือไม่มี” พระราชาตรัสว่า “มี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ต้นมะม่วงอื่นมีอยู่มาก” พระเถระถามว่า “มหาบพิตร เว้นมะม่วงต้นนี้และมะม่วงเหล่านั้นแล้ว ต้นไม้อื่นมีอยู่หรือไม่” พระราชาตรัสว่า “มี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่ต้นไม้เหล่านั้นไม่ใช่ต้นมะม่วง” พระเถระถามว่า “เว้นต้นมะม่วงอื่นและต้นไม้ที่ไม่ใช่มะม่วงแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่” พระราชาตรัสว่า “ก็คือต้นมะม่วงต้นนี้เอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ” พระเถระกล่าวว่า “ดีละ มหาบพิตร มหาบพิตรเป็นบัณฑิต มหาบพิตร ญาติของมหาบพิตรมีอยู่หรือไม่” พระราชาตรัสว่า “มี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีคนอยู่มาก” พระเถระถามว่า “มหาบพิตร เว้นญาติเหล่านั้นแล้ว คนอื่นที่ไม่ใช่ญาติมีอยู่บ้างหรือไม่” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คนที่ไม่ใช่ญาติมีมากกว่าญาติ” พระเถระถามว่า “มหาบพิตร เว้นญาติของมหาบพิตรและคนที่ไม่ใช่ญาติแล้ว ยังมีคนอื่นอีกหรือไม่” พระราชาตรัสว่า “ก็คือตัวข้าพเจ้านี่เอง” พระเถระกล่าวว่า “ดีละ มหาบพิตร ชื่อว่าตน ไม่ใช่ญาติของตน และไม่ใช่คนที่ไม่ใช่ญาติของตน” ลำดับนั้น พระเถระดำริว่า “พระราชาเป็นบัณฑิต จักสามารถรู้แจ้งธรรมได้” จึงได้แสดงจูฬหัตถิปโทปมสูตร ในเวลาจบเทศนา พระราชาพร้อมด้วยสัตว์สี่หมื่นได้ตั้งมั่นในสรณะสาม

---

තං ඛණඤ්ඤෙව ච රඤ්ඤො භත්තං ආහරියිත්ථ. රාජා ච සුත්තන්තං සුණන්තො එව අඤ්ඤාසි – ‘‘න ඉමෙසං ඉමස්මිං කාලෙ භොජනං කප්පතී’’ති. ‘‘අපුච්ඡිත්වා පන භුඤ්ජිතුං අයුත්ත’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘භුඤ්ජිස්සථ, භන්තෙ’’ති පුච්ඡි. ‘‘න, මහාරාජ, අම්හාකං ඉමස්මිං කාලෙ භොජනං කප්පතී’’ති. ‘‘කස්මිං කාලෙ, භන්තෙ, කප්පතී’’ති? ‘‘අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣන්හිකසමයා, මහාරාජා’’ති. ‘‘ගච්ඡාම, භන්තෙ, නගර’’න්ති? ‘‘අලං, මහාරාජ, ඉධෙව වසිස්සාමා’’ති. ‘‘සචෙ, භන්තෙ, තුම්හෙ වසථ, අයං දාරකො ආගච්ඡතූ’’ති. ‘‘මහාරාජ, අයං දාරකො ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො ඉදානි පබ්බජිස්සතී’’ති. රාජා ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ස්වෙ රථං පෙසෙස්සාමි; තං අභිරුහිත්වා ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති වත්වා වන්දිත්වා පක්කාමි.

ในขณะนั้นเอง ภัตตาหารของพระราชาก็ถูกนำมาถวาย และพระราชาขณะที่ทรงฟังพระสูตรอยู่นั่นเอง ก็ทรงทราบว่า “ในเวลานี้ ภัตตาหารไม่ควรแก่พระคุณเจ้าเหล่านี้” แต่ทรงดำริว่า “การจะบริโภคโดยไม่ถามก่อนไม่ควร” จึงตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจักฉันหรือไม่” พระเถระถวายพระพรว่า “มหาบพิตร ในเวลานี้ ภัตตาหารไม่ควรแก่พวกอาตมภาพ” พระราชาตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จะควรในเวลาไหน” พระเถระถวายพระพรว่า “มหาบพิตร ควรตั้งแต่เวลาอรุณขึ้นจนถึงเวลาเที่ยงวัน” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกเราเข้าเมืองกันเถิด” พระเถระถวายพระพรว่า “อย่าเลย มหาบพิตร พวกอาตมภาพจักอยู่ที่นี่แหละ” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายจะอยู่ที่นี่ เด็กคนนี้จงไป (กับข้าพเจ้า)” พระเถระถวายพระพรว่า “มหาบพิตร เด็กคนนี้เป็นผู้บรรลุผลแล้ว รู้แจ้งคำสอนแล้ว เป็นผู้มุ่งหวังการบรรพชา จักบรรพชาในบัดนี้” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พรุ่งนี้ข้าพเจ้าจักส่งรถมา ขอท่านทั้งหลายจงขึ้นรถนั้นแล้วมาเถิด” ครั้นกราบทูลแล้วก็ทรงไหว้แล้วเสด็จจากไป

---

ථෙරො අචිරපක්කන්තස්ස රඤ්ඤො සුමනසාමණෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, සුමන, ධම්මසවනස්ස කාලං ඝොසෙහී’’ති. ‘‘භන්තෙ, කිත්තකං ඨානං සාවෙන්තො ඝොසෙමී’’ති? ‘‘සකලං තම්බපණ්ණිදීප’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති සාමණෙරො අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨහිත්වා සමාහිතෙන චිත්තෙන සකලං තම්බපණ්ණිදීපං සාවෙන්තො තික්ඛත්තුං ධම්මසවනස්ස කාලං ඝොසෙසි. රාජා තං සද්දං සුත්වා ථෙරානං සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘කිං, භන්තෙ, අත්ථි කොචි උපද්දවො’’ති. ‘‘නත්ථම්හාකං කොචි උපද්දවො, ධම්මසවනස්ස කාලං ඝොසාපයිම්හ බුද්ධවචනං කථෙතුකාමම්හා’’ති. තඤ්ච පන සාමණෙරස්ස සද්දං සුත්වා භුම්මා දෙවතා සද්දමනුස්සාවෙසුං. එතෙනුපායෙන යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡි. තෙන සද්දෙන මහා දෙවතාසන්නිපාතො අහොසි. ථෙරො මහන්තං දෙවතාසන්නිපාතං දිස්වා සමචිත්තසුත්තන්තං කථෙසි. කථාපරියොසානෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං දෙවතානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. බහූ නාගා ච සුපණ්ණා ච සරණෙසු පතිට්ඨහිංසු. යාදිසොව සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඉමං සුත්තන්තං කථයතො දෙවතාසන්නිපාතො අහොසි, තාදිසො මහින්දත්ථෙරස්සාපි ජාතො. අථ තස්සා රත්තියා අච්චයෙන රාජා ථෙරානං [Pg.59] රථං පෙසෙසි. සාරථී රථං එකමන්තෙ ඨපෙත්වා ථෙරානං ආරොචෙසි – ‘‘ආගතො, භන්තෙ, රථො; අභිරුහථ ගච්ඡිස්සාමා’’ති. ථෙරා ‘‘න මයං රථං අභිරුහාම; ගච්ඡ ත්වං, පච්ඡා මයං ආගච්ඡිස්සාමා’’ති වත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා අනුරාධපුරස්ස පුරත්ථිමදිසායං පඨමකචෙතියට්ඨානෙ ඔතරිංසු. තඤ්හි චෙතියං ථෙරෙහි පඨමං ඔතිණ්ණට්ඨානෙ කතත්තායෙව ‘‘පඨමකචෙතිය’’න්ති වුච්චති.

เมื่อพระราชาเสด็จจากไปไม่นาน พระเถระได้เรียกสามเณรสุมนะมาแล้วสั่งว่า “มานี่ สุมนะ เธอจงประกาศกาลฟังธรรมเถิด” สามเณรถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะประกาศให้ได้ยินถึงที่ไหน” พระเถระสั่งว่า “ทั่วเกาะตัมพปัณณิทวีป” สามเณรรับคำว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานแล้วอธิษฐานจิตที่ตั้งมั่นดีแล้ว ประกาศกาลฟังธรรมสามครั้งให้ได้ยินไปทั่วเกาะตัมพปัณณิทวีป พระราชาทรงสดับเสียงนั้นแล้วได้ส่งคนไปสำนักของพระเถระทั้งหลาย สั่งว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีอันตรายอะไรหรือ” พระเถระถวายพระพรว่า “อันตรายอะไรๆ ของพวกอาตมภาพไม่มี พวกอาตมภาพให้ประกาศกาลฟังธรรมเพราะประสงค์จะกล่าวพระพุทธพจน์” และเมื่อได้ยินเสียงของสามเณรนั้น ภุมมเทวดาได้ประกาศเสียงต่อๆ กันไป เสียงนั้นได้ฟุ้งขจรไปจนถึงพรหมโลกด้วยอุบายนี้ เพราะเสียงนั้นจึงมีการประชุมใหญ่ของเทวดา พระเถระเห็นการประชุมใหญ่ของเทวดาแล้วจึงได้แสดงสมจิตตสูตร ในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมได้มีแก่เทวดาจำนวนนับไม่ถ้วน นาคและครุฑจำนวนมากได้ตั้งมั่นในสรณะทั้งหลาย การประชุมของเทวดาในเวลาที่พระมหินทเถระแสดงพระสูตรนี้ ได้เป็นเช่นเดียวกับการประชุมของเทวดาในเวลาที่พระสารีบุตรเถระแสดงพระสูตรนี้ ลำดับนั้น เมื่อล่วงราตรีนั้นไป พระราชาได้ส่งรถไปถวายพระเถระทั้งหลาย สารถีจอดรถไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้วแจ้งแก่พระเถระทั้งหลายว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ รถมาแล้ว เชิญท่านทั้งหลายขึ้นรถเถิด พวกเราจะไปกัน” พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า “พวกอาตมภาพไม่ขึ้นรถ เธอไปก่อนเถิด เดี๋ยวพวกอาตมภาพจะตามไป” ครั้นกล่าวแล้วก็เหาะขึ้นสู่เวหา ลงที่ปฐมกเจดียสถาน ทางทิศตะวันออกของเมืองอนุราธปุระ ด้วยว่าเจดีย์นั้นเรียกว่า “ปฐมกเจดีย์” เพราะสร้างขึ้นในสถานที่ที่พระเถระทั้งหลายลงมาเป็นครั้งแรกนั่นเอง

---

රාජාපි සාරථිං පෙසෙත්වා ‘‘අන්තොනිවෙසනෙ මණ්ඩපං පටියාදෙථා’’ති අමච්චෙ ආණාපෙසි. තාවදෙව සබ්බෙ හට්ඨතුට්ඨා අතිවිය පාසාදිකං මණ්ඩපං පටියාදෙසුං. පුන රාජා චින්තෙසි – ‘‘හිය්‍යො ථෙරො සීලක්ඛන්ධං කථයමානො ‘උච්චාසයනමහාසයනං න කප්පතී’ති ආහ; ‘නිසීදිස්සන්ති නු ඛො අය්‍යා ආසනෙසු, න නිසීදිස්සන්තී’’’ති? තස්සෙවං චින්තයන්තස්සෙව සො සාරථි නගරද්වාරං සම්පත්තො. තතො අද්දස ථෙරෙ පඨමතරං ආගන්ත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා චීවරං පාරුපන්තෙ. දිස්වා අතිවිය පසන්නචිත්තො හුත්වා ආගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘ආගතා, දෙව, ථෙරා’’ති. රාජා ‘‘රථං ආරූළ්හා’’ති පුච්ඡි. ‘‘න ආරූළ්හා, දෙව, අපි ච මම පච්ඡතො නික්ඛමිත්වා පඨමතරං ආගන්ත්වා පාචීනද්වාරෙ ඨිතා’’ති. රාජා ‘‘රථම්පි නාභිරූහිංසූ’’ති සුත්වා ‘‘න දානි අය්‍යා උච්චාසයනමහාසයනං සාදියිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තෙන හි, භණෙ, ථෙරානං භූමත්ථරණසඞ්ඛෙපෙන ආසනානි පඤ්ඤපෙථා’’ති වත්වා පටිපථං අගමාසි. අමච්චා පථවියං තට්ටිකං පඤ්ඤපෙත්වා උපරි කොජවකාදීනි චිත්තත්ථරණානි පඤ්ඤපෙසුං. උප්පාතපාඨකා දිස්වා ‘‘ගහිතා දානි ඉමෙහි පථවී, ඉමෙ තම්බපණ්ණිදීපස්ස සාමිකා භවිස්සන්තී’’ති බ්‍යාකරිංසු. රාජාපි ගන්ත්වා ථෙරෙ වන්දිත්වා මහින්දත්ථෙරස්ස හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා මහතියා පූජාය ච සක්කාරෙන ච ථෙරෙ නගරං පවෙසෙත්වා අන්තොනිවෙසනං පවෙසෙසි. ථෙරො ආසනපඤ්ඤත්තිං දිස්වා ‘‘අම්හාකං සාසනං සකලලඞ්කාදීපෙ පථවී විය පත්ථටං නිච්චලඤ්ච හුත්වා පතිට්ඨහිස්සතී’’ති චින්තෙන්තො නිසීදි. රාජා ථෙරෙ පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙත්වා සම්පවාරෙත්වා ‘‘අනුළාදෙවීපමුඛානි පඤ්ච ඉත්ථිසතානි ථෙරානං අභිවාදනං පූජාසක්කාරඤ්ච කරොන්තූ’’ති පක්කොසාපෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. ථෙරො භත්තකිච්චාවසානෙ රඤ්ඤො සපරිජනස්ස ධම්මරතනවස්සං වස්සෙන්තො පෙතවත්ථුං [Pg.60] විමානවත්ථුං සච්චසංයුත්තඤ්ච කථෙසි. තං ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා තානි පඤ්චපි ඉත්ථිසතානි සොතාපත්තිඵලං සච්ඡාකංසු.

พระราชาทรงส่งสารถีไปแล้ว ตรัสสั่งพวกอำมาตย์ว่า “พวกท่านจงจัดแจงมณฑปในพระราชวัง” ในขณะนั้นเอง พวกอำมาตย์ทั้งหมดต่างยินดีร่าเริง ได้จัดแจงมณฑปอันน่าเลื่อมใสอย่างยิ่ง อีกครั้งหนึ่ง พระราชาทรงดำริว่า “เมื่อวานนี้ พระเถระแสดงสีลขันธ์ ตรัสว่า ‘ที่นอนที่นั่งสูงใหญ่ไม่สมควร’ พวกพระผู้เป็นเจ้าจะประทับนั่งบนอาสนะสูงหรือไม่หนอ จะไม่ประทับนั่งหรือหนอ” ขณะที่พระราชาทรงดำริอยู่นั่นเอง สารถีนั้นก็มาถึงประตูเมือง จากนั้น เขาได้เห็นพระเถระทั้งหลายมาถึงก่อนตน กำลังคาดประคดเอวและห่มจีวรอยู่ ครั้นเห็นแล้ว มีจิตเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงมาทูลพระราชาว่า “ข้าแต่สมมติเทพ พระเถระทั้งหลายเสด็จมาแล้ว” พระราชาตรัสถามว่า “ประทับนั่งบนรถแล้วหรือ” (สารถีทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ ยังมิได้ประทับนั่งบนรถ แต่ได้เสด็จออกจากข้างหลังข้าพระองค์ มาถึงก่อนแล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูทิศตะวันออก” พระราชาทรงสดับว่า “แม้รถก็ยังไม่ประทับนั่ง” จึงทรงดำริว่า “บัดนี้ พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายคงไม่ทรงยินดีที่นอนที่นั่งสูงใหญ่” จึงตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น พ่อทั้งหลาย พวกท่านจงจัดอาสนะสำหรับพระเถระทั้งหลายโดยวิธีปูลาดบนพื้นดินเถิด” แล้วเสด็จดำเนินไปตามทางที่สวนกัน พวกอำมาตย์ได้ปูเสื่อลำแพนบนพื้นดิน แล้วปูลาดเครื่องลาดอันวิจิตรมีพรมเป็นต้นทับข้างบน พวกนักทำนายลักษณะเห็นแล้วจึงพยากรณ์ว่า “บัดนี้ แผ่นดินนี้ถูกพระเถระเหล่านี้ยึดครองแล้ว พระเถระเหล่านี้จักเป็นเจ้าของเกาะลังกา” พระราชาเสด็จไปทรงนมัสการพระเถระทั้งหลายแล้ว ทรงรับบาตรจากพระหัตถ์ของพระมหินทเถระ แล้วทรงนำพระเถระทั้งหลายเข้าสู่เมืองด้วยการบูชาและการสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงนำเข้าสู่พระราชวัง พระเถระเห็นการจัดอาสนะแล้ว ทรงดำริว่า “พระศาสนาของเราจักตั้งมั่นแพร่หลายไปทั่วเกาะลังกาเหมือนแผ่นดิน และจักมั่นคงไม่หวั่นไหว” แล้วประทับนั่ง พระราชาทรงถวายขาทนียะและโภชนียะอันประณีตด้วยพระหัตถ์แก่พระเถระทั้งหลายจนอิ่มหนำสำราญแล้ว ทรงนิมนต์ให้งดภัตกิจ แล้วทรงเรียกนางสนม ๕๐๐ คน มีพระนางอนุฬาเทวีเป็นประมุขมา ตรัสว่า “พวกเธอจงถวายอภิวาทและสักการบูชาแก่พระเถระทั้งหลายเถิด” แล้วประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระเถระได้ทรงแสดงธรรมรัตนวรรษาแก่พระราชาพร้อมด้วยบริวาร โดยทรงแสดงเปตวัตถุ วิมานวัตถุ และสัจจสังยุต นางสนม ๕๐๐ คนนั้น ครั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานั้นของพระเถระแล้ว ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

---

යෙපි තෙ මනුස්සා පුරිමදිවසෙ මිස්සකපබ්බතෙ ථෙරෙ අද්දසංසු, තෙ තෙසු තෙසු ඨානෙසු ථෙරානං ගුණෙ කථෙන්ති. තෙසං සුත්වා මහාජනකායො රාජඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා මහාසද්දං අකාසි. රාජා ‘‘කිං එසො සද්දො’’ති පුච්ඡි. ‘‘නාගරා, දෙව, ‘ථෙරෙ දට්ඨුං න ලභාමා’ති විරවන්තී’’ති. රාජා ‘‘සචෙ ඉධ පවිසිස්සන්ති, ඔකාසො න භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, හත්ථිසාලං පටිජග්ගිත්වා වාලුකං ආකිරිත්වා පඤ්චවණ්ණානි පුප්ඵානි විකිරිත්වා චෙලවිතානං බන්ධිත්වා මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානෙ ථෙරානං ආසනානි පඤ්ඤපෙථා’’ති ආහ. අමච්චා තථා අකංසු. ථෙරො තත්ථ ගන්ත්වා නිසීදිත්වා දෙවදූතසුත්තන්තං කථෙසි. කථාපරියොසානෙ පාණසහස්සං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තතො ‘‘හත්ථිසාලා අතිසම්බාධා’’ති දක්ඛිණද්වාරෙ නන්දනවනුය්‍යානෙ ආසනං පඤ්ඤපෙසුං. ථෙරො තත්ථ නිසීදිත්වා ආසීවිසොපමසුත්තං කථෙසි. තම්පි සුත්වා පාණසහස්සං සොතාපත්තිඵලං පටිලභි.

ชนทั้งหลายเหล่าใดได้เห็นพระเถระทั้งหลายที่มิสสกบรรพตเมื่อวันก่อน ชนเหล่านั้นก็ได้กล่าวคุณของพระเถระทั้งหลายในที่นั้นๆ มหาชนได้ฟังคำของชนเหล่านั้นแล้ว ก็ประชุมกันที่ลานหลวง ส่งเสียงอื้ออึง พระราชาตรัสถามว่า “เสียงอะไรนั่น” (พวกอำมาตย์ทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ ชาวเมืองร้องว่า ‘พวกข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระเถระทั้งหลาย’” พระราชาทรงดำริว่า “ถ้าพวกเขาเข้ามาในที่นี้ ก็จะไม่มีที่พอ” จึงตรัสว่า “พ่อทั้งหลาย พวกท่านจงไปจัดแจงโรงช้าง โปรยทราย โรยดอกไม้ ๕ สี ขึงเพดานผ้า แล้วจัดอาสนะสำหรับพระเถระทั้งหลาย ณ ที่ตั้งช้างมงคลเถิด” พวกอำมาตย์ก็ได้ทำตามนั้น พระเถระเสด็จไปประทับนั่ง ณ ที่นั้น แล้วทรงแสดงเทวทูตสูตร เมื่อจบพระธรรมเทศนา สัตว์หนึ่งพันได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล จากนั้น (ทรงดำริว่า) “โรงช้างคับแคบเกินไป” จึงได้จัดอาสนะในนันทนวันอุทยาน ณ ประตูทิศใต้ของเมือง พระเถระเสด็จไปประทับนั่ง ณ ที่นั้น แล้วทรงแสดงอาสีวิโสปมสูตร สัตว์หนึ่งพันได้ฟังสูตรนั้นแล้ว ก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล

---

එවං ආගතදිවසතො දුතියදිවසෙ අඩ්ඪතෙය්‍යසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. ථෙරස්ස නන්දනවනෙ ආගතාගතාහි කුලිත්ථීහි කුලසුණ්හාහි කුලකුමාරීහි සද්ධිං සම්මොදමානස්සෙව සායන්හසමයො ජාතො. ථෙරො කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘ගච්ඡාම දානි මිස්සකපබ්බත’’න්ති උට්ඨහි. අමච්චා – ‘‘කත්ථ, භන්තෙ, ගච්ඡථා’’ති? ‘‘අම්හාකං නිවාසනට්ඨාන’’න්ති. තෙ රඤ්ඤො සංවිදිතං කත්වා රාජානුමතෙන ආහංසු – ‘‘අකාලො, භන්තෙ, ඉදානි තත්ථ ගන්තුං; ඉදමෙව නන්දනවනුය්‍යානං අය්‍යානං ආවාසට්ඨානං හොතූ’’ති. ‘‘අලං, ගච්ඡාමා’’ති. පුන රඤ්ඤො වචනෙනාහංසු – ‘‘රාජා, භන්තෙ, ආහ – ‘එතං මෙඝවනං නාම උය්‍යානං මම පිතු සන්තකං නගරතො නාතිදූරං නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නං, එත්ථ ථෙරා වාසං කප්පෙන්තූ’’’ති. වසිංසු ථෙරා මෙඝවනෙ උය්‍යානෙ.

ด้วยประการฉะนี้ ในวันที่สองนับจากวันที่พระเถระมาถึง ได้มีการตรัสรู้ธรรมของสัตว์สองพันห้าร้อย ขณะที่พระเถระทรงสนทนาธรรมกับกุลสตรี กุลสุณหา และกุลกุมารีที่มาถึงในนันทนวันอยู่นั้น ก็ถึงเวลาเย็น พระเถระทรงกำหนดเวลาแล้วจึงลุกขึ้น ตรัสว่า “บัดนี้ เราจะไปมิสสกบรรพต” พวกอำมาตย์ทูลถามว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ท่านจะไปที่ไหน” (พระเถระตรัสว่า) “เราจะไปที่อยู่ของเรา” พวกอำมาตย์จึงกราบทูลให้พระราชาทรงทราบ และด้วยพระบรมราชานุญาต จึงทูลว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า บัดนี้ยังไม่สมควรที่จะไปที่นั่น ขอให้นันทนวันอุทยานนี้แหละเป็นที่อยู่ของพระผู้เป็นเจ้าเถิด” (พระเถระตรัสว่า) “ไม่สมควร เราจะไป” อีกครั้งหนึ่ง พวกอำมาตย์ได้ทูลตามพระดำรัสของพระราชาว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระราชาตรัสว่า ‘อุทยานชื่อเมฆวันนี้เป็นของบิดาของข้าพระองค์ จากเมือง มีทางไปมาสะดวก ขอพระเถระทั้งหลายจงอยู่ ณ ที่นี้เถิด’” พระเถระทั้งหลายจึงอยู่ ณ อุทยานเมฆวัน

---

රාජාපි ඛො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන ථෙරස්ස සමීපං ගන්ත්වා සුඛසයිතභාවං පුච්ඡිත්වා ‘‘කප්පති, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමො’’ති පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘කප්පති, මහාරාජා’’ති වත්වා ඉමං සුත්තං ආහරි – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආරාම’’න්ති. රාජා තුට්ඨො සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ගහෙත්වා ථෙරස්ස හත්ථෙ උදකං පාතෙත්වා මහාමෙඝවනුය්‍යානං අදාසි. සහ [Pg.61] උදකපාතෙන පථවී කම්පි. අයං මහාවිහාරෙ පඨමො පථවීකම්පො අහොසි. රාජා භීතො ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘කස්මා, භන්තෙ, පථවී කම්පතී’’ති? ‘‘මා භායි, මහාරාජ, ඉමස්මිං දීපෙ දසබලස්ස සාසනං පතිට්ඨහිස්සති; ඉදඤ්ච පඨමං විහාරට්ඨානං භවිස්සති, තස්සෙතං පුබ්බනිමිත්ත’’න්ති. රාජා භිය්‍යොසොමත්තාය පසීදි. ථෙරො පුනදිවසෙපි රාජගෙහෙයෙව භුඤ්ජිත්වා නන්දනවනෙ අනමතග්ගියානි කථෙසි. පුනදිවසෙ අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තං කථෙසි. එතෙනෙවුපායෙන සත්ත දිවසානි කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ අඩ්ඪනවමානං පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. තතො පට්ඨාය ච නන්දනවනං සාසනස්ස ජොතිපාතුභාවට්ඨානන්ති කත්වා ‘‘ජොතිවන’’න්ති නාමං ලභි. සත්තමෙ පන දිවසෙ ථෙරා අන්තෙපුරෙ රඤ්ඤො අප්පමාදසුත්තං කථයිත්වා චෙතියගිරිමෙව අගමංසු.

พระราชาแม้เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว เสด็จไปใกล้พระเถระแล้ว ตรัสถามถึงการบรรทมเป็นสุขแล้ว ตรัสถามว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า อารามสมควรแก่ภิกษุสงฆ์หรือ" พระเถระถวายพระพรว่า "สมควร มหาบพิตร" แล้วนำพระสูตรนี้มาว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตอาราม" พระราชาทรงโสมนัสแล้ว ทรงถือพระสุวรรณภิงคารแล้ว ทรงหลั่งน้ำลงในมือของพระเถระแล้ว ถวายมหามฆวันอุทยาน พร้อมกับการหลั่งน้ำ แผ่นดินก็ไหว แผ่นดินไหวนี้เป็นแผ่นดินไหวครั้งแรกในมหาวิหาร พระราชาทรงตกพระทัยแล้ว ตรัสถามพระเถระว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า เพราะเหตุไร แผ่นดินจึงไหว" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร อย่าทรงกลัวเลย พระศาสนาของพระทศพลจักประดิษฐานในทวีปนี้ และที่นี้จักเป็นที่ตั้งแห่งวิหารแห่งแรก แผ่นดินไหวนี้เป็นบุพนิมิตของสิ่งนั้น" พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก พระเถระแม้ในวันรุ่งขึ้น ก็ฉันในพระราชนิเวศน์นั่นเองแล้ว แสดงอนมตัคคิยธรรมในนันทนวัน ในวันรุ่งขึ้นอีก แสดงอัคคิกขันโธปมสูตร ด้วยอุบายนี้เอง แสดงตลอดเจ็ดวัน ในที่สุดแห่งการแสดงธรรม การบรรลุธรรมของสัตว์แปดพันห้าร้อยได้มีแล้ว ตั้งแต่นั้นมา นันทนวันก็ได้ชื่อว่า "โชติวัน" เพราะเป็นที่ปรากฏแห่งความรุ่งเรืองของพระศาสนา ส่วนในวันที่เจ็ด พระเถระทั้งหลายแสดงอัปปมาทสูตรแก่พระราชาในพระราชวังแล้ว ก็กลับไปยังเจติยบรรพตเท่านั้น

---

අථ ඛො රාජා අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘ථෙරො, අම්හෙ ගාළ්හෙන ඔවාදෙන ඔවදති; ගච්ඡෙය්‍ය නු ඛො’’ති? අමච්චා ‘‘තුම්හෙහි, දෙව, ථෙරො අයාචිතො සයමෙව ආගතො; තස්මා තස්ස අනාපුච්ඡාව ගමනම්පි භවෙය්‍යා’’ති ආහංසු. තතො රාජා රථං අභිරුහිත්වා ද්වෙ ච දෙවියො ආරොපෙත්වා චෙතියගිරිං අගමාසි මහඤ්චරාජානුභාවෙන. ගන්ත්වා දෙවියො එකමන්තං අපක්කමාපෙත්වා සයමෙව ථෙරානං සමීපං උපසඞ්කමන්තො අතිවිය කිලන්තරූපො හුත්වා උපසඞ්කමි. තතො නං ථෙරො ආහ – ‘‘කස්මා ත්වං, මහාරාජ, එවං කිලමමානො ආගතො’’ති? ‘‘‘තුම්හෙ මම ගාළ්හං ඔවාදං දත්වා ඉදානි ගන්තුකාමා නු ඛො’ති ජානනත්ථං, භන්තෙ’’ති. ‘‘න මයං, මහාරාජ, ගන්තුකාමා; අපිච වස්සූපනායිකකාලො නාමායං මහාරාජ, තත්‍ර සමණෙන වස්සූපනායිකට්ඨානං ඤාතුං වට්ටතී’’ති. තංදිවසමෙව අරිට්ඨො නාම අමච්චො පඤ්චපණ්ණාසාය ජෙට්ඨකනිට්ඨභාතුකෙහි සද්ධිං රඤ්ඤො සමීපෙ ඨිතො ආහ – ‘‘ඉච්ඡාමහං, දෙව, ථෙරානං සන්තිකෙ පබ්බජිතු’’න්ති. ‘‘සාධු, භණෙ, පබ්බජස්සූ’’ති රාජා අනුජානිත්වා ථෙරං සම්පටිච්ඡාපෙසි. ථෙරො තදහෙව පබ්බාජෙසි. සබ්බෙ ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණිංසු.

ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลายว่า "พระเถระตักเตือนเราด้วยโอวาทอันหนักแน่น ท่านจะกลับไปแล้วหรือหนอ" อำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลว่า "ข้าแต่สมมติเทพ พระเถระเสด็จมาเองโดยที่พระองค์มิได้ทูลอาราธนา เพราะฉะนั้น การเสด็จกลับไปโดยมิได้ทูลลาก็อาจมีได้" จากนั้น พระราชาทรงขึ้นรถ ทรงให้พระเทวีทั้งสองพระองค์ประทับด้วย แล้วเสด็จไปยังเจติยบรรพตด้วยพระราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ครั้นเสด็จไปถึง ทรงให้พระเทวีทั้งหลายหลีกไปข้างหนึ่ง แล้วพระองค์เองเสด็จเข้าไปใกล้พระเถระทั้งหลาย ทรงมีอาการเหน็ดเหนื่อยอย่างยิ่งแล้วเสด็จเข้าไป พระเถระจึงถวายพระพรว่า "มหาบพิตร เพราะเหตุไร พระองค์จึงเสด็จมาด้วยความเหน็ดเหนื่อยอย่างนี้" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า เพื่อจะทรงทราบว่า พระคุณเจ้าทั้งหลายให้โอวาทอันหนักแน่นแก่ข้าพระองค์แล้ว บัดนี้ประสงค์จะกลับไปแล้วหรือหนอ" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร พวกอาตมภาพมิได้ประสงค์จะกลับไป แต่ว่ามหาบพิตร กาลนี้ชื่อว่ากาลเข้าพรรษา ในกาลนั้น สมณะควรทราบสถานที่เข้าพรรษา" ในวันนั้นเอง อำมาตย์ชื่ออริฏฐะ พร้อมด้วยพี่น้องชายทั้งผู้ใหญ่และผู้น้อย ๕๕ คน ยืนอยู่ใกล้พระราชาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ประสงค์จะบวชในสำนักของพระเถระทั้งหลาย" พระราชาทรงอนุญาตว่า "ดีละ พ่อเอ๋ย จงบวชเถิด" แล้วทรงมอบให้พระเถระรับบวช พระเถระบวชให้ในวันนั้นเอง ทั้งหมดบรรลุพระอรหัตในเวลาจบการปลงผมนั่นเอง

---

රාජාපි ඛො තඞ්ඛණෙයෙව කණ්ටකෙන චෙතියඞ්ගණං පරික්ඛිපිත්වා ද්වාසට්ඨියා ලෙණෙසු කම්මං පට්ඨපෙත්වා නගරමෙව අගමාසි. තෙපි ථෙරා දසභාතිකසමාකුලං රාජකුලං පසාදෙත්වා මහාජනං ඔවදමානා චෙතියගිරිම්හි වස්සං වසිංසු. තදාපි චෙතියගිරිම්හි පඨමං වස්සං උපගතා ද්වාසට්ඨි [Pg.62] අරහන්තො අහෙසුං. අථායස්මා මහාමහින්දො වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා කත්තිකපුණ්ණමායං උපොසථදිවසෙ රාජානං එතදවොච – ‘‘මහාරාජ, අම්හෙහි චිරදිට්ඨො සම්මාසම්බුද්ධො, අනාථවාසං වසිම්හ, ඉච්ඡාම මයං ජම්බුදීපං ගන්තු’’න්ති. රාජා ආහ – ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හෙ චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහාමි, අයඤ්ච මහාජනො තුම්හෙ නිස්සාය තීසු සරණෙසු පතිට්ඨිතො, කස්මා තුම්හෙ උක්කණ්ඨිතත්ථා’’ති? ‘‘චිරදිට්ඨො නො, මහාරාජ, සම්මාසම්බුද්ධො, අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මකරණට්ඨානං නත්ථි, තෙනම්හ උක්කණ්ඨිතා’’ති. ‘‘නනු, භන්තෙ, තුම්හෙ අවොචුත්ථ – ‘පරිනිබ්බුතො සම්මාසම්බුද්ධො’’’ති. ‘‘කිඤ්චාපි, මහාරාජ, පරිනිබ්බුතො; අථ ඛ්වස්ස සරීරධාතුයො තිට්ඨන්තී’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං, භන්තෙ, ථූපපතිට්ඨානං තුම්හෙ ආකඞ්ඛථාති. කරොමි, භන්තෙ, ථූපං, භූමිභාගං දානි විචිනාථ; අපිච, භන්තෙ, ධාතුයො කුතො ලච්ඡාමා’’ති? ‘‘සුමනෙන සද්ධිං මන්තෙහි, මහාරාජා’’ති.

พระราชาแม้ในขณะนั้นเอง ทรงล้อมบริเวณเจดีย์ด้วยรั้วหนามแล้ว ทรงเริ่มงานในถ้ำ ๖๒ แห่งแล้ว เสด็จกลับไปยังพระนครนั่นเอง พระเถระเหล่านั้นด้วย ทรงยังราชตระกูลที่เกลื่อนกล่นไปด้วยพี่น้องชาย ๑๐ คนให้เลื่อมใสแล้ว ทรงโอวาทมหาชนแล้ว จำพรรษาอยู่บนเจติยบรรพต ในกาลนั้น พระอรหันต์ ๖๒ รูปผู้เข้าจำพรรษาแรกบนเจติยบรรพตได้มีแล้ว ครั้งนั้น ท่านพระมหาเถระมหินทะ ผู้จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว ในวันอุโบสถ วันเพ็ญเดือนกัตติกา ได้กราบทูลพระราชาดังนี้ว่า "มหาบพิตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอันพวกอาตมภาพได้เห็นมานานแล้ว พวกอาตมภาพอยู่โดยไม่มีที่พึ่ง พวกอาตมภาพประสงค์จะไปยังชมพูทวีป" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า ข้าพระองค์อุปัฏฐากพระคุณเจ้าทั้งหลายด้วยปัจจัยสี่ และมหาชนนี้ก็ตั้งมั่นอยู่ในไตรสรณคมน์เพราะอาศัยพระคุณเจ้าทั้งหลาย เพราะเหตุไร พระคุณเจ้าทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายเล่า" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอันพวกอาตมภาพได้เห็นมานานแล้ว ที่สำหรับทำการอภิวาท การลุกขึ้นต้อนรับ การประนมมือ และการทำสามีจิกรรม ไม่มี เพราะเหตุนั้น พวกอาตมภาพจึงเบื่อหน่าย" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า พระคุณเจ้าทั้งหลายมิได้กล่าวแล้วหรือว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร ถึงแม้ปรินิพพานแล้ว แต่พระสรีรธาตุของพระองค์ยังคงอยู่" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า ข้าพระองค์ทราบแล้วว่าพระคุณเจ้าทั้งหลายประสงค์จะประดิษฐานพระสถูป ข้าแต่พระคุณเจ้า ข้าพระองค์จักสร้างพระสถูป บัดนี้ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเลือกส่วนแห่งพื้นดินเถิด แต่ว่าข้าแต่พระคุณเจ้า พวกข้าพระองค์จักได้พระธาตุมาจากไหน" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร จงปรึกษากับสามเณรสุมานะเถิด"

---

‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා සුමනං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘කුතො දානි, භන්තෙ, ධාතුයො ලච්ඡාමා’’ති? සුමනො ආහ – ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, මහාරාජ, වීථියො සොධාපෙත්වා ධජපටාකපුණ්ණඝටාදීහි අලඞ්කාරාපෙත්වා සපරිජනො උපොසථං සමාදියිත්වා සබ්බතාළාවචරෙ උපට්ඨාපෙත්වා මඞ්ගලහත්ථිං සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං කාරාපෙත්වා උපරි චස්ස සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා සායන්හසමයෙ මහානාගවනුය්‍යානාභිමුඛො යාහි. අද්ධා තස්මිං ඨානෙ ධාතුයො ලච්ඡසී’’ති. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. ථෙරා චෙතියගිරිමෙව අගමංසු. තත්‍රායස්මා මහින්දත්ථෙරො සුමනසාමණෙරං ආහ – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, සාමණෙර, ජම්බුදීපෙ තව අය්‍යකං අසොකං ධම්මරාජානං උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන එවං වදෙහි – ‘සහායො වො, මහාරාජ, දෙවානම්පියතිස්සො බුද්ධසාසනෙ පසන්නො ථූපං පතිට්ඨාපෙතුකාමො, තුම්හාකං කිර හත්ථෙ ධාතු අත්ථි තං මෙ දෙථා’ති. තං ගහෙත්වා සක්කං දෙවරාජානං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදෙහි – ‘තුම්හාකං කිර, මහාරාජ, හත්ථෙ ද්වෙ ධාතුයො අත්ථි – දක්ඛිණදාඨා ච දක්ඛිණක්ඛකඤ්ච; තතො තුම්හෙ දක්ඛිණදාඨං පූජෙථ, දක්ඛිණක්ඛකං පන මය්හං දෙථා’ති. එවඤ්ච නං වදෙහි – ‘කස්මා ත්වං, මහාරාජ, අම්හෙ තම්බපණ්ණිදීපං පහිණිත්වා පමජ්ජසී’’’ති?

พระราชาตรัสว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้า" แล้วเสด็จเข้าไปหาสุมนะ ถามว่า "บัดนี้ พระผู้เป็นเจ้า พวกข้าพระองค์จะพึงได้พระธาตุจากที่ไหน?" สุมนะกล่าวว่า "มหาบพิตร ขอพระองค์จงเป็นผู้ปราศจากความกังวล (ในการได้พระธาตุ) ทรงให้ชำระถนนหนทางให้สะอาด ทรงให้ประดับประดาด้วยธงชัย ธงปฏาก หม้อน้ำที่เต็มด้วยน้ำ และอื่นๆ ทรงสมาทานอุโบสถพร้อมด้วยบริวาร ทรงให้จัดเตรียมเครื่องดนตรีและนักดนตรีทั้งหมด ทรงให้ตกแต่งช้างมงคลด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง และทรงให้ยกเศวตฉัตรขึ้นเหนือช้างมงคลนั้น ในเวลาเย็น ขอพระองค์จงเสด็จไปยังอุทยานมหานาควันเถิด พระองค์จักได้พระธาตุในที่นั้นอย่างแน่นอน" พระราชาทรงรับคำว่า "ดีแล้ว" พระเถระทั้งหลายก็ไปยังภูเขาเจติยะนั่นเอง ณ ภูเขาเจติยะนั้น ท่านพระมหินทเถระได้กล่าวกับสุมนสามเณรว่า "สามเณร เธอจงไปในชมพูทวีป เข้าไปหาพระเจ้าอโศกธรรมราชผู้เป็นพระอัยกาของเธอ แล้วจงกล่าวด้วยคำของเราอย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร พระเทวานัมปิยติสสะผู้เป็นสหายของพระองค์ ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา มีพระประสงค์จะสร้างพระสถูป ได้ยินว่ามีพระธาตุอยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ ขอพระองค์จงประทานพระธาตุนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด' ครั้นถือพระธาตุนั้นแล้ว จงเข้าไปหาท้าวสักกะจอมเทพ แล้วจงกล่าวอย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร ได้ยินว่ามีพระธาตุสององค์อยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ คือพระทักษิณทาฐธาตุและพระทักษิณอักขกธาตุ ในบรรดาพระธาตุสององค์นั้น ขอพระองค์จงบูชาพระทักษิณทาฐธาตุเถิด ส่วนพระทักษิณอักขกธาตุนั้น ขอพระองค์จงประทานแก่ข้าพระองค์เถิด' และจงกล่าวกับท้าวสักกะอย่างนี้อีกว่า 'มหาบพิตร เพราะเหตุใดพระองค์จึงทรงประมาทหลังจากส่งพวกข้าพระองค์มายังเกาะตัมพปัณณิแล้ว'"

---

‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සුමනො ථෙරස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තාවදෙව පත්තචීවරමාදාය වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පාටලිපුත්තද්වාරෙ ඔරුය්හ රඤ්ඤො [Pg.63] සන්තිකං ගන්ත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි. රාජා තුට්ඨො සාමණෙරස්ස හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා ගන්ධෙහි උබ්බට්ටෙත්වා වරමුත්තසදිසානං ධාතූනං පූරෙත්වා අදාසි. සො තං ගහෙත්වා සක්කං දෙවරාජානං උපසඞ්කමි. සක්කො දෙවරාජා සාමණෙරං දිස්වාව ‘‘කිං, භන්තෙ සුමන, ආහිණ්ඩසී’’ති ආහ. ‘‘ත්වං, මහාරාජ, අම්හෙ තම්බපණ්ණිදීපං පෙසෙත්වා කස්මා පමජ්ජසී’’ති? ‘‘නප්පමජ්ජාමි, භන්තෙ, වදෙහි – ‘කිං කරොමී’’’ති? ‘‘තුම්හාකං කිර හත්ථෙ ද්වෙ ධාතුයො අත්ථි – දක්ඛිණදාඨා ච දක්ඛිණක්ඛකඤ්ච; තතො තුම්හෙ දක්ඛිණදාඨං පූජෙථ, දක්ඛිණක්ඛකං පන මය්හං දෙථා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සක්කො දෙවානමින්දො යොජනප්පමාණං මණිථූපං උග්ඝාටෙත්වා දක්ඛිණක්ඛකධාතුං නීහරිත්වා සුමනස්ස අදාසි. සො තං ගහෙත්වා චෙතියගිරිම්හියෙව පතිට්ඨාසි.

สุมนะรับคำของพระเถระว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้า" แล้วในขณะนั้นเอง ก็ถือบาตรและจีวรเหาะขึ้นไปในอากาศ ลงที่ประตูเมืองปาฏลีบุตร เข้าไปเฝ้าพระราชา แล้วกราบทูลเรื่องนั้น พระราชาทรงยินดี ทรงรับบาตรจากมือของสามเณร ทรงลูบไล้ด้วยของหอม แล้วทรงบรรจุพระธาตุอันประเสริฐดุจไข่มุกให้เต็ม แล้วประทานให้ สุมนสามเณรนั้นถือพระธาตุนั้นแล้ว เข้าไปหาท้าวสักกะจอมเทพ ท้าวสักกะจอมเทพพอเห็นสามเณรก็ตรัสว่า "ท่านสุมนะผู้เจริญ ท่านเที่ยวไปทำไม?" (สามเณรตอบว่า) "มหาบพิตร พระองค์ส่งพวกข้าพระองค์มายังเกาะตัมพปัณณิแล้ว เพราะเหตุใดจึงทรงประมาท?" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้ามิได้ประมาท ขอท่านจงบอกมาเถิดว่า 'ข้าพเจ้าจะทำอะไร?'" (สามเณรกล่าวว่า) "ได้ยินว่ามีพระธาตุสององค์อยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ คือพระทักษิณทาฐธาตุและพระทักษิณอักขกธาตุ ในบรรดาพระธาตุสององค์นั้น ขอพระองค์จงบูชาพระทักษิณทาฐธาตุเถิด ส่วนพระทักษิณอักขกธาตุนั้น ขอพระองค์จงประทานแก่ข้าพระองค์เถิด" ท้าวสักกะจอมเทพตรัสว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้า" แล้วทรงเปิดพระสถูปแก้วมณีขนาดหนึ่งโยชน์ ทรงนำพระทักษิณอักขกธาตุออกมาประทานแก่สุมนะ สามเณรนั้นถือพระธาตุนั้นแล้วก็ประดิษฐานอยู่ที่ภูเขาเจติยะนั่นเอง

---

අථ ඛො මහින්දපමුඛා සබ්බෙපි තෙ මහානාගා අසොකධම්මරාජෙන දින්නධාතුයො චෙතියගිරිම්හියෙව පතිට්ඨාපෙත්වා දක්ඛිණක්ඛකං ආදාය වඩ්ඪමානකච්ඡායාය මහානාගවනුය්‍යානමගමංසු. රාජාපි ඛො සුමනෙන වුත්තප්පකාරං පූජාසක්කාරං කත්වා හත්ථික්ඛන්ධවරගතො සයං මඞ්ගලහත්ථිමත්ථකෙ සෙතච්ඡත්තං ධාරයමානො මහානාගවනං සම්පාපුණි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘සචෙ අයං සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධාතු, ඡත්තං අපනමතු, මඞ්ගලහත්ථී ජණ්ණුකෙහි භූමියං පතිට්ඨහතු, ධාතුචඞ්කොටකං මය්හං මත්ථකෙ පතිට්ඨාතූ’’ති. සහ රඤ්ඤො චිත්තුප්පාදෙන ඡත්තං අපනමි, හත්ථී ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨහි, ධාතුචඞ්කොටකං රඤ්ඤො මත්ථකෙ පතිට්ඨහි. රාජා අමතෙනෙව අභිසිත්තගත්තො විය පරමෙන පීතිපාමොජ්ජෙන සමන්නාගතො හුත්වා පුච්ඡි – ‘‘ධාතුං, භන්තෙ, කිං කරොමා’’ති? ‘‘හත්ථිකුම්භම්හියෙව තාව, මහාරාජ, ඨපෙහී’’ති. රාජා ධාතුචඞ්කොටකං ගහෙත්වා හත්ථිකුම්භෙ ඨපෙසි. පමුදිතො නාගො කොඤ්චනාදං නදි. මහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා පොක්ඛරවස්සං වස්සි. උදකපරියන්තං කත්වා මහාභූමිචාලො අහොසි. ‘‘පච්චන්තෙපි නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධාතු පතිට්ඨහිස්සතී’’ති දෙවමනුස්සා පමොදිංසු. එවං ඉද්ධානුභාවසිරියා දෙවමනුස්සානං පීතිං ජනයන්තො –

ครั้งนั้น พระอรหันต์ผู้ยิ่งใหญ่เหล่านั้นทั้งหมด มีพระมหินทะเป็นประธาน ได้ประดิษฐานพระธาตุที่พระเจ้าอโศกธรรมราชประทานให้ไว้ที่ภูเขาเจติยะนั่นเอง แล้วถือพระทักษิณอักขกธาตุไปยังอุทยานมหานาควันในเวลาที่เงาเพิ่มขึ้น (คือเวลาบ่าย) พระราชาเองก็ทรงกระทำสักการบูชาตามที่สุมนะกล่าวไว้ ทรงประทับบนหลังช้างอันประเสริฐ ทรงกางเศวตฉัตรเหนือเศียรช้างมงคลด้วยพระองค์เอง แล้วเสด็จถึงมหานาควัน ครั้งนั้น พระองค์ทรงดำริว่า "หากพระธาตุนี้เป็นพระธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง ขอเศวตฉัตรจงเลื่อนหลบไป ขอช้างมงคลจงหมอบลงด้วยเข่าทั้งสองข้างบนพื้นดิน และขอผอบพระธาตุจงประดิษฐานอยู่บนพระเศียรของข้าพเจ้าเถิด" พร้อมกับการดำริของพระราชา เศวตฉัตรก็เลื่อนหลบไป ช้างมงคลก็หมอบลงด้วยเข่าทั้งสองข้างบนพื้นดิน ผอบพระธาตุก็ประดิษฐานอยู่บนพระเศียรของพระราชา พระราชาทรงเปี่ยมด้วยปีติปราโมทย์อย่างยิ่ง ดุจพระวรกายได้รับการประพรมด้วยน้ำอมฤต แล้วตรัสถามว่า "พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ข้าพระองค์จะทำอย่างไรกับพระธาตุดี?" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร ขอพระองค์จงประดิษฐานไว้บนกระพองช้างก่อนเถิด" พระราชาทรงถือผอบพระธาตุแล้วประดิษฐานไว้บนกระพองช้าง ช้างมงคลก็ยินดี เปล่งเสียงร้องดุจนกกระเรียน เมฆใหญ่ก็ตั้งขึ้นแล้วโปรยปรายฝนโบกขรพรรษ แผ่นดินไหวครั้งใหญ่ก็เกิดขึ้นจนถึงขอบน้ำ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายต่างยินดีว่า "แม้ในปัจจันตชนบท พระธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็จักประดิษฐานอยู่" ด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์อันรุ่งเรืองเช่นนี้ ทำให้เกิดปีติแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

---

පුණ්ණමායං මහාවීරො, චාතුමාසිනියා ඉධ;

ආගන්ත්වා දෙවලොකම්හා, හත්ථිකුම්භෙ පතිට්ඨිතොති.

พระมหาวีระ (พระพุทธเจ้า) เสด็จมาจากเทวโลกสู่เกาะนี้ในวันเพ็ญเดือนสี่ (เดือน 12 ไทย) อันเป็นวันสิ้นสุดแห่งฤดูฝน แล้วประดิษฐานอยู่บนกระพองช้าง ดังนี้แล (ครูบาอาจารย์แต่ก่อนกล่าวไว้)

---

අථස්ස සො හත්ථිනාගො අනෙකතාළාවචරපරිවාරිතො අතිවිය උළාරෙන පූජාසක්කාරෙන සක්කරියමානො පච්ඡිමදිසාභිමුඛොව හුත්වා, අපසක්කන්තො [Pg.64] යාව නගරස්ස පුරත්ථිමද්වාරං තාව ගන්ත්වා පුරත්ථිමෙන ද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා සකලනාගරෙන උළාරාය පූජාය කරීයමානාය දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ථූපාරාමස්ස පච්ඡිමදිසාභාගෙ මහෙජවත්ථු නාම කිර අත්ථි, තත්ථ ගන්ත්වා පුන ථූපාරාමාභිමුඛොයෙව පටිනිවත්ති. තෙන ච සමයෙන ථූපාරාමෙ පුරිමකානං තිණ්ණං සම්මාසම්බුද්ධානං පරිභොගචෙතියට්ඨානං හොති.

ครั้งนั้น ช้างมงคลของพระราชานั้น มีเครื่องดนตรีและนักดนตรีจำนวนมากห้อมล้อม ได้รับการสักการบูชาอย่างยิ่งใหญ่และประเสริฐยิ่ง ได้หันหน้าไปทางทิศตะวันตกเท่านั้น ถอยหลังไปจนถึงประตูเมืองด้านทิศตะวันออก แล้วเข้าสู่เมืองทางประตูทิศตะวันออก ขณะที่ชาวเมืองทั้งปวงกำลังกระทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ ก็ได้ออกจากเมืองทางประตูทิศใต้ ไปยังสถานที่ชื่อว่า มเหชวัตถุ ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกของถูปาราม ได้ยินว่ามีอยู่ ณ ที่นั้น แล้วก็หันหน้ากลับมาทางถูปารามอีกครั้ง และในเวลานั้น ที่ถูปารามนั้น เป็นที่ตั้งแห่งปาริโภคเจดีย์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสามพระองค์ในอดีต

---

අතීතෙ කිර අයං දීපො ඔජදීපො නාම අහොසි, රාජා අභයො නාම, නගරං අභයපුරං නාම, චෙතියපබ්බතො දෙවකූටපබ්බතො නාම, ථූපාරාමො පටියාරාමො නාම. තෙන ඛො පන සමයෙන කකුසන්ධො භගවා ලොකෙ උප්පන්නො හොති. තස්ස සාවකො මහාදෙවො නාම ථෙරො භික්ඛුසහස්සෙන සද්ධිං දෙවකූටෙ පතිට්ඨාසි, මහින්දත්ථෙරො විය චෙතියපබ්බතෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ඔජදීපෙ සත්තා පජ්ජරකෙන අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජන්ති. අද්දසා ඛො කකුසන්ධො භගවා බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං ඔලොකෙන්තො තෙ සත්තෙ අනයබ්‍යසනමාපජ්ජන්තෙ. දිස්වා චත්තාලීසාය භික්ඛුසහස්සෙහි පරිවුතො අගමාසි. තස්සානුභාවෙන තාවදෙව පජ්ජරකො වූපසන්තො. රොගෙ වූපසන්තෙ භගවා ධම්මං දෙසෙසි. චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. භගවා ධමකරණං දත්වා පක්කාමි. තං අන්තො පක්ඛිපිත්වා පටියාරාමෙ චෙතියං අකංසු. මහාදෙවො දීපං අනුසාසන්තො විහාසි.

ในอดีตกาล ได้ยินว่าเกาะนี้มีชื่อว่าโอชะทีปะ พระราชาพระนามว่าอภัย เมืองชื่อว่าอภัยปุระ ภูเขาเจดีย์ชื่อว่าเทวกูฏบรรพต และถูปารามชื่อว่าปฏิยาราม ในกาลนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะได้อุบัติขึ้นในโลก พระเถระนามว่ามหาเทวะ ผู้เป็นสาวกของพระองค์ พร้อมด้วยภิกษุพันรูป ได้ประดิษฐานอยู่ ณ เทวกูฏะ เหมือนพระมหินทเถระประดิษฐานอยู่ ณ เจติยบรรพต ในกาลนั้นแล สัตว์ทั้งหลายในโอชะทีปะได้ประสบความพินาศย่อยยับด้วยโรคไข้พิษ พระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะทรงทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นสัตว์เหล่านั้นกำลังประสบความพินาศย่อยยับ เมื่อทรงเห็นแล้ว จึงเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุสี่หมื่นรูป ด้วยอานุภาพของพระองค์ โรคไข้พิษนั้นก็สงบลงในทันที เมื่อโรคสงบลงแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรม การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานธมกรกแล้วเสด็จจากไป ชนทั้งหลายได้บรรจุธมกรกนั้นไว้ภายในแล้วสร้างเจดีย์ขึ้นในปฏิยาราม พระมหาเทวะเถระได้พำนักอยู่สั่งสอนชาวเกาะนั้น

---

කොණාගමනස්ස පන භගවතො කාලෙ අයං දීපො වරදීපො නාම අහොසි, රාජා සමෙණ්ඩී නාම, නගරං වඩ්ඪමානං නාම, පබ්බතො සුවණ්ණකූටො නාම. තෙන ඛො පන සමයෙන වරදීපෙ දුබ්බුට්ඨිකා හොති දුබ්භික්ඛං දුස්සස්සං. සත්තා ඡාතකරොගෙන අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජන්ති. අද්දසා ඛො කොණාගමනො භගවා බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං ඔලොකෙන්තො තෙ සත්තෙ අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජන්තෙ. දිස්වා තිංසභික්ඛුසහස්සපරිවුතො අගමාසි. බුද්ධානුභාවෙන දෙවො සම්මාධාරං අනුප්පවෙච්ඡි. සුභික්ඛං අහොසි. භගවා ධම්මං දෙසෙසි. චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. භගවා භික්ඛුසහස්සපරිවාරං මහාසුමනං නාම ථෙරං දීපෙ ඨපෙත්වා කායබන්ධනං දත්වා පක්කාමි. තං අන්තො පක්ඛිපිත්වා චෙතියං අකංසු.

ส่วนในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ เกาะนี้มีชื่อว่าวรทีปะ พระราชาพระนามว่าเสมณฑี เมืองชื่อว่าวัฑฒมานะ และภูเขาชื่อว่าสุวัณณกูฏะ ในกาลนั้นแล ในวรทีปะเกิดฝนแล้ง ข้าวยากหมากแพง พืชพรรณไม่อุดมสมบูรณ์ สัตว์ทั้งหลายประสบความพินาศย่อยยับด้วยโรคที่เกิดจากความหิวโหย พระผู้มีพระภาคเจ้าโกนาคมนะทรงทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นสัตว์เหล่านั้นกำลังประสบความพินาศย่อยยับ เมื่อทรงเห็นแล้ว จึงเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุสามหมื่นรูป ด้วยพุทธานุภาพ ฝนได้ตกลงมาอย่างดี ความอุดมสมบูรณ์ด้วยอาหารก็ได้มีขึ้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรม การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งพระเถระนามว่ามหาสุมนะ ผู้มีภิกษุพันรูปเป็นบริวารไว้ในเกาะนั้น ทรงประทานประคดเอวแล้วเสด็จจากไป ชนทั้งหลายได้บรรจุประคดเอวนั้นไว้ภายในแล้วสร้างเจดีย์ขึ้น

---

කස්සපස්ස පන භගවතො කාලෙ අයං දීපො මණ්ඩදීපො නාම අහොසි, රාජා ජයන්තො නාම, නගරං විසාලං නාම, පබ්බතො සුභකූටො නාම[Pg.65]. තෙන ඛො පන සමයෙන මණ්ඩදීපෙ මහාවිවාදො හොති. බහූ සත්තා කලහවිග්ගහජාතා අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජන්ති. අද්දසා ඛො කස්සපො භගවා බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං ඔලොකෙන්තො තෙ සත්තෙ අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජන්තෙ. දිස්වා වීසතිභික්ඛුසහස්සපරිවුතො ආගන්ත්වා විවාදං වූපසමෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. භගවා භික්ඛුසහස්සපරිවාරං සබ්බනන්දං නාම ථෙරං දීපෙ පතිට්ඨාපෙත්වා උදකසාටකං දත්වා පක්කාමි. තං අන්තො පක්ඛිපිත්වා චෙතියං අකංසු. එවං ථූපාරාමෙ පුරිමකානං තිණ්ණං බුද්ධානං චෙතියානි පතිට්ඨහිංසු. තානි සාසනන්තරධානෙන නස්සන්ති, ඨානමත්තං අවසිස්සති. තස්මා වුත්තං – ‘‘තෙන ච සමයෙන ථූපාරාමෙ පුරිමකානං තිණ්ණං සම්මාසම්බුද්ධානං පරිභොගචෙතියට්ඨානං හොතී’’ති. තදෙතං විනට්ඨෙසු චෙතියෙසු දෙවතානුභාවෙන කණ්ටකසමාකිණ්ණසාඛෙහි නානාගච්ඡෙහි පරිවුතං තිට්ඨති – ‘‘මා නං කොචි උච්ඡිට්ඨාසුචිමලකචවරෙහි පදූසෙසී’’ති.

ส่วนในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ เกาะนี้มีชื่อว่ามัณฑะทีปะ พระราชาพระนามว่าชยันตะ เมืองชื่อว่าวิสาละ และภูเขาชื่อว่าสุภกูฏะ ในกาลนั้นแล ในมัณฑะทีปะเกิดการทะเลาะวิวาทใหญ่ สัตว์ทั้งหลายเป็นอันมากเป็นผู้เกิดการทะเลาะวิวาทและทุ่มเถียงกัน ได้ประสบความพินาศย่อยยับ พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะทรงทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นสัตว์เหล่านั้นกำลังประสบความพินาศย่อยยับ เมื่อทรงเห็นแล้ว จึงเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุสองหมื่นรูป ทรงระงับการทะเลาะวิวาทแล้วทรงแสดงธรรม การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งพระเถระนามว่าสัพพนันทะ ผู้มีภิกษุพันรูปเป็นบริวารไว้ในเกาะนั้น ทรงประทานผ้าอาบน้ำฝนแล้วเสด็จจากไป ชนทั้งหลายได้บรรจุผ้าอาบน้ำฝนนั้นไว้ภายในแล้วสร้างเจดีย์ขึ้น ด้วยประการฉะนี้ เจดีย์ของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ในอดีตจึงได้ประดิษฐานอยู่ในถูปาราม เจดีย์เหล่านั้นย่อมพินาศไปเพราะการอันตรธานแห่งพระศาสนา เหลือเพียงสถานที่ตั้งเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า 'ในกาลนั้น สถานที่ตั้งเจดีย์บริโภคของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสามพระองค์ในอดีตได้มีอยู่ในถูปาราม' สถานที่ตั้งเจดีย์นั้น เมื่อเจดีย์ทั้งหลายพินาศไปแล้ว ด้วยอานุภาพของเทวดา จึงถูกล้อมรอบด้วยพุ่มไม้นานาชนิดที่มีกิ่งระเกะระกะด้วยหนาม ราวกับคิดว่า 'อย่าให้ใครมาทำให้สถานที่นี้สกปรกด้วยเศษอาหาร สิ่งปฏิกูล มลทิน หรือขยะเลย'

---

අථ ඛ්වස්ස හත්ථිනො පුරතො පුරතො ගන්ත්වා රාජපුරිසා සබ්බගච්ඡෙ ඡින්දිත්වා භූමිං සොධෙත්වා තං හත්ථතලසදිසං අකංසු. හත්ථිනාගො ගන්ත්වා තං ඨානං පුරතො කත්වා තස්ස පච්ඡිමදිසාභාගෙ බොධිරුක්ඛට්ඨානෙ අට්ඨාසි. අථස්ස මත්ථකතො ධාතුං ඔරොපෙතුං ආරභිංසු. නාගො ඔරොපෙතුං න දෙති. රාජා ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘කස්මා, භන්තෙ, නාගො ධාතුං ඔරොපෙතුං න දෙතී’’ති? ‘‘ආරූළ්හං, මහාරාජ, ඔරොපෙතුං න වට්ටතී’’ති. තස්මිඤ්ච කාලෙ අභයවාපියා උදකං ඡින්නං හොති. සමන්තා භූමි ඵලිතා හොති, සුඋද්ධරා මත්තිකාපිණ්ඩා. තතො මහාජනො සීඝං සීඝං මත්තිකං ආහරිත්වා හත්ථිකුම්භප්පමාණං වත්ථුමකාසි. තාවදෙව ච ථූපකරණත්ථං ඉට්ඨකා කාතුං ආරභිංසු. න යාව ඉට්ඨකා පරිනිට්ඨන්ති තාව හත්ථිනාගො කතිපාහං දිවා බොධිරුක්ඛට්ඨානෙ හත්ථිසාලායං තිට්ඨති, රත්තිං ථූපපතිට්ඨානභූමිං පරියායති. අථ වත්ථුං චිනාපෙත්වා රාජා ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘කීදිසො, භන්තෙ, ථූපො කාතබ්බො’’ති? ‘‘වීහිරාසිසදිසො, මහාරාජා’’ති.

ลำดับนั้น พวกราชบุรุษได้เดินนำหน้าช้างไป ตัดพุ่มไม้ทั้งหมด ถางพื้นดินให้สะอาด และทำให้สถานที่นั้นราบเรียบเหมือนฝ่ามือ พญาช้างได้เดินไปถึงสถานที่นั้น ทำสถานที่นั้นให้อยู่เบื้องหน้า แล้วยืนอยู่ ณ สถานที่ตั้งต้นโพธิ์ทางทิศตะวันตกของสถานที่นั้น ลำดับนั้น พวกเขาเริ่มจะอัญเชิญพระธาตุลงจากศีรษะของช้าง แต่พญาช้างไม่ยอมให้อัญเชิญลง พระราชาจึงตรัสถามพระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุใดพญาช้างจึงไม่ยอมให้อัญเชิญพระธาตุลง?' พระเถระตอบว่า 'มหาบพิตร พระธาตุที่อัญเชิญขึ้นไปแล้ว ไม่ควรจะอัญเชิญลงมา' และในกาลนั้น น้ำในสระอภัยได้ขาดสายไป พื้นดินโดยรอบแตกระแหง ก้อนดินเหนียวขุดขึ้นได้ง่าย ลำดับนั้น มหาชนจึงรีบนำดินเหนียวมา และสร้างฐานรากขนาดเท่าโหนกศีรษะช้าง และในทันทีนั้นเอง ก็เริ่มทำอิฐเพื่อสร้างพระสถูป ตราบใดที่อิฐยังไม่เสร็จเรียบร้อย ตลอดวันเหล่านั้น พญาช้างก็ยืนอยู่ที่โรงช้าง ณ สถานที่ตั้งต้นโพธิ์ในเวลากลางวัน และเดินเวียนประทักษิณรอบสถานที่ประดิษฐานพระสถูปในเวลากลางคืน ลำดับนั้น เมื่อให้ก่อสร้างฐานรากเสร็จแล้ว พระราชาจึงตรัสถามพระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสถูปควรสร้างให้มีลักษณะอย่างไร?' พระเถระตอบว่า 'มหาบพิตร ควรสร้างให้มีลักษณะเหมือนกองข้าวเปลือก'

---

‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා ජඞ්ඝප්පමාණං ථූපං චිනාපෙත්වා ධාතුඔරොපනත්ථාය මහාසක්කාරං කාරෙසි. සකලනගරඤ්ච ජනපදො ච ධාතුමහදස්සනත්ථං සන්නිපති. සන්නිපතිතෙ ච පන තස්මිං මහාජනකායෙ දසබලස්ස [Pg.66] ධාතු හත්ථිකුම්භතො සත්තතාලප්පමාණං වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා යමකපාටිහාරියං දස්සෙසි. තෙහි තෙහි ධාතුප්පදෙසෙහි ඡන්නං වණ්ණානං උදකධාරා ච අග්ගික්ඛන්ධා ච පවත්තන්ති, සාවත්ථියං කණ්ඩම්බමූලෙ භගවතා දස්සිතපාටිහාරියසදිසමෙව පාටිහාරියං අහොසි. තඤ්ච ඛො නෙව ථෙරානුභාවෙන, න දෙවතානුභාවෙන; අපිච ඛො බුද්ධානුභාවෙනෙව. භගවා කිර ධරමානොව අධිට්ඨාසි – ‘‘මයි පරිනිබ්බුතෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ අනුරාධපුරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ පුරිමකානං තිණ්ණං බුද්ධානං පරිභොගචෙතියට්ඨානෙ මම දක්ඛිණක්ඛකධාතු පතිට්ඨානදිවසෙ යමකපාටිහාරියං හොතූ’’ති.

พระราชาตรัสว่า “สาธุ พระเจ้าข้า” แล้วทรงให้สร้างพระสถูปสูงเพียงเข่า เพื่อประโยชน์แก่การอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุลงสู่ที่ประดิษฐาน ได้ทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่. เมืองทั้งสิ้นและชนบททั้งสิ้น ได้ประชุมกันเพื่อประโยชน์แก่การทัศนาการบูชาพระบรมสารีริกธาตุอันยิ่งใหญ่. และเมื่อมหาชนหมู่ใหญ่นั้นประชุมกันแล้ว พระบรมสารีริกธาตุของพระทศพล ได้เสด็จขึ้นไปในอากาศสูงประมาณ 7 ต้นตาล จากหลังช้าง แล้วทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์. จากส่วนแห่งพระบรมสารีริกธาตุนั้นๆ ได้มีธารน้ำและกองไฟอันมีวรรณะ 6 ประการไหลออกมา. ปาฏิหาริย์นั้นได้เป็นเช่นเดียวกับปาฏิหาริย์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ที่โคนต้นมะม่วงคัณฑะ ในเมืองสาวัตถี. และปาฏิหาริย์นั้นมิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของพระเถระ มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของเทวดา แต่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของพระพุทธเจ้าเท่านั้น. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงอธิษฐานไว้ตั้งแต่ยังทรงพระชนม์อยู่ว่า “เมื่อเราปรินิพพานแล้ว ในเกาะลังกา ณ ทิศใต้ของเมืองอนุราธปุระ ในสถานที่ประดิษฐานเจดีย์บริโภคของพระพุทธเจ้า 3 พระองค์ในอดีต ขอให้ยมกปาฏิหาริย์จงเกิดขึ้นในวันประดิษฐานพระทักษิณอักขกธาตุ (พระรากขวัญเบื้องขวา) ของเราเถิด” ดังนี้.

---

‘‘එවං අචින්තියා බුද්ධා, බුද්ධධම්මා අචින්තියා;

අචින්තියෙ පසන්නානං, විපාකො හොති අචින්තියො’’ති. (අප. ථෙර 1.1.82);

“พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย พระพุทธธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย วิบากของผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าผู้เป็นอจินไตย ย่อมเป็นอจินไตย” ดังนี้.

---

සම්මාසම්බුද්ධො කිර ඉමං දීපං ධරමානකාලෙපි තික්ඛත්තුං ආගමාසි. පඨමං – යක්ඛදමනත්ථං එකකොව ආගන්ත්වා යක්ඛෙ දමෙත්වා ‘‘මයි පරිනිබ්බුතෙ ඉමස්මිං දීපෙ සාසනං පතිට්ඨහිස්සතී’’ති තම්බපණ්ණිදීපෙ රක්ඛං කරොන්තො තික්ඛත්තුං දීපං ආවිජ්ජි. දුතියං – මාතුලභාගිනෙය්‍යානං නාගරාජූනං දමනත්ථාය එකකොව ආගන්ත්වා තෙ දමෙත්වා අගමාසි. තතියං – පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො ආගන්ත්වා මහාචෙතියට්ඨානෙ ච ථූපාරාමචෙතියට්ඨානෙ ච මහාබොධිපතිට්ඨිතට්ඨානෙ ච මහියඞ්ගණචෙතියට්ඨානෙ ච මුතියඞ්ගණචෙතියට්ඨානෙ ච දීඝවාපිචෙතියට්ඨානෙ ච කල්‍යාණියචෙතියට්ඨානෙ ච නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. ඉදමස්ස චතුත්ථං ධාතුසරීරෙන ආගමනං.

ได้ยินว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จมายังเกาะนี้ 3 ครั้ง แม้ในขณะที่ยังทรงพระชนม์อยู่. ครั้งแรก เพื่อปราบยักษ์ ได้เสด็จมาพระองค์เดียว แล้วปราบยักษ์ทั้งหลาย ทรงอธิษฐานว่า “เมื่อเราปรินิพพานแล้ว พระศาสนาจักประดิษฐานในเกาะนี้” แล้วทรงคุ้มครองเกาะลังกา ทรงเที่ยวไปทั่วเกาะ 3 ครั้ง. ครั้งที่สอง เพื่อปราบพญานาคผู้เป็นลุงและหลาน ได้เสด็จมาพระองค์เดียว แล้วปราบพญานาคเหล่านั้น แล้วเสด็จกลับไป. ครั้งที่สาม ได้เสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป แล้วประทับนั่งเข้าผลนิโรธสมาบัติ ณ สถานที่สร้างมหาเจดีย์ สถานที่สร้างถูปารามเจดีย์ สถานที่ประดิษฐานมหาโพธิ์ สถานที่สร้างมหิยังคณเจดีย์ สถานที่สร้างมุติยังคณเจดีย์ สถานที่สร้างทีฆวาปีเจดีย์ และสถานที่สร้างกัลยาณิยเจดีย์. การเสด็จมาครั้งนี้ เป็นครั้งที่สี่ของพระองค์ ด้วยพระธาตุสรีระ.

---

ධාතුසරීරතො ච පනස්ස නික්ඛන්තඋදකඵුසිතෙහි සකලතම්බපණ්ණිතලෙ න කොචි අඵුට්ඨොකාසො නාම අහොසි. එවමස්ස තං ධාතුසරීරං උදකඵුසිතෙහි තම්බපණ්ණිතලස්ස පරිළාහං වූපසමෙත්වා මහාජනස්ස පාටිහාරියං දස්සෙත්වා ඔතරිත්වා රඤ්ඤො මත්ථකෙ පතිට්ඨාසි. රාජා සඵලං මනුස්සපටිලාභං මඤ්ඤමානො මහන්තං සක්කාරං කරිත්වා ධාතුං පතිට්ඨාපෙසි. සහ ධාතුපතිට්ඨාපනෙන මහාභූමිචාලො අහොසි. තස්මිඤ්ච පන ධාතුපාටිහාරියෙ චිත්තං පසාදෙත්වා රඤ්ඤො භාතා අභයො නාම රාජකුමාරො පුරිසසහස්සෙන සද්ධිං පබ්බජි. චෙතරට්ඨගාමතො පඤ්ච දාරකසතානි පබ්බජිංසු, තථා ද්වාරමණ්ඩලාදීහි ගාමකෙහි නික්ඛමිත්වා පඤ්චපඤ්ච [Pg.67] දාරකසතානි සබ්බානිපි අන්තොනගරතො ච බහිනගරතො ච පබ්බජිතානි තිංසභික්ඛුසහස්සානි අහෙසුං. නිට්ඨිතෙ පන ථූපස්මිං රාජා ච රාජභාතිකා ච දෙවියො ච දෙවනාගයක්ඛානම්පි විම්හයකරං පච්චෙකං පච්චෙකං පූජං අකංසු. නිට්ඨිතාය පන ධාතුපූජාය පතිට්ඨිතෙ ධාතුවරෙ මහින්දත්ථෙරො මෙඝවනුය්‍යානමෙව ගන්ත්වා වාසං කප්පෙසි.

และไม่มีที่ใดในเกาะลังกาทั้งสิ้น ที่ละอองน้ำที่พวยพุ่งออกมาจากพระธาตุสรีระของพระองค์นั้นไม่กระทบถึง. พระธาตุสรีระของพระองค์นั้น ได้ระงับความร้อนของเกาะลังกาด้วยละอองน้ำ แล้วแสดงปาฏิหาริย์แก่ชนหมู่มาก แล้วเสด็จลงมาประดิษฐานบนพระเศียรของพระราชา. พระราชาทรงดำริว่า การได้อัตภาพเป็นมนุษย์นี้มีผลแล้ว จึงทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ. พร้อมกับการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่. และเมื่อจิตเลื่อมใสในปาฏิหาริย์แห่งพระบรมสารีริกธาตุนั้น เจ้าชายอภัย พระอนุชาของพระราชา ได้ออกบวชพร้อมด้วยบุรุษหนึ่งพันคน. เด็ก 500 คนจากหมู่บ้านเจตรัฐได้ออกบวช. และเด็ก 500 คนจากหมู่บ้านเล็กๆ เช่น ทวารมณฑล เป็นต้น ได้ออกบวช. ภิกษุที่ออกบวชทั้งหมด ทั้งจากภายในเมืองและภายนอกเมือง มีจำนวน 30,000 รูป. และเมื่อพระสถูปสร้างเสร็จแล้ว พระราชา พระอนุชาของพระราชา และพระเทวีทั้งหลาย ได้ทรงกระทำสักการะอันน่าอัศจรรย์แก่แม้แต่เทวดา นาค และยักษ์. และเมื่อการบูชาพระบรมสารีริกธาตุเสร็จสิ้น และพระบรมสารีริกธาตุอันประเสริฐได้ประดิษฐานแล้ว พระมหินทเถระได้เสด็จไปยังเมฆวันอุทยานเท่านั้น แล้วทรงพำนักอยู่.

---

තස්මිං ඛො පන සමයෙ අනුළා දෙවී පබ්බජිතුකාමා හුත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තස්සා වචනං සුත්වා ථෙරං එතදවොච – ‘‘අනුළා, භන්තෙ, දෙවී පබ්බජිතුකාමා, පබ්බාජෙථ න’’න්ති. ‘‘න, මහාරාජ, අම්හාකං මාතුගාමං පබ්බාජෙතුං කප්පති. පාටලිපුත්තෙ පන මය්හං භගිනී සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරී නාම අත්ථි, තං පක්කොසාපෙහි. ඉමස්මිඤ්ච පන, මහාරාජ, දීපෙ පුරිමකානං තිණ්ණං සම්මාසම්බුද්ධානං බොධි පතිට්ඨාසි. අම්හාකම්පි භගවතො සරසරංසිජාලවිස්සජ්ජනකෙන බොධිනා ඉධ පතිට්ඨාතබ්බං, තස්මා තථා සාසනං පහිණෙය්‍යාසි යථා සඞ්ඝමිත්තා බොධිං ගහෙත්වා ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

ในกาลนั้น พระนางอนุฬาเทวีทรงประสงค์จะออกบวช จึงกราบทูลพระราชา. พระราชาทรงสดับพระดำรัสของพระนางอนุฬาเทวีแล้ว จึงตรัสกับพระเถระว่า “พระเจ้าข้า พระนางอนุฬาเทวีทรงประสงค์จะออกบวช ขอพระคุณเจ้าจงให้พระนางออกบวชเถิด” ดังนี้. พระเถระตอบว่า “มหาบพิตร การให้สตรีออกบวชไม่สมควรแก่พวกเรา. แต่ที่เมืองปาฏลีบุตร มีน้องสาวของอาตมภาพชื่อพระสังฆมิตตาเถรีอยู่ ขอพระองค์จงให้ไปอัญเชิญนางมาเถิด. และมหาบพิตร ในเกาะนี้ ต้นโพธิ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า 3 พระองค์ในอดีตได้ประดิษฐานแล้ว. ด้วยต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา อันเปล่งข่ายพระรัศมีที่มีโอชะ ก็ควรประดิษฐานในเกาะนี้. เพราะฉะนั้น ขอพระองค์จงส่งราชสาส์นไปในลักษณะที่ว่า เมื่อส่งราชสาส์นไปแล้ว พระสังฆมิตตาจะนำต้นโพธิ์มาเถิด” ดังนี้.

---

‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා ථෙරස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අමච්චෙහි සද්ධිං මන්තෙන්තො අරිට්ඨං නාම අත්තනො භාගිනෙය්‍යං ආහ – ‘‘සක්ඛිස්සසි ත්වං, තාත, පාටලිපුත්තං ගන්ත්වා මහාබොධිනා සද්ධිං අය්‍යං සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරිං ආනෙතු’’න්ති? ‘‘සක්ඛිස්සාමි, දෙව, සචෙ මෙ පබ්බජ්ජං අනුජානිස්සසී’’ති. ‘‘ගච්ඡ, තාත, ථෙරිං ආනෙත්වා පබ්බජාහී’’ති. සො රඤ්ඤො ච ථෙරස්ස ච සාසනං ගහෙත්වා ථෙරස්ස අධිට්ඨානවසෙන එකදිවසෙනෙව ජම්බුකොලපට්ටනං ගන්ත්වා නාවං අභිරුහිත්වා සමුද්දං අතික්කමිත්වා පාටලිපුත්තමෙව අගමාසි. අනුළාපි ඛො දෙවී පඤ්චහි කඤ්ඤාසතෙහි පඤ්චහි ච අන්තෙපුරිකාසතෙහි සද්ධිං දස සීලානි සමාදියිත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා නගරස්ස එකදෙසෙ උපස්සයං කාරාපෙත්වා නිවාසං කප්පෙසි. අරිට්ඨොපි තංදිවසමෙව රඤ්ඤො සාසනං අප්පෙසි, එවඤ්ච අවොච – ‘‘පුත්තො තෙ, දෙව, මහින්දත්ථෙරො එවමාහ – ‘සහායකස්ස කිර තෙ දෙවානම්පියතිස්සස්ස රඤ්ඤො භාතු ජායා අනුළා නාම දෙවී පබ්බජිතුකාමා, තං පබ්බාජෙතුං අය්‍යං සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරිං පහිණථ, අය්‍යායෙව ච සද්ධිං මහාබොධි’’’න්ති. ථෙරස්ස සාසනං ආරොචෙත්වා සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරිං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘‘අය්‍යෙ, තුම්හාකං භාතා මහින්දත්ථෙරො මං තුම්හාකං සන්තිකං පෙසෙසි, දෙවානම්පියතිස්සස්ස රඤ්ඤො භාතු ජායා අනුළා නාම දෙවී [Pg.68] පඤ්චහි කඤ්ඤාසතෙහි, පඤ්චහි ච අන්තෙපුරිකාසතෙහි සද්ධිං පබ්බජිතුකාමා, තං කිර ආගන්ත්වා පබ්බාජෙථා’’ති. සා තාවදෙව තුරිතතුරිතා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා එවමාහ – ‘‘මහාරාජ, මය්හං භාතා මහින්දත්ථෙරො එවං පහිණි, ‘රඤ්ඤො කිර භාතු ජායා අනුළා නාම දෙවී පඤ්චහි කඤ්ඤාසතෙහි පඤ්චහි ච අන්තෙපුරිකාසතෙහි සද්ධිං පබ්බජිතුකාමා මය්හං ආගමනං උදික්ඛති’. ගච්ඡාමහං, මහාරාජ, තම්බපණ්ණිදීප’’න්ති.

พระราชาทรงรับคำของพระเถระว่า "ดีแล้ว พระคุณเจ้า" แล้วทรงปรึกษากับพวกอำมาตย์ ตรัสกับอริฏฐะผู้เป็นหลานของพระองค์ว่า "พ่อเอ๋ย เจ้าจะสามารถไปกรุงปาฏลีบุตร แล้วนิมนต์พระอัยยาสังฆมิตตาเถรีมาพร้อมกับพระมหาโพธิ์ได้หรือไม่?" (อริฏฐะทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ถ้าพระองค์จะทรงอนุญาตการบวชแก่หม่อมฉัน หม่อมฉันก็จะสามารถทำได้" (พระราชาตรัสว่า) "พ่อเอ๋ย เจ้าจงไป นิมนต์พระเถรีมาแล้วจึงบวชเถิด" อริฏฐะนั้นรับพระราชสาส์นของพระราชาและคำของพระเถระแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งอธิษฐานของพระเถระ จึงเดินทางไปถึงท่าเรือชมพูโกละได้ภายในวันเดียวเท่านั้น ขึ้นเรือข้ามมหาสมุทรไปถึงกรุงปาฏลีบุตรทีเดียว แม้พระเทวีอนุฬาพร้อมด้วยนางกัญญา 500 และนางใน 500 ก็ทรงสมาทานศีล 10 ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ แล้วทรงโปรดให้สร้างที่พักในส่วนหนึ่งของพระนคร ทรงพำนักอยู่ อริฏฐะก็ได้ถวายพระราชสาส์นแด่พระราชาในวันนั้นเอง และได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระโอรสของพระองค์คือพระมหินทเถระได้ตรัสมาดังนี้ว่า 'ได้ยินว่า พระเทวีอนุฬาผู้เป็นมเหสีของพระภาดาของพระราชาเทวานัมปิยติสสะผู้เป็นสหายของพระองค์ ประสงค์จะบวช ขอพระองค์จงส่งพระอัยยาสังฆมิตตาเถรีมาเพื่อให้อุปสมบทแก่พระนาง และขอจงส่งพระมหาโพธิ์มาพร้อมกับพระเถรีด้วย'" ครั้นบอกคำของพระเถระแล้ว จึงเข้าไปหาพระสังฆมิตตาเถรีแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระแม่เจ้า พระเชษฐาของท่านคือพระมหินทเถระได้ส่งหม่อมฉันมายังสำนักของท่าน โดยสั่งว่า 'พระเทวีอนุฬาผู้เป็นมเหสีของพระภาดาของพระราชาเทวานัมปิยติสสะ พร้อมด้วยนางกัญญา 500 และนางใน 500 ประสงค์จะบวช ได้ยินว่า ขอท่านจงไปอุปสมบทให้แก่พระนางเถิด'" พระเถรีนั้นจึงรีบเสด็จไปเฝ้าพระราชาในทันที แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช พระเชษฐาของหม่อมฉันคือพระมหินทเถระได้ส่งข่าวมาดังนี้ว่า 'ได้ยินว่า พระเทวีอนุฬาผู้เป็นมเหสีของพระภาดาของพระราชา พร้อมด้วยนางกัญญา 500 และนางใน 500 ประสงค์จะบวช กำลังรอคอยการมาของหม่อมฉันอยู่' ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันจะไปยังตัมพปัณณิทวีป"

---

රාජා ආහ – ‘‘අම්ම, පුත්තොපි මෙ මහින්දත්ථෙරො නත්තා ච මෙ සුමනසාමණෙරො මං ඡින්නහත්ථං විය කරොන්තා තම්බපණ්ණිදීපං ගතා. තස්ස මය්හං තෙපි අපස්සන්තස්ස උප්පන්නො සොකො තව මුඛං පස්සන්තස්ස වූපසම්මති! අලං, අම්ම, මා ත්වං අගමාසී’’ති. ‘‘භාරියං මෙ, මහාරාජ, භාතු වචනං; අනුළාපි ඛත්තියා ඉත්ථිසහස්සපරිවුතා පබ්බජ්ජාපුරෙක්ඛාරා මං පටිමානෙති; ගච්ඡාමහං, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි, අම්ම, මහාබොධිං ගහෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති. කුතො රඤ්ඤො මහාබොධි? රාජා කිර තතො පුබ්බෙ එව ධාතුග්ගහණත්ථාය අනාගතෙ සුමනෙ ලඞ්කාදීපං මහාබොධිං පෙසෙතුකාමො, ‘‘කථං නු ඛො අසත්ථඝාතාරහං මහාබොධිං පෙසෙස්සාමී’’ති උපායං අපස්සන්තො මහාදෙවං නාම අමච්චං පුච්ඡි. සො ආහ – ‘‘සන්ති, දෙව, බහූ පණ්ඩිතා භික්ඛූ’’ති. තං සුත්වා රාජා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තං පටියාදෙත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ සඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘ගන්තබ්බං නු ඛො, භන්තෙ, භගවතො මහාබොධිනා ලඞ්කාදීපං නො’’ති? සඞ්ඝො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස භාරං අකාසි.

พระราชาตรัสว่า "ลูกเอ๋ย แม้พระมหินทเถระผู้เป็นโอรสของพ่อ และสามเณรสุมนะผู้เป็นหลานของพ่อ ก็ได้ไปยังตัมพปัณณิทวีปแล้ว ทำให้พ่อเป็นเหมือนคนแขนขาด เมื่อพ่อไม่ได้เห็นโอรสและหลานเหล่านั้น ความโศกที่เกิดขึ้นย่อมสงบลงเมื่อได้เห็นหน้าของลูก! ลูกเอ๋ย พอเถิด เจ้าอย่าไปเลย" (พระเถรีสังฆมิตตากราบทูลว่า) "ข้าแต่พระมหาราช คำของพระเชษฐาของหม่อมฉันเป็นเรื่องสำคัญยิ่งนัก และพระเทวีอนุฬาผู้เป็นกษัตริย์พร้อมด้วยสตรีบริวารพันหนึ่ง มีการบวชเป็นเบื้องหน้า กำลังรอคอยหม่อมฉันอยู่ ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันจะไป" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น ลูกเอ๋ย จงถือเอาพระมหาโพธิ์ไปด้วยเถิด" พระมหาโพธิ์นั้นพระราชาได้มาจากไหน? ได้ยินว่า ก่อนหน้านั้นนั่นเอง เมื่อสามเณรสุมนะยังไม่มา เพื่อต้องการจะรับพระธาตุ พระราชาทรงประสงค์จะส่งพระมหาโพธิ์ไปยังเกาะลังกา ทรงดำริว่า "เราจะส่งพระมหาโพธิ์ที่ไม่ควรถูกตัดด้วยศาสตราไปได้อย่างไรหนอ?" เมื่อไม่ทรงเห็นอุบาย จึงตรัสถามอำมาตย์ชื่อมหาเทวะ อำมาตย์นั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ มีพระภิกษุผู้เป็นบัณฑิตอยู่เป็นจำนวนมาก" พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงทรงจัดภัตตาหารถวายพระภิกษุสงฆ์ เมื่อเสร็จภัตตกิจแล้ว จึงตรัสถามพระสงฆ์ว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย พระมหาโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ควรจะไปยังเกาะลังกาหรือไม่?" พระสงฆ์ได้มอบภาระแก่พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ

---

ථෙරො ‘‘ගන්තබ්බං, මහාරාජ, මහාබොධිනා ලඞ්කාදීප’’න්ති වත්වා භගවතො පඤ්ච මහාඅධිට්ඨානානි කථෙසි. කතමානි පඤ්ච? භගවා කිර මහාපරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො ලඞ්කාදීපෙ මහාබොධිපතිට්ඨාපනත්ථාය ‘‘අසොකමහාරාජා මහාබොධිග්ගහණත්ථං ගමිස්සති, තදා මහාබොධිස්ස දක්ඛිණසාඛා සයමෙව ඡිජ්ජිත්වා සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨාසි – ඉදමෙකමධිට්ඨානං.

พระเถระกล่าวว่า "ข้าแต่พระมหาราช พระมหาโพธิ์ควรจะไปยังเกาะลังกา" แล้วได้บอกมหาอธิษฐาน 5 ประการของพระผู้มีพระภาคเจ้า 5 ประการนั้นคืออะไรบ้าง? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงบรรทมบนพระแท่นมหาปรินิพพาน ได้ทรงอธิษฐานเพื่อการประดิษฐานพระมหาโพธิ์ในเกาะลังกาว่า "พระเจ้าอโศกมหาราชจะเสด็จไปเพื่อรับพระมหาโพธิ์ ในกาลนั้น ขอให้กิ่งทักษิณของพระมหาโพธิ์จงขาดออกเองแล้วประดิษฐานอยู่ในโถทองคำเถิด" นี้เป็นอธิษฐานประการหนึ่ง

---

තත්ථ පතිට්ඨානකාලෙ ච ‘‘මහාබොධි හිමවලාහකගබ්භං පවිසිත්වා පතිට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨාසි – ඉදං දුතියමධිට්ඨානං.

และในกาลที่ประดิษฐานในโถทองคำนั้น ได้ทรงอธิษฐานว่า "ขอพระมหาโพธิ์จงเข้าไปสู่ภายในกลีบเมฆหิมะแล้วประดิษฐานอยู่เถิด" นี้เป็นอธิษฐานประการที่สอง

---

‘‘සත්තමෙ [Pg.69] දිවසෙ හිමවලාහකගබ්භතො ඔරුය්හ සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨහන්තො පත්තෙහි ච ඵලෙහි ච ඡබ්බණ්ණරංසියො මුඤ්චතූ’’ති අධිට්ඨාසි – ඉදං තතියමධිට්ඨානං.

ได้ทรงอธิษฐานว่า "ในวันที่เจ็ด ขอจงลงมาจากกลีบเมฆหิมะ แล้วเมื่อประดิษฐานอยู่ในโถทองคำ ขอจงเปล่งรัศมี 6 ประการออกจากใบและผลเถิด" นี้เป็นอธิษฐานประการที่สาม

---

‘‘ථූපාරාමෙ දක්ඛිණක්ඛකධාතු චෙතියම්හි පතිට්ඨානදිවසෙ යමකපාටිහාරියං කරොතූ’’ති අධිට්ඨාසි – ඉදං චතුත්ථං අධිට්ඨානං.

ได้ทรงอธิษฐานว่า "ในวันประดิษฐานพระทักษิณอักขกธาตุในพระเจดีย์ ณ ถูปาราม ขอจงแสดงยมกปาฏิหาริย์เถิด"

---

ලඞ්කාදීපම්හියෙව මෙ දොණමත්තා ධාතුයො මහාචෙතියම්හි පතිට්ඨානකාලෙ බුද්ධවෙසං ගහෙත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා යමකපාටිහාරියං කරොන්තූ’’ති අධිට්ඨාසි – ඉදං පඤ්චමං අධිට්ඨානන්ති.

ได้ทรงอธิษฐานว่า "ในเกาะลังกานั่นเอง เมื่อพระธาตุของตถาคตประมาณ 1 ทะนานจะประดิษฐานในมหาเจดีย์ ขอจงทรงถือเอาพุทธพรรณแล้วเสด็จขึ้นสู่เวหาส แสดงยมกปาฏิหาริย์เถิด" นี้เป็นอธิษฐานประการที่ห้า ดังนี้

---

රාජා ඉමානි පඤ්ච මහාඅධිට්ඨානානි සුත්වා පසන්නචිත්තො පාටලිපුත්තතො යාව මහාබොධි තාව මග්ගං පටිජග්ගාපෙත්වා සුවණ්ණකටාහත්ථාය බහුං සුවණ්ණං නීහරාපෙසි. තාවදෙව ච රඤ්ඤො චිත්තං ඤත්වා විස්සකම්මදෙවපුත්තො කම්මාරවණ්ණං නිම්මිනිත්වා පුරතො අට්ඨාසි. රාජා තං දිස්වා ‘‘තාත, ඉමං සුවණ්ණං ගහෙත්වා කටාහං කරොහී’’ති ආහ. ‘‘පමාණං, දෙව, ජානාථා’’ති? ‘‘ත්වමෙව, තාත, ඤත්වා කරොහී’’ති. ‘‘සාධු, දෙව, කරිස්සාමී’’ති සුවණ්ණං ගහෙත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන හත්ථෙන පරිමජ්ජිත්වා සුවණ්ණකටාහං නිම්මිනි නවහත්ථපරික්ඛෙපං පඤ්චහත්ථුබ්බෙධං තිහත්ථවික්ඛම්භං අට්ඨඞ්ගුලබහලං හත්ථිසොණ්ඩප්පමාණමුඛවට්ටිං. අථ රාජා සත්තයොජනායාමාය තියොජනවිත්ථාරාය මහතියා සෙනාය පාටලිපුත්තතො නික්ඛමිත්වා අරියසඞ්ඝමාදාය මහාබොධිසමීපං අගමාසි. සෙනා සමුස්සිතධජපටාකං නානාරතනවිචිත්තං අනෙකාලඞ්කාරපඅමණ්ඩිතං නානාවිධකුසුමසමාකිණ්ණං අනෙකතූරියසඞ්ඝුට්ඨං මහාබොධිං පරික්ඛිපි. රාජා සහස්සමත්තෙ ගණපාමොක්ඛෙ මහාථෙරෙ ගහෙත්වා සකලජම්බුදීපෙ පත්තාභිසෙකානං රාජූනං සහස්සෙන අත්තානඤ්ච මහාබොධිඤ්ච පරිවාරාපෙත්වා මහාබොධිමූලෙ ඨත්වා මහාබොධිං උල්ලොකෙසි. මහාබොධිස්ස ඛන්ධඤ්ච දක්ඛිණමහාසාඛාය චතුහත්ථප්පමාණප්පදෙසඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං අදස්සනං අගමාසි.

พระราชาทรงสดับมหาอธิษฐาน ๕ ประการเหล่านี้แล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงให้ตกแต่งหนทางตั้งแต่เมืองปาฏลีบุตรไปจนถึงที่ตั้งของพระมหาโพธิ์ แล้วทรงให้ขนทองเป็นอันมากออกมาเพื่อประโยชน์แก่อ่างทอง. ในขณะนั้นเอง วิสสุกรรมเทพบุตรทราบพระทัยของพระราชาแล้ว ได้เนรมิตเพศเป็นช่างทองแล้วยืนอยู่เบื้องหน้า. พระราชาทอดพระเนตรเห็นช่างทองนั้นแล้วตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย จงนำทองนี้ไปทำอ่างทองเถิด.' ช่างทองทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอพระองค์ทรงทราบประมาณเถิด.' พระราชาตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เจ้าจงทราบเองแล้วทำเถิด.' ช่างทองทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระองค์ผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์จักทำ.' แล้วนำทองไป ขัดถูด้วยมือด้วยอานุภาพของตน ได้เนรมิตอ่างทองซึ่งมีเส้นรอบวง ๙ ศอก สูง ๕ ศอก กว้าง ๓ ศอก หนา ๘ องคุลี และมีขอบปากหนาเท่ากับงวงช้าง. จากนั้น พระราชาพร้อมด้วยกองทัพอันยิ่งใหญ่ซึ่งมีขนาดยาว ๗ โยชน์ กว้าง ๓ โยชน์ ได้เสด็จออกจากเมืองปาฏลีบุตร ทรงนำพระอริยสงฆ์ไปสู่ใกล้พระมหาโพธิ์. กองทัพได้ล้อมพระมหาโพธิ์ไว้ ซึ่งมีธงและธงชัยปักขึ้นอย่างดี วิจิตรด้วยรัตนะนานาชนิด ประดับด้วยเครื่องประดับมากมาย เกลื่อนกลาดด้วยดอกไม้นานาชนิด และกึกก้องด้วยเสียงดนตรีมากมาย. พระราชาทรงนิมนต์พระมหาเถระผู้เป็นประมุขแห่งคณะจำนวนพันรูป และทรงให้พระองค์เองกับพระมหาโพธิ์ถูกแวดล้อมด้วยพระราชาพันรูปที่ได้รับอภิเษกในชมพูทวีปทั้งหมด ประทับยืนที่โคนพระมหาโพธิ์แล้วทรงแหงนดูพระมหาโพธิ์. เว้นแต่ลำต้นของพระมหาโพธิ์และบริเวณขนาด ๔ ศอกของกิ่งใหญ่ด้านขวา ส่วนที่เหลือก็ไม่ปรากฏแก่สายตา.

---

රාජා තං පාටිහාරියං දිස්වා උප්පන්නපීතිපාමොජ්ජො ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉමං පාටිහාරියං දිස්වා තුට්ඨො මහාබොධිං සකලජම්බුදීපරජ්ජෙන පූජෙමී’’ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වත්වා අභිසෙකං අදාසි. තතො පුප්ඵගන්ධාදීහි පූජෙත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා අට්ඨසු ඨානෙසු වන්දිත්වා උට්ඨාය අඤ්ජලිං පග්ගය්හ [Pg.70] ඨත්වා සච්චවචනකිරියාය බොධිං ගණ්හිතුකාමො භූමිතො යාව මහාබොධිස්ස දක්ඛිණසාඛා තාව උච්චං කත්වා ඨපිතස්ස සබ්බරතනමයපීඨස්ස උපරි සුවණ්ණකටාහං ඨපාපෙත්වා රතනපීඨං ආරුය්හ සුවණ්ණතුලිකං ගහෙත්වා මනොසිලාය ලෙඛං කත්වා ‘‘යදි මහාබොධිනා ලඞ්කාදීපෙ පතිට්ඨාතබ්බං, යදි චාහං බුද්ධසාසනෙ නිබ්බෙමතිකො භවෙය්‍යං, මහාබොධි සයමෙව ඉමස්මිං සුවණ්ණකටාහෙ ඔරුය්හ පතිට්ඨාතූ’’ති සච්චවචනකිරියමකාසි. සහ සච්චකිරියාය බොධිසාඛා මනොසිලාය පරිච්ඡින්නට්ඨානෙ ඡිජ්ජිත්වා ගන්ධකලලපූරස්ස සුවණ්ණකටාහස්ස උපරි අට්ඨාසි. තස්ස උබ්බෙධෙන දසහත්ථො ඛන්ධො හොති චතුහත්ථා පඤ්ච මහාසාඛා පඤ්චහියෙව ඵලෙහි පටිමණ්ඩිතා, ඛුද්දකසාඛානං පන සහස්සං. අථ රාජා මූලලෙඛාය උපරි තිවඞ්ගුලප්පදෙසෙ අඤ්ඤං ලෙඛං පරිච්ඡින්දි. තතො තාවදෙව පුප්ඵුළකා හුත්වා දස මහාමූලානි නික්ඛමිංසු. පුන උපරූපරි තිවඞ්ගුලෙ තිවඞ්ගුලෙ අඤ්ඤා නව ලෙඛා පරිච්ඡින්දි. තාහිපි දස දස පුප්ඵුළකා හුත්වා නවුති මූලානි නික්ඛමිංසු. පඨමකා දස මහාමූලා චතුරඞ්ගුලමත්තං නික්ඛන්තා. ඉතරෙපි ගවක්ඛජාලසදිසං අනුසිබ්බන්තා නික්ඛන්තා. එත්තකං පාටිහාරියං රාජා රතනපීඨමත්ථකෙ ඨිතොයෙව දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ මහානාදං නදි. අනෙකානි භික්ඛුසහස්සානි සාධුකාරමකංසු. සකලරාජසෙනා උන්නාදිනී අහොසි. චෙලුක්ඛෙපසතසහස්සානි පවත්තයිංසු. භූමට්ඨකදෙවෙ ආදිං කත්වා යාව බ්‍රහ්මකායිකා දෙවා තාව සාධුකාරං පවත්තයිංසු. රඤ්ඤො ඉමං පාටිහාරියං පස්සන්තස්ස පීතියා නිරන්තරං ඵුටසරීරස්ස අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ඨිතස්සෙව මහාබොධි මූලසතෙන සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨාසි. දස මහාමූලානි සුවණ්ණකටාහතලං ආහච්ච අට්ඨංසු. අවසෙසානි නවුති ඛුද්දකමූලානි අනුපුබ්බෙන වඩ්ඪනකානි හුත්වා ගන්ධකලලෙ ඔරුය්හ ඨිතානි.

พระราชาทอดพระเนตรเห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว มีปีติปราโมทย์เกิดขึ้น ตรัสกับภิกษุสงฆ์ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นปาฏิหาริย์นี้แล้วยินดี ข้าพระองค์ขอบูชาพระมหาโพธิ์ด้วยราชสมบัติแห่งชมพูทวีปทั้งหมด.' แล้วทรงถวายอภิเษก. จากนั้น ทรงบูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น ทรงกระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง ทรงไหว้ใน ๘ ตำแหน่ง ทรงลุกขึ้นประนมมือยืนอยู่ มีพระประสงค์จะทรงถือเอาพระโพธิ์ด้วยการกระทำสัจจวาจา. ทรงให้ตั้งอ่างทองไว้บนแท่นรัตนะที่ทำด้วยรัตนะทั้งปวง ซึ่งตั้งสูงขึ้นไปจากพื้นดินจนถึงกิ่งขวาของพระมหาโพธิ์. ทรงขึ้นไปบนแท่นรัตนะ ทรงถือพู่กันทอง ทรงขีดรอยด้วยมโนศิลา แล้วทรงกระทำสัจจวาจาว่า 'หากพระมหาโพธิ์พึงประดิษฐานในลังกาทวีป และหากข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่มีความสงสัยในพระพุทธศาสนาไซร้ ขอพระมหาโพธิ์จงเสด็จลงมาประดิษฐานในอ่างทองนี้เองเถิด.' พร้อมกับการกระทำสัจจะ กิ่งพระโพธิ์ก็ขาดลงตรงที่ขีดรอยด้วยมโนศิลา แล้วตั้งอยู่บนอ่างทองที่เต็มไปด้วยเปือกตมของหอม. ลำต้นของต้นโพธิ์นั้นสูง ๑๐ ศอก กิ่งใหญ่ ๕ กิ่ง แต่ละกิ่งยาว ๔ ศอก ประดับด้วยผล ๕ ผล ส่วนกิ่งเล็กมีพันกิ่ง. จากนั้น พระราชาทรงขีดรอยอีกรอยหนึ่งเหนือรอยเดิมขึ้นไป ๓ องคุลี. ทันทีนั้นเอง ปุ่มก็เกิดขึ้นจากรอยนั้น แล้วรากใหญ่ ๑๐ รากก็งอกออกมา. อีกครั้งหนึ่ง ทรงขีดรอยอีก ๙ รอยเหนือขึ้นไปทีละ ๓ องคุลี. จากรอยเหล่านั้น ปุ่มก็เกิดขึ้นทีละ ๑๐ ปุ่ม แล้วราก ๙๐ รากก็งอกออกมา. รากใหญ่ ๑๐ รากแรกงอกออกมาประมาณ ๔ องคุลี. รากอื่นๆ ก็งอกออกมาสานกันเหมือนตาข่ายหน้าต่าง. พระราชาทอดพระเนตรเห็นปาฏิหาริย์เพียงเท่านี้ ขณะที่ยังประทับยืนอยู่บนยอดแท่นรัตนะ ทรงประนมมือแล้วเปล่งเสียงกึกก้อง. ภิกษุหลายพันรูปได้เปล่งสาธุการ. กองทัพของพระราชาทั้งหมดก็กึกก้องไปด้วยเสียงแซ่ซ้อง. มีการโบกผ้าขึ้นเป็นแสนครั้ง. เทพเจ้าที่สถิตอยู่บนพื้นดินเป็นต้นไปจนถึงพรหมในชั้นปฐมฌานก็ได้เปล่งสาธุการ. ขณะที่พระราชาทอดพระเนตรปาฏิหาริย์นี้ มีปีติแผ่ซ่านไปทั่วพระวรกาย ทรงประนมมือยืนอยู่เช่นนั้น พระมหาโพธิ์ก็ประดิษฐานในอ่างทองด้วยราก ๑๐๐ ราก. รากใหญ่ ๑๐ รากได้จรดถึงก้นอ่างทองแล้วตั้งอยู่. รากเล็กที่เหลือ ๙๐ รากก็ค่อยๆ เจริญลงไปตั้งอยู่ในเปือกตมของหอม.

---

එවං සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨිතමත්තෙ මහාබොධිම්හි මහාපථවී චලි. ආකාසෙ දෙවදුන්දුභියො ඵලිංසු. පබ්බතානං නච්චෙහි දෙවානං සාධුකාරෙහි යක්ඛානං හිඞ්කාරෙහි අසුරානං ථුතිජප්පෙහි බ්‍රහ්මානං අප්ඵොටනෙහි මෙඝානං ගජ්ජිතෙහි චතුප්පදානං රවෙහි පක්ඛීනං රුතෙහි සබ්බතාළාවචරානං [Pg.71] සකසකපටිභානෙහි පථවීතලතො යාව බ්‍රහ්මලොකා තාව එකකොලාහලං එකනින්නාදං අහොසි. පඤ්චසු සාඛාසු ඵලතො ඵලතො ඡබ්බණ්ණරංසියො නික්ඛමිත්වා සකලචක්කවාළං රතනගොපානසීවිනද්ධං විය කුරුමානා යාව බ්‍රහ්මලොකා අබ්භුග්ගච්ඡිංසු. තං ඛණතො ච පන පභුති සත්ත දිවසානි මහාබොධි හිමවලාහකගබ්භං පවිසිත්වා අට්ඨාසි. න කොචි මහාබොධිං පස්සති. රාජා රතනපීඨතො ඔරුය්හ සත්ත දිවසානි මහාබොධිපූජං කාරෙසි. සත්තමෙ දිවසෙ සබ්බදිසාහි හිමා ච ඡබ්බණ්ණරංසියො ච ආවත්තිත්වා මහාබොධිමෙව පවිසිංසු. විගතහිමවලාහකෙ විප්පසන්නෙ චක්කවාළගබ්භෙ මහාබොධි පරිපුණ්ණඛන්ධසාඛාපසාඛො පඤ්චඵලපටිමණ්ඩිතො සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨිතොව පඤ්ඤායිත්ථ. රාජා මහාබොධිං දිස්වා තෙහි පාටිහාරියෙහි සඤ්ජාතපීතිපාමොජ්ජො ‘‘සකලජම්බුදීපරජ්ජෙන තරුණමහාබොධිං පූජෙස්සාමී’’ති අභිසෙකං දත්වා සත්ත දිවසානි මහාබොධිට්ඨානෙයෙව අට්ඨාසි.

เมื่อพระมหาโพธิ์ประดิษฐานลงในกระถางทองคำเพียงเท่านั้น แผ่นดินใหญ่ก็ไหวสะเทือน กลองทิพย์ในอากาศก็ดังกึกก้อง พื้นปฐพีตั้งแต่พื้นดินจนถึงพรหมโลกได้เกิดเป็นเสียงอึกทึกและเสียงก้องกังวานเป็นอันเดียวกัน ด้วยการฟ้อนรำของภูเขา ด้วยเสียงสาธุการของเหล่าเทวดา ด้วยเสียงฮึมฮัมของพวกยักษ์ ด้วยเสียงสรรเสริญของพวกอสูร ด้วยการปรบมือและตบขนองของพวกพรหม ด้วยเสียงคำรามของเมฆ ด้วยเสียงร้องของสัตว์สี่เท้า ด้วยเสียงขับขานของเหล่านก และด้วยเสียงดนตรีตามปฏิภาณของตนๆ ของเครื่องดนตรีทุกชนิด รัศมี ๖ ประการซ่านออกจากผลแต่ละผลในกิ่งทั้ง ๕ พุ่งขึ้นไปจนถึงพรหมโลก ทำให้อะลุ่มช่วงทั่วทั้งจักรวาลประหนึ่งว่าดาดด้วยกลอนแก้ว ตั้งแต่นั้นมาเป็นเวลา ๗ วัน พระมหาโพธิ์ได้เข้าไปสถิตอยู่ในท่ามกลางกลุ่มเมฆหมอก ไม่มีใครมองเห็นพระมหาโพธิ์เลย พระราชาเสด็จลงจากรัตนบัลลังก์ ทรงทำการบูชาพระมหาโพธิ์ตลอด ๗ วัน ในวันที่ ๗ หมอกและรัศมี ๖ ประการจากทิศทั้งปวงก็หมุนกลับเข้าไปสู่พระมหาโพธิ์นั่นเอง เมื่อกลุ่มเมฆหมอกหายไปและห้องจักรวาลแจ่มใสแล้ว พระมหาโพธิ์ซึ่งสมบูรณ์ด้วยลำต้น กิ่งใหญ่ และกิ่งน้อย ประดับด้วยผล ๕ ผล ก็ปรากฏประดิษฐานอยู่ในกระถางทองคำนั่นเอง พระราชาทอดพระเนตรเห็นพระมหาโพธิ์แล้ว ทรงเกิดปีติปราโมทย์ด้วยปาฏิหาริย์เหล่านั้น ทรงดำริว่า "เราจะบูชาพระมหาโพธิ์หนุ่มด้วยราชสมบัติทั่วทั้งชมพูทวีป" จึงทรงมอบอภิเษกแล้วประทับอยู่ ณ ที่ประดิษฐานพระมหาโพธิ์นั่นเองตลอด ๗ วัน

---

මහාබොධි පුබ්බකත්තිකපවාරණාදිවසෙ සායන්හසමයෙ පඨමං සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨහි. තතො හිමගබ්භසත්තාහං අභිසෙකසත්තාහඤ්ච වීතිනාමෙත්වා කාළපක්ඛස්ස උපොසථදිවසෙ රාජා එකදිවසෙනෙව පාටලිපුත්තං පවිසිත්වා කත්තිකජුණ්හපක්ඛස්ස පාටිපදදිවසෙ මහාබොධිං පාචීනමහාසාලමූලෙ ඨපෙසි. සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨිතදිවසතො සත්තරසමෙ දිවසෙ මහාබොධිස්ස අභිනවඞ්කුරා පාතුරහෙසුං. තෙ දිස්වාපි පසන්නො රාජා පුන මහාබොධිං රජ්ජෙන පූජෙන්තො සකලජම්බුදීපාභිසෙකමදාසි. තදා සුමනසාමණෙරො කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ ධාතුග්ගහණත්ථං ගතො මහාබොධිස්ස කත්තිකඡණපූජං අද්දස. එවං මහාබොධිමණ්ඩතො ආනෙත්වා පාටලිපුත්තෙ ඨපිතං මහාබොධිං සන්ධාය ආහ – ‘‘තෙන හි, අම්ම, මහාබොධිං ගහෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.

พระมหาโพธิ์ประดิษฐานลงในกระถางทองคำเป็นครั้งแรกในเวลาเย็นของวันปวารณาปุพพกัตติกา (วันมหาปวารณา) ต่อจากนั้น เมื่อผ่านพ้นช่วงเจ็ดวันที่อยู่ในกลุ่มหมอกและเจ็ดวันที่ถวายอภิเษกแล้ว ในวันอุโบสถข้างแรม พระราชาเสด็จเข้าสู่เมืองปาฏลีบุตรภายในวันเดียว แล้วทรงประดิษฐานพระมหาโพธิ์ไว้ที่โคนต้นสาละใหญ่ด้านทิศตะวันออกในวันปาฏิปทา (วันขึ้น ๑ ค่ำ) ข้างขึ้นเดือนกัตติกา ในวันที่ ๑๗ นับจากวันที่ประดิษฐานในกระถางทองคำ หน่ออ่อนใหม่ของพระมหาโพธิ์ก็ปรากฏขึ้น พระราชาทรงเลื่อมใสแม้เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นหน่อเหล่านั้น จึงทรงบูชาพระมหาโพธิ์ด้วยราชสมบัติอีกครั้ง และทรงถวายอภิเษกด้วยราชสมบัติทั่วทั้งชมพูทวีป ในเวลานั้น สุมนสามเณรผู้ไปเพื่อรับพระธาตุในวันเพ็ญเดือนกัตติกา ได้เห็นการบูชาในเทศกาลเดือนกัตติกาแด่พระมหาโพธิ์ พระราชาทรงหมายถึงพระมหาโพธิ์ที่อัญเชิญมาจากมหาโพธิมณฑลแล้วประดิษฐานไว้ในเมืองปาฏลีบุตรอย่างนี้แล้ว จึงตรัสว่า "ถ้าอย่างนั้น แม่เจ้าจงรับเอาพระมหาโพธิ์ไปเถิด" พระเถรีรับคำว่า "ดีแล้ว"

---

රාජා මහාබොධිරක්ඛණත්ථාය අට්ඨාරස දෙවතාකුලානි, අට්ඨ අමච්චකුලානි, අට්ඨ බ්‍රාහ්මණකුලානි, අට්ඨ කුටුම්බියකුලානි, අට්ඨ ගොපකකුලානි, අට්ඨ තරච්ඡකුලානි, අට්ඨ ච කාලිඞ්ගකුලානි දත්වා උදකසිඤ්චනත්ථාය ච අට්ඨ සුවණ්ණඝටෙ, අට්ඨ ච රජතඝටෙ දත්වා ඉමිනා පරිවාරෙන මහාබොධිං [Pg.72] ගඞ්ගාය නාවං ආරොපෙත්වා සයම්පි නගරතො නික්ඛමිත්වා විජ්ඣාටවිං සමතික්කම්ම අනුපුබ්බෙන සත්තහි දිවසෙහි තාමලිත්තිං අනුප්පත්තො. අන්තරාමග්ගෙ දෙවනාගමනුස්සා උළාරං මහාබොධිපූජං අකංසු. රාජාපි සමුද්දතීරෙ සත්ත දිවසානි මහාබොධිං ඨපෙත්වා සකලජම්බුදීපමහාරජ්ජං අදාසි. ඉදමස්ස තතියං ජම්බුදීපරජ්ජසම්පදානං හොති.

พระราชาทรงมอบตระกูลเทวะ ๑๘ ตระกูล, ตระกูลอำมาตย์ ๘ ตระกูล, ตระกูลพราหมณ์ ๘ ตระกูล, ตระกูลคฤหบดี ๘ ตระกูล, ตระกูลคนเฝ้าประตู ๘ ตระกูล, ตระกูลตระฉะ ๘ ตระกูล และตระกูลกาลิงคะ ๘ ตระกูล เพื่อประโยชน์แก่การรักษาพระมหาโพธิ์ และทรงมอบหม้อทองคำ ๘ ใบ หม้อเงิน ๘ ใบ เพื่อประโยชน์แก่การรดน้ำ ทรงอัญเชิญพระมหาโพธิ์ขึ้นสู่เรือในแม่น้ำคงคาพร้อมด้วยบริวารนี้ แม้พระองค์เองก็เสด็จออกจากพระนคร ข้ามป่าวิญฌะไปโดยลำดับ จนเสด็จถึงเมืองตามลิปติในเวลา ๗ วัน ในระหว่างทาง เทวดา นาค และมนุษย์ทั้งหลายได้ทำการบูชาพระมหาโพธิ์อย่างยิ่งใหญ่ แม้พระราชาก็ทรงประดิษฐานพระมหาโพธิ์ไว้ที่ริมฝั่งมหาสมุทรตลอด ๗ วัน แล้วทรงมอบมหาราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้นถวาย การมอบราชสมบัติในชมพูทวีปนี้ เป็นครั้งที่สามของพระองค์

---

එවං මහාරජ්ජෙන පූජෙත්වා මාගසිරමාසස්ස පඨමපාටිපදදිවසෙ අසොකො ධම්මරාජා මහාබොධිං උක්ඛිපිත්වා ගලප්පමාණං උදකං ඔරුය්හ නාවායං පතිට්ඨාපෙත්වා සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරිම්පි සපරිවාරං නාවං ආරොපෙත්වා අරිට්ඨං අමච්චං එතදවොච – ‘‘අහං, තාත, මහාබොධිං තික්ඛත්තුං සකලජම්බුදීපරජ්ජෙන පූජෙත්වා ගලප්පමාණං උදකං ඔරුය්හ මම සහායකස්ස පෙසෙසිං, සොපි එවමෙව මහාබොධිං පූජෙතූ’’ති. එවං සහායකස්ස සාසනං දත්වා ‘‘ගච්ඡති වතරෙ, දසබලස්ස සරසරංසිජාලං විමුඤ්චන්තො මහාබොධිරුක්ඛො’’ති වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා අස්සූනි පවත්තයමානො අට්ඨාසි. සාපි ඛො මහාබොධිසමාරූළ්හා නාවා පස්සතො පස්සතො මහාරාජස්ස මහාසමුද්දතලං පක්ඛන්තා. මහාසමුද්දෙපි සමන්තා යොජනං වීචියො වූපසන්තා; පඤ්ච වණ්ණානි පදුමානි පුප්ඵිතානි; අන්තලික්ඛෙ දිබ්බානි තූරියානි පවජ්ජිංසු; ආකාසෙ ජලජථලජරුක්ඛාදිසන්නිස්සිතාහි දෙවතාහි පවත්තිතා අතිවිය උළාරා පූජා අහොසි. සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරීපි සුපණ්ණරූපෙන මහාසමුද්දෙ නාගකුලානි සන්තාසෙසි. තෙ ච උත්‍රස්තරූපා නාගා ආගන්ත්වා තං විභූතිං පස්සිත්වා ථෙරිං යාචිත්වා මහාබොධිං නාගභවනං අතිහරිත්වා සත්ත දිවසානි නාගරජ්ජෙන පූජෙත්වා පුන නාවායං පතිට්ඨාපෙසුං. තංදිවසමෙව නාවා ජම්බුකොලපට්ටනං අගමාසි. අසොකමහාරාජාපි මහාබොධිවියොගදුක්ඛිතො කන්දිත්වා රොදිත්වා යාව දස්සනවිසයං ඔලොකෙත්වා පටිනිවත්ති.

เมื่อทรงบูชาด้วยมหาราชสมบัติอย่างนี้แล้ว ในวันปาฏิปทา (วันขึ้น ๑ ค่ำ) แห่งเดือนมิคสิระ พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงยกพระมหาโพธิ์ขึ้น เสด็จลงไปในน้ำลึกเพียงพระศอ ทรงประดิษฐานไว้บนเรือ แล้วทรงอัญเชิญพระสังฆมิตตาเถรีพร้อมด้วยบริวารขึ้นสู่เรือ ตรัสกับอริฏฐอำมาตย์ว่า "พ่อเอ๋ย เราบูชาพระมหาโพธิ์ด้วยราชสมบัติทั่วชมพูทวีปถึง ๓ ครั้งแล้ว และได้ลงไปในน้ำลึกเพียงพระศอส่งมายังสหายของเรา ขอสหายของเราจงบูชาพระมหาโพธิ์เช่นเดียวกันนี้เถิด" ครั้นทรงมอบสาส์นแก่สหายอย่างนี้แล้ว ทรงประคองอัญเชิญประนมหัตถ์ไหว้พลางหลั่งน้ำพระเนตรประทับยืนอยู่ด้วยทรงรำพึงว่า "โอ ต้นมหาโพธิ์ที่เปล่งข่ายรัศมีอันมีโอชาของพระทศพลกำลังจากไปแล้วหนอ" เมื่อพระราชาทรงมองดูอยู่ เรือที่ประดิษฐานพระมหาโพธิ์นั้นก็แล่นออกสู่ท้องมหาสมุทร แม้ในมหาสมุทร คลื่นทั้งหลายในรัศมีโดยรอบหนึ่งโยชนะก็สงบนิ่ง ดอกปทุม ๕ สีก็บานสะพรั่ง ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงขึ้นในอากาศ การบูชาอันโอฬารยิ่งได้มีขึ้นโดยเหล่าเทวดาผู้อาศัยอยู่ที่ต้นไม้บนบกและในน้ำเป็นต้นในอากาศ แม้พระสังฆมิตตาเถรีก็แสดงรูปเป็นพญาครุฑให้เหล่านาคในมหาสมุทรสะดุ้งกลัว พวกนาคเหล่านั้นมีความกลัวจึงพากันมาดูความรุ่งเรืองนั้นแล้วอ้อนวอนพระเถรี อัญเชิญพระมหาโพธิ์ไปยังนาคพิภพ บูชาด้วยนาคราชสมบัติตลอด ๗ วัน แล้วจึงนำมาประดิษฐานบนเรืออีกครั้ง ในวันนั้นเอง เรือก็ถึงท่าเรือชัมพูโกละ แม้พระเจ้าอโศกมหาราชทรงโทมนัสเพราะการพลัดพรากจากพระมหาโพธิ์ ทรงคร่ำครวญร้องไห้ ทอดพระเนตรดูจนสุดสายตาแล้วจึงเสด็จกลับ

---

දෙවානම්පියතිස්සො මහාරාජාපි ඛො සුමනසාමණෙරස්ස වචනෙන මාගසිරමාසස්ස පඨමපාටිපදදිවසතො පභුති උත්තරද්වාරතො පට්ඨාය යාව ජම්බුකොලපට්ටනං තාව මග්ගං සොධාපෙත්වා අලඞ්කාරාපෙත්වා නගරතො නික්ඛමනදිවසෙ උත්තරද්වාරසමීපෙ සමුද්දසාලවත්ථුස්මිං ඨිතොයෙව තාය විභූතියා මහාසමුද්දෙ ආගච්ඡන්තංයෙව මහාබොධිං ථෙරස්ස [Pg.73] ආනුභාවෙන දිස්වා තුට්ඨමානසො නික්ඛමිත්වා සබ්බං මග්ගං පඤ්චවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි ඔකිරාපෙන්තො අන්තරන්තරෙ පුප්ඵඅග්ඝියානි ඨපෙන්තො එකාහෙනෙව ජම්බුකොලපට්ටනං ගන්ත්වා සබ්බතාළාවචරපරිවුතො පුප්ඵධූමගන්ධවාසාදීහි පූජයමානො ගලප්පමාණං උදකං ඔරුය්හ ‘‘ආගතො වතරෙ, දසබලස්ස සරසරංසිජාලවිස්සජ්ජනකො මහාබොධිරුක්ඛො’’ති පසන්නචිත්තො මහාබොධිං උක්ඛිපිත්වා උත්තමඞ්ගෙ සිරස්මිං පතිට්ඨාපෙත්වා මහාබොධිං පරිවාරෙත්වා ආගතෙහි සොළසහි ජාතිසම්පන්නකුලෙහි සද්ධිං සමුද්දතො පච්චුත්තරිත්වා සමුද්දතීරෙ මහාබොධිං ඨපෙත්වා තීණි දිවසානි සකලතම්බපණ්ණිදීපරජ්ජෙන පූජෙසි, සොළසන්නං ජාතිසම්පන්නකුලානං රජ්ජං විචාරෙසි. අථ චතුත්ථෙ දිවසෙ මහාබොධිං ආදාය උළාරං පූජං කුරුමානො අනුපුබ්බෙන අනුරාධපුරං සම්පත්තො. අනුරාධපුරෙපි මහාසක්කාරං කත්වා චාතුද්දසීදිවසෙ වඩ්ඪමානකච්ඡායාය මහාබොධිං උත්තරද්වාරෙන පවෙසෙත්වා නගරමජ්ඣෙන අතිහරන්තො දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා දක්ඛිණද්වාරතො පඤ්චධනුසතිකෙ ඨානෙ යත්ථ අම්හාකං සම්මාසම්බුද්ධො නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි, පුරිමකා ච තයො සම්මාසම්බුද්ධා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිංසු, යත්ථ කකුසන්ධස්ස භගවතො මහාසිරීසබොධි, කොනාගමනස්ස භගවතො උදුම්බරබොධි, කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස ච නිග්‍රොධබොධි පතිට්ඨාසි, තස්මිං මහාමෙඝවනුය්‍යානස්ස තිලකභූතෙ සුමනසාමණෙරස්ස වචනෙන පඨමමෙව කතභූමිපරිකම්මෙ රාජවත්ථුද්වාරකොට්ඨකට්ඨානෙ මහාබොධිං පතිට්ඨාපෙසි.

พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ แม้พระองค์นั้นแล ทรงสดับคำของพระสุมนสามเณรแล้ว ตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำ เดือนมาคสิระ (เดือน ๑๒) ทรงให้ชำระและประดับตกแต่งทางตั้งแต่ประตูทิศเหนือไปจนถึงเมืองชมพูโกลปัตตนะ ในวันที่เสด็จออกจากเมือง ทรงยืนอยู่ที่บริเวณสมุททสาละ ใกล้ประตูทิศเหนือ ทรงเห็นพระมหาโพธิ์ที่กำลังมาในมหาสมุทรด้วยความโอ่อ่าตระการนั้น ด้วยอานุภาพของพระเถระ ทรงมีพระทัยยินดี เสด็จออกไป โปรยดอกไม้ห้าสีตลอดทาง วางพุ่มดอกไม้เป็นระยะๆ เสด็จถึงเมืองชมพูโกลปัตตนะภายในวันเดียว ทรงแวดล้อมด้วยนักดนตรีทั้งหมด ทรงบูชาด้วยดอกไม้ ธูปหอม เครื่องหอม และเครื่องอบต่างๆ ทรงลงไปในน้ำลึกเท่าคอ ทรงมีพระทัยเลื่อมใส ตรัสว่า "โอ้หนอ! พระมหาโพธิพฤกษ์ผู้ยังรัศมีอันเป็นสาระของพระทศพลให้แผ่ไป ได้มาถึงแล้ว" ทรงยกพระมหาโพธิ์ขึ้นประดิษฐานบนพระเศียรอันเป็นอวัยวะสูงสุด พร้อมด้วยตระกูลผู้มีชาติสมบูรณ์ ๑๖ ตระกูลที่มาพร้อมกับพระมหาโพธิ์ ทรงขึ้นจากทะเล วางพระมหาโพธิ์ไว้ที่ชายทะเล ทรงบูชาด้วยราชสมบัติแห่งเกาะตัมพปัณณิทั้งสิ้นเป็นเวลาสามวัน และทรงมอบราชสมบัติให้แก่ตระกูลผู้มีชาติสมบูรณ์ ๑๖ ตระกูลดูแล ครั้นในวันที่สี่ ทรงรับพระมหาโพธิ์และทำการบูชาอันยิ่งใหญ่ เสด็จถึงเมืองอนุราธปุระโดยลำดับ ในเมืองอนุราธปุระก็ทรงทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ ในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ เวลาที่เงาเพิ่มขึ้น (บ่าย) ทรงนำพระมหาโพธิ์เข้าทางประตูทิศเหนือ นำผ่านกลางเมือง ออกทางประตูทิศใต้ ณ สถานที่ห่างจากประตูทิศใต้ ๕๐๐ คันธนู ที่ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราทั้งหลายทรงเข้าพระนิโรธสมาบัติประทับอยู่ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสามพระองค์ในอดีตก็ทรงเข้าสมาบัติประทับอยู่ ที่ซึ่งพระมหาศรีสโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคกุกกุสันธะ, พระอุทุมพรโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะ, และพระนิโครธโพธิ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากัสสปะ ได้ประดิษฐานอยู่ ณ สถานที่นั้นซึ่งเป็นดุจเครื่องประดับของมหาเมฆวันอุทยาน ตามคำของพระสุมนสามเณร ได้ประดิษฐานพระมหาโพธิ์ ณ สถานที่ประตูซุ้มพระราชอุทยาน ซึ่งได้มีการเตรียมพื้นที่ไว้ก่อนแล้ว

---

කථං? තානි කිර බොධිං පරිවාරෙත්වා ආගතානි සොළස ජාතිසම්පන්නකුලානි රාජවෙසං ගණ්හිංසු. රාජා දොවාරිකවෙසං ගණ්හි. සොළස කුලානි මහාබොධිං ගහෙත්වා ඔරොපයිංසු. මහාබොධි තෙසං හත්ථතො මුත්තසමනන්තරමෙව අසීතිහත්ථප්පමාණං වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ඡබ්බණ්ණරංසියො මුඤ්චි. රංසියො සකලදීපං පත්ථරිත්වා උපරි බ්‍රහ්මලොකං ආහච්ච අට්ඨංසු. මහාබොධිපාටිහාරියං දිස්වා සඤ්ජාතප්පසාදානි දසපුරිසසහස්සානි අනුපුබ්බවිපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පත්වා පබ්බජිංසු. යාව සූරියත්ථඞ්ගමා මහාබොධි අන්තලික්ඛෙ අට්ඨාසි. අත්ථඞ්ගමිතෙ පන සූරියෙ රොහිණිනක්ඛත්තෙන පථවියං පතිට්ඨාසි. සහ බොධිපතිට්ඨානා උදකපරියන්තං කත්වා මහාපථවී අකම්පි. පතිට්ඨහිත්වා ච පන මහාබොධි සත්ත දිවසානි හිමගබ්භෙ සන්නිසීදි. ලොකස්ස අදස්සනං අගමාසි. සත්තමෙ [Pg.74] දිවසෙ විගතවලාහකං නභං අහොසි. ඡබ්බණ්ණරංසියො ජලන්තා විප්ඵුරන්තා නිච්ඡරිංසු. මහාබොධිස්ස ඛන්ධො ච සාඛායො ච පත්තානි ච පඤ්ච ඵලානි ච දස්සිංසු. මහින්දත්ථෙරො ච සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරී ච රාජා ච සපරිවාරා මහාබොධිට්ඨානමෙව අගමංසු. යෙභුය්‍යෙන ච සබ්බෙ දීපවාසිනො සන්නිපතිංසු. තෙසං පස්සන්තානංයෙව උත්තරසාඛතො එකං ඵලං පච්චිත්වා සාඛතො මුච්චි. ථෙරො හත්ථං උපනාමෙසි. ඵලං ථෙරස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාසි. තං ථෙරො ‘‘රොපය, මහාරාජා’’ති රඤ්ඤො අදාසි. රාජා ගහෙත්වා සුවණ්ණකටාහෙ මධුරපංසුං ආකිරිත්වා ගන්ධකලලං පූරෙත්වා රොපෙත්වා මහාබොධිආසන්නට්ඨානෙ ඨපෙසි. සබ්බෙසං පස්සන්තානංයෙව චතුහත්ථප්පමාණා අට්ඨ තරුණබොධිරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. රාජා තං අච්ඡරියං දිස්වා අට්ඨ තරුණබොධිරුක්ඛෙ සෙතච්ඡත්තෙන පූජෙත්වා අභිසෙකං අදාසි. තතො එකං බොධිරුක්ඛං ආගමනකාලෙ මහාබොධිනා පඨමපතිට්ඨිතොකාසෙ ජම්බුකොලපට්ටනෙ රොපයිංසු, එකං තවක්කබ්‍රාහ්මණස්ස ගාමද්වාරෙ, එකං ථූපාරාමෙ, එකං ඉස්සරනිම්මානවිහාරෙ, එකං පඨමචෙතියට්ඨානෙ, එකං චෙතියපබ්බතෙ, එකං රොහණජනපදම්හි කාජරගාමෙ, එකං රොහණජනපදම්හියෙව චන්දනගාමෙ. ඉතරෙසං චතුන්නං ඵලානං බීජෙහි ජාතෙ ද්වත්තිංස බොධිතරුණෙ යොජනියආරාමෙසු පතිට්ඨාපෙසුං.

อย่างไรเล่า? ได้ยินว่า ตระกูลผู้มีชาติสมบูรณ์ ๑๖ ตระกูลเหล่านั้นที่แวดล้อมพระมหาโพธิ์มา ได้แต่งกายเป็นกษัตริย์ พระราชาทรงแต่งกายเป็นนายประตู ตระกูล ๑๖ ตระกูลนั้นถือพระมหาโพธิ์ลง ทันทีที่พระมหาโพธิ์หลุดจากมือของพวกเขา ก็ลอยขึ้นไปในอากาศสูง ๘๐ ศอก และเปล่งฉัพพรรณรังสี รังสีเหล่านั้นแผ่ไปทั่วเกาะ กระทบถึงพรหมโลกเบื้องบนแล้วตั้งอยู่ ชายหมื่นคนผู้เกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่งเมื่อเห็นปาฏิหาริย์ของพระมหาโพธิ์ ได้ตั้งวิปัสสนาตามลำดับ บรรลุอรหัตตผลแล้วบวช พระมหาโพธิ์ตั้งอยู่ในอากาศจนกระทั่งพระอาทิตย์ตก ครั้นพระอาทิตย์ตกแล้ว ก็ประดิษฐานลงบนพื้นดินพร้อมด้วยฤกษ์โรหิณี พร้อมกับการประดิษฐานของพระมหาโพธิ์ แผ่นดินใหญ่ก็ไหวไปจนถึงขอบน้ำ และพระมหาโพธิ์เมื่อประดิษฐานแล้ว ก็ตั้งอยู่ในกลุ่มเมฆหมอกเป็นเวลาเจ็ดวัน ได้หายไปจากการมองเห็นของโลก ในวันที่เจ็ด ท้องฟ้าก็ปราศจากเมฆหมอก ฉัพพรรณรังสีเปล่งประกายเจิดจ้าและแผ่ไปทั่ว ลำต้น กิ่งก้าน ใบ และผลห้าผลของพระมหาโพธิ์ก็ปรากฏ พระมหินทเถระ พระสังฆมิตตาเถรี และพระราชาพร้อมด้วยบริวาร ได้เสด็จไปยังสถานที่ประดิษฐานพระมหาโพธิ์ และชาวเกาะส่วนใหญ่ทั้งหมดก็มารวมกัน ขณะที่พวกเขากำลังมองดูอยู่ ผลหนึ่งก็สุกจากกิ่งทิศเหนือและหลุดจากกิ่ง พระเถระยื่นมือออกไป ผลนั้นก็ประดิษฐานในมือของพระเถระ พระเถระถวายผลนั้นแก่พระราชา ตรัสว่า "มหาราช ขอพระองค์ทรงปลูกเถิด" พระราชาทรงรับไป ทรงโปรยดินหวานลงในกระถางทองคำ ทรงเติมโคลนหอม ทรงปลูกแล้วทรงวางไว้ใกล้สถานที่ประดิษฐานพระมหาโพธิ์ ขณะที่ทุกคนกำลังมองดูอยู่ ต้นโพธิ์อ่อนแปดต้นสูงสี่ศอกก็ผุดขึ้น พระราชาทรงเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงบูชาต้นโพธิ์อ่อนแปดต้นด้วยเศวตฉัตรและทรงกระทำพิธีอภิเษก จากนั้น ต้นโพธิ์ต้นหนึ่งถูกปลูกที่เมืองชมพูโกลปัตตนะ ซึ่งเป็นสถานที่แรกที่พระมหาโพธิ์ประดิษฐานเมื่อครั้งมาถึง ต้นหนึ่งที่ประตูหมู่บ้านของพราหมณ์ตวกกะ ต้นหนึ่งที่ถูปาราม ต้นหนึ่งที่อิสสรนิมมานวิหาร ต้นหนึ่งที่สถานที่ปฐมเจดีย์ ต้นหนึ่งที่เจติยบรรพต ต้นหนึ่งที่หมู่บ้านกาจรคามในโรหนชนบท ต้นหนึ่งที่หมู่บ้านจันทนคามในโรหนชนบทนั่นเอง ส่วนต้นโพธิ์อ่อน ๓๒ ต้นที่เกิดจากเมล็ดของผลอีกสี่ผลที่เหลือ ก็ถูกประดิษฐานในอารามที่อยู่ภายในระยะหนึ่งโยชน์

---

එවං පුත්තනත්තුපරම්පරාය සමන්තා දීපවාසීනං හිතාය සුඛාය පතිට්ඨිතෙ දසබලස්ස ධම්මධජභූතෙ මහාබොධිම්හි අනුළා දෙවී පඤ්චහි කඤ්ඤාසතෙහි පඤ්චහි ච අන්තෙපුරිකාසතෙහීති මාතුගාමසහස්සෙන සද්ධිං සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරියා සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව සපරිවාරා අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. අරිට්ඨොපි ඛො රඤ්ඤො භාගිනෙය්‍යො පඤ්චහි පුරිසසතෙහි සද්ධිං ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව සපරිවාරො අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි.

เมื่อพระมหาโพธิ์อันเป็นดุจธงชัยแห่งพระธรรมของพระทศพล ได้ประดิษฐานแล้วเพื่อประโยชน์และความสุขของชาวเกาะโดยรอบสืบไปชั่วลูกหลาน พระนางอนุฬาเทวีพร้อมด้วยหญิงสาว ๕๐๐ คน และนางใน ๕๐๐ คน รวมเป็นหญิงหนึ่งพันคน ได้บวชในสำนักของพระสังฆมิตตาเถรี และไม่นานนักก็พร้อมด้วยบริวารได้บรรลุอรหัตตผล แม้อริฏฐะผู้เป็นพระภาคิไนยของพระราชาพร้อมด้วยชาย ๕๐๐ คน ได้บวชในสำนักของพระเถระ และไม่นานนักก็พร้อมด้วยบริวารได้บรรลุอรหัตตผล

---

අථෙකදිවසං රාජා මහාබොධිං වන්දිත්වා ථෙරෙන සද්ධිං ථූපාරාමං ගච්ඡති. තස්ස ලොහපාසාදට්ඨානං සම්පත්තස්ස පුරිසා පුප්ඵානි අභිහරිංසු. රාජා ථෙරස්ස පුප්ඵානි අදාසි. ථෙරො පුප්ඵෙහි ලොහපාසාදට්ඨානං පූජෙසි. පුප්ඵෙසු භූමියං පතිතමත්තෙසු මහාභූමිචාලො අහොසි. රාජා ‘‘කස්මා, භන්තෙ, භූමි චලිතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ඉස්මිං, මහාරාජ, ඔකාසෙ සඞ්ඝස්ස අනාගතෙ උපොසථාගාරං භවිස්සති, තස්සෙතං පුබ්බනිමිත්ත’’න්ති.

หลังจากนั้น วันหนึ่ง พระราชาทรงไหว้ต้นมหาโพธิ์แล้ว เสด็จไปยังถูปารามพร้อมกับพระเถระ เมื่อพระราชาเสด็จถึงสถานที่ตั้งโลหปราสาท พวกบุรุษได้นำดอกไม้มาถวาย พระราชาได้ถวายดอกไม้เหล่านั้นแก่พระเถระ พระเถระบูชาสถานที่ตั้งโลหปราสาทด้วยดอกไม้ เมื่อดอกไม้เหล่านั้นตกลงบนพื้นดินเท่านั้น ก็เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ขึ้น พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรแผ่นดินจึงไหว" พระเถระตอบว่า "มหาราช ในสถานที่นี้ ในอนาคตจักมีโรงอุโบสถของสงฆ์ นี้เป็นบุพนิมิตของการที่โรงอุโบสถนั้นจักมี"

---

රාජා [Pg.75] පුන ථෙරෙන සද්ධිං ගච්ඡන්තො අම්බඞ්ගණට්ඨානං පත්තො. තත්ථස්ස වණ්ණගන්ධසම්පන්නං අතිමධුරරසං එකං අම්බපක්කං ආහරීයිත්ථ. රාජා තං ථෙරස්ස පරිභොගත්ථාය අදාසි. ථෙරො තත්ථෙව පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘ඉදං එත්ථෙව රොපෙථා’’ති ආහ. රාජා තං අම්බට්ඨිං ගහෙත්වා තත්ථෙව රොපෙත්වා උදකං ආසිඤ්චි. සහ අම්බබීජරොපනෙන පථවී අකම්පි. රාජා ‘‘කස්මා, භන්තෙ, පථවී කම්පිත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ඉමස්මිං, මහාරාජ, ඔකාසෙ සඞ්ඝස්ස අනාගතෙ ‘අම්බඞ්ගණං’ නාම සන්නිපාතට්ඨානං භවිස්සති, තස්සෙතං පුබ්බනිමිත්ත’’න්ති.

พระราชาเสด็จไปพร้อมกับพระเถระอีก ได้เสด็จถึงสถานที่ชื่ออัมพังคณ ในสถานที่นั้น มีมะม่วงสุกผลหนึ่งซึ่งสมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น มีรสหวานยิ่ง อันบุรุษนำมาถวายเพื่อพระราชา พระราชาถวายมะม่วงสุกนั้นแก่พระเถระเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค พระเถระบริโภคในสถานที่นั้นนั่นเองแล้วกล่าวว่า "จงปลูกเมล็ดมะม่วงนี้ในสถานที่นี้เอง" พระราชาทรงถือเอาเมล็ดมะม่วงนั้นแล้วทรงปลูกในสถานที่นั้นนั่นเอง แล้วทรงรดน้ำ พร้อมกับการปลูกเมล็ดมะม่วง แผ่นดินก็ไหว พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรแผ่นดินจึงไหว" พระเถระตอบว่า "มหาราช ในสถานที่นี้ ในอนาคตจักมีสถานที่ประชุมของสงฆ์ชื่อว่าอัมพังคณ นี้เป็นบุพนิมิตของการที่สถานที่ประชุมนั้นจักมี"

---

රාජා තත්ථ අට්ඨ පුප්ඵමුට්ඨියො ඔකිරිත්වා වන්දිත්වා පුන ථෙරෙන සද්ධිං ගච්ඡන්තො මහාචෙතියට්ඨානං පත්තො. තත්ථස්ස පුරිසා චම්පකපුප්ඵානි අභිහරිංසු. තානි රාජා ථෙරස්ස අදාසි. ථෙරො මහාචෙතියට්ඨානං පුප්ඵෙහි පූජෙත්වා වන්දි. තාවදෙව මහාපථවී සඞ්කම්පි. රාජා ‘‘කස්මා, භන්තෙ, පථවී කම්පිත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ඉමස්මිං, මහාරාජ, ඔකාසෙ අනාගතෙ බුද්ධස්ස භගවතො අසදිසො මහාථූපො භවිස්සති, තස්සෙතං පුබ්බනිමිත්ත’’න්ති. ‘‘අහමෙව කරොමි, භන්තෙ’’ති. ‘‘අලං, මහාරාජ, තුම්හාකං අඤ්ඤං බහුකම්මං අත්ථි, තුම්හාකං පන නත්තා දුට්ඨගාමණී අභයො නාම කාරෙස්සතී’’ති. අථ රාජා ‘‘සචෙ, භන්තෙ, මය්හං නත්තා කරිස්සති, කතංයෙව මයා’’ති ද්වාදසහත්ථං පාසාණත්ථම්භං ආහරාපෙත්වා ‘‘දෙවානම්පියතිස්සස්ස රඤ්ඤො නත්තා දුට්ඨගාමණී අභයො නාම ඉමස්මිං පදෙසෙ ථූපං කරොතූ’’ති අක්ඛරානි ලිඛාපෙත්වා පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දිත්වා ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘පතිට්ඨිතං නු ඛො, භන්තෙ, තම්බපණ්ණිදීපෙ සාසන’’න්ති? ‘‘පතිට්ඨිතං, මහාරාජ, සාසනං; මූලානි පනස්ස න තාව ඔතරන්තී’’ති. ‘‘කදා පන, භන්තෙ මූලානි ඔතිණ්ණානි නාම භවිස්සන්තී’’ති? ‘‘යදා, මහාරාජ, තම්බපණ්ණිදීපකානං මාතාපිතූනං තම්බපණ්ණිදීපෙ ජාතො දාරකො තම්බපණ්ණිදීපෙ පබ්බජිත්වා තම්බපණ්ණිදීපම්හියෙව විනයං උග්ගහෙත්වා තම්බපණ්ණිදීපෙ වාචෙස්සති, තදා සාසනස්ස මූලානි ඔතිණ්ණානි නාම භවිස්සන්තී’’ති. ‘‘අත්ථි පන, භන්තෙ, එදිසො භික්ඛූ’’ති? ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, මහාඅරිට්ඨො භික්ඛු පටිබලො එතස්මිං කම්මෙ’’ති. ‘‘මයා එත්ථ, භන්තෙ, කිං කත්තබ්බ’’න්ති? ‘‘මණ්ඩපං, මහාරාජ, කාතුං වට්ටතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා මෙඝවණ්ණාභයස්ස අමච්චස්ස පරිවෙණට්ඨානෙ මහාසඞ්ගීතිකාලෙ අජාතසත්තුමහාරාජෙන කතමණ්ඩපප්පකාරං රාජානුභාවෙන මණ්ඩපං කාරෙත්වා සබ්බතාළාවචරෙ සකසකසිප්පෙසු පයොජෙත්වා ‘‘සාසනස්ස මූලානි ඔතරන්තානි [Pg.76] පස්සිස්සාමී’’ති අනෙකපුරිසසහස්සපරිවුතො ථූපාරාමං අනුප්පත්තො.

พระราชาทรงโปรยดอกไม้ ๘ กำมือในสถานที่นั้นแล้วทรงไหว้ เสด็จไปพร้อมกับพระเถระอีก ได้เสด็จถึงสถานที่ตั้งมหาเจดีย์ ในสถานที่นั้น พวกบุรุษได้นำดอกจำปามาถวายเพื่อพระราชา พระราชาถวายดอกจำปาเหล่านั้นแก่พระเถระ พระเถระบูชาสถานที่ตั้งมหาเจดีย์ด้วยดอกไม้แล้วไหว้ ในขณะนั้นนั่นเอง แผ่นดินใหญ่ก็ไหวสะเทือน พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรแผ่นดินจึงไหว" พระเถระตอบว่า "มหาราช ในสถานที่นี้ ในอนาคตจักมีมหาเจดีย์ที่ไม่มีใครเสมอเหมือนของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า นี้เป็นบุพนิมิตของการที่มหาเจดีย์นั้นจักมี" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์นั่นแหละจักกระทำ" พระเถระตอบว่า "พอเถิด มหาราช การงานอื่นอีกมากยังมีอยู่สำหรับพระองค์ แต่พระนัดดาของพระองค์ชื่อว่าทุฏฐคามณีอภัยจักให้กระทำ" หลังจากนั้น พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพระนัดดาของข้าพระองค์จักกระทำ ก็ชื่อว่าอันข้าพระองค์กระทำแล้วนั่นเอง" ดังนี้แล้ว ทรงให้คนนำเสาหินที่มีความยาว ๑๒ ศอกมา แล้วทรงให้จารึกอักษรว่า "พระนัดดาของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ชื่อว่าทุฏฐคามณีอภัย จงสร้างพระสถูปในที่นี้" ดังนี้ แล้วทรงให้ประดิษฐานไว้ ทรงไหว้แล้ว ตรัสถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสนาตั้งมั่นแล้วหรือหนอในเกาะตัมพปัณณิ" พระเถระตอบว่า "มหาราช พระศาสนาตั้งมั่นแล้ว แต่รากเหง้าของพระศาสนานั้นยังไม่หยั่งลง" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อไรเล่ารากเหง้าทั้งหลายจึงจะชื่อว่าหยั่งลงแล้ว" พระเถระตอบว่า "มหาราช เมื่อใด เด็กที่เกิดในเกาะตัมพปัณณิของบิดามารดาชาวเกาะตัมพปัณณิ บวชในเกาะตัมพปัณณิแล้ว เรียนพระวินัยในเกาะตัมพปัณณินั่นเอง แล้วจักบอกสอนในเกาะตัมพปัณณิ เมื่อนั้น รากเหง้าของพระศาสนาจึงจะชื่อว่าหยั่งลงแล้ว" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีภิกษุเช่นนี้อยู่หรือ" พระเถระตอบว่า "มหาราช มีอยู่ ภิกษุชื่อมหาอริฏฐะเป็นผู้สามารถในกิจนี้" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ควรทำอะไรในเรื่องนี้" พระเถระตอบว่า "มหาราช ควรสร้างมณฑป" พระราชาตรัสว่า "ดีละ ท่านผู้เจริญ" ดังนี้แล้ว พระราชาทรงให้สร้างมณฑปอย่างมณฑปที่พระเจ้าอชาตศัตรูทรงสร้างในคราวปฐมสังคายนา ในสถานที่ตั้งบริเวณของอำมาตย์ชื่อเมฆวรรณาภัย ด้วยพระราชานุภาพ แล้วทรงให้พวกนักดนตรีทั้งปวงประกอบในศิลปะของตนๆ ทรงดำริว่า "จักเห็นรากเหง้าของพระศาสนาหยั่งลง" ดังนี้แล้ว เสด็จถึงถูปารามอันบุรุษหลายพันห้อมล้อมแล้ว

---

තෙන ඛො පන සමයෙන ථූපාරාමෙ අට්ඨසට්ඨි භික්ඛුසහස්සානි සන්නිපතිංසු. මහාමහින්දත්ථෙරස්ස ආසනං දක්ඛිණාභිමුඛං පඤ්ඤත්තං හොති. මහාඅරිට්ඨත්ථෙරස්ස ධම්මාසනං උත්තරාභිමුඛං පඤ්ඤත්තං හොති. අථ ඛො මහාඅරිට්ඨත්ථෙරො මහින්දත්ථෙරෙන අජ්ඣිට්ඨො අත්තනො අනුරූපෙන පත්තානුක්කමෙන ධම්මාසනෙ නිසීදි. මහින්දත්ථෙරපමුඛා අට්ඨසට්ඨි මහාථෙරා ධම්මාසනං පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. රඤ්ඤොපි කනිට්ඨභාතා මත්තාභයත්ථෙරො නාම ‘‘ධුරග්ගාහො හුත්වා විනයං උග්ගණ්හිස්සාමී’’ති පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මහාඅරිට්ඨත්ථෙරස්ස ධම්මාසනමෙව පරිවාරෙත්වා නිසීදි. අවසෙසාපි භික්ඛූ සරාජිකා ච පරිසා අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදිංසු.

ในสมัยนั้นแล ภิกษุ ๖๘,๐๐๐ รูปประชุมกันในถูปาราม อาสนะของพระมหาเถระมหินท์อันจัดตั้งไว้แล้วโดยหันหน้าไปทางทิศใต้ ธรรมาสน์ของพระมหาเถระอริฏฐะอันจัดตั้งไว้แล้วโดยหันหน้าไปทางทิศเหนือ หลังจากนั้นแล พระมหาเถระอริฏฐะอันพระเถระมหินท์อาราธนาแล้ว ได้นั่งบนธรรมาสน์ตามลำดับที่พึงถึงตามสมควรแก่ตน พระมหาเถระ ๖๘ รูปมีพระเถระมหินท์เป็นประธาน แวดล้อมธรรมาสน์แล้วนั่ง แม้พระอนุชาของพระราชาชื่อว่าพระเถระมัตตาภัย ทรงดำริว่า "จักเป็นผู้รับภาระสำคัญแล้วเรียนพระวินัย" ดังนี้แล้ว พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป แวดล้อมธรรมาสน์ของพระมหาเถระอริฏฐะนั่นเองแล้วนั่ง แม้ภิกษุที่เหลือและบริษัทพร้อมด้วยพระราชา ก็นั่งบนอาสนะที่ถึงแก่ตนๆ

---

අථායස්මා මහාඅරිට්ඨත්ථෙරො තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචිමන්දමූලෙති විනයනිදානං අභාසි. භාසිතෙ ච පනායස්මතා අරිට්ඨත්ථෙරෙන විනයනිදානෙ ආකාසං මහාවිරවං රවි. අකාලවිජ්ජුලතා නිච්ඡරිංසු. දෙවතා සාධුකාරං අදංසු. මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා සඞ්කම්පි. එවං අනෙකෙසු පාටිහාරියෙසු වත්තමානෙසු ආයස්මා අරිට්ඨත්ථෙරො මහාමහින්දපමුඛෙහි අට්ඨසට්ඨියා පච්චෙකගණීහි ඛීණාසවමහාථෙරෙහි තදඤ්ඤෙහි ච අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසහස්සෙහි පරිවුතො පඨමකත්තිකපවාරණාදිවසෙ ථූපාරාමවිහාරමජ්ඣෙ සත්ථු කරුණාගුණදීපකං භගවතො අනුසිට්ඨිකරානං කායකම්මවචීකම්මවිප්ඵන්දිතවිනයනං විනයපිටකං පකාසෙසි. පකාසෙත්වා ච යාවතායුකං තිට්ඨමානො බහූනං වාචෙත්වා බහූනං හදයෙ පතිට්ඨාපෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. තෙපි ඛො මහාමහින්දප්පමුඛා තස්මිං සමාගමෙ –

หลังจากนั้น พระมหาอริฏฐเถระผู้มีอายุ ได้แสดงวินัยนิทานว่า "ในสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เมืองเวรัญชา ใต้ต้นสะเดา" เป็นต้น เมื่อพระอริฏฐเถระผู้มีอายุแสดงวินัยนิทานแล้ว อากาศได้บันลือเสียงกึกก้องใหญ่ สายฟ้าแลบผิดกาลได้เกิดขึ้น เทวดาทั้งหลายได้ให้สาธุการ มหาปฐพีได้หวั่นไหวมีน้ำเป็นที่สุดรอบ เมื่อปาฏิหาริย์มากมายเกิดขึ้นอย่างนี้ พระอริฏฐเถระผู้มีอายุแวดล้อมด้วยพระอรหันตมหาเถระผู้สิ้นอาสวะ ๖๘ รูป มีพระมหาเถระมหินท์เป็นประมุข และภิกษุอื่นอีก ๖๘,๐๐๐ รูป ได้ประกาศพระวินัยปิฎกอันเป็นเครื่องกำจัดความหวั่นไหวแห่งกายกรรมและวจีกรรมของผู้ประพฤติตามพระโอวาทของพระผู้มีพระภาค ผู้แสดงคุณคือพระกรุณาของพระศาสดา ณ ท่ามกลางวิหารถูปาราม ในวันปวารณาแรกแห่งเดือนกัตติกะ (วันเพ็ญเดือน ๑๑) และเมื่อประกาศแล้ว ดำรงอยู่ตลอดอายุขัย ได้บอกสอนแก่ภิกษุจำนวนมาก ให้ตั้งมั่นในใจของภิกษุจำนวนมากแล้ว ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พระมหาเถระเหล่านั้นมีพระมหาเถระมหินท์เป็นประมุข ผู้มาประชุมกันในการประชุมนั้น –

---

‘‘අට්ඨසට්ඨි මහාථෙරා, ධුරග්ගාහා සමාගතා;

පච්චෙකගණිනො සබ්බෙ, ධම්මරාජස්ස සාවකා.

“พระมหาเถระ ๖๘ รูป ผู้รับภาระเป็นประธาน ผู้มีคณะเฉพาะตนทั้งหมด เป็นสาวกของพระธรรมราชา ได้มาประชุมพร้อมกันแล้ว

---

‘‘ඛීණාසවා වසිප්පත්තා, තෙවිජ්ජා ඉද්ධිකොවිදා;

උත්තමත්ථමභිඤ්ඤාය, අනුසාසිංසු රාජිනො.

“พระมหาสีเหล่านั้น ผู้สิ้นอาสวะแล้ว ผู้บรรลุวสีแล้ว ผู้มีวิชชา ๓ ผู้ฉลาดในอิทธิวิธีอภิญญา ได้รู้ยิ่งซึ่งประโยชน์อันสูงสุดแล้ว ได้สั่งสอนพระราชาแล้ว

---

‘‘ආලොකං දස්සයිත්වාන, ඔභාසෙත්වා මහිං ඉමං;

ජලිත්වා අග්ගික්ඛන්ධාව, නිබ්බායිංසු මහෙසයො’’.

“พระมหาสีเหล่านั้น ได้แสดงแสงสว่างแล้ว ได้ทำให้แผ่นดินนี้สว่างไสวแล้ว ได้ลุกโพลงดุจกองไฟใหญ่แล้ว ได้ปรินิพพานแล้ว”

---

තෙසං [Pg.77] පරිනිබ්බානතො අපරභාගෙ අඤ්ඤෙපි තෙසං ථෙරානං අන්තෙවාසිකා තිස්සදත්තකාළසුමන-දීඝසුමනාදයො ච මහාඅරිට්ඨත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකා, අන්තෙවාසිකානං අන්තෙවාසිකා චාති එවං පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරා ආචරියපරම්පරා ඉමං විනයපිටකං යාවජ්ජතනා ආනෙසුං. තෙන වුත්තං –

ในภายหลังจากการปรินิพพานของพระเถระเหล่านั้น แม้พระเถระอื่นๆ มีพระติสสทัตตะ พระกาฬสุมนะ พระทีฆสุมนะเป็นต้น ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระเหล่านั้น และศิษย์ของพระมหาอริฏฐเถระ และศิษย์ของศิษย์ทั้งหลายอย่างนี้ อาจารย์สืบต่อกันมาตามที่กล่าวไว้ในกาลก่อน ได้นำพระวินัยปิฎกนี้มาจนถึงวันนี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า –

---

‘‘තතියසඞ්ගහතො පන උද්ධං ඉමං දීපං මහින්දාදීහි ආභතං, මහින්දතො උග්ගහෙත්වා කඤ්චි කාලං අරිට්ඨත්ථෙරාදීහි ආභතං, තතො යාවජ්ජතනා තෙසංයෙව අන්තෙවාසිකපරම්පරභූතාය ආචරියපරම්පරාය ආභත’’න්ති.

“อนึ่ง พระวินัยปิฎกนี้ถูกนำมายังเกาะนี้โดยพระมหินท์เป็นต้น ตั้งแต่สังคายนาครั้งที่ ๓ และถูกนำมาโดยพระอริฏฐเถระเป็นต้น ชั่วระยะเวลาหนึ่งหลังจากพระมหินท์ และจากนั้นจนถึงปัจจุบันนี้ ก็ถูกนำมาโดยอาจารย์สืบต่อกันมาซึ่งเป็นศิษย์สืบต่อกันมาของพระเถระเหล่านั้นเอง”

---

කත්ථ පතිට්ඨිතන්ති? යෙසං පාළිතො ච අත්ථතො ච අනූනං වත්තති, මණිඝටෙ පක්ඛිත්තතෙලමිව ඊසකම්පි න පග්ඝරති, එවරූපෙසු අධිමත්තසති-ගති-ධිති-මන්තෙසු ලජ්ජීසු කුක්කුච්චකෙසු සික්ඛාකාමෙසු පුග්ගලෙසු පතිට්ඨිතන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මා විනයපතිට්ඨාපනත්ථං විනයපරියත්තියා ආනිසංසං සල්ලක්ඛෙත්වා සික්ඛාකාමෙන භික්ඛුනා විනයො පරියාපුණිතබ්බො.

ในคำถามว่า “ตั้งมั่นอยู่ที่ไหน?” พึงทราบคำตอบอย่างนี้ว่า “ตั้งมั่นอยู่ในบุคคลทั้งหลายผู้มีสติ ปัญญา และความเพียรอย่างยิ่ง ผู้มีความละอายต่อบาป ผู้มีความรังเกียจ (สงสัยว่าควรหรือไม่ควร) ผู้ใคร่ในสิกขา ๓ ผู้ซึ่งพระบาลีและอรรถไม่บกพร่องในใจของตน เป็นไปอยู่ ดุจน้ำมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะแก้วมณี ไม่รั่วไหลแม้แต่น้อย” เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ใคร่ในการศึกษา พึงพิจารณาอานิสงส์ของการศึกษาพระวินัย เพื่อประโยชน์แก่การตั้งมั่นแห่งพระวินัย แล้วพึงศึกษาเล่าเรียนพระวินัย

---

තත්‍රායං විනයපරියත්තියා ආනිසංසො – විනයපරියත්තිකුසලො හි පුග්ගලො සාසනෙ පටිලද්ධසද්ධානං කුලපුත්තානං මාතාපිතුට්ඨානියො හොති, තදායත්තා හි නෙසං පබ්බජ්ජා උපසම්පදා වත්තානුවත්තපටිපත්ති ආචාරගොචරකුසලතා. අපි චස්ස විනයපරියත්තිං නිස්සාය අත්තනො සීලක්ඛන්ධො සුගුත්තො හොති සුරක්ඛිතො; කුක්කුච්චපකතානං භික්ඛූනං පටිසරණං හොති; විසාරදො සඞ්ඝමජ්ඣෙ වොහරති; පච්චත්ථිකෙ සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගණ්හාති; සද්ධම්මට්ඨිතියා පටිපන්නො හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආනිසංසා විනයධරෙ පුග්ගලෙ; අත්තනො සීලක්ඛන්ධො සුගුත්තො හොති සුරක්ඛිතො…පෙ… සද්ධම්මට්ඨිතියා පටිපන්නො හොතී’’ති (පරි. 325).

อานิสงส์ของการศึกษาพระวินัยนี้คือ – แท้จริง บุคคลผู้ฉลาดในการศึกษาพระวินัย ย่อมตั้งอยู่ในฐานะบิดามารดาของกุลบุตรทั้งหลายผู้ได้ศรัทธาแล้วในพระศาสนา แท้จริง การบวชเป็นสามเณร การอุปสมบท การปฏิบัติวัตรน้อยใหญ่ และความฉลาดในอาจาระและโคจร (ความประพฤติที่เหมาะสมและสถานที่ที่ควรไปของภิกษุ) ของกุลบุตรเหล่านั้น ย่อมขึ้นอยู่กับผู้ฉลาดในพระวินัยนั้น อนึ่ง อาศัยการศึกษาพระวินัย กองศีลของพระวินัยธรนั้นย่อมได้รับการคุ้มครองและรักษาดีแล้ว ย่อมเป็นที่พึ่งของภิกษุทั้งหลายผู้ถูกความรังเกียจครอบงำ ย่อมกล่าวได้ในท่ามกลางสงฆ์อย่างปราศจากความหวาดหวั่น ย่อมข่มศัตรูด้วยถ้อยคำอันประกอบด้วยธรรมได้อย่างดี ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้ ย่อมมีแก่บุคคลผู้ทรงวินัย คือ กองศีลของตนย่อมได้รับการคุ้มครองและรักษาดีแล้ว...เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม” ดังนี้ (ป. ๓๒๕)

---

යෙ චාපි සංවරමූලකා කුසලා ධම්මා වුත්තා භගවතා, විනයධරො පුග්ගලො තෙසං දායාදො; විනයමූලකත්තා තෙසං ධම්මානං. වුත්තම්පි හෙතං භගවතා – ‘‘විනයො සංවරත්ථාය, සංවරො අවිප්පටිසාරත්ථාය, අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජත්ථාය, පාමොජ්ජං පීතත්ථාය, පීති පස්සද්ධත්ථාය, පස්සද්ධි සුඛත්ථාය, සුඛං සමාධත්ථාය, සමාධි යථාභූතඤාණදස්සනත්ථාය, යථාභූතඤාණදස්සනං නිබ්බිදත්ථාය, නිබ්බිදා විරාගත්ථාය, විරාගො විමුත්තත්ථාය[Pg.78], විමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනත්ථාය, විමුත්තිඤාණදස්සනං අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථාය. එතදත්ථා කථා, එතදත්ථා මන්තනා, එතදත්ථා උපනිසා, එතදත්ථං සොතාවධානං – යදිදං අනුපාදාචිත්තස්ස විමොක්ඛො’’ති (පරි. 366). තස්මා විනයපරියත්තියා ආයොගො කරණීයොති.

อนึ่ง กุศลธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่ามีความสำรวมเป็นรากเหง้า บุคคลผู้ทรงวินัยย่อมเป็นทายาทของกุศลธรรมเหล่านั้น เพราะกุศลธรรมเหล่านั้นมีพระวินัยเป็นรากเหง้า แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสพระสูตรนี้ไว้ว่า “พระวินัยมีเพื่อความสำรวม ความสำรวมมีเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ ความไม่เดือดร้อนใจมีเพื่อความปราโมทย์ ความปราโมทย์มีเพื่อปีติ ปีติมีเพื่อความสงบระงับ ความสงบระงับมีเพื่อความสุข ความสุขมีเพื่อสมาธิ สมาธิมีเพื่อญาณทัสสนะตามความเป็นจริง ญาณทัสสนะตามความเป็นจริงมีเพื่อความหน่าย ความหน่ายมีเพื่อความคลายกำหนัด ความคลายกำหนัดมีเพื่อความหลุดพ้น ความหลุดพ้นมีเพื่อญาณทัสสนะในความหลุดพ้น ญาณทัสสนะในความหลุดพ้นมีเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน วินัยกถามีประโยชน์นี้ การปรึกษาหารือมีประโยชน์นี้ เหตุใกล้มีประโยชน์นี้ การตั้งใจฟังมีประโยชน์นี้ คือความหลุดพ้นแห่งจิตโดยไม่อุปาทาน” ดังนี้ (ป. ๓๖๖) เพราะเหตุนั้น พึงกระทำความเพียรในการศึกษาพระวินัยปิฎก

---

එත්තාවතා ච යා සා විනයසංවණ්ණනත්ථං මාතිකා ඨපිතා තත්ථ –

อนึ่ง ด้วยลำดับคำมีประมาณเท่านี้ มาติกาใดที่เราตั้งไว้เพื่อประโยชน์แก่การอธิบายพระวินัยปิฎก ในมาติกานั้น –

---

‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා, ධාරිතං යෙන චාභතං;

යත්ථප්පතිට්ඨිතං චෙතමෙතං, වත්වා විධිං තතො’’ති.

“อันผู้ใดกล่าวไว้ เมื่อใด เพราะเหตุใด อันผู้ใดทรงไว้และนำมาแล้ว และสิ่งนี้ตั้งมั่นอยู่ที่ใด กล่าวแล้วซึ่งวิธีนั้นจากนั้น”

---

ඉමිස්සා තාව ගාථාය අත්ථො පකාසිතො විනයස්ස ච බාහිරනිදානවණ්ණනා යථාධිප්පායං සංවණ්ණිතා හොතීති.

อรรถของคาถาแรกนี้ได้ประกาศแล้ว และอรรถกถาบาหิรนิทานของพระวินัยได้อธิบายไว้ตามความประสงค์แล้ว ดังนี้

---

තතියසඞ්ගීතිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสังคายนาครั้งที่ ๓ จบแล้ว

---

බාහිරනිදානකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องบาหิรนิทานจบแล้ว

---

වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා

อรรถกถาเวรัญชกัณฑ์

---

1. ඉදානි [Pg.79]

๑. บัดนี้

---

‘‘තෙනාතිආදිපාඨස්ස, අත්ථං නානප්පකාරතො;

දස්සයන්තො කරිස්සාමි, විනයස්සත්ථවණ්ණන’’න්ති.

“เราจักทำอรรถกถาพระวินัย โดยแสดงอรรถของบทที่ขึ้นต้นด้วย ‘เตน’ โดยประการต่างๆ” เพราะได้กล่าวคำปฏิญญาไว้แล้ว (ในตอนต้นของอรรถกถานี้) ว่า “เราจักทำอรรถาธิบายของบททั้งหลายมี ‘เตน สมเยน พุทโธ ภควา’ เป็นต้น”

---

වුත්තත්තා තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවාතිආදීනං අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමි. සෙය්‍යථිදං – තෙනාති අනියමනිද්දෙසවචනං. තස්ස සරූපෙන අවුත්තෙනපි අපරභාගෙ අත්ථතො සිද්ධෙන යෙනාති ඉමිනා වචනෙන පටිනිද්දෙසො කාතබ්බො. අපරභාගෙ හි විනයපඤ්ඤත්තියාචනහෙතුභූතො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස පරිවිතක්කො සිද්ධො. තස්මා යෙන සමයෙන සො පරිවිතක්කො උදපාදි, තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතීති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හි සබ්බස්මිම්පි විනයෙ යුත්ති, යදිදං යත්ථ යත්ථ ‘‘තෙනා’’ති වුච්චති තත්ථ තත්ථ පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා අත්ථතො සිද්ධෙන ‘‘යෙනා’’ති ඉමිනා වචනෙන පටිනිද්දෙසො කාතබ්බොති.

เพราะได้กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าจักทำอรรถกถาของบทว่า เตน สมเยน พุทโธ ภควา เป็นต้น. อรรถกถานั้นมีดังนี้ บทว่า เตน เป็นคำแสดงกาลที่ไม่กำหนด. แม้ไม่ได้กล่าวบทว่า เยน ไว้โดยรูปศัพท์ ก็พึงทำคำอธิบายขยายความด้วยบทว่า เยน นี้ ซึ่งปรากฏโดยอรรถในส่วนหลัง. เพราะว่าในส่วนหลัง ความดำริของท่านพระสารีบุตรที่เป็นเหตุแห่งการทูลขอให้บัญญัติวินัยปรากฏแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงทราบความเชื่อมโยงในประโยคนี้อย่างนี้ว่า ในสมัยใด ความดำรินั้นเกิดขึ้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา. ก็ข้อนี้เป็นความเหมาะสมในวินัยปิฎกทั้งหมด คือว่า ในที่ใดๆ ที่กล่าวว่า 'เตน' ในที่นั้นๆ พึงทำคำอธิบายขยายความด้วยบทว่า 'เยน' นี้ ซึ่งปรากฏโดยอรรถในส่วนหน้าหรือส่วนหลังก็ตาม.

---

තත්‍රිදං මුඛමත්තනිදස්සනං – ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාමි, යෙන සුදින්නො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවි; යස්මා පටිසෙවි, තස්මා පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති වුත්තං හොති. එවං තාව පුබ්බෙ අත්ථතො සිද්ධෙන යෙනාති ඉමිනා වචනෙන පටිනිද්දෙසො යුජ්ජති. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා රාජගහෙ විහරති, යෙන සමයෙන ධනියො කුම්භකාරපුත්තො රඤ්ඤො දාරූනි අදින්නං ආදියීති එවං පච්ඡා අත්ථතො සිද්ධෙන යෙනාති ඉමිනා වචනෙන පටිනිද්දෙසො යුජ්ජතීති වුත්තො තෙනාති වචනස්ස අත්ථො. සමයෙනාති එත්ථ පන සමයසද්දො තාව –

ในการแสดงความเหมาะสมนั้น นี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างพอเป็นแนวทางว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระสุทินน์เสพเมถุนธรรม' ดังนี้ มีคำอธิบายว่า 'เพราะเหตุใดจึงเสพ เพราะเหตุนั้นเราจึงจักบัญญัติ'. อย่างนี้ก่อน การอธิบายขยายความด้วยบทว่า เยน นี้ ซึ่งปรากฏโดยอรรถในส่วนหน้า ย่อมสมควร. ส่วนประโยคว่า 'ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ ในสมัยใด พระธนิยะบุตรนายช่างหม้อถือเอาไม้ของหลวงที่เขาไม่ได้ให้' อย่างนี้ การอธิบายขยายความด้วยบทว่า เยน นี้ ซึ่งปรากฏโดยอรรถในส่วนหลัง ย่อมสมควร. อรรถของบทว่า เตน ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วเพียงเท่านี้. ส่วนในบทว่า สมเยน นี้ บทว่า สมย ก่อนอื่น -

---

සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතු-දිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති.

บทว่า สมย ย่อมปรากฏในอรรถว่า การประชุมพร้อม, ขณะ, กาล, หมู่, เหตุ, ทิฏฐิ, การได้, การละ และการแทงตลอด.

---

තථා හිස්ස – ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති (දී. නි. 1.447) එවමාදීසු සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’ති (අ. නි. 8.29) එවමාදීසු ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො [Pg.80] පරිළාහසමයො’’ති (පාචි. 358) එවමාදීසු කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්ති එවමාදීසු සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ, භද්දාලි, අප්පටිවිද්ධො අහොසි – ‘භගවා ඛො සාවත්ථියං විහරති, භගවාපි මං ජානිස්සති – භද්දාලි නාම භික්ඛු සත්ථුසාසනෙ සික්ඛාය අපරිපූරකාරී’ති අයම්පි ඛො තෙ, භද්දාලි, සමයො අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’ති (ම. නි. 2.135) එවමාදීසු හෙතු. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන උග්ගහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’ති (ම. නි. 2.260) එවමාදීසු දිට්ඨි.

จริงอย่างนั้น อรรถว่าการประชุมพร้อม ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'เราทั้งหลายพึงเข้าไปหาแม้ในวันพรุ่งนี้ โดยอาศัยกาลและสมัย (ความพร้อมเพรียง)'. อรรถว่าขณะ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ มีอยู่เพียงอย่างเดียวเท่านั้น'. อรรถว่ากาล ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'สมัยร้อน สมัยกระวนกระวาย'. อรรถว่าหมู่ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'สมัย (การประชุม) ใหญ่มีอยู่ในป่า'. อรรถว่าเหตุ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'ดูกรภัททาลิ แม้สมัย (เหตุ) ของเธอก็ยังไม่แทงตลอดแล้วว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี แม้พระผู้มีพระภาคก็จักทรงทราบเราว่า ภิกษุชื่อภัททาลิเป็นผู้ไม่ทำให้บริบูรณ์ในสิกขาในศาสนาของพระศาสดา ดูกรภัททาลิ แม้สมัยนี้ของเธอก็ยังไม่แทงตลอดแล้ว'. อรรถว่าทิฏฐิ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ปริพาชกชื่ออุคคหมานะ บุตรของสมณมุณฑิกา อาศัยอยู่ในอารามของพระนางมัลลิกา ชื่อเอกสาละกะ อันเป็นที่ตั้งของต้นมะพลับ ซึ่งเป็นที่แสดงทิฏฐิ (สมัย)'.

---

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති. (සං. නි. 1.129);

ประโยชน์ใดในปัจจุบัน และประโยชน์ใดในสัมปรายภพมีอยู่ ปราชญ์ใดย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองนั้นไว้ได้ เพราะการบรรลุ (ได้) ประโยชน์ ปราชญ์นั้นย่อมถูกเรียกว่า บัณฑิต.

---

එවමාදීසු පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’ති (ම. නි. 1.28) එවමාදීසු පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’ති (පටි. ම. 2.8) එවමාදීසු පටිවෙධො අත්ථො. ඉධ පනස්ස කාලො අත්ථො. තස්මා යෙන කාලෙන ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස විනයපඤ්ඤත්තියාචනහෙතුභූතො පරිවිතක්කො උදපාදි, තෙන කාලෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ มีอรรถว่า การได้. อรรถว่าการละ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'เพราะละมานะได้โดยชอบ จึงได้ทำที่สุดแห่งทุกข์'. อรรถว่าการแทงตลอด ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'อรรถว่าบีบคั้น อรรถว่าปัจจัยปรุงแต่ง อรรถว่าเร่าร้อน อรรถว่าแปรปรวน และอรรถว่าแทงตลอด แห่งทุกข์'. แต่ในบทนี้ อรรถของบทว่า สมย นี้ คือ กาล. เพราะเหตุนั้น พึงทราบอรรถในประโยคนี้อย่างนี้ว่า ในกาลใด ความดำริของท่านพระสารีบุตรที่เป็นเหตุแห่งการทูลขอให้บัญญัติวินัยปรากฏแล้ว ในกาลนั้น (พระผู้มีพระภาคประทับอยู่...)

---

එත්ථාහ – ‘‘අථ කස්මා යථා සුත්තන්තෙ ‘එකං සමය’න්ති උපයොගවචනෙන නිද්දෙසො කතො, අභිධම්මෙ ච ‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචර’න්ති භුම්මවචනෙන, තථා අකත්වා ඉධ ‘තෙන සමයෙනා’ති කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතො’’ති? තත්ථ තථා, ඉධ ච අඤ්ඤථා අත්ථසම්භවතො. කථං? සුත්තන්තෙ තාව අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති. යඤ්හි සමයං භගවා බ්‍රහ්මජාලාදීනි සුත්තන්තානි දෙසෙසි, අච්චන්තමෙව තං සමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි; තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ උපයොගනිද්දෙසො කතො. අභිධම්මෙ ච අධිකරණත්ථො භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථො ච සම්භවති. අධිකරණඤ්හි කාලත්ථො සමූහත්ථො ච සමයො, තත්ථ වුත්තානං ඵස්සාදිධම්මානං ඛණසමවායහෙතුසඞ්ඛාතස්ස ච සමයස්ස භාවෙන තෙසං භාවො ලක්ඛියති. තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ භුම්මවචනෙන නිද්දෙසො කතො. ඉධ පන හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති. යො [Pg.81] හි සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො සාරිපුත්තාදීහිපි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යො, තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙන ච සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසි; තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං ඉධ කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතොති වෙදිතබ්බො. හොති චෙත්ථ –

ในบทนี้ วิตัณฑวาทีกล่าวว่า 'ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุใด ในพระสูตรจึงแสดงด้วยทุติยาวิภัตติว่า เอกํ สมยํ และในพระอภิธรรมแสดงด้วยสัตตมีวิภัตติว่า ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ แต่ในพระวินัยนี้ไม่ทำอย่างนั้น กลับแสดงด้วยตติยาวิภัตติว่า เตน สมเยน เล่า?'. ตอบว่า เพราะในพระสูตรและพระอภิธรรมนั้น มีอรรถอย่างนั้น และในพระวินัยนี้มีอรรถเป็นอย่างอื่น. เป็นอย่างไร? คือ ในพระสูตรก่อน อรรถว่าอัจจันตสังโยคะ (ความเกี่ยวเนื่องกันโดยส่วนเดียว) ย่อมเป็นไปได้. เพราะว่าในสมัยใด พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรมีพรหมชาลสูตรเป็นต้น ตลอดสมัยนั้น พระองค์ได้ประทับอยู่ด้วยกรุณาวิหารธรรมโดยส่วนเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น ในพระสูตรนั้นจึงแสดงด้วยทุติยาวิภัตติ. ส่วนในพระอภิธรรม อรรถว่าอธิกรณะ (ที่ตั้ง) และอรรถว่าภาเวนภาวลักขณะ (การกำหนดกิริยาด้วยกิริยา) ย่อมเป็นไปได้. เพราะว่าสมัยที่มีอรรถว่ากาลและอรรถว่าหมู่ เป็นที่ตั้งแห่งธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่ตรัสไว้ในพระอภิธรรมนั้น และกิริยาคือความเกิดแห่งธรรมเหล่านั้น ย่อมถูกกำหนดด้วยกิริยาคือความเกิดแห่งสมัยที่เรียกว่าขณะ ความประชุมพร้อม และเหตุ. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น ในพระอภิธรรมนั้นจึงแสดงด้วยสัตตมีวิภัตติ. แต่ในพระวินัยนี้ อรรถว่าเหตุและอรรถว่ากรณะย่อมเป็นไปได้. เพราะว่าสมัยแห่งการบัญญัติสิกขาบทใดที่แม้ท่านพระสารีบุตรเป็นต้นก็รู้ได้ยาก พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงบัญญัติสิกขาบททั้งหลาย และทรงพิจารณาถึงเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท ด้วยสมัยนั้นที่เป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งเครื่องมือ (กรณะ) จึงได้ประทับอยู่ในที่นั้นๆ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น ในพระวินัยนี้จึงแสดงด้วยตติยาวิภัตติ พึงทราบอย่างนี้. และในบทนี้ มีคำประพันธ์สังคหะดังนี้ว่า -

---

‘‘උපයොගෙන භුම්මෙන, තං තං අත්ථමපෙක්ඛිය;

අඤ්ඤත්‍ර සමයො වුත්තො, කරණෙනෙව සො ඉධා’’ති.

ในที่อื่น (พระสูตรและพระอภิธรรม) ท่านกล่าวบทว่า สมย ไว้ด้วยทุติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ โดยพิจารณาถึงอรรถนั้นๆ แต่ในพระวินัยนี้ ท่านกล่าวบทว่า สมย นั้น ไว้ด้วยตติยาวิภัตติเท่านั้น โดยพิจารณาถึงอรรถว่าเหตุและอรรถว่ากรณะ.

---

පොරාණා පන වණ්ණයන්ති – ‘එකං සමය’න්ති වා ‘යස්මිං සමයෙ’ති වා ‘තෙන සමයෙනා’ති වා අභිලාපමත්තභෙදො එස, සබ්බත්ථ භුම්මමෙව අත්ථො’’ති. තස්මා තෙසං ලද්ධියා ‘‘තෙන සමයෙනා’’ති වුත්තෙපි ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ส่วนอาจารย์โบราณทั้งหลายย่อมพรรณนาว่า 'บทว่า เอกํ สมยํ ก็ดี ยสฺมึ สมเย ก็ดี เตน สมเยน ก็ดี นี้เป็นเพียงความต่างกันแห่งการกล่าวเท่านั้น แต่อรรถเป็นสัตตมีวิภัตติ (อธิกรณะ) ในที่ทั้งปวง'. เพราะฉะนั้น ตามลัทธิของอาจารย์เหล่านั้น แม้เมื่อกล่าวว่า เตน สมเยน ก็พึงทราบอรรถว่า ตสฺมึ สมเย.

---

බුද්ධො භගවාති ඉමෙසං පදානං පරතො අත්ථං වණ්ණයිස්සාම. වෙරඤ්ජායං විහරතීති එත්ථ පන වෙරඤ්ජාති අඤ්ඤතරස්ස නගරස්සෙතං අධිවචනං, තස්සං වෙරඤ්ජායං; සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං. විහරතීති අවිසෙසෙන ඉරියාපථදිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙසු අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපනමෙතං, ඉධ පන ඨානගමනනිසජ්ජාසයනප්පභෙදෙසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං, තෙන ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි සයානොපි භගවා විහරතිච්චෙව වෙදිතබ්බො. සො හි එකං ඉරියාපථබාධනං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරති පවත්තෙති, තස්මා ‘‘විහරතී’’ති වුච්චති.

เราจักอธิบายความแห่งบทเหล่านี้คือ 'พุทโธ ภควา' ในภายหลัง. ส่วนในบทว่า 'เวรัญชายัง วิหะระติ' นั้น คำว่า 'เวรัญชา' นี้เป็นชื่อของเมืองใดเมืองหนึ่ง. ในบทว่า 'เวรัญชายัง' นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่า 'ใกล้'. คำว่า 'วิหะระติ' นี้โดยทั่วไปแสดงถึงการประกอบด้วยอิริยาบถ, ทิพยวิหาร, พรหมวิหาร หรืออริยวิหารอย่างใดอย่างหนึ่ง. แต่ในที่นี้แสดงถึงการประกอบด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาบถคือ ยืน เดิน นั่ง นอน. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ว่าจะประทับยืน ประทับเดิน ประทับนั่ง หรือประทับนอน ก็พึงทราบว่า 'วิหะระติ' (ประทับอยู่) นั่นเอง. เพราะพระองค์ทรงระงับความเมื่อยล้าของอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น ทรงดำรงอัตภาพไว้ไม่ให้ล้มลง จึงตรัสเรียกว่า 'วิหะระติ'.

---

නළෙරුපුචිමන්දමූලෙති එත්ථ නළෙරු නාම යක්ඛො, පුචිමන්දොති නිම්බරුක්ඛො, මූලන්ති සමීපං. අයඤ්හි මූලසද්දො ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උසීරනාළිමත්තානිපී’’ති (අ. නි. 4.195) -ආදීසු මූලමූලෙ දිස්සති. ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්ති (දී. නි. 3.305) -ආදීසු අසාධාරණහෙතුම්හි. ‘‘යාව මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්තිආදීසු සමීපෙ. ඉධ පන සමීපෙ අධිප්පෙතො, තස්මා නළෙරුයක්ඛෙන අධිග්ගහිතස්ස පුචිමන්දස්ස සමීපෙති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සො කිර පුචිමන්දො රමණීයො පාසාදිකො අනෙකෙසං රුක්ඛානං ආධිපච්චං විය කුරුමානො තස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ ගමනාගමනසම්පන්නෙ ඨානෙ අහොසි. අථ [Pg.82] භගවා වෙරඤ්ජං ගන්ත්වා පතිරූපෙ ඨානෙ විහරන්තො තස්ස රුක්ඛස්ස සමීපෙ හෙට්ඨාභාගෙ විහාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචිමන්දමූලෙ’’ති.

ในบทว่า 'นะเฬรุปุจิมันทะมูเล' นี้ คำว่า 'นะเฬรุ' เป็นชื่อของยักษ์, 'ปุจิมันทะ' คือต้นสะเดา, 'มูละ' คือใกล้. คำว่า 'มูละ' นี้ปรากฏในความหมายว่า 'ราก' ในประโยคเช่น 'พึงถอนราก แม้เพียงเท่าก้านหญ้าแฝก'. ปรากฏในความหมายว่า 'เหตุที่ไม่ทั่วไป' ในประโยคเช่น 'โลภะเป็นอกุศลมูล'. และปรากฏในความหมายว่า 'ใกล้' ในประโยคเช่น 'เงาแผ่ไปถึงเพียงใดในเวลาเที่ยงวัน ใบไม้ร่วงลงในที่ไม่มีลมเพียงใด สถานที่เพียงนั้นเรียกว่าโคนต้นไม้'. แต่ในที่นี้หมายถึง 'ใกล้'. ดังนั้น ความหมายในที่นี้พึงเห็นว่า 'ประทับอยู่ใกล้ต้นสะเดาที่ยักษ์นะเฬรุสิงสถิตอยู่'. ว่ากันว่า ต้นสะเดานั้นน่ารื่นรมย์ น่าเลื่อมใส ประหนึ่งเป็นประธานของต้นไม้นานาชนิด ตั้งอยู่ไม่ไกลจากเมืองนั้น ในสถานที่ที่ผู้คนสัญจรไปมาสะดวก. ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปถึงเมืองเวรัญชา ประทับอยู่ในสถานที่อันสมควร ก็ประทับอยู่ ณ ส่วนล่างใกล้ต้นไม้นั้น. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ประทับอยู่ในเมืองเวรัญชา ณ โคนต้นสะเดาของยักษ์นะเฬรุ'.

---

තත්ථ සියා යදි තාව භගවා වෙරඤ්ජායං විහරති, ‘‘නළෙරුපුචිමන්දමූලෙ’’ති න වත්තබ්බං, අථ තත්ථ විහරති, ‘‘වෙරඤ්ජාය’’න්ති න වත්තබ්බං, න හි සක්කා උභයත්ථ තෙනෙව සමයෙන අපුබ්බං අචරිමං විහරිතුන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, නනු අවොචුම්හ ‘‘සමීපත්ථෙ භුම්මවචන’’න්ති. තස්මා යථා ගඞ්ගායමුනාදීනං සමීපෙ ගොයූථානි චරන්තානි ‘‘ගඞ්ගාය චරන්ති, යමුනාය චරන්තී’’ති වුච්චන්ති; එවමිධාපි යදිදං වෙරඤ්ජාය සමීපෙ නළෙරුපුචිමන්දමූලං තත්ථ විහරන්තො වුච්චති ‘‘වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචිමන්දමූලෙ’’ති. ගොචරගාමනිදස්සනත්ථං හිස්ස වෙරඤ්ජාවචනං. පබ්බජිතානුරූපනිවාසනට්ඨානනිදස්සනත්ථං නළෙරුපුචිමන්දමූලවචනං.

ในที่นั้น อาจมีผู้คิดว่า 'ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในเมืองเวรัญชา ก็ไม่ควรกล่าวว่า "นะเฬรุปุจิมันทะมูเล" (ที่โคนต้นสะเดาของยักษ์นะเฬรุ) หรือถ้าประทับอยู่ที่นั่น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "เวรัญชายัง" (ในเมืองเวรัญชา) เพราะไม่สามารถประทับอยู่ในสองที่พร้อมกันโดยไม่ก่อนไม่หลังได้' แต่ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เรามิได้กล่าวไว้แล้วหรือว่า 'สัตตมีวิภัตติในอรรถว่าใกล้'. ดังนั้น เช่นเดียวกับที่ฝูงโคที่หากินอยู่ใกล้แม่น้ำคงคาและยมุนา ถูกเรียกว่า 'หากินในคงคา หากินในยมุนา' ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น คือพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โคนต้นสะเดาของยักษ์นะเฬรุ ซึ่งอยู่ใกล้เมืองเวรัญชา จึงถูกเรียกว่า 'ประทับอยู่ในเมืองเวรัญชา ณ โคนต้นสะเดาของยักษ์นะเฬรุ'. คำว่า 'เวรัญชา' นั้นมีประโยชน์เพื่อแสดงถึงหมู่บ้านที่พระองค์เสด็จบิณฑบาต. ส่วนคำว่า 'นะเฬรุปุจิมันทะมูละ' มีประโยชน์เพื่อแสดงถึงสถานที่ประทับที่เหมาะสมสำหรับบรรพชิต.

---

තත්ථ වෙරඤ්ජාකිත්තනෙන ආයස්මා උපාලිත්ථෙරො භගවතො ගහට්ඨානුග්ගහකරණං දස්සෙති, නළෙරුපුචිමන්දමූලකිත්තනෙන පබ්බජිතානුග්ගහකරණං, තථා පුරිමෙන පච්චයග්ගහණතො අත්තකිලමථානුයොගවිවජ්ජනං, පච්ඡිමෙන වත්ථුකාමප්පහානතො කාමසුඛල්ලිකානුයොගවිවජ්ජනුපායදස්සනං; පුරිමෙන ච ධම්මදෙසනාභියොගං, පච්ඡිමෙන විවෙකාධිමුත්තිං; පුරිමෙන කරුණාය උපගමනං, පච්ඡිමෙන පඤ්ඤාය අපගමනං; පුරිමෙන සත්තානං හිතසුඛනිප්ඵාදනාධිමුත්තතං, පච්ඡිමෙන පරහිතසුඛකරණෙ නිරුපලෙපනං; පුරිමෙන ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගනිමිත්තං ඵාසුවිහාරං, පච්ඡිමෙන උත්තරිමනුස්සධම්මානුයොගනිමිත්තං; පුරිමෙන මනුස්සානං උපකාරබහුලතං, පච්ඡිමෙන දෙවතානං; පුරිමෙන ලොකෙ ජාතස්ස ලොකෙ සංවඩ්ඪභාවං, පච්ඡිමෙන ලොකෙන අනුපලිත්තතං; පුරිමෙන ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.170) වචනතො යදත්ථං භගවා උප්පන්නො තදත්ථපරිනිප්ඵාදනං, පච්ඡිමෙන යත්ථ උප්පන්නො තදනුරූපවිහාරං. භගවා හි පඨමං ලුම්බිනීවනෙ, දුතියං බොධිමණ්ඩෙති ලොකියලොකුත්තරාය උප්පත්තියා වනෙයෙව උප්පන්නො, තෙනස්ස වනෙයෙව විහාරං දස්සෙතීති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා.

ในที่นั้น การกล่าวถึงเวรัญชา พระอุปาลีเถระแสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุเคราะห์คฤหัสถ์. การกล่าวถึงนะเฬรุปุจิมันทะมูละ แสดงถึงการทรงอนุเคราะห์บรรพชิต. อีกทั้งด้วยคำแรก (เวรัญชา) แสดงถึงการทรงละเว้นการประกอบตนให้ลำบาก เพราะทรงรับปัจจัยสี่. ด้วยคำหลัง (นะเฬรุปุจิมันทะมูละ) แสดงถึงอุบายในการละเว้นการประกอบตนให้หมกมุ่นในกามสุข เพราะทรงละวัตถุกาม. และด้วยคำแรก แสดงถึงความเพียรในการแสดงธรรม. ด้วยคำหลัง แสดงถึงความน้อมใจไปในวิเวก. ด้วยคำแรก แสดงถึงการเข้าหาด้วยพระกรุณา. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการจากไปด้วยพระปัญญา. ด้วยคำแรก แสดงถึงความน้อมใจไปในการยังประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลายให้สำเร็จ. ด้วยคำหลัง แสดงถึงความไม่ติดข้องในการทำประโยชน์สุขแก่ผู้อื่น. ด้วยคำแรก แสดงถึงการอยู่ผาสุกอันเป็นเหตุแห่งการไม่สละสุขที่ชอบด้วยธรรม. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการอยู่ผาสุกอันเป็นเหตุแห่งการประกอบในอุตตริมนุสสธรรม. ด้วยคำแรก แสดงถึงการมีอุปการะมากแก่หมู่มนุษย์. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการมีอุปการะมากแก่หมู่เทวดา. ด้วยคำแรก แสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอุบัติในโลก ทรงเจริญในโลก. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการไม่ติดข้องด้วยโลก. ด้วยคำแรก โดยนัยแห่งพระดำรัสที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. บุคคลคนเดียวคือใคร? คือพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า' แสดงถึงการยังประโยชน์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติมาเพื่อนั้นให้สำเร็จ. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการประทับอยู่ให้เหมาะสมกับสถานที่ที่ทรงอุบัติ. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติครั้งแรกในป่าลุมพินี ครั้งที่สองที่โพธิมณฑล คือทรงอุบัติในป่าด้วยการอุบัติทั้งทางโลกียะและโลกุตตระ. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงถึงการประทับอยู่ในป่าของพระองค์. ด้วยนัยมีประมาณเท่านี้ พึงทราบการประกอบความหมายในที่นี้.

---

මහතා [Pg.83] භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධින්ති එත්ථ මහතාති ගුණමහත්තෙනපි මහතා; සඞ්ඛ්‍යාමහත්තෙනපි, සො හි භික්ඛුසඞ්ඝො ගුණෙහිපි මහා අහොසි, යස්මා යො තත්ථ පච්ඡිමකො සො සොතාපන්නො; සඞ්ඛ්‍යායපි මහා පඤ්චසතසඞ්ඛ්‍යත්තා. භික්ඛූනං සඞ්ඝෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන; දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඛාතසඞ්ඝාතෙන සමණගණෙනාති අත්ථො. සද්ධින්ති එකතො. පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහීති පඤ්ච මත්තා එතෙසන්ති පඤ්චමත්තානි. මත්තාති පමාණං වුච්චති. තස්මා යථා ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ’’ති වුත්තෙ භොජනෙ මත්තං ජානාති, පමාණං ජානාතීති අත්ථො හොති; එවමිධාපි තෙසං භික්ඛුසතානං පඤ්ච මත්තා පඤ්චප්පමාණන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. භික්ඛූනං සතානි භික්ඛුසතානි, තෙහි පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි. එතෙන යං වුත්තං – ‘‘මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධි’’න්ති, එත්ථ තස්ස මහතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සඞ්ඛ්‍යාමහත්තං දස්සිතං හොති. පරතො පනස්ස ‘‘නිරබ්බුදො හි, සාරිපුත්ත භික්ඛුසඞ්ඝො නිරාදීනවො අපගතකාළකො සුද්ධො සාරෙ පතිට්ඨිතො. ඉමෙසඤ්හි, සාරිපුත්ත, පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං යො පච්ඡිමකො සො සොතාපන්නො’’ති වචනෙන ගුණමහත්තං ආවිභවිස්සති.

ในบทว่า “มหตา ภิกขุสังเฆน สัทธิง” นี้ คำว่า “มหตา” คือ ผู้ประเสริฐเพราะความเป็นผู้ประเสริฐด้วยคุณบ้าง ผู้มากเพราะความเป็นผู้มากด้วยจำนวนบ้าง. จริงอยู่ หมู่ภิกษุนั้นเป็นผู้ประเสริฐด้วยคุณทั้งหลาย เพราะเหตุว่า ภิกษุใดเป็นผู้มีคุณเป็นที่สุดท้ายในหมู่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นเป็นพระโสดาบัน. และเป็นผู้มากด้วยจำนวนเพราะมีจำนวนห้าร้อย. อรรถว่า ด้วยหมู่สมณะที่รวมกันด้วยคุณที่เรียกว่าความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล คือ หมู่ภิกษุ. คำว่า “สัทธิง” คือ พร้อมกัน. คำว่า “ปัญจมัตเตหิ ภิกขุสเตหิ” คือ ภิกษุร้อยเหล่านั้นมีประมาณห้า จึงชื่อว่า ปัญจมัตตะ. คำว่า “มัตตะ” กล่าวว่า ประมาณ. เพราะเหตุนั้น เหมือนอย่างเมื่อกล่าวว่า “โภชเน มัตตัญญู” อรรถว่า รู้ประมาณในโภชนะ ย่อมเป็นฉันใด ในบทว่า ปัญจมัตเตหิ นี้ก็พึงเห็นอรรถว่า ภิกษุร้อยเหล่านั้นมีประมาณห้า คือมีประมาณห้าฉันนั้น. ภิกษุร้อยทั้งหลาย คือ ภิกษุร้อยทั้งหลาย. ด้วยภิกษุร้อยเหล่านั้นที่มีประมาณห้า. ด้วยบทนี้ คำใดกล่าวแล้วว่า “มหตา ภิกขุสังเฆน สัทธิง” ในคำนี้ ความเป็นผู้มากด้วยจำนวนของหมู่ภิกษุผู้ยิ่งใหญ่นั้นได้แสดงแล้ว. อีกประการหนึ่ง ความเป็นผู้ประเสริฐด้วยคุณของหมู่ภิกษุนั้นจักปรากฏชัดด้วยพระดำรัสในภายหลังว่า “สารีบุตร หมู่ภิกษุไม่มีผู้ทุศีลเป็นโจร ไม่มีโทษคือความเศร้าหมองแห่งทุศีล มีมลทินคือทุศีลอันไปปราศแล้ว บริสุทธิ์ ตั้งมั่นอยู่ในสาระ. จริงอยู่ สารีบุตร ภิกษุใดเป็นผู้มีคุณเป็นที่สุดท้ายในภิกษุห้าร้อยเหล่านี้ ภิกษุนั้นเป็นพระโสดาบัน.”

---

අස්සොසි ඛො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණොති අස්සොසීති සුණි උපලභි, සොතද්වාරසම්පත්තවචනනිග්ඝොසානුසාරෙන අඤ්ඤාසි. ඛොති පදපූරණමත්තෙ අවධාරණත්ථෙ වා නිපාතො. තත්ථ අවධාරණත්ථෙන අස්සොසි එව, නාස්ස කොචි සවනන්තරායො අහොසීති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. පදපූරණෙන පන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙව. වෙරඤ්ජායං ජාතො, වෙරඤ්ජායං භවො, වෙරඤ්ජා වා අස්ස නිවාසොති වෙරඤ්ජො. මාතාපිතූහි කතනාමවසෙන පනායං ‘‘උදයො’’ති වුච්චති. බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණො, මන්තෙ සජ්ඣායතීති අත්ථො. ඉදමෙව හි ජාතිබ්‍රාහ්මණානං නිරුත්තිවචනං. අරියා පන බාහිතපාපත්තා ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති වුච්චන්ති.

ในบทว่า “อัสโสสิ โข เวรัญโช พฺราหฺมโณ” นี้ คำว่า “อัสโสสิ” คือ ได้ยินแล้ว ได้รู้แล้ว ได้รู้ด้วยมโนทวารวิถีที่ตามเสียงพูดที่มาถึงโสตทวาร. คำว่า “โข” เป็นนิบาตที่ใช้เพียงเพื่อเติมบทให้เต็ม หรือเป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถว่ากำหนดแน่นอน. ในสองอย่างนั้น ด้วยคำว่า “โข” ที่มีอรรถว่ากำหนดแน่นอน พึงทราบอรรถว่า พราหมณ์นั้นได้ยินแล้วเท่านั้น ไม่มีอันตรายแห่งการได้ยินอันใดอันหนึ่งของพราหมณ์นั้น. ส่วนด้วยคำว่า “โข” ที่เป็นปทปูรณะ พึงรู้เพียงความเป็นไปแห่งพยัญชนะที่สละสลวยเท่านั้น. ผู้เกิดในเมืองเวรัญชา, ผู้เป็นในเมืองเวรัญชา, หรือเมืองเวรัญชาเป็นที่อยู่ของพราหมณ์นั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวรัญชะ. อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นี้มารดาบิดาตั้งชื่อว่า “อุทัย”. ผู้ท่องบ่นมนต์ หรือคัมภีร์พระเวทได้ จึงชื่อว่า พราหมณ์, อรรถว่า ผู้สาธยายมนต์ได้. จริงอยู่ วิเคราะห์ประโยคว่า “พฺรหฺมํ อณติ” นี้เท่านั้น เป็นวิเคราะห์ประโยคที่กล่าวออกมาของพราหมณ์โดยชาติ. ส่วนพระอริยบุคคลทั้งหลาย กล่าวว่า “พราหมณ์” เพราะความเป็นผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว.

---

ඉදානි යමත්ථං වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො අස්සොසි, තං පකාසෙන්තො සමණො ඛලු භො ගොතමොතිආදිමාහ. තත්ථ සමිතපාපත්තා සමණොති වෙදිතබ්බො. වුත්තං හෙතං – ‘‘බාහිතපාපොති බ්‍රාහ්මණො (ධ. ප. 388), සමිතපාපත්තා [Pg.84] සමණොති වුච්චතී’’ති (ධ. ප. 265). භගවා ච අනුත්තරෙන අරියමග්ගෙන සමිතපාපො, තෙනස්ස යථාභුච්චගුණාධිගතමෙතං නාමං යදිදං සමණොති. ඛලූති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො. භොති බ්‍රාහ්මණජාතිකානං ජාතිසමුදාගතං ආලපනමත්තං. වුත්තම්පි හෙතං –

บัดนี้ พราหมณ์เวรัญชะได้ยินอรรถใด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอรรถนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “สมโณ ขลุ โภ โคตโม”. ในคำนั้น พึงทราบว่า “สมณะ” เพราะความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. จริงอยู่ พระบาลีนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วว่า “ชื่อว่า พราหมณ์ เพราะมีบาปอันลอยเสียแล้ว, ชื่อว่า สมณะ เพราะมีบาปอันสงบแล้ว.” และพระผู้มีพระภาคเจ้ามีบาปอันสงบแล้วด้วยอริยมรรคอันประเสริฐไม่มีอะไรยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า “สมณะ” นี้เป็นชื่อที่พระองค์ได้มาเพราะคุณอันเป็นจริง. คำว่า “ขลุ” เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถว่าได้ยินมาตามลำดับ. คำว่า “โภ” เป็นเพียงคำเรียกขานที่มาโดยชาติของพราหมณ์โดยชาติ. คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสแล้วว่า –

---

‘‘භොවාදී නාමසො හොති, සචෙ හොති සකිඤ්චනො’’ති. (ධ. ප. 396; සු. නි. 625). ගොතමොති භගවන්තං ගොත්තවසෙන පරිකිත්තෙති, තස්මා ‘‘සමණො ඛලු භො ගොතමො’’ති එත්ථ සමණො කිර භො ගොතමගොත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. සක්‍යපුත්තොති ඉදං පන භගවතො උච්චාකුලපරිදීපනං. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනං, කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතො අපරික්ඛීණංයෙව, තං කුලං පහාය සද්ධාය පබ්බජිතොති වුත්තං හොති. තතො පරං වුත්තත්ථමෙව. තං ඛො පනාති ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං, තස්ස ඛො පන භොතො ගොතමස්සාති අත්ථො. කල්‍යාණොති කල්‍යාණගුණසමන්නාගතො; සෙට්ඨොති වුත්තං හොති. කිත්තිසද්දොති කිත්ති එව, ථුතිඝොසො වා.

“บุคคลใดเป็นผู้มีเครื่องกังวล ถ้าเป็นอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า ผู้กล่าวคำว่า โภ โภ เป็นปกติ.” ด้วยคำว่า “โคตโม” กล่าวถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยอำนาจแห่งโคตร. เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “สมโณ ขลุ โภ โคตโม” นี้ พึงเห็นอรรถว่า ท่านผู้เจริญ สมณะผู้มีโคตรว่าโคตมะอยู่แล้วแล ดังนี้. ส่วนคำว่า “สักยปุตโต” นี้ เป็นคำที่แสดงถึงตระกูลอันสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า “สักยกุลา ปัพพชิโต” นี้ เป็นคำที่แสดงถึงความเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา, อรรถว่า ละทิ้งตระกูลนั้นที่ยังไม่สิ้นไปเท่านั้น โดยไม่ถูกความเสื่อมเสียอันใดอันหนึ่งครอบงำแล้ว บวชด้วยศรัทธา ดังนี้ หรือประสงค์จะกล่าวอรรถนี้. บทที่เหลือจากบทว่า “สักยกุลา ปัพพชิโต” นั้น มีอรรถที่กล่าวแล้วเท่านั้น. คำว่า “ตํ โข ปน” เป็นคำที่มีทุติยาวิภัตติในอรรถว่าบอกความเป็นอย่างนั้น, อรรถว่า ของท่านโคตมะนั้น. คำว่า “กัลยาโณ” คือ ผู้ประกอบด้วยคุณอันดีงาม, อรรถว่า ผู้ประเสริฐ ดังนี้. คำว่า “กิตติสัทโท” คือ ชื่อเสียงอันดีงามเท่านั้น, หรือเสียงแห่งการสรรเสริญ.

---

ඉතිපි සො භගවාතිආදීසු පන අයං තාව යොජනා – සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවාති ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොති.

อีกนัยหนึ่ง ในพระบาลีมีอาทิว่า “อิติปิ โส ภควา” นี้ ก่อนอื่นคือการประกอบบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะเหตุนี้ๆ ด้วย, ชื่อว่า สัมมาสัมพุทธะ...เปฯ...ชื่อว่า ภควา เพราะเหตุนี้ๆ ด้วย ดังนี้.

---

ඉදානි විනයධරානං සුත්තන්තනයකොසල්ලත්ථං විනයසංවණ්ණනාරම්භෙ බුද්ධගුණපටිසංයුත්තාය ධම්මියා කථාය චිත්තසම්පහංසනත්ථඤ්ච එතෙසං පදානං විත්ථාරනයෙන වණ්ණනං කරිස්සාමි. තස්මා යං වුත්තං – ‘‘සො භගවා ඉතිපි අරහ’’න්තිආදි; තත්ථ ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි තාව කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති වෙදිතබ්බො. ආරකා හි සො සබ්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතො, මග්ගෙන සවාසනානං කිලෙසානං විද්ධංසිතත්තාති ආරකත්තා අරහං; තෙ චානෙන කිලෙසාරයො මග්ගෙන හතාති අරීනං හතත්තාපි අරහං. යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභිපුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමි ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා තිභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්සානෙන බොධිමණ්ඩෙ [Pg.85] වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණඵරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරා හතාති අරානං හතත්තාපි අරහං.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักอธิบายบทมีอาทิว่า “อรหันต์” เหล่านี้โดยพิสดาร เพื่อประโยชน์แก่ความรู้คือความเป็นผู้ฉลาดในนัยแห่งพระสูตรของพระวินัยธร และเพื่อประโยชน์แก่ความร่าเริงแห่งจิตด้วยถ้อยคำที่เป็นธรรมที่ประกอบด้วยพระพุทธคุณ ในเวลาเริ่มอธิบายวินัย. เพราะเหตุนั้น คำใดกล่าวแล้วว่า “โส ภควา อิติปิ อรหํ” เป็นต้น ในคำนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นชื่อว่า อรหันต์ เพราะเหตุเหล่านี้ก่อน คือ เพราะความเป็นผู้ไกล, เพราะความเป็นผู้ฆ่าข้าศึกและซี่ล้อเสียแล้ว, เพราะความเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นไกลจากกิเลสทั้งปวง ประทับอยู่ในที่ไกลแสนไกล เพราะความเป็นผู้ทำลายกิเลสที่พร้อมด้วยวาสนาเสียแล้วด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะความเป็นผู้ไกล. และพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ฆ่าข้าศึกคือกิเลสเหล่านั้นเสียแล้วด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะความเป็นผู้ฆ่าข้าศึกเสียแล้วด้วย. และสังสารจักรใดมีดุมอันสำเร็จด้วยอวิชชาและภวตัณหา มีซี่ล้อคือปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร และอาเนญชาภิสังขาร มีกงคือชราและมรณะ ที่ประกอบเข้าแล้วอย่างสมบูรณ์ตั้งแต่ต้นในรถคือภพสาม โดยแทงทะลุด้วยเพลาอันสำเร็จด้วยอาสวะที่เป็นเหตุเกิดแห่งอวิชชาเป็นต้น ที่ดำเนินไปในกาลอันไม่มีเบื้องต้น, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ประทับยืนแล้วบนพื้นดินคือศีลด้วยพระบาทคือวิริยะ ทรงถือเอาขวานคือญาณที่ทำกรรมให้สิ้นไปด้วยพระหัตถ์คือศรัทธาในโพธิมณฑล ทำลายซี่ล้อทั้งปวงเสียแล้ว เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะความเป็นผู้ทำลายซี่ล้อเสียแล้วด้วย.

---

අථ වා සංසාරචක්කන්ති අනමතග්ගසංසාරවට්ටං වුච්චති, තස්ස ච අවිජ්ජා නාභි, මූලත්තා; ජරාමරණං නෙමි, පරියොසානත්තා; සෙසා දස ධම්මා අරා, අවිජ්ජාමූලකත්තා ජරාමරණපරියන්තත්තා ච. තත්ථ දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජා, කාමභවෙ ච අවිජ්ජා කාමභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති. රූපභවෙ අවිජ්ජා රූපභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති. අරූපභවෙ අවිජ්ජා අරූපභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති. කාමභවෙ සඞ්ඛාරා කාමභවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයා හොන්ති. එස නයො ඉතරෙසු. කාමභවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං කාමභවෙ නාමරූපස්ස පච්චයො හොති, තථා රූපභවෙ. අරූපභවෙ නාමස්සෙව පච්චයො හොති. කාමභවෙ නාමරූපං කාමභවෙ සළායතනස්ස පච්චයො හොති. රූපභවෙ නාමරූපං රූපභවෙ තිණ්ණං ආයතනානං පච්චයො හොති. අරූපභවෙ නාමං අරූපභවෙ එකස්සායතනස්ස පච්චයො හොති. කාමභවෙ සළායතනං කාමභවෙ ඡබ්බිධස්ස ඵස්සස්ස පච්චයො හොති. රූපභවෙ තීණි ආයතනානි රූපභවෙ තිණ්ණං ඵස්සානං; අරූපභවෙ එකමායතනං අරූපභවෙ එකස්ස ඵස්සස්ස පච්චයො හොති. කාමභවෙ ඡ ඵස්සා කාමභවෙ ඡන්නං වෙදනානං පච්චයා හොන්ති. රූපභවෙ තයො තත්ථෙව තිස්සන්නං; අරූපභවෙ එකො තත්ථෙව එකිස්සා වෙදනාය පච්චයො හොති. කාමභවෙ ඡ වෙදනා කාමභවෙ ඡන්නං තණ්හාකායානං පච්චයා හොන්ති. රූපභවෙ තිස්සො තත්ථෙව තිණ්ණං; අරූපභවෙ එකා වෙදනා අරූපභවෙ එකස්ස තණ්හාකායස්ස පච්චයො හොති. තත්ථ තත්ථ සා සා තණ්හා තස්ස තස්ස උපාදානස්ස පච්චයො; උපාදානාදයො භවාදීනං.

อีกอย่างหนึ่ง วัฏฏะแห่งสังสาระที่ไม่มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันประมาณมิได้ เรียกว่า สังสารจักร และอวิชชาเป็นดุมของสังสารจักรนั้น เพราะเป็นรากเหง้า ชราและมรณะเป็นกง เพราะเป็นที่สุด ธรรมที่เหลือสิบประการเป็นซี่ เพราะมีอวิชชาเป็นมูลและมีชราและมรณะเป็นที่สุด ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความไม่รู้ในทุกข์เป็นต้น ชื่อว่าอวิชชา และอวิชชาในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายในกามภพ อวิชชาในรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายในรูปภพ อวิชชาในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายในอรูปภพ สังขารทั้งหลายในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิวิญญาณในกามภพ ในภพอื่นก็มีนัยนี้ ปฏิสนธิวิญญาณในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามรูปในกามภพ ในรูปภพก็เช่นกัน ในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามเท่านั้น นามรูปในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะในกามภพ นามรูปในรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่อายตนะสามในรูปภพ นามในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่อายตนะหนึ่งในอรูปภพ สฬายตนะในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผัสสะหกชนิดในกามภพ อายตนะสามในรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผัสสะสาม ในอรูปภพ อายตนะหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผัสสะหนึ่งในอรูปภพ ผัสสะหกในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาหกในกามภพ ในรูปภพ ผัสสะสาม ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาสามในรูปภพนั้นเอง ในอรูปภพ ผัสสะหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาหนึ่งในอรูปภพนั้นเอง เวทนาหกในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่หมู่แห่งตัณหาหกในกามภพ ในรูปภพ เวทนาสาม ย่อมเป็นปัจจัยแก่หมู่แห่งตัณหาสามในรูปภพนั้นเอง ในอรูปภพ เวทนาหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่หมู่แห่งตัณหาหนึ่งในอรูปภพ ตัณหาในภพนั้นๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทานในภพนั้นๆ อุปาทานเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ภพเป็นต้น

---

කථං? ඉධෙකච්චො ‘‘කාමෙ පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති කාමුපාදානපච්චයා කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය මනසා දුච්චරිතං චරති; දුච්චරිතපාරිපූරියා අපායෙ උපපජ්ජති. තත්ථස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො, කම්මනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො, ඛන්ධානං නිබ්බත්ති ජාති, පරිපාකො ජරා, භෙදො මරණං.

อย่างไร? ในโลกนี้ บางคนคิดว่า “เราจักบริโภคกามทั้งหลาย” เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ เพราะความบริบูรณ์แห่งทุจริต ย่อมไปเกิดในอบาย กรรมที่เป็นเหตุแห่งการเกิดของบุคคลนั้นในอบายนั้น ชื่อว่ากรรมภพ ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ ความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่าชาติ ความแก่ ชื่อว่าชรา ความแตกทำลาย ชื่อว่ามรณะ

---

අපරො [Pg.86] ‘‘සග්ගසම්පත්තිං අනුභවිස්සාමී’’ති තථෙව සුචරිතං චරති; සුචරිතපාරිපූරියා සග්ගෙ උපපජ්ජති. තත්ථස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවොති සො එව නයො.

บุคคลอื่นคิดว่า “เราจักเสวยสมบัติในสวรรค์” ย่อมประพฤติสุจริตเช่นนั้น เพราะความบริบูรณ์แห่งสุจริต ย่อมไปเกิดในสวรรค์ กรรมที่เป็นเหตุแห่งการเกิดของบุคคลนั้นในสวรรค์นั้น ชื่อว่ากรรมภพ นัยนั้นแล

---

අපරො පන ‘‘බ්‍රහ්මලොකසම්පත්තිං අනුභවිස්සාමී’’ති කාමුපාදානපච්චයා එව මෙත්තං භාවෙති, කරුණං… මුදිතං… උපෙක්ඛං භාවෙති, භාවනාපාරිපූරියා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. තත්ථස්ස නිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවොති සොයෙව නයො.

ส่วนบุคคลอื่นคิดว่า “เราจักเสวยสมบัติในพรหมโลก” เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัยนั่นเอง ย่อมเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา เพราะความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมเกิดในพรหมโลก กรรมที่เป็นเหตุแห่งการเกิดของบุคคลนั้นในพรหมโลกนั้น ชื่อว่ากรรมภพ นัยนั้นแล

---

අපරො ‘‘අරූපවභසම්පත්තිං අනුභවිස්සාමී’’ති තථෙව ආකාසානඤ්චායතනාදිසමාපත්තියො භාවෙති, භාවනාපාරිපූරියා තත්ථ නිබ්බත්තති. තත්ථස්ස නිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො, කම්මනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො, ඛන්ධානං නිබ්බත්ති ජාති, පරිපාකො ජරා, භෙදො මරණන්ති. එස නයො සෙසුපාදානමූලිකාසුපි යොජනාසු.

บุคคลอื่นคิดว่า “เราจักเสวยสมบัติในอรูปภพ” ย่อมเจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติเป็นต้นเช่นนั้น เพราะความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมเกิดในอรูปภพนั้น กรรมที่เป็นเหตุแห่งการเกิดของบุคคลนั้นในอรูปภพนั้น ชื่อว่ากรรมภพ ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ ความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่าชาติ ความแก่ ชื่อว่าชรา ความแตกทำลาย ชื่อว่ามรณะ นัยนี้แลในโยชนาทั้งหลายที่มีอุปาทานที่เหลือเป็นมูล

---

එවං ‘‘අයං අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා, උභොපෙතෙ හෙතුසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං; අතීතම්පි අද්ධානං, අනාගතම්පි අද්ධානං; අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා, උභොපෙතෙ හෙතුසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති එතෙන නයෙන සබ්බපදානි විත්ථාරෙතබ්බානි. තත්ථ අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා එකො සඞ්ඛෙපො, විඤ්ඤාණ-නාමරූප-සළායතන-ඵස්ස-වෙදනා එකො, තණ්හුපාදානභවා එකො, ජාති-ජරා-මරණං එකො. පුරිමසඞ්ඛෙපො චෙත්ථ අතීතො අද්ධා, ද්වෙ මජ්ඣිමා පච්චුප්පන්නො, ජාතිජරාමරණං අනාගතො. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙන චෙත්ථ තණ්හුපාදානභවා ගහිතාව හොන්තීති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අතීතෙ කම්මවට්ටං; විඤ්ඤාණාදයො පඤ්ච ධම්මා එතරහි විපාකවට්ටං. තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා ගහිතාව හොන්තීති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා එතරහි කම්මවට්ටං; ජාතිජරාමරණාපදෙසෙන විඤ්ඤාණාදීනං නිද්දිට්ඨත්තා ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ආයතිං විපාකවට්ටං. තෙ ආකාරතො වීසතිවිධා හොන්ති. සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානඤ්චෙත්ථ අන්තරා එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො, භවජාතීනමන්තරා එකො. ඉති භගවා එවං චතුසඞ්ඛෙපං, තියද්ධං, වීසතාකාරං, තිසන්ධිං පටිච්චසමුප්පාදං සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣති. තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා. තෙන වුච්චති – ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති. ඉමිනා ධම්මට්ඨිතිඤාණෙන භගවා තෙ ධම්මෙ යථාභූතං ඤත්වා තෙසු [Pg.87] නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජන්තො විමුච්චන්තො වුත්තප්පකාරස්ස ඉමස්ස සංසාරචක්කස්ස අරෙ හනි විහනි විද්ධංසෙසි. එවම්පි අරානං හතත්තා අරහං.

อย่างนี้ “อวิชชานี้เป็นเหตุ สังขารทั้งหลายเป็นผลที่เกิดจากเหตุ อวิชชาและสังขารทั้งสองนี้เป็นผลที่เกิดจากเหตุ” ปัญญาในการกำหนดปัจจัยอย่างนี้ ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ แม้ในอดีตกาล แม้ในอนาคตกาล “อวิชชาเป็นเหตุ สังขารทั้งหลายเป็นผลที่เกิดจากเหตุ อวิชชาและสังขารทั้งสองนี้เป็นผลที่เกิดจากเหตุ” ปัญญาในการกำหนดปัจจัยอย่างนี้ ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ ด้วยนัยนี้ พึงขยายบททั้งปวงให้พิสดาร ในปฏิจจสมุปบาทนั้น อวิชชาและสังขารเป็นสังเขปหนึ่ง วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา เป็นสังเขปหนึ่ง ตัณหา อุปาทาน ภพ เป็นสังเขปหนึ่ง ชาติ ชรา มรณะ เป็นสังเขปหนึ่ง ในสังเขปสี่นี้ สังเขปแรกเป็นอดีตกาล สังเขปกลางสองเป็นปัจจุบันกาล ชาติ ชรา มรณะ เป็นอนาคตกาล ในสังเขปนี้ การถือเอาอวิชชาและสังขาร ย่อมถือเอาตัณหา อุปาทาน และภพไว้ด้วย เพราะฉะนั้น ธรรมห้าประการเหล่านี้ในอดีต เป็นกรรมวัฏ วิญญาณเป็นต้น ธรรมห้าประการเหล่านี้ในปัจจุบัน เป็นวิปากวัฏ การถือเอาตัณหา อุปาทาน และภพ ย่อมถือเอาอวิชชาและสังขารไว้ด้วย เพราะฉะนั้น ธรรมห้าประการเหล่านี้ในปัจจุบัน เป็นกรรมวัฏ เพราะการแสดงชาติ ชรา มรณะ ย่อมแสดงวิญญาณเป็นต้นไว้ด้วย เพราะฉะนั้น ธรรมห้าประการเหล่านี้ในอนาคต เป็นวิปากวัฏ ธรรมเหล่านั้นมีอาการยี่สิบประการ ในปฏิจจสมุปบาทนี้ มีสนธิหนึ่งระหว่างสังขารและวิญญาณ มีสนธิหนึ่งระหว่างเวทนาและตัณหา มีสนธิหนึ่งระหว่างภพและชาติ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ ทรงเห็น ทรงทราบ ทรงแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทที่มีสี่สังเขป มีสามกาล มีอาการยี่สิบ มีสามสนธิอย่างนี้ โดยอาการทั้งปวง ความรู้นั้น ชื่อว่าญาณ เพราะรู้ ชื่อว่าปัญญา เพราะรู้โดยประการต่างๆ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดปัจจัย ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ” ด้วยธัมมัฏฐิติญาณนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ธรรมเหล่านั้นตามความเป็นจริง ทรงเบื่อหน่าย ทรงคลายกำหนัด ทรงหลุดพ้นจากธรรมเหล่านั้น ทรงทำลายซี่ล้อแห่งสังสารจักรนี้ที่มีประการดังกล่าวแล้ว ด้วยเหตุนี้ เพราะทรงทำลายซี่ล้อทั้งหลายได้ จึงชื่อว่าอรหันต์

---

අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා ච චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්ච; තෙනෙව ච උප්පන්නෙ තථාගතෙ යෙ කෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා න තෙ අඤ්ඤත්ථ පූජං කරොන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතනදාමෙන තථාගතං පූජෙසි, යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙපි දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජාදයො. පරිනිබ්බුතම්පි ච භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විසජ්ජෙත්වා අසොකමහාරාජා සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙසි. කො පන වාදො අඤ්ඤෙසං පූජාවිසෙසානන්ති! එවං පච්චයාදීනං අරහත්තාපි අරහං. යථා ච ලොකෙ කෙචි පණ්ඩිතමානිනො බාලා අසිලොකභයෙන රහො පාපං කරොන්ති; එවමෙස න කදාචි කරොතීති පාපකරණෙ රහාභාවතොපි අරහං. හොති චෙත්ථ –

อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ควรรับปัจจัยมีจีวรเป็นต้น และเครื่องบูชาพิเศษ เพราะความเป็นผู้ควรรับทักษิณาอันยอดเยี่ยม ด้วยเหตุที่ทรงเป็นผู้ควรรับทักษิณาอันยอดเยี่ยมนั้นเอง เมื่อพระตถาคตเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว เทพยดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่กระทำการบูชาในบุคคลอื่นนอกจากพระพุทธเจ้า ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ ท้าวสหัมบดีพรหมได้บูชาพระตถาคตเจ้าด้วยพวงแก้วมณีมีประมาณเท่าภูเขาสิเนรุ และเทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายมีพระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าโกศลเป็นต้น ก็ได้บูชาตามกำลัง อีกทั้งพระเจ้าอโศกมหาราชทรงอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ปรินิพพานแล้ว สละทรัพย์ ๙๖ โกฏิ ได้ทรงสร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ แห่งในชมพูทวีปทั้งหมด ส่วนการบูชาพิเศษของเทพยดาและมนุษย์ผู้ไม่มีศักดิ์ใหญ่เหล่าอื่น จะกล่าวอะไรอีกเล่า ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่า อรหัง เพราะความเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น อีกประการหนึ่ง ในโลกนี้ คนพาลบางพวกที่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ย่อมทำบาปในที่ลับเพราะกลัวความเสื่อมเสียชื่อเสียง แต่พระผู้มีพระภาคเจ้านี้ ไม่เคยทำบาปในที่ลับเลย เพราะความไม่มีที่ลับในการทำบาป พระองค์จึงชื่อว่า อรหัง และในที่นี้มีคาถาสังคหะว่า

---

‘‘ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතී’’ති.

พระมุนีนั้นชื่อว่า อรหัง เพราะทรงห่างไกลจากกิเลสพร้อมทั้งวาสนา และเพราะทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลสได้แล้ว ทรงทำซี่ล้อแห่งสังสารจักรให้หักแล้ว ทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น และไม่ทรงทำบาปในที่ลับ เพราะเหตุนั้น พระมุนีนั้นจึงชื่อว่า อรหัง

---

සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධො. තථා හෙස සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො, අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යතො බුද්ධො, පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යතො, පහාතබ්බෙ ධම්මෙ පහාතබ්බතො, සච්ඡිකාතබ්බෙ ධම්මෙ සච්ඡිකාතබ්බතො, භාවෙතබ්බෙ ධම්මෙ භාවෙතබ්බතො. තෙනෙව චාහ –

อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า สัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านี้ ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรรู้ยิ่งด้วยความเป็นอภิญเญยยะ ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยความเป็นปริญเญยยะ ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรละด้วยความเป็นปหาตัพพะ ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยความเป็นสัจฉิกาตัพพะ ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรเจริญด้วยความเป็นภาเวตัพพะ และเพราะเหตุนั้นเอง พระองค์จึงตรัสว่า

---

‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවිතං;

පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණා’’ති. (ම. නි. 2.399;

සු. නි. 563);

พราหมณ์ ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เราได้รู้ยิ่งแล้ว ธรรมที่ควรเจริญ เราก็ได้เจริญแล้ว ธรรมที่ควรละ เราก็ได้ละแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นพุทธะ

---

අපිච චක්ඛු දුක්ඛසච්චං, තස්ස මූලකාරණභාවෙන තංසමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නමප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා පටිපදා මග්ගසච්චන්ති එවං එකෙකපදුද්ධාරෙනාපි සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො. එස නයො සොත-ඝාන-ජිව්හා-කායමනෙසුපි. එතෙනෙව නයෙන රූපාදීනි ඡ ආයතනානි, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො ඡ විඤ්ඤාණකායා, චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො ඡ ඵස්සා, චක්ඛුසම්ඵස්සජාදයො ඡ වෙදනා, රූපසඤ්ඤාදයො ඡ සඤ්ඤා, රූපසඤ්චෙතනාදයො ඡ චෙතනා, රූපතණ්හාදයො ඡ [Pg.88] තණ්හාකායා, රූපවිතක්කාදයො ඡ විතක්කා, රූපවිචාරාදයො ඡ විචාරා, රූපක්ඛන්ධාදයො පඤ්චක්ඛන්ධා, දස කසිණානි, දස අනුස්සතියො, උද්ධුමාතකසඤ්ඤාදිවසෙන දස සඤ්ඤා, කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, කාමභවාදයො නව භවා, පඨමාදීනි චත්තාරි ඣානානි, මෙත්තාභාවනාදයො චතස්සො අප්පමඤ්ඤා, චතස්සො අරූපසමාපත්තියො, පටිලොමතො ජරාමරණාදීනි, අනුලොමතො අවිජ්ජාදීනි පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානි ච යොජෙතබ්බානි.

อนึ่ง จักขุเป็นทุกขสัจ ตัณหาในภพก่อนที่ยังจักขุนั้นให้เกิดขึ้น ด้วยความเป็นมูลเหตุของจักขุนั้น เป็นสมุทยสัจ ความไม่เป็นไปแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจ ปฏิปทาคือมรรคที่รู้แจ้งนิโรธ เป็นมรรคสัจ ด้วยประการฉะนี้ แม้ด้วยการยกบทขึ้นมาทีละบท พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ในโสต ฆานะ ชิวหา กาย และมโน ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยนัยนี้เอง อายตนะ ๖ มีรูปายตนะเป็นต้น วิญญาณกาย ๖ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ผัสสะ ๖ มีจักขุสัมผัสเป็นต้น เวทนา ๖ มีจักขุสัมผัสสชาเวทนาเป็นต้น สัญญา ๖ มีรูปสัญญาเป็นต้น เจตนา ๖ มีรูปสัญเจตนาเป็นต้น ตัณหากาย ๖ มีรูปตัณหาเป็นต้น วิตก ๖ มีรูปวิตกเป็นต้น วิจาร ๖ มีรูปวิจารเป็นต้น ขันธ์ ๕ มีรูปขันธ์เป็นต้น กสิณ ๑๐ อนุสสติ ๑๐ สัญญา ๑๐ โดยอาการมีอุทธุมาตกสัญญาเป็นต้น อาการ ๓๒ มีเกสาเป็นต้น อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ภพ ๙ มีกามภพเป็นต้น ฌาน ๔ มีปฐมฌานเป็นต้น อัปปมัญญา ๔ มีเมตตาภาวนาเป็นต้น อรูปสมาบัติ ๔ องค์แห่งปฏิจจสมุปบาทมีชรามรณะเป็นต้นโดยปฏิโลม และองค์แห่งปฏิจจสมุปบาทมีอวิชชาเป็นต้นโดยอนุโลม พึงประกอบเข้า

---

තත්‍රායං එකපදයොජනා – ‘‘ජරාමරණං දුක්ඛසච්චං, ජාති සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා පටිපදා මග්ගසච්ච’’න්ති. එවං එකෙකපදුද්ධාරෙන සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො අනුබුද්ධො පටිවිද්ධො. තෙන වුත්තං – සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධොති.

ในบรรดาหมวดธรรมมีรูปารมณ์เป็นต้นนั้น การประกอบบทหนึ่งๆ มีดังนี้ว่า ชรามรณะเป็นทุกขสัจ ชาติเป็นสมุทยสัจ ความออกไปจากทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น คือนิพพาน เป็นนิโรธสัจ ปฏิปทาที่รู้แจ้งนิโรธ เป็นมรรคสัจ ด้วยประการฉะนี้ แม้ด้วยการยกบทขึ้นมาทีละบท พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ทรงตรัสรู้ตาม ทรงแทงตลอดแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า สัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง

---

විජ්ජාහි පන චරණෙන ච සම්පන්නත්තා විජ්ජාචරණසම්පන්නො; තත්ථ විජ්ජාති තිස්සොපි විජ්ජා, අට්ඨපි විජ්ජා. තිස්සො විජ්ජා භයභෙරවසුත්තෙ (ම. නි. 1.34 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා, අට්ඨ විජ්ජා අම්බට්ඨසුත්තෙ (දී. නි. 1.278 ආදයො). තත්‍ර හි විපස්සනාඤාණෙන මනොමයිද්ධියා ච සහ ඡ අභිඤ්ඤා පරිග්ගහෙත්වා අට්ඨ විජ්ජා වුත්තා. චරණන්ති සීලසංවරො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ජාගරියානුයොගො, සත්ත සද්ධම්මා, චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානීති ඉමෙ පන්නරස ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඉමෙයෙව හි පන්නරස ධම්මා, යස්මා එතෙහි චරති අරියසාවකො ගච්ඡති අමතං දිසං තස්මා, චරණන්ති වුත්තා. යථාහ – ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො සීලවා හොතී’’ති (ම. නි. 2.24) විත්ථාරො. භගවා ඉමාහි විජ්ජාහි ඉමිනා ච චරණෙන සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති විජ්ජාචරණසම්පන්නොති. තත්ථ විජ්ජාසම්පදා භගවතො සබ්බඤ්ඤුතං පූරෙත්වා ඨිතා, චරණසම්පදා මහාකාරුණිකතං. සො සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බසත්තානං අත්ථානත්ථං ඤත්වා මහාකාරුණිකතාය අනත්ථං පරිවජ්ජෙත්වා අත්ථෙ නියොජෙති, යථා තං විජ්ජාචරණසම්පන්නො. තෙනස්ස සාවකා සුප්පටිපන්නා හොන්ති නො දුප්පටිපන්නා, විජ්ජාචරණවිපන්නානඤ්හි සාවකා අත්තන්තපාදයො විය.

อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า วิชชาจรณสัมปันโน เพราะทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ ในวิชชาและจรณะเหล่านั้น คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชา ๓ และวิชชา ๘ วิชชา ๓ พึงทราบด้วยนัยที่ตรัสไว้ในภยเภรวสูตรเท่านั้น วิชชา ๘ พึงทราบด้วยนัยที่ตรัสไว้ในอัมพัฏฐสูตรเท่านั้น ในอัมพัฏฐสูตรนั้น ทรงรวบรวมอภิญญา ๖ พร้อมด้วยวิปัสสนาญาณและมโนมยิทธิญาณแล้ว ตรัสวิชชา ๘ ไว้ คำว่า จรณะ ได้แก่ ธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ คือ สีลสังวร การคุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค การประกอบความเพียรในการตื่นอยู่ สัทธรรม ๗ และรูปาวจรฌาน ๔ พึงทราบว่า ธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ ชื่อว่า จรณะ เพราะอริยสาวกย่อมประพฤติไปสู่ทิศคืออมตะ (นิพพาน) ด้วยธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า จรณะ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูกร มหานามะ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล' เป็นต้น พึงทราบความพิสดาร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยวิชชาเหล่านี้และจรณะนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิชชาจรณสัมปันโน ในวิชชาจรณสัมปทาเหล่านั้น วิชชาสัมปทาตั้งอยู่โดยทำให้ความเป็นสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคเจ้าบริบูรณ์ จรณสัมปทาตั้งอยู่โดยทำให้ความเป็นมหากรุณิกะบริบูรณ์ พระองค์นั้นทรงรู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวงด้วยความเป็นสัพพัญญู ทรงให้ละสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และทรงชักนำไปในประโยชน์ด้วยความเป็นมหากรุณิกะ สมควรแก่ผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะนั้น เพราะเหตุนั้น สาวกของพระองค์จึงเป็นผู้ปฏิบัติดี ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชั่ว เพราะสาวกของอาจารย์ผู้ปราศจากวิชชาและจรณะ ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติชั่วเหมือนพวกอัตตันทปะเป็นต้น

---

සොභනගමනත්තා, සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මාගතත්තා, සම්මා ච ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති, තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධමනවජ්ජං[Pg.89]. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො. තෙන හෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති සොභනගමනත්තා සුගතො. සුන්දරං චෙස ඨානං ගතො අමතං නිබ්බානන්ති සුන්දරං ඨානං ගතත්තාපි සුගතො. සම්මා ච ගතො තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනෙ කිලෙසෙ පුන අපච්චාගච්ඡන්තො. වුත්තඤ්චෙතං – ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො’’ති (මහානි. 38). සම්මා වා ආගතො දීපඞ්කරපාදමූලතො පභුති යාව බොධිමණ්ඩො තාව සමතිංසපාරමිපූරිතාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බලොකස්ස හිතසුඛමෙව කරොන්තො සස්සතං උච්ඡෙදං කාමසුඛං අත්තකිලමථන්ති ඉමෙ ච අන්තෙ අනුපගච්ඡන්තො ආගතොති සම්මාගතත්තාපි සුගතො. සම්මා චෙස ගදති, යුත්තට්ඨානෙ යුත්තමෙව වාචං භාසතීති සම්මා ගදත්තාපි සුගතො.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า 'สุคโต' เพราะมีการเสด็จไปอันงดงาม เพราะเสด็จไปสู่สถานที่ดี เพราะเสด็จไปโดยชอบ และเพราะตรัสโดยชอบ. จริงอยู่ แม้การเสด็จไปก็เรียกว่า 'คตัง' และการเสด็จไปนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นงดงาม บริสุทธิ์ และไม่มีโทษ. การเสด็จไปนั้นคืออะไร? คืออริยมรรค. เพราะพระองค์เสด็จไปสู่ทิศอันเกษม (นิพพาน) โดยไม่ติดขัดด้วยการเสด็จไปคืออริยมรรคนั้น จึงชื่อว่า 'สุคโต' เพราะมีการเสด็จไปอันงดงาม. อนึ่ง เพราะพระองค์เสด็จไปสู่สถานที่ดี คืออมตนิพพาน จึงชื่อว่า 'สุคโต' แม้เพราะเสด็จไปสู่สถานที่ดี. และชื่อว่า 'สุคโต' เพราะเสด็จไปโดยชอบ คือเสด็จไปโดยไม่กลับมาสู่กิเลสที่ทรงละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ. สมจริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'กิเลสเหล่าใดที่ทรงละได้แล้วด้วยโสดาปัตติมรรค พระองค์ไม่เสด็จกลับมา ไม่คืนมา ไม่เวียนมาสู่กิเลสเหล่านั้นอีก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุคโต... ฯลฯ ...กิเลสเหล่าใดที่ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค พระองค์ไม่เสด็จกลับมา ไม่คืนมา ไม่เวียนมาสู่กิเลสเหล่านั้นอีก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุคโต'. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า 'สุคโต' แม้เพราะเสด็จมาโดยชอบ คือนับตั้งแต่บาทมูลของพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงโพธิมณฑล ทรงบำเพ็ญบารมี 30 ทัศให้บริบูรณ์ด้วยสัมมาปฏิบัติ ทรงบำเพ็ญประโยชน์สุขแก่ชาวโลกทั้งปวง และเสด็จมาโดยไม่เข้าใกล้ที่สุดสองอย่าง คือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ กามสุขัลลิกานุโยค และอัตตกิลมถานุโยค. อนึ่ง พระองค์ย่อมตรัสโดยชอบ คือตรัสวาจาที่ควรในฐานะที่ควร เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า 'สุคโต' แม้เพราะตรัสโดยชอบ.

---

තත්‍රිදං සාධකසුත්තං – ‘‘යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණාය. යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණායා’’ති (ම. නි. 2.86). එවං සම්මා ගදත්තාපි සුගතොති වෙදිතබ්බො.

ในเรื่องนั้น มีพระสูตรที่เป็นหลักฐานดังนี้: 'วาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น ตถาคตย่อมไม่กล่าววาจานั้น. วาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าจริง ว่าแท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น ตถาคตย่อมไม่กล่าววาจานั้น. ส่วนวาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าจริง ว่าแท้ ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะกล่าววาจานั้น. วาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ แม้วาจานั้นจะเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น ตถาคตย่อมไม่กล่าววาจานั้น. วาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าจริง ว่าแท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ แม้วาจานั้นจะเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น ตถาคตย่อมไม่กล่าววาจานั้น. ส่วนวาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าจริง ว่าแท้ ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะกล่าววาจานั้น'. พึงทราบว่า ชื่อว่า 'สุคโต' แม้เพราะตรัสโดยชอบด้วยประการฉะนี้.

---

සබ්බථා විදිතලොකත්තා පන ලොකවිදූ. සො හි භගවා සභාවතො සමුදයතො නිරොධතො නිරොධූපායතොති සබ්බථා ලොකං අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. යථාහ – ‘‘යත්ථ ඛො, ආවුසො, න ජායති න ජීයති න මීයති න චවති න උපපජ්ජති, නාහං තං ගමනෙන ලොකස්ස [Pg.90] අන්තං ඤාතෙය්‍යං දට්ඨෙය්‍යං පත්තෙය්‍යන්ති වදාමි; න චාහං, ආවුසො, අප්පත්වාව ලොකස්ස අන්තං දුක්ඛස්ස අන්තකිරියං වදාමි. අපි චාහං, ආවුසො, ඉමස්මිංයෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි ලොකසමුදයඤ්ච ලොකනිරොධඤ්ච ලොකනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපදං.

อนึ่ง เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวง จึงชื่อว่า 'โลกวิทู' (ผู้รู้แจ้งโลก). จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ทรงรู้แจ้ง ทรงทราบ และทรงแทงตลอดโลกโดยประการทั้งปวง คือโดยสภาวะ โดยเหตุเกิด โดยความดับ และโดยอุบายเครื่องให้ถึงความดับ. ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูกรอาวุโส ในโลกใดไม่มีการเกิด ไม่มีการแก่ ไม่มีการตาย ไม่มีการจุติ ไม่มีการอุบัติ เราไม่กล่าวว่าใครๆ จะพึงรู้ พึงเห็น หรือพึงบรรลุที่สุดแห่งโลกนั้นได้ด้วยการไป. ดูกรอาวุโส และเราก็ไม่กล่าวว่า เมื่อยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลกแล้ว จะพึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. แต่ว่า ดูกรอาวุโส เราบัญญัติโลก เหตุเกิดแห่งโลก ความดับแห่งโลก และทางปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งโลก ในร่างกายอันยาวประมาณหนึ่งวา มีสัญญาและมีใจครองนี้เอง'.

---

‘‘ගමනෙන න පත්තබ්බො, ලොකස්සන්තො කුදාචනං;

න ච අප්පත්වා ලොකන්තං, දුක්ඛා අත්ථි පමොචනං.

ที่สุดแห่งโลก ใครๆ ไม่พึงถึงได้ด้วยการไปในกาลไหนๆ และเมื่อยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลก ก็ย่อมไม่มีการพ้นไปจากทุกข์.

---

‘‘තස්මා හවෙ ලොකවිදූ සුමෙධො;

ලොකන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො;

ලොකස්ස අන්තං සමිතාවි ඤත්වා;

නාසීසතී ලොකමිමං පරඤ්චා’’ති. (අ. නි. 4.45;

සං. නි. 1.107);

เพราะเหตุนั้นแล ผู้รู้แจ้งโลก ผู้มีปัญญาดี ผู้ถึงที่สุดแห่งโลก ผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว รู้แจ้งที่สุดแห่งโลกแล้ว ย่อมไม่ปรารถนาโลกนี้และโลกหน้า.

---

අපිච තයො ලොකා – සඞ්ඛාරලොකො, සත්තලොකො, ඔකාසලොකොති; තත්ථ ‘‘එකො ලොකො – සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති (පටි. ම. 1.112) ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. ‘‘සස්සතො ලොකොති වා අසස්සතො ලොකොති වා’’ති (දී. නි. 1.421) ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

อนึ่ง โลกมี 3 อย่าง คือ สังขารโลก สัตวโลก และโอกาสโลก. ในโลกทั้งสามนั้น พึงทราบว่า 'สังขารโลก' ในบทที่มาว่า 'โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงตั้งอยู่ได้ด้วยอาหาร'. พึงทราบว่า 'สัตวโลก' ในบทที่มาว่า 'โลกเที่ยงบ้าง โลกไม่เที่ยงบ้าง'.

---

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා, පරිහරන්ති දිසා භන්ති විරොචනා;

තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙ වත්තතී වසො’’ති. (ම. නි. 1.503) –

ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์โคจรไปส่องทิศให้สว่างไสวรุ่งเรืองอยู่เพียงใด โลกพันส่วนมีประมาณเพียงนั้น อำนาจของท่าน (พกพรหม) ย่อมเป็นไปในโลกพันส่วนนี้.

---

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො, තම්පි භගවා සබ්බථා අවෙදි. තථා හිස්ස – ‘‘එකො ලොකො – සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. ද්වෙ ලොකා – නාමඤ්ච රූපඤ්ච. තයො ලොකා – තිස්සො වෙදනා. චත්තාරො ලොකා – චත්තාරො ආහාරා. පඤ්ච ලොකා – පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ඡ ලොකා – ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි. සත්ත ලොකා සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. අට්ඨ ලොකා – අට්ඨ ලොකධම්මා. නව ලොකා – නව සත්තාවාසා. දස ලොකා – දසායතනානි. ද්වාදස ලොකා – ද්වාදසායතනානි. අට්ඨාරස ලොකා – අට්ඨාරස ධාතුයො’’ති (පටි. ම. 1.112). අයං සඞ්ඛාරලොකොපි සබ්බථා විදිතො.

ในบทที่มานั้น พึงทราบว่าเป็น 'โอกาสโลก'. แม้โอกาสโลกนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงรู้แจ้งแล้วโดยประการทั้งปวง. จริงอย่างนั้น สังขารโลกนี้พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งแล้วโดยประการทั้งปวง ดังนี้: 'โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงตั้งอยู่ได้ด้วยอาหาร. โลกสอง คือ นามและรูป. โลกสาม คือ เวทนาสาม. โลกสี่ คือ อาหารสี่. โลกห้า คือ อุปาทานขันธ์ห้า. โลกหก คือ อายตนะภายในหก. โลกเจ็ด คือ วิญญาณฐิติเจ็ด. โลกแปด คือ โลกธรรมแปด. โลกเก้า คือ สัตตาวาสเก้า. โลกสิบ คือ อายตนะสิบ (รูปายตนะ). โลกสิบสอง คือ อายตนะสิบสอง. โลกสิบแปด คือ ธาตุสิบแปด'.

---

යස්මා [Pg.91] පනෙස සබ්බෙසම්පි සත්තානං ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාති, චරිතං ජානාති, අධිමුත්තිං ජානාති, අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙ ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ භබ්බෙ අභබ්බෙ සත්තෙ ජානාති, තස්මාස්ස සත්තලොකොපි සබ්බථා විදිතො. යථා ච සත්තලොකො එවං ඔකාසලොකොපි. තථා හෙස එකං චක්කවාළං ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනානං ද්වාදස සතසහස්සානි තීණි සහස්සානි චත්තාරි සතානි පඤ්ඤාසඤ්ච යොජනානි. පරික්ඛෙපතො –

อนึ่ง เพราะพระองค์ทรงรู้แจ้งอัธยาศัย อนุสัย จริต และอธิมุตติของสัตว์ทั้งปวง ทรงรู้แจ้งสัตว์ทั้งหลายที่มีธุลีคือกิเลสน้อย มีธุลีคือกิเลสมาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการไม่ดี สอนง่าย สอนยาก ผู้ที่ควรบรรลุธรรมและไม่ควรบรรลุธรรม เพราะเหตุนั้น แม้สัตวโลกก็เป็นที่รู้แจ้งของพระองค์โดยประการทั้งปวง. และโอกาสโลกก็เป็นที่รู้แจ้งเช่นเดียวกับสัตวโลก. จริงอย่างนั้น จักรวาลหนึ่งมีขนาดโดยส่วนยาวและส่วนกว้าง 1,203,450 โยชน์. โดยรอบปริมณฑล -

---

සබ්බං සතසහස්සානි, ඡත්තිංස පරිමණ්ඩලං;

දසඤ්චෙව සහස්සානි, අඩ්ඪුඩ්ඪානි සතානි ච.

จักรวาลทั้งหมดโดยรอบปริมณฑลมี 3,610,350 โยชน์.

---

තත්ථ –

ในจักรวาลนั้น -

---

දුවෙ සතසහස්සානි, චත්තාරි නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, සඞ්ඛාතායං වසුන්ධරා.

แผ่นดินนี้ อันท่านกล่าวว่ามีความหนาประมาณสองแสนสี่หมื่นโยชน์.

---

තස්සා එව සන්ධාරකං –

เป็นเครื่องรองรับแผ่นดินนั้นนั่นแล –

---

චත්තාරි සතසහස්සානි, අට්ඨෙව නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, ජලං වාතෙ පතිට්ඨිතං.

น้ำมีความหนาสี่แสนแปดหมื่นโยชน์โดยประมาณ ตั้งอยู่บนลม.

---

තස්සාපි සන්ධාරකො –

เป็นเครื่องรองรับน้ำนั้นนั่นแล –

---

නවසතසහස්සානි, මාලුතො නභමුග්ගතො;

සට්ඨි චෙව සහස්සානි, එසා ලොකස්ස සණ්ඨිති.

ลมขึ้นไปสู่ท้องฟ้าเบื้องบนเก้าแสนหกหมื่นโยชน์โดยประมาณ นี้คือการตั้งอยู่ของโลก.

---

එවං සණ්ඨිතෙ චෙත්ථ යොජනානං –

และเมื่อจักรวาลนี้ตั้งอยู่แล้วอย่างนี้ แห่งโยชน์ –

---

චතුරාසීති සහස්සානි, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවෙ;

අච්චුග්ගතො තාවදෙව, සිනෙරුපබ්බතුත්තමො.

ภูเขาสิเนรุอันเป็นยอดแห่งภูเขาทั้งหลาย จมลงไปในมหาสมุทรแปดหมื่นสี่พันโยชน์ และขึ้นไปสูงเท่ากันนั้นเอง.

---

තතො උපඩ්ඪුපඩ්ඪෙන, පමාණෙන යථාක්කමං;

අජ්ඣොගාළ්හුග්ගතා දිබ්බා, නානාරතනචිත්තිතා.

จากภูเขาสิเนรุนั้น ภูเขาที่เป็นทิพย์ วิจิตรด้วยรัตนะนานาชนิด จมลงไปและขึ้นไปตามลำดับ ด้วยประมาณครึ่งหนึ่งของครึ่งหนึ่ง (ลดหลั่นกันไป).

---

යුගන්ධරො ඊසධරො, කරවීකො සුදස්සනො;

නෙමින්ධරො විනතකො, අස්සකණ්ණො ගිරී බ්‍රහා.

ภูเขายุกันธร ภูเขาอีสธร ภูเขากรวิก ภูเขาสุทัสสนะ ภูเขาเนมินธร ภูเขาวินตกะ และภูเขาอัสสกัณณะอันใหญ่.

---

එතෙ සත්ත මහාසෙලා, සිනෙරුස්ස සමන්තතො;

මහාරාජානමාවාසා, දෙවයක්ඛනිසෙවිතා.

ภูเขาใหญ่ทั้งเจ็ดลูกเหล่านี้ตั้งอยู่โดยรอบภูเขาสิเนรุ เป็นที่อยู่ของท้าวมหาราชทั้งหลาย อันเทวดาและยักษ์ทั้งหลายอาศัยอยู่.

---

යොජනානං [Pg.92] සතානුච්චො, හිමවා පඤ්ච පබ්බතො;

යොජනානං සහස්සානි, තීණි ආයතවිත්ථතො;

චතුරාසීතිසහස්සෙහි, කූටෙහි පටිමණ්ඩිතො.

ภูเขาหิมพานต์สูงห้าร้อยโยชน์ กว้างและยาวสามพันโยชน์ ประดับตกแต่งแล้วด้วยยอดแปดหมื่นสี่พันยอด.

---

තිපඤ්චයොජනක්ඛන්ධ, පරික්ඛෙපා නගව්හයා;

පඤ්ඤාස යොජනක්ඛන්ධ, සාඛායාමා සමන්තතො.

ต้นหว้าชื่อว่านาคะนั้น มีลำต้นโดยรอบสิบห้าโยชน์ มีลำต้นและกิ่งยาวห้าสิบโยชน์โดยรอบ.

---

සතයොජනවිත්ථිණ්ණා, තාවදෙව ච උග්ගතා;

ජම්බූ යස්සානුභාවෙන, ජම්බුදීපො පකාසිතො.

ต้นหว้านั้นกว้างหนึ่งร้อยโยชน์ และขึ้นไปสูงเท่ากันนั้นเอง ด้วยอานุภาพของต้นหว้านั้น ชมพูทวีปจึงปรากฏชื่อ.

---

ද්වෙ අසීති සහස්සානි, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවෙ;

අච්චුග්ගතො තාවදෙව, චක්කවාළසිලුච්චයො;

පරික්ඛිපිත්වා තං සබ්බං, ලොකධාතුමයං ඨිතො.

ภูเขาหินจักรวาลจมลงไปในมหาสมุทรแปดหมื่นสองพันโยชน์ และขึ้นไปสูงเท่ากันนั้นเอง ภูเขาจักรวาลนี้ตั้งอยู่โดยล้อมรอบโลกธาตุทั้งหมดนั้นไว้.

---

තත්ථ චන්දමණ්ඩලං එකූනපඤ්ඤාසයොජනං, සූරියමණ්ඩලං පඤ්ඤාසයොජනං, තාවතිංසභවනං දසසහස්සයොජනං; තථා අසුරභවනං, අවීචිමහානිරයො, ජම්බුදීපො ච. අපරගොයානං සත්තසහස්සයොජනං; තථා පුබ්බවිදෙහො. උත්තරකුරු අට්ඨසහස්සයොජනො, එකමෙකො චෙත්ථ මහාදීපො පඤ්චසතපඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරො; තං සබ්බම්පි එකං චක්කවාළං, එකා ලොකධාතු, තදන්තරෙසු ලොකන්තරිකනිරයා. එවං අනන්තානි චක්කවාළානි අනන්තා ලොකධාතුයො භගවා අනන්තෙන බුද්ධඤාණෙන අවෙදි, අඤ්ඤාසි, පටිවිජ්ඣි. එවමස්ස ඔකාසලොකොපි සබ්බථා විදිතො. එවම්පි සබ්බථා විදිතලොකත්තා ලොකවිදූ.

ในจักรวาลนั้น ดวงจันทร์มีสี่สิบเก้าโยชน์ ดวงอาทิตย์มีห้าสิบโยชน์ ภพดาวดึงส์มีหนึ่งหมื่นโยชน์ ภพอสูร อเวจีมหานรก และชมพูทวีปก็เช่นกัน อปรโคยานทวีปมีเจ็ดพันโยชน์ บุพพวิเทหทวีปก็เช่นกัน อุตตรกุรุทวีปมีแปดพันโยชน์ ทวีปใหญ่แต่ละทวีปในที่นี้มีทวีปเล็กห้าร้อยห้าร้อยเป็นบริวาร ทั้งหมดนั้นเป็นจักรวาลหนึ่ง เป็นโลกธาตุหนึ่ง ในระหว่างโลกธาตุเหล่านั้นมีโลกันตนรกอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ ทรงทราบ ทรงแทงตลอดจักรวาลอันไม่มีที่สิ้นสุดและโลกธาตุอันไม่มีที่สิ้นสุดอย่างนี้ ด้วยพระพุทธญาณอันไม่มีที่สิ้นสุด แม้โอกาสโลกของพระองค์ก็ทรงรู้โดยประการทั้งปวง แม้เช่นนั้นก็ทรงรู้โดยประการทั้งปวง เพราะเหตุที่ทรงรู้โลกแล้วอย่างนี้ จึงชื่อว่าโลกวิทู.

---

අත්තනො පන ගුණෙහි විසිට්ඨතරස්ස කස්සචි අභාවා නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො. තථා හෙස සීලගුණෙනාපි සබ්බං ලොකමභිභවති, සමාධි…පෙ… පඤ්ඤා… විමුත්ති… විමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙනාපි, සීලගුණෙනාපි අසමො අසමසමො අප්පටිමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙනාපි. යථාහ – ‘‘න ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අත්තනා සීලසම්පන්නතර’’න්ති විත්ථාරො.

อนึ่ง เพราะไม่มีใครผู้ประเสริฐยิ่งกว่าด้วยคุณยิ่งกว่าพระองค์ ผู้อื่นที่ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้านี้จึงไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอนุตตโร อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นย่อมครอบงำโลกทั้งปวงได้แม้ด้วยคุณคือศีล แม้ด้วยคุณคือสมาธิ แม้ด้วยคุณคือปัญญา แม้ด้วยคุณคือวิมุตติ แม้ด้วยคุณคือวิมุตติญาณทัสสนะ แม้ด้วยคุณคือศีลก็ไม่มีผู้เสมอ ไม่มีผู้เสมอเหมือน ไม่มีผู้เปรียบ ไม่มีส่วนที่เสมอ ไม่มีบุคคลผู้เสมอ แม้ด้วยคุณคือวิมุตติญาณทัสสนะก็เช่นกัน เหมือนที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นใครผู้มีศีลสมบูรณ์ยิ่งกว่าตนในโลกพร้อมด้วยเทวดา พร้อมด้วยมาร พร้อมด้วยพรหม พร้อมด้วยสมณพราหมณ์ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์" ความพิสดารพึงทราบดังนี้.

---

එවං [Pg.93] අග්ගප්පසාදසුත්තාදීනි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථී’’තිආදිකා ගාථායො (ම. නි. 1.285; මහාව. 11) ච විත්ථාරෙතබ්බා.

อัคคัปปสาทสูตรเป็นต้น และคาถาเป็นต้นว่า "อาจารย์ของเราไม่มี" พึงขยายความอย่างนี้.

---

පුරිසදම්මෙ සාරෙතීති පුරිසදම්මසාරථි, දමෙති විනෙතීති වුත්තං හොති. තත්ථ පුරිසදම්මාති අදන්තා දමෙතුං යුත්තා තිරච්ඡානපුරිසාපි මනුස්සපුරිසාපි අමනුස්සපුරිසාපි. තථා හි භගවතා තිරච්ඡානපුරිසාපි අපලාළො නාගරාජා, චූළොදරො, මහොදරො, අග්ගිසිඛො, ධූමසිඛො, ධනපාලකො හත්ථීති එවමාදයො දමිතා, නිබ්බිසා කතා, සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපිතා. මනුස්සපුරිසාපි සච්චකනිගණ්ඨපුත්ත-අම්බට්ඨමාණව-පොක්ඛරසාති-සොණදණ්ඩකූටදන්තාදයො. අමනුස්සපුරිසාපි ආළවක-සූචිලොම-ඛරලොම-යක්ඛ-සක්කදෙවරාජාදයො දමිතා විනීතා විචිත්‍රෙහි විනයනූපායෙහි. ‘‘අහං ඛො, කෙසි, පුරිසදම්මං සණ්හෙනපි විනෙමි, ඵරුසෙනපි විනෙමි, සණ්හඵරුසෙනපි විනෙමී’’ති (අ. නි. 4.111) ඉදඤ්චෙත්ථ සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං. අථ වා විසුද්ධසීලාදීනං පඨමජ්ඣානාදීනි සොතාපන්නාදීනඤ්ච උත්තරිමග්ගපටිපදං ආචික්ඛන්තො දන්තෙපි දමෙතියෙව.

ชื่อว่าปุริสทัมมสารถิ เพราะย่อมให้บุรุษที่ควรฝึกไปถึงที่ที่ต้องการ หรือกล่าวคือย่อมฝึก ย่อมแนะนำ ในบทว่าปุริสทัมมสารถินั้น บุรุษเดรัจฉาน บุรุษมนุษย์ แม้บุรุษอมนุษย์ ผู้ยังไม่ได้รับการฝึก ผู้สมควรจะฝึก ชื่อว่าปุริสทัมมะ อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกบุรุษเดรัจฉานเป็นต้นอย่างนี้ คือ พญานาคชื่ออปลาละ พญานาคชื่อจูฬโอทร พญานาคชื่อมโหทร พญานาคชื่ออัคคิสิขะ ช้างชื่อธนปาลกะ เป็นต้น ทรงทำให้ไม่มีพิษ (คือโทสะ) ทรงให้ตั้งมั่นในสรณะและในศีลแล้ว บุรุษมนุษย์เป็นต้น คือ สัจจกนิคัณฐบุตร อัมพัฏฐมาณพ โปกขรสาติพราหมณ์ โสณทัณฑพราหมณ์ กูฏทัณฑพราหมณ์ เป็นต้น ก็ทรงฝึกแล้ว บุรุษอมนุษย์เป็นต้น คือ อฬวกยักษ์ สุจิโลมยักษ์ ขรโลมยักษ์ ท้าวสักกะเทวราช เป็นต้น ก็ทรงฝึกแล้ว ทรงแนะนำแล้วด้วยอุบายแห่งการแนะนำอันวิจิตร พระสูตรนี้ที่ว่า "ดูก่อนเกสี เราตถาคตย่อมแนะนำบุรุษที่ควรฝึก แม้ด้วยวิธีอ่อนโยน แม้ด้วยวิธีหยาบ แม้ด้วยวิธีอ่อนโยนและหยาบ" พึงขยายความในอรรถนี้ อนึ่ง เมื่อทรงแสดงปฐมฌานเป็นต้นแก่บุคคลผู้มีศีลบริสุทธิ์เป็นต้น และปฏิปทาแห่งมรรคเบื้องสูงแก่บุคคลผู้เป็นโสดาบันเป็นต้น แม้ผู้ที่ได้รับการฝึกแล้วบางส่วนก็ย่อมทรงฝึกนั่นเอง.

---

අථ වා අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථීති එකමෙවිදං අත්ථපදං. භගවා හි තථා පුරිසදම්මෙ සාරෙති, යථා එකපල්ලඞ්කෙනෙව නිසින්නා අට්ඨ දිසා අසජ්ජමානා ධාවන්ති. තස්මා ‘‘අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථී’’ති වුච්චති. ‘‘හත්ථිදමකෙන, භික්ඛවෙ, හත්ථිදම්මො සාරිතො එකංයෙව දිසං ධාවතී’’ති ඉදඤ්චෙත්ථ සුත්තං (ම. නි. 3.312) විත්ථාරෙතබ්බං.

อีกนัยหนึ่ง บทว่าอนุตตโรปุริสทัมมสารถิ นี้เป็นบทแสดงอรรถบทเดียวเท่านั้น อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมให้บุรุษที่ควรฝึกไป โดยอาการที่บุคคลนั่งขัดสมาธิเดียวเท่านั้น หรือนั่งครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมแล่นไปสู่ทิศทั้งแปด (คืออัฏฐสมาบัติ) โดยไม่ติดขัด เพราะเหตุนั้นจึงถูกกล่าวว่า "อนุตตโรปุริสทัมมสารถิ" และพระสูตรนี้ที่ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายหัตถิดามกให้ช้างที่ควรฝึกไปแล้ว ย่อมแล่นไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น" พึงขยายความในอรรถแห่งอนุตตโรปุริสทัมมสารถินี้.

---

දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති සත්ථා. අපිච සත්ථා වියාති සත්ථා, භගවා සත්ථවාහො. ‘‘යථා සත්ථවාහො සත්ථෙ කන්තාරං තාරෙති, චොරකන්තාරං තාරෙති, වාළකන්තාරං තාරෙති, දුබ්භික්ඛකන්තාරං තාරෙති, නිරුදකකන්තාරං තාරෙති, උත්තාරෙති නිත්තාරෙති පතාරෙති ඛෙමන්තභූමිං සම්පාපෙති; එවමෙව භගවා සත්ථා සත්ථවාහො සත්තෙ කන්තාරං තාරෙති ජාතිකන්තාරං තාරෙතී’’තිආදිනා (මහානි. 190) නිද්දෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ชื่อว่าสัตถา เพราะย่อมทรงสั่งสอนตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และปรมัตถ์ (คือนิพพาน) อนึ่ง ชื่อว่าสัตถา เพราะเป็นเหมือนนายกองเกวียน พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นนายกองเกวียน นายกองเกวียนย่อมให้หมู่สัตว์ข้ามพ้นกันดารไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารโจรไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารสัตว์ร้ายไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารอดอยากไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารไม่มีน้ำไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นไปได้โดยนำไปสู่ที่ปลอดภัย ย่อมให้ข้ามพ้นไปได้โดยประคับประคอง ย่อมให้ถึงภูมิที่ปลอดภัยโดยดีฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นนายกองเกวียนก็ย่อมให้หมู่สัตว์ข้ามพ้นกันดารไปได้ ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารชาติไปได้ ดังนี้เป็นต้น แม้ด้วยนัยแห่งนิเทศปาฬิ อรรถในบทว่าสัตถานี้พึงทราบ.

---

දෙවමනුස්සානන්ති [Pg.94] දඑවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙනෙතං වුත්තං, භබ්බපුග්ගලපරිච්ඡෙදවසෙන ච. භගවා පන තිරච්ඡානගතානම්පි අනුසාසනිප්පදානෙන සත්ථායෙව. තෙපි හි භගවතො ධම්මසවනෙන උපනිස්සයසම්පත්තිං පත්වා තාය එව උපනිස්සයසම්පත්තියා දුතියෙ තතියෙ වා අත්තභාවෙ මග්ගඵලභාගිනො හොන්ති. මණ්ඩූකදෙවපුත්තාදයො චෙත්ථ නිදස්සනං. භගවති කිර ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ චම්පානගරවාසීනං ධම්මං දෙසයමානෙ එකො මණ්ඩූකො භගවතො සරෙ නිමිත්තං අග්ගහෙසි. තං එකො වච්ඡපාලකො දණ්ඩමොලුබ්භ තිට්ඨන්තො තස්ස සීසෙ සන්නිරුම්භිත්වා අට්ඨාසි. සො තාවදෙව කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. සුත්තප්පබුද්ධො විය ච තත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතං අත්තානං දිස්වා ‘‘අරෙ, අහම්පි නාම ඉධ නිබ්බත්තොස්මි! කිං නු ඛො කම්මං අකාසි’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො නාඤ්ඤං කිඤ්චි අද්දස, අඤ්ඤත්‍ර භගවතො සරෙ නිමිත්තග්ගාහා. සො තආවදෙව සහ විමානෙන ආගන්ත්වා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දි. භගවා ජානන්තොව පුච්ඡි –

คำว่า เทวมนุสสานัง นี้ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดสัตว์ผู้ประเสริฐ และด้วยอำนาจแห่งการกำหนดบุคคลผู้ควรแก่การบรรลุธรรม. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงเป็นศาสดาแม้ของเหล่าสัตว์ดิรัจฉานด้วย เพราะทรงประทานโอวาท. ด้วยว่า สัตว์ดิรัจฉานเหล่านั้นได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว ถึงความพร้อมแห่งอุปนิสัย ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งมรรคและผลในอัตภาพที่สองหรือที่สาม ด้วยความพร้อมแห่งอุปนิสัยนั้นนั่นเอง. เทวบุตรกบเป็นต้นเป็นตัวอย่างในเรื่องนี้. ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ชาวเมืองจำปาที่ริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา กบตัวหนึ่งได้ถือเอาพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเป็นนิมิต. ขณะนั้น คนเลี้ยงโคคนหนึ่งยืนยันไม้เท้าอยู่ ได้กดทับลงบนศีรษะของกบนั้น. กบนั้นตายในลำดับนั้นเอง ไปบังเกิดในวิมานทองขนาด ๑๒ โยชน์ในภพดาวดึงส์. กบนั้นเห็นตนเองแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดาในภพนั้น เหมือนคนหลับแล้วตื่นขึ้น จึงรำพึงว่า “อ้าว แม้เราก็มาบังเกิดในที่นี้หรือ! เราได้ทำกรรมอะไรไว้หนอ?” เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ไม่เห็นกรรมอื่นใด นอกจากการถือเอาพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเป็นนิมิต. เทวบุตรนั้นจึงมาพร้อมกับวิมานในขณะนั้นเอง ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า. พระผู้มีพระภาคทรงทราบอยู่แล้วจึงตรัสถามว่า —

---

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති.

“ใครหนอ รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงดงามยิ่ง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ไหว้เท้าของเราอยู่?”

---

‘‘මණ්ඩූකොහං පුරෙ ආසිං, උදකෙ වාරිගොචරො;

තව ධම්මං සුණන්තස්ස, අවධි වච්ඡපාලකො’’ති. (වි. ව. 857-858);

“ในชาติก่อน ข้าพระองค์เป็นกบอาศัยอยู่ในน้ำ มีน้ำเป็นที่เที่ยวไป เมื่อกำลังฟังธรรมของพระองค์อยู่ คนเลี้ยงโคได้ฆ่าข้าพระองค์เสียแล้ว.”

---

භගවා තස්ස ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාවසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. දෙවපුත්තොපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සිතං කත්වා පක්කාමීති.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่เทวบุตรนั้น. ในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน. แม้เทวบุตรก็ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล กระทำการแย้มยิ้มแล้วหลีกไป. นี้เป็นตัวอย่างในเรื่องนี้.

---

යං පන කිඤ්චි අත්ථි ඤෙය්‍යං නාම, තස්ස සබ්බස්ස බුද්ධත්තා විමොක්ඛන්තිකඤාණවසෙන බුද්ධො. යස්මා වා චත්තාරි සච්චානි අත්තනාපි බුජ්ඣි, අඤ්ඤෙපි සත්තෙ බොධෙසි; තස්මා එවමාදීහිපි කාරණෙහි බුද්ධො. ඉමස්ස චත්ථස්ස විඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’ති එවං පවත්තො සබ්බොපි නිද්දෙසනයො (මහානි. 192) පටිසම්භිදානයො (පටි. ම. 1.162) වා විත්ථාරෙතබ්බො.

อนึ่ง สิ่งที่ควรรู้ใดๆ มีอยู่ พระองค์ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงรู้สิ่งนั้นทั้งหมดด้วยอำนาจแห่งวิโมกขันติกญาณ (ญาณในที่สุดแห่งวิโมกข์). อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ทรงตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยพระองค์เองด้วย ทรงให้สัตว์อื่นตรัสรู้ด้วย เพราะเหตุมีประมาณเท่านี้เป็นต้น พระองค์จึงชื่อว่า พุทโธ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้ พึงขยายความนัยแห่งนิเทศหรือนัยแห่งปฏิสัมภิทาทั้งหมดที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “ชื่อว่าพุทโธ เพราะทรงตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย, ชื่อว่าพุทโธ เพราะทรงให้หมู่สัตว์ตรัสรู้”.

---

භගවාති ඉදං පනස්ස ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමගරුගාරවාධිවචනං. තෙනාහු පොරාණා –

อนึ่ง คำว่า ภควา นี้ เป็นชื่อเรียกโดยความเคารพยำเกรงต่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นสัตว์ผู้ประเสริฐสุด ทรงคุณวิเศษ มีศีลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า —

---

‘‘භගවාති [Pg.95] වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

“คำว่า ภควา เป็นคำที่ประเสริฐที่สุด, คำว่า ภควา เป็นคำที่สูงสุด. พระองค์ทรงเป็นผู้หนักแน่น (ด้วยคุณธรรม) ทรงประกอบด้วยความเคารพยำเกรง เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงชื่อว่า ภควา”.

---

චතුබ්බිධඤ්හි නාමං – ආවත්ථිකං, ලිඞ්ගිකං, නෙමිත්තිකං, අධිච්චසමුප්පන්නන්ති. අධිච්චසමුප්පන්නං නාම ලොකියවොහාරෙන ‘‘යදිච්ඡක’’න්ති වුත්තං හොති. තත්ථ ‘‘වච්ඡො දම්මො බලිබද්දො’’ති එවමාදි ආවත්ථිකං. ‘‘දණ්ඩී ඡත්තී සිඛී කරී’’ති එවමාදි ලිඞ්ගිකං. ‘‘තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො’’ති එවමාදි නෙමිත්තිකං. ‘‘සිරිවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකො’’ති එවමාදි වචනත්ථමනපෙක්ඛිත්වා පවත්තං අධිච්චසමුප්පන්නං. ඉදං පන භගවාති නාමං නෙමිත්තිකං, න මහාමායාය න සුද්ධොදනමහාරාජෙන න අසීතියා ඤාතිසහස්සෙහි කතං, න සක්කසන්තුසිතාදීහි දෙවතාවිසෙසෙහි. වුත්තඤ්හෙතං ධම්මසෙනාපතිනා – ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කතං…පෙ… විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවා’’ති (මහානි. 84).

ด้วยว่า ชื่อมี ๔ อย่าง คือ อาวัตถิกะ (ชื่อตามกาลสมัย), ลิงคิกะ (ชื่อตามลักษณะ), เนมิตติกะ (ชื่อตามเหตุ), และอธิจจสมุปปันนะ (ชื่อที่ตั้งขึ้นลอยๆ). ชื่อว่า อธิจจสมุปปันนะ ท่านกล่าวว่า ยทิจฉกะ (ชื่อตามความพอใจ) โดยโวหารของโลก. ในชื่อเหล่านั้น ชื่อมีอาทิว่า ลูกโค, โคฝึก, โคถึก เป็นอาวัตถิกะ. ชื่อมีอาทิว่า ผู้มีไม้เท้า, ผู้มีร่ม, นกยูง (ผู้มีหงอน), ช้าง (ผู้มีมือคือวง) เป็นลิงคิกะ. ชื่อมีอาทิว่า ผู้ได้วิชชา ๓, ผู้ได้อภิญญา ๖ เป็นเนมิตติกะ. ชื่อมีอาทิว่า สิริวัฑฒกะ, ธนวัฑฒกะ เป็นอธิจจสมุปปันนะที่เกิดขึ้นโดยไม่คำนึงถึงความหมายของคำ. อนึ่ง ชื่อว่า ภควา นี้เป็นเนมิตติกะ พระนางมหามายามิได้ทรงตั้งไว้ พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชมิได้ทรงตั้งไว้ พระประยูรญาติ ๘ หมื่นมิได้ทรงตั้งไว้ และเทพเจ้าผู้พิเศษมีท้าวสักกะและท้าวสันดุสิตเป็นต้นก็มิได้ตั้งไว้. สมจริงดังที่พระธรรมเสนาบดีกล่าวไว้ว่า “ชื่อว่า ภควา นี้ มิใช่พระมารดาตั้งให้... (ละ)... ชื่อว่า ภควา นี้ เป็นบัญญัติที่เกิดจากการทำให้แจ้ง เป็นบัญญัติที่เกิดในที่สุดแห่งวิโมกข์ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย พร้อมกับการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ณ โคนต้นโพธิ์”.

---

යංගුණනෙමිත්තිකඤ්චෙතං නාමං, තෙසං ගුණානං පකාසනත්ථං ඉමං ගාථං වදන්ති –

อนึ่ง ชื่อนี้เป็นเนมิตติกะที่เกิดจากคุณธรรมเหล่าใด เพื่อแสดงคุณธรรมเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคาถานี้ว่า —

---

‘‘භගී භජී භාගී විභත්තවා ඉති;

අකාසි භග්ගන්ති ගරූති භාග්‍යවා;

බහූහි ඤායෙහි සුභාවිතත්තනො;

භවන්තගො සො භගවාති වුච්චතී’’ති.

“พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงมีโชค (คือภคธรรม ๖ ประการ มีอิสริยะเป็นต้น), ทรงเสพ (คือทรงคบหาธรรมรัตนะมีมรรคและผลเป็นต้น และทรงเสพเสนาสนะอันสงัด), ทรงมีส่วน (คือทรงมีส่วนแห่งปัจจัย ๔ และธรรมมีศีลเป็นต้น), ทรงเป็นผู้จำแนก (คือทรงจำแนกธรรมรัตนะมีมรรคและผลเป็นต้น), ทรงทำลาย (คือทรงทำลายราคะเป็นต้น), ทรงเป็นครู (คือทรงเป็นผู้หนักแน่นด้วยคุณธรรมมีศีลเป็นต้น), ทรงมีบุญ (คือทรงมีบุญบารมีถึงที่สุดแห่งความสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ), ทรงมีพระองค์อันอบรมดีแล้วด้วยนัย (คือทางแห่งภาวนา) เป็นอันมาก, ทรงถึงที่สุดแห่งภพ, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ท่านจึงเรียกว่า ภควา”.

---

නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ තෙසං තෙසං පදානමත්ථො දට්ඨබ්බො.

อนึ่ง เนื้อความของบทนั้นๆ ในคาถานี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในนิเทศนั่นเอง.

---

අයං පන අපරො නයො –

อนึ่ง นี้เป็นอีกนัยหนึ่ง —

---

‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති.

“พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงมีบุญ, ทรงมีกิเลสอันหักแล้ว, ทรงประกอบด้วยโชค (คือภคธรรม ๖ ประการ), ทรงเป็นผู้จำแนก (คือทรงจำแนกธรรมมีกุศลเป็นต้น), ทรงเป็นผู้เสพ (คือทรงคบหาธรรม), ทรงมีทางไป (คือตัณหา) อันคายแล้วในภพทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงชื่อว่า ภควา”.

---

තත්ථ වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියයොති එතං නිරුත්තිලක්ඛණං ගහෙත්වා සද්දනයෙන වා පිසොදරාදිපක්ඛෙපලක්ඛණං ගහෙත්වා යස්මා ලොකියලොකුත්තරසුඛාභිනිබ්බත්තකං දානසීලාදිපාරප්පත්තං භාග්‍යමස්ස අත්ථි, තස්මා ‘‘භාග්‍යවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුච්චතීති ඤාතබ්බං. යස්මා පන ලොභ-දොස-මොහ-විපරීතමනසිකාර-අහිරිකානොත්තප්ප-කොධූපනාහ-මක්ඛ-පළාසඉස්සා-මච්ඡරිය-මායාසාඨෙය්‍ය-ථම්භ-සාරම්භ-මානාතිමාන-මද-පමාද-තණ්හාවිජ්ජා [Pg.96] තිවිධාකුසලමූල-දුච්චරිත-සංකිලෙස-මල-විසමසඤ්ඤා-විතක්ක-පපඤ්ච-චතුබ්බිධවිපරියෙසආසව-ගන්ථ-ඔඝ-යොගාගති-තණ්හුප්පාදුපාදාන-පඤ්චචෙතොඛීල-විනිබන්ධ-නීවරණාභිනන්දනඡවිවාදමූල-තණ්හාකාය-සත්තානුසය-අට්ඨමිච්ඡත්ත-නවතණ්හාමූලක-දසාකුසලකම දිට්ඨිගත-අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතප්පභෙද-සබ්බදරථ-පරිළාහ-කිලෙසසතසහස්සානි, සඞ්ඛෙපතො වා පඤ්ච කිලෙස-අභිසඞ්ඛාරඛන්ධමච්චු-දෙවපුත්ත-මාරෙ අභඤ්ජි, තස්මා භග්ගත්තා එතෙසං පරිස්සයානං භග්ගවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති. ආහ චෙත්ථ –

ในคาถานั้น พึงทราบว่า เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงมีบุญอันถึงที่สุด มีทานและศีลเป็นต้น ซึ่งให้เกิดความสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ เมื่อควรจะเรียกว่า ภคฺยวา แต่กลับเรียกว่า ภควา โดยอาศัยลักษณะแห่งนิรุตติมีอาทิว่า การลงอักษรใหม่ การสลับอักษร หรือโดยอาศัยลักษณะแห่งการสงเคราะห์เข้าในปิโสทราทิคณะตามนัยแห่งไวยากรณ์. อนึ่ง เพราะเหตุที่พระองค์ทรงหัก (คือทรงทำลาย) กิเลสแสนอย่างอันเป็นเหตุแห่งความกระวนกระวายและความเร่าร้อนทั้งปวง มีโลภะ โทสะ โมหะ วิปรีตมนสิการ อหิริกะ อโนตตัปปะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปลาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ ตัณหา อวิชชา อกุศลมูล ๓ ทุจริต สังกิเลส มล วิสมสัญญา วิตก ปปัญจะ วิปริเยส ๔ อาสวะ คันถะ โอฆะ โยคะ อคติ ตัณหุปบาท อุปาทาน เจโตขีละ ๕ วินิพันธะ นิวรณ์ อภินันทนะ วิวาทมูล ๖ ตัณหากาย อนุสัย ๗ มิจฉัตตะ ๘ ตัณหามูลกะ ๙ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ทิฏฐิ ๖๒ ตัณหาวิจริต ๑๐๘ เป็นต้น หรือโดยย่อ ทรงหักมาร ๕ คือ กิเลสมาร อภิสังขารมาร ขันธมาร มัจจุมาร และเทวบุตรมาร เพราะเหตุที่ทรงหักอันตรายเหล่านั้น เมื่อควรจะเรียกว่า ภคฺควา แต่กลับเรียกว่า ภควา. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ในที่นี้ (ในการอธิบายบท ภควา นี้) ว่า “ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักราคะได้แล้ว... (ละ)... เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ภควา”.

---

‘‘භග්ගරාගො භග්ගදොසො, භග්ගමොහො අනාසවො;

භග්ගාස්ස පාපකා ධම්මා, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด มีราคะอันทำลายแล้ว มีโทสะอันทำลายแล้ว มีโมหะอันทำลายแล้ว ไม่มีอาสวะ บาปธรรมทั้งหลายของพระองค์อันทำลายแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงชื่อว่า “ภควา”.

---

භාග්‍යවන්තතාය චස්ස සතපුඤ්ඤජලක්ඛණධරස්ස රූපකායසම්පත්තිදීපිතා හොති, භග්ගදොසතාය ධම්මකායසම්පත්ති. තථා ලොකියපරික්ඛකානං බහුමතභාවො, ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි අභිගමනීයතා, අභිගතානඤ්ච නෙසං කායචිත්තදුක්ඛාපනයනෙ පටිබලභාවො, ආමිසදානධම්මදානෙහි උපකාරිතා, ලොකියලොකුත්තරසුඛෙහි ච සම්පයොජනසමත්ථතා දීපිතා හොති.

ด้วยความเป็นผู้มีบุญ (ภควันตตา) และทรงไว้ซึ่งลักษณะอันเกิดจากบุญนับร้อย รูปร่างกายอันสมบูรณ์ของพระองค์จึงปรากฏ ด้วยความเป็นผู้มีโทสะอันทำลายแล้ว (ภคฺคโทสตา) ธรรมกายอันสมบูรณ์จึงปรากฏ อีกทั้งความเป็นที่เคารพนับถืออย่างสูงของปุถุชนผู้มีปัญญาในโลก ความเป็นที่พึงเข้าถึงของคฤหัสถ์และบรรพชิต และความเป็นผู้สามารถในการบรรเทาทุกข์ทางกายและใจของคฤหัสถ์และบรรพชิตเหล่านั้นที่เข้าถึงแล้ว ความเป็นผู้มีอุปการะด้วยการให้ทานวัตถุและให้ธรรม และความเป็นผู้สามารถในการประกอบสัตว์ทั้งหลายให้ถึงความสุขทางโลกและทางโลกุตตระจึงปรากฏ.

---

යස්මා ච ලොකෙ ඉස්සරිය-ධම්ම-යස-සිරී-කාම-පයත්තෙසු ඡසු ධම්මෙසු භගසද්දො වත්තති, පරමඤ්චස්ස සකචිත්තෙ ඉස්සරියං, අණිමා ලඝිමාදිකං වා ලොකියසම්මතං සබ්බාකාරපරිපූරං අත්ථි තථා ලොකුත්තරො ධම්මො ලොකත්තයබ්‍යාපකො යථාභුච්චගුණාධිගතො අතිවිය පරිසුද්ධො යසො, රූපකායදස්සනබ්‍යාවටජනනයනප්පසාදජනනසමත්ථා සබ්බාකාරපරිපූරා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගසිරී, යං යං එතෙන ඉච්ඡිතං පත්ථිතං අත්තහිතං පරහිතං වා, තස්ස තස්ස තථෙව අභිනිප්ඵන්නත්තා ඉච්ඡිතිච්ඡි, තත්ථ නිප්ඵත්තිසඤ්ඤිතො කාමො, සබ්බලොකගරුභාවප්පත්තිහෙතුභූතො සම්මාවායාමසඞ්ඛාතො පයත්තො ච අත්ථි; තස්මා ඉමෙහි භගෙහි යුත්තත්තාපි භගා අස්ස සන්තීති ඉමිනා අත්ථෙන භගවාති වුච්චති.

เพราะเหตุที่ในโลกนี้ คำว่า “ภคะ” ย่อมใช้ในธรรม ๖ ประการ คือ อิสริยะ ธรรม ยศ สิริ กาม และปยัตตะ และอิสริยะอันสูงสุดในพระหฤทัยของพระองค์มีอยู่ หรืออิสริยะอันโลกสมมติว่าสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง มีอณิมา ลฆิมา เป็นต้น มีอยู่ อีกทั้งธรรมอันเป็นโลกุตตระ ยศอันบริสุทธิ์ยิ่งนักที่แผ่ไปทั่วสามโลก อันได้มาด้วยคุณอันเป็นจริง สิริอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงในอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง ซึ่งสามารถยังดวงตาของชนผู้ขวนขวายในการเห็นพระรูปกายให้ผ่องใส กามอันเป็นที่รู้กันว่าความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนาแล้วปรารถนาแล้ว เพราะประโยชน์อันใดอันพระองค์นี้ทรงปรารถนาแล้ว ทรงมุ่งหวังแล้ว ไม่ว่าจะเป็นประโยชน์ตนหรือประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์นั้นๆ ย่อมสำเร็จได้เช่นนั้น และปยัตตะอันเป็นสัมมาวายามะ ซึ่งเป็นเหตุให้ถึงความเป็นผู้ควรแก่การเคารพของโลกทั้งปวง มีอยู่ เพราะเหตุนั้น แม้เพราะประกอบด้วยภคะเหล่านี้ และด้วยอรรถว่า “ภคะทั้งหลายมีอยู่แก่พระองค์” พระองค์จึงชื่อว่า “ภควา”.

---

යස්මා පන කුසලාදීහි භෙදෙහි සබ්බධම්මෙ, ඛන්ධායතන-ධාතුසච්ච-ඉන්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදාදීහි වා කුසලාදිධම්මෙ, පීළන-සඞ්ඛත-සන්තාපවිපරිණාමට්ඨෙන වා දුක්ඛමරියසච්චං, ආයූහන-නිදාන-සංයොග-පලිබොධට්ඨෙන සමුදයං, නිස්සරණවිවෙකාසඞ්ඛත-අමතට්ඨෙන [Pg.97] නිරොධං, නිය්‍යාන-හෙතු-දස්සනාධිපතෙය්‍යට්ඨෙන මග්ගං විභත්තවා, විභජිත්වා විවරිත්වා දෙසිතවාති වුත්තං හොති. තස්මා විභත්තවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති.

เพราะเหตุที่พระองค์ทรงจำแนกธรรมทั้งปวงด้วยประเภทมีกุศลเป็นต้น หรือจำแนกธรรมมีกุศลเป็นต้นด้วยประเภทมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ อริยสัจ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น หรือทรงจำแนกอริยสัจคือทุกข์ด้วยอรรถว่าบีบคั้น อรรถว่าปัจจัยปรุงแต่ง อรรถว่าเร่าร้อน อรรถว่าแปรปรวน ทรงจำแนกอริยสัจคือสมุทัยด้วยอรรถว่าก่อสร้าง อรรถว่าเหตุ อรรถว่าประกอบ อรรถว่าเครื่องผูก ทรงจำแนกอริยสัจคือนิโรธด้วยอรรถว่าออกไป อรรถว่าสงัด อรรถว่าไม่ถูกปรุงแต่ง อรรถว่าไม่ตาย ทรงจำแนกอริยสัจคือมรรคด้วยอรรถว่านำออก อรรถว่าเหตุ อรรถว่าการเห็น อรรถว่าความเป็นใหญ่ อนึ่ง พึงทราบว่าทรงจำแนก ทรงเปิดเผย และทรงแสดงแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า “วิภัตตวา” แต่กลับกล่าวว่า “ภควา”.

---

යස්මා ච එස දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙ කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ සුඤ්ඤතප්පණිහිතානිමිත්තවිමොක්ඛෙ අඤ්ඤෙ ච ලොකියලොකුත්තරෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ භජි සෙවි බහුලමකාසි, තස්මා භත්තවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති.

เพราะเหตุที่พระองค์ทรงเสพ ทรงบำเพ็ญ และทรงกระทำโดยมากซึ่งทิพยวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก สุญญตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และอุตตริมนุสสธรรมอื่นอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า “ภัตตวา” แต่กลับกล่าวว่า “ภควา”.

---

යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනමනෙන වන්තං, තස්මා භවෙසු වන්තගමනොති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං, ගමනසද්දතො ගකාරං, වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය භගවාති වුච්චති. යථා ලොකෙ ‘‘මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘මෙඛලා’’ති වුච්චති.

เพราะเหตุที่พระองค์นี้ทรงคายการไปอันนับว่าเป็นตัณหาในภพทั้งสามแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า “ภเวสุ วันตคมโน” แต่กลับนำอักษร “ภ” จากคำว่า “ภวะ” อักษร “ค” จากคำว่า “คมนะ” และอักษร “ว” จากคำว่า “วันตะ” มาทำเป็นเสียงยาว แล้วกล่าวว่า “ภควา” เหมือนอย่างที่ในโลก พึงกล่าวว่า “เมหนัสสะ ขัสสะ มาลา” แต่กลับกล่าวว่า “เมขลา”.

---

සො ඉමං ලොකන්ති සො භගවා ඉමං ලොකං. ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙති. සදෙවකන්ති සහ දෙවෙහි සදෙවකං; එවං සහ මාරෙන සමාරකං; සහ බ්‍රහ්මුනා සබ්‍රහ්මකං; සහ සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං; පජාතත්තා පජා, තං පජං; සහ දෙවමනුස්සෙහි සදෙවමනුස්සං. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං, සස්සමණබ්‍රාහ්මණීවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං, සමිතපාප-බාහිතපාප-සමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච, පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං, සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි ඔකාසලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකො ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

คำว่า “โส อิมัง โลกัง” หมายถึง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงแสดงโลกนี้ ซึ่งควรกล่าวในบัดนี้ คำว่า “สเทวกัง” คือ โลกพร้อมด้วยเทวดา; เช่นเดียวกัน คำว่า “สมาารกัง” คือ โลกพร้อมด้วยมาร; “สพรหมกัง” คือ โลกพร้อมด้วยพรหม; “สสสมณพราหมณิง” คือ โลกพร้อมด้วยสมณพราหมณ์; “ปชา” คือ หมู่สัตว์เพราะเกิดแล้ว, หมู่สัตว์นั้น; “สเทวมนุสสัง” คือ โลกพร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์ ในบรรดาคำเหล่านั้น พึงทราบว่าคำว่า “สเทวกะ” หมายถึงเทวดาในกามภพ ๕ ชั้นล่าง คำว่า “สมาารกะ” หมายถึงเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖ (ปรนิมมิตวสวัตดี) คำว่า “สพรหมกะ” หมายถึงพรหมมีพรหมกายิกาเป็นต้น คำว่า “สสสมณพราหมณี” หมายถึงสมณพราหมณ์ผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา และสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันกำจัดแล้ว คำว่า “ปชา” หมายถึงสัตวโลก คำว่า “สเทวมนุสสะ” หมายถึงเทวดาโดยสมมติ (กษัตริย์) และมนุษย์ที่เหลือ พึงทราบว่า ในที่นี้ โอกาสโลกถูกรวบรวมด้วย ๓ บท (สเทวกัง, สมาารกัง, สพรหมกัง) และสัตวโลกถูกรวบรวมด้วย ๒ บท (สสสมณพราหมณิง, สเทวมนุสสัง) โดยนัยแห่งปชา.

---

අපරො නයො – සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරදෙවලොකො ගහිතො, සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකා, සබ්‍රහ්මකග්ගහණෙන රූපීබ්‍රහ්මලොකො, සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිග්ගහණෙන චතුපරිසවසෙන සම්මුතිදෙවෙහි වා සහ මනුස්සලොකො, අවසෙසසබ්බසත්තලොකො වා.

อีกนัยหนึ่ง – ด้วยการถือเอาคำว่า “สเทวกะ” หมายถึงอรูปาวจรเทวโลก ด้วยการถือเอาคำว่า “สมาารกะ” หมายถึงเทวโลกในกามภพ ๖ ชั้น ด้วยการถือเอาคำว่า “สพรหมกะ” หมายถึงรูปพรหมโลก ด้วยการถือเอาคำว่า “สสสมณพราหมณีเป็นต้น” หมายถึงมนุษยโลกพร้อมด้วยเทวดาโดยสมมติโดยนัยแห่งบริษัท ๔ หรือสัตวโลกทั้งปวงที่เหลือ.

---

අපිචෙත්ථ [Pg.98] සදෙවකවචනෙන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො සබ්බස්සාපි ලොකස්ස සච්ඡිකතභාවං සාධෙන්තො තස්ස භගවතො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො. තතො යෙසං සියා – ‘‘මාරො මහානුභාවො ඡකාමාවචරිස්සරො වසවත්තී; කිං සොපි එතෙන සච්ඡිකතො’’ති? තෙසං විමතිං විධමන්තො සමාරකන්ති අබ්භුග්ගතො. යෙසං පන සියා – ‘‘බ්‍රහ්මා මහානුභාවො එකඞ්ගුලියා එකස්මිං චක්කවාළසහස්සෙ ආලොකං ඵරති, ද්වීහි…පෙ… දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු ආලොකං ඵරති, අනුත්තරඤ්ච ඣානසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙති, කිං සොපි සච්ඡිකතො’’ති? තෙසං විමතිං විධමන්තො සබ්‍රහ්මකන්ති අබ්භුග්ගතො. තතො යෙසං සියා – ‘‘පුථූසමණබ්‍රාහ්මණා සාසනපච්චත්ථිකා, කිං තෙපි සච්ඡිකතා’’ති? තෙසං විමතිං විධමන්තො සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජන්ති අබ්භුග්ගතො. එවං උක්කට්ඨුක්කට්ඨානං සච්ඡිකතභාවං පකාසෙත්වා අථ සම්මුතිදෙවෙ අවසෙසමනුස්සෙ ච උපාදාය උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සෙසසත්තලොකස්ස සච්ඡිකතභාවං පකාසෙන්තො සදෙවමනුස්සන්ති අබ්භුග්ගතො. අයමෙත්ථානුසන්ධික්කමො.

อนึ่ง ในที่นี้ ด้วยคำว่า “สเทวกะ” เมื่อทรงยังความเป็นผู้ประจักษ์แจ้งโลกทั้งปวงโดยการกำหนดส่วนที่ประเสริฐสุดให้สำเร็จอยู่ ชื่อเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นจึงฟุ้งขจรไป หลังจากนั้น สำหรับผู้ที่อาจมีความสงสัยว่า “มารมีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามภพ ๖ ชั้น สามารถบันดาลให้เป็นไปตามอำนาจได้ มารนั้นพระองค์นี้ก็ทรงประจักษ์แจ้งแล้วหรือ?” เพื่อขจัดความสงสัยของคนเหล่านั้น ชื่อเสียงจึงฟุ้งขจรไปว่า “สมาารกัง” (พร้อมด้วยมาร) ส่วนสำหรับผู้ที่อาจมีความสงสัยว่า “พรหมมีอานุภาพมาก สามารถแผ่รัศมีด้วยนิ้วเดียวในจักรวาลหนึ่งพัน ด้วยสองนิ้ว... (ละไว้)... ด้วยสิบนิ้วในจักรวาลหนึ่งหมื่น และเสวยสุขจากฌานสมาบัติอันยอดเยี่ยม พรหมนั้นพระองค์ก็ทรงประจักษ์แจ้งแล้วหรือ?” เพื่อขจัดความสงสัยของคนเหล่านั้น ชื่อเสียงจึงฟุ้งขจรไปว่า “สพรหมกัง” (พร้อมด้วยพรหม) หลังจากนั้น สำหรับผู้ที่อาจมีความสงสัยว่า “สมณพราหมณ์จำนวนมากเป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา สมณพราหมณ์เหล่านั้นพระองค์ก็ทรงประจักษ์แจ้งแล้วหรือ?” เพื่อขจัดความสงสัยของคนเหล่านั้น ชื่อเสียงจึงฟุ้งขจรไปว่า “สสสมณพราหมณิง ปชัง” (หมู่สัตว์พร้อมด้วยสมณพราหมณ์) ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงประกาศความเป็นผู้ประจักษ์แจ้งบุคคลผู้ประเสริฐสุดทั้งหลายแล้ว หลังจากนั้น ทรงถือเอาเทวดาโดยสมมติ (กษัตริย์) และมนุษย์ที่เหลือ ทรงประกาศความเป็นผู้ประจักษ์แจ้งสัตวโลกที่เหลือโดยนัยแห่งการกำหนดส่วนที่ประเสริฐสุด ชื่อเสียงจึงฟุ้งขจรไปว่า “สเทวมนุสสัง” (พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์) นี้คือลำดับการเชื่อมโยงในที่นี้.

---

සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතීති එත්ථ පන සයන්ති සාමං, අපරනෙය්‍යො හුත්වා; අභිඤ්ඤාති අභිඤ්ඤාය, අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වාති අත්ථො. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා, එතෙන අනුමානාදිපටික්ඛෙපො කතො හොති. පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණන්ති සො භගවා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං දෙසෙති. තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙති.

อนึ่ง ในบทว่า 'สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ' นั้น คำว่า 'สยํ' หมายถึง 'ด้วยตนเอง' คือเป็นผู้ที่ผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ (รู้ได้เอง) คำว่า 'อภิญฺญา' หมายถึง 'รู้แจ้ง' ด้วยญาณอันยิ่ง คือรู้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณอันล้ำเลิศ คำว่า 'สจฺฉิกตฺวา' หมายถึง 'ทำให้ประจักษ์' ด้วยบทนี้ เป็นการปฏิเสธการรู้ด้วยการอนุมานเป็นต้น คำว่า 'ปเวเทติ' หมายถึง 'ทรงให้รู้' 'ทรงประกาศ' 'ทรงแสดงให้ประจักษ์' บทว่า 'โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกัลยาณํ...เป...ปริโยสานกัลยาณํ' หมายถึง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงอาศัยความกรุณาในหมู่สัตว์ ทรงสละแม้ความสุขแห่งวิเวกอันยอดเยี่ยม (หรือความสุขแห่งผลสมาบัติ) แล้วทรงแสดงธรรม และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้น ไม่ว่าจะน้อยหรือมาก ก็ทรงแสดงให้มีลักษณะเป็นต้นว่า งามในเบื้องต้นเป็นต้นเท่านั้น

---

කථං? එකගාථාපි හි සමන්තභද්‍රකත්තා ධම්මස්ස පඨමපාදෙන ආදිකල්‍යාණා, දුතියතතියපාදෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණා, පච්ඡිමපාදෙන පරියොසානකල්‍යාණා. එකානුසන්ධිකං සුත්තං නිදානෙන ආදිකල්‍යාණං, නිගමනෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙන මජ්ඣෙකල්‍යාණං. නානානුසන්ධිකං සුත්තං පඨමානුසන්ධිනා ආදිකල්‍යාණං, පච්ඡිමෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණං. සකලොපි සාසනධම්මො අත්තනො අත්ථභූතෙන සීලෙන ආදිකල්‍යාණො, සමථවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, නිබ්බානෙන පරියොසානකල්‍යාණො. සීලසමාධීහි වා ආදිකල්‍යාණො, විපස්සනාමග්ගෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, ඵලනිබ්බානෙහි පරියොසානකල්‍යාණො[Pg.99]. බුද්ධසුබොධිතාය වා ආදිකල්‍යාණො, ධම්මසුධම්මතාය මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා පරියොසානකල්‍යාණො. තං සුත්වා තථත්තාය පටිපන්නෙන අධිගන්තබ්බාය අභිසම්බොධියා වා ආදිකල්‍යාණො, පච්චෙකබොධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සාවකබොධියා පරියොසානකල්‍යාණො. සුය්‍යමානො චෙස නීවරණවික්ඛම්භනතො සවනෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති ආදිකල්‍යාණො, පටිපජ්ජියමානො සමථවිපස්සනාසුඛාවහනතො පටිපත්තියාපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති මජ්ඣෙකල්‍යාණො, තථා පටිපන්නො ච පටිපත්තිඵලෙ නිට්ඨිතෙ තාදිභාවාවහනතො පටිපත්තිඵලෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති පරියොසානකල්‍යාණො. නාථප්පභවත්තා ච පභවසුද්ධියා ආදිකල්‍යාණො, අත්ථසුද්ධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, කිච්චසුද්ධියා පරියොසානකල්‍යාණො. තස්මා එසො භගවා අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙතීති වෙදිතබ්බො.

อย่างไรเล่า? จริงอยู่ แม้คาถาบทเดียวก็งามในเบื้องต้นด้วยบาทแรก งามในท่ามกลางด้วยบาทที่สองและสาม งามในที่สุดด้วยบาทสุดท้าย เพราะความเป็นธรรมที่งามโดยรอบ พระสูตรที่มีอนุสนธิเดียว งามในเบื้องต้นด้วยนิทาน งามในที่สุดด้วยนิคม งามในท่ามกลางด้วยส่วนที่เหลือ พระสูตรที่มีอนุสนธิหลายอย่าง งามในเบื้องต้นด้วยอนุสนธิแรก งามในที่สุดด้วยอนุสนธิสุดท้าย งามในท่ามกลางด้วยอนุสนธิที่เหลือ แม้พระสาสนธรรมทั้งหมดก็งามในเบื้องต้นด้วยศีลอันเป็นสภาวะแห่งอรรถของตน งามในท่ามกลางด้วยสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล งามในที่สุดด้วยนิพพาน หรืออีกนัยหนึ่ง งามในเบื้องต้นด้วยศีลและสมาธิ งามในท่ามกลางด้วยวิปัสสนาและมรรค งามในที่สุดด้วยผลและนิพพาน หรืออีกนัยหนึ่ง งามในเบื้องต้นเพราะพระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ดี งามในท่ามกลางเพราะพระธรรมเป็นธรรมที่ดี งามในที่สุดเพราะพระสงฆ์ปฏิบัติดี หรืออีกนัยหนึ่ง งามในเบื้องต้นด้วยอภิสัมโพธิญาณที่ผู้ปฏิบัติพึงบรรลุเพื่อความเป็นเช่นนั้นหลังจากได้ฟังธรรมนั้น งามในท่ามกลางด้วยปัจเจกโพธิญาณ งามในที่สุดด้วยสาวกโพธิญาณ อนึ่ง ธรรมนี้เมื่อได้ฟังแล้ว ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยการฟัง เพราะสามารถข่มนิวรณ์ได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่างามในเบื้องต้น เมื่อปฏิบัติอยู่ ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งความสุขแห่งสมถะและวิปัสสนา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่างามในท่ามกลาง และเมื่อปฏิบัติเช่นนั้นแล้ว เมื่อผลแห่งการปฏิบัติสำเร็จลง ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยผลแห่งการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งตาทิภาวะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่างามในที่สุด อนึ่ง งามในเบื้องต้นด้วยความบริสุทธิ์แห่งต้นกำเนิด เพราะมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นกำเนิด งามในท่ามกลางด้วยความบริสุทธิ์แห่งอรรถ งามในที่สุดด้วยความบริสุทธิ์แห่งกิจ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดงธรรม ไม่ว่าจะน้อยหรือมาก ก็ทรงแสดงให้มีลักษณะเป็นต้นว่า งามในเบื้องต้นเป็นต้นเท่านั้น

---

සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනන්ති එවමාදීසු පන යස්මා ඉමං ධම්මං දෙසෙන්තො සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පකාසෙති, නානානයෙහි දීපෙති; තඤ්ච යථානුරූපං අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සඞ්කාසනපකාසන-විවරණ-විභජන-උත්තානීකරණ-පඤ්ඤත්ති-අත්ථපදසමායොගතො සාත්ථං, අක්ඛරපද-බ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථගම්භීරතා-පටිවෙධගම්භීරතාහි සාත්ථං, ධම්මගම්භීරතාදෙසනාගම්භීරතාහි සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාවිසයතො සාත්ථං, ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාවිසයතො සබ්‍යඤ්ජනං. පණ්ඩිතවෙදනීයතො පරික්ඛකජනප්පසාදකන්ති සාත්ථං, සද්ධෙය්‍යතො ලොකියජනප්පසාදකන්ති සබ්‍යඤ්ජනං. ගම්භීරාධිප්පායතො සාත්ථං, උත්තානපදතො සබ්‍යඤ්ජනං. උපනෙතබ්බස්ස අභාවතො සකලපරිපුණ්ණභාවෙන කෙවලපරිපුණ්ණං; අපනෙතබ්බස්ස අභාවතො නිද්දොසභාවෙන පරිසුද්ධං; සික්ඛත්තයපරිග්ගහිතත්තා බ්‍රහ්මභූතෙහි සෙට්ඨෙහි චරිතබ්බතො තෙසඤ්ච චරියභාවතො බ්‍රහ්මචරියං. තස්මා ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං…පෙ… බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතී’’ති වුච්චති.

อนึ่ง ในบททั้งหลายมี 'สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ' เป็นต้นนั้น เพราะเมื่อทรงแสดงธรรมนี้ ย่อมทรงประกาศพรหมจรรย์ในพระศาสนาและพรหมจรรย์คือมรรค ทรงแสดงด้วยนัยต่างๆ และพรหมจรรย์นั้น ย่อมชื่อว่า 'สาตฺถํ' (พร้อมด้วยอรรถ) เพราะถึงพร้อมด้วยอรรถตามความเหมาะสม และชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' (พร้อมด้วยพยัญชนะ) เพราะถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะประกอบด้วยอรรถบทคือสังกาสนะ (การชี้แจง) ปกาสนะ (การประกาศ) วิวรณะ (การเปิดเผย) วิภชนะ (การจำแนก) อุตตานีกรณะ (การทำให้ตื้น) และปัญญัติ (การบัญญัติ) ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะถึงพร้อมด้วยอักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศ ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะมีความลึกซึ้งแห่งอรรถและความลึกซึ้งแห่งการแทงตลอด ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะมีความลึกซึ้งแห่งธรรมและความลึกซึ้งแห่งการแสดง พึงทราบว่า ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะเป็นอารมณ์แห่งอรรถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะเป็นอารมณ์แห่งธรรมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะเป็นสิ่งที่บัณฑิตพึงรู้แจ้ง และทำให้หมู่ชนผู้พิจารณาเลื่อมใส ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะเป็นสิ่งที่ควรเชื่อถือ หรือทำให้หมู่ชนชาวโลกเลื่อมใส ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะมีอัธยาศัยลึกซึ้ง ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะมีบทที่ตื้น (เข้าใจง่าย) ชื่อว่า 'เกวลปริปุณณํ' (บริบูรณ์โดยสิ้นเชิง) เพราะไม่มีอรรถที่พึงนำเข้ามาเพิ่ม และเพราะมีความบริบูรณ์โดยรอบทั้งหมด ชื่อว่า 'ปริสุทฺธํ' (บริสุทธิ์โดยรอบ) เพราะไม่มีอรรถที่พึงนำออก และเพราะมีความไม่มีโทษ ชื่อว่า 'พรหมจริยะ' เพราะถูกสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา และเพราะเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวกผู้ประเสริฐผู้เป็นพรหมพึงประพฤติ และเพราะเป็นสภาวะแห่งจริยาของท่านเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ...เป...ปกาเสติ พฺรหฺมจริยํ'

---

අපිච යස්මා සනිදානං සඋප්පත්තිකඤ්ච දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණං දෙසෙති, වෙනෙය්‍යානං අනුරූපතො අත්ථස්ස අවිපරීතතාය ච හෙතුදාහරණයුත්තතො ච මජ්ඣෙකල්‍යාණං, සොතූනං සද්ධාපටිලාභෙන නිගමනෙන [Pg.100] ච පරියොසානකල්‍යාණං දෙසෙති. එවං දෙසෙන්තො ච බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. තඤ්ච පටිපත්තියා අධිගමබ්‍යත්තිතො සාත්ථං, පරියත්තියා ආගමබ්‍යත්තිතො සබ්‍යඤ්ජනං, සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධයුත්තතො කෙවලපරිපුණ්ණං, නිරුපක්කිලෙසතො නිත්ථරණත්ථාය පවත්තිතො ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතො ච පරිසුද්ධං, සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතානං බුද්ධ-පච්චෙකබුද්ධ-බුද්ධසාවකානං චරියතො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුච්චති. තස්මාපි ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතී’’ති වුච්චති.

อีกนัยหนึ่ง เพราะเมื่อทรงแสดงธรรมพร้อมด้วยนิทานและเรื่องราวอันเป็นที่มา ย่อมทรงแสดงให้งามในเบื้องต้น ทรงแสดงให้งามในท่ามกลางด้วยความเหมาะสมแก่เวไนยสัตว์ ด้วยความไม่ผิดเพี้ยนแห่งอรรถ และด้วยการประกอบด้วยเหตุและอุทาหรณ์ และทรงแสดงให้งามในที่สุดด้วยการที่ผู้ฟังได้ศรัทธาและด้วยนิคม เมื่อทรงแสดงเช่นนี้ ย่อมทรงประกาศพรหมจรรย์ และพรหมจรรย์นั้น ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะความปรากฏแห่งการบรรลุด้วยการปฏิบัติ หรือเพราะถึงพร้อมด้วยอรรถและประโยชน์ ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะความปรากฏแห่งอาคมด้วยการปริยัติ ชื่อว่า 'เกวลปริปุณณํ' เพราะประกอบด้วยธรรมขันธ์ ๕ มีศีลเป็นต้น ชื่อว่า 'ปริสุทฺธํ' เพราะไม่มีอุปกิเลส เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์แห่งการข้ามพ้น และเพราะไม่เพ่งเล็งอามิสในโลก และชื่อว่า 'พรหมจริยะ' เพราะเป็นจริยาของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวก ผู้เป็นพรหมโดยอรรถว่าประเสริฐ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกัลยาณํ...เป...ปกาเสติ พฺรหฺมจริยํ'

---

සාධු ඛො පනාති සුන්දරං ඛො පන අත්ථාවහං සුඛාවහන්ති වුත්තං හොති. තථාරූපානං අරහතන්ති යථාරූපො සො භව ගොතමො, එවරූපානං යථාභුච්චගුණාධිගමෙන ලොකෙ අරහන්තොති ලද්ධසද්දානං අරහතං. දස්සනං හොතීති පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලිත්වා ‘‘දස්සනමත්තම්පි සාධු හොතී’’ති එවං අජ්ඣාසයං කත්වා අථ ඛො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති.

บทว่า 'สาธุ โข ปน' หมายถึง 'ดีจริงหนอ' คือนำมาซึ่งประโยชน์และนำมาซึ่งความสุข บทว่า 'ตถารูปานํ อรหตํ' หมายถึง พระสมณโคดมพระองค์นั้น ทรงมีคุณสมบัติเช่นใด การเห็นพระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีคุณสมบัติเช่นนั้น ผู้ได้ศรัทธาว่าเป็นพระอรหันต์ในโลก เพราะการบรรลุคุณตามความเป็นจริง บทว่า 'ทสฺสนํ โหติ' หมายถึง การลืมตาที่ผ่องใสและสงบเย็นขึ้นดู แม้เพียงการเห็นเท่านั้นก็เป็นการดี พราหมณ์เวรัญชะตั้งอัธยาศัยไว้เช่นนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่ประทับ

---

2. යෙනාති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. තස්මා යත්ථ භගවා තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය. උපසඞ්කමීති ච ගතොති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවං ගතො තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාතිපි වුත්තං හොති.

๒. คำว่า "เยนะ" เป็นคำวิภัตติกรณะในอรรถสัตตมี (ที่ตั้ง) ดังนั้น พึงทราบเนื้อความในบทว่า "เยนะ ภควา ตัตถะ อุปสังกะมิ" นี้ว่า "พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด (พราหมณ์นั้น) ก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น" อีกนัยหนึ่ง พึงทราบเนื้อความในบทนี้ว่า "ด้วยเหตุใด เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ด้วยเหตุนั้น (พราหมณ์นั้น) จึงเข้าไปเฝ้า" และด้วยเหตุใด พระผู้มีพระภาคจึงเป็นผู้ที่ควรเข้าไปเฝ้า? ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษมีประการต่าง ๆ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้อันมีรสอร่อย เหมือนฝูงนกเข้าไปสู่ต้นไม้ใหญ่ที่มีผลตลอดกาลฉะนั้น และในบทว่า "อุปสังกะมิ" นี้ มีอธิบายว่า "ไปแล้ว" คำว่า "อุปสังกะมิตวา" เป็นคำแสดงความสิ้นสุดของการเข้าไปเฝ้า อีกนัยหนึ่ง มีอธิบายว่า พราหมณ์นั้นไปแล้วอย่างนั้น แล้วจึงไปสู่สถานที่ที่ใกล้ชิดยิ่งขึ้นไปกว่านั้น ซึ่งเรียกว่าที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค

---

භගවතා සද්ධිං සම්මොදීති යථා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තො භගවා තෙන, එවං සොපි භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසි, සීතොදකං විය උණ්හොදකෙන සම්මොදිතං එකීභාවං අගමාසි. යාය ච ‘‘කච්චි, භො, ගොතම, ඛමනීයං; කච්චි යාපනීයං, කච්චි භොතො ගොතමස්ස, ච සාවකානඤ්ච අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරො’’තිආදිකාය කථාය සම්මොදි, තං පීතිපාමොජ්ජසඞ්ඛාතං සම්මොදං ජනනතො සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො ච සම්මොදනීයං. අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය සුචිරම්පි කාලං සාරෙතුං නිරන්තරං පවත්තෙතුං අරහරූපතො සරිතබ්බභාවතො ච සාරණීයං, සුය්‍යමානසුඛතො වා සම්මොදනීයං, අනුස්සරියමානසුඛතො [Pg.101] සාරණීයං. තථා බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතාය සම්මොදනීයං, අත්ථපරිසුද්ධතාය සාරණීයන්ති. එවං අනෙකෙහි පරියායෙහි සම්මොදනීයං සාරණීයං කථං වීතිසාරෙත්වා පරියොසාපෙත්වා නිට්ඨාපෙත්වා යෙනත්ථෙන ආගතො තං පුච්ඡිතුකාමො එකමන්තං නිසීදි.

คำว่า "ภควตา สัทธิง สัมโมทิ" มีอธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงสอบถามถึงสิ่งที่ควรอดทนเป็นต้นกับพราหมณ์นั้น ทรงมีความบันเทิงใจร่วมกันกับพราหมณ์นั้นฉันใด แม้พราหมณ์นั้นก็ได้มีความบันเทิงใจร่วมกันกับพระผู้มีพระภาคฉันนั้น เหมือนน้ำเย็นที่ผสมกับน้ำร้อนแล้วถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันฉะนั้น ก็ได้ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันที่บันเทิงร่วมกันอย่างนั้น และพราหมณ์ได้บันเทิงใจด้วยถ้อยคำเริ่มต้นว่า "ท่านโคดม ร่างกายอันเป็นเครื่องจักรมีล้อสี่ (คืออิริยาบถ ๔) มีทวารเก้า (คือช่องทางทั้ง ๙) นี้ ยังพออดทนได้หรือ ยังพอให้เป็นไปได้หรือ ท่านโคดมและเหล่าสาวกของท่านมีความเจ็บไข้น้อย มีความลำบากน้อย มีความเบากาย มีกำลัง มีความอยู่ผาสุกหรือ" ดังนี้ ถ้อยคำนั้นชื่อว่า "สัมโมทนียะ" เพราะทำให้เกิดความบันเทิงใจอันได้แก่ความปีติและปราโมทย์ และเพราะเป็นสิ่งที่ควรแก่การบันเทิงใจ ชื่อว่า "สารณียะ" เพราะควรแก่การระลึกถึง และควรแก่การดำเนินไปอย่างต่อเนื่องตลอดกาลนาน เพราะความไพเราะแห่งอรรถและพยัญชนะ และเพราะเป็นสภาวะที่ควรระลึกถึง อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "สัมโมทนียะ" เพราะให้เกิดความสุขเมื่อได้ฟัง ชื่อว่า "สารณียะ" เพราะให้เกิดความสุขเมื่อระลึกถึง อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "สัมโมทนียะ" เพราะความบริสุทธิ์แห่งพยัญชนะ ชื่อว่า "สารณียะ" เพราะความบริสุทธิ์แห่งอรรถ พราหมณ์นั้นครั้นให้ถ้อยคำที่น่าบันเทิงใจและน่าระลึกถึงด้วยประการต่าง ๆ ดังนี้จบสิ้นลงแล้ว มีความประสงค์จะถามถึงเรื่องที่ตนมา จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

---

එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. තස්මා යථා නිසින්නො එකමන්තං නිසින්නො හොති තථා නිසීදීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං. නිසීදීති උපාවිසි. පණ්ඩිතා හි පුරිසා ගරුට්ඨානියං උපසඞ්කමිත්වා ආසනකුසලතාය එකමන්තං නිසීදන්ති. අයඤ්ච තෙසං අඤ්ඤතරො, තස්මා එකමන්තං නිසීදි.

คำว่า "เอกมันตัง" เป็นการระบุถึงภาวนปุงสกลิงค์ (กิริยาวิเสสนะ) เหมือนคำว่า "วิสะมัง" ในประโยคว่า "วิสะมัง จันทิมะสุริยา ปะริวัตตันติ" เป็นต้น ดังนั้น พึงทราบเนื้อความในบทนี้ว่า นั่งโดยอาการใดที่เป็นการนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ก็นั่งแล้วโดยอาการนั้น อีกนัยหนึ่ง คำว่า "เอกมันตัง" นี้ เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถสัตตมี บทว่า "นิสีทิ" หมายถึง เข้าไปนั่งแล้ว ด้วยว่า บัณฑิตทั้งหลายเมื่อเข้าไปหาบุคคลผู้ควรเคารพแล้ว ย่อมเลือกนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งเพราะความเป็นผู้ฉลาดในที่นั่ง และพราหมณ์นี้ก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาบัณฑิตเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

---

කථං නිසින්නො පන එකමන්තං නිසින්නො හොතීති? ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා. සෙය්‍යථිදං – අතිදූරං, අච්චාසන්නං, උපරිවාතං, උන්නතප්පදෙසං, අතිසම්මුඛං, අතිපච්ඡාති. අතිදූරෙ නිසින්නො හි සචෙ කථෙතුකාමො හොති උච්චාසද්දෙන කථෙතබ්බං හොති. අච්චාසන්නෙ නිසින්නො සඞ්ඝට්ටනං කරොති. උපරිවාතෙ නිසින්නො සරීරගන්ධෙන බාධති. උන්නතප්පදෙසෙ නිසින්නො අගාරවං පකාසෙති. අතිසම්මුඛා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, චක්ඛුනා චක්ඛුං ආහච්ච දට්ඨබ්බං හොති. අතිපච්ඡා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති ගීවං පසාරෙත්වා දට්ඨබ්බං හොති. තස්මා අයම්පි එතෙ ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිසීදි. තෙන වුත්තං – ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති.

ถามว่า ก็นั่งอย่างไรจึงชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง? ตอบว่า คือนั่งเว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการ ได้แก่ ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, อยู่เหนือลม, อยู่ในที่สูง, อยู่ตรงหน้าเกินไป, และอยู่ข้างหลังเกินไป ด้วยว่า ผู้ที่นั่งไกลเกินไป หากประสงค์จะพูด ก็ต้องพูดด้วยเสียงดัง ผู้ที่นั่งใกล้เกินไป ย่อมมีการกระทบกระทั่งกัน ผู้ที่นั่งเหนือลม ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นกาย ผู้ที่นั่งในที่สูง ย่อมแสดงความไม่เคารพ ผู้ที่นั่งตรงหน้าเกินไป หากประสงค์จะมอง ก็ต้องมองจ้องตา (กับผู้ควรเคารพ) ผู้ที่นั่งข้างหลังเกินไป หากประสงค์จะมอง ก็ต้องเหลียวคอไปมอง เพราะฉะนั้น แม้พราหมณ์นี้ก็ได้เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเหล่านี้แล้วจึงนั่ง ด้วยเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า "เอกมันตัง นิสีทิ"

---

එකමන්තං නිසින්නො ඛො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං එතදවොචාති එතන්ති ඉදානි වත්තබ්බමත්ථං දස්සෙති. දකාරො පදසන්ධිකරො. අවොචාති අභාසි. සුතං මෙතන්ති සුතං මෙ එතං, එතං මයා සුතන්ති ඉදානි වත්තබ්බමත්ථං දස්සෙති. භො ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති.

ในบทว่า "เอกมันตัง นิสินโน โข เวรัญโช พราหมะโณ ภะคะวันตัง เอตะทะโวจะ" นี้ คำว่า "เอตัง" แสดงถึงเนื้อความที่ควรกล่าวในบัดนี้ อักษร "ทะ" เป็นตัวเชื่อมบท บทว่า "อะโวจะ" หมายถึง กล่าวแล้ว บทว่า "สุตัง เมตัง" หมายถึง เรื่องนี้ข้าพเจ้าได้ยินมาแล้ว หรือเรื่องนี้อันข้าพเจ้าได้ยินแล้ว เป็นการแสดงเนื้อความที่ควรกล่าวในบัดนี้ บทว่า "โภ โคตะมะ" เป็นการเรียกพระผู้มีพระภาคด้วยพระโคตร

---

ඉදානි යං තෙන සුතං – තං දස්සෙන්තො න සමණො ගොතමොති එවමාදිමාහ. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා – බ්‍රාහ්මණෙති ජාතිබ්‍රාහ්මණෙ. ජිණ්ණෙති ජජ්ජරීභූතෙ ජරාය ඛණ්ඩිච්චාදිභාවං ආපාදිතෙ. වුඩ්ඪෙති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වුඩ්ඪිමරියාදප්පත්තෙ. මහල්ලකෙති ජාතිමහල්ලකතාය සමන්නාගතෙ, චිරකාලප්පසුතෙති වුත්තං හොති. අද්ධගතෙති අද්ධානං ගතෙ[Pg.102], ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ අතීතෙති අධිප්පායො. වයො අනුප්පත්තෙති පච්ඡිමවයං සම්පත්තෙ, පච්ඡිමවයො නාම වස්සසතස්ස පච්ඡිමො තතියභාගො.

บัดนี้ พราหมณ์นั้นเมื่อจะแสดงเรื่องที่ตนได้ยินมา จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า "นะ สะมะโณ โคตะโม" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น มีการอธิบายบทที่ไม่ชัดเจนดังนี้ บทว่า "พราหมะเณ" หมายถึง พราหมณ์โดยกำเนิด บทว่า "ชิณเณ" หมายถึง ผู้ทรุดโทรมแล้ว คือผู้ที่ชราทำให้ถึงความเป็นผู้มีฟันหักเป็นต้น บทว่า "วุฑเฒ" หมายถึง ผู้ถึงขีดสุดแห่งความเจริญของอวัยวะน้อยใหญ่ บทว่า "มะหัลละเก" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ใหญ่โดยกำเนิด มีอธิบายว่า ผู้ที่เกิดมานานแล้ว บทว่า "อัทธะคะเต" หมายถึง ผู้เดินทางไกลมาแล้ว มีอธิบายว่า ผู้ที่ผ่านรัชสมัยของพระราชามาแล้ว ๒-๓ รัชกาล บทว่า "วะโย อะนุปปัตเต" หมายถึง ผู้ถึงวัยสุดท้ายแล้ว วัยสุดท้ายนั้นคือส่วนที่ ๓ อันเป็นส่วนสุดท้ายแห่งร้อยปี

---

අපිච – ජිණ්ණෙති පොරාණෙ, චිරකාලප්පවත්තකුලන්වයෙති වුත්තං හොති. වුඩ්ඪෙති සීලාචාරාදිගුණවුඩ්ඪියුත්තෙ. මහල්ලකෙති විභවමහත්තතාය සමන්නාගතෙ මහද්ධනෙ මහාභොගෙ. අද්ධගතෙති මග්ගප්පටිපන්නෙ, බ්‍රාහ්මණානං වතචරියාදිමරියාදං අවීතික්කම්ම චරමානෙ. වයොඅනුප්පත්තෙති ජාතිවුඩ්ඪභාවං අන්තිමවයං අනුප්පත්තෙති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า "ชิณเณ" หมายถึง ผู้เก่าแก่ มีอธิบายว่า ผู้มีเชื้อสายตระกูลที่สืบเนื่องมานาน บทว่า "วุฑเฒ" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเจริญแห่งคุณธรรมมีศีลและอาจาระเป็นต้น บทว่า "มะหัลละเก" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ใหญ่ด้วยโภคทรัพย์ คือผู้มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก บทว่า "อัทธะคะเต" หมายถึง ผู้ดำเนินไปตามทาง คือผู้ประพฤติโดยไม่ล่วงละเมิดขอบเขตแห่งวัตรปฏิบัติเป็นต้นของพราหมณ์ทั้งหลาย บทว่า "วะโยอะนุปปัตเต" หมายถึง ผู้ถึงวัยสุดท้ายซึ่งเป็นความเจริญโดยกำเนิดด้วย พึงทราบการประกอบเนื้อความในบทว่า "ชิณเณ วุฑเฒ" เป็นต้น ในที่นี้ด้วยประการฉะนี้

---

ඉදානි අභිවාදෙතීති එවමාදීනි ‘‘න සමණො ගොතමො’’ති එත්ථ වුත්තනකාරෙන යොජෙත්වා එවමත්ථතො වෙදිතබ්බානි – ‘‘න වන්දති වා, නාසනා වුට්ඨහති වා, නාපි ‘ඉධ භොන්තො නිසීදන්තූ’ති එවං ආසනෙන වා උපනිමන්තෙතී’’ති. එත්ථ හි වා සද්දො විභාවනෙ නාම අත්ථෙ, ‘‘රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’තිආදීසු විය. එවං වත්වා අථ අත්තනො අභිවාදනාදීනි අකරොන්තං භගවන්තං දිස්වා ආහ – ‘‘තයිදං භො ගොතම තථෙවා’’ති. යං තං මයා සුතං – තං තථෙව, තං සවනඤ්ච මෙ දස්සනඤ්ච සංසන්දති සමෙති, අත්ථතො එකීභාවං ගච්ඡති. ‘‘න හි භවං ගොතමො…පෙ… ආසනෙන වා නිමන්තෙතී’’ති එවං අත්තනා සුතං දිට්ඨෙන නිගමෙත්වා නින්දන්තො ආහ – ‘‘තයිදං භො ගොතම න සම්පන්නමෙවා’’ති තං අභිවාදනාදීනං අකරණං න යුත්තමෙව.

ในบทว่า “พระสมณโคดมไม่” นี้ พึงทราบโดยอรรถอย่างนี้ว่า “ไม่ไหว้ หรือไม่ลุกขึ้นจากอาสนะ หรือไม่นิมนต์ด้วยอาสนะว่า ‘ท่านทั้งหลายจงนั่งในที่นี้’ ดังนี้” โดยประกอบกับอักษร “นะ” ที่กล่าวไว้แล้ว. จริงอยู่ ในบทว่า “นะ อภิวาเทติ วา” เป็นต้นนี้ บทว่า “วา” ย่อมมีในอรรถว่า “การแสดงให้ปรากฏ” เหมือนในบทว่า “รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” เป็นต้น. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงกระทำการกราบไหว้เป็นต้นแก่ตน จึงกล่าวว่า “ท่านโคดม เรื่องนั้นเป็นเช่นนั้นจริง”. สิ่งที่ข้าพเจ้าได้ยินมานั้นเป็นเช่นนั้นจริง การได้ยินนั้นและการได้เห็นของข้าพเจ้าในบัดนี้ย่อมสอดคล้องกัน ย่อมตรงกัน ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยอรรถ. (อีกนัยหนึ่ง) เพราะเหตุใดพระโคดมผู้เจริญ... (ละไว้)... ไม่นิมนต์ด้วยอาสนะ เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเช่นนั้นตามที่ได้ยิน. ครั้นสรุปสิ่งที่ตนได้ยินด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว จึงกล่าวตำหนิว่า “ท่านโคดม เรื่องนั้นไม่สมบูรณ์เลย” การไม่กระทำการกราบไหว้เป็นต้นนั้นไม่สมควรเลย.

---

අථස්ස භගවා අත්තුක්කංසනපරවම්භනදොසං අනුපගම්ම කරුණාසීතලහදයෙන තං අඤ්ඤාණං විධමිත්වා යුත්තභාවං දස්සෙතුකාමො ආහ – ‘‘නාහං තං බ්‍රාහ්මණ …පෙ… මුද්ධාපි තස්ස විපතෙය්‍යා’’ති. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ‘‘අහං, බ්‍රාහ්මණ, අප්පටිහතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තොපි තං පුග්ගලං එතස්මිං සදෙවකාදිභෙදෙ ලොකෙ න පස්සාමි, යමහං අභිවාදෙය්‍යං වා පච්චුට්ඨෙය්‍යං වා ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍යං. අනච්ඡරියං වා එතං, ය්වාහං අජ්ජ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො එවරූපං නිපච්චකාරාරහං පුග්ගලං න පස්සාමි. අපිච ඛො යදාපාහං සම්පතිජාතොව උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සකලං දසසහස්සිලොකධාතුං ඔලොකෙසිං; තදාපි එතස්මිං සදෙවකාදිභෙදෙ ලොකෙ තං පුග්ගලං න පස්සාමි, යමහං [Pg.103] අභිවාදෙය්‍යං වා පච්චුට්ඨෙය්‍යං වා ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍යං. අථ ඛො මං සොළසකප්පසහස්සායුකො ඛීණාසවමහාබ්‍රහ්මාපි අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘ත්වං ලොකෙ මහාපුරිසො, ත්වං සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගො ච ජෙට්ඨො ච සෙට්ඨො ච, නත්ථි තයා උත්තරිතරො’’ති සඤ්ජාතසොමනස්සො පතිනාමෙසි; තදාපි චාහං අත්තනා උත්තරිතරං අපස්සන්තො ආසභිං වාචං නිච්ඡාරෙසිං – ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්සා’’ති. එවං සම්පතිජාතස්සපි මය්හං අභිවාදනාදිරහො පුග්ගලො නත්ථි, ස්වාහං ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො කං අභිවාදෙය්‍යං වා…පෙ… ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍යං. තස්මා ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, මා තථාගතෙ එවරූපං නිපච්චකාරං පත්ථයිත්ථ. යඤ්හි, බ්‍රාහ්මණ, තථාගතො අභිවාදෙය්‍ය වා…පෙ… ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍ය, මුද්ධාපි තස්ස පුග්ගලස්ස රත්තිපරියොසානෙ පරිපාකසිථිලබන්ධනං වණ්ටා පවුත්තතාලඵලමිව ගීවතො පච්ඡිජ්ජිත්වා සහසාව භූමියං විපතෙය්‍යාති.

ในกาลที่พราหมณ์ตำหนิ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงเข้าถึงโทษคือการยกตนและการข่มผู้อื่น ทรงกำจัดความไม่รู้นั้นด้วยพระหทัยอันเย็นด้วยพระกรุณา ทรงประสงค์จะแสดงความเป็นผู้สมควร จึงตรัสว่า “พราหมณ์ เรา... (ละไว้)... แม้ศีรษะของบุคคลนั้นพึงตกลง”. อรรถโดยย่อในบทว่า “นาหัง ตัง พราหมณะ” เป็นต้นนั้นคือ “พราหมณ์ เราแม้เมื่อมองดูด้วยพระจักษุคือสัพพัญญุตญาณอันไม่ถูกปิดกั้น ก็ไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกนี้ซึ่งมีเทวดาเป็นต้นเป็นประเภท ที่เราพึงไหว้ หรือพึงลุกขึ้นต้อนรับ หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ. การที่เราผู้ถึงความเป็นสัพพัญญูในวันนี้ ไม่เห็นบุคคลผู้ควรแก่การกราบไหว้เช่นนี้ ไม่น่าอัศจรรย์เลย. อนึ่ง แม้ในกาลที่เราเพิ่งเกิดเท่านั้น มีหน้าไปทางทิศเหนือ ก้าวไปเจ็ดก้าวแล้วมองดูหมื่นโลกธาตุทั้งหมด; แม้ในกาลนั้น เราก็ไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกนี้ซึ่งมีเทวดาเป็นต้นเป็นประเภท ที่เราพึงไหว้ หรือพึงลุกขึ้นต้อนรับ หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ. อนึ่ง มหาพรหมผู้สิ้นอาสวะมีอายุหมื่นหกพันกัป ก็ประคองอัญชลีแล้วบูชาเราด้วยความโสมนัสยิ่งว่า ‘ท่านเป็นมหาบุรุษในโลก ท่านเป็นผู้เลิศ ผู้ใหญ่ และผู้ประเสริฐแห่งโลกพร้อมด้วยเทวดา ไม่มีผู้ใดประเสริฐกว่าท่าน’. แม้ในกาลนั้น เราก็ไม่เห็นผู้ประเสริฐกว่าตน จึงเปล่งวาจาของคนกล้าหาญว่า ‘เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้ใหญ่แห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐแห่งโลก’. แม้แก่เราผู้เพิ่งเกิดเท่านั้น ก็ไม่มีบุคคลผู้ควรแก่การกราบไหว้เป็นต้น. เราผู้ถึงความเป็นสัพพัญญูในบัดนี้ จะไหว้ใคร หรือจะลุกขึ้นต้อนรับใคร หรือจะนิมนต์ใครด้วยอาสนะเล่า พราหมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านอย่าปรารถนาการกราบไหว้เช่นนี้จากพระตถาคตเลย. จริงอยู่ พราหมณ์ บุคคลใดที่พระตถาคตพึงไหว้ หรือพึงลุกขึ้นต้อนรับ หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ แม้ศีรษะของบุคคลนั้นก็พึงขาดจากคอแล้วตกลงบนพื้นดินโดยพลัน เหมือนผลตาลที่หลุดร่วงจากขั้วเพราะความสุกงอมในที่สุดแห่งราตรี.

---

3. එවං වුත්තෙපි බ්‍රාහ්මණො දුප්පඤ්ඤතාය තථාගතස්ස ලොකෙ ජෙට්ඨභාවං අසල්ලක්ඛෙන්තො කෙවලං තං වචනං අසහමානො ආහ – ‘‘අරසරූපො භවං ගොතමො’’ති. අයං කිරස්ස අධිප්පායො – යං ලොකෙ අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මං ‘‘සාමග්ගිරසො’’ති වුච්චති, තං භොතො ගොතමස්ස නත්ථි, තස්මා අරසරූපො භවං ගොතමො, අරසජාතිකො අරසසභාවොති. අථස්ස භගවා චිත්තමුදුභාවජනනත්ථං උජුවිපච්චනීකභාවං පරිහරන්තො අඤ්ඤථා තස්ස වචනස්සත්ථං අත්තනි සන්දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථි ඛ්වෙස බ්‍රාහ්මණ පරියායො’’තිආදිමාහ.

๓. แม้เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์นั้นเพราะความเป็นผู้ไม่มีปัญญา ไม่สามารถกำหนดรู้ความเป็นผู้ใหญ่ของพระตถาคตในโลกได้ เพียงแต่ไม่สามารถอดทนคำนั้นได้ จึงกล่าวว่า “ท่านโคดมเป็นผู้ไม่มีรส”. ความประสงค์ของพราหมณ์นั้นคือ การกราบไหว้ การลุกขึ้นต้อนรับ การประคองอัญชลี การกระทำความเคารพที่เรียกว่า “รสแห่งความสามัคคี” ในโลกนั้น ไม่มีในพระโคดมผู้เจริญ เพราะฉะนั้น พระโคดมผู้เจริญจึงมีสภาพคือความเป็นผู้ไม่มีรสแห่งความสามัคคี มีชาติเป็นผู้ไม่มีรส มีสภาพเป็นผู้ไม่มีรส ดังนี้เป็นความประสงค์. ในกาลที่กล่าว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหลีกเลี่ยงความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง เพื่อประโยชน์แก่การยังจิตของพราหมณ์นั้นให้เป็นสภาพอ่อนโยน ทรงประสงค์จะแสดงอรรถของบทว่า “อะระสะรูปะ” นั้นในพระองค์โดยประการอื่นจากที่พราหมณ์ประสงค์ จึงตรัสบทว่า “ดูกรพราหมณ์ เหตุนั้นมีอยู่” เป็นต้น.

---

තත්ථ පරියායොති කාරණං; අයඤ්හි පරියායසද්දො දෙසනා-වාර-කාරණෙසු වත්තති. ‘‘මධුපිණ්ඩිකපරියායොත්වෙව නං ධාරෙහී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.205) හි එස දෙසනායං වත්තති. ‘‘කස්ස නු ඛො, ආනන්ද, අජ්ජ පරියායො භික්ඛුනියො ඔවදිතු’’න්තිආදීසු (ම. නි. 3.398) වාරෙ. ‘‘සාධු, භන්තෙ, භගවා අඤ්ඤං පරියායං ආචික්ඛතු, යථායං භික්ඛුසඞ්ඝො අඤ්ඤාය සණ්ඨහෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 164) කාරණෙ. ස්වායමිධ කාරණෙ වත්තති. තස්මා එත්ථ එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – අත්ථි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, එතං කාරණං; යෙන කාරණෙන මං ‘‘අරසරූපො [Pg.104] භවං ගොතමො’’ති වදමානො පුග්ගලො සම්මා වදෙය්‍ය, අවිතථවාදීති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡෙය්‍ය. කතමො පන සොති? යෙ තෙ බ්‍රාහ්මණ රූපරසා…පෙ… ඵොට්ඨබ්බරසා තෙ තථාගතස්ස පහීනාති. කිං වුත්තං හොති? යෙ තෙ ජාතිවසෙන වා උපපත්තිවසෙන වා සෙට්ඨසම්මතානම්පි පුථුජ්ජනානං රූපාරම්මණාදීනි අස්සාදෙන්තානං අභිනන්දන්තානං රජ්ජන්තානං උප්පජ්ජන්ති කාමසුඛස්සාදසඞ්ඛාතා රූපරසසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බරසා, යෙ ඉමං ලොකං ගීවාය බන්ධිත්වා විය ආවිඤ්ඡන්ති, වත්ථාරම්මණාදිසාමග්ගියඤ්ච උප්පන්නත්තා සාමග්ගිරසාති වුච්චන්ති, තෙ සබ්බෙපි තථාගතස්ස පහීනාති. මය්හං පහීනාති වත්තබ්බෙපි මමාකාරෙන අත්තානං අනුක්ඛිපන්තො ධම්මං දෙසෙති. දෙසනාවිලාසො වා එස භගවතො.

ในบทนั้น คำว่า “ปริยายะ” คือ เหตุ. จริงอยู่ คำว่า “ปริยายะ” นี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เทศนา, วาระ, เหตุ. จริงอยู่ ในบทว่า “จงทรงจำพระธรรมเทศนานี้ว่าเป็นพระธรรมเทศนาชื่อมธุปิณฑิกะเท่านั้น” เป็นต้น คำว่า “ปริยายะ” นี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เทศนา. ในบทว่า “ดูกรอานนท์ วันนี้เป็นวาระของภิกษุรูปใดที่จะโอวาทภิกษุณีทั้งหลาย” เป็นต้น ย่อมเป็นไปในอรรถว่า วาระ. ในบทว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงแสดงเหตุอื่น เพื่อประโยชน์ที่หมู่ภิกษุนี้พึงตั้งมั่นดีในอรหัตตผล” เป็นต้น ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เหตุ. คำว่า “ปริยายะ” นั้นในที่นี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เหตุ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า “ดูกรพราหมณ์ เหตุนั้นมีอยู่จริง ด้วยเหตุใดบุคคลผู้กล่าวว่า ‘พระโคดมผู้เจริญเป็นผู้ไม่มีรส’ พึงกล่าวโดยชอบ พึงชื่อว่าเป็นผู้กล่าวไม่ผิด”. เหตุนั้นคืออะไรเล่า? คือ “ดูกรพราหมณ์ รสคือรูป... (ละไว้)... รสคือโผฏฐัพพะเหล่าใดมีอยู่ รสเหล่านั้นอันพระตถาคตทรงละได้แล้ว”. อะไรถูกกล่าวไว้? คือ รสคือรูป รสคือเสียง รสคือกลิ่น รสคือรส รสคือโผฏฐัพพะเหล่าใด อันนับว่ารสแห่งกามสุข ย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนทั้งหลายแม้ผู้ถูกสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐ โดยอำนาจแห่งชาติก็ดี โดยอำนาจแห่งการปฏิสนธิในเทวดาก็ดี หรือเกี่ยวกับการปฏิสนธิก็ดี เมื่อเสวยรสยิ่ง เมื่อเพลิดเพลินยิ่ง เมื่อกำหนัด ซึ่งอารมณ์คือรูปเป็นต้น, รสคือรูปเป็นต้นเหล่านั้นย่อมดึงดูดโลกนี้เหมือนผูกไว้ที่คอ, และเพราะความเป็นผู้เกิดขึ้นแล้วในความพร้อมเพรียงแห่งเหตุมีวัตถุและอารมณ์เป็นต้น จึงถูกเรียกว่า “รสแห่งความสามัคคี”, รสเหล่านั้นทั้งหมดอันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ดังนี้เป็นอรรถที่ถูกกล่าวไว้. แม้เมื่อควรตรัสว่า “อันเราละได้แล้ว” ก็ไม่ทรงยกย่องพระองค์ด้วยอาการว่า “ของเรา” ทรงแสดงธรรม. หรือพระดำรัสนี้เป็นพระญาณอันยังเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าให้งดงาม.

---

තත්ථ පහීනාති චිත්තසන්තානතො විගතා ජහිතා වා. එතස්මිං පනත්ථෙ කරණෙ සාමිවචනං දට්ඨබ්බං. අරියමග්ගසත්ථෙන උච්ඡින්නං තණ්හාවිජ්ජාමයං මූලමෙතෙසන්ති උච්ඡින්නමූලා. තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති තාලාවත්ථුකතා. යථා හි තාලරුක්ඛං සමූලං උද්ධරිත්වා තස්ස වත්ථුමත්තෙ තස්මිං පදෙසෙ කතෙ න පුන තස්ස තාලස්ස උප්පත්ති පඤ්ඤායති; එවං අරියමග්ගසත්ථෙන සමූලෙ රූපාදිරසෙ උද්ධරිත්වා තෙසං පුබ්බෙ උප්පන්නපුබ්බභාවෙන වත්ථුමත්තෙ චිත්තසන්තානෙ කතෙ සබ්බෙපි තෙ ‘‘තාලාවත්ථුකතා’’ති වුච්චන්ති. අවිරූළ්හිධම්මත්තා වා මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය කතාති තාලාවත්ථුකතා. යස්මා පන එවං තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා හොන්ති, යථා නෙසං පච්ඡාභාවො න හොති, තථා කතා හොන්ති; තස්මා ආහ – ‘‘අනභාවංකතා’’ති. අයඤ්හෙත්ථ පදච්ඡෙදො – අනුඅභාවං කතා අනභාවංකතාති. ‘‘අනභාවං ගතා’’තිපි පාඨො, තස්ස අනුඅභාවං ගතාති අත්ථො. තත්ථ පදච්ඡෙදො අනුඅභාවං ගතා අනභාවං ගතාති, යථා අනුඅච්ඡරියා අනච්ඡරියාති. ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති අනාගතෙ අනුප්පජ්ජනකසභාවා. යෙ හි අභාවං ගතා, තෙ පුන කථං උප්පජ්ජිස්සන්ති? තෙනාහ – ‘‘අනභාවං ගතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා’’ති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า pahīnā ความว่า ปราศจากไปแล้ว หรือละได้แล้วจากกระแสจิต. แต่ในอรรถนี้ พึงทราบว่าสามีวิภัตติลงในอรรถแห่งกัตตา. บทว่า ucchinnamūlā ความว่า รากอันประกอบด้วยตัณหาและอวิชชาของอารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่านี้ อันพระองค์ทรงตัดขาดแล้วด้วยศัสตราคืออริยมรรค. บทว่า tālāvatthukatā ความว่า ที่ตั้งคือกระแสจิตของอารมณ์เหล่านั้น อันพระองค์ทรงทำให้เป็นดุจพื้นที่ที่เคยเป็นที่ตั้งของต้นตาล. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อถอนต้นตาลพร้อมทั้งรากแล้ว เมื่อทำพื้นที่นั้นให้เหลือเพียงที่ตั้ง การเกิดของต้นตาลนั้นย่อมไม่ปรากฏอีกฉันใด เมื่อทรงถอนรสมีรูปเป็นต้นพร้อมทั้งรากด้วยศัสตราคืออริยมรรคแล้ว เมื่อทรงทำให้กระแสจิตเป็นเพียงที่ตั้งเพราะความที่เคยเกิดขึ้นในกาลก่อน รสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นทั้งหมดจึงชื่อว่า "ทำให้เป็นดุจที่ตั้งแห่งต้นตาล" ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า tālāvatthukatā เพราะถูกทำให้เป็นเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดเสียแล้ว เพราะความที่มีสภาวะไม่เจริญงอกงามอีก. ก็เพราะเหตุที่รสมีรูปเป็นต้นที่ถูกทำให้เป็นดุจที่ตั้งแห่งต้นตาลอย่างนี้ เป็นสภาพที่ถึงความไม่มีอีก คือถูกทำให้เป็นสภาพที่ไม่มีการเกิดขึ้นในภายหลังอีก เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า anabhāvaṃkatā. การตัดบทในคำนี้คือ anu + abhāvaṃ + katā เป็น anabhāvaṃkatā. แม้ปาฐะว่า anabhāvaṃ gatā ก็มี อรรถของปาฐะนั้นคือ ถึงความไม่มีในภายหลัง. การตัดบทในคำนั้นคือ anu + abhāvaṃ + gatā เป็น anabhāvaṃ gatā เหมือนคำว่า anu + acchariyā เป็น anacchariyā. บทว่า āyatiṃ anuppādadhammā ความว่า มีสภาวะไม่เกิดขึ้นต่อไปในอนาคต. จริงอยู่ อารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่าใดถึงความไม่มีแล้ว อารมณ์เหล่านั้นจะเกิดขึ้นอีกได้อย่างไร? เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า anabhāvaṃ gatā āyatiṃ anuppādadhammā.

---

අයං ඛො බ්‍රාහ්මණ පරියායොති ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, කාරණං යෙන මං සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය ‘‘අරසරූපො සමණො ගොතමො’’ති. නො ච ඛො යං ත්වං සන්ධාය වදෙසීති යඤ්ච ඛො ත්වං සන්ධාය වදෙසි, සො පරියායො න හොති. කස්මා පන භගවා එවමාහ? නනු එවං වුත්තෙ [Pg.105] යො බ්‍රාහ්මණෙන වුත්තො සාමග්ගිරසො තස්ස අත්තනි විජ්ජමානතා අනුඤ්ඤාතා හොතීති. වුච්චතෙ, න හොති. යො හි තං සාමග්ගිරසං කාතුං භබ්බො හුත්වා න කරොති, සො තදභාවෙන අරසරූපොති වත්තබ්බො භවෙය්‍ය. භගවා පන අභබ්බොව එතං කාතුං, තෙනස්ස කරණෙ අභබ්බතං පකාසෙන්තො ආහ – ‘‘නො ච ඛො යං ත්වං සන්ධාය වදෙසී’’ති. යං පරියායං සන්ධාය ත්වං මං ‘‘අරසරූපො’’ති වදෙසි, සො අම්හෙසු නෙව වත්තබ්බොති.

บทว่า Ayaṃ kho brāhmaṇa pariyāyo ความว่า ดูกรพราหมณ์ นี้แลเป็นเหตุที่เมื่อบุคคลกล่าวอยู่โดยชอบ พึงกล่าวหาเราว่า "พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีรส". บทว่า No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesi ความว่า แต่เหตุใดที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าว เหตุนั้นหามีไม่. ก็เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้? เมื่อตรัสอย่างนี้ มิใช่เป็นการยอมรับว่ารสคือความยินดีในกามที่พราหมณ์กล่าวถึงนั้น มีอยู่ในพระองค์หรอกหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่. เพราะว่าบุคคลใดควรจะทำรสคือความยินดีในกามนั้นได้ แต่ไม่ทำ บุคคลนั้นพึงถูกเรียกว่า "เป็นผู้ไม่มีรส" เพราะความไม่มีรสนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ไม่ควรจะทำรสนั้นเลยทีเดียว เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงประกาศความที่พระองค์เป็นผู้ไม่ควรจะทำรสนั้น จึงตรัสว่า "แต่เหตุใดที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าว เหตุนั้นหามีไม่". อธิบายว่า เหตุใดที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าวหาเราว่า "เป็นผู้ไม่มีรส" เหตุนั้นไม่พึงกล่าวในเราเลย.

---

4. එවං බ්‍රාහ්මණො අත්තනා අධිප්පෙතං අරසරූපතං ආරොපෙතුං අසක්කොන්තො අථාපරං නිබ්භොගො භවං ගොතමොතිආදිමාහ. සබ්බපරියායෙසු චෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව යොජනක්කමං විදිත්වා සන්ධාය භාසිතමත්තං එවං වෙදිතබ්බං. බ්‍රාහ්මණො තමෙව වයොවුඩ්ඪානං අභිවාදනකම්මාදිං ලොකෙ සාමග්ගිපරිභොගොති මඤ්ඤමානො තදභාවෙන භගවන්තං නිබ්භොගොති ආහ. භගවා පන ය්වායං රූපාදීසු සත්තානං ඡන්දරාගපරිභොගො තදභාවං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරම්පි පරියායං අනුජානාති.

๔. พราหมณ์เมื่อไม่สามารถจะยกความไม่มีรสตามที่ตนประสงค์ขึ้นกล่าวอย่างนี้ จึงกล่าวคำอื่นมีต้นว่า "พระโคดมผู้เจริญเป็นผู้ไม่มีความเสวยสุข". ในวาระทั้งปวง พึงทราบลำดับการประกอบความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล และพึงทราบเพียงอรรถที่ทรงหมายถึงตรัสไว้ดังนี้. พราหมณ์สำคัญการกระทำมีอภิวาทเป็นต้นต่อผู้เจริญด้วยวัยนั้นแลว่าเป็น "ความเสวยสุขร่วมกัน" ในโลก เมื่อการกระทำนั้นไม่มี จึงกล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นผู้ไม่มีความเสวยสุข". ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาเห็นความไม่มีแห่งการเสวยสุขด้วยฉันทราคะในอารมณ์มีรูปเป็นต้นนี้ใดของสัตว์ทั้งหลายในพระองค์ จึงทรงยอมรับโดยเหตุอื่นอีก.

---

5. පුන බ්‍රාහ්මණො යං ලොකෙ වයොවුඩ්ඪානං අභිවාදනාදිකුලසමුදාචාරකම්මං ලොකියා කරොන්ති තස්ස අකිරියං සම්පස්සමානො භගවන්තං අකිරියවාදොති ආහ. භගවා පන, යස්මා කායදුච්චරිතාදීනං අකිරියං වදති තස්මා, තං අකිරියවාදං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරම්පි පරියායං අනුජානාති. තත්ථ ච කායදුච්චරිතන්ති පාණාතිපාත-අදින්නාදාන-මිච්ඡාචාරචෙතනා වෙදිතබ්බා. වචීදුච්චරිතන්ති මුසාවාද-පිසුණවාචා-ඵරුසවාචා-සම්ඵප්පලාපචෙතනා වෙදිතබ්බා. මනොදුච්චරිතන්ති අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදමිච්ඡාදිට්ඨියො වෙදිතබ්බා. ඨපෙත්වා තෙ ධම්මෙ, අවසෙසා අකුසලා ධම්මා ‘‘අනෙකවිහිතා පාපකා අකුසලා ධම්මා’’ති වෙදිතබ්බා.

๕. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์เห็นการไม่กระทำซึ่งการกระทำอันเป็นวัตรปฏิบัติของตระกูลมีอภิวาทเป็นต้นแก่ผู้เจริญด้วยวัยที่ชาวโลกกระทำกัน จึงกล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นผู้กล่าวการไม่กระทำ". ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ทรงกล่าวการไม่กระทำกายทุจริตเป็นต้น จึงทรงพิจารณาเห็นความเป็นผู้กล่าวการไม่กระทำนั้นในพระองค์ แล้วทรงยอมรับโดยเหตุอื่นอีก. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า กายทุจริต ได้แก่ เจตนาเป็นเหตุให้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ และประพฤติผิดในกาม. พึงทราบว่า วจีทุจริต ได้แก่ เจตนาเป็นเหตุให้พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ และพูดเพ้อเจ้อ. พึงทราบว่า มโนทุจริต ได้แก่ อภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิ. ยกเว้นธรรมเหล่านั้นเสีย อกุศลธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็น "บาปอกุศลธรรมเป็นอเนกประการ".

---

6. පුන බ්‍රාහ්මණො තමෙව අභිවාදනාදිකම්මං භගවති අපස්සන්තො ඉමං ‘‘ආගම්ම අයං ලොකතන්ති ලොකපවෙණී උච්ඡිජ්ජතී’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං උච්ඡෙදවාදොති ආහ. භගවා පන යස්මා අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස ද්වීසු අකුසලචිත්තෙසු උප්පජ්ජමානකදොසස්ස ච අනාගාමිමග්ගෙන උච්ඡෙදං වදති. සබ්බාකුසලසම්භවස්ස පන නිරවසෙසස්ස මොහස්ස අරහත්තමග්ගෙන උච්ඡෙදං වදති. ඨපෙත්වා තෙ තයො, අවසෙසානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං යථානුරූපං චතූහි මග්ගෙහි [Pg.106] උච්ඡෙදං වදති; තස්මා තං උච්ඡෙදවාදං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරම්පි පරියායං අනුජානාති.

๖. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์เมื่อไม่เห็นการกระทำมีอภิวาทเป็นต้นนั้นในพระผู้มีพระภาค สำคัญว่า "เพราะอาศัยพระสมณโคดมนี้ ประเพณีของโลกนี้จึงขาดสูญ" จึงกล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นผู้กล่าวการขาดสูญ". ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ทรงกล่าวการขาดสูญแห่งราคะในกามคุณ 5 ในโลภสหคตจิต 8 และแห่งโทสะที่เกิดขึ้นในอกุศลจิต 2 ด้วยอนาคามิมรรค และทรงกล่าวการขาดสูญแห่งโมหะอันเป็นที่เกิดของอกุศลทั้งปวงโดยไม่เหลือด้วยอรหัตตมรรค ยกเว้นธรรม 3 ประการนั้นเสีย ทรงกล่าวการขาดสูญแห่งบาปอกุศลธรรมที่เหลือตามสมควรด้วยมรรค 4 เพราะเหตุนั้น จึงทรงพิจารณาเห็นความเป็นผู้กล่าวการขาดสูญนั้นในพระองค์ แล้วทรงยอมรับโดยเหตุอื่นอีก.

---

7. පුන බ්‍රාහ්මණො ‘‘ජිගුච්ඡති මඤ්ඤෙ සමණො ගොතමො ඉදං වයොවුඩ්ඪානං අභිවාදනාදිකුලසමුදාචාරකම්මං, තෙන තං න කරොතී’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං ජෙගුච්ඡීති ආහ. භගවා පන යස්මා ජිගුච්ඡති කායදුච්චරිතාදීහි; කිං වුත්තං හොති? යඤ්ච තිවිධං කායදුච්චරිතං, යඤ්ච චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං, යඤ්ච තිවිධං මනොදුච්චරිතං, යා ච ඨපෙත්වා තානි දුච්චරිතානි අවසෙසානං ලාමකට්ඨෙන පාපකානං අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්ති සමාපජ්ජනා සමඞ්ගිභාවො, තං සබ්බම්පි ගූථං විය මණ්ඩනකජාතියො පුරිසො ජිගුච්ඡති හිරීයති, තස්මා තං ජෙගුච්ඡිතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරම්පි පරියායං අනුජානාති. තත්ථ ‘‘කායදුච්චරිතෙනා’’ති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං දට්ඨබ්බං.

๗. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์สำคัญว่า "เห็นทีพระสมณโคดมจะรังเกียจการกระทำอันเป็นวัตรปฏิบัติของตระกูลมีอภิวาทเป็นต้นแก่ผู้เจริญด้วยวัยนี้ เพราะเหตุนั้นจึงไม่กระทำ" จึงกล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นผู้ช่างรังเกียจ". ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ทรงรังเกียจกายทุจริตเป็นต้น อธิบายว่าอย่างไร? กายทุจริต 3 ประการใด วจีทุจริต 4 ประการใด มโนทุจริต 3 ประการใด และความถึงพร้อม ความเข้าถึง ความประกอบพร้อมแห่งอกุศลธรรมที่เหลืออันเป็นบาปโดยอรรถว่าเลวทราม โดยอรรถว่าเกิดจากความไม่ฉลาดนอกจากทุจริตเหล่านั้นใด พระองค์ทรงรังเกียจและละอายต่อธรรมทั้งหมดนั้น เหมือนบุรุษผู้รักการแต่งตัวรังเกียจและละอายต่อคูถฉะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงพิจารณาเห็นความเป็นผู้ช่างรังเกียจนั้นในพระองค์ แล้วทรงยอมรับโดยเหตุอื่นอีก. ในคำว่า kāyaduccaritenā นั้น พึงทราบว่า ตติยาวิภัตติลงในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ.

---

8. පුන බ්‍රාහ්මණො තමෙව අභිවාදනාදිකම්මං භගවති අපස්සන්තො ‘‘අයං ඉමං ලොකජෙට්ඨකකම්මං විනෙති විනාසෙති, අථ වා යස්මා එතං සාමීචිකම්මං න කරොති තස්මා අයං විනෙතබ්බො නිග්ගණ්හිතබ්බො’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං වෙනයිකොති ආහ. තත්‍රායං පදත්ථො – විනයතීති විනයො, විනාසෙතීති වුත්තං හොති. විනයො එව වෙනයිකො, විනයං වා අරහතීති වෙනයිකො, නිග්ගහං අරහතීති වුත්තං හොති. භගවා පන, යස්මා රාගාදීනං විනයාය වූපසමාය ධම්මං දෙසෙති, තස්මා වෙනයිකො හොති. අයමෙව චෙත්ථ පදත්ථො – විනයාය ධම්මං දෙසෙතීති වෙනයිකො. විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්ති! ස්වායං තං වෙනයිකභාවං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරම්පි පරියායං අනුජානාති.

๘. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์นั้นเมื่อไม่เห็นกรรมมีการอภิวาทเป็นต้นนั้นในพระผู้มีพระภาค จึงสำคัญว่า “พระสมณโคดมนี้ย่อมกำจัด ย่อมทำลายกรรมอันเป็นที่เคารพของโลกนี้ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระสมณโคดมนี้ไม่กระทำกรรมอันสมควรนี้ เพราะเหตุนั้น พระสมณโคดมนี้อันบุคคลพึงแนะนำ อันบุคคลพึงข่มขี่” ดังนี้ แล้วจึงกล่าวเรียกพระผู้มีพระภาคว่า “เวนยิกะ” ในอรรถวิกัปที่กล่าวแล้วนั้น อรรถแห่งบทนี้คือ: ย่อมกำจัด ย่อมทำลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วินัย ดังนี้พึงทราบ ผู้ทำลายนั้นแลชื่อว่า เวนยิกะ หรือย่อมควรซึ่งการแนะนำข่มขี่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวนยิกะ ย่อมควรซึ่งการข่มขี่ ดังนี้พึงทราบ ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ทรงแสดงธรรมเพื่อการกำจัด เพื่อการสงบระงับแห่งอกุศลทั้งหลายมีราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวนยิกะ และในอรรถวิกัปที่แสดงพระพุทธประสงค์นี้ อรรถนี้แลคือ: ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อการกำจัด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวนยิกะ ก็คำที่สำเร็จด้วยตัทธิตย่อมวิจิตร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเห็นพร้อมอยู่ซึ่งความเป็นแห่งเวนยิกะนั้นในพระองค์แล้ว จึงทรงอนุญาตซึ่งปริยายอื่นอีก

---

9. පුන බ්‍රාහ්මණො යස්මා අභිවාදනාදීනි සාමීචිකම්මානි කරොන්තා වයොවුඩ්ඪෙ තොසෙන්ති හාසෙන්ති, අකරොන්තා පන තාපෙන්ති විහෙසෙන්ති දොමනස්සං නෙසං උප්පාදෙන්ති, භගවා ච තානි න කරොති; තස්මා ‘‘අයං වයොවුඩ්ඪෙ තපතී’’ති මඤ්ඤමානො සප්පුරිසාචාරවිරහිතත්තා වා ‘‘කපණපුරිසො අය’’න්ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං තපස්සීති ආහ. තත්‍රායං පදත්ථො – තපතීති තපො, රොසෙති විහෙසෙතීති වුත්තං හොති, සාමීචිකම්මාකරණස්සෙතං නාමං. තපො අස්ස අත්ථීති තපස්සී. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ බ්‍යඤ්ජනානි අවිචාරෙත්වා ලොකෙ කපණපුරිසො ‘‘තපස්සී’’ති වුච්චති. භගවා පන යෙ අකුසලා ධම්මා ලොකං තපනතො තපනීයාති [Pg.107] වුච්චන්ති, තෙසං පහීනත්තා යස්මා තපස්සීති සඞ්ඛ්‍යං ගතො, තස්මා තං තපස්සිතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරම්පි පරියායං අනුජානාති. තත්‍රායං පදත්ථො – තපන්තීති තපා, අකුසලධම්මානමෙතං අධිවචනං. වුත්තම්පි හෙතං – ‘‘ඉධ තප්පති පෙච්ච තප්පතී’’ති. තථා තෙ තපෙ අස්සි නිරස්සි පහාසි විද්ධංසෙසීති තපස්සී.

๙. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์นั้นเพราะเหตุที่ผู้กระทำกรรมอันสมควรทั้งหลายมีการอภิวาทเป็นต้น ย่อมยังผู้เจริญด้วยวัยทั้งหลายให้ยินดี ให้ร่าเริง ส่วนผู้ไม่กระทำย่อมยังให้เดือดร้อน ย่อมเบียดเบียน ย่อมยังโทมนัสแห่งผู้เจริญด้วยวัยเหล่านั้นให้เกิดขึ้น และพระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำกรรมอันสมควรเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงสำคัญว่า “พระสมณโคดมนี้ย่อมยังผู้เจริญด้วยวัยทั้งหลายให้เดือดร้อน” ดังนี้ หรือเพราะความเป็นผู้ปราศจากอาจาระของสัตบุรุษ จึงสำคัญว่า “พระสมณโคดมนี้เป็นบุรุษผู้กำพร้าเข็ญใจ” ดังนี้ แล้วจึงกล่าวเรียกพระผู้มีพระภาคว่า “ตปัสสี” ในอรรถวิกัปที่กล่าวแล้วนั้น อรรถแห่งบทนี้คือ: ย่อมยังให้เดือดร้อน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปะ ย่อมยังจิตให้เสีย ย่อมทำลาย ย่อมเบียดเบียน ดังนี้พึงทราบ ชื่อนี้เป็นชื่อแห่งการไม่กระทำซึ่งกรรมอันสมควร ตปะมีการไม่กระทำซึ่งกรรมอันสมควรนั้นมีแก่พระสมณโคดมนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปัสสี ในอรรถวิกัปที่สอง ไม่พิจารณาซึ่งสัททะ หรือไม่พิจารณาซึ่งธาตุและปัจจัย ในโลก บุรุษผู้กำพร้าเข็ญใจย่อมถูกกล่าวว่า “ตปัสสี” ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่อกุศลธรรมเหล่าใดเพราะความเป็นผู้ยังสัตว์โลกให้เดือดร้อน ย่อมถูกกล่าวว่า ตปนียะทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้มีอกุศลธรรมเหล่านั้นอันละแล้ว ย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ถูกเรียกขานว่า ตปัสสี เพราะเหตุนั้นจึงทรงเห็นพร้อมอยู่ซึ่งความเป็นแห่งตปัสสีนั้นในพระองค์แล้ว จึงทรงอนุญาตซึ่งปริยายอื่นอีก ในอรรถวิกัปนั้น อรรถแห่งบทนี้คือ: ย่อมยังให้เดือดร้อน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปะทั้งหลาย ชื่อนี้เป็นชื่อแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย ก็พระผู้มีพระภาคตรัสพระบาลีนี้ไว้แล้วว่า “ย่อมเดือดร้อนในโลกนี้ ย่อมเดือดร้อนในโลกหน้า” ดังนี้ อีกอย่างหนึ่ง ทรงละ ทรงสละ ทรงทำลาย ทรงกำจัดซึ่งอกุศลธรรมทั้งหลายอันยังให้เดือดร้อนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปัสสี

---

10. පුන බ්‍රාහ්මණො තං අභිවාදනාදිකම්මං දෙවලොකගබ්භසම්පත්තියා දෙවලොකපටිසන්ධිපටිලාභාය සංවත්තතීති මඤ්ඤමානො භගවති චස්ස අභාවං දිස්වා භගවන්තං අපගබ්භොති ආහ. කොධවසෙන වා භගවතො මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙන්තොපි එවමාහ. තත්‍රායං පදත්ථො – ගබ්භතො අපගතොති අපගබ්භො, අභබ්බො දෙවලොකූපපත්තිං පාපුණිතුන්ති අධිප්පායො. හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භො, දෙවලොකගබ්භපරිබාහිරත්තා ආයතිං හීනගබ්භපටිලාභභාගීති, හීනො වාස්ස මාතුකුච්ඡිම්හි ගබ්භවාසො අහොසීති අධිප්පායො. භගවතො පන යස්මා ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා අපගතා, තස්මා සො තං අපගබ්භතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරම්පි පරියායං අනුජානාති. තත්‍ර ච යස්ස ඛො බ්‍රාහ්මණ ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති පහීනාති එතෙසං පදානං එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – බ්‍රාහ්මණ, යස්ස පුග්ගලස්ස අනාගතෙ ගබ්භසෙය්‍යා, පුනබ්භවෙ ච අභිනිබ්බත්ති අනුත්තරෙන මග්ගෙන විහතකාරණත්තා පහීනාති. ගබ්භසෙය්‍යග්ගහණෙන චෙත්ථ ජලාබුජයොනි ගහිතා. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිග්ගහණෙන ඉතරා තිස්සොපි.

๑๐. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์นั้นสำคัญว่า กรรมมีการอภิวาทเป็นต้นนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความถึงพร้อมแห่งปฏิสนธิในเทวโลก หรือเพราะความเป็นผู้สำคัญอยู่อย่างนี้ก็ดี เห็นซึ่งความไม่มีแห่งกรรมมีการอภิวาทเป็นต้นนั้นในพระผู้มีพระภาคแล้วก็ดี จึงกล่าวเรียกพระผู้มีพระภาคว่า “อปคัพภะ” หรือด้วยอำนาจแห่งโทสะ แม้เป็นผู้ประสงค์จะแสดงซึ่งโทษในการถือปฏิสนธิในพระครรภ์แห่งพระมารดาของพระผู้มีพระภาค ก็กล่าวอย่างนี้ว่า “อปคัพภะ” ในอรรถวิกัปที่กล่าวแล้วนั้น อรรถแห่งบทนี้คือ: ผู้ไปปราศแล้วจากปฏิสนธิในเทวโลก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปคัพภะ เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะถึงซึ่งปฏิสนธิในเทวโลก ดังนี้เป็นอัธยาศัย หรือปฏิสนธิอันเลวทรามมีแก่พระสมณโคดมนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปคัพภะ เพราะความเป็นผู้พ้นจากปฏิสนธิในเทวโลก เป็นผู้มีส่วนแห่งการได้ซึ่งปฏิสนธิอันเลวทรามในภายหลัง ดังนี้เป็นอัธยาศัยอีกอย่างหนึ่ง หรือการอยู่ปฏิสนธิในพระครรภ์แห่งพระมารดาอันเลวทรามมีแก่พระสมณโคดมนั้นแล้ว ดังนี้เป็นอัธยาศัยอีกอย่างหนึ่ง ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่การนอนในครรภ์แห่งมารดาในภายหลังอันไปปราศแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเห็นพร้อมอยู่ซึ่งความเป็นแห่งอปคัพภะนั้นในพระองค์แล้ว จึงทรงอนุญาตซึ่งปริยายอื่นอีก และในฝ่ายพระพุทธประสงค์นั้น อรรถแห่งบททั้งหลายเหล่านี้คือ ยัสสะ โข (ป) ปหีนา พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วนี้คือ: ดูกรพราหมณ์ บุคคลใด การนอนในครรภ์แห่งมารดาในอนาคตก็ดี การเกิดใหม่ในภพอีกก็ดี อันละแล้ว เพราะความเป็นผู้มีเหตุอันอริยมรรคอันสูงสุดกำจัดแล้ว ดังนี้พึงทราบ และในบทว่า คัพภเสยยะ และบทว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ นี้ ด้วยการถือเอาซึ่งบทว่า คัพภเสยยะ ย่อมถือเอาซึ่งชลาพุชโยนิ ด้วยการถือเอาซึ่งบทว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ ย่อมถือเอาซึ่งโยนิสามอย่างที่เหลือ

---

අපිච ගබ්භස්ස සෙය්‍යා ගබ්භසෙය්‍යා, පුනබ්භවො එව අභිනිබ්බත්ති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යථා ච විඤ්ඤාණට්ඨිතීති වුත්තෙපි න විඤ්ඤාණතො අඤ්ඤා ඨිති අත්ථි, එවමිධාපි න ගබ්භතො අඤ්ඤා සෙය්‍යාති වෙදිතබ්බා. අභිනිබ්බත්ති ච නාම යස්මා පුනබ්භවභූතාපි අපුනබ්භවභූතාපි අත්ථි, ඉධ ච පුනබ්භවභූතා අධිප්පෙතා. තස්මා වුත්තං – ‘‘පුනබ්භවො එව අභිනිබ්බත්ති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී’’ති.

อีกอย่างหนึ่ง การนอนแห่งเด็กในครรภ์ ชื่อว่า คัพภเสยยะ ภพอีกนั่นแล ชื่อว่า การเกิดใหม่ การเกิดใหม่ในภพอีก อรรถในบททั้งสองนี้พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วนี้ และจะแสดงให้ชัดเจนอีก แม้เมื่อกล่าวว่า วิญญาณฐิติ หรือในที่ที่กล่าว ความตั้งอยู่ซึ่งต่างจากวิญญาณย่อมไม่มีฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันในบทว่า คัพภเสยยะ นี้ การนอนซึ่งต่างจากเด็กในครรภ์ย่อมไม่มี ดังนี้พึงทราบ ก็การเกิดใหม่ เพราะเหตุที่การเกิดใหม่ซึ่งเป็นภพอีกก็ดี การเกิดใหม่ซึ่งไม่เป็นภพอีกก็ดี ย่อมมี และในที่นี้ การเกิดใหม่ซึ่งเป็นภพอีกอันพระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้ากล่าวแล้วว่า “ภพอีกนั่นแล ชื่อว่า การเกิดใหม่ การเกิดใหม่ในภพอีก” ดังนี้

---

11. එවං ආගතකාලතො පට්ඨාය අරසරූපතාදීහි අට්ඨහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්තම්පි බ්‍රාහ්මණං භගවා ධම්මිස්සරො ධම්මරාජා ධම්මස්සාමී [Pg.108] තථාගතො අනුකම්පාය සීතලෙනෙව චක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො යං ධම්මධාතුං පටිවිජ්ඣිත්වා දෙසනාවිලාසප්පත්තො හොති, තස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා විගතවලාහකෙ අන්තලික්ඛෙ සමබ්භුග්ගතො පුණ්ණචන්දො විය සරදකාලෙ සූරියො විය ච බ්‍රාහ්මණස්ස හදයන්ධකාරං විධමන්තො තානියෙව අක්කොසවත්ථූනි තෙන තෙන පරියායෙන අඤ්ඤථා දස්සෙත්වා, පුනපි අත්තනො කරුණාවිප්ඵාරං අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි අකම්පියභාවෙන පටිලද්ධං, තාදිගුණලක්ඛණං පථවීසමචිත්තතං අකුප්පධම්මතඤ්ච පකාසෙන්තො ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො කෙවලං පලිතසිරඛණ්ඩදන්තවලිත්තචතාදීහි අත්තනො වුඩ්ඪභාවං සඤ්ජානාති, නො ච ඛො ජානාති අත්තානං ජාතියා අනුගතං ජරාය අනුසටං බ්‍යාධිනා අභිභූතං මරණෙන අබ්භාහතං වට්ටඛාණුභූතං අජ්ජ මරිත්වා පුන ස්වෙව උත්තානසයනදාරකභාවගමනීයං. මහන්තෙන ඛො පන උස්සාහෙන මම සන්තිකං ආගතො, තදස්ස ආගමනං සාත්ථකං හොතූ’’ති චින්තෙත්වා ඉමස්මිං ලොකෙ අත්තනො අප්පටිසමං පුරෙජාතභාවං දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණාතිආදිනා නයෙන බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙසි.

๑๑. อย่างนี้ ตั้งต้นแต่กาลที่มาถึงแล้ว พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นใหญ่ในธรรม ผู้ทรงเป็นพระราชาแห่งธรรม ผู้ทรงเป็นเจ้าของแห่งธรรม ผู้เสด็จมาแล้วเหมือนพระพุทธเจ้าในกาลก่อน ทรงทอดพระเนตรพราหมณ์ผู้ด่าอยู่ด้วยวัตถุแห่งการด่าแปดอย่าง มีความเป็นผู้ไม่มีรสชาติเป็นต้นนั้น ด้วยพระจักษุอันเย็นนั่นแลด้วยความอนุเคราะห์ ทรงกำจัดซึ่งความมืดในหทัยของพราหมณ์ เหมือนพระจันทร์เต็มดวงอันขึ้นไปดีแล้วในอากาศอันปราศจากเมฆ และเหมือนพระอาทิตย์ในสมัยแห่งสารทฤดู เพราะความเป็นผู้มีพระธรรมธาตุอันเป็นสัพพัญญุตญาณอันสูงสุดใดอันแทงตลอดดีแล้ว ย่อมเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งญาณแห่งพระธรรมเทศนาอันยังพระธรรมเทศนาให้งามสง่า ทรงแสดงซึ่งวัตถุแห่งการด่าเหล่านั้นนั่นแลด้วยปริยายนั้นๆ ด้วยเหตุอื่นจากเหตุที่พราหมณ์มุ่งหมายแล้ว อีกทั้งทรงแสดงซึ่งความแผ่ไปแห่งพระกรุณาของพระองค์ก็ดี ซึ่งลักษณะแห่งบุคคลผู้มีคุณคือความเป็นผู้คงที่อันได้แล้วด้วยความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรมแปดอย่าง ซึ่งความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน และซึ่งความเป็นผู้มีธรรมอันไม่กำเริบ ทรงดำริว่า “พราหมณ์นี้ย่อมสำคัญซึ่งความเป็นผู้เจริญด้วยวัยของตนด้วยความเป็นผู้มีศีรษะขาว มีฟันหัก มีหนังเหี่ยวเป็นต้นเท่านั้น แต่ย่อมไม่รู้ซึ่งตนอันชาติเข้าไปตามแล้ว หรืออันชาติเข้าไปตามอยู่ก็ดี อันชราเข้าไปรัดรึงแล้ว อันพยาธิครอบงำแล้ว อันมรณะนำเข้าไปกระทบแล้ว อันเป็นดุจตอแห่งวัฏฏะ ตายแล้วในวันนี้ อันควรถึงซึ่งความเป็นเด็กผู้มีการนอนหงายในวันพรุ่งนี้อีก แต่มาสู่สำนักของอาตมภาพด้วยความพยายามอันยิ่งใหญ่ การมานั้นของพราหมณ์นี้จงเป็นผู้มีประโยชน์เถิด” ดังนี้แล้ว ทรงแสดงซึ่งความเป็นผู้เกิดก่อนอันไม่มีผู้เสมอเหมือนของพระองค์ในโลกนี้ ด้วยนัยมีบทว่า ดูกรพราหมณ์ เป็นต้น ทรงยังพระธรรมเทศนาเพื่อประโยชน์แก่พราหมณ์ให้เจริญแล้ว

---

තත්ථ සෙය්‍යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො; පීති සම්භාවනත්ථෙ; උභයෙනාපි යථා නාම බ්‍රාහ්මණාති දස්සෙති. කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි කුක්කුටියා වුත්තප්පකාරතො ඌනාධිකානිපි අණ්ඩානි හොන්ති, අථ ඛො වචනසිලිට්ඨතාය එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨවචනං හොති. තානස්සූති තානි අස්සු, භවෙය්‍යුන්ති වුත්තං හොති. කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානීති තාය ජනෙත්තියා කුක්කුටියා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා තෙසං උපරි සයන්තියා සම්මා අධිසයිතානි. සම්මා පරිසෙදිතානීති කාලෙන කාලං උතුං ගණ්හාපෙන්තියා සුට්ඨු සමන්තතො සෙදිතානි, උස්මීකතානීති වුත්තං හොති. සම්මා පරිභාවිතානීති කාලෙන කාලං සුට්ඨු සමන්තතො භාවිතානි, කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානීති වුත්තං හොති.

ในธรรมเทศนานั้น คำว่า “เสยยถา” เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถแห่งอุปมา; คำว่า “ปิ” ใช้ในอรรถแห่งการทำให้ปรากฏชัด; ด้วยนิบาตทั้งสองนี้ ย่อมแสดงอรรถว่า “พราหมณ์ อุปมาเหมือนอย่างว่า” อนึ่ง ในบทว่า “ไข่ของแม่ไก่แปดฟองบ้าง สิบฟองบ้าง สิบสองฟองบ้าง” นี้ พึงทราบว่า ถึงแม้ไข่ของแม่ไก่จะมีจำนวนน้อยกว่าหรือมากกว่าชนิดที่กล่าวแล้วก็ตาม แต่ก็ตรัสไว้เช่นนี้เพื่อความสละสลวยแห่งถ้อยคำ เพราะถ้อยคำที่สละสลวยย่อมมีอยู่ในโลก การตัดบทว่า “ตานัสสูติ” คือ “ตานิ อัสสุ” ชื่อว่าตรัสไว้ว่า “พึงเป็น” บทว่า “อันแม่ไก่ฟักไว้ดีแล้ว” คือ อันแม่ไก่ผู้ให้กำเนิดนั้นแผ่ปีกออกแล้วนอนทับอยู่บนไข่เหล่านั้น ฟักไว้ดีแล้ว บทว่า “อันฟักไว้ดีแล้วโดยรอบ” ชื่อว่าตรัสไว้ว่า “อันแม่ไก่ให้รับไออุ่นในกาลทุกเมื่อ ฟักไว้ดีแล้วโดยรอบ ทำให้มีไออุ่น” บทว่า “อันอบไว้ดีแล้วโดยรอบ” ชื่อว่าตรัสไว้ว่า “อันอบไว้ดีแล้วโดยรอบในกาลทุกเมื่อ ทำให้มีกลิ่นไก่”

---

ඉදානි යස්මා තාය කුක්කුටියා එවං තීහි පකාරෙහි තානි අණ්ඩානි පරිපාලියමානානි න පූතීනි හොන්ති. යොපි නෙසං අල්ලසිනෙහො සො පරියාදානං ගච්ඡති. කපාලං තනුකං හොති, පාදනඛසිඛා ච මුඛතුණ්ඩකඤ්ච ඛරං හොති, කුක්කුටපොතකා පරිපාකං ගච්ඡන්ති, කපාලස්ස තනුකත්තා බහිද්ධා ආලොකො අන්තො පඤ්ඤායති. අථ තෙ කුක්කුටපොතකා ‘‘චිරං [Pg.109] වත මයං සඞ්කුටිතහත්ථපාදා සම්බාධෙ සයිම්හ, අයඤ්ච බහි ආලොකො දිස්සති, එත්ථ දානි නො සුඛවිහාරො භවිස්සතී’’ති නික්ඛමිතුකාමා හුත්වා කපාලං පාදෙන පහරන්ති, ගීවං පසාරෙන්ති. තතො තං කපාලං ද්වෙධා භිජ්ජති, කුක්කුටපොතකා පක්ඛෙ විධුනන්තා තඞ්ඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්ති. එවං නික්ඛමන්තානඤ්ච නෙසං යො පඨමතරං නික්ඛමති සො ‘ජෙට්ඨො’ති වුච්චති. තස්මා භගවා තාය උපමාය අත්තනො ජෙට්ඨකභාවං සාධෙතුකාමො බ්‍රාහ්මණං පුච්ඡි – ‘‘යො නු ඛො තෙසං කුක්කුටච්ඡාපකානං…පෙ… කින්ති ස්වස්ස වචනීයො’’ති. තත්ථ කුක්කුටච්ඡාපකානන්ති කුක්කුටපොතකානං. කින්ති ස්වස්ස වචනීයොති සො කින්ති වචනීයො අස්ස, කින්ති වත්තබ්බො භවෙය්‍ය ජෙට්ඨො වා කනිට්ඨො වාති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

บัดนี้ เพราะเหตุที่ไข่เหล่านั้นเมื่อถูกแม่ไก่รักษาด้วยอาการสามอย่างนี้ ย่อมไม่เน่า เมือกที่เปียกชื้นใดมีอยู่ในไข่เหล่านั้น เมือกนั้นก็ย่อมสิ้นไป เปลือกไข่ย่อมบาง ปลายเล็บเท้าและปลายจะงอยปากย่อมแข็ง ลูกไก่ย่อมถึงความแก่กล้า เพราะความที่เปลือกไข่บาง แสงสว่างภายนอกย่อมปรากฏภายใน เมื่อนั้น ลูกไก่เหล่านั้นมีความประสงค์จะออกไป จึงคิดว่า “โอหนอ พวกเรามีปีกและเท้าหดงอแล้วนอนอยู่ในที่คับแคบมานานแล้ว และแสงสว่างนี้ก็ปรากฏอยู่ภายนอก บัดนี้ ความอยู่เป็นสุขของเราทั้งหลายจักมีในที่นี้” แล้วย่อมเตะเปลือกไข่ด้วยเท้า ย่อมเหยียดคอออก เพราะการเตะและเหยียดคอนั้น เปลือกไข่นั้นย่อมแตกออกเป็นสองส่วน ลูกไก่ทั้งหลายย่อมกระพือปีก ส่งเสียงร้องเจี๊ยบๆ ตามสมควรแก่ขณะนั้น แล้วย่อมออกมา ในบรรดาลูกไก่เหล่านั้นที่ออกมาอย่างนี้ ลูกไก่ตัวใดออกมาเป็นตัวแรก ลูกไก่ตัวนั้นชื่อว่า “ตัวพี่” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามีความประสงค์จะยังความเป็นผู้ใหญ่ของพระองค์ให้สำเร็จด้วยอุปมานั้น จึงตรัสถามพราหมณ์ว่า “ในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น...พึงเรียกมันว่าอย่างไร” ในบทว่า “กุกฺกุฏจฺฉาปกานํ” นั้น คือ “ในบรรดาลูกไก่ทั้งหลาย” บทว่า “กึติ สฺวสฺส วจนีโย” นั้นคือ “ลูกไก่ตัวนั้นพึงเรียกอย่างไร พึงกล่าวอย่างไร พึงกล่าวว่า ‘ตัวพี่’ หรือ ‘ตัวน้อง’ เล่า” บทที่เหลือมีอรรถที่ปรากฏชัดเจนแล้ว

---

තතො බ්‍රාහ්මණො ආහ – ‘‘ජෙට්ඨොතිස්ස භො ගොතම වචනීයො’’ති. භො, ගොතම, සො ජෙට්ඨො ඉති අස්ස වචනීයො. කස්මාති චෙ? සො හි නෙසං ජෙට්ඨො, තස්මා සො නෙසං වුඩ්ඪතරොති අත්ථො. අථස්ස භගවා ඔපම්මං සම්පටිපාදෙන්තො ආහ – ‘‘එවමෙව ඛො අහං බ්‍රාහ්මණා’’තිආදි. යථා සො කුක්කුටච්ඡාපකො ජෙට්ඨොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති; එවං අහම්පි අවිජ්ජාගතාය පජාය. අවිජ්ජාගතායාති අවිජ්ජා වුච්චති අඤ්ඤාණං, තත්ථ ගතාය. පජායාති සත්තාධිවචනමෙතං. තස්මා එත්ථ අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨෙසු සත්තෙසූති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. අණ්ඩභූතායාති අණ්ඩෙ භූතාය ජාතාය සඤ්ජාතාය. යථා හි අණ්ඩෙ නිබ්බත්තා එකච්චෙ සත්තා අණ්ඩභූතාති වුච්චන්ති; එවමයං සබ්බාපි පජා අවිජ්ජණ්ඩකොසෙ නිබ්බත්තත්තා අණ්ඩභූතාති වුච්චති. පරියොනද්ධායාති තෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසෙන සමන්තතො ඔනද්ධාය බද්ධාය වෙඨිතාය. අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වාති තං අවිජ්ජාමයං අණ්ඩකොසං භින්දිත්වා. එකොව ලොකෙති සකලෙපි ලොකසන්නිවාසෙ අහමෙව එකො අදුතියො. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති අනුත්තරන්ති උත්තරවිරහිතං සබ්බසෙට්ඨං. සම්මාසම්බොධින්ති සම්මා සාමඤ්ච බොධිං; අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධිං; බොධීති රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි වුච්චති. ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති (මහාව. 1; උදා. 1) ච ‘‘අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බොධි’’න්ති (මහාව. 11; ම. නි. 1.285) ච ආගතට්ඨානෙසු හි රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘බොධි [Pg.110] වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121) ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරිමෙධසො’’ති (දී. නි. 3.217) ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ඉධ පන භගවතො අරහත්තමග්ගඤාණං අධිප්පෙතං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණන්තිපි වදන්ති. අඤ්ඤෙසං අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා බොධි හොති, න හොතීති? න හොති. කස්මා? අසබ්බගුණදායකත්තා. තෙසඤ්හි කස්සචි අරහත්තමග්ගො අරහත්තඵලමෙව දෙති, කස්සචි තිස්සො විජ්ජා, කස්සචි ඡ අභිඤ්ඤා, කස්සචි චතස්සො පටිසම්භිදා, කස්සචි සාවකපාරමිඤාණං. පච්චෙකබුද්ධානම්පි පච්චෙකබොධිඤාණමෙව දෙති. බුද්ධානං පන සබ්බගුණසම්පත්තිං දෙති, අභිසෙකො විය රඤ්ඤො සබ්බලොකිස්සරියභාවං. තස්මා අඤ්ඤස්ස කස්සචිපි අනුත්තරා බොධි න හොතීති. අභිසම්බුද්ධොති අබ්භඤ්ඤාසිං පටිවිජ්ඣිං; පත්තොම්හි අධිගතොම්හීති වුත්තං හොති.

หลังจากนั้น พราหมณ์จึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระโคดม พึงเรียกมันว่า ‘ตัวพี่’” ข้าแต่พระโคดม พึงเรียกมันว่า “ตัวพี่” ถ้าถามว่า “เพราะเหตุไร” เพราะมันเป็นตัวพี่ของลูกไก่เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น มันจึงเป็นผู้เจริญกว่าลูกไก่เหล่านั้น นี้คืออรรถ เมื่อนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเชื่อมโยงอุปมากับอุปไมย จึงตรัสว่า “ดูกรพราหมณ์ แม้เราก็เช่นกัน” ดังนี้เป็นต้น ลูกไก่ตัวนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่า “ตัวพี่” ฉันใด แม้เราก็เช่นกัน ในหมู่สัตว์ที่เข้าถึงอวิชชา ในบทว่า “อวิชฺชาคตาย” นี้ อวิชชา ตรัสเรียกว่า ความไม่รู้ (อัญญาณะ) หรือโมหะอันเป็นข้าศึกต่อญาณ คำว่า “ปชาย” นี้เป็นคำที่กล่าวถึงสัตว์ เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “อวิชฺชาคตาย” นี้ พึงเห็นอรรถว่า “ในหมู่สัตว์ที่เข้าอยู่ในภายในแห่งเปลือกไข่คืออวิชชา” บทว่า “อณฺฑภูตาย” นั้นคือ “ในหมู่สัตว์ที่เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว เกิดดีแล้วในเปลือกไข่” จริงอยู่ สัตว์บางพวกที่เกิดในไข่ ชื่อว่า “อัณฑภูตะ” ฉันใด แม้หมู่สัตว์ทั้งหมดนี้ก็ชื่อว่า “อัณฑภูตะ” เพราะเกิดในเปลือกไข่คืออวิชชา ฉันนั้น บทว่า “ปริโยนทฺธาย” นั้นคือ “ในหมู่สัตว์ที่ถูกเปลือกไข่คืออวิชชานั้นห่อหุ้มไว้ ผูกไว้ รัดรึงไว้โดยรอบ” บทว่า “อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา” นั้นคือ “ทำลายเปลือกไข่ที่เกิดจากอวิชชานั้นแล้ว” บทว่า “เอโกว โลเกติ” นั้นคือ “ในหมู่สัตว์โลกทั้งหมด เราผู้เดียวเท่านั้น ไม่มีผู้อื่นเป็นที่สอง” ในบทว่า “อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ” นี้ บทว่า “อนุตฺตรํ” นั้นคือ “ปราศจากสิ่งอื่นที่ยิ่งกว่า เป็นเลิศที่สุด” บทว่า “สมฺมาสมฺโพธึ” นั้นคือ “โพธิญาณที่ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง” อีกนัยหนึ่งคือ “โพธิญาณที่น่าสรรเสริญและงดงาม” คำว่า “โพธิ” นั้น ย่อมหมายถึง ต้นโพธิ์ มรรค สัพพัญญุตญาณ และนิพพาน จริงอยู่ ในที่ที่มาว่า “ตรัสรู้เป็นครั้งแรกที่โคนต้นโพธิ์” และ “ระหว่างคยาและระหว่างโพธิ์” ในที่ที่มาเหล่านั้น ต้นโพธิ์ชื่อว่า “โพธิ” ในที่ที่มาว่า “โพธิ์ชื่อว่าญาณในอริยมรรคสี่” ในที่ที่มานั้น มรรคชื่อว่า “โพธิ” ในที่ที่มาว่า “ผู้มีปัญญาอันไพศาลประดุจแผ่นดินอันประเสริฐย่อมบรรลุโพธิญาณ” ในที่ที่มานั้น สัพพัญญุตญาณชื่อว่า “โพธิ” ในที่ที่มาว่า “บรรลุโพธิญาณอันไม่ตาย อันไม่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง” ในที่ที่มานั้น นิพพานชื่อว่า “โพธิ” อนึ่ง ในบทว่า “สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ” นี้ ประสงค์เอาอรหัตตมรรคญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกก็กล่าวว่า ประสงค์เอาสัพพัญญุตญาณ อรหัตตมรรคของบุคคลอื่นนอกจากพระพุทธเจ้า เป็นอนุตตรโพธิหรือไม่? ไม่เป็น เพราะเหตุไร? เพราะไม่สามารถให้คุณสมบัติทั้งหมดได้ นี้คือคำตอบ จริงอยู่ อรหัตตมรรคของบุคคลบางคนในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ย่อมให้อรหัตตผลเท่านั้น ของบางคน ย่อมให้วิชชาสาม ของบางคน ย่อมให้อภิญญาหก ของบางคน ย่อมให้ปฏิสัมภิทาสี่ ของบางคน ย่อมให้สาวกบารมีญาณ แม้ของพระปัจเจกพุทธเจ้า อรหัตตมรรคก็ย่อมให้ปัจเจกโพธิญาณเท่านั้น ส่วนอรหัตตมรรคของพระพุทธเจ้า ย่อมให้ความสมบูรณ์แห่งคุณสมบัติทั้งหมด เหมือนการอภิเษกของพระราชา ย่อมให้ความเป็นผู้มีอำนาจเหนือโลกทั้งปวง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น อรหัตตมรรคของบุคคลอื่นใดๆ ก็ไม่เป็นอนุตตรโพธิ นี้คือคำตอบโดยละเอียด บทว่า “อภิสมฺพุทฺโธ” นั้น ชื่อว่าตรัสไว้ว่า “เรารู้ยิ่งแล้ว แทงตลอดแล้ว เราบรรลุแล้ว เราได้แล้ว”

---

ඉදානි යදෙතං භගවතා ‘‘එවමෙව ඛො අහං බ්‍රාහ්මණා’’ති ආදිනා නයෙන වුත්තං ඔපම්මසම්පටිපාදනං, තං එවමත්ථෙන සද්ධිං සංසන්දිත්වා වෙදිතබ්බං. යථා හි තස්සා කුක්කුටියා අත්තනො අණ්ඩෙසු අධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණං; එවං බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො අත්තනො චිත්තසන්තානෙ අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති තිවිධානුපස්සනාකරණං. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාසම්පාදනෙන අණ්ඩානං අපූතිභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස අපරිහානි. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩානං අල්ලසිනෙහපරියාදානං විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන භවත්තයානුගතනිකන්තිසිනෙහපරියාදානං. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩකපාලානං තනුභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටච්ඡාපකස්ස පාදනඛසිඛාතුණ්ඩකානං ථද්ධඛරභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවො. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටච්ඡාපකස්ස පරිපාකකාලො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස [Pg.111] පරිපාකකාලො වඩ්ඪිතකාලො ගබ්භග්ගහණකාලො වෙදිතබ්බො.

บัดนี้ การเปรียบเทียบที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "พราหมณ์เอ๋ย แม้เราก็เช่นกัน" นั้น พึงทราบโดยการเทียบเคียงกับอรรถแห่งอุปมาอุปไมยดังนี้ คือ การที่แม่ไก่นั้นกระทำกิริยา ๓ อย่าง มีการกกไข่ของตนเป็นต้นฉันใด การที่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ประทับนั่งบนโพธิบัลลังก์ ทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่าง คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ในจิตสันดานของพระองค์ฉันนั้น. การที่ไข่ไม่เน่าเสียเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างสำเร็จฉันใด การที่วิปัสสนาญาณไม่เสื่อมถอยเพราะพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างสำเร็จฉันนั้น. การที่ยางเหนียวที่เปียกชุ่มในไข่หมดไปเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่ยางเหนียวคือตัณหานิกกันติที่ติดตามภพทั้งสามหมดไปเพราะพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างสำเร็จฉันนั้น. การที่เปลือกไข่บางลงเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่เปลือกไข่คืออวิชชาบางลงเพราะพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างสำเร็จฉันนั้น. การที่ปลายเล็บเท้าและจะงอยปากของลูกไก่แข็งกระด้างเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่วิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์คมกล้า หยาบ (แข็งแกร่ง) ผ่องใส และกล้าหาญเพราะทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างสำเร็จฉันนั้น. การที่ลูกไก่ถึงเวลาสุกงอมเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่วิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ถึงเวลาสุกงอม ถึงเวลาเจริญเติบโต ถึงเวลาตั้งครรภ์ พึงทราบฉันนั้น.

---

තතො කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටච්ඡාපකස්ස පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිදාකාලො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණං ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා අනුපුබ්බාධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිඤ්ඤාපක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා සකලබුද්ධගුණසච්ඡිකතකාලො වෙදිතබ්බොති.

จากนั้น การที่ลูกไก่เจาะเปลือกไข่ออกด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก กระพือปีก และออกมาได้อย่างปลอดภัยเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ทรงยังวิปัสสนาญาณให้ตั้งครรภ์ และทรงบรรลุพระอรหัตตมรรคโดยลำดับ ทรงเจาะเปลือกไข่คืออวิชชาออก ทรงกระพือปีกคืออภิญญา และทรงประจักษ์แจ้งพระพุทธคุณทั้งปวงได้อย่างปลอดภัย พึงทราบฉันนั้น.

---

ස්වාහං බ්‍රාහ්මණ ජෙට්ඨො සෙට්ඨො ලොකස්සාති සො අහං බ්‍රාහ්මණ යථා තෙසං කුක්කුටපොතකානං පඨමතරං අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිනිබ්භිදො කුක්කුටපොතකො ජෙට්ඨො හොති; එවං අවිජ්ජාගතාය පජාය තං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමතරං අරියාය ජාතියා ජාතත්තා ජෙට්ඨො වුඩ්ඪතරොති සඞ්ඛ්‍යං ගතො. සබ්බගුණෙහි පන අප්පටිසමත්තා සෙට්ඨොති.

พราหมณ์เอ๋ย เราเป็นผู้เจริญที่สุด เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ดังนี้. พราหมณ์เอ๋ย เรานั้น เหมือนลูกไก่ที่เจาะเปลือกไข่ออกมาเป็นตัวแรกในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น เป็นผู้เจริญที่สุดฉันใด เราก็เป็นผู้เจริญที่สุด (ผู้เฒ่าที่สุด) เพราะได้เจาะเปลือกไข่คืออวิชชานั้นออก และเกิดด้วยอริยชาติเป็นคนแรกในหมู่สัตว์ที่อยู่ในอวิชชาฉันนั้น. อนึ่ง เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุดเพราะไม่มีใครเสมอเหมือนด้วยคุณสมบัติทั้งปวง.

---

එවං භගවා අත්තනො අනුත්තරං ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං බ්‍රාහ්මණස්ස පකාසෙත්වා ඉදානි යාය පටිපදාය තං අධිගතො තං පටිපදං පුබ්බභාගතො පභුති දස්සෙතුං ‘‘ආරද්ධං ඛො පන මෙ බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිමාහ. ඉමං වා භගවතො අනුත්තරං ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං සුත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස චිත්තමෙවමුප්පන්නං – ‘‘කාය නු ඛො පටිපදාය ඉමං පත්තො’’ති. තස්ස චිත්තමඤ්ඤාය ‘‘ඉමායාහං පටිපදාය ඉමං අනුත්තරං ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං පත්තො’’ති දස්සෙන්තො එවමාහ. තත්ථ ආරද්ධං ඛො පන මෙ බ්‍රාහ්මණ වීරියං අහොසීති බ්‍රාහ්මණ, න මයා අයං අනුත්තරො ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවො කුසීතෙන මුට්ඨස්සතිනා සාරද්ධකායෙන වික්ඛිත්තචිත්තෙන අධිගතො, අපිච ඛො තදධිගමාය ආරද්ධං ඛො පන මෙ වීරියං අහොසි, බොධිමණ්ඩෙ නිසින්නෙන මයා චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං ආරද්ධං අහොසි, පග්ගහිතං අසිථිලප්පවත්තිතන්ති වුත්තං හොති. ආරද්ධත්තායෙව ච මෙ තං අසල්ලීනං අහොසි. න කෙවලඤ්ච වීරියමෙව, සතිපි මෙ ආරම්මණාභිමුඛීභාවෙන උපට්ඨිතා අහොසි. උපට්ඨිතත්තායෙව ච අසම්මුට්ඨා. පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධොති කායචිත්තපස්සද්ධිවසෙන කායොපි මෙ පස්සද්ධො අහොසි[Pg.112]. තත්ථ යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපි පස්සද්ධොයෙව හොති, තස්මා නාමකායො රූපකායොති අවිසෙසෙත්වාව පස්සද්ධො කායොති වුත්තං. අසාරද්ධොති සො ච ඛො පස්සද්ධත්තායෙව අසාරද්ධො, විගතදරථොති වුත්තං හොති. සමාහිතං චිත්තං එකග්ගන්ති චිත්තම්පි මෙ සම්මා ආහිතං සුට්ඨු ඨපිතං අප්පිතං විය අහොසි; සමාහිතත්තා එව ච එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දනන්ති. එත්තාවතා ඣානස්ස පුබ්බභාගපටිපදා කථිතා හොති.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดที่ไม่มีใครยิ่งกว่าของพระองค์แก่พราหมณ์แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปฏิปทาที่พระองค์ทรงบรรลุคุณอันประเสริฐสูงสุดนั้น ตั้งแต่ส่วนเบื้องต้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "พราหมณ์เอ๋ย ความเพียรของเราได้ปรารภแล้ว" หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อพราหมณ์ได้ฟังความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดที่ไม่มีใครยิ่งกว่าของพระผู้มีพระภาคแล้ว จิตของพราหมณ์ก็เกิดขึ้นว่า "พระองค์ทรงบรรลุคุณอันประเสริฐสูงสุดนี้ด้วยปฏิปทาอะไรหนอ" พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดของพราหมณ์นั้นแล้ว จึงตรัสอย่างนี้เพื่อทรงแสดงว่า "เราบรรลุความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดที่ไม่มีใครยิ่งกว่านี้ด้วยปฏิปทานี้". ในพระดำรัสมีอาทิว่า "พราหมณ์เอ๋ย ความเพียรของเราได้ปรารภแล้ว" นั้น หมายความว่า พราหมณ์เอ๋ย เรามิได้บรรลุความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดที่ไม่มีใครยิ่งกว่านี้ด้วยความเป็นผู้เกียจคร้าน ผู้มีสติหลงลืม ผู้มีกายกระสับกระส่าย ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน แต่ความเพียรของเราได้ปรารภแล้วเพื่อบรรลุคุณอันประเสริฐสูงสุดนั้น. เราผู้ประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล ได้ปรารภความเพียรที่ประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ความเพียรที่ประคองไว้ ไม่ย่อหย่อน ดังนี้. และเพราะความเพียรได้ปรารภแล้วนั้น ความเพียรของเราจึงไม่ติดขัด ไม่หดหู่. ไม่ใช่เพียงความเพียรเท่านั้น สติของเราก็ตั้งมั่นอยู่โดยความเป็นผู้มุ่งตรงต่ออารมณ์. และเพราะสติตั้งมั่นอยู่ สติจึงไม่เลือนหาย. "กายสงบ ไม่กระสับกระส่าย" หมายความว่า กายของเราสงบแล้วด้วยอำนาจแห่งกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ. ในบทว่า "กายสงบ ไม่กระสับกระส่าย" นั้น เพราะเมื่อนามกายสงบแล้ว รูปกายก็สงบด้วย ฉะนั้น จึงตรัสว่า "กายสงบ" โดยไม่แยกนามกายและรูปกาย. "ไม่กระสับกระส่าย" หมายความว่า กายนั้นสงบแล้ว จึงไม่กระสับกระส่าย ปราศจากความเร่าร้อน ดังนี้. "จิตตั้งมั่น เป็นเอกัคคตา" หมายความว่า จิตของเราก็ตั้งมั่นดีแล้ว ตั้งมั่นอย่างดี เหมือนถูกตรึงไว้ หรือเหมือนเข้าถึงอัปปนาสมาธิ. และเพราะจิตตั้งมั่นดีแล้ว จึงเป็นเอกัคคตา ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน ดังนี้. ด้วยคำกล่าวเพียงเท่านี้ ปฏิปทาเบื้องต้นแห่งฌานก็ได้กล่าวไว้แล้ว.

---

පඨමජ්ඣානකථා

เรื่องปฐมฌาน

---

ඉදානි ඉමාය පටිපදාය අධිගතං පඨමජ්ඣානං ආදිං කත්වා විජ්ජත්තයපරියොසානං විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘සො ඛො අහ’’න්ති ආදිමාහ. තත්ථ විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීතිආදීනං කිඤ්චාපි ‘‘තත්ථ කතමෙ කාමා? ඡන්දො කාමො, රාගො කාමො, ඡන්දරාගො කාමො; සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමො – ඉමෙ වුච්චන්ති කාමා. තත්ථ කතමෙ අකුසලා ධම්මා? කාමච්ඡන්දො…පෙ… විචිකිච්ඡා – ඉමෙ වුච්චන්ති අකුසලා ධම්මා. ඉති ඉමෙහි ච කාමෙහි ඉමෙහි ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි විවිත්තො හොති පවිවිත්තො, තෙන වුච්චති – ‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’’තිආදිනා (විභ. 564) නයෙන විභඞ්ගෙයෙව අත්ථො වුත්තො. තථාපි අට්ඨකථානයං විනා න සුට්ඨු පාකටොති අට්ඨකථානයෙනෙව නං පකාසයිස්සාම.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงคุณวิเศษมีปฐมฌานที่ได้บรรลุด้วยปฏิปทานี้เป็นต้น ซึ่งมีวิชชา ๓ เป็นที่สุด จึงตรัสพระบาลีมีคำว่า “โส โข อหัง” เป็นต้น. ในพระบาลีนั้น ถึงแม้ว่าอรรถแห่งบทมีคำว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ” เป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้วในพระบาลีวิภังค์นั่นเอง โดยนัยมีคำว่า “ในกามเหล่านั้น กามทั้งหลายเป็นไฉน? ฉันทะเป็นกาม, ราคะเป็นกาม, ฉันทราคะเป็นกาม; สังกัปปะเป็นกาม, ราคะเป็นกาม, สังกัปปราคะเป็นกาม – กามเหล่านี้เรียกว่ากาม. ในอกุศลธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมทั้งหลายเป็นไฉน? กามฉันทะ...ฯลฯ...วิจิกิจฉา – อกุศลธรรมเหล่านี้เรียกว่าอกุศลธรรม. ด้วยเหตุนี้ บุคคลย่อมเป็นผู้สงัดแล้ว สงัดดีแล้วจากกามเหล่านี้ และจากอกุศลธรรมเหล่านี้, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ’” เป็นต้น (วิภังค์ ๕๖๔) ถึงกระนั้นก็ตาม หากปราศจากนัยแห่งอรรถกถา อรรถนั้นย่อมไม่แจ่มแจ้งดี เพราะเหตุนั้น เราจักประกาศอรรถนั้นด้วยนัยแห่งอรรถกถาเท่านั้น.

---

සෙය්‍යථිදං – විවිච්චෙව කාමෙහීති කාමෙහි විවිච්චිත්වා විනා හුත්වා අපසක්කෙත්වා. යො පනායමෙත්ථ එවකාරො, සො නියමත්ථොති වෙදිතබ්බො. යස්මා ච නියමත්ථො, තස්මා තස්මිං පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරණසමයෙ අවිජ්ජමානානම්පි කාමානං තස්ස පඨමජ්ඣානස්ස පටිපක්ඛභාවං කාමපරිච්චාගෙනෙව චස්ස අධිගමං දීපෙති. කථං? ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති එවඤ්හි නියමෙ කරියමානෙ ඉදං පඤ්ඤායති. නූනිමස්ස ඣානස්ස කාමා පටිපක්ඛභූතා, යෙසු සති ඉදං න පවත්තති, අන්ධකාරෙ සති පදීපො විය, තෙසං පරිච්චාගෙනෙව චස්ස අධිගමො හොති, ඔරිමතීරපරිච්චාගෙන පාරිමතීරස්සෙව, තස්මා නියමං කරොතීති.

อธิบายว่า บทว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ” นั้น คือ สงัดแล้วจากกามทั้งหลาย เป็นผู้ปราศจากแล้ว หลีกออกไปแล้ว. อนึ่ง อักษร “เอว” ที่มีอยู่ในบทนี้ พึงทราบว่ามีความหมายเป็นนิยาม (กำหนดแน่นอน). และเพราะเหตุที่อักษร “เอว” มีความหมายเป็นนิยาม เพราะเหตุนั้น จึงย่อมแสดงความเป็นปฏิปักษ์ของปฐมฌานนั้นต่อกามทั้งหลายที่ไม่มีอยู่แล้วในเวลาที่เข้าถึงปฐมฌานนั้นอยู่ และแสดงการบรรลุปฐมฌานนั้นด้วยการสละกามเท่านั้น. อย่างไร? เมื่อมีการกำหนดแน่นอนด้วยอักษร “เอว” อย่างนี้ว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ” สิ่งนี้ย่อมปรากฏว่า กามทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อฌานนี้มิใช่หรือ? เมื่อกามเหล่านั้นมีอยู่ ฌานนี้ย่อมไม่เป็นไป เหมือนอย่างที่เมื่อความมืดมีอยู่ ประทีปย่อมไม่เป็นไป. และการบรรลุฌานนี้ย่อมมีได้ด้วยการสละกามเหล่านั้นเท่านั้น เหมือนอย่างการบรรลุฝั่งโน้นด้วยการสละฝั่งนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงมีการกำหนดแน่นอนด้วยอักษร “เอว” ดังนี้.

---

තත්ථ සියා – ‘‘කස්මා පනෙස පුබ්බපදෙයෙව වුත්තො න උත්තරපදෙ, කිං අකුසලෙහි ධම්මෙහි අවිවිච්චාපි ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍යා’’ති? න [Pg.113] ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. තන්නිස්සරණතො හි පුබ්බපදෙඑව එස වුත්තො. කාමධාතුසමතික්කමනතො හි කාමරාගපටිපක්ඛතො ච ඉදං ඣානං කාමානමෙව නිස්සරණං. යථාහ – ‘‘කාමානමෙතං නිස්සරණං, යදිදං නෙක්ඛම්ම’’න්ති (ඉතිවු. 72). උත්තරපදෙපි පන යථා ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, පඨමො සමණො, ඉධ දුතියො සමණො’’ති (ම. නි. 1.139) එත්ථ එවකාරො ආනෙත්වා වුච්චති, එවං වත්තබ්බො. න හි සක්කා ඉතො අඤ්ඤෙහිපි නීවරණසඞ්ඛාතෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහි අවිවිච්ච ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. තස්මා ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්චෙව අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති එවං පදද්වයෙපි එස දට්ඨබ්බො. පදද්වයෙපි ච කිඤ්චාපි ‘‘විවිච්චා’’ති ඉමිනා සාධාරණවචනෙන තදඞ්ගවිවෙකාදයො කායවිවෙකාදයො ච සබ්බෙපි විවෙකා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තථාපි කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො, වික්ඛම්භනවිවෙකොති තයො එව ඉධ දට්ඨබ්බා. ‘‘කාමෙහී’’ති ඉමිනා පන පදෙන යෙ ච නිද්දෙසෙ ‘‘කතමෙ වත්ථුකාමා මනාපියා රූපා’’තිආදිනා (මහානි. 1; විභ. 964) නයෙන වත්ථුකාමා වුත්තා, යෙ ච තත්ථෙව විභඞ්ගෙ ච ‘‘ඡන්දො කාමො’’තිආදිනා (මහානි. 1) නයෙන කිලෙසකාමා වුත්තා, තෙ සබ්බෙපි සඞ්ගහිතා ඉච්චෙව දට්ඨබ්බා. එවඤ්හි සති ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති වත්ථුකාමෙහිපි විවිච්චෙවාති අත්ථො යුජ්ජති. තෙන කායවිවෙකො වුත්තො හොති.

ในบทนั้น พึงมีคำถามว่า “เหตุไฉน อักษร ‘เอว’ นี้จึงถูกกล่าวไว้ในบทหน้าเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้ในบทหลังเล่า หรือว่า บุคคลพึงเข้าถึงฌานอยู่ได้แม้ไม่สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายหรือ?” อนึ่ง ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เพราะเหตุที่ฌานนั้นเป็นเครื่องสลัดออก (จากกาม) อักษร “เอว” นี้จึงถูกกล่าวไว้ในบทหน้าเท่านั้น. เพราะเหตุที่ฌานนี้เป็นเครื่องก้าวล่วงกามธาตุ และเป็นปฏิปักษ์ต่อกามราคะ ฌานนี้จึงเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งกามทั้งหลายเท่านั้น. เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “การสลัดออกซึ่งกามทั้งหลายนี้ คือ เนกขัมมะ” (อิติวุตตกะ ๗๒). แต่อักษร “เอว” ในบทหลังนั้น พึงนำมากล่าวเหมือนอย่างที่ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณะที่หนึ่งมีอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่สองมีอยู่ในศาสนานี้” (ม.อุ. ๑.๑๓๙) อักษร “เอว” ถูกนำมากล่าว. เพราะว่าไม่สามารถที่จะเข้าถึงฌานอยู่ได้โดยไม่สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายอันเป็นนิวรณ์อื่นจากกามฉันทะนี้. เพราะเหตุนั้น อักษร “เอว” นี้พึงเห็นว่ามีอยู่ในบททั้งสองอย่างนี้ว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺเจว อกุสเลหิ ธมฺเมหิ”. และในบททั้งสองนั้น ถึงแม้ว่าด้วยคำทั่วไปว่า “วิวิจฺจ” นี้ วิเวกทั้งปวงมีตทังควิเวกเป็นต้น และมีกายวิเวกเป็นต้น ย่อมถึงการสงเคราะห์. ถึงกระนั้นก็ตาม พึงเห็นวิเวก ๓ อย่างเท่านั้นในที่นี้ คือ กายวิเวก, จิตตวิเวก, วิกขัมภนวิเวก. อนึ่ง ด้วยบทว่า “กาเมหิ” นี้ วัตถุกามทั้งหลายเหล่าใดที่ถูกกล่าวไว้ในมหานิทเทสโดยนัยมีคำว่า “วัตถุกามทั้งหลายเป็นไฉน รูปที่น่าพอใจ” เป็นต้น (มหานิทเทส ๑; วิภังค์ ๙๖๔) และกิเลสกามทั้งหลายเหล่าใดที่ถูกกล่าวไว้ในมหานิทเทสนั้นเองและในวิภังค์โดยนัยมีคำว่า “ฉันทะเป็นกาม” เป็นต้น (มหานิทเทส ๑) พึงเห็นว่ากามทั้งหมดเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ไว้แล้วอย่างนี้. เมื่อเป็นอย่างนี้ อรรถว่า “สงัดแล้วจากวัตถุกามทั้งหลายเท่านั้น” ย่อมสมควรในบทว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ”. ด้วยเหตุนั้น กายวิเวกจึงถูกกล่าวไว้.

---

විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීති කිලෙසකාමෙහි සබ්බාකුසලෙහි ධම්මෙහි වා විවිච්චාති අත්ථො යුජ්ජති. තෙන චිත්තවිවෙකො වුත්තො හොති. පුරිමෙන චෙත්ථ වත්ථුකාමෙහි විවෙකවචනතොයෙව කාමසුඛපරිච්චාගො, දුතියෙන කිලෙසකාමෙහි විවෙකවචනතො නෙක්ඛම්මසුඛපරිග්ගහො විභාවිතො හොති. එවං වත්ථුකාමකිලෙසකාමවිවෙකවචනතොයෙව ච එතෙසං පඨමෙන සංකිලෙසවත්ථුප්පහානං, දුතියෙන සංකිලෙසප්පහානං; පඨමෙන ලොලභාවස්ස හෙතුපරිච්චාගො, දුතියෙන බාලභාවස්ස; පඨමෙන ච පයොගසුද්ධි, දුතියෙන ආසයපොසනං විභාවිතං හොතීති විඤ්ඤාතබ්බං. එස තාව නයො ‘‘කාමෙහී’’ති එත්ථ වුත්තකාමෙසු වත්ථුකාමපක්ඛෙ.

บทว่า “วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ” นั้น อรรถว่า “สงัดแล้วจากกิเลสกามทั้งหลาย หรือจากอกุศลธรรมทั้งปวง” ย่อมสมควร. ด้วยเหตุนั้น จิตตวิเวกจึงถูกกล่าวไว้. และในสองบทนี้ ด้วยบทแรก (วิเวกจากวัตถุกาม) เพราะเหตุที่กล่าวถึงการสงัดจากวัตถุกามเท่านั้น การสละกามสุขจึงถูกแสดงให้ปรากฏ. ด้วยบทที่สอง (วิเวกจากกิเลสกาม) เพราะเหตุที่กล่าวถึงการสงัดจากกิเลสกาม การยึดถือเนกขัมมสุขจึงถูกแสดงให้ปรากฏ. และเพราะเหตุที่กล่าวถึงการสงัดจากวัตถุกามและกิเลสกามอย่างนี้เท่านั้น ด้วยบทแรกแห่งบทเหล่านั้น การละวัตถุแห่งความเศร้าหมองจึงถูกแสดงให้ปรากฏ, ด้วยบทที่สอง การละความเศร้าหมองจึงถูกแสดงให้ปรากฏ; ด้วยบทแรก การสละเหตุแห่งความเป็นผู้โลเลจึงถูกแสดงให้ปรากฏ, ด้วยบทที่สอง การสละเหตุแห่งความเป็นผู้เขลาจึงถูกแสดงให้ปรากฏ; และด้วยบทแรก ความบริสุทธิ์แห่งการประกอบความเพียรจึงถูกแสดงให้ปรากฏ, ด้วยบทที่สอง การบำรุงอัธยาศัยจึงถูกแสดงให้ปรากฏ ดังนี้ พึงทราบ. นัยนี้แล ในฝ่ายวัตถุกามที่ถูกกล่าวไว้ในบทว่า “กาเมหิ”.

---

කිලෙසකාමපක්ඛෙ පන ඡන්දොති ච රාගොති ච එවමාදීහි අනෙකභෙදො කාමච්ඡන්දොයෙව කාමොති අධිප්පෙතො. සො ච අකුසලපරියාපන්නොපි [Pg.114] සමානො, ‘‘තත්ථ කතමො කාමඡන්දො කාමො’’තිආදිනා නයෙන විභඞ්ගෙ ඣානපටිපක්ඛතො විසුං වුත්තො. කිලෙසකාමත්තා වා පුරිමපදෙ වුත්තො, අකුසලපරියාපන්නත්තා දුතියපදෙ. අනෙකභෙදතො චස්ස කාමතොති අවත්වා කාමෙහීති වුත්තං. අඤ්ඤෙසම්පි ච ධම්මානං අකුසලභාවෙ විජ්ජමානෙ ‘‘තත්ථ කතමෙ අකුසලා ධම්මා කාමච්ඡන්දො’’තිආදිනා නයෙන විභඞ්ගෙ (විභ. 564) උපරිඣානඞ්ගපච්චනීකපටිපක්ඛභාවදස්සනතො නීවරණානෙව වුත්තානි. නීවරණානි හි ඣානඞ්ගපච්චනීකානි, තෙසං ඣානඞ්ගානෙව පටිපක්ඛානි, විද්ධංසකානීති වුත්තං හොති. තථා හි ‘‘සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො, පීති බ්‍යාපාදස්ස, විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස, සුඛං උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස, විචාරො විචිකිච්ඡායා’’ති පෙටකෙ වුත්තං.

อนึ่ง ในฝ่ายกิเลสกาม กามฉันทะเท่านั้นที่มีหลายประเภทมีคำว่า “ฉันทะ” และ “ราคะ” เป็นต้น พึงประสงค์ว่าเป็นกาม. และกามฉันทะนั้น ถึงแม้จะสงเคราะห์เข้าในอกุศล ก็ถูกกล่าวแยกไว้ต่างหากในวิภังค์โดยนัยมีคำว่า “ในกามฉันทะนั้น กามฉันทะเป็นไฉน” เป็นต้น เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อฌาน. หรือเพราะเป็นกิเลสกาม จึงถูกกล่าวไว้ในบทหน้า, เพราะสงเคราะห์เข้าในอกุศล จึงถูกกล่าวไว้ในบทหลัง. และเพราะกามฉันทะนั้นมีหลายประเภท จึงไม่กล่าวว่า “กามาโต” แต่กล่าวว่า “กาเมหิ”. และเมื่ออกุศลภาวะของธรรมอื่น ๆ มีอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายเท่านั้นถูกกล่าวไว้ในวิภังค์ (วิภังค์ ๕๖๔) โดยนัยมีคำว่า “ในอกุศลธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมทั้งหลายเป็นไฉน กามฉันทะ” เป็นต้น เพราะทรงแสดงความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อองค์ฌานเบื้องบน. เพราะว่านิวรณ์ทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌาน, องค์ฌานทั้งหลายเท่านั้นเป็นปฏิปักษ์และเป็นเครื่องทำลายซึ่งนิวรณ์เหล่านั้น ดังนี้จึงชื่อว่าถูกกล่าวไว้. ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ ในเปฏโกปเทสกล่าวไว้ว่า “สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ, ปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท, วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะ, สุขเป็นปฏิปักษ์ต่ออุทธัจจกุกกุจจะ, วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา”.

---

එවමෙත්ථ ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති ඉමිනා කාමච්ඡන්දස්ස වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොති. ‘‘විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති ඉමිනා පඤ්චන්නම්පි නීවරණානං. අග්ගහිතග්ගහණෙන පන පඨමෙන කාමච්ඡන්දස්ස, දුතියෙන සෙසනීවරණානං. තථා පඨමෙන තීසු අකුසලමූලෙසු පඤ්චකාමගුණභෙදවිසයස්ස ලොභස්ස, දුතියෙන ආඝාතවත්ථුභෙදාදිවිසයානං දොසමොහානං. ඔඝාදීසු වා ධම්මෙසු පඨමෙන කාමොඝ-කාමයොග-කාමාසව-කාමුපාදාන-අභිජ්ඣාකායගන්ථ-කාමරාග-සංයොජනානං, දුතියෙන අවසෙසඔඝ-යොගාසව-උපාදාන-ගන්ථ-සංයොජනානං. පඨමෙන ච තණ්හාය තංසම්පයුත්තකානඤ්ච, දුතියෙන අවිජ්ජාය තංසම්පයුත්තකානඤ්ච. අපිච පඨමෙන ලොභසම්පයුත්තඅට්ඨචිත්තුප්පාදානං, දුතියෙන සෙසානං චතුන්නං අකුසලචිත්තුප්පාදානං වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො. අයං තාව ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති එත්ථ අත්ථප්පකාසනා.

ในบทว่า ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’ นี้ พึงทราบว่า ด้วยบทว่า ‘vivicceva kāmehi’ นี้ ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งกามฉันทนิวรณ์ และด้วยบทว่า ‘vivicca akusalehi dhammehī’ นี้ ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งนิวรณ์ทั้ง ๕ ประการ. อีกนัยหนึ่ง โดยการไม่ถือเอาสิ่งที่ถือเอาแล้ว (คือไม่ซ้ำซ้อนกัน) ด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งกามฉันท์ ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งนิวรณ์ที่เหลือ. อนึ่ง ด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งโลภะ ซึ่งมีอารมณ์เป็นกามคุณ ๕ ประการ ในอกุศลมูล ๓ ประการ. ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งโทสะและโมหะ ซึ่งมีอารมณ์เป็นวัตถุแห่งอาฆาตเป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง ในธรรมทั้งหลายมีโอฆะเป็นต้น ด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งกามโอฆะ กามโยคะ กามาสวะ กามุปาทาน อภิชฌากายคันถะ กามราคสังโยชน์. ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งโอฆะ โยคะ อาสวะ อุปาทาน คันถะ สังโยชน์ที่เหลือ. และด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งตัณหาและธรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหานั้น. ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งอวิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยอวิชชานั้น. อนึ่ง ด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งจิตตุปบาท ๘ ดวงที่สัมปยุตด้วยโลภะ. ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งอกุศลจิตตุปบาท ๔ ดวงที่เหลือ. พึงทราบดังนี้. การอธิบายความหมายในบทว่า ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’ นี้ มีเพียงเท่านี้ก่อน.

---

එත්තාවතා ච පඨමස්ස ඣානස්ස පහානඞ්ගං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයොගඞ්ගං දස්සෙන්තො සවිතක්කං සවිචාරන්තිආදිමාහ. තත්ථ විතක්කනං විතක්කො, ඌහනන්ති වුත්තං හොති. ස්වායං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණො, ආහනනපරියාහනනරසො. තථා හි ‘‘තෙන යොගාවචරො ආරම්මණං විතක්කාහතං විතක්කපරියාහතං කරොතී’’ති වුච්චති. ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආනයනපච්චුපට්ඨානො. විචරණං විචාරො, අනුසඤ්චරණන්ති [Pg.115] වුත්තං හොති. ස්වායං ආරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො, තත්ථ සහජාතානුයොජනරසො, චිත්තස්ස අනුප්පබන්ධනපච්චුපට්ඨානො. සන්තෙපි ච නෙසං කත්ථචි අවිප්පයොගෙ ඔළාරිකට්ඨෙන ඝණ්ටාභිඝාතසද්දො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, සුඛුමට්ඨෙන අනුරවො විය අනුප්පබන්ධො විචාරො. විප්ඵාරවා චෙත්ථ විතක්කො පරිප්ඵන්දනභාවො චිත්තස්ස, ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස පක්ඛිනො පක්ඛවික්ඛෙපො විය පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසො භමරස්ස. සන්තවුත්ති විචාරො නාතිපරිප්ඵන්දනභාවො චිත්තස්ස, ආකාසෙ උප්පතිතස්ස පක්ඛිනො පක්ඛප්පසාරණං විය පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස පදුමස්ස උපරිභාගෙ. සො පන නෙසං විසෙසො පඨම-දුතියජ්ඣානෙසු පාකටො හොති. ඉති ඉමිනා ච විතක්කෙන ඉමිනා ච විචාරෙන සහ වත්තති රුක්ඛො විය පුප්ඵෙන ච ඵලෙන චාති ඉදං ඣානං ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති වුච්චති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘ඉමිනා ච විතක්කෙන ඉමිනා ච විචාරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’තිආදිනා (විභ. 565) නයෙන පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා කතා. අත්ථො පන තත්‍රාපි එවමෙව දට්ඨබ්බො.

เมื่อแสดงองค์ธรรมที่พึงละแห่งปฐมฌานด้วยพระบาลีมีประมาณเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงองค์ธรรมที่สัมปยุต จึงตรัสพระบาลีมีอาทิว่า ‘savitakkaṃ savicāraṃ’ ดังนี้. ในพระบาลีมีอาทิว่า ‘savitakkaṃ savicāraṃ’ นั้น พึงทราบความหมายดังนี้: การตรึกตรอง ชื่อว่า วิตก การดำริ ชื่อว่า วิตก. วิตกนั้นมีลักษณะคือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ มีกิจคือการกระทบและกระทบซ้ำๆ. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘เพราะวิตกนั้น โยคาวจรย่อมทำอารมณ์ให้ถูกวิตกกระทบ ให้ถูกวิตกกระทบซ้ำๆ’. วิตกนั้นมีอาการปรากฏคือการนำจิตไปสู่อารมณ์. การพิจารณา ชื่อว่า วิจาร การเคลื่อนไหวไปมา ชื่อว่า วิจาร. วิจารนั้นมีลักษณะคือการคลุกเคล้าอารมณ์ มีกิจคือการประกอบธรรมที่เกิดร่วมกันซ้ำๆ มีอาการปรากฏคือการผูกจิตไว้กับอารมณ์อย่างต่อเนื่อง. แม้ว่าวิตกและวิจารเหล่านั้นจะเกิดร่วมกันในบางจิต แต่ด้วยความเป็นของหยาบ วิตกคือการที่จิตเข้าสู่อารมณ์เป็นครั้งแรก เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตี. ด้วยความเป็นของละเอียด วิจารคือการที่จิตผูกพันกับอารมณ์อย่างต่อเนื่อง เหมือนเสียงระฆังที่กังวานอยู่. ในวิตกและวิจารนี้ วิตกมีการเคลื่อนไหว คือความเป็นที่จิตกระสับกระส่ายไปทั่ว เหมือนการกระพือปีกของนกใหญ่ที่ต้องการจะบินขึ้นไปในอากาศ หรือเหมือนการบินตรงไปยังดอกบัวของภมรที่มีจิตติดตามกลิ่นหอม. วิจารมีการเคลื่อนไหวที่สงบ คือความเป็นที่จิตไม่กระสับกระส่ายมากเกินไป เหมือนการกางปีกของนกที่บินขึ้นไปในอากาศแล้ว หรือเหมือนการบินวนอยู่เหนือดอกบัวของภมรที่บินตรงไปยังดอกบัวแล้ว. ความแตกต่างของวิตกและวิจารเหล่านั้นย่อมปรากฏชัดในปฐมฌานและทุติยฌาน. เพราะฌานนี้ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตกนี้และวิจารนี้ เหมือนต้นไม้ที่ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยดอกและผล ฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า ‘savitakkaṃ savicāraṃ’. ในวิภังค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงเทศนาแบบปุคคลาธิษฐานด้วยนัยมีอาทิว่า ‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’ (วิภังค์ ๕๖๕). แต่ความหมายในที่นั้นก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน.

---

විවෙකජන්ති එත්ථ විවිත්ති විවෙකො, නීවරණවිගමොති අත්ථො. විවිත්තොති වා විවෙකො, නීවරණවිවිත්තො ඣානසම්පයුත්තධම්මරාසීති අත්ථො. තස්මා විවෙකා, තස්මිං වා විවෙකෙ ජාතන්ති විවෙකජං. පීතිසුඛන්ති එත්ථ පිනයතීති පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණා කායචිත්තපීනනරසා, ඵරණරසා වා, ඔදග්‍යපච්චුපට්ඨානා. සුඛනං සුඛං, සුට්ඨු වා ඛාදති ඛනති ච කායචිත්තාබාධන්ති සුඛං, තං සාතලක්ඛණං, සම්පයුත්තකානං උපබ්‍රූහනරසං, අනුග්ගහපච්චුපට්ඨානං. සතිපි ච නෙසං කත්ථචි අවිප්පයොගෙ ඉට්ඨාරම්මණපටිලාභතුට්ඨි පීති, පටිලද්ධරසානුභවනං සුඛං. යත්ථ පීති තත්ථ සුඛං, යත්ථ සුඛං තත්ථ න නියමතො පීති. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා පීති, වෙදනාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතං සුඛං. කන්තාරඛින්නස්ස වනන්තොදකදස්සනසවනෙසු විය පීති, වනච්ඡායප්පවෙසනඋදකපරිභොගෙසු විය සුඛං. තස්මිං තස්මිං සමයෙ පාකටභාවතො චෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අයඤ්ච පීති, ඉදඤ්ච සුඛං, අස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති ඉදං ඣානං ‘‘පීතිසුඛ’’න්ති වුච්චති.

ในบทว่า ‘vivekajaṃ’ นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ‘vivitti’ คือความสงัด ‘viveko’ คือความสงัด หมายถึงความปราศจากนิวรณ์. อีกนัยหนึ่ง ‘vivitto’ คือสงัด หรือ ‘viveko’ คือทำให้สงัด หมายถึงกองธรรมที่สัมปยุตด้วยฌานที่สงัดจากนิวรณ์ หรือที่นิวรณ์ถูกทำให้สงัดแล้ว. เพราะฉะนั้น ‘vivekajaṃ’ คือฌานที่เกิดจากความสงัดจากนิวรณ์นั้น หรือเกิดในกองธรรมที่สัมปยุตด้วยฌานที่สงัดจากนิวรณ์นั้น. ในบทว่า ‘pītisukhaṃ’ นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ‘pīṇayati’ คือทำให้ยินดี หรือทำให้เจริญ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘pīti’. ปีตินั้นมีลักษณะคือความรักใคร่ยินดีอย่างยิ่ง มีกิจคือการทำให้กายและจิตเบิกบาน หรือมีกิจคือการแผ่ซ่านไปทั่วด้วยรสอันประณีต มีอาการปรากฏคือเป็นเหตุแห่งจิตที่ร่าเริง. ‘sukhanaṃ’ คือความสุข ชื่อว่า ‘sukhaṃ’. อีกนัยหนึ่ง ‘sukhaṃ’ คือธรรมที่ย่อมขจัดและขุดรากถอนโคนความทุกข์ทางกายและใจได้อย่างดี. สุขะนั้นมีลักษณะคือการทำให้สัตว์และธรรมที่สัมปยุตด้วยตนเป็นที่น่าพอใจ มีกิจคือการอุปถัมภ์ธรรมที่สัมปยุตด้วยตน มีอาการปรากฏคือการสงเคราะห์. แม้ว่าปีติและสุขะเหล่านั้นจะเกิดร่วมกันในบางจิต แต่ความยินดีที่เกิดจากการได้อารมณ์ที่น่าปรารถนาคือปีติ. การเสวยรสอารมณ์ที่ได้แล้วคือสุขะ. จิตใดมีปีติ จิตนั้นมีสุขะ. จิตใดมีสุขะ จิตนั้นไม่จำเป็นต้องมีปีติ. ปีติสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์. สุขะสงเคราะห์เข้าในเวทนาขันธ์. ปีติย่อมเกิดขึ้นเหมือนคนเดินทางเหน็ดเหนื่อยในทางกันดารได้ยินเสียงน้ำหรือเห็นน้ำในป่า. สุขะย่อมเกิดขึ้นเหมือนได้เข้าสู่ร่มเงาป่าหรือได้บริโภคน้ำ. พึงทราบว่าคำกล่าวมีอาทิว่า ‘ความยินดีที่เกิดจากการได้อารมณ์ที่น่าปรารถนา’ นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะความปรากฏชัดในแต่ละขณะนั้น. ปีตินี้และสุขะนี้มีอยู่ในฌานนี้ หรือมีอยู่ในฌานนี้ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า ‘pītisukhaṃ’.

---

අථ වා පීති ච සුඛඤ්ච පීතිසුඛං, ධම්මවිනයාදයො විය. විවෙකජං පීතිසුඛමස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති එවම්පි විවෙකජංපීතිසුඛං. යථෙව [Pg.116] හි ඣානං, එවං පීතිසුඛං පෙත්ථ විවෙකජමෙව හොති, තඤ්චස්ස අත්ථීති තස්මා එකපදෙනෙව ‘‘විවෙකජං පීතිසුඛ’’න්තිපි වත්තුං යුජ්ජති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගත’’න්තිආදිනා (විභ. 567) නයෙනෙතං වුත්තං. අත්ථො පන තත්‍රාපි එවමෙව දට්ඨබ්බො.

อีกนัยหนึ่ง ปีติและสุขะรวมกันเป็น ‘pītisukhaṃ’ เหมือนคำว่า ‘dhammavinaya’ เป็นต้น. ปีติสุขะที่เกิดจากวิเวกมีอยู่ในฌานนี้ หรือมีอยู่ในฌานนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘vivekajaṃ pītisukhaṃ’ ดังนี้. เพราะว่าฌานย่อมเกิดจากวิเวกฉันใด ปีติสุขะในฌานนี้ก็ย่อมเกิดจากวิเวกฉันนั้น และปีติสุขะที่เกิดจากวิเวกนั้นก็มีอยู่ในฌานนี้ เพราะฉะนั้นจึงสมควรที่จะกล่าวด้วยคำเดียวว่า ‘vivekajaṃ pītisukhaṃ’. ในวิภังค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอธิบายปีติสุขะนี้ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ’ (วิภังค์ ๕๖๗). แต่ความหมายในที่นั้นก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน.

---

පඨමන්ති ගණනානුපුබ්බතා පඨමං, ඉදං පඨමං සමාපජ්ජතීතිපි පඨමං. පච්චනීකධම්මෙ ඣාපෙතීති ඣානං, ඉමිනා යොගිනො ඣායන්තීතිපි ඣානං, පච්චනීකධම්මෙ ඩහන්ති ගොචරං වා චින්තෙන්තීති අත්ථො. සයං වා තං ඣායති උපනිජ්ඣායතීති ඣානං, තෙනෙව උපනිජ්ඣායනලක්ඛණන්ති වුච්චති. තදෙතං ආරම්මණූපනිජ්ඣානං, ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ ආරම්මණූපනිජ්ඣානන්ති සහ උපචාරෙන අට්ඨ සමාපත්තියො වුච්චන්ති. කස්මා? කසිණාදිආරම්මණූපනිජ්ඣායනතො. ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති විපස්සනාමග්ගඵලානි වුච්චන්ති. කස්මා? ලක්ඛණූපනිජ්ඣායනතො. එත්ථ හි විපස්සනා අනිච්චලක්ඛණාදීනි උපනිජ්ඣායති, විපස්සනාය උපනිජ්ඣායනකිච්චං පන මග්ගෙන සිජ්ඣතීති මග්ගො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති වුච්චති. ඵලං පන නිරොධස්ස තථලක්ඛණං උපනිජ්ඣායතීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති වුච්චති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ආරම්මණූපනිජ්ඣානමෙව ඣානන්ති අධිප්පෙතං.

คำว่า ปฐม (ที่หนึ่ง) คือ เป็นที่หนึ่งโดยลำดับแห่งการนับ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปฐม เพราะเข้าถึงฌานนี้เป็นอันดับแรก. ชื่อว่า ฌาน เพราะเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ (นิวรณ์เป็นต้น), อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ฌาน เพราะโยคีทั้งหลายย่อมเพ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้นด้วยฌานนี้, อธิบายว่า ย่อมเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ หรือย่อมเพ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้น. หรือว่าตัวฌานเองย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งจดจ่อซึ่งอารมณ์นั้น จึงชื่อว่า ฌาน, เพราะเหตุที่เพ่งจดจ่อนั้นเอง จึงเรียกว่า มีการเพ่งจดจ่อเป็นลักษณะ. ฌานนั้นมี ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌาน และลักขณูปนิชฌาน. ใน ๒ อย่างนั้น สมาบัติ ๘ พร้อมด้วยอุปจารฌาน เรียกว่า อารัมมณูปนิชฌาน. เพราะเหตุไร? เพราะเพ่งจดจ่อซึ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้น. วิปัสสนา มรรค และผล เรียกว่า ลักขณูปนิชฌาน. เพราะเหตุไร? เพราะเพ่งจดจ่อซึ่งลักษณะ. จริงอยู่ ในบรรดาวิปัสสนาเป็นต้นนั้น วิปัสสนาย่อมเพ่งจดจ่อซึ่งอนิจจลักษณะเป็นต้น, ส่วนกิจคือการเพ่งจดจ่อของวิปัสสนานั้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยมรรค เพราะฉะนั้น มรรคจึงเรียกว่า ลักขณูปนิชฌาน. ส่วนผลย่อมเพ่งจดจ่อซึ่งตถลักษณะ (ลักษณะที่แท้จริง) ของนิโรธ (นิพพาน) เพราะฉะนั้น ผลจึงเรียกว่า ลักขณูปนิชฌาน. แต่ในเนื้อความนี้ ประสงค์เอาอารัมมณูปนิชฌานเท่านั้นว่าเป็นฌาน.

---

එත්ථාහ – ‘‘කතමං පන තං ඣානං නාම, යං සවිතක්කං සවිචාරං…පෙ… පීතිසුඛන්ති එවං අපදෙසං අරහතී’’ති? වුච්චතෙ – යථා සධනො සපරිජනොතිආදීසු ඨපෙත්වා ධනඤ්ච පරිජනඤ්ච අඤ්ඤො අපදෙසාරහො හොති, එවං ඨපෙත්වා විතක්කාදිධම්මෙ අඤ්ඤං අපදෙසාරහං නත්ථි. යථා පන සරථා සපත්ති සෙනාති වුත්තෙ සෙනඞ්ගෙසුයෙව සෙනාසම්මුති, එවමිධ පඤ්චසු අඞ්ගෙසුයෙව ඣානසම්මුති වෙදිතබ්බා. කතමෙසු පඤ්චසු? විතක්කො, විචාරො, පීති, සුඛං, චිත්තෙකග්ගතාති එතෙසු. එතානෙව හිස්ස ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්තිආදිනා නයෙන අඞ්ගභාවෙන වුත්තානි. අවුත්තත්තා එකග්ගතා අඞ්ගං න හොතීති චෙ තඤ්ච න. කස්මා? වුත්තත්තා එව. සාපි හි විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති එවං වුත්තායෙව. තස්මා යථා සවිතක්කං සවිචාරන්ති, එවං සචිත්තෙකග්ගතන්ති ඉධ අවුත්තෙපි ඉමිනා විභඞ්ගවචනෙන චිත්තෙකග්ගතාපි අඞ්ගමෙවාති වෙදිතබ්බා. යෙන හි අධිප්පායෙන භගවතා උද්දෙසො කතො, සො එව තෙන විභඞ්ගෙපි පකාසිතොති.

ในอรรถกถาบทว่า ฌาน นี้ ผู้ถามได้กล่าวว่า 'ฌานชื่ออะไรหนอ ที่ควรแก่การระบุชื่ออย่างนี้ว่า มีวิตก มีวิจาร... มีปีติ มีสุข?' ตอบว่า: เหมือนอย่างในคำว่า 'คนมีทรัพย์ มีบริวาร' เป็นต้นนั้น นอกจากทรัพย์และบริวารแล้ว ยังมีบุคคลอื่นที่ควรแก่การระบุชื่อได้ ฉันใด ฌานก็ฉันนั้น นอกจากธรรมมีวิตกเป็นต้นแล้ว ไม่มีสิ่งอื่นที่ควรแก่การระบุชื่อได้ อนึ่ง เหมือนอย่างเมื่อกล่าวว่า 'กองทัพมีรถ มีพลเดินเท้า' การสมมติว่าเป็นกองทัพนั้นพึงทราบว่าหมายถึงองค์ประกอบของกองทัพเท่านั้น ฉันใด ในบทว่า 'ฌาน' นี้ การสมมติว่าเป็นฌานก็พึงทราบว่าหมายถึงองค์ ๕ เท่านั้น องค์ ๕ เหล่าไหน? คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตา พึงทราบว่าการสมมติว่าเป็นฌานนั้นหมายถึงองค์ ๕ เหล่านี้ เพราะว่า องค์ ๕ เหล่านี้เท่านั้นที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยความเป็นองค์ของปฐมฌานนั้น ด้วยนัยมีอาทิว่า 'มีวิตก มีวิจาร' หากจะกล่าวว่า 'เอกัคคตาไม่เป็นองค์ เพราะไม่ได้ตรัสไว้' คำนั้นก็ไม่ถูก เพราะเหตุไร? เพราะตรัสไว้แล้วนั่นเอง เพราะว่า เอกัคคตานั้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ในวิภังค์ว่า 'ฌาน คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข จิตเตกัคคตา' อย่างนี้ ฉะนั้น เหมือนอย่างที่ตรัสว่า 'มีวิตก มีวิจาร' ฉันใด แม้ในที่นี้จะไม่ได้ตรัสว่า 'มีจิตเตกัคคตา' แต่ด้วยพระดำรัสในวิภังค์นี้ ก็พึงทราบว่าจิตเตกัคคตาก็เป็นองค์เช่นกัน เพราะว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุทเทสด้วยพระประสงค์ใด พระองค์ก็ได้ทรงประกาศพระประสงค์นั้นในวิภังค์ด้วย (ดังนั้น จิตเตกัคคตาจึงเป็นองค์ฌานด้วย)

---

උපසම්පජ්ජාති [Pg.117] උපගන්ත්වා, පාපුණිත්වාති වුත්තං හොති. උපසම්පාදයිත්වා වා, නිප්ඵාදෙත්වාති වුත්තං හොති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘උපසම්පජ්ජාති පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සම්ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා’’ති වුත්තං. තස්සාපි එවමෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. විහාසින්ති බොධිමණ්ඩෙ නිසජ්ජසඞ්ඛාතෙන ඉරියාපථවිහාරෙන ඉතිවුත්තප්පකාරඣානසමඞ්ගී හුත්වා අත්තභාවස්ස ඉරියං වුත්තිං පාලනං යපනං යාපනං චාරං විහාරං අභිනිප්ඵාදෙසින්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං විභඞ්ගෙ – ‘‘විහරතීති ඉරියති වත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති, තෙන වුච්චති විහරතී’’ති (විභ. 512).

คำว่า อุปสัมปัชชะ หมายถึง เข้าถึงแล้ว บรรลุแล้ว อีกนัยหนึ่ง หมายถึง ทำให้สำเร็จแล้ว ทำให้เกิดขึ้นแล้ว อนึ่ง ในวิภังค์ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'อุปสัมปัชชะ คือ การได้ การได้เฉพาะ การถึง การถึงพร้อม การถูกต้อง การถูกต้องพร้อม การทำให้แจ้ง การเข้าถึง ซึ่งปฐมฌาน' แม้ความหมายของบทในวิภังค์นั้น ก็พึงทราบตามที่กล่าวมาแล้วนี้ คำว่า วิหาสิ หมายถึง ทรงเป็นผู้ประกอบด้วยฌานมีประการดังกล่าวมาแล้ว ทรงยังอิริยาบถคือการประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล ให้สำเร็จ คือ ทรงยังความเป็นไป การรักษา การยังชีวิตให้ดำเนินไป การเที่ยวไป การอยู่ ของอัตภาพให้สำเร็จ อธิบายว่า ทรงให้สำเร็จแล้ว เพราะว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ในวิภังค์ว่า 'วิหรติ คือ ย่อมประพฤติ ย่อมเป็นไป ย่อมรักษา ย่อมยังชีวิตให้ดำเนินไป ย่อมเที่ยวไป ย่อมอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วิหรติ' (วิภังค์ ๕๑๒)

---

කිං පන කත්වා භගවා ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසීති? කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා. කතරං? ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං. අඤ්ඤෙන තදත්ථිකෙන කිං කාතබ්බන්ති? අඤ්ඤෙනපි එතං වා කම්මට්ඨානං පථවීකසිණාදීනං වා අඤ්ඤතරං භාවෙතබ්බං. තෙසං භාවනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.55) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉධ පන වුච්චමානෙ අතිභාරියං විනයනිදානං හොති, තස්මා පාළියා අත්ථප්පකාසනමත්තමෙව කරොමාති.

พระผู้มีพระภาคทรงทำอะไรแล้ว จึงเข้าถึงฌานนี้อยู่? ตอบว่า ทรงเจริญกรรมฐานแล้ว. กรรมฐานอะไร? คือ อานาปานัสสติกัมมัฏฐาน. บุคคลอื่นผู้ต้องการฌานนั้นพึงทำอย่างไร? บุคคลอื่นก็พึงเจริญกรรมฐานนี้ หรือกสิณปฐวีเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. วิธีเจริญกรรมฐานเหล่านั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๕๕). อนึ่ง หากจะกล่าวถึงวิธีเจริญกรรมฐานในที่นี้ วินัยนิทานก็จะหนักเกินไป ฉะนั้น เราจึงทำเพียงการแสดงเนื้อความของพระบาลีเท่านั้น

---

පඨමජ්ඣානකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องปฐมฌาน

---

දුතියජ්ඣානකථා

เรื่องทุติยฌาน

---

විතක්කවිචාරානං වූපසමාති විතක්කස්ස ච විචාරස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං වූපසමා සමතික්කමා; දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ අපාතුභාවාති වුත්තං හොති. තත්ථ කිඤ්චාපි දුතියජ්ඣානෙ සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානධම්මා න සන්ති, අඤ්ඤෙයෙව හි පඨමජ්ඣානෙ ඵස්සාදයො, අඤ්ඤෙ ඉධ; ඔළාරිකස්ස පන ඔළාරිකස්ස අඞ්ගස්ස සමතික්කමා පඨමජ්ඣානතො පරෙසං දුතියජ්ඣානාදීනං අධිගමො හොතීති දීපනත්ථං ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’’ති එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අජ්ඣත්තන්ති ඉධ නියකජ්ඣත්තමධිප්පෙතං. විභඞ්ගෙ පන ‘‘අජ්ඣත්තං පච්චත්ත’’න්ති (විභ. 573) එත්තකමෙව වුත්තං. යස්මා පන නියකජ්ඣත්තං අධිප්පෙතං, තස්මා අත්තනි ජාතං අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

คำว่า วิตักกวิจารานัง วูปสมา หมายถึง เพราะความสงบระงับ เพราะการก้าวล่วง เพราะความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งสองนี้ คือ วิตกและวิจาร ในขณะแห่งทุติยฌาน. ในบทนั้น พึงทราบว่า แม้ว่าธรรมในปฐมฌานทั้งปวงจะไม่มีในทุติยฌาน เพราะว่า ผัสสะเป็นต้นในปฐมฌานเป็นอย่างหนึ่ง ผัสสะเป็นต้นในทุติยฌานนี้เป็นอีกอย่างหนึ่ง แต่เพื่อแสดงว่า การบรรลุทุติยฌานเป็นต้นที่อยู่ถัดจากปฐมฌาน ย่อมมีได้เพราะการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบๆ ไป พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า 'วิตักกวิจารานัง วูปสมา' ดังนี้. คำว่า อัชฌัตตัง ในที่นี้ ประสงค์เอาอัชฌัตตะที่เป็นของตน แต่ในวิภังค์ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพียงว่า 'อัชฌัตตัง ปัจจัตตัง' เท่านั้น. แต่เพราะประสงค์เอาอัชฌัตตะที่เป็นของตน ฉะนั้น ความหมายในบทนี้คือ เกิดขึ้นในตน เกิดขึ้นในสันดานของตน

---

සම්පසාදනන්ති සම්පසාදනං වුච්චති සද්ධා. සම්පසාදනයොගතො ඣානම්පි සම්පසාදනං, නීලවණ්ණයොගතො නීලවත්ථං විය. යස්මා වා තං ඣානං සම්පසාදනසමන්නාගතත්තා විතක්කවිචාරක්ඛොභවූපසමනෙන චෙතො සම්පසාදයති, තස්මාපි සම්පසාදනන්ති වුත්තං. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ සම්පසාදනං චෙතසොති එවං පදසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පුරිමස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ [Pg.118] චෙතසොති එතං එකොදිභාවෙන සද්ධිං යොජෙතබ්බං. තත්‍රායං අත්ථයොජනා – එකො උදෙතීති එකොදි, විතක්කවිචාරෙහි අනජ්ඣාරූළ්හත්තා අග්ගො සෙට්ඨො හුත්වා උදෙතීති අත්ථො. සෙට්ඨොපි හි ලොකෙ එකොති වුච්චති. විතක්කවිචාරවිරහතො වා එකො අසහායො හුත්වාතිපි වත්තුං වට්ටති. අථ වා සම්පයුත්තධම්මෙ උදායතීති උදි, උට්ඨාපෙතීති අත්ථො. සෙට්ඨට්ඨෙන එකො ච සො උදි චාති එකොදි, සමාධිස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමං එකොදිං භාවෙති වඩ්ඪයතීති ඉදං දුතියජ්ඣානං එකොදිභාවං. සො පනායං එකොදි යස්මා චෙතසො, න සත්තස්ස න ජීවස්ස, තස්මා එතං චෙතසො එකොදිභාවන්ති වුත්තං.

ในบทว่า "สัมปสาทนะ" นี้ สัทธาชื่อว่า สัมปสาทนะ. เพราะประกอบด้วยสัทธาที่ยังจิตให้ผ่องใส ฌานก็ชื่อว่า สัมปสาทนะ เหมือนผ้าสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม. อีกอย่างหนึ่ง เพราะฌานนั้นประกอบด้วยสัทธาที่ยังจิตให้ผ่องใส และเพราะความสงบแห่งความกระสับกระส่ายของวิตกวิจาร ย่อมยังจิตให้ผ่องใส เพราะเหตุนั้น ฌานนั้นจึงชื่อว่า สัมปสาทนะ ดังนี้. และในอรรถวิกัปนี้ พึงทราบการเชื่อมบทว่า "สัมปสาทนะแห่งจิต" ดังนี้. ส่วนในอรรถวิกัปก่อน พึงประกอบบทว่า "เจตโส" กับบทว่า "เอกอดิภาวะ". ในบทว่า "เจตโส เอกอดิภาวะ" นั้น มีการประกอบอรรถดังนี้ คือ "เอกะ" คือ เป็นเลิศ หรือ ไม่มีเพื่อน เกิดขึ้น ชื่อว่า "เอกอดิ". เพราะไม่ถูกวิตกวิจารครอบงำ จึงเป็นเลิศ เป็นประเสริฐเกิดขึ้น ดังนี้เป็นอรรถ. แท้จริง สิ่งที่ประเสริฐในโลกก็เรียกว่า "เอกะ". อีกอย่างหนึ่ง เพราะปราศจากวิตกวิจาร จึงเป็นหนึ่ง ไม่มีเพื่อนเกิดขึ้น ดังนี้ก็ควรกล่าว. อีกอย่างหนึ่ง ย่อมยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เกิดขึ้น ชื่อว่า "อุทะ" คือ ย่อมยังให้ตั้งขึ้น ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเป็นเลิศ จึงเป็นเอกะ และเป็นอุทะ คือยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เกิดขึ้น ชื่อว่า "เอกอดิ". คำนี้เป็นชื่อของสมาธิ. เพราะฉะนั้น ฌานที่สองนี้ ย่อมเจริญ ย่อมเพิ่มพูนเอกอดินี้ จึงชื่อว่า "เอกอดิภาวะ". แต่เอกอดินี้ เพราะเป็นของจิต ไม่ใช่ของสัตว์ ไม่ใช่ของชีวะ เพราะเหตุนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า "ภาวะแห่งเอกอดิแห่งจิต" ดังนี้.

---

නනු චායං සද්ධා පඨමජ්ඣානෙපි අත්ථි, අයඤ්ච එකොදිනාමකො සමාධි; අථ කස්මා ඉදමෙව සම්පසාදනං ‘‘චෙතසො එකොදිභාවඤ්චා’’ති වුත්තන්ති? වුච්චතෙ – අදුඤ්හි පඨමජ්ඣානං විතක්කවිචාරක්ඛොභෙන වීචිතරඞ්ගසමාකුලමිව ජලං න සුප්පසන්නං හොති, තස්මා සතියාපි සද්ධාය සම්පසාදනන්ති න වුත්තං. න සුප්පසන්නත්තායෙව චෙත්ථ සමාධිපි න සුට්ඨු පාකටො, තස්මා එකොදිභාවන්තිපි න වුත්තං. ඉමස්මිං පන ඣානෙ විතක්කවිචාරපලිබොධාභාවෙන ලද්ධොකාසා බලවතී සද්ධා, බලවසද්ධාසහායප්පටිලාභෙනෙව ච සමාධිපි පාකටො; තස්මා ඉදමෙව එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. විභඞ්ගෙ පන ‘‘සම්පසාදනන්ති යා සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො, චෙතසො එකොදිභාවන්ති යා චිත්තස්ස ඨිති…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. එවං වුත්තෙන පනෙතෙන සද්ධිං අයං අත්ථවණ්ණනා යථා න විරුජ්ඣති අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති චෙව සමෙති ච එවං වෙදිතබ්බා.

ก็สัทธานี้มีอยู่ในปฐมฌานมิใช่หรือ และสมาธิชื่อว่า เอกอดินี้ก็มีอยู่มิใช่หรือ เหตุไฉนจึงตรัสเรียกแต่ทุติยฌานนี้ว่า "สัมปสาทนะ" และ "ภาวะแห่งเอกอดิแห่งจิต" เล่า? ตอบว่า: แท้จริง ปฐมฌานนั้นไม่ผ่องใสดี เหมือนน้ำที่ขุ่นมัวด้วยคลื่นและระลอก เพราะความกระสับกระส่ายของวิตกวิจาร เพราะเหตุนั้น แม้สัทธาจะมีอยู่ ก็ไม่ตรัสเรียกว่า "สัมปสาทนะ". และไม่เพียงแต่ไม่ตรัสเรียกว่า สัมปสาทนะเท่านั้น แต่เพราะความไม่ผ่องใสดีนั่นเอง สมาธิในปฐมฌานนั้นก็ไม่ปรากฏชัดเจน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ตรัสเรียกว่า "ภาวะแห่งเอกอดิ" ด้วย. แต่ในฌานนี้ เพราะไม่มีเครื่องกั้นคือความกระสับกระส่ายของวิตกวิจาร สัทธาจึงมีโอกาสและมีกำลัง และเพราะได้สัทธาที่มีกำลังเป็นเครื่องช่วย สมาธิจึงปรากฏชัดเจน เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ตรัสเรียกแต่ทุติยฌานนี้ว่า "สัมปสาทนะ" และ "ภาวะแห่งเอกอดิแห่งจิต" ดังนี้. แต่ในวิภังค์ ตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า "สัมปสาทนะ คือ สัทธา... สัมมาสมาธิ". แต่พึงทราบอรรถกถานี้ โดยประการที่ว่า ไม่ขัดแย้งกับพระบาลีในวิภังค์ที่ตรัสไว้อย่างนั้น แต่กลับสอดคล้องและเข้ากันได้. สัมปสาทนะ คือ สัทธา ความเชื่อ ความน้อมใจเชื่อ ความเลื่อมใสยิ่ง. ภาวะแห่งเอกอดิแห่งจิต คือ ความตั้งมั่นแห่งจิต... สัมมาสมาธิ.

---

අවිතක්කං අවිචාරන්ති භාවනාය පහීනත්තා එතස්මිං එතස්ස වා විතක්කො නත්ථීති අවිතක්කං. ඉමිනාව නයෙන අවිචාරං. විභඞ්ගෙපි (විභ. 576) වුත්තං ‘‘ඉති අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා බ්‍යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා බ්‍යන්තීකතා, තෙන වුච්චති අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති.

บทว่า "อวิตกฺกํ อวิจารํ" นั้น เพราะวิตกถูกละด้วยภาวนาในฌานนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง วิตกไม่มีในฌานนี้ จึงชื่อว่า อวิตกะ. ด้วยนัยนี้เอง จึงชื่อว่า อวิจาระ. ในวิภังค์ (วิภงฺค ๕๗๖) ก็ตรัสไว้ว่า "วิตกนี้และวิจารนี้ สงบแล้ว ระงับแล้ว ดับแล้ว ถึงความพินาศแล้ว ถึงความพินาศอย่างยิ่งแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ถูกกำจัดอย่างยิ่งแล้ว แห้งแล้ว แห้งสนิทแล้ว ถูกทำให้สิ้นสุดแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อวิตกะ อวิจาระ" ดังนี้.

---

එත්ථාහ – නනු ච ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමාති ඉමිනාපි අයමත්ථො සිද්ධො, අථ කස්මා පුන වුත්තං අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති? වුච්චතෙ – එවමෙතං සිද්ධො වායමත්ථො, න පනෙතං තදත්ථදීපකං; නනු අවොචුම්හ – ‘‘ඔළාරිකස්ස පන ඔළාරිකස්ස [Pg.119] අඞ්ගස්ස සමතික්කමා පඨමජ්ඣානතො පරෙසං දුතියජ්ඣානාදීනං අධිගමො හොතීති දීපනත්ථං විතක්කවිචාරානං වූපසමාති එවං වුත්ත’’න්ති.

ในบทนี้ ผู้ถามได้กล่าวว่า "ก็ความหมายนี้สำเร็จแล้วมิใช่หรือด้วยบทว่า 'ความสงบแห่งวิตกวิจาร' เหตุไฉนจึงตรัสซ้ำอีกว่า 'อวิตกะ อวิจาระ' เล่า?" ตอบว่า: คำกล่าวนี้ถูกต้อง ความหมายนี้สำเร็จแล้วจริง แต่คำว่า "ความสงบแห่งวิตกวิจาร" นี้ ไม่ได้แสดงความหมายนั้นโดยตรง. ก็เราได้กล่าวไว้แล้วมิใช่หรือว่า "เพื่อแสดงว่า การก้าวล่วงองค์หยาบคือวิตกวิจาร ย่อมทำให้เข้าถึงทุติยฌานเป็นต้นได้ จึงตรัสคำว่า 'ความสงบแห่งวิตกวิจาร' ดังนี้".

---

අපිච විතක්කවිචාරානං වූපසමා ඉදං සම්පසාදනං, න කිලෙසකාලුසියස්ස. විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා එකොදිභාවං න උපචාරජ්ඣානමිව නීවරණප්පහානා, න පඨමජ්ඣානමිව ච අඞ්ගපාතුභාවාති එවං සම්පසාදනඑකොදිභාවානං හෙතුපරිදීපකමිදං වචනං. තථා විතක්කවිචාරානං වූපසමා ඉදං අවිතක්කඅවිචාරං, න තතියචතුත්ථජ්ඣානානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි විය ච අභාවාති එවං අවිතක්කඅවිචාරභාවස්ස හෙතුපරිදීපකඤ්ච, න විතක්කවිචාරාභාවමත්තපරිදීපකං. විතක්කවිචාරාභාවමත්තපරිදීපකමෙව පන ‘‘අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති ඉදං වචනං, තස්මා පුරිමං වත්වාපි පුන වත්තබ්බමෙවාති.

อนึ่ง เพราะความสงบแห่งวิตกวิจาร ฌานนี้จึงชื่อว่า สัมปสาทนะ ไม่ใช่เพราะความสงบแห่งความขุ่นมัวของกิเลส. และเพราะความสงบแห่งวิตกวิจาร ฌานนี้จึงชื่อว่า ภาวะแห่งเอกอดิ ไม่ใช่เพราะการละนิวรณ์เหมือนอุปจารฌาน ไม่ใช่เพราะการปรากฏแห่งองค์ฌานเหมือนปฐมฌาน คำว่า "ความสงบแห่งวิตกวิจาร" นี้ จึงเป็นคำที่แสดงเหตุแห่งสัมปสาทนะและภาวะแห่งเอกอดิ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะความสงบแห่งวิตกวิจาร ฌานนี้จึงชื่อว่า อวิตกะ อวิจาระ ไม่ใช่เพราะไม่มีวิตกวิจารเหมือนตติยฌาน จตุตถฌาน หรือเหมือนจักขุวิญญาณเป็นต้น คำนี้จึงเป็นคำที่แสดงเหตุแห่งภาวะอวิตกะ อวิจาระ ไม่ใช่คำที่แสดงเพียงความไม่มีวิตกวิจาร. แต่คำว่า "อวิตกฺกํ อวิจารํ" นี้ เป็นคำที่แสดงเพียงความไม่มีวิตกวิจารเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้จะตรัสคำก่อนแล้ว ก็ยังควรตรัสซ้ำอีกว่า "อวิตกะ อวิจาระ" ดังนี้.

---

සමාධිජන්ති පඨමජ්ඣානසමාධිතො සම්පයුත්තසමාධිතො වා ජාතන්ති අත්ථො. තත්ථ කිඤ්චාපි පඨමම්පි සම්පයුත්තසමාධිතො ජාතං, අථ ඛො අයමෙව ‘‘සමාධී’’ති වත්තබ්බතං අරහති විතක්කවිචාරක්ඛොභවිරහෙන අතිවිය අචලත්තා සුප්පසන්නත්තා ච. තස්මා ඉමස්ස වණ්ණභණනත්ථං ඉදමෙව ‘‘සමාධිජ’’න්ති වුත්තං. පීතිසුඛන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව.

บทว่า "สมาธิชํ" นั้น มีอรรถว่า เกิดจากสมาธิในปฐมฌาน หรือเกิดจากสมาธิที่สัมปยุตต์. ในบทว่า "สมาธิชํ" นั้น พึงทราบวิธีถามตอบดังนี้: แม้ปฐมฌานก็เกิดจากสมาธิที่สัมปยุตต์ แต่สมาธินี้เท่านั้นควรเรียกว่า "สมาธิ" เพราะอะไร? เพราะปราศจากความกระสับกระส่ายของวิตกวิจาร และเพราะความไม่หวั่นไหวอย่างยิ่ง และเพราะความผ่องใสอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงคุณของทุติยฌานนี้ จึงตรัสเรียกแต่ทุติยฌานนี้ว่า "สมาธิชํ". บทว่า "ปีติสุขํ" นี้ มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

---

දුතියන්ති ගණනානුපුබ්බතො දුතියං, ඉදං දුතියං සමාපජ්ජතීතිපි දුතියං. ඣානන්ති එත්ථ පන යථා පඨමජ්ඣානං විතක්කාදීහි පඤ්චඞ්ගිකං හොති, එවමිදං සම්පසාදාදීහි ‘‘චතුරඞ්ගික’’න්ති වෙදිතබ්බං. යථාහ – ‘‘ඣානන්ති සම්පසාදො, පීති, සුඛං, චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 580). පරියායොයෙව චෙසො. සම්පසාදනං පන ඨපෙත්වා නිප්පරියායෙන තිවඞ්ගිකමෙවෙතං හොති. යථාහ – ‘‘කතමං තස්මිං සමයෙ තිවඞ්ගිකං ඣානං හොති? පීති, සුඛං, චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (ධ. ස. 161). සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

บทว่า "ทุติยํ" นั้น เป็นเพียงลำดับนับว่าที่สอง และเพราะเข้าถึงฌานนี้เป็นครั้งที่สอง จึงชื่อว่า ทุติยะ. ส่วนในบทว่า "ฌาน" นี้ พึงทราบว่า ทุติยฌานนี้มีองค์สี่ คือ สัมปสาทะเป็นต้น เหมือนปฐมฌานมีองค์ห้า คือ วิตกเป็นต้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ฌาน คือ สัมปสาทะ ปีติ สุข เอกคคตาแห่งจิต" (วิภงฺค ๕๘๐). และองค์ฌานสี่นี้เป็นเพียงปริยายเท่านั้น. แต่โดยปรมัตถ์แล้ว ฌานนี้มีองค์สามเท่านั้น คือเว้นสัมปสาทนะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในสมัยนั้น ฌานมีองค์สามเป็นไฉน? คือ ปีติ สุข เอกคคตาแห่งจิต" (ธ.ส. ๑๖๑). ส่วนบทที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

---

දුතියජ්ඣානකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยฌาน จบแล้ว.

---

තතියජ්ඣානකථා

อรรถกถาว่าด้วยตติยฌาน

---

පීතියා ච විරාගාති එත්ථ වුත්තත්ථායෙව පීති. විරාගොති තස්සා ජිගුච්ඡනං වා සමතික්කමො වා. උභින්නමන්තරා ‘‘ච’’ සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, සො [Pg.120] හි වූපසමං වා සම්පිණ්ඩෙති විතක්කවිචාරවූපසමං වා. තත්ථ යදා වූපසමමෙව සම්පිණ්ඩෙති, තදා පීතියා විරාගා ච, කිඤ්ච භිය්‍යො වූපසමා චාති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉමිස්සා ච යොජනායං විරාගො ජිගුච්ඡනත්ථො හොති. තස්මා පීතියා ජිගුච්ඡනා ච වූපසමා චාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. යදා පන විතක්කවිචාරවූපසමං සම්පිණ්ඩෙති, තදා පීතියා ච විරාගා, කිඤ්ච භිය්‍යො විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමාති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉමිස්සා ච යොජනායං විරාගො සමතික්කමනත්ථො හොති. තස්මා පීතියා ච සමතික්කමා, විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො.

ในบทว่า "ปีติยา จ วิราคา" นี้ ปีติมีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแล. ส่วนคำว่า "วิราคะ" นั้น คือการรังเกียจปีตินั้นก็ดี หรือการก้าวล่วงปีตินั้นก็ดี. ศัพท์ว่า "จ" ที่อยู่ระหว่างบททั้งสอง (คือ ปีติยา วิราคา) มีอรรถว่ารวบรวม. จริงอยู่ ศัพท์ว่า "จ" นั้น ย่อมรวบรวมซึ่งความสงบระงับ (แห่งปีติ) อย่างเดียวก็ดี หรือรวบรวมซึ่งความสงบระงับแห่งวิตกและวิจารก็ดี. ในอรรถที่รวบรวมทั้งสองนั้น เมื่อใดรวบรวมซึ่งความสงบระงับ (แห่งปีติ) อย่างเดียวเท่านั้น เมื่อนั้นพึงทราบการประกอบบทอย่างนี้ว่า "ปีติยา วิราคา" ก็ดี และอะไรเล่าที่ยิ่งกว่านั้นคือ "วูปสมา" ก็ดี. ในการประกอบบทนี้ ศัพท์ว่า "วิราคะ" มีอรรถว่ารังเกียจ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นอรรถนี้ว่า เพราะการรังเกียจปีติก็ดี และเพราะความสงบระงับปีติก็ดี. ส่วนเมื่อใดรวบรวมซึ่งความสงบระงับแห่งวิตกและวิจาร เมื่อนั้นพึงทราบการประกอบบทอย่างนี้ว่า "ปีติยา จ วิราคา" ก็ดี และอะไรเล่าที่ยิ่งกว่านั้นคือ "วิตักกวิจารานัญจ วูปสมา" ก็ดี. ในการประกอบบทนี้ ศัพท์ว่า "วิราคะ" มีอรรถว่าก้าวล่วง. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นอรรถนี้ว่า เพราะการก้าวล่วงปีติก็ดี และเพราะความสงบระงับแห่งวิตกและวิจารก็ดี.

---

කාමඤ්චෙතෙ විතක්කවිචාරා දුතියජ්ඣානෙයෙව වූපසන්තා ඉමස්ස පන ඣානස්ස මග්ගපරිදීපනත්ථං වණ්ණභණනත්ථඤ්චෙතං වුත්තං. ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’’ති හි වුත්තෙ ඉදං පඤ්ඤායති – ‘‘නූන විතක්කවිචාරවූපසමො මග්ගො ඉමස්ස ඣානස්සා’’ති. යථා ච තතියෙ අරියමග්ගෙ අප්පහීනානම්පි සක්කායදිට්ඨාදීනං ‘‘පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පහානා’’ති (ම. නි. 2.132) එවං පහානං වුච්චමානං වණ්ණභණනං හොති තදධිගමාය උස්සුකානං උස්සාහජනකං; එවමෙවං ඉධ අවූපසන්තානම්පි විතක්කවිචාරානං වූපසමො වුච්චමානො වණ්ණභණනං හොති. තෙනායමත්ථො වුත්තො – ‘‘පීතියා ච සමතික්කමා, විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති.

ถึงแม้ว่าวิตกและวิจารเหล่านี้จะสงบระงับไปแล้วในทุติยฌานนั่นเอง แต่พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ (คือความสงบระงับแห่งวิตกและวิจาร) เพื่อประโยชน์แก่การแสดงทางและเพื่อประโยชน์แก่การกล่าวสรรเสริญคุณของฌานนี้. จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "วิตักกวิจารานัง วูปสมา" อรรถนี้ย่อมปรากฏว่า "ความสงบระงับแห่งวิตกและวิจารเป็นทางของฌานนี้". และเหมือนอย่างในอริยมรรคที่ ๓ (อนาคามิมรรค) แม้สังโยชน์มีสักกายทิฏฐิเป็นต้น จะมิใช่ธรรมที่พึงละ (ในมรรคนั้น เพราะละได้แล้วในมรรคก่อนๆ) แต่เมื่อตรัสการละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการ ย่อมเป็นการกล่าวสรรเสริญคุณ เป็นเหตุให้เกิดความอุตสาหะแก่บุคคลผู้ขวนขวายเพื่อบรรลุอนาคามิมรรคนั้น ฉันใด; ในตติยฌานนี้ก็ฉันนั้นนั่นแล แม้วิตกและวิจารจะมิใช่ธรรมที่พึงสงบระงับ (ในฌานนี้) แต่เมื่อตรัสถึงความสงบระงับแห่งวิตกและวิจารนั้น ย่อมเป็นการกล่าวสรรเสริญคุณ. เพราะเหตุนั้น อรรถนี้จึงกล่าวไว้ว่า "เพราะการก้าวล่วงปีติ และเพราะความสงบระงับแห่งวิตกและวิจาร".

---

උපෙක්ඛකො ච විහාසින්ති එත්ථ උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සමං පස්සති, අපක්ඛපතිතාව හුත්වා පස්සතීති අත්ථො. තාය විසදාය විපුලාය ථාමගතාය සමන්නාගතත්තා තතියජ්ඣානසමඞ්ගී ‘‘උපෙක්ඛකො’’ති වුච්චති. උපෙක්ඛා පන දසවිධා හොති – ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා, බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා, බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා, වීරියුපෙක්ඛා, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා, වෙදනුපෙක්ඛා, විපස්සනුපෙක්ඛා, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, ඣානුපෙක්ඛා, පාරිසුද්ධුපෙක්ඛාති. එවමයං දසවිධාපි තත්ථ තත්ථ ආගතනයතො භූමිපුග්ගලචිත්තාරම්මණතො, ඛන්ධසඞ්ගහ-එකක්ඛණකුසලත්තිකසඞ්ඛෙපවසෙන ච අට්ඨසාලිනියා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ඉධ පන වුච්චමානා විනයනිදානං අතිභාරියං කරොතීති න වුත්තා. ලක්ඛණාදිතො පන ඉධ අධිප්පෙතුපෙක්ඛා මජ්ඣත්තලක්ඛණා, අනාභොගරසා, අබ්‍යාපාරපච්චුපට්ඨානා, පීතිවිරාගපදට්ඨානාති.

ในบทว่า "อุเปกขโก จ วิหาสิ" นี้ อุเบกขาคือการพิจารณาโดยความเหมาะสม, อรรถว่าย่อมเห็นโดยเสมอภาค เป็นผู้ไม่เข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งแล้วย่อมเห็น. เพราะประกอบพร้อมด้วยอุเบกขาที่บริสุทธิ์ (ปราศจากกิเลส) กว้างขวางไพบูลย์ (เพราะถึงความเป็นมหัคคตะ) และถึงกำลังแล้ว (เพราะไม่ปะปนกับปีติ) บุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌานจึงถูกเรียกว่า "อุเปกขโก". ส่วนอุเบกขามี ๑๐ อย่าง คือ ฉฬังคุเบกขา, (ฯลฯ) ปาริสุทธิอุเบกขา. อุเบกขาทั้ง ๑๐ อย่างนี้ พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วในพระบาลีนั้นๆ และโดยการสงเคราะห์เข้าในภูมิ บุคคล จิต อารมณ์ ขันธ์ และโดยย่อในกุสลติกะที่เกิดในขณะเดียวกัน โดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาธรรมสังคณีชื่ออรรถสาลินี. แต่ในอรรถกถาวินัยนี้ เมื่อกล่าวถึงอุเบกขาเหล่านี้ ย่อมทำให้นิทานของพระวินัยปิฎกหนักยิ่งนัก (พิสดารเกินไป) จึงไม่กล่าวถึง. ส่วนฌานุเบกขาที่ประสงค์ในตติยฌานนี้ โดยลักษณะเป็นต้น มีลักษณะคือความเป็นกลาง มีกิจคือการไม่ใส่ใจ (ในสุขที่ประณีต) มีความไม่ขวนขวาย (ในสุขที่ประณีต) ปรากฏแก่ญาณของโยคี (หรือยังประโยชน์คือความไม่ขวนขวายแก่ธรรมที่สัมปยุตต์) มีการรังเกียจและก้าวล่วงปีติเป็นเหตุใกล้ ดังนี้พึงทราบ.

---

එත්ථාහ – නනු චායං අත්ථතො තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාව හොති, සා ච පඨමදුතියජ්ඣානෙසුපි අත්ථි, තස්මා තත්‍රාපි ‘‘උපෙක්ඛකො ච විහාසි’’න්ති එවමයං වත්තබ්බා සියා, සා කස්මා න වුත්තාති? අපරිබ්‍යත්තකිච්චතො. අපරිබ්‍යත්තඤ්හි [Pg.121] තස්සා තත්ථ කිච්චං, විතක්කාදීහි අභිභූතත්තා. ඉධ පනායං විතක්කවිචාරපීතීහි අනභිභූතත්තා උක්ඛිත්තසිරා විය හුත්වා පරිබ්‍යත්තකිච්චා ජාතා, තස්මා වුත්තාති.

ในอรรถาธิบายบทนี้ ผู้ซักถามกล่าวว่า "ฌานุเบกขานี้โดยอรรถแล้วเป็นตัตรมัชฌัตตุเบกขานั่นเอง และตัตรมัชฌัตตุเบกขานั้นก็มีอยู่ในปฐมฌานและทุติยฌานด้วย. เพราะเหตุนั้น ในปฐมฌานและทุติยฌานนั้นก็ควรจะตรัสว่า 'อุเปกขโก จ วิหาสิ' ไม่ใช่หรือ? เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัส?" (ตอบว่า) "เพราะมีกิจไม่ปรากฏชัด. จริงอยู่ กิจของตัตรมัชฌัตตุเบกขานั้นในปฐมฌานและทุติยฌานไม่ปรากฏชัด เพราะถูกวิตกเป็นต้นครอบงำแล้ว. แต่ในตติยฌานนี้ ตัตรมัชฌัตตุเบกขานี้เพราะไม่ถูกวิตก วิจาร และปีติครอบงำแล้ว จึงเป็นเหมือนมีศีรษะเชิดขึ้น (โดดเด่น) มีกิจปรากฏชัดเกิดขึ้นแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้" ดังนี้เป็นคำตอบ.

---

නිට්ඨිතා ‘‘උපෙක්ඛකො ච විහාසි’’න්ති එතස්ස සබ්බසො අත්ථවණ්ණනා.

การอธิบายอรรถของบทว่า "อุเปกขโก จ วิหาสิ" โดยประการทั้งปวง จบแล้ว.

---

ඉදානි සතො ච සම්පජානොති එත්ථ සරතීති සතො, සම්පජානාතීති සම්පජානො. පුග්ගලෙන සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච වුත්තං. තත්ථ සරණලක්ඛණා සති, අසම්මුස්සනරසා, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා; අසම්මොහලක්ඛණං සම්පජඤ්ඤං, තීරණරසං, පවිචයපච්චුපට්ඨානං. තත්ථ කිඤ්චාපි ඉදං සතිසම්පජඤ්ඤං පුරිමජ්ඣානෙසුපි අත්ථි, මුට්ඨස්සතිස්ස හි අසම්පජානස්ස උපචාරජ්ඣානමත්තම්පි න සම්පජ්ජති, පගෙව අප්පනා; ඔළාරිකත්තා පන තෙසං ඣානානං භූමියං විය පුරිසස්ස චිත්තස්ස ගති සුඛා හොති, අබ්‍යත්තං තත්ථ සතිසම්පජඤ්ඤකිච්චං. ඔළාරිකඞ්ගප්පහානෙන පන සුඛුමත්තා ඉමස්ස ඣානස්ස පුරිසස්ස ඛුරධාරායං විය සතිසම්පජඤ්ඤකිච්චපරිග්ගහිතායෙව චිත්තස්ස ගති ඉච්ඡිතබ්බාති ඉධෙව වුත්තං. කිඤ්ච භිය්‍යො? යථාපි ධෙනුපගො වච්ඡො ධෙනුතො අපනීතො අරක්ඛියමානො පුනදෙව ධෙනුං උපගච්ඡති; එවමිදං තතියජ්ඣානසුඛං පීතිතො අපනීතම්පි සතිසම්පජඤ්ඤාරක්ඛෙන අරක්ඛියමානං පුනදෙව පීතිං උපගච්ඡෙය්‍ය පීතිසම්පයුත්තමෙව සියා. සුඛෙ වාපි සත්තා රජ්ජන්ති, ඉදඤ්ච අතිමධුරං සුඛං, තතො පරං සුඛාභාවා. සතිසම්පජඤ්ඤානුභාවෙන පනෙත්ථ සුඛෙ අසාරජ්ජනා හොති, නො අඤ්ඤථාති ඉමම්පි අත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ඉදං ඉධෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

บัดนี้ ในบทว่า "สโต จ สัมปชาโน" นี้ คำว่า "สโต" คือย่อมระลึกได้, คำว่า "สัมปชาโน" คือย่อมรู้ชัดโดยประการต่างๆ. พระผู้มีพระภาคตรัสสติและสัมปชัญญะโดยบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน). ในสติและสัมปชัญญะทั้งสองนั้น สติมีลักษณะคือการระลึกได้ มีกิจคือการไม่หลงลืม มีการรักษา (จากกิเลส) ปรากฏแก่ญาณของโยคี (หรือยังประโยชน์คือการรักษา). สัมปชัญญะมีลักษณะคือความไม่หลง มีกิจคือการตัดสิน มีการพิจารณาโดยประการต่างๆ ปรากฏแก่ญาณของโยคี. ในบทว่า "สโต สัมปชาโน" นั้น พึงทราบวิธีซักถามและแก้ปัญหาอย่างนี้ว่า ถึงแม้สติสัมปชัญญะนี้จะมีอยู่ในฌานก่อนๆ ด้วยก็จริง. เพราะว่าแม้อุปจารฌานก็ไม่สำเร็จแก่บุคคลผู้มีสติหลงลืม ผู้ไม่รู้ชัด ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึงอัปปนาฌาน. เพราะเหตุนั้น ถึงแม้สติสัมปชัญญะนี้จะมีอยู่ในฌานก่อนๆ ด้วยก็จริง แต่เพราะฌานก่อนๆ เหล่านั้นเป็นของหยาบ การเป็นไปของจิตย่อมง่ายเหมือนการเดินของบุรุษบนพื้นดิน กิจของสติสัมปชัญญะในฌานก่อนๆ นั้นจึงไม่ปรากฏชัด. ส่วนเพราะตติยฌานนี้ละองค์ฌานที่หยาบแล้วและเป็นของละเอียด พึงปรารถนาการเป็นไปของจิตที่ถูกประคองไว้ด้วยกิจแห่งสติและสัมปชัญญะเท่านั้น เหมือนการเดินของบุรุษบนคมมีดโกน เพราะเหตุนั้น สติสัมปชัญญะนี้จึงตรัสไว้ในตติยฌานนี้เท่านั้น. อีกประการหนึ่ง เหมือนอย่างที่ลูกโคที่ยังติดแม่โค เมื่อถูกแยกออกจากแม่โคแล้ว หากไม่ได้รับการคุ้มครอง ย่อมกลับไปหาแม่โคอีก ฉันใด; สุขในตติยฌานนี้ถึงแม้ถูกแยกออกจากปีติแล้ว หากไม่ได้รับการคุ้มครองด้วยการรักษาคือสติสัมปชัญญะ ย่อมกลับไปหาปีติอีก ย่อมเป็นทุติยฌานที่สัมปยุตต์ด้วยปีติเท่านั้น. อนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมกำหนัดในสุข และตติยฌานนี้มีสุขที่หวานล้ำยิ่งนัก เพราะหลังจากตติยฌานนี้ไปไม่มีสุขอื่นอีก. แต่ในสุขแห่งตติยฌานนี้ ด้วยอานุภาพแห่งสติสัมปชัญญะ การไม่กำหนัดย่อมมีได้ มิใช่มีได้ด้วยเหตุอื่น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า เพื่อแสดงอรรถวิเศษนี้ด้วย สติสัมปชัญญะนี้จึงตรัสไว้ในตติยฌานนี้เท่านั้น.

---

ඉදානි සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙසින්ති එත්ථ කිඤ්චාපි තතියජ්ඣානසමඞ්ගිනො සුඛප්පටිසංවෙදනාභොගො නත්ථි, එවං සන්තෙපි යස්මා තස්ස නාමකායෙන සම්පයුත්තං සුඛං, යං වා තං නාමකායසම්පයුත්තං සුඛං, තංසමුට්ඨානෙනස්ස යස්මා අතිපණීතෙන රූපෙන රූපකායො ඵුටො, යස්ස [Pg.122] ඵුටත්තා ඣානා වුට්ඨිතොපි සුඛං පටිසංවෙදෙය්‍ය, තස්මා එතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙසි’’න්ති ආහ.

บัดนี้ ในบทว่า "สุขัญจ กาเยน ปฏิสํเวเทสิ" นี้ พึงทราบวิธีซักถามและแก้ปัญหาอย่างนี้ว่า ถึงแม้การใส่ใจในการเสวยสุขของบุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌานจะไม่มีอยู่ (ในขณะเข้าฌาน) ก็ตาม. แต่เพราะเหตุว่าสุขที่สัมปยุตต์ด้วยนามกายของบุคคลนั้นมีอยู่, หรือสุขใดที่สัมปยุตต์ด้วยนามกายมีอยู่, รูปกายของบุคคลนั้นย่อมถูกถูกต้อง (ซึมซาบ) ด้วยรูปที่ประณีตยิ่งนัก (จิตตชรูป) ที่มีสุขนั้นเป็นสมุฏฐาน เพราะรูปกายถูกถูกต้องแล้วนั้น ถึงแม้บุคคลออกจากฌานแล้วก็พึงเสวยสุขได้. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะแสดงอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สุขัญจ กาเยน ปฏิสํเวเทสิ".

---

ඉදානි යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති එත්ථ යංඣානහෙතු යංඣානකාරණා තං තතියජ්ඣානසමඞ්ගීපුග්ගලං බුද්ධාදයො අරියා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති පකාසෙන්ති, පසංසන්තීති අධිප්පායො. කින්ති? ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති. තං තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසින්ති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

ในบทว่า "อริยา (ป) สุขาวิหารี" นั้น มีอธิบายว่า: พระพุทธเจ้าเป็นต้นและพระอริยเจ้าทั้งหลาย ย่อมบอก ย่อมแสดง ย่อมบัญญัติ ย่อมตั้งไว้ ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนก ย่อมทำให้ตื้น ย่อมประกาศ ย่อมสรรเสริญ ซึ่งบุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌานนั้น ด้วยเหตุแห่งฌานใด ด้วยปัจจัยแห่งฌานใด. พวกอริยเจ้าเหล่านั้นย่อมบอกว่าอย่างไร? ย่อมบอกว่า "เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข". พึงทราบการประกอบบทแห่งอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า "เข้าถึงฌานที่สามนั้นแล้วอยู่".

---

කස්මා පන තං තෙ එවං පසංසන්තීති? පසංසාරහතො. අයඤ්හි යස්මා අතිමධුරසුඛෙ සුඛපාරමිප්පත්තෙපි තතියජ්ඣානෙ උපෙක්ඛකො, න තත්ථ සුඛාභිසඞ්ගෙන ආකඩ්ඪීයති, යථා ච පීති න උප්පජ්ජති; එවං උපට්ඨිතස්සතිතාය සතිමා. යස්මා ච අරියකන්තං අරියජනසෙවිතමෙව ච අසංකිලිට්ඨං සුඛං නාමකායෙන පටිසංවෙදෙති, තස්මා පසංසාරහො. ඉති පසංසාරහතො නං අරියා තෙ එවං පසංසාහෙතුභූතෙ ගුණෙ පකාසෙන්තා ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති එවං පසංසන්තීති වෙදිතබ්බං.

ก็เพราะเหตุไร พระอริยเจ้าเหล่านั้นจึงสรรเสริญบุคคลนั้นอย่างนี้? เพราะเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ. จริงอยู่ บุคคลนี้เป็นผู้มีอุเบกขาในตติยฌาน แม้ในสุขที่หวานยิ่งนัก ซึ่งถึงที่สุดแห่งสุขแล้ว ตัณหาที่ติดข้องในสุขย่อมไม่ดึงดูดในฌานนั้น และเป็นผู้มีสติ ด้วยความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่นแล้วอย่างที่ปีติไม่เกิดขึ้น. และเพราะย่อมเสวยสุขที่พระอริยเจ้าทั้งหลายพึงพอใจ ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายเสพแล้ว และไม่เศร้าหมองด้วยกิเลส ด้วยนามกาย เพราะฉะนั้นจึงเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ. พึงทราบว่า เพราะเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ พระอริยเจ้าทั้งหลายจึงย่อมสรรเสริญบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า 'เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข' โดยประกาศคุณเหล่านั้นซึ่งเป็นเหตุแห่งการสรรเสริญอย่างนี้.

---

තතියන්ති ගණනානුපුබ්බතො තතියං. ඉදං තතියං සමාපජ්ජතීතිපි තතියං. ඣානන්ති එත්ථ ච යථා දුතියං සම්පසාදාදීහි චතුරඞ්ගිකං; එවමිදං උපෙක්ඛාදීහි පඤ්චඞ්ගිකං. යථාහ – ‘‘ඣානන්ති උපෙක්ඛා සති සම්පජඤ්ඤං සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා’’ති (විභ. 591). පරියායොයෙව චෙසො. උපෙක්ඛාසතිසම්පජඤ්ඤානි පන ඨපෙත්වා නිප්පරියායෙන දුවඞ්ගිකමෙවෙතං හොති. යථාහ – ‘‘කතමං තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති? සුඛං, චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (ධ. ස. 163). සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

บทว่า 'ตติยัง' (ที่สาม) เพราะเป็นลำดับแห่งการนับ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าที่สาม เพราะเข้าถึงฌานนี้เป็นลำดับที่สาม. และในบทว่า 'ฌาน' นี้ ฌานที่สองมีองค์สี่ด้วยสัมปสาทะเป็นต้นฉันใด ฌานที่สามนี้ก็มีองค์ห้าด้วยอุเบกขาเป็นต้นฉันนั้น. เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ฌานคืออุเบกขา สติ สัมปชัญญะ สุข และเอกัคคตาแห่งจิต' (วิภังค์ 591). แต่การกล่าวองค์ห้านี้เป็นเพียงปริยายเท่านั้น. เว้นอุเบกขา สติ และสัมปชัญญะแล้ว โดยไม่เป็นปริยาย ฌานนี้มีองค์สองเท่านั้น. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า 'ในสมัยนั้น ฌานมีองค์สองเป็นไฉน? สุข เอกัคคตาแห่งจิต' (ธัมมสังคณี 163). ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

---

තතියජ්ඣානකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องตติยฌานจบแล้ว.

---

චතුත්ථජ්ඣානකථා

เรื่องจตุตถฌาน

---

සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානාති කායිකසුඛස්ස ච කායිකදුක්ඛස්ස ච පහානා. පුබ්බෙවාති තඤ්ච ඛො පුබ්බෙව, න චතුත්ථජ්ඣානක්ඛණෙ[Pg.123]. සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාති චෙතසිකසුඛස්ස ච චෙතසිකදුක්ඛස්ස චාති ඉමෙසම්පි ද්වින්නං පුබ්බෙව අත්ථඞ්ගමා පහානා ඉච්චෙව වුත්තං හොති. කදා පන නෙසං පහානං හොති? චතුන්නං ඣානානං උපචාරක්ඛණෙ. සොමනස්සඤ්හි චතුත්ථජ්ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙයෙව පහීයති, දුක්ඛදොමනස්සසුඛානි පඨමදුතියතතියානං උපචාරක්ඛණෙසු. එවමෙතෙසං පහානක්කමෙන අවුත්තානං, ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ පන ඉන්ද්‍රියානං උද්දෙසක්කමෙනෙව ඉධාපි වුත්තානං සුඛදුක්ඛසොමනස්ස දොමනස්සානං පහානං වෙදිතබ්බං.

บทว่า 'เพราะละสุขและละทุกข์' คือเพราะละสุขทางกายและทุกข์ทางกาย. บทว่า 'แต่ก่อน' คือการละนั้นเกิดขึ้นก่อนแล้ว ไม่ใช่ในขณะแห่งจตุตถฌาน. บทว่า 'เพราะความดับไปแห่งโสมนัสและโทมนัส' คือเพราะความดับไปแห่งสุขทางใจและทุกข์ทางใจทั้งสองนี้ก่อนแล้วนั่นเอง จึงชื่อว่าละ. ก็การละสุขเป็นต้นเหล่านั้นเกิดขึ้นเมื่อใด? เกิดขึ้นในขณะแห่งอุปจารฌานของฌานทั้งสี่. จริงอยู่ โสมนัสย่อมถูกละในขณะแห่งอุปจารฌานของจตุตถฌานเท่านั้น. ทุกข์ โทมนัส และสุข ย่อมถูกละในขณะแห่งอุปจารฌานของปฐมฌาน ทุติยฌาน และตติยฌาน. พึงทราบว่า การละสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัสเหล่านี้ ซึ่งไม่ได้กล่าวตามลำดับการละในที่นี้ แต่กล่าวตามลำดับการแสดงอินทรีย์ในอินทริยวิภังค์ ก็พึงทราบการละในที่นี้ตามลำดับการแสดงอินทรีย์นั้น.

---

යදි පනෙතානි තස්ස තස්ස ඣානස්සුපචාරක්ඛණෙයෙව පහීයන්ති, අථ කස්මා ‘‘කත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති. කත්ථ චුප්පන්නං දොමනස්සින්ද්‍රියං… සුඛින්ද්‍රියං… සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්ථුප්පන්නං සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති (සං. නි. 5.510) එවං ඣානෙස්වෙව නිරොධො වුත්තොති? අතිසයනිරොධත්තා. අතිසයනිරොධො හි නෙසං පඨමජ්ඣානාදීසු, න නිරොධොයෙව; නිරොධොයෙව පන උපචාරක්ඛණෙ, නාතිසයනිරොධො. තථා හි නානාවජ්ජනෙ පඨමජ්ඣානූපචාරෙ නිරුද්ධස්සාපි දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස ඩංසමකසාදිසම්ඵස්සෙන වා විසමාසනුපතාපෙන වා සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව අන්තොඅප්පනායං. උපචාරෙ වා නිරුද්ධම්පෙතං න සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති; පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා. අන්තොඅප්පනායං පන පීතිඵරණෙන සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොති. සුඛොක්කන්තකායස්ස ච සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති දුක්ඛින්ද්‍රියං; පටිපක්ඛෙන විහතත්තා. නානාවජ්ජනෙ එව ච දුතියජ්ඣානූපචාරෙ පහීනස්ස දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස යස්මා එතං විතක්කවිචාරප්පච්චයෙපි කායකිලමථෙ චිත්තුපඝාතෙ ච සති උප්පජ්ජති, විතක්කවිචාරාභාවෙ නෙව උප්පජ්ජති. යත්ථ පන උප්පජ්ජති තත්ථ විතක්කවිචාරභාවෙ. අප්පහීනා එව ච දුතියජ්ඣානූපචාරෙ විතක්කවිචාරාති තත්ථස්ස සියා උප්පත්ති; අප්පහීනපච්චයත්තා. න ත්වෙව දුතියජ්ඣානෙ; පහීනපච්චයත්තා. තථා තතියජ්ඣානූපචාරෙ පහීනස්සාපි සුඛින්ද්‍රියස්ස පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපඵුටකායස්ස සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව තතියජ්ඣානෙ. තතියජ්ඣානෙ හි සුඛස්ස පච්චයභූතා [Pg.124] පීති සබ්බසො නිරුද්ධාති. තථා චතුත්ථජ්ඣානූපචාරෙ පහීනස්සාපි සොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ආසන්නත්තා, අප්පනාප්පත්තාය උපෙක්ඛාය අභාවෙන සම්මා අනතික්කන්තත්තා ච සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව චතුත්ථජ්ඣානෙ. තස්මා එව ච ‘‘එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති තත්ථ තත්ථ අපරිසෙසග්ගහණං කතන්ති.

ก็ถ้าสุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัสเหล่านี้ ย่อมถูกละในขณะแห่งอุปจารฌานของฌานนั้นๆ แล้ว เพราะเหตุไรจึงตรัสการดับไปในฌานทั้งหลายเท่านั้นว่า 'ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่ไหน ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ? ภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ ภิกษุสงัดจากกามทั้งหลาย... (เป)... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่นี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ. โทมนัสสินทรีย์... สุขินทรีย์... โสมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่ไหน ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ? ภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ ภิกษุเพราะละสุข... (เป)... เข้าถึงจตุตถฌานอยู่ โสมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่นี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ' ดังนี้? เพราะมีการดับไปอย่างยิ่ง. จริงอยู่ การดับไปอย่างยิ่งของทุกข์เป็นต้นเหล่านั้น ย่อมมีในปฐมฌานเป็นต้น ไม่ใช่เพียงการดับไปธรรมดา. แต่ในขณะแห่งอุปจารฌาน เป็นเพียงการดับไปธรรมดา ไม่ใช่การดับไปอย่างยิ่ง. อธิบายเพิ่มเติมว่า: จริงอยู่ ทุกขินทรีย์ที่ดับไปแล้วในขณะแห่งอุปจารฌานของปฐมฌาน ซึ่งมีการอวัชชนะต่างกัน ยังอาจเกิดขึ้นได้ด้วยการสัมผัสของเหลือบ ยุง เป็นต้น หรือด้วยความลำบากที่เกิดจากการนั่งไม่สบาย แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นในภายในอัปปนาฌาน. หรือทุกขินทรีย์นี้ที่ดับไปแล้วในอุปจารฌาน ก็ยังไม่ดับไปอย่างแท้จริง เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ถูกกำจัดด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. แต่ในภายในอัปปนาฌาน กายทั้งปวงย่อมถูกสุขแผ่ซ่านไปทั่วด้วยปีติ หรือด้วยรูปอันประณีตที่เกิดจากปีติ. และทุกขินทรีย์ของบุคคลผู้มีกายถูกสุขแผ่ซ่านไปทั่ว ย่อมดับไปอย่างแท้จริง เพราะเหตุไร? เพราะถูกกำจัดด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์แล้ว. และการละโทมนัสสินทรีย์ที่ถูกละแล้วในขณะแห่งอุปจารฌานของทุติยฌาน ซึ่งมีการอวัชชนะต่างกันนั้น เพราะโทมนัสสินทรีย์นี้ยังเกิดขึ้นได้เมื่อมีวิตกวิจารเป็นปัจจัย และเมื่อมีความลำบากทางกายและความกระทบกระเทือนทางใจ แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นเมื่อไม่มีวิตกวิจาร. แต่ในจิตตุปบาทใดที่มันเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีวิตกวิจาร. และในขณะแห่งอุปจารฌานของทุติยฌาน วิตกวิจารยังไม่ถูกละ เพราะฉะนั้น โทมนัสสินทรีย์นั้นจึงอาจเกิดขึ้นได้ในที่นั้น เพราะมีปัจจัยที่ยังไม่ถูกละ. แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นในทุติยฌาน เพราะมีปัจจัยที่ถูกละแล้ว. เช่นเดียวกัน สุขินทรีย์ที่ถูกละแล้วในขณะแห่งอุปจารฌานของตติยฌาน ยังอาจเกิดขึ้นได้ในสันดานของผู้มีกายถูกรูปอันประณีตที่เกิดจากปีติสัมผัสแล้ว แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นในตติยฌาน. จริงอยู่ เพราะในตติยฌาน ปีติซึ่งเป็นปัจจัยแห่งสุขย่อมดับไปโดยสิ้นเชิง เพราะฉะนั้นจึงไม่เกิดขึ้นในตติยฌาน. เช่นเดียวกัน โสมนัสสินทรีย์ที่ถูกละแล้วในขณะแห่งอุปจารฌานของจตุตถฌาน ยังอาจเกิดขึ้นได้ เพราะความใกล้ชิด และเพราะอุเบกขาที่ยังไม่ถึงอัปปนา ยังไม่ถูกก้าวล่วงไปโดยชอบ แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นในจตุตถฌาน. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงมีการกล่าวคำว่า 'โดยไม่เหลือ' ในฌานนั้นๆ ว่า 'ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่นี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ' ดังนี้.

---

එත්ථාහ – ‘‘අථෙවං තස්ස තස්ස ඣානස්සූපචාරෙ පහීනාපි එතා වෙදනා ඉධ කස්මා සමාහරී’’ති? සුඛග්ගහණත්ථං. යා හි අයං ‘‘අදුක්ඛමසුඛ’’න්ති එත්ථ අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා වුත්තා, සා සුඛුමා අතිදුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා න සක්කා සුඛෙන ගහෙතුං. තස්මා යථා නාම දුට්ඨස්ස යථා වා තථා වා උපසඞ්කමිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස ගොණස්ස ගහණත්ථං ගොපො එකස්මිං වජෙ සබ්බෙ ගාවො සමාහරති, අථෙකෙකං නීහරන්තො පටිපාටියා ආගතං ‘‘අයං සො, ගණ්හථ න’’න්ති තම්පි ගාහාපයති; එවමෙව භගවා සුඛග්ගහණත්ථං සබ්බා එතා සමාහරි. එවඤ්හි සමාහටා එතා දස්සෙත්වා ‘‘යං නෙව සුඛං න දුක්ඛං න සොමනස්සං න දොමනස්සං, අයං අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා’’ති සක්කා හොති එසා ගාහයිතුං.

ในบทว่า สุขสฺส จ ปหานา เป็นต้นนี้ มีคำถามสอดเข้ามาว่า "ก็เมื่อเวทนาเหล่านี้ แม้ถูกละได้แล้วในอุปจารแห่งฌานนั้นๆ อย่างนั้น ในจตุตถฌานนี้ เพราะเหตุไรจึงทรงรวบรวมไว้ (ตรัสรวมกันไว้)?" (ตอบว่า) เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาได้ง่าย. เพราะว่า อทุกขมสุขเวทนานี้ที่ตรัสไว้ในบทว่า อทุกขมสุขํ นี้ เป็นเวทนาที่ละเอียด รู้ได้ยากยิ่ง ไม่สามารถจะถือเอาได้โดยง่าย. เพราะเหตุที่อทุกขมสุขเวทนานั้นไม่สามารถจะถือเอาได้โดยง่ายอย่างนั้น เปรียบเหมือนนายโคบาล เมื่อจะจับโคที่ดุร้าย ซึ่งไม่สามารถจะเข้าไปจับโดยวิธีใดวิธีหนึ่งได้ จึงรวบรวมฝูงโคทั้งหมดไว้ในคอกเดียวกัน ต่อจากนั้น เมื่อปล่อยโคออกทีละตัวๆ เห็นโคตัวนั้นมาตามลำดับ ก็สั่งให้จับโคตัวนั้นว่า 'นี่คือโคตัวนั้น พวกเจ้าจงจับมันไว้' ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงรวบรวมเวทนาเหล่านี้ทั้งหมดไว้ เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาได้ง่าย ฉันนั้นนั่นเทียว. เพราะว่า เมื่อทรงแสดงเวทนาเหล่านี้ที่รวบรวมไว้เช่นนี้แล้ว ย่อมสามารถจะให้ถือเอาอทุกขมสุขเวทนานี้ได้ว่า 'เวทนาใดที่ไม่ใช่สุข ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่โสมนัส ไม่ใช่โทมนัส เวทนานี้คืออทุกขมสุขเวทนา' ดังนี้.

---

අපිච අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා පච්චයදස්සනත්ථඤ්චාපි එතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සුඛප්පහානාදයො හි තස්සා පච්චයා. යථාහ – ‘‘චත්තාරො ඛො, ආවුසො, පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා. ඉධාවුසො, භික්ඛු, සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉමෙ ඛො, ආවුසො, චත්තාරො පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා’’ති (ම. නි. 1.458). යථා වා අඤ්ඤත්ථ පහීනාපි සක්කායදිට්ඨිආදයො තතියමග්ගස්ස වණ්ණභණනත්ථං තත්ථ පහීනාති වුත්තා; එවං වණ්ණභණනත්ථම්පෙතස්ස ඣානස්සෙතා ඉධ වුත්තාතිපි වෙදිතබ්බා. පච්චයඝාතෙන වා එත්ථ රාගදොසානං අතිදූරභාවං දස්සෙතුම්පෙතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එතාසු හි සුඛං සොමනස්සස්ස පච්චයො, සොමනස්සං රාගස්ස, දුක්ඛං දොමනස්සස්ස, දොමනස්සං දොසස්ස. සුඛාදිඝාතෙන ච තෙ සප්පච්චයා රාගදොසා හතාති අතිදූරෙ හොන්තීති.

อนึ่ง พึงทราบว่า เวทนาเหล่านี้ตรัสไว้เพื่อแสดงเหตุแห่งอทุกขมสุขเจโตวิมุตติด้วย เพราะว่าการละสุขเป็นต้น เป็นเหตุแห่งอทุกขมสุขเจโตวิมุตตินั้น. สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส เหตุ ๔ ประการเพื่อการบรรลุอทุกขมสุขเจโตวิมุตติ. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะละสุขได้... ฯลฯ ...บรรลุจตุตถฌานอยู่... ฯลฯ ...ดูก่อนอาวุโส เหตุ ๔ ประการเหล่านี้แล เพื่อการบรรลุอทุกขมสุขเจโตวิมุตติ' ดังนี้ (ม. มู. ๑/๔๕๘). หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เปรียบเหมือนสักกายทิฏฐิเป็นต้น แม้จะถูกละได้แล้วในมรรคอื่น (โสดาปัตติมรรค) แต่ก็ตรัสไว้ในตติยมรรคว่า 'ละได้แล้วในตติยมรรคนั้น' เพื่อประโยชน์แก่การพรรณนาคุณแห่งตติยมรรค ฉันใด แม้เวทนาเหล่านี้ก็พึงทราบว่าตรัสไว้ในจตุตถฌานนี้ เพื่อประโยชน์แก่การพรรณนาคุณแห่งจตุตถฌานนี้ ฉันนั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า ตรัสเวทนาเหล่านี้ไว้เพื่อแสดงความที่ราคะและโทสะอยู่ไกลยิ่งในจตุตถฌานนี้ เพราะการกำจัดเหตุ. จริงอยู่ ในเวทนาเหล่านั้น สุขเป็นเหตุแห่งโสมนัส โสมนัสเป็นเหตุแห่งราคะ ทุกข์เป็นเหตุแห่งโทมนัส โทมนัสเป็นเหตุแห่งโทสะ. และเพราะการกำจัดสุขเป็นต้น ราคะและโทสะเหล่านั้นพร้อมทั้งเหตุจึงถูกกำจัดเสียแล้ว จึงอยู่ไกลแสนไกล ดังนี้.

---

අදුක්ඛමසුඛන්ති දුක්ඛාභාවෙන අදුක්ඛං, සුඛාභාවෙන අසුඛං. එතෙනෙත්ථ දුක්ඛසුඛපටිපක්ඛභූතං තතියවෙදනං දීපෙති, න දුක්ඛසුඛාභාවමත්තං. තතියවෙදනා නාම – අදුක්ඛමසුඛා, උපෙක්ඛාතිපි වුච්චති. සා ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතානුභවනලක්ඛණා, මජ්ඣත්තරසා, අවිභූතපච්චුපට්ඨානා, සුඛනිරොධපදට්ඨානාති වෙදිතබ්බා. උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධින්ති උපෙක්ඛාය ජනිතසතිපාරිසුද්ධිං. ඉමස්මිඤ්හි ඣානෙ සුපරිසුද්ධා සති. යා ච තස්සා සතියා පාරිසුද්ධි, සා උපෙක්ඛාය කතා න අඤ්ඤෙන; තස්මා එතං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධින්ති වුච්චති. විභඞ්ගෙපි වුත්තං – ‘‘අයං සති ඉමාය උපෙක්ඛාය විසදා හොති පරිසුද්ධා පරියොදාතා, තෙන වුච්චති – ‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’’න්ති (විභ. 597). යාය ච උපෙක්ඛාය එත්ථ සතියා පාරිසුද්ධි හොති, සා අත්ථතො තත්‍රමජ්ඣත්තතා වෙදිතබ්බා. න කෙවලඤ්චෙත්ථ තාය සතියෙව පරිසුද්ධා, අපිච ඛො සබ්බෙපි සම්පයුත්තධම්මා; සතිසීසෙන පන දෙසනා වුත්තා.

บทว่า อทุกขมสุขํ คือ ชื่อว่าอทุกขะ เพราะไม่มีทุกข์ ชื่อว่าอสุขะ เพราะไม่มีสุข. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงเวทนาที่ ๓ อันเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์และสุขในจตุตถฌานนี้ มิใช่แสดงเพียงความไม่มีทุกข์และสุขเท่านั้น. เวทนาที่ ๓ นั้น ชื่อว่าอทุกขมสุข และเรียกว่าอุเบกขาด้วย. พึงทราบว่า อทุกขมสุขเวทนานั้น มีการเสวยอารมณ์ที่ตรงกันข้ามกับอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เป็นลักษณะ, มีความเป็นกลางเป็นรส (กิจ), มีความไม่ปรากฏชัดเป็นปัจจุปัฏฐาน, มีการดับสุขเป็นปทัฏฐาน (เหตุใกล้). บทว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ คือ ความบริสุทธิ์แห่งสติที่เกิดจากอุเบกขา. เพราะว่าในฌานนี้ สติบริสุทธิ์ยิ่ง. และความบริสุทธิ์แห่งสตินั้น อุเบกขาเป็นผู้ทำ มิใช่ธรรมอื่นทำ. เพราะเหตุนั้น ฌานนี้จึงเรียกว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ. แม้ในวิภังค์ก็ตรัสไว้ว่า 'สตินี้เพราะอุเบกขานี้ จึงผ่องใส บริสุทธิ์ ผุดผ่อง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ' ดังนี้ (วิภังค์ ๕๙๗). และอุเบกขาใดที่เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ของสติในฌานนี้ อุเบกขานั้นโดยอรรถพึงทราบว่าเป็นตัตรมัชฌัตตตา. มิใช่เพียงสติเท่านั้นที่บริสุทธิ์ในฌานนี้เพราะอุเบกขานั้น ที่แท้แล้วสัมปยุตตธรรมทั้งหมดก็บริสุทธิ์ด้วย แต่ทรงแสดงโดยยกสติขึ้นเป็นประธาน.

---

තත්ථ [Pg.125] කිඤ්චාපි අයං උපෙක්ඛා හෙට්ඨාපි තීසු ඣානෙසු විජ්ජති, යථා පන දිවා සූරියප්පභාභිභවා සොම්මභාවෙන ච අත්තනො උපකාරකත්තෙන වා සභාගාය රත්තියා අලාභා දිවා විජ්ජමානාපි චන්දලෙඛා අපරිසුද්ධා හොති අපරියොදාතා; එවමයම්පි තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාචන්දලෙඛා විතක්කවිචාරාදිපච්චනීකධම්මතෙජාභිභවා සභාගාය ච උපෙක්ඛාවෙදනාරත්තියා අලාභා විජ්ජමානාපි පඨමාදිජ්ඣානභෙදෙසු අපරිසුද්ධා හොති. තස්සා ච අපරිසුද්ධාය දිවා අපරිසුද්ධචන්දලෙඛාය පභා විය සහජාතාපි සතිආදයො අපරිසුද්ධාව හොන්ති; තස්මා තෙසු එකම්පි ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති න වුත්තං. ඉධ පන විතක්කාදිපච්චනීකධම්මතෙජාභිභවාභාවා සභාගාය ච උපෙක්ඛාවෙදනාරත්තියා පටිලාභා අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාචන්දලෙඛා අතිවිය පරිසුද්ධා, තස්සා පරිසුද්ධත්තා පරිසුද්ධචන්දලෙඛාය පභා විය සහජාතාපි සතිආදයො පරිසුද්ධා හොන්ති පරියොදාතා, තස්මා ඉදමෙව උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධින්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ในบทนั้น พึงทราบแนวทางแห่งการโต้ตอบดังนี้: อุเบกขา (ตัตรมัชฌัตตตา) นี้ แม้จะมีอยู่ในฌาน ๓ เบื้องต่ำ แต่เปรียบเหมือนดวงจันทร์ในเวลากลางวัน แม้จะมีอยู่ ก็ไม่บริสุทธิ์ ไม่ผุดผ่อง เพราะถูกแสงอาทิตย์ครอบงำ และเพราะไม่ได้ราตรีอันมีสภาพเสมอกัน ฉันใด อุเบกขาตัตรมัชฌัตตตานี้ แม้จะมีอยู่ในฌานต่าง ๆ มีปฐมฌานเป็นต้น ก็ไม่บริสุทธิ์ เพราะถูกเดชแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีวิตกและวิจารเป็นต้นครอบงำ และเพราะไม่ได้ราตรีคืออุเบกขาเวทนาอันมีสภาพเสมอกัน ฉันนั้น. และเมื่ออุเบกขานั้นไม่บริสุทธิ์ ธรรมที่เกิดร่วมกันมีสติเป็นต้นก็ย่อมไม่บริสุทธิ์ด้วย เปรียบเหมือนแสงของดวงจันทร์ที่ไม่บริสุทธิ์ในเวลากลางวัน ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ในฌานเหล่านั้น จึงมิได้ตรัสเรียกฌานแม้สักอย่างเดียวว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ. แต่ในจตุตถฌานนี้ อุเบกขาตัตรมัชฌัตตตานี้บริสุทธิ์ยิ่งนัก เพราะไม่มีการครอบงำแห่งเดชแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีวิตกเป็นต้น และเพราะได้ราตรีคืออุเบกขาเวทนาอันมีสภาพเสมอกัน. เพราะความที่อุเบกขานั้นบริสุทธิ์ ธรรมที่เกิดร่วมกันมีสติเป็นต้นจึงบริสุทธิ์ผุดผ่อง เปรียบเหมือนแสงของดวงจันทร์ที่บริสุทธิ์ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า จตุตถฌานนี้เท่านั้นที่ตรัสเรียกว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ.

---

චතුත්ථන්ති ගණනානුපුබ්බතො චතුත්ථං. ඉදං චතුත්ථං සමාපජ්ජතීතිපි චතුත්ථං. ඣානන්ති එත්ථ යථා තතියං උපෙක්ඛාදීහි පඤ්චඞ්ගිකං; එවමිදං උපෙක්ඛාදීහි තිවඞ්ගිකං. යථාහ – ‘‘ඣානන්ති උපෙක්ඛා, සති චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති. පරියායො එව චෙසො. ඨපෙත්වා පන සතිං උපෙක්ඛෙකග්ගතමෙව ගහෙත්වා නිප්පරියායෙන දුවඞ්ගිකමෙවෙතං හොති. යථාහ – ‘‘කතමං තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති? උපෙක්ඛා, චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (ධ. ස. 165). සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

บทว่า จตุตฺถํ คือ เป็นที่ ๔ โดยลำดับการนับ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าจตุตถะ เพราะเข้าถึงเป็นลำดับที่ ๔. ในบทว่า ฌานํ นี้ ตติยฌานมีองค์ ๕ มีอุเบกขาเป็นต้นฉันใด จตุตถฌานนี้ก็มีองค์ ๓ มีอุเบกขาเป็นต้นฉันนั้น. สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ฌาน คือ อุเบกขา สติ และจิตตเอกัคคตา' ดังนี้. นั่นเป็นเพียงโดยปริยายเท่านั้น. แต่โดยนิปปริยาย (โดยตรง) จตุตถฌานนี้มีองค์ ๒ เท่านั้น โดยเว้นสติเสีย ถือเอาเพียงอุเบกขาและเอกัคคตา. สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ในสมัยนั้น ฌานมีองค์ ๒ เป็นไฉน? คือ อุเบกขา และจิตตเอกัคคตา' ดังนี้ (ธ.ส. ๑๖๕). ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

---

චතුත්ථජ්ඣානකථා නිට්ඨිතා.

จบกถาว่าด้วยจตุตถฌาน.

---

පුබ්බෙනිවාසකථා

กถาว่าด้วยปุพเพนิวาสญาณ

---

12. ඉති ඉමානි චත්තාරි ඣානානි කෙසඤ්චි චිත්තෙකග්ගතත්ථානි හොන්ති, කෙසඤ්චි විපස්සනාපාදකානි, කෙසඤ්චි අභිඤ්ඤාපාදකානි, කෙසඤ්චි නිරොධපාදකානි, කෙසඤ්චි භවොක්කමනත්ථානි. තත්ථ ඛීණාසවානං චිත්තෙකග්ගතත්ථානි හොන්ති, තෙ හි සමාපජ්ජිත්වා ‘‘එකග්ගචිත්තා සුඛං දිවසං විහරිස්සාමා’’ති [Pg.126] ඉච්චෙවං කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙන්ති. සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං ‘‘සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සිස්සාමා’’ති නිබ්බත්තෙන්තානං විපස්සනාපාදකානි හොන්ති. යෙ පන අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අභිඤ්ඤාපාදකං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘එකොපි හුත්වා බහුධා හොතී’’ති වුත්තනයා අභිඤ්ඤායො පත්ථෙන්තා නිබ්බත්තෙන්ති, තෙසං අභිඤ්ඤාපාදකානි හොන්ති. යෙ පන අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා සත්තාහං අචිත්තකා හුත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිරොධං නිබ්බානං පත්වා සුඛං විහරිස්සාමා’’ති නිබ්බත්තෙන්ති, තෙසං නිරොධපාදකානි හොන්ති. යෙ පන අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘අපරිහීනජ්ඣානා හුත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජිස්සාමා’’ති නිබ්බත්තෙන්ති, තෙසං භවොක්කමනත්ථානි හොන්ති.

๑๒. ดังนี้ ฌาน ๔ เหล่านี้ ของบุคคลบางพวกมีประโยชน์เพื่อความตั้งมั่นแห่งจิต ของบุคคลบางพวกเป็นบาทแห่งวิปัสสนา ของบุคคลบางพวกเป็นบาทแห่งอภิญญา ของบุคคลบางพวกเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ของบุคคลบางพวกมีประโยชน์เพื่อเข้าถึงภพ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ฌานทั้งหลายของพระขีณาสพ (ผู้เป็นสุกขวิปัสสกะ) มีประโยชน์เพื่อความตั้งมั่นแห่งจิต เพราะว่าพระขีณาสพเหล่านั้นเข้าสมาบัติแล้ว กระทำกสิณบริกรรมด้วยตั้งใจว่า "เราจักมีจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งอยู่เป็นสุขตลอดวัน" ดังนี้เท่านั้น แล้วยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้น ฌานทั้งหลายของพระเสกขะและปุถุชนผู้ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นด้วยตั้งใจว่า "เราจักออกจากสมาบัติแล้วเจริญวิปัสสนาด้วยจิตที่ตั้งมั่น" เป็นบาทแห่งวิปัสสนา ส่วนบุคคลเหล่าใด ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้ว เข้าฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากสมาบัติแล้ว ปรารถนาอภิญญาตามนัยที่ตรัสไว้ว่า "เป็นคนเดียวแล้วเป็นหลายคนได้" เป็นต้น แล้วยังอภิญญาให้เกิดขึ้น ฌานทั้งหลายของบุคคลเหล่านั้นเป็นบาทแห่งอภิญญา ส่วนบุคคลเหล่าใด ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้ว ยังฌานให้เกิดขึ้นด้วยตั้งใจว่า "เราจักเข้านิโรธสมาบัติ เป็นผู้ไม่มีจิตตลอด ๗ วัน บรรลุนิโรธคือนิพพานอันเป็นความดับแห่งจิต เจตสิก และรูปที่เกิดจากจิตในปัจจุบันนี้แล้วจักอยู่เป็นสุข" ฌานทั้งหลายของบุคคลเหล่านั้นเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ส่วนบุคคลเหล่าใด ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้ว ยังฌานให้เกิดขึ้นด้วยตั้งใจว่า "เราจักเป็นผู้มีฌานไม่เสื่อมแล้วบังเกิดในพรหมโลก" ฌานทั้งหลายของบุคคลเหล่านั้นมีประโยชน์เพื่อเข้าถึงภพ

---

භගවතා පනිදං චතුත්ථජ්ඣානං බොධිරුක්ඛමූලෙ නිබ්බත්තිතං, තං තස්ස විපස්සනාපාදකඤ්චෙව අහොසි අභිඤ්ඤාපාදකඤ්ච නිරොධපාදකඤ්ච සබ්බකිච්චසාධකඤ්ච සබ්බලොකියලොකුත්තරගුණදායකන්ති වෙදිතබ්බං. යෙසඤ්ච ගුණානං දායකං අහොසි, තෙසං එකදෙසං දස්සෙන්තො ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදිමාහ.

ก็จตุตถฌานนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เกิดขึ้นที่โคนต้นโพธิ์ พึงทราบว่า จตุตถฌานนั้นของพระองค์เป็นทั้งบาทแห่งวิปัสสนา เป็นทั้งบาทแห่งอภิญญา เป็นทั้งบาทแห่งนิโรธสมาบัติ เป็นเครื่องยังกิจทั้งปวงให้สำเร็จ และเป็นเครื่องให้โลกิยคุณและโลกุตตรคุณทั้งปวง และพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงส่วนหนึ่งแห่งคุณทั้งหลายที่จตุตถฌานนั้นเป็นเครื่องให้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต" (ภิกษุนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นอย่างนี้แล้ว)

---

තත්ථ සොති සො අහං. එවන්ති චතුත්ථජ්ඣානක්කමනිදස්සනමෙතං. ඉමිනා කමෙන චතුත්ථජ්ඣානං පටිලභිත්වාති වුත්තං හොති. සමාහිතෙති ඉමිනා චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනා සමාහිතෙ. පරිසුද්ධෙතිආදීසු පන උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිභාවෙන පරිසුද්ධෙ. පරිසුද්ධත්තායෙව පරියොදාතෙ, පභස්සරෙති වුත්තං හොති. සුඛාදීනං පච්චයානං ඝාතෙන විහතරාගාදිඅඞ්ගණත්තා අනඞ්ගණෙ. අනඞ්ගණත්තායෙව ච විගතූපක්කිලෙසෙ; අඞ්ගණෙන හි චිත්තං උපක්කිලිස්සති. සුභාවිතත්තා මුදුභූතෙ, වසීභාවප්පත්තෙති වුත්තං හොති. වසෙ වත්තමානඤ්හි චිත්තං මුදූති වුච්චති. මුදුත්තායෙව ච කම්මනියෙ, කම්මක්ඛමෙ කම්මයොග්ගෙති වුත්තං හොති. මුදු හි චිත්තං කම්මනියං හොති සුධන්තමිව සුවණ්ණං, තදුභයම්පි ච සුභාවිතත්තා එව. යථාහ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං භාවිතං බහුලීකතං මුදු ච හොති කම්මනියඤ්ච, යථයිදං, භික්ඛවෙ, චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.22).

ในบทเหล่านั้น บทว่า โส คือ เรานั้น (หมายถึงพระองค์เอง) บทว่า เอวํ นี้เป็นบทแสดงลำดับแห่งการได้จตุตถฌาน มีคำอธิบายว่า ได้จตุตถฌานตามลำดับนี้ บทว่า สมาหิเต คือ จิตตั้งมั่นด้วยจตุตถฌานสมาธินี้ ส่วนในบทมีอาทิว่า ปริสุทฺเธ มีอธิบายว่า บริสุทธิ์ด้วยความเป็นสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา พึงทราบว่า เพราะบริสุทธิ์นั่นเองจึงชื่อว่า ผ่องแผ้ว (ปริโยทาเต) ตรัสเรียกว่า มีรัศมีสว่างไสว (ปภัสสเร) บทว่า อนงฺคเณ (ไม่มีมลทิน) เพราะกำจัดปัจจัยแห่งสุขเป็นต้น หรือเพราะมีกิเลสเพียงดังเนินมีราคะเป็นต้นอันกำจัดแล้ว และเพราะไม่มีมลทินนั่นเอง จึงชื่อว่า ปราศจากอุปกิเลส (วิคตูปกิเลเส) เพราะว่ามลทินย่อมทำให้จิตเศร้าหมอง พึงทราบว่า เพราะอบรมดีแล้วจึงชื่อว่า อ่อนโยน (มุทุภูเต) มีคำอธิบายว่า ถึงความเป็นผู้มีวสี (ความชำนาญ) เพราะว่าจิตที่อยู่ในอำนาจย่อมเรียกว่าอ่อนโยน และเพราะอ่อนโยนนั่นเองจึงชื่อว่า ควรแก่การงาน (กัมมนิเย) มีคำอธิบายว่า ควรแก่การงานแห่งอภิญญา หรือเหมาะแก่การประกอบอภิญญา เพราะว่าจิตที่อ่อนโยนย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองที่หลอมไล่มลทินดีแล้ว และทั้งสองอย่างนั้น (ความอ่อนโยนและความควรแก่การงาน) ก็เพราะอบรมดีแล้วนั่นเอง สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่อบรมแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นธรรมชาติอ่อนโยนและควรแก่การงาน เหมือนจิตนี้เลย ดูกรภิกษุทั้งหลาย"

---

එතෙසු [Pg.127] පරිසුද්ධභාවාදීසු ඨිතත්තා ඨිතෙ. ඨිතත්තායෙව ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ, අචලෙ නිරිඤ්ජනෙති වුත්තං හොති. මුදුකම්මඤ්ඤභාවෙන වා අත්තනො වසෙ ඨිතත්තා ඨිතෙ, සද්ධාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ. සද්ධාපරිග්ගහිතඤ්හි චිත්තං අස්සද්ධියෙන න ඉඤ්ජති, වීරියපරිග්ගහිතං කොසජ්ජෙන න ඉඤ්ජති, සතිපරිග්ගහිතං පමාදෙන න ඉඤ්ජති, සමාධිපරිග්ගහිතං උද්ධච්චෙන න ඉඤ්ජති, පඤ්ඤාපරිග්ගහිතං අවිජ්ජාය න ඉඤ්ජති, ඔභාසගතං කිලෙසන්ධකාරෙන න ඉඤ්ජති. ඉමෙහි ඡහි ධම්මෙහි පරිග්ගහිතං ආනෙඤ්ජප්පත්තං චිත්තං හොති. එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං චිත්තං අභිනීහාරක්ඛමං හොති අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයානං ධම්මානං අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය.

บทว่า ฐิเต (ตั้งมั่น) เพราะตั้งอยู่ในคุณมีความเป็นผู้บริสุทธิ์เป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบว่า เพราะตั้งมั่นนั่นเองจึงชื่อว่า ถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว (อาเนญชัปปัตเต) มีคำอธิบายว่า ไม่หวั่นไหว ไม่มีความไหว (นิจจละ นิรินชนะ) อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ตั้งมั่น เพราะตั้งอยู่ในอำนาจของตนด้วยความเป็นจิตอ่อนโยนและควรแก่การงาน ชื่อว่า ถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว เพราะศรัทธาเป็นต้นประคองไว้ เพราะว่าจิตที่ศรัทธาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความไม่มีศรัทธา จิตที่วิริยะประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความเกียจคร้าน จิตที่สติประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความประมาท จิตที่สมาธิประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความฟุ้งซ่าน จิตที่ปัญญาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยอวิชชา จิตที่ถึงแสงสว่าง (แห่งญาณ) ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความมืดคือกิเลส จิตที่ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ประคองไว้ ย่อมถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว จิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ย่อมควรแก่การน้อมไปเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมทั้งหลายที่ควรทำให้แจ้งด้วยอภิญญา

---

අපරො නයො – චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනා සමාහිතෙ. නීවරණදූරීභාවෙන පරිසුද්ධෙ. විතක්කාදිසමතික්කමෙන පරියොදාතෙ. ඣානප්පටිලාභපච්චයානං පාපකානං ඉච්ඡාවචරානං අභාවෙන අනඞ්ගණෙ. අභිජ්ඣාදීනං චිත්තූපක්කිලෙසානං විගමෙන විගතූපක්කිලෙසෙ. උභයම්පි චෙතං අනඞ්ගණවත්ථසුත්තානුසාරෙන (ම. නි. 1.57 ආදයො) වෙදිතබ්බං. වසිප්පත්තියා මුදුභූතෙ. ඉද්ධිපාදභාවූපගමෙන කම්මනියෙ. භාවනාපාරිපූරියා පණීතභාවූපගමෙන ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ. යථා ආනෙඤ්ජප්පත්තං හොති; එවං ඨිතෙති අත්ථො. එවම්පි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං චිත්තං අභිනීහාරක්ඛමං හොති අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයානං ධම්මානං අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය, පාදකං පදට්ඨානභූතන්ති අත්ථො.

อีกนัยหนึ่ง จิตตั้งมั่นด้วยจตุตถฌานสมาธิ ชื่อว่า บริสุทธิ์ เพราะความที่นิวรณ์ห่างไกล ชื่อว่า ผ่องแผ้ว เพราะก้าวล่วงวิตกเป็นต้น ชื่อว่า ไม่มีมลทิน เพราะไม่มีอกุศลธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความปรารถนาลามกอันเป็นปัจจัยแห่งการได้ฌาน ชื่อว่า ปราศจากอุปกิเลส เพราะความปราศไปแห่งอุปกิเลสของจิตมีอภิชฌาเป็นต้น และพึงทราบทั้งสองอย่างนี้ (ความเป็นผู้ไม่มีมลทินและความเป็นผู้ปราศจากอุปกิเลส) โดยนัยแห่งอนังคณสูตรและวัตถสูตร ชื่อว่า อ่อนโยน เพราะถึงความเป็นผู้มีวสี ชื่อว่า ควรแก่การงาน เพราะเข้าถึงความเป็นบาทแห่งฤทธิ์ ชื่อว่า ตั้งมั่นและถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว เพราะเข้าถึงความเป็นของประณีตด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา มีคำอธิบายว่า ตั้งมั่นโดยอาการที่ถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว แม้ด้วยนัยนี้ จิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ย่อมควรแก่การน้อมไปเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมทั้งหลายที่ควรทำให้แจ้งด้วยอภิญญา มีคำอธิบายว่า เป็นบาท เป็นเหตุใกล้ (แห่งอภิญญา)

---

පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණායාති එවං අභිඤ්ඤාපාදකෙ ජාතෙ එතස්මිං චිත්තෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිම්හි යං ඤාණං තදත්ථාය. තත්ථ පුබ්බෙනිවාසොති පුබ්බෙ අතීතජාතීසු නිවුත්ථක්ඛන්ධා. නිවුත්ථාති අජ්ඣාවුත්ථා අනුභූතා අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා නිවුත්ථධම්මා වා නිවුත්ථා, ගොචරනිවාසෙන නිවුත්ථා, අත්තනො විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතා පරිච්ඡින්නා, පරවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතාපි වා ඡින්නවටුමකානුස්සරණාදීසු. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතීති යාය සතියා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, සා පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. ඤාණන්ති තාය සතියා සම්පයුත්තඤාණං. එවමිමස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අත්ථාය පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාය එතස්ස ඤාණස්ස අධිගමාය පත්තියාති වුත්තං හොති. අභිනින්නාමෙසින්ති අභිනීහරිං.

บทว่า Pubbenivāsānussatiñāṇāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น คือเพื่อประโยชน์แก่ญาณใดที่สัมปยุตด้วยบุพเพนิวาสานุสสติ ในเมื่อจิตนั้นอันเป็นบาทแห่งอภิญญาเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า pubbenivāso ได้แก่ ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในชาติก่อนๆ ในอดีต. บทว่า nivutthā ได้แก่ ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ คือเคยเสวยมาแล้ว ที่เกิดขึ้นและดับไปในสันดานของตน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เคยอาศัยอยู่ ชื่อว่า pubbenivāsa (บุพเพนิวาสะ). บทว่า nivutthā (ที่เคยอาศัยอยู่) คือ ธรรมที่อาศัยอยู่โดยความเป็นโคจรนิวาส (ที่อยู่อาศัยคืออารมณ์) คือ ธรรมที่วิญญาณของตนรู้แล้ว กำหนดแล้ว. หรือแม้แต่ธรรมที่วิญญาณของผู้อื่นรู้แล้ว กำหนดแล้ว ในการระลึกถึงพระอรหันต์ผู้มีทางแห่งสังสารวัฏอันตัดขาดแล้วเป็นต้น. บทว่า pubbenivāsānussati ได้แก่ สติที่ระลึกตามซึ่งบุพเพนิวาสนั้น ชื่อว่า บุพเพนิวาสานุสสติ. บทว่า ñāṇanti ได้แก่ ญาณที่สัมปยุตด้วยสตินั้น. คำว่า pubbenivāsānussatiñāṇāya นี้ เป็นคำตรัสเพื่อประโยชน์แก่บุพเพนิวาสานุสสติญาณนี้ คือเพื่อการบรรลุ เพื่อการถึงซึ่งญาณนั้น. บทว่า abhininnāmesi แปลว่า น้อมไปแล้ว (ส่งไปแล้ว).

---

සොති [Pg.128] සො අහං. අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං සංවණ්ණිතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙනිවාසන්ති සමනන්තරාතීතං භවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථසන්තානං. අනුස්සරාමීති ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’ති එවං ජාතිපටිපාටියා අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සරාමි, අනුදෙව වා සරාමි, චිත්තෙ අභිනින්නාමිතමත්තෙ එව සරාමීති දස්සෙති. පූරිතපාරමීනඤ්හි මහාපුරිසානං පරිකම්මකරණං නත්ථි, තෙන තෙ චිත්තං අභිනින්නාමෙත්වාව සරන්ති. ආදිකම්මිකකුලපුත්තා පන පරිකම්මං කත්වාව සරන්ති, තස්මා තෙසං වසෙන පරිකම්මං වත්තබ්බං සියා. තං පන වුච්චමානං අතිභාරියං විනයනිදානං කරොති, තස්මා තං න වදාම. අත්ථිකෙහි පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.402 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. ඉධ පන පාළිමෙව වණ්ණයිස්සාම.

บทว่า so ได้แก่ เรานั้น. บทว่า anekavihitaṃ ความว่า มีประการต่างๆ มากมาย หรือมีอรรถว่า เป็นไปแล้ว พรรณนาไว้แล้ว โดยประการต่างๆ มากมาย. บทว่า pubbenivāsaṃ ได้แก่ สันดานที่เคยอาศัยอยู่ในภพนั้นๆ โดยเริ่มตั้งแต่ภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับ. บทว่า anussarāmi ความว่า ย่อมระลึกตามไปตามลำดับแห่งชาติอย่างนี้ว่า "ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง" หรือระลึกได้ในลำดับแห่งการน้อมจิตไปนั่นเอง ทรงแสดงว่า ย่อมระลึกได้ในขณะที่น้อมจิตไปนั่นเอง. จริงอยู่ การทำบริกรรมย่อมไม่มีแก่พระมหาบุรุษผู้มีบารมีเต็มแล้ว เพราะฉะนั้น พระมหาบุรุษเหล่านั้นจึงน้อมจิตไปแล้วก็ระลึกได้ทันที. ส่วนกุลบุตรผู้เริ่มบำเพ็ญ (อาทิกัมมิกะ) ต้องทำบริกรรมก่อนจึงระลึกได้ เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวถึงบริกรรมตามนัยของกุลบุตรเหล่านั้น. แต่บริกรรมนั้นเมื่อกล่าวถึงจะทำให้คัมภีร์วินัยนิทานนี้หนักเกินไป เพราะฉะนั้น เราจึงไม่กล่าวถึง. ส่วนผู้ที่ต้องการ (ทราบเรื่องบริกรรม) พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคเถิด. แต่ในที่นี้ เราจะพรรณนาเฉพาะเนื้อความตามพระบาลีเท่านั้น.

---

සෙය්‍යථිදන්ති ආරද්ධප්පකාරදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙනෙව ය්වායං පුබ්බෙනිවාසො ආරද්ධො, තස්ස පකාරප්පභෙදං දස්සෙන්තො එකම්පි ජාතින්තිආදිමාහ. තත්ථ එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසු. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො, වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පොති වෙදිතබ්බො. තත්ථ ච සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො හොති තම්මූලකත්තා. විවට්ටෙන ච විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති යානි තානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටො විවට්ටට්ඨායී’’ති වුත්තානි තානි සබ්බානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති.

บทว่า seyyathidaṃ เป็นนิบาตลงในอรรถแสดงประการที่เริ่มไว้แล้ว. เพราะเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงความต่างแห่งประการของบุพเพนิวาสที่เริ่มไว้นั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ekampi jātiṃ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ekampi jātiṃ ได้แก่ สันดานแห่งขันธ์ที่นับเนื่องในภพหนึ่ง มีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด แม้เพียงชาติเดียว. นัยนี้มีในคำว่า dvepi jātiyo เป็นต้น. ส่วนในคำว่า anekepi saṃvaṭṭakappe เป็นต้น พึงทราบว่า กัปที่กำลังเสื่อม (พินาศ) ชื่อว่า สังวัฏฏกัป, กัปที่กำลังเจริญ (ตั้งขึ้น) ชื่อว่า วิวัฏฏกัป. และในคำนั้น สังวัฏฏัฏฐายีกัป (กัปที่ตั้งอยู่เมื่อพินาศแล้ว) ย่อมถูกถือเอาด้วยคำว่า สังวัฏฏะ เพราะมีสังวัฏฏกัปนั้นเป็นมูล. และวิวัฏฏัฏฐายีกัป (กัปที่ตั้งอยู่เมื่อเจริญแล้ว) ย่อมถูกถือเอาด้วยคำว่า วิวัฏฏะ. เมื่อเป็นเช่นนี้ กัปอสงไขย ๔ เหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัป ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี" กัปเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นอันถูกถือเอาด้วยประการฉะนี้.

---

තත්ථ තයො සංවට්ටා – තෙජොසංවට්ටො, ආපොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා – ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති. යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා උදකෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වාතෙන සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසියති. විත්ථාරතො පන සදාපි එකං බුද්ධක්ඛෙත්තං විනස්සති.

ในสังวัฏฏกัปเหล่านั้น มี ๓ อย่าง คือ เตโชสังวัฏฏกัป (กัปที่พินาศด้วยไฟ) อาโปสังวัฏฏกัป (กัปที่พินาศด้วยน้ำ) วาโยสังวัฏฏกัป (กัปที่พินาศด้วยลม). ขอบเขตสูงสุดของสังวัฏฏกัปมี ๓ อย่าง คือ อาภัสสราภูมิ สุภกิณหาภูมิ เวหัปผลาภูมิ. เมื่อใดกัปพินาศด้วยไฟ เมื่อนั้นเบื้องล่างจากอาภัสสราภูมิลงมาถูกไฟไหม้. เมื่อใดพินาศด้วยน้ำ เมื่อนั้นเบื้องล่างจากสุภกิณหาภูมิลงมาถูกน้ำท่วมทำลาย. เมื่อใดพินาศด้วยลม เมื่อนั้นเบื้องล่างจากเวหัปผลาภูมิลงมาถูกลมพัดทำลาย. แต่โดยพิสดารแล้ว พุทธเกษตรหนึ่งย่อมพินาศไปเสมอ.

---

බුද්ධක්ඛෙත්තං නාම තිවිධං හොති – ජාතික්ඛෙත්තං, ආණාක්ඛෙත්තං, විසයක්ඛෙත්තඤ්ච. තත්ථ ජාතික්ඛෙත්තං දසසහස්සචක්කවාළපරියන්තං හොති, යං තථාගතස්ස පටිසන්ධිආදීසු කම්පති. ආණාක්ඛෙත්තං [Pg.129] කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරියන්තං හොති. යත්ථ රතනපරිත්තං, ඛන්ධපරිත්තං, ධජග්ගපරිත්තං, ආටානාටියපරිත්තං, මොරපරිත්තන්ති ඉමෙසං පරිත්තානං ආනුභාවො පවත්තති. විසයක්ඛෙත්තං පන අනන්තං අපරිමාණං, ‘‘යං යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වුත්තං යත්ථ යං යං ආකඞ්ඛති තං තං අනුස්සරති. එවමෙතෙසු තීසු බුද්ධක්ඛෙත්තෙසු එකං ආණාක්ඛෙත්තං විනස්සති. තස්මිං පන විනස්සන්තෙ ජාතික්ඛෙත්තම්පි විනට්ඨමෙව හොති; විනස්සන්තඤ්ච එකතොව විනස්සති, සණ්ඨහන්තම්පි එකතොව සණ්ඨහති. තස්ස විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.404) වුත්තං. අත්ථිකෙහි තතො ගහෙතබ්බං.

พุทธเกษตรมี ๓ อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต. ในพุทธเกษตร ๓ อย่างนั้น ชาติเขตมีขอบเขตหนึ่งหมื่นจักรวาล ซึ่งแผ่นดินย่อมหวั่นไหวในเวลาปฏิสนธิเป็นต้นของพระตถาคต. อาณาเขตมีขอบเขตหนึ่งแสนโกฏิจักรวาล ซึ่งอานุภาพของพระปริตรเหล่านี้ คือ รัตนปริตร ขันธปริตร ธชัคคปริตร อาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ย่อมเป็นไป. ส่วนวิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "หรือว่าพระองค์ทรงหวังเพียงใด" (พึงทราบว่าวิสัยเขตมีเพียงนั้น) ในวิสัยเขตนั้น พระองค์ทรงหวังจะระลึกถึงอารมณ์ใดๆ ก็ย่อมระลึกถึงอารมณ์นั้นๆ ได้. ในพุทธเกษตร ๓ อย่างนี้ อาณาเขตหนึ่งย่อมพินาศไป. และเมื่ออาณาเขตนั้นพินาศไป แม้ชาติเขตก็เป็นอันพินาศไปด้วย. เมื่อจะพินาศ ก็พินาศไปพร้อมกัน เมื่อจะตั้งขึ้น ก็ตั้งขึ้นพร้อมกัน. การพินาศและการตั้งขึ้นของอาณาเขตนั้น ข้าพเจ้า (พระพุทธโฆษาจารย์) กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. ผู้ที่ต้องการ (ทราบรายละเอียด) พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรคนั้นเถิด.

---

යෙ පනෙතෙ සංවට්ටවිවට්ටා වුත්තා, එතෙසු භගවා බොධිමණ්ඩෙ සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣනත්ථාය නිසින්නො අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ සරි. කථං? ‘‘අමුත්‍රාසි’’න්තිආදිනා නයෙන. තත්ථ අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අහං අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගතියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා අහොසිං. එවංනාමොති වෙස්සන්තරො වා ජොතිපාලො වා. එවංගොත්තොති භග්ගවො වා ගොතමො වා. එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති අනෙකප්පකාරෙන කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං වා සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරමායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසහස්සපරමායුපරියන්තො වා.

อนึ่ง สังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปเหล่านั้นที่กล่าวมาแล้ว ในกัปเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล เพื่อจะตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณ ทรงระลึกถึงสังวัฏฏกัปหลายกัปบ้าง วิวัฏฏกัปหลายกัปบ้าง สังวัฏฏวิวัฏฏกัปหลายกัปบ้าง. ทรงระลึกอย่างไร? ทรงระลึกด้วยนัยมีอาทิว่า "amutrāsiṃ" (ในภพโน้นเราได้เป็นแล้ว). ในบทเหล่านั้น บทว่า amutrāsiṃ ความว่า ในสังวัฏฏกัปโน้น เราได้เป็นแล้วในภพโน้น หรือในกำเนิดโน้น หรือในคติโน้น หรือในวิญญาณฐิติโน้น หรือในสัตตาวาสโน้น หรือในสัตตนิกายโน้น. บทว่า evaṃnāmo (มีชื่ออย่างนี้) คือ เป็นพระเวสสันดรบ้าง เป็นโชติปาลมาณพบ้าง. บทว่า evaṃgotto (มีโคตรอย่างนี้) คือ โดยโคตรเป็นภัคควะบ้าง เป็นโคตมะบ้าง. บทว่า evaṃvaṇṇo (มีผิวพรรณอย่างนี้) คือ เป็นผู้มีผิวพรรณขาวบ้าง ผิวพรรณดำ (คล้ำ) บ้าง. บทว่า evamāhāro (มีอาหารอย่างนี้) คือ มีอาหารเป็นข้าวสุกแห่งข้าวสาลีระคนด้วยเนื้อบ้าง หรือมีอาหารเป็นผลไม้ที่เกิดขึ้นเองบ้าง. บทว่า evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī (เสวยสุขและทุกข์อย่างนี้) คือ เป็นผู้เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจโดยประการต่างๆ หรือเสวยสุขและทุกข์ที่มีอามิสและไม่มีอามิสเป็นต้น. บทว่า evamāyupariyanto (มีกำหนดอายุอย่างนี้) คือ มีกำหนดอายุอย่างยิ่งร้อยปีบ้าง หรือมีกำหนดอายุอย่างยิ่งแปดหมื่นสี่พันกัปบ้าง.

---

සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සො අහං තතො භවතො යොනිතො ගතිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො, පුන අමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති අථ තත්‍රාපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තනයමෙව.

คำว่า "เราจุติจากภพนั้นแล้วไปเกิดในภพโน้น" หมายถึง เราจุติจากภพนั้น หรือจากกำเนิดนั้น หรือจากคตินั้น หรือจากวิญญาณฐิติ (ที่ตั้งแห่งวิญญาณ) นั้น หรือจากสัตตาวาส (ที่อยู่ของสัตว์) นั้น หรือจากหมู่สัตว์นั้นแล้ว ไปเกิดในภพชื่อโน้น หรือในกำเนิดชื่อโน้น หรือในคติชื่อโน้น หรือในวิญญาณฐิติชื่อโน้น หรือในสัตตาวาสชื่อโน้น หรือในหมู่สัตว์ชื่อโน้นอีก. คำว่า "เราได้เป็นอยู่ในภพนั้น" หมายถึง ในกาลนั้น เราได้เป็นอยู่ในภพนั้น หรือในกำเนิดนั้น หรือในคตินั้น หรือในวิญญาณฐิติชื่อโน้น หรือในสัตตาวาสชื่อโน้น หรือในหมู่สัตว์ชื่อโน้นอีก. บทว่า "เอวํนาโม" เป็นต้น มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

---

අථ වා යස්මා අමුත්‍රාසින්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස යාවදිච්ඡකං සරණං. සො තතො චුතොති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං. තස්මා ඉධූපපන්නොති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරං අමුත්‍ර උදපාදින්ති තුසිතභවනං සන්ධායාහාති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපාසිං එවංනාමොති තත්‍රාපි [Pg.130] තුසිතභවනෙ සෙතකෙතු නාම දෙවපුත්තො අහොසිං. එවංගොත්තොති තාහි දෙවතාහි සද්ධිං එකගොත්තො. එවංවණ්ණොති සුවණ්ණවණ්ණො. එවමාහාරොති දිබ්බසුධාහාරො. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති එවං දිබ්බසුඛප්පටිසංවෙදී. දුක්ඛං පන සඞ්ඛාරදුක්ඛමත්තමෙව. එවමායුපරියන්තොති එවං සත්තපඤ්ඤාසවස්සකොටිසට්ඨිවස්සසතසහස්සායුපරියන්තො. සො තතො චුතොති සො අහං තතො තුසිතභවනතො චුතො. ඉධූපපන්නොති ඉධ මහාමායාය දෙවියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่คำว่า "เราได้เป็นอยู่ในภพโน้น" นี้ เป็นการระลึกตามที่พระผู้มีพระภาคทรงปรารถนา เมื่อทรงย้อนขึ้นไปตามลำดับด้วยพระญาณ. ส่วนคำว่า "เราจุติจากภพนั้น" นี้ เป็นการพิจารณาเมื่อทรงย้อนลงมาด้วยพระญาณ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า "เราไปเกิดในภพโน้น" ต่อจากคำว่า "เรามาเกิดในภพนี้" ที่ตรัสไว้แล้วนี้ โดยทรงหมายถึงภพดุสิต. คำว่า "เราได้เป็นอยู่ในภพนั้น มีชื่ออย่างนี้" หมายถึง เราได้เป็นเทพบุตรชื่อว่า "เศวตเกตุ" ในภพดุสิตนั้น. คำว่า "มีโคตรอย่างนี้" หมายถึง มีโคตรเดียวกันกับเทพเหล่านั้น. คำว่า "มีวรรณะอย่างนี้" หมายถึง มีวรรณะดุจทอง. คำว่า "มีอาหารอย่างนี้" หมายถึง มีอาหารทิพย์ชื่อว่า "สุธา". คำว่า "เสวยสุขและทุกข์อย่างนี้" หมายถึง เสวยสุขทิพย์อย่างนี้. ส่วนทุกข์นั้นเป็นเพียงสังขารทุกข์เท่านั้น. คำว่า "มีอายุมีที่สุดอย่างนี้" หมายถึง มีอายุมีที่สุด 57 โกฏิ 6 ล้านปี. คำว่า "เราจุติจากภพนั้น" หมายถึง เราจุติจากภพดุสิตนั้น. คำว่า "มาเกิดในภพนี้" หมายถึง มาเกิดในครรภ์ของพระเทวีพระนามว่า "มหามายา" ในภพนี้.

---

ඉතීති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තවසෙන හි සත්තො ‘‘දත්තො, තිස්සො, ගොතමො’’ති උද්දිසීයති; වණ්ණාදීහි ඔදාතො, සාමොති නානත්තතො පඤ්ඤායති; තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරා. කිං පන බුද්ධායෙව පුබ්බෙනිවාසං සරන්තීති? වුච්චතෙ – න බුද්ධායෙව, පච්චෙකබුද්ධ-බුද්ධසාවක-තිත්ථියාපි, නො ච ඛො අවිසෙසෙන. තිත්ථියා හි චත්තාලීසංයෙව කප්පෙ සරන්ති, න තතො පරං. කස්මා? දුබ්බලපඤ්ඤත්තා. තෙසඤ්හි නාමරූපපරිච්ඡෙදවිරහතො දුබ්බලා පඤ්ඤා හොති. සාවකෙසු පන අසීතිමහාසාවකා කප්පසතසහස්සං සරන්ති; ද්වෙ අග්ගසාවකා එකමසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සතසහස්සඤ්ච. පච්චෙකබුද්ධා ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච. එත්තකො හි තෙසං අභිනීහාරො. බුද්ධානං පන පරිච්ඡෙදො නත්ථි, යාව ඉච්ඡන්ති තාව සරන්ති. තිත්ථියා ච ඛන්ධපටිපාටිමෙව සරන්ති. පටිපාටිං මුඤ්චිත්වා චුතිපටිසන්ධිවසෙන සරිතුං න සක්කොන්ති. තෙසඤ්හි අන්ධානං විය ඉච්ඡිතප්පදෙසොක්කමනං නත්ථි. සාවකා උභයථාපි සරන්ති; තථා පච්චෙකබුද්ධා. බුද්ධා පන ඛන්ධපටිපාටියාපි චුතිපටිසන්ධිවසෙනපි සීහොක්කන්තවසෙනපි අනෙකාසු කප්පකොටීසු හෙට්ඨා වා උපරි වා යං යං ඨානං ආකඞ්ඛන්ති, තං සබ්බං සරන්තියෙව.

คำว่า "อิติ" หมายถึง อย่างนี้. คำว่า "สาการัง สอุทเทสัง" หมายถึง มีอุเทศ (การชี้แจง) โดยชื่อและโคตร และมีอาการ (ลักษณะ) โดยวรรณะเป็นต้น. เพราะว่าสัตว์ย่อมถูกชี้แจงโดยชื่อและโคตรว่า "ทัตตะ" บ้าง "ติสสะ" บ้าง "โคตมะ" บ้าง; ย่อมปรากฏโดยความแตกต่างกันด้วยวรรณะเป็นต้นว่า "ขาว" บ้าง "ดำ" บ้าง; เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นอุเทศ, ส่วนที่เหลือเป็นอาการ. ถามว่า "พระพุทธเจ้าเท่านั้นหรือที่ระลึกชาติก่อนได้?" ตอบว่า "ไม่ใช่พระพุทธเจ้าเท่านั้น, พระปัจเจกพุทธเจ้า พระพุทธสาวก และเดียรถีย์ก็ระลึกชาติก่อนได้, แต่ก็ไม่เท่าเทียมกันโดยไม่จำกัด". พวกเดียรถีย์ระลึกได้เพียง 40 กัปเท่านั้น, ไม่เกินกว่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะมีปัญญาทุรพล (ปัญญาอ่อนกำลัง). เพราะว่าปัญญาของพวกเดียรถีย์นั้นอ่อนกำลัง เพราะปราศจากการกำหนดรู้รูปนาม. ส่วนในบรรดาสาวกนั้น พระมหาสาวก 80 รูป ระลึกได้ 1 แสนกัป; พระอัครสาวก 2 รูป ระลึกได้ 1 อสงไขยกับ 1 แสนกัป. พระปัจเจกพุทธเจ้า ระลึกได้ 2 อสงไขยกับ 1 แสนกัป. เพราะการตั้งความปรารถนาของท่านเหล่านั้นมีประมาณเท่านี้. ส่วนพระพุทธเจ้าไม่มีประมาณ, ทรงระลึกได้เท่าที่ทรงปรารถนา. และพวกเดียรถีย์ระลึกได้เพียงลำดับแห่งขันธ์เท่านั้น. ไม่สามารถระลึกโดยการละลำดับแล้วระลึกโดยจุติและปฏิสนธิได้. เพราะการก้าวไปสู่สถานที่ที่ปรารถนาของพวกเดียรถีย์นั้นไม่มี เหมือนคนตาบอด. พระสาวกทั้งหลายระลึกได้ทั้งสองอย่าง; พระปัจเจกพุทธเจ้าก็เช่นกัน. ส่วนพระพุทธเจ้าทรงระลึกได้ทั้งโดยลำดับแห่งขันธ์ ทั้งโดยจุติและปฏิสนธิ และโดยวิธีสีหุกกันตะ (การก้าวย่างอย่างราชสีห์) ในกัปเป็นโกฏิเป็นอันมาก ไม่ว่าจะเบื้องล่างหรือเบื้องบน สถานที่ใดที่ทรงปรารถนาจะระลึกได้ ก็ทรงระลึกได้ทั้งหมด.

---

අයං ඛො මෙ බ්‍රාහ්මණාතිආදීසු මෙති මයා. විජ්ජාති විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා. කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාසං. අවිජ්ජාති තස්සෙව පුබ්බෙනිවාසස්ස අවිදිතකරණට්ඨෙන තප්පටිච්ඡාදකමොහො වුච්චති. තමොති ස්වෙව මොහො තප්පටිච්ඡාදකට්ඨෙන ‘‘තමො’’ති වුච්චති. ආලොකොති සායෙවවිජ්ජා ඔභාසකරණට්ඨෙන ‘‘ආලොකො’’ති වුච්චති. එත්ථ ච විජ්ජා අධිගතාති අයං අත්ථො, සෙසං පසංසාවචනං. යොජනා [Pg.131] පනෙත්ථ – අයං ඛො මෙ විජ්ජා අධිගතා, තස්ස මෙ අධිගතවිජ්ජස්ස අවිජ්ජා විහතා, විනට්ඨාති අත්ථො. කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා. එස නයො ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙ.

ในบทว่า "อยํ โข เม พฺราหฺมณ" เป็นต้น คำว่า "เม" หมายถึง "อันเรา". คำว่า "วิชชา" หมายถึง วิชชา เพราะเป็นสภาพที่ทำให้รู้แจ้ง. ทำให้รู้อะไร? ทำให้รู้แจ้งปุพเพนิวาส (ชาติก่อน). คำว่า "อวิชชา" หมายถึง โมหะที่ปิดบังปุพเพนิวาสนั้น เพราะเป็นสภาพที่ทำให้ไม่รู้แจ้งปุพเพนิวาสนั้น. คำว่า "ตโม" (ความมืด) หมายถึง โมหะนั้นเอง เพราะเป็นสภาพที่ปิดบังปุพเพนิวาสนั้น. คำว่า "อาโลโก" (แสงสว่าง) หมายถึง วิชชานั้นเอง เพราะเป็นสภาพที่ทำให้เกิดแสงสว่าง. ในที่นี้ ความหมายคือ "วิชชาอันเราได้บรรลุแล้ว", ส่วนที่เหลือเป็นคำชมเชย. การประกอบความในที่นี้พึงทราบอย่างนี้ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ วิชชาอันเราได้บรรลุแล้ว, อวิชชาของเราผู้ได้บรรลุวิชชานั้นแล้วถูกกำจัดแล้ว, พินาศแล้ว" ดังนี้. เพราะเหตุไร? เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว. อวิชชาจึงถูกกำจัดแล้ว. นัยนี้พึงทราบในบทสองบทที่เหลือด้วย (คือ "ความมืดถูกกำจัดแล้ว, แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว").

---

යථා තන්ති එත්ථ යථාති ඔපම්මත්ථෙ. තන්ති නිපාතො. සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස. වීරියාතාපෙන ආතාපිනො. කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය පහිතත්තස්ස, පෙසිතචිත්තස්සාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිජ්ජා විහඤ්ඤෙය්‍ය විජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය, තමො විහඤ්ඤෙය්‍ය ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍ය; එවමෙව මම අවිජ්ජා විහතා විජ්ජා උප්පන්නා, තමො විහතො ආලොකො උප්පන්නො. එතස්ස මෙ පධානානුයොගස්ස අනුරූපමෙව ඵලං ලද්ධන්ති.

ในบทว่า "ยถา ตํ" นี้ คำว่า "ยถา" เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถว่าอุปมา. คำว่า "ตํ" เป็นเพียงนิบาต (ไม่มีความหมายเฉพาะ). คำว่า "อัปปมัตตัสสะ" หมายถึง ผู้ไม่ประมาท เพราะไม่ห่างจากสติ. คำว่า "อาตาปิโน" หมายถึง ผู้มีความเพียรเผากิเลสอย่างแรงกล้า. คำว่า "ปหิตัตตัสสะ" หมายถึง ผู้มีจิตที่ส่งไปเพื่อประโยชน์ที่ต้องการ เพราะไม่ห่วงใยในกายและชีวิต. ความนี้กล่าวไว้ว่า: "เหมือนอย่างที่อวิชชาพึงถูกกำจัด วิชชาพึงเกิดขึ้น ความมืดพึงถูกกำจัด แสงสว่างพึงเกิดขึ้น แก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลสอย่างแรงกล้า มีจิตที่ส่งไปเพื่อประโยชน์ที่ต้องการอยู่; ฉันใด, อวิชชาของเราก็ถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้น. ผลที่สมควรแก่การประกอบความเพียรของเรานี้ ได้บรรลุแล้ว" ดังนี้.

---

අයං ඛො මෙ බ්‍රාහ්මණ පඨමා අභිනිබ්භිදා අහොසි කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව අණ්ඩකොසම්හාති අයං ඛො මම බ්‍රාහ්මණ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමා අභිනිබ්භිදා පඨමා නික්ඛන්ති පඨමා අරියාජාති අහොසි, කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව මුඛතුණ්ඩකෙන වා පාදනඛසිඛාය වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තම්හා අණ්ඩකොසම්හා අභිනිබ්භිදා නික්ඛන්ති කුක්කුටනිකායෙ පච්චාජාතීති.

คำว่า "ดูก่อนพราหมณ์ การทำลายอวิชชาครั้งแรกนี้ได้มีแก่เรา เหมือนการทำลายเปลือกไข่ของลูกไก่" หมายถึง ดูก่อนพราหมณ์ การทำลายอวิชชาครั้งแรกนี้ การออกไปครั้งแรกนี้ การเกิดเป็นอริยะครั้งแรกนี้ ได้มีแก่เรา โดยการทำลายเปลือกไข่คืออวิชชา ซึ่งปิดบังขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในชาติก่อน ด้วยจะงอยปากคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เหมือนอย่างที่ลูกไก่ทำลายเปลือกไข่ด้วยจะงอยปากหรือด้วยปลายเล็บเท้า แล้วออกไปจากเปลือกไข่นั้น เป็นการเกิดในหมู่ไก่.

---

පුබ්බෙනිවාසකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปุพเพนิวาสจบลงแล้ว.

---

දිබ්බචක්ඛුඤාණකථා

เรื่องทิพยจักษุญาณ

---

13. සො එවං…පෙ… චුතූපපාතඤාණායාති චුතියා ච උපපාතෙ ච ඤාණාය; යෙන ඤාණෙන සත්තානං චුති ච උපපාතො ච ඤායති, තදත්ථන්ති වුත්තං හොති. චිත්තං අභිනින්නාමෙසින්ති පරිකම්මචිත්තං නීහරිං. සො දිබ්බෙන…පෙ… පස්සාමීති එත්ථ පන පූරිතපාරමීනං මහාසත්තානං පරිකම්මකරණං නත්ථි. තෙ හි චිත්තෙ අභිනින්නාමිතමත්තෙ එව දිබ්බෙන චක්ඛුනා සත්තෙ පස්සන්ති, ආදිකම්මිකකුලපුත්තා පන පරිකම්මං කත්වා. තස්මා තෙසං වසෙන පරිකම්මං වත්තබ්බං සියා. තං පන වුච්චමානං අතිභාරියං විනයනිදානං කරොති; තස්මා තං න වදාම. අත්ථිකෙහි පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.411) වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බං. ඉධ පන පාළිමෙව වණ්ණයිස්සාම.

๑๓. คำว่า so evaṃ...pe... cutūpapātañāṇāya ความว่า เพื่อญาณในจุติและอุปบัติ (อธิบายว่า) เพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น อันเป็นญาณที่ทำให้รู้แจ้งจุติและอุปบัติของสัตว์ทั้งหลาย. คำว่า cittaṃ abhininnāmesi ความว่า น้อมนำจิตที่เป็นบริกรรมไปแล้ว. ในคำว่า so dibbena...pe... passāmi นี้ สำหรับพระมหาสัตว์ผู้บำเพ็ญบารมีมาเต็มแล้ว ย่อมไม่มีการทำบริกรรม เพราะพระมหาสัตว์เหล่านั้น เพียงแต่น้อมจิตไปเท่านั้น ก็ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายด้วยทิพยจักษุได้เลย ส่วนกุลบุตรผู้เริ่มบำเพ็ญ (อาทิกัมมิกะ) ต้องทำบริกรรมก่อนแล้วจึงเห็น เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวถึงบริกรรมตามลำดับของกุลบุตรเหล่านั้น แต่บริกรรมนั้นเมื่อจะกล่าวไปจะทำให้คัมภีร์วินัยนิทานนี้หนัก (พิสดาร) เกินไป เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวถึงบริกรรมนั้น ผู้ที่ต้องการพึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคเถิด แต่ในที่นี้จะพรรณนาเฉพาะเนื้อความแห่งบาลีเท่านั้น

---

සොති [Pg.132] සො අහං. දිබ්බෙනාතිආදීසු දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තං පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධං උපක්කිලෙසවිනිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථං දිබ්බං පසාදචක්ඛු හොති. ඉදඤ්චාපි වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තං ඤාණචක්ඛු තාදිසමෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං, දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනා ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බං, ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තාපි දිබ්බං, තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනෙන මහාගතිකත්තාපි දිබ්බං. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු. චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛු. චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධං. යො හි චුතිමත්තමෙව පස්සති න උපපාතං, සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමත්තමෙව පස්සති න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතං අතිවත්තති, තස්මාස්ස තං දස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති. තදුභයඤ්ච භගවා අද්දස. තෙනෙතං වුත්තං – ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධ’’න්ති.

คำว่า so ได้แก่ เรานั้น. ในคำว่า dibbenā เป็นต้น ชื่อว่า ทิพพะ (ทิพย์) เพราะคล้ายกับทิพย์. จริงอยู่ ปสาทจักษุอันเป็นทิพย์ของเหล่าเทพยดาที่เกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสลด และเลือดเป็นต้น เพราะปราศจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. แม้ญาณจักษุนี้ที่เกิดจากกำลังแห่งวิริยภาวนาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ทิพพะ เพราะคล้ายกับทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทิพพะ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพพวิหาร และเพราะตนเอง (อภิญญา) อาศัยทิพพวิหารด้วย. ชื่อว่า ทิพพะ เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการถือเอาอาโลกกสิณด้วย. ชื่อว่า ทิพพะ เพราะมีคติอันยิ่งใหญ่ด้วยการเห็นรูปที่ตั้งอยู่ภายในฝาผนังเป็นต้นด้วย. เนื้อความทั้งหมดนั้น พึงทราบตามนัยแห่งสัททศาสตร์. ชื่อว่า จักษุ เพราะอรรถว่าเห็น. ชื่อว่า จักษุ แม้เพราะทำกิจของจักษุ หรือเพราะเป็นประดุจจักษุ. ชื่อว่า วิสุทธิ (บริสุทธิ์) เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุปบัติ. ด้วยว่า บุคคลใดเห็นเพียงจุติอย่างเดียว ไม่เห็นอุปบัติ บุคคลนั้นย่อมถือเอาอุจเฉททิฏฐิ. บุคคลใดเห็นเพียงอุปบัติอย่างเดียว ไม่เห็นจุติ บุคคลนั้นย่อมถือเอาทิฏฐิว่าสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น. ส่วนบุคคลใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุที่เขาก้าวล่วงทิฏฐิทั้งสองชนิดนั้นได้ การเห็นนั้นของเขาจึงเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงเห็นทั้งสองอย่างนั้น. เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าวิสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุปบัติ'

---

එකාදසඋපක්කිලෙසවිරහතො වා විසුද්ධං. භගවතො හි එකාදසපක්කිලෙසවිරහිතං දිබ්බචක්ඛු. යථාහ – ‘‘සො ඛො අහං, අනුරුද්ධ, ‘විචිකිච්ඡා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’ති ඉති විදිත්වා විචිකිච්ඡං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසං පජහිං. අමනසිකාරො…පෙ… ථිනමිද්ධං… ඡම්භිතත්තං… උප්පිලං… දුට්ඨුල්ලං… අච්චාරද්ධවීරියං… අතිලීනවීරියං… අභිජප්පා… නානත්තසඤ්ඤා… ‘අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’ති ඉති විදිත්වා අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසං පජහිං. සො ඛො අහං, අනුරුද්ධ, අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො ඔභාසඤ්හි ඛො සඤ්ජානාමි, න ච රූපානි පස්සාමි. රූපානි හි ඛො පස්සාමි, න ච ඔභාසං සඤ්ජානාමී’’ති (ම. නි. 3.242-243) එවමාදි. තදෙවං එකාදසුපක්කිලෙසවිරහතො විසුද්ධං.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า วิสุทธิ เพราะปราศจากอุปกิเลส ๑๑ ประการ. ด้วยว่า ทิพยจักษุของพระผู้มีพระภาคเจ้าปราศจากอุปกิเลส ๑๑ ประการ. ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูกรอนุรุทธะ เรานั้นแลรู้ว่า วิจิกิจฉาเป็นเครื่องเศร้าหมองของจิต จึงได้ละวิจิกิจฉาอันเป็นเครื่องเศร้าหมองของจิตเสีย. รู้ว่า อมนสิการ...เป... ถีนมิทธะ... สัมภิตัตตะ (ความสะดุ้งกลัว)... อุปปิละ (ความโลดเต้น)... ทุฏฐุลละ (ความหยาบ)... อัจจารัทธวิริยะ (ความเพียรที่ปรารภเกินไป)... อติลีนวิริยะ (ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป)... อภิชัปปา (ความทะยานอยาก)... นานัตตสัญญา (ความสำคัญหมายไปในทางต่างๆ)... อตินิชฌายิตัตตะในรูปทั้งหลาย (ความเพ่งเล็งรูปเกินไป) เป็นเครื่องเศร้าหมองของจิต จึงได้ละความเพ่งเล็งรูปเกินไปอันเป็นเครื่องเศร้าหมองของจิตเสีย. ดูกรอนุรุทธะ เรานั้นแลเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่ ย่อมจำแสงสว่างได้ แต่ไม่เห็นรูปทั้งหลาย. บางครั้งเราเห็นรูปทั้งหลาย แต่จำแสงสว่างไม่ได้' ดังนี้เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ ทิพยจักษุนั้นจึงชื่อว่า วิสุทธิ เพราะปราศจากอุปกิเลส ๑๑ ประการด้วย

---

මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං; මානුසකං වා මංසචක්ඛුං අතික්කන්තත්තා අතික්කන්තමානුසකන්ති වෙදිතබ්බං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන.

ชื่อว่า อติกกันตมานุสกะ (ล่วงวิสัยมนุษย์) เพราะเห็นรูปก้าวล่วงวิสัยของมนุษย์. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าชื่อว่า อติกกันตมานุสกะ เพราะก้าวล่วงมังสจักษุอันเป็นของมนุษย์. ด้วยทิพยจักษุนั้น อันบริสุทธิ์ และล่วงวิสัยมนุษย์

---

සත්තෙ පස්සාමීති මනුස්සමංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ පස්සාමි දක්ඛාමි ඔලොකෙමි. චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ වා උපපත්තික්ඛණෙ වා [Pg.133] දිබ්බචක්ඛුනා දට්ඨුං න සක්කා, යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති තෙ චවමානා. යෙ ච ගහිතපටිසන්ධිකා සම්පතිනිබ්බත්තා වා, තෙ උපපජ්ජමානාති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ ච පස්සාමීති දස්සෙති. හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනානං ජාතිකුලභොගාදීනං වසෙන හීළිතෙ ඔහීළිතෙ උඤ්ඤාතෙ අවඤ්ඤාතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨාකන්තඅමනාපවණ්ණයුත්තෙ; අභිරූපෙ විරූපෙතිපි අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ, අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ, ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානෙ. යථාකම්මූපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං තෙන තෙන උපගතෙ. තත්ථ පුරිමෙහි ‘‘චවමානෙ’’තිආදීහි දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තං; ඉමිනා පන පදෙන යථාකම්මූපගඤාණකිච්චං.

คำว่า satte passāmi ความว่า เราย่อมเห็น ย่อมมองดู ย่อมแลดูสัตว์ทั้งหลาย ประดุจเห็นด้วยมังสจักษุของมนุษย์. ในคำว่า cavamāne upapajjamāne นี้ (มีอธิบายว่า) ใครๆ ไม่สามารถจะเห็นด้วยทิพยจักษุในขณะแห่งจุติหรือในขณะแห่งอุปบัติได้เลย แต่สัตว์เหล่าใดมีจุติจวนจะถึง คือจักจุติในบัดนี้ สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า จวมานะ (ผู้กำลังจุติ). และสัตว์เหล่าใดถือปฏิสนธิแล้ว หรือบังเกิดแล้วในทันที สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า อุปปัชชมานะ (ผู้กำลังเกิด). ทรงแสดงว่า ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและกำลังเกิดมีรูปพรรณสัณฐานอย่างนี้. คำว่า hīne (เลว) ความว่า เป็นผู้ที่ถูกดูหมิ่น ดูแคลน เหยียดหยาม และดูถูก ด้วยอำนาจแห่งชาติ ตระกูล และโภคะเป็นต้นที่เลว เพราะประกอบด้วยผลแห่งโมหะ. คำว่า paṇīte (ประณีต) ความว่า เป็นผู้ตรงกันข้ามกับสัตว์ที่เลวนั้น เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโมหะ. คำว่า suvaṇṇe (มีผิวพรรณดี) ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโทสะ. คำว่า dubbaṇṇe (มีผิวพรรณทราม) ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งโทสะ อีกนัยหนึ่ง หมายถึงผู้มีรูปงามและผู้มีรูปชั่ว. คำว่า sugate ความว่า ผู้ไปสู่สุคติ อีกนัยหนึ่ง หมายถึงผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโลภะ. คำว่า duggate ความว่า ผู้ไปสู่ทุคติ อีกนัยหนึ่ง หมายถึงผู้ยากจน มีอาหารและเครื่องดื่มน้อย เพราะประกอบด้วยผลแห่งโลภะ. คำว่า yathākammūpage ความว่า เข้าถึงตามกรรมนั้นๆ ที่ตนสั่งสมไว้แล้ว. ในบรรดาบทเหล่านั้น กิจของทิพยจักษุ ท่านกล่าวไว้ด้วยบทเบื้องต้นมีคำว่า cavamāne เป็นต้น ส่วนกิจของยถากัมมูปคญาณ ท่านกล่าวไว้ด้วยบทนี้ (คือ yathākammūpage)

---

තස්ස ච ඤාණස්ස අයමුප්පත්තික්කමො – සො හෙට්ඨා නිරයාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නෙරයිකසත්තෙ පස්සති මහන්තං දුක්ඛමනුභවමානෙ, තං දස්සනං දිබ්බචක්ඛුකිච්චමෙව. සො එවං මනසි කරොති – ‘‘කින්නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං දුක්ඛමනුභවන්තී’’ති? අථස්ස ‘‘ඉදං නාම කත්වා’’ති තං කම්මාරම්මණං ඤාණං උප්පජ්ජති. තථා උපරි දෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නන්දනවන-මිස්සකවන-ඵාරුසකවනාදීසු සත්තෙ පස්සති මහාසම්පත්තිං අනුභවමානෙ. තම්පි දස්සනං දිබ්බචක්ඛුකිච්චමෙව. සො එවං මනසි කරොති – ‘‘කින්නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං සම්පත්තිං අනුභවන්තී’’ති? අථස්ස ‘‘ඉදං නාම කත්වා’’ති තංකම්මාරම්මණං ඤාණං උප්පජ්ජති. ඉදං යථාකම්මූපගඤාණං නාම. ඉමස්ස විසුං පරිකම්මං නාම නත්ථි. යථා චිමස්ස, එවං අනාගතංසඤාණස්සපි. දිබ්බචක්ඛුපාදකානෙව හි ඉමානි දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්ති.

ลำดับแห่งการเกิดขึ้นของญาณนั้นมีดังนี้ คือ พระโยคีผู้มีทิพยจักษุนั้นแผ่แสงสว่างไปเบื้องล่างมุ่งตรงไปสู่นรก ย่อมเห็นสัตว์นรกทั้งหลายกำลังเสวยทุกข์อันใหญ่หลวงอยู่ การเห็นนั้นเป็นกิจของทิพยจักษุเท่านั้น พระโยคีนั้นย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า "สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยทุกข์นี้อยู่?" เมื่อมนสิการอย่างนั้น ญาณมีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ว่า "ทำกรรมชื่อนี้" ย่อมเกิดขึ้นแก่พระโยคีนั้น. เช่นเดียวกัน พระโยคีนั้นแผ่แสงสว่างไปเบื้องบนมุ่งตรงไปสู่เทวโลก ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายกำลังเสวยสมบัติอันใหญ่หลวงอยู่ในสวนนันทวัน สวนมิสสกวัน สวนผารุสกวันเป็นต้น การเห็นนั้นก็เป็นกิจของทิพยจักษุเท่านั้น พระโยคีนั้นย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า "สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยสมบัตินี้อยู่?" เมื่อมนสิการอย่างนั้น ญาณมีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ว่า "ทำกรรมชื่อนี้" ย่อมเกิดขึ้นแก่พระโยคีนั้น. ญาณนี้ชื่อว่า ยถากัมมูปคญาณ. ยถากัมมูปคญาณนี้ไม่มีบริกรรมต่างหาก. อนาคตังสญาณก็ฉันนั้น คือไม่มีบริกรรมต่างหาก. เพราะญาณเหล่านี้มีทิพยจักษุเป็นบาทเท่านั้น ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพยจักษุ.

---

කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු දුට්ඨු චරිතං දුට්ඨං වා චරිතං කිලෙසපූතිකත්තාති දුච්චරිතං; කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං දුච්චරිතන්ති කායදුච්චරිතං. එවං වචීමනොදුච්චරිතානිපි දට්ඨබ්බානි. සමන්නාගතාති සමඞ්ගීභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධ-පච්චෙකබුද්ධ-බුද්ධසාවකානං අරියානං අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි අනත්ථකාමා හුත්වා අන්තිමවත්ථුනා [Pg.134] වා ගුණපරිධංසනෙන වා උපවාදකා; අක්කොසකා, ගරහකාති වුත්තං හොති. තත්ථ ‘‘නත්ථි ඉමෙසං සමණධම්මො, අස්සමණා එතෙ’’ති වදන්තො අන්තිමවත්ථුනා උපවදති. ‘‘නත්ථි ඉමෙසං ඣානං වා විමොක්ඛො වා මග්ගො වා ඵලං වා’’ති වදන්තො ගුණපරිධංසනෙන උපවදතීති වෙදිතබ්බො. සො ච ජානං වා උපවදෙය්‍ය අජානං වා, උභයථාපි අරියූපවාදොව හොති. භාරියං කම්මං සග්ගාවරණං මග්ගාවරණඤ්ච, සතෙකිච්ඡං පන හොති. තස්ස ච ආවිභාවත්ථං ඉදං වත්ථුමුදාහරන්ති –

ในบทว่า กายทุจริตเป็นต้นนั้น ทุจริต คือ ความประพฤติที่ประพฤติชั่ว หรือความประพฤติที่เสียไปเพราะความเป็นของเน่าด้วยกิเลส. กายทุจริต คือ ทุจริตที่ประพฤติด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นเพราะกาย. วจีทุจริตและมโนทุจริตก็พึงเห็นอย่างนี้. บทว่า สมันนาคตา คือ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้ว. บทว่า อริยานุปวาทกา คือ เป็นผู้กล่าวติเตียน เป็นผู้ด่า เป็นผู้ตำหนิ ซึ่งพระอริยะทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้าเป็นต้น แม้ที่สุดคฤหัสถ์ผู้เป็นพระโสดาบัน ด้วยความปรารถนาความไม่เป็นประโยชน์ ด้วยวัตถุอันเป็นที่สุด หรือด้วยการทำลายคุณมีฌานเป็นต้น ดังนี้พึงทราบ. ในบรรดาวัตถุอันเป็นที่สุดและการทำลายคุณนั้น ผู้กล่าวว่า "สมณธรรมของคนเหล่านี้ไม่มี สัตว์เหล่านี้ไม่ใช่สมณะ" ชื่อว่ากล่าวติเตียนด้วยวัตถุอันเป็นที่สุด. ผู้กล่าวว่า "ฌานก็ดี วิโมกข์ก็ดี มรรคก็ดี ผลก็ดี ของคนเหล่านี้ไม่มี" ชื่อว่ากล่าวติเตียนด้วยการทำลายคุณ ดังนี้พึงทราบ. ผู้กล่าวติเตียนนั้นจะรู้แล้วกล่าวติเตียน หรือไม่รู้แล้วกล่าวติเตียนก็ตาม ทั้งสองอย่างก็เป็นอริยูปวาทเท่านั้น. เป็นกรรมหนัก เป็นเครื่องกั้นสวรรค์และเป็นเครื่องกั้นมรรค แต่เป็นกรรมที่แก้ไขได้. เพื่อแสดงความเป็นกรรมหนักเป็นต้นนั้น จึงยกเรื่องนี้ขึ้นแสดงว่า –

---

‘‘අඤ්ඤතරස්මිං කිර ගාමෙ එකො ථෙරො ච දහරභික්ඛු ච පිණ්ඩාය චරන්ති. තෙ පඨමඝරෙයෙව උළුඞ්කමත්තං උණ්හයාගුං ලභිංසු. ථෙරස්ස ච කුච්ඡිවාතො අත්ථි. සො චින්තෙසි – ‘අයං යාගු මය්හං සප්පායා, යාව න සීතලා හොති තාව නං පිවාමී’ති. සො මනුස්සෙහි උම්මාරත්ථාය ආහටෙ දාරුක්ඛන්ධෙ නිසීදිත්වා තං පිවි. ඉතරො තං ජිගුච්ඡි – ‘අතිච්ඡාතො වතායං මහල්ලකො අම්හාකං ලජ්ජිතබ්බකං අකාසී’ති. ථෙරො ගාමෙ චරිත්වා විහාරං ගන්ත්වා දහරභික්ඛුං ආහ – ‘අත්ථි තෙ, ආවුසො, ඉමස්මිං සාසනෙ පතිට්ඨා’ති? ‘ආම, භන්තෙ, සොතාපන්නො අහ’න්ති. ‘තෙන හාවුසො, උපරිමග්ගත්ථාය වායාමං මා අකාසි, ඛීණාසවො තයා උපවදිතො’ති. සො තං ඛමාපෙසි. තෙනස්ස තං පාකතිකං අහොසි’’. තස්මා යො අඤ්ඤොපි අරියං උපවදති, තෙන ගන්ත්වා සචෙ අත්තනා වුඩ්ඪතරො හොති, ‘‘අහං ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ ඛමාහී’’ති ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ නවකතරො හොති, වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘අහං භන්තෙ තුම්හෙ ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ ඛමථා’’ති ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ සො නක්ඛමති දිසාපක්කන්තො වා හොති, යෙ තස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ වසන්ති තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා සචෙ අත්තනා වුඩ්ඪතරො හොති ඨිතකෙනෙව, සචෙ නවකතරො උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, අසුකං නාම ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, ඛමතු මෙ සො ආයස්මා’’ති එවං වදන්තෙන ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ සො පරිනිබ්බුතො හොති, පරිනිබ්බුතමඤ්චට්ඨානං ගන්ත්වා යාව සිවථිකං ගන්ත්වාපි ඛමාපෙතබ්බො. එවං කතෙ සග්ගාවරණඤ්ච මග්ගාවරණඤ්ච න හොති, පාකතිකමෙව හොති.

ได้ยินว่า ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง พระเถระรูปหนึ่งกับพระภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาต. พระเถระและพระภิกษุหนุ่มเหล่านั้นได้ข้าวต้มร้อนประมาณหนึ่งอุลุงค์ในเรือนหลังแรกนั่นเอง. พระเถระมีลมในท้อง. พระเถระนั้นคิดว่า 'ข้าวต้มนี้เป็นที่สบายแก่เรา ตราบใดที่ยังไม่เย็น เราจักดื่มข้าวต้มนั้น.' พระเถระนั้นจึงนั่งบนท่อนไม้ที่มนุษย์นำมาเพื่อทำธรณีประตู แล้วดื่มข้าวต้มนั้น. พระภิกษุหนุ่มอีกรูปหนึ่งรังเกียจพระเถระนั้น (หรือการกระทำของพระเถระนั้น) โดยกล่าวว่า 'โอหนอ พระเถระผู้แก่รูปนี้หิวจัดนัก ทำสิ่งที่น่าละอายแก่พวกเราเสียแล้ว.' พระเถระเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแล้ว ไปสู่วิหาร กล่าวกับพระภิกษุหนุ่มว่า 'ดูก่อนอาวุโส ท่านมีที่ตั้งมั่นในพระศาสนานี้หรือ?' พระภิกษุหนุ่มกราบทูลว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีอยู่ ข้าพระองค์เป็นพระโสดาบัน.' พระเถระกล่าวว่า 'ดูก่อนอาวุโส ถ้าอย่างนั้น ท่านอย่าทำความเพียรเพื่อมรรคเบื้องบนเลย ท่านได้กล่าวติเตียนพระขีณาสพแล้ว.' พระภิกษุหนุ่มนั้นจึงขอขมาพระเถระ. เพราะการขอขมานั้น กรรมอันเป็นอริยูปวาทของพระภิกษุหนุ่มนั้นจึงเป็นปกติไป. เพราะเหตุนั้น ผู้ใดแม้ผู้อื่นกล่าวติเตียนพระอริยะ ผู้นั้นพึงไปขอขมา. ถ้าตนแก่กว่าพระอริยะ เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้กล่าวคำชื่อนี้และชื่อนี้แก่ท่านผู้มีอายุ ขอท่านโปรดยกโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วย" ดังนี้ แล้วพึงขอขมา. ถ้าตนอ่อนกว่าพระอริยะ เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงไหว้ นั่งกระโหย่ง ประนมมือ กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำชื่อนี้และชื่อนี้แก่ท่าน ขอท่านโปรดยกโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วย" ดังนี้ แล้วพึงขอขมา. ถ้าพระอริยบุคคลนั้นไม่ยกโทษให้ หรือไปสู่ทิศอื่นแล้ว เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงไปสู่สำนักของภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในวิหารนั้น ถ้าตนแก่กว่า พึงขอขมาด้วยการยืนเท่านั้น ถ้าตนอ่อนกว่า พึงนั่งกระโหย่ง ประนมมือ กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำชื่อนี้และชื่อนี้แก่ท่านผู้มีอายุชื่อนั้น ขอท่านผู้มีอายุนั้นโปรดยกโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วย" ดังนี้ แล้วพึงขอขมา. ถ้าพระอริยบุคคลนั้นปรินิพพานแล้ว เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงไปสู่ที่ตั้งแห่งเตียงที่ปรินิพพาน แม้จนถึงป่าช้า แล้วพึงขอขมา. เมื่อทำอย่างนี้ กรรมนั้นย่อมไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์และไม่เป็นเครื่องกั้นมรรค ย่อมเป็นปกติไปเท่านั้น.

---

මිච්ඡාදිට්ඨිකාති විපරීතදස්සනා. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නනානාවිධකම්මා, යෙ ච මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි [Pg.135] සමාදපෙන්ති. තත්ථ වචීදුච්චරිතග්ගහණෙනෙව අරියූපවාදෙ, මනොදුච්චරිතග්ගහණෙන ච මිච්ඡාදිට්ඨියා සඞ්ගහිතායපි ඉමෙසං ද්වින්නං පුන වචනං මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. මහාසාවජ්ජො හි අරියූපවාදො ආනන්තරියසදිසො. යථාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, සාරිපුත්ත, භික්ඛු සීලසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය; එවංසම්පදමිදං, සාරිපුත්ත, වදාමි තං වාචං අප්පහාය තං චිත්තං අප්පහාය තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා යථාභතං නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙ’’ති (ම. නි. 1.149).

บทว่า มิจฉาทิฏฐิกา คือ เป็นผู้มีความเห็นวิปริต หรือเป็นผู้มีความเห็นผิด. บทว่า มิจฉาทิฏฐิกัมมสมาทานา คือ เป็นผู้มีกรรมอันต่าง ๆ กันที่สมาทานแล้วด้วยอำนาจแห่งมิจฉาทิฏฐิ และอีกนัยหนึ่ง ชนเหล่าใดให้ผู้อื่นสมาทานในกายกรรมเป็นต้นที่มีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล ชนเหล่านั้นชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิกัมมสมาทาน. ในบรรดาอริยูปวาทและมิจฉาทิฏฐิกรรมนั้น แม้ว่าอริยูปวาทกรรมจะสงเคราะห์ด้วยการถือเอาบทว่า วจีทุจริตเท่านั้น และมิจฉาทิฏฐิกรรมจะสงเคราะห์ด้วยการถือเอาบทว่า มโนทุจริตก็ตาม การกล่าวซ้ำสองอย่างนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความเป็นกรรมมีโทษมาก ดังนี้พึงทราบ. เพราะอริยูปวาทกรรมมีโทษมาก เสมอด้วยอนันตริยกรรม. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงทำให้แจ้งอรหัตตผลในปัจจุบันชาตินี้เองได้ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวอริยูปวาทกรรมนี้ว่ามีความสำเร็จอย่างนี้ คือ ผู้ใดไม่ละคำนั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้น ย่อมถูกนายเวรในนรกนำไปทิ้งลงในนรกฉันใด อริยูปวาทกรรมก็ย่อมนำไปทิ้งลงในนรกอย่างนั้น" (ม.อุ. 1.149).

---

මිච්ඡාදිට්ඨිතො ච මහාසාවජ්ජතරං නාම අඤ්ඤං නත්ථි. යථාහ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, එවං මහාසාවජ්ජතරං, යථයිදං, මිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, වජ්ජානී’’ති (අ. නි. 1.310).

และไม่มีกรรมอื่นใดชื่อว่ามีโทษมากยิ่งกว่ามิจฉาทิฏฐิ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่อมไม่เห็นธรรมอย่างอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่มีโทษมากยิ่งกว่ามิจฉาทิฏฐินี้เลย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นที่สุด" (อ.เอกก. 1.310).

---

කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ. අථවා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්සුපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිචිත්තතො උද්ධං. අපායන්ති එවමාදි සබ්බං නිරයවෙවචනං. නිරයො හි සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතත්තා, සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති; දොසබහුලතාය වා දුට්ඨෙන කම්මුනා නිබ්බත්තා ගතීති දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති එත්ථ දුක්කටකාරිනොති විනිපාතො; විනස්සන්තා වා එත්ථ නිපතන්ති සම්භිජ්ජමානඞ්ගපච්චඞ්ගාති විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරයො.

คำว่า กายแตกทำลาย คือ การสละขันธ์ที่ถูกยึดถือ. คำว่า หลังจากความตาย คือ การยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ในลำดับถัดไป. อีกนัยหนึ่ง คำว่า กายแตกทำลาย คือ การขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์. คำว่า หลังจากความตาย คือ เหนือจากจุติจิต. คำว่า อบาย เป็นต้นทั้งหมดนี้ เป็นคำไวพจน์ของ นรก. จริงอยู่ นรก ชื่อว่า อบาย เพราะปราศจาก อายะ (เหตุแห่งความสุข) ที่เป็นบุญอันเป็นเหตุแห่งสวรรค์และนิพพาน, หรือเพราะไม่มี อายะ (เหตุแห่งความสุข) ของสุขทั้งหลาย. เป็นที่ไป เป็นที่พึ่งพิงของทุกข์ จึงชื่อว่า ทุคติ; หรือเป็นคติที่เกิดจากกรรมชั่วเพราะมีโทสะมาก จึงชื่อว่า ทุคติ. ผู้ทำกรรมชั่วทั้งหลายย่อมตกไปในที่นี้โดยไม่สมัครใจ จึงชื่อว่า วินิบาต; หรือผู้ที่พินาศ มีอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลาย ย่อมตกไปในที่นี้ จึงชื่อว่า วินิบาต. ในที่นี้ไม่มี อายะ (เหตุแห่งความสุข) ที่เป็นที่น่าเพลิดเพลิน จึงชื่อว่า นรก.

---

අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙති. තිරච්ඡානයොනි හි අපායො, සුගතියා අපෙතත්තා; න දුග්ගති, මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයං දීපෙති. සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච සුගතිතො අපෙතත්තා, දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා; න තු විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපතිතත්තා. පෙතමහිද්ධිකානඤ්හි විමානානිපි නිබ්බත්තන්ති. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායං දීපෙති. සො හි යථාවුත්තෙනත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච සබ්බසමුස්සයෙහි ච විනිපතිතත්තා විනිපාතොති වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචි-ආදිඅනෙකප්පකාරං නිරයමෙව දීපෙති. උපපන්නාති උපගතා, තත්ථ අභිනිබ්බත්තාති අධිප්පායො. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยการถือเอาคำว่า อบาย ย่อมแสดงถึงกำเนิดเดรัจฉาน. กำเนิดเดรัจฉานชื่อว่า อบาย เพราะปราศจากสุคติ; แต่ไม่ใช่ทุคติ เพราะมีการเกิดของพญานาคเป็นต้นผู้มีอานุภาพมาก. ด้วยการถือเอาคำว่า ทุคติ ย่อมแสดงถึงเปตวิสัย. เปตวิสัยนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ เพราะปราศจากสุคติ และเพราะเป็นที่ไปของทุกข์; แต่ไม่ใช่ วินิบาต เพราะไม่ได้ตกไปอย่างอสูร. จริงอยู่ วิมานของเปรตผู้มีฤทธิ์มากก็ย่อมเกิดขึ้นได้. ด้วยการถือเอาคำว่า วินิบาต ย่อมแสดงถึงอสุรกาย. อสุรกายนั้นชื่อว่า อบายและทุคติด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว และชื่อว่า วินิบาต เพราะตกไปจากความสมบูรณ์ทั้งปวง. ด้วยการถือเอาคำว่า นรก ย่อมแสดงถึงนรกมีอเวจีเป็นต้นอันมีหลายประเภท. คำว่า อุปปันนะ คือ เข้าถึงแล้ว, เกิดขึ้นแล้วในที่นั้น นี้คือความหมาย. พึงทราบฝ่ายกุศลตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว.

---

අයං [Pg.136] පන විසෙසො – එත්ථ සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිපි සඞ්ගය්හති. සග්ගග්ගහණෙන දෙවගතියෙව. තත්ථ සුන්දරා ගතීති සුගති. රූපාදිවිසයෙහි සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො. සො සබ්බොපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අයං වචනත්ථො. විජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති සත්තානං චුතිපටිසන්ධිපටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව. අයමෙව හෙත්ථ විසෙසො – යථා පුබ්බෙනිවාසකථායං ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධපඅච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා’’ති වුත්තං; එවමිධ ‘‘චුතූපපාතඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන චුතූපපාතපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා’’ති වත්තබ්බන්ති.

ข้อพิเศษนี้คือ ในฝ่ายสุคตินี้ ด้วยการถือเอาคำว่า สุคติ ย่อมสงเคราะห์แม้มนุษยคติ. ด้วยการถือเอาคำว่า สวรรค์ ย่อมสงเคราะห์เฉพาะเทวคติเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น คติที่งาม จึงชื่อว่า สุคติ. ประเสริฐยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น จึงชื่อว่า สวรรค์. โลกทั้งหมดนั้น ชื่อว่า โลก ด้วยอรรถว่า ย่อมแตกสลาย ย่อมพินาศ นี้คืออรรถของบท. คำว่า วิชชา คือ ทิพยจักษุญาณวิชชา. คำว่า อวิชชา คือ อวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ข้อพิเศษในที่นี้มีดังนี้ คือ เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ในเรื่องปุพเพนิวาสญาณว่า "ด้วยจะงอยปากคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในกาลก่อน" ฉันใด ในเรื่องทิพยจักษุญาณนี้ ก็พึงกล่าวว่า "ด้วยจะงอยปากคือจุตูปปาตญาณ ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิ" ฉันนั้น.

---

දිබ්බචක්ඛුඤාණකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องทิพยจักษุญาณ จบแล้ว.

---

ආසවක්ඛයඤාණකථා

เรื่องอาสวักขยญาณ

---

14. සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙති ඉධ විපස්සනාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බං. ආසවානං ඛයඤාණායාති අරහත්තමග්ගඤාණත්ථාය. අරහත්තමග්ගො හි ආසවවිනාසනතො ආසවානං ඛයොති වුච්චති. තත්‍ර චෙතං ඤාණං තප්පරියාපන්නත්තාති. චිත්තං අභිනින්නාමෙසින්ති විපස්සනාචිත්තං අභිනීහරිං. සො ඉදං දුක්ඛන්ති එවමාදීසු ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති සබ්බම්පි දුක්ඛසච්චං සරසලක්ඛණපටිවෙධෙන යථාභූතං අබ්භඤ්ඤාසිං ජානිං පටිවිජ්ඣිං. තස්ස ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිකං තණ්හං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති, තදුභයම්පි යං ඨානං පත්වා නිරුජ්ඣති තං තෙසං අප්පවත්තිං නිබ්බානං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති, තස්ස ච සම්පාපකං අරියමග්ගං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති සරසලක්ඛණපටිවෙධෙන යථාභූතං අබ්භඤ්ඤාසිං ජානිං පටිවිජ්ඣින්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๔. พระองค์นั้นทรงตั้งจิตไว้ชอบแล้วอย่างนี้ ในอาสวักขยญาณกถานี้ พึงทราบว่า จิตที่เป็นจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. คำว่า เพื่อญาณเป็นที่สิ้นอาสวะ คือ เพื่ออรหัตตมรรคญาณ. จริงอยู่ อรหัตตมรรคชื่อว่า เป็นที่สิ้นอาสวะ เพราะทำลายอาสวะทั้งหลาย. และญาณนี้ย่อมสงเคราะห์เข้าในอรหัตตมรรคนั้น. คำว่า น้อมจิตเข้าไป คือ น้อมวิปัสสนาจิตเข้าไป. ในบทว่า "นี้คือทุกข์" เป็นต้นนั้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า "ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่มีมากไปกว่านี้" พระองค์ทรงรู้ยิ่ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดทุกขสัจทั้งหมดตามความเป็นจริงด้วยการแทงตลอดลักษณะเฉพาะของตน. และทรงรู้ยิ่งซึ่งตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า "นี้คือทุกขสมุทัย". และทรงรู้ยิ่งซึ่งนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น อันเป็นที่ที่ทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้นถึงแล้วย่อมดับไป อันเป็นที่ที่ทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้นไม่เกิดขึ้นอีกว่า "นี้คือทุกขนิโรธ". และทรงรู้ยิ่ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดอริยมรรคอันนำไปสู่พระนิโรธนั้นว่า "นี้คือปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์" ตามความเป็นจริงด้วยการแทงตลอดลักษณะเฉพาะของตน พึงทราบอรรถอย่างนี้.

---

එවං සරූපතො සච්චානි දස්සෙත්වා ඉදානි කිලෙසවසෙන පරියායතො දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙ ආසවා’’තිආදිමාහ. තස්ස මෙ එවං ජානතො එවං පස්සතොති තස්ස මය්හං එවං ජානන්තස්ස එවං පස්සන්තස්ස සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙති. කාමාසවාති කාමාසවතො. විමුච්චිත්ථාති ඉමිනා ඵලක්ඛණං දස්සෙති. මග්ගක්ඛණෙ හි චිත්තං විමුච්චති, ඵලක්ඛණෙ විමුත්තං හොති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණන්ති ඉමිනා පච්චවෙක්ඛණඤාණං [Pg.137] දස්සෙති. ඛීණා ජාතීතිආදීහි තස්ස භූමිං. තෙන හි ඤාණෙන භගවා පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදීනි අබ්භඤ්ඤාසිං. කතමා පන භගවතො ජාති ඛීණා, කථඤ්ච නං අබ්භඤ්ඤාසීති? වුච්චතෙ – න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා, පුබ්බෙව ඛීණත්තා; න අනාගතා, අනාගතෙ වායාමාභාවතො; න පච්චුප්පන්නා, විජ්ජමානත්තා. යා පන මග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදා ජාති, සා මග්ගස්ස භාවිතත්තා අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඛීණා; තං සො මග්ගභාවනාය පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘කිලෙසාභාවෙ විජ්ජමානම්පි කම්මං ආයතිං අප්පටිසන්ධිකං හොතී’’ති ජානන්තො අබ්භඤ්ඤාසිං.

ครั้นทรงแสดงสัจจะโดยสภาวะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสัจจะโดยปริยายตามอำนาจกิเลส จึงตรัสบทว่า "อาสวะเหล่านี้" เป็นต้น. คำว่า "เมื่อเราผู้รู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้" ย่อมแสดงถึงโลกุตตรมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมด้วยวิปัสสนาของพระองค์ผู้รู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้. คำว่า กามาสวะ คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า "พ้นแล้ว" นี้ ย่อมแสดงถึงขณะแห่งผล. จริงอยู่ ในขณะแห่งมรรค จิตย่อมกำลังพ้น, ในขณะแห่งผล จิตย่อมพ้นแล้ว. ด้วยบทว่า "ญาณว่าพ้นแล้วในธรรมที่พ้นแล้ว" นี้ ย่อมแสดงถึงปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทว่า "ชาติสิ้นแล้ว" เป็นต้น ย่อมแสดงถึงภูมิของปัจจเวกขณญาณนั้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาด้วยญาณนั้นแล้ว ทรงรู้ยิ่งซึ่งบทว่า "ชาติสิ้นแล้ว" เป็นต้น. ก็ชาติอะไรของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิ้นแล้ว และทรงรู้ยิ่งชาตินั้นได้อย่างไร? จะกล่าวเฉลย – ชาติในอดีตของพระองค์ยังไม่สิ้น เพราะสิ้นไปแล้วแต่ก่อน; ชาติในอนาคตก็ยังไม่สิ้น เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต; ชาติในปัจจุบันก็ยังไม่สิ้น เพราะยังคงมีอยู่. แต่ชาติใดอันมีขันธ์หนึ่ง สี่ หรือห้าประเภท ซึ่งพึงเกิดขึ้นในภพที่มีขันธ์หนึ่ง สี่ หรือห้าประเภท เพราะยังไม่ได้เจริญมรรค ชาตินั้นย่อมสิ้นไปแล้วด้วยการถึงซึ่งความเป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้นอีก เพราะได้เจริญมรรคแล้ว; พระองค์นั้นทรงพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรค แล้วทรงรู้ยิ่งชาตินั้นว่า "เมื่อไม่มีกิเลส กรรมที่ยังมีอยู่ก็ย่อมไม่ให้ปฏิสนธิในภพต่อไป".

---

වුසිතන්ති වුත්ථං පරිවුත්ථං, කතං චරිතං නිට්ඨිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං, පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන හි සද්ධිං සත්ත සෙක්ඛා බ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්ති නාම, ඛීණාසවො වුත්ථවාසො. තස්මා භගවා අත්තනො බ්‍රහ්මචරියවාසං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘වුසිතං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති අබ්භඤ්ඤාසිං. කතං කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙන සොළසවිධම්පි කිච්චං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාදයො හි එතං කිච්චං කරොන්ති, ඛීණාසවො කතකරණීයො. තස්මා භගවා අත්තනො කරණීයං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘කතං කරණීය’’න්ති අබ්භඤ්ඤාසිං. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ඉදානි පුන ඉත්ථභාවාය එවං සොළසකිච්චභාවාය කිලෙසක්ඛයාය වා මග්ගභාවනාකිච්චං මෙ නත්ථීති අබ්භඤ්ඤාසිං.

คำว่า "วุสิตัง" หมายถึง ได้ประพฤติแล้ว ได้อยู่แล้ว ได้ทำแล้ว ได้ปฏิบัติแล้ว ได้สำเร็จแล้ว. คำว่า "พรหมจริยัง" หมายถึง มรรคพรหมจรรย์. เพราะว่า ปุถุชนผู้กัลยาณชนและพระเสกขะ 7 จำพวก ย่อมประพฤติมรรคพรหมจรรย์อยู่ ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีมรรคพรหมจรรย์อันประพฤติแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาพรหมจรรย์ของพระองค์แล้ว จึงทรงทราบว่า "พรหมจรรย์ได้ประพฤติจบแล้ว". คำว่า "กตัง กรณียัง" หมายถึง กิจ 16 อย่าง อันมีปริญญากิจ ปหานกิจ สัจฉิกิริยากิจ และภาวนากิจ โดยมรรค 4 ในสัจจะ 4 ได้สำเร็จแล้ว. เพราะว่า ปุถุชนผู้กัลยาณชนเป็นต้น ย่อมกระทำกิจนี้อยู่ ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจอันทำแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณากิจของพระองค์แล้ว จึงทรงทราบว่า "กิจอันควรทำได้ทำเสร็จแล้ว". คำว่า "นาปรัง อิตถัตตายะ" หมายถึง บัดนี้ กิจคือการเจริญมรรคเพื่อความเป็นไปแห่งกิจ 16 อย่างนี้อีก หรือเพื่อความสิ้นกิเลส ไม่มีแก่เราแล้ว ดังนี้ พระองค์ทรงทราบแล้ว.

---

ඉදානි එවං පච්චවෙක්ඛණඤාණපරිග්ගහිතං තං ආසවානං ඛයඤාණාධිගමං බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සෙන්තො අයං ඛො මෙ බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චතුසච්චපටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව. අයං පන විසෙසො – අයං ඛො මෙ බ්‍රාහ්මණ තතියා අභිනිබ්භිදා අහොසීති එත්ථ අයං ඛො මම බ්‍රාහ්මණ ආසවානං ඛයඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන චතුසච්චපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තතියා අභිනිබ්භිදා තතියා නික්ඛන්ති තතියා අරියජාති අහොසි, කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව මුඛතුණ්ඩකෙන වා පාදනඛසිඛාය වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තම්හා අණ්ඩකොසම්හා අභිනිබ්භිදා නික්ඛන්ති කුක්කුටනිකායෙ පච්චාජාතීති.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงการบรรลุอรหัตตมรรคญาณอันเป็นเครื่องสิ้นอาสวะนั้น ซึ่งเป็นญาณที่พิจารณาแล้วด้วยอาการอย่างนี้ แก่พราหมณ์ จึงตรัสพระบาลีมีคำว่า "อายัง โข เม พราหมณะ" เป็นต้น. ในพระบาลีนั้น คำว่า "วิชชา" หมายถึง อรหัตตมรรคญาณวิชชา. คำว่า "อวิชชา" หมายถึง อวิชชาที่ปิดบังอริยสัจ 4. บทที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในคำว่า "อายัง โข เม พราหมณะ ตติยา อภินิพภิทา อโหสิ" นี้ พึงทราบอรรถดังนี้ว่า ดูกรพราหมณ์ การทำลายเปลือกไข่อวิชชาที่ปิดบังอริยสัจ 4 ด้วยจะงอยปากคืออรหัตตมรรคญาณอันเป็นเครื่องสิ้นอาสวะของเรานี้ เป็นการทำลายครั้งที่ 3 เป็นการออกครั้งที่ 3 เป็นการเกิดเป็นอริยะครั้งที่ 3 เหมือนกับการที่ลูกไก่ทำลายเปลือกไข่ด้วยจะงอยปากหรือด้วยปลายเล็บเท้าแล้วออกจากเปลือกไข่นั้น เป็นการเกิดใหม่ในหมู่ไก่ ฉะนั้น.

---

එත්තාවතා [Pg.138] කිං දස්සෙතීති? සො හි බ්‍රාහ්මණ කුක්කුටච්ඡාපකො අණ්ඩකොසං

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอะไร? ดูกรพราหมณ์ ลูกไก่นั้นทำลายเปลือกไข่...

---

පදාලෙත්වා තතො නික්ඛමන්තො සකිමෙව ජායති, අහං පන පුබ්බෙ-නිවුත්ථක්ඛන්ධපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං භින්දිත්වා පඨමං තාව පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණවිජ්ජාය ජාතො, තතො සත්තානං චුතිපටිසන්ධිපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා දුතියං දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජාය ජාතො, පුන චතුසච්චපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තතියං ආසවානං ඛයඤාණවිජ්ජාය ජාතො; එවං තීහි විජ්ජාහි තික්ඛත්තුං ජාතො. සා ච මෙ ජාති අරියා සුපරිසුද්ධාති ඉදං දස්සෙසි. එවං දස්සෙන්තො ච පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණං, දිබ්බචක්ඛුනා පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණං, ආසවක්ඛයෙන සකලලොකියලොකුත්තරගුණන්ති එවං තීහි විජ්ජාහි සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුගුණෙ පකාසෙත්වා අත්තනො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සෙසීති.

...ทำลายเปลือกไข่แล้วออกจากเปลือกไข่นั้น ย่อมเกิดเพียงครั้งเดียว. ส่วนเรานั้น ทำลายเปลือกไข่อวิชชาที่ปิดบังขันธ์อันเคยอยู่อาศัยในภพก่อนแล้ว ได้เกิดเป็นครั้งแรกด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณวิชชา. จากนั้น ทำลายเปลือกไข่อวิชชาที่ปิดบังการจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายแล้ว ได้เกิดเป็นครั้งที่สองด้วยทิพพจักขุญาณวิชชา. อีกทั้ง ทำลายเปลือกไข่อวิชชาที่ปิดบังอริยสัจ 4 แล้ว ได้เกิดเป็นครั้งที่สามด้วยอาสวักขยญาณวิชชา. ด้วยประการฉะนี้ เราได้เกิด 3 ครั้งด้วยวิชชา 3. และการเกิดของเรานั้น เป็นอริยะ บริสุทธิ์ยิ่งนัก ดังนี้ พระองค์ทรงแสดง. และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ด้วยปุพเพนิวาสญาณ ทรงแสดงญาณในส่วนอดีตคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ. ด้วยทิพพจักขุญาณ ทรงแสดงญาณในส่วนปัจจุบันและอนาคต. ด้วยอาสวักขยญาณ ทรงแสดงคุณทั้งปวงที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงประกาศคุณแห่งสัพพัญญูทั้งปวงด้วยวิชชา 3 แล้ว ทรงแสดงความเป็นผู้ประเสริฐสูงสุดด้วยการเกิดเป็นอริยะของพระองค์แก่พราหมณ์.

---

ආසවක්ඛයඤාණකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอาสวักขยญาณจบลงแล้ว.

---

දෙසනානුමොදනකථා

เรื่องการอนุโมทนาพระธรรมเทศนา.

---

15. එවං වුත්තෙ වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණොති එවං භගවතා ලොකානුකම්පකෙන බ්‍රාහ්මණං අනුකම්පමානෙන විනිගූහිතබ්බෙපි අත්තනො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවෙ විජ්ජත්තයපකාසිකාය ධම්මදෙසනාය වුත්තෙ පීතිවිප්ඵාරපරිපුණ්ණගත්තචිත්තො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො තං භගවතො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං විදිත්වා ‘‘ඊදිසං නාමාහං සබ්බලොකජෙට්ඨසෙට්ඨං සබ්බගුණසමන්නාගතං සබ්බඤ්ඤුං ‘අඤ්ඤෙසං අභිවාදනාදිකම්මං න කරොතී’ති අවචං – ‘ධීරත්ථු වතරෙ අඤ්ඤාණ’’’න්ති අත්තානං ගරහිත්වා ‘‘අයං දානි ලොකෙ අරියාය ජාතියා පුරෙජාතට්ඨෙන ජෙට්ඨො, සබ්බගුණෙහි අප්පටිසමට්ඨෙන සෙට්ඨො’’ති නිට්ඨං ගන්ත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ජෙට්ඨො භවං ගොතමො සෙට්ඨො භවං ගොතමො’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා පුන තං භගවතො ධම්මදෙසනං අබ්භනුමොදමානො ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතමා’’තිආදිමාහ.

๑๕. คำว่า "เอวัง วุตเต เวรัญโช พราหมโณ" หมายถึง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอนุเคราะห์โลก ทรงประสงค์จะอนุเคราะห์พราหมณ์ ทรงแสดงความเป็นผู้ประเสริฐสูงสุดด้วยการเกิดเป็นอริยะของพระองค์ ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรปกปิดอย่างยิ่ง ด้วยพระธรรมเทศนาที่ประกาศวิชชา 3 แล้ว. พราหมณ์เวรัญชะมีกายและใจเต็มเปี่ยมด้วยปีติอันแผ่ซ่าน เมื่อได้ทราบความเป็นผู้ประเสริฐสูงสุดด้วยการเกิดเป็นอริยะของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ตำหนิตนเองว่า "เราได้กล่าวว่า 'บุคคลผู้เป็นสัพพัญญู ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวง ผู้ประเสริฐสูงสุดในโลกทั้งปวงเช่นนี้ ย่อมไม่กระทำการกราบไหว้เป็นต้นแก่ผู้อื่น' โอ้ ความไม่รู้ของเราช่างน่ารังเกียจเสียจริงหนอ!" แล้วได้ตัดสินใจว่า "พระโคดมผู้เจริญนี้ เป็นผู้ใหญ่ที่สุดในโลกด้วยการเกิดเป็นอริยะ เพราะเป็นผู้เกิดก่อน (ในทางอริยะ) เป็นผู้ประเสริฐที่สุดด้วยคุณทั้งปวง เพราะไม่มีใครเสมอเหมือน" แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำว่า "พระโคดมผู้เจริญเป็นผู้ใหญ่ที่สุด พระโคดมผู้เจริญเป็นผู้ประเสริฐที่สุด" ดังนี้. และเมื่อกราบทูลอย่างนี้แล้ว ได้อนุโมทนาพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าอีกครั้งด้วยความยินดียิ่ง แล้วได้กราบทูลคำมีว่า "อภิกกันตัง โภ โคตมะ อภิกกันตัง โภ โคตมะ" เป็นต้น.

---

තත්ථායං අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති; නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු [Pg.139] (අ. නි. 8.20) හි ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං මෙ පුග්ගලො ඛමති, ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ.

ในพระบาลีมีคำว่า "อภิกกันตัง โภ โคตมะ" เป็นต้นนั้น คำว่า "อภิกกันตะ" นี้ ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งดงาม, น่ารัก, และอนุโมทนา. อธิบายว่า ในพระบาลีมีคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ยามแรกผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งมานานแล้ว" เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป. ในพระบาลีมีคำว่า "บุคคลนี้เป็นที่พอใจของเรา บุคคลนี้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคล 4 คนนี้" เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า งดงาม.

---

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. –

ใครหนอมาไหว้เท้าของเรา ส่องสว่างทิศทั้งปวงด้วยฤทธิ์ ด้วยยศ ด้วยวรรณะอันน่ารักยิ่ง?

---

ආදීසු (වි. ව. 857) අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.250) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධාපි අබ්භනුමොදනෙයෙව. යස්මා ච අබ්භනුමොදනෙ, තස්මා ‘‘සාධු සාධු, භො ගොතමා’’ති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං.

ในพระบาลีมีคำว่า "เป็นต้น" ปรากฏในอรรถว่า น่ารักยิ่ง. ในพระบาลีมีคำว่า "อภิกกันตัง ภันเต" เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนาอย่างยิ่ง. ในบทว่า "อภิกกันตัง โภ โคตมะ" นี้ ก็ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนาอย่างยิ่งนั่นเอง. และเพราะปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนาอย่างยิ่ง ฉะนั้น พึงทราบว่า หมายถึง "สาธุ สาธุ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ" ดังนี้.

---

‘‘භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහලච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො’’ති.

บัณฑิตพึงกล่าวคำซ้ำ (อาเมณฑิตะ) ในความกลัว ในความโกรธ ในการสรรเสริญ ในความรีบร้อน ในความสงสัย ในความร่าเริง ในความเศร้าโศก และในความเลื่อมใส.

---

ඉමිනා ච ලක්ඛණෙන ඉධ පසාදවසෙන පසංසාවසෙන චායං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

และด้วยลักษณะทางไวยากรณ์นี้ พึงทราบว่า คำว่า "อภิกกันตะ" นี้ ในบทว่า "อภิกกันตัง โภ โคตมะ" ได้กล่าวซ้ำสองครั้งโดยนัยแห่งความเลื่อมใสและการสรรเสริญ.

---

අථ වා අභික්කන්තන්ති අතිඉට්ඨං අතිමනාපං අතිසුන්දරන්ති වුත්තං හොති. තත්ථ එකෙන අභික්කන්තසද්දෙන දෙසනං ථොමෙති, එකෙන අත්තනො පසාදං. අයඤ්හි එත්ථ අධිප්පායො – ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනා, අභික්කන්තං යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආගම්ම මම පසාදො’’ති. භගවතොයෙව වා වචනං ද්වෙ ද්වෙ අත්ථෙ සන්ධාය ථොමෙති – භොතො ගොතමස්ස වචනං අභික්කන්තං දොසනාසනතො අභික්කන්තං ගුණාධිගමනතො, තථා සද්ධාජනනතො පඤ්ඤාජනනතො, සාත්ථතො සබ්‍යඤ්ජනතො, උත්තානපදතො ගම්භීරත්ථතො, කණ්ණසුඛතො හදයඞ්ගමතො, අනත්තුක්කංසනතො අපරවම්භනතො, කරුණාසීතලතො පඤ්ඤාවදාතතො, අපාථරමණීයතො විමද්දක්ඛමතො, සුය්‍යමානසුඛතො වීමංසියමානහිතතොති එවමාදීහි යොජෙතබ්බං.

อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า คำว่า อภิกฺกนฺตํ หมายถึง เป็นที่น่าปรารถนายิ่งนัก เป็นที่น่าพอใจยิ่งนัก เป็นความดีงามยิ่งนัก. ในคำว่า อภิกฺกนฺตํ สองบทนั้น พราหมณ์สรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยบทว่า อภิกฺกนฺตํ บทหนึ่ง สรรเสริญความเลื่อมใสของตนด้วยบทว่า อภิกฺกนฺตํ อีกบทหนึ่ง. ด้วยว่า ในบทนี้มีความหมายดังนี้ว่า 'ท่านพระโคดมผู้เจริญ พระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ น่าเพลิดเพลินยิ่งนัก หรือว่า ความเลื่อมใสของข้าพเจ้าที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ เป็นความดีงามยิ่งนัก'. หรืออีกประการหนึ่ง พราหมณ์สรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยมุ่งหมายถึงอรรถะอย่างละ ๒ ประการ คือ พระดำรัสของท่านพระโคดม ชื่อว่า อภิกฺกนฺตํ (งดงามยิ่ง) เพราะกำจัดโทษมีราคะเป็นต้น ชื่อว่า อภิกฺกนฺตํ เพราะทำให้บรรลุคุณธรรมมีศีลเป็นต้น, เช่นเดียวกัน ชื่อว่า อภิกฺกนฺตํ เพราะทำให้เกิดศรัทธา เพราะทำให้เกิดปัญญา, เพราะสมบูรณ์ด้วยอรรถะ เพราะสมบูรณ์ด้วยพยัญชนะ, เพราะมีบทที่ตื้น (เข้าใจง่าย) เพราะมีอรรถะที่ลึกซึ้ง, เพราะไพเราะหู เพราะจับใจ, เพราะไม่ยกตน เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยพระมหากรุณา เพราะบริสุทธิ์ด้วยพระปัญญา, เพราะน่ารื่นรมย์เมื่อมาปรากฏแก่โสตทวาร เพราะทนต่อการพิสูจน์, เพราะเป็นสุขเมื่อได้ฟัง เพราะมีประโยชน์เมื่อพิจารณา ดังนี้เป็นต้น พึงประกอบความตามนี้.

---

තතො පරම්පි චතූහි උපමාහි දෙසනංයෙව ථොමෙති. තත්ථ නික්කුජ්ජිතන්ති අධොමුඛඨපිතං, හෙට්ඨාමුඛජාතං වා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උපරිමුඛං කරෙය්‍ය. පටිච්ඡන්නන්ති තිණපණ්ණාදිපටිච්ඡාදිතං. විවරෙය්‍යාති උග්ඝාටෙය්‍ය. මූළ්හස්සාති දිසාමූළ්හස්ස. මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍යාති හත්ථෙ ගහෙත්වා එස මග්ගොති [Pg.140] වදෙය්‍ය. අන්ධකාරෙති කාළපක්ඛචාතුද්දසී අඩ්ඪරත්ත-ඝනවනසණ්ඩ-මෙඝපටලෙහි චතුරඞ්ගෙ තමසි. අයං තාව අනුත්තානපදත්ථො. අයං පන අධිප්පායයොජනා – යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං සද්ධම්මවිමුඛං අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨිතං මං අසද්ධම්මා වුට්ඨාපෙන්තෙන; යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය, එවං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානා පභුති මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නං සාසනං විවරන්තෙන; යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං කුම්මග්ගමිච්ඡාමග්ගප්පටිපන්නස්ස මෙ සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආචික්ඛන්තෙන; යථා අන්ධකාරෙ තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මොහන්ධකාරෙ නිමුග්ගස්ස මෙ බුද්ධාදිරතනත්තයරූපානි අපස්සතො තප්පටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසකදෙසනාපජ්ජොතං ධාරෙන්තෙන, මය්හං භොතා ගොතමෙන එතෙහි පරියායෙහි පකාසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතොති.

หลังจากนั้น พราหมณ์ยังคงสรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ประการ. ในอุปมาเหล่านั้น คำว่า นิกฺกุชฺชิตํ หมายถึง ภาชนะที่วางคว่ำหน้าลง หรือภาชนะที่คว่ำอยู่เอง. คำว่า อุกฺกุชฺเชยฺย หมายถึง พึงทำให้หงายหน้าขึ้น. คำว่า ปฏิจฺฉนฺนํ หมายถึง สิ่งที่ถูกปิดบังไว้ด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้น. คำว่า วิวเรยฺย หมายถึง พึงเปิดออก. คำว่า มูฬฺหสฺส หมายถึง แก่ผู้หลงทิศ หรือแก่ผู้หลงทาง. คำว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย หมายถึง พึงจับที่มือแล้วบอกว่า 'นี้คือทางตรง นี้คือทางที่ถูกต้อง'. คำว่า อนฺธกาเร (ในที่มืด) คือ ในความมืดมิดอันประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ในคืนแรม ๑๔ ค่ำ ในเวลาเที่ยงคืน ในป่าทึบ และในเวลาที่มีกลุ่มเมฆหนาแน่น. นี้เป็นเนื้อความของบทที่ยังไม่ชัดเจนก่อน. ส่วนนี้เป็นการประกอบความตามอรรถอธิบาย คือ พราหมณ์มีความประสงค์ว่า 'ท่านพระโคดมผู้เจริญประกาศธรรมโดยอเนกปริยายแก่ข้าพเจ้า ด้วยอาการเหล่านี้ คือ เหมือนบุคคลพึงหงายของที่คว่ำ ฉันใด ท่านพระโคดมก็ทรงยกข้าพเจ้าผู้มีหน้าเบือนหนีจากพระสัทธรรม ตั้งอยู่ในอสัทธรรม ให้พ้นจากอสัทธรรมนั้น ฉันนั้น; เหมือนบุคคลพึงเปิดของที่ปิดบังไว้ ฉันใด ท่านพระโคดมก็ทรงเปิดเผยพระศาสนาที่ถูกป่าชัฏคือมิจฉาทิฐิปิดบังไว้ ตั้งแต่กาลที่พระศาสนาของพระกัสสปพุทธเจ้าเสื่อมสูญไป ฉันนั้น; เหมือนบุคคลพึงบอกทางแก่คนหลงทาง ฉันใด ท่านพระโคดมก็ทรงบอกทางสวรรค์และทางนิพพานแก่ข้าพเจ้าผู้ดำเนินไปในทางที่ผิดและทางที่หลง ฉันนั้น; เหมือนบุคคลพึงส่องประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด ท่านพระโคดมก็ทรงประคองประทีปคือพระธรรมเทศนาอันกำจัดความมืดคือโมหะที่ปิดบังรูปคือพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น แก่ข้าพเจ้าผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะจนมองไม่เห็นรูปคือพระรัตนตรัยเหล่านั้น ฉันนั้น'.

---

දෙසනානුමොදනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการอนุโมทนาพระธรรมเทศนา จบลงแล้ว.

---

පසන්නාකාරකථා

เรื่องอาการแห่งความเลื่อมใส

---

එවං දෙසනං ථොමෙත්වා ඉමාය දෙසනාය රතනත්තයෙ පසන්නචිත්තො පසන්නාකාරං කරොන්තො ‘‘එසාහ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ එසාහන්ති එසො අහං. භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමීති භවන්තං ගොතමං සරණන්ති ගච්ඡාමි; භවං මෙ ගොතමො සරණං, පරායණං, අඝස්ස තාතා, හිතස්ස ච විධාතාති ඉමිනා අධිප්පායෙන භවන්තං ගොතමං ගච්ඡාමි භජාමි සෙවාමි පයිරුපාසාමි, එවං වා ජානාමි බුජ්ඣාමීති. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො; තස්මා ‘‘ගච්ඡාමී’’ති ඉමස්ස ජානාමි බුජ්ඣාමීති අයම්පි අත්ථො වුත්තො. ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චාති එත්ථ පන අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ ච චතූසු අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො; සො අත්ථතො අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච. වුත්තං හෙතං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34) විත්ථාරො. න කෙවලඤ්ච අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච, අපි ච ඛො අරියඵලෙහි සද්ධිං පරියත්තිධම්මොපි. වුත්තම්පි හෙතං ඡත්තමාණවකවිමානෙ –

เมื่อสรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว พราหมณ์ผู้มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานี้ เมื่อจะทำอาการแสดงความเลื่อมใส จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เอสาหํ. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ (ข้าพเจ้านั้น). คำว่า ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ความว่า ข้าพเจ้าขอถึงท่านพระโคดมว่าเป็นที่พึ่ง; ด้วยความประสงค์ว่า 'ท่านพระโคดมเป็นที่พึ่ง เป็นที่พึ่งพิง เป็นผู้รักษาจากบาป และเป็นผู้จัดแจงประโยชน์สุขให้แก่ข้าพเจ้า' ข้าพเจ้าจึงขอถึง คือ เข้าไปหา รับใช้ ปรนนิบัติท่านพระโคดม หรือว่า ข้าพเจ้าย่อมรู้ ย่อมเข้าใจอย่างนี้. ด้วยว่า ธาตุทั้งหลายที่มีอรรถว่า 'ไป' (คติ) ย่อมมีอรรถว่า 'รู้' (พุทธิ) ด้วย; เพราะฉะนั้น คำว่า คจฺฉามิ นี้ ท่านจึงกล่าวอรรถว่า ชานามิ (รู้) พุชฺฌามิ (เข้าใจ) ไว้ด้วย. ส่วนในบทว่า ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ นี้ มีอรรถที่พึงทราบดังนี้ว่า สภาวะที่ทรงไว้ซึ่งบุคคลผู้บรรลุมรรคแล้ว ผู้กระทำนิโรธให้แจ้งแล้ว และผู้ปฏิบัติอยู่ตามคำสั่งสอน ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔ ชื่อว่า ธรรม; ธรรมนั้น โดยอรรถได้แก่ อริยมรรคและพระนิพพาน. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยอัฏฐังคิกมรรค ท่านกล่าวว่าเป็นยอดของสังขตธรรมเหล่านั้น' ดังนี้เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยพิสดาร. และมิใช่เพียงอริยมรรคและพระนิพพานเท่านั้น แต่ยังรวมถึงพระปริยัติธรรมพร้อมกับอริยผลด้วย. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในฉัตตมาณวกวิมานว่า

---

‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං, ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං;

මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං, ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 887);

พึงเข้าถึงธรรมนี้เพื่อเป็นที่พึ่ง คือ ธรรมอันเป็นที่คลายกำหนัดจากราคะ อันไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก ธรรมอันไม่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ไม่เป็นที่น่าเกลียด ธรรมนี้อันไพเราะ อันฝึกฝนดีแล้ว อันจำแนกไว้ดีแล้ว (วิ. ว. ๘๘๗)

---

එත්ථ හි රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො. අනෙජමසොකන්ති ඵලං. ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං. අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා [Pg.141] සබ්බධම්මක්ඛන්ධාති. දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙන සංහතොති සඞ්ඝො, සො අත්ථතො අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහො. වුත්තඤ්හෙතං තස්මිංයෙව විමානෙ –

ในคาถานี้ คำว่า ราควิราโค ท่านกล่าวหมายถึง มรรค. คำว่า อเนชมโสกํ ท่านกล่าวหมายถึง ผล. คำว่า ธมฺมมสงฺขตํ ท่านกล่าวหมายถึง นิพพาน. คำว่า อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ ท่านกล่าวหมายถึง พระธรรมขันธ์ทั้งปวงที่จำแนกไว้ด้วยพระไตรปิฎก. ชื่อว่า สงฺฆะ เพราะรวมกันด้วยการรวมกันแห่งทิฐิและศีล หรือเพราะมีความเสมอกันด้วยทิฐิและศีล, สงฆ์นั้น โดยอรรถคือหมู่แห่งอริยบุคคล ๘ จำพวก. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในวิมานวัตถุเรื่องเดิมนั้นนั่นแลว่า

---

‘‘යත්ථ ච දින්නමහප්ඵලමාහු, චතූසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු;

අට්ඨ ච පුග්ගලධම්මදසා තෙ, සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 888);

พึงเข้าถึงพระสงฆ์นี้เพื่อเป็นที่พึ่ง ซึ่งเป็นที่ที่ทานที่ให้แล้วมีผลมาก ในคู่แห่งบุรุษผู้บริสุทธิ์ ๔ คู่ คือ บุคคลผู้เห็นธรรม ๘ จำพวก (วิ. ว. ๘๘๘)

---

භික්ඛූනං සඞ්ඝො භික්ඛුසඞ්ඝො. එත්තාවතා ච බ්‍රාහ්මණො තීණි සරණගමනානි පටිවෙදෙසි.

หมู่แห่งภิกษุคือภิกษุสงฆ์. ด้วยเหตุนี้ พราหมณ์จึงได้ประกาศการถึงสรณะ ๓ ประการ.

---

පසන්නාකාරකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอาการแห่งความเลื่อมใส จบลงแล้ว.

---

සරණගමනකථා

เรื่องการถึงสรณะ

---

ඉදානි තෙස්වෙව තීසු සරණගමනෙසු කොසල්ලත්ථං සරණං, සරණගමනං, යො සරණං ගච්ඡති,

บัดนี้ เพื่อประโยชน์แห่งความชำนาญในสรณะ ๓ ประการนั้น พึงทราบเรื่องสรณะ การถึงสรณะ และบุคคลผู้ถึงสรณะ,

---

සරණගමනප්පභෙදො, සරණගමනඵලං, සංකිලෙසො, භෙදොති අයං විධි වෙදි තබ්බො. සො පන ඉධ වුච්චමානො අතිභාරියං විනයනිදානං කරොතීති න වුත්තො. අත්ථිකෙහි පන පපඤ්චසූදනියං වා මජ්ඣිමට්ඨකථායං භයභෙරවසුත්තවණ්ණනතො (ම. නි. අට්ඨ. 1.56) සුමඞ්ගලවිලාසිනියං වා දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.250) සරණවණ්ණනතො ගහෙතබ්බොති.

ความแตกต่างของการถึงสรณะ ผลของการถึงสรณะ ความเศร้าหมอง และการขาดสรณะ. พึงทราบวิธีนี้. แต่ถ้าจะกล่าวถึงเรื่องนี้ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกานี้ ก็จะทำให้วินัยนิทานหนักเกินไป จึงไม่ได้กล่าวไว้. แต่ผู้ที่ประสงค์จะทราบ พึงศึกษาจากอรรถกถาปปัญจสูทนี มัชฌิมนิกาย ในอรรถกถาภยเภรวสูตร (ม.อ. ๑.๕๖) หรือจากอรรถกถาสุมังคลวิลาสินี ทีฆนิกาย ในอรรถกถาสรณะ (ที.อ. ๑.๒๕๐) เถิด.

---

සරණගමනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการถึงสรณะ จบลงแล้ว.

---

උපාසකත්තපටිවෙදනාකථා

เรื่องการประกาศความเป็นอุบาสก

---

උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූති මං භවං ගොතමො ‘‘උපාසකො අය’’න්ති එවං ධාරෙතූති අත්ථො. උපාසකවිධිකොසල්ලත්ථං පනෙත්ථ කො උපාසකො, කස්මා උපාසකොති වුච්චති, කිමස්ස සීලං, කො ආජීවො, කා විපත්ති, කා සම්පත්තීති ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං. තං අතිභාරියකරණතො ඉධ න විභත්තං, අත්ථිකෙහි පන පපඤ්චසූදනියං මජ්ඣිමට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.56) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අජ්ජතග්ගෙති එත්ථ අයං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ, සම්ම දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.70) හි ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය (කථා. 441), උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්තිආදීසු කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා (සං. නි. 5.374) අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්තිආදීසු (චූළව. 318) කොට්ඨාසෙ. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.34) සෙට්ඨෙ. ඉධ පනායං ආදිම්හි දට්ඨබ්බො. තස්මා අජ්ජතග්ගෙති අජ්ජතං ආදිං කත්වාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අජ්ජතන්ති අජ්ජභාවන්ති වුත්තං හොති. අජ්ජදග්ගෙ ඉච්චෙව වා [Pg.142] පාඨො, දකාරො පදසන්ධිකරො, අජ්ජ අග්ගං කත්වාති වුත්තං හොති. පාණුපෙතන්ති පාණෙහි උපෙතං, යාව මෙ ජීවිතං පවත්තති, තාව උපෙතං අනඤ්ඤසත්ථුකං තීහි සරණගමනෙහි සරණගතං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු ජානාතු, අහඤ්හි සචෙපි මෙ තිඛිණෙන අසිනා සීසං ඡින්දෙය්‍යුං, නෙව බුද්ධං ‘‘න බුද්ධො’’ති වා, ධම්මං ‘‘න ධම්මො’’ති වා, සඞ්ඝං ‘‘න සඞ්ඝො’’ති වා වදෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච බ්‍රාහ්මණො පාණුපෙතං සරණගතන්ති පුන සරණගමනං වදන්තො අත්තසන්නිය්‍යාතනං පකාසෙතීති වෙදිතබ්බො.

คำว่า “ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก” มีความหมายว่า ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ไว้ในพระทัยว่า “พราหมณ์ผู้นี้เป็นอุบาสก” หรือโปรดทรงระลึกไว้ดังนี้. ในบทว่า “อุบาสกัง” เป็นต้นนี้ พึงทราบการวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดว่า ใครชื่อว่าอุบาสก เพราะเหตุไรจึงชื่อว่าอุบาสก ศีลของอุบาสกนั้นคืออะไร อาชีพคืออะไร ความวิบัติคืออะไร ความสมบัติคืออะไร เพื่อประโยชน์แห่งความเป็นผู้ฉลาดในระเบียบของอุบาสก. การวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดนั้นไม่ได้จำแนกไว้ในอรรถกถาพระวินัยนี้ เพราะทำให้เป็นภาระมากเกินไป แต่ผู้ต้องการพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปปัญจสูทนี อรรถกถาพระมัชฌิมนิกาย. ในบทว่า “อัชชตัคเค” นี้ ศัพท์ว่า “อัคคะ” ปรากฏในความหมายว่า เบื้องต้น, ที่สุด, ส่วน, และยอดเยี่ยม. จริงอยู่ ในประโยคเป็นต้นว่า “แน่ะ นายประตู วันนี้เป็นต้นไป เราปิดประตูของพวกนิครนถ์ชายและนิครนถ์หญิงแล้ว” ปรากฏในความหมายว่า เบื้องต้น. ในประโยคเป็นต้นว่า “พึงลูบคลำปลายเล็บนั้นด้วยปลายเล็บนั้นเอง ปลายอ้อย ปลายไม้ไผ่” ปรากฏในความหมายว่า ที่สุด. ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แบ่งส่วนผลไม้รสเปรี้ยว หรือส่วนผลไม้รสหวาน หรือส่วนผลไม้รสขม โดยส่วนแห่งวิหาร หรือโดยส่วนแห่งปริเวณ” ปรากฏในความหมายว่า ส่วน. ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด ที่ไม่มีเท้า หรือมีสองเท้า... พระตถาคตตรัสเรียกเป็นยอดเยี่ยมในบรรดาสัตว์เหล่านั้น” ปรากฏในความหมายว่า ยอดเยี่ยม. แต่ในบทว่า “อัชชตัคเค ปาณุเปตัง” นี้ ศัพท์ว่า “อัคคะ” พึงเห็นในความหมายว่า เบื้องต้น. เพราะฉะนั้น ในบทว่า “อัชชตัคเค” นี้ ความหมายพึงทราบดังนี้ว่า “กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น”. คำว่า “อัชชตัง” เป็นอันกล่าวแล้วว่า “ความเป็นไปในวันนี้”. อีกนัยหนึ่ง มีบทว่า “อัชชทัคเค” เท่านั้น อักษร “ทะ” เป็นตัวเชื่อมบท เป็นอันกล่าวแล้วว่า “กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น”. คำว่า “ปาณุเปตัง” คือ ผู้เข้าถึงด้วยชีวิต ตราบเท่าที่ชีวิตของข้าพเจ้าเป็นไปอยู่ ตลอดกาลที่ชีวิตนั้นเป็นไป ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำไว้ในพระทัย โปรดทรงทราบว่า ข้าพเจ้าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะด้วยสรณคมน์ทั้งสาม ไม่มีศาสดาอื่น เพราะว่าถึงแม้ข้าพเจ้าจะถูกตัดศีรษะด้วยดาบอันคมกริบ ก็จะไม่กล่าวว่า พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า หรือพระธรรมไม่ใช่พระธรรม หรือพระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์. ในบทบาลีว่า “อุบาสกัง มัง” เป็นต้นนี้ พึงทราบว่า พราหมณ์กล่าวสรณคมน์อีกครั้งว่า “ปาณุเปตัง สรณคตัง” เป็นการแสดงสรณคมน์ที่มอบตน.

---

එවං අත්තානං නිය්‍යාතෙත්වා භගවන්තං සපරිසං උපට්ඨාතුකාමො ආහ – ‘‘අධිවාසෙතු ච මෙ භවං ගොතමො වෙරඤ්ජායං වස්සාවාසං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. කිං වුත්තං හොති – උපාසකඤ්ච මං භවං ගොතමො ධාරෙතු, අධිවාසෙතු ච මෙ වෙරඤ්ජායං වස්සාවාසං, තයො මාසෙ වෙරඤ්ජං උපනිස්සාය මම අනුග්ගහත්ථං වාසං සම්පටිච්ඡතූති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙනාති අථස්ස වචනං සුත්වා භගවා කායඞ්ගං වා වාචඞ්ගං වා අචොපෙත්වා අබ්භන්තරෙයෙව ඛන්තිං චාරෙත්වා තුණ්හීභාවෙන අධිවාසෙසි; බ්‍රාහ්මණස්ස අනුග්ගහත්ථං මනසාව සම්පටිච්ඡීති වුත්තං හොති.

เมื่อพราหมณ์มอบตนดังนี้แล้ว ปรารถนาจะบำรุงพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยบริษัท จึงกล่าวว่า “ขอท่านพระโคดมโปรดทรงรับการอยู่จำพรรษาในเมืองเวรัญชาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ตามคำอาราธนาของข้าพระองค์ด้วยเถิด”. เป็นอันกล่าวแล้วว่าอะไร? คือ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกด้วย และโปรดทรงรับการอยู่จำพรรษาของข้าพระองค์ในเมืองเวรัญชาด้วย โปรดทรงรับการประทับอยู่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ข้าพเจ้า โดยอาศัยเมืองเวรัญชาตลอดสามเดือน. คำว่า “พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยพระอาการดุษฎีภาพ” มีความหมายว่า ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นแล้ว ไม่ทรงไหวพระวรกายหรือพระวาจา ทรงดำรงความพอพระทัยไว้ภายในพระองค์เท่านั้น ทรงรับด้วยพระอาการดุษฎีภาพ; เป็นอันกล่าวแล้วว่า ทรงรับด้วยพระทัยเท่านั้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่พราหมณ์.

---

අථ ඛො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වාති අථ වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො සචෙ මෙ සමණො ගොතමො නාධිවාසෙය්‍ය, කායෙන වා වාචාය වා පටික්ඛිපෙය්‍ය. යස්මා පන අප්පටික්ඛිපිත්වා අබ්භන්තරෙ ඛන්තිං ධාරෙසි, තස්මා මෙ මනසාව අධිවාසෙසීති එවං ආකාරසල්ලක්ඛණකුසලතාය භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා, අත්තනො නිසින්නාසනතො වුට්ඨාය චතූසු දිසාසු භගවන්තං සක්කච්චං වන්දිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා ආගතකාලතො පභුති ජාතිමහල්ලකබ්‍රාහ්මණානං අභිවාදනාදීනි න කරොතීති විගරහිත්වාපි ඉදානි විඤ්ඤාතබුද්ධගුණො කායෙන වාචාය මනසා ච අනෙකක්ඛත්තුං වන්දන්තොපි අතිත්තොයෙව හුත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ සිරස්මිං පතිට්ඨාපෙත්වා යාව දස්සනවිසයො තාව පටිමුඛොයෙව අපක්කමිත්වා දස්සනවිසයං විජහනට්ඨානෙ වන්දිත්වා පක්කාමි.

คำว่า “ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชาวเวรัญชาทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว” มีความหมายว่า ในกาลนั้น พราหมณ์ชาวเวรัญชาทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาค เพราะความเป็นผู้ฉลาดในการสังเกตอาการ หรือเพราะความเป็นผู้ชำนาญในการพิจารณาว่า “ถ้าพระสมณโคดมไม่ทรงรับคำอาราธนาของข้าพเจ้า ก็พึงทรงปฏิเสธด้วยกายหรือด้วยวาจา แต่เพราะไม่ทรงปฏิเสธ ทรงดำรงความพอพระทัยไว้ภายใน เพราะฉะนั้น จึงทรงรับคำอาราธนาของข้าพเจ้าด้วยพระทัยเท่านั้น” ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งของตน กราบพระผู้มีพระภาคโดยเคารพในสี่ทิศ เวียนขวาสามครั้ง แม้ถูกตำหนิว่า “ตั้งแต่เวลาที่มาเป็นต้นไป ไม่กระทำการไหว้เป็นต้นแก่พราหมณ์ผู้เฒ่าโดยชาติ” บัดนี้เป็นผู้มีพระพุทธคุณอันทราบแล้ว หรือผู้ทราบพระพุทธคุณแล้ว แม้กราบด้วยกาย วาจา และใจหลายครั้ง ก็ยังไม่พอใจ ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยการประชุมแห่งเล็บทั้งสิบขึ้น ตั้งไว้บนศีรษะ ถอยหลังไปโดยหันหน้าตรงไปทางพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ตราบเท่าที่เขตที่มองเห็นมีอยู่ และเมื่อพ้นจากเขตที่มองเห็นแล้ว ก็กราบแล้วจากไป.

---

උපාසකත්තපටිවෙදනාකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการประกาศความเป็นอุบาสกจบแล้ว.

---

දුබ්භික්ඛකථා

เรื่องทุพภิกขภัย

---

16. තෙන ඛො පන සමයෙන වෙරඤ්ජා දුබ්භික්ඛා හොතීති යස්මිං සමයෙ වෙරඤ්ජෙන බ්‍රාහ්මණෙන භගවා වෙරඤ්ජං උපනිස්සාය වස්සාවාසං යාචිතො[Pg.143], තෙන සමයෙන වෙරඤ්ජා දුබ්භික්ඛා හොති. දුබ්භික්ඛාති දුල්ලභභික්ඛා; සා පන දුල්ලභභික්ඛතා යත්ථ මනුස්සා අස්සද්ධා හොන්ති අප්පසන්නා, තත්ථ සුසස්සකාලෙපි අතිසමග්ඝෙපි පුබ්බණ්ණාපරණ්ණෙ හොති. වෙරඤ්ජායං පන යස්මා න තථා අහොසි, අපිච ඛො දුසස්සතාය ඡාතකදොසෙන අහොසි තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ද්වීහිතිකාතිආදිමාහ. තත්ථ ද්වීහිතිකාති ද්විධා පවත්තඊහිතිකා. ඊහිතං නාම ඉරියා ද්විධා පවත්තා – චිත්තඉරියා, චිත්තඊහා. ‘‘එත්ථ ලච්ඡාම නු ඛො කිඤ්චි භික්ඛමානා න ලච්ඡාමා’’ති, ‘‘ජීවිතුං වා සක්ඛිස්සාම නු ඛො නො’’ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

๑๖. คำว่า “ครั้งนั้นแล เมืองเวรัญชาเกิดทุพภิกขภัย” มีความหมายว่า ในกาลใดที่พราหมณ์ชาวเวรัญชาอาราธนาพระผู้มีพระภาคให้จำพรรษาในเมืองเวรัญชา ในกาลนั้น เมืองเวรัญชาเกิดทุพภิกขภัย หรืออดอยาก ขาดแคลนอาหาร. คำว่า “ทุพภิกขา” คือ มีภิกษาที่ได้ยาก. ความเป็นผู้มีภิกษาที่ได้ยากนั้น ย่อมมีในที่ที่มนุษย์ทั้งหลายไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใสในพระรัตนตรัย แม้ในกาลที่มีพืชพรรณดี หรือในกาลที่มีพืชพรรณสมบูรณ์ ข้าวเปลือกและพืชพรรณก็มีราคาถูกมาก. แต่ในเมืองเวรัญชาไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะไม่ได้เกิดจากความไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส แต่เกิดจากพืชพรรณไม่ดี หรือเพราะความเป็นผู้มีพืชพรรณไม่สมบูรณ์ เพราะโทษคือความอดอยาก. เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงความหมายนั้น หรือความหมายว่าเกิดเพราะโทษคือความอดอยาก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ทวีหิติกา”. ในบทนั้น คำว่า “ทวีหิติกา” คือ มีอาการเป็นไปโดยสองอย่าง. ชื่อว่า “อีหิตะ” คือ อาการที่จิตเป็นไปโดยสองอย่าง คือ อาการของจิต ความกระวนกระวายของจิตว่า “เมื่อขอสิ่งใดสิ่งหนึ่งในเมืองเวรัญชานี้ จักได้หรือหนอ จักไม่ได้” และ “จักสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้หรือหนอ จักไม่สามารถ” นี้เป็นความหมายในบทนี้.

---

අථ වා ද්වීහිතිකාති දුජ්ජීවිකා, ඊහිතං ඊහා ඉරියනං පවත්තනං ජීවිතන්තිආදීනි පදානි එකත්ථානි. තස්මා දුක්ඛෙන ඊහිතං එත්ථ පවත්තතීති ද්වීහිතිකාති අයමෙත්ථ පදත්ථො. සෙතට්ඨිකාති සෙතකානි අට්ඨීනි එත්ථාති සෙතට්ඨිකා. දිවසම්පි යාචිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා මතානං කපණමනුස්සානං අහිච්ඡත්තකවණ්ණෙහි අට්ඨීහි තත්‍ර තත්‍ර පරිකිණ්ණාති වුත්තං හොති. සෙතට්ටිකාතිපි පාඨො. තස්සත්ථො – සෙතා අට්ටි එත්ථාති සෙතට්ටිකා. අට්ටීති ආතුරතා බ්‍යාධි රොගො. තත්ථ ච සස්සානං ගබ්භග්ගහණකාලෙ සෙතකරොගෙන උපහතමෙව පච්ඡින්නඛීරං අග්ගහිතතණ්ඩුලං පණ්ඩරපණ්ඩරං සාලිසීසං වා යවගොධූමසීසං වා නික්ඛමති, තස්මා ‘‘සෙතට්ටිකා’’ති වුච්චති.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า ทวีหิติกา หมายถึง มีการเลี้ยงชีพลำบาก คำว่า อีหิตะ, อีหา, อิริยนะ, ปวัตตนะ, ชีวิตะ เป็นต้นเหล่านี้ มีความหมายอย่างเดียวกัน เพราะเหตุนั้น ในเมืองเวรัญชานี้ การเลี้ยงชีพ (อีหิตะ) เป็นไปโดยยาก เพราะฉะนั้น คำว่า ทวีหิติกา นี้ จึงเป็นเนื้อความแห่งบทในที่นี้ คำว่า เสตัฏฐิกา หมายถึง มีกระดูกขาวในเมืองนี้ อธิบายว่า กระดูกของพวกคนยากไร้ที่ตายไปเพราะไม่ได้อะไรเลยแม้จะเที่ยวขอทานตลอดทั้งวัน ย่อมกระจัดกระจายอยู่ตามที่ต่างๆ มีสีขาวเหมือนเห็ด อีกปาฐะหนึ่งว่า เสตัฏฏิกา อรรถของปาฐะนั้นคือ มีโรคอัฏฏิสีขาวในเมืองนี้ คำว่า อัฏฏิ หมายถึง ความเจ็บไข้ โรคภัย หรือความป่วยไข้ และในเมืองนั้น ในเวลาที่ข้าวตั้งท้อง รวงข้าวสาลี หรือรวงข้าวบาร์เลย์และข้าวสาลี ที่ถูกโรคขาว (โรคเพลี้ย) ประทุษร้ายแล้ว ย่อมมีน้ำนมขาดไป เมล็ดข้าวสารไม่ก่อตัว มีลักษณะขาวโพลนออกมา เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า เสตัฏฐิกา

---

වප්පකාලෙ සුට්ඨු අභිසඞ්ඛරිත්වාපි වුත්තසස්සං තත්ථ සලාකා එව සම්පජ්ජතීති සලාකාවුත්තා; සලාකාය වා තත්ථ ජීවිතං පවත්තෙන්තීති සලාකාවුත්තා. කිං වුත්තං හොති? තත්ථ කිර ධඤ්ඤවික්කයකානං සන්තිකං කයකෙසු ගතෙසු දුබ්බලමනුස්සෙ අභිභවිත්වා බලවමනුස්සාව ධඤ්ඤං කිණිත්වා ගච්ඡන්ති. දුබ්බලමනුස්සා අලභමානා මහාසද්දං කරොන්ති. ධඤ්ඤවික්කයකා ‘‘සබ්බෙසං සඞ්ගහං කරිස්සාමා’’ති ධඤ්ඤකරණට්ඨානෙ ධඤ්ඤමාපකං නිසීදාපෙත්වා එකපස්සෙ වණ්ණජ්ඣක්ඛං නිසීදාපෙසුං. ධඤ්ඤත්ථිකා වණ්ණජ්ඣක්ඛස්ස සන්තිකං ගච්ඡන්ති. සො ආගතපටිපාටියා මූලං ගහෙත්වා ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස එත්තකං දාතබ්බ’’න්ති සලාකං ලිඛිත්වා දෙති, තෙ තං ගහෙත්වා ධඤ්ඤමාපකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා දින්නපටිපාටියා ධඤ්ඤං ගණ්හන්ති. එවං සලාකාය තත්ථ ජීවිතං පවත්තෙන්තීති සලාකාවුත්තා.

ในเวลาหว่าน แม้จะเตรียมการอย่างดีแล้ว พืชที่หว่านในเมืองนั้นก็เกิดเป็นเพียงซังข้าวเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สลากาวุตตา หรืออีกนัยหนึ่ง ในเมืองนั้น ประชาชนยังชีวิตให้เป็นไปด้วยสลาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สลากาวุตตา อธิบายว่า ได้ยินว่า ในเมืองนั้น เมื่อพวกผู้ซื้อไปยังสำนักของพวกคนขายข้าว พวกคนมีกำลังข่มเหงคนอ่อนแอแล้วซื้อข้าวไป พวกคนอ่อนแอเมื่อไม่ได้ข้าวก็ส่งเสียงอื้อฉาว พวกคนขายข้าวคิดว่า 'เราจะสงเคราะห์ทุกคน' จึงให้พนักงานตวงข้าวนั่งลงในที่ตวงข้าว และให้พนักงานตรวจเงินนั่งลง ณ ข้างหนึ่ง พวกผู้ต้องการข้าวก็ไปหาพนักงานตรวจเงิน พนักงานตรวจเงินนั้นรับเงินตามลำดับที่มาถึงแล้ว เขียนสลากให้ว่า 'พึงให้ข้าวจำนวนเท่านี้แก่คนชื่อนี้' พวกเขารับสลากนั้นแล้วไปหาพนักงานตวงข้าว รับข้าวตามลำดับที่ได้รับสลาก ด้วยประการฉะนี้ ในเมืองนั้น ประชาชนยังชีวิตให้เป็นไปด้วยสลาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สลากาวุตตา

---

න [Pg.144] සුකරා උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතුන්ති පග්ගහෙන යො උඤ්ඡො, තෙන යාපෙතුං න සුකරා. පත්තං ගහෙත්වා යං අරියා උඤ්ඡං කරොන්ති, භික්ඛාචරියං චරන්ති, තෙන උඤ්ඡෙන යාපෙතුං න සුකරාති වුත්තං හොති. තදා කිර තත්ථ සත්තට්ඨගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා එකදිවසම්පි යාපනමත්තං න ලභන්ති.

คำว่า ไม่สามารถจะยังชีพอยู่ได้ด้วยการแสวงหาอาหารด้วยการประคองบาตร ความว่า การแสวงหาอาหารใดที่กระทำด้วยการประคองบาตร การยังชีพด้วยการแสวงหาอาหารนั้นทำได้ยาก อธิบายว่า การแสวงหาอาหาร (การเที่ยวบิณฑบาต) ใดที่พระอริยเจ้าทั้งหลายถือบาตรเที่ยวไป การยังชีพด้วยการแสวงหาอาหารนั้นทำได้ยาก ในกาลนั้น ได้ยินว่า ในเมืองนั้น ภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตไปถึง ๗-๘ หมู่บ้าน ก็ยังไม่ได้อาหารแม้เพียงพอแก่การยังชีพวันหนึ่งๆ

---

තෙන ඛො පන සමයෙන උත්තරාපථකා අස්සවාණිජා…පෙ… අස්සොසි ඛො භගවා උදුක්ඛලසද්දන්ති – තෙනාති යස්මිං සමයෙ භගවා වෙරඤ්ජං උපනිස්සාය වස්සාවාසං උපගතො තෙන සමයෙන. උත්තරාපථවාසිකා උත්තරාපථතො වා ආගතත්තා එවං ලද්ධවොහාරා අස්සවාණිජා උත්තරාපථෙ අස්සානං උට්ඨානට්ඨානෙ පඤ්ච අස්සසතානි ගහෙත්වා දිගුණං තිගුණං ලාභං පත්ථයමානා දෙසන්තරං ගච්ඡන්තා තෙහි අත්තනො වික්කායිකභණ්ඩභූතෙහි පඤ්චමත්තෙහි අස්සසතෙහි වෙරඤ්ජං වස්සාවාසං උපගතා හොන්ති. කස්මා? න හි සක්කා තස්මිං දෙසෙ වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ අද්ධානං පටිපජ්ජිතුං. උපගච්ඡන්තා ච බහිනගරෙ උදකෙන අනජ්ඣොත්ථරණීයෙ ඨානෙ අත්තනො ච වාසාගාරානි අස්සානඤ්ච මන්දිරං කාරාපෙත්වා වතියා පරික්ඛිපිංසු. තානි තෙසං වසනට්ඨානානි ‘‘අස්සමණ්ඩලිකායො’’ති පඤ්ඤායිංසු. තෙනාහ – ‘‘තෙහි අස්සමණ්ඩලිකාසු භික්ඛූනං පත්ථපත්ථපුලකං පඤ්ඤත්තං හොතී’’ති. පත්ථපත්ථපුලකන්ති එකමෙකස්ස භික්ඛුනො පත්ථපත්ථපමාණං පුලකං. පත්ථො නාම නාළිමත්තං හොති, එකස්ස පුරිසස්ස අලං යාපනාය. වුත්තම්පි හෙතං – ‘‘පත්ථොදනො නාලමයං දුවින්න’’න්ති (ජා. 2.21.192). පුලකං නාම නිත්ථුසං කත්වා උස්සෙදෙත්වා ගහිතයවතණ්ඩුලා වුච්චන්ති. යදි හි සථුසා හොන්ති, පාණකා විජ්ඣන්ති, අද්ධානක්ඛමා න හොන්ති. තස්මා තෙ වාණිජා අද්ධානක්ඛමං කත්වා යවතණ්ඩුලමාදාය අද්ධානං පටිපජ්ජන්ති ‘‘යත්ථ අස්සානං ඛාදනීයං තිණං දුල්ලභං භවිස්සති, තත්ථෙතං අස්සභත්තං භවිස්සතී’’ති.

สมัยนั้นแล พ่อค้าม้าชาวอุตตราปถะ... พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับเสียงครก ดังนี้ ในบทเหล่านั้น คำว่า เตนะ (โดยสมัยนั้น) คือ ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าจำพรรษาอาศัยเมืองเวรัญชา พ่อค้าม้าชาวอุตตราปถะ คือผู้ที่อาศัยอยู่ในอุตตราปถะ หรือผู้ที่มาจากอุตตราปถะ จึงได้ชื่ออย่างนั้น พวกพ่อค้าม้าเหล่านั้นนำม้า ๕๐๐ ตัวมาจากแหล่งกำเนิดม้าในอุตตราปถะ ปรารถนากำไร ๒ เท่า ๓ เท่า เมื่อเดินทางไปยังต่างถิ่น ได้เข้าจำพรรษาในเมืองเวรัญชาพร้อมกับม้าประมาณ ๕๐๐ ตัวเหล่านั้นซึ่งเป็นสินค้าของตน เพราะเหตุใดจึงเข้าจำพรรษา? เพราะในถิ่นนั้น ไม่สามารถเดินทางไกลได้ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน และเมื่อเข้าจำพรรษาแล้ว พวกเขาก็สร้างที่พักของตนและคอกม้าในที่ที่น้ำท่วมไม่ถึงนอกเมือง แล้วล้อมรั้วไว้ ที่พักเหล่านั้นของพวกเขาจึงปรากฏชื่อว่า 'อัสสมัณฑลิกา' (วงเวียนม้า) เพราะเหตุนั้น ท่านพระอุปาลีเถระจึงกล่าวว่า 'ในอัสสมัณฑลิกาเหล่านั้น พ่อค้าม้าได้จัดถวายข้าวสารมุยอแก่ภิกษุทั้งหลายรูปละทะนานๆ' คำว่า ปัตถะปัตถะปุลกัง คือ ข้าวปุลกะมีประมาณรูปละหนึ่งทะนาน คำว่า ทะนาน (ปัตถะ) มีประมาณเท่ากับหนึ่งนาฬิกา พอเพียงสำหรับการยังชีพของคนหนึ่งคน สมจริงดังคำที่ท้าวทัตตมัจฉริยโกสิยเศรษฐีกล่าวไว้ว่า 'ข้าวสุกหนึ่งทะนานนี้ ไม่พอสำหรับเราสองคน' (ขุ.ชา. ๒๗/๑๙๒) ข้าวสารมุยอที่เอาแกลบออกแล้ว นึ่งแล้ว เรียกว่า ปุลกะ เพราะว่าถ้ายังมีแกลบอยู่ พวกมอดจะกัดกิน และจะไม่ทนทานต่อการเดินทางไกล เพราะเหตุนั้น พ่อค้าเหล่านั้นจึงทำข้าวสารมุยอให้ทนทานต่อการเดินทางไกลแล้วนำติดตัวไปเพื่อเดินทางไกล โดยคิดว่า 'ในที่ใด หญ้าอันเป็นของเคี้ยวของม้าหาได้ยาก ในที่นั้น ข้าวสารมุยอนี้จักเป็นอาหารม้า'

---

කස්මා පන තෙහි තං භික්ඛූනං පඤ්ඤත්තන්ති? වුච්චතෙ – ‘‘න හි තෙ දක්ඛිණාපථමනුස්සා විය අස්සද්ධා අප්පසන්නා, තෙ පන සද්ධා පසන්නා බුද්ධමාමකා, ධම්මමාමකා, සඞ්ඝමාමකා; තෙ පුබ්බණ්හසමයං කෙනචිදෙව කරණීයෙන නගරං පවිසන්තා ද්වෙ තයො දිවසෙ අද්දසංසු සත්තට්ඨ භික්ඛූ සුනිවත්ථෙ සුපාරුතෙ [Pg.145] ඉරියාපථසම්පන්නෙ සකලම්පි නගරං පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලභමානෙ. දිස්වාන නෙසං එතදහොසි – ‘‘අය්‍යා ඉමං නගරං උපනිස්සාය වස්සං උපගතා; ඡාතකඤ්ච වත්තති, න ච කිඤ්චි ලභන්ති, අතිවිය කිලමන්ති. මයඤ්චම්හ ආගන්තුකා, න සක්කොම නෙසං දෙවසිකං යාගුඤ්ච භත්තඤ්ච පටියාදෙතුං. අම්හාකං පන අස්සා සායඤ්ච පාතො ච ද්වික්ඛත්තුං භත්තං ලභන්ති. යංනූන මයං එකමෙකස්ස අස්සස්ස පාතරාසභත්තතො එකමෙකස්ස භික්ඛුනො පත්ථපත්ථපුලකං දදෙය්‍යාම. එවං අය්‍යා ච න කිලමිස්සන්ති, අස්සා ච යාපෙස්සන්තී’’ති. තෙ භික්ඛූනං සන්තිකං ගන්ත්වා එතමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ පත්ථපත්ථපුලකං පටිග්ගහෙත්වා යං වා තං වා කත්වා පරිභුඤ්ජථා’’ති යාචිත්වා දෙවසිකං පත්ථපත්ථපුලකං පඤ්ඤපෙසුං. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙහි අස්සමණ්ඩලිකාසු භික්ඛූනං පත්ථපත්ථපුලකං පඤ්ඤත්තං හොතී’’ති.

เพราะเหตุไรเล่า พ่อค้าม้าเหล่านั้นจึงได้จัดถวายข้าวปลายข้าวแก่พระภิกษุทั้งหลาย? คำตอบคือ แท้จริง พ่อค้าเหล่านั้นมิได้เป็นคนไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส เหมือนพวกมนุษย์ในทักขิณาปถะ แต่พวกเขาเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธัมมมามกะ สังฆมามกะ ในเวลาเช้า เมื่อพวกเขาเข้าไปในเมืองด้วยกิจบางอย่าง ได้เห็นพระภิกษุ ๗-๘ รูป ผู้นุ่งห่มเรียบร้อย มีอิริยาบถสมบูรณ์ เที่ยวบิณฑบาตไปทั่วทั้งเมืองแล้วไม่ได้อะไรเลยตลอด ๒-๓ วัน เมื่อเห็นดังนั้น พวกเขาจึงคิดว่า 'พระคุณเจ้าทั้งหลายมาจำพรรษาอาศัยเมืองนี้อยู่ ความอดอยากก็กำลังปรากฏ และท่านก็ไม่ได้อะไรเลย ลำบากเหลือเกิน พวกเราเป็นคนต่างถิ่น ไม่สามารถจัดหาข้าวต้มและข้าวถวายท่านได้ทุกวัน แต่ว่าม้าของเราได้อาหารวันละสองครั้ง ทั้งตอนเย็นและตอนเช้า ถ้าเราจะแบ่งข้าวปลายข้าวหนึ่งทะนานจากอาหารเช้าของม้าแต่ละตัวถวายแก่พระภิกษุแต่ละรูป ก็คงจะดี เมื่อทำอย่างนี้ พระคุณเจ้าทั้งหลายก็จะไม่ลำบาก และม้าทั้งหลายก็ยังพอเลี้ยงชีวิตอยู่ได้' เมื่อคิดดังนี้แล้ว พ่อค้าม้าเหล่านั้นจึงไปหาพระภิกษุทั้งหลาย แจ้งเรื่องนั้นแล้วอ้อนวอนว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงรับข้าวปลายข้าวไปแล้วทำตามสมควรแล้วฉันเถิด' แล้วจึงได้จัดถวายข้าวปลายข้าวทุกวัน เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า 'ข้าวปลายข้าวสำหรับพระภิกษุทั้งหลายนั้น พ่อค้าม้าเหล่านั้นได้จัดถวายไว้ในคอกม้า'

---

පඤ්ඤත්තන්ති නිච්චභත්තසඞ්ඛෙපෙන ඨපිතං. ඉදානි භික්ඛූ පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වාතිආදීසු පුබ්බණ්හසමයන්ති දිවසස්ස පුබ්බභාගසමයං, පුබ්බණ්හසමයෙති අත්ථො. පුබ්බණ්හෙ වා සමයං පුබ්බණ්හසමයං, පුබ්බණ්හෙ එකං ඛණන්ති වුත්තං හොති. එවං අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං ලබ්භති. නිවාසෙත්වාති පරිදහිත්වා, විහාරනිවාසනපරිවත්තනවසෙනෙතං වෙදිතබ්බං. න හි තෙ තතො පුබ්බෙ අනිවත්ථා අහෙසුං. පත්තචීවරමාදායාති පත්තං හත්ථෙහි චීවරං කායෙන ආදියිත්වා සම්පටිච්ඡාදෙත්වා, ධාරෙත්වාති අත්ථො. යෙන වා තෙන වා හි පකාරෙන ගණ්හන්තා ආදායඉච්චෙව වුච්චන්ති, යථා ‘‘සමාදායෙව පක්කමතී’’ති (දී. නි. 1.21). පිණ්ඩං අලභමානාති සකලම්පි වෙරඤ්ජං චරිත්වා තිට්ඨතු පිණ්ඩො, අන්තමසො ‘‘අතිච්ඡථා’’ති වාචම්පි අලභමානා.

คำว่า ปญฺญตฺตํ (บัญญัติแล้ว) หมายถึง ตั้งไว้โดยส่วนแห่งภัตประจำ ในบทว่า ภิกฺขู ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา เป็นต้น คำว่า ปุพฺพณฺหสมยํ (ในเวลาเช้า) หมายถึง เวลาส่วนแรกของวัน หรือหมายถึง ตลอดเวลาหนึ่งในส่วนแรกของวัน หรือตลอดชั่วขณะหนึ่งในส่วนแรกของวัน ในกรณีที่ประกอบด้วยอัจจันตสังโยคเช่นนี้ ย่อมได้รูปทุติยาวิภัตติ คำว่า นิวาเสตฺวา (นุ่งแล้ว) หมายถึง นุ่งห่มแล้ว พึงทราบว่าคำนี้หมายถึงการเปลี่ยนผ้านุ่งสำหรับอยู่ในวิหารมาเป็นผ้านุ่งสำหรับไปข้างนอก เพราะก่อนหน้านั้น ท่านเหล่านั้นมิใช่ว่าจะไม่ได้นุ่งผ้า คำว่า ปตฺตจีวรมฺอาทาย (ถือบาตรและจีวร) หมายถึง ถือบาตรด้วยมือ ทรงจีวรด้วยกาย คือรับและห่มจีวรไว้ แท้จริง ผู้ที่ถือเอาด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็เรียกว่า อาทาย (ถือเอา) ทั้งนั้น เหมือนในประโยคว่า สมฺอาทาย ปกฺกมติ (สมาทานแล้วหลีกไป) คำว่า ปิณฺฑํ อลภมานา (ไม่ได้บิณฑบาต) หมายถึง เที่ยวไปทั่วเมืองเวรัญชาแล้ว ไม่ได้แม้แต่บิณฑบาต อย่าว่าแต่บิณฑบาตเลย แม้แต่คำว่า นิมนต์โปรดข้างหน้าเถิด ก็ไม่ได้

---

පත්ථපත්ථපුලකං ආරාමං ආහරිත්වාති ගතගතට්ඨානෙ ලද්ධං එකමෙකං පත්ථපත්ථපුලකං ගහෙත්වා ආරාමං නෙත්වා. උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තීති ථෙරානං කොචි කප්පියකාරකො නත්ථි, යො නෙසං තං ගහෙත්වා යාගුං වා භත්තං වා පචෙය්‍ය. සාමම්පි පචනං සමණසාරුප්පං න හොති න ච වට්ටති. තෙ එවං නො සල්ලහුකවුත්තිතා ච භවිස්සති, සාමපාකපරිමොචනඤ්චාති අට්ඨ අට්ඨ ජනා වා දස දස ජනා වා එකතො හුත්වා උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා සකං සකං පටිවීසං උදකෙන තෙමෙත්වා පරිභුඤ්ජන්ති. එවං පරිභුඤ්ජිත්වා අප්පොස්සුක්කා සමණධම්මං කරොන්ති[Pg.146]. භගවතො පන තෙ අස්සවාණිජා පත්ථපුලකඤ්ච දෙන්ති, තදුපියඤ්ච සප්පිමධුසක්කරං. තං ආයස්මා ආනන්දො ආහරිත්වා සිලායං පිසති. පුඤ්ඤවතා පණ්ඩිතපුරිසෙන කතං මනාපමෙව හොති. අථ නං පිසිත්වා සප්පිආදීහි සම්මා යොජෙත්වා භගවතො උපනාමෙසි. අථෙත්ථ දෙවතා දිබ්බොජං පක්ඛිපන්ති. තං භගවා පරිභුඤ්ජති. පරිභුඤ්ජිත්වා ඵලසමාපත්තියා කාලං අතිනාමෙති. න තතො පට්ඨාය පිණ්ඩාය චරති.

คำว่า ปตฺถปตฺถปุลกํ อารามํ อาหริตฺวา (นำข้าวปลายข้าวหนึ่งทะนานๆ ไปสู่อาราม) หมายถึง ถือเอาข้าวปลายข้าวหนึ่งทะนานๆ ที่ได้ในที่ที่ไปแล้วๆ นำไปสู่อาราม คำว่า อุทุกฺขเล โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ปริภุญฺชนฺติ (ตำแล้วๆ ฉันในครก) หมายถึง ไม่มีกัปปิยการกคนใดของพระเถระเหล่านั้น ที่จะรับข้าวปลายข้าวนั้นไปต้มเป็นข้าวต้มหรือหุงเป็นข้าวสวยถวาย แม้การหุงหาเองก็ไม่สมควรแก่สมณะและไม่ควรทำ พระเถระเหล่านั้นคิดว่า 'เมื่อเราฉันอย่างนี้ ความเป็นผู้เลี้ยงง่ายจะมีแก่เรา และจะพ้นจากการหุงหาเองด้วย' ดังนี้แล้ว พระภิกษุ ๘ รูปบ้าง ๑๐ รูปบ้าง จึงรวมกันตำข้าวปลายข้าวในครกแล้วๆ นำส่วนของตนๆ มาพรมน้ำให้ชุ่มแล้วฉัน เมื่อฉันอย่างนี้แล้ว ก็เป็นผู้มีความขวนขวายน้อย บำเพ็ญสมณธรรม ส่วนพ่อค้าม้าเหล่านั้นได้ถวายข้าวปลายข้าวหนึ่งทะนาน และเนยใส น้ำผึ้ง น้ำตาล ที่สมควรแก่ข้าวปลายข้าวนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระอานนท์เถระนำสิ่งนั้นมาบดบนแผ่นหิน การกระทำของบัณฑิตผู้มีบุญย่อมเป็นที่น่าพอใจเสมอ ลำดับนั้น ท่านบดแล้วผสมกับเนยใสเป็นต้นอย่างดีแล้วน้อมเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในขณะนั้น เทวดาทั้งหลายก็ใส่โอชะทิพย์ลงไป พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยสิ่งนั้น เมื่อเสวยแล้ว ทรงยับยั้งอยู่ด้วยผลสมาบัติ ตั้งแต่นั้นมา พระองค์ก็มิได้เสด็จเที่ยวบิณฑบาตอีกเลย

---

කිං පනානන්දත්ථෙරො තදා භගවතො උපට්ඨාකො හොතීති? හොති, නො ච ඛො උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධා. භගවතො හි පඨමබොධියං වීසතිවස්සන්තරෙ නිබද්ධුපට්ඨාකො නාම නත්ථි. කදාචි නාගසමාලත්ථෙරො භගවන්තං උපට්ඨාසි, කදාචි නාගිතත්ථෙරො, කදාචි මෙඝියත්ථෙරො, කදාචි උපවාණත්ථෙරො, කදාචි සාගතත්ථෙරො, කදාචි සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තො. තෙ අත්තනො රුචියා උපට්ඨහිත්වා යදා ඉච්ඡන්ති තදා පක්කමන්ති. ආනන්දත්ථෙරො තෙසු තෙසු උපට්ඨහන්තෙසු අප්පොස්සුක්කො හොති, පක්කන්තෙසු සයමෙව වත්තපටිපත්තිං කරොති. භගවාපි කිඤ්චාපි මෙ ඤාතිසෙට්ඨො උපට්ඨාකට්ඨානං න තාව ලභති, අථ ඛො එවරූපෙසු ඨානෙසු අයමෙව පතිරූපොති අධිවාසෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘ආයස්මා පනානන්දො පත්ථපුලකං සිලායං පිසිත්වා භගවතො උපනාමෙසි, තං භගවා පරිභුඤ්ජතී’’ති.

ถามว่า ก็ในเวลานั้น พระอานนท์เถระเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้าหรือ? ตอบว่า เป็น แต่ยังไม่ได้ตำแหน่งอุปัฏฐาก เพราะในช่วง ๒๐ พรรษาแรกแห่งปฐมโพธิกาล อุปัฏฐากประจำของพระผู้มีพระภาคเจ้ายังไม่มี บางครั้งพระนาคสมาลเถระอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้า บางครั้งพระนาคิตเถระ บางครั้งพระเมฆิยเถระ บางครั้งพระอุปวาณเถระ บางครั้งพระสาคตเถระ บางครั้งพระสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรอุปัฏฐาก ท่านเหล่านั้นอุปัฏฐากตามความพอใจของตน เมื่อใดปรารถนาจะหลีกไป ก็หลีกไป เมื่อท่านเหล่านั้นอุปัฏฐากอยู่ พระอานนท์เถระก็มีความขวนขวายน้อย แต่เมื่อท่านเหล่านั้นหลีกไปแล้ว ท่านก็บำเพ็ญวัตรปฏิบัติด้วยตนเอง แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงดำริว่า 'แม้ญาติผู้ประเสริฐของเราผู้นี้จะยังไม่ได้ตำแหน่งอุปัฏฐาก แต่ในฐานะเช่นนี้ ผู้นี้นี่แหละเหมาะสม' จึงทรงรับไว้ เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระ (หรือพระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า 'พระอานนท์เถระนำข้าวปลายข้าวมาบดบนแผ่นหินแล้วถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสวยสิ่งนั้น'

---

නනු ච මනුස්සා දුබ්භික්ඛකාලෙ අතිවිය උස්සාහජාතා පුඤ්ඤානි කරොන්ති, අත්තනා අභුඤ්ජිත්වාපි භික්ඛූනං දාතබ්බං මඤ්ඤන්ති. තෙ තදා කස්මා කටච්ඡුභික්ඛම්පි න අදංසු? අයඤ්ච වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො මහතා උස්සාහෙන භගවන්තං වස්සාවාසං යාචි, සො කස්මා භගවතො අත්ථිභාවම්පි න ජානාතීති? වුච්චතෙ – මාරාවට්ටනාය. වෙරඤ්ජඤ්හි බ්‍රාහ්මණං භගවතො සන්තිකා පක්කන්තමත්තමෙව සකලඤ්ච නගරං සමන්තා ච යොජනමත්තං යත්ථ සක්කා පුරෙභත්තං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්චාගන්තුං, තං සබ්බං මාරො ආවට්ටෙත්වා මොහෙත්වා සබ්බෙසං අසල්ලක්ඛණභාවං කත්වා පක්කාමි. තස්මා න කොචි අන්තමසො සාමීචිකම්මම්පි කත්තබ්බං මඤ්ඤිත්ථ.

จะตำหนิว่า มนุษย์ทั้งหลายในคราวที่อดอยากอาหารขาดแคลน มีความพยายามเกิดขึ้นอย่างยิ่ง กระทำบุญทั้งหลายอยู่มิใช่หรือ แม้ยังไม่ได้บริโภคเอง ก็สำคัญว่าควรให้แก่ภิกษุทั้งหลายมิใช่หรือ คนเหล่านั้นในกาลนั้นเพราะเหตุไรจึงไม่ถวายแม้ภิกษาเพียงทัพพีเดียวเล่า และพราหมณ์เวรัญชานี้ก็ทูลขอการจำพรรษาตลอดฤดูฝนจากพระผู้มีพระภาคด้วยความพยายามอย่างยิ่ง พราหมณ์เวรัญชานั้นเพราะเหตุไรจึงไม่รู้แม้ซึ่งการมีอยู่ของพระผู้มีพระภาคเล่า ดังนี้? ตอบว่า เพราะการลวงล่อของมาร. เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากสำนักของพราหมณ์เวรัญชาไปแล้ว มารได้ทำให้จิตของพราหมณ์เวรัญชาและชาวเมืองทั้งหมด รวมถึงสถานที่โดยรอบประมาณหนึ่งโยชน์ที่สามารถเที่ยวบิณฑบาตในเวลาเช้าแล้วกลับมาได้ทั้งหมดนั้น หมุนไปแล้ว ลวงล่อแล้ว ทำให้หลงแล้ว กระทำความเป็นผู้ไม่รู้แก่คนทั้งหมดแล้วก็จากไป เพราะเหตุนั้น ใครๆ จึงไม่สำคัญว่าควรทำแม้การกระทำที่ควรเคารพ.

---

කිං [Pg.147] පන භගවාපි මාරාවට්ටනං අජානිත්වාව තත්ථ වස්සං උපගතොති? නො අජානිත්වා. අථ කස්මා චම්පා-සාවත්ථි-රාජගහාදීනං අඤ්ඤතරස්මිං න උපගතොති? තිට්ඨන්තු චම්පා-සාවත්ථි-රාජගහාදීනි, සචෙපි භගවා තස්මිං සංවච්ඡරෙ උත්තරකුරුං වා තිදසපුරං වා ගන්ත්වා වස්සං උපගච්ඡෙය්‍ය, තම්පි මාරො ආවට්ටෙය්‍ය. සො කිර තං සංවච්ඡරං අතිවිය ආඝාතෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො අහොසි. ඉධ පන භගවා ඉමං අතිරෙකකාරණං අද්දස – ‘‘අස්සවාණිජා භික්ඛූනං සඞ්ගහං කරිස්සන්තී’’ති. තස්මා වෙරඤ්ජායමෙව වස්සං උපගච්ඡි.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคก็ทรงเข้าจำพรรษาในเมืองนั้นเพราะไม่ทรงทราบการลวงล่อของมารเท่านั้นหรือ? ไม่ใช่ไม่ทรงทราบ. ถ้าเช่นนั้นเพราะเหตุไรจึงไม่ทรงเข้าจำพรรษาในเมืองใดเมืองหนึ่งในบรรดาเมืองทั้งหลายมีจำปา สาวัตถี ราชคฤห์เป็นต้นเล่า? เมืองทั้งหลายมีจำปา สาวัตถี ราชคฤห์เป็นต้น จงตั้งอยู่ก่อนเถิด แม้หากพระผู้มีพระภาคจะเสด็จไปสู่ทวีปอุตตรกุรุหรือสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์แล้วทรงเข้าจำพรรษาในปีนั้น มารก็ยังจะลวงล่อสถานที่นั้นได้ มารนั้นแลในปีนั้นมีจิตถูกครอบงำด้วยโทสะหรือความอาฆาตอย่างยิ่ง. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงเห็นเหตุพิเศษนี้ในเมืองเวรัญชาแห่งนี้ว่า 'พ่อค้าม้าทั้งหลายจะสงเคราะห์ภิกษุทั้งหลาย' เพราะเหตุนั้นจึงทรงเข้าจำพรรษาในเมืองเวรัญชาเท่านั้น.

---

කිං පන මාරො වාණිජකෙ ආවට්ටෙතුං න සක්කොතීති? නො න සක්කොති, තෙ පන ආවට්ටිතපරියොසානෙ ආගමිංසු. පටිනිවත්තිත්වා කස්මා න ආවට්ටෙතීති? අවිසහතාය. න හි සො තථාගතස්ස අභිහටභික්ඛාය නිබද්ධදානස්ස අප්පිතවත්තස්ස අන්තරායං කාතුං විසහති. චතුන්නඤ්හි න සක්කා අන්තරායො කාතුං. කතමෙසං චතුන්නං? තථාගතස්ස අභිහටභික්ඛාසඞ්ඛෙපෙන වා නිබද්ධදානස්ස අප්පිතවත්තසඞ්ඛෙපෙන වා පරිච්චත්තානං චතුන්නං පච්චයානං න සක්කා කෙනචි අන්තරායො කාතුං. බුද්ධානං ජීවිතස්ස න සක්කා කෙනචි අන්තරායො කාතුං. අසීතියා අනුබ්‍යඤ්ජනානං බ්‍යාමප්පභාය වා න සක්කා කෙනචි අන්තරායො කාතුං. චන්දිමසූරියදෙවබ්‍රහ්මානම්පි හි පභා තථාගතස්ස අනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාප්පදෙසං පත්වා විහතානුභාවා හොන්ති. බුද්ධානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස න සක්කා කෙනචි අන්තරායො කාතුන්ති ඉමෙසං චතුන්නං න සක්කා කෙනචි අන්තරායො කාතුං. තස්මා මාරෙන අකතන්තරායං භික්ඛං භගවා සසාවකසඞ්ඝො තදා පරිභුඤ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

อนึ่ง มารไม่สามารถลวงล่อพ่อค้าทั้งหลายได้หรือ? ไม่ใช่ไม่สามารถ แต่พ่อค้าเหล่านั้นมาถึงแล้วในที่สุดแห่งการลวงล่อ. กลับมาแล้วเพราะเหตุไรจึงไม่ลวงล่อเล่า? เพราะความเป็นผู้ไม่กล้า. มารนั้นไม่สามารถกระทำอันตรายแก่ภัตที่นำมาถวายแล้ว ทานที่ถวายประจำ และวัตถุที่มอบถวายโดยกำหนดปัจจัยสี่ของพระตถาคตได้. อันตรายแก่สี่อย่างไม่สามารถกระทำได้. สี่อย่างอะไรบ้างเล่า? อันตรายแก่ปัจจัยสี่ที่บริจาคแล้วซึ่งรวมเข้าในภัตที่นำมาถวายแล้ว หรือรวมเข้าในทานที่ถวายประจำและวัตถุที่มอบถวายแล้วของพระตถาคต ใครคนใดคนหนึ่งไม่สามารถกระทำได้. อันตรายแก่พระชนมชีพของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ใครคนใดคนหนึ่งไม่สามารถกระทำได้. อันตรายแก่อนุพยัญชนะแปดสิบประการ หรือพระรัศมีกายประมาณหนึ่งวา ใครคนใดคนหนึ่งไม่สามารถกระทำได้. เพราะรัศมีของพระจันทร์ พระอาทิตย์ เทวดา และพรหมทั้งหลาย เมื่อถึงส่วนแห่งพระรัศมีกายประมาณหนึ่งวาของอนุพยัญชนะของพระตถาคตแล้ว ย่อมเป็นผู้มีอานุภาพสิ้นไป. อันตรายแก่สัพพัญญุตญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ใครคนใดคนหนึ่งไม่สามารถกระทำได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระสาวกสงฆ์จึงทรงบริโภคภิกษาที่มารไม่สามารถกระทำอันตรายได้ในกาลนั้นที่ทรงจำพรรษาในเมืองเวรัญชา ดังนี้ พึงทราบ.

---

එවං පරිභුඤ්ජන්තො ච එකදිවසං අස්සොසි ඛො භගවා උදුක්ඛලසද්දන්ති භගවා පත්ථපත්ථපුලකං කොට්ටෙන්තානං භික්ඛූනං මුසලසඞ්ඝට්ටජනිතං උදුක්ඛලසද්දං සුණි. තතො පරං ජානන්තාපි තථාගතාති එවමාදි යං පරතො ‘‘කින්නු ඛො සො, ආනන්ද, උදුක්ඛලසද්දො’’ති පුච්ඡි, තස්ස පරිහාරදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපවණ්ණනා – තථාගතා නාම ජානන්තාපි සචෙ තාදිසං පුච්ඡාකාරණං හොති, පුච්ඡන්ති. සචෙ පන තාදිසං පුච්ඡාකාරණං නත්ථි, ජානන්තාපි න පුච්ඡන්ති. යස්මා පන බුද්ධානං අජානනං නාම නත්ථි, තස්මා අජානන්තාපීති න වුත්තං. කාලං විදිත්වා පුච්ඡන්තීති සචෙ තස්සා පුච්ඡාය සො කාලො හොති, එවං තං කාලං විදිත්වා පුච්ඡන්ති; සචෙ න හොති[Pg.148], එවම්පි කාලං විදිත්වාව න පුච්ඡන්ති. එවං පුච්ඡන්තාපි ච අත්ථසංහිතං තථාගතා පුච්ඡන්ති, යං අත්ථනිස්සිතං කාරණනිස්සිතං, තදෙව පුච්ඡන්ති, නො අනත්ථසංහිතං. කස්මා? යස්මා අනත්ථසංහිතෙ සෙතුඝාතො තථාගතානං. සෙතු වුච්චති මග්ගො, මග්ගෙනෙව තාදිසස්ස වචනස්ස ඝාතො, සමුච්ඡෙදොති වුත්තං හොති.

อนึ่ง เมื่อทรงบริโภคอยู่ดังนี้ วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับเสียงครก. พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับเสียงครกที่เกิดจากการกระทบกันของสากของภิกษุทั้งหลายที่กำลังตำข้าวเปลือกที่ยังไม่ได้สี. หลังจากนั้น เพื่อแสดงคำตอบของปัญหาที่ทรงถามในภายหลังว่า 'ดูก่อนอานนท์ เสียงครกนั้นคืออะไรหนอ?' จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า 'พระตถาคตทั้งหลายแม้ทรงทราบแล้ว' ดังนี้. คำอธิบายโดยย่อในที่นั้นคือ: พระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่า แม้ทรงทราบแล้ว หากมีเหตุแห่งการทรงถามเช่นนั้น ย่อมทรงถาม. แต่หากไม่มีเหตุแห่งการทรงถามเช่นนั้น แม้ทรงทราบแล้วก็ไม่ทรงถาม. อนึ่ง เพราะชื่อว่าการไม่รู้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงไม่ได้กล่าวว่า 'แม้ไม่ทรงทราบแล้ว'. คำว่า 'ทรงทราบกาลแล้วจึงทรงถาม' นั้นคือ หากกาลที่ควรถามของคำถามนั้นมีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมทรงทราบกาลนั้นแล้วจึงทรงถาม; หากไม่มี แม้เมื่อไม่เป็นเช่นนั้น ก็ทรงทราบกาลแล้วเท่านั้นจึงไม่ทรงถาม. อนึ่ง แม้ทรงถามอยู่ดังนี้ พระตถาคตทั้งหลายย่อมทรงถามคำพูดที่ประกอบด้วยประโยชน์, คำพูดใดอาศัยประโยชน์ อาศัยเหตุ ย่อมทรงถามคำพูดนั้นเท่านั้น, ไม่ทรงถามคำพูดที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์. เพราะเหตุไร? เพราะในคำพูดที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ย่อมมีการตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรคของพระตถาคตทั้งหลาย. มรรคชื่อว่าสะพาน, การฆ่า การตัดขาดโดยสิ้นเชิงซึ่งคำพูดเช่นนั้น ย่อมเป็นด้วยมรรคนั้นเท่านั้น ดังนี้ ย่อมกล่าวแล้ว.

---

ඉදානි අත්ථසංහිතන්ති එත්ථ යං අත්ථසන්නිස්සිතං වචනං තථාගතා පුච්ඡන්ති, තං දස්සෙන්තො ‘‘ද්වීහාකාරෙහී’’ති ආදිමාහ. තත්ථ ආකාරෙහීති කාරණෙහි. ධම්මං වා දෙසෙස්සාමාති අට්ඨුප්පත්තියුත්තං සුත්තං වා පුබ්බචරිතකාරණයුත්තං ජාතකං වා කථයිස්සාම. සාවකානං වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාමාති සාවකානං වා තාය පුච්ඡාය වීතික්කමං පාකටං කත්වා ගරුකං වා ලහුකං වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාම ආණං ඨපෙස්සාමාති.

บัดนี้ ในบทว่า 'ประกอบด้วยประโยชน์' นี้ พระตถาคตทั้งหลายย่อมทรงถามคำพูดที่อาศัยประโยชน์ใด เพื่อแสดงประโยชน์นั้น จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า 'ด้วยสองอาการ' ดังนี้. ในบทว่า 'ด้วยอาการทั้งหลาย' นั้น หมายถึง ด้วยเหตุทั้งหลาย. คำว่า 'เราจะแสดงธรรม' หมายถึง เราจะแสดงพระสูตรที่ประกอบด้วยเรื่องราวที่เกิดขึ้น หรือประกอบด้วยเรื่องราวปัจจุบัน หรือชาดกที่ประกอบด้วยเหตุที่ประพฤติมาแล้วในอดีต. คำว่า 'เราจะบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย' หมายถึง เราจะกระทำให้การล่วงละเมิดของพระสาวกทั้งหลายปรากฏด้วยคำถามนั้น แล้วจะบัญญัติสิกขาบทที่หนักหรือเบา หรือจะตั้งพระบัญญัติไว้. เพราะเหตุทั้งหลายเหล่านี้จึงทรงถาม.

---

අථ ඛො භගවා…පෙ… එතමත්ථං ආරොචෙසීති එත්ථ නත්ථි කිඤ්චි වත්තබ්බං. පුබ්බෙ වුත්තමෙව හි භික්ඛූනං පත්ථපත්ථපුලකපටිලාභං සල්ලහුකවුත්තිතං සාමපාකපරිමොචනඤ්ච ආරොචෙන්තො එතමත්ථං ආරොචෙසීති වුච්චති. ‘‘සාධු සාධු, ආනන්දා’’ති ඉදං පන භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං සම්පහංසෙන්තො ආහ. සාධුකාරං පන දත්වා ද්වීසු ආකාරෙසු එකං ගහෙත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ආහ – ‘‘තුම්හෙහි, ආනන්ද, සප්පුරිසෙහි විජිතං, පච්ඡිමා ජනතා සාලිමංසොදනං අතිමඤ්ඤිස්සතී’’ති. තත්‍රායමධිප්පායො – තුම්හෙහි, ආනන්ද, සප්පුරිසෙහි එවං දුබ්භික්ඛෙ දුල්ලභපිණ්ඩෙ ඉමාය සල්ලහුකවුත්තිතාය ඉමිනා ච සල්ලෙඛෙන විජිතං. කිං විජිතන්ති? දුබ්භික්ඛං විජිතං, ලොභො විජිතො, ඉච්ඡාචාරො විජිතො. කථං? ‘‘අයං වෙරඤ්ජා දුබ්භික්ඛා, සමන්තතො පන අනන්තරා ගාමනිගමා ඵලභාරනමිතසස්සා සුභික්ඛා සුලභපිණ්ඩා. එවං සන්තෙපි භගවා ඉධෙව අම්හෙ නිග්ගණ්හිත්වා වසතී’’ති එකභික්ඛුස්සපි චින්තා වා විඝාතො වා නත්ථි. එවං තාව දුබ්භික්ඛං විජිතං අභිභූතං අත්තනො වසෙ වත්තිතං.

ในบทว่า "Atha kho bhagavā...pe... etamatthaṃ ārocesī" นี้ ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวอะไรเพิ่มเติม. เพราะคำว่า "etamatthaṃ ārocesi" นั้น ตรัสหมายถึงพระอานนท์ผู้กราบทูลเรื่องที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือเรื่องที่ภิกษุทั้งหลายได้รับข้าวแดงทะนานหนึ่งๆ ความเป็นผู้มีชีวิตอยู่อย่างเบาสบาย และความพ้นจากการหุงต้มด้วยตนเอง. ส่วนคำว่า "สาธุ สาธุ อานนท์" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเพื่อทรงยังพระอานนท์ผู้มีอายุให้ร่าเริง. ก็พระองค์ทรงประทานสาธุการแล้ว ทรงถือเอาเหตุอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุ ๒ อย่าง ทรงแสดงธรรมจึงตรัสว่า "อานนท์ พวกเธอที่เป็นสัปบุรุษชนะแล้ว ชนรุ่นหลังจักดูหมิ่นข้าวสาลีปนเนื้อ". ในคำนั้น มีอธิบายดังนี้ว่า "อานนท์ พวกเธอที่เป็นสัปบุรุษชนะแล้วในที่ที่มีทุพภิกขภัยหาบิณฑบาตได้ยากเช่นนี้ ด้วยความเป็นผู้มีชีวิตอยู่อย่างเบาสบายนี้ และด้วยข้อปฏิบัติขัดเกลานี้. ถามว่า ชนะอะไร? ตอบว่า ชนะทุพภิกขภัย ชนะโลภะ ชนะอิจฉาจาร (ความปรารถนาลามก). ชนะอย่างไร? คือ แม้เมื่อเมืองเวรัญชานี้มีทุพภิกขภัย แต่ในที่โดยรอบซึ่งเป็นหมู่บ้านและนิคมที่อยู่ถัดไป มีข้าวกล้าอันน้อมไปด้วยภาระคือผล มีอาหารบริบูรณ์ หาบิณฑบาตได้ง่าย. ถึงจะเป็นเช่นนั้น ความคิดหรือความคับแค้นใจของภิกษุแม้รูปหนึ่งว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข่มพวกเราให้อยู่ในเมืองเวรัญชานี้เท่านั้น' ก็ไม่มี. ทุพภิกขภัยชื่อว่าถูกชนะ ถูกครอบงำ ให้อยู่ในอำนาจของตนได้ด้วยประการฉะนี้ก่อน."

---

කථං ලොභො විජිතො? ‘‘අයං වෙරඤ්ජා දුබ්භික්ඛා, සමන්තතො පන අනන්තරා ගාමනිගමා ඵලභාරනමිතසස්සා සුභික්ඛා සුලභපිණ්ඩා. හන්ද මයං තත්ථ ගන්ත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාමා’’ති ලොභවසෙන එකභික්ඛුනාපි රත්තිච්ඡෙදො වා ‘‘පච්ඡිමිකාය තත්ථ වස්සං උපගච්ඡාමා’’ති වස්සච්ඡෙදො වා න කතො. එවං ලොභො විජිතො.

โลภะถูกชนะได้อย่างไร? คือ แม้เมืองเวรัญชานี้มีทุพภิกขภัย แต่ในที่โดยรอบซึ่งเป็นหมู่บ้านและนิคมที่อยู่ถัดไป มีข้าวกล้าอันน้อมไปด้วยภาระคือผล มีอาหารบริบูรณ์ หาบิณฑบาตได้ง่าย. ภิกษุแม้รูปหนึ่งก็มิได้กระทำการตัดราตรี (หนีไปในเวลากลางคืน) ด้วยอำนาจแห่งโลภะว่า 'เอาเถอะ พวกเราจะไปบริโภคในที่นั้น' หรือมิได้กระทำการตัดพรรษาด้วยคิดว่า 'พวกเราจะเข้าพรรษาหลังในหมู่บ้านและนิคมเหล่านั้น'. โลภะถูกชนะได้ด้วยประการฉะนี้.

---

කථං [Pg.149] ඉච්ඡාචාරො විජිතො? අයං වෙරඤ්ජා දුබ්භික්ඛා, ඉමෙ ච මනුස්සා අම්හෙ ද්වෙ තයො මාසෙ වසන්තෙපි න කිස්මිඤ්චි මඤ්ඤන්ති. යංනූන මයං ගුණවාණිජ්ජං කත්වා ‘‘අසුකො භික්ඛු පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී…පෙ… අසුකො ඡළභිඤ්ඤොති එවං මනුස්සානං අඤ්ඤමඤ්ඤං පකාසෙත්වා කුච්ඡිං පටිජග්ගිත්වා පච්ඡා සීලං අධිට්ඨහෙය්‍යාමා’’ති එකභික්ඛුනාපි එවරූපා ඉච්ඡා න උප්පාදිතා. එවං ඉච්ඡාචාරො විජිතො අභිභූතො අත්තනො වසෙ වත්තිතොති.

ความปรารถนาชั่ว (อิจฉาจาร) ถูกชนะได้อย่างไร? คือ ภิกษุแม้รูปหนึ่งก็มิได้มีความปรารถนาเห็นปานนี้เกิดขึ้นว่า 'เมืองเวรัญชานี้มีทุพภิกขภัย และมนุษย์เหล่านี้ก็มิได้นับถือพวกเราในคุณธรรมใดๆ เลย แม้พวกเราจะอยู่มาสองสามเดือนแล้วก็ตาม. ถ้ากระไร พวกเราควรทำการค้าคุณธรรม คือประกาศแก่พวกมนุษย์กันเองว่า ภิกษุชื่อโน้นเป็นผู้ได้ปฐมฌาน... ภิกษุชื่อโน้นเป็นผู้ได้อภิญญา ๖ ดังนี้เป็นต้น เพื่อบำรุงท้องของตน แล้วภายหลังจึงค่อยสมาทานศีล (ที่ขาดไปเพราะมิจฉาอาชีวะ)'. อิจฉาจารชื่อว่าถูกชนะ ถูกครอบงำ ให้อยู่ในอำนาจของตนได้ด้วยประการฉะนี้.

---

අනාගතෙ පන පච්ඡිමා ජනතා විහාරෙ නිසින්නා අප්පකසිරෙනෙව ලභිත්වාපි ‘‘කිං ඉදං උත්තණ්ඩුලං අතිකිලින්නං අලොණං අතිලොණං අනම්බිලං අච්චම්බිලං, කො ඉමිනා අත්ථො’’ති ආදිනා නයෙන සාලිමංසොදනං අතිමඤ්ඤිස්සති, ඔඤ්ඤාතං අවඤ්ඤාතං කරිස්සති. අථ වා ජනපදො නාම න සබ්බකාලං දුබ්භික්ඛො හොති. එකදා දුබ්භික්ඛො හොති, එකදා සුභික්ඛො හොති. ස්වායං යදා සුභික්ඛො භවිස්සති, තදා තුම්හාකං සප්පුරිසානං ඉමාය පටිපත්තියා පසන්නා මනුස්සා භික්ඛූනං යාගුඛජ්ජකාදිප්පභෙදෙන අනෙකප්පකාරං සාලිවිකතිං මංසොදනඤ්ච දාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති. තං තුම්හෙ නිස්සාය උප්පන්නං සක්කාරං තුම්හාකං සබ්‍රහ්මචාරීසඞ්ඛාතා පච්ඡිමා ජනතා තුම්හාකං අන්තරෙ නිසීදිත්වා අනුභවමානාව අතිමඤ්ඤිස්සති, තප්පච්චයං මානඤ්ච ඔමානඤ්ච කරිස්සති. කථං? කස්මා එත්තකං පක්කං, කිං තුම්හාකං භාජනානි නත්ථි, යත්ථ අත්තනො සන්තකං පක්ඛිපිත්වා ඨපෙය්‍යාථාති.

แต่ในอนาคต ชนรุ่นหลังเมื่อนั่งอยู่ในวิหาร แม้จะได้ข้าวสาลีปนเนื้อมาอย่างไม่ยากลำบาก ก็จักดูหมิ่นข้าวสาลีปนเนื้อนั้น โดยทำนองว่า 'นี่อะไรกัน ข้าวสารยังเป็นเมล็ดอยู่ (ไม่สุกดี) ข้าวนี้แฉะเกินไป ไม่มีรสเค็ม เค็มเกินไป ไม่เปรี้ยว เปรี้ยวเกินไป ข้าวนี้จะมีประโยชน์อะไร' ดังนี้เป็นต้น จักกระทำการดูหมิ่นดูแคลน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมดาว่าบ้านเมืองมิได้มีทุพภิกขภัยอยู่ตลอดกาล. บางคราวก็มีทุพภิกขภัย บางคราวก็มีสุภิกขภัย (หาอาหารง่าย). เมื่อบ้านเมืองนั้นมีสุภิกขภัยในกาลใด ในกาลนั้น พวกมนุษย์ที่เลื่อมใสเพราะข้อปฏิบัตินี้ของพวกเธอที่เป็นสัปบุรุษ จักสำคัญว่าควรจะถวายข้าวสาลีปรุงด้วยประการต่างๆ และข้าวปนเนื้อแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยประเภทมีข้าวยาคูและของเคี้ยวเป็นต้น. ชนรุ่นหลังซึ่งได้ชื่อว่าเป็นเพื่อนพรหมจารีของพวกเธอ อาศัยสักการะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพวกเธอนั้น นั่งบริโภคอยู่ในระหว่างพวกเธอแท้ๆ ก็จักดูหมิ่น และจักกระทำมานะและโอมานะ (ความดูแคลน) เพราะสักการะนั้นเป็นปัจจัย. จักกระทำอย่างไร? คือจักกล่าวว่า 'ทำไมถึงหุงต้มมากมายขนาดนี้ ภาชนะของพวกเธอไม่มีหรืออย่างไร ที่จะใส่ของที่เป็นของตนเก็บไว้' ดังนี้. นี้เป็นอธิบายในเรื่องนี้.

---

දුබ්භික්ඛකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องทุพภิกขภัยจบลงแล้ว

---

මහාමොග්ගල්ලානස්සසීහනාදකථා

เรื่องสีหนาทของพระมหาโมคคัลลานะ

---

17. අථ ඛො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානොතිආදීසු ආයස්මාති පියවචනමෙතං, ගරුගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං. මහාමොග්ගල්ලානොති මහා ච සො ගුණමහන්තතාය මොග්ගල්ලානො ච ගොත්තෙනාති මහාමොග්ගල්ලානො. එතදවොචාති එතං අවොච. ඉදානි වත්තබ්බං ‘‘එතරහි භන්තෙ’’තිආදිවචනං දස්සෙති. කස්මා අවොච? ථෙරො කිර පබ්බජිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකං පත්තො, සත්ථාරාපි මහිද්ධිකතාය එතදග්ගෙ ඨපිතො. සො තං අත්තනො මහිද්ධිකතං නිස්සාය චින්තෙසි – ‘‘අයං වෙරඤ්ජා දුබ්භික්ඛා, භික්ඛූ ච කිලමන්ති, යංනූනාහං පථවිං පරිවත්තෙත්වා භික්ඛූ පප්පටකොජං භොජෙය්‍ය’’න්ති. අථස්ස [Pg.150] එතදහොසි – ‘‘සචෙ පනාහං භගවතො සන්තිකෙ විහරන්තො භගවන්තං අයාචිත්වා එවං කරෙය්‍යං, න මෙතං අස්ස පතිරූපං; යුගග්ගාහො විය භගවතා සද්ධිං කතො භවෙය්‍යා’’ති. තස්මා යාචිතුකාමො ආගන්ත්වා භගවන්තං එතදවොච.

๑๗. ในบทบาลีมีอาทิว่า Atha kho āyasmā mahāmoggallāno นี้ คำว่า อายสมา (ผู้มีอายุ) เป็นคำที่แสดงถึงความรัก เป็นคำเรียกขานที่ประกอบด้วยความเคารพอย่างหนักและความยำเกรง. ที่ชื่อว่า มหาโมคคัลลานะ เพราะท่านเป็นผู้ใหญ่ด้วยความเป็นผู้มีคุณธรรมมาก และชื่อว่า โมคคัลลานะ โดยตระกูล จึงชื่อว่า มหาโมคคัลลานะ. บทว่า Etadavoca ความว่า ได้กราบทูลคำนี้. บัดนี้ ทรงแสดงคำที่ควรจะกราบทูล มีคำว่า 'etarahi bhante' เป็นต้น. เพราะเหตุไรท่านจึงกราบทูล? ได้ยินว่า พระเถระบวชแล้วได้ ๗ วัน ก็บรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณ และพระศาสดาก็ทรงแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะเพราะความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก. ท่านอาศัยความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของตนนั้น จึงคิดว่า 'เมืองเวรัญชานี้มีทุพภิกขภัย และภิกษุทั้งหลายก็ลำบาก ถ้ากระไร เราควรพลิกแผ่นดินให้ภิกษุทั้งหลายได้ฉันง้วนดิน'. ลำดับนั้น ท่านได้มีความคิดนี้ว่า 'หากเราอยู่ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ขออนุญาตพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกระทำอย่างนี้ ข้อนี้ก็ไม่สมควรแก่เรา จะกลายเป็นการกระทำประดุจการยกตนเสมอ (แข่งดี) กับพระผู้มีพระภาคเจ้า'. เพราะเหตุนั้น ท่านผู้ใคร่จะขออนุญาต จึงมาแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้.

---

හෙට්ඨිමතලං සම්පන්නන්ති පථවියා කිර හෙට්ඨිමතලෙ පථවිමණ්ඩො පථවොජො පථවි-පප්පටකො අත්ථි, තං සන්ධාය වදති. තත්ථ සම්පන්නන්ති මධුරං, සාදුරසන්ති අත්ථො. යථෙව හි ‘‘තත්‍රස්ස රුක්ඛො සම්පන්නඵලො ච උපපන්නඵලො චා’’ති (ම. නි. 2.48) එත්ථ මධුරඵලොති අත්ථො; එවමිධාපි සම්පන්නන්ති මධුරං සාදුරසන්ති වෙදිතබ්බං. සෙය්‍යථාපි ඛුද්දමධුං අනීළකන්ති ඉදං පනස්ස මධුරතාය ඔපම්මනිදස්සනත්ථං වුත්තං. ඛුද්දමධුන්ති ඛුද්දකමක්ඛිකාහි කතමධු. අනීළකන්ති නිම්මක්ඛිකං නිම්මක්ඛිකණ්ඩකං පරිසුද්ධං. එතං කිර මධු සබ්බමධූහි අග්ගඤ්ච සෙට්ඨඤ්ච සුරසඤ්ච ඔජවන්තඤ්ච. තෙනාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි ඛුද්දමධුං අනීළකං එවමස්සාද’’න්ති.

คำว่า Heṭṭhimatalaṃ sampannaṃ ความว่า ได้ยินว่า ที่พื้นภายใต้แห่งแผ่นดิน มีง้วนดิน โอชาแห่งแผ่นดิน แผ่นดินที่เป็นแผ่นบางๆ อยู่ ท่านกราบทูลหมายถึงสิ่งนั้น. ในบทนั้น คำว่า sampannaṃ แปลว่า หวาน มีรสอร่อย. เหมือนอย่างในบทว่า 'tatrassa rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo cā' นี้ มีความหมายว่า มีผลหวาน ฉันใด ในบทนี้ คำว่า sampannaṃ ก็พึงทราบว่าหมายถึง หวาน มีรสอร่อย ฉันนั้น. ส่วนคำว่า Seyyathāpi khuddamadhuṃ anīḷakaṃ นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงอุปมาถึงความหวานของง้วนดินนั้น. คำว่า khuddamadhu คือ น้ำผึ้งที่พวกผึ้งตัวเล็กๆ ทำไว้. คำว่า anīḷakaṃ คือ ไม่มีตัวผึ้ง ไม่มีตัวอ่อนของผึ้ง สะอาดบริสุทธิ์. ได้ยินว่า น้ำผึ้งนี้เป็นเลิศ ประเสริฐ มีรสดี และมีโอชา กว่าน้ำผึ้งทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เปรียบเหมือนน้ำผึ้งเล็กที่ไม่มีตัวผึ้งปน มีรสอร่อยอย่างนั้น'.

---

සාධාහං, භන්තෙති සාධු අහං, භන්තෙ. එත්ථ සාධූති ආයාචනවචනමෙතං. පථවිපරිවත්තනං ආයාචන්තො හි ථෙරො භගවන්තං එවමාහ. පරිවත්තෙය්‍යන්ති උක්කුජ්ජෙය්‍යං, හෙට්ඨිමතලං උපරිමං කරෙය්‍යං. කස්මා? එවඤ්හි කතෙ සුඛෙන භික්ඛූ පප්පටකොජං පථවිමණ්ඩං පරිභුඤ්ජිස්සන්තීති. අථ භගවා අනනුඤ්ඤාතුකාමොපි ථෙරං සීහනාදං නදාපෙතුං පුච්ඡි – ‘‘යෙ පන තෙ, මොග්ගල්ලාන, පථවිනිස්සිතා පාණා තෙ කථං කරිස්සසී’’ති. යෙ පථවිනිස්සිතා ගාමනිගමාදීසු පාණා, තෙ පථවියා පරිවත්තියමානාය ආකාසෙ සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තෙ කථං කරිස්සසි, කත්ථ ඨපෙස්සසීති? අථ ථෙරො භගවතා එතදග්ගෙ ඨපිතභාවානුරූපං අත්තනො ඉද්ධානුභාවං පකාසෙන්තො ‘‘එකාහං, භන්තෙ’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – එකං අහං භන්තෙ හත්ථං යථා අයං මහාපථවී එවං අභිනිම්මිනිස්සාමි, පථවිසදිසං කරිස්සාමි. එවං කත්වා යෙ පථවිනිස්සිතා පාණා තෙ එකස්මිං හත්ථතලෙ ඨිතෙ පාණෙ තතො දුතියහත්ථතලෙ සඞ්කාමෙන්තො විය තත්ථ සඞ්කාමෙස්සාමීති.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลอ้อนวอน ในคำว่า สาธุ นี้ เป็นคำแสดงการอ้อนวอน พระเถระประสงค์จะขออนุญาตพลิกแผ่นดิน จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า ข้าพระองค์จะพลิกแผ่นดิน จะทำให้พื้นเบื้องล่างขึ้นมาอยู่เบื้องบน เพราะเหตุไรจึงกราบทูลดังนี้? เพราะเมื่อทำเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลายจักบริโภคแผ่นดินที่มีโอชะได้โดยง่าย ด้วยความคิดดังนี้ จึงกราบทูล เมื่อพระเถระกราบทูลแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงประสงค์จะอนุญาต แต่เพื่อให้พระเถระเปล่งสีหนาท จึงตรัสถามว่า "ดูก่อนโมคคัลลานะ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยแผ่นดินอยู่ในหมู่บ้าน นิคม เป็นต้น เมื่อแผ่นดินถูกพลิกกลับ สัตว์เหล่านั้นไม่สามารถตั้งอยู่บนอากาศได้ เธอจักทำอย่างไร จักวางไว้ที่ไหน?" เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามแล้ว พระเถระประสงค์จะแสดงฤทธิ์เดชของตนให้สมกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกย่องไว้ว่าเป็นผู้เลิศ จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์จะเนรมิตมือข้างหนึ่ง" เป็นต้น ความหมายของคำนั้นคือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์จะเนรมิตมือข้างหนึ่งให้เป็นแผ่นดินเหมือนแผ่นดินนี้ หรือจะทำให้เหมือนแผ่นดิน เมื่อทำเช่นนี้แล้ว สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยแผ่นดินอยู่ ข้าพระองค์จะย้ายสัตว์เหล่านั้นที่ตั้งอยู่บนฝ่ามือข้างหนึ่ง ไปยังฝ่ามืออีกข้างหนึ่ง เหมือนกับการย้ายสิ่งของ

---

අථස්ස භගවා ආයාචනං පටික්ඛිපන්තො ‘‘අලං මොග්ගල්ලානා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අලන්ති පටික්ඛෙපවචනං. විපල්ලාසම්පි සත්තා පටිලභෙය්‍යුන්ති විපරීතග්ගාහම්පි සත්තා සම්පාපුණෙය්‍යුං. කථං? අයං නු ඛො පථවී[Pg.151], උදාහු න අයන්ති. අථ වා අම්හාකං නු ඛො අයං ගාමො, උදාහු අඤ්ඤෙස’’න්ති. එවං නිගමජනපදඛෙත්තාරාමාදීසු. න වා එස විපල්ලාසො, අචින්තෙය්‍යො හි ඉද්ධිමතො ඉද්ධිවිසයො. එවං පන විපල්ලාසං පටිලභෙය්‍යුං – ඉදං දුබ්භික්ඛං නාම න ඉදානියෙව හොති, අනාගතෙපි භවිස්සති. තදා භික්ඛූ තාදිසං ඉද්ධිමන්තං සබ්‍රහ්මචාරිං කුතො ලභිස්සන්ති? තෙ සොතාපන්න-සකදාගාමි-අනාගාමි-සුක්ඛවිපස්සක-ඣානලාභි-පටිසම්භිදාප්පත්තඛීණාසවාපි සමානා ඉද්ධිබලාභාවා පරකුලානි පිණ්ඩාය උපසඞ්කමිස්සන්ති. තත්‍ර මනුස්සානං එවං භවිස්සති – ‘‘බුද්ධකාලෙ භික්ඛූ සික්ඛාසු පරිපූරකාරිනො අහෙසුං. තෙ ගුණෙ නිබ්බත්තෙත්වා දුබ්භික්ඛකාලෙ පථවිං පරිවත්තෙත්වා පප්පටකොජං පරිභුඤ්ජිංසු. ඉදානි පන සික්ඛාය පරිපූරකාරිනො නත්ථි. යදි සියුං, තථෙව කරෙය්‍යුං. න අම්හාකං යං කිඤ්චි පක්කං වා ආමං වා ඛාදිතුං දදෙය්‍යු’’න්ති. එවං තෙසුයෙව අරියපුග්ගලෙසු ‘‘නත්ථි අරියපුග්ගලා’’ති ඉමං විපල්ලාසං පටිලභෙය්‍යුං. විපල්ලාසවසෙන ච අරියෙ ගරහන්තා උපවදන්තා අපායුපගා භවෙය්‍යුං. තස්මා මා තෙ රුච්චි පථවිං පරිවත්තෙතුන්ති.

เมื่อพระเถระกราบทูลแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะห้ามการอ้อนวอนของพระมหาโมคคัลลานะ จึงตรัสว่า "พอแล้ว โมคคัลลานะ" เป็นต้น ในคำว่า "พอแล้ว" นี้ เป็นคำห้าม สัตว์ทั้งหลายอาจมีความเข้าใจผิด คืออาจมีความเห็นผิดได้ว่า นี่คือแผ่นดินเดิม หรือนี่ไม่ใช่แผ่นดินเดิม หรือว่า หมู่บ้านนี้เป็นหมู่บ้านของเรา หรือเป็นหมู่บ้านของผู้อื่น? ในนิคม ชนบท ไร่นา อาราม เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน อีกนัยหนึ่ง ความเข้าใจผิดนี้ไม่น่าจะเกิดขึ้นได้ เพราะเหตุไร? เพราะวิสัยแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์เป็นอจินไตย ฉะนั้น ความเข้าใจผิดนี้จึงไม่น่าจะเกิดขึ้นได้ แต่สัตว์ทั้งหลายอาจมีความเข้าใจผิดดังนี้ คือ ภัยพิบัติจากความอดอยากนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในปัจจุบันเท่านั้น แต่จักเกิดขึ้นในอนาคตด้วย ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายจักหาเพื่อนพรหมจารีผู้มีฤทธิ์เช่นพระมหาโมคคัลลานะได้จากที่ไหน? ภิกษุเหล่านั้นแม้จะเป็นพระโสดาบัน สกทาคามี อนาคามี สุขวิปัสสกะ อรหันต์ผู้ได้ฌาน และอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา แต่เพราะไม่มีกำลังฤทธิ์ จึงต้องเข้าไปบิณฑบาตตามบ้านเรือนของผู้อื่น ในกาลนั้น มนุษย์ทั้งหลายจักมีความคิดดังนี้ว่า "ในสมัยพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ พวกท่านเหล่านั้นยังสามารถยังคุณวิเศษให้เกิดขึ้นได้ และในสมัยที่เกิดทุพภิกขภัย ก็พลิกแผ่นดินบริโภคโอชะจากแผ่นดินได้ แต่ในปัจจุบันนี้ ไม่มีผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ ถ้ามีอยู่ ก็จักทำเช่นนั้นได้เหมือนภิกษุในสมัยก่อน พวกท่านเหล่านั้นจักไม่ให้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นของสุกหรือของดิบแก่เราเพื่อบริโภค" ดังนี้ มนุษย์เหล่านั้นจักมีความเข้าใจผิดในพระอริยบุคคลเหล่านั้นเองว่า "พระอริยบุคคลไม่มีอยู่" และเพราะความเข้าใจผิดนั้น พวกเขาจักติเตียนและตำหนิพระอริยบุคคล แล้วจักไปสู่ทุคติ ฉะนั้น เธออย่าได้พอใจที่จะพลิกแผ่นดินเลย

---

අථ ථෙරො ඉමං යාචනං අලභමානො අඤ්ඤං යාචන්තො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’තිආදිමාහ. තම්පිස්ස භගවා පටික්ඛිපන්තො ‘‘අලං මොග්ගල්ලානා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කිඤ්චාපි න වුත්තං ‘‘විපල්ලාසම්පි සත්තා පටිලභෙය්‍යු’’න්ති, අථ ඛො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං; අත්ථොපි චස්ස වුත්තසදිසමෙව වෙදිතබ්බො. යදි පන භගවා අනුජානෙය්‍ය, ථෙරො කිං කරෙය්‍යාති? මහාසමුද්දං එකෙන පදවීතිහාරෙන අතික්කමිතබ්බං මාතිකාමත්තං අධිට්ඨහිත්වා නළෙරුපුචිමන්දතො උත්තරකුරුඅභිමුඛං මග්ගං නීහරිත්වා උත්තරකුරුං ගමනාගමනසම්පන්නෙ ඨානෙ කත්වා දස්සෙය්‍ය, යථා භික්ඛූ ගොචරගාමං විය යථාසුඛං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා නික්ඛමෙය්‍යුන්ති.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว พระเถระไม่ได้รับการอ้อนวอนนี้ จึงอ้อนวอนอย่างอื่นอีกว่า "สาธุ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงห้ามการอ้อนวอนนั้นอีกว่า "พอแล้ว โมคคัลลานะ" เป็นต้น ในคำนั้น แม้จะไม่ได้ตรัสว่า "สัตว์ทั้งหลายอาจมีความเข้าใจผิด" แต่ก็พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว และความหมายของบทนั้นก็พึงทราบว่าเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้ว แต่ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาต พระเถระจักทำอย่างไร? พระเถระจักอธิษฐานให้มหาสมุทรเป็นเพียงร่องน้ำเล็กๆ ที่สามารถข้ามได้ด้วยก้าวเดียว แล้วจักสร้างทางจากต้นสะเดานาเฬรุไปยังอุตตรกุรุทวีป และจักแสดงอุตตรกุรุทวีปในที่ที่มีทางไปมาได้สะดวก เหมือนภิกษุทั้งหลายเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านโคจรได้ตามสบาย แล้วกลับออกมา

---

නිට්ඨිතා මහාමොග්ගල්ලානස්ස සීහනාදකථා.

จบเรื่องสีหนาทของพระมหาโมคคัลลานะ

---

විනයපඤ්ඤත්තියාචනකථාවණ්ණනා

อรรถกถาเรื่องการอ้อนวอนบัญญัติพระวินัย

---

18. ඉදානි ආයස්මා උපාලි විනයපඤ්ඤත්තියා මූලතො පභුති නිදානං දස්සෙතුං සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සික්ඛාපදපටිසංයුත්තං විතක්කුප්පාදං දස්සෙන්තො [Pg.152] ‘‘අථ ඛො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ රහොගතස්සාති රහසි ගතස්ස. පටිසල්ලීනස්සාති සල්ලීනස්ස එකීභාවං ගතස්ස. කතමෙසානන්ති අතීතෙසු විපස්සීආදීසු බුද්ධෙසු කතමෙසං. චිරං අස්ස ඨිති, චිරා වා අස්ස ඨිතීති චිරට්ඨිතිකං. සෙසමෙත්ථ උත්තානපදත්ථමෙව.

๑๘. บัดนี้ ท่านพระอุบาลีประสงค์จะแสดงมูลเหตุแห่งการบัญญัติพระวินัยตั้งแต่ต้น จึงแสดงความคิดที่เกี่ยวข้องกับสิกขาบทของพระสารีบุตรเถระ แล้วกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตร" เป็นต้น ในคำว่า "ผู้ไปในที่ลับ" คือ ผู้ไปในที่สงัด คำว่า "ผู้หลีกเร้นอยู่" คือ ผู้ที่จิตตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์เดียว หรือผู้ที่ถึงความเป็นผู้เดียว คำว่า "ของพระพุทธเจ้าองค์ไหน" คือ ในบรรดาพระพุทธเจ้าในอดีตมีพระวิปัสสีเป็นต้น พรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าองค์ไหนตั้งอยู่ได้นาน หรือว่า พรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าองค์ไหนตั้งอยู่ได้นาน จึงชื่อว่าตั้งอยู่ได้นาน ในประโยคว่า "ของพระพุทธเจ้าองค์ไหน" เป็นต้นนี้ บทที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

---

කිං පන ථෙරො ඉමං අත්තනො පරිවිතක්කං සයං විනිච්ඡිනිතුං න සක්කොතීති? වුච්චතෙ – සක්කොති ච න සක්කොති ච. අයඤ්හි ඉමෙසං නාම බුද්ධානං සාසනං න චිරට්ඨිතිකං අහොසි, ඉමෙසං චිරට්ඨිතිකන්ති එත්තකං සක්කොති විනිච්ඡිනිතුං. ඉමිනා පන කාරණෙන න චිරට්ඨිතිකං අහොසි, ඉමිනා චිරට්ඨිතිකන්ති එතං න සක්කොති. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘එතම්පි සොළසවිධාය පඤ්ඤාය මත්ථකං පත්තස්ස අග්ගසාවකස්ස න භාරියං, සම්මාසම්බුද්ධෙන පන සද්ධිං එකට්ඨානෙ වසන්තස්ස සයං විනිච්ඡයකරණං තුලං ඡඩ්ඩෙත්වා හත්ථෙන තුලනසදිසං හොතීති භගවන්තංයෙව උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡී’’ති. අථස්ස භගවා තං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘භගවතො ච සාරිපුත්ත විපස්සිස්සා’’තිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙව.

แต่พระเถระไม่สามารถวินิจฉัยความคิดของตนเองได้หรือ? คำตอบคือ บางส่วนทำได้ บางส่วนทำไม่ได้ พระสารีบุตรสามารถวินิจฉัยได้ว่า พระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นี้ไม่ตั้งอยู่ได้นาน แต่พระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นี้ตั้งอยู่ได้นาน แต่ไม่สามารถวินิจฉัยได้ว่า เพราะเหตุนี้จึงไม่ตั้งอยู่ได้นาน เพราะเหตุนี้จึงตั้งอยู่ได้นาน แต่พระมหาปทุมเถระกล่าวว่า "การวินิจฉัยเรื่องนี้ก็ไม่ใช่เรื่องยากสำหรับพระอัครสาวกผู้บรรลุถึงที่สุดแห่งปัญญา ๑๖ ประการ แต่การที่พระเถระผู้ซึ่งอยู่ร่วมกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในที่เดียวกัน จะวินิจฉัยด้วยตนเองนั้น เหมือนกับการทิ้งตาชั่งแล้วชั่งด้วยมือ ฉะนั้น จึงเข้าไปทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น" ดังนี้ เมื่อพระสารีบุตรกราบทูลแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะตอบคำถามนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนสารีบุตร พรหมจรรย์ของพระวิปัสสีพุทธเจ้า" เป็นต้น คำนั้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

---

19. පුන ථෙරො කාරණං පුච්ඡන්තො කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතූතිආදිමාහ. තත්ථ කො නු ඛො භන්තෙති කාරණපුච්ඡා, තස්ස කතමො නු ඛො භන්තෙති අත්ථො. හෙතු පච්චයොති උභයමෙතං කාරණාධිවචනං; කාරණඤ්හි යස්මා තෙන තස්ස ඵලං හිනොති පවත්තති, තස්මා හෙතූති වුච්චති. යස්මා තං පටිච්ච එති පවත්තති, තස්මා පච්චයොති වුච්චති. එවං අත්ථතො එකම්පි වොහාරවසෙන ච වචනසිලිට්ඨතාය ච තත්‍ර තත්‍ර එතං උභයම්පි වුච්චති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

๑๙. พระเถระเมื่อจะถามถึงเหตุ จึงได้กล่าวคำเริ่มต้นว่า "โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ" เป็นต้นอีกครั้ง. ในคำเหล่านั้น คำว่า "โก นุ โข ภนฺเต" เป็นการถามถึงเหตุ, คำนั้นมีอรรถว่า "กตโม นุ โข ภนฺเต". คำว่า "เหตุ" และ "ปัจจัย" ทั้งสองนี้เป็นชื่อของเหตุ; จริงอยู่ เพราะเหตุใด ผลของเหตุนั้นย่อมเป็นไปโดยเหตุนั้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า "เหตุ". เพราะเหตุใด ผลย่อมเป็นไปโดยอาศัยเหตุนั้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า "ปัจจัย". แม้โดยอรรถจะเป็นอย่างเดียวกันอย่างนี้ แต่ด้วยอำนาจแห่งโวหารและด้วยความสละสลวยของถ้อยคำ ท่านจึงกล่าวคำทั้งสองนี้ในที่นั้นๆ. ส่วนที่เหลือในคำนี้มีเนื้อความตื้นทั้งสิ้น.

---

ඉදානි තං හෙතුඤ්ච පච්චයඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘භගවා ච සාරිපුත්ත විපස්සී’’තිආදිමාහ. තත්ථ කිලාසුනො අහෙසුන්ති න ආලසියකිලාසුනො, න හි බුද්ධානං ආලසියං වා ඔසන්නවීරියතා වා අත්ථි. බුද්ධා හි එකස්ස වා ද්වින්නං වා සකලචක්කවාළස්ස වා ධම්මං දෙසෙන්තා සමකෙනෙව උස්සාහෙන ධම්මං දෙසෙන්ති, න පරිසාය අප්පභාවං දිස්වා ඔසන්නවීරියා හොන්ති, නාපි මහන්තභාවං දිස්වා උස්සන්නවීරියා. යථා හි සීහො මිගරාජා සත්තන්නං දිවසානං අච්චයෙන ගොචරාය පක්කන්තො ඛුද්දකෙ වා මහන්තෙ වා [Pg.153] පාණෙ එකසදිසෙනෙව වෙගෙන ධාවති. තං කිස්ස හෙතු? ‘‘මා මෙ ජවො පරිහායී’’ති. එවං බුද්ධා අප්පකාය වා මහතියා වා පරිසාය සමකෙනෙව උස්සාහෙන ධම්මං දෙසෙන්ති. තං කිස්ස හෙතු? ‘‘මා නො ධම්මගරුතා පරිහායී’’ති. ධම්මගරුනො හි බුද්ධා ධම්මගාරවාති.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุและปัจจัยนั้น พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสคำว่า "ภควา จ สารีปุตฺต วิปสฺสี" เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า "กิลสุโน อเหสุง" มิใช่หมายถึงความเกียจคร้านท้อถอย; จริงอยู่ ความเกียจคร้านหรือความย่อหย่อนแห่งความเพียรย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อทรงแสดงธรรมแก่บุคคลคนเดียวก็ตาม สองคนก็ตาม หรือแก่คนทั้งจักรวาลก็ตาม ย่อมทรงแสดงธรรมด้วยความอุตสาหะที่สม่ำเสมอกันนั่นเอง, ไม่เป็นผู้มีความเพียรย่อหย่อนเพราะเห็นว่าบริษัทมีน้อย และไม่เป็นผู้มีความเพียรกล้าเกินไปเพราะเห็นว่าบริษัทมีมาก. จริงอยู่ สีหะผู้เป็นราชาแห่งเนื้อ เมื่อออกไปหากินโดยล่วงไป ๗ วัน ย่อมวิ่งไปด้วยความเร็วที่สม่ำเสมอกันนั่นเอง ไม่ว่าในสัตว์เล็กหรือสัตว์ใหญ่. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "ความเร็วของเราอย่าได้เสื่อมถอยไปเลย". ฉันใด พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่น้อยก็ตาม มากก็ตาม ด้วยความอุตสาหะที่สม่ำเสมอกันนั่นเอง ฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะทรงดำริว่า "ความเป็นผู้เคารพในธรรมของเราอย่าได้เสื่อมถอยไปเลย". เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้หนักในธรรม เป็นผู้เคารพในธรรม.

---

යථා පන අම්හාකං භගවා මහාසමුද්දං පූරයමානො විය විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි, එවං තෙ න දෙසෙසුං. කස්මා? සත්තානං අප්පරජක්ඛතාය. තෙසං කිර කාලෙ දීඝායුකා සත්තා අප්පරජක්ඛා අහෙසුං. තෙ චතුසච්චපටිසංයුත්තං එකගාථම්පි සුත්වා ධම්මං අභිසමෙන්ති, තස්මා න විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසුං. තෙනෙව කාරණෙන අප්පකඤ්ච නෙසං අහොසි සුත්තං…පෙ… වෙදල්ලන්ති. තත්ථ සුත්තාදීනං නානත්තං පඨමසඞ්ගීතිවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร เหมือนทรงยังมหาสมุทรให้เต็ม ฉันใด พระพุทธเจ้าเหล่านั้น (มีพระวิปัสสีเป็นต้น) ก็มิได้ทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร ฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะสัตว์ทั้งหลายมีธุลีคือกิเลสน้อย. ได้ยินว่า ในสมัยของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายมีอายุยืนและมีธุลีคือกิเลสน้อย. สัตว์เหล่านั้นแม้ได้ฟังเพียงคาถาเดียวที่ประกอบด้วยอริยสัจ ๔ ก็ย่อมตรัสรู้ธรรมได้. เพราะเหตุนั้น จึงมิได้ทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร. ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง พระสูตร...เป็นต้น...เวทัลละของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นจึงมีน้อย. ในคำเหล่านั้น ความต่างกันแห่งพระสูตรเป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมสังคีตินั่นเอง.

---

අපඤ්ඤත්තං සාවකානං සික්ඛාපදන්ති සාවකානං නිද්දොසතාය දොසානුරූපතො පඤ්ඤපෙතබ්බං සත්තාපත්තික්ඛන්ධවසෙන ආණාසික්ඛාපදං අපඤ්ඤත්තං. අනුද්දිට්ඨං පාතිමොක්ඛන්ති අන්වද්ධමාසං ආණාපාතිමොක්ඛං අනුද්දිට්ඨං අහොසි. ඔවාදපාතිමොක්ඛමෙව තෙ උද්දිසිංසු; තම්පි ච නො අන්වද්ධමාසං. තථා හි විපස්සී භගවා ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං සකිං සකිං ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසි; තඤ්ච ඛො සාමංයෙව. සාවකා පනස්ස අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානෙසු න උද්දිසිංසු. සකලජම්බුදීපෙ එකස්මිංයෙව ඨානෙ බන්ධුමතියා රාජධානියා ඛෙමෙ මිගදායෙ විපස්සිස්ස භගවතො වසනට්ඨානෙ සබ්බොපි භික්ඛුසඞ්ඝො උපොසථං අකාසි. තඤ්ච ඛො සඞ්ඝුපොසථමෙව; න ගණුපොසථං, න පුග්ගලුපොසථං, න පාරිසුද්ධිඋපොසථං, න අධිට්ඨානුපොසථං.

คำว่า "อปญฺญตฺตํ สาวกานํ สิกฺขาปทํ" ความว่า เพราะความที่สาวกทั้งหลายไม่มีความผิด อาณาสิกขาบทที่ควรบัญญัติตามสมควรแก่ความผิดด้วยอำนาจแห่งกองอาบัติ ๗ จึงไม่ได้ทรงบัญญัติไว้. คำว่า "อนุทฺทิฏฺฐํ ปาติโมกฺขํ" ความว่า อาณาปาติโมกข์ไม่ได้ทรงสวดทุกกึ่งเดือน. พระพุทธเจ้าเหล่านั้นทรงแสดงแต่โอวาทปาติโมกข์เท่านั้น; และแม้โอวาทปาติโมกข์นั้น ก็ไม่ได้ทรงแสดงทุกกึ่งเดือน. ความจริง พระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์ครั้งหนึ่งๆ โดยล่วงไปทุก ๖ ปี; และทรงแสดงด้วยพระองค์เองเท่านั้น. ส่วนสาวกของพระองค์ไม่ได้แสดงในที่อยู่ของตนๆ. ภิกษุสงฆ์ทั้งปวงได้ทำอุโบสถในที่แห่งเดียวเท่านั้นในชมพูทวีปทั้งสิ้น คือในป่ามฤคทายวันชื่อเขมะ ใกล้ราชธานีชื่อพันธุมดี อันเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี. และอุโบสถนั้นเป็นสังฆอุโบสถเท่านั้น; ไม่ใช่คณะอุโบสถ, ไม่ใช่บุคคลอุโบสถ, ไม่ใช่ปาริสุทธิอุโบสถ, ไม่ใช่อธิษฐานอุโบสถ.

---

තදා කිර ජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි හොන්ති. එකමෙකස්මිං විහාරෙ අබ්බොකිණ්ණානි දසපි වීසතිපි භික්ඛුසහස්සානි වසන්ති, භිය්‍යොපි වසන්ති. උපොසථාරොචිකා දෙවතා තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා ආරොචෙන්ති – ‘‘මාරිසා, එකං වස්සං අතික්කන්තං, ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච වස්සානි අතික්කන්තානි, ඉදං ඡට්ඨං වස්සං, ආගාමිනියා පුණ්ණමාසියා බුද්ධදස්සනත්ථං උපොසථකරණත්ථඤ්ච ගන්තබ්බං! සම්පත්තො වො සන්නිපාතකාලො’’ති. තතො සානුභාවා භික්ඛූ අත්තනො අත්තනො ආනුභාවෙන ගච්ඡන්ති, ඉතරෙ දෙවතානුභාවෙන. කථං? තෙ කිර භික්ඛූ පාචීනසමුද්දන්තෙ වා පච්ඡිමඋත්තරදක්ඛිණසමුද්දන්තෙ වා ඨිතා ගමියවත්තං පූරෙත්වා පත්තචීවරමාදාය ‘‘ගච්ඡාමා’’ති චිත්තං උප්පාදෙන්ති; සහ චිත්තුප්පාදා උපොසථග්ගං ගතාව [Pg.154] හොන්ති. තෙ විපස්සිං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා නිසීදන්ති. භගවාපි සන්නිසින්නාය පරිසාය ඉමං ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසති.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น มีวิหาร ๘๔,๐๐๐ แห่งในชมพูทวีป. ในวิหารแต่ละแห่งมีภิกษุพำนักอยู่หมื่นรูปบ้าง สองหมื่นรูปบ้าง หรือมากกว่านั้นก็มี โดยไม่ปะปนกัน (กับภิกษุต่างนิกาย). เทวดาผู้บอกอุโบสถได้ไปในที่นั้นๆ แล้วบอกว่า "ท่านผู้นิรทุกข์ ๑ ปีล่วงไปแล้ว, ๒ ปี ๓ ปี ๔ ปี ๕ ปีล่วงไปแล้ว, ปีนี้เป็นปีที่ ๖; ในวันพระจันทร์เต็มดวงที่จะมาถึง ควรไปเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้าและเพื่อทำอุโบสถ! เวลาประชุมของพวกท่านมาถึงแล้ว". ลำดับนั้น ภิกษุผู้มีอานุภาพย่อมไปด้วยอานุภาพของตนๆ ภิกษุที่เหลือนอกนั้นย่อมไปด้วยอานุภาพของเทวดา. ไปอย่างไร? ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นแม้จะตั้งอยู่ ณ ที่สุดแห่งมหาสมุทรด้านตะวันออก หรือด้านตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ก็ตาม บำเพ็ญคามิยวัตรแล้ว ถือบาตรและจีวร ตั้งจิตว่า "เราจะไป"; พร้อมกับการตั้งจิตนั่นเอง ก็ถึงโรงอุโบสถแล้ว. ภิกษุเหล่านั้นถวายบังคมพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วก็นั่งลง. แม้พระผู้มีพระภาค เมื่อบริษัทนั่งพร้อมกันแล้ว ก็ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์นี้.

---

‘‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා;

නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධා;

න හි පබ්බජිතො පරූපඝාතී;

න සමණො හොති පරං විහෙඨයන්තො.

"ขันติคือความอดกลั้น เป็นตบะอย่างยิ่ง; พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่าพระนิพพานเป็นธรรมอันยิ่ง; ผู้ฆ่าผู้อื่นหาใช่บรรพชิตไม่; ผู้เบียดเบียนผู้อื่นย่อมไม่เป็นสมณะ."

---

‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධාන සාසනං.

"การไม่ทำบาปทั้งปวง, การยังกุศลให้ถึงพร้อม, การทำจิตของตนให้ผ่องใส; นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย."

---

‘‘අනුපවාදො අනුපඝාතො, පාතිමොක්ඛෙ ච සංවරො;

මත්තඤ්ඤුතා ච භත්තස්මිං, පන්තඤ්ච සයනාසනං;

අධිචිත්තෙ ච ආයොගො, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති. (දී. නි. 2.90;

ධ. ප. 183-185);

"การไม่ว่าร้าย, การไม่ทำร้าย, ความสำรวมในปาติโมกข์, ความเป็นผู้รู้จักประมาณในภัตตาหาร, ที่นอนที่นั่งอันสงัด, และการประกอบความเพียรในอธิจิต; นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย."

---

එතෙනෙව උපායෙන ඉතරෙසම්පි බුද්ධානං පාතිමොක්ඛුද්දෙසො වෙදිතබ්බො. සබ්බබුද්ධානඤ්හි ඉමා තිස්සොව ඔවාදපාතිමොක්ඛගාථායො හොන්ති. තා දීඝායුකබුද්ධානං යාව සාසනපරියන්තා උද්දෙසමාගච්ඡන්ති; අප්පායුකබුද්ධානං පඨමබොධියංයෙව. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාලතො පන පභුති ආණාපාතිමොක්ඛමෙව උද්දිසීයති. තඤ්ච ඛො භික්ඛූ එව උද්දිසන්ති, න බුද්ධා. තස්මා අම්හාකම්පි භගවා පඨමබොධියං වීසතිවස්සමත්තමෙව ඉදං ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසි. අථෙකදිවසං පුබ්බාරාමෙ මිගාරමාතුපාසාදෙ නිසින්නො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘න දානාහං, භික්ඛවෙ, ඉතො පරං උපොසථං කරිස්සාමි පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමි, තුම්හෙව දානි භික්ඛවෙ ඉතො පරං උපොසථං කරෙය්‍යාථ, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාථ. අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො යං තථාගතො අපරිසුද්ධාය පරිසාය උපොසථං කරෙය්‍ය, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යා’’ති (චූළව. 386). තතො පට්ඨාය භික්ඛූ ආණාපාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති. ඉදං ආණාපාතිමොක්ඛං තෙසං අනුද්දිට්ඨං අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අනුද්දිට්ඨං පාතිමොක්ඛ’’න්ති.

ด้วยอุบายนี้เอง พึงทราบการยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าอื่นด้วย. เพราะว่า พระโอวาทปาติโมกข์ ๓ คาถาเหล่านี้ ย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าทั้งปวง. คาถาเหล่านั้น ย่อมมาสู่การยกขึ้นแสดงจนตลอดสิ้นสุดพระศาสนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระชนมายุยืน; แต่ย่อมมาสู่การยกขึ้นแสดงในปฐมโพธิกาลเท่านั้น ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระชนมายุน้อย. แต่ว่า จำเดิมแต่กาลที่ทรงบัญญัติสิกขาบทเป็นต้นไป อาณาปาติโมกข์เท่านั้นย่อมถูกยกขึ้นแสดง. และภิกษุทั้งหลายเท่านั้นย่อมยกอาณาปาติโมกข์นั้นขึ้นแสดง, พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงยกขึ้นแสดง. เพราะเหตุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา ก็ได้ทรงยกโอวาทปาติโมกข์นี้ขึ้นแสดงเพียง ๒๐ พรรษาเท่านั้นในปฐมโพธิกาล. ลำดับนั้น ในวันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งในปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราจักไม่ทำอุโบสถ จักไม่ยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงตั้งแต่นี้เป็นต้นไป, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอเท่านั้นจงทำอุโบสถ จงยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงตั้งแต่นี้เป็นต้นไป. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระตถาคตพึงทำอุโบสถ พึงยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์นั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสจะมีได้' ดังนี้. จำเดิมแต่นั้นมา ภิกษุทั้งหลายย่อมยกอาณาปาติโมกข์ขึ้นแสดง. อาณาปาติโมกข์นี้ เป็นอันพระพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ปาติโมกข์อันไม่ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว'.

---

තෙසං බුද්ධානන්ති තෙසං විපස්සීආදීනං තිණ්ණං බුද්ධානං. අන්තරධානෙනාති ඛන්ධන්තරධානෙන; පරිනිබ්බානෙනාති වුත්තං හොති. බුද්ධානුබුද්ධානන්ති යෙ තෙසං බුද්ධානං අනුබුද්ධා සම්මුඛසාවකා තෙසඤ්ච ඛන්ධන්තරධානෙන. යෙ තෙ පච්ඡිමා සාවකාති [Pg.155] යෙ තෙසං සම්මුඛසාවකානං සන්තිකෙ පබ්බජිතා පච්ඡිමා සාවකා. නානානාමාති ‘‘බුද්ධරක්ඛිතො, ධම්මරක්ඛිතො’’තිආදි නාමවසෙන විවිධනාමා. නානාගොත්තාති ‘‘ගොතමො, මොග්ගල්ලානො’’තිආදි ගොත්තවසෙන විවිධගොත්තා. නානාජච්චාති ‘‘ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො’’තිආදිජාතිවසෙන නානාජච්චා. නානාකුලා පබ්බජිතාති ඛත්තියකුලාදිවසෙ නෙව උච්චනීචඋළාරුළාරභොගාදිකුලවසෙන වා විවිධකුලා නික්ඛම්ම පබ්බජිතා.

บทว่า Tesaṃ buddhānaṃ ความว่า ของพระพุทธเจ้า ๓ พระองค์เหล่านั้น มีพระวิปัสสีเป็นต้น. บทว่า Antaradhānena ความว่า ด้วยการอันตรธานแห่งขันธ์; อธิบายว่า ด้วยการปรินิพพาน. บทว่า Buddhānubuddhānaṃ ความว่า ด้วยการอันตรธานแห่งขันธ์ของพระสาวกผู้เป็นพระอนุพุทธะผู้เห็นธรรมตามพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ซึ่งเป็นสาวกเฉพาะหน้า. บทว่า Ye te pacchimā sāvakā ความว่า พระสาวกผู้เป็นปัจฉิมสาวกเหล่าใด บวชแล้วในสำนักของพระสาวกเฉพาะหน้าเหล่านั้น. บทว่า Nānānāmā ความว่า มีชื่อต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งชื่อมี พุทธรักขิตะ และธรรมรักขิตะ เป็นต้น. บทว่า Nānāgottā ความว่า มีโคตรต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งโคตรมี โคตมะ และโมคคัลลานะ เป็นต้น. บทว่า Nānājaccā ความว่า มีชาติต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งชาติมี กษัตริย์ และพราหมณ์ เป็นต้น. บทว่า Nānākulā pabbajitā ความว่า บวชแล้วออกจากตระกูลต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งตระกูลกษัตริย์เป็นต้นนั่นเอง หรือด้วยอำนาจแห่งตระกูลสูง ตระกูลต่ำ และตระกูลที่มีโภคะอันโอฬารยิ่งเป็นต้น.

---

තෙ තං බ්‍රහ්මචරියන්ති තෙ පච්ඡිමා සාවකා යස්මා එකනාමා එකගොත්තා එකජාතිකා එකකුලා පබ්බජිතා ‘‘අම්හාකං සාසනං තන්ති පවෙණී’’ති අත්තනො භාරං කත්වා බ්‍රහ්මචරියං රක්ඛන්ති, චිරං පරියත්තිධම්මං පරිහරන්ති. ඉමෙ ච තාදිසා න හොන්ති. තස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං විහෙඨෙන්තා විලොමං ගණ්හන්තා ‘‘අසුකො ථෙරො ජානිස්සති, අසුකො ථෙරො ජානිස්සතී’’ති සිථිලං කරොන්තා තං බ්‍රහ්මචරියං ඛිප්පඤ්ඤෙව අන්තරධාපෙසුං, සඞ්ගහං ආරොපෙත්වා න රක්ඛිංසු. සෙය්‍යථාපීති තස්සත්ථස්ස ඔපම්මනිදස්සනං. විකිරතීති වික්ඛිපති. විධමතීති ඨානන්තරං නෙති. විද්ධංසෙතීති ඨිතට්ඨානතො අපනෙති. යථා තං සුත්තෙන අසඞ්ගහිතත්තාති යථා සුත්තෙන අසඞ්ගහිතත්තා අගන්ථිතත්තා අබද්ධත්තා එවං විකිරති යථා සුත්තෙන අසඞ්ගහිතානි විකිරියන්ති, එවං විකිරතීති වුත්තං හොති. එවමෙව ඛොති ඔපම්මසම්පටිපාදනං. අන්තරධාපෙසුන්ති වග්ගසඞ්ගහ-පණ්ණාසසඞ්ගහාදීහි අසඞ්ගණ්හන්තා යං යං අත්තනො රුච්චති, තං තදෙව ගහෙත්වා සෙසං විනාසෙසුං අදස්සනං නයිංසු.

บทว่า Te taṃ brahmacariyaṃ ความว่า พระสาวกผู้เป็นปัจฉิมสาวกเหล่านั้น เพราะเหตุที่พระสาวกทั้งหลายผู้มีชื่อเดียวกัน มีโคตรเดียวกัน มีชาติเดียวกัน บวชแล้วจากตระกูลเดียวกัน ย่อมรักษาพระพรหมจรรย์โดยทำเป็นภาระของตนว่า 'พระศาสนาของเราเป็นประเพณี เป็นวงศ์ตระกูล' ย่อมทรงไว้ซึ่งปริยัติธรรมตลอดกาลนาน. แต่พระสาวกเหล่านี้ไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงเบียดเบียนกันและกัน ถือเอาสิ่งที่ขัดแย้งกัน ทำความย่อหย่อนว่า 'พระเถระชื่อโน้นจักรู้, พระเถระชื่อโน้นจักรู้' ได้ยังพระพรหมจรรย์นั้นให้อันตรธานไปโดยเร็วพลัน ไม่รักษาไว้โดยการยกขึ้นสู่สังคายนา. บทว่า Seyyathāpi เป็นบทแสดงอุปมาแห่งเนื้อความนั้น (คือการอันตรธานไปโดยเร็ว). บทว่า Vikirati คือ ย่อมโปรยปรายไปต่างๆ หรือย่อมกระจายไป. บทว่า Vidhamati คือ ย่อมนำไปสู่ที่อื่น หรือย่อมพัดพาไป. บทว่า Viddhaṃseti คือ ย่อมนำออกไปจากที่ตั้ง หรือย่อมทำลาย. บทว่า Yathā taṃ suttena asaṅgahitattā ความว่า เพราะความเป็นของอันด้ายไม่รวบรวมไว้ เพราะความเป็นของอันไม่ร้อยกรองไว้ เพราะความเป็นของอันไม่ผูกไว้ ย่อมโปรยปรายไปอย่างนี้ อธิบายว่า เหมือนอย่างดอกไม้ทั้งหลายที่ด้ายไม่รวบรวมไว้ ย่อมถูกลมพัดกระจายไปฉันใด ย่อมโปรยปรายไปฉันนั้น. บทว่า Evameva kho เป็นบทเชื่อมโยงอุปมากับอุปเมยยะ. บทว่า Antaradhāpesuṃ ความว่า เมื่อไม่รวบรวมไว้ด้วยการสังคายนาเป็นวรรค เป็นปัณณาสก์เป็นต้น ถือเอาธรรมใดๆ ที่ตนชอบใจเท่านั้นมาแสดง ได้ทำลายธรรมที่เหลือ (หรือธรรมที่ไม่ชอบใจ) นำไปสู่ความไม่ปรากฏ.

---

අකිලාසුනො ච තෙ භගවන්තො අහෙසුං සාවකෙ චෙතසා චෙතො පරිච්ච ඔවදිතුන්ති අපිච සාරිපුත්ත තෙ බුද්ධා අත්තනො චෙතසා සාවකානං චෙතො පරිච්ච පරිච්ඡින්දිත්වා ඔවදිතුං අකිලාසුනො අහෙසුං, පරචිත්තං ඤත්වා අනුසාසනිං න භාරියතො න පපඤ්චතො අද්දසංසු. භූතපුබ්බං සාරිපුත්තාතිආදි තෙසං අකිලාසුභාවප්පකාසනත්ථං වුත්තං. භිංසනකෙති භයානකෙ භයජනනකෙ. එවං විතක්කෙථාති නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො තයො විතක්කෙ විතක්කෙථ. මා එවං විතක්කයිත්ථාති කාමවිතක්කාදයො තයො අකුසලවිතක්කෙ මා විතක්කයිත්ථ. එවං මනසි කරොථාති ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා අසුභ’’න්ති මනසි කරොථ. මා එවං මනසා [Pg.156] කත්ථාති ‘‘නිච්චං සුඛං අත්තා සුභ’’න්ති මා මනසි අකරිත්ථ. ඉදං පජහථාති අකුසලං පජහථ. ඉදං උපසම්පජ්ජ විහරථාති කුසලං උපසම්පජ්ජ පටිලභිත්වා නිප්ඵාදෙත්වා විහරථ.

บทว่า Akilāsuno ca... ovadituṃ ความว่า อนึ่ง ดูก่อนสารีบุตร พระพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่ทรงลำบากเพื่อจะทรงโอวาทโดยทรงกำหนดรู้จิตของพระสาวกทั้งหลายด้วยพระทัยของพระองค์เอง เมื่อทรงทราบจิตของผู้อื่นแล้ว ไม่ทรงเห็นการพร่ำสอนว่าเป็นของหนัก หรือว่าเป็นความเนิ่นช้า. คำมี Bhūtapubbaṃ sāriputta เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อประกาศความเป็นผู้ไม่ลำบากของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น. บทว่า Bhiṃsanake คือ ที่น่ากลัว ที่ทำให้เกิดความกลัว. บทว่า Evaṃ vitakketha ความว่า จงตรึกวิตก ๓ อย่าง มีเนกขัมมวิตกเป็นต้น. บทว่า Mā evaṃ vitakkayittha ความว่า อย่าตรึกอกุศลวิตก ๓ อย่าง มีกามวิตกเป็นต้น. บทว่า Evaṃ manasi karotha ความว่า จงมนสิการว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม'. บทว่า Mā evaṃ manasākattha ความว่า อย่ามนสิการว่า 'เที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา งาม'. บทว่า Idaṃ pajahatha ความว่า จงละอกุศล. บทว่า Idaṃ upasampajja viharatha ความว่า จงเข้าถึงกุศล (คือได้แล้ว หรือทำให้สำเร็จแล้ว) อยู่.

---

අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූති අග්ගහෙත්වා විමුච්චිංසු. තෙසඤ්හි චිත්තානි යෙහි ආසවෙහි විමුච්චිංසු, න තෙ තානි ගහෙත්වා විමුච්චිංසු. අනුප්පාදනිරොධෙන පන නිරුජ්ඣමානා අග්ගහෙත්වා විමුච්චිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’’ති. සබ්බෙපි තෙ අරහත්තං පත්වා සූරියරස්මිසම්ඵුට්ඨමිව පදුමවනං විකසිතචිත්තා අහෙසුං. තත්‍ර සුදං සාරිපුත්ත භිංසනකස්ස වනසණ්ඩස්ස භිංසනකතස්මිං හොතීති තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං; සුදන්ති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො; සාරිපුත්තාති ආලපනං. අයං පනෙත්ථ අත්ථයොජනා – තත්‍රාති යං වුත්තං ‘‘අඤ්ඤතරස්මිං භිංසනකෙ වනසණ්ඩෙ’’ති, තත්‍ර යො සො භිංසනකොති වනසණ්ඩො වුත්තො, තස්ස භිංසනකස්ස වනසණ්ඩස්ස භිංසනකතස්මිං හොති, භිංසනකිරියාය හොතීති අත්ථො. කිං හොති? ඉදං හොති – යො කොචි අවීතරාගො…පෙ… ලොමානි හංසන්තීති.

บทว่า Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu ความว่า หลุดพ้นแล้วโดยไม่ยึดถือ (ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์). จริงอยู่ จิตของภิกษุเหล่านั้นหลุดพ้นแล้วจากอาสวะเหล่าใด อาสวะเหล่านั้นมิใช่ยึดถือจิตเหล่านั้นไว้แล้วจึงหลุดพ้น. แต่ว่า อาสวะเหล่านั้นดับไปด้วยการดับไม่เกิดขึ้นอีก เมื่อดับไปอยู่ จึงหลุดพ้นโดยไม่ยึดถือ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu'. ภิกษุเหล่านั้นแม้ทั้งหมด บรรลุพระอรหัตแล้ว มีจิตเบิกบานแล้ว เหมือนป่าดอกบัวที่ถูกแสงอาทิตย์สัมผัสแล้วฉะนั้น. ในคำว่า Tatra sudaṃ sāriputta bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hoti นี้ บทว่า Tatra เป็นบทที่อ้างถึงคำพูดก่อนหน้า; บทว่า Sudaṃ เป็นนิบาตลงในอรรถเพียงทำบทให้เต็ม; บทว่า Sāriputta เป็นคำเรียกขาน. ส่วนการประกอบอรรถในประโยคนี้ มีดังนี้: บทว่า Tatrā คือ ในคำที่ตรัสไว้ว่า 'ในป่าชัฏอันน่ากลัวแห่งหนึ่ง' นั้น, ในป่าชัฏนั้น ป่าชัฏใดที่ตรัสว่าเป็น 'น่ากลัว', ย่อมมีในความเป็นที่ทำให้กลัวของป่าชัฏอันน่ากลัวนั้น อธิบายว่า ย่อมมีในการกระทำให้กลัว. อะไรย่อมมี? สิ่งนี้ย่อมมี คือ บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะคนใดคนหนึ่ง เข้าไปสู่ป่าชัฏนั้น ขนของเขาโดยส่วนมากย่อมชูชัน ดังนี้.

---

අථ වා තත්‍රාති සාමිඅත්ථෙ භුම්මං. සුඉති නිපාතො; ‘‘කිං සු නාම තෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.469) විය. ඉදන්ති අධිප්පෙතමත්ථං පච්චක්ඛං විය කත්වා දස්සනවචනං. සුඉදන්ති සුදං, සන්ධිවසෙන ඉකාරලොපො වෙදිතබ්බො. ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියං, ඉත්ථින්ද්‍රියං, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං (විභ. 219), ‘‘කිං සූධ විත්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.73, 246; සු. නි. 183) විය. අයං පනෙත්ථ අත්ථයොජනා – තස්ස සාරිපුත්ත භිංසනකස්ස වනසණ්ඩස්ස භිංසනකතස්මිං ඉදංසු හොති. භිංසනකතස්මින්ති භිංසනකභාවෙති අත්ථො. එකස්ස තකාරස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. භිංසනකත්තස්මින්තියෙව වා පාඨො. ‘‘භිංසනකතාය’’ ඉති වා වත්තබ්බෙ ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං, තස්මා එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො – භිංසනකභාවෙ ඉදංසු හොති, භිංසනකභාවනිමිත්තං භිංසනකභාවහෙතු භිංසනකභාවපච්චයා ඉදංසු හොති. යො කොචි අවීතරාගො තං වනසණ්ඩං පවිසති, යෙභුය්‍යෙන ලොමානි හංසන්තීති බහුතරානි ලොමානි හංසන්ති උද්ධං මුඛානි සූචිසදිසානි කණ්ටකසදිසානි ච හුත්වා තිට්ඨන්ති, අප්පානි න හංසන්ති. බහුතරානං වා සත්තානං හංසන්ති. අප්පකානං අතිසූරපුරිසානං න හංසන්ති.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ตตฺร" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งสวามี คำว่า "สุ" เป็นนิบาต เช่นเดียวกับในบทบาลีว่า "กึสุ นาม เต ภนฺโต สมณพฺราหฺมณา" เป็นต้น คำว่า "อิทํ" เป็นคำที่แสดงความหมายที่ต้องการให้เห็นประจักษ์ คำว่า "สุอิทํ" กลายเป็น "สุทํ" พึงทราบว่ามีการลบอักษร "อิ" ด้วยอำนาจสนธิ เช่นเดียวกับในบทว่า "จกฺขุนฺทฺริยํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ" และ "กึ สูธ วิตฺตํ" เป็นต้น การประกอบอรรถในบทนี้คือ สารีบุตร เพราะป่าที่น่าสะพรึงกลัวนั้น ความน่าสะพรึงกลัวนี้จึงมีขึ้น คำว่า "ภึสนกตสฺมึ" หมายถึง เพราะความเป็นที่น่าสะพรึงกลัว พึงทราบว่ามีการลบอักษร "ต" ตัวหนึ่ง หรือมีบทว่า "ภึสนกตฺตสฺมึ" นั่นเอง หรือพึงกล่าวว่า "ภึสนกตาย" แต่มีการเปลี่ยนลิงค์ และคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต เพราะฉะนั้น พึงทราบการเชื่อมโยงบทดังนี้ คือ เพราะความเป็นที่น่าสะพรึงกลัวนี้จึงมีขึ้น เพราะความเป็นที่น่าสะพรึงกลัวเป็นนิมิต เป็นเหตุ เป็นปัจจัย จึงมีเรื่องนี้ขึ้น ผู้ใดผู้หนึ่งที่ยังไม่ปราศจากราคะเข้าไปในป่านั้น ขนส่วนมากจะตั้งชันขึ้น มีปลายชี้ขึ้นเหมือนเข็มและเหมือนหนาม ขนเล็กน้อยจะไม่ตั้งชัน หรือขนของสัตว์จำนวนมากตั้งชันขึ้น ขนของบุรุษผู้กล้าหาญยิ่งจำนวนน้อยจะไม่ตั้งชัน

---

ඉදානි [Pg.157] අයං ඛො, සාරිපුත්ත, හෙතූතිආදි නිගමනං. යඤ්චෙත්ථ අන්තරන්තරා න වුත්තං, තං උත්තානත්ථමෙව. තස්මා පාළික්කමෙනෙව වෙදිතබ්බං. යං පන වුත්තං න චිරට්ඨිතිකං අහොසීති, තං පුරිසයුගවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. වස්සගණනාය හි විපස්සිස්ස භගවතො අසීතිවස්සසහස්සානි ආයු, සම්මුඛසාවකානම්පිස්ස තත්තකමෙව. එවමස්ස ය්වායං සබ්බපච්ඡිමකො සාවකො, තෙන සහ ඝටෙත්වා සතසහස්සං සට්ඨිමත්තානි ච වස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං අට්ඨාසි. පුරිසයුගවසෙන පන යුගපරම්පරාය ආගන්ත්වා ද්වෙයෙව පුරිසයුගානි අට්ඨාසි. තස්මා න චිරට්ඨිතිකන්ති වුත්තං. සිඛිස්ස පන භගවතො සත්තතිවස්සසහස්සානි ආයු. සම්මුඛසාවකානම්පිස්ස තත්තකමෙව. වෙස්සභුස්ස භගවතො සට්ඨිවස්සසහස්සානි ආයු. සම්මුඛසාවකානම්පිස්ස තත්තකමෙව. එවං තෙසම්පි යෙ සබ්බපච්ඡිමකා සාවකා තෙහි සහ ඝටෙත්වා සතසහස්සතො උද්ධං චත්තාලීසමත්තානි වීසතිමත්තානි ච වස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං අට්ඨාසි. පුරිසයුගවසෙන පන යුගපරම්පරාය ආගන්ත්වා ද්වෙ ද්වෙයෙව පුරිසයුගානි අට්ඨාසි. තස්මා න චිරට්ඨිතිකන්ති වුත්තං.

บัดนี้ ประโยคว่า "อายํ โข สารีปุตฺต เหตุ" เป็นต้น เป็นประโยคนิคม บทใดที่ไม่ได้อธิบายไว้ในระหว่าง บทนั้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบตามลำดับบาลีเท่านั้น ส่วนคำที่กล่าวว่า "น จิรฏฺฐิติกํ อโหสิ" พึงทราบว่ากล่าวโดยอำนาจแห่งยุคของบุรุษ โดยการนับปี พระชนมายุของพระวิปัสสีพุทธเจ้าคือแปดหมื่นปี แม้พระชนมายุของพระสาวกผู้ประจักษ์ของพระองค์ก็มีประมาณเท่านั้น พรหมจรรย์ของพระองค์ดำรงอยู่แสนปี และหกหมื่นปี โดยรวมกับพระสาวกองค์สุดท้ายของพระองค์ แต่โดยอำนาจแห่งยุคของบุรุษ พรหมจรรย์ดำรงอยู่เพียงสองยุคเท่านั้น โดยไม่สืบทอดกันไปตามลำดับยุค เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ดำรงอยู่นาน" ส่วนพระชนมายุของพระสิขีพุทธเจ้าคือเจ็ดหมื่นปี แม้พระชนมายุของพระสาวกผู้ประจักษ์ของพระองค์ก็มีประมาณเท่านั้น พระชนมายุของพระเวสสภูพุทธเจ้าคือหกหมื่นปี แม้พระชนมายุของพระสาวกผู้ประจักษ์ของพระองค์ก็มีประมาณเท่านั้น พรหมจรรย์ของพระสิขีและพระเวสสภูพุทธเจ้าเหล่านั้นก็ดำรงอยู่เกินแสนปี สี่หมื่นปี และสองหมื่นปี โดยรวมกับพระสาวกองค์สุดท้ายของพระองค์ แต่โดยอำนาจแห่งยุคของบุรุษ พรหมจรรย์ดำรงอยู่เพียงสองยุคสองยุคเท่านั้น โดยไม่สืบทอดกันไปตามลำดับยุค เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ดำรงอยู่นาน"

---

20. එවං ආයස්මා සාරිපුත්තො තිණ්ණං බුද්ධානං බ්‍රහ්මචරියස්ස න චිරට්ඨිතිකාරණං සුත්වා ඉතරෙසං තිණ්ණං බ්‍රහ්මචරියස්ස චිරට්ඨිතිකාරණං සොතුකාමො පුන භගවන්තං ‘‘කො පන භන්තෙ හෙතූ’’ති ආදිනා නයෙන පුච්ඡි. භගවාපිස්ස බ්‍යාකාසි. තං සබ්බං වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බං. චිරට්ඨිතිකභාවෙපි චෙත්ථ තෙසං බුද්ධානං ආයුපරිමාණතොපි පුරිසයුගතොපි උභයථා චිරට්ඨිතිකතා වෙදිතබ්බා. කකුසන්ධස්ස හි භගවතො චත්තාලීසවස්සසහස්සානි ආයු, කොණාගමනස්ස භගවතො තිංසවස්සසහස්සානි, කස්සපස්ස භගවතො වීසතිවස්සසහස්සානි; සම්මුඛසාවකානම්පි නෙසං තත්තකමෙව. බහූනි ච නෙසං සාවකයුගානි පරම්පරාය බ්‍රහ්මචරියං පවත්තෙසුං. එවං තෙසං ආයුපරිමාණතොපි සාවකයුගතොපි උභයථා බ්‍රහ්මචරියං චිරට්ඨිතිකං අහොසි.

๒๐. พระสารีบุตรผู้มีอายุ ได้ฟังเหตุแห่งการไม่ดำรงอยู่นานของพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ (คือ พระวิปัสสี พระสิขี และพระเวสสภู) แล้ว มีความประสงค์จะฟังเหตุแห่งการดำรงอยู่นานของพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าอีกสามพระองค์ (คือ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ และพระกัสสปะ) จึงได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคอีกครั้งด้วยนัยว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุเล่า" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์แก่พระสารีบุตรนั้น พึงทราบเรื่องทั้งหมดนั้นโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว และในประโยคว่า "ภควา จ สารีปุตฺต กกุสนฺโธ" เป็นต้น พึงทราบว่าการดำรงอยู่นานของพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น เป็นไปทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุและโดยยุคของบุรุษทั้งสองอย่าง พระชนมายุของพระกกุสันธพุทธเจ้าคือสี่หมื่นปี ของพระโกนาคมนพุทธเจ้าคือสามหมื่นปี ของพระกัสสปพุทธเจ้าคือสองหมื่นปี แม้พระชนมายุของพระสาวกผู้ประจักษ์ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นก็มีประมาณเท่านั้น และยุคของพระสาวกจำนวนมากของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นได้สืบทอดพรหมจรรย์ต่อกันไปตามลำดับ ด้วยประการฉะนี้ พรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นจึงดำรงอยู่นานทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุและโดยยุคของพระสาวกทั้งสองอย่าง

---

අම්හාකං පන භගවතො කස්සපස්ස භගවතො උපඩ්ඪායුකප්පමාණෙ දසවස්සසහස්සායුකකාලෙ උප්පජ්ජිතබ්බං සියා. තං අසම්භුණන්තෙන පඤ්චවස්සසහස්සායුකකාලෙ, එකවස්සසහස්සායුකකාලෙ, පඤ්චවස්සසතායුකකාලෙපි වා උප්පජ්ජිතබ්බං සියා. යස්මා පනස්ස බුද්ධත්තකාරකෙ ධම්මෙ එසන්තස්ස පරියෙසන්තස්ස ඤාණං පරිපාචෙන්තස්ස ගබ්භං ගණ්හාපෙන්තස්ස වස්සසතායුකකාලෙ [Pg.158] ඤාණං පරිපාකමගමාසි. තස්මා අතිපරිත්තායුකකාලෙ උප්පන්නො. තෙනස්ස සාවකපරම්පරාවසෙන චිරට්ඨිතිකම්පි බ්‍රහ්මචරියං ආයුපරිමාණවසෙන වස්සගණනාය නචිරට්ඨිතිකමෙවාති වත්තුං වට්ටති.

ส่วนพระผู้มีพระภาคของเรา พึงบังเกิดในกาลที่มีอายุประมาณครึ่งหนึ่งของพระกัสสปพุทธเจ้า คือในกาลที่มีอายุหมื่นปี หากไม่ถึงกาลนั้น ก็พึงบังเกิดในกาลที่มีอายุห้าพันปี หรือพันปี หรือแม้ห้าร้อยปี แต่เพราะเมื่อพระพุทธเจ้าของเราทรงแสวงหาและบ่มเพาะพระญาณอันเป็นธรรมที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้า และทรงตั้งครรภ์คือพระญาณนั้น พระญาณได้ถึงความแก่กล้าในกาลที่มีอายุร้อยปี เพราะฉะนั้นจึงทรงอุบัติขึ้นในกาลที่มีอายุสั้นมาก เพราะเหตุนั้น แม้พรหมจรรย์ของพระองค์จะดำรงอยู่นานโดยการสืบทอดของพระสาวก แต่โดยประมาณแห่งพระชนมายุและการนับปีแล้ว ก็ควรกล่าวว่าไม่ดำรงอยู่นานนั่นเอง

---

21. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තොති කො අනුසන්ධි? එවං තිණ්ණං බුද්ධානං බ්‍රහ්මචරියස්ස චිරට්ඨිතිකාරණං සුත්වා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියෙව චිරට්ඨිතිකභාවහෙතූති නිට්ඨං ගන්ත්වා භගවතොපි බ්‍රහ්මචරියස්ස චිරට්ඨිතිකභාවං ඉච්ඡන්තො ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවන්තං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිං යාචි. තස්සා යාචනවිධිදස්සනත්ථමෙතං වුත්තං – අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො උට්ඨායාසනා …පෙ… චිරට්ඨිතිකන්ති. තත්ථ අද්ධනියන්ති අද්ධානක්ඛමං; දීඝකාලිකන්ති වුත්තං හොති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

๒๑. ในประโยคว่า "อถ โข อายสฺมา สารีปุตฺโต" มีความเชื่อมโยงกับเรื่องก่อนหน้าอย่างไร? เมื่อพระสารีบุตรได้ฟังเหตุแห่งการดำรงอยู่นานของพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าสามพระองค์อย่างนี้แล้ว ได้สรุปว่า "การบัญญัติสิกขาบทเท่านั้นเป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่นาน" พระสารีบุตรผู้มีอายุมีความประสงค์ให้พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาคดำรงอยู่นาน จึงได้ทูลขอให้ทรงบัญญัติสิกขาบท เพื่อแสดงวิธีการทูลขอการบัญญัติสิกขาบทนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวคำนี้ว่า "อถ โข อายสฺมา สารีปุตฺโต อุฏฺฐายาสนา ...เป... จิรฏฺฐิติกํ" ในประโยคนั้น คำว่า "อทฺธนิยํ" หมายถึง สามารถทนทานได้นาน อธิบายว่า ดำรงอยู่ได้นาน ส่วนบทที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

---

අථස්ස භගවා ‘‘න තාවායං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාලො’’ති පකාසෙන්තො ‘‘ආගමෙහි ත්වං සාරිපුත්තා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආගමෙහි ත්වන්ති තිට්ඨ තාව ත්වං; අධිවාසෙහි තාව ත්වන්ති වුත්තං හොති. ආදරත්ථවසෙනෙවෙත්ථ ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං. එතෙන භගවා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සාවකානං විසයභාවං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘බුද්ධවිසයොව සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තී’’ති ආවිකරොන්තො ‘‘තථාගතො වා’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච තත්ථාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනාපෙක්ඛං භුම්මවචනං. තත්‍රායං යොජනා – යං වුත්තං ‘‘සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙය්‍යා’’ති, තත්ථ තස්සා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා තථාගතොයෙව කාලං ජානිස්සතීති. එවං වත්වා අකාලං තාව දස්සෙතුං ‘‘න තාව සාරිපුත්තා’’තිආදිමාහ.

ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะประกาศว่า "กาลนี้ยังไม่เป็นกาลแห่งการบัญญัติสิกขาบท" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สารีบุตร เธอจงรอไปก่อน" ในคำว่า "อาคเมหิ ตฺวํ" นั้น หมายความว่า "เธอจงหยุดก่อน, เธอจงอดทนก่อน" ในที่นี้ตรัสสองครั้งด้วยอำนาจแห่งความเคารพ ด้วยคำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธความเป็นวิสัยของสาวกในการบัญญัติสิกขาบท ทรงประสงค์จะเปิดเผยว่า "การบัญญัติสิกขาบทเป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "พระตถาคตเท่านั้น" ในคำว่า "ตตฺถ" นี้ เป็นคำวิภัตติที่ ๗ ที่มุ่งหมายถึงการทูลขอให้บัญญัติสิกขาบท ในคำนั้น มีการประกอบความดังนี้ว่า "สิกขาบทใดที่ทูลขอให้บัญญัติ พระตถาคตเท่านั้นจักทรงทราบกาลแห่งการบัญญัติสิกขาบทนั้น" ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว เพื่อทรงแสดงกาลอันไม่สมควร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สารีบุตร ยังไม่ถึงกาล"

---

තත්ථ ආසවා තිට්ඨන්ති එතෙසූති ආසවට්ඨානීයා. යෙසු දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකා දුක්ඛාසවා කිලෙසාසවා ච පරූපවාදවිප්පටිසාරවධබන්ධනාදයො චෙව අපායදුක්ඛවිසෙසභූතා ච ආසවා තිට්ඨන්තියෙව, යස්මා නෙසං තෙ කාරණං හොන්තීති අත්ථො. තෙ ආසවට්ඨානීයා වීතික්කමධම්මා යාව න සඞ්ඝෙ පාතුභවන්ති, න තාව සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතීති අයමෙත්ථ යොජනා. යදි හි පඤ්ඤපෙය්‍ය, පරූපවාදා පරූපාරම්භා ගරහදොසා න පරිමුච්චෙය්‍ය.

ในคำว่า "อาสวฏฺဌานียา" นั้น หมายถึง "ธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ" เพราะอาสวะทั้งหลายตั้งอยู่ในธรรมเหล่านั้น หมายความว่า อาสวะทั้งหลาย คือ ทุกขาสวะและกิเลสาสวะที่เกิดขึ้นในปัจจุบันและสัมปรายภพ, อาสวะทั้งหลายมีคำติเตียนของผู้อื่น ความเดือดร้อนใจ การเบียดเบียน การจองจำ เป็นต้น, และอาสวะทั้งหลายที่เป็นทุกข์พิเศษในอบาย ย่อมตั้งอยู่จริงในธรรมเหล่านั้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งอาสวะเหล่านั้น การประกอบความในที่นี้คือ ตราบใดที่ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะเหล่านั้น คือธรรมอันเป็นโทษแห่งการล่วงละเมิด ยังไม่ปรากฏขึ้นในสงฆ์ ตราบนั้นพระศาสดายังไม่ทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวก หากทรงบัญญัติ (ก่อนเวลาอันควร) ก็จะไม่พ้นจากคำติเตียนของผู้อื่น, การตำหนิของผู้อื่น, และโทษแห่งการถูกประณาม

---

කථං? පඤ්ඤපෙන්තෙන හි ‘‘යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’තිආදි සබ්බං පඤ්ඤපෙතබ්බං භවෙය්‍ය. අදිස්වාව වීතික්කමදොසං ඉමං පඤ්ඤත්තිං ඤත්වා [Pg.159] පරෙ එවං උපවාදඤ්ච උපාරම්භඤ්ච ගරහඤ්ච පවත්තෙය්‍යුං – ‘‘කථඤ්හි නාම සමණො ගොතමො භික්ඛුසඞ්ඝො මෙ අන්වායිකො වචනකරොති එත්තාවතා සික්ඛාපදෙහි පලිවෙඨෙස්සති, පාරාජිකං පඤ්ඤපෙස්සති? නනු ඉමෙ කුලපුත්තා මහන්තං භොගක්ඛන්ධං මහන්තඤ්ච ඤාතිපරිවට්ටං හත්ථගතානි ච රජ්ජානිපි පහාය පබ්බජිතා, ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨා, සික්ඛාය තිබ්බගාරවා, කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛා විහරන්ති. තෙසු නාම කො ලොකාමිසභූතං මෙථුනං වා පටිසෙවිස්සති, පරභණ්ඩං වා හරිස්සති, පරස්ස වා ඉට්ඨං කන්තං අතිමධුරං ජීවිතං උපච්ඡින්දිස්සති, අභූතගුණකථාය වා ජීවිතං කප්පෙස්සති! නනු පාරාජිකෙ අපඤ්ඤත්තෙපි පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙනෙවෙතං පාකටං කත’’න්ති. තථාගතස්ස ච ථාමඤ්ච බලඤ්ච සත්තා න ජානෙය්‍යුං. පඤ්ඤත්තම්පි සික්ඛාපදං කුප්පෙය්‍ය, න යථාඨානෙ තිට්ඨෙය්‍ය. සෙය්‍යථාපි නාම අකුසලො වෙජ්ජො කඤ්චි අනුප්පන්නගණ්ඩං පුරිසං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘එහි භො පුරිස, ඉමස්මිං තෙ සරීරප්පදෙසෙ මහාගණ්ඩො උප්පජ්ජිත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙස්සති, පටිකච්චෙව නං තිකිච්ඡාපෙහී’’ති වත්වා ‘‘සාධාචරිය, ත්වංයෙව නං තිකිච්ඡස්සූ’’ති වුත්තො තස්ස අරොගං සරීරප්පදෙසං ඵාලෙත්වා ලොහිතං නීහරිත්වා ආලෙපනබන්ධනධොවනාදීහි තං පදෙසං සඤ්ඡවිං කත්වා තං පුරිසං වදෙය්‍ය – ‘‘මහාරොගො තෙ මයා තිකිච්ඡිතො, දෙහි මෙ දෙය්‍යධම්ම’’න්ති. සො තං ‘‘කිමයං බාලවෙජ්ජො වදති? කතරො කිර මෙ ඉමිනා රොගො තිකිච්ඡිතො? නනු මෙ අයං දුක්ඛඤ්ච ජනෙති, ලොහිතක්ඛයඤ්ච මං පාපෙතී’’ති එවං උපවදෙය්‍ය චෙව උපාරම්භෙය්‍ය ච ගරහෙය්‍ය ච, න චස්ස ගුණං ජානෙය්‍ය. එවමෙව යදි අනුප්පන්නෙ වීතික්කමදොසෙ සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙය්‍ය, පරූපවාදාදීහි ච න පරිමුච්චෙය්‍ය, න චස්ස ථාමං වා බලං වා සත්තා ජානෙය්‍යුං, පඤ්ඤත්තම්පි සික්ඛාපදං කුප්පෙය්‍ය, න යථාඨානෙ තිට්ඨෙය්‍ය. තස්මා වුත්තං – ‘‘න තාව සාරිපුත්ත සත්ථා සාවකානං…පෙ… පාතුභවන්තී’’ති.

อย่างไรเล่า? เพราะเมื่อทรงบัญญัติ ก็จะต้องบัญญัติสิกขาบททั้งหมดมีอาทิว่า "ภิกษุใดเสพเมถุนธรรม" เมื่อยังไม่เห็นโทษแห่งการล่วงละเมิด ผู้อื่นก็จะรู้การบัญญัตินี้แล้วก่อให้เกิดการติเตียนลับหลัง การตำหนิ และการประณามอย่างนี้ว่า "เหตุไฉนพระสมณโคดมจึงทรงผูกมัดภิกษุสงฆ์ผู้เป็นผู้ตาม ผู้ทำตามคำของพระองค์ด้วยสิกขาบทมากมายถึงเพียงนี้ และจะทรงบัญญัติปาราชิกเล่า? บุตรกุลเหล่านี้มิใช่หรือที่สละกองโภคทรัพย์อันใหญ่หลวง วงศาคณาญาติอันใหญ่หลวง และแม้แต่ราชสมบัติที่อยู่ในมือแล้วออกบวช เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยเครื่องยังชีพเพียงพอ มีความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา ไม่มีความอาลัยในกายและชีวิตอยู่ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ใครเล่าจักเสพเมถุนอันเป็นอามิสของโลก, จักลักทรัพย์ของผู้อื่น, จักปลิดชีวิตอันเป็นที่รักที่พึงใจอันแสนหวานของผู้อื่น, หรือจักเลี้ยงชีพด้วยการกล่าวคุณความดีที่ไม่จริงเล่า! แม้ยังไม่บัญญัติปาราชิก การไม่กระทำเมถุนเป็นต้นนี้ก็เป็นที่ประจักษ์อยู่แล้วด้วยศีล ๑๐ อันเป็นข้อสรุปแห่งการบวชมิใช่หรือ?" และสัตว์ทั้งหลายก็จะไม่รู้จักกำลังและพละของพระตถาคต แม้สิกขาบทที่บัญญัติแล้วก็จะกำเริบ ไม่ตั้งอยู่ในที่อันควร เปรียบเหมือนนายแพทย์ผู้ไม่ฉลาด ให้เรียกชายผู้หนึ่งที่ยังไม่มีฝีเกิดขึ้นมา แล้วกล่าวว่า "มาเถิดท่านผู้เจริญ ฝีใหญ่จักเกิดขึ้นที่ส่วนแห่งกายของท่านนี้ แล้วจักนำท่านไปสู่ความพินาศฉิบหาย ท่านจงรักษามันเสียแต่เนิ่นๆ" เมื่อชายนั้นกล่าวว่า "ดีแล้วอาจารย์ ท่านนั่นแหละจงรักษาเถิด" นายแพทย์นั้นก็ผ่าส่วนแห่งกายที่ไม่มีโรคของชายนั้น แล้วเอาเลือดออก แล้วทำให้ส่วนนั้นมีผิวพรรณดีด้วยการทายา การพัน การล้าง เป็นต้น แล้วกล่าวกับชายนั้นว่า "โรคใหญ่ของท่าน ข้าพเจ้ารักษาแล้ว จงให้ของที่ควรให้แก่ข้าพเจ้าเถิด" ชายนั้นก็จะติเตียนลับหลัง ตำหนิ และประณามนายแพทย์นั้นว่า "นายแพทย์โง่นี้พูดอะไร? โรคอะไรของข้าพเจ้าที่เขารักษาแล้ว? เขามิได้ทำให้ข้าพเจ้าเกิดทุกข์ และทำให้ข้าพเจ้าเสียเลือดไปมิใช่หรือ?" และจะไม่รู้จักคุณของนายแพทย์นั้น เช่นเดียวกัน หากพระศาสดาจะทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวกเมื่อยังไม่มีโทษแห่งการล่วงละเมิดเกิดขึ้น ก็จะไม่พ้นจากคำติเตียนเป็นต้น และสัตว์ทั้งหลายก็จะไม่รู้จักกำลังหรือพละของพระองค์ แม้สิกขาบทที่บัญญัติแล้วก็จะกำเริบ ไม่ตั้งอยู่ในที่อันควร เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "สารีบุตร ตราบใดที่พระศาสดายังไม่ทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวก... (ละไว้)... ยังไม่ปรากฏขึ้น"

---

එවං අකාලං දස්සෙත්වා පුන කාලං දස්සෙතුං ‘‘යතො ච ඛො සාරිපුත්තා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යතොති යදා; යස්මිං කාලෙති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං වා හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මිං සමයෙ ‘‘ආසවට්ඨානීයා ධම්මා’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතා වීතික්කමදොසා සඞ්ඝෙ පාතුභවන්ති, තදා සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙති, උද්දිසති පාතිමොක්ඛං. කස්මා? තෙසංයෙව ‘‘ආසවට්ඨානීයා ධම්මා’’ති සඞ්ඛ්‍යං [Pg.160] ගතානං වීතික්කමදොසානං පටිඝාතාය. එවං පඤ්ඤපෙන්තො යථා නාම කුසලො වෙජ්ජො උප්පන්නං ගණ්ඩං ඵාලනලෙපනබන්ධනධොවනාදීහි තිකිච්ඡන්තො රොගං වූපසමෙත්වා සඤ්ඡවිං කත්වා න ත්වෙව උපවාදාදිරහො හොති, සකෙ ච ආචරියකෙ විදිතානුභාවො හුත්වා සක්කාරං පාපුණාති; එවං න ච උපවාදාදිරහො හොති, සකෙ ච සබ්බඤ්ඤුවිසයෙ විදිතානුභාවො හුත්වා සක්කාරං පාපුණාති. තඤ්චස්ස සික්ඛාපදං අකුප්පං හොති, යථාඨානෙ තිට්ඨතීති.

ครั้นทรงแสดงกาลอันไม่สมควรอย่างนี้แล้ว เพื่อทรงแสดงกาลอันสมควรอีกครั้ง จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สารีบุตร ก็เมื่อใด" ในคำว่า "ยโต" นั้น หมายถึง "เมื่อใด" หรือ "ในกาลใด" ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายโดยย่อในที่นี้คือ ในสมัยใด โทษแห่งการล่วงละเมิดที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ" ปรากฏขึ้นในสงฆ์ ในสมัยนั้นพระศาสดาจึงทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวก และทรงแสดงปาติโมกข์ เพราะเหตุไร? เพื่อกำจัดโทษแห่งการล่วงละเมิดเหล่านั้นเองที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ" เมื่อทรงบัญญัติอย่างนี้ เปรียบเหมือนนายแพทย์ผู้ฉลาด รักษาฝีที่เกิดขึ้นแล้วด้วยการผ่า การทา การพัน การล้าง เป็นต้น ทำให้โรคสงบลง ทำให้ผิวพรรณดีแล้ว ก็ไม่เป็นที่ติเตียนเป็นต้นเลย และเป็นผู้มีอานุภาพเป็นที่รู้จักในความเป็นอาจารย์ของตน ย่อมได้รับสักการะ เช่นเดียวกัน ก็ไม่เป็นที่ติเตียนเป็นต้น และเป็นผู้มีอานุภาพเป็นที่รู้จักในวิสัยแห่งความเป็นสัพพัญญูของพระองค์ ย่อมได้รับสักการะ และสิกขาบทนั้นของพระองค์ก็ไม่กำเริบ ตั้งอยู่ในที่อันควร

---

එවං ආසවට්ඨානීයානං ධම්මානං අනුප්පත්තිං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අකාලං උප්පත්තිඤ්ච කාලන්ති වත්වා ඉදානි තෙසං ධම්මානං අනුප්පත්තිකාලඤ්ච උප්පත්තිකාලඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘න තාව සාරිපුත්ත ඉධෙකච්චෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ උත්තානත්ථානි පදානි පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අයං පන අනුත්තානපදවණ්ණනා – රත්තියො ජානන්තීති රත්තඤ්ඤූ, අත්තනො පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය බහුකා රත්තියො ජානන්ති, චිරපබ්බජිතාති වුත්තං හොති. රත්තඤ්ඤූහි මහත්තං රත්තඤ්ඤුමහත්තං; චිරපබ්බජිතෙහි මහන්තභාවන්ති අත්ථො. තත්‍ර රත්තඤ්ඤුමහත්තං පත්තෙ සඞ්ඝෙ උපසෙනං වඞ්ගන්තපුත්තං ආරබ්භ සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සො හායස්මා ඌනදසවස්සෙ භික්ඛූ උපසම්පාදෙන්තෙ දිස්වා එකවස්සො සද්ධිවිහාරිකං උපසම්පාදෙසි. අථ භගවා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි – ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඌනදසවස්සෙන උපසම්පාදෙතබ්බො. යො උපසම්පාදෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 75). එවං පඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ පුන භික්ඛූ ‘‘දසවස්සාම්හ දසවස්සාම්හා’’ති බාලා අබ්‍යත්තා උපසම්පාදෙන්ති. අථ භගවා අපරම්පි සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි – ‘‘න, භික්ඛවෙ, බාලෙන අබ්‍යත්තෙන උපසම්පාදෙතබ්බො. යො උපසම්පාදෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන දසවස්සෙන වා අතිරෙකදසවස්සෙන වා උපසම්පාදෙතු’’න්ති (මහාව. 76) රත්තඤ්ඤුමහත්තං පත්තකාලෙ ද්වෙ සික්ඛාපදානි පඤ්ඤත්තානි.

พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงกล่าวว่า การไม่เกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ เป็นอกาลด้วยการบัญญัติสิกขาบท และการเกิดขึ้นเป็นกาล ดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงกาลแห่งการไม่เกิดขึ้นและกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้น จึงตรัสพระดำรัสมีคำว่า “ดูก่อนสารีบุตร ยังไม่ถึงกาลในบางกรณีในพระศาสนานี้” เป็นต้น. ในพระดำรัสนั้น บทที่มีเนื้อความตื้น พึงทราบตามนัยแห่งบาลีเท่านั้น. ส่วนนี้เป็นการอธิบายบทที่เนื้อความไม่ตื้น – ชื่อว่า “รัตตัญญู” เพราะรู้ราตรีทั้งหลาย คือรู้ราตรีเป็นอันมากนับตั้งแต่วันที่ตนบวช อธิบายว่า “ผู้บวชนาน”. ความเป็นหมู่ใหญ่แห่งพระเถระผู้รู้ราตรี ชื่อว่า “รัตตัญญูมหัตตะ” อธิบายว่า ความเป็นหมู่ใหญ่แห่งพระเถระผู้บวชนาน. พึงทราบว่า ในหมู่สงฆ์ที่ถึงความเป็นหมู่ใหญ่แห่งพระเถระผู้รู้ราตรีนั้น สิกขาบทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วปรารภพระอุปเสนะ วังคันตบุตร. ด้วยว่าพระเถระรูปนั้นเห็นภิกษุทั้งหลายผู้มีพรรษาหย่อนสิบให้อุปสมบท (กุลบุตร) ตนเองมีพรรษาเดียวก็ได้ให้อุปสมบทแก่สัทธิวิหาริก. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีพรรษาหย่อนสิบ ไม่พึงให้อุปสมบท. รูปใดให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ” ดังนี้ (มหาวรรค 75). เมื่อสิกขาบทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้เขลา ไม่ฉลาด ก็ยังให้อุปสมบทอีก โดยกล่าวว่า “พวกเรามีพรรษาสิบ พวกเรามีพรรษาสิบ” ดังนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทอื่นอีกว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เขลา ไม่ฉลาด ไม่พึงให้อุปสมบท. รูปใดให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาด มีความสามารถ มีพรรษาสิบ หรือมีพรรษาเกินสิบ ให้อุปสมบทได้” ดังนี้ (มหาวรรค 76). ในกาลที่สงฆ์ถึงความเป็นหมู่ใหญ่แห่งพระเถระผู้รู้ราตรี สิกขาบทสองบทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้ว.

---

වෙපුල්ලමහත්තන්ති විපුලභාවෙන මහත්තං. සඞ්ඝො හි යාව න ථෙරනවමජ්ඣිමානං වසෙන වෙපුල්ලමහත්තං පත්තො හොති, තාව සෙනාසනානි පහොන්ති. සාසනෙ එකච්චෙ ආසවට්ඨානීයා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති. වෙපුල්ලමහත්තං පන පත්තෙ තෙ උප්පජ්ජන්ති. අථ සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙති. තත්ථ වෙපුල්ලමහත්තං පත්තෙ සඞ්ඝෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානි ‘‘යො පන භික්ඛු අනුපසම්පන්නෙන උත්තරි දිරත්තතිරත්තං සහසෙය්‍යං කප්පෙය්‍ය, පාචිත්තියං’’ [Pg.161] (පාචි. 51); ‘‘යා පන භික්ඛුනී අනුවස්සං වුට්ඨාපෙය්‍ය, පාචිත්තියං’’ (පාචි. 1171); ‘‘යා පන භික්ඛුනී එකං වස්සං ද්වෙ වුට්ඨාපෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 1175) ඉමිනා නයෙන වෙදිතබ්බානි.

คำว่า เวปุลลมหัตตะ คือความเป็นหมู่ใหญ่โดยความไพบูลย์. ด้วยว่าสังฆะตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นหมู่ใหญ่โดยความไพบูลย์ ด้วยอำนาจแห่งพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ ตราบนั้น เสนาสนะทั้งหลายก็ยังเพียงพอ. ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะบางอย่าง (เช่น อาวาสมัจฉริยะ เป็นต้น) ในพระศาสนายังไม่เกิดขึ้น. แต่เมื่อถึงความเป็นหมู่ใหญ่โดยความไพบูลย์ ธรรมเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้น. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย. ในหมู่สงฆ์ที่ถึงความเป็นหมู่ใหญ่โดยความไพบูลย์นั้น สิกขาบทที่ทรงบัญญัติแล้ว พึงทราบโดยนัยมีคำว่า “อนึ่ง ภิกษุใดพึงนอนร่วมกับอนุปสัมบันเกินสองคืนหรือสามคืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์” (ปาจิตตีย์ 51); “อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงให้อุปสมบททุกปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์” (ปาจิตตีย์ 1171); “อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงให้อุปสมบทสองรูปในพรรษาเดียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์” ดังนี้ (ปาจิตตีย์ 1175).

---

ලාභග්ගමහත්තන්ති ලාභස්ස අග්ගමහත්තං; යො ලාභස්ස අග්ගො උත්තමො මහන්තභාවො, තං පත්තො හොතීති අත්ථො. ලාභෙන වා අග්ගමහත්තම්පි, ලාභෙන සෙට්ඨත්තඤ්ච මහන්තත්තඤ්ච පත්තොති අත්ථො. සඞ්ඝො හි යාව න ලාභග්ගමහත්තං පත්තො හොති, තාව න ලාභං පටිච්ච ආසවට්ඨානීයා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති. පත්තෙ පන උප්පජ්ජන්ති, අථ සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙති – ‘‘යො පන භික්ඛු අචෙලකස්ස වා පරිබ්බාජකස්ස වා පරිබ්බාජිකාය වා සහත්ථා ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා දදෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 270). ඉදඤ්හි ලාභග්ගමහත්තං පත්තෙ සඞ්ඝෙ සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං.

คำว่า ลาภัคคมหัตตะ คือความเป็นใหญ่โดยความเลิศแห่งลาภ; ความเป็นใหญ่ที่เลิศคือสูงสุดแห่งลาภมีอยู่, สงฆ์ถึงความเป็นใหญ่นั้น ดังนี้เป็นอรรถ. อีกนัยหนึ่ง ความเป็นใหญ่โดยความเลิศด้วยลาภ อธิบายว่า ถึงความเป็นผู้ประเสริฐและเป็นผู้ใหญ่ด้วยลาภ. ด้วยว่าสังฆะตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นใหญ่โดยความเลิศแห่งลาภ ตราบนั้น ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะทั้งหลาย (มีอิสสาและมัจฉริยะเป็นต้น) ย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะอาศัยลาภ. แต่เมื่อถึงแล้ว ย่อมเกิดขึ้น. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลายว่า “อนึ่ง ภิกษุใดพึงให้ของขบเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนแก่ชีเปลือย หรือปริพาชก หรือปริพาชิกา ต้องอาบัติปาจิตตีย์” ดังนี้ (ปาจิตตีย์ 270). ก็สิกขาบทนี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วในเมื่อสงฆ์ถึงความเป็นใหญ่โดยความเลิศแห่งลาภ.

---

බාහුසච්චමහත්තන්ති බාහුසච්චස්ස මහන්තභාවං. සඞ්ඝො හි යාව න බාහුසච්චමහත්තං පත්තො හොති, තාව න ආසවට්ඨානීයා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති. බාහුසච්චමහත්තං පත්තෙ පන යස්මා එකම්පි නිකායං, ද්වෙපි…පෙ… පඤ්චපි නිකායෙ උග්ගහෙත්වා අයොනිසො උම්මුජ්ජමානා පුග්ගලා රසෙන රසං සංසන්දිත්වා උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං දීපෙන්ති. අථ සත්ථා ‘‘යො පන භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි…පෙ… සමණුද්දෙසොපි චෙ එවං වදෙය්‍යා’’තිආදිනා (පාචි. 418) නයෙන සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතීති.

คำว่า พาหุสัจจมหัตตะ คือความเป็นใหญ่โดยความเป็นพหูสูต. ด้วยว่าสังฆะตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นใหญ่โดยความเป็นพหูสูต ตราบนั้น ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้น. แต่เมื่อถึงความเป็นใหญ่โดยความเป็นพหูสูต เพราะบุคคลทั้งหลายบางพวกเรียนนิกายหนึ่งบ้าง สองนิกายบ้าง... จนถึงห้านิกายบ้าง เป็นผู้ผุดขึ้น (อวดตัว) โดยไม่แยบคาย นำรส (คืออธรรม) มาผสมกับรส (คือธรรม) ย่อมแสดงพระศาสนาของพระศาสดาให้เป็นอธรรม เป็นอวินัย. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงบัญญัติสิกขาบทโดยนัยมีคำว่า “อนึ่ง ภิกษุใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ข้าพเจ้ารู้ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างนี้... แม้สามเณรหากกล่าวอย่างนี้” เป็นต้น ดังนี้ (ปาจิตตีย์ 418). นี้เป็นการอธิบายบทที่เนื้อความไม่ตื้น.

---

එවං භගවා ආසවට්ඨානීයානං ධම්මානං අනුප්පත්තිකාලඤ්ච උප්පත්තිකාලඤ්ච දස්සෙත්වා තස්මිං සමයෙ සබ්බසොපි තෙසං අභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නිරබ්බුදො හි සාරිපුත්තා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිරබ්බුදොති අබ්බුදවිරහිතො; අබ්බුදා වුච්චන්ති චොරා, නිච්චොරොති අත්ථො. චොරාති ච ඉමස්මිං අත්ථෙ දුස්සීලාව අධිප්පෙතා. තෙ හි අස්සමණාව හුත්වා සමණපටිඤ්ඤතාය පරෙසං පච්චයෙ චොරෙන්ති. තස්මා නිරබ්බුදොති නිච්චොරො, නිද්දුස්සීලොති වුත්තං හොති. නිරාදීනවොති නිරුපද්දවො නිරුපසග්ගො; දුස්සීලාදීනවරහිතොයෙවාති වුත්තං හොති. අපගතකාළකොති කාළකා වුච්චන්ති දුස්සීලායෙව; තෙ හි සුවණ්ණවණ්ණාපි සමානා කාළකධම්මයොගා කාළකාත්වෙව වෙදිතබ්බා. තෙසං අභාවා අපගතකාළකො[Pg.162]. අපහතකාළකොතිපි පාඨො. සුද්ධොති අපගතකාළකත්තායෙව සුද්ධො පරියොදාතො පභස්සරො. සාරෙ පතිට්ඨිතොති සාරො වුච්චන්ති සීල-සමාධි-පඤ්ඤාවිමුත්ති-විමුත්තිඤාණදස්සනගුණා, තස්මිං සාරෙ පතිට්ඨිතත්තා සාරෙ පතිට්ඨිතො.

พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงกาลแห่งการไม่เกิดขึ้นและกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะทั้งหลายอย่างนี้แล้ว ในสมัยนั้น เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีแห่งธรรมเหล่านั้นโดยประการทั้งปวง จึงตรัสพระดำรัสมีคำว่า “ดูก่อนสารีบุตร ไม่มีฝีหนอง” เป็นต้น. ในพระดำรัสนั้น คำว่า นิรพพุโท คือ ปราศจากฝีหนอง; อธิบายว่า ไม่มีโจร เพราะคำว่า อัพพุทะ หมายถึง โจร. และในอรรถนี้ คำว่า โจร หมายถึง ภิกษุผู้ทุศีล. ด้วยว่าภิกษุเหล่านั้นแม้ไม่เป็นสมณะ แต่ปฏิญญาว่าเป็นสมณะ ย่อมชื่อว่าขโมยปัจจัยของผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น คำว่า นิรพพุโท จึงอธิบายว่า ไม่มีโจร คือไม่มีผู้ทุศีล. คำว่า นิราทีนโว คือ ไม่มีอุปัทวะ ไม่มีอุปสรรค; อธิบายว่า ปราศจากโทษคือผู้ทุศีลนั่นเอง. ในคำว่า อปคตกาลโก นี้ ภิกษุผู้ทุศีลนั่นเองเรียกว่า กาฬกะ (คนดำ); ด้วยว่าภิกษุเหล่านั้นแม้จะมีวรรณะดุจทอง แต่เพราะประกอบด้วยธรรมอันดำ (อกุศลธรรม) จึงพึงทราบว่าเป็นกาฬกะนั่นเอง. เพราะไม่มีภิกษุผู้ทุศีลเหล่านั้น จึงชื่อว่า อปคตกาลโก. อีกบทหนึ่งว่า อปหตกาลโก ก็มี. คำว่า สุทโธ คือ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว มีรัศมี (แห่งศีล) เพราะความเป็นผู้ปราศจากกาฬกะนั่นเอง. ในคำว่า สาเร ปติฏฐิโต นี้ คุณธรรมมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ เรียกว่า สาระ (แก่นสาร), เพราะตั้งมั่นอยู่ในแก่นสารนั้น จึงชื่อว่า สาเร ปติฏฐิโต.

---

එවං සාරෙ පතිට්ඨිතභාවං වත්වා පුන සො චස්ස සාරෙ පතිට්ඨිතභාවො එවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ඉමෙසඤ්හි සාරිපුත්තාති ආදිමාහ. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපවණ්ණනා – යානිමානි වෙරඤ්ජායං වස්සාවාසං උපගතානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි, ඉමෙසං යො ගුණවසෙන පච්ඡිමකො සබ්බපරිත්තගුණො භික්ඛු, සො සොතාපන්නො. සොතාපන්නොති සොතං ආපන්නො; සොතොති ච මග්ගස්සෙතං අධිවචනං. සොතාපන්නොති තෙන සමන්නාගතස්ස පුග්ගලස්ස. යථාහ –

เมื่อตรัสถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในสาระอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงว่าความเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในสาระของภิกษุสงฆ์นั้น พึงทราบอย่างนี้อีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า “อิเมสํ หิ สาริปุตฺต” (สารีบุตร ภิกษุเหล่านี้) ในบทบาลีนั้น มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้ว่า ภิกษุห้าร้อยรูปเหล่านี้ที่จำพรรษาอยู่ในเมืองเวรัญชา ภิกษุรูปใดในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เป็นผู้มีคุณน้อยที่สุดโดยอำนาจแห่งคุณ คือมีคุณน้อยกว่าภิกษุทั้งปวง ภิกษุรูปนั้นเป็นพระโสดาบัน คำว่า “โสดาบัน” คือผู้ถึงแล้วซึ่งกระแส (โสตะ) และชื่อว่า “โสตะ” นี้เป็นชื่อของอริยมรรค คำว่า “โสดาบัน” นี้เป็นชื่อของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรคนั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า

---

‘‘සොතො සොතොති හිදං, සාරිපුත්ත, වුච්චති; කතමො නු ඛො, සාරිපුත්ත, සොතොති? අයමෙව හි, භන්තෙ, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති. ‘‘සොතාපන්නො සොතාපන්නොති හිදං, සාරිපුත්ත, වුච්චති; කතමො නු ඛො, සාරිපුත්ත, සොතාපන්නො’’ති? ‘‘යො හි, භන්තෙ, ඉමිනා අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන සමන්නාගතො, අයං වුච්චති – සොතාපන්නො. සොයමායස්මා එවංනාමො එවංගොත්තො’’ති (සං. නි. 5.1001). ඉධ පන මග්ගෙන ඵලස්ස නාමං දින්නං. තස්මා ඵලට්ඨො ‘‘සොතාපන්නො’’ති වෙදිතබ්බො.

“สารีบุตร คำว่า ‘โสตะ โสตะ’ ดังนี้แล สารีบุตร โสตะคืออะไรหนอ?” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ... สัมมาสมาธิ” ดังนี้ “สารีบุตร คำว่า ‘โสดาบัน โสดาบัน’ ดังนี้แล สารีบุตร โสดาบันคืออะไรหนอ?” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค บุคคลใดประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ บุคคลนี้เรียกว่าโสดาบัน ท่านผู้มีอายุรูปนี้มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้” (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ๕.๑๐๐๑) แต่ในที่นี้ ชื่อของมรรคได้ถูกให้แก่ผล เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลพึงทราบว่าเป็น ‘โสดาบัน’

---

අවිනිපාතධම්මොති විනිපාතෙතීති විනිපාතො; නාස්ස විනිපාතො ධම්මොති අවිනිපාතධම්මො, න අත්තානං අපායෙසු විනිපාතනසභාවොති වුත්තං හොති. කස්මා? යෙ ධම්මා අපායගමනීයා, තෙසං පරික්ඛයා. විනිපතනං වා විනිපාතො, නාස්ස විනිපාතො ධම්මොති අවිනිපාතධම්මො, අපායෙසු විනිපාතනසභාවො අස්ස නත්ථීති වුත්තං හොති. සම්මත්තනියාමෙන මග්ගෙන නියතත්තා නියතො. සම්බොධි පරං අයනං පරා ගති අස්සාති සම්බොධිපරායණො. උපරි මග්ගත්තයං අවස්සං සම්පාපකොති අත්ථො. කස්මා? පටිලද්ධපඨමමග්ගත්තාති.

ในบทว่า “อวินิปาตธัมโม” พึงทราบอรรถที่แยกเป็นส่วนๆ อย่างนี้ว่า ธรรมใดย่อมทำให้ตกไปอย่างวิปริต ธรรมนั้นชื่อว่า ‘วินิปาตะ’ ธรรมอันเป็นเหตุให้ตกไปอย่างวิปริตของภิกษุนั้นไม่มี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘อวินิปาตธัมโม’ คือไม่มีสภาพที่ทำให้ตนตกไปในอบาย ดังนี้ชื่อว่ากล่าวแล้ว เพราะเหตุไรจึงไม่มีสภาพที่ทำให้ตกไปในอบายอย่างวิปริต? เพราะความสิ้นไปแห่งอกุศลธรรมมีทิฏฐิเป็นต้นเหล่าใดที่เป็นเหตุให้ไปสู่อบาย อีกนัยหนึ่ง การตกไปอย่างวิปริตชื่อว่า ‘วินิปาตะ’ ธรรมอันเป็นเหตุให้ตกไปอย่างวิปริตของพระโสดาบันภิกษุนั้นไม่มี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘อวินิปาตธัมโม’ คือสภาพที่ทำให้ตกไปในอบายของท่านไม่มี ดังนี้ชื่อว่ากล่าวแล้ว ชื่อว่า ‘นิยตะ’ เพราะความเป็นผู้ถูกกำหนดไว้ด้วยมรรคอันเป็นสัมมัตตนิยาม ชื่อว่า ‘สัมโพธิปรายณะ’ เพราะมรรคเบื้องบนอันรู้แจ้งอริยสัจสี่เป็นธรรมที่พึงถึงอันยิ่งของท่าน อรรถว่า เป็นผู้ถึงมรรคเบื้องบนสามอย่างไม่ผิดพลาด เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้ได้มรรคเบื้องต้นแล้ว

---

විනයපඤ්ඤත්තියාචනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการทูลขอให้บัญญัติพระวินัยจบลงแล้ว

---

බුද්ධාචිණ්ණකථා

เรื่องพุทธจริยา

---

22. එවං ධම්මසෙනාපතිං සඤ්ඤාපෙත්වා වෙරඤ්ජායං තං වස්සාවාසං වීතිනාමෙත්වා වුත්ථවස්සො මහාපවාරණාය පවාරෙත්වා අථ ඛො භගවා [Pg.163] ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි. ආමන්තෙසීති ආලපි අභාසි සම්බොධෙසි. කින්ති? ආචිණ්ණං ඛො පනෙතන්ති එවමාදි. ආචිණ්ණන්ති චරිතං වත්තං අනුධම්මතා. තං ඛො පනෙතං ආචිණ්ණං දුවිධං හොති – බුද්ධාචිණ්ණං, සාවකාචිණ්ණන්ති. කතමං බුද්ධාචිණ්ණං? ඉදං තාව එකං – යෙහි නිමන්තිතා වස්සං වසන්ති, න තෙ අනපලොකෙත්වා අනාපුච්ඡිත්වා ජනපදචාරිකං පක්කමන්ති. සාවකා පන අපලොකෙත්වා වා අනපලොකෙත්වා වා යථාසුඛං පක්කමන්ති.

๒๒. เมื่อทรงให้พระสารีบุตรผู้เป็นพระธรรมเสนาบดีรู้แจ้งอย่างนี้แล้ว ทรงให้การจำพรรษานั้นในเมืองเวรัญชาล่วงไปแล้ว ครั้นทรงจำพรรษาแล้ว ทรงปวารณาในวันมหาปวารณาเพ็ญเดือน ๑๑ ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรียกพระอานนท์ผู้มีอายุ คำว่า ‘อามันเตสิ’ คือ ทรงเรียก ทรงตรัส ทรงให้รู้แจ้ง ทรงเรียกอย่างไร? ทรงเรียกด้วยคำมีอาทิว่า ‘อาจิณฺณํ โข ปเนตํ’ (นี้เป็นพุทธจริยา) คำว่า ‘อาจิณฺณํ’ คือ จริยาที่ประพฤติแล้ว วัตร และความเป็นไปตามธรรมอันเป็นโลกุตตระ จริยาที่เคยประพฤตินั้นมีสองอย่าง คือ พุทธจริยา และสาวกจริยา พุทธจริยาคืออะไร? พุทธจริยาอย่างหนึ่งคือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ที่คฤหัสถ์นิมนต์ให้จำพรรษาอยู่ ย่อมไม่เสด็จจาริกไปในชนบทโดยไม่บอกลาหรือไม่สอบถาม ส่วนสาวกทั้งหลายนั้น ย่อมไปตามสบายหรือตามที่ปรารถนา โดยจะบอกลาก็ดี หรือไม่บอกลาก็ดี

---

අපරම්පි බුද්ධාචිණ්ණං – වුත්ථවස්සා පවාරෙත්වා ජනසඞ්ගහත්ථාය ජනපදචාරිකං පක්කමන්තියෙව. ජනපදචාරිකං චරන්තා ච මහාමණ්ඩලං මජ්ඣිමමණ්ඩලං අන්තිමමණ්ඩලන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං මණ්ඩලානං අඤ්ඤතරස්මිං මණ්ඩලෙ චරන්ති. තත්ථ මහාමණ්ඩලං නවයොජනසතිකං, මජ්ඣිමමණ්ඩලං ඡයොජනසතිකං, අන්තිමමණ්ඩලං තියොජනසතිකං. යදා මහාමණ්ඩලෙ චාරිකං චරිතුකාමා හොන්ති, තදා මහාපවාරණාය පවාරෙත්වා පාටිපදදිවසෙ මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරා නික්ඛමිත්වා ගාමනිගමාදීසු මහාජනං ආමිසපටිග්ගහෙන අනුග්ගණ්හන්තා ධම්මදානෙන චස්ස විවට්ටුපනිස්සිතං කුසලං වඩ්ඪෙන්තා නවහි මාසෙහි ජනපදචාරිකං පරියොසාපෙන්ති. සචෙ පන අන්තොවස්සෙ භික්ඛූනං සමථවිපස්සනා තරුණා හොන්ති, මහාපවාරණාය අප්පවාරෙත්වා පවාරණාසඞ්ගහං දත්වා කත්තිකපුණ්ණමායං පවාරෙත්වා මාගසිරස්ස පඨමදිවසෙ මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරා නික්ඛමිත්වා වුත්තනයෙනෙව මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ අට්ඨහි මාසෙහි චාරිකං පරියොසාපෙන්ති. සචෙ පන නෙසං වුත්ථවස්සානං අපරිපාකින්ද්‍රියා වෙනෙය්‍යසත්තා හොන්ති, තෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකං ආගමෙන්තා මාගසිරමාසම්පි තත්ථෙව වසිත්වා ඵුස්සමාසස්ස පඨමදිවසෙ මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරා නික්ඛමිත්වා වුත්තනයෙනෙව අන්තිමමණ්ඩලෙ සත්තහි මාසෙහි චාරිකං පරියොසාපෙන්ති. තෙසු ච මණ්ඩලෙසු යත්ථ කත්ථචි විචරන්තාපි තෙ තෙ සත්තෙ කිලෙසෙහි වියොජෙන්තා සොතාපත්තිඵලාදීහි පයොජෙන්තා වෙනෙය්‍යවසෙනෙව නානාවණ්ණානි පුප්ඵානි ඔචිනන්තා විය චරන්ති.

พุทธจริยาอื่นอีกคือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว ย่อมเสด็จจาริกไปในชนบทเพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์หมู่ชนเท่านั้น และเมื่อจาริกไปในชนบท ย่อมจาริกไปในมณฑลใดมณฑลหนึ่งในบรรดามณฑลสามเหล่านี้ คือ มณฑลใหญ่ มณฑลกลาง มณฑลเล็ก ในบรรดามณฑลเหล่านั้น มณฑลใหญ่มี ๙๐๐ โยชน์ มณฑลกลางมี ๖๐๐ โยชน์ มณฑลเล็กมี ๓๐๐ โยชน์ เมื่อใดพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปรารถนาจะจาริกไปในมณฑลใหญ่ ในกาลนั้น ทรงปวารณาในวันมหาปวารณาแล้ว ในวันแรม ๑ ค่ำ ทรงมีภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกไป สงเคราะห์มหาชนในบ้าน นิคม เป็นต้น ด้วยการรับอามิส และเพิ่มพูนกุศลอันอาศัยวิวัฏฏะของมหาชนนั้นด้วยการให้ธรรมทาน ย่อมให้การจาริกไปในชนบทสำเร็จด้วย ๙ เดือน แต่ถ้าสมถะและวิปัสสนาของภิกษุทั้งหลายยังอ่อนในพรรษา เมื่อเป็นเช่นนั้น ทรงไม่ปวารณาในวันมหาปวารณา แต่ทรงให้การสงเคราะห์ปวารณาแล้ว ปวารณาในวันเพ็ญเดือน ๑๒ แล้ว ในวันแรกของเดือนอ้าย ทรงมีภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกไป ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมให้การจาริกในมณฑลกลางสำเร็จด้วย ๘ เดือน แต่ถ้าสัตว์ที่พึงแนะนำของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้จำพรรษาแล้ว มีอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า เมื่อเป็นเช่นนั้น ทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นของสัตว์ที่พึงแนะนำเหล่านั้น ประทับอยู่ในที่จำพรรษานั้นเองตลอดเดือนอ้าย แล้วในวันแรกของเดือนยี่ ทรงมีภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกไป ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมให้การจาริกในมณฑลเล็กสำเร็จด้วย ๗ เดือน และเมื่อจาริกไปในมณฑลเหล่านั้น ณ ที่ใดที่หนึ่ง ก็ทรงให้สัตว์เหล่านั้นพรากจากกิเลสทั้งหลาย และทรงให้ประกอบด้วยโสดาปัตติผลเป็นต้น ราวกับเก็บดอกไม้มีสีต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งสัตว์ที่พึงแนะนำเท่านั้น

---

අපරම්පි බුද්ධානං ආචිණ්ණං – දෙවසිකං පච්චූසසමයෙ සන්තං සුඛං නිබ්බානාරම්මණං කත්වා ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං, ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා දෙවසිකං මහාකරුණාසමාපත්තියා සමාපජ්ජනං, තතො වුට්ඨහිත්වා දසසහස්සචක්කවාළෙ බොධනෙය්‍යසත්තසමවලොකනං.

พุทธจริยาอื่นอีกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายคือ การเข้าผลสมาบัติโดยทรงกระทำพระนิพพานอันสงบและเป็นเหตุให้เกิดสุขเป็นอารมณ์ในเวลาเช้ามืดทุกวัน การเสด็จออกจากผลสมาบัติแล้วเข้ามหากรุณาสมาบัติทุกวัน และการเสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัตินั้นแล้วทรงตรวจดูสัตว์ที่พึงรู้แจ้งอริยสัจสี่ในหมื่นจักรวาล

---

අපරම්පි [Pg.164] බුද්ධානං ආචිණ්ණං – ආගන්තුකෙහි සද්ධිං පඨමතරං පටිසන්ථාරකරණං, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන ධම්මදෙසනා, ඔතිණ්ණෙ දොසෙ සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනන්ති ඉදං බුද්ධාචිණ්ණං.

พุทธจริยาอื่นอีกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายคือ การทรงปฏิสันถารกับอาคันตุกะทั้งหลายก่อน การทรงแสดงธรรมโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของเรื่องราว และการทรงบัญญัติสิกขาบทเมื่อมีโทษเกิดขึ้น ทั้งหมดนี้คือพุทธจริยา

---

කතමං සාවකාචිණ්ණං? බුද්ධස්ස භගවතො කාලෙ ද්වික්ඛත්තුං සන්නිපාතො පුරෙ වස්සූපනායිකාය ච කම්මට්ඨානග්ගහණත්ථං, වුත්ථවස්සානඤ්ච අධිගතගුණාරොචනත්ථං උපරි කම්මට්ඨානග්ගහණත්ථඤ්ච. ඉදං සාවකාචිණ්ණං. ඉධ පන බුද්ධාචිණ්ණං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ආචිණ්ණං ඛො පනෙතං, ආනන්ද, තථාගතාන’’න්ති.

สาวกจริยาคืออะไร? ในสมัยของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า มีการประชุมสองครั้ง คือ ก่อนวันเข้าพรรษาเพื่อประโยชน์แก่การรับกรรมฐาน และเพื่อประโยชน์แก่การบอกคุณที่ภิกษุทั้งหลายผู้จำพรรษาแล้วได้บรรลุ และเพื่อประโยชน์แก่การรับกรรมฐานเบื้องบน ทั้งหมดนี้คือสาวกจริยา แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะแสดงพุทธจริยา จึงตรัสว่า ‘อานนท์ นี้เป็นพุทธจริยาของพระตถาคตทั้งหลาย’

---

ආයාමාති ආගච්ඡ යාම. අපලොකෙස්සාමාති චාරිකං චරණත්ථාය ආපුච්ඡිස්සාම. එවන්ති සම්පටිච්ඡනත්ථෙ නිපාතො. භන්තෙති ගාරවාධිවචනමෙතං; සත්ථුනො පටිවචනදානන්තිපි වට්ටති. භගවතො පච්චස්සොසීති භගවතො වචනං පටිඅස්සොසි, අභිමුඛො හුත්වා සුණි සම්පටිච්ඡි. එවන්ති ඉමිනා වචනෙන පටිග්ගහෙසීති වුත්තං හොති.

คำว่า Āyāmā ความว่า มาเถิด ไปกันเถิด. คำว่า Apalokessāma ความว่า เราจักบอกลาเพื่อประโยชน์แก่การจาริก. คำว่า Evaṃ เป็นนิบาตในอรรถแห่งการรับคำ. คำว่า Bhante นี้เป็นคำกล่าวแสดงความเคารพ หรือจะกล่าวว่าเป็นคำตอบรับพระศาสดาก็ควร. บทว่า Bhagavato paccassosi ความว่า ได้ฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า คือเป็นผู้ต่อหน้าแล้วฟัง รับคำไว้. มีคำอธิบายว่า รับคำด้วยคำว่า "เอวํ" (อย่างนั้น พระเจ้าข้า) นี้.

---

අථ ඛො භගවා නිවාසෙත්වාති ඉධ පුබ්බණ්හසමයන්ති වා සායන්හසමයන්ති වා න වුත්තං. එවං සන්තෙපි භගවා කතභත්තකිච්චො මජ්ඣන්හිකං වීතිනාමෙත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං පච්ඡාසමණං කත්වා නගරද්වාරතො පට්ඨාය නගරවීථියො සුවණ්ණරසපිඤ්ජරාහි රංසීහි සමුජ්ජොතයමානො යෙන වෙරඤ්ජස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි. ඝරද්වාරෙ ඨිතමත්තමෙව චස්ස භගවන්තං දිස්වා පරිජනො ආරොචෙසි. බ්‍රාහ්මණො සතිං පටිලභිත්වා සංවෙගජාතො සහසා වුට්ඨාය මහාරහං ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා භගවන්තං පච්චුග්ගම්ම ‘‘ඉතො, භගවා, උපසඞ්කමතූ’’ති ආහ. භගවා උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං උපනිසීදිතුකාමො අත්තනා ඨිතපදෙසතො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. ඉතො පරං උත්තානත්ථමෙව.

ในบทว่า Atha kho bhagavā nivāsetvā นี้ ท่านพระอุบาลีเถระมิได้กล่าวว่า ในเวลาเช้า หรือในเวลาเย็น. ถึงกระนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงยังเวลาเที่ยงให้ล่วงไป ทรงมีพระอานนท์เป็นปัจฉาสมณะ ทรงยังถนนในเมืองให้สว่างไสวด้วยพระรัศมีที่มีสีเหลืองทองดุจน้ำทองคำ ตั้งแต่ประตูเมืองเป็นต้นไป เสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของเวรัญชพราหมณ์. พวกบริวารเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเพียงแต่ประทับยืนอยู่ที่ใกล้ประตูบ้านเท่านั้น จึงได้กราบทูล. พราหมณ์ได้สติ เกิดความสังเวช รีบลุกขึ้นปูลาดอาสนะอันควรแก่ผู้ประเสริฐ แล้วออกไปรับเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า กราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์โปรดเสด็จมาทางนี้เถิด". พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. ลำดับนั้น เวรัญชพราหมณ์ใคร่จะนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงเดินจากที่ที่ตนยืนอยู่ เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำที่เหลือจากนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

---

යං පන බ්‍රාහ්මණො ආහ – ‘‘අපිච යො දෙය්‍යධම්මො, සො න දින්නො’’ති. තත්‍රායමධිප්පායො – මයා නිමන්තිතානං වස්සංවුත්ථානං තුම්හාකං තෙමාසං දිවසෙ දිවසෙ පාතො යාගුඛජ්ජකං, මජ්ඣන්හිකෙ ඛාදනීයභොජනීයං, සායන්හෙ අනෙකවිධ පානවිකති ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජාසක්කාරොති එවමාදිකො යො දෙය්‍යධම්මො දාතබ්බො අස්ස, සො න දින්නොති. තඤ්ච ඛො නො අසන්තන්ති එත්ථ පන ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වෙදිතබ්බො. සො ච ඛො දෙය්‍යධම්මො අම්හාකං නො අසන්තොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අථ [Pg.165] වා යං දානවත්ථුං මයං තුම්හාකං දදෙය්‍යාම, තඤ්ච ඛො නො අසන්තන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

คำที่พราหมณ์กล่าวว่า "อนึ่ง ไทยธรรมใด ยังมิได้ถวาย" นั้น มีอธิบายว่า ไทยธรรมมีอาทิอย่างนี้ คือ ข้าวยาคูและของเคี้ยวในเวลาเช้า ของควรเคี้ยวและของควรบริโภคในเวลาเที่ยง และการบูชาสักการะด้วยเครื่องดื่มนานาชนิด ของหอมและดอกไม้เป็นต้นในเวลาเย็น ซึ่งควรจะถวายแก่พระองค์ผู้ที่ข้าพเจ้าได้นิมนต์ไว้และอยู่จำพรรษาแล้วตลอด ๓ เดือน ในทุกๆ วันตลอด ๓ เดือนนั้น ไทยธรรมนั้นยังมิได้ถวาย. ในบทว่า Tañca kho no asantaṃ นี้ พึงทราบการสลับเพศ (ลิงควิปัลลาส). มีความหมายว่า "และไทยธรรมนั้น มิใช่ว่าไม่มีแก่เราทั้งหลาย". อีกนัยหนึ่ง พึงทราบความหมายในบทนี้ว่า "ทานวัตถุใดที่พวกข้าพเจ้าพึงถวายแก่พระองค์ ทานวัตถุนั้น มิใช่ว่าไม่มีแก่เราทั้งหลาย".

---

නොපි අදාතුකම්‍යතාති අදාතුකාමතාපි නො නත්ථි, යථා පහූතවිත්තූපකරණානං මච්ඡරීනං. තං කුතෙත්ථ ලබ්භා බහුකිච්චා ඝරාවාසාති තත්‍රායං යොජනා – යස්මා බහුකිච්චා ඝරාවාසා, තස්මා එත්ථ සන්තෙපි දෙය්‍යධම්මෙ දාතුකම්‍යතාය ච තං කුතො ලබ්භා කුතො තං සක්කා ලද්ධුං, යං මයං තුම්හාකං දෙය්‍යධම්මං දදෙය්‍යාමාති ඝරාවාසං ගරහන්තො ආහ. සො කිර මාරෙන ආවට්ටිතභාවං න ජානාති, ‘‘ඝරාවාසපලිබොධෙන මෙ සතිසම්මොසො ජාතො’’ති මඤ්ඤි, තස්මා එවමාහ. අපිච – තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ඉමස්මිං තෙමාසබ්භන්තරෙ යමහං තුම්හාකං දදෙය්‍යං, තං කුතො ලබ්භා? බහුකිච්චා හි ඝරාවාසාති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

คำว่า Nopi adātukamyatā ความว่า แม้ความไม่ใคร่จะถวายก็หามีแก่เราไม่ เหมือนอย่างพวกคนตระหนี่ที่มีทรัพย์และอุปกรณ์เป็นอันมาก. ในคำว่า Taṃ kutettha labbhā bahukiccā gharāvāsā นี้ มีการประกอบความดังนี้ว่า เพราะการครองเรือนมีกิจมาก เพราะฉะนั้น ในการครองเรือนนี้ แม้เมื่อไทยธรรมมีอยู่ และแม้เมื่อความใคร่จะถวายมีอยู่ แต่เพราะเหตุใดเราทั้งหลายจึงจะได้ถวายไทยธรรมแก่พระองค์ เหตุนั้นจะหาได้จากไหน จะสามารถหาได้จากไหน พราหมณ์กล่าวอย่างนี้เพื่อตำหนิการครองเรือน. ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นไม่รู้ภาวะที่ตนถูกมารดลใจ จึงสำคัญว่า "เพราะความกังวลในการครองเรือน ความหลงลืมสติจึงเกิดขึ้นแก่เรา" เพราะฉะนั้น เขาจึงกล่าวอย่างนั้น. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบการประกอบความในบทว่า Taṃ kutettha labbhā นี้ว่า ในระหว่าง ๓ เดือนนี้ ข้าพเจ้าพึงถวายสิ่งใดแก่พระองค์ จะหาโอกาสนั้นได้จากไหน เพราะการครองเรือนมีกิจมาก.

---

අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘යංනූනාහං යං මෙ තීහි මාසෙහි දාතබ්බං සියා, තං සබ්බං එකදිවසෙනෙව දදෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා අධිවාසෙතු මෙ භවං ගොතමොතිආදිමාහ. තත්ථ ස්වාතනායාති යං මෙ තුම්හෙසු සක්කාරං කරොතො ස්වෙ භවිස්සති පුඤ්ඤඤ්චෙව පීතිපාමොජ්ජඤ්ච, තදත්ථාය. අථ තථාගතො ‘‘සචෙ අහං නාධිවාසෙය්‍යං, ‘අයං තෙමාසං කිඤ්චි අලද්ධා කුපිතො මඤ්ඤෙ, තෙන මෙ යාචියමානො එකභත්තම්පි න පටිග්ගණ්හාති, නත්ථි ඉමස්මිං අධිවාසනඛන්ති, අසබ්බඤ්ඤූ අය’න්ති එවං බ්‍රාහ්මණො ච වෙරඤ්ජාවාසිනො ච ගරහිත්වා බහුං අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යුං, තං තෙසං මා අහොසී’’ති තෙසං අනුකම්පාය අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

ครั้นแล้ว พราหมณ์คิดว่า "ถ้ากระไร สิ่งใดที่ข้าพเจ้าควรจะถวายตลอด ๓ เดือน ข้าพเจ้าพึงถวายสิ่งนั้นทั้งหมดในวันเดียวเท่านั้น" จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดรับของข้าพเจ้า". ในบทนั้น คำว่า Svātanāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่บุญและความอิ่มเอิบปราโมทย์ที่จะมีแก่ข้าพเจ้าในวันพรุ่งนี้ ในขณะที่ข้าพเจ้าทำสักการะในพระองค์ทั้งหลาย. ลำดับนั้น พระตถาคตทรงดำริว่า "ถ้าเราไม่รับ พราหมณ์และชาวเมืองเวรัญชาทั้งหลายก็จะตำหนิแล้วประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมากว่า 'พระโคดมนี้คงจะโกรธเพราะไม่ได้อะไรเลยตลอด ๓ เดือน เพราะเหตุที่โกรธนั้น เมื่อถูกอ้อนวอนอยู่ จึงไม่รับแม้แต่ภัตเพียงมื้อเดียว พระโคดมนี้ไม่มีอธิวาสนขันติ พระโคดมนี้ไม่ใช่สัพพัญญู' อย่าให้สิ่งมิใช่บุญนั้นได้มีแก่เขาเหล่านั้นเลย" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับด้วยอาการดุษณีภาพ เพราะทรงอนุเคราะห์แก่เขาเหล่านั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับด้วยอาการดุษณีภาพ".

---

අධිවාසෙත්වා ච අථ ඛො භගවා වෙරඤ්ජං බ්‍රාහ්මණං ‘‘අලං ඝරාවාසපලිබොධචින්තායා’’ති සඤ්ඤාපෙත්වා තඞ්ඛණානුරූපාය ධම්මියා කථාය දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං අත්ථං සන්දස්සෙත්වා කුසලෙ ධම්මෙ සමාදපෙත්වා ගණ්හාපෙත්වා තත්ථ ච නං සමුත්තෙජෙත්වා සඋස්සාහං කත්වා තාය සඋස්සාහතාය අඤ්ඤෙහි ච විජ්ජමානගුණෙහි සම්පහංසෙත්වා ධම්මරතනවස්සං වස්සෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි. පක්කන්තෙ ච පන භගවති වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො පුත්තදාරං ආමන්තෙසි – ‘‘මයං, භණෙ, භගවන්තං තෙමාසං නිමන්තෙත්වා එකදිවසං එකභත්තම්පි නාදම්හ. හන්ද, දානි තථා දානං පටියාදෙථ යථා තෙමාසිකොපි දෙය්‍යධම්මො ස්වෙ එකදිවසෙනෙව [Pg.166] දාතුං සක්කා හොතී’’ති. තතො පණීතං දානං පටියාදාපෙත්වා යං දිවසං භගවා නිමන්තිතො, තස්සා රත්තියා අච්චයෙන ආසනට්ඨානං අලඞ්කාරාපෙත්වා මහාරහානි ආසනානි පඤ්ඤපෙත්වා ගන්ධධූමවාසකුසුමවිචිත්‍රං මහාපූජං සජ්ජෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන…පෙ… නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති.

และเมื่อทรงรับนิมนต์แล้ว ครั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เวรัญชพราหมณ์เข้าใจว่า "อย่ากังวลด้วยการคิดถึงความกังวลในการครองเรือนเลย" ทรงชี้แจงให้เห็นประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพด้วยธรรมีกถาอันสมควรแก่ขณะนั้น ทรงให้สมาทานถือเอาในกุศลธรรมทั้งหลาย ทรงให้พราหมณ์นั้นอาจหาญร่าเริงในกุศลธรรมเหล่านั้น ทรงทำให้มีความอุตสาหะ ทรงให้ร่าเริงด้วยความอุตสาหะนั้นและด้วยคุณธรรมอื่นๆ ที่มีอยู่ ทรงยังฝนคือธรรมรัตนะให้ตกแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป. และเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้ว เวรัญชพราหมณ์ได้เรียกบุตรและภรรยามากล่าวว่า "แน่ะพวกรวมพล เราทั้งหลายนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าไว้ตลอด ๓ เดือน แต่ไม่ได้ถวายแม้แต่ภัตเพียงมื้อเดียวตลอดวันหนึ่งเลย. มาเถิด บัดนี้ พวกเจ้าจงจัดเตรียมทานโดยประการที่ไทยธรรมอันควรจะถวายตลอด ๓ เดือน จะสามารถถวายได้ในวันเดียวในวันพรุ่งนี้". ลำดับนั้น พราหมณ์สั่งให้จัดเตรียมทานอันประณีต เมื่อล่วงราตรีนั้นไป ซึ่งเป็นวันที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์ไว้ จึงสั่งให้ตกแต่งสถานที่ตั้งอาสนะ ให้ปูลาดอาสนะอันควรแก่ผู้ประเสริฐ จัดเตรียมมหาบูชาอันวิจิตรด้วยของหอม ควันอบ และดอกไม้ แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า "ลำดับนั้น เวรัญชพราหมณ์ เมื่อล่วงราตรีนั้นไป... ภัตตาหารเสร็จแล้ว" ดังนี้.

---

23. භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො තත්ථ අගමාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා…පෙ… නිසීදි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අථ ඛො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝන්ති බුද්ධප්පමුඛන්ති බුද්ධපරිණායකං; බුද්ධං සඞ්ඝත්ථෙරං කත්වා නිසින්නන්ති වුත්තං හොති. පණීතෙනාති උත්තමෙන. සහත්ථාති සහත්ථෙන. සන්තප්පෙත්වාති සුට්ඨු තප්පෙත්වා, පරිපුණ්ණං සුහිතං යාවදත්ථං කත්වා. සම්පවාරෙත්වාති සුට්ඨු පවාරෙත්වා ‘අල’න්ති හත්ථසඤ්ඤාය මුඛසඤ්ඤාය වචීභෙදෙන ච පටික්ඛිපාපෙත්වා. භුත්තාවින්ති භුත්තවන්තං. ඔනීතපත්තපාණින්ති පත්තතො ඔනීතපාණිං; අපනීතහත්ථන්ති වුත්තං හොති. තිචීවරෙන අච්ඡාදෙසීති තිචීවරං භගවතො අදාසි. ඉදං පන වොහාරවචනමත්තං හොති ‘‘තිචීවරෙන අච්ඡාදෙසී’’ති, තස්මිඤ්ච තිචීවරෙ එකමෙකො සාටකො සහස්සං අග්ඝති. ඉති බ්‍රාහ්මණො භගවතො තිසහස්සග්ඝනකං තිචීවරමදාසි උත්තමං කාසිකවත්ථසදිසං. එකමෙකඤ්ච භික්ඛුං එකමෙකෙන දුස්සයුගෙනාති එකමෙකෙන දුස්සයුගළෙන. තත්‍ර එකසාටකො පඤ්චසතානි අග්ඝති. එවං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං පඤ්චසතසහස්සග්ඝනකානි දුස්සානි අදාසි. බ්‍රාහ්මණො එත්තකම්පි දත්වා අතුට්ඨො පුන සත්තට්ඨසහස්සග්ඝනකෙ අනෙකරත්තකම්බලෙ ච පට්ටුණ්ණපත්තපටෙ ච ඵාලෙත්වා ඵාලෙත්වා ආයොගඅංසබද්ධකකායබන්ධනපරිස්සාවනාදීනං අත්ථාය අදාසි. සතපාකසහස්සපාකානඤ්ච භෙසජ්ජතෙලානං තුම්බානි පූරෙත්වා එකමෙකස්ස භික්ඛුනො අබ්භඤ්ජනත්ථාය සහස්සග්ඝනකං තෙලමදාසි. කිං බහුනා, චතූසු පච්චයෙසු න කොචි පරික්ඛාරො සමණපරිභොගො අදින්නො නාම අහොසි. පාළියං පන චීවරමත්තමෙව වුත්තං.

๒๓. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จไปยังเรือนของพราหมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระชื่ออุปาลีจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า...ประทับนั่งพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์" ในบทว่า "ครั้งนั้น พราหมณ์ชาวเวรัญชา...ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข" นี้ คำว่า "มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข" หมายถึง มีพระพุทธเจ้าเป็นผู้นำสูงสุด โดยให้พระพุทธเจ้าเป็นประธานสงฆ์แล้วประทับนั่ง คำว่า "ประณีต" หมายถึง เลิศ คำว่า "ด้วยมือของตน" หมายถึง ด้วยมือของตนเอง คำว่า "ให้อิ่มหนำ" หมายถึง ทำให้ยินดีอย่างดี ทำให้เต็มอิ่ม ทำให้บริบูรณ์พอเพียงตามความต้องการ คำว่า "ให้ปวารณา" หมายถึง ให้ห้ามอย่างดี โดยให้ปฏิเสธด้วยการทำสัญลักษณ์มือ ด้วยการทำสัญลักษณ์หน้า หรือด้วยการกล่าววาจาว่า "พอแล้ว" คำว่า "ผู้เสวยแล้ว" หมายถึง ผู้เสวยภัตตาหารแล้ว คำว่า "มีมืออันนำออกจากบาตรแล้ว" หมายถึง มีมืออันนำออกจากบาตรแล้ว คือมีมืออันยกออกแล้ว คำว่า "ถวายผ้าไตรจีวร" หมายถึง ถวายผ้าไตรจีวรแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า อนึ่ง คำว่า "ถวายผ้าไตรจีวร" นี้ เป็นเพียงสำนวนโวหารเท่านั้น และในผ้าไตรจีวรนั้น ผ้าแต่ละผืนมีค่าหนึ่งพัน ดังนั้น พราหมณ์จึงถวายผ้าไตรจีวรมีค่าสามพัน ซึ่งเป็นผ้าอย่างดีเสมอด้วยผ้าที่เกิดในแคว้นกาสี แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า คำว่า "ภิกษุแต่ละรูปด้วยผ้าคู่แต่ละคู่" หมายถึง ด้วยผ้าคู่แต่ละคู่ ในผ้าคู่นั้น ผ้าผืนหนึ่งมีค่าห้าร้อย ดังนี้ พราหมณ์จึงถวายผ้ามีค่าห้าแสนแก่ภิกษุห้าร้อยรูป พราหมณ์แม้ถวายสิ่งของมีประมาณเท่านี้แล้วก็ยังไม่พอใจ จึงได้ฉีกผ้ากัมพลสีแดงจำนวนมากที่มีค่าเจ็ดพันแปดพัน และผ้าที่เกิดในแคว้นปัฏฏุณณะและสิณฐะ ออกเป็นชิ้นๆ เพื่อประโยชน์แก่เครื่องใช้สอยมีผ้าอายโยค ผ้าสะพายบ่า ผ้าประคดเอว และผ้ากรองน้ำเป็นต้น แล้วถวาย และได้บรรจุขวดหนังด้วยน้ำมันยาที่เคี่ยวร้อยครั้งพันครั้ง แล้วถวายน้ำมันมีค่าหนึ่งพันแก่ภิกษุแต่ละรูป เพื่อประโยชน์ในการนวดเท้า จะกล่าวอะไรมากเล่า ในปัจจัยสี่นั้น ไม่มีบริขารใดๆ ที่เป็นของใช้ของสมณะที่ไม่ได้ถวายเลย แต่ในพระบาลีกล่าวถึงเพียงผ้าจีวรเท่านั้น

---

එවං මහායාගං යජිත්වා සපුත්තදාරං වන්දිත්වා නිසින්නං අථ ඛො භගවා වෙරඤ්ජං බ්‍රාහ්මණං තෙමාසං මාරාවට්ටනෙන ධම්මසවනාමතරසපරිභොගපරිහීනං එකදිවසෙනෙව ධම්මාමතවස්සං වස්සෙත්වා පුරිපුණ්ණසඞ්කප්පං කුරුමානො ධම්මියා [Pg.167] කථාය සන්දස්සෙත්වා…පෙ… උට්ඨායාසනා පක්කාමි. බ්‍රාහ්මණොපි සපුත්තදාරො භගවන්තඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච වන්දිත්වා ‘‘පුනපි, භන්තෙ, අම්හාකං අනුග්ගහං කරෙය්‍යාථා’’ති එවමාදීනි වදන්තො අනුබන්ධිත්වා අස්සූනි පවත්තයමානො නිවත්ති.

เมื่อพราหมณ์ชาวเวรัญชานั้นได้บูชามหายัญอย่างนี้แล้ว พร้อมด้วยบุตรภรรยาได้กราบไหว้และนั่งอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำให้พราหมณ์ผู้ขาดการบริโภครสแห่งอมตธรรมคือการฟังธรรมตลอดสามเดือนเพราะการรบกวนของมาร ให้บริบูรณ์ด้วยความดำริ โดยทรงยังฝนคืออมตธรรมให้ตกลงมาเพียงวันเดียว ทรงแสดงธรรมด้วยพระธรรมเทศนา...แล้วเสด็จลุกจากอาสนะไป พราหมณ์พร้อมด้วยบุตรภรรยาได้กราบไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดอนุเคราะห์พวกข้าพระองค์อีกเถิด" พลางติดตามไป น้ำตาไหลริน แล้วก็กลับไป

---

අථ ඛො භගවා වෙරඤ්ජායං යථාභිරන්තං විහරිත්වාති යථාජ්ඣාසයං යථාරුචිතං වාසං වසිත්වා වෙරඤ්ජාය නික්ඛමිත්වා මහාමණ්ඩලෙ චාරිකාය චරණකාලෙ ගන්තබ්බං බුද්ධවීථි පහාය දුබ්භික්ඛදොසෙන කිලන්තං භික්ඛුසඞ්ඝං උජුනාව මග්ගෙන ගහෙත්වා ගන්තුකාමො සොරෙය්‍යාදීනි අනුපගම්ම පයාගපතිට්ඨානං ගන්ත්වා තත්ථ ගඞ්ගං නදිං උත්තරිත්වා යෙන බාරාණසී තදවසරි. තෙන අවසරි තදවසරි. තත්‍රාපි යථාජ්ඣාසයං විහරිත්වා වෙසාලිං අගමාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අනුපගම්ම සොරෙය්‍යං…පෙ… වෙසාලියං විහරති මහාවනෙ කූටාගාරසාලාය’’න්ති.

คำว่า "ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองเวรัญชาตามพระอัธยาศัย" หมายถึง ทรงประทับอยู่ตามพระอัธยาศัย ตามที่ทรงพอพระทัยแล้ว เสด็จออกจากเมืองเวรัญชา ในเวลาที่เสด็จจาริกไปในมณฑลใหญ่ ทรงละทางที่พระพุทธเจ้าควรเสด็จไป ทรงพาภิกษุสงฆ์ผู้ลำบากเพราะโทษแห่งทุพภิกขภัยไปตามทางตรงเท่านั้น ทรงประสงค์จะเสด็จไป จึงไม่เสด็จแวะเมืองโสเรยยะเป็นต้น เสด็จไปยังท่าปยาคะ แล้วข้ามแม่น้ำคงคา ณ ท่าปยาคะนั้น แล้วเสด็จถึงเมืองพาราณสีตามทางที่ควรจะถึงเมืองพาราณสี คำว่า "เสด็จถึง" นั้น หมายถึง "เสด็จถึงที่นั้น" แม้ในเมืองพาราณสีนั้น ก็ทรงประทับอยู่ตามพระอัธยาศัย แล้วเสด็จไปยังเมืองเวสาลี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่เสด็จแวะเมืองโสเรยยะ...ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ในป่ามหาวัน ใกล้เมืองเวสาลี"

---

බුද්ධාචිණ්ණකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงประพฤติมา จบแล้ว

---

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

---

වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเวรัญชกัณฑ์ จบแล้ว

---

තත්‍රිදං සමන්තපාසාදිකාය සමන්තපාසාදිකත්තස්මිං –

ในคำว่า "ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา" นี้ คำต่อไปนี้กล่าวถึงความเป็นสมันตปาสาทิกา (น่าเลื่อมใสโดยรอบ) ของอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา

---

ආචරියපරම්පරතො, නිදානවත්ථුප්පභෙදදීපනතො;

පරසමයවිවජ්ජනතො, සකසමයවිසුද්ධිතො චෙව.

คือเพราะสืบทอดมาจากอาจารย์, เพราะแสดงความแตกต่างของเรื่องราวและวัตถุแห่งนิทาน, เพราะหลีกเลี่ยงลัทธิของผู้อื่น, และเพราะความบริสุทธิ์แห่งลัทธิของตน

---

බ්‍යඤ්ජනපරිසොධනතො, පදත්ථතො පාළියොජනක්කමතො;

සික්ඛාපදනිච්ඡයතො, විභඞ්ගනයභෙදදස්සනතො.

เพราะการชำระพยัญชนะให้บริสุทธิ์, เพราะอรรถบท, เพราะลำดับการโยชนาพระบาลี, เพราะการวินิจฉัยสิกขาบท, และเพราะการแสดงความแตกต่างแห่งนัยแห่งวิภังค์

---

සම්පස්සතං න දිස්සති, කිඤ්චි අපාසාදිකං යතො එත්ථ;

විඤ්ඤූනමයං තස්මා, සමන්තපාසාදිකාත්වෙව.

เพราะเหตุที่ปราชญ์ผู้พิจารณาเห็นด้วยปัญญาจักษุ ไม่เห็นสิ่งที่ไม่น่าเลื่อมใสใดๆ ในอรรถกถานี้ เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้จึงชื่อว่า "สมันตปาสาทิกา"

---

සංවණ්ණනා පවත්තා, විනයස්ස විනෙය්‍යදමනකුසලෙන;

වුත්තස්ස ලොකනාථෙන, ලොකමනුකම්පමානෙනාති.

อรรถกถาพระวินัยนี้ จึงชื่อว่า "สมันตปาสาทิกา" ซึ่งพระโลกนาถผู้ทรงฉลาดในการฝึกฝนเวไนยสัตว์ ผู้ทรงอนุเคราะห์โลก ได้ตรัสไว้ จบ

---

වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเวรัญชกัณฑ์ จบแล้ว

---

1. පාරාජිකකණ්ඩං

๑. ปาราชิกกัณฑ์

---

1. පඨමපාරාජිකං

๑. ปฐมปาราชิก

---

සුදින්නභාණවාරවණ්ණනා

อรรถกถาสุทินนภาณวาร

---

24. ඉතො [Pg.168] පරං තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙතිආදි යෙභුය්‍යෙන උත්තානත්ථං. තස්මා අනුපදවණ්ණනං පහාය යත්ථ යත්ථ වත්තබ්බං අත්ථි, තං තදෙව වණ්ණයිස්සාම. කලන්දගාමොති කලන්දකා වුච්චන්ති කාළකා, තෙසං වසෙන ලද්ධනාමො ගාමො. කලන්දපුත්තොති ගාමවසෙන ලද්ධනාමස්ස රාජසම්මතස්ස චත්තාලීසකොටිවිභවස්ස කලන්දසෙට්ඨිනො පුත්තො. යස්මා පන තස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤෙපි කලන්දනාමකා මනුස්සා අත්ථි, තස්මා කලන්දපුත්තොති වත්වා පුන සෙට්ඨිපුත්තොති වුත්තං. සම්බහුලෙහීති බහුකෙහි. සහායකෙහීති සුඛදුක්ඛානි සහ ආයන්ති උපගච්ඡන්තීති සහායා, සහායා එව සහායකා, තෙහි සහායකෙහි. සද්ධින්ති එකතො. කෙනචිදෙව කරණීයෙනාති කෙනචිදෙව භණ්ඩප්පයොජනඋද්ධාරසාරණාදිනා කිච්චෙන; කත්තිකනක්ඛත්තකීළාකිච්චෙනාතිපි වදන්ති. භගවා හි කත්තිකජුණ්හපක්ඛෙ වෙසාලිං සම්පාපුණි. කත්තිකනක්ඛත්තකීළා චෙත්ථ උළාරා හොති. තදත්ථං ගතොති වෙදිතබ්බො.

๒๔. บททั้งหลายมีคำว่า "ครั้งนั้นแล ไม่ไกลจากเมืองเวสาลี" เป็นต้น ที่อยู่ถัดจากเวรัญชกัณฑ์นี้ ส่วนมากมีความหมายชัดเจน เพราะเหตุนั้น เราจึงจะละการอธิบายบทต่อบท แล้วจะอธิบายเฉพาะบทที่ควรกล่าวเท่านั้น ในบทว่า "บ้านกะลันทกะ" นี้ คำว่า "กะลันทกะ" หมายถึง กระรอก ชื่อบ้านที่ได้มาเพราะกระรอกเหล่านั้น คำว่า "บุตรของกะลันทกะ" หมายถึง บุตรของเศรษฐีกะลันทกะ ผู้มีชื่อตามชื่อบ้าน ผู้ได้รับการยกย่องจากพระราชา ผู้มีสมบัติสี่สิบล้าน อนึ่ง เพราะในบ้านกะลันทกะนั้น มีคนอื่นๆ ที่ชื่อกะลันทกะอีกด้วย เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "บุตรของกะลันทกะ" แล้ว จึงกล่าวซ้ำว่า "บุตรของเศรษฐี" โดยพระสังคีติกาจารย์ คำว่า "ด้วยจำนวนมาก" หมายถึง ด้วยจำนวนมาก คำว่า "ด้วยสหายทั้งหลาย" หมายถึง สหายทั้งหลายคือผู้ที่ประสบสุขและทุกข์ร่วมกัน สหายเหล่านั้นแลคือสหาย ด้วยสหายเหล่านั้น คำว่า "พร้อมด้วย" หมายถึง พร้อมกัน คำว่า "ด้วยกิจบางอย่าง" หมายถึง ด้วยกิจบางอย่าง เช่น กิจเกี่ยวกับการค้าขาย การนำสินค้าออก การเก็บดอกเบี้ย การเตือนวันชำระหนี้ หรือบางท่านก็กล่าวว่า ด้วยกิจเกี่ยวกับการเล่นนักขัตฤกษ์กัตติกะ แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงเมืองเวสาลีในข้างขึ้นเดือนกัตติกะ และการเล่นนักขัตฤกษ์กัตติกะในเมืองนี้เป็นงานใหญ่ ควรทราบว่าพระองค์เสด็จไปเพื่อประโยชน์นั้น

---

අද්දස ඛොති කථං අද්දස? සො කිර නගරතො භුත්තපාතරාසං සුද්ධුත්තරාසඞ්ගං මාලාගන්ධවිලෙපනහත්ථං බුද්ධදස්සනත්ථං ධම්මසවනත්ථඤ්ච නික්ඛමන්තං මහාජනං දිස්වා ‘‘ක්ව ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘බුද්ධදස්සනත්ථං ධම්මසවනත්ථඤ්චා’’ති. තෙන හි ‘‘අහම්පි ගච්ඡාමී’’ති ගන්ත්වා චතුබ්බිධාය පරිසාය පරිවුතං බ්‍රහ්මස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තං භගවන්තං අද්දස. තෙන වුත්තං – ‘‘අද්දස ඛො…පෙ… දෙසෙන්ත’’න්ති. දිස්වානස්සාති දිස්වාන අස්ස. එතදහොසීති පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතාය චොදියමානස්ස භබ්බකුලපුත්තස්ස එතං අහොසි. කිං අහොසි? යංනූනාහම්පි ධම්මං සුණෙය්‍යන්ති. තත්ථ යන්නූනාති පරිවිතක්කදස්සනමෙතං. එවං කිරස්ස පරිවිතක්කො උප්පන්නො ‘‘යමයං පරිසා එකග්ගචිත්තා ධම්මං සුණාති, අහො වතාහම්පි තං සුණෙය්‍ය’’න්ති.

บทว่า อทฺทสา โข ดังนี้ เห็นอย่างไร? สุทินนั้นแล เห็นมหาชนผู้บริโภคอาหารเช้าแล้ว มีผ้าห่มเฉวียงบ่าอันบริสุทธิ์สะอาด มีดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ในมือ ออกจากเมืองไปเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้าและเพื่อฟังธรรม จึงถามว่า 'ท่านทั้งหลายจะไปไหน?' (มหาชนตอบว่า) 'เพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้าและเพื่อฟังธรรม' สุทินจึงกล่าวว่า 'ถ้าอย่างนั้น แม้ข้าพเจ้าก็จะไปด้วย' ดังนี้แล้วไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม มีบริษัท ๔ แวดล้อมอยู่ เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ได้เห็นแล้วแล... ทรงแสดงอยู่' บทว่า ทิสฺวานสฺสาติ คือ เห็นแล้วของสุทินนั้น บทว่า เอตทโหสีติ คือ ความคิดนี้ได้มีแก่กุลบุตรผู้ควรแก่การบรรลุธรรม ผู้ถูกเตือนด้วยบุญที่ทำไว้ในปางก่อน ความคิดอะไรได้มีแล้ว? คือ 'ถ้ากระไร แม้เราก็พึงฟังธรรมบ้าง' ดังนี้ ในประโยคนั้น บทว่า ยนฺนูน นี้ เป็นบทแสดงความตรึก ความตรึกของสุทินนั้นเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ว่า 'บริษัทนี้มีจิตเป็นเอกัคคตาฟังธรรมใด โอหนอ แม้เราก็พึงฟังธรรมนั้นบ้าง'

---

අථ ඛො සුදින්නො කලන්දපුත්තො යෙන සා පරිසාති ඉධ කස්මා ‘‘යෙන භගවා’’ති අවත්වා ‘‘යෙන සා පරිසා’’ති වුත්තන්ති චෙ. භගවන්තඤ්හි පරිවාරෙත්වා උළාරුළාරජනා මහතී පරිසා නිසින්නා, තත්‍ර න සක්කා ඉමිනා පච්ඡා ආගතෙන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා නිසීදිතුං. පරිසාය පන එකස්මිං පදෙසෙ සක්කාති සො තං පරිසංයෙව උපසඞ්කමන්තො. තෙන වුත්තං [Pg.169] – ‘‘අථ ඛො සුදින්නො කලන්දපුත්තො යෙන සා පරිසා’’ති. එකමන්තං නිසින්නස්ස ඛො සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස එතදහොසීති න නිසින්නමත්තස්සෙව අහොසි, අථ ඛො භගවතො සිත්තයූපසංහිතං ථොකං ධම්මකථං සුත්වා; තං පනස්ස යස්මා එකමන්තං නිසින්නස්සෙව අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘එකමන්තං නිසින්නස්ස ඛො සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස එතදහොසී’’ති. කිං අහොසීති? යථා යථා ඛොතිආදි.

ในบทว่า 'ครั้งนั้น สุทินกลันทบุตร เข้าไปหาบริษัทนั้น' นี้ ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'เข้าไปหาบริษัทนั้น' โดยไม่กล่าวว่า 'เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค' คำตอบคือ เพราะบริษัทใหญ่ประกอบด้วยบุคคลผู้ประเสริฐยิ่งนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ ในบริษัทนั้น สุทินผู้มาภายหลังนี้ ไม่สามารถจะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วนั่งได้ แต่สามารถจะนั่ง ณ ที่ส่วนหนึ่งของบริษัทได้ เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหาบริษัทนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้น สุทินกลันทบุตร เข้าไปหาบริษัทนั้น' ในบทว่า 'ครั้งนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่สุทินกลันทบุตรผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง' นี้ ความคิดนี้มิได้มีแก่สุทินผู้สักว่านั่งลงเท่านั้น แต่ได้มีขึ้นเพราะได้ฟังพระธรรมเทศนาเล็กน้อยที่ประกอบด้วยไตรสิกขาของพระผู้มีพระภาค แต่เพราะความคิดนั้นได้มีแก่สุทินผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่สุทินกลันทบุตรผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง' ความคิดอะไรได้มีแล้ว? คือ ความคิดว่า 'ยถา ยถา โข' เป็นต้น

---

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපකථා – අහං ඛො යෙන යෙන ආකාරෙන භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, තෙන තෙන මෙ උපපරික්ඛතො එවං හොති යදෙතං සිත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකම්පි දිවසං අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං චරිතබ්බං, එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලීනං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං. සඞ්ඛලිඛිතං ලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං චරිතබ්බං. ඉදං න සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං. යංනූනාහං කෙසෙ ච මස්සුඤ්ච ඔහාරෙත්වා කසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා පරිදහිත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තඤ්ච පබ්බජ්ජාය නත්ථි; තස්මා පබ්බජ්ජා ‘‘අනගාරියා’’ති ඤාතබ්බා. තං අනගාරියං පබ්බජ්ජං. පබ්බජෙය්‍යන්ති පරිබ්බජෙය්‍යං.

ในคำนั้น มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้ว่า เราย่อมรู้ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงด้วยอาการใดๆ เมื่อเราพิจารณาด้วยอาการนั้นๆ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า พรหมจรรย์อันประกอบด้วยไตรสิกขานี้ อันบุคคลพึงประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพื่อให้ถึงจิตดวงสุดท้าย โดยไม่ให้ขาดแม้แต่วันเดียว และอันบุคคลพึงประพฤติให้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพื่อให้ถึงจิตดวงสุดท้าย โดยไม่ให้เศร้าหมองด้วยกิเลสแม้แต่วันเดียว อันบุคคลพึงประพฤติให้บริสุทธิ์ดุจสังข์ที่ขัดแล้ว ดุจสังข์ที่ขูดแล้ว ดุจสังข์ที่ล้างขัดแล้ว พรหมจรรย์นี้ อันบุคคลผู้ครองเรือน ผู้อยู่ในท่ามกลางเรือน ไม่สามารถจะประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว... ฯลฯ... ได้โดยง่าย 'ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวด แล้วนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์อันสมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้ย้อมด้วยน้ำฝาด ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตหนอ' ดังนี้ ในบทนี้ เพราะเหตุที่การงานอันเป็นประโยชน์แก่เรือน เช่น การทำนา การค้าขาย เป็นต้น เรียกว่า 'อาคาริยะ' และการงานนั้นไม่มีในการบวช เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า การบวชเรียกว่า 'อนาคาริยะ' การบวชอันเป็นอนาคาริยะนั้น 'พึงบวช' คือ 'พึงออกบวช'

---

25. අචිරවුට්ඨිතාය පරිසාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති සුදින්නො අවුට්ඨිතාය පරිසාය න භගවන්තං පබ්බජ්ජං යාචි. කස්මා? තත්‍රස්ස බහූ ඤාතිසාලොහිතා මිත්තාමච්චා සන්ති, තෙ ‘‘‘ත්වං මාතාපිතූනං එකපුත්තකො, න ලබ්භා තයා පබ්බජිතු’න්ති බාහායම්පි ගහෙත්වා ආකඩ්ඪෙය්‍යුං, තතො පබ්බජ්ජාය අන්තරායො භවිස්සතී’’ති සහෙව පරිසාය උට්ඨහිත්වා ථොකං ගන්ත්වා පුන කෙනචි සරීරකිච්චලෙසෙන නිවත්තිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කම්ම පබ්බජ්ජං යාචි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො සුදින්නො කලන්දපුත්තො අචිරවුට්ඨිතාය පරිසාය…පෙ… පබ්බාජෙතු මං භගවා’’ති.

๒๕. ในบทว่า 'เมื่อบริษัทลุกไปไม่นาน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค' นี้ สุทินมิได้ทูลขอการบวชต่อพระผู้มีพระภาคในขณะที่บริษัทยังไม่ลุกขึ้น เพราะเหตุไร? เพราะในที่นั้น มีญาติสาโลหิตและมิตรอมาตย์ของเขาอยู่เป็นจำนวนมาก ชนเหล่านั้นอาจจะจับแขนแล้วฉุดกระชากไปว่า 'ท่านเป็นบุตรคนเดียวของบิดามารดา ท่านไม่ควรบวช' และการบวชก็จะมีอันตราย (สุทินคิดดังนี้แล้ว) จึงลุกขึ้นพร้อมกับบริษัท เดินไปได้เล็กน้อย แล้วกลับมาด้วยข้ออ้างเรื่องกิจส่วนตัวบางอย่าง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลขอการบวช เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้น สุทินกลันทบุตร เมื่อบริษัทลุกไปไม่นาน... ขอพระผู้มีพระภาคโปรดให้ข้าพระองค์บวชเถิด'

---

භගවා පන යස්මා රාහුලකුමාරස්ස පබ්බජිතතො පභුති මාතාපිතූහි අනනුඤ්ඤාතං පුත්තං න පබ්බාජෙති, තස්මා නං පුච්ඡි – ‘‘අනුඤ්ඤාතොසි පන ත්වං සුදින්න මාතාපිතූහි…පෙ… පබ්බජ්ජායා’’ති.

แต่พระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่นับตั้งแต่การบวชของพระราหุลกุมารเป็นต้นมา ไม่ทรงให้บุตรที่บิดามารดาไม่อนุญาตบวช เพราะเหตุนั้น จึงตรัสถามเขาว่า 'ดูก่อนสุทิน บิดามารดาอนุญาตท่านเพื่อการบวชแล้วหรือ...'

---

26. ඉතො [Pg.170] පරං පාඨානුසාරෙනෙව ගන්ත්වා තං කරණීයං තීරෙත්වාති එත්ථ එවමත්ථො වෙදිතබ්බො – ධුරනික්ඛෙපෙනෙව තං කරණීයං නිට්ඨාපෙත්වාති; න හි පබ්බජ්ජාය තිබ්බච්ඡන්දස්ස භණ්ඩප්පයොජනඋද්ධාරසාරණාදීසු වා නක්ඛත්තකීළායං වා චිත්තං නමති. අම්ම තාතාති එත්ථ පන අම්මාති මාතරං ආලපති; තාතාති පිතරං. ත්වං ඛොසීති ත්වං ඛො අසි. එකපුත්තකොති එකොව පුත්තකො; අඤ්ඤො තෙ ජෙට්ඨො වා කනිට්ඨො වා නත්ථි. එත්ථ ච ‘‘එකපුත්තො’’ති වත්තබ්බෙ අනුකම්පාවසෙන ‘‘එකපුත්තකො’’ති වුත්තං. පියොති පීතිජනනකො. මනාපොති මනවඩ්ඪනකො. සුඛෙධිතොති සුඛෙන එධිතො; සුඛසංවඩ්ඪිතොති අත්ථො. සුඛපරිහතොති සුඛෙන පරිහතො; ජාතකාලතො පභුති ධාතීහි අඞ්කතො අඞ්කං හරිත්වා ධාරියමානො අස්සකරථකාදීහි බාලකීළනකෙහි කීළමානො සාදුරසභොජනං භොජියමානො සුඛෙන පරිහතො.

๒๖. หลังจากนี้ พึงดำเนินไปตามลำดับบท ในบทว่า 'กระทำกิจนั้นให้สำเร็จแล้ว' พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า 'กระทำกิจนั้นให้สำเร็จด้วยการวางภาระลงนั่นเอง' เพราะจิตของผู้มีฉันทะแรงกล้าในการบวช ย่อมไม่น้อมไปในการขนย้ายสิ่งของหรือการเล่นมหรสพเป็นต้น ในบทว่า 'แม่จ๋า พ่อจ๋า' นี้ บทว่า 'อัมมะ' เรียกมารดา; บทว่า 'ตาตะ' เรียกบิดา บทว่า 'ตฺวํ โขสิ' คือ 'ตฺวํ โข อสิ' (ท่านเป็น) บทว่า 'เอกปุตฺตโก' คือ เป็นบุตรคนเดียวนั่นเอง; พี่ชายหรือน้องชายอื่นของท่านไม่มี ในบทนี้ แม้ควรจะกล่าวว่า 'เอกปุตฺโต' แต่ท่านกล่าวว่า 'เอกปุตฺตโก' ด้วยอำนาจแห่งความเอ็นดู บทว่า 'ปิโย' คือ ผู้ยังความรักให้เกิด บทว่า 'มนาโป' คือ ผู้ยังใจให้เจริญ บทว่า 'สุขเธธิโต' คือ ผู้ที่เติบโตมาด้วยความสุข อรรถว่า ผู้ที่ได้รับการบำรุงเลี้ยงด้วยความสุข บทว่า 'สุขปริหโต' คือ ผู้ที่ได้รับการประคับประคองด้วยความสุข; คือนับตั้งแต่เวลาเกิดเป็นต้นมา ได้รับการอุ้มชูจากพี่เลี้ยงจากอ้อมแขนหนึ่งไปสู่อ้อมแขนหนึ่ง ได้เล่นของเล่นเด็ก เช่น ม้าไม้ รถเล็ก เป็นต้น ได้รับการเลี้ยงดูด้วยอาหารรสอร่อย ได้รับการประคับประคองด้วยความสุข

---

න ත්වං, තාත සුදින්න, කිඤ්චි දුක්ඛස්ස ජානාසීති ත්වං තාත සුදින්න කිඤ්චි අප්පමත්තකම්පි කලභාගං දුක්ඛස්ස න ජානාසි; අථ වා කිඤ්චි දුක්ඛෙන නානුභොසීති අත්ථො. කරණත්ථෙ සාමිවචනං, අනුභවනත්ථෙ ච ජානනා; අථ වා කිඤ්චි දුක්ඛං නස්සරසීති අත්ථො. උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, සරණත්ථෙ ච ජානනා. විකප්පද්වයෙපි පුරිමපදස්ස උත්තරපදෙන සමානවිභත්තිලොපො දට්ඨබ්බො. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන ඤාතබ්බං. මරණෙනපි මයං තෙ අකාමකා විනා භවිස්සාමාති සචෙපි තව අම්හෙසු ජීවමානෙසු මරණං භවෙය්‍ය, තෙන තෙ මරණෙනපි මයං අකාමකා අනිච්ඡකා න අත්තනො රුචියා, විනා භවිස්සාම; තයා වියොගං වා පාපුණිස්සාමාති අත්ථො. කිං පන මයං තන්ති එවං සන්තෙ කිං පන කිං නාම තං කාරණං යෙන මයං තං ජීවන්තං අනුජානිස්සාම; අථ වා කිං පන මයං තන්ති කෙන පන කාරණෙන මයං තං ජීවන්තං අනුජානිස්සාමාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ดูก่อนสุทินบุตร เจ้าไม่รู้ทุกข์แม้เพียงส่วนเสี้ยวเล็กน้อยเลย หรืออีกนัยหนึ่ง เจ้าไม่เสวยอารมณ์ด้วยทุกข์เลย ดังนี้เป็นอรรถ ในอรรถแห่งกรณะ เป็นสามีวิภัตติ และกิริยาคือการรู้ย่อมมีในอรรถแห่งการเสวย หรืออีกนัยหนึ่ง เจ้าไม่ระลึกถึงทุกข์เลย ดังนี้เป็นอรรถ ในอรรถแห่งอุปโยคะ เป็นสามีวิภัตติ และกิริยาคือการรู้ย่อมมีในอรรถแห่งการระลึก พึงเห็นการลบวิภัตติที่เสมอกันของบทหน้าคือ กิญฺจิ กับบทหลังคือ ทุกฺขสฺส ในวิกัปทั้งสอง พึงรู้คำทั้งหมดนั้นโดยอนุโลมตามคัมภีร์สัททา แม้หากความตายของท่านมีอยู่เมื่อพวกเรายังมีชีวิตอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราก็จักพลัดพรากจากท่านด้วยความตายนั้น โดยไม่ต้องการ ไม่ใช่ความพอใจของตนเอง หรือจักถึงการพลัดพรากจากท่าน ดังนี้เป็นอรรถ เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุอะไรเล่าที่พวกเราจักอนุญาตให้ท่านผู้ยังมีชีวิตอยู่ หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยเหตุอะไรเล่าที่พวกเราจักอนุญาตให้ท่านผู้ยังมีชีวิตอยู่ พวกเราไม่อนุญาตเลย ดังนี้ พึงเห็นอรรถในประโยคว่า กึ ปน มยํ เป็นต้นนี้

---

27. තත්ථෙවාති යත්ථ නං ඨිතං මාතාපිතරො නානුජානිංසු, තත්ථෙව ඨානෙ. අනන්තරහිතායාති කෙනචි අත්ථරණෙන අනත්ථතාය.

๒๗. คำว่า ตตฺเถว ได้แก่ ในที่ใด มารดาบิดาไม่อนุญาตสุทินผู้ยืนอยู่ในที่นั้น ในที่นั้นนั่นเอง คำว่า อนนฺตรหิตาย ได้แก่ ความที่ไม่มีเครื่องลาดอันใครๆ ลาดไว้

---

28. පරිචාරෙහීති ගන්ධබ්බනටනාටකාදීනි පච්චුපට්ඨාපෙත්වා තත්ථ සහායකෙහි සද්ධිං යථාසුඛං ඉන්ද්‍රියානි චාරෙහි සඤ්චාරෙහි; ඉතො චිතො ච උපනෙහීති වුත්තං හොති. අථ වා පරිචාරෙහීති ගන්ධබ්බනටනාටකාදීනි පච්චුපට්ඨාපෙත්වා [Pg.171] තත්ථ සහායකෙහි සද්ධිං ලළ, උපලළ, රම, කීළස්සූතිපි වුත්තං හොති. කාමෙ පරිභුඤ්ජන්තොති අත්තනො පුත්තදාරෙහි සද්ධිං භොගෙ භුඤ්ජන්තො. පුඤ්ඤානි කරොන්තොති බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්ච ආරබ්භ දානප්පදානාදීනි සුගතිමග්ගසොධකානි කුසලකම්මානි කරොන්තො. තුණ්හී අහොසීති කථානුප්පබන්ධවිච්ඡෙදනත්ථං නිරාලාපසල්ලාපො අහොසි. අථස්ස මාතාපිතරො තික්ඛත්තුං වත්වා පටිවචනම්පි අලභමානා සහායකෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘එස වො සහායකො පබ්බජිතුකාමො, නිවාරෙථ න’’න්ති ආහංසු. තෙපි තං උපසඞ්කමිත්වා තික්ඛත්තුං අවොචුං, තෙසම්පි තුණ්හී අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස සහායකා…පෙ… තුණ්හී අහොසී’’ති.

๒๘. คำว่า ปริจาเรหิ ได้แก่ จงให้พวกนักร้อง นักฟ้อน นักแสดง เป็นต้น ตั้งอยู่เฉพาะหน้า แล้วจงให้อินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น เที่ยวไป เที่ยวไปรอบ ในอารมณ์เหล่านั้นกับเพื่อนตามสบาย จงนำเข้าไปใกล้ในอารมณ์นี้และอารมณ์นี้ ดังนี้เป็นคำที่กล่าวไว้ หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า ปริจาเรหิ ได้แก่ จงให้พวกนักร้อง นักฟ้อน นักแสดง เป็นต้น ตั้งอยู่เฉพาะหน้า แล้วจงบำรุง (หรือจงรื่นเริง) จงรื่นเริงยิ่ง จงยินดี จงเล่น ในอารมณ์เหล่านั้นกับเพื่อน ดังนี้ก็เป็นคำที่กล่าวไว้ คำว่า กาเม ปริภุญฺชนฺโต ได้แก่ เสวยโภคะทั้งหลายกับบุตรและภรรยาของตนอยู่ คำว่า ปุญฺญานิ กโรนฺโต ได้แก่ กระทำกุศลกรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องชำระทางสุคติ มีการให้ทานเป็นต้น โดยปรารภพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ คำว่า ตุณฺหี อโหสิ ได้แก่ เป็นผู้ไม่มีการพูดจาปราศรัย เพื่อประโยชน์แก่การตัดความต่อเนื่องแห่งถ้อยคำ ลำดับนั้น มารดาบิดาของสุทินนั้นกล่าวสามครั้งแล้ว เมื่อไม่ได้แม้แต่คำตอบ จึงให้เรียกเพื่อนๆ มา แล้วกล่าวว่า 'เพื่อนคนนี้ของพวกเจ้าใคร่จะบวช พวกเจ้าจงห้ามเขาเสีย' แม้เพื่อนเหล่านั้นก็เข้าไปหาสุทินนั้นแล้วกล่าวสามครั้ง แม้แก่เพื่อนเหล่านั้น สุทินก็นิ่งเสีย เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ลำดับนั้น เพื่อนของสุทินบุตรกาลันทกะ... (ละไว้)... ได้นิ่งเสียแล้ว' ดังนี้

---

29. අථස්ස සහායකානං එතදහොසි – ‘‘සචෙ අයං පබ්බජ්ජං අලභමානො මරිස්සති න කොචි ගුණො භවිස්සති. පබ්බජිතං පන නං මාතාපිතරොපි කාලෙන කාලං පස්සිස්සන්ති. මයම්පි පස්සිස්සාම. පබ්බජ්ජාපි ච නාමෙසා භාරියා, දිවසෙ දිවසෙ මත්තිකාපත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩාය චරිතබ්බං. එකසෙය්‍යං එකභත්තං බ්‍රහ්මචරියං අතිදුක්කරං. අයඤ්ච සුඛුමාලො නාගරිකජාතියො, සො තං චරිතුං අසක්කොන්තො පුන ඉධෙව ආගමිස්සති. හන්දස්ස මාතාපිතරො අනුජානාපෙස්සාමා’’ති. තෙ තථා අකංසු. මාතාපිතරොපි නං අනුජානිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස සහායකා යෙන සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස මාතාපිතරො…පෙ… අනුඤ්ඤාතොසි මාතාපිතූහි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජ්ජායා’’ති.

๒๙. ลำดับนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่เพื่อนของสุทินว่า 'หากสุทินนี้ไม่ได้บวชแล้วจักตาย ประโยชน์ใดๆ ก็จักไม่มี แต่เมื่อเขาบวชแล้ว มารดาบิดาก็จักเห็นเขาเป็นครั้งคราว แม้พวกเราก็จักเห็น และการบวชนี้ชื่อว่าเป็นภาระหนัก ทุกๆ วันต้องถือบาตรดินเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต พรหมจรรย์ที่มีการนอนผู้เดียว มีอาหารมื้อเดียว เป็นสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง สุทินนี้ก็เป็นคนละเอียดอ่อน มีชาติเป็นชาวเมือง เขาไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์นั้นได้แล้ว จักกลับมาที่บ้านนี้เอง เอาเถิด พวกเราจักให้มารดาบิดาของเขาอนุญาต' เพื่อนเหล่านั้นได้กระทำอย่างนั้น มารดาบิดาก็ได้อนุญาตสุทินนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ลำดับนั้น เพื่อนของสุทินบุตรกาลันทกะ... (ละไว้)... ได้รับอนุญาตจากมารดาบิดาเพื่อการบรรพชาจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือนแล้ว' ดังนี้

---

30. හට්ඨොති තුට්ඨො. උදග්ගොති පීතිවසෙන අබ්භුන්නතකායචිත්තො. කතිපාහන්ති කතිපයානි දිවසානි. බලං ගාහෙත්වාති සප්පායභොජනානි භුඤ්ජන්තො, උච්ඡාදනන්හාපනාදීහි ච කායං පරිහරන්තො, කායබලං ජනෙත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා අස්සුමුඛං ඤාතිපරිවට්ටං පහාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… පබ්බාජෙතු මං භන්තෙ භගවාති. භගවා සමීපෙ ඨිතං අඤ්ඤතරං පිණ්ඩචාරිකං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි භික්ඛු සුදින්නං පබ්බාජෙහි චෙව උපසම්පාදෙහි චා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො පටිස්සුණිත්වා සුදින්නං කලන්දපුත්තං ජිනදත්තියං සද්ධිවිහාරිකං ලද්ධා පබ්බාජෙසි චෙව උපසම්පාදෙසි ච. තෙන වුත්තං – ‘‘අලත්ථ ඛො [Pg.172] සුදින්නො කලන්දපුත්තො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පද’’න්ති.

๓๐. คำว่า หฏฺโฐ ได้แก่ ยินดี คำว่า อุทคฺโค ได้แก่ มีกายและจิตอันตื่นตัวยิ่งด้วยอำนาจแห่งปีติ คำว่า กติปาหํ ได้แก่ สิ้นวันเล็กน้อย คำว่า พลํ คาเหตฺวา ได้แก่ บริโภคโภชนะที่สบาย และบำรุงกายด้วยการขัดสีและการอาบน้ำเป็นต้น ให้กำลังกายเกิดแล้ว ไหว้มารดาบิดา ละหมู่ญาติที่มีน้ำตาบนใบหน้า แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า... (ละไว้)... 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงให้ข้าพระองค์บวชเถิด' พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้เที่ยวบิณฑบาตซึ่งยืนอยู่ใกล้ว่า 'ดูก่อนภิกษุ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้สุทินบวชและจงให้อุปสมบทเถิด' ภิกษุนั้นรับคำของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้สัทธิวิหาริกชื่อสุทินบุตรกาลันทกะผู้ที่พระพุทธเจ้าประทานให้ แล้วได้ให้บวชและได้ให้อุปสมบท เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'สุทินบุตรกาลันทกะได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว' ดังนี้

---

එත්ථ පන ඨත්වා සබ්බඅට්ඨකථාසු පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච කථිතා. මයං පන යථාඨිතපාළිවසෙනෙව ඛන්ධකෙ කථයිස්සාම. න කෙවලඤ්චෙතං, අඤ්ඤම්පි යං ඛන්ධකෙ වා පරිවාරෙ වා කථෙතබ්බං අට්ඨකථාචරියෙහි විභඞ්ගෙකථිතං, තං සබ්බං තත්ථ තත්ථෙව කථයිස්සාම. එවඤ්හි කථියමානෙ පාළික්කමෙනෙව වණ්ණනා කතා හොති. තතො තෙන තෙන විනිච්ඡයෙන අත්ථිකානං පාළික්කමෙනෙව ඉමං විනයසංවණ්ණනං ඔලොකෙත්වා සො සො විනිච්ඡයො සුවිඤ්ඤෙය්‍යො භවිස්සතීති.

แต่ในคำว่า 'ได้บรรพชา ได้อุปสมบทแล้ว' นี้ การบรรพชาและการอุปสมบทได้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งปวง แต่พวกเราจักกล่าวในขันธกะโดยอำนาจแห่งพระบาลีที่ตั้งอยู่ตามลำดับเท่านั้น และพวกเราจักไม่กล่าวเพียงเรื่องการบรรพชาและการอุปสมบทนี้เท่านั้น แม้เรื่องอื่นใดที่พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ในวิภังค์ ซึ่งพึงกล่าวในขันธกะหรือในปริวาร พวกเราจักกล่าวเรื่องทั้งหมดนั้นในขันธกะและปริวารนั้นๆ นั่นเอง เพราะว่าเมื่อกล่าวอย่างนั้น การอธิบายย่อมเป็นอันกระทำโดยลำดับแห่งพระบาลีเท่านั้น เพราะเหตุนั้น วินิจฉัยนั้นๆ ก็จักเป็นสิ่งที่บุคคลผู้ต้องการวินิจฉัยนั้นๆ รู้ได้ง่าย โดยลำดับแห่งพระบาลีทีเดียว ด้วยการตรวจดูอรรถกถาพระวินัยนี้ ดังนี้

---

අචිරූපසම්පන්නොති අචිරං උපසම්පන්නො හුත්වා; උපසම්පදතො නචිරකාලෙයෙවාති වුත්තං හොති. එවරූපෙති එවංවිධෙ එවංජාතිකෙ. ධුතගුණෙති කිලෙසනිද්ධුනනකෙ ගුණෙ. සමාදාය වත්තතීති සමාදියිත්වා ගණ්හිත්වා වත්තති චරති විහරති. ආරඤ්ඤිකො හොතීති ගාමන්තසෙනාසනං පටික්ඛිපිත්වා ආරඤ්ඤිකධුතඞ්ගවසෙන අරඤ්ඤවාසිකො හොති. පිණ්ඩපාතිකොති අතිරෙකලාභපටික්ඛෙපෙන චුද්දස භත්තානි පටික්ඛිපිත්වා පිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගවසෙන පිණ්ඩපාතිකො හොති. පංසුකූලිකොති ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපිත්වා පංසුකූලිකධුතඞ්ගවසෙන පංසුකූලිකො හොති. සපදානචාරිකොති ලොලුප්පචාරං පටික්ඛිපිත්වා සපදානචාරිකධුතඞ්ගවසෙන සපදානචාරිකො හොති; ඝරපටිපාටියා භික්ඛාය පවිසති. වජ්ජිගාමන්ති වජ්ජීනං ගාමං වජ්ජීසු වා ගාමං.

คำว่า อจิรูปสมฺปนฺโน คือ เป็นผู้บวชแล้วไม่นาน อธิบายว่า บวชแล้วไม่นานนับแต่เวลาอุปสมบทมา. คำว่า เอวรูปิ คือ มีอย่างนี้ มีประเภทอย่างนี้. คำว่า ธุตคุณ คือ คุณเครื่องกำจัดกิเลส. คำว่า สมาทาย วตฺตติ คือ สมาทานถือเอาแล้ว ประพฤติ ดำเนินอยู่ อยู่. คำว่า อารญฺญิโก โหติ คือ ปฏิเสธเสนาสนะใกล้บ้านแล้ว เป็นผู้มีปกติอยู่ป่าด้วยอำนาจแห่งอารัญญิกธุดงค์. คำว่า ปิณฺฑปาติโก คือ ปฏิเสธลาภที่เกินความจำเป็น ปฏิเสธภัต 14 อย่างแล้ว เป็นผู้มีปกติเที่ยวบิณฑบาตด้วยอำนาจแห่งปิณฑปาติกธุดงค์. คำว่า ปํสุกูลิโก คือ ปฏิเสธคหบดีจีวร เป็นผู้มีปกติถือผ้าบังสุกุลด้วยอำนาจแห่งปังสุกูลิกธุดงค์. คำว่า สปทานจาริโก คือ ปฏิเสธการเที่ยวไปตามความโลเล เป็นผู้มีปกติเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้านด้วยอำนาจแห่งสปทานจาริกธุดงค์ คือ เข้าไปเพื่อบิณฑบาตตามลำดับเรือน. คำว่า วชฺชีคามํ คือ หมู่บ้านของชาววัชชี หรือหมู่บ้านในแคว้นวัชชี.

---

අඩ්ඪා මහද්ධනාතිආදීසු උපභොගපරිභොගූපකරණමහන්තතාය අඩ්ඪා; යෙ හි තෙසං උපභොගා යානි ච උපභොගූපකරණානි, තානි මහන්තානි බහුලානි සාරකානීති වුත්තං හොති. නිධෙත්වා ඨපිතධනමහන්තතාය මහද්ධනා. මහාභොගාති දිවසපරිබ්බයසඞ්ඛාතභොගමහන්තතාය මහාභොගා. අඤ්ඤෙහි උපභොගෙහි ජාතරූපරජතස්සෙව පහූතතාය පහූතජාතරූපරජතා. අලඞ්කාරභූතස්ස විත්තූපකරණස්ස පීතිපාමොජ්ජකරණස්ස පහූතතාය පහූතවිත්තූපකරණා. වොහාරවසෙන පරිවත්තෙන්තස්ස ධනධඤ්ඤස්ස පහූතතාය පහූතධනධඤ්ඤාති වෙදිතබ්බා.

ในบทว่า อฑฺฒา มหทฺธนา เป็นต้น มีอธิบายว่า มั่งคั่ง เพราะความที่เครื่องอุปโภคบริโภคมีมาก ด้วยว่าเครื่องอุปโภคและเครื่องอุปโภคบริโภคของคนเหล่านั้นมีมาก มีมากมาย มีสาระ. มีทรัพย์มาก เพราะความที่ทรัพย์ที่ฝังไว้มีมาก. คำว่า มหาโภคา คือ มีโภคะมาก เพราะความที่โภคะอันนับว่าค่าใช้จ่ายประจำวันมีมาก. มีทองและเงินมาก เพราะความที่ทองและเงินมีมากยิ่งกว่าเครื่องอุปโภคอื่น ๆ. มีเครื่องปลื้มใจมาก เพราะความที่เครื่องปลื้มใจอันเป็นเครื่องประดับและเป็นเครื่องทำความยินดีปราโมทย์มีมาก. มีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก เพราะความที่ทรัพย์และข้าวเปลือกอันเปลี่ยนไปมาด้วยอำนาจแห่งการค้าขายมีมาก พึงทราบอย่างนี้.

---

සෙනාසනං [Pg.173] සංසාමෙත්වාති සෙනාසනං පටිසාමෙත්වා; යථා න විනස්සති තථා නං සුට්ඨු ඨපෙත්වාති අත්ථො. සට්ඨිමත්තෙ ථාලිපාකෙති ගණනපරිච්ඡෙදතො සට්ඨිථාලිපාකෙ. එකමෙකො චෙත්ථ ථාලිපාකො දසන්නං භික්ඛූනං භත්තං ගණ්හාති. තං සබ්බම්පි ඡන්නං භික්ඛුසතානං භත්තං හොති. භත්තාභිහාරං අභිහරිංසූති එත්ථ අභිහරීයතීති අභිහාරො. කිං අභිහරීයති? භත්තං. භත්තමෙව අභිහාරො භත්තාභිහාරො, තං භත්තාභිහාරං. අභිහරිංසූති අභිමුඛා හරිංසු. තස්ස සන්තිකං ගහෙත්වා ආගමංසූති අත්ථො. එතස්ස කිං පමාණන්ති? සට්ඨි ථාලිපාකා. තෙන වුත්තං – ‘‘සට්ඨිමත්තෙ ථාලිපාකෙ භත්තාභිහාරං අභිහරිංසූ’’ති. භික්ඛූනං විස්සජ්ජෙත්වාති සයං උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකත්තා සපදානචාරං චරිතුකාමො භික්ඛූනං පරිභොගත්ථාය පරිච්චජිත්වා දත්වා. අයං හි ආයස්මා ‘‘භික්ඛූ ච ලාභං ලච්ඡන්ති අහඤ්ච පිණ්ඩකෙන න කිලමිස්සාමී’’ති එතදත්ථමෙව ආගතො. තස්මා අත්තනො ආගමනානුරූපං කරොන්තො භික්ඛූනං විස්සජ්ජෙත්වා සයං පිණ්ඩාය පාවිසි.

คำว่า เสนาสนํ สํสาเมตฺวา คือ เก็บงำเสนาสนะ อธิบายว่า วางไว้ให้ดีโดยประการที่เสนาสนะจะไม่เสียหาย. คำว่า สฏฺฐิมตฺเต ถาลิปาเก คือ หม้อข้าวประมาณ 60 หม้อ โดยการกำหนดนับ. และในหม้อข้าวเหล่านั้น หม้อข้าวแต่ละหม้อ จุอาหารสำหรับภิกษุ 10 รูป. ทั้งหมดนั้นจึงเป็นอาหารสำหรับภิกษุ 600 รูป. ในบทว่า ภตฺตาภิหารํ อภิหรึสุ นี้ มีอธิบายว่า สิ่งที่เขานำมาถวาย ชื่อว่า อภิหาระ. เขานำอะไรมาถวาย? คือ นำภัตมาถวาย. ภัตนั่นแหละคืออภิหาระ ชื่อว่า ภัตตาภิหาระ. คำว่า อภิหรึสุ คือ นำมาเฉพาะหน้า อธิบายว่า ถือเอามายังสำนักของท่าน. ถามว่า ประมาณของสิ่งนี้คือเท่าไร? ตอบว่า หม้อข้าว 60 หม้อ. เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า สฏฺฐิมตฺเต ... อภิหรึสุ. คำว่า ภิกฺขูนํ วิสฺสชฺเชตฺวา คือ เพราะตนเองเป็นผู้ถือปิณฑปาติกธุดงค์อย่างยิ่งยวด ประสงค์จะเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับบ้าน จึงสละให้เพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของภิกษุทั้งหลายแล้วถวายไป. ด้วยว่าพระเถระนี้มาด้วยความตั้งใจว่า ภิกษุทั้งหลายจักได้ลาภ และเราก็จักไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทำสิ่งที่สมควรแก่การมาของตน จึงสละให้แก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว ตนเองก็เข้าไปบิณฑบาต.

---

31. ඤාතිදාසීති ඤාතකානං දාසී. ආභිදොසිකන්ති පාරිවාසිකං එකරත්තාතික්කන්තං පූතිභූතං. තත්‍රායං පදත්ථො – පූතිභාවදොසෙන අභිභූතොති අභිදොසො, අභිදොසොව ආභිදොසිකො, එකරත්තාතික්කන්තස්ස වා නාමසඤ්ඤා එසා, යදිදං ආභිදොසිකොති, තං ආභිදොසිකං. කුම්මාසන්ති යවකුම්මාසං. ඡඩ්ඩෙතුකාමා හොතීති යස්මා අන්තමසො දාසකම්මකරානම්පි ගොරූපානම්පි අපරිභොගාරහො, තස්මා තං කචවරං විය බහි ඡඩ්ඩෙතුකාමා හොති. සචෙතන්ති සචෙ එතං. භගිනීති අරියවොහාරෙන ඤාතිදාසිං ආලපති. ඡඩ්ඩනීයධම්මන්ති ඡඩ්ඩෙතබ්බසභාවං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘භගිනි, එතං සචෙ බහි ඡඩ්ඩනීයධම්මං නිස්සට්ඨපරිග්ගහං, තං ඉධ මෙ පත්තෙ ආකිරා’’ති.

๓๑. คำว่า ญาติทาสี คือ ทาสีของพวกญาติ. คำว่า อาภิโทสิกํ คือ ของค้างคืนที่ล่วงเลยไปคืนหนึ่งจนเน่าเสีย. ในคำนั้น มีอรรถวิเคราะห์ดังนี้ สิ่งที่ถูกโทษคือความเน่าเสียครอบงำ ชื่อว่า อภิโทสะ, อภิโทสะนั่นแหละ ชื่อว่า อาภิโทสิกะ. หรือคำว่า อาภิโทสิกะ นี้ เป็นชื่อของโภชนะที่ค้างคืนหนึ่งแล้ว. คำว่า กุมฺมาสํ คือ ขนมกุมมาสที่ทำจากข้าวบาร์เลย์. คำว่า ฉทฺเทตุกามา โหติ คือ เพราะว่าโดยที่สุดแม้แต่ทาสกรรมกรหรือฝูงโคก็ไม่ควรบริโภค เพราะเหตุนั้น นางจึงประสงค์จะทิ้งขนมกุมมาสนั้นไว้ภายนอกเหมือนทิ้งขยะ. คำว่า สเจตํ คือ ถ้าว่าสิ่งนั่น. คำว่า ภคินิ คือ ท่านเรียกทาสีของญาติด้วยอริยโวหาร. คำว่า ฉทฺทนียธมฺมํ คือ มีสภาวะที่ควรทิ้ง. มีคำอธิบายดังนี้ว่า น้องหญิง ถ้าว่าสิ่งนั่นเป็นของที่ควรทิ้งไว้ภายนอก เป็นของที่สละการครอบครองแล้ว เธอจงเทสิ่งนั่นลงในบาตรของฉันนี้เถิด.

---

කිං පන එවං වත්තුං ලබ්භති, විඤ්ඤත්ති වා පයුත්තවාචා වා න හොතීති? න හොති. කස්මා? නිස්සට්ඨපරිග්ගහත්තා. යඤ්හි ඡඩ්ඩනීයධම්මං නිස්සට්ඨපරිග්ගහං, යත්ථ සාමිකා අනාලයා හොන්ති, තං සබ්බං ‘‘දෙථ ආහරථ ඉධ ආකිරථා’’ති වත්තුං වට්ටති. තථා හි අග්ගඅරියවංසිකො ආයස්මා රට්ඨපාලොපි ‘‘ඡඩ්ඩනීයධම්මං කුම්මාසං ඉධ මෙ පත්තෙ ආකිරා’’ති (ම. නි. 2.299) අවච. තස්මා යං එවරූපං ඡඩ්ඩනීයධම්මං අඤ්ඤං වා අපරිග්ගහිතං වනමූලඵලභෙසජ්ජාදිකං තං සබ්බං යථාසුඛං ආහරාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං, න කුක්කුච්චායිතබ්බං. හත්ථානන්ති [Pg.174] භික්ඛාග්ගහණත්ථං පත්තං උපනාමයතො මණිබන්ධතො පභුති ද්වින්නම්පි හත්ථානං. පාදානන්ති නිවාසනන්තතො පට්ඨාය ද්වින්නම්පි පාදානං. සරස්සාති ‘‘සචෙතං භගිනී’’ති වාචං නිච්ඡාරයතො සරස්ස ච. නිමිත්තං අග්ගහෙසීති ගිහිකාලෙ සල්ලක්ඛිතපුබ්බං ආකාරං අග්ගහෙසි සඤ්ජානි සල්ලක්ඛෙසි. සුදින්නො හි භගවතො ද්වාදසමෙ වස්සෙ පබ්බජිතො වීසතිමෙ වස්සෙ ඤාතිකුලං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො සයං පබ්බජ්ජාය අට්ඨවස්සිකො හුත්වා; තෙන නං සා ඤාතිදාසී දිස්වාව න සඤ්ජානි, නිමිත්තං පන අග්ගහෙසීති.

ถามว่า ก็การกล่าวอย่างนี้ควรหรือ จะไม่เป็นวิญญัติหรือปยุตตวาจาหรือ? ตอบว่า ไม่เป็น. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นของที่สละการครอบครองแล้ว. ด้วยว่าสิ่งใดเป็นของควรทิ้ง เป็นของที่สละการครอบครองแล้ว ซึ่งเจ้าของไม่มีความอาลัยในสิ่งนั้น สิ่งนั้นทั้งหมดพึงกล่าวได้ว่า จงให้ จงนำมา จงเทลงในบาตรนี้. จริงอย่างนั้น แม้พระรัฏฐปาละผู้เป็นยอดแห่งพระอริยวงศ์ ก็ได้กล่าวว่า จงเทขนมกุมมาสอันเป็นของควรทิ้งลงในบาตรของฉันนี้. เพราะเหตุนั้น สิ่งใดที่เป็นของควรทิ้งเช่นนี้ หรือสิ่งอื่นที่ไม่มีใครครอบครอง เช่น รากไม้ ผลไม้ และยาในป่าเป็นต้น สิ่งนั้นทั้งหมดพึงให้เขานำมาแล้วบริโภคได้ตามสบาย ไม่ควรทำความรังเกียจ. คำว่า หตฺถานํ คือ แห่งมือทั้งสองข้าง ตั้งแต่ข้อมือเป็นต้นไปของพระสุทินผู้ยื่นบาตรเพื่อรับบิณฑบาต. คำว่า ปาทานํ คือ แห่งเท้าทั้งสองข้าง ตั้งแต่ชายผ้าอันตรวาสกเป็นต้นไป. คำว่า สรสฺส คือ แห่งเสียงของพระสุทินผู้เปล่งวาจาว่า สเจตํ ภคินิ. คำว่า นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ คือ จำได้ซึ่งอาการที่เคยสังเกตไว้ในกาลเป็นคฤหัสถ์ คือรู้ได้ สังเกตได้. ด้วยว่าพระสุทินบวชในพรรษาที่ 12 ของพระผู้มีพระภาค และในพรรษาที่ 20 ได้เข้าไปบิณฑบาตยังตระกูลญาติ โดยที่ตนเองบวชมาได้ 8 พรรษาแล้ว เพราะเหตุนั้น ทาสีของญาติผู้นั้นเห็นท่านแล้วจึงจำไม่ได้ในทันที แต่จำได้ด้วยนิมิต (อาการที่เคยสังเกตเห็น) ดังนี้.

---

සුදින්නස්ස මාතරං එතදවොචාති අතිගරුනා පබ්බජ්ජූපගතෙන සාමිපුත්තෙන සද්ධිං ‘‘ත්වං නු ඛො මෙ, භන්තෙ, අය්‍යො සුදින්නො’’තිආදිවචනං වත්තුං අවිසහන්තී වෙගෙන ඝරං පවිසිත්වා සුදින්නස්ස මාතරං එතං අවොච. යග්ඝෙති ආරොචනත්ථෙ නිපාතො. සචෙ ජෙ සච්චන්ති එත්ථ ජෙති ආලපනෙ නිපාතො. එවඤ්හි තස්මිං දෙසෙ දාසිජනං ආලපන්ති, තස්මා ‘‘ත්වං, භොති දාසි, සචෙ සච්චං භණසී’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ภรรยาของสุทินน์ไม่กล้าที่จะกล่าวคำมีอาทิว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านคือพระสุทินน์ผู้เป็นสามีของดิฉันใช่ไหม" กับสามีผู้เป็นที่เคารพอย่างยิ่งตั้งแต่ยังอยู่ในเพศฆราวาส และบัดนี้ได้บวชเป็นพระแล้ว จึงรีบเข้าไปในเรือนแล้วกล่าวคำนี้กับมารดาของสุทินน์ คำว่า "ยัคเฆ" เป็นนิบาตในอรรถว่า "บอกกล่าว" ในบทว่า "สเจ เช สจฺจํ" นั้น คำว่า "เช" เป็นนิบาตในอรรถว่า "เรียก" เพราะในประเทศนั้น เขาย่อมเรียกหญิงทาสีว่า "เช" ฉะนั้น ในบทว่า "สเจ เช สจฺจํ" นี้ พึงเห็นอรรถว่า "แน่ะนางทาสี ถ้าเธอพูดความจริง"

---

32. අඤ්ඤතරං කුට්ටමූලන්ති තස්මිං කිර දෙසෙ දානපතීනං ඝරෙසු සාලා හොන්ති, ආසනානි චෙත්ථ පඤ්ඤත්තානි හොන්ති, උපට්ඨාපිතං උදකකඤ්ජියං; තත්ථ පබ්බජිතා පිණ්ඩාය චරිත්වා නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්ති. සචෙ ඉච්ඡන්ති, දානපතීනම්පි සන්තකං ගණ්හන්ති. තස්මා තම්පි අඤ්ඤතරස්ස කුලස්ස ඊදිසාය සාලාය අඤ්ඤතරං කුට්ටමූලන්ති වෙදිතබ්බං. න හි පබ්බජිතා කපණමනුස්සා විය අසාරුප්පෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්තීති.

๓๒. ในบทว่า "อัญญตรํ กุฏฺฐมูลํ" นั้น ได้ยินว่า ในประเทศนั้น ศาลาทั้งหลายย่อมมีอยู่ในบริเวณบ้านของทายกทั้งหลาย และในศาลาเหล่านั้น อาสนะทั้งหลายก็ปูลาดไว้ น้ำดื่มน้ำใช้และน้ำข้าวก็จัดตั้งไว้ บรรพชิตทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตแล้วก็นั่งฉันในศาลาเหล่านั้น หากปรารถนาจะรับสิ่งของของทายกทั้งหลาย ก็ย่อมรับเอาสิ่งของของทายกทั้งหลายได้ด้วย ฉะนั้น พึงทราบว่า แม้เชิงกำแพงนั้นก็คือเชิงกำแพงแห่งศาลาของตระกูลใดตระกูลหนึ่งเช่นนี้ เพราะบรรพชิตทั้งหลายย่อมไม่นั่งฉันในที่ไม่สมควรเหมือนคนอนาถา ฉะนั้น พึงทราบว่า (เชิงกำแพงนั้น) คือเชิงกำแพงแห่งศาลาใดศาลาหนึ่งเช่นนี้

---

අත්ථි නාම තාතාති එත්ථ අත්ථීති විජ්ජමානත්ථෙ; නාමාති පුච්ඡනත්ථෙ මඤ්ඤනත්ථෙ ච නිපාතො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – ‘‘අත්ථි නු ඛො, තාත සුදින්න, අම්හාකං ධනං, න මයං නිද්ධනාති වත්තබ්බා, යෙසං නො ත්වං ඊදිසෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා ආභිදොසිකං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිස්සසි’’; තථා ‘‘අත්ථි නු ඛො, තාත සුදින්න, අම්හාකං ජීවිතං, න මයං මතාති වත්තබ්බා, යෙසං නො ත්වං ඊදිසෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා ආභිදොසිකං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිස්සසි’’; තථා ‘‘අත්ථි මඤ්ඤෙ, තාත සුදින්න, තව අබ්භන්තරෙ සාසනං නිස්සාය පටිලද්ධො [Pg.175] සමණගුණො, යං ත්වං සුභොජනරසසංවඩ්ඪිතොපි ඉමං ජිගුච්ඡනෙය්‍යං ආභිදොසිකං කුම්මාසං අමතමිව නිබ්බිකාරො පරිභුඤ්ජිස්සසී’’ති.

ในบทว่า "อตฺถิ นาม ตาต" นั้น คำว่า "อตฺถิ" เป็นนิบาตในอรรถว่า "มีอยู่" คำว่า "นาม" เป็นนิบาตในอรรถว่า "ถาม" และ "สำคัญ" (นึกว่า) คำนี้มีความหมายว่า "ดูก่อนพ่อสุทินน์ ทรัพย์ของเราทั้งหลายมีอยู่มิใช่หรือ เราไม่ควรถูกเรียกว่าเป็นคนไม่มีทรัพย์ ที่เธอผู้เป็นบุตรของเรานั่งฉันขนมกุมมาสค้างคืนในที่เช่นนี้" อีกอย่างหนึ่ง "ดูก่อนพ่อสุทินน์ ชีวิตของเราทั้งหลายยังมีอยู่มิใช่หรือ เราไม่ควรถูกเรียกว่าเป็นคนตายแล้ว ที่เธอผู้เป็นบุตรของเรานั่งฉันขนมกุมมาสค้างคืนในที่เช่นนี้" อีกอย่างหนึ่ง "ดูก่อนพ่อสุทินน์ พ่อเข้าใจว่าคุณธรรมของสมณะที่เธอได้บรรลุโดยอาศัยพระศาสนา ย่อมมีอยู่ในภายในของเธอ เพราะเธอแม้จะเป็นผู้เจริญด้วยรสอาหารอันประณีต ก็ยังฉันขนมกุมมาสค้างคืนอันน่ารังเกียจนี้ เหมือนฉันอมฤตโดยไม่มีความรังเกียจ"

---

සො පන ගහපති දුක්ඛාභිතුන්නතාය එතමත්ථං පරිපුණ්ණං කත්වා වත්තුමසක්කොන්තො ‘‘අත්ථි නාම, තාත සුදින්න, ආභිදොසිකං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිස්සසී’’ති එත්තකමෙව අවොච. අක්ඛරචින්තකා පනෙත්ථ ඉමං ලක්ඛණං වදන්ති – අනොකප්පනාමරිසනත්ථවසෙන එතං අත්ථිනාමසද්දෙ උපපදෙ ‘‘පරිභුඤ්ජිස්සසී’’ති අනාගතවචනං කතං. තස්සායමත්ථො – අත්ථි නාම…පෙ… පරිභුඤ්ජිස්සසි, ඉදං පච්චක්ඛම්පි අහං න සද්දහාමි න මරිසයාමීති. තතායං ආභිදොසිකොති තතො තව ගෙහතො අයං ආභිදොසිකො කුම්මාසො ලද්ධොති අත්ථො. තතොයන්තිපි පාඨො. තදායන්තිපි පඨන්ති, තං න සුන්දරං. යෙන සකපිතු නිවෙසනන්ති යෙන සකස්ස පිතු අත්තනො පිතු නිවෙසනන්ති අත්ථො; ථෙරො පිතරි පෙමෙනෙව සුබ්බචො හුත්වා අගමාසි. අධිවාසෙසීති ථෙරො උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකොපි සමානො ‘‘සචෙ එකභත්තම්පි න ගහෙස්සාමි, අතිවිය නෙසං දොමනස්සං භවිස්සතී’’ති ඤාතීනං අනුකම්පාය අධිවාසෙසි.

แต่คฤหบดีนั้นถูกความทุกข์บีบคั้น จึงไม่สามารถกล่าวอรรถนี้ให้บริบูรณ์ได้ ได้กล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ดูก่อนพ่อสุทินน์ มีอยู่หรือ (เป็นไปได้หรือ) ที่เธอจะฉันขนมกุมมาสค้างคืน" ส่วนนักอักขรจินตกะทั้งหลายกล่าวลักษณะในประโยคนี้ว่า เมื่อมีบทใกล้เคียงคือคำว่า "อตฺถิ นาม" คำว่า "ปริภุญฺชิสฺสสิ" ซึ่งเป็นอนาคตกาล ถูกใช้ด้วยอำนาจแห่งอรรถว่า "ไม่เชื่อ" และ "ทนไม่ได้" อรรถของประโยคนั้นคือ "ดูก่อนพ่อสุทินน์ มีอยู่หรือ... (ละ)... ที่เธอจะฉันขนมกุมมาสค้างคืน แม้เรื่องนี้จะเป็นสิ่งที่เห็นประจักษ์ ฉันก็ยังไม่เชื่อและทนไม่ได้" ในบทว่า "ตตายํ อาภิโทสิโก" นี้ อรรถว่า "ขนมกุมมาสค้างคืนนี้ เธอได้มาจากเรือนของเธอนั้น" บทว่า "ตโตยนฺติปิ" ก็มี บทว่า "ตทายํ" ก็มีผู้สวด แต่บทนั้นไม่ดี ในบทว่า "เยน สกปิตุ นิเวสนํ" อรรถว่า "ไปยังที่ซึ่งเป็นเรือนของบิดาของตน" พระเถระเป็นผู้ว่าง่ายเพราะความรักในบิดา จึงได้ไป ในบทว่า "อธิวาเสสิ" นั้น พระเถระแม้จะเป็นผู้ทรงธุดงค์ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรอย่างยิ่งยวด ก็ยังรับนิมนต์ด้วยความอนุเคราะห์ญาติทั้งหลาย โดยคิดว่า "ถ้าเราไม่รับแม้ภัตตาหารมื้อเดียว ความไม่สบายใจอย่างยิ่งย่อมจะเกิดแก่ญาติเหล่านั้น"

---

33. ඔපුඤ්ජාපෙත්වාති උපලිම්පාපෙත්වා. එකං හිරඤ්ඤස්සාති එත්ථ හිරඤ්ඤන්ති කහාපණො වෙදිතබ්බො. පුරිසොති නාතිදීඝො නාතිරස්සො මජ්ඣිමප්පමාණො වෙදිතබ්බො. තිරොකරණීයන්ති කරණත්ථෙ භුම්මං; සාණිපාකාරෙන පරික්ඛිපිත්වාති අත්ථො. අථ වා තිරො කරොන්ති එතෙනාති තිරොකරණීයං, තං පරික්ඛිපිත්වා; සමන්තතො කත්වාති අත්ථො. තෙන හීති යස්මා අජ්ජ සුදින්නො ආගමිස්සති තෙන කාරණෙන. හි ඉති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. තෙනාති අයම්පි වා උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතොයෙව.

๓๓. คำว่า "โอปุญฺชาเปตฺวา" คือ "ให้ทา (ด้วยดินเหนียวหรือมูลโค)" ในบทว่า "เอกํ หิรญฺญสฺส" นั้น พึงทราบว่า "หิรญฺญํ" คือ กหาปณะ พึงทราบว่า "บุรุษ" คือ ชายผู้มีรูปร่างไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป มีขนาดปานกลาง ในบทว่า "ติโรกาณียํ" นั้น เป็นสัตตมีวิภัตติที่ลงในอรรถแห่งเครื่องมือ (กรณะ) อรรถว่า "ล้อมรอบด้วยม่านผ้า" อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่เขากระทำเพื่อกั้นขวางด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า "ติโรกาณียํ" อรรถว่า "ล้อมรอบสิ่งนั้น" หรือ "กระทำโดยรอบ" ในบทว่า "เตน หิ" นั้น เพราะวันนี้พระสุทินน์จะมา ด้วยเหตุนั้น คำว่า "หิ" เป็นนิบาตเพียงเพื่อเติมบท อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "เตน" นี้ก็เป็นนิบาตในอรรถว่า "ชักชวน" (ตักเตือน) เช่นกัน

---

34. පුබ්බණ්හසමයන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි පාළියං කාලාරොචනං න වුත්තං, අථ ඛො ආරොචිතෙයෙව කාලෙ අගමාසීති වෙදිතබ්බො. ඉදං තෙ තාතාති ද්වෙ පුඤ්ජෙ දස්සෙන්තො ආහ. මාතූති ජනෙත්තියා. මත්තිකන්ති මාතිතො ආගතං; ඉදං තෙ මාතාමහියා මාතු ඉමං ගෙහං ආගච්ඡන්තියා දින්නධනන්ති අත්ථො. ඉත්ථිකාය ඉත්ථිධනන්ති හීළෙන්තො ආහ[Pg.176]. ඉත්ථිකාය නාම ඉත්ථිපරිභොගානංයෙව න්හානචුණ්ණාදීනං අත්ථාය ලද්ධං ධනං කිත්තකං භවෙය්‍ය. තස්සාපි තාව පරිමාණං පස්ස. අථ වා ඉදං තෙ තාත සුදින්න මාතු ධනං, තඤ්ච ඛො මත්තිකං, න මයා දින්නං, තව මාතුයෙව සන්තකන්ති වුත්තං හොති. තං පනෙතං න කසියා න වණිජ්ජාය සම්භූතං, අපිච ඛො ඉත්ථිකාය ඉත්ථිධනං. යං ඉත්ථිකාය ඤාතිකුලතො සාමිකකුලං ගච්ඡන්තියා ලද්ධබ්බං න්හානචුණ්ණාදීනං අත්ථාය ඉත්ථිධනං, තං තාව එත්තකන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๓๔. ในบทว่า "ปุพฺพณฺหสมยํ" นั้น แม้ว่าในบาลีจะไม่ได้กล่าวถึงการบอกเวลาไว้ แต่พึงทราบว่า พระเถระได้ไปเมื่อมีการบอกเวลาแล้ว (คฤหบดี) กล่าวคำว่า "อิทํ เต ตต" โดยแสดงกองเงินและกองทองสองกอง คำว่า "มาตุ" คือ ของมารดาผู้ให้กำเนิด คำว่า "มตฺติกํ" คือ ทรัพย์ที่มาจากมารดา อรรถว่า "ทรัพย์นี้เป็นทรัพย์ที่ยายของเธอให้แก่มารดาของเธอเมื่อมารดาของเธอมายังเรือนนี้" (คฤหบดี) กล่าวคำว่า "อิตฺถิกาย อิตฺถิธนํ" ด้วยความเหยียดหยาม ทรัพย์ที่หญิงได้มาเพื่อประโยชน์แก่เครื่องใช้สอยของหญิงเท่านั้น เช่น ผงอาบน้ำเป็นต้น จะมีประมาณเท่าไรกันเล่า เธอจงดูประมาณของทรัพย์นั้นก่อนเถิด อีกอย่างหนึ่ง คำนี้มีความหมายว่า "ดูก่อนพ่อสุทินน์ ทรัพย์นี้เป็นทรัพย์ของมารดาของเธอ และทรัพย์นั้นเป็นทรัพย์ที่มาจากมารดา ไม่ใช่ทรัพย์ที่พ่อให้ เป็นทรัพย์ของมารดาของเธอเท่านั้น" แต่ทรัพย์นั้นไม่ได้เกิดขึ้นจากการทำนา ไม่ได้เกิดขึ้นจากการค้าขาย แต่เป็นทรัพย์ของหญิง เป็นทรัพย์ที่หญิงพึงได้เมื่อไปจากตระกูลญาติสู่ตระกูลสามี เพื่อประโยชน์แก่ผงอาบน้ำเป็นต้น ทรัพย์ของหญิงนั้นมีประมาณเท่านี้ พึงเห็นอรรถในบทว่า "อิตฺถิกาย อิตฺถิธนํ" นี้อย่างนี้

---

අඤ්ඤං පෙත්තිකං අඤ්ඤං පිතාමහන්ති යං පන තෙ පිතු ච පිතාමහානඤ්ච සන්තකං, තං අඤ්ඤංයෙව. නිහිතඤ්ච පයුත්තඤ්ච අතිවිය බහු; එත්ථ ච පිතාමහන්ති තද්ධිතලොපං කත්වා වෙදිතබ්බං. පෙතාමහන්ති වා පාඨො. ලබ්භා තාත සුදින්න හීනායාවත්තිත්වාති තාත, සුදින්න, උත්තමං අරියද්ධජං පබ්බජිතලිඞ්ගං පහාය හීනාය ගිහිභාවාය ආවත්තිත්වා ලබ්භා භොගා භුඤ්ජිතුං, නාලබ්භා භුඤ්ජිතුං, න ත්වං රාජභීතො පබ්බජිතො, න ඉණායිකෙහි පලිබුද්ධො හුත්වාති. තාත න උස්සහාමීති එත්ථ පන තාතාති වචනං ගෙහසිතපෙමෙන ආහ, න සමණතෙජෙන. න උස්සහාමීති න සක්කොමි. න විසහාමීති නප්පහොමි, න සමත්ථොම්හි.

บทว่า อญฺญํ เปตฺติกํ อญฺญํ ปิตามหํ ความว่า ทรัพย์ที่เป็นของบิดาและของปู่ของเธอนั้นมีอยู่ต่างหาก (จากกองเงินกองทองที่แสดงให้ดู) ทั้งที่ฝังไว้และที่นำออกให้กู้ยืมมีอยู่มากมายยิ่งนัก ในบทว่า ปิตามหํ นี้ พึงทราบว่ามีการลบปัจจัยตัทธิต หรือมีบทว่า เปตามหํ ก็มี บทว่า ลพฺภา ตาต สุทินฺน หีนายาวตฺติตฺวา ความว่า ดูก่อนพ่อสุทินน์ เธอละเพศบรรพชิตอันเป็นธงชัยของพระอริยะอันสูงสุด กลับมาสู่ความเป็นคฤหัสถ์อันต่ำทรามแล้ว ย่อมสามารถบริโภคโภคะได้ ไม่ใช่ว่าจะบริโภคไม่ได้ เธอไม่ได้บวชเพราะกลัวพระราชา ไม่ได้บวชเพราะถูกเจ้าหนี้รบกวน ส่วนในบทว่า ตาต น อุสฺสหายิ นี้ คำว่า ตาต (ลูกเอ๋ย) เศรษฐีกล่าวด้วยความรักที่อาศัยเรือน ไม่ได้กล่าวด้วยเดชของสมณะ คำว่า น อุสฺสหายิ คือ ไม่สามารถ (น สกฺโกมิ) คำว่า น วิสหายิ คือ ไม่ไหว (น ปโหมิ) ไม่มีความสามารถ (น สมตฺโถมฺหิ)

---

‘‘වදෙය්‍යාම ඛො තං ගහපතී’’ති ඉදං පන වචනං සමණතෙජෙනාහ. නාතිකඩ්ඪෙය්‍යාසීති යං තෙ මයි පෙමං පතිට්ඨිතං, තං කොධවසෙන න අතිකඩ්ඪෙය්‍යාසි; සචෙ න කුජ්ඣෙය්‍යාසීති වුත්තං හොති. තතො සෙට්ඨි ‘‘පුත්තො මෙ සඞ්ගහං මඤ්ඤෙ කත්තුකාමො’’ති උදග්ගචිත්තො ආහ – ‘‘වදෙහි තාත සුදින්නා’’ති. තෙනහීති උය්‍යොජනත්ථෙ විභත්තිපතිරූපකො නිපාතො. තතොනිදානන්ති තංනිදානං තංහෙතුකන්ති පච්චත්තවචනස්ස තො-ආදෙසො වෙදිතබ්බො; සමාසෙ චස්ස ලොපාභාවො. භයං වාති ‘‘කින්ති මෙ භොගෙ නෙව රාජානො හරෙය්‍යු’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තං රාජාදිභයං; චිත්තුත්‍රාසොති අත්ථො. ඡම්භිතත්තන්ති රාජූහි වා චොරෙහි වා ‘‘ධනං දෙහී’’ති කම්මකාරණං කාරියමානස්ස කායිඤ්ජනං කායකම්පො හදයමංසචලනං. ලොමහංසොති උප්පන්නෙ භයෙ ලොමානං හංසනං උද්ධග්ගභාවො. ආරක්ඛොති අන්තො ච බහි ච රත්තිඤ්ච දිවා ච ආරක්ඛණං.

คำว่า 'คฤหบดี เราจะพูดกับท่าน' นี้ พระเถระกล่าวด้วยเดชของสมณะ บทว่า นาทิกฑฺเฒยฺยาสิ ความว่า หากท่านไม่กระทบกระทั่ง (ไม่ดึงดัน) ด้วยอำนาจแห่งความโกรธต่อความรักที่มีอยู่ในตัวเรา คือหากท่านไม่โกรธ ลำดับนั้น เศรษฐีมีใจเบิกบานคิดว่า 'บุตรของเราคงอยากจะสงเคราะห์เป็นแน่' จึงกล่าวว่า 'พ่อสุทินน์ จงพูดเถิด' คำว่า เตน หิ เป็นนิบาตที่มีรูปคล้ายวิภัตติในอรรถชักชวน บทว่า ตโตนิทานํ พึงทราบว่าเป็นการแปลงปฐมาวิภัตติเป็น โต ปัจจัย มีความหมายว่า มีสิ่งนั้นเป็นเหตุ และในสมาสไม่มีการลบ โต ปัจจัยนั้น บทว่า ภยํ วา ได้แก่ ความกลัวมีพระราชาเป็นต้นที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ทำอย่างไรพระราชาทั้งหลายจึงจะไม่นำโภคะของเราไป' อธิบายว่า คือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต บทว่า ฉมฺภิตตฺตํ คือการไหวแห่งกาย การสั่นแห่งกาย การเต้นแห่งเนื้อหัวใจ ของผู้ที่ถูกพระราชาหรือพวกโจรบังคับว่า 'จงให้ทรัพย์' บทว่า โลมหํโส คือความชูชันแห่งขนทั้งหลายในเมื่อความกลัวเกิดขึ้น บทว่า อารกฺโข คือการเฝ้ารักษาทั้งภายในและภายนอก ทั้งกลางคืนและกลางวัน

---

35. තෙන හි වධූති සෙට්ඨි ගහපති ධනං දස්සෙත්වා පුත්තං අත්තනා ගිහිභාවත්ථාය පලොභෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘මාතුගාමසදිසං දානි පුරිසානං [Pg.177] බන්ධනං නත්ථී’’ති මඤ්ඤිත්වා තස්ස පුරාණදුතියිකං ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි වධූ’’ති. පුරාණදුතියිකන්ති පුරාණං දුතියිකං පුබ්බෙ ගිහිකාලෙ දුතියිකං, ගෙහසිතසුඛුපභොගසහායිකං භූතපුබ්බභරියන්ති අත්ථො. තෙන හීති යෙන කාරණෙන මාතුගාමසදිසං බන්ධනං නත්ථි. පාදෙසු ගහෙත්වාති පාදෙ ගහෙත්වා; උපයොගත්ථෙ භුම්මවචනං, පාදෙසු වා තං ගහෙත්වා. ‘‘කීදිසා නාම තා අය්‍යපුත්ත අච්ඡරායො’’ති කස්මා එවමාහ? තදා කිර සම්බහුලෙ ඛත්තියකුමාරෙපි බ්‍රාහ්මණකුමාරෙපි සෙට්ඨිපුත්තෙපි මහාසම්පත්තියො පහාය පබ්බජන්තෙ දිස්වා පබ්බජ්ජාගුණං අජානන්තා කථං සමුට්ඨාපෙන්ති – ‘‘කස්මා එතෙ පබ්බජන්තී’’ති. අථඤ්ඤෙ වදන්ති – ‘‘දෙවච්ඡරානං දෙවනාටකානං කාරණා’’ති. සා කථා විත්ථාරිකා අහොසි. තං ගහෙත්වා අයං එවමාහාති. ථෙරො තං පටික්ඛිපන්තො න ඛො අහං භගිනීති ආහ. සමුදාචරතීති වොහරති වදෙති. තත්ථෙව මුච්ඡිතා පපතාති නං භගිනිවාදෙන සමුදාචරන්තං දිස්වා ‘‘අනත්ථිකො දානි මයා අයං යො මං පජාපතිං සමානං අත්තනා සද්ධිං එකමාතුකුච්ඡියා සයිතදාරිකං විය මඤ්ඤතී’’ති සමුප්පන්නබලවසොකා හුත්වා තස්මිංයෙව පදෙසෙ මුච්ඡිතා පපතා; පතිතාති අත්ථො.

๓๕. บทว่า เตน หิ วธู ความว่า เมื่อเศรษฐีคฤหบดีไม่สามารถล่อลวงบุตรให้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ด้วยตนเองโดยการแสดงทรัพย์ได้ จึงคิดว่า 'บัดนี้ ไม่มีเครื่องจองจำใดสำหรับบุรุษจะเสมอด้วยสตรี' จึงเรียกภรรยาเก่าของพระสุทินน์มาว่า 'ถ้าอย่างนั้น ลูกสะใภ้' บทว่า ปุราณทุติยิกํ หมายถึง ภรรยาเก่าที่เป็นคู่ครองในสมัยเป็นคฤหัสถ์ในกาลก่อน เป็นสหายผู้ร่วมเสวยสุขที่อาศัยเรือน อธิบายว่า คือภรรยาในกาลก่อนนั่นเอง คำว่า เตน หิ หมายถึง ด้วยเหตุที่ว่าไม่มีเครื่องจองจำใดเสมอด้วยสตรี บทว่า ปาเทสุ คเหตฺวา คือจับที่เท้าทั้งสอง บทนี้เป็นภุมมวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ หรือหมายถึงจับพระเถระที่เท้าทั้งสอง เหตุใดนางจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ลูกเจ้า นางอัปสรเหล่านั้นเป็นเช่นไร' ได้ยินว่า ในเวลานั้น เมื่อเห็นกษัตริย์กุมาร พราหมณกุมาร และบุตรเศรษฐีจำนวนมากละทิ้งสมบัติอันยิ่งใหญ่แล้วออกบวช คนทั้งหลายผู้ไม่รู้คุณของการบวชจึงตั้งเรื่องขึ้นว่า 'คนเหล่านี้บวชทำไม' ส่วนคนอื่นๆ ก็กล่าวว่า 'บวชเพราะเหตุนางอัปสรและนางฟ้อนรำของเทวดา' เรื่องนั้นจึงแพร่หลายไป นางจึงถือเอาเรื่องนั้นมากล่าวเช่นนี้ พระเถระเมื่อจะปฏิเสธเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่อย่างนั้นหรอก น้องหญิง' บทว่า สมุทาจรติ หมายถึง เรียก หรือกล่าว บทว่า ตตฺเถว มุจฺฉิตา ปปตา ความว่า เมื่อนางเห็นพระเถระเรียกตนด้วยคำว่า 'น้องหญิง' จึงคิดว่า 'บัดนี้ พระลูกเจ้าผู้นี้ไม่ต้องการเราแล้ว พระองค์ผู้เห็นเราซึ่งเป็นภรรยาแท้ๆ ว่าเป็นเหมือนเด็กหญิงที่นอนอยู่ในครรภ์มารดาเดียวกันกับตน' ดังนี้ จึงเกิดความโศกเศร้าอย่างแรงกล้า แล้วสลบล้มลงในที่นั้นเอง อธิบายว่า ล้มลงนั่นเอง

---

මා නො විහෙඨයිත්ථාති මා අම්හෙ ධනං දස්සෙත්වා මාතුගාමඤ්ච උය්‍යොජෙත්වා විහෙඨයිත්ථ; විහෙසා හෙසා පබ්බජිතානන්ති. තෙන හි තාත සුදින්න බීජකම්පි දෙහීති එත්ථ තෙන හීති අභිරතියං උය්‍යොජෙති. සචෙ ත්වං අභිරතො බ්‍රහ්මචරියං චරසි, චරිත්වා ආකාසෙ නිසීදිත්වා පරිනිබ්බායිතා හොහි, අම්හාකං පන කුලවංසබීජකං එකං පුත්තං දෙහි. මා නො අපුත්තකං සාපතෙය්‍යං ලිච්ඡවයො අතිහරාපෙසුන්ති මයඤ්හි ලිච්ඡවීනං ගණරාජූනං රජ්ජෙ වසාම, තෙ තෙ පිතුනො අච්චයෙන ඉමං සාපතෙය්‍යං එවං මහන්තං අම්හාකං විභවං අපුත්තකං කුලධනරක්ඛකෙන පුත්තෙන විරහිතං අත්තනො රාජන්තෙපුරං අතිහරාපෙය්‍යුන්ති, තං තෙ මා අතිහරාපෙසුං, මා අතිහරාපෙන්තූති.

บทว่า มา โน วิเหฐยิตฺถา ความว่า อย่าเบียดเบียนพวกเราด้วยการแสดงทรัพย์และส่งสตรีมาเลย เพราะการกระทำนี้เป็นการเบียดเบียนบรรพชิตทั้งหลาย ในบทว่า เตน หิ ตาต สุทินฺน พีชกมฺปิ เทหิ นี้ คำว่า เตน หิ เป็นการชักชวนให้ยินดี ความว่า หากเธอมีความยินดีประพฤติพรหมจรรย์ ก็จงประพฤติเถิด ครั้นประพฤติแล้วจะเหาะไปนั่งในอากาศแล้วปรินิพพานก็จงเป็นเถิด แต่ขอจงให้บุตรสักคนหนึ่งแก่พวกเราเพื่อเป็นเชื้อสายของตระกูล ในบทว่า มา โน อปุตฺตกํ ... ลิจฺฉวิโย อติหราเปสุํ นี้ ข้าพเจ้าจะนำเนื้อความที่ลี้ลับออกมาแสดง เพราะพวกเราอาศัยอยู่ในแคว้นของกษัตริย์ลิจฉวีผู้เป็นคณะ กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น เมื่อบิดาของเธอสิ้นชีวิตไปแล้ว ก็จะพึงนำทรัพย์สมบัติอันมากมายเช่นนี้ของพวกเราที่ปราศจากบุตรผู้รักษาทรัพย์ตระกูล เข้าไปสู่พระราชวังของตน ดังนั้น ขออย่าให้กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้นนำทรัพย์เหล่านั้นไปเลย อธิบายว่า อย่าให้พวกเขานำไปเลย

---

එතං ඛො මෙ, අම්ම, සක්කා කාතුන්ති කස්මා එවමාහ? සො කිර චින්තෙසි – ‘‘එතෙසං සාපතෙය්‍යස්ස අහමෙව සාමී, අඤ්ඤො නත්ථි. තෙ මං සාපතෙය්‍යරක්ඛණත්ථාය නිච්චං අනුබන්ධිස්සන්ති; තෙනාහං න ලච්ඡාමි අප්පොස්සුක්කො සමණධම්මං කාතුං, පුත්තකං පන ලභිත්වා ඔරමිස්සන්ති, තතො [Pg.178] අහං යථාසුඛං සමණධම්මං කරිස්සාමී’’ති ඉමං නයං පස්සන්තො එවමාහාති.

เหตุใดพระเถระจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่แม่ เรื่องนี้อาตมาสามารถทำได้' ได้ยินว่า พระเถระนั้นคิดว่า 'เราเท่านั้นเป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติของบิดามารดาเหล่านี้ ไม่มีผู้อื่น บิดามารดาเหล่านั้นจะคอยติดตามเราอยู่เสมอเพื่อต้องการให้รักษาทรัพย์ ด้วยเหตุนั้น เราจะไม่มีโอกาสทำสมณธรรมได้อย่างหมดกังวล แต่ถ้าได้บุตรแล้ว บิดามารดาก็จะเลิกติดตามเรา จากนั้นเราก็จะทำสมณธรรมได้ตามความสบาย' พระเถระเมื่อเห็นนัยนี้จึงได้กล่าวอย่างนั้น

---

36. පුප්ඵන්ති උතුකාලෙ උප්පන්නලොහිතස්ස නාමං. මාතුගාමස්ස හි උතුකාලෙ ගබ්භපතිට්ඨානට්ඨානෙ ලොහිතවණ්ණා පිළකා සණ්ඨහිත්වා සත්ත දිවසානි වඩ්ඪිත්වා භිජ්ජන්ති, තතො ලොහිතං පග්ඝරති, තස්සෙතං නාමං ‘‘පුප්ඵ’’න්ති. තං පන යාව බලවං හොති බහු පග්ඝරති, තාව දින්නාපි පටිසන්ධි න තිට්ඨති, දොසෙනෙව සද්ධිං පග්ඝරති; දොසෙ පන පග්ඝරිතෙ සුද්ධෙ වත්ථුම්හි දින්නා පටිසන්ධි ඛිප්පං පතිට්ඨාති. පුප්ඵංසා උප්පජ්ජීති පුප්ඵං අස්සා උප්පජ්ජි; අකාරලොපෙන සන්ධි පුරාණදුතියිකාය බාහායං ගහෙත්වාති පුරාණදුතියිකාය යා බාහා, තත්‍ර නං ගහෙත්වාති අත්ථො.

๓๖. คำว่า “บุปผะ” เป็นชื่อของโลหิตที่เกิดขึ้นในเวลามีระดู จริงอยู่ ในเวลามีระดูของหญิง ตุ่มเลือดมีสีแดงตั้งอยู่ดีแล้วในที่ตั้งครรภ์ เจริญขึ้นตลอด ๗ วันแล้วย่อมแตก เพราะการแตกนั้นโลหิตย่อมไหลออก ชื่อว่า “บุปผะ” นี้เป็นชื่อของโลหิตนั้น แต่ว่าโลหิตนั้นมีกำลังมากเพียงใด ย่อมไหลออกมากเพียงนั้น ตลอดกาลเพียงนั้น แม้ปฏิสนธิที่ให้แล้วก็ย่อมไม่ตั้งอยู่ได้ ย่อมไหลออกพร้อมด้วยโทษคือโลหิตนั่นเอง แต่ว่าเมื่อโทษคือโลหิตไหลออกแล้ว เมื่อมดลูกบริสุทธิ์แล้ว ปฏิสนธิที่ให้แล้วย่อมตั้งอยู่ได้โดยเร็ว คำว่า “บุปผังสา อุปปัชชีติ” คือ ระดูของหญิงนั้นเกิดขึ้นแล้ว สนธิย่อมมีด้วยการลบอักษร อะ คำว่า “ปุราณทุติยิกายะ พาหายัง คเหตวาติ” คือ อรรถว่า จับที่แขนของภรรยาเก่านั้น

---

අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදෙ අට්ඨපිතෙ. භගවතො කිර පඨමබොධියං වීසති වස්සානි භික්ඛූ චිත්තං ආරාධයිංසු, න එවරූපං අජ්ඣාචාරමකංසු. තං සන්ධායෙව ඉදං සුත්තමාහ – ‘‘ආරාධයිංසු වත මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ එකං සමයං චිත්ත’’න්ති (ම. නි. 1.225). අථ භගවා අජ්ඣාචාරං අපස්සන්තො පාරාජිකං වා සඞ්ඝාදිසෙසං වා න පඤ්ඤපෙසි. තස්මිං තස්මිං පන වත්ථුස්මිං අවසෙසෙ පඤ්ච ඛුද්දකාපත්තික්ඛන්ධෙ එව පඤ්ඤපෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ’’ති.

คำว่า “อปัญญัตเต สิกขาปเท” คือ เมื่อปฐมปาราชิกสิกขาบทยังไม่ทรงบัญญัติไว้ ได้ยินว่า ในปฐมโพธิกาลตลอด ๒๐ ปี ภิกษุทั้งหลายยังพระทัยของพระผู้มีพระภาคให้ยินดีแล้ว ไม่ได้กระทำการล่วงละเมิดอันมีรูปอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายเอาการยังพระทัยให้ยินดีนั้นนั่นเอง จึงตรัสพระสูตรนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสมัยหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายยังพระทัยของเราให้ยินดีแล้วแท้จริง” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อไม่ทรงเห็นการล่วงละเมิด จึงไม่ได้ทรงบัญญัติปาราชิกสิกขาบทหรือสังฆาทิเสสสิกขาบท แต่ในเรื่องนั้นๆ ทรงบัญญัติเพียงกองแห่งอาบัติเล็กน้อย ๕ อย่างที่เหลือ เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า “อปัญญัตเต สิกขาปเท”

---

අනාදීනවදස්සොති යං භගවා ඉදානි සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්තො ආදීනවං දස්සෙස්සති, තං අපස්සන්තො අනවජ්ජසඤ්ඤී හුත්වා. සචෙ හි ‘‘අයං ඉදං න කරණීයන්ති වා මූලච්ඡෙජ්ජාය වා සංවත්තතී’’ති ජානෙය්‍ය, සද්ධාපබ්බජිතො කුලපුත්තො තතොනිදානං ජීවිතක්ඛයං පාපුණන්තොපි න කරෙය්‍ය. එත්ථ පන ආදීනවං අපස්සන්තො නිද්දොසසඤ්ඤී අහොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අනාදීනවදස්සො’’ති. පුරාණදුතියිකායාති භුම්මවචනං. අභිවිඤ්ඤාපෙසීති පවත්තෙසි; පවත්තනාපි හි කායවිඤ්ඤත්තිචොපනතො ‘‘විඤ්ඤාපනා’’ති වුච්චති. තික්ඛත්තුං අභිවිඤ්ඤාපනඤ්චෙස ගබ්භසණ්ඨානසන්නිට්ඨානත්ථමකාසීති වෙදිතබ්බො.

คำว่า “อนาทีนวทัสโส” คือ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบัญญัติสิกขาบทในบัดนี้ จักทรงแสดงโทษใด พระสุทินไม่เห็นโทษนั้น จึงมีความสำคัญว่าไม่มีโทษ จริงอยู่ หากพระสุทินนี้พึงรู้ว่า “เมถุนธรรมนี้ไม่ควรกระทำ” หรือ “เมถุนธรรมนี้ย่อมเป็นไปเพื่อการขาดรากขาดโคน” กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา แม้ถึงความสิ้นชีวิตเพราะเหตุนั้น ก็ไม่พึงกระทำ แต่ในเมถุนธรรมนี้ พระสุทินไม่เห็นโทษ จึงมีความสำคัญว่าไม่มีโทษ เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า “อนาทีนวทัสโส” คำว่า “ปุราณทุติยิกายะ” เป็นภูมิวจนะ คำว่า “อภิวิญญาเปสีติ” คือ ยังให้เป็นไปแล้ว จริงอยู่ แม้การยังให้เป็นไปก็เรียกว่า “วิญญาปนา” เพราะการเคลื่อนไหวที่เกิดจากกายวิญญัติ และพึงทราบว่า พระสุทินนี้ได้กระทำการยังให้เป็นไป ๓ ครั้ง เพื่อประโยชน์แก่การตกลงแห่งครรภ์

---

සා තෙන ගබ්භං ගණ්හීති සා ච තෙනෙව අජ්ඣාචාරෙන ගබ්භං ගණ්හි, න අඤ්ඤථා. කිං පන අඤ්ඤථාපි ගබ්භග්ගහණං හොතීති? හොති. කථං? කායසංසග්ගෙන[Pg.179], චොළග්ගහණෙන, අසුචිපානෙන, නාභිපරාමසනෙන, රූපදස්සනෙන, සද්දෙන, ගන්ධෙන. ඉත්ථියො හි එකච්චා උතුසමයෙ ඡන්දරාගරත්තා පුරිසානං හත්ථග්ගාහ-වෙණිග්ගාහ-අඞ්ගපච්චඞ්ගපරාමසනං සාදියන්තියොපි ගබ්භං ගණ්හන්ති. එවං කායසංසග්ගෙන ගබ්භග්ගහණං හොති.

คำว่า “สา เตนะ คัพภัง คัณหีติ” คือ และภรรยาเก่าผู้นั้นได้ถือเอาครรภ์เพราะการล่วงละเมิดนั้นนั่นเอง ไม่ใช่เพราะเหตุอื่น ถามว่า “การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้แม้เพราะเหตุอื่นด้วยหรือ?” ตอบว่า “มีได้” ถามว่า “มีได้อย่างไร?” ตอบว่า “เพราะการสัมผัสกาย เพราะการจับผ้า เพราะการดื่มอสุจิ เพราะการลูบสะดือ เพราะการเห็นรูป เพราะเสียง เพราะกลิ่น” จริงอยู่ หญิงบางพวกในเวลามีระดู กำหนัดด้วยฉันทราคะ แม้จะยินดีอยู่ในการจับมือ การจับมวยผม การลูบอวัยวะน้อยใหญ่ของบุรุษทั้งหลาย ก็ย่อมถือเอาครรภ์ได้ การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการสัมผัสกายอย่างนี้

---

උදායිත්ථෙරස්ස පන පුරාණදුතියිකා භික්ඛුනී තං අසුචිං එකදෙසං මුඛෙන අග්ගහෙසි, එකදෙසං චොළකෙනෙව සද්ධිං අඞ්ගජාතෙ පක්ඛිපි. සා තෙන ගබ්භං ගණ්හි. එවං චොළග්ගහණෙන ගබ්භග්ගහණං හොති.

แต่ว่า ภิกษุณีผู้เป็นภรรยาเก่าของพระอุทยีเถระ ได้ถือเอาอสุจินั้นส่วนหนึ่งด้วยปาก และได้ใส่อสุจิส่วนหนึ่งพร้อมกับผ้าเท่านั้นในอวัยวะเพศ ภิกษุณีนั้นได้ถือเอาครรภ์เพราะการถือเอาผ้านั้น การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการจับผ้าอย่างนี้

---

මිගසිඞ්ගතාපසස්ස මාතා මිගී උතුසමයෙ තාපසස්ස පස්සාවට්ඨානං ආගන්ත්වා සසම්භවං පස්සාවං පිවි. සා තෙන ගබ්භං ගණ්හිත්වා මිගසිඞ්ගං විජායි. එවං අසුචිපානෙන ගබ්භග්ගහණං හොති.

นางเนื้อผู้เป็นมารดาของมิคสิงคดาบส ในเวลามีระดู ได้มายังที่ถ่ายปัสสาวะของดาบสแล้วดื่มปัสสาวะที่เป็นไปพร้อมด้วยอสุจิ นางเนื้อนั้นได้ถือเอาครรภ์เพราะการดื่มอสุจินั้นแล้วคลอดมิคสิงคกุมาร การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการดื่มอสุจิอย่างนี้

---

සාමස්ස පන බොධිසත්තස්ස මාතාපිතූනං චක්ඛුපරිහානිං ඤත්වා සක්කො පුත්තං දාතුකාමො දුකූලපණ්ඩිතං ආහ – ‘‘වට්ටති තුම්හාකං මෙථුනධම්මො’’ති? ‘‘අනත්ථිකා මයං එතෙන, ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතාම්හා’’ති. ‘‘තෙන හි ඉමිස්සා උතුසමයෙ අඞ්ගුට්ඨෙන නාභිං පරාමසෙය්‍යාථා’’ති. සො තථා අකාසි. සා තෙන ගබ්භං ගණ්හිත්වා සාමං තාපසදාරකං විජායි. එවං නාභිපරාමසනෙන ගබ්භග්ගහණං හොති. එතෙනෙව නයෙන මණ්ඩබ්‍යස්ස ච චණ්ඩපජ්ජොතස්ස ච වත්ථු වෙදිතබ්බං.

แต่ว่า พระอินทร์ทรงทราบความเสื่อมแห่งจักษุของมารดาบิดาพระโพธิสัตว์นามว่าสามะ ทรงใคร่จะให้บุตร จึงตรัสกับทุคูลบัณฑิตว่า “เมถุนธรรมย่อมควรแก่ท่านทั้งหลายหรือ?” ทุคูลบัณฑิตกล่าวว่า “พวกเราไม่มีความต้องการด้วยสิ่งนี้ ได้บวชเป็นฤๅษีแล้ว” พระอินทร์ตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น ในเวลามีระดูของนางปาริกาผู้นี้ ท่านทั้งหลายพึงลูบคลำสะดือด้วยนิ้วหัวแม่มือเถิด” ทุคูลบัณฑิตนั้นได้กระทำอย่างนั้น นางปาริกาผู้นั้นได้ถือเอาครรภ์เพราะการลูบสะดือนั้นแล้วคลอดสามดาบสกุมาร การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการลูบสะดืออย่างนี้ พึงทราบเรื่องของมาณฑัพยกุมารและพระเจ้าจัณฑปัชโชตด้วยนัยนี้เอง

---

කථං රූපදස්සනෙන හොති? ඉධෙකච්චා ඉත්ථී උතුසමයෙ පුරිසසංසග්ගං අලභමානා ඡන්දරාගවසෙන අන්තොගෙහගතාව පුරිසං උපනිජ්ඣායති රාජොරොධා විය, සා තෙන ගබ්භං ගණ්හාති. එවං රූපදස්සනෙන ගබ්භග්ගහණං හොති.

การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการเห็นรูปอย่างไร? ในโลกนี้ หญิงบางคนในเวลามีระดู ไม่ได้การสัมผัสบุรุษ เป็นผู้กำหนัดด้วยอำนาจแห่งฉันทราคะ อยู่ภายในเรือนแล้วนั่นเอง ย่อมเพ่งพินิจหรือตรึกตรองถึงบุรุษ เหมือนนางสนมของพระราชา หญิงนั้นย่อมถือเอาครรภ์เพราะการเพ่งพินิจนั้น การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการเห็นรูปอย่างนี้

---

බලාකාසු පන පුරිසො නාම නත්ථි, තා උතුසමයෙ මෙඝසද්දං සුත්වා ගබ්භං ගණ්හන්ති. කුක්කුටියොපි කදාචි එකස්ස කුක්කුටස්ස සද්දං සුත්වා බහුකාපි ගබ්භං ගණ්හන්ති. තථා ගාවී උසභස්ස. එවං සද්දෙන ගබ්භග්ගහණං හොති.

แต่ว่า ในพวกนกยางไม่มีตัวผู้ นกยางเหล่านั้นในเวลามีระดู ฟังเสียงเมฆแล้วย่อมถือเอาครรภ์ แม้แม่ไก่ทั้งหลายบางครั้งฟังเสียงขันของไก่ตัวผู้ตัวหนึ่งแล้ว แม้เป็นอันมากก็ย่อมถือเอาครรภ์ได้ เช่นเดียวกัน แม่โคทั้งหลายฟังเสียงของโคอุสภะแล้ว แม้เป็นอันมากก็ย่อมถือเอาครรภ์ได้ การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยเสียงอย่างนี้

---

ගාවී එව ච කදාචි උසභගන්ධෙන ගබ්භං ගණ්හන්ති. එවං ගන්ධෙන ගබ්භග්ගහණං හොති.

และแม่โคทั้งหลายนั่นเอง บางครั้งย่อมถือเอาครรภ์เพราะกลิ่นของโคอุสภะ การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยกลิ่นอย่างนี้

---

ඉධ [Pg.180] පනායං අජ්ඣාචාරෙන ගබ්භං ගණ්හි. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච පච්චුපට්ඨිතො හොති, එවං තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොතී’’ති (ම. නි. 1.408).

แต่ว่า ในเรื่องนี้ ภรรยาเก่าผู้นี้ได้ถือเอาครรภ์เพราะการล่วงละเมิด พระผู้มีพระภาคทรงหมายเอาการถือเอาครรภ์นั้น จึงตรัสว่า “มารดาบิดาประชุมกัน มารดามีระดู และคันธัพพะปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ การหยั่งลงแห่งครรภ์ย่อมมีเพราะการประชุมกันแห่งเหตุ ๓ ประการ”

---

භුම්මා දෙවා සද්දමනුස්සාවෙසුන්ති යස්මා නත්ථි ලොකෙ රහො නාම පාපකම්මං පකුබ්බතො. සබ්බපඨමං හිස්ස තං පාපං අත්තනා ජානාති, තතො ආරක්ඛදෙවතා, අථඤ්ඤාපි පරචිත්තවිදුනියො දෙවතා. තස්මාස්ස පරචිත්තවිදූ සකලවනසණ්ඩනිස්සිතා භුම්මා දෙවා තං අජ්ඣාචාරං දිස්වා සද්දං අනුස්සාවෙසුං. යථා අඤ්ඤෙපි දෙවා සුණන්ති, තථා නිච්ඡාරෙසුං. කින්ති? නිරබ්බුදො වත, භො…පෙ… ආදීනවො උප්පාදිතොති. තස්සත්ථො වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

คำว่า “ภุมมา เทวา สัททะมะนุสสาเวสุนติ” คือ เพราะเหตุที่ในโลกไม่มีที่ลับสำหรับผู้กระทำกรรมชั่ว จริงอยู่ ก่อนอื่นทั้งหมด ผู้นั้นย่อมรู้กรรมชั่วนั้นด้วยตนเอง หลังจากนั้น เทวดารักษาตัวย่อมรู้ หลังจากนั้น แม้เทวดาอื่นผู้รู้จิตของผู้อื่นก็ย่อมรู้ เพราะเหตุนั้น ภุมมเทวดาทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในป่าทั้งปวง ผู้รู้จิตของผู้อื่น เห็นการล่วงละเมิดนั้นแล้ว ได้ยังเสียงให้ประกาศแล้ว ได้เปล่งเสียงโดยอาการที่แม้เทวดาอื่นพึงได้ยินว่า “นิรัพพุโท วะตะ โภ...เป...อาทีนะโว อุปปาทิโต” พึงทราบอรรถแห่งบทมีนิรัพพุโทเป็นต้นนั้นด้วยนัยที่กล่าวแล้วในเวรัญชกัณฑ์นั่นเอง

---

භුම්මානං දෙවානං සද්දං සුත්වා චාතුමහාරාජිකාති එත්ථ පන භුම්මානං දෙවානං සද්දං ආකාසට්ඨදෙවතා අස්සොසුං; ආකාසට්ඨානං චාතුමහාරාජිකාති අයමනුක්කමො වෙදිතබ්බො. බ්‍රහ්මකායිකාති අසඤ්ඤසත්තෙ ච අරූපාවචරෙ ච ඨපෙත්වා සබ්බෙපි බ්‍රහ්මානො අස්සොසුං; සුත්වා ච සද්දමනුස්සාවෙසුන්ති වෙදිතබ්බො. ඉතිහ තෙන ඛණෙනාති එවං තෙන සුදින්නස්ස අජ්ඣාචාරක්ඛණෙන. තෙන මුහුත්තෙනාති අජ්ඣාචාරමුහුත්තෙනෙව. යාව බ්‍රහ්මලොකාති යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මලොකා. අබ්භුග්ගච්ඡීති අභිඋග්ගච්ඡි අබ්භුට්ඨාසි එකකොලාහලමහොසීති.

ในบทว่า จาตุมหาราชิกา (ซึ่งได้ยินเสียงของเทวดาชั้นภุมมะ) นี้ พึงทราบลำดับว่า เทวดาชั้นอากาศได้ยินเสียงของเทวดาชั้นภุมมะ และเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาได้ยินเสียงของเทวดาชั้นอากาศ. ในบทว่า พรหมกายิกา พึงทราบว่า พรหมทั้งปวงเว้นอสัญญีสัตว์พรหมและอรูปาวจรพรหม ได้ยินเสียง และเมื่อได้ยินแล้วก็ส่งเสียงต่อๆ กันไป. ในบทว่า อิติห เตน ขเณน พึงทราบว่า ด้วยขณะแห่งการล่วงละเมิดของพระสุทินนั้นอย่างนี้. ในบทว่า เตน มุหุตเตน พึงทราบว่า ด้วยมุหุตแห่งการล่วงละเมิดนั้นเอง. ในบทว่า ยาวพรหมโลก พึงทราบว่า จนถึงพรหมโลกชั้นอกนิฏฐา. ในบทว่า อัพภุคคัจฉิ พึงทราบว่า ได้แผ่ขึ้นไป ได้เกิดขึ้นพร้อมกันเป็นเสียงอึกทึกครึกโครม.

---

පුත්තං විජායීති සුවණ්ණබිම්බසදිසං පච්ඡිමභවිකසත්තං ජනෙසි. බීජකොති නාමමකංසූති න අඤ්ඤං නාමං කාතුමදංසු, ‘‘බීජකම්පි දෙහී’’ති මාතාමහියා වුත්තභාවස්ස පාකටත්තා ‘‘බීජකො ත්වෙවස්ස නාමං හොතූ’’ති ‘‘බීජකො’’ති නාමමකංසු. පුත්තස්ස පන නාමවසෙනෙව ච මාතාපිතූනම්පිස්ස නාමමකංසු. තෙ අපරෙන සමයෙනාති බීජකඤ්ච බීජකමාතරඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. බීජකස්ස කිර සත්තට්ඨවස්සකාලෙ තස්ස මාතා භික්ඛුනීසු සො ච භික්ඛූසු පබ්බජිත්වා කල්‍යාණමිත්තෙ උපනිස්සාය අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘උභො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිත්වා අරහත්තං සච්ඡාකංසූ’’ති.

ในบทว่า ปุตตัง วิชายี พึงทราบว่า ได้ให้กำเนิดสัตว์ผู้มีภพสุดท้าย ซึ่งเหมือนรูปทอง. ในบทว่า พีชโกติ นามะมะกังสู พึงทราบว่า ไม่ได้ให้ตั้งชื่ออื่น เพราะความที่ยายกล่าวว่า 'จงให้ชื่อว่า พีชกะเถิด' เป็นที่ปรากฏ จึงตั้งชื่อว่า 'พีชกะ' โดยกล่าวว่า 'ขอให้ชื่อของเด็กนั้นเป็นพีชกะเถิด'. อนึ่ง ได้ตั้งชื่อของมารดาบิดาของเด็กนั้น โดยอาศัยชื่อของเด็กนั้นนั่นเอง. ในบทว่า เต อปเรน สมเยน สังคีติกาจารย์กล่าวโดยอ้างถึงพีชกะและมารดาของพีชกะ. ในกาลที่พีชกะมีอายุเจ็ดแปดขวบ มารดาของเขาได้บวชในหมู่ภิกษุณี และเขาก็บวชในหมู่ภิกษุ อาศัยกัลยาณมิตรแล้วได้ตั้งมั่นในอรหัตต์. เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ทั้งสองได้บวชจากเรือนเป็นอนาคาริก และได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตต์'.

---

37. එවං මාතාපුත්තානං පබ්බජ්ජා සඵලා අහොසි. පිතා පන විප්පටිසාරාභිභූතො විහාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මතො සුදින්නස්සඅහුදෙව කුක්කුච්ච’’න්තිආදි. තත්ථ අහුදෙවාති [Pg.181] අහු එව, දකාරො පදසන්ධිකරො. අහොසියෙවාති අත්ථො. කුක්කුච්චන්ති අජ්ඣාචාරහෙතුකො පච්ඡානුතාපො. විප්පටිසාරොතිපි තස්සෙව නාමං. සො හි විඤ්ඤූහි අකත්තබ්බතාය කුච්ඡිතකිරියභාවතො කුක්කුච්චං. කතං අජ්ඣාචාරං නිවත්තෙතුං අසමත්ථතාය තං පටිච්ච විරූපං සරණභාවතො විප්පටිසාරොති වුච්චති. අලාභා වත මෙති මය්හං වත අලාභා; යෙ ඣානාදීනං ගුණානං අලාභා නාම, තෙ මය්හං, න අඤ්ඤස්සාති අධිප්පායො. න වත මෙ ලාභාති යෙපි මෙ පටිලද්ධා පබ්බජ්ජසරණගමනසික්ඛාසමාදානගුණා, තෙපි නෙව මය්හං ලාභා අජ්ඣාචාරමලීනත්තා. දුල්ලද්ධං වත මෙති ඉදං සාසනං ලද්ධම්පි මෙ දුල්ලද්ධං. න වත මෙ සුලද්ධන්ති යථා අඤ්ඤෙසං කුලපුත්තානං, එවං න වත මෙ සුලද්ධං. කස්මා? යමහං එවං ස්වාක්ඛාතෙධම්මවිනයෙ…පෙ… බ්‍රහ්මචරියං චරිතුන්ති. බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. කිසො අහොසීති ඛාදිතුං වා භුඤ්ජිතුං වා අසක්කොන්තො තනුකො අහොසි අප්පමංසලොහිතො. උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතොති සඤ්ජාතුප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකභාවො පණ්ඩුපලාසප්පටිභාගො. ධමනිසන්ථතගත්තොති පරියාදින්නමංසලොහිතත්තා සිරාජාලෙනෙව සන්ථරිතගත්තො. අන්තොමනොති අනුසොචනවසෙන අබ්භන්තරෙයෙව ඨිතචිත්තො. හදයවත්ථුං නිස්සාය පවත්තනවසෙන පන සබ්බෙපි අන්තොමනායෙව. ලීනමනොති උද්දෙසෙ පරිපුච්ඡාය කම්මට්ඨානෙ අධිසීලෙ අධිචිත්තෙ අධිපඤ්ඤාය වත්තපටිපත්තිපූරණෙ ච නික්ඛිත්තධුරො අවිප්ඵාරිකො අඤ්ඤදත්ථු කොසජ්ජවසෙනෙව ලීනො සඞ්කුචිතො මනො අස්සාති ලීනමනො. දුක්ඛීති චෙතොදුක්ඛෙන දුක්ඛී. දුම්මනොති දොසෙන දුට්ඨමනො, විරූපමනො වා දොමනස්සාභිභූතතාය. පජ්ඣායීති විප්පටිසාරවසෙන වහච්ඡින්නො විය ගද්‍රභො තං තං චින්තයි.

๓๗. การบวชของมารดาและบุตรนั้นมีผลแล้ว. ส่วนบิดาถูกความเดือดร้อนใจครอบงำอยู่. เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อถ โข อายสฺมโต สุทินฺนสฺส อหุเทว กุกฺกุจฺจํ' (ความเดือดร้อนใจได้มีแก่พระสุทินนั่นเอง). ในบทว่า อหุเทว นั้น อหุ เอว (มีแล้วนั่นเอง) อักษร 'ท' เป็นตัวเชื่อมบท. ความหมายคือ มีแล้วนั่นเอง. ในบทว่า กุกกุจฺจํ พึงทราบว่า คือความเดือดร้อนใจภายหลังอันมีเหตุมาจากการล่วงละเมิด. ชื่อว่า วิปปฏิสาร ก็เป็นชื่อของความเดือดร้อนใจนั้นเอง. เพราะว่าความเดือดร้อนใจนั้น ผู้รู้กล่าวว่า กุกกุจฺจํ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรกระทำ และเพราะเป็นกิริยาที่น่ารังเกียจ. และกล่าวว่า วิปปฏิสาร เพราะไม่สามารถยับยั้งการล่วงละเมิดที่ได้กระทำไปแล้วได้ และเพราะระลึกถึงสิ่งนั้นอย่างผิดปกติ. ในบทว่า อลาภา วต เมติ พึงทราบว่า 'โอ้หนอ ความไม่ได้ลาภทั้งหลายมีแก่เรา' ความประสงค์คือ ความไม่ได้คุณธรรมทั้งหลายมีฌานเป็นต้นเหล่านั้น มีแก่เรา ไม่ใช่มีแก่ผู้อื่น. ในบทว่า น วต เม ลาภาติ พึงทราบว่า 'โอ้หนอ ลาภทั้งหลายไม่มีแก่เรา' แม้คุณธรรมทั้งหลายมีบรรพชา การถึงสรณะ และการสมาทานสิกขาที่เราได้แล้ว ก็ไม่เป็นลาภแก่เรา เพราะความที่มันเศร้าหมองด้วยการล่วงละเมิด. ในบทว่า ทุลลทฺธํ วต เมติ พึงทราบว่า 'โอ้หนอ การได้ศาสนานี้ของเราเป็นการได้ที่ไม่ดี' หรือ 'โอ้หนอ การได้ของเราไม่ดีเหมือนการได้ของกุลบุตรทั้งหลายอื่น'. เพราะเหตุไร? เพราะเราบวชในพระธรรมวินัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้... (ละไว้)... ไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์บริสุทธิ์ตลอดชีวิตได้. ในบทว่า พรหมจริยํ พึงทราบว่า คือมรรคพรหมจรรย์ที่สงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา. ในบทว่า กิโส อโหสิ พึงทราบว่า ได้เป็นผู้ผอมบาง มีเนื้อและเลือดน้อย เพราะไม่สามารถเคี้ยวหรือบริโภคได้. ในบทว่า อุปปัณฑุปปัณฑุกชาโต พึงทราบว่า มีสภาพซีดเหลืองอย่างยิ่ง มีผิวพรรณเหมือนใบไม้เหลือง. ในบทว่า ธมนิสันถตคัตโต พึงทราบว่า มีร่างกายที่ถูกปกคลุมด้วยข่ายแห่งเส้นเอ็นเท่านั้น เพราะเนื้อและเลือดถูกดูดซึมไปหมดสิ้น. ในบทว่า อันโตมโน พึงทราบว่า มีจิตตั้งอยู่ภายในเท่านั้น โดยอาการที่เศร้าโศกตามการล่วงละเมิด หรือโดยอาการที่ตรอมใจอยู่ภายใน. แต่โดยอาการที่จิตเกิดขึ้นอาศัยหทัยวัตถุแล้ว สัตว์ทั้งปวงก็มีจิตตั้งอยู่ภายในเท่านั้น. ในบทว่า ลีนมโน พึงทราบว่า มีจิตหดหู่ห่อเหี่ยว เพราะความเกียจคร้านเท่านั้น โดยเป็นผู้ทอดธุระ ไม่แผ่ซ่านไปในการสาธยาย การสอบถาม การเจริญกรรมฐาน ในอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา และในการบำเพ็ญวัตรปฏิบัติ. ในบทว่า ทุกฺขี พึงทราบว่า เป็นผู้มีทุกข์ด้วยเจโตทุกข์ หรือด้วยโทมนัส. ในบทว่า ทุมฺมโน พึงทราบว่า เป็นผู้มีใจชั่วด้วยโทสะ หรือเป็นผู้มีใจวิปริตเพราะถูกโทมนัสครอบงำ. ในบทว่า ปชฺฌายี พึงทราบว่า ได้คิดถึงเรื่องนั้นๆ เหมือนลาที่มีบ่าขาด เพราะความเดือดร้อนใจ.

---

38. සහායකා භික්ඛූති තං එවංභූතං ගණසඞ්ගණිකාපපඤ්චෙන වීතිනාමෙන්තං දිස්වා යස්ස විස්සාසිකා කථාඵාසුකා භික්ඛූ තෙ නං එතදවොචුං. පීණින්ද්‍රියොති පසාදපතිට්ඨානොකාසස්ස සම්පුණ්ණත්තා පරිපුණ්ණචක්ඛුආදිඉන්ද්‍රියො. සො දානි ත්වන්ති එත්ථ දානීති නිපාතො, සො පන ත්වන්ති වුත්තං හොති. කච්චිනො ත්වන්ති කච්චි නු ත්වං. අනභිරතොති උක්කණ්ඨිතො; ගිහිභාවං පත්ථයමානොති අත්ථො. තස්මා තමෙව අනභිරතිං පටික්ඛිපන්තො ආහ – ‘‘න ඛො අහං, ආවුසො, අනභිරතො’’ති. අධිකුසලානං පන ධම්මානං භාවනාය අභිරතොව අහන්ති[Pg.182]. අත්ථි මෙ පාපකම්මං කතන්ති මයා කතං එකං පාපකම්මං අත්ථි උපලබ්භති සංවිජ්ජති, නිච්චකාලං අභිමුඛං විය මෙ තිට්ඨති. අථ නං පකාසෙන්තො ‘‘පුරාණදුතියිකායා’’තිආදිමාහ.

๓๘. ในบทว่า สหายกา ภิกขู พึงทราบว่า ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสหาย ผู้สนิทสนมและพูดคุยด้วยสบายใจ ได้เห็นพระสุทินนั้นผู้มีสภาพเช่นนั้น (ผอมเหลืองเป็นต้น) ผู้กำลังใช้เวลาอยู่กับการคลุกคลีกับหมู่คณะ จึงได้กล่าวคำนี้แก่ท่าน. ในบทว่า ปีณินฺทริโย พึงทราบว่า เป็นผู้มีอินทรีย์มีจักษุเป็นต้นบริบูรณ์ เพราะความที่โอกาสเป็นที่ตั้งแห่งปสาทะเต็มเปี่ยม. ในบทว่า โส ทานิ ตฺวัง นี้ คำว่า ทานิ เป็นนิบาต. ความหมายคือ 'ท่านนั้นแล'. ในบทว่า กจฺจิ นุ ตฺวัง พึงทราบว่า 'ท่านยังประพฤติอยู่หรือหนอ'. ในบทว่า อนภิรโต พึงทราบว่า คือผู้เบื่อหน่าย ผู้ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวปฏิเสธความไม่ยินดีนั้นว่า 'อาวุโส ข้าพเจ้าไม่ได้ไม่ยินดีเลย'. แต่แท้จริงแล้ว พระสุทินนี้ไม่ยินดีในการเจริญธรรมอันเป็นกุศลยิ่งยวดมีสมถะและวิปัสสนาเป็นต้น. พึงทราบดังนี้. ในบทว่า อตฺถิ เม ปาปกมฺมํ กตํ พึงทราบว่า 'กรรมชั่วอย่างหนึ่งที่ข้าพเจ้าทำแล้วมีอยู่ ปรากฏอยู่ มีอยู่จริง ตั้งอยู่ตรงหน้าข้าพเจ้าตลอดเวลา'. จากนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ปุราณทุติยิกายา' เพื่อเปิดเผยกรรมชั่วอันนั้น.

---

අලඤ්හි තෙ, ආවුසො සුදින්න, කුක්කුච්චායාති ආවුසො සුදින්න, තුය්හෙතං පාපකම්මං අලං සමත්ථං කුක්කුච්චාය; පටිබලං කුක්කුච්චං උප්පාදෙතුන්ති වුත්තං හොති. යං ත්වන්ති ආදිම්හි යෙන පාපෙන ත්වං න සක්ඛිස්සසි බ්‍රහ්මචරියං චරිතුං, තං තෙ පාපං අලං කුක්කුච්චායාති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. අථ නං අනුසාසන්තා ‘‘නනු ආවුසො භගවතා’’තිආදිමාහංසු. තත්ථ නනූති අනුමතිග්ගහණත්ථෙ නිපාතො. අනෙකපරියායෙනාති අනෙකකාරණෙන. විරාගායාති විරාගත්ථාය. නො සරාගායාති නො රාගෙන රජ්ජනත්ථාය. භගවතා හි ‘‘ඉමං මෙ ධම්මං සුත්වා සත්තා සබ්බභවභොගෙසු විරජ්ජිස්සන්ති, නො රජ්ජිස්සන්තී’’ එතදත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති අධිප්පායො. එස නයො සබ්බපදෙසු. ඉදං පනෙත්ථ පරියායවචනමත්තං. විසංයොගායාති කිලෙසෙහි විසංයුජ්ජනත්ථාය. නො සංයොගායාති න සංයුජ්ජනත්ථාය. අනුපාදානායාති අග්ගහණත්ථාය. නො සඋපාදානායාති න සඞ්ගහණත්ථාය.

บทว่า Alañhi te, āvuso sudinna, kukkuccāya ความว่า ดูก่อนท่านสุทินนะผู้มีอายุ กรรมอันลามกของท่านนี้ เพียงพอ คือสามารถเพื่อยังความรังเกียจให้เกิดขึ้นได้ คือสามารถยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น พึงทราบความเชื่อมโยงในบทว่า ยํ ตฺวํ เป็นต้น อย่างนี้ว่า บาปใดที่ท่านไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์ได้ บาปนั้นย่อมเพียงพอเพื่อยังความรังเกียจให้เกิดขึ้นแก่ท่าน ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะสั่งสอนพระสุทินนะนั้น จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า นนุ อาวุโส ภควตา ในบทนั้น คำว่า นนุ เป็นนิบาตลงในอรรถแห่งการรับเอาความเห็นของผู้อื่น บทว่า อเนกปริยาเยน หมายถึง ด้วยเหตุหลายประการ บทว่า วิราคาย หมายถึง เพื่อประโยชน์แห่งวิราคะ (ความคลายกำหนัด) บทว่า โน สราคาย หมายถึง ไม่ใช่เพื่อความยินดีด้วยราคะ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมนี้ โดยมีอรรถาธิบายว่า เมื่อสัตว์ทั้งหลายได้ฟังธรรมของเรานี้แล้ว จักคลายกำหนัดในภพและโภคะทั้งปวง จักไม่กำหนัด นัยนี้พึงทราบในบททั้งปวง ส่วนในบทเหล่านี้ (มีวิสังโยคายะเป็นต้น) เป็นเพียงการกล่าวโดยปริยายเท่านั้น บทว่า วิสํโยคาย หมายถึง เพื่อประโยชน์แห่งการไม่ประกอบด้วยกิเลส บทว่า โน สํโยคาย หมายถึง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แห่งการประกอบด้วยกิเลส บทว่า อนุปาทานาย หมายถึง เพื่อประโยชน์แห่งการไม่ยึดมั่น บทว่า โน สอุปาทานาย หมายถึง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แห่งการยึดมั่น

---

තත්ථ නාම ත්වන්ති තස්මිං නාම ත්වං. සරාගාය චෙතෙස්සසීති සහ රාගෙන වත්තමානාය මෙථුනධම්මාය චෙතෙස්සසි කප්පෙස්සසි පකප්පෙස්සසි; එතදත්ථං වායමිස්සසීති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ. පුන රාගවිරාගාදීනි නව පදානි නිබ්බත්තිතලොකුත්තරනිබ්බානමෙව සන්ධාය වුත්තානි. තස්මා රාගවිරාගායාති වා මදනිම්මදනායාති වා වුත්තෙපි ‘‘නිබ්බානත්ථායා’’ති එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. නිබ්බානඤ්හි යස්මා තං ආගම්ම ආරබ්භ පටිච්ච රාගො විරජ්ජති න හොති, තස්මා රාගවිරාගොති වුච්චති. යස්මා පන තං ආගම්ම මානමද-පුරිසමදාදයො මදා නිම්මදා අමදා හොන්ති විනස්සන්ති, තස්මා මදනිම්මදනන්ති වුච්චති. යස්මා ච තං ආගම්ම සබ්බාපි කාමපිපාසා විනයං අබ්භත්ථං යාති, තස්මා පිපාසවිනයොති වුච්චති. යස්මා පන තං ආගම්ම පඤ්ච කාමගුණාලයා සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති, තස්මා ආලයසමුග්ඝාතොති වුච්චති. යස්මා ච තං ආගම්ම තෙභූමකවට්ටං උපච්ඡිජ්ජති, තස්මා වට්ටුපච්ඡෙදොති වුච්චති. යස්මා පන තං ආගම්ම සබ්බසො තණ්හා ඛයං ගච්ඡති විරජ්ජති නිරුජ්ඣති ච, තස්මා තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධොති වුච්චති. යස්මා [Pg.183] පනෙතං චතස්සො යොනියො, පඤ්ච ගතියො, සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, නව ච සත්තාවාසෙ, අපරාපරභාවාය විනනතො ආබන්ධනතො සංසිබ්බනතො වානන්ති ලද්ධවොහාරාය තණ්හාය නික්ඛන්තං නිස්සටං විසංයුත්තං, තස්මා නිබ්බානන්ති වුච්චතීති.

ในบทว่า ตตฺถ นาม ตฺวํ หมายถึง ในธรรมนั้น (ที่ทรงแสดงแล้ว) ท่านยังจักคิดปรุงแต่ง คือท่านจักคิดปรุงแต่ง จักดำริ จักดำริพล่าน เพื่อประโยชน์แห่งเมถุนธรรมที่ดำเนินไปพร้อมด้วยราคะ คือจักพยายามเพื่อประโยชน์แห่งเมถุนธรรมนี้ นัยนี้พึงทราบในบททั้งปวง อนึ่ง บท ๙ บทมีบทว่า ราควิราคะ เป็นต้น ภิกษุทั้งหลายกล่าวโดยมุ่งหมายถึงโลกุตตรนิพพานที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า ราควิราคาย หรือ มทนิมฺมทนาย ก็พึงทราบความหมายว่า เพื่อประโยชน์แห่งพระนิพพาน อย่างนี้เท่านั้น จริงอยู่ เพราะพระนิพพานนั้น เมื่อบุคคลมาถึง ปรารภ และอาศัยแล้ว ราคะย่อมคลายไป คือไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ราควิราคะ อนึ่ง เพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว ความมัวเมามีความถือตัวว่าเราประเสริฐและความถือตัวว่าเป็นบุรุษเป็นต้น ย่อมไม่มีความมัวเมา คือย่อมพินาศไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า มทนิมฺมทนะ และเพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว ความกระหายในกามทั้งปวงย่อมถึงความระงับ คือความดับไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปิปาสวินยะ อนึ่ง เพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว อาลัยคือกามคุณ ๕ ย่อมถึงความถอนรากถอนโคน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อาลยสมุคฆาตะ และเพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว วัฏฏะในภพสามย่อมขาดไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วัฏฏุปัจเฉทะ อนึ่ง เพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว ตัณหาทั้งปวงย่อมถึงความสิ้นไป คลายไป และดับไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตัณหักขยะ วิราคะ และนิโรธ อนึ่ง เพราะพระนิพพานนี้ ออกไปแล้ว สลัดออกแล้ว และไม่ประกอบแล้วจากตัณหา ซึ่งได้ชื่อว่า วานะ เพราะเป็นเครื่องร้อยรัด ผูกมัด และเย็บติด เพื่อความเป็นไปในภพน้อยภพใหญ่ในโยนิ ๔ คติ ๕ วิญญาณฐิติ ๗ และสัตตาวาส ๙ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า นิพพาน พึงทราบความหมายอย่างนี้

---

කාමානං පහානං අක්ඛාතන්ති වත්ථුකාමානං, කිලෙසකාමානඤ්ච පහානං වුත්තං. කාමසඤ්ඤානං පරිඤ්ඤාති සබ්බාසම්පි කාමසඤ්ඤානං ඤාතතීරණපහානවසෙන තිවිධා පරිඤ්ඤා අක්ඛාතා. කාමපිපාසානන්ති කාමෙසු පාතබ්‍යතානං කාමෙ වා පාතුමිච්ඡානං. කාමවිතක්කානන්ති කාමුපසඤ්හිතානංවිතක්කානං. කාමපරිළාහානන්ති පඤ්චකාමගුණිකරාගවසෙන උප්පන්නපරිළාහානං අන්තොදාහානං. ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු කිලෙසක්ඛයකරො ලොකුත්තරමග්ගොව කථිතො. සබ්බපඨමෙසු පන තීසු ඨානෙසු ලොකියලොකුත්තරමිස්සකො මග්ගො කථිතොති වෙදිතබ්බො.

บทว่า กามานํ ปหานํ อกฺขาตํ หมายถึง ทรงตรัสการละวัตถุกามและกิเลสกาม (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ บทว่า กามสญฺญานํ ปริญฺญา หมายถึง ทรงตรัสปริญญา ๓ อย่าง คือการรู้ การพิจารณา และการละ ด้วยอำนาจแห่งสัญญาทั้งปวงในวัตถุกามและกิเลสกาม (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ บทว่า กามปิปาสานํ หมายถึง ทรงตรัสการกำจัดตัณหาอันเป็นเหตุแห่งการบริโภคในกามทั้งหลาย หรือความปรารถนาเพื่อจะบริโภคในกาม (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ บทว่า กามวิตกฺกานํ หมายถึง ทรงตรัสการถอนกามวิตกอันประกอบด้วยกิเลสกาม (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ บทว่า กามปริฬาหานํ หมายถึง ทรงตรัสการระงับความเร่าร้อนภายในที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งราคะในกามคุณ ๕ (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ ในฐานะ ๕ ประการเหล่านี้ ทรงตรัสโลกุตตรมรรคอันกระทำความสิ้นไปแห่งกิเลสเท่านั้น อนึ่ง ในฐานะ ๓ ประการแรก พึงทราบว่าทรงตรัสมรรคที่ระคนด้วยโลกีย์และโลกุตตระ

---

නෙතං ආවුසොති න එතං ආවුසො, තව පාපකම්මං අප්පසන්නානඤ්ච පසාදාය එවරූපානං පසාදත්ථාය න හොති. අථ ඛ්වෙතන්ති අථ ඛො එතං. අථ ඛො තන්තිපි පාඨො. අඤ්ඤථත්තායාති පසාදඤ්ඤථාභාවාය විප්පටිසාරාය හොති. යෙ මග්ගෙන අනාගතසද්ධා, තෙසං විප්පටිසාරං කරොති – ‘‘ඊදිසෙපි නාම ධම්මවිනයෙ මයං පසන්නා, යත්ථෙවං දුප්පටිපන්නා භික්ඛූ’’ති. යෙ පන මග්ගෙනාගතසද්ධා, තෙසං සිනෙරු විය වාතෙහි අචලො පසාදො ඊදිසෙහි වත්ථූහි ඉතො වා දාරුණතරෙහි. තෙන වුත්තං – ‘‘එකච්චානං අඤ්ඤථත්තායා’’ති.

บทว่า เนตํ อาวุโส หมายถึง ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กรรมอันลามกของท่านนี้ ย่อมไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของเหล่าชนผู้ยังไม่เลื่อมใส และเพื่อประโยชน์แก่ความเลื่อมใสของเหล่าชนผู้มีสภาพเช่นนั้น (คือผู้ที่ยังไม่เลื่อมใส) บทว่า อถ ขฺเวตํ หมายถึง แต่ว่ากรรมนี้ (มีปาฐะว่า อถ โข ตนฺติ ก็มี) บทว่า อญฺญถตฺตาย หมายถึง ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นอย่างอื่นจากความเลื่อมใส คือเพื่อความเดือดร้อนใจ กรรมนี้ย่อมกระทำความเดือดร้อนใจแก่ชนเหล่าใดที่มีศรัทธาอันยังไม่มาด้วยมรรค (คือปุถุชน) ว่า ในพระธรรมวินัยเช่นนี้ ที่มีภิกษุประพฤติชั่วอย่างนี้ เรากลับเลื่อมใสเสียได้หรือ ส่วนชนเหล่าใดที่มีศรัทธาอันมาด้วยมรรคแล้ว (คืออริยบุคคล) ความเลื่อมใสของชนเหล่านั้นย่อมไม่หวั่นไหว เหมือนภูเขาสิเนรุไม่หวั่นไหวด้วยลมพายุ เพราะเรื่องเช่นนี้ หรือเรื่องที่ร้ายแรงยิ่งกว่านี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เพื่อความเป็นอย่างอื่นแก่คนบางคน

---

39. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුන්ති භගවතො එතං අත්ථං ආචික්ඛිංසු පටිවෙදයිංසු. ආරොචයමානා ච නෙව පියකම්‍යතාය න භෙදපුරෙක්ඛාරතාය, න තස්සායස්මතො අවණ්ණපකාසනත්ථාය, න කලිසාසනාරොපනත්ථාය, නාපි ‘‘ඉදං සුත්වා භගවා ඉමස්ස සාසනෙ පතිට්ඨං න දස්සති, නික්කඩ්ඪාපෙස්සති න’’න්ති මඤ්ඤමානා ආරොචෙසුං. අථ ඛො ‘‘ඉමං සාසනෙ උප්පන්නං අබ්බුදං ඤත්වා භගවා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සති, වෙලං මරියාදං ආණං ඨපෙස්සතී’’ති ආරොචෙසුං.

๓๙. บทว่า ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ หมายถึง ได้บอกและแจ้งเรื่องนี้ (คือเรื่องการเสพเมถุนในอดีตภรรยาของพระสุทินนะ) แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า และเมื่อกราบทูลนั้น มิได้กราบทูลด้วยความต้องการเป็นที่รัก มิได้กราบทูลด้วยความมุ่งหมายจะให้แตกแยก มิได้กราบทูลเพื่อประจานโทษของพระเถระรูปนั้น มิได้กราบทูลเพื่อยกโทษด้วยความโกรธ และมิได้กราบทูลด้วยคิดว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับเรื่องนี้แล้ว จักไม่ประทานที่ตั้งมั่นในพระศาสนาแก่พระสุทินนะนี้ จักทรงขับไล่พระสุทินนะนั้นไป แต่ว่า พวกเธอได้กราบทูลด้วยคิดว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเรื่องเลวร้ายที่เกิดขึ้นในพระศาสนานี้แล้ว จักทรงบัญญัติสิกขาบท จักทรงตั้งขอบเขต กฎเกณฑ์ และพระบัญญัติ

---

එතස්මිං නිදානෙ එතස්මිං පකරණෙති එත්ථ සුදින්නස්ස අජ්ඣාචාරවීතික්කමො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා කාරණත්තා නිදානඤ්චෙව පකරණඤ්චාති වුත්තොති වෙදිතබ්බො. කාරණඤ්හි යස්මා නිදෙති අත්තනො ඵලං ‘‘ගණ්හාථ න’’න්ති [Pg.184] දස්සෙන්තං විය අප්පෙති, පකරොති ච නං කත්තුං ආරභති, කරොතියෙව වා; තස්මා නිදානඤ්චෙව පකරණඤ්චාති වුච්චති. විගරහි බුද්ධො භගවාති බුද්ධො භගවා විගරහි නින්දි; යථා තං වණ්ණාවණ්ණාරහානං වණ්ණඤ්ච අවණ්ණඤ්ච භණන්තෙසු අග්ගපුග්ගලො. න හි භගවතො සීලවීතික්කමකරං පුග්ගලං දිස්වා ‘‘අයං ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා ගන්ථෙන වා ධුතඞ්ගෙන වා ඤාතො යසස්සී ඊදිසං පුග්ගලං රක්ඛිතුං වට්ටතී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජති, නාපි පෙසලං ගුණවන්තං දිස්වා තස්ස ගුණං පටිච්ඡාදෙතුං චිත්තං උප්පජ්ජති. අථ ඛො ගරහිතබ්බං ගරහති එව, පසංසිතබ්බඤ්ච පසංසති එව, අයඤ්ච ගරහිතබ්බො; තස්මා තං තාදිලක්ඛණෙ ඨිතො අවිකම්පමානෙන චිත්තෙන විගරහි බුද්ධො භගවා ‘‘අනනුච්ඡවික’’න්තිආදීහි වචනෙහි.

ในนิทานนี้ ในปกรณ์นี้ พึงทราบว่า การล่วงละเมิดอันเป็นการประพฤติล่วงเกินของพระสุทิน เป็นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท จึงชื่อว่านิทานและปกรณ์ เพราะเหตุนั้น นิทานจึงชื่อว่านิทาน เพราะย่อมมอบผลของตนให้ เหมือนแสดงว่า "จงรับผลนั้น" ส่วนปกรณ์ ย่อมกระทำผลนั้น ย่อมเริ่มเพื่อกระทำผลนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าปกรณ์ หรือย่อมกระทำผลนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านิทานและปกรณ์ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทรงตำหนิแล้ว คือทรงติเตียนแล้ว เหมือนบุคคลอื่นผู้เป็นยอดบุคคลในบรรดาผู้กล่าวคุณและโทษของผู้ควรสรรเสริญและควรติเตียนย่อมตำหนิ เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคทรงเห็นบุคคลผู้ทำความล่วงละเมิดศีลแล้ว พระทัยย่อมไม่เกิดขึ้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้มีชาติก็ดี มีโคตรก็ดี เป็นบุตรแห่งตระกูลก็ดี มีคัมภีร์ก็ดี มีธุดงค์ก็ดี เป็นที่รู้จัก มีบริวารมาก ควรจะรักษาบุคคลเช่นนี้" และเมื่อทรงเห็นผู้มีศีลอันเป็นที่รัก ผู้มีคุณแล้ว พระทัยย่อมไม่เกิดขึ้นเพื่อจะปกปิดคุณของบุคคลนั้น แต่ย่อมทรงตำหนิผู้ที่ควรตำหนิเท่านั้น และย่อมทรงสรรเสริญผู้ที่ควรสรรเสริญเท่านั้น และพระสุทินนี้ก็เป็นผู้ที่ควรตำหนิ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคจึงทรงตำหนิพระสุทินนั้นด้วยพระดำรัสมีคำว่า "อนนุจฉวิกัง" เป็นต้น ด้วยพระทัยที่ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นอยู่ในลักษณะแห่งผู้คงที่ (ตาทิ)

---

තත්ථායං අත්ථවණ්ණනා – යදිදං තයා, මොඝපුරිස, තුච්ඡමනුස්ස කම්මං කතං, තං සමණකරණානං ධම්මානං මග්ගඵලනිබ්බානසාසනානං වා න අනුච්ඡවිකං, තෙසං ඡවිං ඡායං සුන්දරභාවං න අන්වෙති නානුගච්ඡති, අථ ඛො ආරකාව තෙහි ධම්මෙහි. අනනුච්ඡවිකත්තා එව ච අනනුලොමිකං, තෙසං න අනුලොමෙති; අථ ඛො විලොමං පච්චනීකභාවෙ ඨිතං. අනනුලොමිකත්තා එව ච අප්පතිරූපං, පතිරූපං සදිසං පටිභාගං න හොති, අථ ඛො අසදිසං අප්පටිභාගමෙව. අප්පතිරූපත්තා එව ච අස්සාමණකං, සමණානං කම්මං න හොති. අස්සාමණකත්තා අකප්පියං. යඤ්හි සමණකම්මං න හොති, තං තෙසං න කප්පති. අකප්පියත්තා අකරණීයං. න හි සමණා යං න කප්පති, තං කරොන්ති. තඤ්චෙතං තයා කතං, තස්මා අනනුච්ඡවිකං තෙ, මොඝපුරිස, කතං…පෙ… අකරණීයන්ති. කථඤ්හි නාමාති කෙන නාම කාරණෙන, කිං නාම කාරණං පස්සන්තොති වුත්තං හොති. තතො කාරණාභාවං දස්සෙන්තො පරතො ‘‘නනු මයා මොඝපුරිසා’’තිආදිමාහ. තං සබ්බං වුත්තත්ථමෙව.

ในบรรดาพระดำรัสมีคำว่า "อนนุจฉวิกัง" เป็นต้นนั้น นี้คืออรรถกถา: ดูก่อนโมฆบุรุษ ผู้ว่างเปล่าจากมรรคผล บุรุษผู้ไร้ประโยชน์ การกระทำใดที่ท่านทำแล้ว การกระทำนั้นไม่สมควรแก่ธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกระทำสมณะ (เช่น หิริโอตตัปปะ) หรือไม่สมควรแก่มรรค ผล นิพพาน และพระศาสนา ย่อมไม่เป็นไปตาม ไม่เข้าถึงความงามอันเป็นเงาของธรรมเหล่านั้น แต่ย่อมห่างไกลจากธรรมเหล่านั้น และเพราะไม่สมควรนั่นเอง จึงไม่คล้อยตาม ย่อมไม่เป็นไปตามธรรมเหล่านั้น แต่ย่อมเป็นปฏิปักษ์ ตั้งอยู่ในความเป็นข้าศึก และเพราะไม่คล้อยตามนั่นเอง จึงไม่เหมาะสม ย่อมไม่เป็นเหมือน ไม่เท่าเทียม ไม่เป็นส่วนที่เท่ากัน แต่ย่อมไม่เหมือนกัน ไม่เป็นส่วนที่เท่ากันเลย และเพราะไม่เหมาะสมนั่นเอง จึงไม่เป็นกิจของสมณะ ย่อมไม่เป็นกิจของสมณะ เพราะไม่เป็นกิจของสมณะ จึงไม่ควรแก่สมณะ เพราะกิจใดไม่ควรแก่สมณะ เพราะไม่ควร จึงไม่ควรทำ เพราะสมณะทั้งหลายย่อมไม่ทำสิ่งที่ตนไม่ควรทำ และการกระทำนั้น ท่านได้ทำแล้ว เพราะเหตุนั้น ดูก่อนโมฆบุรุษ ท่านได้ทำสิ่งที่ไม่สมควร ไม่คล้อยตาม ไม่เหมาะสม ไม่เป็นกิจของสมณะ ไม่ควร และไม่ควรทำ คำว่า "กถัญหิ นาม" หมายความว่า "ด้วยเหตุอะไรหนอ ท่านจึงไม่สามารถ" หรือ "เห็นเหตุอะไรหนอ ท่านจึงไม่สามารถ" หลังจากนั้น เพื่อแสดงว่าไม่มีเหตุ จึงตรัสคำว่า "นั่นหรือโมฆบุรุษ" เป็นต้นในภายหลัง คำทั้งหมดนั้นมีความหมายที่อธิบายไว้แล้ว

---

ඉදානි යස්මා යං තෙන පාපකම්මං කතං, තං විපච්චමානං අතිවිය දුක්ඛවිපාකං හොති, තස්මාස්ස තං විපාකං දස්සෙතුං කතාපරාධං විය පුත්තං අනුකම්පකා මාතාපිතරො දයාලුකෙන චිත්තෙන සුදින්නං පරිභාසන්තො ‘‘වරං තෙ මොඝපුරිසා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආසු සීඝං එතස්ස විසං ආගච්ඡතීති ආසීවිසො. ඝොරං චණ්ඩමස්ස විසන්ති ඝොරවිසො, තස්ස ආසීවිසස්ස ඝොරවිසස්ස. ‘‘පක්ඛිත්ත’’න්ති එතස්ස ‘‘වර’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො[Pg.185]. ඊදිසස්ස ආසීවිසස්ස ඝොරවිසස්ස මුඛෙ අඞ්ගජාතං වරං පක්ඛිත්තං; සචෙ පක්ඛිත්තං භවෙය්‍ය, වරං සියා; සුන්දරං සාධු සුට්ඨු සියාති අත්ථො. න ත්වෙවාති න තු එව වරං න සුන්දරමෙව න සාධුමෙව න සුට්ඨුමෙව. එස නයො සබ්බත්ථ. කණ්හසප්පස්සාති කාළසප්පස්ස. අඞ්ගාරකාසුයාති අඞ්ගාරපුණ්ණකූපෙ, අඞ්ගාරරාසිම්හි වා. ආදිත්තායාති පදිත්තාය ගහිතඅග්ගිවණ්ණාය. සම්පජ්ජලිතායාති සමන්තතො පජ්ජලිතාය අච්චියො මුච්චන්තියා. සජොතිභූතායාති සප්පභාය. සමන්තතො උට්ඨිතාහි ජාලාහි එකප්පභාසමුදයභූතායාති වුත්තං හොති.

บัดนี้ เพราะกรรมชั่วใดที่พระสุทินทำแล้ว กรรมชั่วนั้นเมื่อให้ผล ย่อมมีวิบากเป็นทุกข์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงวิบากนั้นแก่พระสุทิน พระผู้มีพระภาคจึงทรงตำหนิพระสุทินด้วยพระทัยที่เปี่ยมด้วยความกรุณา เหมือนบิดามารดาผู้เอ็นดูย่อมขู่บุตรผู้ทำผิดแล้ว ด้วยพระดำรัสมีคำว่า "วรัง เต โมฆบุรุษ" เป็นต้น ในพระดำรัสนั้น พึงทราบอรรถดังนี้ว่า "อาสีวิโส" คือ งูที่มีพิษแล่นเร็ว เพราะพิษของมันแล่นขึ้นมาอย่างรวดเร็ว "โฆรวิโส" คือ งูที่มีพิษร้ายกาจ เพราะมีพิษที่ร้ายกาจ ของงูอาสีวิสะ โฆรวิสะนั้น คำว่า "วรัง" นี้มีความสัมพันธ์กับคำว่า "ปักขิตตัง" ที่อยู่ข้างหลัง (โดยสลับตำแหน่ง) อวัยวะเพศที่ถูกใส่เข้าไปในปากของงูอาสีวิสะ โฆรวิสะเช่นนี้ ยังดีกว่า ถ้าถูกใส่เข้าไปแล้ว ก็ยังดี ยังงาม ยังดีเยี่ยม นี่คืออรรถะ คำว่า "น ตฺเวว" หมายความว่า "ไม่ดีเลย ไม่สวยงามเลย ไม่ดีเลย ไม่ดีเยี่ยมเลย" ในประโยคหลังทั้งหมดนี้ก็เป็นนัยเดียวกัน คำว่า "กัณหสัปปัสสะ" หมายถึง งูเห่าดำ คำว่า "อังคารกาสุยา" หมายถึง ในหลุมที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิง หรือในกองถ่านเพลิง คำว่า "อาทิตตายะ" หมายถึง ที่ลุกโพลง มีสีเหมือนไฟ คำว่า "สัมปชชลิตายะ" หมายถึง ที่ลุกโชนไปทั่ว ปล่อยเปลวไฟออกมา คำว่า "สโชติภูตายะ" หมายถึง ที่มีแสงสว่าง ที่มีเปลวไฟลุกขึ้นโดยรอบ เป็นกลุ่มแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน

---

තං කිස්ස හෙතූති යං මයා වුත්තං ‘‘වර’’න්ති තං කිස්ස හෙතු, කතරෙන කාරණෙනාති චෙ? මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍යාති යො තත්ථ අඞ්ගජාතං පක්ඛිපෙය්‍ය, සො මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍ය මරණමත්තං වා දුක්ඛං. ඉතොනිදානඤ්ච ඛො…පෙ… උපපජ්ජෙය්‍යාති යං ඉදං මාතුගාමස්ස අඞ්ගජාතෙ අඞ්ගජාතපක්ඛිපනං, ඉතොනිදානං තස්ස කාරකො පුග්ගලො නිරයං උපපජ්ජෙය්‍ය; එවං කම්මස්ස මහාසාවජ්ජතං පස්සන්තො තං ගරහි, න තස්ස දුක්ඛාගමං ඉච්ඡමානො. තත්ථ නාම ත්වන්ති තස්මිං නාම එවරූපෙ කම්මෙ එවං මහාසාවජ්ජෙ සමානෙපි ත්වං. යං ත්වන්ති එත්ථ යන්ති හීළනත්ථෙ නිපාතො. ත්වන්ති තං-සද්දස්ස වෙවචනං; ද්වීහිපි යං වා තං වා හීළිතමවඤ්ඤාතන්ති වුත්තං හොති. අසද්ධම්මන්ති අසතං නීචජනානං ධම්මං; තෙහි සෙවිතබ්බන්ති අත්ථො. ගාමධම්මන්ති ගාමානං ධම්මං; ගාමවාසිකමනුස්සානං ධම්මන්ති වුත්තං හොති. වසලධම්මන්ති පාපධම්මෙ වසන්ති පග්ඝරන්තීති වසලා, තෙසං වසලානං හීනපුරිසානං ධම්මං, වසලං වා කිලෙසපග්ඝරණකං ධම්මං. දුට්ඨුල්ලන්ති දුට්ඨු ච කිලෙසදූසිතං ථූලඤ්ච අසුඛුමං, අනිපුණන්ති වුත්තං හොති. ඔදකන්තිකන්ති උදකකිච්චං අන්තිකං අවසානං අස්සාති ඔදකන්තිකො, තං ඔදකන්තිකං. රහස්සන්ති රහොභවං, පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ උප්පජ්ජනකං. අයඤ්හි ධම්මො ජිගුච්ඡනීයත්තා න සක්කා ආවි අඤ්ඤෙසං දස්සනවිසයෙ කාතුං, තෙන වුත්තං – ‘‘රහස්ස’’න්ති. ද්වයංද්වයසමාපත්තින්ති ද්වීහි ද්වීහි සමාපජ්ජිතබ්බං, ද්වයං ද්වයං සමාපත්තින්තිපි පාඨො. දයං දයං සමාපත්තින්තිපි පඨන්ති, තං න සුන්දරං. සමාපජ්ජිස්සසීති එතං ‘‘තත්ථ නාම ත්ව’’න්ති එත්ථ වුත්තනාමසද්දෙන යොජෙතබ්බං ‘‘සමාපජ්ජිස්සසි නාමා’’ති.

คำว่า “วรัง” ที่เรากล่าวไว้แล้วนั้น เพราะเหตุอะไร ด้วยเหตุผลใดเล่า? หากภิกษุใดพึงสอดอวัยวะเพศเข้าไปในปากงูนั้น ภิกษุนั้นพึงถึงความตาย หรือความทุกข์เพียงความตาย (คือเจ็บปวดสาหัสปางตาย) และเพราะเหตุนี้ บุคคลผู้กระทำกรรมคือการสอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปในอวัยวะเพศของมาตุคาม พึงไปเกิดในนรก พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่ากรรมนี้มีโทษมาก จึงทรงตำหนิภิกษุนั้น ไม่ใช่เพราะทรงประสงค์ให้ภิกษุนั้นถึงความทุกข์ คำว่า “ตัตถะ นามะ ตวัง” (เธอไปทำกรรมเช่นนั้นได้อย่างไร) หมายถึง แม้กรรมเช่นนั้นมีโทษมากถึงเพียงนี้ เธอก็ยัง... คำว่า “ยัง ตวัง” ในที่นี้ คำว่า “ยัง” เป็นนิบาตในความหมายของการดูหมิ่น คำว่า “ตวัง” เป็นคำพ้องของคำว่า “ตัง” ทั้งสองคำนี้หมายถึง “สิ่งที่ถูกดูหมิ่นหรือถูกดูถูก” คำว่า “อสัทธรรม” หมายถึง ธรรมของคนพาล คนเลวทราม เป็นสิ่งที่คนเหล่านั้นพึงเสพ คำว่า “คามธรรม” หมายถึง ธรรมของชาวบ้าน ธรรมของมนุษย์ผู้ที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้าน คำว่า “วสลธรรม” หมายถึง ธรรมของคนถ่อย คือผู้ที่หลั่งไหลซึ่งบาปธรรม หรือธรรมที่หลั่งไหลซึ่งกิเลส คำว่า “ทุฏฐุลล์” หมายถึง สิ่งที่กิเลสทำให้เสียไป เป็นสิ่งไม่ดี เป็นสิ่งหยาบ ไม่ละเอียด ไม่ประณีต คำว่า “โอทกันติกะ” หมายถึง สิ่งที่มีกิจเกี่ยวกับน้ำเป็นที่สุด คือการชำระล้างด้วยน้ำ คำว่า “รหัสสะ” หมายถึง สิ่งที่เกิดขึ้นในที่ลับ ในที่ปกปิด เพราะธรรมนี้เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ จึงไม่สามารถกระทำในที่แจ้งให้ผู้อื่นเห็นได้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “รหัสสะ” คำว่า “ทวยังทวยะสมาปัตติง” หมายถึง การเข้าถึงธรรมอันบุคคลสองคนพึงเข้าถึง (คือการร่วมประเวณี) มีอีกบทหนึ่งว่า “ทวยัง ทวยัง สมาปัตติง” และบางพวกก็อ่านว่า “ทยัง ทยัง สมาปัตติง” ซึ่งไม่ดี คำว่า “สมาปัชชิสสสิ” นี้ พึงประกอบกับคำว่า “นามะ” ที่กล่าวไว้ในบทว่า “ตัตถะ นามะ ตวัง” เป็น “สมาปัชชิสสสิ นามะ” (เธอจะเข้าถึงได้อย่างไร)

---

බහූනං ඛො…පෙ… ආදිකත්තා පුබ්බඞ්ගමොති සාසනං සන්ධාය වදති. ඉමස්මිං සාසනෙ ත්වං බහූනං පුග්ගලානං අකුසලානං ධම්මානං ආදිකත්තා, සබ්බපඨමං [Pg.186] කරණතො; පුබ්බඞ්ගමො සබ්බපඨමං එතං මග්ගං පටිපන්නත්තා; ද්වාරංදදො, උපායදස්සකොති වුත්තං හොති. ඉමඤ්හි ලෙසං ලද්ධා තව අනුසික්ඛමානා බහූ පුග්ගලා නානප්පකාරකෙ මක්කටියා මෙථුනපටිසෙවනාදිකෙ අකුසලධම්මෙ කරිස්සන්තීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

คำว่า “พหูนัง โข...อาทิกัตตา ปุพพังคะโม” พระผู้มีพระภาคตรัสโดยทรงมุ่งถึงพระศาสนา ในพระศาสนานี้ เธอเป็นผู้เริ่มแรกแห่งอกุศลธรรมของบุคคลจำนวนมาก เพราะเป็นผู้กระทำก่อนใครทั้งหมด เป็นผู้ไปก่อน เพราะเป็นผู้ดำเนินไปในทางนี้ก่อนใครทั้งหมด เป็นผู้เปิดประตู เป็นผู้แสดงอุบาย เพราะบุคคลจำนวนมากเมื่อได้ร่องรอยนี้แล้ว เลียนแบบเธอ จักกระทำอกุศลธรรมต่างๆ มีการเสพเมถุนกับนางวานรเป็นต้น นี่คือความประสงค์ในคำว่า “พหูนัง โข...อาทิกัตตา ปุพพังคะโม” นี้

---

අනෙකපරියායෙනාති ඉමෙහි ‘‘අනනුච්ඡවික’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තෙහි, බහූහි කාරණෙහි. දුබ්භරතාය…පෙ… කොසජ්ජස්ස අවණ්ණං භාසිත්වාති දුබ්භරතාදීනං වත්ථුභූතස්ස අසංවරස්ස අවණ්ණං නින්දං ගරහං භාසිත්වාති අත්ථො. යස්මා හි අසංවරෙ ඨිතස්ස පුග්ගලස්ස අත්තා දුබ්භරතඤ්චෙව දුප්පොසතඤ්ච ආපජ්ජති, තස්මා අසංවරො ‘‘දුබ්භරතා, දුප්පොසතා’’ති ච වුච්චති. යස්මා පන අසංවරෙ ඨිතස්ස අත්තා චතූසු පච්චයෙසු මහිච්ඡතං සිනෙරුප්පමාණෙපි ච පච්චයෙ ලද්ධා අසන්තුට්ඨිතං ආපජ්ජති, තස්මා අසංවරො ‘‘මහිච්ඡතා, අසන්තුට්ඨිතා’’ති ච වුච්චති. යස්මා ච අසංවරෙ ඨිතස්ස අත්තා ගණසඞ්ගණිකාය චෙව කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච සංවත්තති, කොසජ්ජානුගතො ච හොති අට්ඨකුසීතවත්ථුපාරිපූරියා සංවත්තති, තස්මා අසංවරො ‘‘සඞ්ගණිකා, චෙව කොසජ්ජඤ්චා’’ති වුච්චති.

คำว่า “อเนกปริยาเยนะ” หมายถึง ด้วยเหตุผลหลายประการที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีคำว่า “อนนุจฉวิกัง” เป็นต้น คำว่า “ทุพภรตายะ...ภาสิตวา” หมายถึง การกล่าวโทษ การตำหนิความไม่สำรวม ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งผลคือความเลี้ยงยากเป็นต้น เพราะว่าอัตตา (ตน) ของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในความไม่สำรวม ย่อมถึงความเป็นผู้เลี้ยงยากและบำรุงยาก ฉะนั้น ความไม่สำรวมจึงถูกเรียกว่า “ทุพภรตา” (เลี้ยงยาก) และ “ทุปโปสตา” (บำรุงยาก) อนึ่ง เพราะอัตตาของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในความไม่สำรวม ย่อมถึงความเป็นผู้มีความปรารถนามากในปัจจัย ๔ และไม่สันโดษแม้ได้ปัจจัยเท่าภูเขาสิเนรุ ฉะนั้น ความไม่สำรวมจึงถูกเรียกว่า “มหิจฉตา” (มีความปรารถนามาก) และ “อสันตุฏฐิตา” (ไม่สันโดษ) และเพราะอัตตาของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในความไม่สำรวม ย่อมเป็นไปเพื่อการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและคลุกคลีด้วยกิเลส และย่อมเป็นผู้ตามประกอบด้วยความเกียจคร้าน เพื่อความบริบูรณ์แห่งวัตถุแห่งความเกียจคร้าน ๘ ประการ ฉะนั้น ความไม่สำรวมจึงถูกเรียกว่า “สังคณิกา” (การคลุกคลี) และ “โกสัชชะ” (ความเกียจคร้าน)

---

සුභරතාය…පෙ… වීරියාරම්භස්ස වණ්ණං භාසිත්වාති සුභරතාදීනං වත්ථුභූතස්ස සංවරස්ස වණ්ණං භාසිත්වාති අත්ථො. යස්මා හි අසංවරං පහාය සංවරෙ ඨිතස්ස අත්තා සුභරො හොති සුපොසො, චතූසු ච පච්චයෙසු අප්පිච්ඡතං නිත්තණ්හභාවං ආපජ්ජති, එකමෙකස්මිඤ්ච පච්චයෙ යථාලාභ-යථාබල-යථාසාරුප්පවසෙන තිප්පභෙදාය සන්තුට්ඨියා සංවත්තති, තස්මා සංවරො ‘‘සුභරතා චෙව සුපොසතා ච අප්පිච්ඡො ච සන්තුට්ඨො චා’’ති වුච්චති.

คำว่า “สุภรตายะ...วีริยารัมภัสสะ วัณณัง ภาสิตวา” หมายถึง การกล่าวคุณ การสรรเสริญความสำรวม ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งผลคือความเลี้ยงง่ายเป็นต้น เพราะว่าอัตตาของบุคคลผู้ละความไม่สำรวมแล้วตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมเป็นผู้เลี้ยงง่าย บำรุงง่าย และย่อมถึงความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ปราศจากตัณหาในปัจจัย ๔ และย่อมเป็นไปเพื่อความสันโดษ ๓ ประการ คือ ยถาลาภสันโดษ (สันโดษตามมีตามได้), ยถาพลสันโดษ (สันโดษตามกำลัง), ยถาสารุปปสันโดษ (สันโดษตามสมควร) ในปัจจัยแต่ละอย่าง ฉะนั้น ความสำรวมจึงถูกเรียกว่า “สุภรตา” (เลี้ยงง่าย), “สุโปสตา” (บำรุงง่าย), “อัปปิจฉะ” (มีความปรารถนาน้อย) และ “สันตุฏฐะ” (มีความสันโดษ)

---

යස්මා පන අසංවරං පහාය සංවරෙ ඨිතස්ස අත්තා කිලෙසසල්ලෙඛනතාය චෙව නිද්ධුනනතාය ච සංවත්තති, තස්මා සංවරො ‘‘සල්ලෙඛො ච ධුතො චා’’ති වුච්චති.

อนึ่ง เพราะอัตตาของบุคคลผู้ละความไม่สำรวมแล้วตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมเป็นไปเพื่อการขัดเกลากิเลส และเพื่อการกำจัดกิเลส ฉะนั้น ความสำรวมจึงถูกเรียกว่า “สัลเลขะ” (การขัดเกลา) และ “ธุตะ” (การกำจัด)

---

යස්මා ච අසංවරං පහාය සංවරෙ ඨිතස්ස අත්තා කායවාචානං අප්පාසාදිකං අප්පසාදනීයං අසන්තං අසාරුප්පං කායවචීදුච්චරිතං චිත්තස්ස අප්පාසාදිකං [Pg.187] අප්පසාදනීයං අසන්තං අසාරුප්පං අකුසලවිතක්කත්තයඤ්ච අනුපගම්ම තබ්බිපරීතස්ස කායවචීසුචරිතස්ස චෙව කුසලවිතක්කත්තයස්ස ච පාසාදිකස්ස පසාදනීයස්ස සන්තස්ස සාරුප්පස්ස පාරිපූරියා සංවත්තති, තස්මා සංවරො ‘‘පාසාදිකො’’ති වුච්චති.

และเพราะอัตตาของบุคคลผู้ละความไม่สำรวมแล้วตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมไม่เข้าถึงกายทุจริต วจีทุจริต อันไม่น่าเลื่อมใส ไม่ควรเลื่อมใส ไม่สงบ ไม่สมควรแก่สมณะ และอกุศลวิตก ๓ ประการ อันไม่น่าเลื่อมใส ไม่ควรเลื่อมใส ไม่สงบ ไม่สมควรแก่สมณะ แต่ย่อมเป็นไปเพื่อความบริบูรณ์แห่งกายสุจริต วจีสุจริต และกุศลวิตก ๓ ประการ อันตรงกันข้าม คือน่าเลื่อมใส ควรเลื่อมใส สงบ และสมควรแก่สมณะ ฉะนั้น ความสำรวมจึงถูกเรียกว่า “ปาสาทิกะ” (น่าเลื่อมใส)

---

යස්මා පන අසංවරං පහාය සංවරෙ ඨිතස්ස අත්තා සබ්බකිලෙසාපචයභූතාය, විවට්ටාය, අට්ඨවීරියාරම්භවත්ථුපාරිපූරියා ච සංවත්තති, තස්මා සංවරො ‘‘අපචයො චෙව වීරියාරම්භො චා’’ති වුච්චතීති.

อนึ่ง เพราะอัตตาของบุคคลผู้ละความไม่สำรวมแล้วตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมเป็นไปเพื่อการทำลายกิเลสทั้งปวง เพื่อวิวัฏฏะ (นิพพาน) และเพื่อความบริบูรณ์แห่งวัตถุแห่งการปรารภความเพียร ๘ ประการ ฉะนั้น ความสำรวมจึงถูกเรียกว่า “อปจยะ” (การทำลายกิเลส) และ “วีริยารัมภะ” (การปรารภความเพียร) ดังนี้แล

---

භික්ඛූනං තදනුච්ඡවිකං තදනුලොමිකන්ති තත්ථ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං යං ඉදානි සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සති, තස්ස අනුච්ඡවිකඤ්චෙව අනුලොමිකඤ්ච. යො වා අයං සුභරතාදීහි සංවරො වුත්තො, තස්ස අනුච්ඡවිකඤ්චෙව අනුලොමිකඤ්ච සංවරප්පහානපටිසංයුත්තං අසුත්තන්තවිනිබද්ධං පාළිවිනිමුත්තං ඔක්කන්තිකධම්මදෙසනං කත්වාති අත්ථො. භගවා කිර ඊදිසෙසු ඨානෙසු පඤ්චවණ්ණකුසුමමාලං කරොන්තො විය, රතනදාමං සජ්ජෙන්තො විය, ච යෙ පටික්ඛිපනාධිප්පායා අසංවරාභිරතා තෙ සම්පරායිකෙන වට්ටභයෙන තජ්ජෙන්තො අනෙකප්පකාරං ආදීනවං දස්සෙන්තො, යෙ සික්ඛාකාමා සංවරෙ ඨිතා තෙ අප්පෙකච්චෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨපෙන්තො අප්පෙකච්චෙ අනාගාමි-සකදාගාමි-සොතාපත්තිඵලෙසු උපනිස්සයවිරහිතෙපි සග්ගමග්ගෙ පතිට්ඨපෙන්තො දීඝනිකායප්පමාණම්පි මජ්ඣිමනිකායප්පමාණම්පි ධම්මදෙසනං කරොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘භික්ඛූනං තදනුච්ඡවිකං තදනුලොමිකං ධම්මිං කථං කත්වා’’ති.

คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ตทนุจฉวิกะ ตทนุลอมิกะ” หมายความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเทศนาอันเป็นโอกันติกะ คือธรรมเทศนาที่หยั่งลงด้วยญาณ ซึ่งไม่ผูกพันอยู่ในพระสูตรและพระวินัยปิฎก หรือไม่ผูกพันอยู่ในพระสูตรและพระอภิธรรมปิฎก และพ้นจากพระวินัยปิฎก อันประกอบด้วยสังวร ๕ และปหาน ๕ ที่เหมาะสมและคล้อยตามสิกขาบทที่จักทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันอยู่ในที่นั้น หรือที่เหมาะสมและคล้อยตามสังวรที่ตรัสไว้ด้วยสุภรตาเป็นต้นนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงบัญญัติสิกขาบทในที่เช่นนี้ ทรงกระทำดุจผู้ร้อยพวงมาลัยดอกไม้ ๕ สี หรือดุจผู้จัดพวงรัตนะ ทรงขู่ภิกษุทั้งหลายผู้มีความประสงค์จะห้ามปราม ผู้ยินดีในการไม่สำรวม ด้วยภัยในวัฏฏะอันจะพึงมีในภพหน้า ทรงแสดงโทษนานาประการ และทรงยังภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในการศึกษา ผู้ตั้งอยู่ในสังวร บางพวกให้ตั้งอยู่ในพระอรหัต บางพวกให้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล สกทาคามิผล โสดาปัตติผล และแม้ผู้ปราศจากอุปนิสัยแห่งการได้มรรคผล ก็ทรงยังให้ตั้งอยู่ในหนทางสวรรค์ ทรงแสดงธรรมเทศนาที่มีประมาณเท่ากับทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย. คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ตทนุจฉวิกะ ตทนุลอมิกะ ธัมมีกถา กระทำแล้ว” นี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้โดยอ้างอิงถึงธรรมเทศนานั้น.

---

තෙන හීති තෙන සුදින්නස්ස අජ්ඣාචාරෙන කාරණභූතෙන. සික්ඛාපදන්ති එත්ථ සික්ඛිතබ්බාති සික්ඛා, පජ්ජතෙ ඉමිනාති පදං, සික්ඛාය පදං සික්ඛාපදං; සික්ඛාය අධිගමුපායොති අත්ථො. අථ වා මූලං නිස්සයො පතිට්ඨාති වුත්තං හොති. මෙථුනවිරතියා මෙථුනසංවරස්සෙතං අධිවචනං. මෙථුනසංවරො හි තදඤ්ඤෙසං සික්ඛාසඞ්ඛාතානං සීලවිපස්සනාඣානමග්ගධම්මානං වුත්තත්ථවසෙන පදත්තා ඉධ ‘‘සික්ඛාපද’’න්ති අධිප්පෙතො. අයඤ්ච අත්ථො සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිච තස්සත්ථස්ස දීපකං වචනම්පි ‘‘සික්ඛාපද’’න්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සික්ඛාපදන්ති යො තත්ථ නාමකායො පදකායො නිරුත්තිකායො බ්‍යඤ්ජනකායො’’ති. අථ වා යථා ‘‘අනභිජ්ඣා ධම්මපද’’න්ති වුත්තෙ අනභිජ්ඣා එකො ධම්මකොට්ඨාසොති අත්ථො [Pg.188] හොති, එවමිධාපි ‘‘සික්ඛාපද’’න්ති සික්ඛාකොට්ඨාසො සික්ඛාය එකො පදෙසොතිපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

คำว่า “เตน หิ” หมายถึง เพราะการล่วงละเมิดของสุทินนะนั้นเป็นเหตุ. ในคำว่า “สิกขาบท” นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ธรรมชาติใดพึงศึกษา ธรรมชาตินั้นชื่อว่า “สิกขา” (การศึกษา); ธรรมชาตินี้เป็นเหตุให้ถึงซึ่งธรรมนั้น ธรรมนั้นชื่อว่า “บท” (ทาง); “สิกขาบท” คือทางแห่งสิกขา (อธิศีล อธิจิตต์ อธิปัญญา) ทั้งสาม หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึงอุบายแห่งการบรรลุสิกขา. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า สิกขาบทคือรากฐาน ที่พึ่ง ที่ตั้งแห่งสิกขา. คำว่า “สิกขาบท” นี้เป็นชื่อเรียกการงดเว้นเมถุนธรรมและการสำรวมเมถุนธรรม. เพราะการสำรวมเมถุนธรรมนั้นเป็นบทแห่งศีล วิปัสสนา ฌาน และมรรคธรรมทั้งหลายอันนับว่าเป็นสิกขาอื่น ๆ โดยนัยแห่งความหมายที่กล่าวมาแล้วสองนัย จึงประสงค์เอาคำว่า “สิกขาบท” ในที่นี้. ความหมายนี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทวิภังค์. อนึ่ง แม้คำที่แสดงความหมายนั้น (คือการงดเว้นเมถุนธรรม) ก็พึงทราบว่าเป็น “สิกขาบท” ด้วย. คำนี้ก็กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาว่า “คำว่า ‘สิกขาบท’ นั้น คือนามกาย บทกาย นิรุตติกาย พยัญชนกาย ที่มีอยู่ในที่นั้น.” อีกนัยหนึ่ง เหมือนเมื่อกล่าวว่า “อนภิชฌา ธัมมบท” หมายถึงอนภิชฌาเป็นส่วนหนึ่งของธรรมฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบความหมายว่า “สิกขาบท” คือส่วนหนึ่งของสิกขา หรือเป็นส่วนที่แสดงถึงสิกขาสามประการ.

---

දස අත්ථවසෙ පටිච්චාති දස කාරණවසෙ සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතු අධිගමනීයෙ හිතවිසෙසෙ පටිච්ච ආගම්ම ආරබ්භ, දසන්නං හිතවිසෙසානං නිප්ඵත්තිං සම්පස්සමානොති වුත්තං හොති. ඉදානි තෙ දස අත්ථවසෙ දස්සෙන්තො ‘‘සඞ්ඝසුට්ඨුතායා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ඝසුට්ඨුතා නාම සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවො, ‘‘සුට්ඨු දෙවා’’ති ආගතට්ඨානෙ විය ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති වචනසම්පටිච්ඡනභාවො. යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොති, තස්මා සඞ්ඝස්ස ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති මම වචනසම්පටිච්ඡනත්ථං පඤ්ඤපෙස්සාමි, අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං සම්පටිච්ඡනෙ ච ආනිසංසං දස්සෙත්වා, න බලක්කාරෙන අභිභවිත්වාති එතමත්ථං ආවිකරොන්තො ආහ – ‘‘සඞ්ඝසුට්ඨුතායා’’ති. සඞ්ඝඵාසුතායාති සඞ්ඝස්ස ඵාසුභාවාය; සහජීවිතාය සුඛවිහාරත්ථායාති අත්ථො.

คำว่า “ทส อัตถวเส ปฏิจจะ” หมายความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเล็งเห็นความสำเร็จแห่งประโยชน์พิเศษ ๑๐ ประการ จึงทรงอาศัย อิงอาศัย และปรารภประโยชน์พิเศษ ๑๐ ประการอันพึงบรรลุได้ซึ่งเป็นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท จึงจักทรงบัญญัติ. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงประโยชน์พิเศษ ๑๐ ประการนั้น จึงตรัสคำว่า “สังฆสุฏฐุตาย” เป็นต้น. ในคำว่า “สังฆสุฏฐุตาย” เป็นต้นนั้น คำว่า “สังฆสุฏฐุตา” หมายถึงความเป็นผู้ดีของสงฆ์ คือความเป็นผู้สามารถรับพระดำรัสว่า “ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” เหมือนในที่ที่มาว่า “ดีแล้ว เทพเจ้าข้า” หรือความเป็นผู้สามารถรับพระดำรัสว่า “ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”. อนึ่ง ภิกษุใดรับพระดำรัสของพระตถาคต หรือรับแล้วประพฤติ การรับนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ภิกษุนั้นตลอดกาลนาน. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า “สังฆสุฏฐุตาย” เพื่อทรงประกาศความหมายนี้ว่า “เราจักบัญญัติเพื่อประโยชน์แห่งการที่สงฆ์จะรับพระดำรัสของเราว่า ‘ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า’ โดยแสดงโทษในการไม่รับและอานิสงส์ในการรับ ไม่ใช่โดยการข่มขี่ด้วยกำลัง.” คำว่า “สังฆผาสุตาย” หมายถึง เพื่อความเป็นอยู่ผาสุกของสงฆ์; หมายถึง เพื่อความเป็นอยู่ผาสุกอันเป็นเครื่องยังชีพร่วมกัน.

---

දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායාති දුම්මඞ්කූ නාම දුස්සීලපුග්ගලා; යෙ මඞ්කුතං ආපාදියමානාපි දුක්ඛෙන ආපජ්ජන්ති, වීතික්කමං කරොන්තා වා කත්වා වා න ලජ්ජන්ති, තෙසං නිග්ගහත්ථාය; තෙ හි සික්ඛාපදෙ අසති ‘‘කිං තුම්හෙහි දිට්ඨං, කිං සුතං – කිං අම්හෙහි කතං; කතරස්මිං වත්ථුස්මිං කතමං ආපත්තිං ආරොපෙත්වා අම්හෙ නිග්ගණ්හථා’’ති සඞ්ඝං විහෙඨෙස්සන්ති, සික්ඛාපදෙ පන සති තෙ සඞ්ඝො සික්ඛාපදං දස්සෙත්වා ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන නිග්ගහෙස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායා’’ති.

คำว่า “ทุมมังกูนัง ปุคคะลานัง นิคคะหายะ” หมายความว่า “ทุมมังกุ” คือบุคคลผู้ทุศีล; ภิกษุผู้ทุศีลเหล่าใด แม้ถูกทำให้ถึงความเป็นผู้ไม่มีความน่าเกรงใจ ก็ยังถึงความเป็นผู้ไม่มีความน่าเกรงใจได้ด้วยความยากลำบาก, หรือเมื่อกำลังทำหรือทำความล่วงละเมิดแล้วก็ไม่ละอาย, เพื่อประโยชน์ในการข่มภิกษุผู้ทุศีลเหล่านั้น. เพราะว่าเมื่อไม่มีสิกขาบท บุคคลผู้ทุศีลเหล่านั้นจักเบียดเบียนสงฆ์ด้วยการกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายเห็นอะไร ได้ยินอะไร – พวกข้าพเจ้าทำอะไร? เพราะเรื่องอะไร ท่านทั้งหลายจึงปรับอาบัติอะไรแก่พวกข้าพเจ้าแล้วข่มพวกข้าพเจ้า?” แต่เมื่อมีสิกขาบท สงฆ์จักแสดงสิกขาบทแล้วข่มภิกษุผู้ทุศีลเหล่านั้นด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยพระพุทธานุศาสนีอันเป็นญัตติกรรมวาจาที่สมบูรณ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “ทุมมังกูนัง ปุคคะลานัง นิคคะหายะ” (เพื่อข่มบุคคลผู้ทุมมังกุ).

---

පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරායාති පෙසලානං පියසීලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරත්ථාය. පියසීලා හි භික්ඛූ කත්තබ්බාකත්තබ්බං සාවජ්ජානවජ්ජං වෙලං මරියාදං අජානන්තා සික්ඛත්තයපාරිපූරියා ඝටමානා කිලමන්ති, සන්දිට්ඨමානා උබ්බාළ්හා හොන්ති. කත්තබ්බාකත්තබ්බං පන සාවජ්ජානවජ්ජං වෙලං මරියාදං ඤත්වා සික්ඛත්තයපාරිපූරියා ඝටමානා න කිලමන්ති, සන්දිට්ඨමානා න උබ්බාළ්හා හොන්ති. තෙන නෙසං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනා ඵාසුවිහාරාය සංවත්තති. යො වා දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහො, ස්වෙව එතෙසං ඵාසුවිහාරො. දුස්සීලපුග්ගලෙ නිස්සාය හි උපොසථො න තිට්ඨති[Pg.189], පවාරණා න තිට්ඨති, සඞ්ඝකම්මානි නප්පවත්තන්ති, සාමග්ගී න හොති, භික්ඛූ අනෙකග්ගා උද්දෙසපරිපුච්ඡාකම්මට්ඨානාදීනි අනුයුඤ්ජිතුං න සක්කොන්ති. දුස්සීලෙසු පන නිග්ගහිතෙසු සබ්බොපි අයං උපද්දවො න හොති. තතො පෙසලා භික්ඛූ ඵාසු විහරන්ති. එවං ‘‘පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසු විහාරායා’’ති එත්ථ ද්විධා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

คำว่า “เปสลานัง ภิกขูนัง ผาสุวิหารายะ” หมายความว่า เพื่อประโยชน์แห่งการอยู่ผาสุกของภิกษุผู้เป็นที่รักใคร่เคารพของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ผู้มีศีลอันเป็นที่รัก. เพราะว่าภิกษุผู้มีศีลอันเป็นที่รัก เมื่อไม่รู้ขอบเขตและข้อจำกัดว่าอะไรควรทำไม่ควรทำ อะไรมีโทษไม่มีโทษ และพยายามบำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์ ย่อมเหน็ดเหนื่อย และย่อมถูกรบกวนด้วยความสงสัย. แต่เมื่อรู้ขอบเขตและข้อจำกัดว่าอะไรควรทำไม่ควรทำ อะไรมีโทษไม่มีโทษ และพยายามบำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์ ย่อมไม่เหน็ดเหนื่อย และย่อมไม่ถูกรบกวนด้วยความสงสัย. เพราะเหตุนั้น การบัญญัติสิกขาบทจึงเป็นไปเพื่อการอยู่ผาสุกของภิกษุเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง การข่มบุคคลผู้ทุมมังกุ (ผู้ทุศีล) นั่นแหละ เป็นการอยู่ผาสุกของภิกษุผู้เปสละเหล่านี้. เพราะอาศัยบุคคลผู้ทุศีลแล้ว อุโบสถย่อมไม่ตั้งอยู่ ปวารณาย่อมไม่ตั้งอยู่ สังฆกรรมอื่น ๆ ย่อมไม่เป็นไป ความสามัคคีย่อมไม่มี ภิกษุทั้งหลายย่อมไม่สามารถตั้งใจศึกษาเล่าเรียน สอบถามกรรมฐานเป็นต้นได้. แต่เมื่อข่มบุคคลผู้ทุศีลแล้ว ภัยพิบัติทั้งหมดนี้ย่อมไม่มี. จากนั้น ภิกษุผู้เปสละทั้งหลายย่อมอยู่ผาสุก. ด้วยประการฉะนี้ ความหมายในคำว่า “เปสลานัง ภิกขูนัง ผาสุวิหารายะ” พึงทราบได้สองนัย.

---

දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරායාති දිට්ඨධම්මිකා ආසවා නාම අසංවරෙ ඨිතෙන තස්මිඤ්ඤෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා පාණිප්පහාර-දණ්ඩප්පහාර-හත්ථච්ඡෙද-පාදච්ඡෙද-අකිත්ති-අයසවිප්පටිසාරාදයො දුක්ඛවිසෙසා. ඉති ඉමෙසං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය පිධානාය ආගමනමග්ගථකනායාති අත්ථො.

คำว่า เพื่อสำรวมอาสวะอันเป็นไปในปัจจุบันนี้ หมายถึง ทุกข์พิเศษทั้งหลายมี การถูกทุบตีด้วยมือ การถูกตีด้วยไม้ การถูกตัดมือ การถูกตัดเท้า การไม่มีชื่อเสียง การไม่มีบริวาร และความเดือดร้อนใจ เป็นต้น ที่ภิกษุผู้ไม่สำรวมพึงได้รับในอัตภาพนั้นเอง. อธิบายว่า เพื่อสำรวม เพื่อปิดกั้น เพื่อปิดทางมาแห่งอาสวะอันเป็นไปในปัจจุบันเหล่านี้.

---

සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායාති සම්පරායිකා ආසවා නාම අසංවරෙ ඨිතෙන කතපාපකම්මමූලකා සම්පරායෙ නරකාදීසු පත්තබ්බා දුක්ඛවිසෙසා, තෙසං පටිඝාතත්ථාය පටිප්පස්සම්භනත්ථාය වූපසමත්ථායාති වුත්තං හොති.

คำว่า เพื่อกำจัดอาสวะอันเป็นไปในภพหน้า หมายถึง ทุกข์พิเศษทั้งหลายที่ภิกษุผู้ไม่สำรวมมีกรรมชั่วที่ทำแล้วเป็นรากเหง้า พึงได้รับในภพหน้า เช่น ในนรกเป็นต้น. เป็นอันกล่าวไว้ว่า เพื่อประโยชน์แก่การกำจัด เพื่อประโยชน์แก่การสงบระงับ และเพื่อประโยชน์แก่การสงบระงับไม่ให้เกิดขึ้นอีกซึ่งอาสวะเหล่านั้น.

---

අප්පසන්නානං පසාදායාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හි සති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිං ඤත්වා වා යථාපඤ්ඤත්තං පටිපජ්ජමානෙ භික්ඛූ දිස්වා වා යෙපි අප්පසන්නා පණ්ඩිතමනුස්සා, තෙ ‘‘යානි වත ලොකෙ මහාජනස්ස රජ්ජන-දුස්සන-මුය්හනට්ඨානානි, තෙහි ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා ආරකා විරතා විහරන්ති, දුක්කරං වත කරොන්ති, භාරියං වත කරොන්තී’’ති පසාදං ආපජ්ජන්ති, විනයපිටකෙ පොත්ථකං දිස්වා මිච්ඡාදිට්ඨික-තිවෙදී බ්‍රාහ්මණො විය. තෙන වුත්තං – ‘‘අප්පසන්නානං පසාදායා’’ති.

คำว่า เพื่อความเลื่อมใสของบุคคลผู้ยังไม่เลื่อมใสนี้ อธิบายว่า เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท มนุษย์ผู้มีปัญญาเหล่าใดที่ยังไม่เลื่อมใส เมื่อรู้สิกขาบทที่บัญญัติแล้ว หรือเห็นภิกษุทั้งหลายผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่บัญญัติไว้ ก็ย่อมเกิดความเลื่อมใสว่า 'โอหนอ สมณะศากยบุตรเหล่านี้ ย่อมอยู่ห่างไกลจากอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ความขัดเคือง และความหลงของมหาชนในโลก ย่อมทำสิ่งที่ทำได้ยากหนอ ย่อมทำสิ่งที่หนักหนอ' เหมือนพราหมณ์ผู้มีมิจฉาทิฏฐิและเป็นผู้รู้ไตรเพท เห็นคัมภีร์ในพระวินัยปิฎกแล้วย่อมเกิดความเลื่อมใส ฉะนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เพื่อความเลื่อมใสของบุคคลผู้ยังไม่เลื่อมใส'.

---

පසන්නානං භිය්‍යොභාවායාති යෙපි සාසනෙ පසන්නා කුලපුත්තා තෙපි සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිං ඤත්වා යථාපඤ්ඤත්තං පටිපජ්ජමානෙ භික්ඛූ වා දිස්වා ‘‘අහො අය්‍යා දුක්කරකාරිනො, යෙ යාවජීවං එකභත්තං බ්‍රහ්මචරියං විනයසංවරං අනුපාලෙන්තී’’ති භිය්‍යො භිය්‍යො පසීදන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘පසන්නානං භිය්‍යොභාවායා’’ති.

คำว่า เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของบุคคลผู้เลื่อมใสแล้วนี้ อธิบายว่า กุลบุตรเหล่าใดที่เลื่อมใสในพระศาสนาแล้ว กุลบุตรเหล่านั้นเมื่อรู้สิกขาบทที่บัญญัติแล้ว หรือเห็นภิกษุทั้งหลายผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่บัญญัติไว้ ก็ย่อมเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปว่า 'โอหนอ พระคุณเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ทำสิ่งที่ทำได้ยากหนอ ผู้ใดรักษาพรหมจรรย์ มีการนอนผู้เดียว มีการฉันหนเดียว และวินัยสังวรตลอดชีวิต' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของบุคคลผู้เลื่อมใสแล้ว'.

---

සද්ධම්මට්ඨිතියාති තිවිධො සද්ධම්මො – පරියත්තිසද්ධම්මො, පටිපත්තිසද්ධම්මො, අධිගමසද්ධම්මොති. තත්ථ පිටකත්තයසඞ්ගහිතං සබ්බම්පි බුද්ධවචනං ‘‘පරියත්තිසද්ධම්මො’’ නාම. තෙරස ධුතගුණා, චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි, ද්වෙඅසීති මහාවත්තානි, සීලසමාධිවිපස්සනාති [Pg.190] අයං ‘‘පටිපත්තිසද්ධම්මො’’ නාම. චත්තාරො අරියමග්ගා චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි නිබ්බානඤ්චාති අයං ‘‘අධිගමසද්ධම්මො’’ නාම. සො සබ්බොපි යස්මා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සති භික්ඛූ සික්ඛාපදඤ්ච තස්ස විභඞ්ගඤ්ච තදත්ථජොතනත්ථං අඤ්ඤඤ්ච බුද්ධවචනං පරියාපුණන්ති, යථාපඤ්ඤත්තඤ්ච පටිපජ්ජමානා පටිපත්තිං පූරෙත්වා පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බං ලොකුත්තරධම්මං අධිගච්ඡන්ති, තස්මා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා චිරට්ඨිතිකො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘සද්ධම්මට්ඨිතියා’’ති.

คำว่า เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรมนี้ พระสัทธรรมมีสามอย่าง คือ พระปริยัติสัทธรรม พระปฏิปัตติสัทธรรม และพระอธิคมสัทธรรม. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น พระพุทธพจน์ทั้งหมดที่สงเคราะห์ด้วยพระไตรปิฎก ชื่อว่า 'พระปริยัติสัทธรรม'. ธุดงค์ ๑๓, วัตรในขันธกะ ๑๔, มหาวัตร ๘๒, ศีล สมาธิ วิปัสสนา ทั้งหมดนี้ ชื่อว่า 'พระปฏิปัตติสัทธรรม'. อริยมรรค ๔, สามัญญผล ๔ และพระนิพพาน ทั้งหมดนี้ ชื่อว่า 'พระอธิคมสัทธรรม'. พระสัทธรรมทั้งหมดนั้น เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท ภิกษุทั้งหลายย่อมเล่าเรียนสิกขาบทและวิภังค์ของสิกขาบทนั้น และพระพุทธพจน์อื่นเพื่อประโยชน์แก่การทำให้เนื้อความของสิกขาบทนั้นปรากฏ และเมื่อปฏิบัติอยู่ตามที่บัญญัติไว้ ย่อมบำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุโลกุตตรธรรมอันเป็นพระปฏิเวธสัทธรรมด้วยปฏิปทา. เพราะเหตุนั้น การบัญญัติสิกขาบทจึงเป็นเหตุให้พระสัทธรรมตั้งอยู่ได้นาน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม'.

---

විනයානුග්ගහායාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හි සති සංවරවිනයො ච පහානවිනයො ච සමථවිනයො ච පඤ්ඤත්තිවිනයො චාති චතුබ්බිධොපි විනයො අනුග්ගහිතො හොති උපත්ථම්භිතො සූපත්ථම්භිතො. තෙන වුත්තං – ‘‘විනයානුග්ගහායා’’ති.

คำว่า เพื่ออนุเคราะห์พระวินัยนี้ อธิบายว่า เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท พระวินัยทั้งสี่อย่าง คือ สังวรวินัย ปหานวินัย สมถวินัย และปัญญัตติวินัย ย่อมได้รับการอนุเคราะห์ ได้รับการอุปถัมภ์ ได้รับการอุปถัมภ์อย่างดี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เพื่ออนุเคราะห์พระวินัย'.

---

සබ්බානෙව චෙතානි පදානි ‘‘සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති ඉමිනා වචනෙන සද්ධිං යොජෙතබ්බානි. තත්‍රායං පඨමපච්ඡිමපදයොජනා – ‘‘සඞ්ඝසුට්ඨුතාය සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාමි, විනයානුග්ගහාය සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති.

บทเหล่านี้ทั้งหมดพึงประกอบเข้ากับคำว่า 'เราจักบัญญัติสิกขาบท' นี้. ในการประกอบนั้น การประกอบบทแรกและบทสุดท้ายมีดังนี้ คือ 'เราจักบัญญัติสิกขาบทเพื่อความดีงามแห่งสงฆ์, เราจักบัญญัติสิกขาบทเพื่ออนุเคราะห์พระวินัย'.

---

අපි චෙත්ථ යං සඞ්ඝසුට්ඨු තං සඞ්ඝඵාසු, යං සඞ්ඝඵාසු තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායාති එවං සඞ්ඛලිකනයං; යං සඞ්ඝසුට්ඨු තං සඞ්ඝඵාසු, යං සඞ්ඝසුට්ඨු තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායාති එවඤ්ච එකෙකපදමූලිකං දසක්ඛත්තුං යොජනං කත්වා යං වුත්තං පරිවාරෙ (පරි. 334) –

อนึ่ง ในบททั้งหลายมีคำว่า 'เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์' เป็นต้นนี้ คำว่า 'สิ่งใดเป็นความดีงามแห่งสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นความผาสุกแห่งสงฆ์, สิ่งใดเป็นความผาสุกแห่งสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นไปเพื่อข่มบุคคลผู้กระด้าง' ดังนี้ เป็นนัยแห่งการเชื่อมโยงกันเป็นลูกโซ่; และคำว่า 'สิ่งใดเป็นความดีงามแห่งสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นความผาสุกแห่งสงฆ์, สิ่งใดเป็นความดีงามแห่งสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นไปเพื่อข่มบุคคลผู้กระด้าง' ดังนี้ เป็นการประกอบบทแต่ละบทเป็นรากฐานสิบครั้ง. คำใดที่พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ในพระปริวารปาฬิว่า –

---

‘‘අත්ථසතං ධම්මසතං, ද්වෙ ච නිරුත්තිසතානි;

චත්තාරි ඤාණසතානි, අත්ථවසෙ පකරණෙ’’ති.

ประโยชน์ร้อยหนึ่ง เหตุร้อยหนึ่ง นิรุตติสองร้อย และญาณสี่ร้อย ย่อมมีในอรรถวสนัยแห่งปกรณ์.

---

තං සබ්බං වෙදිතබ්බං. තං පනෙතං යස්මා පරිවාරෙයෙව ආවි භවිස්සති, තස්මා ඉධ න වණ්ණිතන්ති.

คำทั้งหมดนั้นพึงทราบ. อนึ่ง เพราะคำทั้งหมดนั้นจักปรากฏชัดในพระปริวารนั้นเอง เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่อธิบายในที่นี้.

---

එවං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා ආනිසංසං දස්සෙත්වා තස්මිං සික්ඛාපදෙ භික්ඛූහි කත්තබ්බකිච්චං දීපෙන්තො ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති ආහ. කිං වුත්තං හොති? භික්ඛවෙ, ඉමං පන මයා ඉති සන්දස්සිතානිසංසං සික්ඛාපදං එවං පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ උද්දිසෙය්‍යාථ ච පරියාපුණෙය්‍යාථ ච ධාරෙය්‍යාථ ච අඤ්ඤෙසඤ්ච වාචෙය්‍යාථාති. අතිරෙකානයනත්ථො [Pg.191] හි එත්ථ ච සද්දො, තෙනායමත්ථො ආනීතො හොතීති.

เมื่อทรงแสดงอานิสงส์ของการบัญญัติสิกขาบทดังนี้แล้ว ทรงประสงค์จะแสดงกิจที่ภิกษุทั้งหลายพึงทำในสิกขาบทนั้น จึงตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงแสดงสิกขาบทนี้อย่างนี้'. เป็นอันกล่าวอะไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงสิกขาบทนี้ที่มีอานิสงส์อันเราแสดงไว้ดีแล้วด้วยลำดับมีคำว่า 'เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์' เป็นต้นนี้ ในการแสดงปาติโมกข์อย่างนี้ด้วย, จงเล่าเรียนด้วย, จงทรงจำด้วย, และจงให้ผู้อื่นกล่าวหรือสอนด้วย. จริงอยู่ ศัพท์ว่า 'จ' ในบทว่า 'อุททิเสยยาถะ จะ' นี้ มีความหมายว่านำอรรถที่เกินจากที่กล่าวโดยตรงมา. เพราะเหตุนั้น อรรถมีคำว่า 'การเล่าเรียน' เป็นต้นนี้จึงถูกนำมา ดังนี้.

---

ඉදානි යං වුත්තං ‘‘ඉමං සික්ඛාපද’’න්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍ය, පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති ආහ. එවං මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන දළ්හං කත්වා පඨමපාරාජිකෙ පඤ්ඤත්තෙ අපරම්පි අනුපඤ්ඤත්තත්ථාය මක්කටීවත්ථු උදපාදි. තස්සුප්පත්තිදීපනත්ථමෙතං වුත්තං – එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හොතීති. තස්සත්ථො – භගවතා භික්ඛූනං ඉදං සික්ඛාපදං එවං පඤ්ඤත්තං හොති ච, ඉදඤ්ච අඤ්ඤං වත්ථු උදපාදීති.

บัดนี้ เมื่อทรงแสดงสิกขาบทที่ตรัสไว้ว่า 'สิกขาบทนี้' จึงตรัสว่า 'อนึ่ง ภิกษุใดเสพเมถุนธรรม ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก ไม่ใช่ผู้ร่วมสังวาส'. เมื่อปฐมปาราชิกสิกขาบทถูกบัญญัติให้มั่นคงด้วยอำนาจแห่งการตัดรากถอนโคนในพระศาสนาแล้ว เรื่องนางมักกะฏีก็เกิดขึ้นอีกเพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติอนุบัญญัติ. เพื่อแสดงความเป็นมาของเรื่องนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า 'สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้'. อรรถของคำพูดมีคำว่า 'เอวัญจิทัง ภะคะวะตา' เป็นต้นนั้น พึงทราบด้วยนัยที่จะกล่าวต่อไปนี้ คือ สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ด้วย และเรื่องนางมักกะฏีนี้ก็เกิดขึ้นอีกด้วย ดังนี้.

---

පඨමපඤ්ඤත්තිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปฐมบัญญัติจบแล้ว.

---

සුදින්නභාණවාරං නිට්ඨිතං.

สุทินนภาณวารจบแล้ว.

---

මක්කටීවත්ථුකථා

เรื่องนางมักกะฏี

---

40. ඉදානි යං තං අඤ්ඤං වත්ථු උප්පන්නං, තං දස්සෙතුං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’’තිආදිමාහ. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා – මක්කටිං ආමිසෙනාති මහාවනෙ භික්ඛූනං ඛන්තිමෙත්තාදිගුණානුභාවෙන නිරාසඞ්කචිත්තා බහූ මිගමොරකුක්කුටමක්කටාදයො තිරච්ඡානා පධානාගාරට්ඨානෙසු විචරන්ති. තත්‍ර එකං මක්කටිං ආමිසෙන යාගුභත්තඛජ්ජකාදිනා උපලාපෙත්වා, සඞ්ගණ්හිත්වාති වුත්තං හොති. තස්සාති භුම්මවචනං. පටිසෙවතීති පචුරපටිසෙවනො හොති; පචුරත්ථෙ හි වත්තමානවචනං. සො භික්ඛූති සො මෙථුනධම්මපටිසෙවනකො භික්ඛු. සෙනාසනචාරිකං ආහිණ්ඩන්තාති තෙ භික්ඛූ ආගන්තුකා බුද්ධදස්සනාය ආගතා පාතොව ආගන්තුකභත්තානි ලභිත්වා කතභත්තකිච්චා භික්ඛූනං නිවාසනට්ඨානානි පස්සිස්සාමාති විචරිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘සෙනාසනචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා’’ති. යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමීති තිරච්ඡානගතා නාම එකභික්ඛුනා සද්ධිං විස්සාසං කත්වා අඤ්ඤෙසුපි තාදිසඤ්ඤෙව චිත්තං උප්පාදෙන්ති. තස්මා සා මක්කටී යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ච අත්තනො විස්සාසිකභික්ඛුස්සෙව තෙසම්පි තං විකාරං දස්සෙසි.

๔๐. บัดนี้ เพื่อแสดงเรื่องอื่นที่เกิดขึ้นแล้ว พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “เตน โข ปน สมเยน” เป็นต้น ในคำนั้น นี้คืออรรถาธิบายบทที่ไม่ง่าย คำว่า “มักกฏิํ อามิเสน” (ด้วยอามิสซึ่งนางลิง) หมายถึง ในป่าใหญ่ สัตว์เดรัจฉานจำนวนมาก มีกวาง นกยูง ไก่ ลิง เป็นต้น มีจิตปราศจากความสงสัย หรือปราศจากความรังเกียจ กล้าหาญ ด้วยอานุภาพแห่งคุณมีขันติและเมตตาเป็นต้นของภิกษุทั้งหลาย ย่อมเที่ยวไปในที่ตั้งแห่งเรือนกรรมฐาน ในบรรดาสัตว์เดรัจฉานเหล่านั้น นางลิงตัวหนึ่งถูกล่อลวงด้วยอามิสมีข้าวต้ม ข้าว และของขบเคี้ยวเป็นต้น ชื่อว่า “อุปลาเปตฺวา สงฺคณฺหิตฺวา” (ล่อลวงแล้ว ชักชวนแล้ว) คำว่า “ตสฺสา” เป็นสัตตมีวิภัตติ คำว่า “ปฏิเสวติ” หมายถึง ผู้เสพเป็นประจำ เพราะในอรรถว่า “เป็นประจำ” ย่อมเป็นวัตตมานวิภัตติ คำว่า “โส ภิกฺขุ” หมายถึง ภิกษุผู้เสพเมถุนธรรมนั้น คำว่า “เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑนฺตา” (เที่ยวไปในเสนาสนะ) หมายถึง ภิกษุเหล่านั้นเป็นอาคันตุกะ มาเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้า ได้รับภัตตาหารสำหรับอาคันตุกะตั้งแต่เช้าตรู่ ทำกิจภัตตาหารเสร็จแล้ว คิดว่า “เราจักดูที่อยู่ของภิกษุทั้งหลาย” แล้วจึงเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า “เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑนฺตา” คำว่า “เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ” (เข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น) หมายถึง สัตว์เดรัจฉานทั้งหลาย เมื่อทำความคุ้นเคยกับภิกษุรูปหนึ่งแล้ว ย่อมยังจิตเช่นนั้นเองให้เกิดขึ้นในภิกษุรูปอื่น ๆ ด้วย เพราะเหตุนั้น นางลิงนั้นจึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น และเมื่อเข้าไปหาแล้ว ก็แสดงอาการวิปริตนั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น เหมือนแสดงแก่ภิกษุผู้คุ้นเคยของตนเอง

---

ඡෙප්පන්ති නඞ්ගුට්ඨං. ඔඩ්ඩීති අභිමුඛං ඨපෙසි. නිමිත්තම්පි අකාසීති යෙන නියාමෙන යාය කිරියාය මෙථුනාධිප්පායං තෙ ජානන්ති තං අකාසීති අත්ථො[Pg.192]. සො භික්ඛූති යස්සායං විහාරො. එකමන්තං නිලීයිංසූති එකස්මිං ඔකාසෙ පටිච්ඡන්නා අච්ඡිංසු.

คำว่า “เจปฺปนฺติ” หมายถึง กระดิกหาง คำว่า “โอฑฺฑี” หมายถึง ตั้งไว้ตรงหน้า คำว่า “นิมิตฺตมฺปิ อกาสิ” (ทำนิมิตด้วย) หมายถึง นางลิงนั้นได้ทำนิมิตที่ทำให้ภิกษุเหล่านั้นรู้ความประสงค์ในเมถุน หรือความต้องการเสพเมถุนได้ด้วยอาการใด ด้วยกิริยาใด นี้คืออรรถะ คำว่า “โส ภิกฺขุ” หมายถึง ภิกษุผู้เป็นเจ้าของวิหารนี้ คำว่า “เอกมนฺตํ นิลียึสุ” (ซ่อนตัวอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง) หมายถึง ซ่อนตัวอยู่ในที่แห่งหนึ่ง

---

41. සච්චං, ආවුසොති සහොඩ්ඪග්ගහිතො චොරො විය පච්චක්ඛං දිස්වා චොදිතත්තා ‘‘කිං වා මයා කත’’න්තිආදීනි වත්තුං අසක්කොන්තො ‘‘සච්චං, ආවුසො’’ති ආහ. නනු, ආවුසො, තථෙව තං හොතීති ආවුසො යථා මනුස්සිත්ථියා, නනු තිරච්ඡානගතිත්ථියාපි තං සික්ඛාපදං තථෙව හොති. මනුස්සිත්ථියාපි හි දස්සනම්පි ගහණම්පි ආමසනම්පි ඵුසනම්පි ඝට්ටනම්පි දුට්ඨුල්ලමෙව. තිරච්ඡානගතිත්ථියාපි තං සබ්බං දුට්ඨුල්ලමෙව. කො එත්ථ විසෙසො? අලෙසට්ඨානෙ ත්වං ලෙසං ඔඩ්ඩෙසීති.

๔๑. คำว่า “สจฺจํ อาวุโส” (จริง ท่านผู้มีอายุ) หมายถึง เพราะถูกว่ากล่าวโดยเห็นประจักษ์ เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมของกลาง จึงไม่สามารถจะกล่าวคำว่า “เราทำอะไรไป” เป็นต้นได้ จึงกล่าวว่า “จริง ท่านผู้มีอายุ” คำว่า “นนุ (ป) โหติ” (ก็ไม่เป็นเช่นนั้นหรือ) หมายถึง ท่านผู้มีอายุ ก็เหมือนกับว่าสิกขาบทนั้นย่อมมีแก่สตรีมนุษย์ สิกขาบทนั้นย่อมมีแก่สตรีเดรัจฉานด้วยเช่นกัน อนึ่ง การมองด้วยราคะ การจับ การลูบคลำ การสัมผัส การกระทบกระแทกอย่างแรง แม้แก่สตรีมนุษย์ ก็เป็นสิ่งหยาบคายเท่านั้น แม้แก่สตรีเดรัจฉาน การจับเป็นต้นทั้งหมดนั้น ก็เป็นสิ่งหยาบคายเท่านั้น ในการเสพสตรีมนุษย์และนางลิงนี้ มีอะไรแตกต่างกันเล่า ท่านย่อมยกข้ออ้างขึ้นในที่ที่ไม่ควรยกข้ออ้างขึ้น ดังนี้

---

42. අන්තමසො තිරච්ඡානගතායපි පාරාජිකො හොති අසංවාසොති තිරච්ඡානගතායපි මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා පාරාජිකො යෙව හොතීති දළ්හතරං සික්ඛාපදමකාසි. දුවිධඤ්හි සික්ඛාපදං – ලොකවජ්ජං, පණ්ණත්තිවජ්ජඤ්ච. තත්ථ යස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජං නාම. සෙසං පණ්ණත්තිවජ්ජං. තත්ථ ලොකවජ්ජෙ අනුපඤ්ඤත්ති උප්පජ්ජමානා රුන්ධන්තී ද්වාරං පිදහන්තී සොතං පච්ඡින්දමානා ගාළ්හතරං කරොන්තී උප්පජ්ජති, අඤ්ඤත්‍ර අධිමානා, අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තාති අයං පන වීතික්කමාභාවා අබ්බොහාරිකත්තා ච වුත්තා. පණ්ණත්තිවජ්ජෙ අකතෙ වීතික්කමෙ උප්පජ්ජමානා සිථිලං කරොන්තී මොචෙන්තී ද්වාරං දදමානා අපරාපරම්පි අනාපත්තිං කුරුමානා උප්පජ්ජති, ගණභොජනපරම්පරභොජනාදීසු අනුපඤ්ඤත්තියො විය. ‘‘අන්තමසො තඞ්ඛණිකායපී’’ති එවරූපා පන කතෙ වීතික්කමෙ උප්පන්නත්තා පඤ්ඤත්තිගතිකාව හොති. ඉදං පන පඨමසික්ඛාපදං යස්මා ලොකවජ්ජං, න පණ්ණත්තිවජ්ජං; තස්මා අයමනුපඤ්ඤත්ති රුන්ධන්තී ද්වාරං පිදහන්තී සොතං පච්ඡින්දමානා ගාළ්හතරං කරොන්තී උප්පජ්ජි.

๔๒. คำว่า “อนฺตมโส อสํวาส” (แม้ที่สุด ไม่เป็นผู้ร่วมสังวาส) หมายถึง แม้เสพเมถุนธรรมกับสตรีเดรัจฉาน ก็เป็นผู้ขาดจากความเป็นสมณะเท่านั้น จึงทรงบัญญัติสิกขาบทให้เข้มงวดยิ่งขึ้น อนึ่ง สิกขาบทมี ๒ อย่าง คือ โลกวัชชะ (โทษทางโลก) และ ปัณณัตติวัชชะ (โทษทางบัญญัติ) ในบรรดาสิกขาบท ๒ อย่างนั้น สิกขาบทใดที่จิตในส่วนที่มีเจตนาเป็นอกุศลเท่านั้น สิกขาบทนั้นชื่อว่า โลกวัชชะ สิกขาบทที่เหลือชื่อว่า ปัณณัตติวัชชะ ในโลกวัชชะ อนุบัญญัติที่เกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยขัดขวางการล่วงละเมิด ปิดประตูแห่งการล่วงละเมิด ตัดกระแสแห่งการล่วงละเมิด และทำให้เข้มงวดยิ่งขึ้น ส่วนอนุบัญญัติที่ว่า “เว้นจากความสำคัญผิด เว้นจากฝันไป” นี้ ตรัสไว้เพราะไม่มีการล่วงละเมิด และเพราะไม่จัดเป็นองค์แห่งอาบัติ ในปัณณัตติวัชชะ อนุบัญญัติที่เกิดขึ้นก่อนที่จะมีการล่วงละเมิด ย่อมเกิดขึ้นโดยทำให้หย่อนลง คลายสิ่งที่ผูกไว้ เปิดประตูแห่งการล่วงละเมิด และทำให้ไม่มีอาบัติซ้ำแล้วซ้ำอีก เหมือนอนุบัญญัติในเรื่องคณโภชนะ ปรัมปรโภชนะ เป็นต้น ส่วนอนุบัญญัติเช่น “อนฺตมโส ตงฺขณิกายปิ” (แม้ที่สุดแก่หญิงที่อยู่ชั่วขณะ) นี้ เพราะเกิดขึ้นเมื่อมีการล่วงละเมิดแล้ว จึงเป็นไปตามบัญญัติเดิมเท่านั้น แต่ปฐมปาราชิกสิกขาบทนี้ เพราะเป็นโลกวัชชะ ไม่ใช่ปัณณัตติวัชชะ เพราะเหตุนั้น อนุบัญญัตินี้จึงเกิดขึ้นโดยขัดขวาง ปิดประตู ตัดกระแส และทำให้เข้มงวดยิ่งขึ้น

---

එවං ද්වෙපි වත්ථූනි සම්පිණ්ඩෙත්වා මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන දළ්හතරං කත්වා පඨමපාරාජිකෙ පඤ්ඤත්තෙ අපරම්පි අනුපඤ්ඤත්තත්ථාය වජ්ජිපුත්තකවත්ථු උදපාදි. තස්සුප්පත්තිදස්සනත්ථමෙතං වුත්තං – ‘‘එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හොතී’’ති[Pg.193]. තස්සත්ථො – භගවතා භික්ඛූනං ඉදං සික්ඛාපදං එවං පඤ්ඤත්තං හොති ච ඉදඤ්ච අඤ්ඤම්පි වත්ථු උදපාදීති.

เมื่อรวบรวมเรื่องทั้งสอง คือเรื่องสุทินน์และเรื่องนางลิงเข้าด้วยกันอย่างนี้ และทำให้เข้มงวดยิ่งขึ้นโดยเป็นไปเพื่อการตัดรากเหง้าในพระศาสนา เมื่อปฐมปาราชิกถูกบัญญัติแล้ว เรื่องวัชชีบุตรซึ่งเป็นเรื่องอื่นจากสองเรื่องนั้น ก็เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่อนุบัญญัติอีก เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของเรื่องวัชชีบุตรนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “เอวญฺจิทํ ภควตา ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ โหติ” (สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้) อรรถะของคำว่า “เอวญฺจิทํ ภควตา” เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า “สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ และเรื่องวัชชีบุตรนี้ซึ่งเป็นเรื่องอื่นก็เกิดขึ้นแล้ว”

---

මක්කටීවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องนางลิงจบแล้ว

---

සන්ථතභාණවාරො

สันถตภาณวาร

---

වජ්ජිපුත්තකවත්ථුවණ්ණනා

อรรถาธิบายเรื่องวัชชีบุตร

---

43-44. ඉදානි යං තං අඤ්ඤම්පි වත්ථු උප්පන්නං, තං දස්සෙතුං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’’තිආදිමාහ. තත්‍රාපි අයමනුත්තානපදවණ්ණනා – වෙසාලිකාති වෙසාලිවාසිනො. වජ්ජිපුත්තකාති වජ්ජිරට්ඨෙ වෙසාලියං කුලානං පුත්තා. සාසනෙ කිර යො යො උපද්දවො ආදීනවො අබ්බුදමුප්පජ්ජි, සබ්බං තං වජ්ජිපුත්තකෙ නිස්සාය. තථා හි දෙවදත්තොපි වජ්ජිපුත්තකෙ පක්ඛෙ ලභිත්වා සඞ්ඝං භින්දි. වජ්ජිපුත්තකා එව ච වස්සසතපරිනිබ්බුතෙ භගවති උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං දීපෙසුං. ඉමෙපි තෙසං යෙව එකච්චෙ එවං පඤ්ඤත්තෙපි සික්ඛාපදෙ යාවදත්ථං භුඤ්ජිංසු…පෙ… මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිංසූති.

๔๓-๔๔. บัดนี้ เพื่อแสดงเรื่องอื่นที่เกิดขึ้นแล้วอีก พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “เตน โข ปน สมเยน” เป็นต้น ในคำว่า “เตน โข ปน สมเยน” เป็นต้นนั้น นี้คืออรรถาธิบายบทที่ไม่ง่าย คำว่า “เวสาลีกา” หมายถึง ชาวเมืองเวสาลี คำว่า “วัชชีปุตฺตกา” หมายถึง บุตรของตระกูลทั้งหลายในแคว้นวัชชี ในเมืองเวสาลี อนึ่ง ภัยพิบัติใด ๆ โทษใด ๆ การกระทำลับ ๆ ล่อ ๆ ใด ๆ ที่เกิดขึ้นในพระศาสนา เรื่องทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นโดยอาศัยวัชชีบุตรทั้งหลาย ข้อนั้นจริงอยู่ แม้พระเทวทัตก็ได้วัชชีบุตรทั้งหลายเป็นพวก แล้วทำลายสงฆ์ และวัชชีบุตรทั้งหลายนั่นเอง เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไปแล้ว ๑๐๐ ปี ก็ได้แสดงพระสัทธรรมให้เป็นอธรรม และพระวินัยให้เป็นอวินัย แม้ภิกษุเหล่านี้บางรูปในบรรดาวัชชีบุตรเหล่านั้น เมื่อสิกขาบทถูกบัญญัติไว้อย่างนี้แล้ว ก็ยังฉันตามความพอใจ... (ละไว้)... เสพเมถุนธรรม ดังนี้

---

ඤාතිබ්‍යසනෙනපීති එත්ථ අසනං බ්‍යසනං වික්ඛෙපො විද්ධංසනං විනාසොති සබ්බමෙතං එකත්ථං. ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, තෙන ඤාතිබ්‍යසනෙන, රාජදණ්ඩබ්‍යාධිමරණවිප්පවාසනිමිත්තෙන ඤාතිවිනාසෙනාති අත්ථො. එස නයො දුතියපදෙපි. තතියපදෙ පන ආරොග්‍යවිනාසකො රොගො එව රොගබ්‍යසනං. සො හි ආරොග්‍යං බ්‍යසති වික්ඛිපති විනාසෙතීති බ්‍යසනං. රොගොව බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං, තෙන රොගබ්‍යසනෙන. ඵුට්ඨාති අධිපන්නා අභිභූතා සමන්නාගතාති අත්ථො.

ในบทว่า ญาติพยสเนนาปีติ นี้ คำว่า อสนะ พยสนะ วิเขปะ วิทธังสนะ วินาสะ ทั้งหมดนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ความพินาศของญาติ ชื่อว่า ญาติพยสนะ ด้วยญาติพยสนะนั้น อธิบายว่า ด้วยความพินาศของญาติ อันมีเหตุคือราชทัณฑ์ พยาธิ มรณะ และการพลัดพราก ในบทที่สอง (โภคพยสเนนาปีติ) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ส่วนในบทที่สาม (โรคพยสเนนาปีติ) โรคที่ทำลายความไม่มีโรค (สุขภาพ) นั่นแหละ ชื่อว่า โรคพยสนะ เพราะโรคย่อมทำลาย ย่อมทำให้กระจัดกระจาย ย่อมทำให้พินาศซึ่งความไม่มีโรค จึงชื่อว่า พยสนะ โรคนั่นแหละคือพยสนะ ชื่อว่า โรคพยสนะ ด้วยโรคพยสนะนั้น อธิบายว่า ถูกครอบงำ ถูกข่มเหง ถึงพร้อมแล้ว

---

න මයං, භන්තෙ ආනන්ද, බුද්ධගරහිනොති භන්තෙ ආනන්ද, මයං න බුද්ධං ගරහාම, න බුද්ධස්ස දොසං දෙම. න ධම්මගරහිනො, න සඞ්ඝගරහිනො. අත්තගරහිනො මයන්ති අත්තානමෙව මයං ගරහාම, අත්තනො දොසං දෙම. අලක්ඛිකාති නිස්සිරිකා. අප්පපුඤ්ඤාති පරිත්තපුඤ්ඤා. විපස්සකා කුසලානං ධම්මානන්ති යෙ අට්ඨතිංසාරම්මණෙසු විභත්තා කුසලා ධම්මා, තෙසං විපස්සකා; තතො තතො ආරම්මණතො වුට්ඨාය තෙව ධම්මෙ විපස්සමානාති [Pg.194] අත්ථො. පුබ්බරත්තාපරරත්තන්ති රත්තියා පුබ්බං පුබ්බරත්තං, රත්තියා අපරං අපරරත්තං, පඨමයාමඤ්ච පච්ඡිමයාමඤ්චාති වුත්තං හොති. බොධිපක්ඛිකානන්ති බොධිස්ස පක්ඛෙ භවානං, අරහත්තමග්ගඤාණස්ස උපකාරකානන්ති අත්ථො. භාවනානුයොගන්ති වඩ්ඪනානුයොගං. අනුයුත්තා විහරෙය්‍යාමාති ගිහිපලිබොධං ආවාසපලිබොධඤ්ච පහාය විවිත්තෙසු සෙනාසනෙසු යුත්තපයුත්තා අනඤ්ඤකිච්චා විහරෙය්‍යාම.

ในบทว่า ข้าแต่ท่านพระอานนท์ พวกข้าพระองค์มิได้ติเตียนพระพุทธเจ้า ดังนี้ ข้าแต่ท่านพระอานนท์ พวกข้าพระองค์มิได้ติเตียนพระพุทธเจ้า มิได้ให้โทษแก่พระพุทธเจ้า มิได้ติเตียนพระธรรม มิได้ติเตียนพระสงฆ์ ในบทว่า พวกข้าพระองค์ติเตียนตนเอง ดังนี้ พวกข้าพระองค์ติเตียนตนเองเท่านั้น ให้โทษแก่ตนเอง ในบทว่า อลักขิกา (ผู้ไม่มีโชค) ดังนี้ คือ ผู้ไม่มีสิริ ในบทว่า อัปปปุญญา (ผู้มีบุญน้อย) ดังนี้ คือ ผู้มีบุญน้อย ในบทว่า วิปัสสกา กุสลานัง ธัมมานัง (ผู้เห็นแจ้งซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย) ดังนี้ อธิบายว่า กุศลธรรมทั้งหลายที่จำแนกอยู่ในอารมณ์ ๓๘ ประการนั้น พวกข้าพระองค์เป็นผู้เห็นแจ้งซึ่งกุศลธรรมเหล่านั้น คือ ออกจากอารมณ์นั้นๆ แล้วเห็นแจ้งซึ่งธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ในบทว่า ปุพพรัตตาปรรัตตัง (ในปฐมยามและปัจฉิมยาม) ดังนี้ หมายถึง ส่วนเบื้องต้นของราตรี คือ ปุพพรัตตะ ส่วนเบื้องปลายของราตรี คือ อปรรัตตะ กล่าวคือ ปฐมยามและปัจฉิมยาม ในบทว่า โพธิปักขิกานัง (แห่งธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งโพธิ) ดังนี้ อธิบายว่า ธรรมทั้งหลายที่อยู่ในฝ่ายแห่งโพธิ คือ ธรรมที่เกื้อกูลแก่อรหัตตมรรคญาณ ในบทว่า ภาวนานุโยคัง (การประกอบความเพียรในการเจริญ) ดังนี้ คือ การประกอบความเพียรในการเพิ่มพูน ในบทว่า อนุยุตตา วิหเรยยามะ (พึงอยู่ด้วยการประกอบความเพียร) ดังนี้ หมายถึง พวกข้าพระองค์พึงละเครื่องกังวลของคฤหัสถ์และเครื่องกังวลของอาวาสแล้ว อยู่ในเสนาสนะที่สงัด เป็นผู้ประกอบความเพียรอย่างยิ่ง ไม่มีกิจอื่น

---

එවමාවුසොති ථෙරො එතෙසං ආසයං අජානන්තො ඉදං නෙසං මහාගජ්ජිතං සුත්වා ‘‘සචෙ ඉමෙ ඊදිසා භවිස්සන්ති, සාධූ’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘එවමාවුසො’’ති සම්පටිච්ඡි. අට්ඨානමෙතං අනවකාසොති උභයම්පෙතං කාරණපටික්ඛෙපවචනං. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ තදායත්තවුත්තිභාවෙන ඵලං තිට්ඨති. යස්මා චස්ස තං ඔකාසො හොති තදායත්තවුත්තිභාවෙන, තස්මා ‘‘ඨානඤ්ච අවකාසො චා’’ති වුච්චති, තං පටික්ඛිපන්තො ආහ – ‘‘අට්ඨානමෙතං, ආනන්ද, අනවකාසො’’ති. එතං ඨානං වා ඔකාසො වා නත්ථි. යං තථාගතොති යෙන තථාගතො වජ්ජීනං වා…පෙ… සමූහනෙය්‍ය, තං කාරණං නත්ථීති අත්ථො. යදි හි භගවා එතෙසං ‘‘ලභෙය්‍යාම උපසම්පද’’න්ති යාචන්තානං උපසම්පදං දදෙය්‍ය, එවං සන්තෙ ‘‘පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති පඤ්ඤත්තං සමූහනෙය්‍ය. යස්මා පනෙතං න සමූහනති, තස්මා ‘‘අට්ඨානමෙත’’න්තිආදිමාහ.

ในบทว่า เอวามะวุโส (เออ ท่านผู้มีอายุ) ดังนี้ พระเถระไม่ทราบอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้น ได้ฟังเสียงบันลืออันยิ่งใหญ่ของภิกษุเหล่านั้นแล้ว คิดว่า "ถ้าภิกษุเหล่านี้จะเป็นเช่นนี้จริง ก็ดีแล้ว" จึงรับว่า "เออ ท่านผู้มีอายุ" บทว่า อัฏฐานเมตัง อนวกาโส (ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส) ทั้งสองบทนี้ เป็นคำปฏิเสธเหตุ เพราะเหตุว่า ผลย่อมตั้งอยู่ได้ในเหตุนั้น ด้วยความเป็นไปอันอาศัยเหตุนั้น และเพราะเหตุนั้นเป็นโอกาสของผล ด้วยความเป็นไปอันอาศัยเหตุนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ฐานะและโอกาส" เมื่อทรงปฏิเสธเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อานนท์ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส" ฐานะหรือโอกาสนี้ไม่มี ในบทว่า ยัญตถาคโต (ที่พระตถาคต) ดังนี้ อธิบายว่า เหตุที่พระตถาคตพึงถอนสิกขาบทปาราชิกที่บัญญัติไว้เพราะชาววัชชี หรือบุตรของชาววัชชีนั้น ไม่มี หากพระผู้มีพระภาคพึงประทานอุปสมบทแก่ภิกษุเหล่านั้นที่ทูลขอว่า "ขอพวกข้าพระองค์พึงได้อุปสมบทเถิด" เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เท่ากับทรงถอนสิกขาบทที่บัญญัติไว้ว่า "เป็นปาราชิก ไม่เป็นผู้ร่วมสังวาส" แต่เพราะพระองค์ไม่ทรงถอนสิกขาบทนี้ ฉะนั้นจึงตรัสคำว่า "อัฏฐานเมตัง" เป็นต้น

---

සො ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බොති ‘‘යදි හි එවං ආගතො උපසම්පදං ලභෙය්‍ය, සාසනෙ අගාරවො භවෙය්‍ය. සාමණෙරභූමියං පන ඨිතො සගාරවො ච භවිස්සති, අත්තත්ථඤ්ච කරිස්සතී’’ති ඤත්වා අනුකම්පමානො භගවා ආහ – ‘‘සො ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බො’’ති. සො ආගතො උපසම්පාදෙතබ්බොති එවං ආගතො භික්ඛුභාවෙ ඨත්වා අවිපන්නසීලතාය සාසනෙ සගාරවො භවිස්සති, සො සති උපනිස්සයෙ නචිරස්සෙව උත්තමත්ථං පාපුණිස්සතීති ඤත්වා උපසම්පාදෙතබ්බොති ආහ.

ในบทว่า ผู้นั้นมาแล้วไม่ควรให้อุปสมบท ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "หากผู้นั้นมาแล้วพึงได้อุปสมบท ก็จะเป็นผู้ไม่เคารพในพระศาสนา แต่เมื่อดำรงอยู่ในภูมิแห่งสามเณร ก็จะเป็นผู้เคารพ และจะทำประโยชน์ตนได้" จึงทรงพระกรุณาตรัสว่า "ผู้นั้นมาแล้วไม่ควรให้อุปสมบท" ในบทว่า ผู้นั้นมาแล้วควรให้อุปสมบท ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "ผู้นั้นมาแล้ว เมื่อดำรงอยู่ในความเป็นภิกษุ ด้วยความเป็นผู้มีศีลไม่วิบัติ ก็จะเป็นผู้เคารพในพระศาสนา และผู้นั้นเมื่อมีอุปนิสัย ก็จักบรรลุประโยชน์อันสูงสุดได้ในไม่ช้า" จึงตรัสว่า "ควรให้อุปสมบท"

---

එවං මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා ආගතෙසු අනුපසම්පාදෙතබ්බඤ්ච උපසම්පාදෙතබ්බඤ්ච දස්සෙත්වා තීණිපි වත්ථූනි සමොධානෙත්වා පරිපුණ්ණං කත්වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතුකාමො ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති වත්වා ‘‘යො පන භික්ඛු…පෙ… අසංවාසො’’ති පරිපුණ්ණං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි.

เมื่อทรงแสดงบุคคลที่มาแล้วหลังจากเสพเมถุนธรรมว่าไม่ควรให้อุปสมบท และควรให้อุปสมบท ทรงรวบรวมวัตถุทั้งสามให้บริบูรณ์แล้ว ทรงประสงค์จะบัญญัติสิกขาบท จึงตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็พวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้" แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทที่บริบูรณ์ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด... เป็นผู้ไม่ร่วมสังวาส"

---

වජ්ජිපුත්තකවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องวัชชีบุตร จบลงแล้ว

---

චතුබ්බිධවිනයකථා

เรื่องวินัย ๔ อย่าง

---

45. ඉදානිස්ස [Pg.195] අත්ථං විභජන්තො ‘‘යො පනාති, යො යාදිසො’’තිආදිමාහ. තස්මිං පන සික්ඛාපදෙ ච සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ ච සකලෙ ච විනයවිනිච්ඡයෙ කොසල්ලං පත්ථයන්තෙන චතුබ්බිධො විනයො ජානිතබ්බො –

๔๕. บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกอรรถแห่งสิกขาบทนั้น จึงตรัสคำว่า "โย ปะนะ (อนึ่ง ภิกษุใด) คือ ภิกษุใดเช่นไร" เป็นต้น อนึ่ง ผู้ที่ปรารถนาความเชี่ยวชาญในสิกขาบทนั้น ในสิกขาบทวิภังค์ และในการวินิจฉัยวินัยทั้งหมด พึงทราบวินัย ๔ อย่าง คือ

---

චතුබ්බිධඤ්හි විනයං, මහාථෙරා මහිද්ධිකා;

නීහරිත්වා පකාසෙසුං, ධම්මසඞ්ගාහකා පුරා.

เพราะในกาลก่อน พระมหาเถระผู้มีฤทธิ์มาก ผู้สังคายนาพระธรรม ได้นำวินัย ๔ อย่างออกมาประกาศแล้ว

---

කතමං චතුබ්බිධං? සුත්තං, සුත්තානුලොමං, ආචරියවාදං, අත්තනොමතින්ති. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ආහච්චපදෙන රසෙන ආචරියවංසෙන අධිප්පායා’’ති, එත්ථ හි ආහච්චපදන්ති සුත්තං අධිප්පෙතං, රසොති සුත්තානුලොමං, ආචරියවංසොති ආචරියවාදො, අධිප්පායොති අත්තනොමති.

วินัย ๔ อย่างนั้นคืออะไร? คือ สุตตะ, สุตตานุโลมะ, อาจริยวาทะ, อัตตโนมติ ซึ่งอาศัยคำที่กล่าวไว้ว่า "ด้วยอาหัจจบท ด้วยรส ด้วยอาจริยวงศ์ ด้วยอัธยาศัย" ในคำเหล่านั้น คำว่า อาหัจจบท หมายถึง สุตตะ, คำว่า รส หมายถึง สุตตานุโลมะ, คำว่า อาจริยวงศ์ หมายถึง อาจริยวาทะ, คำว่า อัธยาศัย หมายถึง อัตตโนมติ

---

තත්ථ සුත්තංනාම සකලෙ විනයපිටකෙ පාළි.

ในบรรดาวินัยเหล่านั้น คำว่า สุตตะ คือ พระบาลีทั้งหมดในพระวินัยปิฎก

---

සුත්තානුලොමං නාම චත්තාරො මහාපදෙසා; යෙ භගවතා එවං වුත්තා – ‘‘යං, භික්ඛවෙ, මයා ‘ඉදං න කප්පතී’ති අප්පටික්ඛිත්තං, තං චෙ අකප්පියං අනුලොමෙති; කප්පියං පටිබාහති, තං වො න කප්පති. යං, භික්ඛවෙ, මයා ‘ඉදං න කප්පතී’ති අප්පටික්ඛිත්තං, තං චෙ කප්පියං අනුලොමෙති; අකප්පියං පටිබාහති, තං වො කප්පති. යං, භික්ඛවෙ, මයා ‘ඉදං කප්පතී’ති අනනුඤ්ඤාතං, තං චෙ අකප්පියං අනුලොමෙති, කප්පියං පටිබාහති; තං වො න කප්පති. යං, භික්ඛවෙ, මයා ‘ඉදං කප්පතී’ති අනනුඤ්ඤාතං, තං චෙ කප්පියං අනුලොමෙති, අකප්පියං පටිබාහති; තං වො කප්පතී’’ති (මහාව. 305).

คำว่า สุตตานุโลมะ คือ มหาปเทส ๔ ประการ ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตมิได้ห้ามไว้ว่า 'สิ่งนี้ไม่ควร' หากภิกษุยังอนุโลมสิ่งที่ไม่ควรนั้น และห้ามสิ่งที่ควร สิ่งนั้นไม่ควรแก่พวกเธอ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตมิได้ห้ามไว้ว่า 'สิ่งนี้ไม่ควร' หากภิกษุยังอนุโลมสิ่งที่ควรนั้น และห้ามสิ่งที่ไม่ควร สิ่งนั้นควรแก่พวกเธอ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตมิได้อนุญาตไว้ว่า 'สิ่งนี้ควร' หากภิกษุยังอนุโลมสิ่งที่ไม่ควร และห้ามสิ่งที่ควร สิ่งนั้นไม่ควรแก่พวกเธอ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตมิได้อนุญาตไว้ว่า 'สิ่งนี้ควร' หากภิกษุยังอนุโลมสิ่งที่ควร และห้ามสิ่งที่ไม่ควร สิ่งนั้นควรแก่พวกเธอ" (มหาวรรค ๓๐๕)

---

ආචරියවාදො නාම ධම්මසඞ්ගාහකෙහි පඤ්චහි අරහන්තසතෙහි ඨපිතා පාළිවිනිමුත්තා ඔක්කන්තවිනිච්ඡයප්පවත්තා අට්ඨකථාතන්ති.

อาจริยวาท ชื่อว่า เป็นแบบแผนแห่งอรรถกถาที่พระอรหันต์ ๕๐๐ องค์ผู้รวบรวมพระธรรมได้ตั้งไว้ ซึ่งแยกจากพระบาลี และเป็นการวินิจฉัยที่ดำเนินไปโดยอาศัยปัญญาหยั่งลง

---

අත්තනොමති නාම සුත්ත-සුත්තානුලොම-ආචරියවාදෙ මුඤ්චිත්වා අනුමානෙන අත්තනො අනුබුද්ධියා නයග්ගාහෙන උපට්ඨිතාකාරකථනං.

อัตตโนมติ ชื่อว่า เป็นการกล่าวถึงอาการที่ปรากฏขึ้น (แก่ตน) ด้วยการอนุมาน ด้วยปัญญาของตนที่คล้อยตาม (พระสูตรเป็นต้น) และด้วยการยึดถือหลักการที่ได้จาก (พระสูตรเป็นต้น) โดยเว้นพระสูตร สุตตานุโลม และอาจริยวาทแล้ว

---

අපිච සුත්තන්තාභිධම්මවිනයට්ඨකථාසු ආගතො සබ්බොපි ථෙරවාදො ‘‘අත්තනොමති’’ නාම. තං පන අත්තනොමතිං ගහෙත්වා කථෙන්තෙන න දළ්හග්ගාහං [Pg.196] ගහෙත්වා වොහරිතබ්බං. කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා අත්ථෙන පාළිං, පාළියා ච අත්ථං සංසන්දිත්වා කථෙතබ්බං. අත්තනොමති ආචරියවාදෙ ඔතාරෙතබ්බා. සචෙ තත්ථ ඔතරති චෙව සමෙති ච, ගහෙතබ්බා. සචෙ නෙව ඔතරති න සමෙති, න ගහෙතබ්බා. අයඤ්හි අත්තනොමති නාම සබ්බදුබ්බලා. අත්තනොමතිතො ආචරියවාදො බලවතරො.

อนึ่ง เถรวาททั้งหมดที่มาในอรรถกถาพระสูตร พระอภิธรรม และพระวินัย ชื่อว่า “อัตตโนมติ” แต่เมื่อกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมตินั้น ไม่พึงกล่าวโดยยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น พึงพิจารณาเหตุแล้วกล่าวโดยสอบทานอรรถกับพระบาลี และพระบาลีกับอรรถ พึงนำอัตตโนมติไปเทียบเคียงในอาจริยวาท หากเข้ากันได้และสอดคล้องกันในอาจริยวาทนั้น พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากันและไม่สอดคล้องกัน ก็ไม่พึงยึดถือ เพราะอัตตโนมตินี้ชื่อว่าอ่อนที่สุด อาจริยวาทมีกำลังยิ่งกว่าอัตตโนมติ

---

ආචරියවාදොපි සුත්තානුලොමෙ ඔතාරෙතබ්බො. තත්ථ ඔතරන්තො සමෙන්තොයෙව ගහෙතබ්බො, ඉතරො න ගහෙතබ්බො. ආචරියවාදතො හි සුත්තානුලොමං බලවතරං.

พึงนำอาจริยวาทไปเทียบเคียงในสุตตานุโลมด้วย ในสุตตานุโลมนั้น พึงยึดถือเฉพาะอาจริยวาทที่เข้ากันได้และสอดคล้องกันเท่านั้น ส่วนอาจริยวาทอื่นไม่พึงยึดถือ เพราะสุตตานุโลมมีกำลังยิ่งกว่าอาจริยวาท

---

සුත්තානුලොමම්පි සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බං. තත්ථ ඔතරන්තං සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බං, ඉතරං න ගහෙතබ්බං. සුත්තානුලොමතො හි සුත්තමෙව බලවතරං. සුත්තඤ්හි අප්පටිවත්තියං කාරකසඞ්ඝසදිසං බුද්ධානං ඨිතකාලසදිසං. තස්මා යදා ද්වෙ භික්ඛූ සාකච්ඡන්ති, සකවාදී සුත්තං ගහෙත්වා කථෙති, පරවාදී සුත්තානුලොමං. තෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛෙපං වා ගරහං වා අකත්වා සුත්තානුලොමං සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බං. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බං. නො චෙ, න ගහෙතබ්බං; සුත්තස්මිංයෙව ඨාතබ්බං. අථායං සුත්තං ගහෙත්වා කථෙති, පරො ආචරියවාදං. තෙහිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛෙපං වා ගරහං වා අකත්වා ආචරියවාදො සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බො. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බො. අනොතරන්තො අසමෙන්තො ච ගාරය්හාචරියවාදො න ගහෙතබ්බො; සුත්තස්මිංයෙව ඨාතබ්බං.

พึงนำสุตตานุโลมไปเทียบเคียงในพระสูตรด้วย ในพระสูตรนั้น พึงยึดถือเฉพาะสุตตานุโลมที่เข้ากันได้และสอดคล้องกันเท่านั้น ส่วนสุตตานุโลมอื่นไม่พึงยึดถือ เพราะพระสูตรเท่านั้นมีกำลังยิ่งกว่าสุตตานุโลม เพราะพระสูตรนั้นใครๆ ก็คัดค้านไม่ได้ เปรียบเหมือนพระสงฆ์ผู้ทำสังคายนา เปรียบเหมือนกาลที่พระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ เพราะเหตุนั้น เมื่อภิกษุสองรูปสนทนากัน ฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม ภิกษุเหล่านั้นไม่พึงกล่าวคัดค้านหรือติเตียนกันและกัน พึงนำสุตตานุโลมไปเทียบเคียงในพระสูตร หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในพระสูตรเท่านั้น อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่พึงกล่าวคัดค้านหรือติเตียนกันและกัน พึงนำอาจริยวาทไปเทียบเคียงในพระสูตร หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ ส่วนอาจริยวาทที่ไม่เข้ากันและไม่สอดคล้องกัน ซึ่งเป็นอาจริยวาทที่ควรตำหนิ ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในพระสูตรเท่านั้น

---

අථායං සුත්තං ගහෙත්වා කථෙති, පරො අත්තනොමතිං. තෙහිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛෙපං වා ගරහං වා අකත්වා අත්තනොමති සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බා. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බා. නො චෙ, න ගහෙතබ්බා. සුත්තස්මිං යෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่พึงกล่าวคัดค้านหรือติเตียนกันและกัน พึงนำอัตตโนมติไปเทียบเคียงในพระสูตร หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในพระสูตรเท่านั้น

---

අථ පනායං සුත්තානුලොමං ගහෙත්වා කථෙති, පරො සුත්තං. සුත්තං සුත්තානුලොමෙ ඔතාරෙතබ්බං. සචෙ ඔතරති සමෙති, තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරූළ්හං පාළිආගතං පඤ්ඤායති, ගහෙතබ්බං. නො චෙ තථා පඤ්ඤායති න ඔතරති න සමෙති, බාහිරකසුත්තං වා හොති සිලොකො වා අඤ්ඤං වා ගාරය්හසුත්තං ගුළ්හවෙස්සන්තරගුළ්හවිනයවෙදල්ලාදීනං අඤ්ඤතරතො ආගතං, න ගහෙතබ්බං. සුත්තානුලොමස්මිංයෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร พึงนำพระสูตรไปเทียบเคียงในสุตตานุโลม หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน และปรากฏว่าเป็นพระสูตรที่มาในพระบาลีที่สังคายนาขึ้นสามครั้ง พึงยึดถือไว้ หากไม่ปรากฏเช่นนั้น ไม่เข้ากัน ไม่สอดคล้องกัน หรือเป็นพระสูตรภายนอก หรือเป็นคาถาภายนอก หรือเป็นพระสูตรที่ควรตำหนิที่มาจากคัมภีร์ใดคัมภีร์หนึ่งในบรรดาคัมภีร์กูฬหเวสสันดร กูฬหวินัย เวทัลละเป็นต้น ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในสุตตานุโลมเท่านั้น

---

අථායං [Pg.197] සුත්තානුලොමං ගහෙත්වා කථෙති, පරො ආචරියවාදං. ආචරියවාදො සුත්තානුලොමෙ ඔතාරෙතබ්බො. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බො. නො චෙ, න ගහෙතබ්බො. සුත්තානුලොමෙයෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท พึงนำอาจริยวาทไปเทียบเคียงในสุตตานุโลม หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในสุตตานุโลมเท่านั้น

---

අථායං සුත්තානුලොමං ගහෙත්වා කථෙති, පරො අත්තනොමතිං. අත්තනොමති සුත්තානුලොමෙ ඔතාරෙතබ්බා. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බා. නො චෙ, න ගහෙතබ්බා. සුත්තානුලොමෙයෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ พึงนำอัตตโนมติไปเทียบเคียงในสุตตานุโลม หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในสุตตานุโลมเท่านั้น

---

අථ පනායං ආචරියවාදං ගහෙත්වා කථෙති, පරො සුත්තං. සුත්තං ආචරියවාදෙ ඔතාරෙතබ්බං. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බං. ඉතරං ගාරය්හසුත්තං න ගහෙතබ්බං. ආචරියවාදෙයෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร พึงนำพระสูตรไปเทียบเคียงในอาจริยวาท หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ ส่วนพระสูตรที่ควรตำหนิอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอาจริยวาทเท่านั้น

---

අථායං ආචරියවාදං ගහෙත්වා කථෙති, පරො සුත්තානුලොමං. සුත්තානුලොමං ආචරියවාදෙ ඔතාරෙතබ්බං. ඔතරන්තං සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බං, ඉතරං න ගහෙතබ්බං. ආචරියවාදෙයෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม พึงนำสุตตานุโลมไปเทียบเคียงในอาจริยวาท พึงยึดถือเฉพาะสุตตานุโลมที่เข้ากันได้และสอดคล้องกันเท่านั้น ส่วนสุตตานุโลมอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอาจริยวาทเท่านั้น

---

අථායං ආචරියවාදං ගහෙත්වා කථෙති, පරො අත්තනොමතිං. අත්තනොමති ආචරියවාදෙ ඔතාරෙතබ්බා. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බා. නො චෙ, න ගහෙතබ්බා. ආචරියවාදෙයෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ พึงนำอัตตโนมติไปเทียบเคียงในอาจริยวาท หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอาจริยวาทเท่านั้น

---

අථ පනායං අත්තනොමතිං ගහෙත්වා කථෙති, පරො සුත්තං. සුත්තං අත්තනොමතියං ඔතාරෙතබ්බං. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බං. ඉතරං ගාරය්හසුත්තං න ගහෙතබ්බං. අත්තනොමතියමෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร พึงนำพระสูตรไปเทียบเคียงในอัตตโนมติ หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ ส่วนพระสูตรที่ควรตำหนิอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอัตตโนมติเท่านั้น

---

අථායං අත්තනොමතිං ගහෙත්වා කථෙති, පරො සුත්තානුලොමං. සුත්තානුලොමං අත්තනොමතියං ඔතාරෙතබ්බං. ඔතරන්තං සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බං, ඉතරං න ගහෙතබ්බං. අත්තනොමතියමෙව ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม พึงนำสุตตานุโลมไปเทียบเคียงในอัตตโนมติ พึงยึดถือเฉพาะสุตตานุโลมที่เข้ากันได้และสอดคล้องกันเท่านั้น ส่วนสุตตานุโลมอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอัตตโนมติเท่านั้น

---

අථායං අත්තනොමතිං ගහෙත්වා කථෙති, පරො ආචරියවාදං. ආචරියවාදො අත්තනොමතියං ඔතාරෙතබ්බො. සචෙ ඔතරති සමෙති, ගහෙතබ්බො; ඉතරො ගාරය්හාචරියවාදො න ගහෙතබ්බො. අත්තනොමතියමෙව ඨාතබ්බං. අත්තනො ගහණමෙව බලියං කාතබ්බං. සබ්බට්ඨානෙසු ච ඛෙපො වා ගරහා වා න කාතබ්බාති.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท พึงนำอาจริยวาทไปเทียบเคียงในอัตตโนมติ หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ ส่วนอาจริยวาทที่ควรตำหนิอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอัตตโนมติเท่านั้น พึงถือเอาความยึดถือของตนเท่านั้นเป็นกำลัง และไม่พึงกล่าวคัดค้านหรือติเตียนในทุกกรณี

---

අථ [Pg.198] පනායං ‘‘කප්පිය’’න්ති ගහෙත්වා කථෙති, පරො ‘‘අකප්පිය’’න්ති. සුත්තෙ ච සුත්තානුලොමෙ ච ඔතාරෙතබ්බං. සචෙ කප්පියං හොති, කප්පියෙ ඨාතබ්බං. සචෙ අකප්පියං, අකප්පියෙ ඨාතබ්බං.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือว่า “ควร” ฝ่ายปรวาทีกล่าวว่า “ไม่ควร” พึงนำไปเทียบเคียงในพระสูตรและสุตตานุโลม หากเป็นสิ่งที่ควร พึงตั้งอยู่ในสิ่งที่ควร หากเป็นสิ่งที่ไม่ควร พึงตั้งอยู่ในสิ่งที่ไม่ควร

---

අථායං තස්ස කප්පියභාවසාධකං සුත්තතො බහුං කාරණඤ්ච විනිච්ඡයඤ්ච දස්සෙති, පරො කාරණං න වින්දති. කප්පියෙව ඨාතබ්බං. අථ පරො තස්ස අකප්පියභාවසාධකං සුත්තතො බහුං කාරණඤ්ච විනිච්ඡයඤ්ච දස්සෙති, අනෙන අත්තනො ගහණන්ති කත්වා දළ්හං ආදාය න ඨාතබ්බං. ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා අකප්පියෙව ඨාතබ්බං. අථ ද්වින්නම්පි කාරණච්ඡායා දිස්සති, පටික්ඛිත්තභාවොයෙව සාධු, අකප්පියෙ ඨාතබ්බං. විනයඤ්හි පත්වා කප්පියාකප්පියවිචාරණමාගම්ම රුන්ධිතබ්බං, ගාළ්හං කත්තබ්බං, සොතං පච්ඡින්දිතබ්බං, ගරුකභාවෙයෙව ඨාතබ්බං.

หรือถ้าบุคคลนี้แสดงเหตุผลและวินิจฉัยอันมากซึ่งยังความเป็นของควรให้สำเร็จจากพระสูตรได้ และฝ่ายอื่นหาเหตุผลไม่ได้ พึงตั้งอยู่ในของควรเท่านั้น. หรือถ้าฝ่ายอื่นแสดงเหตุผลและวินิจฉัยอันมากซึ่งยังความเป็นของไม่ควรให้สำเร็จจากพระสูตรได้ บุคคลนี้ไม่พึงยึดถืออย่างมั่นคงว่าเป็นความยึดถือของตน แต่พึงรับว่า "ดีแล้ว" และพึงตั้งอยู่ในของไม่ควรเท่านั้น. หรือถ้าเงาแห่งเหตุผลของทั้งสองฝ่ายปรากฏ ความเป็นของที่ถูกห้ามเท่านั้นเป็นสิ่งดี พึงตั้งอยู่ในของไม่ควร. เพราะว่าเมื่อถึงวินัยและอาศัยการพิจารณาของควรและไม่ควรแล้ว พึงปิดกั้น (ความเห็นว่าเป็นของควร) พึงกระทำให้มั่นคง (ในความเห็นว่าไม่ควร) พึงตัดขาดกระแส (แห่งวาทะที่ว่าควร) พึงตั้งอยู่ในความเป็นของหนัก (คือของไม่ควร) เท่านั้น.

---

අථ පනායං ‘‘අකප්පිය’’න්ති ගහෙත්වා කථෙති, පරො ‘‘කප්පිය’’න්ති. සුත්තෙ ච සුත්තානුලොමෙ ච ඔතාරෙතබ්බං. සචෙ කප්පියං හොති, කප්පියෙ ඨාතබ්බං. සචෙ අකප්පියං, අකප්පියෙ ඨාතබ්බං.

แต่ถ้าบุคคลนี้ถือเอาว่า "ไม่ควร" แล้วกล่าว, ฝ่ายอื่นถือเอาว่า "ควร" แล้วกล่าว. พึงนำลงในพระสูตรและอนุโลมพระสูตร. ถ้าเป็นของควร พึงตั้งอยู่ในของควร. ถ้าเป็นของไม่ควร พึงตั้งอยู่ในของไม่ควร.

---

අථායං බහූහි සුත්තවිනිච්ඡයකාරණෙහි අකප්පියභාවං දස්සෙති, පරො කාරණං න වින්දති, අකප්පියෙ ඨාතබ්බං. අථ පරො බහූහි සුත්තවිනිච්ඡයකාරණෙහි කප්පියභාවං දස්සෙති, අයං කාරණං න වින්දති, කප්පියෙ ඨාතබ්බං. අථ ද්වින්නම්පි කාරණච්ඡායා දිස්සති, අත්තනො ගහණං න විස්සජ්ජෙතබ්බං. යථා චායං කප්පියාකප්පියෙ අකප්පියකප්පියෙ ච විනිච්ඡයො වුත්තො; එවං අනාපත්තිආපත්තිවාදෙ ආපත්තානාපත්තිවාදෙ ච, ලහුකගරුකාපත්තිවාදෙ ගරුකලහුකාපත්තිවාදෙ චාපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. නාමමත්තංයෙව හි එත්ථ නානං, යොජනානයෙ නානං නත්ථි, තස්මා න විත්ථාරිතං.

หรือถ้าบุคคลนี้แสดงความเป็นของไม่ควรด้วยเหตุผลและวินิจฉัยจากพระสูตรได้มาก และฝ่ายอื่นหาเหตุผลไม่ได้ พึงตั้งอยู่ในของไม่ควร. หรือถ้าฝ่ายอื่นแสดงความเป็นของควรด้วยเหตุผลและวินิจฉัยจากพระสูตรได้มาก และบุคคลนี้หาเหตุผลไม่ได้ พึงตั้งอยู่ในของควร. หรือถ้าเงาแห่งเหตุผลของทั้งสองฝ่ายปรากฏ ไม่พึงละทิ้งความยึดถือของตน. วินิจฉัยนี้ที่กล่าวไว้ในของควรและไม่ควร (ของฝ่ายตน) และในของไม่ควรและควร (ของฝ่ายอื่น) ฉันใด, พึงทราบวินิจฉัยนี้ในวาทะว่าไม่เป็นอาบัติและเป็นอาบัติ (ของฝ่ายตน) และในวาทะว่าอาบัติและไม่อาบัติ (ของฝ่ายอื่น) และในวาทะว่าอาบัติเบาและอาบัติหนัก (ของฝ่ายตน) และในวาทะว่าอาบัติหนักและอาบัติเบา (ของฝ่ายอื่น) ด้วยฉันนั้น. เพราะว่าในเรื่องเหล่านี้ เพียงชื่อเท่านั้นที่แตกต่างกัน ในนัยแห่งการประกอบไม่มีความแตกต่างกัน เพราะเหตุนั้นจึงไม่ขยายความ.

---

එවං කප්පියාකප්පියාදිවිනිච්ඡයෙ උප්පන්නෙ යො සුත්ත-සුත්තානුලොමආචරියවාදඅත්තනොමතීසු අතිරෙකකාරණං ලභති, තස්ස වාදෙ ඨාතබ්බං. සබ්බසො පන කාරණං විනිච්ඡයං අලභන්තෙන සුත්තං න ජහිතබ්බං, සුත්තස්මිංයෙව ඨාතබ්බන්ති. එවං තස්මිං සික්ඛාපදෙ ච සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ ච සකලෙ ච විනයවිනිච්ඡයෙ කොසල්ලං පත්ථයන්තෙන අයං චතුබ්බිධො විනයො ජානිතබ්බො.

เมื่อวินิจฉัยเรื่องควรไม่ควรเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว บุคคลใดได้เหตุผลที่ยิ่งกว่าในพระสูตร, อนุโลมพระสูตร, วาทะของอาจารย์ และความเห็นของตน พึงตั้งอยู่ในวาทะของบุคคลนั้น. แต่บุคคลผู้ไม่ได้เหตุผลและวินิจฉัยโดยประการทั้งปวง ไม่พึงละทิ้งพระสูตร พึงตั้งอยู่ในพระสูตรเท่านั้น. ดังนี้. เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลผู้ปรารถนาความฉลาดในสิกขาบทนั้น, ในสิกขาบทวิภังค์ และในวินัยวินิจฉัยทั้งหมด พึงรู้ซึ่งวินัย ๔ ประการนี้.

---

ඉමඤ්ච [Pg.199] පන චතුබ්බිධං විනයං ඤත්වාපි විනයධරෙන පුග්ගලෙන තිලක්ඛණසමන්නාගතෙන භවිතබ්බං. තීණි හි විනයධරස්ස ලක්ඛණානි ඉච්ඡිතබ්බානි. කතමානි තීණි? ‘‘සුත්තඤ්චස්ස ස්වාගතං හොති සුප්පවත්ති සුවිනිච්ඡිතං සුත්තතො අනුබ්‍යඤ්ජනතො’’ති ඉදමෙකං ලක්ඛණං. ‘‘විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොති අසංහීරො’’ති ඉදං දුතියං. ‘‘ආචරියපරම්පරා ඛො පනස්ස සුග්ගහිතා හොති සුමනසිකතා සූපධාරිතා’’ති ඉදං තතියං.

อนึ่ง แม้รู้ซึ่งวินัย ๔ ประการนี้แล้ว บุคคลผู้เป็นวินัยธรพึงประกอบด้วยลักษณะ ๓ ประการ. เพราะลักษณะ ๓ ประการของวินัยธรเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา. ลักษณะ ๓ ประการอะไรบ้าง? ลักษณะหนึ่งคือ "พระสูตร (คือพระวินัยปิฎก) ของวินัยธรนั้นมาดีแล้ว (ท่องจำได้ดี) มีความเป็นไปดี (คล่องแคล่ว) วินิจฉัยดีแล้วโดยพระบาลีและโดยอรรถกถา". ลักษณะที่สองคือ "ตั้งอยู่ในวินัยและไม่ถูกชักจูงได้". ลักษณะที่สามคือ "ลำดับอาจารย์ของวินัยธรนั้นเรียนดีแล้ว กระทำไว้ในใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว".

---

තත්ථ සුත්තං නාම සකලං විනයපිටකං. තඤ්චස්ස ස්වාගතං හොතීති සුට්ඨු ආගතං. සුප්පවත්තීති සුට්ඨු පවත්තං පගුණං වාචුග්ගතං සුවිනිච්ඡිතං. සුත්තතො අනුබ්‍යඤ්ජනතොති පාළිතො ච පරිපුච්ඡතො ච අට්ඨකථාතො ච සුවිනිච්ඡිතං හොති, කඞ්ඛච්ඡෙදං කත්වා උග්ගහිතං.

ในลักษณะ ๓ ประการนั้น พึงทราบอรรถดังนี้ว่า "พระสูตร" คือพระวินัยปิฎกทั้งหมด. และพระวินัยปิฎกนั้น "ย่อมมาดีแล้ว" ของวินัยธรนั้น คือมาดีแล้ว (ท่องจำได้). "ย่อมเป็นไปดี" คือเป็นไปดีแล้ว คล่องแคล่ว ขึ้นสู่ปาก (ท่องจำได้). "วินิจฉัยดีแล้วโดยพระสูตรและโดยอรรถกถา" คือวินิจฉัยดีแล้วโดยพระบาลี, โดยปริปุจฉา และโดยอรรถกถา, เรียนรู้แล้วด้วยการตัดความสงสัย.

---

විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොතීති විනයෙ ලජ්ජීභාවෙන පතිට්ඨිතො හොති. අලජ්ජී හි බහුස්සුතොපි සමානො ලාභගරුතාය තන්තිං විසංවාදෙත්වා උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං දීපෙත්වා සාසනෙ මහන්තං උපද්දවං කරොති. සඞ්ඝභෙදම්පි සඞ්ඝරාජිම්පි උප්පාදෙති. ලජ්ජී පන කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමො ජීවිතහෙතුපි තන්තිං අවිසංවාදෙත්වා ධම්මමෙව විනයමෙව ච දීපෙති, සත්ථුසාසනං ගරුං කත්වා ඨපෙති. තථා හි පුබ්බෙ මහාථෙරා තික්ඛත්තුං වාචං නිච්ඡාරෙසුං – ‘‘අනාගතෙ ලජ්ජී රක්ඛිස්සති, ලජ්ජී රක්ඛිස්සති, ලජ්ජී රක්ඛිස්සතී’’ති. එවං යො ලජ්ජී, සො විනයං අවිජහන්තො අවොක්කමන්තො ලජ්ජීභාවෙන විනයෙ ඨිතො හොති සුප්පතිට්ඨිතොති. අසංහීරොති සංහීරො නාම යො පාළියං වා අට්ඨකථායං වා හෙට්ඨතො වා උපරිතො වා පදපටිපාටියා වා පුච්ඡියමානො විත්ථුනති විප්ඵන්දති සන්තිට්ඨිතුං න සක්කොති; යං යං පරෙන වුච්චති තං තං අනුජානාති; සකවාදං ඡඩ්ඩෙත්වා පරවාදං ගණ්හාති. යො පන පාළියං වා අට්ඨකථාය වා හෙට්ඨුපරියෙන වා පදපටිපාටියා වා පුච්ඡියමානො න විත්ථුනති න විප්ඵන්දති, එකෙකලොමං සණ්ඩාසෙන ගණ්හන්තො විය ‘‘එවං මයං වදාම; එවං නො ආචරියා වදන්තී’’ති විස්සජ්ජෙති; යම්හි පාළි ච පාළිවිනිච්ඡයො ච සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය පරික්ඛයං පරියාදානං අගච්ඡන්තො තිට්ඨති, අයං වුච්චති ‘‘අසංහීරො’’ති.

คำว่า "ย่อมตั้งอยู่ในวินัย" นั้น คือตั้งมั่นอยู่ในวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย. เพราะว่าผู้ไม่ละอาย แม้มีสุตะมาก ก็เพราะความเป็นผู้หนักในลาภ ย่อมทำให้พระวินัยปิฎกคลาดเคลื่อน แสดงพระศาสนาของพระศาสดาให้เป็นอธรรม เป็นอวินัย แล้วย่อมกระทำอันตรายใหญ่ในพระศาสนา. ย่อมทำให้เกิดแม้การแตกแยกแห่งสงฆ์ แม้รอยร้าวแห่งสงฆ์. แต่บุคคลผู้ละอาย มีความรังเกียจ (ในบาป) ใคร่ในสิกขา แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ก็ไม่ทำให้พระวินัยปิฎกคลาดเคลื่อน ย่อมแสดงแต่ธรรมและวินัยเท่านั้น กระทำพระศาสนาของพระศาสดาให้เป็นของหนัก (เคารพ) แล้วตั้งไว้. ข้อนั้นจริงดังนี้ พระมหาเถระทั้งหลายในกาลก่อนได้เปล่งวาจา ๓ ครั้งว่า "ในอนาคต ผู้ละอายจักรักษา (พระศาสนา), ผู้ละอายจักรักษา, ผู้ละอายจักรักษา". เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลใดมีความละอาย (จากบาป) บุคคลนั้นไม่ละทิ้ง ไม่ก้าวล่วงวินัย ย่อมตั้งอยู่ในวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย ย่อมตั้งมั่นดีแล้ว. ดังนี้. ในคำว่า "ไม่ถูกชักจูงได้" นั้น บุคคลใดเมื่อถูกถามในพระบาลี หรือในอรรถกถา หรือโดยส่วนเบื้องล่าง หรือโดยส่วนเบื้องบน หรือโดยลำดับบท ย่อมงงงวย ย่อมกระสับกระส่าย ไม่สามารถจะตั้งมั่นดีได้; วาทะใดๆ ที่บุคคลฝ่ายอื่นกล่าว ย่อมอนุญาตวาทะนั้นๆ; ละทิ้งวาทะของตนแล้วย่อมถือเอาวาทะของผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่า "ถูกชักจูงได้". แต่บุคคลใดเมื่อถูกถามในพระบาลี หรือในอรรถกถา หรือโดยส่วนเบื้องล่างและเบื้องบน หรือโดยลำดับบท ย่อมไม่งงงวย ไม่กระสับกระส่าย, เหมือนกำลังถอนขนเส้นหนึ่งๆ ด้วยแหนบ ฉันนั้น ย่อมตอบได้ว่า "พวกเรากล่าวอย่างนี้; อาจารย์ทั้งหลายของเรากล่าวอย่างนี้"; ในบุคคลใด ทั้งพระบาลีและวินิจฉัยแห่งพระบาลี ย่อมตั้งอยู่โดยไม่ถึงความสิ้นไป ไม่ถึงความหมดสิ้นไป เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทอง, บุคคลนี้ย่อมถูกกล่าวว่า "ไม่ถูกชักจูงได้".

---

ආචරියපරම්පරා ඛො පනස්ස සුග්ගහිතා හොතීති ථෙරපරම්පරා වංසපරම්පරා චස්ස සුට්ඨු ගහිතා හොති. සුමනසිකතාති සුට්ඨු මනසිකතා; ආවජ්ජිතමත්තෙ උජ්ජලිතපදීපො විය හොති. සූපධාරිතාති සුට්ඨු [Pg.200] උපධාරිතා පුබ්බාපරානුසන්ධිතො අත්ථතො කාරණතො ච උපධාරිතා; අත්තනො මතිං පහාය ආචරියසුද්ධියා වත්තා හොති ‘‘මය්හං ආචරියො අසුකාචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හි, සො අසුකස්සා’’ති එවං සබ්බං ආචරියපරම්පරං ථෙරවාදඞ්ගං ආහරිත්වා යාව උපාලිත්ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හීති පාපෙත්වා ඨපෙති. තතොපි ආහරිත්වා උපාලිත්ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හි, දාසකත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස උපාලිත්ථෙරස්ස, සොණකත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස දාසකත්ථෙරස්ස, සිග්ගවත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස සොණකත්ථෙරස්ස, මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස සිග්ගවත්ථෙරස්ස චණ්ඩවජ්ජිත්ථෙරස්ස චාති. එවං සබ්බං ආචරියපරම්පරං ථෙරවාදඞ්ගං ආහරිත්වා අත්තනො ආචරියං පාපෙත්වා ඨපෙති. එවං උග්ගහිතා හි ආචරියපරම්පරා සුග්ගහිතා හොති. එවං අසක්කොන්තෙන පන අවස්සං ද්වෙ තයො පරිවට්ටා උග්ගහෙතබ්බා. සබ්බපච්ඡිමෙන හි නයෙන යථා ආචරියො ච ආචරියාචරියො ච පාළිඤ්ච පරිපුච්ඡඤ්ච වදන්ති, තථා ඤාතුං වට්ටති.

อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของวินัยธรนั้น คือลำดับพระเถระและลำดับวงศ์ที่วินัยธรนั้นรับไว้ดีแล้ว. คำว่า สุมนสิกตา คือการกระทำไว้ในใจดีแล้ว ย่อมเป็นเหมือนประทีปที่สว่างโพลงขึ้นเพียงแค่รำลึกถึง. คำว่า สูปธาริตา คือการทรงจำไว้ดีแล้ว คือทรงจำไว้โดยการสืบต่อเรื่องราวเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยอรรถและโดยเหตุ; ละความเห็นของตนเสีย ย่อมเป็นผู้กล่าวตามความบริสุทธิ์ของอาจารย์ว่า 'อาจารย์ของข้าพเจ้าเรียนมาจากอาจารย์ชื่อโน้น อาจารย์ชื่อโน้นนั้นเรียนมาจากอาจารย์ชื่อโน้น' ดังนี้ ย่อมนำลำดับอาจารย์อันเป็นส่วนแห่งเถรวาททั้งหมดไปจนถึงพระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วตั้งไว้. แม้จากนั้นก็นำสืบมาว่า พระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระทาสกเถระเรียนมาจากพระอุบาลีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน, พระโสณกเถระเรียนมาจากพระทาสกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน, พระสิกควเถระเรียนมาจากพระโสณกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน, พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเรียนมาจากพระสิกควเถระและพระจัณฑวัชชีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน ดังนี้. ย่อมนำลำดับอาจารย์อันเป็นส่วนแห่งเถรวาททั้งหมดมาจนถึงอาจารย์ของตนแล้วตั้งไว้. ด้วยว่าลำดับอาจารย์ที่เรียนมาอย่างนี้แล ชื่อว่าเรียนมาดีแล้ว. อนึ่ง เมื่อไม่สามารถจะทำอย่างนี้ได้ อย่างน้อยพึงเรียนลำดับการสืบทอดสองหรือสามรอบอย่างแน่นอน. เพราะว่าโดยนัยสุดท้ายอย่างต่ำที่สุด พึงรู้ตามที่อาจารย์และอาจารย์ของอาจารย์กล่าวสอนทั้งพระบาลีและอรรถกถา.

---

ඉමෙහි ච පන තීහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතෙන විනයධරෙන වත්ථුවිනිච්ඡයත්ථං සන්නිපතිතෙ සඞ්ඝෙ ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං චොදකෙන ච චුදිතකෙන ච වුත්තෙ වත්තබ්බෙ සහසා අවිනිච්ඡිනිත්වාව ඡ ඨානානි ඔලොකෙතබ්බානි. කතමානි ඡ? වත්ථු ඔලොකෙතබ්බං, මාතිකා ඔලොකෙතබ්බා, පදභාජනීයං ඔලොකෙතබ්බං, තිකපරිච්ඡෙදො ඔලොකෙතබ්බො, අන්තරාපත්ති ඔලොකෙතබ්බා, අනාපත්ති ඔලොකෙතබ්බාති.

อนึ่ง วินัยธรผู้ประกอบด้วยลักษณะ ๓ ประการเหล่านี้ เมื่อสงฆ์ประชุมกันเพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยเรื่องราว และเมื่อเรื่องราวปรากฏขึ้น ผู้โจทก์และผู้ถูกโจทก์ได้กล่าวคำที่ควรกล่าวแล้ว ไม่พึงรีบวินิจฉัยโดยพลัน แต่พึงพิจารณาฐานะ ๖ ประการ. ฐานะ ๖ ประการคืออะไรบ้าง? คือ พึงพิจารณาเรื่องราว, พึงพิจารณามาติกา, พึงพิจารณาปทภาชนีย์, พึงพิจารณาติกปริจเฉท, พึงพิจารณาอันตราบัติ, พึงพิจารณาอนาบัติ.

---

වත්ථුං ඔලොකෙන්තොපි හි ‘‘තිණෙන වා පණ්ණෙන වා පටිච්ඡාදෙත්වා ආගන්තබ්බං, න ත්වෙව නග්ගෙන ආගන්තබ්බං; යො ආගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 517) එවං එකච්චං ආපත්තිං පස්සති. සො තං සුත්තං ආනෙත්වා තං අධිකරණං වූපසමෙස්සති.

เพราะว่า เมื่อพิจารณาเรื่องราว ย่อมเห็นอาบัติบางอย่างดังนี้ว่า 'พึงปกปิดด้วยหญ้าหรือใบไม้แล้วจึงมา ไม่พึงเปลือยกายมาเลย; ภิกษุใดเปลือยกายมา, ต้องอาบัติทุกกฏ' (ปร. 517). วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

---

මාතිකං ඔලොකෙන්තොපි ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තිය’’න්තිආදිනා (පාචි. 2) නයෙන පඤ්චන්නං ආපත්තීනං අඤ්ඤතරං ආපත්තිං පස්සති, සො තං සුත්තං ආනෙත්වා තං අධිකරණං වූපසමෙස්සති.

เมื่อพิจารณามาติกา ย่อมเห็นอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ ๕ กอง โดยนัยมีอาทิว่า 'แกล้งพูดเท็จ ต้องปาจิตตีย์' (ปาจิ. 2) วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

---

පදභාජනීයං [Pg.201] ඔලොකෙන්තොපි ‘‘අක්ඛයිතෙ සරීරෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. යෙභුය්‍යෙන ඛයිතෙ සරීරෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’තිආදිනා (පාරා. 59 ආදයො, අත්ථතො සමානං) නයෙන සත්තන්නං ආපත්තීනං අඤ්ඤතරං ආපත්තිං පස්සති, සො පදභාජනීයතො සුත්තං ආනෙත්වා තං අධිකරණං වූපසමෙස්සති.

เมื่อพิจารณาปทภาชนีย์ ย่อมเห็นอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ ๗ กอง โดยนัยมีอาทิว่า 'เสพเมถุนธรรมในซากศพที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกิน ต้องอาบัติปาราชิก. เสพเมถุนธรรมในซากศพที่ถูกสัตว์กัดกินโดยมากแล้ว ต้องอาบัติถุลลัจจัย' (ปร. 59 เป็นต้น) วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรจากปทภาชนีย์มาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

---

තිකපරිච්ඡෙදං ඔලොකෙන්තොපි තිකසඞ්ඝාදිසෙසං වා තිකපාචිත්තියං වා තිකදුක්කටං වා අඤ්ඤතරං වා ආපත්තිං තිකපරිච්ඡෙදෙ පස්සති, සො තතො සුත්තං ආනෙත්වා තං අධිකරණං වූපසමෙස්සති.

เมื่อพิจารณาติกปริจเฉท ย่อมเห็นอาบัติสังฆาทิเสสหมวด ๓ หรืออาบัติปาจิตตีย์หมวด ๓ หรืออาบัติทุกกฏหมวด ๓ หรืออาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในติกปริจเฉท วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรจากติกปริจเฉทนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

---

අන්තරාපත්තිං ඔලොකෙන්තොපි ‘‘පටිලාතං උක්ඛිපති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාචි. 355) එවං යා සික්ඛාපදන්තරෙසු අන්තරාපත්ති හොති තං පස්සති, සො තං සුත්තං ආනෙත්වා තං අධිකරණං වූපසමෙස්සති.

เมื่อพิจารณาอันตราบัติ ย่อมเห็นอันตราบัติที่มีอยู่ในระหว่างสิกขาบททั้งหลายดังนี้ว่า 'ยกดุ้นไฟที่ตกลงมาขึ้น ต้องอาบัติทุกกฏ' (ปาจิ. 355) วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

---

අනාපත්තිං ඔලොකෙන්තොපි ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු අසාදියන්තස්ස, අථෙය්‍යචිත්තස්ස, න මරණාධිප්පායස්ස, අනුල්ලපනාධිප්පායස්ස, න මොචනාධිප්පායස්ස, අසඤ්චිච්ච, අස්සතියා, අජානන්තස්සා’’ති (පාරා. 72 ආදයො) එවං තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨං අනාපත්තිං පස්සති, සො තං සුත්තං ආනෙත්වා තං අධිකරණං වූපසමෙස්සති.

เมื่อพิจารณาอนาบัติ ย่อมเห็นอนาบัติที่ระบุไว้ในสิกขาบทนั้นๆ ดังนี้ว่า 'ภิกษุผู้ไม่ยินดี, ผู้ไม่มีจิตคิดจะลัก, ผู้ไม่มีเจตนาจะให้ตาย, ผู้ไม่มีเจตนาจะอวดอ้าง, ผู้ไม่มีเจตนาจะให้เคลื่อน, ผู้ไม่แกล้ง, ผู้เผลอสติ, ผู้ไม่รู้ ไม่ต้องอาบัติ' (ปร. 72 เป็นต้น) วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

---

යො හි භික්ඛු චතුබ්බිධවිනයකොවිදො තිලක්ඛණසම්පන්නො ඉමානි ඡ ඨානානි ඔලොකෙත්වා අධිකරණං වූපසමෙස්සති, තස්ස විනිච්ඡයො අප්පටිවත්තියො, බුද්ධෙන සයං නිසීදිත්වා විනිච්ඡිතසදිසො හොති. තං චෙවං විනිච්ඡයකුසලං භික්ඛුං කොචි කතසික්ඛාපදවීතික්කමො භික්ඛු උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො කුක්කුච්චං පුච්ඡෙය්‍ය; තෙන සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ අනාපත්ති හොති, ‘‘අනාපත්තී’’ති වත්තබ්බං. සචෙ පන ආපත්ති හොති, ‘‘ආපත්තී’’ති වත්තබ්බං. සා දෙසනාගාමිනී චෙ, ‘‘දෙසනාගාමිනී’’ති වත්තබ්බං. වුට්ඨානගාමිනී චෙ, ‘‘වුට්ඨානගාමිනී’’ති වත්තබ්බං. අථස්ස පාරාජිකච්ඡායා දිස්සති, ‘‘පාරාජිකාපත්තී’’ති න තාව වත්තබ්බං. කස්මා? මෙථුනධම්මවීතික්කමො හි උත්තරිමනුස්සධම්මවීතික්කමො ච ඔළාරිකො. අදින්නාදානමනුස්සවිග්ගහවීතික්කමා පන සුඛුමා චිත්තලහුකා. තෙ සුඛුමෙනෙව ආපජ්ජති, සුඛුමෙන රක්ඛති, තස්මා විසෙසෙන තංවත්ථුකං කුක්කුච්චං පුච්ඡියමානො ‘‘ආපත්තී’’ති අවත්වා සචස්ස ආචරියො ධරති, තතො තෙන සො භික්ඛු ‘‘අම්හාකං ආචරියං [Pg.202] පුච්ඡා’’ති පෙසෙතබ්බො. සචෙ සො පුන ආගන්ත්වා ‘‘තුම්හාකං ආචරියො සුත්තතො නයතො ඔලොකෙත්වා ‘සතෙකිච්ඡො’ති මං ආහා’’ති වදති, තතො අනෙන සො ‘‘සාධු සුට්ඨු යං ආචරියො භණති තං කරොහී’’ති වත්තබ්බො. අථ පනස්ස ආචරියො නත්ථි, සද්ධිං උග්ගහිතත්ථෙරො පන අත්ථි, තස්ස සන්තිකං පෙසෙතබ්බො – ‘‘අම්හෙහි සහ උග්ගහිතත්ථෙරො ගණපාමොක්ඛො, තං ගන්ත්වා පුච්ඡා’’ති. තෙනාපි ‘‘සතෙකිච්ඡො’’ති විනිච්ඡිතෙ ‘‘සාධු සුට්ඨු තස්ස වචනං කරොහී’’ති වත්තබ්බො. අථ සද්ධිං උග්ගහිතත්ථෙරොපි නත්ථි, අන්තෙවාසිකො පණ්ඩිතො අත්ථි, තස්ස සන්තිකං පෙසෙතබ්බො – ‘‘අසුකදහරං ගන්ත්වා පුච්ඡා’’ති. තෙනාපි ‘‘සතෙකිච්ඡො’’ති විනිච්ඡිතෙ ‘‘සාධු සුට්ඨු තස්ස වචනං කරොහී’’ති වත්තබ්බො. අථ දහරස්සාපි පාරාජිකච්ඡායාව උපට්ඨාති, තෙනාපි ‘‘පාරාජිකොසී’’ති න වත්තබ්බො. දුල්ලභො හි බුද්ධුප්පාදො, තතො දුල්ලභතරා [Pg.203] පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච. එවං පන වත්තබ්බො – ‘‘විවිත්තං ඔකාසං සම්මජ්ජිත්වා දිවාවිහාරං නිසීදිත්වා සීලානි සොධෙත්වා ද්වත්තිංසාකාරං තාව මනසි කරොහී’’ති. සචෙ තස්ස අරොගං සීලං කම්මට්ඨානං ඝටයති, සඞ්ඛාරා පාකටා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, උපචාරප්පනාප්පත්තං විය චිත්තම්පි එකග්ගං හොති, දිවසං අතික්කන්තම්පි න ජානාති. සො දිවසාතික්කමෙ උපට්ඨානං ආගතො එවං වත්තබ්බො – ‘‘කීදිසා තෙ චිත්තප්පවත්තී’’ති. ආරොචිතාය චිත්තප්පවත්තියා වත්තබ්බො – ‘‘පබ්බජ්ජා නාම චිත්තවිසුද්ධත්ථාය, අප්පමත්තො සමණධම්මං කරොහී’’ති.

ภิกษุใดแลผู้เชี่ยวชาญในวินัย ๔ อย่าง สมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๓ ประการ พิจารณาฐานะ ๖ เหล่านี้แล้ว ระงับอธิกรณ์ การวินิจฉัยของภิกษุนั้นย่อมไม่กลับกลาย เป็นเช่นเดียวกับการวินิจฉัยที่พระพุทธเจ้าประทับนั่งวินิจฉัยด้วยพระองค์เอง. อนึ่ง ภิกษุผู้ฉลาดในการวินิจฉัยเช่นนั้น หากภิกษุผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทบางรูปเข้าไปหาแล้ว สอบถามความรังเกียจของตน; ภิกษุนั้นพึงกำหนดให้ดีแล้ว หากเป็นอนาบัติ พึงกล่าวว่า 'เป็นอนาบัติ'. แต่หากเป็นอาบัติ พึงกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ'. หากอาบัตินั้นเป็นเทศนาคามินี พึงกล่าวว่า 'เป็นเทศนาคามินี'. หากเป็นวุฏฐานคามินี พึงกล่าวว่า 'เป็นวุฏฐานคามินี'. หากเงาแห่งปาราชิกปรากฏแก่ภิกษุนั้น ยังไม่พึงกล่าวว่า 'เป็นอาบัติปาราชิก'. เพราะเหตุไร? เพราะการล่วงละเมิดเมถุนธรรมและการล่วงละเมิดอุตตริมนุสสธรรมนั้นหยาบ. ส่วนการล่วงละเมิดอทินนาทานและมนุสสวิคคหะละเอียดอ่อน มีจิตรวดเร็ว. ภิกษุย่อมต้องอาบัติเหล่านั้นด้วยจิตที่ละเอียดอ่อนนั่นเอง ย่อมรักษาได้ด้วยจิตที่ละเอียดอ่อน, เพราะฉะนั้น เมื่อถูกถามความรังเกียจที่มีวัตถุนั้นเป็นพิเศษ จึงไม่พึงกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ' แต่หากอาจารย์ของภิกษุนั้นยังมีชีวิตอยู่ ภิกษุนั้นพึงส่งภิกษุผู้มีความรังเกียจนั้นไปว่า 'จงไปถามอาจารย์ของเราเถิด'. หากภิกษุนั้นกลับมาอีกแล้วกล่าวว่า 'อาจารย์ของท่านพิจารณาตามพระสูตรและตามนัยแล้ว บอกแก่ข้าพเจ้าว่า ยังแก้ไขได้' ภิกษุนั้นพึงกล่าวแก่เขาว่า 'ดีแล้ว สิ่งใดที่อาจารย์กล่าว ท่านจงทำสิ่งนั้นให้ดีเถิด'. แต่หากอาจารย์ของภิกษุนั้นไม่มีอยู่ แต่มีพระเถระผู้ร่วมศึกษาอยู่ พึงส่งไปสำนักของพระเถระนั้นว่า 'พระเถระผู้ร่วมศึกษาของเราเป็นประมุขของคณะ ท่านจงไปถามพระเถระนั้นเถิด'. แม้เมื่อพระเถระนั้นวินิจฉัยว่า 'ยังแก้ไขได้' ก็พึงกล่าวว่า 'ดีแล้ว ท่านจงทำตามคำของท่านให้ดีเถิด'. หากแม้พระเถระผู้ร่วมศึกษาก็ไม่มี แต่มีอันเตวาสิกผู้เป็นบัณฑิตอยู่ พึงส่งไปสำนักของเขาว่า 'จงไปถามพระหนุ่มชื่อโน้นเถิด'. แม้เมื่ออันเตวาสิกนั้นวินิจฉัยว่า 'ยังแก้ไขได้' ก็พึงกล่าวว่า 'ดีแล้ว ท่านจงทำตามคำของท่านให้ดีเถิด'. หากแม้ในใจของพระหนุ่มนั้นก็ปรากฏเงาแห่งปาราชิก แม้พระหนุ่มนั้นก็ไม่พึงกล่าวว่า 'ท่านเป็นปาราชิก'. เพราะการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าหาได้ยาก, การบรรพชาและอุปสมบทหาได้ยากยิ่งกว่านั้น. แต่พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านจงกวาดสถานที่สงัด นั่งในที่พักกลางวัน ชำระศีลให้บริสุทธิ์ แล้วมนสิการอาการ ๓๒ ไปก่อนเถิด'. หากศีลของภิกษุนั้นไม่บกพร่อง กรรมฐานย่อมประกอบกัน สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏชัด จิตย่อมเป็นเอกัคคตาประหนึ่งถึงอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ แม้เวลาล่วงไปทั้งวันก็ไม่รู้. เมื่อภิกษุนั้นมาเพื่อบำรุงในเวลาสิ้นวัน พึงถามอย่างนี้ว่า 'ความเป็นไปแห่งจิตของท่านเป็นอย่างไร?'. เมื่อเธอบอกความเป็นไปแห่งจิตแล้ว พึงกล่าวว่า 'การบรรพชาชื่อว่าเพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิต ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาททำสมณธรรมเถิด'.

---

යස්ස පන සීලං භින්නං හොති, තස්ස කම්මට්ඨානං න ඝටයති, පතොදාභිතුන්නං විය චිත්තං විකම්පති, විප්පටිසාරග්ගිනා ඩය්හති, තත්තපාසාණෙ නිසින්නො විය තඞ්ඛණඤ්ඤෙව වුට්ඨාති. සො ආගතො ‘‘කා තෙ චිත්තප්පවත්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බො. ආරොචිතාය චිත්තප්පවත්තියා ‘‘නත්ථි ලොකෙ රහො නාම පාපකම්මං පකුබ්බතො. සබ්බපඨමඤ්හි පාපං කරොන්තො අත්තනා ජානාති, අථස්ස ආරක්ඛදෙවතා පරචිත්තවිදූ සමණබ්‍රාහ්මණා අඤ්ඤා ච දෙවතා ජානන්ති, ත්වංයෙව දානි තව සොත්ථිං පරියෙසාහී’’ති වත්තබ්බො.

แต่ศีลของภิกษุใดขาดแล้ว กรรมฐานของภิกษุนั้นย่อมไม่ประกอบกัน จิตย่อมหวั่นไหวเหมือนถูกแทงด้วยปฏัก ถูกไฟคือความเดือดร้อนใจเผาผลาญ ย่อมลุกขึ้นทันทีเหมือนคนนั่งบนแผ่นหินที่ร้อนระอุ. เมื่อภิกษุนั้นมาแล้ว พึงถามว่า 'ความเป็นไปแห่งจิตของท่านเป็นอย่างไร?'. เมื่อเธอบอกความเป็นไปแห่งจิตแล้ว พึงกล่าวว่า 'ในโลกนี้ ชื่อว่าที่ลับสำหรับผู้ทำกรรมชั่วไม่มี. เพราะเมื่อทำกรรมชั่ว ตนเองย่อมรู้ก่อนใครเพื่อน, จากนั้น เทวดาผู้รักษา และสมณพราหมณ์ผู้รู้ใจผู้อื่น และเทวดาเหล่าอื่นย่อมรู้, เดี๋ยวนี้ ท่านนั่นแหละจงแสวงหาความสวัสดีของตนเถิด'.

---

නිට්ඨිතා චතුබ්බිධවිනයකථා

จบการวินิจฉัยวินัย ๔ อย่าง

---

විනයධරස්ස ච ලක්ඛණාදිකථා.

และเรื่องลักษณะของพระวินัยธรเป็นต้น จบแล้ว

---

භික්ඛුපදභාජනීයවණ්ණනා

พรรณนาภิกขุปทภาชนีย์

---

ඉදානි සික්ඛාපදවිභඞ්ගස්ස අත්ථං වණ්ණයිස්සාම. යං වුත්තං යො පනාති යො යාදිසොතිආදි. එත්ථ යො පනාති විභජිතබ්බපදං; යො යාදිසොතිආදීනි තස්ස විභජනපදානි. එත්ථ ච යස්මා පනාති නිපාතමත්තං; යොති අත්ථපදං; තඤ්ච අනියමෙන පුග්ගලං දීපෙති, තස්මා තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො අනියමෙන පුග්ගලදීපකං යො සද්දමෙව ආහ. තස්මා එත්ථ එවමත්ථො වෙදිතබ්බො – යො පනාති යො යොකොචීති වුත්තං හොති. යස්මා පන යො යොකොචි නාම, සො අවස්සං ලිඞ්ග-යුත්ත-ජාති-නාම-ගොත්ත-සීල-විහාර-ගොචරවයෙසු එකෙනාකාරෙන පඤ්ඤායති, තස්මා තං තථා ඤාපෙතුං තං පභෙදං පකාසෙන්තො ‘‘යාදිසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යාදිසොති ලිඞ්ගවසෙන යාදිසො වා තාදිසො වා හොතු; දීඝො වා රස්සො වා කාළො වා ඔදාතො වා මඞ්ගුරච්ඡවි වා කිසො වා ථූලො වාති අත්ථො. යථායුත්තොති යොගවසෙන යෙන වා තෙන වා යුත්තො හොතු; නවකම්මයුත්තො වා උද්දෙසයුත්තො වා වාසධුරයුත්තො වාති අත්ථො. යථාජච්චොති ජාතිවසෙන යංජච්චො වා තංජච්චො වා හොතු; ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා වෙස්සො වා සුද්දො වාති අත්ථො. යථානාමොති නාමවසෙන යථානාමො වා තථානාමො වා හොතු; බුද්ධරක්ඛිතො වා ධම්මරක්ඛිතො වා සඞ්ඝරක්ඛිතො වාති අත්ථො. යථාගොත්තොති ගොත්තවසෙන යථාගොත්තො වා තථාගොත්තො වා යෙන වා තෙන වා ගොත්තෙන හොතු; කච්චායනො වා වාසිට්ඨො වා කොසියො වාති අත්ථො. යථාසීලොති සීලෙසු යථාසීලො වා තථාසීලො වා හොතු; නවකම්මසීලො වා උද්දෙසසීලො වා වාසධුරසීලො වාති අත්ථො. යථාවිහාරීති විහාරෙසුපි යථාවිහාරී වා තථාවිහාරී වා හොතු; නවකම්මවිහාරී වා උද්දෙසවිහාරී වා වාසධුරවිහාරී වාති අත්ථො. යථාගොචරොති ගොචරෙසුපි යථාගොචරො වා තථාගොචරො වා හොතු; නවකම්මගොචරො වා උද්දෙසගොචරො වා වාසධුරගොචරො වාති අත්ථො. ථෙරො වාති ආදීසු වයොවුඩ්ඪාදීසු යො වා සො වා හොතු; පරිපුණ්ණදසවස්සතාය ථෙරො වා ඌනපඤ්චවස්සතාය නවො වා අතිරෙකපඤ්චවස්සතාය [Pg.204] මජ්ඣිමො වාති අත්ථො. අථ ඛො සබ්බොව ඉමස්මිං අත්ථෙ එසො වුච්චති ‘‘යො පනා’’ති.

บัดนี้ เราจักพรรณนาอรรถแห่งสิกขาบทวิภังค์. คำที่ตรัสไว้ว่า “โย ปนาติ โย ยาทิโส” เป็นต้นนั้น ในคำนี้ บทว่า “โย ปนาติ” เป็นบทที่ควรจำแนก ส่วนบทว่า “โย ยาทิโส” เป็นต้น เป็นบทที่จำแนกบทนั้น. และในบทจำแนกทั้งหลายนี้ เพราะเหตุที่บทว่า “ปนาติ” เป็นเพียงนิบาต (ไม่มีความหมาย) ส่วนบทว่า “โย” เป็นบทที่แสดงอรรถ และบทนั้นย่อมแสดงบุคคลทั่วไปโดยไม่กำหนด ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงอรรถของบทนั้น จึงตรัสแต่บทว่า “โย” ซึ่งแสดงบุคคลทั่วไปโดยไม่กำหนด. เพราะเหตุนั้น ในบทนี้ พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า บทว่า “โย ปนาติ” นั้น หมายถึง “บุคคลใดบุคคลหนึ่ง” ดังนี้. อนึ่ง เพราะเหตุว่า บุคคลใดบุคคลหนึ่งนั้น ย่อมปรากฏโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดา ลิงค์ (เพศ), ยุตตะ (การประกอบ), ชาติ (กำเนิด), นาม (ชื่อ), โคตร (ตระกูล), สีล (ศีล), วิหาร (การอยู่), โคจร (ที่เที่ยวไป) และวัย (อายุ) ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงให้บุคคลนั้นรู้โดยอาการนั้น จึงทรงแสดงความแตกต่างนั้นแล้วตรัสบทว่า “ยาทิโส” เป็นต้น. ในบทว่า “ยาทิโส” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งเพศ จะเป็นเช่นไรก็ตาม จะเป็นเช่นนั้นก็ตาม จะเป็นคนสูงก็ตาม จะเป็นคนเตี้ยก็ตาม จะเป็นคนดำก็ตาม จะเป็นคนขาวก็ตาม จะเป็นคนมีผิวพรรณเหมือนปลาไหลก็ตาม จะเป็นคนผอมก็ตาม จะเป็นคนอ้วนก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถายุตโต” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งการประกอบ จะประกอบด้วยการงานอย่างใดอย่างหนึ่งก็ตาม จะประกอบด้วยการงานใหม่ก็ตาม จะประกอบด้วยการสอนก็ตาม จะประกอบด้วยวิปัสสนาธุระก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาชัจโจ” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งชาติ จะมีชาติเช่นไรก็ตาม จะมีชาติเช่นนั้นก็ตาม จะเป็นกษัตริย์ก็ตาม จะเป็นพราหมณ์ก็ตาม จะเป็นแพศย์ก็ตาม จะเป็นศูทรก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถานาโม” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งชื่อ จะมีชื่อเช่นไรก็ตาม จะมีชื่อเช่นนั้นก็ตาม จะชื่อว่า พุทธรักขิตก็ตาม จะชื่อว่า ธรรมรักขิตก็ตาม จะชื่อว่า สังฆรักขิตก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาโคตโต” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งโคตร จะมีโคตรเช่นไรก็ตาม จะมีโคตรเช่นนั้นก็ตาม จะมีโคตรว่า กัจจายนะก็ตาม จะมีโคตรว่า วาสิฏฐะก็ตาม จะมีโคตรว่า โกสิยะก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาสีโล” นั้น หมายถึง ในศีลทั้งหลาย จะมีศีลเช่นไรก็ตาม จะมีศีลเช่นนั้นก็ตาม จะมีศีลคือการงานใหม่ก็ตาม จะมีศีลคือการสอนก็ตาม จะมีศีลคือวิปัสสนาธุระก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาวิหารี” นั้น หมายถึง แม้ในการอยู่ทั้งหลาย จะมีการอยู่เช่นไรก็ตาม จะมีการอยู่เช่นนั้นก็ตาม จะมีการอยู่ด้วยการงานใหม่ก็ตาม จะมีการอยู่ด้วยการสอนก็ตาม จะมีการอยู่ด้วยวิปัสสนาธุระก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาโคจโร” นั้น หมายถึง แม้ในที่เที่ยวไปทั้งหลาย จะมีที่เที่ยวไปเช่นไรก็ตาม จะมีที่เที่ยวไปเช่นนั้นก็ตาม จะมีที่เที่ยวไปคือการงานใหม่ก็ตาม จะมีที่เที่ยวไปคือการสอนก็ตาม จะมีที่เที่ยวไปคือวิปัสสนาธุระก็ตาม ดังนี้. ในบทว่า “เถโร วา” เป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า ในบุคคลทั้งหลายมีผู้เจริญด้วยวัยเป็นต้น บุคคลใดบุคคลหนึ่งก็ตาม เพราะความเป็นผู้มีพรรษาครบสิบ จึงเป็นพระเถระก็ตาม เพราะความเป็นผู้มีพรรษาหย่อนห้า จึงเป็นพระนวกะก็ตาม เพราะความเป็นผู้มีพรรษาเกินห้า จึงเป็นพระมัชฌิมะก็ตาม ดังนี้. อนึ่ง พระภิกษุทั้งหมดนั้นแล ในอรรถนี้ ชื่อว่า “โย ปนาติ”.

---

භික්ඛුනිද්දෙසෙ භික්ඛතීති භික්ඛකො; ලභන්තො වා අලභන්තො වා අරියාය යාචනාය යාචතීති අත්ථො. බුද්ධාදීහි අජ්ඣුපගතං භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතො නාම. යො හි කොචි අප්පං වා මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො කසිගොරක්ඛාදීහි ජීවිකකප්පනං හිත්වා ලිඞ්ගසම්පටිච්ඡනෙනෙව භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛු. පරපටිබද්ධජීවිකත්තා වා විහාරමජ්ඣෙ කාජභත්තං භුඤ්ජමානොපි භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛු; පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජාය උස්සාහජාතත්තා වා භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛු. අග්ඝඵස්සවණ්ණභෙදෙන භින්නං පටං ධාරෙතීති භින්නපටධරො. තත්ථ සත්ථකච්ඡෙදනෙන අග්ඝභෙදො වෙදිතබ්බො. සහස්සග්ඝනකොපි හි පටො සත්ථකෙන ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්නො භින්නග්ඝො හොති. පුරිමග්ඝතො උපඩ්ඪම්පි න අග්ඝති. සුත්තසංසිබ්බනෙන ඵස්සභෙදො වෙදිතබ්බො. සුඛසම්ඵස්සොපි හි පටො සුත්තෙහි සංසිබ්බිතො භින්නඵස්සො හොති. ඛරසම්ඵස්සතං පාපුණාති. සූචිමලාදීහි වණ්ණභෙදො වෙදිතබ්බො. සුපරිසුද්ධොපි හි පටො සූචිකම්මතො පට්ඨාය සූචිමලෙන, හත්ථසෙදමලජල්ලිකාහි, අවසානෙ රජනකප්පකරණෙහි ච භින්නවණ්ණො හොති; පකතිවණ්ණං විජහති. එවං තීහාකාරෙහි භින්නපටධාරණතො භින්නපටධරොති භික්ඛු. ගිහිවත්ථවිසභාගානං වා කාසාවානං ධාරණමත්තෙනෙව භින්නපටධරොති භික්ඛු.

ในบทนิเทศว่า ภิกขุ พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า ย่อมขอ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ จะได้ก็ตาม จะไม่ได้ก็ตาม ย่อมขอด้วยการขอของพระอริยะ ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะความเป็นผู้เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจารที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงเข้าถึงแล้ว จึงชื่อว่า ผู้เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร. อนึ่ง บุคคลใดบุคคลหนึ่งละกองโภคสมบัติอันน้อยก็ตาม อันมากก็ตาม ออกจากเรือนแล้วบวชในเพศบรรพชิต บุคคลนั้นละการเลี้ยงชีวิตด้วยการไถนา การเลี้ยงโคเป็นต้นแล้ว เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจารด้วยการยอมรับเพศบรรพชิตเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นผู้มีชีวิตเนื่องด้วยผู้อื่น แม้กำลังฉันภัตตาหารที่คนหาบมาให้ในท่ามกลางวิหาร ก็ชื่อว่า ผู้เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นผู้มีความพยายามเกิดขึ้นในการบวชอาศัยภัตตาหารที่ได้ด้วยการเที่ยวบิณฑบาต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ. ย่อมทรงผ้าที่ขาดด้วยความแตกต่างแห่งราคา ความแตกต่างแห่งสัมผัส และความแตกต่างแห่งสี เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ผู้ทรงผ้าขาด. ในความแตกต่างแห่งราคา ความแตกต่างแห่งสัมผัส และความแตกต่างแห่งสีนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งราคาด้วยการตัดด้วยมีดเล็ก. อนึ่ง ผ้าแม้มีราคาพันหนึ่ง เมื่อถูกตัดเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยด้วยมีดเล็ก ย่อมเป็นผ้าที่มีราคาขาด. ย่อมไม่ควรแม้ครึ่งหนึ่งจากราคาเดิม. พึงทราบความแตกต่างแห่งสัมผัสด้วยการเย็บด้วยด้าย. อนึ่ง ผ้าแม้มีสัมผัสละเอียดอ่อนยิ่ง เมื่อถูกเย็บด้วยด้าย ย่อมเป็นผ้าที่มีสัมผัสขาด. ย่อมถึงความเป็นผ้าที่มีสัมผัสหยาบ. พึงทราบความแตกต่างแห่งสีด้วยมลทินของเข็มเป็นต้น. อนึ่ง ผ้าแม้บริสุทธิ์ยิ่ง ตั้งแต่การเย็บเป็นต้น ย่อมเป็นผ้าที่มีสีขาดด้วยมลทินของเข็ม ด้วยเหงื่อไคลมือและสิ่งสกปรกที่ซักไม่ออก และในที่สุดด้วยการย้อมและการทำกัปปะพินทุ. ย่อมละสีเดิม. อย่างนี้ เพราะการทรงผ้าที่ขาดด้วยอาการสามอย่าง จึงชื่อว่า ผู้ทรงผ้าขาด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะการทรงผ้ากาสาวพัสตร์ที่ไม่เหมือนผ้าของคฤหัสถ์ด้วยการทรงเท่านั้น จึงชื่อว่า ผู้ทรงผ้าขาด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ.

---

සමඤ්ඤායාති පඤ්ඤත්තියා වොහාරෙනාති අත්ථො. සමඤ්ඤාය එව හි එකච්චො ‘‘භික්ඛූ’’ති පඤ්ඤායති. තථා හි නිමන්තනාදිම්හි භික්ඛූසු ගණියමානෙසු සාමණෙරෙපි ගහෙත්වා ‘‘සතං භික්ඛූ සහස්සං භික්ඛූ’’ති වදන්ති. පටිඤ්ඤායාති අත්තනො පටිජානනෙන පටිඤ්ඤායපි හි එකච්චො ‘‘භික්ඛූ’’ති පඤ්ඤායති. තස්ස ‘‘කො එත්ථාති? අහං, ආවුසො, භික්ඛූ’’ති (අ. නි. 10.96) එවමාදීසු සම්භවො දට්ඨබ්බො. අයං පන ආනන්දත්ථෙරෙන වුත්තා ධම්මිකා පටිඤ්ඤා. රත්තිභාගෙ පන දුස්සීලාපි පටිපථං ආගච්ඡන්තා ‘‘කො එත්ථා’’ති වුත්තෙ අධම්මිකාය පටිඤ්ඤාය අභූතාය ‘‘මයං භික්ඛූ’’ති වදන්ති.

บทว่า “สมาญญายาติ” นั้น หมายถึง ชื่อว่า ภิกขุ ด้วยบัญญัติ ด้วยโวหาร ดังนี้เป็นอรรถ. อนึ่ง บุคคลบางคนย่อมปรากฏว่า “ภิกขุ” ด้วยชื่อบัญญัติเท่านั้น. ข้อนั้นจริงอยู่ เมื่อนับภิกษุทั้งหลายในงานนิมนต์เป็นต้น ย่อมกล่าวว่า “ภิกษุร้อยหนึ่ง ภิกษุพันหนึ่ง” โดยรวมสามเณรเข้าไปด้วย. บทว่า “ปฏิญญายาติ” นั้น หมายถึง ชื่อว่า ภิกขุ ด้วยการยอมรับของตน ดังนี้เป็นอรรถ. อนึ่ง บุคคลบางคนย่อมปรากฏว่า “ภิกขุ” ด้วยการยอมรับ. พึงเห็นความเป็นไปได้ของภิกขุผู้ยอมรับนั้น ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ใครอยู่ในที่นี้? ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเป็นภิกขุ” (อ. อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต 10.96). แต่การยอมรับนี้ เป็นการยอมรับที่ชอบด้วยธรรมที่พระเถระอานนท์กล่าวไว้. แต่ในเวลากลางคืน แม้คนทุศีลทั้งหลาย เมื่อถูกถามว่า “ใครอยู่ในที่นี้?” เมื่อเดินสวนทางมา ย่อมกล่าวว่า “พวกเราเป็นภิกขุ” ด้วยการยอมรับที่ไม่ชอบด้วยธรรม ไม่เป็นจริง.

---

එහි [Pg.205] භික්ඛූති එහි භික්ඛු නාම භගවතො ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති වචනමත්තෙන භික්ඛුභාවං එහිභික්ඛූපසම්පදං පත්තො. භගවා හි එහිභික්ඛුභාවාය උපනිස්සයසම්පන්නං පුග්ගලං දිස්වා රත්තපංසුකූලන්තරතො සුවණ්ණවණ්ණං දක්ඛිණහත්ථං නීහරිත්වා බ්‍රහ්මඝොසං නිච්ඡාරෙන්තො ‘‘එහි, භික්ඛු, චර බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති වදති. තස්ස සහෙව භගවතො වචනෙන ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායති, පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච රුහති. භණ්ඩු කාසායවසනො හොති. එකං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා එකං අංසෙ ඨපෙත්වා වාමංසකූටෙ ආසත්තනීලුප්පලවණ්ණමත්තිකාපත්තො –

คำว่า เอหิภิกขุ นั้น หมายถึงบุคคลผู้บรรลุความเป็นภิกษุ คือเอหิภิกขุอุปสัมปทา ด้วยพระดำรัสว่า “เอหิภิกขุ” ของพระผู้มีพระภาคเท่านั้น. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงทอดพระเนตรเห็นบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยอันเป็นปัจจัยอันแรงกล้าเพื่อความเป็นเอหิภิกขุแล้ว ทรงเหยียดพระหัตถ์ขวามีสีดุจทองออกจากระหว่างผ้าบังสุกุลสีแดง ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันประเสริฐ ตรัสว่า “มาเถิด ภิกษุ จงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบ”. พร้อมกับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค เพศคฤหัสถ์ของบุคคลนั้นก็อันตรธานไป ความเป็นบรรพชิตและความเป็นอุปสัมบันก็สำเร็จ. มีศีรษะโล้น นุ่งห่มผ้ากาสายะ นุ่งผ้าอันตรวาสกผืนหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์ผืนหนึ่ง วางผ้าสังฆาฏิผืนหนึ่งไว้บนบ่า มีบาตรดินสีเหมือนดอกอุบลเขียวอันคล้องไว้ที่จะงอยบ่าซ้าย –

---

‘‘තිචීවරඤ්ච පත්තො ච, වාසි සූචි ච බන්ධනං;

පරිස්සාවනෙන අට්ඨෙතෙ, යුත්තයොගස්ස භික්ඛුනො’’ති.

ผ้าไตรจีวร บาตร ขวาน เข็ม และประคดเอว พร้อมด้วยผ้ากรองน้ำ แปดอย่างเหล่านี้ เป็นบริขารของภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนา.

---

එවං වුත්තෙහි අට්ඨහි පරික්ඛාරෙහි සරීරෙ පටිමුක්කෙහියෙව සට්ඨිවස්සිකත්ථෙරො විය ඉරියාපථසම්පන්නො බුද්ධාචරියකො බුද්ධුපජ්ඣායකො සම්මාසම්බුද්ධං වන්දමානොයෙව තිට්ඨති. භගවා හි පඨමබොධියං එකස්මිං කාලෙ එහිභික්ඛූපසම්පදාය එව උපසම්පාදෙති. එවං උපසම්පන්නානි ච සහස්සුපරි එකචත්තාලීසුත්තරානි තීණි භික්ඛුසතානි අහෙසුං; සෙය්‍යථිදං – පඤ්ච පඤ්චවග්ගියත්ථෙරා, යසො කුලපුත්තො, තස්ස පරිවාරා චතුපණ්ණාස සහායකා, තිංස භද්දවග්ගියා, සහස්සපුරාණජටිලා, සද්ධිං ද්වීහි අග්ගසාවකෙහි අඩ්ඪතෙය්‍යසතා පරිබ්බාජකා, එකො අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරොති. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං –

เมื่อบริขารแปดอย่างที่กล่าวมาแล้วนั้นสวมใส่ที่ร่างกายแล้ว ภิกษุนั้นก็ดำรงอยู่ด้วยอิริยาบถอันสมบูรณ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นพระอาจารย์ มีพระพุทธเจ้าเป็นพระอุปัชฌาย์ เหมือนพระเถระผู้มีพรรษาหกสิบ กำลังไหว้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่ทีเดียว. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงให้อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทาเท่านั้น ในกาลหนึ่งในปฐมโพธิกาล (หรือภายในยี่สิบพรรษา). ภิกษุผู้อุปสมบทแล้วอย่างนี้ มีจำนวน ๑,๓๔๑ รูป (คือสามร้อยสี่สิบเอ็ดรูปยิ่งด้วยพันหนึ่ง) คือ พระปัญจวัคคีย์เถระ ๕ รูป, ยสกุลบุตร, สหาย ๕๔ รูปผู้เป็นบริวารของท่าน, เจ้าชายภัททวัคคีย์ ๓๐ รูป, ชฎิลเก่า ๑,๐๐๐ รูป, ปริพาชก ๒๕๐ รูป (หรือสามร้อยครึ่ง) พร้อมด้วยพระอัครสาวก ๒ รูป, พระองคุลิมาลเถระ ๑ รูป. ข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า –

---

‘‘තීණි සතං සහස්සඤ්ච, චත්තාලීසං පුනාපරෙ;

එකො ච ථෙරො සප්පඤ්ඤො, සබ්බෙ තෙ එහිභික්ඛුකා’’ති.

สามร้อย หนึ่งพัน และสี่สิบ และพระเถระผู้มีปัญญาอีกหนึ่งรูป ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นเอหิภิกขุ.

---

න කෙවලඤ්ච එතෙ එව, අඤ්ඤෙපි බහූ සන්ති. සෙය්‍යථිදං – තිසතපරිවාරො සෙලො බ්‍රාහ්මණො, සහස්සපරිවාරො මහාකප්පිනො, දසසහස්සා කපිලවත්ථුවාසිනො කුලපුත්තා, සොළසසහස්සා පාරායනිකබ්‍රාහ්මණාති එවමාදයො. තෙ පන විනයපිටකෙ පාළියං න නිද්දිට්ඨත්තා න වුත්තා. ඉමෙ තත්ථ නිද්දිට්ඨත්තා වුත්තාති.

มิใช่แต่ภิกษุเหล่านี้เท่านั้น แม้เหล่าอื่นก็มีมาก คือ เสลพราหมณ์มีบริวาร ๓๐๐, พระเจ้ามหากัปปินะมีบริวาร ๑,๐๐๐, กุลบุตรผู้อยู่ในกบิลพัสดุ์ ๑๐,๐๐๐, พราหมณ์ปารายนิกะ ๑๖,๐๐๐ เป็นต้น. แต่ภิกษุเหล่านั้นไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีวินัยปิฎก เพราะไม่ได้ระบุไว้. ส่วนภิกษุเหล่านี้ท่านกล่าวไว้ เพราะระบุไว้ในพระวินัยบาลีนั้น.

---

‘‘සත්තවීස සහස්සානි, තීණියෙව සතානි ච;

එතෙපි සබ්බෙ සඞ්ඛාතා, සබ්බෙ තෙ එහිභික්ඛුකා’’ති.

สองหมื่นเจ็ดพัน และสามร้อยเท่านั้น ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดก็นับรวมเข้า (ในเอหิภิกขุ) ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นเอหิภิกขุ.

---

තීහි [Pg.206] සරණගමනෙහි උපසම්පන්නොති ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’තිආදිනා නයෙන තික්ඛත්තුං වාචං භින්දිත්වා වුත්තෙහි තීහි සරණගමනෙහි උපසම්පන්නො. අයඤ්හි උපසම්පදා නාම අට්ඨවිධා – එහිභික්ඛූපසම්පදා, සරණගමනූපසම්පදා, ඔවාදපටිග්ගහණූපසම්පදා, පඤ්හබ්‍යාකරණූපසම්පදා, ගරුධම්මපටිග්ගහණූපසම්පදා, දූතෙනූපසම්පදා, අට්ඨවාචිකූපසම්පදා, ඤත්තිචතුත්ථකම්මූපසම්පදාති. තත්ථ එහිභික්ඛූපසම්පදා, සරණගමනූපසම්පදා ච වුත්තා එව.

คำว่า อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์นั้น หมายถึงผู้ที่อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์ที่กล่าวแยกคำกันสามครั้ง ด้วยนัยมีคำว่า “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” เป็นต้น. แท้จริง อุปสัมปทานี้มี ๘ อย่าง คือ เอหิภิกขุอุปสัมปทา, สรณคมนูปสัมปทา, โอวาทปฏิคคหณูปสัมปทา, ปัญหาพยากรณูปสัมปทา, ครุธัมมปฏิคคหณูปสัมปทา, ทูเตนูปสัมปทา, อัฏฐวาจิกูปสัมปทา, ญัตติจตุตถกรรมูปสัมปทา. ในบรรดาอุปสัมปทา ๘ อย่างนั้น เอหิภิกขุอุปสัมปทาและสรณคมนูปสัมปทาได้กล่าวไว้แล้ว.

---

ඔවාදපටිග්ගහණූපසම්පදා නාම ‘‘තස්මාතිහ තෙ, කස්සප, එවං සික්ඛිතබ්බං – ‘තිබ්බං මෙ හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සති ථෙරෙසු නවෙසු මජ්ඣිමෙසු චා’ති. එවඤ්හි තෙ, කස්සප, සික්ඛිතබ්බං. තස්මාතිහ තෙ, කස්සප, එවං සික්ඛිතබ්බං – ‘යං කිඤ්චි ධම්මං සොස්සාමි කුසලූපසංහිතං, සබ්බං තං අට්ඨිං කත්වා මනසි කත්වා සබ්බචෙතසා සමන්නාහරිත්වා ඔහිතසොතො ධම්මං සොස්සාමී’ති. එවං හි තෙ, කස්සප, සික්ඛිතබ්බං. තස්මාතිහ තෙ, කස්සප, එවං සික්ඛිතබ්බං – ‘සාතසහගතා ච මෙ කායගතාසති න විජහිස්සතී’ති. එවඤ්හි තෙ, කස්සප, සික්ඛිතබ්බ’’න්ති (සං. නි. 2.154) ඉමිනා ඔවාදපටිග්ගහණෙන මහාකස්සපත්ථෙරස්ස අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා.

โอวาทปฏิคคหณูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่พระมหากัสสปเถระ ด้วยการรับโอวาทนี้ว่า “กัสสปะ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘หิริโอตตัปปะอันแรงกล้าจักตั้งมั่นอยู่ (ในเรา) ทั้งในพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ’. กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักฟังธรรมใดๆ อันประกอบด้วยกุศล เราจักทำธรรมนั้นทั้งหมดให้เป็นที่ต้องการ (คือใส่ใจ) มนสิการ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด มีโสตประสาทและโสตปัญญาอันตั้งไว้แล้วจักฟังธรรม’. กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘กายคตาสติอันเป็นไปกับด้วยความยินดีของเราจักไม่ละไป’. กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้” (สํ. นิ. 2.154).

---

පඤ්හබ්‍යාකරණූපසම්පදා නාම සොපාකස්ස අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා. භගවා කිර පුබ්බාරාමෙ අනුචඞ්කමන්තං සොපාකසාමණෙරං ‘‘‘උද්ධුමාතකසඤ්ඤා’ති වා, සොපාක, ‘රූපසඤ්ඤා’ති වා ඉමෙ ධම්මා නානත්ථා නානාබ්‍යඤ්ජනා, උදාහු එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති දස අසුභනිස්සිතෙ පඤ්හෙ පුච්ඡි. සො තෙ බ්‍යාකාසි. භගවා තස්ස සාධුකාරං දත්වා ‘‘කතිවස්සොසි ත්වං, සොපාකා’’ති පුච්ඡි. ‘‘සත්තවස්සොහං, භගවා’’ති. ‘‘සොපාක, ත්වං මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දිත්වා පඤ්හෙ බ්‍යාකාසී’’ති ආරද්ධචිත්තො උපසම්පදං අනුජානි. අයං පඤ්හබ්‍යාකරණූපසම්පදා.

ปัญหาพยากรณูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่โสปากสามเณร. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงเดินจงกรมตามโสปากสามเณรในวัดบุพพาราม ตรัสถามปัญหา ๑๐ ข้อที่อาศัยอสุภะว่า “โสปากะ สัญญาว่าอุทธุมมาตกะ หรือสัญญาว่ารูป ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน?” โสปากสามเณรนั้นได้แก้ปัญหาเหล่านั้น. พระผู้มีพระภาคทรงประทานสาธุการแก่สามเณรนั้นแล้ว ตรัสถามว่า “โสปากะ เธอมีอายุเท่าไร?” สามเณรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์มีอายุ ๗ ปี.” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โสปากะ เธอแก้ปัญหาทั้งหลายโดยเทียบเคียงกับสัพพัญญุตญาณของเรา” แล้วทรงมีพระทัยยินดี ทรงอนุญาตอุปสัมปทา. อุปสัมปทานี้ชื่อว่า ปัญหาพยากรณูปสัมปทา.

---

ගරුධම්මපටිග්ගහණූපසම්පදා නාම මහාපජාපතියා අට්ඨගරුධම්මස්ස පටිග්ගහණෙන අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා.

ครุธัมมปฏิคคหณูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่พระมหาปชาบดีโคตมี ด้วยการรับครุธรรม ๘ ประการ.

---

දූතෙනූපසම්පදා නාම අඩ්ඪකාසියා ගණිකාය අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා.

ทูเตนูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่นางคณิกาชื่ออัฑฒกาสี.

---

අට්ඨවාචිකූපසම්පදා නාම භික්ඛුනියා භික්ඛුනිසඞ්ඝතො ඤත්තිචතුත්ථෙන භික්ඛුසඞ්ඝතො ඤත්තිචතුත්ථෙනාති ඉමෙහි ද්වීහි කම්මෙහි උපසම්පදා.

อัฏฐวาจิกูปสัมปทา หมายถึงการอุปสมบทด้วยกรรม ๒ อย่างเหล่านี้ คือ ญัตติจตุตถกรรมจากภิกษุณีสงฆ์ และญัตติจตุตถกรรมจากภิกษุสงฆ์.

---

ඤත්තිචතුත්ථකම්මූපසම්පදා [Pg.207] නාම භික්ඛූනං එතරහි උපසම්පදා. ඉමාසු අට්ඨසු උපසම්පදාසු ‘‘යා සා, භික්ඛවෙ, මයා තීහි සරණගමනෙහි උපසම්පදා අනුඤ්ඤාතා, තං අජ්ජතග්ගෙ පටික්ඛිපාමි. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන උපසම්පාදෙතු’’න්ති (මහාව. 69) එවං අනුඤ්ඤාතාය ඉමාය උපසම්පදාය උපසම්පන්නොති වුත්තං හොති.

ญัตติจตุตถกรรมูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาของภิกษุทั้งหลายในปัจจุบันนี้. ในบรรดาอุปสัมปทา ๘ อย่างเหล่านี้ คำว่า “ผู้ที่อุปสมบทแล้วด้วยอุปสัมปทานี้” หมายถึงผู้ที่อุปสมบทด้วยอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตไว้ดังนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย อุปสัมปทาที่เราอนุญาตด้วยไตรสรณคมน์นั้น เราห้ามเสียตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป. ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรม” (มหาวรรค 69).

---

භද්‍රොති අපාපකො. කල්‍යාණපුථුජ්ජනාදයො හි යාව අරහා, තාව භද්‍රෙන සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනෙන ච සමන්නාගතත්තා ‘‘භද්‍රො භික්ඛූ’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. සාරොති තෙහියෙව සීලසාරාදීහි සමන්නාගතත්තා නීලසමන්නාගමෙන නීලො පටො විය ‘‘සාරො භික්ඛූ’’ති වෙදිතබ්බො. විගතකිලෙසඵෙග්ගුභාවතො වා ඛීණාසවොව ‘‘සාරො’’ති වෙදිතබ්බො. සෙඛොති පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන සද්ධිං සත්ත අරියා තිස්සො සික්ඛා සික්ඛන්තීති සෙඛා. තෙසු යො කොචි ‘‘සෙඛො භික්ඛූ’’ති වෙදිතබ්බො. න සික්ඛතීති අසෙඛො. සෙක්ඛධම්මෙ අතික්කම්ම අග්ගඵලෙ ඨිතො, තතො උත්තරි සික්ඛිතබ්බාභාවතො ඛීණාසවො ‘‘අසෙඛො’’ති වුච්චති. සමග්ගෙන සඞ්ඝෙනාති සබ්බන්තිමෙන පරියායෙන පඤ්චවග්ගකරණීයෙ කම්මෙ යාවතිකා භික්ඛූ කම්මප්පත්තා, තෙසං ආගතත්තා ඡන්දාරහානං ඡන්දස්ස ආහටත්තා, සම්මුඛීභූතානඤ්ච අප්පටික්කොසනතො එකස්මිං කම්මෙ සමග්ගභාවං උපගතෙන. ඤත්තිචතුත්ථෙනාති තීහි අනුස්සාවනාහි එකාය ච ඤත්තියා කාතබ්බෙන. කම්මෙනාති ධම්මිකෙන විනයකම්මෙන. අකුප්පෙනාති වත්ථු-ඤත්ති-අනුස්සාවන-සීමා-පරිසසම්පත්තිසම්පන්නත්තා අකොපෙතබ්බතං අප්පටික්කොසිතබ්බතඤ්ච උපගතෙන. ඨානාරහෙනාති කාරණාරහෙන සත්ථුසාසනාරහෙන. උපසම්පන්නො නාම උපරිභාවං සමාපන්නො, පත්තොති අත්ථො. භික්ඛුභාවො හි උපරිභාවො, තඤ්චෙස යථාවුත්තෙන කම්මෙන සමාපන්නත්තා ‘‘උපසම්පන්නො’’ති වුච්චති. එත්ථ ච ඤත්තිචතුත්ථකම්මං එකමෙව ආගතං. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ඨත්වා චත්තාරි සඞ්ඝකම්මානි නීහරිත්වා විත්ථාරතො කථෙතබ්බානීති සබ්බඅට්ඨකථාසු වුත්තං. තානි ච ‘‘අපලොකනකම්මං ඤත්තිකම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං ඤත්තිචතුත්ථකම්ම’’න්ති පටිපාටියා ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන ඛන්ධකතො පරිවාරාවසානෙ කම්මවිභඞ්ගතො ච පාළිං ආහරිත්වා කථිතානි. තානි මයං පරිවාරාවසානෙ කම්මවිභඞ්ගෙයෙව වණ්ණයිස්සාම. එවඤ්හි සති පඨමපාරාජිකවණ්ණනා ච [Pg.208] න භාරියා භවිස්සති; යථාඨිතාය ච පාළියා වණ්ණනා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා භවිස්සති. තානි ච ඨානානි අසුඤ්ඤානි භවිස්සන්ති; තස්මා අනුපදවණ්ණනමෙව කරොම.

คำว่า “ภัทโร” คือ ผู้ไม่มีบาป หรือผู้ไม่เลวทราม ชื่อว่าภิกษุ. อธิบายว่า กัลยาณปุถุชนเป็นต้น จนถึงพระอรหันต์นั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่า “ภิกษุผู้ภัทร” เพราะประกอบด้วยศีลอันดีงาม (คือจตุปาริสุทธิศีล) สมาธิ (อันเป็นพื้นฐานแห่งวิปัสสนา) ปัญญา (คือโลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา) วิมุตติ (คืออรหัตตผล) และวิมุตติญาณทัสสนะ (คือปัจจเวกขณญาณที่รู้เห็นอรหัตตผล). คำว่า “สาระ” คือ พึงทราบว่า “ภิกษุผู้มีสาระ” เหมือนผ้าสีครามที่ประกอบด้วยสีคราม เพราะประกอบด้วยสาระคือศีลเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า “สาระ” คือพระขีณาสพเท่านั้น เพราะเป็นผู้ปราศจากเปลือกคือคือกิเลส. คำว่า “เสกขะ” คือ กัลยาณปุถุชนพร้อมด้วยอริยบุคคล ๗ จำพวก ย่อมศึกษาซึ่งสิกขา ๓ ประการ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าเสกขะ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบุคคลหนึ่ง พึงทราบว่า “ภิกษุผู้เสกขะ”. คำว่า “ไม่ศึกษา” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอเสกขะ. พระขีณาสพชื่อว่า “อเสกขะ” เพราะล่วงธรรมที่พึงศึกษาแล้ว ตั้งอยู่ในอรหัตตผล และไม่มีธรรมที่พึงศึกษาต่อไปยิ่งกว่านั้น. คำว่า “ด้วยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียง” คือ ด้วยสงฆ์ที่ถึงความพร้อมเพรียงกันในกรรมอันควรทำด้วยสงฆ์ ๕ รูป โดยปริยายสุดท้าย เพราะภิกษุจำนวนเท่าใดที่ถึงพร้อมด้วยกรรม (คือมีจำนวนอย่างน้อย ๕ รูป) มาประชุมพร้อมแล้ว และได้นำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมาแล้ว และภิกษุผู้มาประชุมพร้อมหน้าก็มิได้คัดค้าน. คำว่า “ด้วยญัตติจตุตถกรรม” คือ ด้วยกรรมที่พึงทำด้วยญัตติ ๑ และอนุสาวนา ๓. คำว่า “ด้วยกรรม” คือ ด้วยวินัยกรรมอันเป็นธรรม. คำว่า “อันไม่กำเริบ” คือ ด้วยกรรมที่ถึงความไม่ควรให้กำเริบ ไม่ควรคัดค้าน เพราะถึงพร้อมด้วยวัตถุสมบัติ ญัตติสมบัติ อนุสาวนาสมบัติ สีมาสมบัติ และปริสาสมบัติ. คำว่า “อันควรแก่ฐานะ” คือ ด้วยกรรมที่ควรแก่เหตุ (คือญัตติจตุตถกรรมวาจาอันเป็นเหตุแห่งอุปสัมปทากรรม) ควรแก่พระพุทธานุศาสนี. คำว่า “อุปสัมบัน” ชื่อว่าผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีชั้นสูง คือผู้บรรลุแล้ว. อธิบายว่า ความเป็นภิกษุคือความเป็นผู้มีชั้นสูง หรือความเป็นผู้ประเสริฐ. และบุคคลนี้ชื่อว่า “อุปสัมบัน” เพราะถึงซึ่งความเป็นผู้ประเสริฐนั้นด้วยกรรมที่กล่าวมาแล้ว. และในปทภาชนีย์แห่งปฐมปาราชิกสิกขาบทนี้ ญัตติจตุตถกรรมเท่านั้นที่มา. แต่ถึงแม้ญัตติจตุตถกรรมเท่านั้นจะมา ก็จริงอยู่ แต่ในอรรถกถาทั้งปวง ท่านอาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “พึงหยุด ณ ที่นี้ แล้วนำสังฆกรรม ๔ อย่างออกมากล่าวโดยพิสดาร”. และกรรมเหล่านั้น ท่านอาจารย์ทั้งหลายได้นำพระบาลีจากขันธกะ (คือมหาวรรคและจุลวรรค) และจากกัมมวิภังค์ในท้ายปริวาร มากล่าวโดยพิสดาร โดยเรียงลำดับไว้ว่า “อปโลกนกรรม ญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรม”. เราทั้งหลายจักพรรณนา (กรรมเหล่านั้น) ในกัมมวิภังค์ท้ายปริวารนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนี้ การพรรณนาปฐมปาราชิกก็จักไม่เป็นภาระหนัก และการพรรณนาพระบาลีที่ตั้งอยู่ตามนั้นก็จักเป็นที่เข้าใจง่าย. และสถานที่เหล่านั้น (คือพระบาลีกัมมวิภังค์) ก็จักไม่ว่างเปล่าจากการพรรณนา. เพราะเหตุนั้น เราทั้งหลายจึงจักพรรณนาไปตามลำดับบทเท่านั้น

---

තත්‍රාති තෙසු ‘‘භික්ඛකො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තෙසු භික්ඛූසු. ය්වායං භික්ඛූති යො අයං භික්ඛු. සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන…පෙ… උපසම්පන්නොති අට්ඨසු උපසම්පදාසු ඤත්තිචතුත්ථෙනෙව කම්මෙන උපසම්පන්නො. අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො භික්ඛූති අයං ඉමස්මිං ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා පාරාජිකො හොතී’’ති අත්ථෙ ‘‘භික්ඛූ’’ති අධිප්පෙතො. ඉතරෙ පන ‘‘භික්ඛකො’’ති ආදයො අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තා. තෙසු ච ‘‘භික්ඛකො’’ති ආදයො නිරුත්තිවසෙන වුත්තා, ‘‘සමඤ්ඤාය භික්ඛු, පටිඤ්ඤාය භික්ඛූ’’ති ඉමෙ ද්වෙ අභිලාපවසෙන වුත්තා, ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති බුද්ධෙන උපජ්ඣායෙන පටිලද්ධඋපසම්පදාවසෙන වුත්තො. සරණගමනභික්ඛු අනුප්පන්නාය කම්මවාචාය උපසම්පදාවසෙන වුත්තො, ‘‘භද්‍රො’’තිආදයො ගුණවසෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

คำว่า “ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น” คือ ในบรรดาภิกษุที่กล่าวไว้ด้วยนัยมี “ภิกขกะ” เป็นต้น. คำว่า “ภิกษุใด” คือ ภิกษุใด. คำว่า “อุปสัมบันด้วยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียง...เป็นต้น” คือ ผู้ถึงความเป็นบรรพชิตชั้นสูงด้วยญัตติจตุตถกรรมเท่านั้น ในบรรดาอุปสัมปทา ๘ อย่าง. คำว่า “ภิกษุนี้เป็นที่ประสงค์ในอรรถนี้” คือ ภิกษุนี้ (คือผู้ถึงความเป็นบรรพชิตชั้นสูงด้วยญัตติจตุตถกรรม) เป็นที่ประสงค์ว่า “ภิกษุ” ในอรรถแห่งสิกขาบทนี้ว่า “เสพเมถุนธรรมแล้วเป็นปาราชิก”. ส่วนภิกษุอื่นมี “ภิกขกะ” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้นแสดง. และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุมี “ภิกขกะ” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งนิรุตติ (คือการแสดงความหมายของศัพท์). ภิกษุ ๒ จำพวกนี้ คือ “ภิกษุโดยสมัญญา” และ “ภิกษุโดยปฏิญญา” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งการเรียกขาน. “เอหิภิกษุ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งอุปสัมปทาที่ได้ด้วยพระพุทธเจ้าผู้เป็นอุปัชฌาย์. “ภิกษุผู้ถึงสรณะ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งอุปสัมปทาที่ได้ก่อนที่ญัตติจตุตถกรรมวาจาจะเกิดขึ้น. “ภิกษุผู้ภัทร” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งคุณ (มีศีลเป็นต้น) ดังนี้ พึงทราบ

---

භික්ඛුපදභාජනීයං නිට්ඨිතං.

การจำแนกบทว่าภิกษุ จบแล้ว.

---

සික්ඛාසාජීවපදභාජනීයවණ්ණනා

การพรรณนาการจำแนกบทว่าด้วยสิกขาและสาชีพ

---

ඉදානි ‘‘භික්ඛූන’’න්ති ඉදං පදං විසෙසත්ථාභාවතො අවිභජිත්වාව යං සික්ඛඤ්ච සාජීවඤ්ච සමාපන්නත්තා භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො හොති, තං දස්සෙන්තො සික්ඛාතිආදිමාහ. තත්ථ සික්ඛිතබ්බාති සික්ඛා. තිස්සොති ගණනපරිච්ඡෙදො. අධිසීලසික්ඛාති අධිකං උත්තමං සීලන්ති අධිසීලං; අධිසීලඤ්ච තං සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛා චාති අධිසීලසික්ඛා. එස නයො අධිචිත්ත-අධිපඤ්ඤාසික්ඛාසු.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงซึ่งสิกขาและสาชีพใด ที่ภิกษุทั้งหลายถึงพร้อมแล้ว จึงเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย โดยมิได้ทรงจำแนกบทว่า “ภิกขูนัง” นี้ เพราะไม่มีอรรถพิเศษ จึงตรัสคำว่า “สิกขา” เป็นต้น. ในบรรดาบทเหล่านั้น “สิกขา” คือ ธรรมที่พึงศึกษา (พึงเพียรพยายาม). “ติสโส” เป็นศัพท์ที่กำหนดจำนวน. “อธิสีลสิกขา” คือ ศีลอันยิ่ง ศีลอันสูงสุด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอธิศีล. และอธิศีลนั้นเป็นสิกขา เพราะเป็นธรรมที่พึงศึกษา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอธิสีลสิกขา. นัยนี้พึงทราบในอธิจิตตสิกขาและอธิปัญญาสิกขา

---

කතමං පනෙත්ථ සීලං, කතමං අධිසීලං, කතමං චිත්තං, කතමං අධිචිත්තං, කතමා පඤ්ඤා, කතමා අධිපඤ්ඤාති? වුච්චතෙ – පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගසීලං තාව සීලමෙව. තඤ්හි බුද්ධෙ උප්පන්නෙපි අනුප්පන්නෙපි ලොකෙ පවත්තති. උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තස්මිං සීලෙ බුද්ධාපි සාවකාපි මහාජනං සමාදපෙන්ති. අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ පච්චෙකබුද්ධා ච කම්මවාදිනො ච ධම්මිකා සමණබ්‍රාහ්මණා චක්කවත්තී ච මහාරාජානො මහාබොධිසත්තා ච සමාදපෙන්ති. සාමම්පි පණ්ඩිතා සමණබ්‍රාහ්මණා සමාදියන්ති. තෙ තං කුසලං ධම්මං පරිපූරෙත්වා දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සම්පත්තිං අනුභොන්ති. පාතිමොක්ඛසංවරසීලං පන ‘‘අධිසීල’’න්ති වුච්චති, තඤ්හි සූරියො විය පජ්ජොතානං සිනෙරු විය පබ්බතානං සබ්බලොකියසීලානං [Pg.209] අධිකඤ්චෙව උත්තමඤ්ච, බුද්ධුප්පාදෙයෙව ච පවත්තති, න විනා බුද්ධුප්පාදා. න හි තං පඤ්ඤත්තිං උද්ධරිත්වා අඤ්ඤො සත්තො ඨපෙතුං සක්කොති, බුද්ධායෙව පන සබ්බසො කායවචීද්වාරඅජ්ඣාචාරසොතං ඡින්දිත්වා තස්ස තස්ස වීතික්කමස්ස අනුච්ඡවිකං තං සීලසංවරං පඤ්ඤපෙන්ති. පාතිමොක්ඛසංවරතොපි ච මග්ගඵලසම්පයුත්තමෙව සීලං අධිසීලං, තං පන ඉධ අනධිප්පෙතං. න හි තං සමාපන්නො භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ศีลคืออะไร? อธิศีลคืออะไร? จิตคืออะไร? อธิจิตคืออะไร? ปัญญาคืออะไร? อธิปัญญาคืออะไร? ตอบว่า: ศีลมีองค์ ๕ และศีลมีองค์ ๑๐ นั้น เป็นเพียงศีลเท่านั้น เพราะศีลนั้นย่อมเป็นไปในโลกไม่ว่าพระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น พระพุทธเจ้าและพระสาวกทั้งหลายย่อมให้มหาชนสมาทานศีลนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าไม่อุบัติขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้กล่าวเรื่องกรรมและมีธรรมะทั้งหลาย พระมหาจักรพรรดิและมหาราชทั้งหลาย และพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายย่อมให้สมาทาน และแม้สมณพราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิตทั้งหลายก็ย่อมสมาทานด้วยตนเอง ท่านเหล่านั้นเมื่อบำเพ็ญกุศลธรรมนั้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเสวยสมบัติในหมู่เทพและมนุษย์ทั้งหลาย ส่วนศีลคือปาติโมกขสังวรศีลนั้นเรียกว่า "อธิศีล" เพราะศีลนั้นเป็นศีลที่ยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าศีลที่เป็นโลกิยะทั้งปวง เหมือนดวงอาทิตย์ยิ่งกว่าแสงสว่างทั้งหลาย และเหมือนภูเขาสิเนรุยิ่งกว่าภูเขาทั้งหลาย และย่อมเป็นไปเฉพาะเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น จะไม่มีขึ้นได้หากปราศจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า เพราะสัตว์อื่นนอกจากพระพุทธเจ้าไม่สามารถยกวินัยบัญญัตินั้นขึ้นตั้งไว้ได้ แต่พระพุทธเจ้าเท่านั้นทรงตัดกระแสแห่งการล่วงละเมิดทางกายและวาจาโดยประการทั้งปวง และทรงบัญญัติศีลสังวรนั้นให้เหมาะสมกับการล่วงละเมิดแต่ละอย่าง อนึ่ง ศีลที่สัมปยุตด้วยมรรคและผลเท่านั้นเป็นอธิศีลยิ่งกว่าปาติโมกขสังวรศีล แต่ศีลนั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะภิกษุผู้เข้าถึงศีลนั้นแล้วย่อมไม่เสพเมถุนธรรม

---

කාමාවචරානි පන අට්ඨ කුසලචිත්තානි, ලොකියඅට්ඨසමාපත්තිචිත්තානි ච එකජ්ඣං කත්වා චිත්තමෙවාති වෙදිතබ්බානි. බුද්ධුප්පාදානුප්පාදෙ චස්ස පවත්ති, සමාදපනං සමාදානඤ්ච සීලෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. විපස්සනාපාදකං අට්ඨසමාපත්තිචිත්තං පන ‘‘අධිචිත්ත’’න්ති වුච්චති. තඤ්හි අධිසීලං විය සීලානං සබ්බලොකියචිත්තානං අධිකඤ්චෙව උත්තමඤ්ච, බුද්ධුප්පාදෙයෙව ච හොති, න විනා බුද්ධුප්පාදා. තතොපි ච මග්ගඵලචිත්තමෙව අධිචිත්තං, තං පන ඉධ අනධිප්පෙතං. න හි තං සමාපන්නො භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති.

ส่วนกุศลจิต ๘ ดวงที่เป็นกามาวจร และโลกียสมาบัติจิต ๘ ดวงนั้น เมื่อรวมเข้าด้วยกันแล้ว พึงทราบว่าเป็นเพียงจิตเท่านั้น การเป็นไปของจิตนั้น การให้ผู้อื่นสมาทาน และการสมาทานด้วยตนเอง ไม่ว่าพระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องศีลนั่นเอง ส่วนอัฏฐสมาบัติจิตที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนานั้นเรียกว่า "อธิจิต" เพราะจิตนั้นเป็นจิตที่ยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าศีลทั้งหลาย เหมือนอธิศีล และยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าโลกียจิตทั้งปวง และย่อมมีขึ้นเฉพาะเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น จะไม่มีขึ้นได้หากปราศจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า อนึ่ง จิตที่สัมปยุตด้วยมรรคและผลเท่านั้นเป็นอธิจิตยิ่งกว่าจิตนั้น แต่จิตนั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะภิกษุผู้เข้าถึงจิตนั้นแล้วย่อมไม่เสพเมถุนธรรม

---

‘‘අත්ථි දින්නං, අත්ථි යිට්ඨ’’න්ති (ධ. ස. 1371; විභ. 793; ම. නි. 3.92) -ආදිනයප්පවත්තං පන කම්මස්සකතඤාණං පඤ්ඤා, සා හි බුද්ධෙ උප්පන්නෙපි අනුප්පන්නෙපි ලොකෙ පවත්තති. උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තස්සා පඤ්ඤාය බුද්ධාපි බුද්ධසාවකාපි මහාජනං සමාදපෙන්ති. අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ පච්චෙකබුද්ධා ච කම්මවාදිනො ච ධම්මිකා සමණබ්‍රාහ්මණා චක්කවත්තී ච මහාරාජානො මහාබොධිසත්තා ච සමාදපෙන්ති. සාමම්පි පණ්ඩිතා සත්තා සමාදියන්ති. තථා හි අඞ්කුරො දසවස්සසහස්සානි මහාදානං අදාසි. වෙලාමො, වෙස්සන්තරො, අඤ්ඤෙ ච බහූ පණ්ඩිතමනුස්සා මහාදානානි අදංසු. තෙ තං කුසලං ධම්මං පරිපූරෙත්වා දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සම්පත්තිං අනුභවිංසු. තිලක්ඛණාකාරපරිච්ඡෙදකං පන විපස්සනාඤාණං ‘‘අධිපඤ්ඤා’’ති වුච්චති. සා හි අධිසීල-අධිචිත්තානි විය සීලචිත්තානං සබ්බලොකියපඤ්ඤානං අධිකා චෙව උත්තමා ච, න ච විනා බුද්ධුප්පාදා ලොකෙ පවත්තති. තතොපි ච මග්ගඵලපඤ්ඤාව අධිපඤ්ඤා, සා පන ඉධ අනධිප්පෙතා. න හි තං සමාපන්නො භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවතීති.

ส่วนกัมมัสสกตาญาณที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล การบูชายัญมีผล" นั้นเรียกว่า "ปัญญา" เพราะปัญญานั้นย่อมเป็นไปในโลกไม่ว่าพระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น พระพุทธเจ้าและพระสาวกทั้งหลายย่อมให้มหาชนสมาทานปัญญานั้น เมื่อพระพุทธเจ้าไม่อุบัติขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้กล่าวเรื่องกรรมและมีธรรมะทั้งหลาย พระมหาจักรพรรดิและมหาราชทั้งหลาย และพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายย่อมให้สมาทาน และแม้สัตว์ผู้เป็นบัณฑิตทั้งหลายก็ย่อมสมาทานด้วยตนเอง ข้อนั้นจริงดังนี้ คือ พระเจ้าอังกุระได้ถวายมหาทานตลอดหมื่นปี พราหมณ์เวฬามะ พระเวสสันดร และบัณฑิตมนุษย์อื่นอีกมากมายก็ได้ถวายมหาทาน ท่านเหล่านั้นเมื่อบำเพ็ญกุศลธรรมนั้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเสวยสมบัติในหมู่เทพและมนุษย์ทั้งหลาย ส่วนวิปัสสนาญาณที่กำหนดอาการแห่งไตรลักษณ์นั้นเรียกว่า "อธิปัญญา" เพราะปัญญานั้นเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าศีลและจิตทั้งหลาย เหมือนอธิศีลและอธิจิต และยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าโลกียปัญญาทั้งปวง และย่อมเป็นไปในโลกเฉพาะเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น จะไม่มีขึ้นได้หากปราศจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า อนึ่ง มรรคปัญญาและผลปัญญาเท่านั้นเป็นอธิปัญญาที่ยิ่งกว่าปัญญานั้น แต่ปัญญานั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะภิกษุผู้เข้าถึงปัญญานั้นแล้วย่อมไม่เสพเมถุนธรรม

---

තත්‍රාති තාසු තීසු සික්ඛාසු. යායං අධිසීලසික්ඛාති යා අයං පාතිමොක්ඛසීලසඞ්ඛාතා අධිසීලසික්ඛා. එතං සාජීවං නාමාති එතං සබ්බම්පි [Pg.210] භගවතා විනයෙ ඨපිතං සික්ඛාපදං, යස්මා එත්ථ නානාදෙසජාතිගොත්තාදිභෙදභින්නා භික්ඛූ සහ ජීවන්ති එකජීවිකා සභාගජීවිකා සභාගවුත්තිනො හොන්ති, තස්මා ‘‘සාජීව’’න්ති වුච්චති. තස්මිං සික්ඛතීති තං සික්ඛාපදං චිත්තස්ස අධිකරණං කත්වා ‘‘යථාසික්ඛාපදං නු ඛො සික්ඛාමි න සික්ඛාමී’’ති චිත්තෙන ඔලොකෙන්තො සික්ඛති. න කෙවලඤ්චායමෙතස්මිං සාජීවසඞ්ඛාතෙ සික්ඛාපදෙයෙව සික්ඛති, සික්ඛායපි සික්ඛති, ‘‘එතං සාජීවං නාමා’’ති ඉමස්ස පන අනන්තරස්ස පදස්ස වසෙන ‘‘තස්මිං සික්ඛතී’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි තං එවං වුත්තං, අථ ඛො අයමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො – තස්සා ච සික්ඛාය සික්ඛං පරිපූරෙන්තො සික්ඛති, තස්මිඤ්ච සික්ඛාපදෙ අවීතික්කමන්තො සික්ඛතීති. තෙන වුච්චති සාජීවසමාපන්නොති ඉදම්පි අනන්තරස්ස සාජීවපදස්සෙව වසෙන වුත්තං. යස්මා පන සො සික්ඛම්පි සමාපන්නො, තස්මා සික්ඛාසමාපන්නොතිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බො. එවඤ්හි සති ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති එතස්ස පදස්ස පදභාජනම්පි පරිපුණ්ණං හොති.

ในบรรดาสิกขา ๓ ประการนั้น คำว่า "อธิศีลสิกขา" หมายถึงอธิศีลสิกขาที่เรียกว่าปาติโมกขสังวรศีล คำว่า "เอตัง สาชีวัง นามะ" หมายถึงสิกขาบททั้งหมดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในพระวินัย เพราะในสิกขาบทนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้ต่างกันด้วยประเภทมีประเทศ ชาติ และโคตรเป็นต้น ย่อมอยู่ร่วมกัน มีความเป็นอยู่ร่วมกัน มีความเป็นอยู่เสมอกัน มีความประพฤติเสมอกัน ฉะนั้นจึงเรียกว่า "สาชีวะ" คำว่า "ตัสสมิง สิกขติ" หมายถึงภิกษุนั้นย่อมศึกษาโดยทำสิกขาบทนั้นให้เป็นที่ตั้งแห่งจิต พิจารณาด้วยจิตว่า "เราจะศึกษาตามสิกขาบทนี้ หรือจะไม่ศึกษาหนอ" อนึ่ง ภิกษุนี้มิได้ศึกษาเฉพาะในสิกขาบทที่เรียกว่าสาชีวะนี้เท่านั้น แต่ยังศึกษาในสิกขาด้วย อย่างไรก็ตาม คำว่า "ตัสสมิง สิกขติ" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยอาศัยบทที่อยู่ก่อนหน้าคือ "เอตัง สาชีวัง นามะ" แม้จะตรัสไว้อย่างนั้น แต่พึงเห็นอรรถะในที่นี้ว่า ภิกษุนั้นย่อมศึกษาโดยบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และย่อมศึกษาโดยไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น ฉะนั้น คำว่า "สาชีวสมาปันโน" นี้ก็ตรัสไว้โดยอาศัยบทสาชีวะที่อยู่ก่อนหน้าเช่นกัน แต่เพราะภิกษุนั้นเข้าถึงสิกขาด้วย ฉะนั้นจึงพึงทราบว่า "สิกขาสมาปันโน" โดยอรรถ เมื่อเป็นเช่นนี้ การจำแนกบทของคำว่า "สิกขาสาชีวสมาปันโน" ก็ย่อมบริบูรณ์

---

සික්ඛාසාජීවපදභාජනීයං නිට්ඨිතං.

การจำแนกบทว่า สิกขาสาชีวะ จบลงแล้ว

---

සික්ඛාපච්චක්ඛානවිභඞ්ගවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกการสละสิกขา

---

සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වාති සික්ඛඤ්ච අප්පටික්ඛිපිත්වා දුබ්බලභාවඤ්ච අප්පකාසෙත්වා. යස්මා ච දුබ්බල්‍යෙ ආවිකතෙපි සික්ඛා අප්පච්චක්ඛාතාව හොති, සික්ඛාය පන පච්චක්ඛාතාය දුබ්බල්‍යං ආවිකතමෙව හොති. තස්මා ‘‘දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති ඉමිනා පදෙන න කොචි විසෙසත්ථො ලබ්භති. යථා පන ‘‘දිරත්තතිරත්තං සහසෙය්‍යං කප්පෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ දිරත්තවචනෙන න කොචි විසෙසත්ථො ලබ්භති, කෙවලං ලොකවොහාරවසෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය මුඛාරූළ්හතාය එතං වුත්තං. එවමිදම්පි වොහාරවසෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය මුඛාරූළ්හතාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

“ไม่สละสิกขาและไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” หมายถึง ไม่ละทิ้งสิกขาและไม่เปิดเผยสภาพที่อ่อนแอ เพราะว่าแม้จะเปิดเผยความอ่อนแอแล้ว สิกขาก็ยังไม่ถูกสละ แต่เมื่อสิกขาถูกสละแล้ว ความอ่อนแอจะถูกเปิดเผย ดังนั้น ด้วยบทว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” จึงไม่ได้รับความหมายพิเศษใดๆ แต่เหมือนกับที่เมื่อกล่าวว่า “พึงอยู่ร่วมสองสามคืน” ด้วยคำว่า “สองคืน” ก็ไม่ได้รับความหมายพิเศษใดๆ เป็นเพียงการกล่าวตามสำนวนโลก เพราะความไพเราะของพยัญชนะและความคุ้นเคยในปาก ฉันใด แม้บทนี้ก็พึงทราบว่ากล่าวตามสำนวนโลก เพราะความไพเราะของพยัญชนะและความคุ้นเคยในปาก ฉันนั้น.

---

යස්මා වා භගවා සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං ධම්මං දෙසෙති, තස්මා ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛායා’’ති ඉමිනා අත්ථං සම්පාදෙත්වා ‘‘දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති ඉමිනා බ්‍යඤ්ජනං සම්පාදෙති. පරිවාරකපදවිරහිතඤ්හි එකමෙව අත්ථපදං වුච්චමානං පරිවාරවිරහිතො රාජා විය, වත්ථාලඞ්කාරවිරහිතො විය ච පුරිසො න සොභති; පරිවාරකෙන පන අත්ථානුලොමෙන සහායපදෙන සද්ධිං තං සොභතීති.

อีกนัยหนึ่ง เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมพร้อมด้วยอรรถและพยัญชนะ ดังนั้น จึงทรงทำให้ความหมายสมบูรณ์ด้วยบทว่า “ไม่สละสิกขา” และทรงทำให้พยัญชนะสมบูรณ์ด้วยบทว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” เพราะว่าบทแสดงความหมายเพียงบทเดียวที่กล่าวโดยปราศจากบทประกอบ ย่อมไม่งดงาม เหมือนพระราชาที่ปราศจากบริวาร หรือเหมือนบุรุษที่ปราศจากเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับ แต่เมื่อกล่าวพร้อมกับบทประกอบที่เป็นบทเสริมตามความหมาย ย่อมงดงาม ฉะนั้น.

---

යස්මා [Pg.211] වා සික්ඛාපච්චක්ඛානස්ස එකච්චං දුබ්බල්‍යාවිකම්මං අත්ථො හොති, තස්මා තං සන්ධාය ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛායා’’තිපදස්ස අත්ථං විවරන්තො ‘‘දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති ආහ.

อีกนัยหนึ่ง เพราะการเปิดเผยความอ่อนแอบางอย่างเป็นความหมายของการสละสิกขา ดังนั้น เมื่อทรงประสงค์จะอธิบายความหมายของบทว่า “ไม่สละสิกขา” โดยอ้างถึงสิ่งนั้น จึงตรัสว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ”.

---

තත්ථ සියා යස්මා න සබ්බං දුබ්බල්‍යාවිකම්මං සික්ඛාපච්චක්ඛානං, තස්මා ‘‘දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති පඨමං වත්වා තස්ස අත්ථනියමනත්ථං ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛායා’’ති වත්තබ්බන්ති, තඤ්ච න; කස්මා? අත්ථානුක්කමාභාවතො. ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති හි වුත්තත්තා යං සික්ඛං සමාපන්නො, තං අප්පච්චක්ඛායාති වුච්චමානො අනුක්කමෙනෙව අත්ථො වුත්තො හොති, න අඤ්ඤථා. තස්මා ඉදමෙව පඨමං වුත්තන්ති.

ในบทนั้น อาจมีผู้ท้วงว่า เพราะการเปิดเผยความอ่อนแอทั้งหมดไม่ใช่การสละสิกขา ดังนั้น จึงควรกล่าวว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” ก่อน แล้วจึงกล่าวว่า “ไม่สละสิกขา” เพื่อกำหนดความหมายของสิ่งนั้น มิใช่หรือ? คำท้วงนั้นไม่ควรกล่าว เพราะไม่มีลำดับความหมาย เพราะเมื่อกล่าวว่า “ผู้เข้าถึงสิกขาและอาชีวะ” แล้ว เมื่อกล่าวว่า “ไม่สละสิกขาที่เข้าถึงแล้ว” ความหมายย่อมถูกกล่าวตามลำดับ ไม่เป็นอย่างอื่น ดังนั้น พึงทราบว่าบทนี้แหละถูกกล่าวไว้ก่อน.

---

අපිච අනුපටිපාටියාපි එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කථං? ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති එත්ථ යං සික්ඛං සමාපන්නො තං අප්පච්චක්ඛාය යඤ්ච සාජීවං සමාපන්නො තත්ථ දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වාති.

อนึ่ง แม้ในบทนี้ ความหมายก็พึงทราบตามลำดับ อย่างไร? ในบทว่า “ผู้เข้าถึงสิกขาและอาชีวะ” พึงทราบว่า “ไม่สละสิกขาใดที่เข้าถึงแล้ว และไม่เปิดเผยความอ่อนแอในอาชีวะใดที่เข้าถึงแล้ว”.

---

ඉදානි සික්ඛාපච්චක්ඛානදුබ්බල්‍යාවිකම්මානං විසෙසාවිසෙසං සික්ඛාපච්චක්ඛානලක්ඛණඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අත්ථි භික්ඛවෙතිආදීනි ද්වෙ මාතිකාපදානි; තානි විභජන්තො ‘‘කථඤ්ච භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා – කථන්ති කෙන ආකාරෙන. දුබ්බල්‍යාවිකම්මඤ්චාති දුබ්බල්‍යස්ස ආවිකම්මඤ්ච. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. උක්කණ්ඨිතොති අනභිරතියා ඉමස්මිං සාසනෙ කිච්ඡජීවිකප්පත්තො. අථ වා අජ්ජ යාමි, ස්වෙ යාමි, ඉතො යාමි, එත්ථ යාමීති උද්ධං කණ්ඨං කත්වා විහරමානො, වික්ඛිත්තො අනෙකග්ගොති වුත්තං හොති. අනභිරතොති සාසනෙ අභිරතිවිරහිතො.

บัดนี้ เมื่อประสงค์จะแสดงความแตกต่างและความไม่แตกต่างของการสละสิกขาและการเปิดเผยความอ่อนแอ และลักษณะของการสละสิกขา จึงตรัสบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่” เป็นต้น ในบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่” เป็นต้นนั้น มีบทมาติกาอยู่สองบท เมื่อทรงประสงค์จะจำแนกบทมาติกาเหล่านั้น จึงตรัสบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า” เป็นต้น ในบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า” เป็นต้นนั้น มีการอธิบายบทที่ไม่ง่ายดังนี้: “อย่างไร” หมายถึง ด้วยอาการอย่างไร “และการเปิดเผยความอ่อนแอ” หมายถึง การเปิดเผยสภาพที่อ่อนแอ “ในศาสนานี้” หมายถึง ในพระศาสนานี้ “ผู้เบื่อหน่าย” หมายถึง ผู้ที่ถึงซึ่งการมีชีวิตอยู่อย่างลำบากในพระศาสนานี้ เพราะความไม่ยินดี หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึง ผู้ที่อยู่โดยเงยคอ (หรือทำคอหงิกๆ) คิดว่า “วันนี้เราจะไป พรุ่งนี้เราจะไป เราจะไปจากที่นี่ เราจะไปที่นั่น” มีจิตฟุ้งซ่าน ไม่ตั้งมั่นในอารมณ์เดียว “ผู้ไม่ยินดี” หมายถึง ผู้ปราศจากความยินดีในพระศาสนา.

---

සාමඤ්ඤා චවිතුකාමොති සමණභාවතො අපගන්තුකාමො. භික්ඛුභාවන්ති භික්ඛුභාවෙන. කරණත්ථෙ උපයොගවචනං. ‘‘කණ්ඨෙ ආසත්තෙන අට්ටීයෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 162) පන යථාලක්ඛණං කරණවචනෙනෙව වුත්තං. අට්ටීයමානොති අට්ටං පීළිතං දුක්ඛිතං විය අත්තානං ආචරමානො; තෙන වා භික්ඛුභාවෙන අට්ටො කරියමානො පීළියමානොති අත්ථො. හරායමානොති ලජ්ජමානො. ජිගුච්ඡමානොති අසුචිං විය තං ජිගුච්ඡන්තො. ගිහිභාවං පත්ථයමානොතිආදීනි උත්තානත්ථානියෙව. යංනූනාහං බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍යන්ති එත්ථ යංනූනාති පරිවිතක්කදස්සනෙ නිපාතො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සචාහං බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍යං, සාධු වත මෙ සියා’’ති. වදති විඤ්ඤාපෙතීති [Pg.212] ඉමමත්ථං එතෙහි වා අඤ්ඤෙහි වා බ්‍යඤ්ජනෙහි වචීභෙදං කත්වා වදති චෙව, යස්ස ච වදති, තං විඤ්ඤාපෙති ජානාපෙති. එවම්පීති උපරිමත්ථසම්පිණ්ඩනත්තො පිකාරො. එවම්පි දුබ්බල්‍යාවිකම්මඤ්චෙව හොති සික්ඛා ච අප්පච්චක්ඛාතා, අඤ්ඤථාපි.

“ผู้ประสงค์จะเคลื่อนจากความเป็นสมณะ” หมายถึง ผู้ประสงค์จะหลีกไปจากความเป็นสมณะ “ซึ่งความเป็นภิกษุ” บทว่า “ภิกขุภาวัง” นี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถกรณะ (เครื่องมือ) แต่ในบทว่า “พึงเบื่อหน่ายด้วยการผูกคอ” เป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยกรณวิภัตติโดยลักษณะ “ผู้เบื่อหน่าย” หมายถึง ผู้ทำตนเหมือนถูกบีบคั้น ถูกเบียดเบียน หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึง ผู้ถูกความเป็นภิกษุนั้นบีบคั้น เบียดเบียน “ผู้ละอาย” หมายถึง ผู้ละอาย “ผู้รังเกียจ” หมายถึง ผู้รังเกียจความเป็นภิกษุนั้นเหมือนสิ่งไม่สะอาด บทว่า “ผู้ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์” เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว ในบทว่า “ถ้ากระไรหนอ เราพึงสละพระพุทธเจ้าเสีย” คำว่า “ยันนูนะ” เป็นนิบาตที่แสดงการตรึกตรอง ความหมายคือ “ถ้าเราพึงสละพระพุทธเจ้าเสีย ก็คงจะดีสำหรับเราหนอ” “กล่าวและทำให้รู้แจ้ง” หมายถึง กล่าวความหมายนี้ด้วยพยัญชนะเหล่านี้หรือพยัญชนะอื่น โดยการเปล่งวาจา และทำให้ผู้ที่ตนกล่าวด้วยนั้นรู้แจ้ง ในบทว่า “แม้ด้วยอาการอย่างนี้” อักษร “ปิ” มีความหมายว่ารวบรวมความหมายข้างบน แม้ด้วยอาการอย่างนี้ การเปิดเผยความอ่อนแอและการไม่สละสิกขาก็มีอยู่ หรือแม้ด้วยอาการอื่น การเปิดเผยความอ่อนแอและการไม่สละสิกขาก็มีอยู่.

---

ඉදානි තං අඤ්ඤථාපි දුබ්බල්‍යාවිකම්මං සික්ඛාය ච අප්පච්චක්ඛානං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා පනා’’තිආදිමාහ. තං සබ්බං අත්ථතො උත්තානමෙව. පදතො පනෙත්ථ ආදිතො පට්ඨාය ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍යං, ධම්මං, සඞ්ඝං, සික්ඛං, විනයං, පාතිමොක්ඛං, උද්දෙසං, උපජ්ඣායං, ආචරියං, සද්ධිවිහාරිකං, අන්තෙවාසිකං, සමානුපජ්ඣායකං, සමානාචරියකං, සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්ති ඉමානි චුද්දස පදානි පච්චක්ඛානාකාරෙන වුත්තානි.

บัดนี้ เมื่อประสงค์จะแสดงการเปิดเผยความอ่อนแอและการไม่สละสิกขาด้วยอาการอื่น จึงตรัสบทว่า “หรืออีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น ข้อความทั้งหมดนั้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว แต่ในข้อความนี้ ตั้งแต่ต้น บทว่า “พึงสละพระพุทธเจ้า, พึงสละพระธรรม, พึงสละพระสงฆ์, พึงสละสิกขา, พึงสละพระวินัย, พึงสละปาติโมกข์, พึงสละอุเทศ, พึงสละอุปัชฌาย์, พึงสละอาจารย์, พึงสละสัทธิวิหาริก, พึงสละอันเตวาสิก, พึงสละผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกัน, พึงสละผู้มีอาจารย์ร่วมกัน, พึงสละสพรหมจารี” เหล่านี้เป็นบท ๑๔ บทที่กล่าวไว้ในลักษณะของการสละสิกขา.

---

ගිහී අස්සන්තිආදීනි ‘‘ගිහී, උපාසකො, ආරාමිකො, සාමණෙරො, තිත්ථියො, තිත්ථියසාවකො, අස්සමණො, අසක්‍යපුත්තියො අස්ස’’න්ති ඉමානි අට්ඨ පදානි ‘‘අස්ස’’න්ති ඉමිනා භාවවිකප්පාකාරෙන වුත්තානි. එවං ‘‘යංනූනාහ’’න්ති ඉමිනා පටිසංයුත්තානි ද්වාවීසති පදානි.

บทว่า “พึงเป็นคฤหัสถ์” เป็นต้น คือบทว่า “พึงเป็นคฤหัสถ์, พึงเป็นอุบาสก, พึงเป็นอารามิกะ, พึงเป็นสามเณร, พึงเป็นเดียรถีย์, พึงเป็นสาวกของเดียรถีย์, พึงเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ, พึงเป็นผู้ไม่ใช่ศากยบุตร” เหล่านี้เป็น ๘ บทที่กล่าวไว้ในลักษณะของการตรึกตรองถึงความเป็นไปที่พึงปรารถนาด้วยคำว่า “พึงเป็น” ด้วยประการฉะนี้ บทที่ประกอบด้วยคำว่า “ถ้ากระไรหนอเรา” จึงมี ๒๒ บท.

---

46. යථා ච එතානි, එවං ‘‘යදි පනාහං, අපාහං, හන්දාහං, හොති මෙ’’ති ඉමෙසු එකමෙකෙන පටිසංයුත්තානි ද්වාවීසතීති සබ්බානෙව සතඤ්ච දස ච පදානි හොන්ති.

๔๖. และบทเหล่านี้ที่ประกอบด้วย “ยันนูนาหัง” มี ๒๒ บท ฉันใด บทที่ประกอบด้วยแต่ละบทใน ๔ บทนี้ คือ “ยทิ ปนาหัง” (ถ้าหากเรา), “อปาหัง” (แม้เรา), “หันดาหัง” (เอาเถิดเรา), “โหติ เม” (มีแก่เรา) ก็มี ๒๒ บท ๒๒ บท ฉันนั้น รวมทั้งหมดจึงมี ๑๑๐ บท.

---

47. තතො පරං සරිතබ්බවත්ථුදස්සනනයෙන පවත්තානි ‘‘මාතරං සරාමී’’තිආදීනි සත්තරස පදානි. තත්ථ ඛෙත්තන්ති සාලිඛෙත්තාදිං. වත්ථුන්ති තිණපණ්ණසාකඵලාඵලසමුට්ඨානට්ඨානං. සිප්පන්ති කුම්භකාරපෙසකාරසිප්පාදිකං.

๔๗. ถัดจากนั้น บท ๑๗ บท มีคำว่า “ระลึกถึงมารดา” เป็นต้น ที่เป็นไปแล้วด้วยนัยแห่งการแสดงวัตถุที่ควรระลึก (ย่อมมี). ในบทเหล่านั้น คำว่า “เขต” หมายถึงที่นาข้าวสาลีเป็นต้น. คำว่า “วัตถุ” หมายถึงที่สวนอันเป็นที่เกิดของหญ้า ใบไม้ ผัก ผลไม้เล็กและผลไม้ใหญ่. คำว่า “ศิลปะ” หมายถึงศิลปะของช่างหม้อและช่างทอผ้าเป็นต้น.

---

48. තතො පරං සකිඤ්චනසපලිබොධභාවදස්සනවසෙන පවත්තානි ‘‘මාතා මෙ අත්ථි, සා මයා පොසෙතබ්බා’’තිආදීනි නව පදානි.

๔๘. ถัดจากนั้น บท ๙ บท มีคำว่า “มารดาของเรามีอยู่, มารดานั้นเราพึงเลี้ยงดู” เป็นต้น ที่เป็นไปแล้วด้วยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นผู้มีกังวลและมีเครื่องปลิโพธ (ย่อมมี).

---

49. තතො පරං සනිස්සයසප්පතිට්ඨභාවදස්සනවසෙන පවත්තානි ‘‘මාතා මෙ අත්ථි, සා මං පොසෙස්සතී’’තිආදීනි සොළස පදානි.

๔๙. ถัดจากนั้น บท ๑๖ บท มีคำว่า “มารดาของเรามีอยู่, มารดานั้นจักเลี้ยงดูเรา” เป็นต้น ที่เป็นไปแล้วด้วยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นผู้มีที่พึ่งและมีที่ตั้ง (ย่อมมี).

---

50. තතො පරං එකභත්තඑකසෙය්‍යබ්‍රහ්මචරියානං දුක්කරභාවදස්සනවසෙන පවත්තානි ‘‘දුක්කර’’න්තිආදීනි අට්ඨ පදානි.

๕๐. ถัดจากนั้น บท ๘ บท มีคำว่า “ทำได้ยาก” เป็นต้น ที่เป็นไปแล้วด้วยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นสิ่งที่ทำได้ยากแห่งการฉันหนเดียว การนอนผู้เดียว และพรหมจรรย์ (ย่อมมี).

---

තත්ථ [Pg.213] දුක්කරන්ති එකභත්තාදීනං කරණෙ දුක්කරතං දස්සෙති. න සුකරන්ති සුකරභාවං පටික්ඛිපති. එවං දුච්චරං න සුචරන්ති එත්ථ. න උස්සහාමීති තත්ථ උස්සාහාභාවං අසක්කුණෙය්‍යතං දස්සෙති. න විසහාමීති අසය්හතං දස්සෙති. න රමාමීති රතියා අභාවං දස්සෙති. නාභිරමාමීති අභිරතියා අභාවං දස්සෙති. එවං ඉමානි ච පඤ්ඤාස, පුරිමානි ච දසුත්තරසතන්ති සට්ඨිසතං පදානි දුබ්බල්‍යාවිකම්මවාරෙ වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

ในบท ๘ บทเหล่านั้น ด้วยบทว่า “ทำได้ยาก” ย่อมแสดงความทำได้ยากในการทำ (การฉันหนเดียวเป็นต้น). ด้วยบทว่า “ทำได้ไม่ง่าย” ย่อมปฏิเสธความเป็นสิ่งที่ทำได้ง่าย. ในบทว่า “ประพฤติได้ยาก, ประพฤติได้ไม่ง่าย” นี้ ก็เช่นเดียวกัน. ด้วยบทว่า “เราไม่อาจ” ย่อมแสดงความไม่มีอุตสาหะ หรือความเป็นสิ่งที่ไม่อาจทำได้ในการฉันหนเดียวเป็นต้นนั้น. ด้วยบทว่า “เราไม่อดทน” ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่อาจทนได้. ด้วยบทว่า “เราไม่ยินดี” ย่อมแสดงความไม่มีความยินดี. ด้วยบทว่า “เราไม่เพลิดเพลิน” ย่อมแสดงความไม่มีความเพลิดเพลินอย่างยิ่ง. บท ๕๐ บทเหล่านี้ และบท ๑๑๐ บทในก่อน รวมเป็น ๑๖๐ บท ตรัสไว้แล้วในวาระว่าด้วยการเปิดเผยความอ่อนแอ พึงทราบดังนี้.

---

51. සික්ඛාපච්චක්ඛානවාරෙපි ‘‘කථඤ්ච භික්ඛවෙ’’ති ආදි සබ්බං අත්ථතො උත්තානමෙව. පදතො පනෙත්ථාපි ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමි, ධම්මං, සඞ්ඝං, සික්ඛං, විනයං, පාතිමොක්ඛං, උද්දෙසං, උපජ්ඣායං, ආචරියං, සද්ධිවිහාරිකං, අන්තෙවාසිකං, සමානුපජ්ඣායකං, සමානාචරියකං, සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛාමී’’ති ඉමානි චුද්දස පදානි සික්ඛාපච්චක්ඛානවචනසම්බන්ධෙන පවත්තානි. සබ්බපදෙසු ච ‘‘වදති විඤ්ඤාපෙතී’’ති වචනස්ස අයමත්ථො – වචීභෙදං කත්වා වදති, යස්ස ච වදති තං තෙනෙව වචීභෙදෙන ‘‘අයං සාසනං ජහිතුකාමො සාසනතො මුච්චිතුකාමො භික්ඛුභාවං චජිතුකාමො ඉමං වාක්‍යභෙදං කරොතී’’ති විඤ්ඤාපෙති සාවෙති ජානාපෙති.

๕๑. แม้ในวาระว่าด้วยการสละสิกขา บททั้งหมดมีคำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า” เป็นต้น โดยอรรถแล้วก็แจ่มแจ้งอยู่แล้ว. แต่ในวาระว่าด้วยการสละสิกขานี้ โดยบท บท ๑๔ บทเหล่านี้ คือ “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า, พระธรรม, พระสงฆ์, สิกขา, วินัย, ปาติโมกข์, อุเทศ, อุปัชฌาย์, อาจารย์, สัทธิวิหาริก, อันเตวาสิก, ผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกัน, ผู้มีอาจารย์ร่วมกัน, สพรหมจารี” เป็นไปแล้วโดยความเกี่ยวข้องกับคำพูดในการสละสิกขา. และในบททั้งปวง อรรถของคำว่า “ย่อมกล่าว ย่อมให้รู้” นี้คือ เปล่งวาจาแล้วย่อมกล่าว และย่อมให้บุคคลที่ตนกล่าวถึงนั้นรู้ ให้ได้ยิน ให้ทราบด้วยการเปล่งวาจานั้นเองว่า “ภิกษุนี้ใคร่จะละพระศาสนา ใคร่จะพ้นจากพระศาสนา ใคร่จะสละความเป็นภิกษุ จึงเปล่งประโยคนี้”.

---

සචෙ පනායං ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති වත්තුකාමො පදපච්චාභට්ඨං කත්වා ‘‘පච්චක්ඛාමි බුද්ධ’’න්ති වා වදෙය්‍ය. මිලක්ඛභාසාසු වා අඤ්ඤතරභාසාය තමත්ථං වදෙය්‍ය. ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති වත්තුකාමො උප්පටිපාටියා ‘‘ධම්මං පච්චක්ඛාමී’’ති වා ‘‘සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛාමී’’ති වා වදෙය්‍ය, සෙය්‍යථාපි උත්තරිමනුස්සධම්මවිභඞ්ගෙ ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජාමී’’ති වත්තුකාමො ‘‘දුතියං ඣාන’’න්ති වදති, සචෙ යස්ස වදති සො ‘‘අයං භික්ඛුභාවං චජිතුකාමො එතමත්ථං වදතී’’ති එත්තකමත්තම්පි ජානාති, විරද්ධං නාම නත්ථි; ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණං, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. සක්කත්තා වා බ්‍රහ්මත්තා වා චුතසත්තො විය චුතොව හොති සාසනා.

แต่หากภิกษุนี้ใคร่จะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า” แล้วสลับบทกล่าวว่า “สละพระพุทธเจ้า” หรือกล่าวอรรถนั้นด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งในบรรดาภาษาของพวกมิลักขะ. หากใคร่จะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า” แล้วกล่าวโดยผิดลำดับว่า “ข้าพเจ้าสละพระธรรม” หรือ “ข้าพเจ้าสละสพรหมจารี” เหมือนอย่างในวิภังค์แห่งอุตตริมนุสสธรรม ใคร่จะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าเข้าปฐมฌาน” แต่กลับกล่าวว่า “ทุติยฌาน” ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน หากบุคคลที่ตนกล่าวถึงนั้นรู้แม้เพียงเท่านี้ว่า “ภิกษุนี้ใคร่จะสละความเป็นภิกษุ จึงกล่าวอรรถนี้” ชื่อว่าความผิดพลาดไม่มี ตกไปในเขต (แห่งการสละสิกขา) นั่นเอง สิกขาเป็นอันสละแล้ว. ย่อมเป็นอันจุติจากพระศาสนาแล้ว เหมือนสัตว์ที่จุติจากความเป็นพระอินทร์หรือจากความเป็นพรหม.

---

සචෙ පන ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛි’’න්ති වා, ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛිස්සාමී’’ති වා, ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්ති වාති අතීතානාගතපරිකප්පවචනෙහි වදති, දූතං වා පහිණාති, සාසනං වා පෙසෙති, අක්ඛරං වා ඡින්දති, හත්ථමුද්දාය වා තමත්ථං ආරොචෙති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනං පන හත්ථමුද්දායපි සීසං එති. සික්ඛාපච්චක්ඛානං මනුස්සජාතිකසත්තස්ස සන්තිකෙ චිත්තසම්පයුත්තං වචීභෙදං [Pg.214] කරොන්තස්සෙව සීසං එති. වචීභෙදං කත්වා විඤ්ඤාපෙන්තොපි ච යදි ‘‘අයමෙව ජානාතූ’’ති එකං නියමෙත්වා ආරොචෙති, තඤ්ච සොයෙව ජානාති, පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. අථ සො න ජානාති, අඤ්ඤො සමීපෙ ඨිතො ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. අථ ද්වින්නං ඨිතට්ඨානෙ ද්වින්නම්පි නියමෙත්වා ‘‘එතෙසං ආරොචෙමී’’ති වදති, තෙසු එකස්මිං ජානන්තෙපි ද්වීසු ජානන්තෙසුපි පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. එවං සම්බහුලෙසුපි වෙදිතබ්බං.

แต่หากกล่าวด้วยคำพูดที่เป็นอดีต อนาคต หรือปรีกัป (คำสมมติ) ว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้าแล้ว” หรือ “ข้าพเจ้าจักสละพระพุทธเจ้า” หรือ “ข้าพเจ้าพึงสละพระพุทธเจ้า” หรือส่งทูตไป หรือส่งจดหมายไป หรือตัดอักษร หรือบอกอรรถนั้นด้วยท่าทางมือ สิกขาเป็นอันไม่สละแล้ว. แต่การบอกอุตตริมนุสสธรรม แม้ด้วยท่าทางมือก็ถึงที่สุด (เป็นปาราชิก). การสละสิกขาย่อมถึงที่สุดเฉพาะแก่ผู้เปล่งวาจาที่ประกอบด้วยจิตในสำนักของสัตว์ผู้เกิดเป็นมนุษย์เท่านั้น. และแม้เมื่อเปล่งวาจาให้รู้ หากกำหนดบุคคลคนหนึ่งว่า “บุคคลนี้เท่านั้นจงรู้” แล้วบอก และบุคคลที่กำหนดนั้นเองรู้ สิกขาเป็นอันสละแล้ว. หากบุคคลที่กำหนดนั้นไม่รู้ แต่บุคคลอื่นที่ยืนอยู่ในที่ใกล้รู้ สิกขาเป็นอันไม่สละแล้ว. หากกำหนดบุคคลสองคนในที่ที่ยืนอยู่ของบุคคลสองคนว่า “เราจักบอกแก่บุคคลเหล่านั้น” แล้วกล่าว แม้คนหนึ่งในบุคคลเหล่านั้นรู้ หรือทั้งสองคนรู้ สิกขาเป็นอันสละแล้วเท่านั้น. ในบุคคลจำนวนมากก็พึงทราบเช่นกัน.

---

සචෙ පන අනභිරතියා පීළිතො සභාගෙ භික්ඛූ පරිසඞ්කමානො ‘‘යො කොචි ජානාතූ’’ති උච්චසද්දං කරොන්තො ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති වදති, තඤ්ච අවිදූරෙ ඨිතො නවකම්මිකො වා අඤ්ඤො වා සමයඤ්ඤූ පුරිසො සුත්වා ‘‘උක්කණ්ඨිතො අයං සමණො ගිහිභාවං පත්ථෙති, සාසනතො චුතො’’ති ජානාති, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පන අපුබ්බං අචරිමං දුජ්ජානං, සචෙ ආවජ්ජනසමයෙ ජානාති; යථා පකතියා ලොකෙ මනුස්සා වචනං සුත්වා ජානන්ති, පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. අථ අපරභාගෙ ‘‘කිං ඉමිනා වුත්ත’’න්ති කඞ්ඛන්තො චිරෙන ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. ඉදඤ්හි සික්ඛාපච්චක්ඛානඤ්ච උපරි අභූතාරොචනදුට්ඨුල්ලවාචා-අත්තකාමදුට්ඨදොසභූතා-රොචනසික්ඛාපදානි ච එකපරිච්ඡෙදානි. ආවජ්ජනසමයෙ ඤාතෙ එව සීසං එන්ති, ‘‘කිං අයං භණතී’’ති කඞ්ඛතා චිරෙන ඤාතෙ සීසං න එන්ති. යථා චායං ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති පදෙ විනිච්ඡයෙ වුත්තො; එවං සබ්බපදෙසු වෙදිතබ්බො.

แต่หากภิกษุถูกความไม่ยินดีบีบคั้น ระแวงภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน คิดว่า “ใครก็ตามจงรู้” แล้วทำเสียงดังกล่าวว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า” และนวกัมมิกะ หรือบุคคลอื่นผู้รู้ธรรมเนียมในพระศาสนาที่ยืนอยู่ในที่ไม่ไกล ได้ยินแล้วรู้ว่า “สมณะนี้ระอาแล้ว ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ จุติจากพระศาสนาแล้ว” สิกขาเป็นอันสละแล้วเท่านั้น. แต่ในขณะนั้นเอง (ที่สละสิกขา) เป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก ไม่ก่อนไม่หลัง หากรู้ในขณะที่พิจารณา เหมือนอย่างที่มนุษย์ในโลกฟังคำพูดแล้วรู้ตามปกติ สิกขาเป็นอันสละแล้ว. หากสงสัยอยู่ว่า “ภิกษุนี้กล่าวอะไร” แล้วรู้ในภายหลังนาน สิกขาเป็นอันไม่สละแล้ว. แท้จริง การสละสิกขานี้ และสิกขาบทว่าด้วยการบอกอภูตธรรม, วาจาหยาบคาย, อัตตกาม, โทษร้าย และการบอกภูตธรรมข้างบน มีกำหนดอย่างเดียวกัน. คือย่อมถึงที่สุดเมื่อรู้ในขณะที่พิจารณาเท่านั้น เมื่อสงสัยอยู่ว่า “ภิกษุนี้กล่าวอะไร” แล้วรู้ในภายหลังนาน ย่อมไม่ถึงที่สุด. การวินิจฉัยในบทว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า” ตรัสไว้แล้วฉันใด ในบททั้งปวงก็พึงทราบการวินิจฉัยฉันนั้น.

---

යස්මා ච යදා සික්ඛා පච්චක්ඛාතා හොති, තදා ‘‘යංනූනාහං බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්තිආදීනි අවදතාපි දුබ්බල්‍යං ආවිකතමෙව හොති; තස්මා සබ්බෙසං පදානං අවසානෙ වුත්තං – ‘‘එවම්පි, භික්ඛවෙ, දුබ්බල්‍යාවිකම්මඤ්චෙව හොති සික්ඛා ච පච්චක්ඛාතා’’ති.

เพราะว่าเมื่อใดสิกขาเป็นอันบอกคืนแล้ว เมื่อนั้นแม้ไม่กล่าวคำมีอาทิว่า "ไฉนหนอ เราพึงบอกคืนพระพุทธเจ้า" ความเป็นผู้ทุพพลภาพก็เป็นอันเปิดเผยแล้วนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ในที่สุดแห่งบททั้งปวง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ ก็ชื่อว่าเป็นการเปิดเผยความทุพพลภาพด้วย และสิกขาก็เป็นอันบอกคืนแล้วด้วย"

---

තතො පරං ගිහීති මං ධාරෙහීති එත්ථ සචෙපි ‘‘ගිහී භවිස්සාමී’’ති වා ‘‘ගිහී හොමී’’ති වා ‘‘ගිහී ජාතොම්හී’’ති වා ‘‘ගිහිම්හී’’ති වා වදති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. සචෙ පන ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය ගිහීති මං ධාරෙහී’’ති වා ‘‘ජානාහී’’ති වා ‘‘සඤ්ජානාහී’’ති වා ‘‘මනසි කරොහී’’ති වා වදති, අරියකෙන වා වදති මිලක්ඛකෙන වා; එවමෙතස්මිං අත්ථෙ වුත්තෙ [Pg.215] යස්ස වදති, සචෙ සො ජානාති, පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. එස නයො සෙසෙසුපි ‘‘උපාසකො’’තිආදීසු සත්තසු පදෙසු. එවං ඉමානි ච අට්ඨ, පුරිමානි ච චුද්දසාති ද්වාවීසති පදානි හොන්ති.

หลังจากนั้น ในบทว่า "จงจำเราว่าเป็นคฤหัสถ์" นี้ แม้หากกล่าวว่า "เราจักเป็นคฤหัสถ์" หรือ "เราเป็นคฤหัสถ์" หรือ "เราเกิดเป็นคฤหัสถ์แล้ว" หรือ "เราเป็นคฤหัสถ์แล้ว" สิกขาเป็นอันไม่บอกคืน แต่หากกล่าวว่า "ตั้งแต่วันนี้ไป จงจำเราว่าเป็นคฤหัสถ์" หรือ "จงรู้" หรือ "จงจำได้" หรือ "จงทำในใจ" หรือกล่าวด้วยภาษาของพระอริยะ หรือกล่าวด้วยภาษาของคนป่าเถื่อน เมื่อความหมายนี้ถูกกล่าวแก่ผู้ใด หากผู้นั้นรู้ สิกขาเป็นอันบอกคืนแล้ว นัยนี้แลในบท ๗ บทที่เหลือมี "อุบาสก" เป็นต้นด้วย อย่างนี้ บท ๘ บทเหล่านี้ และบท ๑๔ บทก่อน รวมเป็น ๒๒ บท

---

52. ඉතො පරං පුරිමානෙව චුද්දස පදානි ‘‘අලං මෙ, කින්නු මෙ, න මමත්ථො, සුමුත්තාහ’’න්ති ඉමෙහි චතූහි යොජෙත්වා වුත්තානි ඡප්පඤ්ඤාස හොන්ති. තත්ථ අලන්ති හොතු, පරියත්තන්ති අත්ථො. කිංනු මෙති කිං මය්හං කිච්චං, කිං කරණීයං, කිං සාධෙතබ්බන්ති අත්ථො. න මමත්ථොති නත්ථි මම අත්ථො. සුමුත්තාහන්ති සුමුත්තො අහං. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව. එවං ඉමානි ච ඡප්පඤ්ඤාස පුරිමානි ච ද්වාවීසතීති අට්ඨසත්තති පදානි සරූපෙනෙව වුත්තානි.

๕๒. หลังจากนี้ บท ๑๔ บทก่อนนั่นเอง เมื่อนำมาประกอบกับบท ๔ บทเหล่านี้คือ "พอแล้วสำหรับเรา", "เราจะทำอะไร", "ประโยชน์ของเราไม่มี", "เราพ้นดีแล้ว" ที่กล่าวไว้ ย่อมมี ๕๖ บท ในบทเหล่านั้น บทว่า "อลํ" (พอแล้ว) มีอรรถว่า "จงพอเถิด" หรือ "เพียงพอแล้ว" บทว่า "กึ นุ เม" (เราจะทำอะไร) มีอรรถว่า "กิจอะไรมีแก่เรา", "อะไรควรทำ", "อะไรควรสำเร็จ" บทว่า "น มมตฺโถ" (ประโยชน์ของเราไม่มี) มีอรรถว่า "ประโยชน์ของเราไม่มี" บทว่า "สุมุตฺตาหํ" (เราพ้นดีแล้ว) มีอรรถว่า "เราพ้นดีแล้ว" ที่เหลือในบทเหล่านี้ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง อย่างนี้ บท ๕๖ บทเหล่านี้ และบท ๒๒ บทก่อน รวมเป็น ๗๘ บท ได้กล่าวไว้โดยรูปศัพท์นั่นเอง

---

53. යස්මා පන තෙසං වෙවචනෙහිපි සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, තස්මා ‘‘යානි වා පනඤ්ඤානිපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යානි වා පනඤ්ඤානිපීති පාළියං ‘‘බුද්ධ’’න්තිආදීනි ආගතපදානි ඨපෙත්වා යානි අඤ්ඤානි අත්ථි. බුද්ධවෙවචනානි වාති බුද්ධස්ස වා පරියායනාමානි…පෙ… අසක්‍යපුත්තියස්ස වා. තත්ථ වණ්ණපට්ඨානෙ ආගතං නාමසහස්සං උපාලිගාථාසු (ම. නි. 2.76) නාමසතං අඤ්ඤානි ච ගුණතො ලබ්භමානානි නාමානි ‘‘බුද්ධවෙවචනානී’’ති වෙදිතබ්බානි. සබ්බානිපි ධම්මස්ස නාමානි ධම්මවෙවචනානීති වෙදිතබ්බානි. එස නයො සබ්බත්ථ.

๕๓. แต่เพราะว่าแม้ด้วยคำไวพจน์ของบทเหล่านั้น การบอกคืนสิกขาก็ย่อมมีได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือแม้คำอื่นใด" ในคำว่า "หรือแม้คำอื่นใด" นั้น หมายถึงบทอื่นใดที่มีอยู่ นอกเหนือจากบทที่มาในบาลีมี "พุทธะ" เป็นต้น คำว่า "หรือคำไวพจน์ของพระพุทธเจ้า" หมายถึงพระนามอันเป็นปริยายของพระพุทธเจ้า หรือของพระศากยบุตร ในคำเหล่านั้น พระนามพันที่มาในวรรณปัฏฐาน พระนามร้อยที่มาในอุบาลีคาถา (ม.อุ. ๒.๗๖) และพระนามอื่น ๆ ที่พึงได้โดยคุณ พึงทราบว่าเป็น "พุทธไวพจน์" ชื่อทั้งปวงของธรรม พึงทราบว่าเป็น "ธัมมไวพจน์" นัยนี้แลในที่ทั้งปวง

---

අයං පනෙත්ථ යොජනා – බුද්ධං පච්චක්ඛාමීති න වෙවවචනෙන පච්චක්ඛානං යථාරුතමෙව. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධං පච්චක්ඛාමි, අනන්තබුද්ධිං, අනොමබුද්ධිං, බොධිපඤ්ඤාණං, ධීරං, විගතමොහං, පභින්නඛීලං, විජිතවිජයං පච්චක්ඛාමී’’ති එවමාදිබුද්ධවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං.

การประกอบความในบทเหล่านี้มีดังนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระพุทธเจ้า" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ แต่เป็นไปตามที่กล่าวไว้โดยตรง การบอกคืนสิกขาด้วยพุทธไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ผู้มีพระปัญญาไม่มีที่สุด, ผู้มีพระปัญญาไม่ต่ำทราม, ผู้มีพระปัญญาเป็นเครื่องตรัสรู้, ผู้ทรงปัญญา, ผู้ปราศจากโมหะ, ผู้ทำลายขีละแล้ว, ผู้ทรงชนะมาร" ชื่อว่าเป็นการบอกคืนสิกขาด้วยพุทธไวพจน์

---

ධම්මං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං, යථාරුතමෙව. ‘‘ස්වාක්ඛාතං ධම්මං පච්චක්ඛාමි, සන්දිට්ඨිකං, අකාලිකං, එහිපස්සිකං, ඔපනෙය්‍යිකං, පච්චත්තං වෙදිතබ්බං විඤ්ඤූහි ධම්මං පච්චක්ඛාමි. අසඞ්ඛතං ධම්මං පච්චක්ඛාමි; විරාගං, නිරොධං, අමතං ධම්මං පච්චක්ඛාමි, දීඝනිකායං පච්චක්ඛාමි, බ්‍රහ්මජාලං මජ්ඣිමනිකායං, මූලපරියායං, සංයුත්තනිකායං, ඔඝතරණං, අඞ්ගුත්තරනිකායං, චිත්තපරියාදානං, ඛුද්දකනිකායං, ජාතකං, අභිධම්මං, කුසලං ධම්මං, අකුසලං ධම්මං, අබ්‍යාකතං ධම්මං, සතිපට්ඨානං, සම්මප්පධානං, ඉද්ධිපාදං, ඉන්ද්‍රියං, බලං, බොජ්ඣඞ්ගං, මග්ගං, ඵලං, නිබ්බානං පච්චක්ඛාමී’’ති චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සෙසු එකධම්මක්ඛන්ධස්සපි [Pg.216] නාමං ධම්මවෙවචනමෙව. එවං ධම්මවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรม" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ แต่เป็นไปตามที่กล่าวไว้โดยตรง การบอกคืนสิกขาด้วยธัมมไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรมที่ตรัสดีแล้ว, พระธรรมที่ผู้ปฏิบัติพึงเห็นเอง, พระธรรมที่ไม่ประกอบด้วยกาล, พระธรรมที่ควรเรียกให้มาดู, พระธรรมที่ควรน้อมเข้ามา, พระธรรมที่วิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน, ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรมที่เป็นอสังขตะ, ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรมที่เป็นวิราคะ, นิโรธะ, อมตะ, ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรมคือทีฆนิกาย, พรหมชาลสูตร, มัชฌิมนิกาย, มูลปริยายสูตร, สังยุตตนิกาย, โอฆตรณสูตร, อังคุตตรนิกาย, จิตตปริยาทานสูตร, ขุททกนิกาย, ชาดก, อภิธรรม, กุศลธรรม, อกุศลธรรม, อัพยากตธรรม, สติปัฏฐาน, สัมมัปปธาน, อิทธิบาท, อินทรีย์, พละ, โพชฌงค์, มรรค, ผล, นิพพาน" ชื่อของแม้ธรรมขันธ์หนึ่งใน ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ก็เป็นธัมมไวพจน์นั่นเอง อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยธัมมไวพจน์ย่อมมี

---

සඞ්ඝං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘සුප්පටිපන්නං සඞ්ඝං පච්චක්ඛාමි, උජුප්පටිපන්නං, ඤායප්පටිපන්නං, සාමීචිප්පටිපන්නං සඞ්ඝං, චතුපුරිසයුගං සඞ්ඝං, අට්ඨපුරිසපුග්ගලං සඞ්ඝං, ආහුනෙය්‍යං සඞ්ඝං, පාහුනෙය්‍යං, දක්ඛිණෙය්‍යං, අඤ්ජලිකරණීයං, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං සඞ්ඝං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සඞ්ඝවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระสงฆ์" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ การบอกคืนสิกขาด้วยสังฆไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีแล้ว, ผู้ปฏิบัติชอบแล้ว, ผู้ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์, ผู้ปฏิบัติสมควรแล้ว, ข้าพเจ้าขอคืนพระสงฆ์ผู้เป็นคู่แห่งบุรุษ ๔ คู่, ผู้เป็นบุรุษบุคคล ๘, ข้าพเจ้าขอคืนพระสงฆ์ผู้ควรแก่ของที่เขานำมาบูชา, ผู้ควรแก่ของต้อนรับ, ผู้ควรแก่ทักษิณา, ผู้ควรแก่การทำอัญชลี, ผู้เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า" อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยสังฆไวพจน์ย่อมมี

---

සික්ඛං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘භික්ඛුසික්ඛං පච්චක්ඛාමි, භික්ඛුනීසික්ඛං, අධිසීලසික්ඛං, අධිචිත්තසික්ඛං, අධිපඤ්ඤාසික්ඛං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සික්ඛාවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนสิกขา" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ การบอกคืนสิกขาด้วยสิกขาไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนภิกขุสิกขา, ภิกขุนีสิกขา, อธิสีลสิกขา, อธิจิตตสิกขา, อธิปัญญาสิกขา" อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยสิกขาไวพจน์ย่อมมี

---

විනයං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘භික්ඛුවිනයං පච්චක්ඛාමි, භික්ඛුනීවිනයං, පඨමං පාරාජිකං, දුතියං තතියං චතුත්ථං පාරාජිකං, සඞ්ඝාදිසෙසං, ථුල්ලච්චයං, පාචිත්තියං, පාටිදෙසනීයං, දුක්කටං, දුබ්භාසිතං පච්චක්ඛාමී’’ති එවමාදිවිනයවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระวินัย" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ การบอกคืนสิกขาด้วยวินัยไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนภิกขุวินัย, ภิกขุนีวินัย, ปาราชิกที่ ๑, ปาราชิกที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔, สังฆาทิเสส, ถุลลัจจัย, ปาจิตตีย์, ปาฏิเทสนียะ, ทุกกฏ, ทุพภาสิต" อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยวินัยไวพจน์ย่อมมี

---

පාතිමොක්ඛං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘භික්ඛුපාතිමොක්ඛං භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං පාතිමොක්ඛවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระปาติโมกข์" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ การบอกคืนสิกขาด้วยปาติโมกขไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนภิกขุปาติโมกข์, ภิกขุนีปาติโมกข์" อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยปาติโมกขไวพจน์ย่อมมี

---

උද්දෙසං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘භික්ඛුපාතිමොක්ඛුද්දෙසං, භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛුද්දෙසං, පඨමං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං, දුතියං තතියං චතුත්ථං පඤ්චමං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං, සම්මාසම්බුද්ධුද්දෙසං, අනන්තබුද්ධිඋද්දෙසං, අනොමබුද්ධිඋද්දෙසං, බොධිපඤ්ඤාණුද්දෙසං, ධීරුද්දෙසං, විගතමොහුද්දෙසං, පභින්නඛීලුද්දෙසං, විජිතවිජයුද්දෙසං පච්චක්ඛාමී’’ති එවමාදිඋද්දෙසවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอุเทศ' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอุเทศมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอุเทศแห่งภิกขุปาติโมกข์, อุเทศแห่งภิกขุนีปาติโมกข์, อุเทศแห่งปาติโมกข์ครั้งที่หนึ่ง, ครั้งที่สอง, ครั้งที่สาม, ครั้งที่สี่, ครั้งที่ห้า, อุเทศแห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, อุเทศแห่งพระอนันตพุทธะ, อุเทศแห่งพระอโนมพุทธะ, อุเทศแห่งพระโพธิปัญญา, อุเทศแห่งพระธีระ, อุเทศแห่งพระวิคตโมหะ, อุเทศแห่งพระปภินนขีละ, อุเทศแห่งพระวิชิตวิชัย' เป็นการสละสิกขา.

---

උපජ්ඣායං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යො මං පබ්බාජෙසි, යො මං උපසම්පාදෙසි, යස්ස මූලෙනාහං පබ්බජිතො, යස්ස මූලෙනාහං උපසම්පන්නො, යස්සමූලිකා මය්හං පබ්බජ්ජා, යස්සමූලිකා මය්හං උපසම්පදා තාහං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං උපජ්ඣායවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอุปัชฌาย์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอุปัชฌาย์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละท่านผู้ที่ให้ข้าพเจ้าบวช, ท่านผู้ที่ให้อุปสมบทแก่ข้าพเจ้า, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าบวชโดยมีท่านเป็นมูลเหตุ, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าอุปสมบทโดยมีท่านเป็นมูลเหตุ, ท่านผู้ที่การบวชของข้าพเจ้ามีท่านเป็นมูลเหตุ, ท่านผู้ที่การอุปสมบทของข้าพเจ้ามีท่านเป็นมูลเหตุ' เป็นการสละสิกขา.

---

ආචරියං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යො මං පබ්බාජෙසි, යො මං අනුස්සාවෙසි, යාහං නිස්සාය වසාමි, යාහං උද්දිසාපෙමි, යාහං [Pg.217] පරිපුච්ඡාමි, යො මං උද්දිසති, යො මං පරිපුච්ඡාපෙති තාහං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං ආචරියවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอาจารย์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอาจารย์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละท่านผู้ที่ให้ข้าพเจ้าบวช (ด้วยไตรสรณคมน์), ท่านผู้ที่บอกกรรมวาจาแก่ข้าพเจ้า, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าอาศัยอยู่, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าให้บอกบาลี, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าสอบถามอรรถ, ท่านผู้ที่บอกบาลีแก่ข้าพเจ้า, ท่านผู้ที่ให้ข้าพเจ้าสอบถามอรรถ' เป็นการสละสิกขา.

---

සද්ධිවිහාරිකං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යාහං පබ්බාජෙසිං, යාහං උපසම්පාදෙසිං, මය්හං මූලෙන යො පබ්බජිතො, මය්හං මූලෙන යො උපසම්පන්නො, මය්හංමූලිකා යස්ස පබ්බජ්ජා, මය්හං මූලිකා යස්ස උපසම්පදා තාහං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සද්ධිවිහාරිකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสัทธิวิหาริก' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสัทธิวิหาริกมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละศิษย์ที่ข้าพเจ้าให้บวช, ศิษย์ที่ข้าพเจ้าให้อุปสมบท, ศิษย์ที่บวชโดยมีข้าพเจ้าเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่อุปสมบทโดยมีข้าพเจ้าเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่การบวชของเขามีข้าพเจ้าเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่การอุปสมบทของเขามีข้าพเจ้าเป็นมูลเหตุ' เป็นการสละสิกขา.

---

අන්තෙවාසිකං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යාහං පබ්බාජෙසිං, යාහං අනුස්සාවෙසිං, යො මං නිස්සාය වසති, යො මං උද්දිසාපෙති, යො මං පරිපුච්ඡති, යස්සාහං උද්දිසාමි, යාහං පරිපුච්ඡාපෙමි තං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං අන්තෙවාසිකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอันเตวาสิก' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอันเตวาสิกมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละศิษย์ที่ข้าพเจ้าให้บวช (ด้วยไตรสรณคมน์), ศิษย์ที่ข้าพเจ้าบอกกรรมวาจา, ศิษย์ที่อาศัยข้าพเจ้าอยู่, ศิษย์ที่ให้ข้าพเจ้าบอกบาลี, ศิษย์ที่สอบถามอรรถจากข้าพเจ้า, ศิษย์ที่ข้าพเจ้าบอกบาลีให้, ศิษย์ที่ข้าพเจ้าให้สอบถามอรรถ' เป็นการสละสิกขา.

---

සමානුපජ්ඣායකං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘මය්හං උපජ්ඣායො යං පබ්බාජෙසි, යං උපසම්පාදෙසි, යො තස්ස මූලෙන පබ්බජිතො, යො තස්ස මූලෙන උපසම්පන්නො, යස්ස තම්මූලිකා පබ්බජ්ජා, යස්ස තම්මූලිකා උපසම්පදා තං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සමානුපජ්ඣායකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสมานุปัชฌายกะ' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสมานุปัชฌายกะมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละศิษย์ที่อุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าให้บวช, ศิษย์ที่อุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าให้อุปสมบท, ศิษย์ที่บวชโดยมีอุปัชฌาย์นั้นเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่อุปสมบทโดยมีอุปัชฌาย์นั้นเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่การบวชของเขามีอุปัชฌาย์นั้นเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่การอุปสมบทของเขามีอุปัชฌาย์นั้นเป็นมูลเหตุ' เป็นการสละสิกขา.

---

සමානාචරියකං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘මය්හං ආචරියො යං පබ්බාජෙසි, යං අනුස්සාවෙසි, යො තං නිස්සාය වසති, යො තං උද්දිසාපෙති පරිපුච්ඡති, යස්ස මෙ ආචරියො උද්දිසති, යං පරිපුච්ඡාපෙති තං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සමානාචරියකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสมานาจาริยกะ' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสมานาจาริยกะมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละศิษย์ที่อาจารย์ของข้าพเจ้าให้บวช (ด้วยไตรสรณคมน์), ศิษย์ที่อาจารย์ของข้าพเจ้าบอกกรรมวาจา, ศิษย์ที่อาศัยอาจารย์นั้นอยู่, ศิษย์ที่ให้อาจารย์นั้นบอกบาลีและสอบถามอรรถ, ศิษย์ที่อาจารย์ของข้าพเจ้าบอกบาลีให้, ศิษย์ที่อาจารย์ของข้าพเจ้าให้สอบถามอรรถ' เป็นการสละสิกขา.

---

සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යෙනාහං සද්ධිං අධිසීලං සික්ඛාමි, අධිචිත්තං අධිපඤ්ඤං සික්ඛාමි තං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සබ්‍රහ්මචාරිවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสพรหมจารี' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสพรหมจารีมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสพรหมจารีที่ข้าพเจ้าศึกษาอธิศีล, อธิจิตต์, อธิปัญญาด้วยกัน' เป็นการสละสิกขา.

---

ගිහීති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘ආගාරිකොති මං ධාරෙහි, කස්සකො, වාණිජො, ගොරක්ඛො, ඔකල්ලකො, මොළිබද්ධො, කාමගුණිකොති මං ධාරෙහී’’ති එවං ගිහිවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นคฤหัสถ์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งคฤหัสถ์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้ครองเรือน, เป็นชาวนา, เป็นพ่อค้า, เป็นคนเลี้ยงโค, เป็นคนยากจน, เป็นผู้มีมวยผม, เป็นผู้บริโภคกามคุณ' เป็นการสละสิกขา.

---

උපාසකොති [Pg.218] මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘ද්වෙවාචිකො උපාසකොති මං ධාරෙහි, තෙවාචිකො උපාසකො, බුද්ධං සරණගමනිකො, ධම්මං සඞ්ඝං සරණගමනිකො, පඤ්චසික්ඛාපදිකො දසසික්ඛාපදිකො උපාසකොති මං ධාරෙහී’’ති එවං උපාසකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสก' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอุบาสกมีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้กล่าวสองวาจา, เป็นอุบาสกผู้กล่าวสามวาจา, เป็นอุบาสกผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ, เป็นอุบาสกผู้ถึงพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ, เป็นอุบาสกผู้มีศีลห้า, เป็นอุบาสกผู้มีศีลสิบ' เป็นการสละสิกขา.

---

ආරාමිකොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘කප්පියකාරකොති මං ධාරෙහි, වෙය්‍යාවච්චකරො, අප්පහරිතකාරකො, යාගුභාජකො, ඵලභාජකො, ඛජ්ජකභාජකොති මං ධාරෙහී’’ති එවං ආරාමිකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอารามิก' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอารามิกมีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นกัปปิยการกะ (ผู้ทำสิ่งที่ควร), เป็นไวยาวัจกร (ผู้ทำกิจธุระ), เป็นผู้ทำไม่ให้มีหญ้าเขียว (ผู้ถางหญ้า), เป็นผู้แจกข้าวต้ม, เป็นผู้แจกผลไม้, เป็นผู้แจกของขบเคี้ยว' เป็นการสละสิกขา.

---

සාමණෙරොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘කුමාරකොති මං ධාරෙහි, චෙල්ලකො, චෙටකො, මොළිගල්ලො, සමණුද්දෙසො’ති මං ධාරෙහී’’ති එවං සාමණෙරවෙචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นสามเณร' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสามเณรมีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นกุมารกะ (สามเณรน้อย), เป็นเจลลกะ (สามเณรหนุ่ม), เป็นเจฏกะ (สามเณรกลาง), เป็นโมฬิคัลละ (สามเณรใหญ่), เป็นสมณุทเทส (สามเณรผู้มุ่งสมณะ)' เป็นการสละสิกขา.

---

තිත්ථියොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘නිගණ්ඨොති මං ධාරෙහි, ආජීවකො, තාපසො, පරිබ්බාජකො, පණ්ඩරඞ්ගොති මං ධාරෙහී’’ති එවං තිත්ථියවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นเดียรถีย์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งเดียรถีย์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นนิครนถ์, เป็นอาชีวก, เป็นดาบส, เป็นปริพาชก, เป็นบัณฑุรังคะ (ผู้มีกายขาว)' เป็นการสละสิกขา.

---

තිත්ථියසාවකොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘නිගණ්ඨසාවකොති මං ධාරෙහි’’ ආජීවක තාපස පරිබ්බාජක පණ්ඩරඞ්ගසාවකොති මං ධාරෙහීති එවං තිත්ථියසාවකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นสาวกของเดียรถีย์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสาวกของเดียรถีย์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นสาวกของนิครนถ์, เป็นสาวกของอาชีวก, เป็นสาวกของดาบส, เป็นสาวกของปริพาชก, เป็นสาวกของบัณฑุรังคะ' เป็นการสละสิกขา.

---

අස්සමණොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘දුස්සීලොති මං ධාරෙහි, පාපධම්මො, අසුචිසඞ්කස්සරසමාචාරො, පටිච්ඡන්නකම්මන්තො, අස්සමණො සමණපටිඤ්ඤො, අබ්‍රහ්මචාරී බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො, අන්තොපූති, අවස්සුතො, කසම්බුජාතො, කොණ්ඨො’ති මං ධාරෙහී’’ති එවං අස්සමණවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งผู้ไม่ใช่สมณะมีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้ทุศีล, เป็นผู้มีบาปธรรม, เป็นผู้มีอาจาระไม่สะอาดน่ารังเกียจ, เป็นผู้มีการงานปกปิด, เป็นผู้ไม่ใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ, เป็นผู้ไม่ใช่พรหมจารีแต่ปฏิญาณว่าเป็นพรหมจารี, เป็นผู้เน่าใน, เป็นผู้เปียกชุ่มด้วยกิเลส, เป็นผู้เกิดจากหยากเยื่อ, เป็นผู้มีหน่อขาดแล้ว' เป็นการสละสิกขา.

---

අසක්‍යපුත්තියොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘න සම්මාසම්බුද්ධපුත්තොති මං ධාරෙහි, න අනන්තබුද්ධිපුත්තො, න අනොමබුද්ධිපුත්තො, න බොධිපඤ්ඤාණපුත්තො, න ධීරපුත්තො, න විගතමොහපුත්තො, න පභින්නඛීලපුත්තො[Pg.219], න විජිතවිජයපුත්තොති මං ධාරෙහී’’ති එවමාදිඅසක්‍යපුත්තියවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

การสละสิกขาด้วยคำว่า "จงจำเราว่าเป็นผู้ไม่ใช่บุตรของพระศากยะ" ไม่ใช่การสละสิกขาด้วยไวพจน์. การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งคำว่าไม่ใช่บุตรของพระศากยะเป็นต้นอย่างนี้ว่า "จงจำเราว่าเป็นผู้ไม่ใช่บุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ไม่ใช่บุตรของผู้มีพระปัญญาอันไม่มีที่สุด, ไม่ใช่บุตรของผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ, ไม่ใช่บุตรของผู้มีพระโพธิปัญญา, ไม่ใช่บุตรของผู้มีปรีชา, ไม่ใช่บุตรของผู้มีโมหะอันไปปราศแล้ว, ไม่ใช่บุตรของผู้มีกิเลสอันทำลายแล้ว, ไม่ใช่บุตรของผู้มีชัยชนะอันชนะแล้ว" ย่อมเป็นการสละสิกขา.

---

තෙහි ආකාරෙහි තෙහි ලිඞ්ගෙහි තෙහි නිමිත්තෙහීති තෙහි ‘‘බුද්ධවෙවචනානි වා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තෙහි බුද්ධාදීනං වෙවචනෙහි. වෙවචනානි හි සික්ඛාපච්චක්ඛානස්ස කාරණත්තා ආකාරානි, බුද්ධාදීනං සණ්ඨානදීපනත්තා සික්ඛාපච්චක්ඛානසණ්ඨානත්තා එව වා ලිඞ්ගානි, සික්ඛාපච්චක්ඛානස්ස සඤ්ජානනහෙතුතො මනුස්සානං තිලකාදීනි විය නිමිත්තානීති වුච්චන්ති. එවං ඛො භික්ඛවෙති ඉතො පරං අඤ්ඤස්ස සික්ඛාපච්චක්ඛානකාරණස්ස අභාවතො නියමෙන්තො ආහ. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො, එවමෙව දුබ්බල්‍යාවිකම්මඤ්චෙව හොති සික්ඛාපච්චක්ඛානඤ්ච, න ඉතො පරං කාරණමත්ථීති.

ด้วยอาการเหล่านั้น ด้วยเครื่องหมายเหล่านั้น ด้วยนิมิตเหล่านั้น คือด้วยไวพจน์แห่งพระพุทธเจ้าเป็นต้นที่กล่าวไว้โดยนัยมีคำว่า "หรือไวพจน์แห่งพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. แท้จริง ไวพจน์เหล่านั้นเรียกว่าอาการ เพราะเป็นเหตุแห่งการสละสิกขา, เรียกว่าเครื่องหมาย เพราะเป็นเครื่องแสดงรูปร่างของพระพุทธเจ้าเป็นต้น หรือเพราะเป็นรูปร่างของการสละสิกขาเอง, และเรียกว่านิมิต เพราะเป็นเหตุให้รู้การสละสิกขา เหมือนเครื่องหมายมีไฝเป็นต้นของมนุษย์. พระผู้มีพระภาคตรัสกำหนดไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล" เพราะไม่มีเหตุแห่งการสละสิกขาอื่นอีกนอกจากนี้. อธิบายความในที่นี้ว่า การแสดงความอ่อนแอและการสละสิกขา ย่อมมีด้วยอาการอย่างนี้เท่านั้น ไม่มีเหตุอื่นนอกจากนี้.

---

54. එවං සික්ඛාපච්චක්ඛානලක්ඛණං දස්සෙත්වා අප්පච්චක්ඛානෙ අසම්මොහත්ථං තස්සෙව ච සික්ඛාපච්චක්ඛානලක්ඛණස්ස පුග්ගලාදිවසෙන විපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අප්පච්චක්ඛාතා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යෙහි ආකාරෙහීතිආදි වුත්තනයමෙව. උම්මත්තකොති යක්ඛුම්මත්තකො වා පිත්තුම්මත්තකො වා යො කොචි විපරීතසඤ්ඤො, සො සචෙ පච්චක්ඛාති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. උම්මත්තකස්සාති තාදිසස්සෙව උම්මත්තකස්ස; තාදිසස්ස හි සන්තිකෙ සචෙ පකතත්තො සික්ඛං පච්චක්ඛාති, උම්මත්තකො න ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. ඛිත්තචිත්තොති යක්ඛුම්මත්තකො වුච්චති. පුරිමපදෙ පන උම්මත්තකසාමඤ්ඤෙන වුත්තං ‘‘යක්ඛුම්මත්තකො වා පිත්තුම්මත්තකො වා’’ති. උභින්නම්පි විසෙසො අනාපත්තිවාරෙ ආවි භවිස්සති. එවං ඛිත්තචිත්තො සික්ඛං පච්චක්ඛාති, අප්පච්චක්ඛාතාව හොති. තස්ස සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතාපි තම්හි අජානන්තෙ අප්පච්චක්ඛාතාව හොති.

๕๔. เมื่อแสดงลักษณะของการสละสิกขาอย่างนี้แล้ว เพื่อให้เกิดความเข้าใจชัดเจนในการไม่สละสิกขา และเพื่อแสดงความวิบัติแห่งลักษณะการสละสิกขานั้นเองโดยบุคคลเป็นต้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การไม่สละสิกขาเป็นอย่างไร?" ในคำนั้น คำมีอาทิว่า "ด้วยอาการเหล่าใด" ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "คนวิกลจริต" หมายถึง ผู้มีสัญญาวิปลาสคนใดคนหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นผู้บ้าเพราะถูกยักษ์เข้าสิง หรือผู้บ้าเพราะดีกำเริบ. ถ้าผู้นั้นสละสิกขา สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้ว. คำว่า "ของคนวิกลจริต" หมายถึง ต่อหน้าคนวิกลจริตเช่นนั้นนั่นเอง; แท้จริง ถ้าภิกษุผู้มีสติปกติสละสิกขาต่อหน้าคนวิกลจริตเช่นนั้น และคนวิกลจริตนั้นไม่รู้ สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. คำว่า "ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน" หมายถึง ผู้บ้าเพราะถูกยักษ์เข้าสิง. แต่ในบทก่อนได้กล่าวโดยรวมถึงคนวิกลจริตว่า "ผู้บ้าเพราะถูกยักษ์เข้าสิง หรือผู้บ้าเพราะดีกำเริบ". ความแตกต่างของทั้งสองอย่างจะปรากฏชัดในวาระแห่งอนาบัติ. อย่างนี้ ผู้มีจิตฟุ้งซ่านสละสิกขา สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. แม้สละสิกขาต่อหน้าผู้นั้น แต่เมื่อผู้นั้นไม่รู้ สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง.

---

වෙදනාට්ටොති බලවතියා දුක්ඛවෙදනාය ඵුට්ඨො මුච්ඡාපරෙතො; තෙන විලපන්තෙන පච්චක්ඛාතාපි අප්පච්චක්ඛාතාව හොති. තස්ස සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතාපි තම්හි අජානන්තෙ අප්පච්චක්ඛාතා හොති.

คำว่า "ผู้ถูกเวทนากดขี่" หมายถึง ผู้ถูกทุกขเวทนาอันแรงกล้ากระทบแล้ว ถูกความสลบไสลครอบงำ; แม้ผู้นั้นเพ้อเจ้อสละสิกขา สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. แม้สละสิกขาต่อหน้าผู้นั้น แต่เมื่อผู้นั้นไม่รู้ สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้ว.

---

දෙවතාය සන්තිකෙති භුම්මදෙවතං ආදිං කත්වා යාව අකනිට්ඨදෙවතාය සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතාපි අප්පච්චක්ඛාතාව හොති. තිරච්ඡානගතස්සාති නාගමාණවකස්ස වා සුපණ්ණමාණවකස්ස වා කින්නර-හත්ථි-මක්කටාදීනං වා යස්ස කස්සචි සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතාපි අප්පච්චක්ඛාතාව හොති[Pg.220]. තත්‍ර උම්මත්තකාදීනං සන්තිකෙ අජානනභාවෙන අප්පච්චක්ඛාතාති ආහ. දෙවතාය සන්තිකෙ අතිඛිප්පං ජානනභාවෙන. දෙවතා නාම මහාපඤ්ඤා තිහෙතුකපටිසන්ධිකා අතිඛිප්පං ජානන්ති, චිත්තඤ්ච නාමෙතං ලහුපරිවත්තං. තස්මා චිත්තලහුකස්ස පුග්ගලස්ස චිත්තවසෙනෙව ‘‘මා අතිඛිප්පං විනාසො අහොසී’’ති දෙවතාය සන්තිකෙ සික්ඛාපච්චක්ඛානං පටික්ඛිපි.

คำว่า "ต่อหน้าเทวดา" หมายถึง แม้สละสิกขาต่อหน้าเทวดา ตั้งแต่ภุมมเทวดาไปจนถึงเทวดาชั้นอกนิฏฐา สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. คำว่า "ต่อหน้าสัตว์เดรัจฉาน" หมายถึง แม้สละสิกขาต่อหน้าพญานาคหนุ่ม หรือพญาครุฑหนุ่ม หรือสัตว์เดรัจฉานใดๆ เช่น กินนร ช้าง ลิง เป็นต้น สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. ในบทนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้ว" เพราะความที่บุคคลมีคนวิกลจริตเป็นต้นไม่รู้. ส่วนต่อหน้าเทวดา (ตรัสว่าไม่สละแล้ว) เพราะความที่เทวดารู้เร็วเกินไป. ชื่อว่าเทวดาเป็นผู้มีปัญญามาก มีปฏิสนธิเป็นติเหตุกะ ย่อมรู้ได้เร็ว และจิตนี้ชื่อว่าเป็นสภาพที่เปลี่ยนแปลงเร็ว. เพราะฉะนั้น เพื่อมิให้ความพินาศมีแก่บุคคลผู้มีจิตเบา (เปลี่ยนแปลงเร็ว) เร็วเกินไปโดยอาศัยจิตเท่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงห้ามการสละสิกขาต่อหน้าเทวดา.

---

මනුස්සෙසු පන නියමො නත්ථි. යස්ස කස්සචි සභාගස්ස වා විසභාගස්ස වා ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා විඤ්ඤුස්ස සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතා පච්චක්ඛාතාව හොති. සචෙ පන සො න ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතාව හොතීති එතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අරියකෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අරියකං නාම අරියවොහාරො, මාගධභාසා. මිලක්ඛකං නාම යො කොචි අනරියකො අන්ධදමිළාදි. සො ච න පටිවිජානාතීති භාසන්තරෙ වා අනභිඤ්ඤතාය, බුද්ධසමයෙ වා අකොවිදතාය ‘‘ඉදං නාම අත්ථං එස භණතී’’ති නප්පටිවිජානාති. දවායාති සහසා අඤ්ඤං භණිතුකාමො සහසා ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති භණති. රවායාති රවාභඤ්ඤෙන, ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං භණන්තො. පුරිමෙන කො විසෙසොති චෙ? පුරිමං පණ්ඩිතස්සාපි සහසාවසෙන අඤ්ඤභණනං. ඉදං පන මන්දත්තා මොමූහත්තා අපකතඤ්ඤුත්තා පක්ඛලන්තස්ස ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤභණනං.

แต่ในหมู่มนุษย์ไม่มีการกำหนด. การสละสิกขาต่อหน้าบุคคลผู้รู้แจ้ง ไม่ว่าจะเป็นผู้มีเพศเดียวกันหรือต่างเพศกัน คฤหัสถ์หรือบรรพชิตก็ตาม ย่อมเป็นการสละสิกขาแล้วนั่นเอง. แต่ถ้าผู้นั้นไม่รู้ สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคตรัสคำมีอาทิว่า "ด้วยภาษาของชาวอริยะ" เพื่อแสดงความหมายนี้. ในคำนั้น คำว่า "ภาษาของชาวอริยะ" หมายถึง ภาษาที่ชาวอริยะใช้พูด คือภาษามาคธี. คำว่า "ภาษามิลักขะ" หมายถึง ภาษาใดภาษาหนึ่งที่ไม่ใช่ภาษาของชาวอริยะ เช่น ภาษาอันธกะ ภาษาทมิฬ เป็นต้น. และคำว่า "ผู้นั้นไม่เข้าใจ" คือไม่เข้าใจว่า "ภิกษุนี้พูดความหมายชื่อนี้" เพราะความไม่ชำนาญในภาษาอื่น หรือเพราะความไม่เชี่ยวชาญในพระธรรมวินัย. คำว่า "โดยคะนอง" หมายถึง ผู้ที่ต้องการจะพูดอย่างอื่นโดยรีบร้อน แต่กลับพูดว่า "ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า" โดยรีบร้อน. คำว่า "โดยพลั้งพลาด" หมายถึง ผู้ที่ตั้งใจจะพูดอย่างอื่น แต่กลับพูดอย่างอื่นโดยพลั้งพลาด. ถ้าถามว่า "ความแตกต่างจากข้อก่อนคืออะไร?" ข้อก่อนคือการพูดอย่างอื่นโดยรีบร้อนแม้ของบัณฑิต. แต่ข้อนี้คือการพูดอย่างอื่นของคนเขลาผู้มืดบอดไม่รู้ความหมายที่ตั้งใจจะพูดอย่างอื่นแล้วพลั้งพลาดไป.

---

අසාවෙතුකාමො සාවෙතීති ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පාළිං වාචෙති පරිපුච්ඡති උග්ගණ්හාති සජ්ඣායං කරොති වණ්ණෙති, අයං වුච්චති ‘‘අසාවෙතුකාමො සාවෙතී’’ති. සාවෙතුකාමො න සාවෙතීති දුබ්බලභාවං ආවිකත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛන්තො වචීභෙදං න කරොති, අයං වුච්චති ‘‘සාවෙතුකාමො න සාවෙතී’’ති. අවිඤ්ඤුස්ස සාවෙතීති මහල්ලකස්ස වා පොත්ථකරූපසදිසස්ස, ගරුමෙධස්ස වා සමයෙ අකොවිදස්ස, ගාමදාරකානං වා අවිඤ්ඤුතං පත්තානං සාවෙති. විඤ්ඤුස්ස න සාවෙතීති පණ්ඩිතස්ස ඤාතුං සමත්ථස්ස න සාවෙති. සබ්බසො වා පනාති ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’තිආදීසු යෙන යෙන පරියායෙන සික්ඛා පච්චක්ඛාතා හොති, තතො එකම්පි වචීභෙදං කත්වා න සාවෙති. එවං ඛොති අප්පච්චක්ඛානලක්ඛණං නියමෙති. අයං හෙත්ථ අත්ථො – ‘‘එවමෙව සික්ඛා අප්පච්චක්ඛාතා හොති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’ති.

คำว่า "ผู้ไม่ต้องการให้ได้ยินแต่กลับทำให้ได้ยิน" หมายถึง ผู้ที่สอน สอบถาม เรียน สาธยาย และอธิบายพระบาลีของสิกขาบทนี้ ผู้นี้เรียกว่า "ผู้ไม่ต้องการให้ได้ยินแต่กลับทำให้ได้ยิน". คำว่า "ผู้ต้องการให้ได้ยินแต่กลับไม่ทำให้ได้ยิน" หมายถึง ผู้ที่แสดงความอ่อนแอแล้วสละสิกขา แต่ไม่เปล่งวาจาให้ชัดเจน ผู้นี้เรียกว่า "ผู้ต้องการให้ได้ยินแต่กลับไม่ทำให้ได้ยิน". คำว่า "ทำให้ได้ยินแก่ผู้ไม่รู้" หมายถึง ทำให้ได้ยินแก่คนแก่ที่เหมือนรูปหุ่น หรือแก่ผู้มีปัญญาทึบที่ไม่เชี่ยวชาญในพระธรรมวินัย หรือแก่เด็กชาวบ้านที่ยังไม่ถึงความเป็นผู้รู้แจ้ง. คำว่า "ไม่ทำให้ได้ยินแก่ผู้รู้" หมายถึง ไม่ทำให้ได้ยินแก่บัณฑิตผู้สามารถเข้าใจความหมาย. คำว่า "หรือโดยประการทั้งปวง" หมายถึง ในคำมีอาทิว่า "ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า" สิกขาได้สละแล้วด้วยปริยายใดๆ ผู้นั้นไม่เปล่งวาจาแม้เพียงคำเดียวจากปริยายนั้น. พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดลักษณะของการไม่สละสิกขาด้วยคำว่า "อย่างนี้แล". อธิบายความในที่นี้ว่า "สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้ว ย่อมมีด้วยอาการอย่างนี้เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเหตุอื่น".

---

සික්ඛාපච්චක්ඛානවිභඞ්ගං නිට්ඨිතං.

วิภังค์แห่งการสละสิกขาจบลงแล้ว.

---

මූලපඤ්ඤත්තිවණ්ණනා

การพรรณนาพระบัญญัติเบื้องต้น

---

55. ඉදානි [Pg.221] ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’තිආදීනං අත්ථදස්සනත්ථං ‘‘මෙථුනධම්මො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මෙථුනධම්මො නාමාති ඉදං නිද්දිසිතබ්බස්ස මෙථුනධම්මස්ස උද්දෙසපදං. අසද්ධම්මොති අසතං නීචජනානං ධම්මො. ගාමධම්මොති ගාමවාසීනං සෙවනධම්මො. වසලධම්මොති වසලානං ධම්මො; කිලෙසවස්සනතො වා සයමෙව වසලො ධම්මොති වසලධම්මො. දුට්ඨුල්ලන්ති දුට්ඨුඤ්ච කිලෙසෙහි දුට්ඨත්තා, ථූලඤ්ච අනිපුණභාවතොති දුට්ඨුල්ලං. ඉතො පට්ඨාය ච තීසු පදෙසු ‘‘යො සො’’ති ඉදං පරිවත්තෙත්වා ‘‘යං ත’’න්ති කත්වා යොජෙතබ්බං – ‘‘යං තං දුට්ඨුල්ලං, යං තං ඔදකන්තිකං, යං තං රහස්ස’’න්ති. එත්ථ ච යස්මා තස්ස කම්මස්ස පරිවාරභූතං දස්සනම්පි ගහණම්පි ආමසනම්පි ඵුසනම්පි ඝට්ටනම්පි දුට්ඨුල්ලං, තස්මාපි තං කම්මං දුට්ඨුල්ලං. යං තං දුට්ඨුල්ලං සො මෙථුනධම්මො. උදකං අස්ස අන්තෙ සුද්ධත්ථං ආදීයතීති උදකන්තං, උදකන්තමෙව ඔදකන්තිකං; යං තං ඔදකන්තිකං, සො මෙථුනධම්මො. රහො පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ කත්තබ්බතාය රහස්සං. යං තං රහස්සං, සො මෙථුනධම්මොති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

๕๕. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถแห่งบททั้งหลายมีคำว่า “พึงเสพเมถุนธรรม” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสพระพจน์อันเป็นบทภาชนีย์มีคำว่า “เมถุนธรรมชื่อว่า” เป็นต้น ในคำว่า “เมถุนธรรมชื่อว่า” เป็นต้นนั้น บทว่า “เมถุนธรรมชื่อว่า” นี้ เป็นบทแสดงโดยย่อแห่งเมถุนธรรมอันพึงแสดงโดยพิสดาร ชื่อว่า อสัทธรรม เพราะเป็นธรรมของคนไม่ดี ของคนเลวทราม ชื่อว่า คามธรรม เพราะเป็นธรรมที่ชาวบ้าน (คฤหัสถ์) พึงเสพ ชื่อว่า วสลธรรม เพราะเป็นธรรมของคนเลวทราม หรือเพราะเป็นธรรมที่เทกิเลสออกด้วยตนเอง ชื่อว่า วสละ หรือเป็นธรรมที่เทกิเลสออก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วสลธรรม ชื่อว่า ทุฏฐุลละ เพราะเป็นของไม่ดีด้วย เพราะถูกกิเลสทั้งหลายประทุษร้ายแล้ว และเป็นของหยาบด้วย เพราะความเป็นของไม่ละเอียด ตั้งแต่บทว่า ทุฏฐุลละนี้เป็นต้นไป ในบททั้งสามนั้น พึงเปลี่ยนบทบาลีว่า “โย โส” นี้เป็นคำว่า “ยัง ตัง” แล้วพึงประกอบว่า “ยัง ตัง ทุฏฐุลลัง, ยัง ตัง โอทกันติกัง, ยัง ตัง รหัสสัง” และในบททั้งหลายมีทุฏฐุลละเป็นต้นนี้ เพราะเหตุใด แม้การเห็น แม้การจับ แม้การลูบคลำ แม้การถูกต้อง แม้การเสียดสี อันเป็นบริวารแห่งกรรมนั้น เป็นของหยาบช้า เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นจึงชื่อว่า ทุฏฐุลละ กรรมอันใดเป็นทุฏฐุลละ กรรมนั้นชื่อว่า เมถุนธรรม น้ำอันบุคคลย่อมถือเอาเพื่อความบริสุทธิ์ในที่สุดแห่งกรรมนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อุทกันตะ อุทกันตะนั่นแหละชื่อว่า โอทกันติกะ กรรมอันใดเป็นโอทกันติกะ กรรมนั้นชื่อว่า เมถุนธรรม เพราะความเป็นกรรมอันพึงกระทำในที่ลับ ในโอกาสอันปกปิด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า รหัสสะ กรรมอันใดเป็นรหัสสะ กรรมนั้นชื่อว่า เมถุนธรรม พึงทราบการประกอบความดังนี้

---

ද්වයෙන ද්වයෙන සමාපජ්ජිතබ්බතො ද්වයංද්වයසමාපත්ති. තත්ථ යොජනා – ‘‘යා සා ද්වයංද්වයසමාපත්ති සො මෙථුනධම්මො නාමා’’ති. ඉධ පන තං සබ්බං එකජ්ඣං නිගමෙන්තො ආහ ‘‘එසො මෙථුනධම්මො නාමා’’ති. කිං කාරණා වුච්චති මෙථුනධම්මොති? උභින්නං රත්තානං සාරත්තානං අවස්සුතානං පරියුට්ඨිතානං උභින්නං සදිසානං ධම්මොති, තං කාරණා වුච්චති මෙථුනධම්මොති.

เพราะความเป็นกรรมอันพึงถึงพร้อมด้วยคู่และคู่ (หญิงและชายสองคน) จึงชื่อว่า ทวยังทวยสมาปัตติ การประกอบความในบทว่า ทวยังทวยสมาปัตตินั้นคือ “ความถึงพร้อมด้วยคู่และคู่ใดมีอยู่ ความถึงพร้อมนั้นชื่อว่า เมถุนธรรม” ดังนี้ แต่ในบทภาชนีย์แห่งบทว่า เมถุนธรรมชื่อว่า นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประสงค์จะสรุปบททั้งหมดนั้นรวมกัน จึงตรัสว่า “เอโส เมถุนธัมโม นามะ” เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า เมถุนธรรม? เพราะเป็นธรรมของคนสองคนผู้กำหนัดแล้ว ผู้กำหนัดยิ่งแล้ว ผู้ชุ่มโชกแล้ว ผู้ถูกกิเลสครอบงำแล้ว ผู้เสมอกัน (ด้วยความเป็นผู้กำหนัดเป็นต้น) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า เมถุนธรรม

---

පටිසෙවති නාමාති ඉදං ‘‘පටිසෙවෙය්‍යා’’ති එත්ථ යෙනාකාරෙන පටිසෙවෙය්‍යාති වුච්චති, තස්සාකාරස්ස දස්සනත්ථං මාතිකාපදං. යො නිත්තෙන නිමිත්තන්තිආදීසු යො භික්ඛු ඉත්ථියා නිමිත්තෙන අත්තනො නිමිත්තං, ඉත්ථියා අඞ්ගජාතෙන අත්තනො අඞ්ගජාතං සබ්බන්තිමෙන පමාණෙන එකතිලබීජමත්තම්පි වාතෙන අසම්ඵුට්ඨෙ අල්ලොකාසෙ පවෙසෙති, එසො පටිසෙවති නාම; එත්තකෙන සීලභෙදං පාපුණාති, පාරාජිකො හොති.

บทว่า “ปฏิเสวติ นามะ” นี้ เป็นบทมาติกาเพื่อแสดงอาการที่ภิกษุพึงเสพในบทว่า “พึงเสพ” นั้น อรรถในบทว่า “โย นิมิตเตนะ นิมิตตัง” เป็นต้น พึงทราบดังนี้ ภิกษุใดสอดใส่นิมิตของตนด้วยนิมิตแห่งหญิง หรือสอดใส่นิมิตของตนในนิมิตแห่งหญิง หรือสอดใส่อวัยวะเพศของตนด้วยอวัยวะเพศแห่งหญิง หรือสอดใส่อวัยวะเพศของตนในอวัยวะเพศแห่งหญิง แม้เพียงเมล็ดงาเมล็ดหนึ่งด้วยประมาณอันเป็นที่สุดแห่งประมาณทั้งปวง ในที่ชุ่มชื้นอันลมปกติไม่ถูกต้องแล้ว ภิกษุนั้นชื่อว่า ย่อมเสพ ด้วยการเสพเพียงเท่านี้ ย่อมถึงซึ่งความแตกแห่งศีล เป็นปาราชิก

---

එත්ථ ච ඉත්ථිනිමිත්තෙ චත්තාරි පස්සානි, වෙමජ්ඣඤ්චාති පඤ්ච ඨානානි ලබ්භන්ති. පුරිසනිමිත්තෙ චත්තාරි පස්සානි, මජ්ඣං, උපරිචාති ඡ. තස්මා ඉත්ථිනිමිත්තෙ හෙට්ඨා පවෙසෙන්තොපි පාරාජිකො හොති. උපරිතො පවෙසෙන්තොපි, උභොහි පස්සෙහි [Pg.222] පවෙසෙන්තොපි චත්තාරි ඨානානි මුඤ්චිත්වා මජ්ඣෙන පවෙසෙන්තොපි පාරාජිකො හොති. පුරිසනිමිත්තං පන හෙට්ඨාභාගෙන ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි පාරාජිකො හොති. උපරිභාගෙන ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි, උභොහි පස්සෙහි ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි, මජ්ඣෙනෙව ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි සමඤ්ඡිතඞ්ගුලිං විය මජ්ඣිමපබ්බපිට්ඨියා සඞ්කොචෙත්වා උපරිභාගෙන ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි පාරාජිකො හොති. තත්ථ තුලාදණ්ඩසදිසං පවෙසෙන්තස්සාපි චත්තාරි පස්සානි, මජ්ඣඤ්චාති පඤ්ච ඨානානි; සඞ්කොචෙත්වා පවෙසෙන්තස්සාපි චත්තාරි පස්සානි, උපරිභාගමජ්ඣඤ්චාති පඤ්ච ඨානානි – එවං සබ්බානිපි පුරිසනිමිත්තෙ දස ඨානානි හොන්ති.

และในการเสพนี้ ในนิมิตแห่งหญิง ย่อมได้ฐานะ ๕ คือ ข้างทั้ง ๔ และตรงกลาง ในนิมิตแห่งชาย ย่อมได้ฐานะ ๖ คือ ข้างทั้ง ๔ ตรงกลาง และข้างบน (ของอวัยวะเพศที่งอเข้า) เพราะเหตุนั้น ในนิมิตแห่งหญิง แม้ภิกษุผู้สอดใส่จากข้างล่างก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่จากข้างบนก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่จากข้างทั้งสองก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่ตรงกลางโดยเว้นฐานะทั้ง ๔ ก็เป็นปาราชิก ส่วนในนิมิตแห่งชาย แม้ภิกษุผู้สอดใส่นิมิตที่ถูกต้องด้วยส่วนข้างล่างก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่นิมิตที่ถูกต้องด้วยส่วนข้างบนก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่นิมิตที่ถูกต้องด้วยข้างทั้งสองก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่นิมิตที่ถูกต้องด้วยตรงกลางเท่านั้นก็เป็นปาราชิก แม้ภิกษุผู้สอดใส่โดยหดอวัยวะเพศเข้าเหมือนสอดใส่นิ้วมือที่งอด้วยหลังข้อกลาง แล้วถูกต้องด้วยส่วนข้างบนก็เป็นปาราชิก ในวิธีสอดใส่สองอย่างนั้น สำหรับภิกษุผู้สอดใส่เหมือนคันชั่ง ย่อมมีฐานะ ๕ คือ ข้างทั้ง ๔ และตรงกลาง สำหรับภิกษุผู้สอดใส่โดยหดเข้า ย่อมมีฐานะ ๕ คือ ข้างทั้ง ๔ และตรงกลางส่วนข้างบน ด้วยประการฉะนี้ ฐานะทั้งหมดในนิมิตแห่งชายจึงมี ๑๐

---

නිමිත්තෙ ජාතං අනට්ඨකායප්පසාදං චම්මඛීලං වා පිළකං වා පවෙසෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. නට්ඨකායප්පසාදං මතචම්මං වා සුක්ඛපිළකං වා පවෙසෙති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. මෙථුනස්සාදෙන ලොමං වා අඞ්ගුලි-අඞ්ගුට්ඨබීජාදීනි වා පවෙසෙන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. අයඤ්ච මෙථුනකථා නාම යස්මා දුට්ඨුල්ලා කථා අසබ්භිකථා, තස්මා එතං වා අඤ්ඤං වා විනයෙ ඊදිසං ඨානං කථෙන්තෙන පටික්කූලමනසිකාරඤ්ච සමණසඤ්ඤඤ්ච හිරොත්තප්පඤ්ච පච්චුපට්ඨපෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධෙ ගාරවං උප්පාදෙත්වා අසමකාරුණිකස්ස ලොකනාථස්ස කරුණාගුණං ආවජ්ජෙත්වා කථෙතබ්බං. සො හි නාම භගවා සබ්බසො කාමෙහි විනිවත්තමානසොපි සත්තානුද්දයාය ලොකානුකම්පාය සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනත්ථාය ඊදිසං කථං කථෙසි. ‘‘අහො සත්ථු කරුණාගුණො’’ති එවං ලොකනාථස්ස කරුණාගුණං ආවජ්ජෙත්වා කථෙතබ්බං.

หากภิกษุสอดใส่ติ่งเนื้อหรือหูดหรือฝีที่เกิดขึ้นในนิมิต (ของชาย) อันมีกายปสาทะไม่เสียแล้ว ย่อมเป็นอาบัติปาราชิก หากสอดใส่หนังที่ตายแล้วหรือฝีที่แห้งแล้วอันมีกายปสาทะเสียแล้ว ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ แม้ภิกษุผู้สอดใส่ขน หรือนิ้วมือ นิ้วเท้า นิ้วหัวแม่มือ นิ้วหัวแม่เท้า อัณฑะ เป็นต้น ด้วยความยินดีในเมถุน ก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น และเมถุนกถานี้ชื่อว่า เป็นถ้อยคำหยาบช้า เป็นถ้อยคำของคนไม่ดี (อีกนัยหนึ่ง) เป็นถ้อยคำที่ไม่ควรกล่าวในที่ชุมชน เพราะเหตุนั้น เพราะความที่เมถุนกถานี้เป็นถ้อยคำหยาบช้าและเป็นถ้อยคำของคนไม่ดี บุคคลผู้บอกสอนเรื่องนี้หรือเรื่องอื่นที่คล้ายคลึงกันในวินัย พึงตั้งปฏิกูลมนสิการ สมณสัญญา และหิริโอตตัปปะไว้เฉพาะหน้า ให้ความเคารพในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดขึ้น น้อมรำลึกถึงพระกรุณาคุณของพระโลกนาถผู้มีพระกรุณาหาผู้เสมอเหมือนมิได้แล้วจึงบอกสอน ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น แม้จะมีพระทัยถอยกลับจากกามทั้งหลายโดยประการทั้งปวงแล้วก็ตาม แต่เพราะอาศัยความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลาย ความอนุเคราะห์โลก และความสงสารในหมู่สัตว์ เพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติสิกขาบท จึงได้ตรัสถ้อยคำเช่นนี้ (ซึ่งไม่ควรฟัง) โอ้หนอ พระกรุณาคุณของพระศาสดาช่างน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก พึงน้อมรำลึกถึงพระกรุณาคุณของพระโลกนาถอย่างนี้แล้วจึงบอกสอน

---

අපිච යදි භගවා සබ්බාකාරෙන ඊදිසං කථං න කථෙය්‍ය, කො ජානෙය්‍ය ‘‘එත්තකෙසු

อนึ่ง หากพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสถ้อยคำเช่นนี้โดยประการทั้งปวงแล้ว ใครเล่าจะพึงรู้ว่า “ในฐานะมีประมาณเท่านี้

---

ඨානෙසු පාරාජිකං, එත්තකෙසු ථුල්ලච්චයං, එත්තකෙසු දුක්කට’’න්ති. තස්මා සුණන්තෙනපි කථෙන්තෙනපි බීජකෙන මුඛං අපිධාය දන්තවිදංසකං හසමානෙන න නිසීදිතබ්බං. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙනාපි ඊදිසං කථිත’’න්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා ගබ්භිතෙන හිරොත්තප්පසම්පන්නෙන සත්ථුපටිභාගෙන හුත්වා කථෙතබ්බන්ති.

เป็นปาราชิก ในฐานะมีประมาณเท่านี้เป็นถุลลัจจัย ในฐานะมีประมาณเท่านี้เป็นทุกกฏ” ดังนี้ ใครเล่าจะพึงรู้ ย่อมไม่รู้แน่นอน เพราะเหตุนั้น แม้ผู้ฟังและผู้บอกสอน ก็ไม่พึงนั่งหัวเราะจนเห็นฟันโดยไม่ใช้พัดปิดปาก พึงพิจารณาว่า “แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ยังตรัสถ้อยคำเช่นนี้” แล้วพึงเป็นผู้มีอุตสาหะ มีความองอาจ สมบูรณ์ด้วยหิริโอตตัปปะ เป็นผู้ประพฤติตามพระศาสดาแล้วจึงบอกสอนเถิด นี้เป็นคำชักชวน

---

මූලපඤ්ඤත්තං නිට්ඨිතං.

พระบัญญัติเดิม จบแล้ว

---

අනුපඤ්ඤත්තිවාරෙ – අන්තමසොති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන. තිරච්ඡානගතායපීති පටිසන්ධිවසෙන තිරච්ඡානෙසු ගතායපි. පගෙව මනුස්සිත්ථියාති පඨමතරං මනුස්සජාතිකාය ඉත්ථියා. පාරාජිකවත්ථුභූතා එව චෙත්ථ තිරච්ඡානගතිත්ථී තිරච්ඡානගතාති ගහෙතබ්බා, න සබ්බා. තත්‍රායං පරිච්ඡෙදො –

ในอนุบัญญัติวาระ – คำว่า “อันตมโส” คือ ด้วยการกำหนดที่เป็นที่สุดแห่งส่วนทั้งปวง คำว่า “ติรัจฉานคตายปิ” คือ แม้ในสัตว์ดิรัจฉานตัวเมียที่เกิดในกำเนิดดิรัจฉานด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ (ภิกษุเสพเมถุนธรรมแล้ว) ย่อมเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่ศากยบุตร คำว่า “ปเคว มนุสสิตถิยาติ” คือ ไม่ต้องพูดถึงหญิงมนุษย์ (เพราะภิกษุเสพเมถุนธรรมแล้ว) ย่อมเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่ศากยบุตรก่อนใครอื่น (ตั้งแต่ต้น) และในบทว่า “อันตมโส ติรัจฉานคตายปิ” นี้ พึงถือเอาเฉพาะสัตว์ดิรัจฉานตัวเมียที่เป็นวัตถุแห่งอาบัติปาราชิกเท่านั้นว่าเป็น “ติรัจฉานคตา” ไม่พึงถือเอาสัตว์ดิรัจฉานตัวเมียทั้งหมด ในคำนั้น มีการกำหนดดังนี้

---

අපදානං අහි මච්ඡා, ද්විපදානඤ්ච කුක්කුටී;

චතුප්පදානං මජ්ජාරී, වත්ථු පාරාජිකස්සිමාති.

สัตว์ไม่มีเท้า คือ งูและปลา, สัตว์สองเท้า คือ ไก่ตัวเมีย, สัตว์สี่เท้า คือ แมวตัวเมีย, สัตว์เหล่านี้เป็นวัตถุแห่งปาราชิก.

---

තත්ථ අහිග්ගහණෙන සබ්බාපි අජගරගොනසාදිභෙදා දීඝජාති සඞ්ගහිතා. තස්මා දීඝජාතීසු යත්ථ තිණ්ණං මග්ගානං අඤ්ඤතරස්මිං සක්කා තිලඵලමත්තම්පි පවෙසෙතුං, සා පාරාජිකවත්ථු. අවසෙසා දුක්කටවත්ථූති වෙදිතබ්බා. මච්ඡග්ගහණෙන සබ්බාපි මච්ඡකච්ඡපමණ්ඩූකාදිභෙදා ඔදකජාති සඞ්ගහිතා. තත්‍රාපි දීඝජාතියං වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – පතඞ්ගමුඛමණ්ඩූකා නාම හොන්ති තෙසං මුඛසණ්ඨානං මහන්තං, ඡිද්දං අප්පකං, තත්ථ පවෙසනං නප්පහොති; මුඛසණ්ඨානං පන වණසඞ්ඛෙපං ගච්ඡති, තස්මා තං ථුල්ලච්චයවත්ථූති වෙදිතබ්බං. කුක්කුටිග්ගහණෙන සබ්බාපි කාකකපොතාදිභෙදා පක්ඛිජාති සඞ්ගහිතා. තත්‍රාපි වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච වෙදිතබ්බං. මජ්ජාරිග්ගහණෙන සබ්බාපි රුක්ඛසුනඛ-මුඞ්ගුස-ගොධාදිභෙදා චතුප්පදජාති සඞ්ගහිතා. තත්‍රාපි වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච වෙදිතබ්බං.

ในคาถานั้น ด้วยการระบุถึงงู ย่อมสงเคราะห์สัตว์ชาติยาวทั้งหมด มีงูเหลือมและงูแมวเซาเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ในบรรดาสัตว์ชาติยาวเหล่านั้น ชาติใดที่สามารถสอดใส่แม้เพียงเมล็ดงาลงไปในมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรคทั้งสามได้ ชาตินั้นเป็นวัตถุแห่งปาราชิก. ส่วนที่เหลือพึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งทุกกฏ. ด้วยการระบุถึงปลา ย่อมสงเคราะห์สัตว์ชาติที่เกิดในน้ำทั้งหมด มีปลา เต่า และกบเป็นต้น. แม้ในสัตว์ชาติที่เกิดในน้ำนั้น ก็พึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏ โดยนัยที่กล่าวแล้วในสัตว์ชาติยาวนั่นเอง. แต่มีข้อพิเศษดังนี้ คือ กบที่ชื่อว่าปตังคมุขะ (กบปากตั๊กแตน) มีอยู่ สัณฐานปากของกบเหล่านั้นใหญ่ แต่ช่องปากเล็ก การสอดใส่เข้าไปในช่องนั้นไม่พอ (ไม่สำเร็จ) แต่สัณฐานปากนั้นย่อมถึงเพียงการนับว่าเป็นแผล เพราะฉะนั้น พึงทราบว่ากบนั้นเป็นวัตถุแห่งถุลลัจจัย. ด้วยการระบุถึงไก่ตัวเมีย ย่อมสงเคราะห์สัตว์ชาติมีปีกทั้งหมด มีกาและนกพิราบเป็นต้น. แม้ในสัตว์ชาติมีปีกนั้น ก็พึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ด้วยการระบุถึงแมวตัวเมีย ย่อมสงเคราะห์สัตว์ชาติสี่เท้าทั้งหมด มีกระรอก พังพอน และตะกวดเป็นต้น. แม้ในสัตว์ชาติสี่เท้านั้น ก็พึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

---

පාරාජිකොති පරාජිතො, පරාජයං ආපන්නො. අයඤ්හි පාරාජිකසද්දො සික්ඛාපදාපත්තිපුග්ගලෙසු වත්තති. තත්ථ ‘‘අට්ඨානමෙතං, ආනන්ද, අනවකාසො යං තථාගතො වජ්ජීනං වා වජ්ජිපුත්තකානං වා කාරණා සාවකානං පාරාජිකං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං සමූහනෙය්‍යා’’ති (පාරා. 43) එවං සික්ඛාපදෙ වත්තමානො වෙදිතබ්බො. ‘‘ආපත්තිං ත්වං, භික්ඛු, ආපන්නො පාරාජික’’න්ති (පාරා. 67) එවං ආපත්තියං. ‘‘න මයං පාරාජිකා, යො අවහටො සො පාරාජිකො’’ති (පාරා. 155) එවං පුග්ගලෙ වත්තමානො වෙදිතබ්බො. ‘‘පාරාජිකෙන ධම්මෙන අනුද්ධංසෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 384) පන ධම්මෙ වත්තතීති වදන්ති. යස්මා පන තත්ථ ධම්මොති කත්ථචි ආපත්ති[Pg.224], කත්ථචි සික්ඛාපදමෙව අධිප්පෙතං, තස්මා සො විසුං න වත්තබ්බො. තත්ථ සික්ඛාපදං යො තං අතික්කමති, තං පරාජෙති, තස්මා ‘‘පාරාජික’’න්ති වුච්චති. ආපත්ති පන යො නං අජ්ඣාපජ්ජති, තං පරාජෙති, තස්මා ‘‘පාරාජිකා’’ති වුච්චති. පුග්ගලො යස්මා පරාජිතො පරාජයමාපන්නො, තස්මා ‘‘පාරාජිකො’’ති වුච්චති. එතමෙව හි අත්ථං සන්ධාය පරිවාරෙපි –

คำว่า ปาราชิกะ หมายถึง ผู้พ่ายแพ้ ผู้ถึงซึ่งความพ่ายแพ้. ด้วยว่าคำว่า ปาราชิก นี้ ย่อมใช้ในความหมายว่า สิกขาบท อาบัติ และบุคคล. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น คำว่า ปาราชิก ที่ใช้ในความหมายว่า สิกขาบท พึงทราบดังนี้ว่า "ดูกรอานนท์ ข้อที่ตถาคตจะพึงเพิกถอนสิกขาบทปาราชิกที่บัญญัติไว้แก่สาวก เพราะเหตุแห่งพวกเจ้าวัชชีหรือพวกเจ้าวัชชีบุตรนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส" (ปารา. 43). ที่ใช้ในความหมายว่า อาบัติ พึงทราบดังนี้ว่า "ดูกรภิกษุ เธอต้องอาบัติปาราชิกแล้ว" (ปารา. 67). ที่ใช้ในความหมายว่า บุคคล พึงทราบดังนี้ว่า "พวกเราไม่เป็นปาราชิก ผู้ใดลักไป ผู้นั้นเป็นปาราชิก" (ปารา. 155). แต่มีวาทะอื่นกล่าวว่า ในประโยคว่า "พึงโจทด้วยธรรมอันเป็นปาราชิก" เป็นต้น (ปารา. 384) คำว่า ปาราชิก ย่อมใช้ในความหมายว่า ธรรม. แต่เพราะในคำเหล่านั้น บางแห่งหมายถึงอาบัติว่าเป็นธรรม บางแห่งหมายถึงสิกขาบทนั่นเองว่าเป็นธรรม เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวแยกธรรมนั้นไว้ต่างหาก. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น สิกขาบทใดที่ภิกษุผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น ย่อมทำให้ภิกษุนั้นพ่ายแพ้ เพราะฉะนั้น สิกขาบทนั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิก". ส่วนอาบัติใดที่ภิกษุผู้ต้องอาบัตินั้น ย่อมทำให้ภิกษุนั้นพ่ายแพ้ เพราะฉะนั้น อาบัตินั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิกา". ส่วนบุคคลใดเป็นผู้พ่ายแพ้แล้ว ถึงซึ่งความพ่ายแพ้แล้ว เพราะฉะนั้น บุคคลนั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิก". ด้วยว่า เพื่อหมายเอาเนื้อความนี้เอง แม้ในคัมภีร์ปริวารก็กล่าวไว้ว่า –

---

‘‘පාරාජිකන්ති යං වුත්තං, තං සුණොහි යථාතථං;

චුතො පරද්ධො භට්ඨො ච, සද්ධම්මා හි නිරඞ්කතො;

සංවාසොපි තහිං නත්ථි, තෙනෙතං ඉති වුච්චතී’’ති වුත්තං. (පරි. 339);

"คำว่า ปาราชิก ที่กล่าวไว้แล้วนั้น ท่านจงฟังตามความเป็นจริง. เพราะว่าบุคคลผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น และต้องอาบัตินั้น ย่อมเคลื่อนคลาด พลัดพราก ตกไป และถูกกำจัดออกจากพระสัทธรรม. แม้การอยู่ร่วมก็ไม่มีในบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเรียกว่า ปาราชิก." (ปริ. 339)

---

අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ‘‘තං සික්ඛාපදං වීතික්කමන්තො ආපත්තිඤ්ච ආපන්නො පුග්ගලො චුතො හොතීති සබ්බං යොජෙතබ්බං. තෙන වුච්චතීති යෙන කාරණෙන අස්සමණො හොති අසක්‍යපුත්තියො පරිභට්ඨො ඡින්නො පරාජිතො සාසනතො, තෙන වුච්චති. කින්ති? ‘‘පාරාජිකො හොතී’’ති.

เนื้อความในคาถานี้มีดังนี้ คือ พึงประกอบบททั้งหมดว่า "บุคคลผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น และต้องอาบัตินั้น ย่อมเคลื่อนคลาด..." เป็นต้น. ที่ว่า "เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า" คือ เพราะเหตุใดบุคคลนั้นจึงเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่ศากยบุตร เป็นผู้ตกไป ขาดจากศาสนา เป็นผู้พ่ายแพ้ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า. เรียกว่าอย่างไร? เรียกว่า "เป็นปาราชิก".

---

සහ වසන්ති එත්ථාති සංවාසො, තං දස්සෙතුං ‘‘සංවාසො නාමා’’ති වත්වා ‘‘එකකම්ම’’න්තිආදිමාහ. තත්‍රායං සද්ධිං යොජනාය වණ්ණනා – චතුබ්බිධම්පි සඞ්ඝකම්මං සීමාපරිච්ඡින්නෙහි පකතත්තෙහි භික්ඛූහි එකතො කත්තබ්බත්තා එකකම්මං නාම. තථා පඤ්චවිධොපි පාතිමොක්ඛුද්දෙසො එකතො උද්දිසිතබ්බත්තා එකුද්දෙසො නාම. පඤ්ඤත්තං පන සික්ඛාපදං සබ්බෙහිපි ලජ්ජීපුග්ගලෙහි සමං සික්ඛිතබ්බභාවතො සමසික්ඛතා නාම. එත්ථ යස්මා සබ්බෙපි ලජ්ජිනො එතෙසු කම්මාදීසු සහ වසන්ති, න එකොපි තතො බහිද්ධා සන්දිස්සති, තස්මා තානි සබ්බානිපි ගහෙත්වා ‘‘එසො සංවාසො නාමා’’ති ආහ. සො ච වුත්තප්පකාරො සංවාසො තෙන පුග්ගලෙන සද්ධිං නත්ථි, තෙන කාරණෙන සො පාරාජිකො පුග්ගලො අසංවාසොති වුච්චතීති.

ภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ร่วมกันในกรรมนี้ เพราะฉะนั้น กรรมนี้จึงชื่อว่า สังวาส. เพื่อจะแสดงสังวาสนั้น จึงตรัสว่า "สังวาสชื่อว่า" แล้วจึงตรัสคำว่า "เอกกรรม" เป็นต้น. ในคำว่า เอกกรรม เป็นต้นนั้น มีคำพรรณนาพร้อมด้วยการประกอบบทดังนี้ – สังฆกรรมแม้ทั้ง ๔ อย่าง ชื่อว่า เอกกรรม เพราะภิกษุปกตัตตะทั้งหลายผู้ถูกจำกัดด้วยสีมาเดียวกัน พึงทำร่วมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. เช่นเดียวกัน การสวดปาติโมกข์แม้ทั้ง ๕ อย่าง ชื่อว่า เอกุทเทส เพราะพึงสวดร่วมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ส่วนสิกขาบทที่บัญญัติไว้ ชื่อว่า สมสิกขตา เพราะเป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีความละอายทั้งหมดพึงศึกษาเสมอกัน. ในปทภาชนีย์นี้ เพราะเหตุที่บุคคลผู้มีความละอายทั้งหมด ย่อมอยู่ร่วมกันในกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ไม่เห็นแม้แต่คนเดียวที่อยู่นอกเหนือไปจากนั้น เพราะฉะนั้น จึงรวบรวมกรรมเป็นต้นเหล่านั้นทั้งหมดแล้วตรัสว่า "นี้ชื่อว่าสังวาส". และสังวาสที่มีประเภทตามที่กล่าวแล้วนั้น ย่อมไม่มีร่วมกับบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้ต้องปาราชิกนั้นจึงเรียกว่า "ผู้ไม่มีสังวาส". นี้เป็นคำพรรณนาพร้อมด้วยการประกอบบท.

---

56. එවං උද්දිට්ඨසික්ඛාපදං පදානුක්කමෙන විභජිත්වා ඉදානි යං තං ‘‘පටිසෙවෙය්‍යා’’ති එත්ථ යෙනාකාරෙන පටිසෙවෙය්‍යාති වුච්චති, තස්සාකාරස්ස දස්සනත්ථං ‘‘පටිසෙවති නාමා’’ති ඉදං මාතිකාපදං ඨපෙත්වා ‘‘නිමිත්තෙන නිමිත්තං අඞ්ගජාතෙන අඞ්ගජාත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යස්මා න කෙවලං ඉත්ථියා [Pg.225] එව නිමිත්තං පාරාජිකවත්ථු, න ච මනුස්සිත්ථියා එව, සුවණ්ණරජතාදිමයානඤ්ච ඉත්ථීනම්පි නිමිත්තං වත්ථුමෙව න හොති; තස්මා යං යං වත්ථු හොති, තං තං දස්සෙතුං ‘‘තිස්සො ඉත්ථියො’’තිආදිනා නයෙන යෙසං නිමිත්තානි වත්ථූනි හොන්ති, තෙ සත්තෙ වත්වා ‘‘මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ’’තිආදිනා නයෙන තානි වත්ථූනි ආහ.

๕๖. เมื่อจำแนกสิกขาบทที่ยกขึ้นแสดงไว้โดยลำดับบทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ในบทว่า "พึงเสพ" นี้ เพื่อจะแสดงอาการที่ภิกษุผู้เสพย่อมชื่อว่าพึงเสพ จึงตั้งมาติกาบทว่า "ชื่อว่าเสพ" แล้วตรัสคำว่า "ด้วยนิมิตต่อนิมิต ด้วยองค์กำเนิดต่อองค์กำเนิด" ดังนี้. ในคำว่า "ด้วยนิมิตต่อนิมิต" เป็นต้นนั้น เพราะเหตุว่า ไม่ใช่เพียงนิมิตของหญิงเท่านั้นที่เป็นวัตถุแห่งปาราชิก และไม่ใช่เพียงนิมิตของหญิงมนุษย์เท่านั้น และนิมิตของหญิงที่ทำด้วยทองและเงินเป็นต้น ก็ไม่เป็นวัตถุ (แห่งปาราชิก) เลย. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงวัตถุใดๆ ที่เป็นวัตถุ จึงตรัสสัตว์ทั้งหลายที่มีนิมิตเป็นวัตถุ ด้วยนัยมีคำว่า "หญิง ๓ จำพวก" เป็นต้น แล้วจึงตรัสวัตถุเหล่านั้นด้วยนัยมีคำว่า "มรรค ๓ ของหญิงมนุษย์" เป็นต้น.

---

තත්ථ තිස්සො ඉත්ථියො, තයො උභතොබ්‍යඤ්ජනකා, තයො පණ්ඩකා, තයො පුරිසාති පාරාජිකවත්ථූනං නිමිත්තානං නිස්සයා ද්වාදස සත්තා හොන්ති. තෙසු ඉත්ථිපුරිසා පාකටා එව. පණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකභෙදො පබ්බජ්ජාඛන්ධකවණ්ණනායං පාකටො භවිස්සති.

ในคำว่า "มรรค ๓ ของหญิงมนุษย์" เป็นต้นนั้น สัตว์ ๑๒ จำพวก คือ หญิง ๓, อุภโตพยัญชนก ๓, บัณเฑาะก์ ๓, ชาย ๓ ย่อมเป็นที่อาศัยของนิมิตอันเป็นวัตถุแห่งปาราชิก. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น หญิงและชายปรากฏชัดอยู่แล้ว. ส่วนความต่างแห่งบัณเฑาะก์และอุภโตพยัญชนก จักปรากฏชัดในอรรถกถาปัพพัชชกขันธกะ.

---

මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්සාති එත්ථ ච මනුස්සිත්ථියා තීසු මග්ගෙසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං සබ්බත්ථ. සබ්බෙ එව චෙතෙ මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගා, අමනුස්සිත්ථියා තයො, තිරච්ඡානගතිත්ථියා තයොති නව; මනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකාදීනං නව; මනුස්සපණ්ඩකාදීනං ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ; තථා මනුස්සපුරිසාදීනන්ති සමතිංස මග්ගා හොන්ති. එතෙසු නිමිත්තසඞ්ඛාතෙසු යත්ථ කත්ථචි අත්තනො අඞ්ගජාතං තිලඵලමත්තම්පි පවෙසෙත්වා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො පාරාජිකං ආපජ්ජති.

ในบทว่า มนุสสิตถิยา ตโย มัคเค เมถุนัง ธัมมัง ปฏิเสวันตัสสาติ นี้ พึงทราบอรรถว่า ในมรรคทั้งสามของมนุษย์หญิง. พึงทราบอย่างนี้ในบทว่า ทเวมัคเค ทั้งปวง. มรรคทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมด คือ มรรคสามของมนุษย์หญิง, มรรคสามของอมนุษย์หญิง (เช่น นางยักษิณี, นางเทวดา), มรรคสามของสัตว์เดรัจฉานหญิง, รวมเป็นเก้า; มรรคเก้าของมนุษย์อุภโตพยัญชนกเป็นต้น; มรรคหกของมนุษย์บัณเฑาะก์เป็นต้น โดยทำเป็นสองๆ; และมรรคหกของมนุษย์บุรุษเป็นต้น รวมเป็นสามสิบมรรค. ในมรรคทั้งหลายเหล่านี้ที่ชื่อว่านิมิตนั้น ภิกษุผู้สอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปแม้เพียงเมล็ดงาในมรรคใดมรรคหนึ่ง แล้วเสพเมถุนธรรม ย่อมต้องอาบัติปาราชิก.

---

පඨමචතුක්කකථාවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยจตุกกะที่หนึ่ง

---

57. ආපජ්ජන්තො පන යස්මා සෙවනචිත්තෙනෙව ආපජ්ජති, න විනා තෙන; තස්මා තං ලක්ඛණං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘භික්ඛුස්ස සෙවනචිත්තං උපට්ඨිතෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ භික්ඛුස්සාති මෙථුනසෙවනකස්ස භික්ඛුස්ස. සෙවනචිත්තං උපට්ඨිතෙති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං, සෙවනචිත්තෙ පච්චුපට්ඨිතෙති අත්ථො. වච්චමග්ගං අඞ්ගජාතං පවෙසෙන්තස්සාති යෙන මග්ගෙන වච්චං නික්ඛමති තං මග්ගං අත්තනො අඞ්ගජාතං පුරිසනිමිත්තං තිලඵලමත්තම්පි පවෙසෙන්තස්ස. ආපත්ති පාරාජිකස්සාති ආපත්ති පාරාජිකා අස්ස හොතීති අත්ථො. අථ වා ආපත්තීති ආපජ්ජනං හොති. පාරාජිකස්සාති පාරාජිකධම්මස්ස. එස නයො සබ්බත්ථ.

๕๗. อนึ่ง เพราะภิกษุผู้ต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยจิตคิดเสพเท่านั้น ไม่ต้องโดยปราศจากจิตนั้น เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงลักษณะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘เมื่อจิตคิดเสพเกิดขึ้นแก่ภิกษุ’ ในคำว่า ภิกขุสสาติ นี้ หมายถึง ภิกษุผู้เสพเมถุน. ในบทว่า เสวนจิตตัง อุปัฏฐิเต นี้ คำว่า เสวนจิตตัง เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถสัตตมีวิภัตติ อรรถว่า เมื่อจิตคิดเสพเกิดขึ้นเฉพาะ. ในบทว่า วัจจมัคคัง อังคชาตัง ปเวเสนตัสสาติ นี้ หมายถึง ภิกษุผู้สอดอวัยวะเพศของตน คือ นิมิตบุรุษ เข้าไปในช่องทางที่อุจจาระออก แม้เพียงเมล็ดงา. ในบทว่า อาปัตติ ปาราชิกัสสาติ นี้ อรรถว่า อาบัติปาราชิกย่อมมีแก่ภิกษุนั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อาปัตติ คือ การถึง ย่อมมี. คำว่า ปาราชิกัสสาติ คือ การถึงซึ่งปาราชิกธรรม. พึงทราบโดยนัยนี้ในบททั้งปวง.

---

58. එවං සෙවනචිත්තෙනෙව පවෙසෙන්තස්ස ආපත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා තං පවෙසනං නාම න කෙවලං අත්තූපක්කමෙනෙව, පරූපක්කමෙනාපි හොති[Pg.226]. තත්‍රාපි ච සාදියන්තස්සෙව ආපත්ති පටිසෙවනචිත්තසමඞ්ගිස්ස, න ඉතරස්ස. තස්මා යෙ සද්ධාපබ්බජිතා කුලපුත්තා සම්මාපටිපන්නකා පරූපක්කමෙන පවෙසනෙපි සති න සාදියන්ති, තෙසං රක්ඛණත්ථං ‘‘භික්ඛුපච්චත්ථිකා මනුස්සිත්ථි’’න්තිආදිමාහ.

๕๘. เมื่อทรงแสดงอาบัติของภิกษุผู้สอดอวัยวะเพศเข้าไปด้วยจิตคิดเสพเท่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะการสอดอวัยวะเพศนั้น ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยความพยายามของตนเองเท่านั้น แต่เกิดขึ้นด้วยความพยายามของผู้อื่นก็ได้. และในกรณีนั้น อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้ยินดีและประกอบด้วยจิตคิดเสพเท่านั้น ไม่ใช่แก่ภิกษุอื่น. เพราะฉะนั้น เพื่อรักษาเหล่ากุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา ผู้ปฏิบัติชอบ ผู้ไม่ยินดีแม้ในการสอดอวัยวะเพศด้วยความพยายามของผู้อื่น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ภิกษุผู้เป็นศัตรู มนุษย์หญิง’.

---

තත්ථ පටිපක්ඛං අත්ථයන්ති ඉච්ඡන්තීති පච්චත්ථිකා, භික්ඛූ එව පච්චත්ථිකා භික්ඛුපච්චත්ථිකා; විසභාගානං වෙරිභික්ඛූනමෙතං අධිවචනං. මනුස්සිත්ථිං භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ ආනෙත්වාති ඉස්සාපකතා තං භික්ඛුං නාසෙතුකාමා ආමිසෙන වා උපලාපෙත්වා මිත්තසන්ථවවසෙන වා ‘‘ඉදං අම්හාකං කිච්චං කරොහී’’ති වත්වා කඤ්චි මනුස්සිත්ථිං රත්තිභාගෙ තස්ස භික්ඛුස්ස වසනොකාසං ආනෙත්වා. වච්චමග්ගෙන අඞ්ගජාතං අභිනිසීදෙන්තීති තං භික්ඛුං හත්ථපාදසීසාදීසු සුග්ගහිතං නිප්පරිප්ඵන්දං ගහෙත්වා ඉත්ථියා වච්චමග්ගෙන තස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගජාතං අභිනිසීදෙන්ති; සම්පයොජෙන්තීති අත්ථො.

ในคำว่า ภิกขุปัจจัตถิกา มนุสสิตถิง เป็นต้นนั้น คำว่า ปัจจัตถิกา หมายถึง ผู้ปรารถนาซึ่งฝ่ายตรงข้าม (อีกนัยหนึ่ง) ผู้ปรารถนาซึ่งศัตรูฝ่ายตรงข้าม. ภิกษุทั้งหลายนั่นแหละเป็นผู้ปรารถนาซึ่งฝ่ายตรงข้าม เป็นศัตรู. ภิกขุปัจจัตถิกา คือ ภิกษุผู้ปรารถนาซึ่งฝ่ายตรงข้าม. คำนี้เป็นชื่อของภิกษุผู้เป็นศัตรูผู้มีอัธยาศัยไม่เสมอกัน. ในคำว่า มนุสสิตถิง ภิกขุสสะ สันติเก อาเนตวาติ นี้ หมายถึง ภิกษุผู้ถูกความริษยาครอบงำ หรือถูกความริษยาบีบคั้น มีความประสงค์จะทำลายภิกษุนั้น จึงล่อลวงด้วยอามิสมีภัตตาหารเป็นต้น หรือด้วยการผูกมิตร แล้วกล่าวว่า ‘ท่านจงทำกิจนี้ของเรา’ ดังนี้ แล้วนำมนุษย์หญิงคนใดคนหนึ่งมายังที่อยู่ของภิกษุนั้นในเวลากลางคืน. ในคำว่า วัจจมัคเคน อังคชาตัง อภินิสีเทนตีติ นี้ อรรถว่า พวกเขาจับภิกษุนั้นที่มือ เท้า ศีรษะ เป็นต้น ให้แน่น ไม่ให้ดิ้นรน แล้วให้นั่งทับอวัยวะเพศของภิกษุนั้นด้วยช่องทางอุจจาระของหญิงนั้น; คือ ทำให้ร่วมกัน.

---

සො චෙතිආදීසු සො චෙ භික්ඛු වච්චමග්ගබ්භන්තරං අත්තනො අඞ්ගජාතස්ස පවෙසනං සාදියති අධිවාසෙති තස්මිං ඛණෙ සෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙති. පවිට්ඨං සාදියති අධිවාසෙති, පවිට්ඨකාලෙ සෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙති. ඨිතං සාදියති අධිවාසෙති, ඨානප්පත්තකාලෙ සුක්කවිස්සට්ඨිසමයෙ සෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙති. උද්ධරණං සාදියති අධිවාසෙති, නීහරණකාලෙ පටිසෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙති. එවං චතූසු ඨානෙසු සාදියන්තො ‘‘මම වෙරිසමණෙහි ඉදං කත’’න්ති වත්තුං න ලභති, පාරාජිකාපත්තිමෙව ආපජ්ජති. යථා ච ඉමානි චත්තාරි සාදියන්තො ආපජ්ජති; එවං පුරිමං එකං අසාදියිත්වා තීණි සාදියන්තොපි, ද්වෙ අසාදියිත්වා ද්වෙ සාදියන්තොපි, තීණි අසාදියිත්වා එකං සාදියන්තොපි ආපජ්ජතියෙව. සබ්බසො පන අසාදියන්තො ආසීවිසමුඛං විය අඞ්ගාරකාසුං විය ච පවිට්ඨං අඞ්ගජාතං මඤ්ඤමානො නාපජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘පවෙසනං න සාදියති…පෙ… උද්ධරණං න සාදියති, අනාපත්තී’’ති. ඉමඤ්හි එවරූපං ආරද්ධවිපස්සකං කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛං එකාදසහි අග්ගීහි සම්පජ්ජලිතානි ච සබ්බායතනානි උක්ඛිත්තාසිකෙ විය ච වධකෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පස්සන්තං පුග්ගලං රක්ඛන්තො භගවා පච්චත්ථිකානඤ්චස්ස මනොරථවිඝාතං [Pg.227] කරොන්තො ඉමං ‘‘පවෙසනං න සාදියතී’’තිආදිකං චතුක්කං නීහරිත්වා ඨපෙසීති.

ในคำมีอาทิว่า โส เจ เป็นต้นนั้น ถ้าภิกษุนั้นยินดีหรืออดทนต่อการสอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปในช่องทางอุจจาระ และในขณะนั้นก็ยังให้จิตคิดเสพเกิดขึ้น. ถ้าภิกษุนั้นยินดีหรืออดทนต่อการที่อวัยวะเพศเข้าไปแล้ว และในขณะที่เข้าไปแล้วก็ยังให้จิตคิดเสพเกิดขึ้น. ถ้าภิกษุนั้นยินดีหรืออดทนต่อการหยุดอยู่ และในขณะที่หยุดอยู่ หรือในขณะที่ถึงการหยุดอยู่ หรือในขณะที่น้ำอสุจิเคลื่อน ก็ยังให้จิตคิดเสพเกิดขึ้น. ถ้าภิกษุนั้นยินดีหรืออดทนต่อการถอนออก และในขณะที่ถอนออกก็ยังให้จิตคิดเสพเกิดขึ้น. ภิกษุผู้ยินดีในฐานะทั้งสี่อย่างนี้ ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘พวกสมณะศัตรูของเราได้ทำสิ่งนี้’ แต่ย่อมต้องอาบัติปาราชิกเท่านั้น. และภิกษุผู้ยินดีในฐานะทั้งสี่นี้ย่อมต้องอาบัติฉันใด ภิกษุผู้ไม่ยินดีในฐานะแรกหนึ่ง แต่ยินดีในสามฐานะที่เหลือก็ดี, ผู้ไม่ยินดีในสองฐานะ แต่ยินดีในสองฐานะที่เหลือก็ดี, ผู้ไม่ยินดีในสามฐานะ แต่ยินดีในหนึ่งฐานะที่เหลือก็ดี ย่อมต้องอาบัติเหมือนกัน. ส่วนภิกษุผู้ไม่ยินดีโดยประการทั้งปวง ผู้สำคัญว่าอวัยวะเพศที่ถูกสอดเข้าไปนั้น เหมือนถูกสอดเข้าไปในปากงูพิษ หรือเหมือนถูกสอดเข้าไปในหลุมถ่านเพลิง ย่อมไม่ต้องอาบัติ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘ไม่ยินดีการสอดเข้าไป...ไม่ยินดีการถอนออก ไม่เป็นอาบัติ’. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะรักษาบุคคลผู้มีวิปัสสนาอันปรารภแล้วอย่างนี้ ผู้ไม่ห่วงใยในกายและชีวิต ผู้เห็นอายตนะทั้งปวงอันไฟคือราคะเป็นต้น ๑๑ กองลุกโพลงอยู่ และเห็นกามคุณ ๕ เหมือนเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบ จึงทรงทำลายความปรารถนาของศัตรูของภิกษุนั้น และทรงนำจตุกกะมีอาทิว่า ‘ไม่ยินดีการสอดเข้าไป’ นี้ออกมาตั้งไว้.

---

පඨමචතුක්කකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยจตุกกะที่หนึ่ง จบแล้ว.

---

එකූනසත්තතිද්විසතචතුක්කකථා

อรรถกถาว่าด้วยจตุกกะ ๒๖๙

---

59-60. එවං පඨමචතුක්කං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා භික්ඛුපච්චත්ථිකා ඉත්ථිං ආනෙත්වා න කෙවලං වච්චමග්ගෙනෙව අභිනිසීදෙන්ති, අථ ඛො පස්සාවමග්ගෙනපි මුඛෙනපි. ඉත්ථිං ආනෙත්වාපි ච කෙචි ජාගරන්තිං ආනෙන්ති, කෙචි සුත්තං, කෙචි මත්තං, කෙචි උම්මත්තං, කෙචි පමත්තං අඤ්ඤවිහිතං වික්ඛිත්තචිත්තන්ති අත්ථො. කෙචි මතං අක්ඛායිතං, සොණසිඞ්ගාලාදීහි අක්ඛායිතනිමිත්තන්ති අත්ථො. කෙචි මතං යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතං, යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතා නාම යස්සා නිමිත්තෙ වච්චමග්ගෙ පස්සාවමග්ගෙ මුඛෙ වා බහුතරො ඔකාසො අක්ඛායිතො හොති. කෙචි මතං යෙභුය්‍යෙන ඛායිතං, යෙභුය්‍යෙන ඛායිතා නාම යස්සා වච්චමග්ගාදිකෙ නිමිත්තෙ බහුං ඛායිතං හොති, අප්පං අක්ඛායිතං. න කෙවලඤ්ච මනුස්සිත්ථිමෙව ආනෙන්ති, අථ ඛො අමනුස්සිත්ථිම්පි තිරච්ඡානගතිත්ථිම්පි. න කෙවලඤ්ච වුත්තප්පකාරං ඉත්ථිමෙව, උභතොබ්‍යඤ්ජනකම්පි පණ්ඩකම්පි පුරිසම්පි ආනෙන්ති. තස්මා තෙසං වසෙන අඤ්ඤානිපි චතුක්කානි දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛුපච්චත්ථිකා මනුස්සිත්ථිං ජාගරන්ති’’න්තිආදිමාහ.

๕๙-๖๐. ครั้นแสดงจตุกกะที่หนึ่งอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่พวกภิกษุผู้เป็นศัตรูนำหญิงมาแล้ว มิใช่เพียงแต่ให้ทับโดยทางวัจจมรรค (ทวารหนัก) เท่านั้น แต่ที่แท้ยังให้ทับโดยทางปัสสาวมรรค (ทวารเบา) และโดยทางปากอีกด้วย. อนึ่ง แม้เมื่อนำหญิงมา บางพวกก็นำหญิงที่ตื่นอยู่มา บางพวกก็นำหญิงที่หลับอยู่มา บางพวกก็นำหญิงที่มึนเมามา บางพวกก็นำหญิงที่บ้ามา บางพวกก็นำหญิงที่ประมาท (อธิบายว่า มีจิตส่งไปในอารมณ์อื่น หรือมีจิตฟุ้งซ่าน) มา. บางพวกก็นำหญิงที่ตายแล้วซึ่งมีนิมิตยังไม่ถูกสัตว์กัดกินมา (อธิบายว่า มีนิมิตที่พวกสุนัขบ้านและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นยังไม่กัดกิน). บางพวกก็นำหญิงที่ตายแล้วซึ่งมีนิมิตยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมากมา, หญิงที่ชื่อว่ามีนิมิตยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก คือ หญิงที่ในนิมิต คือทางวัจจมรรค ทางปัสสาวมรรค หรือทางปาก มีส่วนมากที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกิน. บางพวกก็นำหญิงที่ตายแล้วซึ่งมีนิมิตถูกสัตว์กัดกินโดยมากมา, หญิงที่ชื่อว่ามีนิมิตถูกสัตว์กัดกินโดยมาก คือ หญิงที่ในนิมิตมีทางวัจจมรรคเป็นต้น มีส่วนมากที่ถูกสัตว์กัดกิน มีส่วนน้อยที่ยังไม่ถูกกัดกิน. อนึ่ง มิใช่เพียงแต่นำมนุษย์หญิงมาเท่านั้น แต่ที่แท้ยังนำอมนุษย์หญิงและสัตว์เดรัจฉานตัวเมียมาอีกด้วย. อนึ่ง มิใช่เพียงแต่นำหญิงตามประเภทที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น แต่ยังนำอุภโตพยัญชนก บัณเฑาะก์ และบุรุษมาอีกด้วย. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงจตุกกะอื่นๆ ตามประเภทของบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา มนุสฺสิตฺถึ ชาครนฺตึ" ดังนี้.

---

තත්ථ පාළියා අසම්මොහත්ථං වුත්තචතුක්කානි එවං සඞ්ඛ්‍යාතො වෙදිතබ්බානි – මනුස්සිත්ථියා තිණ්ණං මග්ගානං වසෙන තීණි සුද්ධිකචතුක්කානි, තීණි ජාගරන්තීචතුක්කානි, තීණි සුත්තචතුක්කානි, තීණි මත්තචතුක්කානි, තීණි උම්මත්තචතුක්කානි, තීණි පමත්තචතුක්කානි, තීණි මතඅක්ඛායිතචතුක්කානි, තීණි යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතචතුක්කානි, තීණි යෙභුය්‍යෙන ඛායිතචතුක්කානීති සත්තවීසති චතුක්කානි. තථා අමනුස්සිත්ථියා; තථා තිරච්ඡානගතිත්ථියාති ඉත්ථිවාරෙ එකාසීති චතුක්කානි. යථා ච ඉත්ථිවාරෙ එවං උභතොබ්‍යඤ්ජනකවාරෙ. පණ්ඩකපුරිසවාරෙසු පන ද්වින්නං මග්ගානං වසෙන චතුපණ්ණාස චතුපණ්ණාස හොන්ති. එවං සබ්බානිපි ද්වෙසතානි, සත්තති ච චතුක්කානි හොන්ති, තානි උත්තානත්ථානියෙව.

ในบรรดาบทเหล่านั้น เพื่อความไม่หลงลืมในพระบาลี พึงทราบจตุกกะทั้งหลายที่ตรัสไว้โดยการนับจำนวนดังนี้ คือ โดยอำนาจแห่งมรรค ๓ ของมนุษย์หญิง มีสุทธิกจตุกกะ ๓, ชาครันตีจตุกกะ ๓, สุตตจตุกกะ ๓, มัตตจตุกกะ ๓, อุมมัตตจตุกกะ ๓, ปมัตตจตุกกะ ๓, มตอักขายิตจตุกกะ ๓, เยภุยเยนอักขายิตจตุกกะ ๓, เยภุยเยนขายิตจตุกกะ ๓ รวมเป็น ๒๗ จตุกกะ. ในอมนุษย์หญิงก็เช่นนั้น, ในสัตว์เดรัจฉานตัวเมียก็เช่นนั้น รวมเป็น ๘๑ จตุกกะในอิตถีวาร. อิตถีวารมี ๘๑ จตุกกะฉันใด ในอุภโตพยัญชนกวารก็มี ๘๑ จตุกกะฉันนั้น. ส่วนในปัณฑกวารและปุริสวาร โดยอำนาจแห่งมรรค ๒ มีวารละ ๕๔ จตุกกะ. รวมจตุกกะทั้งหมดเป็น ๒๗๐ จตุกกะ, จตุกกะเหล่านั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

---

සබ්බවාරෙසු [Pg.228] පනෙත්ථ ‘‘මතං යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතං ඛායිත’’න්ති එතස්මිං ඨානෙ අයං විනිච්ඡයො – තම්බපණ්ණිදීපෙ කිර ද්වෙ විනයධරා සමානාචරියකා ථෙරා අහෙසුං – උපතිස්සත්ථෙරො ච, ඵුස්සදෙවත්ථෙරො ච. තෙ මහාභයෙ උප්පන්නෙ විනයපිටකං පරිහරන්තා රක්ඛිංසු. තෙසු උපතිස්සත්ථෙරො බ්‍යත්තතරො. තස්සාපි ද්වෙ අන්තෙවාසිකා අහෙසුං – මහාපදුමත්ථෙරො ච මහාසුමත්ථෙරො ච. තෙසු මහාසුමත්ථෙරො නක්ඛත්තුං විනයපිටකං අස්සොසි, මහාපදුමත්ථෙරො තෙන සද්ධිං නවක්ඛත්තුං, විසුඤ්ච එකකොව නවක්ඛත්තුන්ති අට්ඨාරසක්ඛත්තුං අස්සොසි; අයමෙව තෙසු බ්‍යත්තතරො. තෙසු මහාසුමත්ථෙරො නවක්ඛත්තුං විනයපිටකං සුත්වා ආචරියං මුඤ්චිත්වා අපරගඞ්ගං අගමාසි. තතො මහාපදුමත්ථෙරො ආහ – ‘‘සූරො වත, රෙ, එස විනයධරො යො ධරමානකංයෙව ආචරියං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ වසිතබ්බං මඤ්ඤති. නනු ආචරියෙ ධරමානෙ විනයපිටකඤ්ච අට්ඨකථා ච අනෙකක්ඛත්තුං ගහෙත්වාපි න විස්සජ්ජෙතබ්බං, නිච්චකාලං සොතබ්බං, අනුසංවච්ඡරං සජ්ඣායිතබ්බ’’න්ති.

ก็ในวาระทั้งปวง ในที่นี้ ในฐานะว่า "หญิงตายแล้วซึ่งมีนิมิตยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก และถูกสัตว์กัดกินโดยมาก" นี้ มีวินิจฉัยดังนี้:- ได้ยินว่า ในเกาะตัมพปัณณิ มีพระเถระผู้ทรงพระวินัย ๒ รูป มีอาจารย์ร่วมกัน คือ พระอุปติสสเถระ และพระปุสสเทวเถระ. พระเถระทั้งสองรูปนั้น เมื่อคราวเกิดภัยพิบัติใหญ่ (ภัยจากโจรพราหมณ์ติสสะ) ได้ช่วยกันประคับประคองรักษาพระวินัยปิฎกไว้. ในพระเถระ ๒ รูปนั้น พระอุปติสสเถระเป็นผู้ฉลาดเฉลียวมากกว่า. แม้พระอุปติสสเถระนั้น ก็มีศิษย์ ๒ รูป คือ พระมหาปทุมเถระ และพระมหาสุมเถระ. ในศิษย์ ๒ รูปนั้น พระมหาสุมเถระฟัง (เรียน) พระวินัยปิฎก ๙ จบ. ส่วนพระมหาปทุมเถระฟังพร้อมกับพระมหาสุมเถระนั้น ๙ จบ และฟังต่างหากรูปเดียวอีก ๙ จบ รวมเป็น ๑๘ จบ; ในศิษย์ ๒ รูปนั้น พระมหาปทุมเถระนี้แหละเป็นผู้ฉลาดเฉลียวมากกว่า. ในศิษย์ ๒ รูปนั้น พระมหาสุมเถระฟังพระวินัยปิฎก ๙ จบแล้ว ลาอาจารย์ไปยังฝั่งแม่น้ำข้างโน้น. ลำดับนั้น พระมหาปทุมเถระจึงกล่าวว่า "เฮ้ย! พระวินัยธรรูปนี้ช่างกล้าหาญจริงหนอ ที่สำคัญว่าควรละอาจารย์ผู้ยังดำรงชีพอยู่ไปอยู่ในที่อื่น. อันที่จริง เมื่ออาจารย์ยังดำรงชีพอยู่ แม้จะเรียนพระวินัยปิฎกและอรรถกถาหลายจบแล้ว ก็ไม่ควรละทิ้ง มิใช่หรือ? ควรฟังอยู่เป็นนิจ มิใช่หรือ? ควรสาธยายอยู่ทุกปี มิใช่หรือ?"

---

එවං විනයගරුකානං භික්ඛූනං කාලෙ එකදිවසං උපතිස්සත්ථෙරො මහාපදුමත්ථෙරප්පමුඛානං පඤ්චන්නං අන්තෙවාසිකසතානං පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදෙ ඉමං පදෙසං වණ්ණෙන්තො නිසින්නො හොති. තං අන්තෙවාසිකා පුච්ඡිංසු – ‘‘භන්තෙ, යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතෙ පාරාජිකං, යෙභුය්‍යෙන ඛායිතෙ ථුල්ලච්චයං, උපඩ්ඪක්ඛායිතෙ කෙන භවිතබ්බ’’න්ති? ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො, බුද්ධා නාම පාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්තා න සාවසෙසං කත්වා පඤ්ඤපෙන්ති, අනවසෙසංයෙව කත්වා සබ්බං පරියාදියිත්වා සොතං ඡින්දිත්වා පාරාජිකවත්ථුස්මිං පාරාජිකමෙව පඤ්ඤපෙන්ති. ඉදඤ්හි සික්ඛාපදං ලොකවජ්ජං, න පණ්ණත්තිවජ්ජං. තස්මා යදි උපඩ්ඪක්ඛායිතෙ පාරාජිකං භවෙය්‍ය, පඤ්ඤපෙය්‍ය සම්මාසම්බුද්ධො. පාරාජිකච්ඡායා පනෙත්ථ න දිස්සති, ථුල්ලච්චයමෙව දිස්සතී’’ති.

ในสมัยของภิกษุผู้เคารพพระวินัยอย่างนี้ วันหนึ่ง พระอุปติสสเถระนั่งอธิบายเนื้อความตอนนี้ในปฐมปาราชิกสิกขาบท แก่ศิษย์ ๕๐๐ รูป มีพระมหาปทุมเถระเป็นประธาน. ศิษย์เหล่านั้นจึงถามท่านว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในศพที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก เป็นปาราชิก, ในศพที่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก เป็นถุลลัจจัย, เมื่อศพถูกสัตว์กัดกินไปครึ่งหนึ่ง ควรจะเป็นอาบัติอะไร?" พระเถระตอบว่า "อาวุโส ขึ้นชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อจะทรงบัญญัติปาราชิก มิได้ทรงบัญญัติให้มีส่วนเหลือ ทรงบัญญัติให้ไม่มีส่วนเหลือทีเดียว ทรงรวบรวมเอาเขตปาราชิกทั้งหมด ทรงตัดกระแสเสียแล้ว ทรงบัญญัติปาราชิกนั่นแหละในวัตถุแห่งปาราชิก. เพราะว่าสิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ มิใช่ปัณณัตติวัชชะ. เพราะฉะนั้น หากว่าในศพที่ถูกกัดกินไปครึ่งหนึ่งจะเป็นปาราชิกไซร้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็คงจะทรงบัญญัติไว้แล้ว. แต่ในศพที่ถูกกัดกินไปครึ่งหนึ่งนี้ ไม่ปรากฏเงาแห่งปาราชิกเลย ปรากฏแต่ถุลลัจจัยเท่านั้น."

---

අපිච මතසරීරෙ පාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්තො භගවා යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතෙ ඨපෙසි ‘‘තතො පරං පාරාජිකං නත්ථී’’ති දස්සෙතුං. ථුල්ලච්චයං පඤ්ඤපෙන්තො යෙභුය්‍යෙන ඛායිතෙ ඨපෙසි ‘‘තතො පරං ථුල්ලච්චයං නත්ථී’’ති දස්සෙතුන්තිපි වෙදිතබ්බං. ඛායිතාඛායිතඤ්ච නාමෙතං මතසරීරස්මිංයෙව වෙදිතබ්බං, න ජීවමානෙ. ජීවමානෙ හි නඛපිට්ඨිප්පමාණෙපි ඡවිමංසෙ වා න්හාරුම්හි [Pg.229] වා සති පාරාජිකමෙව හොති. යදිපි නිමිත්තං සබ්බසො ඛායිතං ඡවිචම්මං නත්ථි, නිමිත්තසණ්ඨානං පඤ්ඤායති, පවෙසනං ජායති, පාරාජිකමෙව. නිමිත්තසණ්ඨානං පන අනවසෙසෙත්වා සබ්බස්මිං නිමිත්තෙ ඡින්දිත්වා සමන්තතො තච්ඡෙත්වා උප්පාටිතෙ වණසඞ්ඛෙපවසෙන ථුල්ලච්චයං. නිමිත්තතො පතිතාය මංසපෙසියා උපක්කමන්තස්ස දුක්කටං. මතසරීරෙ පන යදිපි සබ්බං සරීරං ඛායිතං හොති, යදිපි අක්ඛායිතං, තයො පන මග්ගා අක්ඛායිතා, තෙසු උපක්කමන්තස්ස පාරාජිකං. යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතෙ පාරාජිකමෙව. උපඩ්ඪක්ඛායිතෙ ච යෙභුය්‍යෙන ඛායිතෙ ච ථුල්ලච්චයං.

อนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอาบัติปาราชิกในซากศพ ได้ทรงหยุดไว้เพียงซากศพที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก เพื่อจะทรงแสดงว่า 'หลังจากนั้นไปไม่มีอาบัติปาราชิก' และพึงทราบว่า เมื่อทรงบัญญัติอาบัติถุลลัจจัย ได้ทรงหยุดไว้เพียงซากศพที่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก เพื่อจะทรงแสดงว่า 'หลังจากนั้นไปไม่มีอาบัติถุลลัจจัย' ดังนี้ด้วย. อนึ่ง คำว่า 'ถูกกัดกินและไม่ถูกกัดกิน' นี้ พึงทราบเฉพาะในซากศพเท่านั้น ไม่พึงทราบในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่. เพราะในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ แม้ในที่ประมาณเท่าหลังเล็บ เมื่อมีหนัง เนื้อ หรือเอ็นอยู่ ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น. ถึงแม้ว่าอวัยวะเพศจะถูกสัตว์กัดกินไปโดยสิ้นเชิง หนังกำพร้าไม่มีอยู่ แต่ถ้ารูปร่างของอวัยวะเพศยังปรากฏอยู่ และการสอดใส่ยังทำได้ ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น. แต่เมื่อไม่เหลือรูปร่างของอวัยวะเพศไว้ คือตัดอวัยวะเพศทั้งหมด เฉือนโดยรอบแล้วถอนออก เมื่อภิกษุพยายามสอดใส่เข้าไปโดยส่วนแห่งแผล ย่อมเป็นถุลลัจจัย. เมื่อพยายามสอดใส่ในชิ้นเนื้อที่หลุดออกจากอวัยวะเพศ ย่อมเป็นทุกกฏ. อนึ่ง ในซากศพ ถึงแม้ร่างกายทั้งหมดจะถูกสัตว์กัดกิน หรือไม่ถูกสัตว์กัดกินก็ตาม แต่ถ้ามรรคทั้ง ๓ ยังไม่ถูกสัตว์กัดกิน เมื่อภิกษุพยายามสอดใส่ในมรรคเหล่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก. ในมรรคที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น. ในมรรคที่ถูกสัตว์กัดกินไปครึ่งหนึ่ง และในมรรคที่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก ย่อมเป็นถุลลัจจัย.

---

මනුස්සානං ජීවමානකසරීරෙ අක්ඛිනාසකණ්ණච්ඡිද්දවත්ථිකොසෙසු සත්ථකාදීහි කතවණෙ වා මෙථුනරාගෙන තිලඵලමත්තම්පි අඞ්ගජාතං පවෙසෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයමෙව. අවසෙසසරීරෙ උපකච්ඡකාදීසු දුක්කටං. මතෙ අල්ලසරීරෙ පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ පාරාජිකං, ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තෙ ථුල්ලච්චයං, දුක්කටක්ඛෙත්තෙ දුක්කටං. යදා පන සරීරං උද්ධුමාතකං හොති කුථිතං නීලමක්ඛිකසමාකිණ්ණං කිමිකුලසමාකුලං නවහි වණමුඛෙහි පග්ගළිතපුබ්බකුණපභාවෙන උපගන්තුම්පි අසක්කුණෙය්‍යං, තදා පාරාජිකවත්ථුඤ්ච ථුල්ලච්චයවත්ථුඤ්ච විජහති; තාදිසෙ සරීරෙ යත්ථ කත්ථචි උපක්කමතො දුක්කටමෙව. තිරච්ඡානගතානං හත්ථි-අස්ස-ගොණ-ගද්‍රභ-ඔට්ඨමහිංසාදීනං නාසාය ථුල්ලච්චයං. වත්ථිකොසෙ ථුල්ලච්චයමෙව. සබ්බෙසම්පි තිරච්ඡානගතානං අක්ඛිකණ්ණවණෙසු දුක්කටං, අවසෙසසරීරෙපි දුක්කටමෙව. මතානං අල්ලසරීරෙ පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ පාරාජිකං, ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තෙ ථුල්ලච්චයං, දුක්කටක්ඛෙත්තෙ දුක්කටං.

ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ของมนุษย์ เมื่อภิกษุสอดใส่อวัยวะเพศแม้มีขนาดเท่าเมล็ดงา ด้วยความกำหนัดในเมถุน เข้าไปในช่องตา ช่องจมูก ช่องหู และในช่องปัสสาวะ หรือในแผลที่ทำไว้ด้วยศัสตราเป็นต้น ย่อมเป็นถุลลัจจัยเท่านั้น. ในร่างกายส่วนที่เหลือ เช่น รักแร้เป็นต้น เมื่อสอดใส่เข้าไป ย่อมเป็นทุกกฏ. ในซากศพที่ยังสดในเขตปาราชิก เป็นปาราชิก, ในเขตถุลลัจจัย เป็นถุลลัจจัย, ในเขตทุกกฏ เป็นทุกกฏ. แต่เมื่อใดร่างกายพองขึ้น เน่าเปื่อย เต็มไปด้วยแมลงวันหัวเขียว ยั้วเยี้ยด้วยหมู่หนอน มีหนองไหลออกจากปากแผลทั้ง ๙ เพราะความเป็นซากศพเน่าจนไม่สามารถจะเข้าไปใกล้ได้ ในเวลานั้น ย่อมพ้นจากความเป็นวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งถุลลัจจัย; ในร่างกายเช่นนั้น เมื่อพยายามสอดใส่ในที่ใดที่หนึ่ง ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น. ในสัตว์เดรัจฉาน มีช้าง ม้า โค ลา อูฐ และกระบือเป็นต้น เมื่อสอดใส่เข้าไปในจมูก ย่อมเป็นถุลลัจจัย. ในช่องปัสสาวะ ย่อมเป็นถุลลัจจัยเท่านั้น. ในช่องตา ช่องหู และแผลของสัตว์เดรัจฉานทุกชนิด ย่อมเป็นทุกกฏ, แม้ในร่างกายส่วนที่เหลือก็เป็นทุกกฏเช่นกัน. ในซากสัตว์เดรัจฉานที่ยังสด ในเขตปาราชิก เป็นปาราชิก, ในเขตถุลลัจจัย เป็นถุลลัจจัย, ในเขตทุกกฏ เป็นทุกกฏ.

---

කුථිතකුණපෙ පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සබ්බත්ථ දුක්කටං. කායසංසග්ගරාගෙන වා මෙථුනරාගෙන වා ජීවමානකපුරිසස්ස වත්ථිකොසං අප්පවෙසෙන්තො නිමිත්තෙන නිමිත්තං ඡුපති, දුක්කටං. මෙථුනරාගෙන ඉත්ථියා අප්පවෙසෙන්තො නිමිත්තෙන නිමිත්තං ඡුපති, ථුල්ලච්චයං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘ඉත්ථිනිමිත්තං මෙථුනරාගෙන මුඛෙන ඡුපති ථුල්ලච්චය’’න්ති වුත්තං. චම්මක්ඛන්ධකෙ ‘‘ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ අචිරවතියා නදියා ගාවීනං තරන්තීනං විසාණෙසුපි ගණ්හන්ති, කණ්ණෙසුපි ගණ්හන්ති, ගීවායපි ගණ්හන්ති, ඡෙප්පායපි ගණ්හන්ති, පිට්ඨිම්පි අභිරුහන්ති, රත්තචිත්තාපි අඞ්ගජාතං ඡුපන්තී’’ති (මහාව. 252) ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා අවිසෙසෙන වුත්තං – ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, රත්තචිත්තෙන අඞ්ගජාතං ඡුපිතබ්බං, යො ඡුපෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති [Pg.230] (මහාව. 252). තං සබ්බම්පි සංසන්දිත්වා යථා න විරුජ්ඣති තථා ගහෙතබ්බං. කථඤ්ච න විරුජ්ඣති? යං තාව මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘මෙථුනරාගෙන මුඛෙන ඡුපතී’’ති. තත්‍ර කිර නිමිත්තමුඛං මුඛන්ති අධිප්පෙතං. ‘‘මෙථුනරාගෙනා’’ති ච වුත්තත්තාපි අයමෙව තත්ථ අධිප්පායොති වෙදිතබ්බො. න හි ඉත්ථිනිමිත්තෙ පකතිමුඛෙන මෙථුනුපක්කමො හොති. ඛන්ධකෙපි යෙ පිට්ඨිං අභිරුහන්තා මෙථුනරාගෙන අඞ්ගජාතෙන අඞ්ගජාතං ඡුපිංසු, තෙ සන්ධාය ථුල්ලච්චයං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉතරථා හි දුක්කටං සියා. කෙචි පනාහු ‘‘ඛන්ධකෙපි මුඛෙනෙව ඡුපනං සන්ධාය ඔළාරිකත්තා කම්මස්ස ථුල්ලච්චයං වුත්තං. අට්ඨකථායම්පි තං සන්ධායභාසිතං ගහෙත්වාව මෙථුනරාගෙන මුඛෙන ඡුපති ථුල්ලච්චයන්ති වුත්ත’’න්ති. තස්මා සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වා උභොසු විනිච්ඡයෙසු යො යුත්තතරො සො ගහෙතබ්බො. විනයඤ්ඤූ පන පුරිමං පසංසන්ති. කායසංසග්ගරාගෙන පන පකතිමුඛෙන වා නිමිත්තමුඛෙන වා ඉත්ථිනිමිත්තං ඡුපන්තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසො. තිරච්ඡානගතිත්ථියා පස්සාවමග්ගං නිමිත්තමුඛෙන ඡුපන්තස්ස වුත්තනයෙනෙව ථුල්ලච්චයං. කායසංසග්ගරාගෙන දුක්කටන්ති.

ส่วนในซากศพที่เน่าเปื่อย ย่อมเป็นทุกกฏในที่ทุกแห่ง โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ภิกษุผู้มีความกำหนัดในการสัมผัสกายก็ดี มีความกำหนัดในเมถุนก็ดี เมื่อไม่สอดใส่อวัยวะเพศเข้าไปในช่องปัสสาวะของบุรุษผู้ยังมีชีวิตอยู่ แต่ใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศ ย่อมเป็นทุกกฏ. เมื่อมีความกำหนัดในเมถุน ไม่สอดใส่อวัยวะเพศเข้าไปในหญิง แต่ใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศ ย่อมเป็นถุลลัจจัย. แต่ในมหาอรรถกถากล่าวว่า 'ใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศหญิงด้วยปาก ด้วยความกำหนัดในเมถุน เป็นถุลลัจจัย'. ในจัมมขันธกะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยไม่แปลกกัน เพราะเรื่องที่เกิดขึ้นนี้ว่า 'ภิกษุฉัพพัคคีย์จับแม้ที่เขา จับแม้ที่หู จับแม้ที่คอ จับแม้ที่หาง ขึ้นขี่แม้ที่หลังของแม่โคทั้งหลายที่กำลังข้ามแม่น้ำอจิรวดี และแม้เป็นผู้มีจิตกำหนัดก็ถูกต้องอวัยวะเพศ' ดังนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตกำหนัดไม่พึงถูกต้องอวัยวะเพศ ภิกษุใดถูกต้อง ต้องอาบัติถุลลัจจัย'. พึงนำคำทั้งหมดนั้นมาเทียบเคียงกันแล้วถือเอาโดยประการที่ไม่ขัดแย้งกัน. และจะถือเอาอย่างไรจึงจะไม่ขัดแย้งกัน? คำใดที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาว่า 'ถูกต้องด้วยปากด้วยความกำหนัดในเมถุน' นั้น ได้ยินว่า ในคำนั้น ท่านประสงค์เอาปากคือนิมิต (ปลายอวัยวะเพศ) ว่าเป็นปาก. และเพราะคำว่า 'ด้วยความกำหนัดในเมถุน' พึงทราบว่า ความหมายนี้เท่านั้นเป็นความประสงค์ในมหาอรรถกถานั้น. เพราะการพยายามทำเมถุนในอวัยวะเพศหญิงด้วยปากปกติ ย่อมไม่มี. แม้ในขันธกะ พึงทราบว่า ท่านกล่าวอาบัติถุลลัจจัยหมายถึงภิกษุผู้ขึ้นขี่หลังแล้วใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศด้วยความกำหนัดในเมถุน. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่นก็พึงเป็นทุกกฏ. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'แม้ในขันธกะ ท่านก็หมายถึงการถูกต้องด้วยปากนั่นเอง จึงตรัสอาบัติถุลลัจจัย เพราะความที่กรรมนั้นหยาบคาย. แม้ในอรรถกถา ท่านก็ถือเอาคำที่ตรัสหมายถึงการถูกต้องด้วยปากนั้นนั่นแหละ จึงกล่าวว่า ใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศหญิงด้วยปาก ด้วยความกำหนัดในเมถุน เป็นถุลลัจจัย'. เพราะฉะนั้น พึงกำหนดให้ดีแล้วถือเอาคำวินิจฉัยที่สมควรกว่าในบรรดาวินิจฉัยทั้งสองนั้น. แต่พระวินัยธรทั้งหลายย่อมสรรเสริญคำวินิจฉัยแรก. ส่วนภิกษุผู้มีความกำหนัดในการสัมผัสกาย ถูกต้องอวัยวะเพศหญิงด้วยปากปกติก็ดี ด้วยปากคือนิมิตก็ดี เป็นสังฆาทิเสส. เมื่อถูกต้องช่องปัสสาวะของสัตว์เดรัจฉานตัวเมียด้วยปากคือนิมิต เป็นถุลลัจจัย โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ถ้าถูกต้องด้วยความกำหนัดในการสัมผัสกาย เป็นทุกกฏ.

---

එකූනසත්තතිද්විසතචතුක්කකථා නිට්ඨිතා.

การอธิบายจตุกกะ ๒๖๙ จบแล้ว.

---

සන්ථතචතුක්කභෙදකථා

กถาว่าด้วยการจำแนกจตุกกะในสันถตสิกขาบท

---

61-62. එවං භගවා පටිපන්නකස්ස භික්ඛුනො රක්ඛණත්ථං සත්තතිද්විසතචතුක්කානි නීහරිත්වා ‘‘ඉදානි යෙ අනාගතෙ පාපභික්ඛූ ‘සන්ථතං ඉමං න කිඤ්චි උපාදින්නකං උපාදින්නකෙන ඵුසති, කො එත්ථ දොසො’ති සඤ්චිච්ච ලෙසං ඔඩ්ඩෙස්සන්ති, තෙසං සාසනෙ පතිට්ඨා එව න භවිස්සතී’’ති දිස්වා තෙසු සත්තතිද්විසතචතුක්කෙසු එකමෙකං චතුක්කං චතූහි සන්ථතාදිභෙදෙහි භින්දිත්වා දස්සෙන්තො භික්ඛුපච්චත්ථිකා මනුස්සිත්ථිං භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ ආනෙත්වා වච්චමග්ගෙන පස්සාවමග්ගෙන මුඛෙන අඞ්ගජාතං අභිනිසීදෙන්ති සන්ථතාය අසන්ථතස්සාතිආදිමාහ.

๖๑-๖๒. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำจตุกกะ 270 อย่างออกมา เพื่อประโยชน์แก่การรักษาภิกษุผู้ปฏิบัติ (วิปัสสนากัมมัฏฐาน) อย่างนี้ ทรงเห็นแล้วว่า “บัดนี้ ภิกษุผู้ลามกเหล่าใดในอนาคต จักจงใจตั้งข้ออ้างว่า ‘รูปที่เกิดจากกรรม (อุปาทินนกรูป) บางอย่างที่ปกปิดห่อหุ้มไว้นี้ ไม่ถูกต้อง (ไม่สัมผัส) ด้วยรูปที่เกิดจากกรรม (อุปาทินนกรูป) โทษอะไรมีในเรื่องนี้’ ความตั้งมั่นในพระศาสนาของภิกษุเหล่านั้นจักไม่มีเลย” ดังนี้ ทรงจำแนกจตุกกะแต่ละอย่างในจตุกกะ 270 เหล่านั้น ด้วยความแตกต่าง 4 อย่าง มีสันถตะเป็นต้น แล้วทรงแสดง ตรัสคำมีอาทิว่า “ภิกษุปัจจัตถิกะทั้งหลาย นำหญิงมนุษย์มายังสำนักของภิกษุแล้ว ให้องคชาตเข้าไปนั่งทับทางอุจจาระ ทางปัสสาวะ ทางปาก ของภิกษุผู้ไม่ปกปิด ด้วยหญิงผู้ปกปิด”

---

තත්ථ සන්ථතාය අසන්ථතස්සාතිආදීසු සන්ථතාය ඉත්ථියා වච්චමග්ගෙන පස්සාවමග්ගෙන මුඛෙන අසන්ථතස්ස භික්ඛුස්ස අඞ්ගජාතං අභිනිසීදෙන්තීති ඉමිනා [Pg.231] නයෙන යොජනා වෙදිතබ්බා. තත්ථ සන්ථතා නාම යස්සා තීසු මග්ගෙසු යො කොචි මග්ගො පලිවෙඨෙත්වා වා අන්තො වා පවෙසෙත්වා යෙන කෙනචි වත්ථෙන වා පණ්ණෙන වා වාකපට්ටෙන වා චම්මෙන වා තිපුසීසාදීනං පට්ටෙන වා පටිච්ඡන්නො. සන්ථතො නාම යස්ස අඞ්ගජාතං තෙසංයෙව වත්ථාදීනං යෙන කෙනචි පටිච්ඡන්නං. තත්ථ උපාදින්නකෙන වා අනුපාදින්නකං ඝට්ටියතු, අනුපාදින්නකෙන වා උපාදින්නකං, අනුපාදින්නකෙන වා අනුපාදින්නකං, උපාදින්නකෙන වා උපාදින්නකං, සචෙ යත්තකෙ පවිට්ඨෙ පාරාජිකං හොතීති වුත්තං, තත්තකං පවිසති, සබ්බත්ථ සාදියන්තස්ස පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ පාරාජිකං; ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තෙ ථුල්ලච්චයං, දුක්කටක්ඛෙත්තෙ දුක්කටමෙව හොති. සචෙ ඉත්ථිනිමිත්තං ඛාණුං කත්වා සන්ථතං, ඛාණුං ඝට්ටෙන්තස්ස දුක්කටං. සචෙ පුරිසනිමිත්තං ඛාණුං කත්වා සන්ථතං, ඛාණුං පවෙසෙන්තස්ස දුක්කටං. සචෙ උභයං ඛාණුං කත්වා සන්ථතං, ඛාණුනා ඛාණුං ඝට්ටෙන්තස්ස දුක්කටං. සචෙ ඉත්ථිනිමිත්තෙ වෙළුනළපබ්බාදීනං කිඤ්චි පක්ඛිත්තං, තස්ස හෙට්ඨාභාගං චෙපි ඵුසන්තො තිලඵලමත්තං පවෙසෙති, පාරාජිකං. උපරිභාගං චෙපි උභොසු පස්සෙසු එකපස්සං චෙපි ඵුසන්තො පවෙසෙති, පාරාජිකං. චත්තාරිපි පස්සානි අඵුසන්තො පවෙසෙත්වා තස්ස තලං චෙපි ඵුසති, පාරාජිකං. යදි පන පස්සෙසු වා තලෙ වා අඵුසන්තො ආකාසගතමෙව කත්වා පවෙසෙත්වා නීහරති, දුක්කටං. බහිද්ධා ඛාණුකෙ ඵුසති දුක්කටමෙව. යථා ච ඉත්ථිනිමිත්තෙ වුත්තං, එවං සබ්බත්ථ ලක්ඛණං වෙදිතබ්බන්ති.

ในคำมีอาทิว่า “ด้วยหญิงผู้ปกปิดแก่ภิกษุผู้ไม่ปกปิด” พึงทราบการประกอบความด้วยนัยนี้ว่า “ให้เข้าไปนั่งทับองคชาตของภิกษุผู้ไม่ปกปิด ด้วยทางอุจจาระ ทางปัสสาวะ ทางปาก ของหญิงผู้ปกปิด” ในคำนั้น หญิงใดมีทางใดทางหนึ่งในทางทั้งสามถูกห่อหุ้มไว้ หรือสอดเข้าไปข้างในแล้วถูกปกปิดไว้ด้วยผ้า ใบไม้ แผ่นเปลือกไม้ หนัง หรือแผ่นดีบุก ตะกั่ว เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง หญิงนั้นชื่อว่า “สันถตา” องคชาตของภิกษุใดถูกปกปิดไว้ด้วยผ้าเป็นต้นเหล่านั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นชื่อว่า “สันถตะ” ในการปกปิดนั้น อุปาทินนกรูปพึงถูกต้องอนุปาทินนกรูป หรืออนุปาทินนกรูปพึงถูกต้องอุปาทินนกรูป หรืออนุปาทินนกรูปพึงถูกต้องอนุปาทินนกรูป หรืออุปาทินนกรูปพึงถูกต้องอุปาทินนกรูป ถ้าองคชาตประมาณเท่าใดที่สอดเข้าไปแล้วเป็นปาราชิก ดังที่ตรัสไว้ องคชาตประมาณเท่านั้นเข้าไป เมื่อเป็นเช่นนั้น ในการถูกต้องทั้งหมด ภิกษุผู้ยินดี ในเขตปาราชิก เป็นปาราชิกนั่นเอง ในเขตถุลลัจจัย เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง ในเขตทุกกฏ เป็นทุกกฏนั่นเอง ถ้าทำนิมิตหญิงให้เป็นตอไม้แล้วปกปิดไว้ ภิกษุผู้ถูกต้องตอไม้ เป็นทุกกฏ ถ้าทำนิมิตชายให้เป็นตอไม้แล้วปกปิดไว้ ภิกษุผู้สอดตอไม้เข้าไป เป็นทุกกฏ ถ้าทำนิมิตทั้งสองให้เป็นตอไม้แล้วปกปิดไว้ ภิกษุผู้ถูกต้องตอไม้ด้วยตอไม้ เป็นทุกกฏ ถ้ามีสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น ข้อไม้ไผ่ ข้ออ้อ เป็นต้น สอดเข้าไปในนิมิตหญิง ถ้าภิกษุถูกต้องส่วนล่างของข้อไม้นั้นแล้วสอดเข้าไปแม้เท่าเมล็ดงา เป็นปาราชิก ถ้าภิกษุถูกต้องส่วนบนแล้วสอดเข้าไปแม้เท่าเมล็ดงา เป็นปาราชิก ถ้าภิกษุถูกต้องข้างใดข้างหนึ่งในสองข้างแล้วสอดเข้าไป เป็นปาราชิก ถ้าภิกษุสอดเข้าไปโดยไม่ถูกต้องทั้งสี่ข้าง แล้วถูกต้องส่วนล่างที่อยู่ข้างใน (พื้น) ของข้อไม้นั้น เป็นปาราชิก แต่ถ้าภิกษุสอดเข้าไปโดยไม่ถูกต้องข้างใดข้างหนึ่ง หรือส่วนล่างที่อยู่ข้างใน โดยทำให้อยู่ในอากาศเท่านั้น แล้วดึงออก เป็นทุกกฏ ถ้าถูกต้องตอไม้ภายนอกนิมิต เป็นทุกกฏนั่นเอง และพึงทราบลักษณะในนิมิตทั้งหมดอย่างเดียวกันกับที่ตรัสไว้ในนิมิตหญิง ดังนี้แล

---

සන්ථතචතුක්කභෙදකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการจำแนกจตุกกะที่ปกปิด จบแล้ว

---

භික්ඛුපච්චත්ථිකචතුක්කභෙදවණ්ණනා

คำอธิบายการจำแนกจตุกกะของภิกษุปัจจัตถิกะ

---

63-64. එවං සන්ථතචතුක්කභෙදං වත්වා ඉදානි යස්මා න කෙවලං මනුස්සිත්ථිආදිකෙ භික්ඛුස්ස එව සන්තිකෙ ආනෙන්ති. අථ ඛො භික්ඛුම්පි තාසං සන්තිකෙ ආනෙන්ති, තස්මා තප්පභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛුපච්චත්ථිකා භික්ඛුං මනුස්සිත්ථියා සන්තිකෙ’’ති ආදිනා නයෙන සබ්බානි තානි චතුක්කානි පුනපි නීහරිත්වා දස්සෙසි. තෙසු විනිච්ඡයො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

๖๓-๖๔. ครั้นตรัสเรื่องการจำแนกจตุกกะที่ปกปิดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุว่า ภิกษุปัจจัตถิกะทั้งหลาย ไม่ใช่เพียงแต่นำหญิงมนุษย์เป็นต้นมายังสำนักของภิกษุเท่านั้น แต่ยังนำภิกษุไปสู่สำนักของหญิงมนุษย์เป็นต้นเหล่านั้นด้วย เพราะเหตุนั้น ทรงแสดงซึ่งความแตกต่างนั้น ด้วยนัยมีอาทิว่า “ภิกขุปัจจัตถิกะทั้งหลาย นำภิกษุไปสู่สำนักของหญิงมนุษย์” ทรงนำจตุกกะเหล่านั้นทั้งหมดออกมาแสดงอีก การวินิจฉัยในจตุกกะเหล่านั้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

---

භික්ඛුපච්චත්ථිකවසෙන චතුක්කභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการจำแนกจตุกกะโดยเกี่ยวข้องกับภิกษุปัจจัตถิกะ จบแล้ว

---

රාජපච්චත්ථිකාදිචතුක්කභෙදකථා

เรื่องการจำแนกจตุกกะมีราชาปัจจัตถิกะเป็นต้น

---

65. යස්මා [Pg.232] පන න භික්ඛුපච්චත්ථිකා එව එවං කරොන්ති, රාජපච්චත්ථිකාදයොපි කරොන්ති. තස්මා තම්පි පභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘රාජපච්චත්ථිකා’’තිආදිමාහ. තත්ථ රාජානො එව පච්චත්ථිකා රාජපච්චත්ථිකා. තෙ ච සයං ආනෙන්තාපි අඤ්ඤෙහි ආණාපෙන්තාපි ආනෙන්තියෙවාති වෙදිතබ්බා. චොරා එව පච්චත්ථිකා චොරපච්චත්ථිකා. ධුත්තාති මෙථුනුපසංහිතඛිඩ්ඩාපසුතා නාගරිකකෙරාටියපුරිසා, ඉත්ථිධුත්තසුරාධුත්තාදයො වා; ධුත්තා එව පච්චත්ථිකා ධුත්තපච්චත්ථිකා. ගන්ධන්ති හදයං වුච්චති, තං උප්පාටෙන්තීති උප්පලගන්ධා, උප්පලගන්ධා එව පච්චත්ථිකා උප්පලගන්ධපච්චත්ථිකා. එතෙ කිර න කසිවණිජ්ජාදීහි ජීවන්ති, පන්ථඝාතගාමඝාතාදීනි කත්වා පුත්තදාරං පොසෙන්ති. තෙ කම්මසිද්ධිං පත්ථයමානා දෙවතානං ආයාචෙත්වා තාසං බලිකම්මත්ථං මනුස්සානං හදයං උප්පාටෙන්ති. සබ්බකාලෙ ච මනුස්සා දුල්ලභා. භික්ඛූ පන අරඤ්ඤෙ විහරන්තා සුලභා හොන්ති. තෙ සීලවන්තං භික්ඛුං ගහෙත්වා ‘‘සීලවතො වධො නාම භාරියො හොතී’’ති මඤ්ඤමානා තස්ස සීලවිනාසනත්ථං මනුස්සිත්ථිආදිකෙ වා ආනෙන්ති; තං වා තත්ථ නෙන්ති. අයමෙත්ථ විසෙසො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භික්ඛුපච්චත්ථිකවාරෙ වුත්තනයෙනෙව ච ඉමෙසු චතූසුපි වාරෙසු චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. පාළියං පන සංඛිත්තෙන වුත්තානි.

๖๕. แต่เพราะเหตุว่า ไม่ใช่เพียงแต่ภิกษุปัจจัตถิกะเท่านั้นที่ทำอย่างนี้ แม้ราชาปัจจัตถิกะ โจระปัจจัตถิกะ เป็นต้น ก็ทำอย่างนี้ด้วย เพราะเหตุนั้น ทรงแสดงซึ่งความแตกต่างนั้นด้วย ตรัสคำมีอาทิว่า “ราชาปัจจัตถิกะ” ในคำมีอาทิว่า ราชาปัจจัตถิกะ นั้น พระราชาทั้งหลายผู้เป็นศัตรู ชื่อว่า ราชาปัจจัตถิกะ และพึงทราบว่า ราชาปัจจัตถิกะเหล่านั้น แม้จะนำมาเอง หรือให้ผู้อื่นนำมา ก็ชื่อว่านำมานั่นเอง โจรทั้งหลายผู้เป็นศัตรู ชื่อว่า โจระปัจจัตถิกะ คำว่า “ธูตตะ” ได้แก่ ชายชาวเมืองผู้ฉลาดแกมโกง ผู้หมกมุ่นในการเล่นสนุกที่เกี่ยวข้องกับเมถุน หรือผู้ติดหญิง ผู้ติดสุรา เป็นต้น ธูตตะทั้งหลายผู้เป็นศัตรู ชื่อว่า ธูตตะปัจจัตถิกะ คำว่า “คันธะ” หมายถึง หัวใจ ผู้ที่ควักหัวใจออก ชื่อว่า อุปปะละคันธะ อุปปะละคันธะทั้งหลายผู้เป็นศัตรู ชื่อว่า อุปปะละคันธะปัจจัตถิกะ อุปปะละคันธะเหล่านี้ ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยการทำนา การค้าขาย เป็นต้น แต่เลี้ยงชีพด้วยการปล้นสะดมทาง การปล้นสะดมหมู่บ้าน เป็นต้น อุปปะละคันธะเหล่านั้น เมื่อปรารถนาความสำเร็จในกิจการ จึงอ้อนวอนเทวดาทั้งหลาย แล้วควักหัวใจของมนุษย์ เพื่อประโยชน์แก่การบูชาเทวดาเหล่านั้น และในทุกกาล มนุษย์ (คฤหัสถ์) หายาก แต่ภิกษุทั้งหลายผู้ประทับอยู่ในป่า หาง่าย อุปปะละคันธะเหล่านั้น จับภิกษุผู้มีศีลแล้ว คิดว่า “การฆ่าภิกษุผู้มีศีลเป็นเรื่องหนัก (บาปหนัก)” จึงนำหญิงมนุษย์เป็นต้นมา เพื่อประโยชน์แก่การทำลายศีลของภิกษุนั้น หรือนำภิกษุนั้นไปสู่ที่ที่มีหญิงเหล่านั้น นี้เป็นความแตกต่างในอุปปะละคันธะปัจจัตถิกะนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง และพึงทราบจตุกกะในวาระทั้งสี่เหล่านี้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วในวาระภิกขุปัจจัตถิกะนั่นเอง แต่ในพระบาลี สังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวไว้โดยย่อ

---

සබ්බාකාරෙන චතුක්කභෙදකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการจำแนกจตุกกะโดยประการทั้งปวง จบแล้ว

---

ආපත්තානාපත්තිවාරවණ්ණනා

คำอธิบายวาระแห่งอาบัติและอนาบัติ

---

66. ඉදානි යං වුත්තං ‘‘මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්සා’’තිආදි, එත්ථ අසම්මොහත්ථං ‘‘මග්ගෙන මග්ග’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ මග්ගෙන මග්ගන්ති ඉත්ථියා තීසු මග්ගෙසු අඤ්ඤතරෙන මග්ගෙන අත්තනො අඞ්ගජාතං පවෙසෙති අථ වා සම්භින්නෙසු ද්වීසු මග්ගෙසු පස්සාවමග්ගෙන වච්චමග්ගං වච්චමග්ගෙන වා පස්සාවමග්ගං පවෙසෙති. මග්ගෙන අමග්ගන්ති පස්සාවාදිමග්ගෙන පවෙසෙත්වා තස්ස සාමන්තා වණෙන නීහරති. අමග්ගෙන මග්ගන්ති මග්ගසාමන්තෙන වණෙන පවෙසෙත්වා මග්ගෙන නීහරති. අමග්ගෙන අමග්ගන්ති ද්වීසු සම්භින්නවණෙසු එකෙන වණෙන පවෙසෙත්වා දුතියෙන නීහරති. ඉමස්ස [Pg.233] සුත්තස්ස අනුලොමවසෙන සබ්බත්ථ වණසඞ්ඛෙපෙ ථුල්ලච්චයං වෙදිතබ්බං.

๖๖. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า ‘เมื่อเสพเมถุนธรรมในมรรคทั้งสามของหญิงมนุษย์’ เป็นต้น เพื่อไม่ให้หลง จึงตรัสคำว่า ‘มัคเคน มัคคัง’ เป็นต้น ในคำว่า ‘มัคเคน มัคคัง’ นั้น หมายถึง การสอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปในมรรคอย่างใดอย่างหนึ่งในมรรคทั้งสามของหญิง หรืออีกอย่างหนึ่ง สอดเข้าไปในมรรคทั้งสองที่ปะปนกัน คือสอดจากทางปัสสาวะไปทางอุจจาระ หรือจากทางอุจจาระไปทางปัสสาวะ ในคำว่า ‘มัคเคน อมัคคัง’ นั้น หมายถึง สอดเข้าไปทางมรรคคือทางปัสสาวะเป็นต้นแล้วนำออกทางแผลที่อยู่ใกล้เคียงมรรคนั้น ในคำว่า ‘อมัคเคน มัคคัง’ นั้น หมายถึง สอดเข้าไปทางแผลที่อยู่ใกล้เคียงมรรคแล้วนำออกทางมรรค ในคำว่า ‘อมัคเคน อมัคคัง’ นั้น หมายถึง สอดเข้าไปทางแผลอย่างหนึ่งในแผลทั้งสองที่ปะปนกันแล้วนำออกทางแผลที่สอง พึงทราบว่าในพระสูตรนี้ ถุลลัจจัยย่อมมีในที่ที่สอดเข้าไปในแผลโดยอนุโลมทุกแห่ง

---

ඉදානි යං පරතො වක්ඛති ‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්ස අසාදියන්තස්සා’’ති, තත්ථ අසම්මොහත්ථං ‘‘භික්ඛු සුත්තභික්ඛුම්හී’’තිආදිමාහ. තත්‍රායං අධිප්පායො – යො පටිබුද්ධො සාදියති සො ‘‘සුත්තම්හි මයි එසො විප්පටිපජ්ජි, නාහං ජානාමී’’ති න මුච්චති. උභො නාසෙතබ්බාති චෙත්ථ ද්වෙපි ලිඞ්ගනාසනෙන නාසෙතබ්බා. තත්‍ර දූසකස්ස පටිඤ්ඤාකරණං නත්ථි, දූසිතො පුච්ඡිත්වා පටිඤ්ඤාය නාසෙතබ්බො. සචෙ න සාදියති, න නාසෙතබ්බො. එස නයො සාමණෙරවාරෙපි.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสคำว่า ‘อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่รู้ ผู้ไม่ยินดี’ ในภายหลัง เพื่อไม่ให้หลง จึงตรัสคำว่า ‘ภิกษุ สุตตภิกขุมหิ’ เป็นต้น ความประสงค์ในบทนั้นคือ ภิกษุใดตื่นแล้วยินดี ภิกษุนั้นย่อมไม่พ้นจากอาบัติ แม้จะกล่าวว่า ‘ภิกษุนี้ประพฤติผิดในเราผู้หลับอยู่ เราไม่รู้’ ในบทว่า ‘อุโภ นาสิตัพพา’ นี้ ภิกษุทั้งสองรูปพึงถูกทำลายเพศ ในสองรูปนั้น ภิกษุผู้ทำลายไม่จำเป็นต้องรับสารภาพ แต่ภิกษุผู้ถูกทำลายนั้น พึงสอบถามว่ายินดีหรือไม่ยินดีแล้ว พึงทำลายด้วยการรับสารภาพ ถ้าไม่ยินดี ก็ไม่ต้องทำลาย นัยนี้พึงทราบแม้ในสามเณรวาระ

---

එවං තත්ථ තත්ථ තං තං ආපත්තිඤ්ච අනාපත්තිඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අනාපත්තිමෙව දස්සෙන්තො ‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අජානන්තො නාම යො මහානිද්දං ඔක්කන්තො පරෙන කතං උපක්කමම්පි න ජානාති වෙසාලියං මහාවනෙ දිවාවිහාරගතො භික්ඛු විය. එවරූපස්ස අනාපත්ති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘‘නාහං භගවා ජානාමී’ති; ‘අනාපත්ති, භික්ඛු, අජානන්තස්සා’’’ති (පාරා. 75). අසාදියන්තො නාම යො ජානිත්වාපි න සාදියති, තත්ථෙව සහසා වුට්ඨිතභික්ඛු විය. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘‘නාහං භගවා සාදියි’න්ති. ‘අනාපත්ති, භික්ඛු, අසාදියන්තස්සා’’ති.

เมื่อแสดงอาบัติและอนาบัติเหล่านั้นในวาระนั้นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงเฉพาะอนาบัติ จึงตรัสคำว่า ‘อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่รู้’ เป็นต้น ในบทนั้น ภิกษุผู้ไม่รู้ชื่อว่า ‘อชานันตะ’ คือภิกษุใดเข้าถึงการหลับอย่างหนัก ไม่รู้แม้ความพยายามที่ผู้อื่นกระทำ เหมือนภิกษุผู้ไปสู่ที่อยู่กลางวันในป่ามหาวัน เมืองเวสาลี ภิกษุมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ คำนี้แม้พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวไว้ว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ไม่รู้’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ภิกษุ อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่รู้’ ภิกษุผู้ไม่ยินดีชื่อว่า ‘อสาทิยันตะ’ คือภิกษุใดแม้รู้แล้วก็ไม่ยินดี เหมือนภิกษุผู้ตื่นขึ้นโดยพลันในป่ามหาวันนั้นเอง คำนี้แม้พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวไว้ว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ไม่ยินดี’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ภิกษุ อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่ยินดี’

---

උම්මත්තකො නාම පිත්තුම්මත්තකො. දුවිධඤ්හි පිත්තං – බද්ධපිත්තං, අබද්ධපිත්තඤ්චාති. තත්ථ අබද්ධපිත්තං ලොහිතං විය සබ්බඞ්ගගතං, තම්හි කුපිතෙ සත්තානං කණ්ඩුකච්ඡුසරීරකම්පාදීනි හොන්ති. තානි භෙසජ්ජකිරියාය වූපසමන්ති. බද්ධපිත්තං පන පිත්තකොසකෙ ඨිතං. තම්හි කුපිතෙ සත්තා උම්මත්තකා හොන්ති විපල්ලත්ථසඤ්ඤා හිරොත්තප්පං ඡඩ්ඩෙත්වා අසාරුප්පාචාරං චරන්ති. ලහුකගරුකානි සික්ඛාපදානි මද්දන්තාපි න ජානන්ති. භෙසජ්ජකිරියායපි අතෙකිච්ඡා හොන්ති. එවරූපස්ස උම්මත්තකස්ස අනාපත්ති.

ภิกษุผู้บ้าชื่อว่า ‘ปิตตุมมัตตกะ’ ดีมีสองอย่างคือ ดีที่ถูกผูกไว้และดีที่ไม่ถูกผูกไว้ ในสองอย่างนั้น ดีที่ไม่ถูกผูกไว้จะไปทั่วอวัยวะทั้งปวงเหมือนเลือด เมื่อดีนั้นกำเริบ สัตว์ทั้งหลายย่อมมีโรคมีอาการคัน หิด และตัวสั่นเป็นต้น โรคเหล่านั้นย่อมสงบลงได้ด้วยการรักษาด้วยยา ส่วนดีที่ถูกผูกไว้นั้นตั้งอยู่ในถุงน้ำดี เมื่อดีนั้นกำเริบ สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นบ้า มีความสำคัญผิด ละทิ้งหิริโอตตัปปะ ประพฤติอาจาระที่ไม่สมควร แม้เหยียบย่ำสิกขาบทที่เป็นลหุกะและครุกะก็ไม่รู้ และไม่สามารถรักษาได้ด้วยการรักษาด้วยยา ภิกษุผู้บ้าเพราะดีมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ

---

ඛිත්තචිත්තො නාම විස්සට්ඨචිත්තො යක්ඛුම්මත්තකො වුච්චති. යක්ඛා කිර භෙරවානි වා ආරම්මණානි දස්සෙත්වා මුඛෙන හත්ථං පවෙසෙත්වා හදයරූපං වා මද්දන්තා සත්තෙ වික්ඛිත්තචිත්තෙ විපල්ලත්ථසඤ්ඤෙ කරොන්ති. එවරූපස්ස ඛිත්තචිත්තස්ස අනාපත්ති. තෙසං පන උභින්නං අයං විසෙසො – පිත්තුම්මත්තකො නිච්චමෙව උම්මත්තකො හොති, පකතිසඤ්ඤං න ලභති. යක්ඛුම්මත්තකො [Pg.234] අන්තරන්තරා පකතිසඤ්ඤං පටිලභතීති. ඉධ පන පිත්තුම්මත්තකො වා හොතු යක්ඛුම්මත්තකො වා, යො සබ්බසො මුට්ඨස්සති කිඤ්චි න ජානාති, අග්ගිම්පි සුවණ්ණම්පි ගූථම්පි චන්දනම්පි එකසදිසං මද්දන්තොව විචරති, එවරූපස්ස අනාපත්ති. අන්තරන්තරා සඤ්ඤං පටිලභිත්වා ඤත්වා කරොන්තස්ස පන ආපත්තියෙව.

ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านชื่อว่า ‘ขิตตจิตตะ’ คือผู้บ้าเพราะยักษ์ ยักษ์ทั้งหลายย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายมีจิตฟุ้งซ่าน มีความสำคัญผิด โดยการแสดงอารมณ์ที่น่ากลัว หรือโดยการสอดมือเข้าไปในปากแล้วเหยียบย่ำหทัยรูป ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ ความแตกต่างระหว่างภิกษุผู้บ้าทั้งสองประเภทนี้คือ ภิกษุผู้บ้าเพราะดีจะบ้าอยู่เสมอ ไม่ได้ปกติสัญญา ส่วนภิกษุผู้บ้าเพราะยักษ์จะได้ปกติสัญญาเป็นครั้งคราว ในอนาบัติวาระนี้ ไม่ว่าจะเป็นภิกษุผู้บ้าเพราะดีหรือผู้บ้าเพราะยักษ์ ภิกษุใดมีสติหลงลืมโดยประการทั้งปวง ไม่รู้อะไรเลย เที่ยวเหยียบย่ำแม้ไฟ ทองคำ อุจจาระ และจันทน์ เหมือนกันหมด ภิกษุมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ ส่วนภิกษุใดได้สัญญาเป็นครั้งคราว รู้แล้วกระทำ ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น

---

වෙදනාට්ටො නාම යො අධිමත්තාය දුක්ඛවෙදනාය ආතුරො කිඤ්චි න ජානාති, එවරූපස්ස අනාපත්ති.

ภิกษุผู้ถูกเวทนาครอบงำชื่อว่า ‘เวทนาฏฐะ’ คือภิกษุใดป่วยไข้ด้วยทุกขเวทนาอย่างหนัก ไม่รู้อะไรเลย ภิกษุมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ

---

ආදිකම්මිකො නාම යො තස්මිං තස්මිං කම්මෙ ආදිභූතො. ඉධ පන සුදින්නත්ථෙරො ආදිකම්මිකො, තස්ස අනාපත්ති. අවසෙසානං මක්කටීසමණවජ්ජිපුත්තකාදීනං ආපත්තියෙවාති.

ภิกษุผู้เป็นอาทิกัมมิกะชื่อว่า ‘อาทิกัมมิกะ’ คือภิกษุใดเป็นผู้เริ่มแรกในกรรมนั้นๆ ส่วนในสิกขาบทนี้ พระสุทินเถระเป็นอาทิกัมมิกะ ย่อมเป็นอนาบัติแก่ท่าน ส่วนภิกษุที่เหลือจากพระสุทินเถระ มีภิกษุผู้เสพกับลิงตัวเมีย ภิกษุวัชชีบุตรเป็นต้น ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น

---

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปทภาชนีย์จบแล้ว

---

පකිණ්ණකකථා

เรื่องเบ็ดเตล็ด

---

ඉමස්මිං පන සික්ඛාපදෙ කොසල්ලත්ථං ඉදං පකිණ්ණකංවෙදිතබ්බං –

อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ พึงทราบเรื่องเบ็ดเตล็ดนี้ เพื่อประโยชน์แห่งความฉลาดคือ –

---

‘‘සමුට්ඨානඤ්ච කිරියා, අථො සඤ්ඤා සචිත්තකං;

ලොකවජ්ජඤ්ච කම්මඤ්ච, කුසලං වෙදනාය චා’’ති.

‘สมุฏฐานและกิริยา อีกทั้งสัญญา สจิตตกะ โลกวัชชะและกรรม กุศลพร้อมด้วยเวทนา’ ดังนี้

---

තත්ථ ‘‘සමුට්ඨාන’’න්ති සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන ඡ සික්ඛාපදසමුට්ඨානානි. තානි පරිවාරෙ ආවි භවිස්සන්ති. සමාසතො පන සික්ඛාපදං නාම – අත්ථි ඡසමුට්ඨානං, අත්ථි චතුසමුට්ඨානං, අත්ථි තිසමුට්ඨානං, අත්ථි කථිනසමුට්ඨානං, අත්ථි එළකලොමසමුට්ඨානං, අත්ථි ධුරනික්ඛෙපාදිසමුට්ඨානන්ති.

ในสมุฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น คำว่า ‘สมุฏฐาน’ หมายถึง สมุฏฐานแห่งสิกขาบทมี ๖ อย่าง โดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์สิกขาบททั้งปวง สมุฏฐานเหล่านั้นจักปรากฏในปริวารบาลี ส่วนโดยย่อ สิกขาบทชื่อว่ามี ๖ สมุฏฐานก็มี มี ๔ สมุฏฐานก็มี มี ๓ สมุฏฐานก็มี มีกฐินสมุฏฐานก็มี มีเอฬกโลมสมุฏฐานก็มี มีธุรนิกเขปเป็นต้นสมุฏฐานก็มี ดังนี้

---

තත්‍රාපි කිඤ්චි කිරියතො සමුට්ඨාති, කිඤ්චි අකිරියතො සමුට්ඨාති, කිඤ්චි කිරියාකිරියතො සමුට්ඨාති, කිඤ්චි සියා කිරියතො, සියා අකිරියතො සමුට්ඨාති, කිඤ්චි සියා කිරියතො සියා කිරියාකිරියතො සමුට්ඨාති.

แม้ในสิกขาบทเหล่านั้น สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นเพราะการกระทำ สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นเพราะการไม่กระทำ สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นเพราะการกระทำและไม่กระทำ สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นบางครั้งเพราะการกระทำ บางครั้งเพราะการไม่กระทำ สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นบางครั้งเพราะการกระทำ บางครั้งเพราะการกระทำและไม่กระทำ

---

තත්‍රාපි අත්ථි සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අත්ථි නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං. තත්ථ යං චිත්තඞ්ගං ලභතියෙව, තං සඤ්ඤාවිමොක්ඛං; ඉතරං නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං.

แม้ในสิกขาบทเหล่านั้น มีสิกขาบทที่พ้นด้วยสัญญา และมีสิกขาบทที่ไม่พ้นด้วยสัญญา ในสองอย่างนั้น สิกขาบทใดย่อมได้องค์คือจิตเสมอ สิกขาบทนั้นชื่อว่า ‘สัญญาโมกขะ’ สิกขาบทอื่นที่ไม่ได้องค์คือจิตเสมอ ชื่อว่า ‘โนสัญญาโมกขะ’

---

පුන [Pg.235] අත්ථි සචිත්තකං, අත්ථි අචිත්තකං. යං සහෙව චිත්තෙන ආපජ්ජති, තං සචිත්තකං; යං විනාපි චිත්තෙන ආපජ්ජති, තං අචිත්තකං. තං සබ්බම්පි ලොකවජ්ජං පණ්ණත්තිවජ්ජන්ති දුවිධං. තෙසං ලක්ඛණං වුත්තමෙව.

อีกอย่างหนึ่ง มีสิกขาบทที่เป็นสจิตตกะ และมีสิกขาบทที่เป็นอจิตตกะ สิกขาบทใดย่อมถึงอาบัติพร้อมด้วยจิตเท่านั้น สิกขาบทนั้นชื่อว่า ‘สจิตตกะ’ สิกขาบทใดย่อมถึงอาบัติแม้ปราศจากจิต สิกขาบทนั้นชื่อว่า ‘อจิตตกะ’ สิกขาบททั้งหมดนั้นมีสองอย่างคือเป็นโลกวัชชะและเป็นปัณณัตติวัชชะ ลักษณะของสิกขาบทเหล่านั้นเราได้กล่าวไว้แล้ว

---

කම්මකුසලවෙදනාවසෙනාපි චෙත්ථ අත්ථි සික්ඛාපදං කායකම්මං, අත්ථි වචීකම්මං. තත්ථ යං කායද්වාරිකං, තං කායකම්මං; යං වචීද්වාරිකං, තං වචීකම්මන්ති වෙදිතබ්බං. අත්ථි පන සික්ඛාපදං කුසලං, අත්ථි අකුසලං, අත්ථි අබ්‍යාකතං. ද්වත්තිංසෙව හි ආපත්තිසමඋට්ඨාපකචිත්තානි – අට්ඨ කාමාවචරකුසලානි, ද්වාදස අකුසලානි, දස කාමාවචරකිරියචිත්තානි, කුසලතො ච කිරියතො ච ද්වෙ අභිඤ්ඤාචිත්තානීති. තෙසු යං කුසලචිත්තෙන ආපජ්ජති, තං කුසලං; ඉතරෙහි ඉතරං. අත්ථි ච සික්ඛාපදං තිවෙදනං, අත්ථි ද්විවෙදනං, අත්ථි එකවෙදනං. තත්ථ යං ආපජ්ජන්තො තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරවෙදනාසමඞ්ගී හුත්වා ආපජ්ජති, තං තිවෙදනං; යං ආපජ්ජන්තො සුඛසමඞ්ගී වා උපෙක්ඛාසමඞ්ගී වා ආපජ්ජති, තං ද්විවෙදනං; යං ආපජ්ජන්තො දුක්ඛවෙදනාසමඞ්ගීයෙව ආපජ්ජති, තං එකවෙදනන්ති වෙදිතබ්බං. එවං –

และด้วยอำนาจแห่งกรรม กุศล และเวทนา ในสิกขาบทเหล่านี้ มีสิกขาบทที่เป็นกายกรรม มีสิกขาบทที่เป็นวจีกรรม ในสองอย่างนั้น สิกขาบทใดเกิดทางกายทวาร สิกขาบทนั้นชื่อว่ากายกรรม สิกขาบทใดเกิดทางวจีทวาร สิกขาบทนั้นชื่อว่าวจีกรรม พึงทราบอย่างนี้ อนึ่ง มีสิกขาบทที่เป็นกุศล มีสิกขาบทที่เป็นอกุศล มีสิกขาบทที่เป็นอัพยากฤต จริงอยู่ จิตที่ยังอาบัติให้เกิดขึ้นมี 32 ดวงเท่านั้น คือ กามาวจรกุศลจิต 8 ดวง อกุศลจิต 12 ดวง กามาวจรกิริยาจิต 10 ดวง และอภิญญาจิต 2 ดวง ที่เป็นกุศลและกิริยา ในจิตเหล่านั้น สิกขาบทใดที่ภิกษุต้องด้วยกุศลจิต สิกขาบทนั้นชื่อว่ากุศล สิกขาบทที่ต้องด้วยจิตอื่น (อกุศล, อัพยากฤต) ชื่อว่าอื่น (อกุศล, อัพยากฤต) และมีสิกขาบทที่มีเวทนา 3 อย่าง มีสิกขาบทที่มีเวทนา 2 อย่าง มีสิกขาบทที่มีเวทนา 1 อย่าง ในสิกขาบทเหล่านั้น สิกขาบทใดที่ภิกษุผู้ต้องอาบัติประกอบด้วยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนา 3 อย่างแล้วต้องอาบัติ สิกขาบทนั้นชื่อว่าติเวทนา สิกขาบทใดที่ภิกษุผู้ต้องอาบัติประกอบด้วยสุขเวทนา หรือประกอบด้วยอุเบกขาเวทนาแล้วต้องอาบัติ สิกขาบทนั้นชื่อว่าทวิเวทนา สิกขาบทใดที่ภิกษุผู้ต้องอาบัติประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้นแล้วต้องอาบัติ สิกขาบทนั้นชื่อว่าเอกเวทนา พึงทราบอย่างนี้ อย่างนี้ –

---

‘‘සමුට්ඨානඤ්ච කිරියා, අථො සඤ්ඤා සචිත්තකං;

ලොකවජ්ජඤ්ච කම්මඤ්ච, කුසලං වෙදනාය චා’’ති.

พึงทราบปกิณณกะนี้ว่า สมุฏฐาน กิริยา สัญญา สจิตตกะ โลกวัชชะ กรรม และกุศลพร้อมด้วยเวทนา

---

ඉමං පකිණ්ණකං විදිත්වා තෙසු සමුට්ඨානාදීසු ඉදං සික්ඛාපදං සමුට්ඨානතො එකසමුට්ඨානං. අඞ්ගවසෙන දුකසමුට්ඨානං, කායචිත්තතො සමුට්ඨාති. කිරියසමුට්ඨානඤ්ච කරොන්තොයෙව හි එතං ආපජ්ජති. මෙථුනපටිසංයුත්තාය කාමසඤ්ඤාය අභාවෙන මුච්චනතො සඤ්ඤාවිමොක්ඛං. ‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්ස අසාදියන්තස්සා’’ති හි වුත්තං. මෙථුනචිත්තෙනෙව නං ආපජ්ජති, න විනා චිත්තෙනාති සචිත්තකං. රාගවසෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බතො ලොකවජ්ජං. කායද්වාරෙනෙව සමුට්ඨානතො කායකම්මං. චිත්තං පනෙත්ථ අඞ්ගමත්තං හොති, න තස්ස වසෙන කම්මභාවො ලබ්භති. ලොභචිත්තෙන ආපජ්ජිතබ්බතො අකුසලචිත්තං. සුඛසමඞ්ගී වා උපෙක්ඛාසමඞ්ගී වා තං ආපජ්ජතීති ද්විවෙදනන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බඤ්චෙතං ආපත්තියං යුජ්ජති. සික්ඛාපදසීසෙන පන සබ්බඅට්ඨකථාසුදෙසනා ආරූළ්හා, තස්මා එවං වුත්තං.

เมื่อทราบปกิณณกะนี้แล้ว ในสมุฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเดียวโดยสมุฏฐาน มีสมุฏฐานสองอย่างโดยองค์ คือเกิดขึ้นจากกายและจิต และมีกิริยาสมุฏฐาน เพราะภิกษุผู้กระทำเท่านั้นย่อมต้องอาบัตินี้ เป็นสัญญาวิมอก เพราะพ้นจากอาบัติด้วยไม่มีกามสัญญาที่ประกอบด้วยเมถุน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ไม่มีอาบัติแก่ผู้ไม่รู้ ไม่ยินดี' ย่อมต้องอาบัตินั้นด้วยเมถุนจิตเท่านั้น ไม่ต้องอาบัติหากปราศจากจิต ฉะนั้นจึงเป็นสจิตตกะ เป็นโลกวัชชะ เพราะพึงต้องด้วยอำนาจแห่งราคะเท่านั้น เป็นกายกรรม เพราะเกิดขึ้นทางกายทวารเท่านั้น อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ จิตเป็นเพียงองค์ประกอบ ความเป็นกรรมย่อมไม่ได้ด้วยอำนาจแห่งจิตนั้น เป็นอกุศลจิต เพราะพึงต้องด้วยโลภจิต พึงทราบว่าเป็นทวิเวทนา เพราะภิกษุต้องอาบัตินั้นโดยประกอบด้วยสุขเวทนา หรือประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา และทั้งหมดนี้ย่อมสมควรแก่อาบัติ แต่การแสดงธรรมนี้ได้ถูกยกขึ้นในอรรถกถาทั้งปวงโดยหัวข้อสิกขาบท เพราะฉะนั้นจึงกล่าวไว้เช่นนี้

---

පකිණ්ණකකථා නිට්ඨිතා.

ปกิณณกถาจบแล้ว

---

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

วินีตวัตถุวัณณนา

---

මක්කටී [Pg.236] වජ්ජිපුත්තා ච…පෙ… වුඩ්ඪපබ්බජිතො මිගොති ඉදං කිං? ඉමා විනීතවත්ථූනං භගවතා සයං විනිච්ඡිතානං තෙසං තෙසං වත්ථූනං උද්දානගාථා නාම. තානි වත්ථූනි ‘‘සුඛං විනයධරා උග්ගණ්හිස්සන්තී’’ති ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි ඨපිතානි. වත්ථුගාථා පන ධරමානෙයෙව භගවති උපාලිත්ථෙරෙන ඨපිතා ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙන ආයතිං විනයධරා විනයං විනිච්ඡිනිස්සන්තී’’ති. තස්මා එත්ථ වුත්තලක්ඛණං සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා පඨමසික්ඛාපදං විනිච්ඡිනිතබ්බං. දුතියාදීනඤ්ච විනීතවත්ථූසු වුත්තලක්ඛණෙන දුතියාදීනි. විනීතවත්ථූනි හි සිප්පිකානං පටිච්ඡන්නකරූපානි විය විනයධරානං පටිච්ඡන්නකවත්ථූනි හොන්තීති.

คำว่า 'มักกะฏี วัชชีปุตตา จ...เป...วุฑฒปัพพชิโต มิโค' นี้คืออะไร? คาถาเหล่านี้ชื่อว่าอุททานคาถาของวินีตวัตถุเหล่านั้นๆ ที่พระผู้มีพระภาคทรงวินิจฉัยด้วยพระองค์เอง พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้รวบรวมวัตถุเหล่านั้นไว้ โดยดำริว่า 'พระวินัยธรทั้งหลายจักเรียนรู้ได้โดยง่าย' ส่วนวัตถุคาถา (คือคาถาที่ร้อยกรองวัตถุ) นั้น พระอุบาลีเถระได้รวบรวมไว้ในขณะที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ โดยดำริว่า 'ด้วยลักษณะนี้ พระวินัยธรทั้งหลายจักวินิจฉัยพระวินัยได้ในภายหน้า' เพราะฉะนั้น พึงกำหนดลักษณะที่กล่าวไว้ในวินีตวัตถุนี้ให้ดี แล้ววินิจฉัยปฐมสิกขาบท และพึงวินิจฉัยทุติยสิกขาบทเป็นต้นด้วยลักษณะที่กล่าวไว้ในวินีตวัตถุของทุติยสิกขาบทเป็นต้น จริงอยู่ เพราะวินีตวัตถุทั้งหลายเป็นวัตถุที่ปกปิดไว้สำหรับพระวินัยธร เหมือนรูปภาพที่ปกปิดไว้สำหรับช่างศิลป์ ฉะนั้นจึงพึงวินิจฉัยด้วยลักษณะที่กล่าวไว้

---

67. තත්ථ පුරිමානි ද්වෙ වත්ථූනි අනුපඤ්ඤත්තියංයෙව වුත්තත්ථානි. තතියෙ වත්ථුම්හි ගිහිලිඞ්ගෙනාති ගිහිවෙසෙන ඔදාතවත්ථො හුත්වා. චතුත්ථෙ නත්ථි කිඤ්චි වත්තබ්බං. තතො පරෙසු සත්තසු වත්ථූසු කුසචීරන්ති කුසෙ ගන්ථෙත්වා කතචීරං. වාකචීරං නාම තාපසානං වක්කලං. ඵලකචීරං නාම ඵලකසණ්ඨානානි ඵලකානි සිබ්බිත්වා කතචීරං. කෙසකම්බලොති කෙසෙහි තන්තෙ වායිත්වා කතකම්බලො. වාලකම්බලොති චමරවාලෙහි වායිත්වා කතකම්බලො. උලූකපක්ඛිකන්ති උලූකසකුණස්ස පක්ඛෙහි කතනිවාසනං. අජිනක්ඛිපන්ති සලොමං සඛුරං අජිනමිගචම්මං. ද්වාදසමෙ වත්ථුම්හි සාරත්තොති කායසංසග්ගරාගෙන සාරත්තො; තං රාගං ඤත්වා භගවා ‘‘ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති ආහ.

๖๗. ในวัตถุเหล่านั้น วัตถุสองอย่างแรกมีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วในอนุบัญญัติ ในวัตถุที่สาม คำว่า 'คิหิลิงเคน' คือ 'เป็นผู้มีผ้าขาว นุ่งห่มอย่างคฤหัสถ์แล้วเสพ' ในวัตถุที่สี่ ไม่มีอะไรจะกล่าวอีก จากนั้น ในวัตถุเจ็ดอย่างถัดไป คำว่า 'กุสจีรัง' คือ 'ผ้าที่ทำด้วยการร้อยหญ้าคา' คำว่า 'วากจีรัง' คือ 'เปลือกไม้' ของดาบส คำว่า 'ผลกจีรัง' คือ 'ผ้าที่ทำด้วยการเย็บหรือร้อยแผ่นไม้เล็กๆ ที่มีลักษณะเหมือนแผ่นกระดาน' คำว่า 'เกสกัมพโล' คือ 'ผ้ากัมพลที่ทำด้วยการทอผมมนุษย์ในกี่' คำว่า 'วาลกัมพโล' คือ 'ผ้ากัมพลที่ทำด้วยการทอขนหางจามรี' คำว่า 'อูลูกปกขิกัง' คือ 'ผ้านุ่งที่ทำด้วยปีกนกเค้าแมว' คำว่า 'อชินักขิปัง' คือ 'หนังของเนื้อชื่ออชินะที่มีขนและกีบเท้า' ในวัตถุที่สิบสอง คำว่า 'สารัตโต' คือ 'เป็นผู้กำหนัดจัดด้วยกายสังสัคคราคะ (ความกำหนัดในการสัมผัสกาย) แล้วสอดใส่' พระผู้มีพระภาคทรงทราบราคะนั้นแล้ว จึงตรัสว่า 'เป็นอาบัติสังฆาทิเสส'

---

68. තෙරසමෙ වත්ථුම්හි උප්පලවණ්ණාති සා ථෙරී සාවත්ථියං සෙට්ඨිධීතා සතසහස්සකප්පෙ අභිනීහාරසම්පන්නා. තස්සා පකතියාපි අතිදස්සනීයා නීලුප්පලවණ්ණා කායච්ඡවි, අබ්භන්තරෙ පන කිලෙසසන්තාපස්ස අභාවෙන අතිවිය විරොචති. සා තායෙව වණ්ණපොක්ඛරතාය ‘‘උප්පලවණ්ණා’’ති නාමං ලභි. පටිබද්ධචිත්තොති ගිහිකාලතො පට්ඨාය රත්තචිත්තො; සො කිර තස්සා ඤාතිදාරකො හොති. අථ ඛොති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො; මඤ්චකෙ නිසින්නානන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. දිවා බාහිරතො ආගන්ත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නානඤ්හි පඨමං අන්ධකාරං හොති. සො යාවස්සා තං අන්ධකාරං න නස්සති, තාවදෙව [Pg.237] එවමකාසීති අත්ථො. දූසෙසීති පධංසෙසි. ථෙරී පන අනවජ්ජා අත්තනො සමණසඤ්ඤං පච්චුපට්ඨපෙත්වා අසාදියන්තී නිසීදි අසද්ධම්මාධිප්පායෙන පරාමට්ඨා අග්ගික්ඛන්ධ-සිලාථම්භ-ඛදිරසාරඛාණුකා විය. සොපි අත්තනො මනොරථං පූරෙත්වා ගතො. තස්සා ථෙරියා දස්සනපථං විජහන්තස්සෙව අයං මහාපථවී සිනෙරුපබ්බතං ධාරෙතුං සමත්ථාපි තං පාපපුරිසං බ්‍යාමමත්තකළෙවරං ධාරෙතුං අසක්කොන්තී විය භිජ්ජිත්වා විවරමදාසි. සො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව අවීචිජාලානං ඉන්ධනභාවං අගමාසි. භගවා තං සුත්වා ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, අසාදියන්තියා’’ති වත්වා ථෙරිං සන්ධාය ධම්මපදෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

๖๘. ในเรื่องที่ ๑๓ พระเถรีนามว่าอุบลวรรณานั้น เป็นธิดาของเศรษฐีในเมืองสาวัตถี ผู้สมบูรณ์ด้วยการตั้งความปรารถนามาแล้วในแสนกัป ผิวพรรณกายของพระเถรีนั้น โดยปกติก็งามน่าดูอย่างยิ่ง มีผิวพรรณดังดอกอุบลเขียว แต่ภายในย่อมรุ่งเรืองอย่างยิ่งเพราะไม่มีความเร่าร้อนด้วยกิเลส พระเถรีนั้นได้ชื่อว่า “อุบลวรรณา” เพราะความเป็นแห่งวรรณะอันงามนั้นนั่นเอง ชายผู้มีจิตปฏิพัทธ์นั้นมีจิตกำหนัดมาตั้งแต่เป็นคฤหัสถ์ ชายนั้นเป็นเด็กชายผู้เป็นญาติของพระเถรีนั้นแล คำว่า “อถโข” เป็นนิบาตในอรรถว่าไม่มีระหว่าง ย่อมเป็นอันกล่าวแล้วว่า “ในลำดับแห่งการนั่งบนเตียงนั่นเทียว” เพราะความมืด ย่อมมีแก่บุคคลผู้นั่งแล้วในเบื้องต้นที่มาแต่ภายนอกในเวลากลางวันแล้วปิดประตู ชายนั้นได้กระทำอย่างนี้เพียงใด ความมืดนั้นยังไม่หายไปจากพระเถรีนั้นเพียงนั้น ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ทำลายแล้ว” คือ ได้ทำลายแล้ว ส่วนพระเถรีผู้ไม่มีโทษ ได้นั่งอยู่โดยไม่ยินดี โดยให้ความสำคัญว่าตนเป็นสมณะ (อีกนัยหนึ่งว่าภิกษุณี) ตั้งอยู่เฉพาะแล้ว ดุจกองเพลิง เสาหิน หรือตอไม้แก่นขะทิระที่ถูกลูบคลำด้วยความประสงค์ในอธรรม ชายนั้นก็ทำความปรารถนาในใจของตนให้เต็มแล้วก็ไป แผ่นดินใหญ่นี้ซึ่งสามารถทรงไว้ซึ่งภูเขาสิเนรุได้ แม้จะสามารถทรงไว้ได้ ก็ดุจไม่สามารถทรงไว้ซึ่งร่างกายประมาณวาหนึ่งของบุรุษผู้ลามกนั้นได้ ได้แตกออกแล้วให้ช่องไปในขณะที่ชายนั้นละหนทางแห่งการเห็นของพระเถรีนั้นนั่นเทียว ชายนั้นได้ถึงความเป็นเชื้อเพลิงแห่งเปลวไฟในอเวจีในขณะนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้ไม่ยินดี” ดังนี้แล้ว ทรงปรารภพระเถรี ตรัสคาถานี้ในธรรมบทว่า

---

‘‘වාරි පොක්ඛරපත්තෙව, ආරග්ගෙරිව සාසපො;

යො න ලිම්පති කාමෙසු, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 401);

“หยาดน้ำย่อมไม่ติดอยู่บนใบบัวฉันใด หรือเมล็ดผักกาดย่อมไม่ติดอยู่บนปลายเข็มฉันใด บุคคลใดย่อมไม่ติดอยู่ในกามทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนั้นว่าเป็นพราหมณ์” (ธรรมบท ๔๐๑)

---

69. චුද්දසමෙ වත්ථුම්හි ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභූතන්ති රත්තිභාගෙ නිද්දං ඔක්කන්තස්ස පුරිසසණ්ඨානං මස්සුදාඨිකාදි සබ්බං අන්තරහිතං ඉත්ථිසණ්ඨානං උප්පන්නං. තමෙව උපජ්ඣං තමෙව උපසම්පදන්ති පුබ්බෙ ගහිතඋපජ්ඣායමෙව පුබ්බෙ කතඋපසම්පදමෙව අනුජානාමි. පුන උපජ්ඣා න ගහෙතබ්බා; උපසම්පදා න කාතබ්බාති අත්ථො. තානියෙව වස්සානීති භික්ඛුඋපසම්පදතො පභුති යාව වස්සගණනා, තංයෙව වස්සගණනං අනුජානාමි. න ඉතො පට්ඨාය වස්සගණනා කාතබ්බාති අත්ථො. භික්ඛුනීහි සඞ්ගමිතුන්ති භික්ඛුනීහි සද්ධිං සඞ්ගමිතුං සඞ්ගන්තුං සමඞ්ගී භවිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – අප්පතිරූපං දානිස්සා භික්ඛූනං මජ්ඣෙ වසිතුං, භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා භික්ඛුනීහි සද්ධිං වසතූති. යා ආපත්තියො භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි සාධාරණාති යා දෙසනාගාමිනියො වා වුට්ඨානගාමිනියො වා ආපත්තියො භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි සද්ධිං සාධාරණා. තා ආපත්තියො භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ වුට්ඨාතුන්ති තා සබ්බාපි භික්ඛුනීහි කාතබ්බං විනයකම්මං කත්වා භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ වුට්ඨාතුං අනුජානාමීති අත්ථො. තාහි ආපත්තීහි අනාපත්තීති යා පන භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි අසාධාරණා සුක්කවිස්සට්ඨි-ආදිකා ආපත්තියො, තාහි අනාපත්ති. ලිඞ්ගපරිවත්තනෙන තා ආපත්තියො වුට්ඨිතාව හොන්ති. පුන පකතිලිඞ්ගෙ උප්පන්නෙපි තාහි ආපත්තීහි තස්ස අනාපත්තියෙවාති අයං තාවෙත්ථ පාළිවිනිච්ඡයො.

๖๙. ในเรื่องที่ ๑๔ คำว่า “เพศหญิงปรากฏแล้ว” คือ สัณฐานแห่งบุรุษทั้งหมด มีหนวดและเคราเป็นต้น ของบุคคลผู้ถึงการหลับในส่วนแห่งราตรี ได้อันตรธานไปแล้ว สัณฐานแห่งหญิงได้เกิดขึ้นแล้ว คำว่า “อุปัชฌาย์นั้นนั่นเทียว อุปสมบทนั้นนั่นเทียว” คือ เราอนุญาตอุปัชฌาย์ที่ได้ถือเอาไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว และอุปสมบทที่ได้กระทำไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว ไม่พึงถือเอาอุปัชฌาย์อีก ไม่พึงกระทำอุปสมบทอีก ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “พรรษาเหล่านั้นนั่นเทียว” คือ เราอนุญาตการนับพรรษาเพียงใดที่นับมาตั้งแต่อุปสมบทเป็นภิกษุ ไม่พึงนับพรรษาตั้งแต่นี้เป็นต้นไป ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “พึงอยู่ร่วมกับภิกษุณีทั้งหลาย” คือ เราอนุญาตเพื่ออันอยู่ร่วม เพื่ออันไปรวมกัน เพื่ออันเป็นผู้พร้อมเพรียงกันกับภิกษุณีทั้งหลาย ดังนี้เป็นอรรถ ย่อมเป็นอันกล่าวแล้วว่า “บัดนี้ไม่สมควรที่เธอจะอยู่ท่ามกลางภิกษุทั้งหลาย เธอจงไปสำนักภิกษุณีแล้วอยู่ร่วมกับภิกษุณีทั้งหลายเถิด” คำว่า “อาบัติทั้งหลายเหล่าใดเป็นสาธารณะแก่ภิกษุทั้งหลายกับภิกษุณีทั้งหลาย” คือ อาบัติทั้งหลายเหล่าใดที่เป็นอาบัติที่พึงแสดง หรือเป็นอาบัติที่พึงออกจากอาบัติ ซึ่งเป็นสาธารณะแก่ภิกษุทั้งหลายกับภิกษุณีทั้งหลาย คำว่า “พึงออกจากอาบัติเหล่านั้นในสำนักของภิกษุณีทั้งหลาย” คือ เราอนุญาตเพื่ออันกระทำวินัยกรรมที่ภิกษุณีทั้งหลายพึงกระทำแล้วออกจากอาบัติเหล่านั้นทั้งหมดในสำนักของภิกษุณีทั้งหลาย ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “อนาบัติด้วยอาบัติเหล่านั้น” คือ ส่วนอาบัติทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่เป็นสาธารณะแก่ภิกษุทั้งหลายกับภิกษุณีทั้งหลาย มีการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อนเป็นต้น อนาบัติย่อมมีด้วยอาบัติเหล่านั้น เพราะการเปลี่ยนเพศ อาบัติเหล่านั้นย่อมเป็นอันออกจากอาบัติแล้วนั่นเทียว แม้เมื่อเพศปกติเกิดขึ้นอีก อนาบัติย่อมมีแก่ภิกษุนั้นด้วยอาบัติอันไม่เป็นสาธารณะเหล่านั้นนั่นเทียว ดังนี้เป็นการวินิจฉัยพระบาลีในเรื่องการเปลี่ยนเพศนี้ก่อน

---

අයං [Pg.238] පන පාළිමුත්තො ඔක්කන්තිකවිනිච්ඡයො – ඉමෙසු තාව ද්වීසු ලිඞ්ගෙසු පුරිසලිඞ්ගං උත්තමං, ඉත්ථිලිඞ්ගං හීනං; තස්මා පුරිසලිඞ්ගං බලවඅකුසලෙන අන්තරධායති. ඉත්ථිලිඞ්ගං දුබ්බලකුසලෙන පතිට්ඨාති. ඉත්ථිලිඞ්ගං පන අන්තරධායන්තං දුබ්බලඅකුසලෙන අන්තරධායති. පුරිසලිඞ්ගං බලවකුසලෙන පතිට්ඨාති. එවං උභයම්පි අකුසලෙන අන්තරධායති, කුසලෙන පටිලබ්භති.

ส่วนการวินิจฉัยที่หยั่งลงนี้ พ้นจากพระบาลี พึงทราบความเป็นแห่งเพศต่ำและเพศสูงเป็นต้นอย่างนี้ก่อน ในสองเพศเหล่านี้ เพศชายเป็นเพศสูง เพศหญิงเป็นเพศต่ำ เพราะเหตุนั้น เพศชายย่อมอันตรธานไปด้วยอกุศลอันมีกำลัง เพศหญิงย่อมตั้งอยู่ด้วยกุศลอันมีกำลังอ่อน ส่วนเพศหญิงเมื่ออันตรธานไป ย่อมอันตรธานไปด้วยอกุศลอันมีกำลังอ่อน เพศชายย่อมตั้งอยู่ด้วยกุศลอันมีกำลัง อย่างนี้ แม้ทั้งสองเพศก็ย่อมอันตรธานไปด้วยอกุศล และย่อมได้คืนมาด้วยกุศล

---

තත්ථ සචෙ ද්වින්නං භික්ඛූනං එකතො සජ්ඣායං වා ධම්මසාකච්ඡං වා කත්වා එකාගාරෙ නිපජ්ජිත්වා නිද්දං ඔක්කන්තානං එකස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවති, උභින්නම්පි සහසෙය්‍යාපත්ති හොති. සො චෙ පටිබුජ්ඣිත්වා අත්තනො තං විප්පකාරං දිස්වා දුක්ඛී දුම්මනො රත්තිභාගෙයෙව ඉතරස්ස ආරොචෙය්‍ය, තෙන සමස්සාසෙතබ්බො – ‘‘හොතු, මා චින්තයිත්ථ. වට්ටස්සෙවෙසො දොසො. සම්මාසම්බුද්ධෙන ද්වාරං දින්නං, භික්ඛු වා හොතු භික්ඛුනී වා, අනාවටො ධම්මො අවාරිතො සග්ගමග්ගො’’ති. සමස්සාසෙත්වා ච එවං වත්තබ්බං – ‘‘තුම්හෙහි භික්ඛුනුපස්සයං ගන්තුං වට්ටති. අත්ථි වො කාචි සන්දිට්ඨා භික්ඛුනියො’’ති. සචස්සා හොන්ති තාදිසා භික්ඛුනියො අත්ථීති, නො චෙ හොන්ති නත්ථීති වත්වා සො භික්ඛු වත්තබ්බො – ‘‘මම සඞ්ගහං කරොථ; ඉදානි මං පඨමං භික්ඛුනුපස්සයං නෙථා’’ති. තෙන භික්ඛුනා තං ගහෙත්වා තස්සා වා සන්දිට්ඨානං අත්තනො වා සන්දිට්ඨානං භික්ඛුනීනං සන්තිකං ගන්තබ්බං. ගච්ඡන්තෙන ච න එකකෙන ගන්තබ්බං. චතූහි පඤ්චහි භික්ඛූහි සද්ධිං ජොතිකඤ්ච කත්තරදණ්ඩඤ්ච ගහෙත්වා සංවිදහනං පරිමොචෙත්වා ‘‘මයං අසුකං නාම ඨානං ගච්ඡාමා’’ති ගන්තබ්බං. සචෙ බහිගාමෙ දූරෙ විහාරො හොති, අන්තරාමග්ගෙ ගාමන්තර-නදීපාර-රත්තිවිප්පවාස-ගණඔහීයනාපත්තීහි අනාපත්ති. භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා තා භික්ඛුනියො වත්තබ්බා – ‘‘අසුකං නාම භික්ඛුං ජානාථා’’ති? ‘‘ආම, අය්‍යා’’ති. ‘‘තස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභූතං, සඞ්ගහං දානිස්ස කරොථා’’ති. තා චෙ ‘‘සාධු, අය්‍යා, ඉදානි මයම්පි සජ්ඣායිස්සාම, ධම්මං සොස්සාම, ගච්ඡථ තුම්හෙ’’ති වත්වා සඞ්ගහං කරොන්ති, ආරාධිකා ච හොන්ති සඞ්ගාහිකා ලජ්ජිනියො, තා කොපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න ගන්තබ්බං. ගච්ඡති චෙ, ගාමන්තර-නදීපාර-රත්තිවිප්පවාස-ගණඔහීයනාපත්තීහි න මුච්චති. සචෙ පන ලජ්ජිනියො හොන්ති, න සඞ්ගාහිකායො; අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං ලබ්භති. සචෙපි අලජ්ජිනියො හොන්ති, සඞ්ගහං පන කරොන්ති; තාපි පරිච්චජිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං ලබ්භති. සචෙ ලජ්ජිනියො ච සඞ්ගාහිකා [Pg.239] ච, ඤාතිකා න හොන්ති, ආසන්නගාමෙ පන අඤ්ඤා ඤාතිකායො හොන්ති පටිජග්ගනිකා, තාසම්පි සන්තිකං ගන්තුං වට්ටතීති වදන්ති. ගන්ත්වා සචෙ භික්ඛුභාවෙපි නිස්සයපටිපන්නො, පතිරූපාය භික්ඛුනියා සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බො. මාතිකා වා විනයො වා උග්ගහිතො සුග්ගහිතො, පුන උග්ගණ්හනකාරණං නත්ථි. සචෙ භික්ඛුභාවෙ පරිසාවචරො, තස්ස සන්තිකෙයෙව උපසම්පන්නා සූපසම්පන්නා. අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බො. පුබ්බෙ තං නිස්සාය වසන්තෙහිපි අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙයෙව නිස්සයො ගහෙතබ්බො. පරිපුණ්ණවස්සසාමණෙරෙනාපි අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙයෙව උපජ්ඣා ගහෙතබ්බා.

ในอธิการนั้น หากเมื่อภิกษุ ๒ รูปสาธยายหรือสนทนาธรรมร่วมกันแล้วนอนในเรือนหลังเดียวกันจนหลับไป หากเพศหญิงปรากฏแก่ภิกษุรูปหนึ่ง ภิกษุทั้งสองรูปย่อมต้องอาบัติเพราะการนอนร่วมกัน (สหเสยยะ). หากภิกษุรูปนั้นตื่นขึ้นมาเห็นความแปรปรวนนั้นของตนแล้วเป็นทุกข์เสียใจ แจ้งแก่อีกรูปหนึ่งในคืนนั้นเอง ภิกษุอีกรูปนั้นพึงปลอบโยนว่า 'ช่างเถิด อย่าคิดไปเลย โทษนี้เป็นโทษของวัฏฏะนั่นเอง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประทานช่องทางไว้แล้ว จะเป็นภิกษุหรือภิกษุณีก็ตาม ธรรมก็ไม่ถูกปิดกั้น ทางสวรรค์ก็ไม่ถูกห้าม' ครั้นปลอบโยนแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านควรไปสู่สำนักภิกษุณี มีภิกษุณีบางรูปที่ท่านเคยเห็น (คุ้นเคย) บ้างไหม?' หากมีภิกษุณีเช่นนั้น พึงกล่าวว่า 'มี' หากไม่มี พึงกล่าวว่า 'ไม่มี' แล้วพึงบอกภิกษุรูปนั้นว่า 'ขอท่านจงทำความสงเคราะห์แก่ข้าพเจ้า บัดนี้ขอจงนำข้าพเจ้าไปสู่สำนักภิกษุณีก่อน' ภิกษุรูปนั้นพึงพาเธอไปสู่สำนักของภิกษุณีที่คุ้นเคยของเธอหรือของตนเอง. และเมื่อไป ไม่พึงไปรูปเดียว พึงไปพร้อมกับภิกษุ ๔ หรือ ๕ รูป ถือประทีปและไม้เท้า เว้นจากการนัดหมายแล้วกล่าวว่า 'พวกเราจะไปสู่สถานที่ชื่อโน้น' แล้วจึงไป. หากวิหารอยู่ไกลนอกหมู่บ้าน ในระหว่างทางย่อมไม่มีอาบัติเพราะการเข้าบ้าน (กามันตระ), เพราะการข้ามแม่น้ำ (นดีปาระ), เพราะการอยู่ปราศจากจีวร (รัตติวิปปวาส) และเพราะการพลัดจากพวก (คณโอหิยนะ). เมื่อไปถึงสำนักภิกษุณีแล้ว พึงกล่าวแก่ภิกษุณีเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลายรู้จักภิกษุชื่อโน้นไหม?' (หากพวกเธอตอบว่า) 'รู้จัก เจ้าค่ะ' (พึงกล่าวว่า) 'เพศหญิงปรากฏแก่ภิกษุรูปนั้นแล้ว บัดนี้ขอท่านทั้งหลายจงสงเคราะห์เธอเถิด' หากภิกษุณีเหล่านั้นกล่าวว่า 'ดีแล้ว เจ้าค่ะ บัดนี้แม้พวกเราก็จะสาธยาย จะฟังธรรม ท่านทั้งหลายจงไปเถิด' ดังนี้แล้วทำการสงเคราะห์ และหากพวกเธอเป็นผู้ทำความยินดี เป็นผู้สงเคราะห์ และเป็นผู้มีใจละอาย ไม่พึงทำให้พวกเธอขุ่นเคืองแล้วไปที่อื่น. หากไป ย่อมไม่พ้นจากอาบัติกามันตระ, นดีปาระ, รัตติวิปปวาส และคณโอหิยนะ. แต่หากเป็นผู้มีใจละอาย แต่ไม่เป็นผู้สงเคราะห์ ย่อมได้ (อนุญาต) เพื่อจะไปที่อื่น. แม้หากเป็นผู้ไม่มีใจละอาย แต่ทำการสงเคราะห์ ก็ย่อมได้เพื่อจะละทิ้งภิกษุณีเหล่านั้นแล้วไปที่อื่น. หากภิกษุณีที่เป็นผู้มีใจละอายและเป็นผู้สงเคราะห์ไม่ใช่ญาติ แต่ในหมู่บ้านใกล้เคียงมีภิกษุณีอื่นที่เป็นญาติและเป็นผู้คอยดูแลอยู่ ท่านกล่าวว่า แม้จะไปสู่สำนักของภิกษุณีเหล่านั้นก็ควร. เมื่อไปถึงแล้ว หากแม้ในขณะเป็นภิกษุเป็นผู้ประพฤตินิสสัย พึงถือเอานิสสัยในสำนักของภิกษุณีที่สมควร. หากเรียนมาติกาหรือวินัยไว้ดีแล้ว ก็ไม่มีเหตุที่จะต้องเรียนซ้ำอีก. หากในขณะเป็นภิกษุเป็นผู้ท่องเที่ยวไปในบริษัท (เป็นอาจารย์) ผู้ที่อุปสมบทในสำนักของท่านย่อมเป็นผู้อุปสมบทดีแล้ว. (แต่) พึงถือเอานิสสัยในสำนักของผู้อื่น. แม้ภิกษุทั้งหลายผู้อาศัยท่านนั้นอยู่ก่อน ก็พึงถือเอานิสสัยในสำนักของผู้อื่นนั่นเอง. แม้สามเณรผู้มีอายุครบปี (๒๐ ปี) ก็พึงถืออุปัชฌาย์ในสำนักของผู้อื่นนั่นเอง.

---

යං පනස්ස භික්ඛුභාවෙ අධිට්ඨිතං තිචීවරඤ්ච පත්තො ච, තං අධිට්ඨානං විජහති, පුන අධිට්ඨාතබ්බං. සඞ්කච්චිකා ච උදකසාටිකා ච ගහෙතබ්බා. යං අතිරෙකචීවරං වා අතිරෙකපත්තො වා විනයකම්මං කත්වා ඨපිතො හොති, තං සබ්බම්පි විනයකම්මං විජහති, පුන කාතබ්බං. පටිග්ගහිතතෙලමධුඵාණිතාදීනිපි පටිග්ගහණං විජහන්ති. සචෙ පටිග්ගහණතො සත්තමෙ දිවසෙ ලිඞ්ගං පරිවත්තති, පුන පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං වට්ටති. යං පන භික්ඛුකාලෙ අඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො සන්තකං පටිග්ගහිතං, තං පටිග්ගහණං න විජහති. යං උභින්නං සාධාරණං අවිභජිත්වා ඨපිතං, තං පකතත්තො රක්ඛති. යං පන විභත්තං එතස්සෙව සන්තකං, තං පටිග්ගහණං විජහති. වුත්තම්පි චෙතං පරිවාරෙ –

ส่วนไตรจีวรและบาตรที่เธออธิษฐานไว้ในขณะเป็นภิกษุ ย่อมละการอธิษฐานนั้น พึงอธิษฐานใหม่. และพึงถือเอาผ้าพันอกและผ้าอาบน้ำ. อติเรกจีวรหรืออติเรกบาตรใดที่ทำวินัยกรรมไว้ อติเรกบริขารทั้งหมดนั้นย่อมละวินัยกรรม พึงทำใหม่. แม้เภสัชมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นที่รับประเคนไว้ ก็ย่อมละการรับประเคน. หากเพศเปลี่ยนในวันที่ ๗ นับแต่รับประเคน พึงรับประเคนใหม่แล้วใช้ได้ ๗ วัน. ส่วนของของภิกษุอื่นที่ตนรับประเคนไว้ในขณะเป็นภิกษุ ของนั้นย่อมไม่ละการรับประเคน. วัตถุใดที่เป็นของร่วมกันที่เก็บไว้โดยยังไม่ได้แบ่ง ภิกษุผู้มีเพศปกติย่อมรักษาวัตถุนั้นไว้. แต่ส่วนที่แบ่งแล้วซึ่งเป็นของของภิกษุรูปนี้ (ผู้เปลี่ยนเพศ) ส่วนนั้นย่อมละการรับประเคน. คำนี้ท่านกล่าวไว้ในปริวารว่า

---

‘‘තෙලං මධුං ඵාණිතඤ්චාපි සප්පිං;

සාමං ගහෙත්වාන නික්ඛිපෙය්‍ය;

අවීතිවත්තෙ සත්තාහෙ;

සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස ආපත්ති;

පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 480);

“น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย และเนยใส หากหยิบฉวยเอาเองแล้วเก็บไว้ เมื่อยังไม่ล่วง ๗ วัน หากมีปัจจัย (เหตุ) เมื่อบริโภค ย่อมต้องอาบัติ ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายพิจารณาแล้ว” (ปริวาร ๔๘๐)

---

ඉදඤ්හි ලිඞ්ගපරිවත්තනං සන්ධාය වුත්තං. පටිග්ගහණං නාම ලිඞ්ගපරිවත්තනෙන, කාලංකිරියාය, සික්ඛාපච්චක්ඛානෙන, හීනායාවත්තනෙන, අනුපසම්පන්නස්ස දානෙන, අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන, අච්ඡින්දිත්වා ගහණෙන ච විජහති. තස්මා සචෙපි හරීතකඛණ්ඩම්පි පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතමත්ථි, සබ්බමස්ස පටිග්ගහණං විජහති. භික්ඛුවිහාරෙ පන යංකිඤ්චිස්සා සන්තකං පටිග්ගහෙත්වා වා අප්පටිග්ගහෙත්වා [Pg.240] වා ඨපිතං, සබ්බස්ස සාව ඉස්සරා, ආහරාපෙත්වා ගහෙතබ්බං. යං පනෙත්ථ ථාවරං තස්සා සන්තකං සෙනාසනං වා උපරොපකා වා, තෙ යස්සිච්ඡති තස්ස දාතබ්බා. තෙරසසු සම්මුතීසු යා භික්ඛුකාලෙ ලද්ධා සම්මුති, සබ්බා සා පටිප්පස්සම්භති. පුරිමිකාය සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භති. සචෙ පච්ඡිමිකාය සෙනාසනෙ ගහිතෙ ලිඞ්ගං පරිවත්තති, භික්ඛුනිසඞ්ඝො චස්සා උප්පන්නං ලාභං දාතුකාමො හොති, අපලොකෙත්වා දාතබ්බො. සචෙ භික්ඛුනීහි සාධාරණාය පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවසන්තස්ස ලිඞ්ගං පරිවත්තති, පක්ඛමානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ මානත්තං චරන්තස්ස පරිවත්තති, පුන පක්ඛමානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ චිණ්ණමානත්තස්ස පරිවත්තති, භික්ඛුනීහි අබ්භානකම්මං කාතබ්බං. සචෙ අකුසලවිපාකෙ පරික්ඛීණෙ පක්ඛමානත්තකාලෙ පුනදෙව ලිඞ්ගං පරිවත්තති, ඡාරත්තං මානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ චිණ්ණෙ පක්ඛමානත්තෙ පරිවත්තති, භික්ඛූහි අබ්භානකම්මං කාතබ්බන්ති.

คำกล่าวนี้กล่าวหมายถึงการเปลี่ยนเพศ การรับประเคนชื่อว่าย่อมสละไปเพราะการเปลี่ยนเพศ, เพราะการตาย, เพราะการบอกคืนสิกขา, เพราะการกลับไปสู่เพศต่ำ (เป็นคฤหัสถ์), เพราะการให้แก่คนผู้ไม่ใช่บรรพชิต, เพราะการสละทิ้งโดยไม่เยื่อใย, และเพราะการแย่งชิงเอาไป ดังนั้น แม้จะมีชิ้นสมอที่รับประเคนเก็บไว้ก็ตาม การรับประเคนทั้งหมดของภิกษุนั้นย่อมสละไป ส่วนสิ่งของใดที่เป็นของภิกษุนั้นที่เก็บไว้ในวิหารของภิกษุ ไม่ว่าจะรับประเคนไว้แล้วหรือไม่ก็ตาม ภิกษุณีนั้น (ผู้เปลี่ยนเพศมา) ย่อมเป็นเจ้าของสิ่งของทั้งหมดนั้นเอง ควรให้ผู้อื่นนำมาแล้วรับเอาไป ส่วนสิ่งใดที่เป็นอสังหาริมทรัพย์ของภิกษุนั้นในวิหารนี้ เช่น เสนาสนะหรือต้นไม้ที่ปลูกไว้ สิ่งเหล่านั้นภิกษุณีนั้นปรารถนาจะให้แก่ภิกษุรูปใด ก็ควรให้แก่ภิกษุรูปนั้น ในบรรดาสมมติ ๑๓ อย่าง สมมติใดที่ได้รับในขณะเป็นภิกษุ สมมตินั้นทั้งหมดเป็นอันระงับไป การถือเอาเสนาสนะในพรรษาต้นเป็นอันระงับไป ถ้าหากว่าเมื่อถือเอาเสนาสนะในพรรษาหลังแล้วเพศเปลี่ยนไป และภิกษุณีสงฆ์ประสงค์จะถวายลาภที่เกิดขึ้นในเสนาสนะนั้นแก่ภิกษุณีนั้น ก็ควรบอกกล่าว (อปลอกนะ) แล้วถวาย ถ้าหากว่าขณะที่ภิกษุนั้นอยู่ปริวาสเพราะอาบัติที่ปกปิดไว้ซึ่งเป็นอาบัติร่วมกับภิกษุณีแล้วเพศเปลี่ยนไป ควรให้ปักขมานัตเท่านั้น ถ้าหากว่าขณะที่กำลังประพฤติมานัตอยู่แล้วเพศเปลี่ยนไป ก็ควรให้ปักขมานัตอีกครั้ง ถ้าหากว่าเมื่อประพฤติมานัตเสร็จแล้วเพศเปลี่ยนไป ภิกษุณีทั้งหลายควรทำอัพภานกรรม ถ้าหากว่าเมื่อวิบากของอกุศลสิ้นสุดลง ในขณะที่ประพฤติปักขมานัตอยู่ เพศกลับเป็นชายอีกครั้ง ควรให้มานัต ๖ ราตรีเท่านั้น ถ้าหากว่าเมื่อประพฤติปักขมานัตเสร็จแล้วเพศเปลี่ยนไป ภิกษุทั้งหลายควรทำอัพภานกรรม

---

අනන්තරෙ භික්ඛුනියා ලිඞ්ගපරිවත්තනවත්ථුම්හි ඉධ වුත්තනයෙනෙව සබ්බො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – සචෙපි භික්ඛුනිකාලෙ ආපන්නා සඤ්චරිත්තාපත්ති පටිච්ඡන්නා හොති, පරිවාසදානං නත්ථි, ඡාරත්තං මානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ පක්ඛමානත්තං චරන්තියා ලිඞ්ගං පරිවත්තති, න තෙනත්ථො, ඡාරත්තං මානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ චිණ්ණමානත්තාය පරිවත්තති, පුන මානත්තං අදත්වා භික්ඛූහි අබ්භෙතබ්බො. අථ භික්ඛූහි මානත්තෙ අදින්නෙ පුන ලිඞ්ගං පරිවත්තති, භික්ඛුනීහි පක්ඛමානත්තමෙව දාතබ්බං. අථ ඡාරත්තං මානත්තං චරන්තස්ස පුන පරිවත්තති, පක්ඛමානත්තමෙව දාතබ්බං. චිණ්ණමානත්තස්ස පන ලිඞ්ගපරිවත්තෙ ජාතෙ භික්ඛුනීහි අබ්භානකම්මං කාතබ්බං. පුන පරිවත්තෙ ච ලිඞ්ගෙ භික්ඛුනිභාවෙ ඨිතායපි යා ආපත්තියො පුබ්බෙ පටිප්පස්සද්ධා, තා සුප්පටිප්පස්සද්ධා එවාති.

ในการวินิจฉัยเรื่องการเปลี่ยนเพศของภิกษุณีในลำดับถัดไป พึงทราบการวินิจฉัยทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเรื่องการเปลี่ยนเพศของภิกษุนี้ แต่มีข้อแตกต่างดังนี้คือ แม้ว่าอาบัติสังฆาทิเสส (เช่น สัญจริตตอาบัติ) ที่ภิกษุณีต้องในขณะเป็นภิกษุณีจะถูกปกปิดไว้ ก็ไม่มีการให้ปริวาส ควรให้มานัต ๖ ราตรีเท่านั้น ถ้าหากว่าขณะที่กำลังประพฤติปักขมานัตอยู่แล้วเพศเปลี่ยนไป ปักขมานัตนั้นก็ไม่มีประโยชน์ (ใช้ไม่ได้) ควรให้มานัต ๖ ราตรีเท่านั้น ถ้าหากว่าเมื่อประพฤติมานัตเสร็จแล้วเพศเปลี่ยนไป ภิกษุทั้งหลายควรทำอัพภานโดยไม่ต้องให้มานัตซ้ำอีก หรือถ้าหากว่าภิกษุทั้งหลายยังไม่ได้ให้มานัตแล้วเพศเปลี่ยนกลับ (เป็นหญิง) อีก ภิกษุณีทั้งหลายควรให้ปักขมานัตเท่านั้น หรือถ้าหากว่าขณะที่กำลังประพฤติมานัต ๖ ราตรีอยู่แล้วเพศเปลี่ยนกลับ (เป็นหญิง) อีก ก็ควรให้ปักขมานัตเท่านั้น แต่เมื่อการเปลี่ยนเพศเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ประพฤติมานัตเสร็จแล้ว ภิกษุณีทั้งหลายควรทำอัพภานกรรม และเมื่อเพศเปลี่ยนกลับไปมา แม้จะดำรงอยู่ในสถานะภิกษุณี อาบัติเหล่าใดที่ระงับไปแล้วในก่อนหน้านั้น อาบัติเหล่านั้นก็เป็นอันระงับไปดีแล้วนั่นเอง

---

70. ඉතො පරානි ‘‘මාතුයා මෙථුනං ධම්ම’’න්තිආදීනි චත්තාරි වත්ථූනි උත්තානත්ථානියෙව.

๗๐. เรื่อง ๔ เรื่องหลังจากเรื่องการเปลี่ยนเพศนี้ มีเรื่อง 'เสพเมถุนธรรมกับมารดา' เป็นต้น มีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) ทั้งนั้น

---

71. මුදුපිට්ඨිකවත්ථුම්හි සො කිර භික්ඛු නටපුබ්බකො. තස්ස සිප්පකොසල්ලත්ථං පරිකම්මකතා පිට්ඨි මුදුකා අහොසි. තස්මා එවං කාතුං අසක්ඛි.

๗๑. ในเรื่องภิกษุผู้มีหลังอ่อน ได้ยินว่าภิกษุนั้นเคยเป็นนักฟ้อนรำ (นักแสดง) มาก่อน หลังของท่านที่ได้รับการฝึกฝน (ทำบริกรรม) เพื่อความเชี่ยวชาญในศิลปะของตนจึงอ่อนนุ่ม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงสามารถทำเช่นนั้น (ก้มลงอมองคชาตของตน) ได้

---

ලම්බීවත්ථුම්හි [Pg.241] තස්ස භික්ඛුස්ස අඞ්ගජාතං දීඝං හොති ලම්බති, තස්මා ලම්බීති වුත්තො.

ในเรื่องลัมพี องคชาตของภิกษุนั้นยาวและห้อยลงมา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า 'ลัมพี'

---

ඉතො පරානි ද්වෙ වණවත්ථූනි උත්තානානෙව. ලෙපචිත්තවත්ථුම්හි ලෙපචිත්තං නාම චිත්තකම්මරූපං.

เรื่องแผล ๒ เรื่องหลังจากเรื่องลัมพีนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ในเรื่องเลปจิตตะ คำว่า 'เลปจิตตะ' หมายถึงรูปภาพที่เขียนขึ้นด้วยจิตรกรรม

---

දාරුධීතලිකවත්ථුම්හි දාරුධීතලිකා නාම කට්ඨරූපං. යථා ච ඉමෙසු ද්වීසු එවං අඤ්ඤෙසුපි දන්තරූප-පොත්ථකරූප-ලොහරූපාදීසු අනුපාදින්නකෙසු ඉත්ථිරූපෙසු නිමිත්තෙ මෙථුනරාගෙන උපක්කමන්තස්ස අසුචි මුච්චතු වා මා වා, දුක්කටමෙව. කායසංසග්ගරාගෙන උපක්කමන්තස්සාපි තථෙව දුක්කටං. මොචනරාගෙන පන උපක්කමන්තස්ස මුත්තෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, අමුත්තෙ ථුල්ලච්චයන්ති.

ในเรื่องทารุธีตลิกา คำว่า 'ทารุธีตลิกา' หมายถึงรูปไม้ และในเรื่องทั้งสองนี้ (เลปจิตตะและทารุธีตลิกา) เป็นอย่างไร ในรูปหญิงอื่น ๆ ที่ไม่มีใจครอง (อนุปาทินนกะ) เช่น รูปงาช้าง รูปปั้น (ดินหรือขี้ผึ้ง) รูปโลหะ เป็นต้น ก็เป็นอย่างนั้น คือ เมื่อภิกษุพยายามที่นิมิต (อวัยวะเพศ) ด้วยเมถุนราคะ ไม่ว่าอสุจิจะเคลื่อนหรือไม่ก็ตาม เป็นทุกกฏเท่านั้น แม้เมื่อพยายามด้วยกายสังสัคคราคะ (ราคะในการสัมผัสกาย) ก็เป็นทุกกฏเช่นเดียวกัน แต่เมื่อพยายามด้วยโมจนราคะ (ราคะในการทำใหอสุจิเคลื่อน) ถ้าอสุจิเคลื่อน เป็นสังฆาทิเสส ถ้าไม่เคลื่อน เป็นถุลลัจจัย พึงทราบอย่างนี้

---

72. සුන්දරවත්ථුම්හි අයං සුන්දරො නාම රාජගහෙ කුලදාරකො සද්ධාය පබ්බජිතො; අත්තභාවස්ස අභිරූපතාය ‘‘සුන්දරො’’ති නාමං ලභි. තං රථිකාය ගච්ඡන්තං දිස්වා සමුප්පන්නඡන්දරාගා සා ඉත්ථී ඉමං විප්පකාරං අකාසි. ථෙරො පන අනාගාමී. තස්මා සො න සාදියි. අඤ්ඤෙසං පන අවිසයො එසො.

๗๒. ในเรื่องสุนทระ ท่านสุนทระนี้เป็นกุลบุตรในกรุงราชคฤห์ บวชด้วยศรัทธา ได้รับชื่อว่า 'สุนทระ' เพราะความที่ร่างกายมีรูปงาม หญิงนั้นเห็นท่านกำลังเดินไปตามถนน ก็เกิดฉันทราคะขึ้น จึงได้ทำการอันวิปริตนี้ ส่วนพระเถระเป็นพระอนาคามี เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ยินดี แต่การไม่ยินดี (ในลักษณะนี้) ไม่ใช่พิสัยของผู้อื่น (ผู้ที่ยังไม่เป็นพระอนาคามี)

---

ඉතො පරෙසු චතූසු වත්ථූසු තෙ භික්ඛූ ජළා දුම්මෙධා මාතුගාමස්ස වචනං ගහෙත්වා තථා කත්වා පච්ඡා කුක්කුච්චායිංසු.

ในเรื่อง ๔ เรื่องหลังจากเรื่องสุนทระนี้ ภิกษุเหล่านั้นเป็นคนเขลา ปัญญาทึบ เชื่อคำของมาตุคามแล้วทำตามนั้น ภายหลังจึงเกิดความรังเกียจ (สงสัยในอาบัติ)

---

73. අක්ඛායිතාදීනි තීණි වත්ථූනි උත්තානත්ථානෙව. ද්වීසු ඡින්නසීසවත්ථූසු අයං විනිච්ඡයො – වට්ටකතෙ මුඛෙ විවටෙ අඞ්ගජාතං පවෙසෙන්තො සචෙ හෙට්ඨා වා උපරි වා උභයපස්සෙහි වා ඡුපන්තං පවෙසෙති, පාරාජිකං. චතූහිපි පස්සෙහි අඡුපන්තං පවෙසෙත්වා අබ්භන්තරෙ තාලුකං ඡුපති, පාරාජිකමෙව. චත්තාරි පස්සානි තාලුකඤ්ච අඡුපන්තො ආකාසගතමෙව කත්වා පවෙසෙති ච නීහරති ච, දුක්කටං. යදි පන දන්තා සුඵුසිතා, අන්තොමුඛෙ ඔකාසො නත්ථි, දන්තා ච බහි ඔට්ඨමංසෙන පටිච්ඡන්නා, තත්ථ වාතෙන අසම්ඵුට්ඨං අල්ලොකාසං තිලඵලමත්තම්පි පවෙසෙන්තස්ස පාරාජිකමෙව. උප්පාටිතෙ පන ඔට්ඨමංසෙ දන්තෙසුයෙව උපක්කමන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. යොපි දන්තො බහි නික්ඛමිත්වා තිට්ඨති, න සක්කා ඔට්ඨෙහි පිදහිතුං. තත්ථ උපක්කමන්තෙපි බහි නික්ඛන්තජිව්හාය උපක්කමන්තෙපි ථුල්ලච්චයමෙව. ජීවමානකසරීරෙපි බහි නික්ඛන්තජිව්හාය ථුල්ලච්චයමෙව. යදි පන බහිජිව්හාය පලිවෙඨෙත්වා අන්තොමුඛං පවෙසෙති, පාරාජිකමෙව. උපරිගීවාය [Pg.242] ඡින්නසීසස්සපි අධොභාගෙන අඞ්ගජාතං පවෙසෙත්වා තාලුකං ඡුපන්තස්ස පාරාජිකමෙව.

๗๓. เรื่อง ๓ อย่างมีอักขายิตะเป็นต้น มีเนื้อความตื้นนั่นแล ในเรื่องศพที่ศีรษะขาด ๒ เรื่องนี้ มีวินิจฉัยดังนี้ คือ เมื่อสอดอวัยวะเพศเข้าไปในปากที่ทำให้กลมและเปิดอยู่ ถ้าสอดเข้าไปโดยที่อวัยวะเพศนั้นถูกต้องส่วนล่างบ้าง ส่วนบนบ้าง ส่วนข้างทั้งสองบ้าง เป็นปาราชิก สอดเข้าไปโดยไม่ถูกต้องส่วนข้างทั้งสี่ แต่ถูกต้องเพดานปากข้างใน เป็นปาราชิกนั่นเอง ไม่ถูกต้องส่วนข้างทั้งสี่และเพดานปาก ทำให้อยู่ในอากาศเท่านั้น แล้วสอดเข้าไปและถอนออก เป็นทุกกฏ ก็ถ้าฟันชิดกันดี ในปากไม่มีช่องว่าง และฟันถูกริมฝีปากหุ้มไว้ข้างนอก เมื่อสอดเข้าไปแม้เพียงเท่าเมล็ดงาในที่เปียกชื้นซึ่งลมไม่ถูกต้องในฟันที่ถูกริมฝีปากหุ้มไว้นั้น เป็นปาราชิกนั่นเอง แต่เมื่อริมฝีปากถูกเปิดออกแล้ว เมื่อพยายามในฟันเท่านั้น เป็นถุลลัจจัย ฟันใดที่งอกออกมาข้างนอก ไม่สามารถปิดด้วยริมฝีปากได้ แม้เมื่อพยายามในฟันนั้น หรือแม้เมื่อพยายามในลิ้นที่แลบออกมาข้างนอก ก็เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง แม้ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ เมื่อพยายามในลิ้นที่แลบออกมาข้างนอก ก็เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง ก็ถ้าพันด้วยลิ้นข้างนอกแล้วสอดเข้าไปในปาก เป็นปาราชิกนั่นเอง แม้ในศพที่ศีรษะขาดเหนือคอ เมื่อสอดอวัยวะเพศเข้าไปทางส่วนล่างแล้วถูกต้องเพดานปาก ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง

---

අට්ඨිකවත්ථුම්හි සුසානං ගච්ඡන්තස්සාපි දුක්කටං. අට්ඨිකානි සඞ්කඩ්ඪන්තස්සාපි, නිමිත්තෙ මෙථුනරාගෙන උපක්කමන්තස්සාපි, කායසංසග්ගරාගෙන උපක්කමන්තස්සාපි, මුච්චතු වා මා වා, දුක්කටමෙව. මොචනරාගෙන පන උපක්කමන්තස්ස මුච්චන්තෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, අමුච්චන්තෙ ථුල්ලච්චයමෙව.

ในเรื่องกระดูก แม้ภิกษุผู้ไปสู่ป่าช้าก็เป็นทุกกฏ แม้ภิกษุผู้รวบรวมกระดูก แม้ภิกษุผู้พยายามด้วยเมถุนราคะในนิมิต แม้ภิกษุผู้พยายามด้วยกายสังสัคคราคะ จะเคลื่อนหรือไม่เคลื่อนก็ตาม เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่เมื่อภิกษุผู้พยายามด้วยราคะเพื่อจะให้เคลื่อน เมื่อเคลื่อน เป็นสังฆาทิเสส เมื่อไม่เคลื่อน เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง

---

නාගීවත්ථුම්හි නාගමාණවිකා වා හොතු කින්නරීආදීනං වා අඤ්ඤතරා, සබ්බත්ථ පාරාජිකං.

ในเรื่องนาคี จะเป็นนางนาคมาณวิกา หรือเป็นสัตว์เดรัจฉานตัวเมียอย่างใดอย่างหนึ่งมีกินรีเป็นต้นก็ตาม ในสัตว์เดรัจฉานตัวเมียทั้งหมดนั้น เป็นปาราชิก

---

යක්ඛීවත්ථුම්හි සබ්බාපි දෙවතා යක්ඛීයෙව.

ในเรื่องยักษิณี เทวดาตัวเมียทั้งหมดชื่อว่ายักษิณีเท่านั้น

---

පෙතීවත්ථුම්හි නිජ්ඣාමතණ්හිකාදිපෙතියො අල්ලීයිතුම්පි න සක්කා. විමානපෙතියො පන අත්ථි; යාසං කාළපක්ඛෙ අකුසලං විපච්චති, ජුණ්හපක්ඛෙ දෙවතා විය සම්පත්තිං අනුභොන්ති. එවරූපාය පෙතියා වා යක්ඛියා වා සචෙ දස්සන-ගහණ-ආමසන-ඵුසන-ඝට්ටනානි පඤ්ඤායන්ති, පාරාජිකං. අථාපි දස්සනං නත්ථි, ඉතරානි පඤ්ඤායන්ති, පාරාජිකමෙව. අථ දස්සනගහණානි න පඤ්ඤායන්ති, ආමසනඵුසනඝට්ටනෙහි පඤ්ඤායමානෙහි තං පුග්ගලං විසඤ්ඤං කත්වා අත්තනො මනොරථං පූරෙත්වා ගච්ඡති, අයං අවිසයො නාම. තස්මා එත්ථ අවිසයත්තා අනාපත්ති. පණ්ඩකවත්ථු පාකටමෙව.

ในเรื่องเปรตหญิง เปรตหญิงมีนิชฌามตัณหิกาเป็นต้น ไม่สามารถจะเข้าไปใกล้ชิดได้ แต่เปรตหญิงชื่อวิมานเปรตยังมีอยู่ ซึ่งอกุศลย่อมให้ผลในข้างแรมของเปรตหญิงเหล่านั้น ในข้างขึ้นย่อมเสวยสมบัติเหมือนเทวดา ในเปรตหญิงหรือยักษิณีมีสภาพอย่างนี้ ถ้าการเห็น การจับ การลูบคลำ การถูกต้อง การเสียดสี ปรากฏ เป็นปาราชิก แม้การเห็นไม่มี แต่การจับเป็นต้นปรากฏ เป็นปาราชิกนั่นเอง อนึ่ง หากการเห็นและการจับไม่ปรากฏ แต่เมื่อมีการลูบคลำ การถูกต้อง การเสียดสี ปรากฏ ทำให้บุคคลนั้นหมดสติแล้วไป นี้ชื่อว่าไม่ใช่วิสัย เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้เพราะความเป็นอวิสัย จึงไม่มีอาบัติ เรื่องบัณเฑาะก์ชัดเจนอยู่แล้ว

---

උපහතින්ද්‍රියවත්ථුම්හි උපහතින්ද්‍රියොති උපහතකායප්පසාදො ඛාණුකණ්ටකමිව සුඛං වා දුක්ඛං වා න වෙදයති. අවෙදයන්තස්සාපි සෙවනචිත්තවසෙන ආපත්ති.

ในเรื่องผู้มีอินทรีย์เสีย คำว่า ผู้มีอินทรีย์เสีย คือ มีกายปสาทถูกลมและดีเป็นต้นทำลายแล้ว ไม่เสวยสุขเวทนาหรือทุกขเวทนาเหมือนตอไม้และหนาม แม้ผู้ไม่เสวย ย่อมมีอาบัติด้วยอำนาจแห่งจิตที่เสพ

---

ඡුපිතමත්තවත්ථුස්මිං යො ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිස්සාමී’’ති මාතුගාමං ගණ්හිත්වා මෙථුනෙ විරජ්ජිත්වා විප්පටිසාරී හොති, දුක්කටමෙවස්ස හොති. මෙථුනධම්මස්ස හි පුබ්බපයොගා හත්ථග්ගාහාදයො යාව සීසං න පාපුණාති, තාව දුක්කටෙ තිට්ඨන්ති. සීසෙ පත්තෙ පාරාජිකං හොති. පඨමපාරාජිකස්ස හි දුක්කටමෙව සාමන්තං. ඉතරෙසං තිණ්ණං ථුල්ලච්චයං. අයං පන භික්ඛු මෙථුනධම්මෙ විරජ්ජිත්වා කායසංසග්ගං සාදියීති වෙදිතබ්බො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති.

ในเรื่องเพียงแต่ถูกต้อง ภิกษุใดจับมาตุคามด้วยคิดว่า "เราจักเสพเมถุนธรรม" แล้วคลายกำหนัดในเมถุนธรรม มีความเดือดร้อนใจ ย่อมเป็นทุกกฏแก่ภิกษุนั้นนั่นเอง ด้วยว่าบุพประโยคแห่งเมถุนธรรม มีการจับมือเป็นต้น ตราบใดที่ยังไม่ถึงที่สุดคือการสอดอวัยวะเพศ ตราบนั้นย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏ เมื่อถึงที่สุดคือการสอดอวัยวะเพศ ย่อมเป็นปาราชิก เพราะว่าทุกกฏเป็นของใกล้เคียงแห่งปฐมปาราชิกนั่นเอง ส่วนถุลลัจจัยเป็นของใกล้เคียงแห่งปาราชิก ๓ ที่เหลือ แต่ภิกษุนี้พึงทราบว่า คลายกำหนัดในเมถุนธรรมแล้วแต่ยินดีในการถูกต้องกาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นอาบัติสังฆาทิเสส"

---

74. භද්දියවත්ථුස්මිං [Pg.243] භද්දියං නාම තං නගරං. ජාතියාවනං නාම ජාතිපුප්ඵගුම්බානං උස්සන්නතාය එවං ලද්ධනාමං; තං තස්ස නගරස්ස උපචාරෙ වනං හොති. සො තත්ථ නිපන්නො තෙන වාතුපත්ථම්භෙන මහානිද්දං ඔක්කමි. එකරසං භවඞ්ගමෙව වත්තති. කිලින්නං පස්සිත්වාති අසුචිකිලිට්ඨං පස්සිත්වා.

๗๔. ในเรื่องภัททิยะ เมืองนั้นชื่อภัททิยะ ป่านั้นชื่อว่าชาติยาวัน ได้ชื่ออย่างนี้เพราะความหนาแน่นของพุ่มดอกมะลิ ป่านั้นเป็นป่าในเขตเมืองนั้น ภิกษุนั้นนอนอยู่ในป่านั้น ได้ถึงการหลับอย่างหนักเพราะลมนั้นพยุงไว้ ภวังคจิตที่มีกิจอย่างเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไป คำว่า "เห็นเปื้อนแล้ว" คือ เห็นเปื้อนด้วยอสุจิ

---

75. ඉතො පරානි සාදියනපටිසංයුත්තානි චත්තාරි වත්ථූනි, අජානනවත්ථු චාති පඤ්ච උත්තානත්ථානෙව.

๗๕. เรื่อง ๔ อย่างที่เกี่ยวข้องกับการยินดีต่อจากนี้ และเรื่องไม่รู้ รวมเป็น ๕ เรื่อง มีเนื้อความตื้นนั่นแล

---

76. ද්වීසු අසාදියනවත්ථූසු සහසා වුට්ඨාසීති ආසීවිසෙන දට්ඨො විය අග්ගිනා දඩ්ඪො විය ච තුරිතං වුට්ඨාසි. අක්කමිත්වා පවත්තෙසීති අප්පමත්තො භික්ඛු ආරද්ධවිපස්සකො උපට්ඨිතස්සති ඛිප්පං වුට්ඨහන්තොව අක්කමිත්වා භූමියං වට්ටෙන්තො පරිවට්ටෙන්තො විහෙඨෙන්තො පාතෙසි. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන හි එවරූපෙසු ඨානෙසු චිත්තං රක්ඛිතබ්බං. අයඤ්ච තෙසං අඤ්ඤතරො සඞ්ගාමසීසයොධො භික්ඛු.

๗๖. ในเรื่องไม่ยินดี ๒ เรื่อง คำว่า "ลุกขึ้นโดยพลัน" คือ ลุกขึ้นโดยเร็วเหมือนถูกงูพิษกัด หรือเหมือนถูกไฟไหม้ คำว่า "เหยียบย่ำแล้วให้กลิ้งไป" คือ ภิกษุผู้ไม่ประมาท ผู้ปรารภวิปัสสนา ผู้มีสติปรากฏ ลุกขึ้นโดยเร็วแล้วเหยียบย่ำ ทำให้กลิ้งไปบนพื้นดิน ทำให้กลิ้งกลับไปกลับมา เบียดเบียนแล้วทำให้ตกลงไป ด้วยว่ากัลยาณปุถุชนพึงรักษาจิตในฐานะเช่นนี้ และภิกษุนี้เป็นภิกษุผู้เป็นยอดนักรบในสงครามรูปหนึ่งในบรรดากัลยาณปุถุชนเหล่านั้น

---

77. ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නවත්ථුම්හි දිවා පටිසල්ලීයන්තෙනාති දිවා නිපජ්ජන්තෙන. ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතුන්ති ද්වාරං පිදහිත්වා නිපජ්ජිතුං. එත්ථ ච කිඤ්චාපි පාළියං ‘‘අයං නාම ආපත්තී’’ති න වුත්තා. විවරිත්වා නිපන්නදොසෙන පන උප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දිවා පටිසල්ලීයන්තෙන ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතු’’න්ති වුත්තත්තා අසංවරිත්වා පටිසල්ලීයන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. භගවතො හි අධිප්පායං ඤත්වා උපාලිත්ථෙරාදීහි අට්ඨකථා ඨපිතා. ‘‘අත්ථාපත්ති දිවා ආපජ්ජති නො රත්ති’’න්ති (පරි. 323) ඉමිනාපි චෙතං සිද්ධං.

๗๗. ในเรื่องนอนเปิดประตู คำว่า "เมื่อภิกษุผู้หลีกเร้นในเวลากลางวัน" คือ เมื่อภิกษุผู้นอนในเวลากลางวัน คำว่า "พึงปิดประตูแล้วหลีกเร้น" คือ พึงปิดประตูแล้วนอน ก็แล ในเรื่องนี้ แม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสไว้ในพระบาลีว่า "เป็นอาบัติชื่อนี้" แต่เพราะโทษแห่งการนอนเปิดประตู เมื่อเรื่องเกิดขึ้น เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้หลีกเร้นในเวลากลางวัน ปิดประตูแล้วหลีกเร้น" พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้หลีกเร้นโดยไม่ปิดประตู เพราะว่าพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายมีพระอุบาลีเถระเป็นต้น ทราบพระพุทธประสงค์แล้วจึงได้ตั้งอรรถกถาไว้ และอาบัตินี้สำเร็จได้ด้วยพระบาลีปริวารว่า "อาบัติย่อมต้องในเวลากลางวัน ไม่ใช่ในเวลากลางคืน" นี้ด้วย

---

කීදිසං පන ද්වාරං සංවරිතබ්බං, කීදිසං න සංවරිතබ්බං? රුක්ඛපදරවෙළුපදරකිලඤ්ජපණ්ණාදීනං යෙන කෙනචි කවාටං කත්වා හෙට්ඨා උදුක්ඛලෙ උපරි උත්තරපාසකෙ ච පවෙසෙත්වා කතං පරිවත්තකද්වාරමෙව සංවරිතබ්බං. අඤ්ඤං ගොරූපානං වජෙසු විය රුක්ඛසූචිකණ්ටකද්වාරං, ගාමථකනකං චක්කලකයුත්තද්වාරං, ඵලකෙසු වා කිටිකාසු වා ද්වෙ තීණි චක්කලකානි යොජෙත්වා කතං සංසරණකිටිකද්වාරං, ආපණෙසු විය කතං උග්ඝාටනකිටිකද්වාරං, ද්වීසු තීසු ඨානෙසු වෙණුසලාකා ගොප්ඵෙත්වා පණ්ණකුටීසු කතං සලාකහත්ථකද්වාරං, දුස්සසාණිද්වාරන්ති එවරූපං ද්වාරං න සංවරිතබ්බං. පත්තහත්ථස්ස කවාටප්පණාමනෙ පන [Pg.244] එකං දුස්සසාණිද්වාරමෙව අනාපත්තිකරං, අවසෙසානි පණාමෙන්තස්ස ආපත්ති. දිවා පටිසල්ලීයන්තස්ස පන පරිවත්තකද්වාරමෙව ආපත්තිකරං, සෙසානි සංවරිත්වා වා අසංවරිත්වා වා නිපන්නස්ස ආපත්ති නත්ථි. සංවරිත්වා පන නිපජ්ජිතබ්බං, එතං වත්තං.

ประตูแบบไหนที่ควรปิด และประตูแบบไหนที่ไม่ควรปิด? ประตูที่ควรปิดคือประตูหมุนที่ทำจากไม้กระดาน ไม้ไผ่ เสื่อ หรือใบไม้ เป็นต้น โดยใช้สิ่งใดสิ่งหนึ่งทำเป็นบานประตู แล้วสอดเข้าที่เบ้าด้านล่างและห่วงด้านบน ประตูแบบอื่น ๆ เช่น ประตูไม้ซี่หรือประตูหนามที่ใช้ในคอกวัว, ประตูที่ใช้ล้อเลื่อนหนึ่งอันสำหรับปิดทางเข้าหมู่บ้าน, ประตูบานเลื่อนที่ทำจากแผ่นไม้หรือซี่ไม้ไผ่ที่ติดล้อเลื่อนสองหรือสามอัน, ประตูที่เปิดยกขึ้นเหมือนในร้านค้า, ประตูที่ทำจากซี่ไม้ไผ่สานกันในเรือนใบไม้, หรือประตูที่ทำจากผ้า ประตูเหล่านี้ไม่ควรปิด สำหรับพระภิกษุผู้ถือบาตร การผลักบานประตูผ้าเท่านั้นที่ไม่เป็นอาบัติ แต่ถ้าผลักบานประตูอื่น ๆ เป็นอาบัติ สำหรับพระภิกษุที่จำวัดในเวลากลางวัน ประตูหมุนเท่านั้นที่ทำให้เป็นอาบัติ ส่วนประตูอื่น ๆ ไม่ว่าปิดหรือไม่ปิดก็ไม่เป็นอาบัติ แต่ควรปิดแล้วจึงจำวัด นี่เป็นวัตรปฏิบัติ

---

පරිවත්තකද්වාරං පන කිත්තකෙන සංවුතං හොති? සූචිඝටිකාදීසු දින්නාසු සංවුතමෙව හොති. අපිච ඛො සූචිමත්තෙපි දින්නෙ වට්ටති. ඝටිකමත්තෙපි දින්නෙ වට්ටති. ද්වාරබාහං ඵුසිත්වා පිහිතමත්තෙපි වට්ටති. ඊසකං අඵුසිතෙපි වට්ටති. සබ්බන්තිමෙන විධිනා යාවතා සීසං නප්පවිසති තාවතා අඵුසිතෙපි වට්ටතීති. සචෙ බහූනං වළඤ්ජනට්ඨානං හොති, භික්ඛුං වා සාමණෙරං වා ‘‘ද්වාරං, ආවුසො, ජග්ගාහී’’ති වත්වාපි නිපජ්ජිතුං වට්ටති. අථ භික්ඛූ චීවරකම්මං වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි කරොන්තා නිසින්නා හොන්ති, ‘‘එතෙ ද්වාරං ජග්ගිස්සන්තී’’ති ආභොගං කත්වාපි නිපජ්ජිතුං වට්ටති. කුරුන්දට්ඨකථායං පන ‘‘උපාසකම්පි ආපුච්ඡිත්වා වා, ‘එස ජග්ගිස්සතී’ති ආභොගං කත්වා වා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. කෙවලං භික්ඛුනිං වා මාතුගාමං වා ආපුච්ඡිතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. අථ ද්වාරස්ස උදුක්ඛලං වා උත්තරපාසකො වා භින්නො වා හොති අට්ඨපිතො වා, සංවරිතුං න සක්කොති, නවකම්මත්ථං වා පන ඉට්ඨකපුඤ්ජො වා මත්තිකාදීනං වා රාසි අන්තොද්වාරෙ කතො හොති, අට්ටං වා බන්ධන්ති, යථා සංවරිතුං න සක්කොති; එවරූපෙ අන්තරායෙ සති අසංවරිත්වාපි නිපජ්ජිතුං වට්ටති. යදි පන කවාටං නත්ථි, ලද්ධකප්පමෙව. උපරි සයන්තෙන නිස්සෙණිං ආරොපෙත්වා නිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ නිස්සෙණිමත්ථකෙ ථකනකං හොති, ථකෙත්වාපි නිපජ්ජිතබ්බං. ගබ්භෙ නිපජ්ජන්තෙන ගබ්භද්වාරං වා පමුඛද්වාරං වා යංකිඤ්චි සංවරිත්වා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. සචෙ එකකුට්ටකෙ ගෙහෙ ද්වීසු පස්සෙසු ද්වාරානි කත්වා වළඤ්ජන්ති, ද්වෙපි ද්වාරානි ජග්ගිතබ්බානි.

ประตูหมุนควรปิดสนิทแค่ไหน? เมื่อใส่สลักหรือกลอนเป็นต้นแล้วก็ถือว่าปิดสนิทแล้ว แม้จะใส่เพียงสลักเล็ก ๆ หรือกลอนเล็ก ๆ ก็ใช้ได้ แม้จะปิดเพียงแค่บานประตูแตะกับวงกบก็ใช้ได้ แม้จะยังไม่แตะกันเล็กน้อยก็ใช้ได้ ด้วยวิธีสุดท้ายคือ แม้จะยังไม่แตะกันในระยะที่ศีรษะไม่สามารถลอดเข้าไปได้ก็ใช้ได้ หากเป็นสถานที่ที่พระภิกษุจำนวนมากใช้สอย ก็สามารถจำวัดได้โดยบอกพระภิกษุหรือสามเณรว่า “ท่านผู้มีอายุ โปรดช่วยดูแลประตูด้วย” หรือหากมีพระภิกษุนั่งทำจีวรหรือกิจอื่น ๆ อยู่ ก็สามารถจำวัดได้โดยใส่ใจว่า “พระภิกษุเหล่านี้จะดูแลประตูเอง” ในคัมภีร์กุรุนทีอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “สามารถจำวัดได้โดยบอกอุบาสก หรือใส่ใจว่าอุบาสกผู้นี้จะดูแลเอง แต่ไม่ควรบอกภิกษุณีหรือสตรีเพศ” หากเบ้าประตูหรือห่วงด้านบนของประตูชำรุดหรือยังไม่ได้ติดตั้ง ทำให้ไม่สามารถปิดประตูได้ หรือมีกองอิฐหรือกองดินเป็นต้นวางอยู่ภายในประตู หรือมีการตั้งนั่งร้านที่ทำให้ไม่สามารถปิดประตูได้ ในกรณีที่มีอุปสรรคเช่นนี้ ก็สามารถจำวัดได้โดยไม่ต้องปิดประตู หากไม่มีบานประตู ก็ถือว่าเป็นการจำวัดที่ได้รับอนุญาตแล้ว สำหรับพระภิกษุที่จำวัดบนชั้นบน ควรยกบันไดขึ้นแล้วจึงจำวัด หากมีที่ปิดอยู่บนยอดบันได ก็ควรปิดแล้วจึงจำวัด สำหรับพระภิกษุที่จำวัดในห้อง ก็สามารถปิดประตูห้องหรือประตูทางเข้า หรือประตูใด ๆ ก็ได้แล้วจึงจำวัด หากในอาคารที่มีผนังเดียวกัน มีประตูสองด้านที่ใช้สอยอยู่ ก็ควรดูแลประตูทั้งสองด้าน

---

තිභූමකෙපි පාසාදෙ ද්වාරං ජග්ගිතබ්බමෙව. සචෙ භික්ඛාචාරා පටික්කම්ම ලොහපාසාදසදිසං පාසාදං බහූ භික්ඛූ දිවාවිහාරත්ථං පවිසන්ති, සඞ්ඝත්ථෙරෙන ද්වාරපාලස්ස ‘‘ද්වාරං ජග්ගාහී’’ති වත්වා වා ‘‘ද්වාරජග්ගනං එතස්ස භාරො’’ති ආභොගං කත්වා වා පවිසිත්වා නිපජ්ජිතබ්බං. යාව සඞ්ඝනවකෙන එවමෙව කත්තබ්බං. පුරෙ පවිසන්තානං ‘‘ද්වාරජග්ගනං නාම පච්ඡිමානං භාරො’’ති එවං ආභොගං කාතුම්පි වට්ටති. අනාපුච්ඡා වා ආභොගං වා අකත්වා අන්තොගබ්භෙ වා අසංවුතද්වාරෙ බහි වා නිපජ්ජන්තානං ආපත්ති. ගබ්භෙ වා බහි වා නිපජ්ජනකාලෙපි ‘‘ද්වාරජග්ගනං නාම මහාද්වාරෙ ද්වාරපාලස්ස භාරො’’ති [Pg.245] ආභොගං කත්වා නිපජ්ජිතුං වට්ටතියෙව. ලොහපාසාදාදීසු ආකාසතලෙ නිපජ්ජන්තෙනාපි ද්වාරං සංවරිතබ්බමෙව.

แม้ในปราสาทสามชั้นก็ควรดูแลประตู หากพระภิกษุจำนวนมากกลับจากบิณฑบาตแล้วเข้าไปในปราสาทที่คล้ายกับโลหปราสาทเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน พระสังฆเถระควรบอกนายประตูว่า “จงดูแลประตูด้วย” หรือใส่ใจว่า “การดูแลประตูเป็นหน้าที่ของนายประตูผู้นี้” แล้วจึงเข้าไปจำวัด แม้พระภิกษุผู้มีพรรษาท้ายแถวก็ควรทำเช่นเดียวกัน สามารถใส่ใจได้ว่า “การดูแลประตูเป็นหน้าที่ของพระภิกษุที่มาทีหลัง” แล้วจึงเข้าไปจำวัด สำหรับพระภิกษุที่จำวัดในห้องด้านในหรือด้านนอก โดยไม่ได้บอกกล่าวหรือไม่ได้ใส่ใจถึงการดูแลประตูที่ยังไม่ได้ปิด เป็นอาบัติ แม้ในเวลาที่จำวัดในห้องหรือด้านนอก ก็สามารถใส่ใจว่า “การดูแลประตูเป็นหน้าที่ของนายประตูที่ประตูใหญ่” แล้วจึงจำวัดได้ สำหรับพระภิกษุที่จำวัดในที่โล่งแจ้งในโลหปราสาทเป็นต้น ก็ควรปิดประตู

---

අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – ඉදං දිවාපටිසල්ලීයනං යෙන කෙනචි පරික්ඛිත්තෙ සද්වාරබන්ධෙ ඨානෙ කථිතං. තස්මා අබ්භොකාසෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා මණ්ඩපෙ වා යත්ථ කත්ථචි සද්වාරබන්ධෙ නිපජ්ජන්තෙන ද්වාරං සංවරිත්වාව නිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ මහාපරිවෙණං හොති, මහාබොධියඞ්ගණලොහපාසාදඞ්ගණසදිසං බහූනං ඔසරණට්ඨානං, යත්ථ ද්වාරං සංවුතම්පි සංවුතට්ඨානෙ න තිට්ඨති, ද්වාරං අලභන්තා පාකාරං ආරුහිත්වාපි විචරන්ති, තත්ථ සංවරණකිච්චං නත්ථි. රත්තිං ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නො අරුණෙ උග්ගතෙ උට්ඨහති, අනාපත්ති. සචෙ පබුජ්ඣිත්වා පුන සුපති, ආපත්ති. යො පන ‘‘අරුණෙ උග්ගතෙ වුට්ඨහිස්සාමී’’ති පරිච්ඡින්දිත්වාව ද්වාරං අසංවරිත්වා රත්තිං නිපජ්ජති, යථාපරිච්ඡෙදමෙව ච න වුට්ඨාති, තස්ස ආපත්තියෙව. මහාපච්චරියං පන ‘‘එවං නිපජ්ජන්තො අනාදරියදුක්කටාපි න මුච්චතී’’ති වුත්තං.

นี่คือบทสรุปในเรื่องนี้ การจำวัดในเวลากลางวันนี้กล่าวไว้ในสถานที่ที่มีรั้วรอบขอบชิดและมีประตูพร้อมกลอน ดังนั้น พระภิกษุที่จำวัดในที่โล่งแจ้ง ใต้ต้นไม้ หรือในมณฑป หรือที่ใดก็ตามที่มีประตูพร้อมกลอน ก็ควรปิดประตูแล้วจึงจำวัด หากเป็นบริเวณวัดใหญ่ที่คล้ายกับลานพระมหาโพธิ์หรือลานโลหปราสาท ซึ่งเป็นสถานที่ที่คนจำนวนมากเข้าออก และประตูที่ปิดไว้ก็ไม่คงอยู่ในสภาพที่ปิดสนิท ผู้ที่หาประตูไม่พบก็ปีนกำแพงเข้าไปได้ ในที่เช่นนั้นไม่มีกิจที่ต้องปิดประตู พระภิกษุที่จำวัดโดยเปิดประตูในเวลากลางคืนแล้วตื่นขึ้นเมื่ออรุณขึ้น ไม่เป็นอาบัติ หากตื่นแล้วกลับไปนอนอีก เป็นอาบัติ ส่วนพระภิกษุที่กำหนดเวลาไว้ว่า “เมื่ออรุณขึ้น ฉันจะตื่น” แล้วจำวัดในเวลากลางคืนโดยไม่ปิดประตู และไม่ตื่นตามที่กำหนดไว้ ก็เป็นอาบัติ ในมหาปัจจรีอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “พระภิกษุที่จำวัดเช่นนี้ไม่พ้นจากอนาทริยทุกกฏ”

---

යො පන බහුදෙව රත්තිං ජග්ගිත්වා අද්ධානං වා ගන්ත්වා දිවා කිලන්තරූපො මඤ්චෙ නිසින්නො පාදෙ භූමිතො අමොචෙත්වාව නිද්දාවසෙන නිපජ්ජති, තස්ස අනාපත්ති. සචෙ ඔක්කන්තනිද්දො අජානන්තොපි පාදෙ මඤ්චකං ආරොපෙති, ආපත්තියෙව. නිසීදිත්වා අපස්සාය සුපන්තස්ස අනාපත්ති. යොපි ච ‘‘නිද්දං විනොදෙස්සාමී’’ති චඞ්කමන්තො පතිත්වා සහසාව වුට්ඨාති, තස්සාපි අනාපත්ති. යො පන පතිත්වා තත්ථෙව සයති, න වුට්ඨාති, තස්ස ආපත්ති.

ภิกษุใดเฝ้าประตูอยู่ตลอดหลายคืน หรือไปทางไกลแล้ว ในเวลากลางวันมีรูปกายเหน็ดเหนื่อย นั่งอยู่บนเตียง ไม่ปล่อยเท้าจากพื้นดินนั่นเองแล้วนอนด้วยอำนาจแห่งการหลับ ภิกษุนั้นไม่มีอาบัติ. ถ้าหากภิกษุนั้นมีอันหลับครอบงำแล้ว ไม่รู้ตัวก็ยกเท้าขึ้นสู่เตียงเล็ก อาบัติย่อมมีนั่นเอง. ภิกษุผู้นั่งพิงเสาเป็นต้นแล้วหลับ ไม่มีอาบัติ. ภิกษุใดอีกคิดว่า 'จักบรรเทาความง่วง' ดังนี้ ขณะจงกรมล้มลงแล้วพลันลุกขึ้น ภิกษุนั้นก็ไม่มีอาบัติ. แต่ว่า ภิกษุใดล้มลงแล้วนอนอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเอง ไม่ลุกขึ้น ภิกษุนั้นมีอาบัติ.

---

කො මුච්චති, කො න මුච්චතීති? මහාපච්චරියං තාව ‘‘එකභඞ්ගෙන නිපන්නකොයෙව මුච්චති. පාදෙ පන භූමිතො මොචෙත්වා නිපන්නො යක්ඛගහිතකොපි විසඤ්ඤීභූතොපි න මුච්චතී’’ති වුත්තං. කුරුන්දට්ඨකථායං පන ‘‘බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතොව මුච්චතී’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘යො චඞ්කමන්තො මුච්චිත්වා පතිතො තත්ථෙව සුපති, තස්සාපි අවිසයත්තා ආපත්ති න දිස්සති. ආචරියා පන එවං න කථයන්ති. තස්මා ආපත්තියෙවාති මහාපදුමත්ථෙරෙන වුත්තං. ද්වෙ පන ජනා ආපත්තිතො මුච්චන්තියෙව, යො ච යක්ඛගහිතකො, යො ච බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතො’’ති.

ใครพ้นจากอาบัติ ใครไม่พ้น ดังนี้ เป็นคำถาม. ก่อนอื่น ในมหาปัจจรี ได้กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุผู้นอนตะแคงข้างเดียวเท่านั้น ย่อมพ้นจากอาบัติ. แต่ว่า ภิกษุผู้นอนปล่อยเท้าจากพื้นดินแล้ว แม้ภิกษุผู้ถูกยักษ์จับ แม้ภิกษุผู้มีสัญญาขาดไปแล้ว ย่อมไม่พ้น' ดังนี้. แต่ว่า ในกุรุนทีอรรถกถา ได้กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุผู้ถูกผูกมัดแล้วให้นอนเท่านั้น ย่อมพ้น' ดังนี้. แต่ว่า ในมหาอรรถกถา ได้กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุใดขณะจงกรมเป็นลมล้มลงแล้วหลับอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเอง อาบัติย่อมไม่ปรากฏเพราะความเป็นผู้ไม่อยู่ในวิสัยของภิกษุนั้น. แต่อาจารย์ทั้งหลายย่อมไม่กล่าวว่าไม่มีอาบัติ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น อาบัติย่อมมีนั่นเอง' ดังนี้ โดยพระมหาปทุมเถระ. แต่ว่า ชนสองพวกนี้ย่อมพ้นจากอาบัติแน่นอน คือ ภิกษุผู้ถูกยักษ์จับ และภิกษุผู้ถูกผูกมัดแล้วให้นอน ดังนี้ เป็นคำตอบ.

---

78. භාරුකච්ඡකවත්ථුම්හි [Pg.246] අනාපත්ති සුපිනන්තෙනාති යස්මා සුපිනන්තෙ අවිසයත්තා එවං හොති, තස්මා උපාලිත්ථෙරො භගවතා අවිනිච්ඡිතපුබ්බම්පි ඉමං වත්ථුං නයග්ගාහෙන විනිච්ඡිනි. භගවාපි ච සුත්වා ‘‘සුකථිතං, භික්ඛවෙ, උපාලිනා; අපදෙ පදං කරොන්තො විය, ආකාසෙ පදං දස්සෙන්තො විය උපාලි ඉමං පඤ්හං කථෙසී’’ති වත්වා ථෙරං එතදග්ගෙ ඨපෙසි – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’ති (අ. නි. 1.219, 228). ඉතො පරානි සුපබ්බාදීනි වත්ථූනි උත්තානත්ථානෙව.

๗๘. ในเรื่องภารุกัจฉกะ ไม่มีอาบัติด้วยความฝัน ดังนี้ เพราะเหตุใด การฝันว่าเสพเมถุนดังนี้ ย่อมมีเพราะความเป็นผู้ไม่อยู่ในวิสัย หรือเพราะไม่สามารถสำรวมได้ในความฝัน เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระได้วินิจฉัยเรื่องนี้ ซึ่งพระผู้มีพระภาคยังไม่เคยทรงวินิจฉัยมาก่อน ด้วยการถือเอาหลักการ หรือด้วยการถือเอาหลักการจากเรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงวินิจฉัยแล้ว. และพระผู้มีพระภาคก็ทรงสดับการวินิจฉัยแล้ว ตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอุบาลีกล่าวดีแล้ว เหมือนผู้กระทำรอยเท้าในที่ที่ไม่มีรอยเท้า เหมือนผู้แสดงรอยเท้าในอากาศ พระอุบาลีได้กล่าวตอบปัญหานี้แล้ว' ดังนี้ แล้วทรงตั้งพระเถระไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้ทรงวินัย พระอุบาลีเป็นเลิศ' ดังนี้ (อ. นิ. 1.219, 228). เรื่องอื่น ๆ มีสุปัพพะเป็นต้นจากเรื่องภารุกัจฉกะนี้ มีเนื้อความตื้นนั่นเอง.

---

80. භික්ඛුනීසම්පයොජනාදීසු තෙ ලිච්ඡවිකුමාරකා ඛිඩ්ඩාපසුතා අත්තනො අනාචාරෙන එවං අකංසු. තතො පට්ඨාය ච ලිච්ඡවීනං විනාසො එව උදපාදි.

๘๐. ในเรื่องภิกษุณีสัมปโยชนะเป็นต้น เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นเป็นผู้ขวนขวายในการเล่น ได้กระทำดังนี้ด้วยความไม่เคารพของตน. และความพินาศนั่นเองได้เกิดขึ้นแก่เจ้าลิจฉวีทั้งหลายเริ่มตั้งแต่นั้นมา.

---

82. වුඩ්ඪපබ්බජිතවත්ථුම්හි දස්සනං අගමාසීති අනුකම්පාය ‘‘තං දක්ඛිස්සාමී’’ති ගෙහං අගමාසි. අථස්ස සා අත්තනො ච දාරකානඤ්ච නානප්පකාරෙහි අනාථභාවං සංවණ්ණෙසි. අනපෙක්ඛඤ්ච නං ඤත්වා කුපිතා ‘‘එහි විබ්භමාහී’’ති බලක්කාරෙන අග්ගහෙසි. සො අත්තානං මොචෙතුං පටික්කමන්තො ජරාදුබ්බලතාය උත්තානො පරිපති. තතො සා අත්තනො මනං අකාසි. සො පන භික්ඛු අනාගාමී සමුච්ඡින්නකාමරාගො තස්මා න සාදියීති.

๘๒. ในเรื่องวุฑฒบรรพชิต ได้ไปเพื่อเห็น ดังนี้ คือ ด้วยความอนุเคราะห์ คิดว่า 'จักดูภรรยาเก่าคนนั้น' ดังนี้ จึงได้ไปสู่เรือน. ในลำดับนั้น ภรรยาเก่าคนนั้นได้พรรณนาความเป็นผู้ไม่มีที่พึ่งของตนเองและของเด็กทั้งหลายด้วยประการต่าง ๆ. และรู้ว่าภิกษุนั้นไม่แยแสแล้ว เป็นผู้โกรธ กล่าวว่า 'มาเถิด จงสึกเสีย' ดังนี้ แล้วได้จับไว้ด้วยการใช้กำลัง หรือด้วยการบังคับ. ภิกษุนั้นขณะถอยหลังไปเพื่อจะให้ตนเองพ้น ได้ล้มหงายลงเพราะความเป็นผู้ไม่มีกำลังด้วยชรา. เพราะการล้มลงนั้น ภรรยาเก่าคนนั้นได้กระทำตามความพอใจของตน. แต่ว่า ภิกษุนั้นเป็นพระอนาคามี เป็นผู้มีกามราคะตัดขาดแล้วโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุนั้น ย่อมไม่ยินดี ดังนี้ พึงทราบ.

---

83. මිගපොතකවත්ථු උත්තානත්ථමෙවාති.

๘๓. เรื่องมิคโปตกะมีเนื้อความตื้นนั่นเอง ดังนี้ เป็นอันจบ.

---

විනීතවත්ථු නිට්ඨිතං.

วินีตวัตถุจบแล้ว.

---

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อว่า สมันตปาสาทิกา

---

පඨමපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ปฐมปาราชิกวัณณนาจบแล้ว.

---

තත්‍රිදං සමන්තපාසාදිකාය සමන්තපාසාදිකත්තස්මිං –

ในคำว่า สมันตปาสาทิกา วินยสังวัณณนา นั้น คำนี้ที่จักกล่าวต่อไป ย่อมมีในความเป็นเครื่องยังจิตให้เลื่อมใสโดยรอบของอรรถกถาสมันตปาสาทิกา คือ

---

ආචරියපරම්පරතො, නිදානවත්ථුප්පභෙදදීපනතො;

පරසමයවිවජ්ජනතො, සකසමයවිසුද්ධිතො චෙව.

เพราะสืบต่อมาจากอาจารย์ เพราะแสดงความต่างแห่งเรื่องอันเป็นนิทานและอาจริยวาท เพราะเว้นลัทธิของผู้อื่น และเพราะความบริสุทธิ์แห่งลัทธิของตน.

---

බ්‍යඤ්ජනපරිසොධනතො, පදත්ථතො පාළියොජනක්කමතො;

සික්ඛාපදනිච්ඡයතො, විභඞ්ගනයභෙදදස්සනතො.

เพราะชำระพยัญชนะให้บริสุทธิ์ เพราะอรรถแห่งบท เพราะลำดับแห่งการโยชนาพระบาลี เพราะการวินิจฉัยสิกขาบท และเพราะแสดงความต่างแห่งนัยการจำแนกเหมือนการจำแนกในวิภังค์.

---

සම්පස්සතං [Pg.247] න දිස්සති, කිඤ්චි අපාසාදිකං යතො එත්ථ;

විඤ්ඤූනමයං තස්මා, සමන්තපාසාදිකාත්වෙව.

เพราะเหตุใด สิ่งใดสิ่งหนึ่งอันไม่ยังจิตให้เลื่อมใส ย่อมไม่ปรากฏในอรรถกถานี้แก่บัณฑิตทั้งหลายผู้เห็นโดยชอบด้วยจักษุคือปัญญา เพราะเหตุนั้น อรรถกถาอธิบายนี้จึงชื่อว่า สมันตปาสาทิกา นั่นเอง.

---

සංවණ්ණනා පවත්තා, විනයස්ස විනෙය්‍යදමනකුසලෙන;

වුත්තස්ස ලොකනාථෙන, ලොකමනුකම්පමානෙනාති.

อรรถกถาอธิบายนี้ได้เป็นไปแล้วแห่งพระวินัยปิฎกอันประเสริฐ ที่พระโลกนาถผู้ฉลาดในการฝึกฝนเวไนยสัตว์ ผู้ทรงอนุเคราะห์โลก ตรัสแล้ว ดังนี้ เป็นคำคาถาที่กล่าวมาแล้ว.

---

පඨමපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ปฐมปาราชิกวัณณนาจบแล้ว.

---

2. දුතියපාරාජිකං

๒. ปาราชิกที่ 2

---

දුතියං අදුතියෙන, යං ජිනෙන පකාසිතං;

පාරාජිකං තස්ස දානි, පත්තො සංවණ්ණනාක්කමො.

บัดนี้ เมื่ออธิบายปฐมปาราชิกจบแล้ว ลำดับแห่งอรรถกถาอธิบายแห่งปาราชิกที่สอง ซึ่งพระชินเจ้าผู้ไม่มีที่สองได้ทรงประกาศแล้ว ได้มาถึงแล้ว.

---

යස්මා තස්මා සුවිඤ්ඤෙය්‍යං, යං පුබ්බෙ ච පකාසිතං;

තං සබ්බං වජ්ජයිත්වාන, හොති සංවණ්ණනා අයං.

เพราะความเป็นผู้มาถึงแห่งลำดับอธิบายปาราชิกที่สองนั้น อรรถกถาอธิบายนี้ย่อมมี โดยเว้นบทที่ผู้ศึกษาทั้งหลายพึงรู้ได้โดยง่าย และบทที่ได้ประกาศไว้แล้วในกาลก่อนทั้งหมดนั้น.

---

ධනියවත්ථුවණ්ණනා

ธนิยวัตถุวัณณนา

---

84. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා රාජගහෙ විහරති ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙති තත්ථ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ, තඤ්හි මන්ධාතු-මහාගොවින්දාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ‘‘රාජගහ’’න්ති වුච්චති. අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙ වණ්ණයන්ති. කිං තෙහි! නාමමෙතං තස්ස නගරස්ස. තං පනෙතං බුද්ධකාලෙ ච චක්කවත්තිකාලෙ ච නගරං හොති. සෙසකාලෙ සුඤ්ඤං හොති යක්ඛපරිග්ගහිතං, තෙසං වසන්තවනං හුත්වා තිට්ඨති. එවං ගොචරගාමං දස්සෙත්වා නිවාසනට්ඨානමාහ – ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙති. සො ච ගිජ්ඣා තස්ස කූටෙසු වසිංසු, ගිජ්ඣසදිසානි වා තස්ස කූටානි; තස්මා ගිජ්ඣකූටොති වුච්චතීති වෙදිතබ්බො.

๘๔. ในคำว่า 'เตน สมเยน (ปะ) คิชฌกูเฏ ปัพพเต' ดังนี้ ในคำว่า 'ราชคหะ' นั้น คือ ในเมืองชื่อราชคฤห์ดังนี้. จริงอยู่ เมืองนั้นย่อมถูกกล่าวว่า 'ราชคฤห์' เพราะความเป็นที่ถูกยึดครองเป็นราชธานีอันพระเจ้ามันธาตุจักรพรรดิ, มหาโควินทพราหมณ์เป็นต้น. อาจารย์อื่น ๆ ย่อมพรรณนาประการอื่น ๆ นอกจากที่กล่าวมาแล้วในบทว่า 'ราชคหะ' นี้. ประโยชน์อะไรด้วยประการเหล่านั้น! ชื่อว่า 'ราชคฤห์' นี้เป็นชื่อของเมืองนั้น. แต่ว่า เมืองนี้ชื่อราชคฤห์นั้น ย่อมเป็นราชธานีในสมัยพุทธกาลด้วย และในสมัยพระเจ้าจักรพรรดิด้วย. ในสมัยอื่นย่อมว่างเปล่าจากมนุษย์ เป็นที่อันยักษ์ทั้งหลายยึดครอง เป็นป่าที่รื่นรมย์ในฤดูวสันต์ของยักษ์ทั้งหลายเหล่านั้น. พระสังคีติกาจารย์ได้กล่าวที่ประทับโดยแสดงหมู่บ้านที่เที่ยวบิณฑบาตดังนี้ว่า 'คิชฌกูฏบรรพต' ดังนี้. และภูเขานั้น แร้งทั้งหลายได้อาศัยอยู่ที่ยอดทั้งหลายของภูเขานั้น หรือยอดทั้งหลายของภูเขานั้นคล้ายแร้ง เพราะเหตุนั้น ย่อมถูกกล่าวว่า 'คิชฌกูฏ' ดังนี้ พึงทราบ.

---

සම්බහුලාති විනයපරියායෙන තයො ජනා සම්බහුලාති වුච්චන්ති, තතො පරං සඞ්ඝො. සුත්තන්තපරියායෙන තයො තයො එව, තතො පට්ඨාය සම්බහුලා. ඉධ පන තෙ සුත්තන්තපරියායෙන සම්බහුලාති වෙදිතබ්බා. සන්දිට්ඨාති නාතිවිස්සාසිකා න දළ්හමිත්තා; තත්ථ තත්ථ සඞ්ගම්ම දිට්ඨත්තා හි තෙ සන්දිට්ඨාති වුච්චන්ති. සම්භත්තාති අතිවිස්සාසිකා දළ්හමිත්තා; තෙ [Pg.248] හි සුට්ඨු භත්තා භජමානා එකසම්භොගපරිභොගාති කත්වා ‘‘සම්භත්තා’’ති වුච්චන්ති. ඉසිගිලිපස්සෙති ඉසිගිලි නාම පබ්බතො, තස්ස පස්සෙ. පුබ්බෙ කිර පඤ්චසතමත්තා පච්චෙකබුද්ධා කාසිකොසලාදීසු ජනපදෙසු පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං තස්මිං පබ්බතෙ සන්නිපතිත්වා සමාපත්තියා වීතිනාමෙන්ති. මනුස්සා තෙ පවිසන්තෙව පස්සන්ති න නික්ඛමන්තෙ. තතො ආහංසු – ‘‘අයං පබ්බතො ඉමෙ ඉසයො ගිලතී’’ති. තදුපාදාය තස්ස ‘‘ඉසිගිලි’’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි, තස්ස පස්සෙ පබ්බතපාදෙ.

คำว่า "สัมพหุลา" ตามนัยแห่งพระวินัย ภิกษุ ๓ รูป เรียกว่า "สัมพหุลา" (หลายรูป) ยิ่งกว่านั้น (ตั้งแต่ ๔ รูปขึ้นไป) เรียกว่า "สงฆ์" ตามนัยแห่งพระสูตร ภิกษุ ๓ รูป ก็คือ ๓ รูปเท่านั้น ตั้งแต่ ๓ รูปนั้นเป็นต้นไป (คือตั้งแต่ ๔ รูปขึ้นไป) เรียกว่า "สัมพหุลา" แต่ในอธิการนี้ พึงทราบว่าภิกษุเหล่านั้นเรียกว่า "สัมพหุลา" ตามนัยแห่งพระสูตร คำว่า "สันทิฏฐา" หมายถึง ภิกษุที่ไม่สนิทสนมกันมาก ไม่ใช่เพื่อนสนิท เพราะภิกษุเหล่านั้นเรียกว่า "สันทิฏฐา" เนื่องจากเป็นผู้ที่เคยพบเห็นกันในที่นั้นๆ คำว่า "สัมภัตตา" หมายถึง ภิกษุที่สนิทสนมกันมาก เป็นเพื่อนสนิท เพราะภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า "สัมภัตตา" เนื่องจากเป็นผู้คบหากันอย่างดี มีการบริโภคปัจจัยและธรรมร่วมกัน คำว่า "อิสิคิลิปัสเส" หมายถึง ที่ข้างภูเขาชื่ออิสิคิลิ มีภูเขาชื่ออิสิคิลิอยู่ ที่ข้างภูเขานั้น ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระปัจเจกพุทธเจ้าประมาณ ๕๐๐ องค์ เที่ยวบิณฑบาตในชนบททั้งหลาย มีแคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น แล้วประชุมกันที่ภูเขานั้นในเวลาหลังภัต ย่อมยังเวลาให้ล่วงไปด้วยสมาบัติ มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นแต่ตอนเข้าไปเท่านั้น ไม่เห็นตอนออกมา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวกันว่า "ภูเขานี้กลืนกินฤๅษีเหล่านี้" อาศัยคำนั้น ชื่อว่า "อิสิคิลิ" นั่นเองจึงปรากฏแก่ภูเขานั้น ที่ข้างภูเขานั้น คือที่เชิงเขา

---

තිණකුටියො කරිත්වාති තිණච්ඡදනා සද්වාරබන්ධා කුටියො කත්වා. වස්සං උපගච්ඡන්තෙන හි නාලකපටිපදං පටිපන්නෙනාපි පඤ්චන්නං ඡදනානං අඤ්ඤතරෙන ඡන්නෙයෙව සද්වාරබන්ධෙ සෙනාසනෙ උපගන්තබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං. යො උපගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 204). තස්මා වස්සකාලෙ සචෙ සෙනාසනං ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ ලභති, හත්ථකම්මං පරියෙසිත්වාපි කාතබ්බං. හත්ථකම්මං අලභන්තෙන සාමම්පි කාතබ්බං. න ත්වෙව අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං. අයමනුධම්මතා. තස්මා තෙ භික්ඛූ තිණකුටියො කරිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනි පරිච්ඡින්දිත්වා කතිකවත්තානි ච ඛන්ධකවත්තානි ච අධිට්ඨාය තීසු සික්ඛාසු සික්ඛමානා වස්සං උපගච්ඡිංසු.

คำว่า "ติณกุฏิโย กริตวา" หมายถึง สร้างกุฏิที่มีหลังคาหญ้าและมีประตูพร้อม ด้วยว่า ภิกษุผู้จะเข้าจำพรรษา แม้ผู้ปฏิบัติในนาลกปฏิปทา ก็พึงเข้าจำพรรษาในเสนาสนะที่มีหลังคาด้วยเครื่องมุงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องมุง ๕ อย่าง และมีประตูพร้อม สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงเข้าจำพรรษาในที่ไม่มีเสนาสนะ รูปใดเข้าจำพรรษา ต้องอาบัติทุกกฏ" เพราะฉะนั้น ในฤดูฝน ถ้าได้เสนาสนะ นั่นเป็นการดี หากไม่ได้ แม้ขวนขวายการงาน (เพื่อสร้างเสนาสนะ) ก็พึงทำ เมื่อไม่ได้รับความช่วยเหลือในการงาน ภิกษุพึงทำเอง แต่ไม่พึงเป็นผู้ไม่มีเสนาสนะแล้วเข้าจำพรรษาเลย นี้เป็นความเหมาะสมแก่ธรรม เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงสร้างกุฏิหญ้า กำหนดที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันเป็นต้น สมาทานกติกาวัตรและขันธกวัตร ศึกษาอยู่ในสิกขา ๓ แล้วเข้าจำพรรษา

---

ආයස්මාපි ධනියොති න කෙවලං තෙ ථෙරාව ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස ආදිකම්මිකො ආයස්මා ධනියොපි. කුම්භකාරපුත්තොති කුම්භකාරස්ස පුත්තො; තස්ස හි නාමං ධනියො, පිතා කුම්භකාරො, තෙන වුත්තං – ‘‘ධනියො කුම්භකාරපුත්තො’’ති. වස්සං උපගච්ඡීති තෙහි ථෙරෙහි සද්ධිං එකට්ඨානෙයෙව තිණකුටිකං කරිත්වා වස්සං උපගච්ඡි. වස්සංවුත්ථාති පුරිමිකාය උපගතා මහාපවාරණාය පවාරිතා පාටිපදදිවසතො පට්ඨාය ‘‘වුත්ථවස්සා’’ති වුච්චන්ති. එවං වස්සංවුත්ථා හුත්වා.

คำว่า "อายสฺมาปิ ธนิโย" หมายถึง ไม่ใช่เพียงพระเถระเหล่านั้นเท่านั้นที่เข้าจำพรรษา แม้ท่านพระธนิยะผู้เป็นต้นบัญญัติสิกขาบทนี้ก็เข้าจำพรรษาด้วย คำว่า "กุมภการปุตโต" หมายถึง บุตรของช่างหม้อ ด้วยว่า ท่านมีชื่อว่าธนิยะ บิดาเป็นช่างหม้อ เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า "ธนิยะ กุมภการปุตโต" คำว่า "วสฺสํ อุปคจฺฉิ" หมายถึง ท่านสร้างกุฏิหญ้าเข้าจำพรรษาในที่เดียวกันกับพระเถระเหล่านั้นนั่นเอง คำว่า "วสฺสํวุตฺถา" หมายถึง ภิกษุผู้เข้าจำพรรษาในปุริมพรรษา ปวารณาแล้วด้วยมหาปวารณา ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำเป็นต้นไป เรียกว่า "วุฏฐพรรษา" (ผู้จำพรรษาแล้ว) เป็นผู้จำพรรษาแล้วอย่างนี้

---

තිණකුටියො භින්දිත්වාති න දණ්ඩමුග්ගරාදීහි චුණ්ණවිචුණ්ණං කත්වා, වත්තසීසෙන පන තිණඤ්ච දාරුවල්ලි-ආදීනි ච ඔරොපෙත්වාති අත්ථො. යෙන හි විහාරපච්චන්තෙ කුටි කතා හොති, තෙන සචෙ ආවාසිකා භික්ඛූ හොන්ති, තෙ ආපුච්ඡිතබ්බා. ‘‘සචෙ ඉමං කුටිං පටිජග්ගිත්වා කොචි වසිතුං උස්සහති, තස්ස දෙථා’’ති වත්වා පක්කමිතබ්බං. යෙන අරඤ්ඤෙ වා කතා හොති[Pg.249], පටිජග්ගනකං වා න ලභති, තෙන ‘‘අඤ්ඤෙසම්පි පරිභොගං භවිස්සතී’’ති පටිසාමෙත්වා ගන්තබ්බං. තෙ පන භික්ඛූ අරඤ්ඤෙ කුටියො කත්වා පටිජග්ගනකං අලභන්තා තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච පටිසාමෙත්වා සඞ්ගොපෙත්වාති අත්ථො. යථා ච ඨපිතං තං උපචිකාහි න ඛජ්ජති, අනොවස්සකඤ්ච හොති, තථා ඨපෙත්වා ‘‘ඉදං ඨානං ආගන්ත්වා වසිතුකාමානං සබ්‍රහ්මචාරීනං උපකාරාය භවිස්සතී’’ති ගමියවත්තං පූරෙත්වා.

คำว่า "ติณกุฏิโย ภินทิตวา" ไม่ได้หมายถึงการทุบทำลายให้เป็นผุยผงด้วยท่อนไม้และกระบองเป็นต้น แต่หมายความว่า รื้อหญ้าและไม้เถาวัลย์เป็นต้นลงตามลำดับแห่งวัตร ด้วยว่า ภิกษุรูปใดสร้างกุฏิไว้ที่ท้ายวิหาร หากมีภิกษุเจ้าอาวาสอยู่ ภิกษุนั้นพึงบอกลาภิกษุเหล่านั้นว่า "หากใครสามารถดูแลกุฏินี้และอยู่ได้ ก็จงมอบให้แก่ภิกษุนั้นเถิด" กล่าวอย่างนี้แล้วจึงค่อยจากไป ภิกษุรูปใดสร้างกุฏิไว้ในป่า หรือไม่พบผู้ที่จะมาดูแล ภิกษุนั้นพึงเก็บงำไว้ด้วยคิดว่า "จักเป็นของใช้สอยแม้แก่ภิกษุรูปอื่นๆ" แล้วจึงจากไป ส่วนภิกษุเหล่านั้น เมื่อสร้างกุฏิในป่าแล้วไม่พบผู้ดูแล จึงเก็บหญ้าและไม้ไว้ให้ดี คือให้ปลอดภัย หมายความว่า เก็บรักษาไว้โดยประการที่ปลวกไม่กัดกินและฝนไม่สาดเปียก โดยคิดว่า "สถานที่นี้จักเป็นประโยชน์แก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายที่ปรารถนาจะมาอยู่" ดังนี้ แล้วบำเพ็ญคามิกวัตร (วัตรของผู้จะไป)

---

ජනපදචාරිකං පක්කමිංසූති අත්තනො අත්තනො චිත්තානුකූලං ජනපදං අගමංසු. ආයස්මා පන ධනියො කුම්භකාරපුත්තො තත්ථෙව වස්සං වසීතිආදි උත්තානත්ථමෙව. යාවතතියකන්ති යාවතතියවාරං. අනවයොති අනුඅවයො, සන්ධිවසෙන උකාරලොපො. අනු අනු අවයො, යං යං කුම්භකාරෙහි කත්තබ්බං නාම අත්ථි, සබ්බත්ථ අනූනො පරිපුණ්ණසිප්පොති අත්ථො. සකෙති අත්තනො සන්තකෙ. ආචරියකෙති ආචරියකම්මෙ. කුම්භකාරකම්මෙති කුම්භකාරානං කම්මෙ; කුම්භකාරෙහි කත්තබ්බකම්මෙති අත්ථො. එතෙන සකං ආචරියකං සරූපතො දස්සිතං හොති. පරියොදාතසිප්පොති පරිසුද්ධසිප්පො. අනවයත්තෙපි සති අඤ්ඤෙහි අසදිසසිප්පොති වුත්තං හොති.

คำว่า "ชนปทจาริกํ ปกฺกมิํสู" หมายถึง ได้ไปยังชนบทตามความพอใจของตนๆ ส่วนประโยคว่า "ท่านพระธนิยะกุมภการบุตรได้จำพรรษาอยู่ที่นั่นเอง" เป็นต้น มีเนื้อความง่ายอยู่แล้ว คำว่า "ยาวตติยกํ" หมายถึง จนถึงวาระที่ ๓ คำว่า "อนวโย" พึงตัดบทเป็น "อนุ + อวโย" มีการลบสระอุด้วยอำนาจสนธิ หมายความว่า ไม่มีความบกพร่องในศิลปะ คือเป็นผู้มีศิลปะบริสุทธิ์บริบูรณ์ในกิจการงานทุกอย่างที่ช่างหม้อพึงทำ คำว่า "สเก" หมายถึง ในของที่เป็นของตน คำว่า "อาจริยเก" หมายถึง ในงานของอาจารย์ คำว่า "กุมภการกมฺเม" หมายถึง ในงานของพวกช่างหม้อ คือในงานที่ช่างหม้อพึงทำ ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงงานของอาจารย์ของตนโดยสรูป คำว่า "ปริโยทาตสิปฺโป" หมายถึง มีศิลปะบริสุทธิ์ ที่ว่า "อนวโย" นั้น หมายความว่า เป็นผู้มีศิลปะหาผู้เสมอเหมือนมิได้ในบรรดาช่างหม้ออื่นๆ

---

සබ්බමත්තිකාමයන්ති පිට්ඨසඞ්ඝාටකකවාටසූචිඝටිකවාතපානකවාටමත්තං ඨපෙත්වා අවසෙසං භිත්තිඡදනිට්ඨකථම්භාදිභෙදං සබ්බං ගෙහසම්භාරං මත්තිකාමයමෙව කත්වාති අත්ථො. තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච ගොමයඤ්ච සඞ්කඩ්ඪිත්වා තං කුටිකං පචීති තං සබ්බමත්තිකාමයං කත්වා පාණිකාය ඝංසිත්වා සුක්ඛාපෙත්වා තෙලතම්බමත්තිකාය පරිමජ්ජිත්වා අන්තො ච බහි ච තිණාදීහි පූරෙත්වා යථා පක්කා සුපක්කා හොති, එවං පචි. එවං පක්කා ච පන සා අහොසි කුටිකා. අභිරූපාති සුරූපා. පාසාදිකාති පසාදජනිකා. ලොහිතිකාති ලොහිතවණ්ණා. කිඞ්කණිකසද්දොති කිඞ්කණිකජාලස්ස සද්දො. යථා කිර නානාරතනෙහි කතස්ස කිඞ්කණිකජාලස්ස සද්දො හොති, එවං තස්සා කුටිකාය වාතපානන්තරිකාදීහි පවිට්ඨෙන වාතෙන සමාහතාය සද්දො අහොසි. එතෙනස්සා අන්තො ච බහි ච සුපක්කභාවො දස්සිතො හොති. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘කිඞ්කණිකා’’ති කංසභාජනං, තස්මා යථා අභිහතස්ස කංසභාජනස්ස සද්දො, එවමස්සා වාතප්පහතාය සද්දො අහොසී’’ති වුත්තං.

คำว่า สัพพมัตติกามยันติ มีอรรถว่า เว้นไว้แต่เพียงบานประตู บานหน้าต่าง สลัก กลอน และบานหน้าต่างช่องลม ส่วนที่เหลือทั้งหมด คือผนัง หลังคา อิฐ เสา เป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนประกอบของกุฏิทั้งหมด ทำด้วยดินเหนียวเท่านั้น คำว่า ติณัญจะ กัฏฐัญจะ โคมยัญจะ สังกฑฺฒิตฺวา ตัง กุฏิกัง ปจีติ คือ ทำกุฏินั้นทั้งหมดด้วยดินเหนียว ขัดด้วยมือ (หรือเกรียงอันมีรูปคล้ายมือ) ทำให้แห้ง ขัดด้วยดินเหนียวสีแดงผสมน้ำมัน แล้วใส่หญ้าเป็นต้นไว้ทั้งข้างในและข้างนอก เผาจนสุกดีแล้วอย่างนั้น กุฏินั้นที่เผาแล้วอย่างนั้น ก็เป็นกุฏิที่สุกดีแล้ว คำว่า อภิรูปา คือ มีรูปงาม คำว่า ปาสาทิกา คือ ทำให้เกิดความเลื่อมใส คำว่า โลหิติกา คือ มีสีแดง คำว่า กิงกณิกสัทโท คือ เสียงของพวงกระดิ่ง เสียงของกุฏินั้นที่ถูกลมพัดกระทบที่ช่องลมและช่องว่างต่างๆ ก็มีเสียงเหมือนเสียงของพวงกระดิ่งที่ทำด้วยรัตนะต่างๆ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่ากุฏินั้นสุกดีแล้วทั้งข้างในและข้างนอก แต่ในมหาอรรถกถา กล่าวว่า 'กิงกณิกา' คือ ภาชนะทองเหลือง ดังนั้น เสียงของกุฏินั้นที่ถูกลมพัดกระทบ จึงเหมือนเสียงของภาชนะทองเหลืองที่ถูกตี ดังนี้

---

85. කිං [Pg.250] එතං, භික්ඛවෙති එත්ථ ජානන්තොව භගවා කථාසමුට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුන්ති සබ්බමත්තිකාමයාය කුටිකාය කරණභාවං ආදිතො පට්ඨාය භගවතො ආරොචෙසුං. කථඤ්හි නාම සො, භික්ඛවෙ…පෙ… කුටිකං කරිස්සතීති ඉදං අතීතත්ථෙ අනාගතවචනං; අකාසීති වුත්තං හොති. තස්ස ලක්ඛණං සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බං. න හි නාම, භික්ඛවෙ, තස්ස මොඝපුරිසස්ස පාණෙසු අනුද්දයා අනුකම්පා අවිහෙසා භවිස්සතීති එත්ථ අනුද්දයාති අනුරක්ඛණා; එතෙන මෙත්තාපුබ්බභාගං දස්සෙති. අනුකම්පාති පරදුක්ඛෙන චිත්තකම්පනා. අවිහෙසාති අවිහිංසනා; එතෙහි කරුණාපුබ්බභාගං දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘භික්ඛවෙ, තස්ස මොඝපුරිසස්ස පථවීඛණනචික්ඛල්ලමද්දනඅග්ගිදානෙසු බහූ ඛුද්දානුඛුද්දකෙ පාණෙ බ්‍යාබාධෙන්තස්ස විනාසෙන්තස්ස තෙසු පාණෙසු මෙත්තාකරුණානං පුබ්බභාගමත්තාපි අනුද්දයා අනුකම්පා අවිහෙසා න හි නාම භවිස්සති අප්පමත්තකාපි නාම න භවිස්සතී’’ති. මා පච්ඡිමා ජනතා පාණෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජීති පච්ඡිමො ජනසමූහො පාණෙසු පාතබ්‍යභාවං මා ආපජ්ජි. ‘‘බුද්ධකාලෙපි භික්ඛූහි එවං කතං, ඊදිසෙසු ඨානෙසු පාණාතිපාතං කරොන්තානං නත්ථි දොසො’’ති මඤ්ඤිත්වා ඉමස්ස දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජමානා පච්ඡිමා ජනතා මා පාණෙසු පාතබ්‍යෙ ඝංසිතබ්බෙ එවං මඤ්ඤීති වුත්තං හොති.

๘๕. ในคำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นอะไร' พระผู้มีพระภาคทรงทราบอยู่แล้วนั่นแหละ ทรงสอบถามเพื่อทรงยกเรื่องขึ้นมา ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค คือได้กราบทูลเรื่องการสร้างกุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวทั้งหมด ตั้งแต่ต้นแด่พระผู้มีพระภาค คำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนหนอภิกษุนั้น...จักทำกุฏิ' นี้เป็นคำอนาคตกาลในอดีตกาล คือกล่าวว่า 'ได้ทำแล้ว' ลักษณะของคำนั้น พึงค้นหาจากคัมภีร์ไวยากรณ์ ในคำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนหนอความเอ็นดู ความอนุเคราะห์ ความไม่เบียดเบียนในสัตว์ทั้งหลาย จักไม่มีแก่โมฆบุรุษนั้น' นี้ คำว่า 'อนุททยา' คือ การตามรักษา ด้วยคำนี้ ทรงแสดงเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้น คำว่า 'อนุกัมปา' คือ ความหวั่นไหวแห่งจิตเพราะความทุกข์ของผู้อื่น คำว่า 'อวิเหสา' คือ การไม่เบียดเบียน ด้วยคำเหล่านี้ ทรงแสดงกรุณาที่เป็นส่วนเบื้องต้น ความว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเอ็นดู ความอนุเคราะห์ ความไม่เบียดเบียน แม้เพียงส่วนเบื้องต้นแห่งเมตตาและกรุณาในสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้น ย่อมไม่มีแก่โมฆบุรุษนั้น ผู้เบียดเบียน ผู้ทำลายสัตว์เล็กสัตว์น้อยจำนวนมาก ในการขุดดิน การเหยียบย่ำโคลน และการก่อไฟ' คำว่า 'ขอหมู่ชนในภายหลังอย่าถึงความเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งหลายเลย' คือ ขอหมู่ชนในภายหลังอย่าถึงความเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งหลายเลย ความว่า 'ขอหมู่ชนในภายหลัง ผู้ถึงการทำตามทิฏฐิของภิกษุนี้ โดยสำคัญว่า 'แม้ในสมัยพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายก็ทำอย่างนี้ โทษย่อมไม่มีแก่ผู้ทำปาณาติบาตในที่เช่นนี้' อย่าสำคัญอย่างนี้ว่า 'สัตว์ทั้งหลายพึงถูกทำลาย พึงถูกขัดสี' เลย

---

එවං ධනියං ගරහිත්වා න ච, භික්ඛවෙ, සබ්බමත්තිකාමයා කුටිකා කාතබ්බාති ආයතිං තාදිසාය කුටිකාය කරණං පටික්ඛිපි; පටික්ඛිපිත්වා ච ‘‘යො කරෙය්‍ය ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති සබ්බමත්තිකාමයකුටිකාකරණෙ ආපත්තිං ඨපෙසි. තස්මා යොපි පථවීඛණනාදිනා පාණෙසු පාතබ්‍යතං අනාපජ්ජන්තො තාදිසං කුටිකං කරොති, සොපි දුක්කටං ආපජ්ජති. පථවීඛණනාදීහි පන පාණෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්තො යං යං වත්ථුං වීතික්කමති, තත්ථ තත්ථ වුත්තමෙව ආපත්තිං ආපජ්ජති. ධනියත්ථෙරස්ස ආදිකම්මිකත්තා අනාපත්ති. සෙසානං සික්ඛාපදං අතික්කමිත්වා කරොන්තානම්පි කතං ලභිත්වා තත්ථ වසන්තානම්පි දුක්කටමෙව. දබ්බසම්භාරමිස්සකා පන යථා වා තථා වා මිස්සා හොතු, වට්ටති. සුද්ධමත්තිකාමයාව න වට්ටති. සාපි ඉට්ඨකාහි ගිඤ්ජකාවසථසඞ්ඛෙපෙන කතා වට්ටති. එවං භන්තෙති ඛො…පෙ… තං කුටිං භින්දිංසූති භගවතො වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කට්ඨෙහි ච පාසාණෙහි ච තං කුටිකං විකිරන්තා භින්දිංසු.

พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนพระธนิยะอย่างนี้แล้ว ทรงห้ามการสร้างกุฏิเช่นนั้นในภายหลังว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวทั้งหมดไม่พึงทำ' และเมื่อทรงห้ามแล้ว ก็ทรงบัญญัติอาบัติทุกกฏในการสร้างกุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวทั้งหมดว่า 'ผู้ใดพึงทำ พึงปรับอาบัติทุกกฏ' เพราะฉะนั้น ภิกษุใดแม้ไม่ถึงความเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งหลายด้วยการขุดดินเป็นต้น แล้วสร้างกุฏิเช่นนั้น ภิกษุนั้นก็ต้องอาบัติทุกกฏ แต่ภิกษุใดถึงความเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งหลายด้วยการขุดดินเป็นต้น ล่วงละเมิดวัตถุใดๆ ก็ต้องอาบัติที่กล่าวไว้แล้วในวัตถุนั้นๆ พระเถระธนิยะเป็นอาทิกัมมิกะ จึงไม่มีอาบัติ ส่วนภิกษุที่เหลือ แม้ผู้ทำโดยล่วงละเมิดสิกขาบท หรือผู้ได้กุฏิที่ผู้อื่นทำแล้วและอยู่ในกุฏินั้น ก็ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น แต่กุฏิที่ผสมด้วยวัสดุต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการผสมอย่างไร ก็ย่อมควร เฉพาะกุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวล้วนๆ เท่านั้นที่ไม่ควร แม้กุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวล้วนๆ นั้น หากทำเป็นรูปอาคารอิฐ ก็ย่อมควร ในคำว่า 'ขอรับ พระพุทธเจ้าข้า' เป็นต้น... 'ได้ทำลายกุฏินั้น' คือ ภิกษุทั้งหลายรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทำลายกุฏินั้น โดยการรื้อกระจายด้วยไม้และหิน

---

අථ [Pg.251] ඛො ආයස්මා ධනියොතිආදිම්හි අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – ධනියො එකපස්සෙ දිවාවිහාරං නිසින්නො තෙන සද්දෙන ආගන්ත්වා තෙ භික්ඛූ ‘‘කිස්ස මෙ තුම්හෙ, ආවුසො, කුටිං භින්දථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘භගවා භෙදාපෙතී’’ති සුත්වා සුබ්බචතාය සම්පටිච්ඡි.

ในคำว่า 'ครั้งนั้นแล ท่านพระธนิยะ' เป็นต้น นี้เป็นอรรถโดยย่อ คือ พระธนิยะนั่งพักกลางวันอยู่ข้างหนึ่ง ได้มาเพราะเสียงนั้น แล้วถามภิกษุเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลาย ท่านทำลายกุฏิของผมทำไม' เมื่อได้ยินว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงให้ทำลาย' ก็รับคำด้วยความเป็นผู้ว่าง่าย

---

කස්මා පන භගවා ඉමිනා අතිමහන්තෙන උස්සාහෙන අත්තනො වසනත්ථං කතං කුටිකං භෙදාපෙසි, නනු එතස්සෙත්ථ වයකම්මම්පි අත්ථීති? කිඤ්චාපි අත්ථි, අථ ඛො නං භගවා අකප්පියාති භින්දාපෙසි, තිත්ථියධජොති භින්දාපෙසි. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤානිපි කාරණානි වුත්තානි – සත්තානුද්දයාය, පත්තචීවරගුත්තත්ථාය, සෙනාසනබාහුල්ලපඅසෙධනායාතිආදීනි. තස්මා ඉදානිපි යො භික්ඛු බහුස්සුතො විනයඤ්ඤූ අඤ්ඤං භික්ඛුං අකප්පියං පරික්ඛාරං ගහෙත්වා විචරන්තං දිස්වා තං ඡින්දාපෙය්‍ය වා භින්දාපෙය්‍ය වා අනුපවජ්ජො, සො නෙව චොදෙතබ්බො න සාරෙතබ්බො; න තං ලබ්භා වත්තුං ‘‘මම පරික්ඛාරො තයා නාසිතො, තං මෙ දෙහී’’ති.

แต่เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงทรงให้ทำลายกุฏิที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่ของตน (พระธนิยะ) ด้วยความพยายามอันยิ่งใหญ่นี้เล่า ก็ค่าใช้จ่ายของท่านธนิยะในเรื่องนี้ก็มีอยู่มิใช่หรือ? แม้ว่าจะมีอยู่ แต่พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้ทำลายกุฏินั้น เพราะไม่ควร และทรงให้ทำลายเพราะเป็นธงของเดียรถีย์ นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องนี้ แต่ในอรรถกถา ได้กล่าวเหตุผลอื่นๆ อีก เช่น เพื่ออนุเคราะห์สัตว์ เพื่อรักษาบาตรและจีวร เพื่อห้ามความมากเกินไปของเสนาสนะ เป็นต้น เพราะฉะนั้น แม้ในปัจจุบันนี้ ภิกษุใดเป็นพหูสูต รู้พระวินัย เห็นภิกษุอื่นถือบริขารที่ไม่ควรเที่ยวไป แล้วให้ตัดหรือให้ทำลายบริขารนั้น ภิกษุนั้นย่อมไม่มีโทษที่พึงติเตียน ไม่พึงถูกว่ากล่าว ไม่พึงถูกเตือน และไม่พึงกล่าวแก่ภิกษุนั้นว่า 'บริขารของฉัน ท่านทำลายแล้ว ขอท่านจงให้บริขารนั้นแก่ฉัน' หรือ 'จงให้ค่าบริขารนั้นแก่ฉัน'

---

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො

วินิจฉัยที่นอกเหนือจากพระบาลี

---

තත්‍රායං පාළිමුත්තකො කප්පියාකප්පියපරික්ඛාරවිනිච්ඡයො – කෙචි තාලපණ්ණච්ඡත්තං අන්තො වා බහි වා පඤ්චවණ්ණෙන සුත්තෙන සිබ්බන්තා වණ්ණමට්ඨං කරොන්ති, තං න වට්ටති. එකවණ්ණෙන පන නීලෙන වා පීතකෙන වා යෙන කෙනචි සුත්තෙන අන්තො වා බහි වා සිබ්බිතුං ඡත්තදණ්ඩග්ගාහකං සලාකපඤ්ජරං වා විනන්ධිතුං වට්ටති. තඤ්ච ඛො ථිරකරණත්ථං, න වණ්ණමට්ඨත්ථාය. ඡත්තපණ්ණකෙසු මකරදන්තකං වා අඩ්ඪචන්දකං වා ඡින්දිතුං න වට්ටති. ඡත්තදණ්ඩෙ ගෙහථම්භෙසු විය ඝටකො වා වාළරූපකං වා න වට්ටති. සචෙපි සබ්බත්ථ ආරග්ගෙන ලෙඛා දින්නා හොති, සාපි න වට්ටති. ඝටකම්පි වාළරූපම්පි භින්දිත්වා ධාරෙතබ්බං. ලෙඛාපි ඝංසිත්වා වා අපනෙතබ්බා, සුත්තකෙන වා දණ්ඩො වෙඨෙතබ්බො. දණ්ඩබුන්දෙ පන අහිච්ඡත්තකසණ්ඨානං වට්ටති. වාතප්පහාරෙන අචලනත්ථං ඡත්තමණ්ඩලිකං රජ්ජුකෙහි ගාහෙත්වා දණ්ඩෙ බන්ධන්ති, තස්මිං බන්ධනට්ඨානෙ වලයමිව උක්කිරිත්වා ලෙඛං ඨපෙන්ති, සා වට්ටති.

ในวินิจฉัยเรื่องบริขารที่ควรและไม่ควรซึ่งนอกเหนือจากพระบาลีนี้ ภิกษุบางรูปเย็บร่มใบตาลทั้งข้างในหรือข้างนอกด้วยด้าย ๕ สี ทำให้มีสีสันสวยงาม การทำเช่นนั้นไม่ควร แต่การเย็บด้วยด้ายสีเดียว เช่น สีคราม หรือสีเหลือง หรือด้ายสีใดสีหนึ่ง ทั้งข้างในหรือข้างนอก หรือการผูกโครงซี่ร่มที่ยึดกับด้ามร่มนั้นควร การผูกนั้นก็เพื่อทำให้มั่นคงแข็งแรง ไม่ใช่เพื่อความสวยงามของสีสัน ไม่ควรตัดใบตาลที่ทำร่มให้เป็นรูปปากมกร (ฟันปลา) หรือรูปพระจันทร์ครึ่งซีก ที่ด้ามร่มไม่ควรทำเป็นรูปหม้อน้ำหรือรูปสัตว์ร้ายเหมือนที่เสาเรือน แม้หากมีการขีดเส้นด้วยเหล็กแหลมไปทั่วด้ามร่ม เส้นนั้นก็ไม่ควร รูปหม้อน้ำและรูปสัตว์ร้ายนั้นต้องทำลายเสียก่อนจึงจะทรง (ใช้) ได้ แม้เส้นที่ขีดก็ต้องขูดออกหรือลบออก หรือใช้ด้ายพันด้ามร่มไว้ แต่ที่โคนด้ามร่ม รูปดอกเห็ดนั้นควร เพื่อป้องกันไม่ให้ร่มไหวด้วยแรงลม จึงใช้เชือกเล็กๆ ยึดวงกลมภายในร่มแล้วผูกไว้ที่ด้ามร่ม ณ ที่ผูกนั้น หากขูดให้เป็นรอยเหมือนกำไลแล้วทำเครื่องหมายไว้ เครื่องหมายนั้นควร

---

චීවරමණ්ඩනත්ථාය නානාසුත්තකෙහි සතපදීසදිසං සිබ්බන්තා ආගන්තුකපට්ටං ඨපෙන්ති, අඤ්ඤම්පි යංකිඤ්චි සූචිකම්මවිකාරං කරොන්ති, පට්ටමුඛෙ වා පරියන්තෙ [Pg.252] වා වෙණිං වා සඞ්ඛලිකං වා, එවමාදි සබ්බං න වට්ටති, පකතිසූචිකම්මමෙව වට්ටති. ගණ්ඨිකපට්ටකඤ්ච පාසකපට්ටඤ්ච අට්ඨකොණම්පි සොළසකොණම්පි කරොන්ති, තත්ථ අග්ඝියගයමුග්ගරාදීනි දස්සෙන්ති, කක්කටක්ඛීනි උක්කිරන්ති, සබ්බං න වට්ටති, චතුකොණමෙව වට්ටති. කොණසුත්තපිළකා ච චීවරෙ රත්තෙ දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා වට්ටන්ති. කඤ්ජිකපිට්ඨඛලිආදීසු චීවරං පක්ඛිපිතුං න වට්ටති. චීවරකම්මකාලෙ පන හත්ථමලසූචිමලාදීනං ධොවනත්ථං කිලිට්ඨකාලෙ ච ධොවනත්ථං වට්ටති. ගන්ධං වා ලාඛං වා තෙලං වා රජනෙ පක්ඛිපිතුං න වට්ටති.

ภิกษุทั้งหลายเย็บจีวรด้วยด้ายหลายสีให้เป็นลายเหมือนตะขาบเพื่อประดับจีวร แล้วติดแผ่นผ้าเสริม (อากันตุกะ) หรือทำลวดลายเย็บปักถักร้อยที่แปลกประหลาดอย่างอื่น เช่น ทำเป็นลายเปียหรือลายโซ่ที่ปากผ้าหรือที่ชายผ้า เป็นต้น ทั้งหมดนี้ไม่ควร การเย็บแบบปกติเท่านั้นที่ควร ภิกษุทั้งหลายทำแผ่นผ้าสำหรับติดลูกดุมและแผ่นผ้าสำหรับติดห่วงให้เป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๑๖ เหลี่ยมบ้าง ในแผ่นผ้านั้นแสดงรูปสถูป รูปขอ รูปกระบอง เป็นต้น หรือแกะสลักเป็นลายตาปู ทั้งหมดนี้ไม่ควร ควรทำเป็นแผ่นผ้า ๔ เหลี่ยมเท่านั้น ส่วนปมด้ายที่มุม (รังดุมและรังห่วง) เมื่อย้อมจีวรแล้วหากมองเห็นไม่ชัดเจนก็ควร ไม่ควรใส่จีวรลงในน้ำข้าว น้ำแป้ง หรือแป้งเปียก เป็นต้น แต่ในเวลาทำจีวร ควรซักเพื่อล้างสิ่งสกปรกจากมือและเข็ม เป็นต้น และควรซักในเวลาที่จีวรสกปรก ไม่ควรใส่เครื่องหอม ครั่ง หรือน้ำมันลงในน้ำย้อม

---

චීවරං රජිත්වා සඞ්ඛෙන වා මණිනා වා යෙන කෙනචි න ඝට්ටෙතබ්බං. භූමියං ජාණුකානි නිහන්ත්වා හත්ථෙහි ගහෙත්වා දොණියම්පි න ඝංසිතබ්බං. දොණියං වා ඵලකෙ වා ඨපෙත්වා අන්තෙ ගාහාපෙත්වා හත්ථෙහි පහරිතුං පන වට්ටති; තම්පි මුට්ඨිනා න කාතබ්බං. පොරාණකත්ථෙරා පන දොණියම්පි න ඨපෙසුං. එකො ගහෙත්වා තිට්ඨති; අපරො හත්ථෙ කත්වා හත්ථෙන පහරති. චීවරස්ස කණ්ණසුත්තකං න වට්ටති, රජිතකාලෙ ඡින්දිතබ්බං. යං පන ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කණ්ණසුත්තක’’න්ති (මහාව. 344) එවං අනුඤ්ඤාතං, තං අනුවාතෙ පාසකං කත්වා බන්ධිතබ්බං රජනකාලෙ ලග්ගනත්ථාය. ගණ්ඨිකෙපි සොභාකරණත්ථං ලෙඛා වා පිළකා වා න වට්ටති, නාසෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

เมื่อย้อมจีวรแล้ว ไม่ควรขัดด้วยสังข์ หรือมณี หรือวัตถุใดๆ ไม่ควรคุกเข่าลงบนพื้นแล้วจับจีวรขยี้หรือทุบในรางย้อม แต่การวางจีวรไว้ในรางย้อมหรือบนแผ่นกระดานแล้วให้คนอื่นช่วยจับปลายไว้ แล้วใช้มือตบ (ทุบ) นั้นควร แม้การตบนั้นก็ไม่ควรทำด้วยกำปั้น ส่วนพระเถระในโบราณกาลไม่วางจีวรแม้ในรางย้อม รูปหนึ่งถือจีวรไว้ อีกรูปหนึ่งวางจีวรบนมือแล้วใช้มืออีกข้างหนึ่งตบ ด้ายริมจีวร (กัณณสุตตกะ) ไม่ควร เมื่อย้อมเสร็จแล้วควรตัดออก ส่วนด้ายริมจีวรที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตด้ายริมจีวร" นั้น ควรทำเป็นห่วงที่ผ้าทาบ (อนุวาต) แล้วผูกไว้เพื่อประโยชน์ในการแขวนในเวลาที่ย้อม แม้ที่ลูกดุมก็ไม่ควรมีรอยขีดหรือปุ่มเพื่อความสวยงาม ต้องทำลายเสียก่อนจึงจะใช้ได้

---

පත්තෙ වා ථාලකෙ වා ආරග්ගෙන ලෙඛං කරොන්ති, අන්තො වා බහි වා න වට්ටති. පත්තං භමං ආරොපෙත්වා මජ්ජිත්වා පචන්ති – ‘‘මණිවණ්ණං කරිස්සාමා’’ති, න වට්ටති; තෙලවණ්ණො පන වට්ටති. පත්තමණ්ඩලෙ භිත්තිකම්මං න වට්ටති, මකරදන්තකං පන වට්ටති.

การขีดเส้นด้วยเหล็กแหลมที่บาตรหรือถาด ทั้งข้างในหรือข้างนอก ไม่ควร ภิกษุทั้งหลายนำบาตรขึ้นเครื่องกลึงแล้วขัดและเผาด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำให้มีสีเหมือนมณี" ดังนี้ การทำเช่นนั้นไม่ควร แต่บาตรที่มีสีเหมือนน้ำมันใส (สีคล้ำ) นั้นควร ลวดลายที่เชิงบาตรไม่ควร แต่รูปปากมกร (ฟันปลา) นั้นควร

---

ධමකරණඡත්තකස්ස උපරි වා හෙට්ඨා වා ධමකරණකුච්ඡියං වා ලෙඛා න වට්ටති, ඡත්තමුඛවට්ටියං පනස්ස ලෙඛා වට්ටති.

รอยขีดเขียนที่ส่วนบน ส่วนล่าง หรือที่ท้องของเครื่องกรองน้ำ (ธมกรก) ไม่ควร แต่รอยขีดเขียนที่ขอบปากของเครื่องกรองน้ำนั้นควร

---

කායබන්ධනස්ස සොභනත්ථං තහිං තහිං දිගුණං සුත්තං කොට්ටෙන්ති, කක්කටච්ඡීනි උට්ඨපෙන්ති, න වට්ටති. උභොසු පන අන්තෙසු දසාමුඛස්ස ථිරභාවාය දිගුණං කොට්ටෙතුං වට්ටති. දසාමුඛෙ පන ඝටකං වා මකරමුඛං වා දෙඩ්ඩුභසීසං වා යංකිඤ්චි විකාරරූපං කාතුං න වට්ටති. තත්ථ තත්ථ අච්ඡීනි දස්සෙත්වා මාලාකම්මලතාකම්මාදීනි වා කත්වා කොට්ටිතකායබන්ධනම්පි න වට්ටති. උජුකමෙව පන මච්ඡකණ්ටකං වා ඛජ්ජුරිපත්තකං වා මට්ඨපට්ටිකං වා කත්වා කොට්ටිතුං වට්ටති. කායබන්ධනස්ස දසා එකා වට්ටති, ද්වෙ තීණි චත්තාරිපි වට්ටන්ති; තතො [Pg.253] පරං න වට්ටන්ති. රජ්ජුකකායබන්ධනං එකමෙව වට්ටති. පාමඞ්ගසණ්ඨානං පන එකම්පි න වට්ටති. දසා පන පාමඞ්ගසණ්ඨානාපි වට්ටති. බහුරජ්ජුකෙ එකතො කත්වා එකෙන නිරන්තරං වෙඨෙත්වා කතං බහුරජ්ජුකන්ති න වත්තබ්බං, තං වට්ටති.

การเย็บด้ายสองชั้นในที่นั้นๆ หรือทำลายตาปูเพื่อให้ประคดเอวสวยงาม ไม่ควร แต่การเย็บด้ายสองชั้นที่ปลายทั้งสองข้างเพื่อให้ชายประคดเอวมั่นคงแข็งแรงนั้นควร ไม่ควรทำรูปแปลกๆ ที่ชายประคดเอว เช่น รูปหม้อน้ำ รูปปากมกร รูปหัวงูน้ำ หรือรูปที่ทำขึ้นอย่างประณีตอย่างใดอย่างหนึ่ง ประคดเอวที่เย็บโดยแสดงลายตาปู หรือทำลายดอกไม้ ลายเถาวัลย์ เป็นต้น ในที่นั้นๆ แม้จะเป็นประคดเอวที่เย็บแล้วก็ไม่ควร แต่การเย็บให้เป็นลายก้างปลา ลายใบอินทผลัม หรือลายแผ่นเรียบตรงๆ นั้นควร ชายประคดเอวเส้นเดียวก็ควร สองเส้น สามเส้น หรือสี่เส้นก็ควร เกินกว่านั้นไม่ควร ประคดเอวที่เป็นเชือกเส้นเดียวเท่านั้นที่ควร ส่วนประคดเอวที่มีลักษณะเหมือนเครื่องประดับ (ปามังคะ) แม้เส้นเดียวก็ไม่ควร แต่ชายประคดเอวที่มีลักษณะเหมือนเครื่องประดับนั้นควร ประคดเอวที่ทำโดยนำเชือกหลายเส้นมารวมกันแล้วพันด้วยเชือกเส้นเดียวให้รอบโดยไม่มีช่องว่าง ไม่ควรเรียกว่าประคดเอวหลายเส้น ประคดเอวนั้นควร

---

කායබන්ධනවිධෙ අට්ඨමඞ්ගලාදිකං යංකිඤ්චි විකාරරූපං න වට්ටති, පරිච්ඡෙදලෙඛාමත්තං වට්ටති. විධකස්ස උභොසු අන්තෙසු ථිරකරණත්ථාය ඝටකං කරොන්ති, අයම්පි වට්ටති.

รูปแปลกๆ เช่น รูปมงคล ๘ ประการ เป็นต้น ที่ลูกดุมประคดเอวไม่ควร มีเพียงรอยขีดแบ่งส่วนเท่านั้นที่ควร ภิกษุทั้งหลายทำรูปหม้อน้ำที่ปลายทั้งสองข้างของลูกดุมประคดเอวเพื่อความมั่นคงแข็งแรง แม้รูปหม้อน้ำนี้ก็ควร

---

අඤ්ජනියං ඉත්ථිපුරිසචතුප්පදසකුණරූපං වා මාලාකම්ම-ලතාකම්මමකරදන්තක-ගොමුත්තකඅඩ්ඪචන්දකාදිභෙදං වා විකාරරූපං න වට්ටති. ඝංසිත්වා වා ඡින්දිත්වා වා යථා වා න පඤ්ඤායති, තථා සුත්තෙන වෙඨෙත්වා වළඤ්ජෙතබ්බා. උජුකමෙව පන චතුරංසා වා අට්ඨංසා වා සොළසංසා වා අඤ්ජනී වට්ටති. හෙට්ඨතො පිස්සා ද්වෙ වා තිස්සො වා වට්ටලෙඛායො වට්ටන්ති. ගීවායම්පිස්සා පිධානකබන්ධනත්ථං එකා වට්ටලෙඛා වට්ටති.

รูปแปลกๆ ที่กระบอกใส่ยาตา เช่น รูปหญิง รูปชาย รูปสัตว์สี่เท้า รูปนก หรือรูปต่างๆ มีลายดอกไม้ ลายเถาวัลย์ ลายปากมกร ลายเยี่ยววัว ลายพระจันทร์ครึ่งซีก เป็นต้น ไม่ควร ต้องขูดออกหรือตัดออก หรือพันด้วยด้ายจนมองไม่เห็นรอยเดิมแล้วจึงควรใช้ กระบอกใส่ยาตาที่ตรงๆ เป็น ๔ เหลี่ยม ๘ เหลี่ยม หรือ ๑๖ เหลี่ยมนั้นควร แม้ที่ส่วนล่างของกระบอกใส่ยาตานั้น รอยขีดวงกลม ๒ หรือ ๓ รอยก็ควร ที่คอของกระบอกใส่ยาตานั้น รอยขีดวงกลมรอยหนึ่งเพื่อประโยชน์ในการผูกฝาปิดก็ควร

---

අඤ්ජනිසලාකායපි වණ්ණමට්ඨකම්මං න වට්ටති. අඤ්ජනිත්ථවිකායම්පි යංකිඤ්චි නානාවණ්ණෙන සුත්තෙන වණ්ණමට්ඨකම්මං න වට්ටති. එසෙව නයො කුඤ්චිකාකොසකෙපි. කුඤ්චිකාය වණ්ණමට්ඨකම්මං න වට්ටති, තථා සිපාටිකායං. එකවණ්ණසුත්තෙන පනෙත්ථ යෙන කෙනචි සිබ්බිතුං වට්ටති.

การทำรูปทรงให้เรียบเนียนสวยงามแม้ในไม้ป้ายตาไม่ควร. แม้ในถุงใส่ไม้ป้ายตา การทำรูปทรงให้เรียบเนียนสวยงามด้วยด้ายหลากสีอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ควร. นัยนี้แม้ในซองกุญแจ. การทำรูปทรงให้เรียบเนียนสวยงามในลูกกุญแจไม่ควร, ในถุงใส่ของ (เช่น มีดพร้า) ก็เช่นเดียวกัน. แต่ในบรรดาถุงเหล่านี้ การเย็บถุงอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยด้ายสีเดียวควร.

---

ආරකණ්ටකෙපි වට්ටමණිකං වා අඤ්ඤං වා වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති. ගීවායං පන පරිච්ඡෙදලෙඛා වට්ටති. පිප්ඵලිකෙපි මණිකං වා පිළකං වා යංකිඤ්චි උට්ඨපෙතුං න වට්ටති. දණ්ඩකෙ පන පරිච්ඡෙදලෙඛා වට්ටති. නඛච්ඡෙදනං වලිතකංයෙව කරොන්ති, තස්මා තං වට්ටති. උත්තරාරණියං වා අධරාරණියං වා අරණිධනුකෙ වා උපරිපෙල්ලනදණ්ඩකෙ වා මාලාකම්මාදිකං යංකිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති, පෙල්ලනදණ්ඩකස්ස පන වෙමජ්ඣෙ මණ්ඩලං හොති, තත්ථ පරිච්ඡෙදලෙඛාමත්තං වට්ටති. සූචිසණ්ඩාසං කරොන්ති, යෙන සූචිං ඩංසාපෙත්වා ඝංසන්ති, තත්ථ මකරමුඛාදිකං යංකිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති, සූචිඩංසනත්ථං පන මුඛමත්තං හොති, තං වට්ටති.

แม้ในมีดปลายแหลมสำหรับตกแต่งคัมภีร์ การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามเป็นรูปกลมเหมือนลูกปัดหรือรูปอื่นไม่ควร. แต่รอยขีดแบ่งที่คอควร. แม้ในมีดเล็กสำหรับตัดสิ่งของ การทำให้เกิดรูปทรงอย่างใดอย่างหนึ่งจะเป็นรูปกลมเหมือนลูกปัดหรือรูปปุ่มไม่ควร. แต่รอยขีดแบ่งที่ด้ามไม้ป้ายตาควร. เขาย่อมทำมีดตัดเล็บให้มีรอยหยักเท่านั้น เพราะฉะนั้นมีดที่มีรอยหยักนั้นควร. การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามอย่างใดอย่างหนึ่งมีลวดลายดอกไม้เป็นต้น ในไม้สีไฟอันบนก็ดี ในไม้สีไฟอันล่างก็ดี ในคันธนูสีไฟก็ดี ในไม้กดอันบนก็ดี ไม่ควร. แต่ที่ตรงกลางของไม้กดมีวงกลมอยู่ เพียงรอยขีดแบ่งในวงกลมนั้นควร. เขาย่อมทำคีมหนีบเข็ม ซึ่งใช้หนีบเข็มแล้วขัดถู การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามอย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปปากมกรเป็นต้นในคีมหนีบเข็มนั้นไม่ควร. แต่เพียงส่วนปากเพื่อประโยชน์แก่การหนีบเข็มมีอยู่ ส่วนปากนั้นควร.

---

දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසියම්පි යංකිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති, උජුකමෙව කප්පියලොහෙන උභොසු වා පස්සෙසු චතුරංසං වා අට්ඨංසං වා බන්ධිතුං වට්ටති. කත්තරදණ්ඩෙපි යංකිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති, හෙට්ඨා එකා වා ද්වෙ වා වට්ටලෙඛා උපරි අහිච්ඡත්තකමකුළමත්තඤ්ච වට්ටති.

แม้ในมีดเล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ควร, แต่การใช้โลหะที่ควรผูกให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมหรือรูปแปดเหลี่ยมที่ด้านข้างทั้งสองหรือที่ด้านข้างเดียวให้ตรงเท่านั้นควร. แม้ในไม้เท้า การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ควร, แต่รอยขีดกลมหนึ่งหรือสองรอยที่ข้างล่าง และเพียงรูปดอกเห็ดตูมที่ข้างบนควร.

---

තෙලභාජනෙසු [Pg.254] විසාණෙ වා නාළියං වා අලාබුකෙ වා ආමණ්ඩසාරකෙ වා ඨපෙත්වා ඉත්ථිරූපං පුරිසරූපඤ්ච අවසෙසං සබ්බම්පි වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති.

ในบรรดาภาชนะใส่น้ำมัน คือในเขาสัตว์ก็ดี ในกระบอกไม้ก็ดี ในน้ำเต้าก็ดี ในภาชนะที่ทำจากผงผลมะขวิดก็ดี เว้นรูปผู้หญิงและรูปผู้ชายเสียแล้ว การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามที่เหลือทั้งหมดควร.

---

මඤ්චපීඨෙ භිසිබිම්බොහනෙ භූමත්ථරණෙ පාදපුඤ්ඡනෙ චඞ්කමනභිසියා සම්මුඤ්ජනියං කචවරඡඩ්ඩනකෙ රජනදොණිකාය පානීයඋළුඞ්කෙ පානීයඝටෙ පාදකථලිකාය ඵලකපීඨකෙ වලයාධාරකෙ දණ්ඩාධාරකෙපත්තපිධානෙ තාලවණ්ටෙ වීජනෙති – එතෙසු සබ්බං මාලාකම්මාදිවණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති. සෙනාසනෙ පන ද්වාරකවාටවාතපානකවාටාදීසු සබ්බරතනමයම්පි වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති.

ในเตียงและตั่ง, เบาะและหมอน, เครื่องลาดพื้น, ผ้าเช็ดเท้า, เบาะสำหรับปูทางจงกรม, ไม้กวาด, ตะกร้าทิ้งขยะ, รางใส่น้ำย้อม, กระบวยน้ำดื่ม, หม้อน้ำดื่ม, กระเบื้องขัดเท้า, ตั่งไม้กระดาน, เชิงรองบาตรแบบวงกลม, เชิงรองบาตรแบบมีขา, ฝาบาตร, พัดใบตาล, พัดสี่เหลี่ยม ดังนี้ ในสิ่งของเหล่านี้ทั้งหมด การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามมีลวดลายดอกไม้เป็นต้นควร. แต่ในเสนาสนะ ที่บานประตู บานหน้าต่างเป็นต้น การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามแม้ที่ทำด้วยรัตนะทั้งปวงก็ควร.

---

සෙනාසනෙ කිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථි, අඤ්ඤත්‍ර විරුද්ධසෙනාසනා. විරුද්ධසෙනාසනං නාම අඤ්ඤෙසං සීමාය රාජවල්ලභෙහි කතසෙනාසනං වුච්චති, තස්මා යෙ තාදිසං සෙනාසනං කරොන්ති, තෙ වත්තබ්බා – ‘‘මා අම්හාකං සීමාය සෙනාසනං කරොථා’’ති. අනාදියිත්වා කරොන්තියෙව, පුනපි වත්තබ්බා – ‘‘මා එවං අකත්ථ, මා අම්හාකං උපොසථපවාරණානං අන්තරායමකත්ථ, මා සාමග්ගිං භින්දිත්ථ, තුම්හාකං සෙනාසනං කතම්පි කතට්ඨානෙ න ඨස්සතී’’ති. සචෙ බලක්කාරෙන කරොන්තියෙව, යදා තෙසං ලජ්ජිපරිසා උස්සන්නා හොති, සක්කා ච හොති ලද්ධුං ධම්මිකො විනිච්ඡයො, තදා තෙසං පෙසෙතබ්බං – ‘‘තුම්හාකං ආවාසං හරථා’’ති. සචෙ යාව තතියං පෙසිතෙ හරන්ති, සාධු; නො චෙ හරන්ති, ඨපෙත්වා බොධිඤ්ච චෙතියඤ්ච අවසෙසසෙනාසනානි භින්දිතබ්බානි, නො ච ඛො අපරිභොගං කරොන්තෙහි, පටිපාටියා පන ඡදන-ගොපානසී-ඉට්ඨකාදීනි අපනෙත්වා තෙසං පෙසෙතබ්බං – ‘‘තුම්හාකං දබ්බසම්භාරෙ හරථා’’ති. සචෙ හරන්ති, සාධු; නො චෙ හරන්ති, අථ තෙසු දබ්බසම්භාරෙසු හිමවස්සවාතාතපාදීහි පූතිභූතෙසු වා චොරෙහි වා හටෙසු අග්ගිනා වා දඩ්ඪෙසු සීමසාමිකා භික්ඛූ අනුපවජ්ජා, න ලබ්භා චොදෙතුං ‘‘තුම්හෙහි අම්හාකං දබ්බසම්භාරා නාසිතා’’ති වා ‘‘තුම්හාකං ගීවා’’ති වා. යං පන සීමසාමිකෙහි භික්ඛූහි කතං, තං සුකතමෙව හොතීති.

ในเสนาสนะ ไม่มีสิ่งใดที่ควรห้าม เว้นแต่เสนาสนะที่เป็นปฏิปักษ์. เสนาสนะที่พวกภิกษุอลัชชีผู้เป็นที่โปรดปรานของพระราชาสร้างขึ้นในสีมาของภิกษุอื่น ชื่อว่าเสนาสนะที่เป็นปฏิปักษ์. เพราะฉะนั้น ภิกษุเหล่าใดสร้างเสนาสนะเช่นนั้น ควรกล่าวแก่ภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายอย่าสร้างเสนาสนะในสีมาของพวกเราเลย". หากพวกเขายังคงสร้างโดยไม่เอื้อเฟื้อถ้อยคำ ควรกล่าวอีกว่า "ท่านทั้งหลายอย่าได้ทำอย่างนี้เลย อย่าได้ทำอันตรายแก่อุโบสถและปวารณาของพวกเรา อย่าได้ทำลายความสามัคคีของสงฆ์เลย เสนาสนะของพวกท่านแม้สร้างเสร็จแล้ว ก็จะไม่ตั้งอยู่ในที่ที่สร้างนั้น". หากพวกเขายังคงสร้างด้วยการใช้อำนาจข่มเหง เมื่อใดลัชชีบริษัทของภิกษุเหล่านั้นมีจำนวนมาก และสามารถจะได้รับการวินิจฉัยที่ชอบด้วยธรรม เมื่อนั้นควรส่งข่าวไปหาภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายจงรื้อถอนอาวาสของพวกท่านไปเสีย". หากส่งข่าวไปจนถึงสามครั้งแล้วพวกเขารื้อถอนไป ก็เป็นการดี. หากไม่รื้อถอนไป เว้นแต่ต้นโพธิ์และเจดีย์แล้ว เสนาสนะที่เหลือควรทำลายเสีย แต่เมื่อจะทำลาย ไม่ควรทำลายให้ถึงกับใช้สอยไม่ได้ แต่ควรขนย้ายหลังคา กลอน และอิฐเป็นต้นออกไปตามลำดับ แล้วส่งข่าวไปหาภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายจงนำเครื่องอุปกรณ์มีไม้เป็นต้นของพวกท่านไปเสีย". หากพวกเขานำไป ก็เป็นการดี. หากไม่นำไป ต่อมาเมื่อเครื่องอุปกรณ์เหล่านั้นผุพังไปเพราะหิมะ ฝน ลม และแดดเป็นต้นก็ดี ถูกโจรลักไปก็ดี หรือถูกไฟไหม้ก็ดี ภิกษุผู้เป็นเจ้าของสีมาไม่มีโทษที่ควรติเตียน ไม่ควรจะถูกฟ้องร้องว่า "พวกท่านทำลายเครื่องอุปกรณ์ของพวกเรา" หรือ "พวกท่านต้องชดใช้ค่าเสียหาย". ส่วนการทำลายใดที่ภิกษุผู้เป็นเจ้าของสีมาได้ทำแล้ว การทำลายนั้นเป็นอันทำดีแล้วเท่านั้น. นี้คือการวินิจฉัยของใช้ที่ควรและไม่ควรที่นอกเหนือจากพระบาลี.

---

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො නිට්ඨිතො.

การวินิจฉัยที่นอกเหนือจากพระบาลี จบแล้ว.

---

86. එවං භින්නාය පන කුටිකාය ධනියස්ස පරිවිතක්කඤ්ච පුන කුටිකරණත්ථාය උස්සාහඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘අථ ඛො ආයස්මතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ [Pg.255] දාරුගහෙ ගණකොති රඤ්ඤො දාරුභණ්ඩාගාරෙ දාරුගොපකො. දෙවගහදාරූනීති දෙවෙන ගහිතදාරූනි. රාජපටිග්ගහිතභූතානි දාරූනීති අත්ථො. නගරපටිසඞ්ඛාරිකානීති නගරස්ස පටිසඞ්ඛාරූපකරණානි. ආපදත්ථාය නික්ඛිත්තානීති අග්ගිදාහෙන වා පුරාණභාවෙන වා පටිරාජූපරුන්ධනාදිනා වා ගොපුරට්ටාලකරාජන්තෙපුරහත්ථිසාලාදීනං විපත්ති ආපදාති වුච්චති. තදත්ථං නික්ඛිත්තානීති වුත්තං හොති. ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙදාපෙත්වාති අත්තනො කුටියා පමාණං සල්ලක්ඛෙත්වා කිඤ්චි අග්ගෙ කිඤ්චි මජ්ඣෙ කිඤ්චි මූලෙ ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරොන්තො ඡෙදාපෙසි.

๘๖. พระสังคีติกาจารย์กล่าวคำว่า "อถ โข อายสฺมโต" เป็นต้น เพื่อแสดงความดำริของพระธนิยะเมื่อกุฏิถูกทำลายแล้วอย่างนี้ และความอุตสาหะเพื่อจะสร้างกุฏิอีกครั้ง. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ทารุคเห คณโก" หมายถึง ผู้ดูแลไม้ในโรงเก็บไม้ของพระราชา. คำว่า "เทวคหทารูนี" หมายถึง ไม้ที่พระราชาทรงยึดถือไว้ คือไม้ที่พระราชาทรงครอบครองแล้ว. คำว่า "นครปฏิสังขาริกานิ" หมายถึง เครื่องอุปกรณ์สำหรับซ่อมแซมเมือง. คำว่า "อาปทตฺถาย นิกฺขิตฺตานิ" มีอธิบายว่า ความพินาศของซุ้มประตู หอคอย พระราชวังชั้นใน และโรงช้างเป็นต้น เพราะไฟไหม้ก็ดี เพราะความเก่าแก่ก็ดี หรือเพราะการปิดล้อมของพระราชาที่เป็นศัตรูเป็นต้น เรียกว่า "อาปทา" (เหตุฉุกเฉิน). เป็นอันกล่าวว่า ไม้ที่เก็บไว้เพื่อประโยชน์แก่เหตุฉุกเฉินนั้น (คือเพื่อซ่อมแซมเมื่อเกิดความพินาศ). คำว่า "ขณฺฑากฺขณฺฑิกํ เฉทาเปตฺวา" หมายถึง กำหนดขนาดกุฏิของตนแล้ว ให้ตัดไม้บางส่วนที่ปลาย บางส่วนที่กลาง บางส่วนที่โคน โดยทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นใหญ่.

---

87. වස්සකාරොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං. මගධමහාමත්තොති මගධරට්ඨෙ මහාමත්තො, මහතියා ඉස්සරියමත්තාය සමන්නාගතො, මගධරඤ්ඤො වා මහාමත්තො; මහාඅමච්චොති වුත්තං හොති. අනුසඤ්ඤායමානොති තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා පච්චවෙක්ඛමානො. භණෙති ඉස්සරානං නීචට්ඨානිකපුරිසාලපනං. බන්ධං ආණාපෙසීති බ්‍රාහ්මණො පකතියාපි තස්මිං ඉස්සාපකතොව. සො රඤ්ඤො ‘‘ආණාපෙහී’’ති වචනං සුත්වා යස්මා ‘‘පක්කොසාපෙහී’’ති රඤ්ඤො න වුත්තං, තස්මා ‘‘නං හත්ථෙසු ච පාදෙසු ච බන්ධං කත්වා ආණාපෙස්සාමී’’ති බන්ධං ආණාපෙසි. අද්දස ඛො ආයස්මා ධනියොති කථං අද්දස? සො කිර අත්තනා ලෙසෙන දාරූනං හටභාවං ඤත්වා ‘‘නිස්සංසයං එස දාරූනං කාරණා රාජකුලතො වධං වා බන්ධං වා පාපුණිස්සති, තදා නං අහමෙව මොචෙස්සාමී’’ති නිච්චකාලං තස්ස පවත්තිං සුණන්තොයෙව විචරති. තස්මා තඛණඤ්ඤෙව ගන්ත්වා අද්දස. තෙන වුත්තං – ‘‘අද්දස ඛො ආයස්මා ධනියො’’ති. දාරූනං කිච්චාති දාරූනං කාරණා. පුරාහං හඤ්ඤාමීති අහං පුරා හඤ්ඤාමි; යාව අහං න හඤ්ඤාමි, තාව ත්වං එය්‍යාසීති අත්ථො.

๘๗. คำว่า วัสสการะ คือ ชื่อของพราหมณ์นั้น. คำว่า มคธมหาอำมาตย์ คือ อำมาตย์ใหญ่ในแคว้นมคธ ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้มีอำนาจใหญ่ หรืออำมาตย์ใหญ่ของพระราชาแห่งมคธ ความว่า มหาอำมาตย์. คำว่า อนุสัญญายมานะ คือ ไปยังที่นั้นๆ แล้วพิจารณาดู. คำว่า ภเณ คือ คำเรียกบุรุษผู้มีตำแหน่งต่ำของเจ้านาย. คำว่า บังคับให้ผูก คือ พราหมณ์นั้นโดยปกติก็เป็นผู้ถูกความริษยาครอบงำอยู่แล้ว. เขาได้ฟังพระดำรัสของพระราชาว่า 'จงสั่ง' เพราะพระราชาไม่ได้ตรัสว่า 'จงเรียกมา' เพราะฉะนั้น (พราหมณ์นั้นคิดว่า) 'เราจะสั่งให้ผูกเขาที่มือและเท้า' จึงสั่งให้ผูก. คำว่า ท่านพระธนิยะได้เห็นแล้ว คือ เห็นได้อย่างไร? ได้ยินว่า ท่านนั้นครั้นรู้ว่าไม้ถูกนำไปแล้วด้วยเลศของตน (คิดว่า) 'แน่นอนว่านายช่างไม้นี้จักถึงซึ่งการฆ่าหรือการจองจำจากราชสำนักเพราะเหตุแห่งไม้ เมื่อนั้นเราเองจักช่วยให้เขาพ้น' จึงเที่ยวฟังเรื่องราวของนายช่างไม้นั้นอยู่เป็นนิตย์. เพราะฉะนั้นจึงไปในขณะนั้นเองแล้วได้เห็น. ด้วยเหตุนั้นพระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ท่านพระธนิยะได้เห็นแล้ว'. คำว่า เพราะกิจแห่งไม้ คือ เพราะเหตุแห่งไม้. คำว่า ก่อนที่ข้าพเจ้าจะถูกฆ่า คือ ก่อนที่ข้าพเจ้าจะถูกฆ่า ความว่า 'ตราบใดที่ข้าพเจ้ายังไม่ถูกฆ่า ขอท่านจงมาเถิด'.

---

88. ඉඞ්ඝ, භන්තෙ, සරාපෙහීති එත්ථ ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. පඨමාභිසිත්තොති අභිසිත්තො හුත්වා පඨමං. එවරූපිං වාචං භාසිතාති ‘‘දින්නඤ්ඤෙව සමණබ්‍රාහ්මණානං තිණකට්ඨොදකං පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති ඉමං එවරූපිං වාචං අභිසිත්තො හුත්වා පඨමමෙව යං ත්වං අභාසි, තං සයමෙව භාසිත්වා ඉදානි සරසි, න සරසීති වුත්තං හොති. රාජානො කිර අභිසිත්තමත්තායෙව ධම්මභෙරිං චරාපෙන්ති – ‘‘දින්නඤ්ඤෙව සමණබ්‍රාහ්මණානං තිණකට්ඨොදකං පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති තං සන්ධාය එස වදති. තෙසං මයා සන්ධාය භාසිතන්ති [Pg.256] තෙසං අප්පමත්තකෙපි කුක්කුච්චායන්තානං සමිතබාහිතපාපානං සමණබ්‍රාහ්මණානං තිණකට්ඨොදකහරණං සන්ධාය මයා එතං භාසිතං; න තුම්හාදිසානන්ති අධිප්පායො. තඤ්ච ඛො අරඤ්ඤෙ අපරිග්ගහිතන්ති තඤ්ච තිණකට්ඨොදකං යං අරඤ්ඤෙ අපරිග්ගහිතං හොති; එතං සන්ධාය මයා භාසිතන්ති දීපෙති.

๘๘. ในบทว่า 'อิงฺฆ ภนฺเต สราเปหิ' นี้ คำว่า 'อิงฺฆ' เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน (ชักชวน). คำว่า 'ผู้ได้รับการอภิเษกครั้งแรก' คือ เป็นผู้ได้รับการอภิเษกแล้วในเบื้องต้น. คำว่า 'ได้ตรัสพระวาจามีอย่างนี้' คือ พระวาจามีอย่างนี้ที่ท่านได้ตรัสไว้ในเบื้องต้นนั่นเองเมื่อได้รับการอภิเษกแล้วว่า 'หญ้า ไม้ และน้ำ อันเราให้แล้วนั่นแหละ ขอสมณพราหมณ์ทั้งหลายจงบริโภคหญ้า ไม้ และน้ำนั้นเถิด' ความว่า 'ท่านตรัสเองแล้วบัดนี้จำได้หรือจำไม่ได้'. ได้ยินว่า พระราชาทั้งหลายเมื่อได้รับการอภิเษกแล้วเท่านั้น ย่อมประกาศธรรมเภรีว่า 'หญ้า ไม้ และน้ำ อันเราให้แล้วนั่นแหละ ขอสมณพราหมณ์ทั้งหลายจงบริโภคหญ้า ไม้ และน้ำนั้นเถิด' ท่านพระธนิยะกล่าวหมายถึงคำนั้น. คำว่า 'ข้าพเจ้ากล่าวหมายถึงท่านเหล่านั้น' คือ ข้าพเจ้ากล่าวคำนี้หมายถึงการนำหญ้า ไม้ และน้ำ ของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ผู้มีความรังเกียจแม้ในสิ่งเล็กน้อย ผู้มีบาปอันสงบระงับและขจัดออกไปแล้ว ไม่ได้หมายถึงท่านทั้งหลายผู้เช่นกับท่าน นี้เป็นความประสงค์ (ของพระเจ้าพิมพิสาร). คำว่า 'และหญ้า ไม้ และน้ำ ที่ไม่ได้ถูกครอบครองในป่า' คือ และหญ้า ไม้ และน้ำ ที่ไม่ได้ถูกครอบครองในป่า แสดงอรรถว่า 'ข้าพเจ้ากล่าวหมายถึงหญ้า ไม้ และน้ำที่ไม่ได้ถูกครอบครองในป่านี้'.

---

ලොමෙන ත්වං මුත්තොසීති එත්ථ ලොමමිව ලොමං, කිං පන තං? පබ්බජ්ජාලිඞ්ගං. කිං වුත්තං හොති? යථා නාම ධුත්තා ‘‘මංසං ඛාදිස්සාමා’’ති මහග්ඝලොමං එළකං ගණ්හෙය්‍යුං. තමෙනං අඤ්ඤො විඤ්ඤුපුරිසො දිස්වා ‘‘ඉමස්ස එළකස්ස මංසං කහාපණමත්තං අග්ඝති. ලොමානි පන ලොමවාරෙ ලොමවාරෙ අනෙකෙ කහාපණෙ අග්ඝන්තී’’ති ද්වෙ අලොමකෙ එළකෙ දත්වා ගණ්හෙය්‍ය. එවං සො එළකො විඤ්ඤුපුරිසමාගම්ම ලොමෙන මුච්චෙය්‍ය. එවමෙව ත්වං ඉමස්ස කම්මස්ස කතත්තා වධබන්ධනාරහො. යස්මා පන අරහද්ධජො සබ්භි අවජ්ඣරූපො, ත්වඤ්ච සාසනෙ පබ්බජිතත්තා යං පබ්බජ්ජාලිඞ්ගභූතං අරහද්ධජං ධාරෙසි. තස්මා ත්වං ඉමිනා පබ්බජ්ජාලිඞ්ගලොමෙන එළකො විය විඤ්ඤුපුරිසමාගම්ම මුත්තොසීති.

ในบทว่า 'โลเมน ตฺวํ มุตฺโตสิ' นี้ พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า 'เหมือนขน ชื่อว่า โลมะ'. ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือเพศบรรพชิต. ความว่าอย่างไร? เปรียบเหมือนพวกนักเลงคิดว่า 'เราจักกินเนื้อ' จึงจับแกะที่มีขนมีค่ามาก. บุรุษผู้รู้คนอื่นเห็นแกะนั้นแล้ว (คิดว่า) 'เนื้อของแกะตัวนี้มีค่าเพียงกหาปณะเดียว แต่ขนนั้นมีค่าหลายกหาปณะในแต่ละคราวๆ ที่โกนขน' จึงให้แกะที่ไม่มีขนสองตัวแล้วรับเอาแกะตัวนั้นไป. แกะตัวนั้นย่อมพ้นได้เพราะอาศัยบุรุษผู้รู้ด้วยขน ฉันใด ท่านก็เป็นผู้ควรแก่การฆ่าและการจองจำเพราะได้ทำกรรมนี้ ฉันนั้น. แต่เพราะธงของพระอรหันต์เป็นสภาวะที่สัตบุรุษไม่ควรฆ่า และท่านก็เป็นผู้บวชในพระศาสนา จึงทรงธงของพระอรหันต์ซึ่งเป็นเพศบรรพชิตนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงพ้นได้ด้วยขนคือเพศบรรพชิตนี้ เหมือนแกะพ้นจากการถูกฆ่าเพราะอาศัยบุรุษผู้รู้ ฉะนั้น.

---

මනුස්සා උජ්ඣායන්තීති රඤ්ඤො පරිසති භාසමානස්ස සම්මුඛා ච පරම්මුඛා ච සුත්වා තත්ථ තත්ථ මනුස්සා උජ්ඣායන්ති, අවජ්ඣායන්ති, අවජානන්තා තං ඣායන්ති ඔලොකෙන්ති ලාමකතො වා චින්තෙන්තීති අත්ථො. ඛිය්‍යන්තීති තස්ස අවණ්ණං කථෙන්ති පකාසෙන්ති. විපාචෙන්තීති විත්ථාරිකං කරොන්ති, සබ්බත්ථ පත්ථරන්ති; අයඤ්ච අත්ථො සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – ‘‘අලජ්ජිනො ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා’’තිආදීනි චින්තෙන්තා උජ්ඣායන්ති. ‘‘නත්ථි ඉමෙසං සාමඤ්ඤ’’න්තිආදීනි භණන්තා ඛිය්‍යන්ති. ‘‘අපගතා ඉමෙ සාමඤ්ඤා’’තිආදීනි තත්ථ තත්ථ විත්ථාරෙන්තා විපාචෙන්තීති. එතෙන නයෙන ඉමෙසං පදානං ඉතො පරම්පි තත්ථ තත්ථ ආගතපදානුරූපෙන යොජනා වෙදිතබ්බා. බ්‍රහ්මචාරිනොති සෙට්ඨචාරිනො. සාමඤ්ඤන්ති සමණභාවො. බ්‍රහ්මඤ්ඤන්ති සෙට්ඨභාවො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

คำว่า 'มนุษย์ทั้งหลายติเตียน' คือ มนุษย์ทั้งหลายได้ฟัง (เรื่องราว) ในที่ประชุมของพระราชา ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ย่อมติเตียน ย่อมดูหมิ่น ความว่า เมื่อจะดูหมิ่นท่าน ย่อมเพ่งดู ย่อมมองดู หรือย่อมคิดโดยความเป็นคนเลว. คำว่า 'ย่อมตำหนิ' คือ ย่อมกล่าวโทษ ย่อมประกาศโทษของท่าน. คำว่า 'ย่อมแพร่หลาย' คือ ย่อมทำให้กว้างขวาง ย่อมกระจายไปทั่วทุกแห่ง และอรรถนี้พึงทราบตามหลักไวยากรณ์. การประกอบบทในที่นี้มีดังนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมติเตียนโดยคิดว่า 'สมณศากยบุตรเหล่านี้เป็นผู้ไม่มีความละอาย' เป็นต้น. ย่อมตำหนิโดยกล่าวว่า 'ความเป็นสมณะของสมณศากยบุตรเหล่านี้ไม่มี' เป็นต้น. ย่อมแพร่หลายโดยขยายความในที่นั้นๆ ว่า 'ความเป็นสมณะของสมณศากยบุตรเหล่านี้เสื่อมไปแล้ว' เป็นต้น. ด้วยนัยนี้ การประกอบบทของบทเหล่านี้แม้ในที่อื่นต่อไปในที่นั้นๆ พึงทราบตามบทที่มา. คำว่า 'พรหมจารี' คือ ผู้ประพฤติประเสริฐ. คำว่า 'ความเป็นสมณะ' คือ ความเป็นสมณะ. คำว่า 'ความเป็นพราหมณ์' คือ ความเป็นผู้ประเสริฐ. ที่เหลือมีอรรถง่ายดายเท่านั้น.

---

රඤ්ඤො දාරූනීතිආදිම්හි ‘‘අදින්නං ආදියිස්සතී’’ති අයං උජ්ඣායනත්ථො. යං පනෙතං අදින්නං ආදියි, තං දස්සෙතුං ‘‘රඤ්ඤො දාරූනී’’ති වුත්තං. ඉති වචනභෙදෙ අසම්මුය්හන්තෙහි අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරාණවොහාරිකො [Pg.257] මහාමත්තොති භික්ඛුභාවතො පුරාණෙ ගිහිකාලෙ විනිච්ඡයවොහාරෙ නියුත්තත්තා ‘‘වොහාරිකො’’ති සඞ්ඛං ගතො මහාඅමච්චො.

ในบทว่า 'ไม้ของพระราชา' เป็นต้น อรรถว่าติเตียนนี้ คือ 'จักถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้'. ก็เพื่อจะแสดงสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ที่ถือเอาไปนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม้ของพระราชา'. อรรถพึงทราบโดยไม่หลงในความต่างแห่งพจน์. คำว่า 'มหาอำมาตย์ผู้เป็นโวหาริกแต่ก่อน' คือ มหาอำมาตย์ผู้ถึงซึ่งการนับว่าเป็น 'โวหาริก' เพราะได้รับการแต่งตั้งในกิจการวินิจฉัยในสมัยที่เป็นคฤหัสถ์ก่อนความเป็นภิกษุ.

---

අථ ඛො භගවා තං භික්ඛුං එතදවොචාති භගවා සාමංයෙව ලොකවොහාරම්පි ජානාති, අතීතබුද්ධානං පඤ්ඤත්තිම්පි ජානාති – ‘‘පුබ්බෙපි බුද්ධා එත්තකෙන පාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්ති, එත්තකෙන ථුල්ලච්චයං, එත්තකෙන දුක්කට’’න්ති. එවං සන්තෙපි සචෙ අඤ්ඤෙහි ලොකවොහාරවිඤ්ඤූහි සද්ධිං අසංසන්දිත්වා පාදමත්තෙන පාරාජිකං පඤ්ඤපෙය්‍ය, තෙනස්ස සියුං වත්තාරො ‘‘සීලසංවරො නාම එකභික්ඛුස්සපි අප්පමෙය්‍යො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො මහාපථවී-සමුද්ද-ආකාසානි විය අතිවිත්ථිණ්ණො, කථඤ්හි නාම භගවා පාදමත්තකෙන නාසෙසී’’ති! තතො තථාගතස්ස ඤාණබලං අජානන්තා සික්ඛාපදං කොපෙය්‍යුං, පඤ්ඤත්තම්පි සික්ඛාපදං යථාඨානෙ න තිට්ඨෙය්‍ය. ලොකවොහාරවිඤ්ඤූහි පන සද්ධිං සංසන්දිත්වා පඤ්ඤත්තෙ සො උපවාදො න හොති. අඤ්ඤදත්ථු එවං වත්තාරො හොන්ති – ‘‘ඉමෙහි නාම අගාරිකාපි පාදමත්තෙන චොරං හනන්තිපි බන්ධන්තිපි පබ්බාජෙන්තිපි. කස්මා භගවා පබ්බජිතං න නාසෙස්සති; යෙන පරසන්තකං තිණසලාකමත්තම්පි න ගහෙතබ්බ’’න්ති! තථාගතස්ස ච ඤාණබලං ජානිස්සන්ති. පඤ්ඤත්තම්පි ච සික්ඛාපදං අකුප්පං භවිස්සති, යථාඨානෙ ඨස්සති. තස්මා ලොකවොහාරවිඤ්ඤූහි සද්ධිං සංසන්දිත්වා පඤ්ඤපෙතුකාමො සබ්බාවන්තං පරිසං අනුවිලොකෙන්තො අථ ඛො භගවා අවිදූරෙ නිසින්නං දිස්වා තං භික්ඛුං එතදවොච ‘‘කිත්තකෙන ඛො භික්ඛු රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො චොරං ගහෙත්වා හනති වා බන්ධති වා පබ්බාජෙති වා’’ති.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้แก่ภิกษุนั้น (ความจริงแล้ว) พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบโลกโวหารด้วยพระองค์เอง ทรงทราบแม้บัญญัติของพระพุทธเจ้าในอดีตว่า “แม้พระพุทธเจ้าในอดีตก็ทรงบัญญัติปาราชิกด้วยการขโมยมีประมาณเท่านี้ ทรงบัญญัติถุลลัจจัยด้วยประมาณเท่านี้ ทรงบัญญัติทุกกฏด้วยประมาณเท่านี้” แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น หากพระองค์ไม่ปรึกษาหารือกับผู้รู้โลกโวหารเหล่าอื่น แล้วทรงบัญญัติปาราชิกด้วยทรัพย์เพียงหนึ่งบาท (๑ มาสก) ก็จะมีผู้กล่าวติเตียนพระองค์ว่า “ชื่อว่าการสำรวมศีล แม้สำหรับภิกษุรูปเดียว ก็ประมาณไม่ได้ นับไม่ได้ แผ่ไพศาลยิ่งนัก ดุจมหาปฐพี มหาสมุทร และอากาศ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้ฉิบหาย (จากความเป็นภิกษุ) ด้วยทรัพย์เพียงหนึ่งบาทเล่า” เพราะเหตุนั้น ผู้ที่ไม่รู้กำลังพระญาณของพระตถาคต ก็จะพึงทำลายสิกขาบท สิกขาบทที่บัญญัติไว้แล้วก็จะไม่ตั้งมั่นอยู่ในฐานะที่ควร แต่เมื่อทรงบัญญัติโดยปรึกษาหารือกับผู้รู้โลกโวหารแล้ว การติเตียนนั้นย่อมไม่มี ยิ่งกว่านั้น ก็จะมีผู้กล่าวอย่างนี้ว่า “แม้คฤหัสถ์เหล่านี้ ก็ยังฆ่าบ้าง จองจำบ้าง เนรเทศบ้าง ซึ่งโจรด้วยทรัพย์เพียงหนึ่งบาท เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจะไม่ทรงให้บรรพชิตผู้ไม่ควรแม้แต่จะถือเอาแม้เพียงหญ้าหรือไม้ซีกของผู้อื่นฉิบหายเล่า” และเขาก็จะรู้กำลังพระญาณของพระตถาคต ทั้งสิกขาบทที่บัญญัติไว้แล้วก็จะไม่กำเริบ (ไม่ถูกทำลาย) จะตั้งมั่นอยู่ในฐานะที่ควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระประสงค์จะบัญญัติโดยปรึกษาหารือกับผู้รู้โลกโวหาร จึงทรงตรวจดูบริษัททั้งปวง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นภิกษุนั้นนั่งอยู่ไม่ไกล จึงได้ตรัสคำนี้แก่ภิกษุนั้นว่า “ภิกษุ พระราชาจอมมคธพระนามว่าพิมพิสารผู้มีกองทัพ ทรงจับโจรแล้วย่อมประหารบ้าง จองจำบ้าง หรือเนรเทศบ้าง ด้วยทรัพย์ประมาณเท่าไร”

---

තත්ථ මාගධොති මගධානං ඉස්සරො. සෙනියොති සෙනාය සම්පන්නො. බිම්බිසාරොති තස්ස නාමං. පබ්බාජෙති වාති රට්ඨතො නික්ඛාමෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. පඤ්චමාසකො පාදොති තදා රාජගහෙ වීසතිමාසකො කහාපණො හොති, තස්මා පඤ්චමාසකො පාදො. එතෙන ලක්ඛණෙන සබ්බජනපදෙසු කහාපණස්ස චතුත්ථො භාගො ‘‘පාදො’’ති වෙදිතබ්බො. සො ච ඛො පොරාණස්ස නීලකහාපණස්ස වසෙන, න ඉතරෙසං රුද්‍රදාමකාදීනං. තෙන හි පාදෙන අතීතබුද්ධාපි පාරාජිකං පඤ්ඤපෙසුං, අනාගතාපි පඤ්ඤපෙස්සන්ති. සබ්බබුද්ධානඤ්හි පාරාජිකවත්ථුම්හි වා පාරාජිකෙ වා නානත්තං නත්ථි. ඉමානෙව චත්තාරි පාරාජිකවත්ථූනි[Pg.258]. ඉමානෙව චත්තාරි පාරාජිකානි. ඉතො ඌනං වා අතිරෙකං වා නත්ථි. තස්මා භගවාපි ධනියං විගරහිත්වා පාදෙනෙව දුතියපාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්තො ‘‘යො පන භික්ඛු අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාත’’න්තිආදිමාහ.

ในคำเหล่านั้น คำว่า มาคโธ หมายถึง ผู้เป็นใหญ่แห่งชาวมคธ. คำว่า เสนิโย หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยกองทัพ. คำว่า พิมพิสาโร เป็นชื่อของพระราชาองค์นั้น. คำว่า ปพฺพาเชติ วา หมายถึง ให้พ้นไปจากแคว้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. คำว่า ปญฺจมาสโก ปาโท ความว่า ในสมัยนั้น ที่กรุงราชคฤห์ ๒๐ มาสก เป็น ๑ กหาปณะ เพราะฉะนั้น ๕ มาสก จึงชื่อว่า ๑ บาท. ด้วยกำหนดนี้ พึงทราบว่าในชนบททั้งปวง ส่วนที่ ๔ ของกหาปณะ ชื่อว่า บาท. และบาทนั้น พึงทราบตามอำนาจแห่งนิลกหาปณะรุ่นเก่า ไม่พึงทราบตามอำนาจแห่งกหาปณะอื่นๆ มีรุทรทามกะเป็นต้น. ด้วยบาทนั้นนั่นแล แม้พระพุทธเจ้าในอดีตก็ได้ทรงบัญญัติปาราชิกไว้แล้ว แม้พระพุทธเจ้าในอนาคตก็จักทรงบัญญัติ. จริงอยู่ ความต่างกันในวัตถุแห่งปาราชิก หรือในอาบัติปาราชิก ของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ย่อมไม่มี. วัตถุแห่งปาราชิก ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น. อาบัติปาราชิก ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น. ที่จะน้อยกว่านี้หรือมากกว่านี้ไม่มี. เพราะเหตุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิธนิยภิกษุแล้ว เมื่อจะทรงบัญญัติปาราชิกที่ ๒ ด้วยบาทนั่นแล จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า โย ปน ภิกฺขุ อทินฺนํ เถยฺยสงฺขาตํ (อนึ่ง ภิกษุใด ถือเอาของที่เจ้าของไม่ได้ให้ ด้วยอาการแห่งขโมย)

---

එවං මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන දළ්හං කත්වා දුතියපාරාජිකෙ පඤ්ඤත්තෙ අපරම්පි අනුපඤ්ඤත්තත්ථාය රජකභණ්ඩිකවත්ථු උදපාදි, තස්සුප්පත්තිදීපනත්ථමෙතං වුත්තං – ‘‘එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හොතී’’ති. තස්සත්ථො ච අනුපඤ්ඤත්තිසම්බන්ධො ච පඨමපාරාජිකවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යථා ච ඉධ, එවං ඉතො පරෙසු සබ්බසික්ඛාපදෙසු. යං යං පුබ්බෙ වුත්තං, තං තං සබ්බං වජ්ජෙත්වා උපරූපරි අපුබ්බමෙව වණ්ණයිස්සාම. යදි හි යං යං වුත්තනයං, තං තං පුනපි වණ්ණයිස්සාම, කදා වණ්ණනාය අන්තං ගමිස්සාම! තස්මා යං යං පුබ්බෙ වුත්තං, තං තං සබ්බං සාධුකං උපසල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ තත්ථ අත්ථො ච යොජනා ච වෙදිතබ්බා. අපුබ්බං පන යංකිඤ්චි අනුත්තානත්ථං, තං සබ්බං මයමෙව වණ්ණයිස්සාම.

เมื่อทรงบัญญัติปาราชิกที่ ๒ ให้มั่นคงโดยอำนาจแห่งการตัดรากถอนโคน (ในพระศาสนา) อย่างนี้แล้ว เรื่องห่อผ้าของช่างย้อมก็ได้เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติอนุบัญญัติอื่นอีก เพื่อแสดงความเกิดขึ้นของเรื่องนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวคำนี้ว่า เอวญฺจิทํ ภควตา ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ โหติ (สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้). เนื้อความและความสืบเนื่องแห่งอนุบัญญัติของคำนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำพรรณนาปาราชิกที่ ๑ นั่นแล. และในสิกขาบทนี้ฉันใด ในสิกขาบทที่เหลือต่อจากนี้ไปทั้งหมดก็ฉันนั้น. บทใดที่เรากล่าวไว้แล้วในก่อน เราจะเว้นบทนั้นทั้งหมด แล้วจะพรรณนาเฉพาะบทที่ไม่เคยมีมาก่อนในลำดับถัดไป. เพราะถ้าหากเราจะพรรณนาบทที่กล่าวโดยนัยไว้แล้วซ้ำอีก เมื่อไรเล่าเราจะถึงที่สุดแห่งการพรรณนา! เพราะเหตุนั้น บทใดที่กล่าวไว้แล้วในก่อน พึงกำหนดจดจำบทนั้นทั้งหมดให้ดี แล้วพึงทราบเนื้อความและการประกอบบทในที่นั้นๆ. ส่วนบทที่ไม่เคยมีมาก่อนอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีเนื้อความไม่ชัดเจน เราเองจักพรรณนาบทนั้นทั้งหมด.

---

ධනියවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาเรื่องธนิยะ จบแล้ว.

---

90. රජකත්ථරණං ගන්ත්වාති රජකතිත්ථං ගන්ත්වා; තඤ්හි යස්මා තත්ථ රජකා වත්ථානි අත්ථරන්ති, තස්මා රජකත්ථරණන්ති වුච්චති. රජකභණ්ඩිකන්ති රජකානං භණ්ඩිකං; රජකා සායන්හසමයෙ නගරං පවිසන්තා බහූනි වත්ථානි එකෙකං භණ්ඩිකං බන්ධන්ති. තතො එකං භණ්ඩිකං තෙසං පමාදෙන අපස්සන්තානං අවහරිත්වා ථෙනෙත්වාති අත්ථො.

๙๐. คำว่า รชกตฺถรณํ คนฺตฺวา ความว่า ไปสู่ท่าของช่างย้อม. จริงอยู่ เพราะเหตุที่พวกช่างย้อมย่อมปูลาด (ตาก) ผ้าในที่นั้น เพราะฉะนั้น ที่นั้นจึงเรียกว่า รชกตฺถรณะ (ที่ตากผ้าของช่างย้อม). คำว่า รชกภณฺฑิกํ หมายถึง ห่อของของพวกช่างย้อม. พวกช่างย้อมเมื่อจะเข้าเมืองในเวลาเย็น ย่อมผูกผ้าจำนวนมากให้เป็นห่อๆ ละห่อ. ความหมายคือ ขโมยเอาห่อผ้าห่อหนึ่งไปจากห่อผ้าเหล่านั้น ในขณะที่พวกช่างย้อมเหล่านั้นประมาทไม่ทันเห็น.

---

පදභාජනීයවණ්ණනා

คำพรรณนาบทภาชนีย์

---

92. ගාමො නාමාති එවමාදි ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’’ති එත්ථ වුත්තස්ස ගාමස්ස ච අරඤ්ඤස්ස ච පභෙදදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ යස්මිං ගාමෙ එකා එව කුටි, එකං ගෙහං සෙය්‍යථාපි මලයජනපදෙ; අයං එකකුටිකො ගාමො නාම. එතෙන නයෙන අපරෙපි වෙදිතබ්බා. අමනුස්සො නාම යො සබ්බසො වා මනුස්සානං අභාවෙන යක්ඛපරිග්ගහභූතො; යතො වා මනුස්සා කෙනචි කාරණෙන පුනපි ආගන්තුකාමා එව අපක්කන්තා. පරික්ඛිත්තො නාම ඉට්ඨකපාකාරං ආදිං කත්වා අන්තමසො කණ්ටකසාඛාහිපි පරික්ඛිත්තො. ගොනිසාදිනිවිට්ඨො නාම වීථිසන්නිවෙසාදිවසෙන අනිවිසිත්වා යථා ගාවො තත්ථ තත්ථ ද්වෙ තයො නිසීදන්ති, එවං තත්ථ තත්ථ [Pg.259] ද්වෙ තීණි ඝරානි කත්වා නිවිට්ඨො. සත්ථොති ජඞ්ඝසත්ථසකටසත්ථාදීසු යො කොචි. ඉමස්මිඤ්ච සික්ඛාපදෙ නිගමොපි නගරම්පි ගාමග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

๙๒. คำว่า คาโม นาม เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เพื่อแสดงความต่างกันของบ้านและป่าที่ตรัสไว้ในบทว่า คามา วา อรญฺญา วา นี้. ในคำเหล่านั้น ในบ้านใดมีกระท่อมเพียงหลังเดียว มีเรือนเพียงหลังเดียว เหมือนอย่างในมลยชนบท บ้านนี้ชื่อว่า บ้านมีกระท่อมเดียว. พึงทราบแม้บ้านอื่นๆ โดยนัยนี้. ชื่อว่า อมนุษย์ ได้แก่ บ้านที่ไม่มีมนุษย์อยู่เลยเพราะถูกยักษ์ยึดครอง หรือบ้านที่มนุษย์ทั้งหลายจากไปแล้วด้วยเหตุบางอย่าง แต่ยังประสงค์จะกลับมาอีก. ชื่อว่า มีเครื่องล้อม ได้แก่ บ้านที่ล้อมไว้ด้วยเครื่องล้อมมีกำแพงอิฐเป็นต้น จนถึงที่สุดแม้ล้อมด้วยกิ่งไม้มีหนาม. ชื่อว่า ตั้งอยู่เหมือนโคที่นั่ง ได้แก่ บ้านที่ไม่ได้ตั้งอยู่โดยอำนาจการจัดระเบียบถนนเป็นต้น แต่ตั้งเรือนไว้สองสามหลังในที่นั้นๆ เหมือนอย่างที่พวกโคพากันนั่งอยู่สองสามตัวในที่นั้นๆ. คำว่า สตฺโถ หมายถึง กองคาราวานอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดากองคาราวานเดินเท้าและกองคาราวานเกวียนเป็นต้น. และในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่า แม้นิคมและเมือง ก็ทรงสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า บ้าน นั่นเอง.

---

ගාමූපචාරොතිආදි අරඤ්ඤපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං. ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්සාති යස්ස ගාමස්ස අනුරාධපුරස්සෙව ද්වෙ ඉන්දඛීලා, තස්ස අබ්භන්තරිමෙ ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්ස; තස්ස හි බාහිරො ඉන්දඛීලො ආභිධම්මිකනයෙන අරඤ්ඤසඞ්ඛෙපං ගච්ඡති. යස්ස පන එකො, තස්ස ගාමද්වාරබාහානං වෙමජ්ඣෙ ඨිතස්ස. යත්‍රාපි හි ඉන්දඛීලො නත්ථි, තත්‍ර ගාමද්වාරබාහානං වෙමජ්ඣමෙව ‘‘ඉන්දඛීලො’’ති වුච්චති. තෙන වුත්තං – ‘‘ගාමද්වාරබාහානං වෙමජ්ඣෙ ඨිතස්සා’’ති. මජ්ඣිමස්සාති ථාමමජ්ඣිමස්ස, නො පමාණමජ්ඣිමස්ස, නෙව අප්පථාමස්ස, න මහාථාමස්ස; මජ්ඣිමථාමස්සාති වුත්තං හොති. ලෙඩ්ඩුපාතොති යථා මාතුගාමො කාකෙ උඩ්ඩාපෙන්තො උජුකමෙව හත්ථං උක්ඛිපිත්වා ලෙඩ්ඩුං ඛිපති, යථා ච උදකුක්ඛෙපෙ උදකං ඛිපන්ති, එවං අඛිපිත්වා යථා තරුණමනුස්සා අත්තනො බලං දස්සෙන්තා බාහං පසාරෙත්වා ලෙඩ්ඩුං ඛිපන්ති, එවං ඛිත්තස්ස ලෙඩ්ඩුස්ස පතනට්ඨානං. පතිතො පන ලුඨිත්වා යත්ථ ගච්ඡති, තං න ගහෙතබ්බං.

คำว่า 'เขตบ้าน' เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงขอบเขตของป่า. คำว่า 'ผู้ยืนอยู่ที่เสาเขื่อน' หมายถึง ในหมู่บ้านใดที่มีเสาเขื่อน ๒ ต้น เหมือนเมืองอนุราธปุระ, หมายถึงผู้ที่ยืนอยู่ที่เสาเขื่อนต้นในของหมู่บ้านนั้น; ด้วยว่า เสาเขื่อนต้นนอกของหมู่บ้านนั้น ย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าในป่าโดยนัยแห่งพระอภิธรรม. ส่วนหมู่บ้านใดมีเสาเขื่อนต้นเดียว, หมายถึงผู้ที่ยืนอยู่ตรงกลางระหว่างเสาประตูบ้านของหมู่บ้านนั้น. แม้ในหมู่บ้านใดไม่มีเสาเขื่อน, ในหมู่บ้านนั้น ตรงกลางระหว่างเสาประตูบ้านนั่นแหละ เรียกว่า 'เสาเขื่อน'. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า 'ผู้ที่ยืนอยู่ตรงกลางระหว่างเสาประตูบ้าน'. คำว่า 'ผู้มีกำลังปานกลาง' หมายถึง ผู้มีกำลังปานกลางโดยกำลัง, ไม่ใช่ผู้มีขนาดปานกลาง, ไม่ใช่ผู้มีกำลังน้อย, ไม่ใช่ผู้มีกำลังมาก; คือตรัสหมายถึงผู้มีกำลังปานกลาง. คำว่า 'ที่ก้อนดินตก' หมายถึง ที่ตกแห่งก้อนดินที่ขว้างไป, เหมือนสตรีเมื่อจะให้กาบินหนีไป ย่อมยกมือขึ้นตรงๆ แล้วขว้างก้อนดินไป, และเหมือนที่เขาสาดน้ำไปในอุทุกเขปสีมา, ไม่ใช่ขว้างไปอย่างนั้น, แต่เหมือนพวกคนหนุ่มเมื่อจะแสดงกำลังของตน เหยียดแขนออกแล้วขว้างก้อนดินไป, ที่ตกแห่งก้อนดินที่ขว้างไปอย่างนั้น. ส่วนก้อนดินที่ตกแล้วกลิ้งไปถึงที่ใด ไม่พึงถือเอาที่นั้น.

---

අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතොති එත්ථ පන නිබ්බකොසස්ස උදකපාතට්ඨානෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සුප්පපාතො වා මුසලපාතො වා ඝරූපචාරො නාම. තස්මිං ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො ගාමූපචාරොති කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තං. මහාපච්චරියම්පි තාදිසමෙව. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘ඝරං නාම, ඝරූපචාරො නාම, ගාමො නාම, ගාමූපචාරො නාමා’’ති මාතිකං ඨපෙත්වා නිබ්බකොසස්ස උදකපාතට්ඨානබ්භන්තරං ඝරං නාම. යං පන ද්වාරෙ ඨිතො මාතුගාමො භාජනධොවනඋදකං ඡඩ්ඩෙති, තස්ස පතනට්ඨානඤ්ච මාතුගාමෙනෙව අන්තොගෙහෙ ඨිතෙන පකතියා බහි ඛිත්තස්ස සුප්පස්ස වා සම්මුඤ්ජනියා වා පතනට්ඨානඤ්ච, ඝරස්ස පුරතො ද්වීසු කොණෙසු සම්බන්ධිත්වා මජ්ඣෙ රුක්ඛසූචිද්වාරං ඨපෙත්වා ගොරූපානං පවෙසනනිවාරණත්ථං කතපරික්ඛෙපො ච අයං සබ්බොපි ඝරූපචාරො නාම. තස්මිං ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතබ්භන්තරං ගාමො නාම. තතො අඤ්ඤස්ස ලෙඩ්ඩුපාතස්ස අබ්භන්තරං ගාමූපචාරො [Pg.260] නාමාති වුත්තං. ඉදමෙත්ථ පමාණං. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථ යො යො අට්ඨකථාවාදො වා ථෙරවාදො වා පච්ඡා වුච්චති සො පමාණතො දට්ඨබ්බො.

ในคำว่า 'ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตเรือนของหมู่บ้านที่ไม่มีรั้ว' นี้, ที่ตกแห่งกระด้งหรือที่ตกแห่งสากของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ที่ชายคาน้ำตก เรียกว่า 'เขตเรือน'. ที่ก้อนดินตกของผู้ที่ยืนอยู่ในเขตเรือนนั้น เรียกว่า 'เขตบ้าน' ดังนี้ อรรถกถากุรุนทีกล่าวไว้. ในอรรถกถามหาปัจจรีก็กล่าวไว้เช่นนั้นเหมือนกัน. ส่วนในมหาอรรถกถา ได้ตั้งมาติกาไว้ ๔ ข้อว่า 'ชื่อว่าเรือน, ชื่อว่าเขตเรือน, ชื่อว่าบ้าน, ชื่อว่าเขตบ้าน' แล้วกล่าวว่า ภายในที่ชายคาน้ำตก ชื่อว่า 'เรือน'. ส่วนที่ตกแห่งน้ำล้างภาชนะที่สตรีผู้ยืนอยู่ที่ประตูสาดไป, และที่ตกแห่งกระด้งหรือไม้กวาดที่สตรีผู้ยืนอยู่ในเรือนขว้างออกไปข้างนอกตามปกติ, และรั้วที่ทำไว้เพื่อกั้นฝูงโคไม่ให้เข้าไป โดยเชื่อมต่อที่มุมทั้งสองด้านหน้าเรือนแล้วทำประตูไม้ระแนงไว้ตรงกลาง, พื้นที่ทั้งหมดนี้ชื่อว่า 'เขตเรือน'. ภายในที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตเรือนนั้น ชื่อว่า 'บ้าน'. ภายในที่ก้อนดินตกอีกครั้งหนึ่งจากที่นั้น ชื่อว่า 'เขตบ้าน' ดังนี้. คำในมหาอรรถกถานี้เป็นประมาณในที่นี้. และในที่นี้เป็นประมาณฉันใด, ในที่ทั้งปวง อรรถกถาวาทะหรือเถรวาทะใดที่กล่าวไว้ภายหลัง, วาทะนั้นพึงทราบว่าเป็นประมาณฉันนั้น.

---

යඤ්චෙතං මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං, තං පාළියා විරුද්ධමිව දිස්සති. පාළියඤ්හි – ‘‘ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. අට්ඨකථායං පන තං ලෙඩ්ඩුපාතං ගාමසඞ්ඛෙපං කත්වා තතො පරං ගාමූපචාරො වුත්තොති? වුච්චතෙ – සච්චමෙව පාළියං වුත්තං, අධිප්පායො පනෙත්ථ වෙදිතබ්බො. සො ච අට්ඨකථාචරියානමෙව විදිතො. තස්මා යථා ‘‘ඝරූපචාරෙ ඨිතස්සා’’ති එත්ථ ඝරූපචාරලක්ඛණං පාළියං අවුත්තම්පි අට්ඨකථායං වුත්තවසෙන ගහිතං. එවං සෙසම්පි ගහෙතබ්බං.

และคำใดที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถานั้น, คำนั้นดูเหมือนจะขัดแย้งกับพระบาลี. ด้วยว่า ในพระบาลีตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตเรือน'. แต่ในอรรถกถา กลับทำที่ก้อนดินตกนั้นให้เป็นการสงเคราะห์เข้าในบ้าน แล้วจึงกล่าวถึงเขตบ้านถัดจากนั้นไป? ข้าพเจ้าขอตอบว่า ที่ตรัสไว้ในพระบาลีนั้นเป็นความจริงแท้, แต่พึงทราบความประสงค์ในที่นี้. และความประสงค์นั้น อรรถกถาจารย์ทั้งหลายเท่านั้นทราบแล้ว. เพราะเหตุนั้น ลักษณะของเขตเรือน แม้ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี แต่ถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาในคำว่า 'ผู้ยืนอยู่ในเขตเรือน' นี้ฉันใด, แม้ลักษณะที่เหลือก็พึงถือเอาฉันนั้น.

---

තත්‍රායං නයො – ඉධ ගාමො නාම දුවිධො හොති – පරික්ඛිත්තො ච අපරික්ඛිත්තො ච. තත්‍ර පරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපොයෙව පරිච්ඡෙදො. තස්මා තස්ස විසුං පරිච්ඡෙදං අවත්වා ‘‘ගාමූපචාරො නාම පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති පාළියං වුත්තං. අපරික්ඛිත්තස්ස පන ගාමස්ස ගාමපරිච්ඡෙදො වත්තබ්බො. තස්මා තස්ස ගාමපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති වුත්තං. ගාමපරිච්ඡෙදෙ ච දස්සිතෙ ගාමූපචාරලක්ඛණං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කා ඤාතුන්ති පුන ‘‘තත්ථ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති න වුත්තං. යො පන ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස ලෙඩ්ඩුපාතංයෙව ‘‘ගාමූපචාරො’’ති වදති, තස්ස ඝරූපචාරො ගාමොති ආපජ්ජති. තතො ඝරං, ඝරූපචාරො, ගාමො, ගාමූපචාරොති එස විභාගො සඞ්කරීයති. අසඞ්කරතො චෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො විකාලෙ ගාමප්පවෙසනාදීසු. තස්මා පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච සංසන්දිත්වා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ ගාමො ච ගාමූපචාරො ච වෙදිතබ්බො. යොපි ච ගාමො පුබ්බෙ මහා හුත්වා පච්ඡා කුලෙසු නට්ඨෙසු අප්පකො හොති, සො ඝරූපචාරතො ලෙඩ්ඩුපාතෙනෙව පරිච්ඡින්දිතබ්බො. පුරිමපරිච්ඡෙදො පනස්ස පරික්ඛිත්තස්සාපි අපරික්ඛිත්තස්සාපි අප්පමාණමෙවාති.

ในการถือเอาเขตบ้านนั้น มีนัยดังนี้: ในบทว่า 'บ้าน' นี้ บ้านมี ๒ ชนิด คือ บ้านที่มีรั้ว และบ้านที่ไม่มีรั้ว. ใน ๒ ชนิดนั้น รั้วของบ้านที่มีรั้วนั่นแหละเป็นเครื่องกำหนด. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสเครื่องกำหนดแยกต่างหากสำหรับบ้านนั้น แต่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า 'เขตบ้าน คือ ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ที่เสาเขื่อนของบ้านที่มีรั้ว'. ส่วนขอบเขตของบ้านที่ไม่มีรั้ว พึงกล่าว. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงขอบเขตของบ้านที่ไม่มีรั้วนั้น จึงตรัสว่า 'ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตเรือนของบ้านที่ไม่มีรั้ว'. และเมื่อแสดงขอบเขตของบ้านแล้ว ลักษณะของเขตบ้านก็สามารถรู้ได้โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง จึงไม่ได้ตรัสซ้ำว่า 'ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ที่นั่น'. นี้เป็นนัยในที่นี้. ส่วนอาจารย์ใดกล่าวว่า ที่ก้อนดินตกของผู้ที่ยืนอยู่ในเขตเรือนนั่นแหละเป็น 'เขตบ้าน', ในวาทะของอาจารย์นั้น ย่อมได้ความว่า เขตเรือนคือบ้าน. เมื่อเป็นเช่นนั้น การจำแนกนี้คือ เรือน, เขตเรือน, บ้าน, เขตบ้าน ย่อมปะปนกัน. และพึงทราบการวินิจฉัยในที่นี้โดยไม่ให้ปะปนกัน ในสิกขาบททั้งหลายมีการเข้าไปสู่บ้านในเวลาวิกาลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบบ้านและเขตบ้านในบทว่า 'บ้านหรือป่า' นี้ โดยการเทียบเคียงพระบาลีและอรรถกถาตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. และแม้หมู่บ้านใดที่เคยใหญ่โตมาก่อน แต่ภายหลังเมื่อตระกูลทั้งหลายพินาศไปจึงกลายเป็นหมู่บ้านเล็ก, หมู่บ้านนั้นพึงกำหนดด้วยที่ก้อนดินตกจากเขตเรือนเท่านั้น. ส่วนขอบเขตเดิมของหมู่บ้านนั้น ไม่ว่าจะเป็นบ้านที่มีรั้วหรือไม่มีรั้วก็ตาม ย่อมไม่เป็นประมาณเลย ดังนี้.

---

අරඤ්ඤං නාම ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චාති ඉමං යථාවුත්තලක්ඛණං ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච ඨපෙත්වා ඉමස්මිං අදින්නාදානසික්ඛාපදෙ අවසෙසං ‘‘අරඤ්ඤං’’ [Pg.261] නාමාති වෙදිතබ්බං. අභිධම්මෙ පන ‘‘අරඤ්ඤන්ති නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) වුත්තං. ආරඤ්ඤකසික්ඛාපදෙ ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) වුත්තං. තං ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය ආරොපිතෙන ආචරියධනුනා පඤ්චධනුසතප්පමාණන්ති වෙදිතබ්බං. එවං භගවතා ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’’ති එතස්ස අත්ථං විභජන්තෙන ‘‘ඝරං, ඝරූපචාරො, ගාමො, ගාමූපචාරො අරඤ්ඤ’’න්ති පාපභික්ඛූනං ලෙසොකාසනිසෙධනත්ථං පඤ්ච කොට්ඨාසා දස්සිතා. තස්මා ඝරෙ වා ඝරූපචාරෙ වා ගාමෙ වා ගාමූපචාරෙ වා අරඤ්ඤෙ වා පාදග්ඝනකතො පට්ඨාය සස්සාමිකං භණ්ඩං අවහරන්තස්ස පාරාජිකමෙවාති වෙදිතබ්බං.

คำว่า 'ป่า' พึงทราบว่าหมายถึงสถานที่ที่เหลือจากการยกเว้นหมู่บ้านและบริเวณใกล้เคียงหมู่บ้านที่มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้วในสิกขาบทอทินนาทานนี้. ส่วนในพระอภิธรรมกล่าวว่า 'ป่า' คือสถานที่ใดที่ออกไปพ้นจากเสาเขื่อนประตูเมือง สถานที่ทั้งหมดนั้นชื่อว่าป่า. ในปทภาชนีย์แห่งอารัญญิกสิกขาบทกล่าวว่า 'เสนาสนะที่ชื่อว่าอารัญญิกะ มีประมาณ 500 คันธนู เป็นอย่างยิ่ง'. พึงทราบว่าป่านั้นมีประมาณ 500 คันธนู โดยเริ่มนับจากเสาเขื่อนประตูเมืองด้วยคันธนูของอาจารย์ที่ขึ้นสายไว้. พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทว่า 'จากบ้านหรือจากป่า' ได้ทรงแสดงส่วน 5 ส่วน คือ 'เรือน, บริเวณเรือน, หมู่บ้าน, บริเวณหมู่บ้าน, ป่า' เพื่อห้ามโอกาสอันเป็นช่องทาง (ในการอ้างเลศ) ของพวกภิกษุผู้ลามก. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ภิกษุผู้ลักทรัพย์มีเจ้าของ โดยเริ่มนับตั้งแต่มีราคาถึงบาทหนึ่งขึ้นไป ไม่ว่าจะลักในเรือน, บริเวณเรือน, หมู่บ้าน, บริเวณหมู่บ้าน หรือในป่า ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น.

---

ඉදානි ‘‘අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං ආදියෙය්‍යා’’තිආදීනං අත්ථදස්සනත්ථං ‘‘අදින්නං නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අදින්නන්ති දන්තපොනසික්ඛාපදෙ අත්තනො සන්තකම්පි අප්පටිග්ගහිතකං කප්පියං අජ්ඣොහරණීයං වුච්චති. ඉධ පන යංකිඤ්චි පරපරිග්ගහිතං සස්සාමිකං භණ්ඩං, තදෙතං තෙහි සාමිකෙහි කායෙන වා වාචාය වා න දින්නන්ති අදින්නං. අත්තනො හත්ථතො වා යථාඨිතට්ඨානතො වා න නිස්සට්ඨන්ති අනිස්සට්ඨං. යථාඨානෙ ඨිතම්පි අනපෙක්ඛතාය න පරිච්චත්තන්ති අපරිච්චත්තං. ආරක්ඛසංවිධානෙන රක්ඛිතත්තා රක්ඛිතං. මඤ්ජූසාදීසු පක්ඛිපිත්වා ගොපිතත්තා ගොපිතං. ‘‘මම ඉද’’න්ති තණ්හාමමත්තෙන මමායිතත්තා මමායිතං. තාහි අපරිච්චාගරක්ඛණගොපනාහි තෙහි භණ්ඩසාමිකෙහි පරෙහි පරිග්ගහිතන්ති පරපරිග්ගහිතං. එතං අදින්නං නාම.

บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถแห่งบทว่า 'adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā' เป็นต้น หลังจากที่อธิบายบทว่า 'จากบ้านหรือจากป่า' จบแล้ว จึงกล่าวบทว่า 'adinnaṃ nāmā' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า 'อทินนะ' ในทันตโปณสิกขาบท หมายถึง ของที่เป็นของตนเองแท้ๆ แต่ยังไม่ได้รับประเคน เป็นของควรแก่ภิกษุ และเป็นของที่พึงกลืนกินได้. แต่ในสิกขาบทนี้ หมายถึง ทรัพย์ที่มีเจ้าของหวงแหนอย่างใดอย่างหนึ่ง, ทรัพย์นั้นชื่อว่า 'อทินนะ' เพราะเจ้าของเหล่านั้นไม่ได้ให้ด้วยกายหรือด้วยวาจา. ชื่อว่า 'อนิสสัฏฐะ' เพราะยังไม่ถูกปล่อยจากมือของตน หรือจากสถานที่ที่ตั้งอยู่ตามเดิม. ชื่อว่า 'อปริจจัตตะ' เพราะแม้จะตั้งอยู่ในที่เดิม แต่ก็ยังไม่ได้ถูกสละด้วยความไม่ห่วงใย. ชื่อว่า 'รักขิตะ' เพราะเป็นของที่ถูกรักษาไว้ด้วยการจัดแจงการอารักขา. ชื่อว่า 'โคปิตะ' เพราะเป็นของที่ถูกเก็บรักษาไว้โดยการใส่ไว้ในหีบเป็นต้น. ชื่อว่า 'มมายิตะ' เพราะเป็นของที่เจ้าของยึดถือว่าเป็นของตนด้วยตัณหาอันเป็นเหตุแห่งความถือว่าเป็นของตนว่า 'นี่เป็นของเรา'. ชื่อว่า 'ปรปริคคหิตะ' เพราะเป็นของที่ผู้อื่นซึ่งเป็นเจ้าของทรัพย์เหล่านั้นหวงแหนไว้ด้วยการไม่สละ การรักษา และการเก็บรักษาเหล่านั้น. สิ่งนี้ชื่อว่า 'อทินนะ'.

---

ථෙය්‍යසඞ්ඛාතන්ති එත්ථ ථෙනොති චොරො, ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං; අවහරණචිත්තස්සෙතං අධිවචනං. ‘‘සඞ්ඛා, සඞ්ඛාත’’න්ති අත්ථතො එකං; කොට්ඨාසස්සෙතං අධිවචනං, ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’තිආදීසු (සු. නි. 880) විය. ථෙය්‍යඤ්ච තං සඞ්ඛාතඤ්චාති ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං, ථෙය්‍යචිත්තසඞ්ඛාතො එකො චිත්තකොට්ඨාසොති අත්ථො. කරණත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං, තස්මා ථෙය්‍යසඞ්ඛාතෙනාති අත්ථතො දට්ඨබ්බං. යො ච ථෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන ආදියති, සො යස්මා ථෙය්‍යචිත්තො හොති, තස්මා බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අත්ථමෙව දස්සෙතුං ථෙය්‍යචිත්තො අවහරණචිත්තොති එවමස්ස පදභාජනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ในบทว่า 'theyyasaṅkhātaṃ' นี้ คำว่า 'เถนะ' คือ โจร, ภาวะของโจรชื่อว่า 'เถยยะ'; คำนี้เป็นชื่อของจิตที่คิดจะลักขโมย. บทว่า 'สังขา' และ 'สังขาตะ' มีอรรถอย่างเดียวกัน; คำนี้เป็นชื่อของ 'ส่วน' (หมวด) เหมือนในบทว่า 'saññānidānā hi papañcasaṅkhā' เป็นต้น. ชื่อว่า 'เถยยสังขาตะ' เพราะเป็นทั้งการลักและเป็นทั้งส่วน; อธิบายว่า เป็นส่วนแห่งจิตส่วนหนึ่งที่นับว่าเป็นการลัก. และคำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ (เครื่องมือ), เพราะฉะนั้น พึงเห็นโดยอรรถว่า 'theyyasaṅkhātena' (ด้วยจิตที่นับว่าเป็นการลัก). และบุคคลใดถือเอาด้วยจิตที่นับว่าเป็นการลัก เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้มีจิตคิดลักขโมย, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวปทภาชนีย์ของบทนั้นไว้ว่า 'theyyacitto avaharaṇacitto' (มีจิตคิดลัก มีจิตคิดขโมย) เพื่อแสดงเฉพาะอรรถโดยไม่ยึดถือพยัญชนะ.

---

ආදියෙය්‍ය [Pg.262], හරෙය්‍ය, අවහරෙය්‍ය, ඉරියාපථං විකොපෙය්‍ය, ඨානා චාවෙය්‍ය, සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යාති එත්ථ පන පඨමපදං අභියොගවසෙන වුත්තං, දුතියපදං අඤ්ඤෙසං භණ්ඩං හරන්තස්ස ගච්ඡතො වසෙන, තතියපදං උපනික්ඛිත්තභණ්ඩවසෙන, චතුත්ථං සවිඤ්ඤාණකවසෙන, පඤ්චමං ථලෙ නික්ඛිත්තාදිවසෙන, ඡට්ඨං පරිකප්පවසෙන වා සුඞ්කඝාතවසෙන වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යොජනා පනෙත්ථ එකභණ්ඩවසෙනපි නානාභණ්ඩවසෙනපි හොති. එකභණ්ඩවසෙන ච සවිඤ්ඤාණකෙනෙව ලබ්භති, නානාභණ්ඩවසෙන සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකමිස්සකෙන.

ส่วนในบทว่า 'ādiyeyya' เป็นต้นนี้ พึงทราบว่า บทแรก (อาทิเยยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งการฟ้องร้อง (หรือการพยายามอย่างยิ่งเพื่อจะให้ได้มา), บทที่สอง (หเรยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้กำลังเดินนำทรัพย์ของผู้อื่นไป, บทที่สาม (อวหเรยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ที่ฝากไว้, บทที่สี่ (อิริยาปะถัง วิโกเปยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ที่มีวิญญาณ, บทที่ห้า (ฐานา จาเวตยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ที่วางไว้บนบกเป็นต้น, บทที่หก (สังเกตัง วีตินาเมยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งสถานที่ที่กำหนดไว้ หรือด้วยอำนาจแห่งด่านเก็บภาษี. และการประกอบความในบทเหล่านี้ มีได้ทั้งด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ชนิดเดียว และด้วยอำนาจแห่งทรัพย์หลายชนิด. และด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ชนิดเดียว ย่อมได้เฉพาะในทรัพย์ที่มีวิญญาณเท่านั้น. ส่วนด้วยอำนาจแห่งทรัพย์หลายชนิด ย่อมได้ทั้งในทรัพย์ที่มีวิญญาณ ทรัพย์ที่ไม่มีวิญญาณ และทรัพย์ที่ระคนกัน.

---

තත්ථ නානාභණ්ඩවසෙන තාව එවං වෙදිතබ්බං – ආදියෙය්‍යාති ආරාමං අභියුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. සාමිකො ‘‘න මය්හං භවිස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

ในบรรดาทรัพย์ชนิดเดียวและทรัพย์หลายชนิดนั้น พึงทราบการประกอบความด้วยอำนาจแห่งทรัพย์หลายชนิดก่อนดังนี้: บทว่า 'ādiyeyyā' คือ ฟ้องร้องเอาสวน (สวนผลไม้หรือสวนดอกไม้), เป็นอาบัติทุกกฏ. ทำให้เจ้าของเกิดความสงสัย, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. เจ้าของทอดธุระว่า 'ทรัพย์นี้จักไม่เป็นของเรา', เป็นอาบัติปาราชิก.

---

හරෙය්‍යාති අඤ්ඤස්ස භණ්ඩං හරන්තො සීසෙ භාරං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඛන්ධං ඔරොපෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

บทว่า 'hareyyā' คือ เมื่อกำลังนำทรัพย์ของผู้อื่นไป มีจิตคิดลักขโมยแล้วถูกต้องภาระบนศีรษะ, เป็นอาบัติทุกกฏ. ทำให้ไหว, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. ปลงลงที่บ่า, เป็นอาบัติปาราชิก.

---

අවහරෙය්‍යාති උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං ‘‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’’න්ති වුච්චමානො ‘‘නාහං ගණ්හාමී’’ති භණති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. සාමිකො ‘‘න මය්හං දස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

บทว่า 'avahareyyā' คือ ทรัพย์ที่วางไว้ใกล้ๆ หรือทรัพย์ที่ฝากไว้ เมื่อถูกเขากล่าวว่า 'จงให้ทรัพย์แก่ข้าพเจ้า' กลับกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าไม่ได้เอาไป', เป็นอาบัติทุกกฏ. ทำให้เจ้าของเกิดความสงสัย, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. เจ้าของทอดธุระว่า 'เขาจักไม่ให้แก่เรา', เป็นอาบัติปาราชิก.

---

ඉරියාපථං විකොපෙය්‍යාති ‘‘සහභණ්ඩහාරකං නෙස්සාමී’’ති පඨමං පාදං සඞ්කාමෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. දුතියං පාදං සඞ්කාමෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

บทว่า 'iriyāpathaṃ vikopeyyā' คือ คิดว่า 'เราจักนำไปทั้งผู้ที่กำลังถือทรัพย์อยู่' แล้วเลื่อนเท้าก้าวแรก, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. เลื่อนเท้าก้าวที่สอง, เป็นอาบัติปาราชิก.

---

ඨානා චාවෙය්‍යාති ථලට්ඨං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඨානා චාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

บทว่า 'ṭhānā cāveyyā' คือ มีจิตคิดลักขโมยแล้วถูกต้องทรัพย์ที่ตั้งอยู่บนบก, เป็นอาบัติทุกกฏ. ทำให้ไหว, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. ให้เคลื่อนจากที่, เป็นอาบัติปาราชิก.

---

සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යාති පරිකප්පිතට්ඨානං පඨමං පාදං අතික්කාමෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. දුතියං පාදං අතික්කාමෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. අථ වා පඨමං පාදං සුඞ්කඝාතං අතික්කාමෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. දුතියං පාදං අතික්කාමෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සාති – අයමෙත්ථ නානාභණ්ඩවසෙන යොජනා.

บทว่า 'saṅketaṃ vีtināmeyyā' คือ ให้ก้าวล่วงเท้าแรกจากสถานที่ที่กำหนดไว้, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. ให้ก้าวล่วงเท้าที่สอง, เป็นอาบัติปาราชิก. หรืออีกนัยหนึ่ง ให้ก้าวล่วงเท้าแรกจากด่านเก็บภาษี, เป็นอาบัติทุกกฏ. ให้ก้าวล่วงเท้าที่สอง, เป็นอาบัติปาราชิก. นี้คือการประกอบความด้วยอำนาจแห่งทรัพย์หลายชนิดในบทว่า 'อาทิเยยยะ' เป็นต้นนี้.

---

එකභණ්ඩවසෙන [Pg.263] පන සස්සාමිකං දාසං වා තිරච්ඡානං වා යථාවුත්තෙන අභියොගාදිනා නයෙන ආදියති වා හරති වා අවහරති වා ඉරියාපථං වා විකොපෙති, ඨානා වා චාවෙති, පරිච්ඡෙදං වා අතික්කාමෙති – අයමෙත්ථ එකභණ්ඩවසෙන යොජනා.

ส่วนการประกอบความด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ชนิดเดียว พึงทราบดังนี้: บุคคลย่อมถือเอา (ādiyati) หรือนำไป (harati) หรือนำออกไป (avaharati) หรือทำอิริยาบถให้วิปริต (iriyāpathaṃ vikopeti) หรือให้เคลื่อนจากที่ (ṭhānā cāveti) หรือให้ก้าวล่วงเขตที่กำหนด (paricchedaṃ atikkāmeti) ซึ่งทาสหรือสัตว์เดรัจฉานที่มีเจ้าของ โดยนัยมีการฟ้องร้องเป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว. นี้คือการประกอบความด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ชนิดเดียวในบทว่า 'อาทิเยยยะ' เป็นต้นนี้.

---

පඤ්චවීසතිඅවහාරකථා

คำพรรณนาว่าด้วยอวหาร ๒๕ อย่าง

---

අපිච ඉමානි ඡ පදානි වණ්ණෙන්තෙන පඤ්ච පඤ්චකෙ සමොධානෙත්වා පඤ්චවීසති අවහාරා දස්සෙතබ්බා. එවං වණ්ණයතා හි ඉදං අදින්නාදානපාරාජිකං සුවණ්ණිතං හොති. ඉමස්මිඤ්ච ඨානෙ සබ්බඅට්ඨකථා ආකුලා ලුළිතා දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිනිච්ඡයා. තථා හි සබ්බඅට්ඨකථාසු යානි තානි පාළියං ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අදින්නං ආදියන්තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්ස, පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොතී’’තිආදිනා නයෙන අවහාරඞ්ගානි වුත්තානි, තානිපි ගහෙත්වා කත්ථචි එකං පඤ්චකං දස්සිතං, කත්ථචි ‘‘ඡහාකාරෙහී’’ති ආගතෙහි සද්ධිං ද්වෙ පඤ්චකානි දස්සිතානි. එතානි ච පඤ්චකානි න හොන්ති. යත්ථ හි එකෙකෙන පදෙන අවහාරො සිජ්ඣති, තං පඤ්චකං නාම වුච්චති. එත්ථ පන සබ්බෙහිපි පදෙහි එකොයෙව අවහාරො. යානි ච තත්ථ ලබ්භමානානියෙව පඤ්චකානි දස්සිතානි, තෙසම්පි න සබ්බෙසං අත්ථො පකාසිතො. එවමිමස්මිං ඨානෙ සබ්බඅට්ඨකථා ආකුලා ලුළිතා දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිනිච්ඡයා. තස්මා පඤ්ච පඤ්චකෙසමොධානෙත්වා දස්සියමානා ඉමෙ පඤ්චවීසති අවහාරා සාධුකං සල්ලක්ඛෙතබ්බා.

ยิ่งกว่านั้น อาจารย์ผู้พรรณนาบท ๖ บทเหล่านี้ พึงรวมปัญจกะ ๕ อย่างเข้าด้วยกัน แล้วแสดงอวหาร ๒๕ อย่าง การที่อาจารย์พรรณนาอย่างนี้ ย่อมเป็นการพรรณนาอทินนาทานปาราชิกสิกขาบทนี้ได้ดีแล้ว และในที่นี้ อรรถกถาทั้งปวงสับสน วุ่นวาย มีวินิจฉัยที่เข้าใจยาก ด้วยว่า ในอรรถกถาทั้งปวง องค์แห่งอวหารที่ตรัสไว้ในพระบาลีด้วยนัยมีอาทิว่า "เมื่อภิกษุถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ด้วยอาการ ๕ อย่าง และเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ย่อมเป็นอาบัติปาราชิก" นั้น บางแห่งก็นำองค์เหล่านั้นมาแล้วแสดงปัญจกะไว้เพียงอย่างเดียว บางแห่งก็แสดงปัญจกะ ๒ อย่างพร้อมกับบทที่มาว่า "ด้วยอาการ ๖ อย่าง" แต่ปัญจกะเหล่านี้ไม่ชื่อว่าเป็นปัญจกะ เพราะว่า หมวดบท ๕ บทที่อวหารสำเร็จได้ด้วยบทแต่ละบทนั้น ชื่อว่าปัญจกะ แต่ในที่นี้ อวหารเพียงอย่างเดียวเท่านั้นย่อมสำเร็จด้วยบททั้งหมด และปัญจกะที่พึงได้ซึ่งแสดงไว้ในอรรถกถาเหล่านั้น ก็มิได้อธิบายความหมายของปัญจกะทั้งหมดไว้ ในที่นี้ อรรถกถาทั้งปวงจึงสับสน วุ่นวาย มีวินิจฉัยที่เข้าใจยาก เพราะฉะนั้น อวหาร ๒๕ อย่างเหล่านี้ที่แสดงไว้โดยการรวมปัญจกะ ๕ อย่างเข้าด้วยกัน พึงกำหนดจดจำให้ดี

---

පඤ්ච පඤ්චකානි නාම – නානාභණ්ඩපඤ්චකං, එකභණ්ඩපඤ්චකං, සාහත්ථිකපඤ්චකං, පුබ්බපයොගපඤ්චකං, ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකන්ති. තත්ථ නානාභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච එකභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච ‘‘ආදියෙය්‍ය, හරෙය්‍ය, අවහරෙය්‍ය, ඉරියාපථං විකොපෙය්‍ය, ඨානා චාවෙය්‍යා’’ති ඉමෙසං පදානං වසෙන ලබ්භන්ති. තානි පුබ්බෙ යොජෙත්වා දස්සිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. යං පනෙතං ‘‘සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යා’’ති ඡට්ඨං පදං, තං පරිකප්පාවහාරස්ස ච නිස්සග්ගියාවහාරස්ස ච සාධාරණං. තස්මා තං තතියපඤ්චමෙසු පඤ්චකෙසු ලබ්භමානපදවසෙන යොජෙතබ්බං. වුත්තං නානාභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච එකභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච.

ปัญจกะ ๕ อย่าง คือ นานาภัณฑ์ปัญจกะ, เอกภัณฑ์ปัญจกะ, สาหัตถิกปัญจกะ, ปุพพปโยคปัญจกะ, และเถยยาวหารปัญจกะ ในบรรดาปัญจกะเหล่านั้น นานาภัณฑ์ปัญจกะและเอกภัณฑ์ปัญจกะ ย่อมได้มาโดยอำนาจแห่งบทเหล่านี้ คือ "พึงถือเอา, พึงนำไป, พึงอวหาร, พึงทำอิริยาบถให้วิปริต, พึงเคลื่อนจากที่" ปัญจกะเหล่านั้นพึงทราบด้วยนัยที่แสดงไว้โดยการประกอบเข้าไว้ก่อนแล้ว ส่วนบทที่ ๖ คือ "พึงล่วงเลยข้อตกลง" นั้น เป็นบทที่ใช้ร่วมกันได้ทั้งในปริกัปปาวหารและนิสสัคคิยาวหาร เพราะฉะนั้น บทนั้นพึงประกอบเข้าโดยอำนาจแห่งบทที่พึงได้ในปัญจกะที่ ๓ และที่ ๕ นานาภัณฑ์ปัญจกะและเอกภัณฑ์ปัญจกะได้กล่าวไว้แล้ว

---

කතමං සාහත්ථිකපඤ්චකං? පඤ්ච අවහාරා – සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, අත්ථසාධකො, ධුරනික්ඛෙපොති. තත්ථ සාහත්ථිකො නාම පරස්ස භණ්ඩං සහත්ථා අවහරති. ආණත්තිකො නාම ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං [Pg.264] අවහරා’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙති. නිස්සග්ගියො නාම අන්තොසුඞ්කඝාතෙ ඨිතො බහිසුඞ්කඝාතං පාතෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සාති, ඉමිනා ච සද්ධිං ‘‘සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යා’’ති ඉදං පදයොජනං ලභති. අත්ථසාධකො නාම ‘‘අසුකං නාම භණ්ඩං යදා සක්කොසි, තදා අවහරා’’ති ආණාපෙති. තත්ථ සචෙ පරො අනන්තරායිකො හුත්වා තං අවහරති, ආණාපකො ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකො හොති, අවහාරකො පන අවහටකාලෙ. අයං අත්ථසාධකො. ධුරනික්ඛෙපො පන උපනික්ඛිත්තභණ්ඩවසෙන වෙදිතබ්බො. ඉදං සාහත්ථිකපඤ්චකං.

สาหัตถิกปัญจกะเป็นอย่างไร? อวหาร ๕ อย่าง คือ สาหัตถิกะ, อาณัตติกะ, นิสสัคคิยะ, อัตถสาธกะ, และธุรนิกเขปะ ในบรรดาอวหารเหล่านั้น สาหัตถิกะ คือ การที่บุคคลอวหารทรัพย์ของผู้อื่นด้วยมือของตนเอง อาณัตติกะ คือ การที่บุคคลสั่งผู้อื่นว่า "จงอวหารทรัพย์ของผู้นั้น" นิสสัคคิยะ คือ การที่บุคคลยืนอยู่ในด่านภาษีแล้วทำให้ของตกไปนอกด่านภาษี ย่อมเป็นอาบัติปาราชิก และบทว่า "พึงล่วงเลยข้อตกลง" นี้ ย่อมได้การประกอบเข้ากับบทนี้ อัตถสาธกะ คือ การที่บุคคลสั่งว่า "เมื่อใดท่านสามารถอวหารทรัพย์ชื่อนั้นได้ เมื่อนั้นจงอวหาร" ในกรณีนั้น ถ้าผู้อื่นไม่มีอุปสรรคแล้วอวหารทรัพย์นั้น ผู้สั่งย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่สั่งนั่นเอง ส่วนผู้อวหารย่อมเป็นปาราชิกในเวลาที่อวหารแล้ว นี่คืออัตถสาธกะ ส่วนธุรนิกเขปะ พึงทราบโดยอำนาจแห่งทรัพย์ที่ฝากไว้ นี่คือสาหัตถิกปัญจกะ

---

කතමං පුබ්බපයොගපඤ්චකං? අපරෙපි පඤ්ච අවහාරා – පුබ්බපයොගො, සහපයොගො, සංවිදාවහාරො, සඞ්කෙතකම්මං, නිමිත්තකම්මන්ති. තත්ථ ආණත්තිවසෙන පුබ්බපයොගො වෙදිතබ්බො. ඨානා චාවනවසෙන සහපයොගො. ඉතරෙ පන තයො පාළියං (පාරා. 118-120) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති. ඉදං පුබ්බපයොගපඤ්චකං.

ปุพพปโยคปัญจกะเป็นอย่างไร? อวหารอีก ๕ อย่าง คือ ปุพพปโยคะ, สหปโยคะ, สังวิทาวหาระ, สังเกตกัมมะ, และนิมิตตกัมมะ ในบรรดาอวหารเหล่านั้น ปุพพปโยคะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการสั่ง สหปโยคะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการเคลื่อนจากที่ ส่วนอวหารอีก ๓ อย่างที่เหลือ พึงทราบด้วยนัยที่มาในพระบาลีนั่นเอง นี่คือปุพพปโยคปัญจกะ

---

කතමං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකං? අපරෙපි පඤ්ච අවහාරා – ථෙය්‍යාවහාරො, පසය්හාවහාරො, පරිකප්පාවහාරො, පටිච්ඡන්නාවහාරො, කුසාවහාරොති. තෙ පඤ්චපි ‘‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු සඞ්ඝස්ස චීවරෙ භාජියමානෙ ථෙය්‍යචිත්තො කුසං සඞ්කාමෙත්වා චීවරං අග්ගහෙසී’’ති (පාරා. 138) එතස්මිං කුසසඞ්කාමනවත්ථුස්මිං වණ්ණයිස්සාම. ඉදං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකං. එවමිමානි පඤ්ච පඤ්චකානි සමොධානෙත්වා ඉමෙ පඤ්චවීසති අවහාරා වෙදිතබ්බා.

เถยยาวหารปัญจกะเป็นอย่างไร? อวหารอีก ๕ อย่าง คือ เถยยาวหาระ, ปสยหาวหาระ, ปริกัปปาวหาระ, ปฏิฉันนาวหาระ, และกุสาวหาระ อวหารทั้ง ๕ อย่างนั้น เราจักพรรณนาในกุสสังกามานวัตถุนี้ว่า "ภิกษุรูปหนึ่งมีจิตคิดจะลัก ได้เคลื่อนสลากแล้วถือเอาจีวรไปในขณะที่สงฆ์กำลังแบ่งจีวร" เป็นต้น นี่คือเถยยาวหารปัญจกะ อวหาร ๒๕ อย่างเหล่านี้พึงทราบโดยการรวมปัญจกะ ๕ อย่างเข้าด้วยกันอย่างนี้

---

ඉමෙසු ච පන පඤ්චසු පඤ්චකෙසු කුසලෙන විනයධරෙන ඔතිණ්ණං වත්ථුං සහසා අවිනිච්ඡිනිත්වාව පඤ්ච ඨානානි ඔලොකෙතබ්බානි. යානි සන්ධාය පොරාණා ආහු –

อนึ่ง ในปัญจกะ ๕ อย่างเหล่านี้ พระวินัยธรผู้ฉลาด เมื่อมีเรื่องเกิดขึ้น ไม่พึงรีบวินิจฉัยเลย แต่พึงพิจารณาสถานะ ๕ อย่าง ซึ่งโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า -

---

‘‘වත්ථුං කාලඤ්ච දෙසඤ්ච, අග්ඝං පරිභොගපඤ්චමං;

තුලයිත්වා පඤ්ච ඨානානි, ධාරෙය්‍යත්ථං විචක්ඛණො’’ති.

"ผู้มีปัญญาพึงพิจารณาวัตถุ กาล เทศะ ราคา และการบริโภคเป็นที่ ๕ โดยการเทียบเคียงสถานะทั้ง ๕ นี้แล้ว พึงวินิจฉัยเนื้อความ"

---

තත්ථ වත්ථුන්ති භණ්ඩං; අවහාරකෙන හි ‘‘මයා ඉදං නාම අවහට’’න්ති වුත්තෙපි ආපත්තිං අනාරොපෙත්වාව තං භණ්ඩං සස්සාමිකං වා අස්සාමිකං වාති උපපරික්ඛිතබ්බං. සස්සාමිකෙපි සාමිකානං සාලයභාවො වා නිරාලයභාවො වා උපපරික්ඛිතබ්බො. සචෙ තෙසං සාලයකාලෙ අවහටං, භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා ආපත්ති කාතබ්බා. සචෙ නිරාලයකාලෙ[Pg.265], න පාරාජිකෙන කාරෙතබ්බො. භණ්ඩසාමිකෙසු පන භණ්ඩං ආහරාපෙන්තෙසු භණ්ඩං දාතබ්බං. අයමෙත්ථ සාමීචි.

ในคาถานั้น คำว่า วัตถุ ได้แก่ ทรัพย์ที่ถูกอวหาร เพราะว่า แม้เมื่อผู้อวหารกล่าวว่า "ข้าพเจ้าอวหารวัตถุชื่อนี้ไปแล้ว" ก็ยังไม่พึงปรับอาบัติ แต่พึงพิจารณาทรัพย์นั้นว่ามีเจ้าของหรือไม่มีเจ้าของ แม้ในทรัพย์ที่มีเจ้าของ ก็พึงพิจารณาความมีอาลัยหรือความไม่มีอาลัยของเจ้าของทั้งหลาย หากอวหารไปในขณะที่เจ้าของยังมีอาลัย พึงให้ตีราคาทรัพย์แล้วปรับอาบัติ หากอวหารไปในขณะที่เจ้าของหมดอาลัยแล้ว ไม่พึงให้ปรับด้วยปาราชิก แต่เมื่อเจ้าของทรัพย์ให้คนมานำทรัพย์ไป ก็พึงคืนทรัพย์ให้ นี่เป็นสามีจิกรรมในเรื่องนี้

---

ඉමස්ස පනත්ථස්ස දීපනත්ථමිදං වත්ථු – භාතියරාජකාලෙ කිර මහාචෙතියපූජාය දක්ඛිණදිසතො එකො භික්ඛු සත්තහත්ථං පණ්ඩුකාසාවං අංසෙ කරිත්වා චෙතියඞ්ගණං පාවිසි; තඞ්ඛණමෙව ච රාජාපි චෙතියවන්දනත්ථං ආගතො. තත්ථ උස්සාරණාය වත්තමානාය මහාජනසම්මද්දො අහොසි. අථ සො භික්ඛු ජනසම්මද්දපීළිතො අංසතො පතන්තං කාසාවං අදිස්වාව නික්ඛන්තො; නික්ඛමිත්වා ච කාසාවං අපස්සන්තො ‘‘කො ඊදිසෙ ජනසම්මද්දෙ කාසාවං ලච්ඡති, න දානි තං මය්හ’’න්ති ධුරනික්ඛෙපං කත්වා ගතො. අථඤ්ඤො භික්ඛු පච්ඡා ආගච්ඡන්තො තං කාසාවං දිස්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන ගහෙත්වා පුන විප්පටිසාරී හුත්වා ‘‘අස්සමණො දානිම්හි, විබ්භමිස්සාමී’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙපි ‘‘විනයධරෙ පුච්ඡිත්වා ඤස්සාමී’’ති චින්තෙසි.

เรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนี้ ดังได้ยินมาว่า ในรัชสมัยของพระเจ้าภาติยะ ในการบูชามหาเจดีย์ มีภิกษุรูปหนึ่งมาจากทิศใต้ พาดผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่นยาว ๗ ศอกไว้บนบ่า แล้วเข้าไปยังลานพระเจดีย์ ในขณะนั้นเอง แม้พระราชาก็เสด็จมาเพื่อทรงนมัสการพระเจดีย์ เมื่อมีการจัดระเบียบผู้คนให้หลีกทางกันอยู่ ก็เกิดการเบียดเสียดกันของมหาชนขึ้น ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นถูกมหาชนเบียดเสียด ไม่ทันเห็นผ้ากาสาวะที่ตกจากบ่าจึงออกไป ครั้นออกไปแล้วไม่เห็นผ้ากาสาวะ จึงคิดว่า 'ในที่ที่มหาชนเบียดเสียดกันเช่นนี้ ใครเล่าจะเก็บผ้ากาสาวะได้ บัดนี้ผ้าผืนนั้นไม่ใช่ของอาตมาแล้ว' ดังนี้ จึงวางธุระเสียแล้วไป ต่อมา ภิกษุอีกรูปหนึ่งเดินตามมา เห็นผ้ากาสาวะผืนนั้น จึงถือเอาไปด้วยจิตคิดจะลัก ภายหลังเกิดความเดือดร้อนใจขึ้นว่า 'บัดนี้เราไม่ใช่สมณะแล้ว เราจักสึก' แม้เมื่อความคิดเกิดขึ้นเช่นนี้แล้ว ก็ยังคิดว่า 'เราจักถามพระวินัยธรแล้วจึงจักรู้'

---

තෙන ච සමයෙන චූළසුමනත්ථෙරො නාම සබ්බපරියත්තිධරො විනයාචරියපාමොක්ඛො මහාවිහාරෙ පටිවසති. සො භික්ඛු ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා අත්තනො කුක්කුච්චං පුච්ඡි. ථෙරො තෙන භට්ඨෙ ජනකායෙ පච්ඡා ආගන්ත්වා ගහිතභාවං ඤත්වා ‘‘අත්ථි දානි එත්ථ ඔකාසො’’ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘සචෙ කාසාවසාමිකං භික්ඛුං ආනෙය්‍යාසි, සක්කා භවෙය්‍ය තව පතිට්ඨා කාතු’’න්ති. ‘‘කථාහං, භන්තෙ, තං දක්ඛිස්සාමී’’ති? ‘‘තහිං තහිං ගන්ත්වා ඔලොකෙහී’’ති. සො පඤ්චපි මහාවිහාරෙ ඔලොකෙත්වා නෙව අද්දක්ඛි. තතො නං ථෙරො පුච්ඡි – ‘‘කතරාය දිසාය බහූ භික්ඛූ ආගච්ඡන්තී’’ති? ‘‘දක්ඛිණදිසාය, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි කාසාවං දීඝතො ච තිරියඤ්ච මිනිත්වා ඨපෙහි. ඨපෙත්වා දක්ඛිණදිසාය විහාරපටිපාටියා විචිනිත්වා තං භික්ඛුං ආනෙහී’’ති. සො තථා කත්වා තං භික්ඛුං දිස්වා ථෙරස්ස සන්තිකං ආනෙසි. ථෙරො පුච්ඡි – ‘‘තවෙදං කාසාව’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘කුහිං තෙ පාතිත’’න්ති? සො සබ්බං ආචික්ඛි. ථෙරො පන තෙන කතං ධුරනික්ඛෙපං සුත්වා ඉතරං පුච්ඡි – ‘‘තයා ඉදං කුහිං දිස්වා ගහිත’’න්ති? සොපි සබ්බං ආරොචෙසි. තතො නං ථෙරො ආහ – ‘‘සචෙ තෙ සුද්ධචිත්තෙන ගහිතං අභවිස්ස, අනාපත්තියෙව තෙ අස්ස. ථෙය්‍යචිත්තෙන පන ගහිතත්තා දුක්කටං ආපන්නොසි. තං දෙසෙත්වා අනාපත්තිකො හොහි. ඉදඤ්ච කාසාවං අත්තනො [Pg.266] සන්තකං කත්වා එතස්සෙව භික්ඛුනො දෙහී’’ති. සො භික්ඛු අමතෙනෙව අභිසිත්තො පරමස්සාසප්පත්තො අහොසීති. එවං වත්ථු ඔලොකෙතබ්බං.

ก็ในสมัยนั้น พระจูฬสุมนเถระผู้ทรงพระปริยัติทั้งปวง เป็นประมุขของพระวินัยาจารย์ พำนักอยู่ในมหาวิหาร ภิกษุรูปนั้นเข้าไปหาพระเถระ ไหว้แล้วขอโอกาสแล้ว จึงถามถึงความรังเกียจของตน พระเถระทราบภาวะที่ภิกษุนั้นเก็บเอาไปในภายหลังเมื่อมหาชนเบาบางลงแล้ว จึงคิดว่า 'บัดนี้ ในเรื่องนี้ยังมีช่องทางอยู่' จึงกล่าวว่า 'ถ้าท่านพึงนำภิกษุเจ้าของผ้ากาสาวะมาได้ การทำที่พึ่งให้แก่ท่านก็พึงมีได้' ภิกษุนั้นถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะพบภิกษุรูปนั้นได้อย่างไร' พระเถระกล่าวว่า 'จงไปตรวจดูในที่นั้นๆ เถิด' ภิกษุนั้นตรวจดูแม้ในมหาวิหารทั้ง ๕ แห่งแล้วก็ไม่พบ ลำดับนั้น พระเถระจึงถามท่านว่า 'ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากมาจากทิศไหน' ภิกษุนั้นตอบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มาจากทิศใต้ครับ' พระเถระกล่าวว่า 'ถ้าอย่างนั้น ท่านจงวัดผ้ากาสาวะโดยส่วนยาวและส่วนกว้างแล้วเก็บไว้ ครั้นเก็บไว้แล้ว จงเที่ยวตรวจดูตามลำดับวิหารในทิศใต้แล้วนำภิกษุรูปนั้นมา' ภิกษุนั้นทำอย่างนั้นแล้ว พบภิกษุรูปนั้นแล้วจึงนำมายังสำนักของพระเถระ พระเถระถามว่า 'ผ้ากาสาวะนี้ของท่านหรือ' ภิกษุนั้นตอบว่า 'ใช่ครับ ท่านผู้เจริญ' พระเถระถามว่า 'ท่านทำตกไว้ที่ไหน' ภิกษุนั้นก็บอกเรื่องทั้งปวง ส่วนพระเถระฟังเรื่องการวางธุระที่ภิกษุนั้นทำแล้ว จึงถามภิกษุอีกรูปหนึ่งว่า 'ท่านเห็นผ้าผืนนี้ที่ไหนแล้วจึงถือเอา' แม้ภิกษุนั้นก็บอกเรื่องทั้งปวง ลำดับนั้น พระเถระจึงกล่าวกับภิกษุนั้นว่า 'ถ้าท่านพึงถือเอาด้วยจิตบริสุทธิ์ อาบัติก็ไม่พึงมีแก่ท่านเลย แต่เพราะถือเอาด้วยจิตคิดจะลัก ท่านจึงต้องอาบัติทุกกฏ ท่านจงแสดงอาบัตินั้นแล้วเป็นผู้ไม่มีอาบัติเถิด และจงทำผ้ากาสาวะผืนนี้ให้เป็นของตนแล้วมอบให้แก่ภิกษุรูปนี้' ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ถึงความเบาใจอย่างยิ่ง ราวกับถูกรดด้วยน้ำอมฤต เรื่องนี้พึงพิจารณาโดยวัตถุอย่างนี้

---

කාලොති අවහාරකාලො. තදෙව හි භණ්ඩං කදාචි සමග්ඝං හොති, කදාචි මහග්ඝං. තස්මා තං භණ්ඩං යස්මිං කාලෙ අවහටං, තස්මිංයෙව කාලෙ යො තස්ස අග්ඝො හොති, තෙන අග්ඝෙන ආපත්ති කාරෙතබ්බා. එවං කාලො ඔලොකෙතබ්බො.

คำว่า กาล คือ กาลที่ลักทรัพย์ ด้วยว่า ทรัพย์นั้นนั่นแล บางคราวมีราคาถูก บางคราวมีราคาแพง เพราะฉะนั้น ทรัพย์นั้นถูกลักในกาลใด ในกาลนั้นนั่นแล ทรัพย์นั้นมีราคาเท่าใด พึงปรับอาบัติด้วยราคานั้น พึงพิจารณากาลอย่างนี้

---

දෙසොති අවහාරදෙසො. තඤ්හි භණ්ඩං යස්මිං දෙසෙ අවහටං, තස්මිංයෙව දෙසෙ යො තස්ස අග්ඝො හොති, තෙන අග්ඝෙන ආපත්ති කාරෙතබ්බා. භණ්ඩුට්ඨානදෙසෙ හි භණ්ඩං සමග්ඝං හොති, අඤ්ඤත්ථ මහග්ඝං.

คำว่า ประเทศ คือ ประเทศที่ลักทรัพย์ ด้วยว่า ทรัพย์นั้นถูกลักในประเทศใด ในประเทศนั้นนั่นแล ทรัพย์นั้นมีราคาเท่าใด พึงปรับอาบัติด้วยราคานั้น เพราะว่า ในประเทศที่ทรัพย์เกิด ทรัพย์มีราคาถูก ในที่อื่นมีราคาแพง

---

ඉමස්සාපි ච අත්ථස්ස දීපනත්ථමිදං වත්ථු – අන්තරසමුද්දෙ කිර එකො භික්ඛු සුසණ්ඨානං නාළිකෙරං ලභිත්වා භමං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛථාලකසදිසං මනොරමං පානීයථාලකං කත්වා තත්ථෙව ඨපෙත්වා චෙතියගිරිං අගමාසි. අථඤ්ඤො භික්ඛු අන්තරසමුද්දං ගන්ත්වා තස්මිං විහාරෙ පටිවසන්තො තං ථාලකං දිස්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන ගහෙත්වා චෙතියගිරිමෙව ආගතො. තස්ස තත්ථ යාගුං පිවන්තස්ස තං ථාලකං දිස්වා ථාලකසාමිකො භික්ඛු ආහ – ‘‘කුතො තෙ ඉදං ලද්ධ’’න්ති? ‘‘අන්තරසමුද්දතො මෙ ආනීත’’න්ති. සො තං ‘‘නෙතං තව සන්තකං, ථෙය්‍යාය තෙ ගහිත’’න්ති සඞ්ඝමජ්ඣං ආකඩ්ඪි. තත්ථ ච විනිච්ඡයං අලභිත්වා මහාවිහාරං අගමිංසු. තත්ථ භෙරිං පහරාපෙත්වා මහාචෙතියසමීපෙ සන්නිපාතං කත්වා විනිච්ඡයං ආරභිංසු. විනයධරත්ථෙරා අවහාරං සඤ්ඤාපෙසුං.

และเพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ แม้เรื่องนี้ก็มีอยู่ ดังได้ยินมาว่า ในระหว่างทะเล ภิกษุรูปหนึ่งได้กะลามะพร้าวที่มีรูปทรงสวยงาม นำขึ้นเครื่องกลึงทำเป็นถ้วยน้ำดื่มที่น่ารื่นรมย์คล้ายกับถ้วยสังข์ วางไว้ในที่นั้นเองแล้วได้ไปยังเจดียคิรีวิหาร ครั้งนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งไปยังระหว่างทะเล พำนักอยู่ในวิหารนั้น เห็นถ้วยนั้นแล้วถือเอาไปด้วยจิตคิดจะลัก แล้วได้มายังเจดียคิรีวิหารนั่นเอง เมื่อภิกษุนั้นกำลังดื่มยาคูในที่นั้น ภิกษุเจ้าของถ้วยเห็นถ้วยนั้นแล้วจึงถามว่า 'ท่านได้ถ้วยนี้มาจากไหน' ภิกษุนั้นตอบว่า 'ข้าพเจ้านำมาจากระหว่างทะเล' ภิกษุเจ้าของถ้วยนั้นจึงฉุดภิกษุนั้นไปท่ามกลางสงฆ์ด้วยกล่าวว่า 'นี่ไม่ใช่ของท่าน ท่านถือเอาไปด้วยการลัก' เมื่อไม่ได้การวินิจฉัยในที่นั้น จึงได้ไปยังมหาวิหาร ที่มหาวิหารนั้น ให้ตีกลองแล้วให้ประชุมกันใกล้พระมหาเจดีย์ เริ่มการวินิจฉัย พระวินัยธรเถระทั้งหลายให้รู้แจ้งการลัก

---

තස්මිඤ්ච සන්නිපාතෙ ආභිධම්මිකගොදත්තත්ථෙරො නාම විනයකුසලො හොති. සො එවමාහ – ‘‘ඉමිනා ඉදං ථාලකං කුහිං අවහට’’න්ති? ‘‘අන්තරසමුද්දෙ අවහට’’න්ති. ‘‘තත්‍රිදං කිං අග්ඝතී’’ති? ‘‘න කිඤ්චි අග්ඝති. තත්‍ර හි නාළිකෙරං භින්දිත්වා මිඤ්ජං ඛාදිත්වා කපාලං ඡඩ්ඩෙන්ති, දාරුඅත්ථං පන ඵරතී’’ති. ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො එත්ථ හත්ථකම්මං කිං අග්ඝතී’’ති? ‘‘මාසකං වා ඌනමාසකං වා’’ති. ‘‘අත්ථි පන කත්ථචි සම්මාසම්බුද්ධෙන මාසකෙන වා ඌනමාසකෙන වා පාරාජිකං පඤ්ඤත්ත’’න්ති. එවං වුත්තෙ ‘‘සාධු! සාධු! සුකථිතං සුවිනිච්ඡිත’’න්ති එකසාධුකාරො අහොසි. තෙන ච සමයෙන භාතියරාජාපි චෙතියවන්දනත්ථං නගරතො නික්ඛමන්තො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං ඉද’’න්ති පුච්ඡිත්වා සබ්බං පටිපාටියා සුත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘මයි සන්තෙ භික්ඛූනම්පි භික්ඛූනීනම්පි [Pg.267] ගිහීනම්පි අධිකරණං ආභිධම්මිකගොදත්තත්ථෙරෙන විනිච්ඡිතං සුවිනිච්ඡිතං, තස්ස විනිච්ඡයෙ අතිට්ඨමානං රාජාණාය ඨපෙමී’’ති. එවං දෙසො ඔලොකෙතබ්බො.

และในการประชุมนั้น พระเถระนามว่าอาภิธัมมิกโคทัตตะ ผู้ฉลาดในพระวินัย ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ถาดนี้ ภิกษุรูปนี้ขโมยไปจากที่ไหน?' (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) 'ขโมยไปจากกลางทะเล' (พระเถระถามว่า) 'ถาดนี้มีค่าเท่าไรในที่นั้น?' (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) 'ไม่มีค่าอะไรเลย ที่นั่น พวกเขาจะกะเทาะมะพร้าว กินเนื้อในแล้วทิ้งกะลาไป แต่ยังอำนวยประโยชน์คือเป็นฟืนได้' (พระเถระถามว่า) 'ค่าแรงฝีมือของภิกษุรูปนี้ในการทำถาดนี้มีค่าเท่าไร?' (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) 'หนึ่งมาสก หรือหย่อนกว่าหนึ่งมาสก' (พระเถระถามว่า) 'พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบัญญัติอาบัติปาราชิกด้วยของที่มีค่าหนึ่งมาสกหรือหย่อนกว่าหนึ่งมาสกในที่ใดที่หนึ่งบ้างหรือไม่?' เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว เสียงสาธุการเป็นอันเดียวกันก็เกิดขึ้นว่า 'สาธุ! สาธุ! กล่าวดีแล้ว! วินิจฉัยดีแล้ว!' และในเวลานั้น พระเจ้าภาติยะก็เสด็จออกจากเมืองเพื่อต้องการไหว้เจดีย์ เมื่อได้ยินเสียงนั้น จึงตรัสถามว่า 'เสียงอะไร?' และเมื่อทรงทราบเรื่องราวทั้งหมดตามลำดับแล้ว ก็ทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศในเมืองว่า 'เมื่อเรายังดำรงอยู่ อธิกรณ์ของภิกษุ ภิกษุณี และคฤหัสถ์ ที่พระอาภิธัมมิกโคทัตตเถระได้วินิจฉัยแล้วนั้น เป็นการวินิจฉัยที่ดีเยี่ยม ผู้ใดไม่ตั้งอยู่ในคำวินิจฉัยของท่าน เราจะลงโทษด้วยพระราชอาญา' พึงพิจารณาเนื้อความอย่างนี้

---

අග්ඝොති භණ්ඩග්ඝො. නවභණ්ඩස්ස හි යො අග්ඝො හොති, සො පච්ඡා පරිහායති; යථා නවධොතො පත්තො අට්ඨ වා දස වා අග්ඝති, සො පච්ඡා භින්නො වා ඡිද්දො වා ආණිගණ්ඨිකාහතො වා අප්පග්ඝො හොති තස්මා න සබ්බදා භණ්ඩං පකතිඅග්ඝෙනෙව කාතබ්බන්ති. එවං අග්ඝො ඔලොකෙතබ්බො.

คำว่า 'อัคคะ' (ค่า) คือ ค่าของสิ่งของ เพราะว่าค่าของสิ่งของใหม่ย่อมลดลงในภายหลัง เช่น บาตรที่ขัดใหม่มีค่า ๘ หรือ ๑๐ กหาปณะ แต่ภายหลัง เมื่อบาตรนั้นแตก หรือเป็นรู หรือถูกตอกด้วยหมุดหรือผูกด้วยปม ย่อมมีค่าน้อยลง เพราะฉะนั้น ไม่ควรคิดค่าของสิ่งของด้วยราคาปกติของมันเองเสมอไป พึงพิจารณาค่าอย่างนี้

---

පරිභොගොති භණ්ඩපරිභොගො. පරිභොගෙනාපි හි වාසිආදිභණ්ඩස්ස අග්ඝො පරිහායති. තස්මා එවං උපපරික්ඛිතබ්බං, සචෙ කොචි කස්සචි පාදග්ඝනකං වාසිං හරති, තත්‍ර වාසිසාමිකො පුච්ඡිතබ්බො – ‘‘තයා අයං වාසි කිත්තකෙන කීතා’’ති? ‘‘පාදෙන, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පන තෙ කිණිත්වාව ඨපිතා, උදාහු තං වළඤ්ජෙසී’’ති? සචෙ වදති ‘‘එකදිවසං මෙ දන්තකට්ඨං වා රජනඡල්ලිං වා පත්තපචනකදාරුං වා ඡින්නං, ඝංසිත්වා වා නිසිතා’’ති. අථස්සා පොරාණො අග්ඝො භට්ඨොති වෙදිතබ්බො. යථා ච වාසියා එවං අඤ්ජනියා වා අඤ්ජනිසලාකාය වා කුඤ්චිකාය වා පලාලෙන වා ථුසෙහි වා ඉට්ඨකචුණ්ණෙන වා එකවාරං ඝංසිත්වා ධොවනමත්තෙනාපි අග්ඝො භස්සති. තිපුමණ්ඩලස්ස මකරදන්තච්ඡෙදනෙනාපි පරිමජ්ජිතමත්තෙනාපි, උදකසාටිකාය සකිං නිවාසනපාරුපනෙනාපි පරිභොගසීසෙන අංසෙ වා සීසෙ වා ඨපනමත්තෙනාපි, තණ්ඩුලාදීනං පප්ඵොටනෙනාපි තතො එකං වා ද්වෙ වා අපනයනෙනාපි, අන්තමසො එකං පාසාණසක්ඛරං උද්ධරිත්වා ඡඩ්ඩිතමත්තෙනාපි, සප්පිතෙලාදීනං භාජනන්තරපඅවත්තනෙනාපි, අන්තමසො තතො මක්ඛිකං වා කිපිල්ලිකං වා උද්ධරිත්වා ඡඩ්ඩිතමත්තෙනාපි, ගුළපිණ්ඩකස්ස මධුරභාවජානනත්ථං නඛෙන විජ්ඣිත්වා අණුමත්තං ගහිතමත්තෙනාපි අග්ඝො භස්සති. තස්මා යංකිඤ්චි පාදග්ඝනකං වුත්තනයෙනෙව සාමිකෙහි පරිභොගෙන ඌනං කතං හොති, න තං අවහටො භික්ඛු පාරාජිකෙන කාතබ්බො. එවං පරිභොගො ඔලොකෙතබ්බො. එවං ඉමානි තුලයිත්වා පඤ්ච ඨානානි ධාරෙය්‍යත්ථං විචක්ඛණො, ආපත්තිං වා අනාපත්තිං වා ගරුකං වා ලහුකං වා ආපත්තිං යථාඨානෙ ඨපෙය්‍යාති.

คำว่า 'ปริโภคะ' คือ การใช้สอยสิ่งของ เพราะว่าค่าของสิ่งของ เช่น มีด เป็นต้น ย่อมลดลงเพราะการใช้สอย เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาอย่างนี้ ถ้าภิกษุรูปใดขโมยมีดที่มีค่าหนึ่งบาทของใครคนหนึ่ง พึงถามเจ้าของมีดนั้นว่า 'ท่านซื้อมีดนี้มาด้วยราคาเท่าไร?' ถ้าเขาตอบว่า 'ท่านขอรับ ซื้อมาด้วยราคาหนึ่งบาท' พึงถามว่า 'แล้วท่านซื้อมาแล้วเก็บไว้เลย หรือว่าท่านได้ใช้สอยมันบ้างแล้ว?' ถ้าเขาตอบว่า 'วันหนึ่ง ข้าพเจ้าได้ตัดไม้สีฟัน หรือตัดเปลือกไม้สำหรับย้อม หรือตัดฟืนสำหรับเผาบาตร หรือข้าพเจ้าได้ขัดหรือลับมันแล้ว' เมื่อเขาตอบอย่างนั้น พึงทราบว่าราคาเดิมของมีดนั้นตกไปแล้ว และเช่นเดียวกับมีด ค่าของตลับยาหยอดตา หรือไม้สำหรับยาหยอดตา หรือลูกกุญแจ ก็ย่อมลดลงแม้เพียงแค่ขัดและล้างด้วยฟาง แกลบ หรือผงอิฐเพียงครั้งเดียว ค่าของวงแหวนรองบาตรที่ทำด้วยดีบุก ก็ย่อมลดลงแม้เพียงการบากเป็นรูปฟันมกร หรือเพียงแค่ขัดถู ค่าของผ้าอาบน้ำฝน ก็ย่อมลดลงแม้เพียงแค่สวมใส่หรือห่มครั้งเดียว หรือโดยหัวข้อคือการใช้สอยเพียงแค่วางไว้บนบ่าหรือบนศีรษะ ค่าของข้าวสารเป็นต้น ก็ย่อมลดลงแม้เพียงการฝัด หรือเพียงแค่หยิบข้าวสารออกไปหนึ่งหรือสองเม็ด หรือแม้ที่สุดเพียงแค่หยิบก้อนหินหรือกรวดออกไปทิ้งหนึ่งก้อน ค่าของเนยใสหรือน้ำมันเป็นต้น ก็ย่อมลดลงแม้เพียงการถ่ายใส่ภาชนะอื่น หรือแม้ที่สุดเพียงแค่ตักแมลงวันหรือมดออกจากเนยใสหรือน้ำมันนั้นแล้วทิ้งไป ค่าของก้อนน้ำอ้อย ก็ย่อมลดลงแม้เพียงแค่เจาะด้วยเล็บเพื่อทราบรสหวานแล้วหยิบไปเพียงเล็กน้อย เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ขโมยสิ่งของที่มีค่าหนึ่งบาท ซึ่งเจ้าของได้ใช้สอยจนมีค่าน้อยลงตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่พึงปรับด้วยอาบัติปาราชิก พึงพิจารณาการใช้สอยอย่างนี้ ผู้ฉลาดพึงพิจารณาฐานะ ๕ เหล่านี้แล้วกำหนดเนื้อความ พึงตั้งอาบัติหรืออนาบัติ อาบัติหนักหรืออาบัติเบา ไว้ในฐานะที่ควร

---

නිට්ඨිතො ‘‘ආදියෙය්‍ය…පෙ… සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යා’’ති.

คำว่า 'อาทิเยยยะ...เป...สังเกตัง วีตินาเมยยะ' (พึงถือเอา...ละ...พึงล่วงเลยเครื่องหมาย) จบแล้ว

---

ඉමෙසං පදානං විනිච්ඡයො.

การวินิจฉัยบทเหล่านี้ จบแล้ว

---

ඉදානි [Pg.268] යදිදං ‘‘යථාරූපෙ අදින්නාදානෙ’’තිආදීනි විභජන්තෙන ‘‘යථාරූපං නාමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථාරූපන්ති යථාජාතිකං. තං පන යස්මා පාදතො පට්ඨාය හොති, තස්මා ‘‘පාදං වා පාදාරහං වා අතිරෙකපාදං වා’’ති ආහ. තත්ථ පාදෙන කහාපණස්ස චතුත්ථභාගං අකප්පියභණ්ඩමෙව දස්සෙති. පාදාරහෙන පාදග්ඝනකං කප්පියභණ්ඩං. අතිරෙකපාදෙන උභයම්පි. එත්තාවතා සබ්බාකාරෙන දුතියපාරාජිකප්පහොනකවත්ථු දස්සිතං හොති.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงจำแนกบทมี 'ยถารูเป อทินนาทาเน' เป็นต้น ได้ตรัสพระดำรัสมี 'ยถารูปัง นามะ' เป็นต้น ในพระดำรัสนั้น คำว่า 'ยถารูปัง' คือ ตามประเภทของมัน แต่เพราะสิ่งของนั้นมีค่าตั้งแต่หนึ่งบาทขึ้นไป จึงตรัสว่า 'หนึ่งบาท หรือควรแก่หนึ่งบาท หรือเกินกว่าหนึ่งบาท' ในบรรดาคำว่า 'บาท' 'ควรแก่บาท' 'เกินกว่าบาท' นั้น ด้วยคำว่า 'บาท' ทรงแสดงถึงอักกัปปิยภัณฑ์เท่านั้นซึ่งเป็นหนึ่งในสี่ส่วนของกหาปณะ ด้วยคำว่า 'ควรแก่บาท' ทรงแสดงถึงกัปปิยภัณฑ์ที่มีค่าหนึ่งบาท ด้วยคำว่า 'เกินกว่าบาท' ทรงแสดงถึงสิ่งของทั้งสองอย่าง ด้วยคำว่า 'บาท' 'ควรแก่บาท' 'เกินกว่าบาท' เพียงเท่านี้ ย่อมเป็นอันทรงแสดงวัตถุที่เพียงพอแก่ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ โดยประการทั้งปวง

---

පථබ්‍යා රාජාති සකලපථවියා රාජා දීපචක්කවත්තී අසොකසදිසො, යො වා පනඤ්ඤොපි එකදීපෙ රාජා, සීහළරාජසදිසො. පදෙසරාජාති එකදීපස්ස පදෙසිස්සරො, බිම්බිසාර-පසෙනදි-ආදයො විය. මණ්ඩලිකා නාම යෙ දීපපදෙසෙපි එකමෙකං මණ්ඩලං භුඤ්ජන්ති. අන්තරභොගිකා නාම ද්වින්නං රාජූනං අන්තරා කතිපයගාමසාමිකා. අක්ඛදස්සාති ධම්මවිනිච්ඡනකා, තෙ ධම්මසභායං නිසීදිත්වා අපරාධානුරූපං චොරානං හත්ථපාදච්ඡෙජ්ජාදිං අනුසාසන්ති. යෙ පන ඨානන්තරප්පත්තා අමච්චා වා රාජකුමාරා වා කතාපරාධා හොන්ති, තෙ රඤ්ඤො ආරොචෙන්ති, ගරුකං ඨානං සයං න විනිච්ඡිනන්ති. මහාමත්තාති ඨානන්තරප්පත්තා මහාඅමච්චා; තෙපි තත්ථ තත්ථ ගාමෙ වා නිගමෙ වා නිසීදිත්වා රාජකිච්චං කරොන්ති. යෙ වා පනාති අඤ්ඤෙපි යෙ රාජකුලනිස්සිතා වා සකිස්සරියනිස්සිතා වා හුත්වා ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්ති, සබ්බෙපි තෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘රාජානො’’ති දස්සෙති.

คำว่า 'ปฐัพยา ราชา' คือ พระราชาผู้เป็นจักรพรรดิในทวีป เช่น พระเจ้าอโศก หรือพระราชาอื่นใดในทวีปหนึ่ง เช่น พระเจ้าสีหฬะ ก็เรียกว่า 'ปฐัพยา ราชา' คำว่า 'ปเทสราชา' คือ ผู้เป็นใหญ่ในส่วนหนึ่งของทวีป เช่น พระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าปเสนทิโกศล เป็นต้น พระราชาเหล่าใดครอบครองแว่นแคว้นแต่ละแห่งในส่วนหนึ่งของทวีป พระราชาเหล่านั้นเรียกว่า 'มัณฑลิกะ' เจ้าของหมู่บ้านเล็กน้อยที่อยู่ระหว่างพระราชาสองพระองค์ เรียกว่า 'อันตรโภคิกะ' คำว่า 'อักขทัสสะ' คือ ผู้ตัดสินคดีความ พวกเขาจะนั่งในธรรมสภาและสั่งสอน (ลงโทษ) โจรด้วยการตัดมือและเท้าเป็นต้น ตามสมควรแก่ความผิด แต่อำมาตย์หรือราชกุมารผู้ถึงแล้วซึ่งตำแหน่งซึ่งได้กระทำความผิด พวกเขาจะกราบทูลต่อพระราชา และย่อมไม่วินิจฉัยฐานะที่หนักด้วยตนเอง คำว่า 'มหามัตตะ' คือ มหาอำมาตย์ผู้ถึงแล้วซึ่งตำแหน่ง แม้อำมาตย์เหล่านั้นก็นั่งในหมู่บ้านหรือนิคมนั้นๆ และปฏิบัติราชกิจ และคำว่า 'เย วา ปนะ' ทรงแสดงว่าบุคคลอื่นใดที่อาศัยราชตระกูล หรืออาศัยความเป็นใหญ่ของตน แล้วสั่งการให้ตัดและการผ่า บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดในอรรถบทนี้เรียกว่า 'พระราชาทั้งหลาย'

---

හනෙය්‍යුන්ති පොථෙය්‍යුඤ්චෙව ඡින්දෙය්‍යුඤ්ච. පබ්බාජෙය්‍යුන්ති නීහරෙය්‍යුං. චොරොසීති එවමාදීනි ච වත්වා පරිභාසෙය්‍යුං; තෙනෙවාහ – ‘‘පරිභාසො එසො’’ති. පුරිමං උපාදායාති මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා පාරාජිකං ආපත්තිං ආපන්නං පුග්ගලං උපාදාය. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානපදත්ථත්තා ච පාකටමෙවාති.

พึงทุบตี พึงตัด พึงขับไล่ คำว่า 'เจ้าเป็นโจร' เป็นต้น กล่าวแล้วพึงด่า เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'นั่นเป็นการด่า' คำว่า 'อาศัยบทก่อน' คืออาศัยบุคคลผู้เสพเมถุนธรรมแล้วถึงอาบัติปาราชิก บทที่เหลือมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น และมีอรรถบทที่ตื้น จึงปรากฏชัดเจน

---

93. එවං උද්දිට්ඨසික්ඛාපදං පදානුක්කමෙන විභජිත්වා ඉදානි යං තං ආදියෙය්‍යාතිආදීහි ඡහි පදෙහි සඞ්ඛෙපතො ආදානං දස්සෙත්වා සඞ්ඛෙපතොඑව ‘‘පාදං වා පාදාරහං වා අතිරෙකපාදං වා’’ති ආදාතබ්බභණ්ඩං දස්සිතං, තං යත්ථ යත්ථ ඨිතං, යථා යථා ආදානං ගච්ඡති, අනාගතෙ [Pg.269] පාපභික්ඛූනං ලෙසොකාසනිරුන්ධනත්ථං තථා තථා විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘භූමට්ඨං ථලට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන මාතිකං ඨපෙත්වා ‘‘භූමට්ඨං නාම භණ්ඩං භූමියං නික්ඛිත්තං හොතී’’තිආදිනා නයෙන තස්ස විභඞ්ගං ආහ.

๙๓. ครั้นจำแนกสิกขาบทที่ยกขึ้นแสดงไว้โดยลำดับบทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงการถือเอาโดยย่อด้วยบท ๖ บท มีคำว่า 'พึงถือเอา' เป็นต้น และแสดงพัสดุอันควรถือเอาโดยย่อว่า 'บาทหนึ่ง หรือมีค่าเท่าบาท หรือเกินบาท' แล้ว เพื่อประโยชน์แก่การปิดกั้นโอกาสแห่งการอ้างเล่ห์ของภิกษุผู้มีบาปในอนาคต จึงทรงตั้งมาติกาด้วยนัยมีคำว่า 'ของที่อยู่บนพื้นดิน ของที่อยู่บนเนินดิน' เป็นต้น แล้วตรัสจำแนกมาติกานั้นโดยพิสดาร ด้วยนัยมีคำว่า 'ชื่อว่าของที่อยู่บนพื้นดิน คือของที่ฝังไว้ในพื้นดิน' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าพัสดุนั้นตั้งอยู่ในที่ใดๆ และการถือเอาถึงโดยอาการใดๆ

---

පඤ්චවීසතිඅවහාරකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการลัก ๒๕ อย่าง จบแล้ว

---

භූමට්ඨකථා

เรื่องของที่อยู่บนพื้นดิน

---

94. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනාය සද්ධිං විනිච්ඡයකථා. නිඛාතන්ති භූමියං ඛණිත්වා ඨපිතං. පටිච්ඡන්නන්ති පංසුඉට්ඨකාදීහි පටිච්ඡන්නං. භූමට්ඨං භණ්ඩං…පෙ… ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සාති තං එවං නිඛණිත්වා වා පටිච්ඡාදෙත්වා වා ඨපිතත්තා භූමියං ඨිතං භණ්ඩං යො භික්ඛු කෙනචිදෙව උපායෙන ඤත්වා ‘‘ආහරිස්සාමී’’ති ථෙය්‍යචිත්තො හුත්වා රත්තිභාගෙ උට්ඨාය ගච්ඡති, සො භණ්ඩට්ඨානං අප්පත්වාපි සබ්බකායවචීවිකාරෙසු දුක්කටං ආපජ්ජති. කථං? සො හි තස්ස ආහරණත්ථාය උට්ඨහන්තො යං යං අඞ්ගපච්චඞ්ගං ඵන්දාපෙති, සබ්බත්ථ දුක්කටමෙව. නිවාසනපාරුපනං සණ්ඨපෙති, හත්ථවාරෙ හත්ථවාරෙ දුක්කටං. ‘‘මහන්තං නිධානං න සක්කා එකෙන ආහරිතුං, දුතියං පරියෙසිස්සාමී’’ති කස්සචි සහායස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො ද්වාරං විවරති, පදවාරෙ ච හත්ථවාරෙ ච දුක්කටං. ද්වාරපිදහනෙ පන අඤ්ඤස්මිං වා ගමනස්ස අනුපකාරෙ අනාපත්ති. තස්ස නිපන්නොකාසං ගන්ත්වා ‘‘ඉත්ථන්නාමා’’ති පක්කොසති, තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘එහි ගච්ඡාමා’’ති වදති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සො තස්ස වචනෙන උට්ඨහති, තස්සාපි දුක්කටං. උට්ඨහිත්වා තස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො නිවාසනපාරුපනං සණ්ඨපෙති, ද්වාරං විවරිත්වා තස්ස සමීපං ගච්ඡති, හත්ථවාරපදවාරෙසු සබ්බත්ථ දුක්කටං. සො තං පුච්ඡති ‘‘අසුකො ච අසුකො ච කුහිං, අසුකඤ්ච අසුකඤ්ච පක්කොසාහී’’ති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සබ්බෙ සමාගතෙ දිස්වා ‘‘මයා අසුකස්මිං නාම ඨානෙ එවරූපො නිධි උපලද්ධො, ගච්ඡාම තං ගහෙත්වා පුඤ්ඤානි ච කරිස්සාම, සුඛඤ්ච ජීවිස්සාමා’’ති වදති, වාචාය වාචාය දුක්කටමෙව.

๙๔. ในวิภังค์นั้น นี้เป็นคำวินิจฉัยพร้อมด้วยการพรรณนาบทที่ไม่ตื้น คำว่า 'นิกขาตะ' คือของที่ขุดฝังไว้ในพื้นดิน คำว่า 'ปฏิฉันนะ' คือของที่ปิดบังไว้ด้วยผงดิน อิฐเป็นต้น คำว่า 'ของที่อยู่บนพื้นดิน...ย่อมถึงอาบัติทุกกฏ' คือภิกษุใดรู้ว่าพัสดุนั้นตั้งอยู่ในพื้นดินเพราะถูกขุดฝังไว้หรือปิดบังไว้แล้วอย่างนี้ มีจิตคิดขโมยว่า 'จักนำมา' แล้วลุกขึ้นไปในเวลากลางคืน ภิกษุนั้นแม้ยังไม่ถึงที่ตั้งแห่งพัสดุนั้น ย่อมถึงอาบัติทุกกฏในการเคลื่อนไหวทางกายและวาจาทั้งปวง อย่างไร? ภิกษุนั้นเมื่อลุกขึ้นเพื่อนำพัสดุนั้นไป ยังอวัยวะน้อยใหญ่ใดๆ ให้ไหว ย่อมเป็นทุกกฏในทุกๆ การไหวนั้น จัดแจงผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ ย่อมเป็นทุกกฏในการเคลื่อนไหวด้วยมือแต่ละครั้ง คิดว่า 'ขุมทรัพย์ที่ฝังไว้มีมาก ไม่สามารถนำมาคนเดียวได้ จักแสวงหาสหายคนที่สอง' แล้วใคร่จะไปหาสหายคนใดคนหนึ่ง จึงเปิดประตู ย่อมเป็นทุกกฏในการก้าวเท้าแต่ละครั้งและในการเคลื่อนไหวด้วยมือ แต่ในการปิดประตู หรือในความพยายามอย่างอื่นที่ไม่เป็นประโยชน์แก่การไป ย่อมไม่มีอาบัติ ไปถึงที่นอนของสหายนั้นแล้วเรียกชื่อว่า 'ชื่อนั้น' บอกเรื่องนั้นหรือเรื่องที่จะไปขโมยว่า 'มาเถิด เราไปกันเถิด' ย่อมเป็นทุกกฏในคำพูดแต่ละคำ สหายนั้นลุกขึ้นเพราะคำพูดของภิกษุนั้น แม้ของสหายนั้นก็ย่อมเป็นทุกกฏ ลุกขึ้นแล้วใคร่จะไปหาสหายนั้น จัดแจงผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ เปิดประตูแล้วไปหาสหายนั้น ย่อมเป็นทุกกฏในการเคลื่อนไหวด้วยมือและเท้าทุกๆ แห่ง ภิกษุนั้นถามสหายนั้นว่า 'นายนั้นและนายนั้นอยู่ที่ไหน จงเรียกนายนั้นและนายนั้นมา' ย่อมเป็นทุกกฏในคำพูดแต่ละคำ เห็นภิกษุทั้งปวงมาพร้อมกันแล้วกล่าวว่า 'เราได้พบขุมทรัพย์ที่ฝังไว้เช่นนี้ในที่ชื่อนั้นแล้ว เราไปนำขุมทรัพย์นั้นมาแล้วจักทำบุญทั้งหลาย และจักเลี้ยงชีพอย่างมีความสุข' ย่อมเป็นทุกกฏในคำพูดแต่ละคำ

---

එවං ලද්ධසහායො කුදාලං පරියෙසති. සචෙ පනස්ස අත්තනො කුදාලො අත්ථි, ‘‘තං ආහරිස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො ච ගණ්හන්තො ච ආහරන්තො ච සබ්බත්ථ හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටං ආපජ්ජති. සචෙ නත්ථි, අඤ්ඤං [Pg.270] භික්ඛුං වා ගහට්ඨං වා ගන්ත්වා යාචති, යාචන්තො ච සචෙ ‘‘කුදාලං මෙ දෙහි, කුදාලෙන මෙ අත්ථො, කිඤ්චි කාතබ්බමත්ථි, තං කත්වා පච්චාහරිස්සාමී’’ති මුසා අභණන්තො යාචති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සචෙ ‘‘මාතිකා සොධෙතබ්බා අත්ථි, විහාරෙ භූමිකම්මං කාතබ්බං අත්ථී’’ති මුසාපි භණති, යං යං වචනං මුසා, තත්ථ තත්ථ පාචිත්තියං. මහාඅට්ඨකථායං පන සච්චෙපි අලිකෙපි දුක්කටමෙව වුත්තං, තං පමාදලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බං. න හි අදින්නාදානස්ස පුබ්බපයොගෙ පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටං නාම අත්ථි. සචෙ පන කුදාලස්ස දණ්ඩො නත්ථි, ‘‘දණ්ඩං කරිස්සාමී’’ති වාසිං වා ඵරසුං වා නිසෙති, තදත්ථාය ගච්ඡති, ගන්ත්වා සුක්ඛකට්ඨං ඡින්දති තච්ඡති ආකොටෙති, සබ්බත්ථ හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටං. අල්ලරුක්ඛං ඡින්දති, පාචිත්තියං. තතො පරං සබ්බපයොගෙසු දුක්කටං. සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන මහාපච්චරියඤ්ච තත්ථ ජාතකකට්ඨලතාඡෙදනත්ථං වාසිඵරසුං පරියෙසන්තානම්පි දුක්කටං වුත්තං. සචෙ පන තෙසං එවං හොති ‘‘වාසිඵරසුකුදාලෙ යාචන්තා ආසඞ්කිතා භවිස්සාම, ලොහං සමුට්ඨාපෙත්වා කරොමා’’ති. තතො අරඤ්ඤං ගන්ත්වා ලොහබීජත්ථං පථවිං ඛණන්ති, අකප්පියපථවිං ඛණන්තානං දුක්කටෙහි සද්ධිං පාචිත්තියානීති මහාපච්චරියං වුත්තං. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටා න මුච්චති. කප්පියපථවිං ඛණන්තානං දුක්කටානියෙව. බීජං පන ගහෙත්වා තතො පරං සබ්බකිරියාසු පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං.

ภิกษุผู้ได้สหายแล้วอย่างนี้ ย่อมแสวงหาจอบ ถ้าจอบของภิกษุผู้เป็นต้นเรื่องนั้นมีอยู่ เมื่อคิดว่า 'จักนำจอบนั้นมา' เมื่อไปก็ดี เมื่อถือเอาก็ดี เมื่อนำมาก็ดี ย่อมถึงอาบัติทุกกฏในการเคลื่อนไหวด้วยมือและเท้าทุกๆ แห่ง ถ้าไม่มี เมื่อไปขอภิกษุอื่นหรือคฤหัสถ์ เมื่อขอโดยไม่กล่าวคำเท็จว่า 'จงให้จอบแก่เรา เรามีความต้องการจอบ มีกิจบางอย่างที่ควรทำ เมื่อทำกิจนั้นแล้วจักนำกลับมา' ย่อมเป็นทุกกฏในคำพูดแต่ละคำ ถ้ากล่าวคำเท็จว่า 'มีร่องน้ำที่ควรชำระ มีงานดินที่ควรทำในวิหาร' คำพูดใดเป็นคำเท็จ ย่อมเป็นปาจิตตีย์ในคำพูดนั้นๆ แต่ในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่าในคำจริงก็ดี ในคำเท็จก็ดี ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น พึงทราบว่าคำนั้นเป็นคำที่เขียนด้วยความประมาท เพราะเหตุที่ในปุพพประโยคแห่งอทินนาทาน ไม่มีชื่อว่าทุกกฏในที่แห่งอาบัติปาจิตตีย์ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าคำนั้นเป็นคำที่เขียนด้วยความประมาท แต่ถ้าด้ามจอบไม่มี เมื่อคิดว่า 'จักทำด้าม' แล้วลับมีดหรือขวาน ไปเพื่อประโยชน์แก่ด้ามจอบนั้น ไปแล้วตัดไม้แห้ง ถาก หรือตอกแล้วใส่ด้าม ย่อมเป็นทุกกฏในการเคลื่อนไหวด้วยมือและเท้าทุกๆ แห่ง ถ้าตัดต้นไม้สด ย่อมเป็นปาจิตตีย์ หลังจากนั้น ในความพยายามทั้งปวง ย่อมเป็นทุกกฏ แต่ในสังเขปอรรถกถาและมหาปัจจรีย์ กล่าวไว้ว่าแม้ของภิกษุทั้งหลายผู้แสวงหามีดและขวานเพื่อประโยชน์แก่การตัดไม้และเถาวัลย์ที่เกิดบนหม้อนั้นก็เป็นทุกกฏ แต่ถ้าภิกษุผู้ขโมยเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อเราขอมีด ขวาน จอบ เราจักเป็นที่สงสัย เราจักถลุงเหล็กขึ้นแล้วทำ' เพราะความคิดเช่นนั้น ไปป่าแล้วขุดพื้นดินเพื่อประโยชน์แก่แร่เหล็ก ของภิกษุทั้งหลายผู้ขุดพื้นดินที่ไม่ควร ย่อมเป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏทั้งหลาย ดังนี้ ในมหาปัจจรีย์กล่าวไว้ และอย่างไรในที่นี้ ทุกกฏในที่แห่งปาจิตตีย์ย่อมไม่พ้นในความพยายามทั้งปวงอย่างนั้น ของภิกษุทั้งหลายผู้ขุดพื้นดินที่ควร ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น แต่เมื่อถือเอาแร่เหล็กแล้ว หลังจากนั้น ในการกระทำทั้งปวง ในความพยายามแต่ละครั้ง ย่อมเป็นทุกกฏ

---

පිටකපරියෙසනෙපි හත්ථවාරපදවාරෙසු වුත්තනයෙනෙව දුක්කටං. මුසාවාදෙ පාචිත්තියං. පිටකං කාතුකාමතාය වල්ලිච්ඡෙදනෙ පාචිත්තියන්ති සබ්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං පරියිට්ඨසහායකුදාලපිටකො නිධිට්ඨානං ගච්ඡති, පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. සචෙ පන ගච්ඡන්තො ‘‘ඉමං නිධිං ලද්ධා බුද්ධපූජං වා ධම්මපූජං වා සඞ්ඝභත්තං වා කරිස්සාමී’’ති කුසලං උප්පාදෙති, කුසලචිත්තෙන ගමනෙ අනාපත්ති. කස්මා? ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො දුතියං වා…පෙ… ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ අථෙය්‍යචිත්තස්ස අනාපත්ති. මග්ගතො ඔක්කම්ම නිධානට්ඨානං ගමනත්ථාය මග්ගං කරොන්තො භූතගාමං ඡින්දති, පාචිත්තියං. සුක්ඛකට්ඨං ඡින්දති, දුක්කටං.

แม้ในการแสวงหาตะกร้า ก็เป็นทุกกฏด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วในบทว่า 'หัตถวาร' และ 'ปทวาร' เป็นต้น. ในการพูดเท็จ เป็นปาจิตตีย์. การตัดเถาวัลย์ด้วยความประสงค์จะทำตะกร้า เป็นปาจิตตีย์. การจัดแจงทั้งหมดพึงทราบด้วยนัยก่อนนั่นแล. หรือเมื่อภิกษุมีสหาย จอบ และตะกร้าที่แสวงหามาได้แล้ว ไปยังที่ตั้งของขุมทรัพย์ ย่างก้าวไปทุกย่างก้าว เป็นทุกกฏ. แต่ถ้าเมื่อภิกษุไปอยู่ เกิดกุศลจิตว่า 'เมื่อได้ขุมทรัพย์นี้แล้ว จักทำพุทธบูชา หรือธรรมบูชา หรือถวายภัตตาหารแก่สงฆ์' ดังนี้ การไปด้วยกุศลจิตนั้นไม่มีอาบัติ. เพราะเหตุไร? เพราะพระองค์ตรัสไว้ว่า 'มีจิตคิดจะขโมย... หรือไปอยู่ เป็นทุกกฏ' ดังนี้. และเหมือนกับการไปในที่นี้ ภิกษุผู้ไม่มีจิตคิดจะขโมย ย่อมไม่มีอาบัติในที่ทั้งปวง. เมื่อภิกษุหลีกจากทางเพื่อไปสู่ที่ฝังขุมทรัพย์ ทำทางโดยตัดภูตคาม เป็นปาจิตตีย์. ตัดไม้แห้ง เป็นทุกกฏ.

---

තත්ථජාතකන්ති චිරනිහිතාය කුම්භියා උපරි ජාතකං. කට්ඨං වා ලතං වාති න කෙවලං කට්ඨලතමෙව, යංකිඤ්චි අල්ලං වා සුක්ඛං වා තිණරුක්ඛලතාදිං ඡින්දන්තස්ස සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව හොති.

คำว่า 'ตัตถชาตกัง' หมายถึงสิ่งที่เกิดขึ้นบนหม้อที่ฝังไว้นาน. คำว่า 'ไม้หรือเถาวัลย์' มิใช่หมายถึงเพียงไม้หรือเถาวัลย์เท่านั้น แต่หมายถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นหญ้า ต้นไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น ที่สดหรือแห้ง เมื่อตัดแล้วย่อมเป็นทุกกฏนั่นแล เพราะเป็นสหปโยคะ (การกระทำที่เกี่ยวเนื่องกัน).

---

අට්ඨවිධං [Pg.271] හෙතං දුක්කටං නාම ඉමස්මිං ඨානෙ සමොධානෙත්වා ථෙරෙහි දස්සිතං – පුබ්බපයොගදුක්කටං, සහපයොගදුක්කටං, අනාමාසදුක්කටං, දුරුපචිණ්ණදුක්කටං, විනයදුක්කටං, ඤාතදුක්කටං, ඤත්තිදුක්කටං, පටිස්සවදුක්කටන්ති. තත්ථ ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො දුතියං වා කුදාලං වා පිටකං වා පරියෙසති ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉදං පුබ්බපයොගදුක්කටං නාම. එත්ථ හි දුක්කටට්ඨානෙ දුක්කටං, පාචිත්තියට්ඨානෙ පාචිත්තියමෙව හොති. ‘‘තත්ථජාතකං කට්ඨං වා ලතං වා ඡින්දති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉදං සහපයොගදුක්කටං නාම. එත්ථ පන පාචිත්තියවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච දුක්කටට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. කස්මා? අවහාරස්ස සහපයොගත්තාති. යං පන දසවිධං රතනං, සත්තවිධං ධඤ්ඤං, සබ්බඤ්ච ආවුධභණ්ඩාදිං ආමසන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං අනාමාසදුක්කටං නාම. යං කදලිනාළිකෙරාදීනං තත්ථජාතකඵලානි ආමසන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං දුරුපචිණ්ණදුක්කටං නාම. යං පන පිණ්ඩාය චරන්තස්ස පත්තෙ රජෙ පතිතෙ පත්තං අප්පටිග්ගහෙත්වා අධොවිත්වා වා තත්ථ භික්ඛං ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං විනයදුක්කටං නාම. ‘‘සුත්වා න වදන්ති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 419) ඉදං ඤාතදුක්කටං නාම. යං එකාදසසු සමනුභාසනාසු ‘‘ඤත්තියා දුක්කට’’න්ති (පාරා. 414) වුත්තං, ඉදං ඤත්තිදුක්කටං නාම. ‘‘තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො පුරිමිකා ච න පඤ්ඤායති, පටිස්සවෙ ච ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 207) ඉදං පටිස්සවදුක්කටං නාම. ඉදං පන සහපයොගදුක්කටං. තෙන වුත්තං – ‘‘යංකිඤ්චි අල්ලං වා සුක්ඛං වා තිණරුක්ඛලතාදිං ඡින්දන්තස්ස සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව හොතී’’ති.

ทุกกฏ ๘ อย่างนี้แล ที่พระเถระทั้งหลายได้รวบรวมแสดงไว้ในที่นี้ คือ ปุพพปโยคทุกกฏ, สหปโยคทุกกฏ, อนามัสสทุกกฏ, ทุรูปจิณณทุกกฏ, วินยทุกกฏ, ญาตทุกกฏ, ญัตติทุกกฏ, ปฏิสสวทุกกฏ. ในบรรดาทุกกฏเหล่านั้น คำว่า 'มีจิตคิดจะขโมย แสวงหาจอบหรือตะกร้าเป็นครั้งที่สอง... หรือไปอยู่ เป็นทุกกฏ' นี้ชื่อว่า ปุพพปโยคทุกกฏ. ด้วยว่าในปุพพปโยคนี้ ในฐานะที่เป็นทุกกฏ ย่อมเป็นทุกกฏ, ในฐานะที่เป็นปาจิตตีย์ ย่อมเป็นปาจิตตีย์นั่นแล. คำว่า 'ตัดไม้หรือเถาวัลย์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น... เป็นทุกกฏ' นี้ชื่อว่า สหปโยคทุกกฏ. แต่ในสหปโยคนี้ วัตถุที่เป็นปาจิตตีย์และวัตถุที่เป็นทุกกฏ ย่อมตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นทุกกฏเท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นสหปโยคะกับการลักทรัพย์. อนึ่ง ทุกกฏที่ตรัสไว้แก่ภิกษุผู้จับต้องรัตนะ ๑๐ อย่าง, ธัญชาติ ๗ อย่าง, และอาวุธเครื่องใช้เป็นต้นทั้งหมด นี้ชื่อว่า อนามัสสทุกกฏ. ทุกกฏที่ตรัสไว้แก่ภิกษุผู้จับต้องผลไม้ที่เกิดขึ้นในต้นกล้วย ต้นมะพร้าวเป็นต้นนั้น นี้ชื่อว่า ทุรูปจิณณทุกกฏ. อนึ่ง ทุกกฏที่ตรัสไว้แก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต เมื่อฝุ่นตกลงในบาตรแล้ว ไม่รับบาตร (ให้ถูกต้อง) หรือไม่ล้างบาตร แล้วรับบิณฑบาตในบาตรนั้น นี้ชื่อว่า วินยทุกกฏ. คำว่า 'ได้ยินแล้วไม่บอก เป็นทุกกฏ' นี้ชื่อว่า ญาตทุกกฏ. ทุกกฏที่ตรัสไว้ในสมนุภาสนา ๑๑ อย่างว่า 'เป็นทุกกฏเพราะญัตติ' นี้ชื่อว่า ญัตติทุกกฏ. คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย... และเป็นทุกกฏเพราะการรับรอง' นี้ชื่อว่า ปฏิสสวทุกกฏ. อนึ่ง นี้เป็นสหปโยคทุกกฏ. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้ว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นหญ้า ต้นไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น ที่สดหรือแห้ง เมื่อตัดแล้วย่อมเป็นทุกกฏนั่นแล เพราะเป็นสหปโยคะ'.

---

සචෙ පනස්ස තත්ථජාතකෙ තිණරුක්ඛලතාදිම්හි ඡින්නෙපි ලජ්ජිධම්මො ඔක්කමති, සංවරො උප්පජ්ජති, ඡෙදනපච්චයා දුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති. අථ ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා සඋස්සාහොව පංසුං ඛණති, ඡෙදනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, ඛණනදුක්කටෙ පතිට්ඨාති. අකප්පියපථවිං ඛණන්තොපි හි ඉධ සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව ආපජ්ජති. සචෙ පනස්ස සබ්බදිසාසු ඛණිත්වා කුම්භිමූලං පත්තස්සාපි ලජ්ජිධම්මො ඔක්කමති, ඛණනපච්චයා දුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති.

แต่ถ้าแม้เมื่อภิกษุนั้นตัดหญ้า ต้นไม้ เถาวัลย์เป็นต้นที่เกิดขึ้นในที่นั้นแล้ว ลัชชีธรรม (ความละอายบาป) เกิดขึ้น สังวรเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการตัดนั้น. หากภิกษุนั้นยังไม่ละความพยายาม ยังคงขุดดินอยู่ ทุกกฏอันเกิดจากการตัดย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏอันเกิดจากการขุด. เพราะแม้ผู้ขุดแผ่นดินที่ไม่ควรขุด ก็ย่อมเป็นทุกกฏในที่นี้เพราะเป็นสหปโยคะ. แต่ถ้าภิกษุนั้นขุดไปรอบทิศจนถึงก้นหม้อแล้ว แม้ลัชชีธรรมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการขุดนั้น.

---

බ්‍යූහති වාති අථ පන සඋස්සාහොව පංසුං වියූහති, එකපස්සෙ රාසිං කරොති, ඛණනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, වියූහනදුක්කටෙ පතිට්ඨාති. තඤ්ච පංසුං තත්ථ තත්ථ පුඤ්ජං කරොන්තො පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං ආපජ්ජති. සචෙ පන රාසිං කත්වාපි ධුරනික්ඛෙපං කරොති, ලජ්ජිධම්මං ආපජ්ජති[Pg.272], වියූහනදුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති. උද්ධරති වාති අථ පන සඋස්සාහොව පංසුං උද්ධරිත්වා බහි පාතෙති, වියූහනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, උද්ධරණදුක්කටෙ පතිට්ඨාති. පංසුං පන කුදාලෙන වා හත්ථෙහි වා පච්ඡියා වා තහිං තහිං පාතෙන්තො පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං ආපජ්ජති. සචෙ පන සබ්බං පංසුං නීහරිත්වා කුම්භිං ථලට්ඨං කත්වාපි ලජ්ජිධම්මං ආපජ්ජති, උද්ධරණදුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති. අථ පන සඋස්සාහොව කුම්භිං ආමසති, උද්ධරණදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, ආමසනදුක්කටෙ පතිට්ඨාති. ආමසිත්වාපි ච ලජ්ජිධම්මං ආපජ්ජන්තො ආමසනදුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති. අථ සඋස්සාහොව කුම්භිං ඵන්දාපෙති, ආමසනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, ‘‘ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වුත්තථුල්ලච්චයෙ පතිට්ඨාති.

คำว่า 'หรือรื้อออก' หมายถึง หากภิกษุนั้นยังคงพยายามรื้อดินออก กองดินไว้ข้างหนึ่ง ทุกกฏอันเกิดจากการขุดย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏอันเกิดจากการรื้อออก. และเมื่อภิกษุนั้นกองดินไว้ในที่นั้นๆ ย่อมเป็นทุกกฏทุกครั้งที่กระทำ. แต่ถ้าแม้เมื่อกองดินแล้ว ภิกษุนั้นละความพยายาม ลัชชีธรรมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการรื้อออก. คำว่า 'หรือยกขึ้น' หมายถึง หากภิกษุนั้นยังคงพยายามตักดินขึ้นแล้วเทออกไปข้างนอก ทุกกฏอันเกิดจากการรื้อออกย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏอันเกิดจากการตักขึ้น. อนึ่ง เมื่อภิกษุนั้นเทดินด้วยจอบ หรือด้วยมือ หรือด้วยตะกร้า ไปในที่นั้นๆ ย่อมเป็นทุกกฏทุกครั้งที่กระทำ. แต่ถ้าแม้เมื่อตักดินทั้งหมดออกแล้ว ทำให้หม้อตั้งอยู่บนพื้นดิน และลัชชีธรรมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการตักขึ้น. หากภิกษุนั้นยังคงพยายามจับต้องหม้อ ทุกกฏอันเกิดจากการตักขึ้นย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏอันเกิดจากการจับต้อง. และแม้เมื่อจับต้องแล้ว ลัชชีธรรมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการจับต้อง. หากภิกษุนั้นยังคงพยายามเขย่าหม้อ ทุกกฏอันเกิดจากการจับต้องย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในถุลลัจจัยที่ตรัสไว้ว่า 'เขย่า เป็นถุลลัจจัย'.

---

තත්‍රායං දුක්කටථුල්ලච්චයානං ද්වින්නම්පි වචනත්ථො – පඨමං තාවෙත්ථ දුට්ඨු කතං සත්ථාරා වුත්තකිච්චං විරාධෙත්වා කතන්ති දුක්කටං. අථ වා දුට්ඨං කතං, විරූපා සා කිරියා භික්ඛුකිරියානං මජ්ඣෙ න සොභතීති එවම්පි දුක්කටං. වුත්තඤ්චෙතං –

ในบรรดาบทว่าอาบัติทุกกฏและอาบัติถุลลัจจัยนั้น อรรถแห่งบททั้งสองนี้คือ บทว่าทุกกฏก่อน คือกรรมที่ทำไม่ดี ทำผิดพลาดจากกิจที่พระศาสดาตรัสไว้ ชื่อว่าทุกกฏ อีกอย่างหนึ่ง กรรมที่ทำไม่ดี กิริยานั้นไม่น่าดูในท่ามกลางกิริยาของภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่าทุกกฏ และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า

---

‘‘දුක්කටං ඉති යං වුත්තං, තං සුණොහි යථාතථං;

අපරද්ධං විරද්ධඤ්ච, ඛලිතං යඤ්ච දුක්කටං.

ทุกกฏที่ตรัสไว้ ท่านจงฟังตามความเป็นจริง กรรมที่ผิดพลาดและกรรมที่บกพร่อง และกรรมที่พลั้งพลาด ชื่อว่าทุกกฏ

---

‘‘යං මනුස්සො කරෙ පාපං, ආවි වා යදි වා රහො;

දුක්කටන්ති පවෙදෙන්ති, තෙනෙතං ඉති වුච්චතී’’ති. (පරි. 339);

บาปใดที่มนุษย์พึงทำ ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ บัณฑิตทั้งหลายย่อมประกาศว่าทุกกฏ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าทุกกฏ

---

ඉතරං පන ථූලත්තා, අච්චයත්තා ච ථුල්ලච්චයං. ‘‘සම්පරායෙ ච දුග්ගති’’ (සං. නි. 1.49), ‘‘යං හොති කටුකප්ඵල’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 66; නෙත්ති. 91) විය චෙත්ථ සංයොගභාවො වෙදිතබ්බො. එකස්ස සන්තිකෙ දෙසෙතබ්බෙසු හි අච්චයෙසු තෙන සමො ථූලො අච්චයො නත්ථි. තස්මා වුත්තං ‘‘ථූලත්තා අච්චයත්තා ච ථුල්ලච්චය’’න්ති. වුත්තඤ්චෙතං –

ส่วนอาบัติอื่น (จากทุกกฏ) ชื่อว่าถุลลัจจัย เพราะเป็นอาบัติที่หยาบและเป็นอาบัติ พึงทราบความเป็นอักษรซ้อนในบทนี้ เหมือนในพระบาลีว่า "ในสัมปรายภพ ย่อมมีทุคติ" และ "กรรมใดมีผลเผ็ดร้อน" เป็นต้น เพราะในบรรดาอาบัติที่พึงแสดงแก่ภิกษุรูปเดียว ไม่มีอาบัติที่หยาบเท่าอาบัตินั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ถุลลัจจัย เพราะเป็นอาบัติที่หยาบและเป็นอาบัติ" และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า

---

‘‘ථුල්ලච්චයන්ති යං වුත්තං, තං සුණොහි යථාතථං;

එකස්ස මූලෙ යො දෙසෙති, යො ච තං පටිග්ගණ්හති;

අච්චයො තෙන සමො නත්ථි, තෙනෙතං ඉති වුච්චතී’’ති. (පරි. 339);

ถุลลัจจัยที่ตรัสไว้ ท่านจงฟังตามความเป็นจริง ผู้ใดแสดง (อาบัติ) แก่ภิกษุรูปเดียว และผู้ใดรับ (อาบัติ) นั้น ไม่มีอาบัติใดเสมอด้วยอาบัตินั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าถุลลัจจัย

---

ඵන්දාපෙන්තස්ස [Pg.273] ච පයොගෙ පයොගෙ ථුල්ලච්චයං. ඵන්දාපෙත්වාපි ච ලජ්ජිධම්මං ඔක්කන්තො ථුල්ලච්චයං දෙසෙත්වා මුච්චති. සහපයොගතො පට්ඨායෙව චෙත්ථ පුරිමා පුරිමා ආපත්ති පටිප්පස්සම්භති. සහපයොගං පන අකත්වා ලජ්ජිධම්මං ඔක්කන්තෙන යා පුබ්බපයොගෙ දුක්කටපාචිත්තියා ආපන්නා, සබ්බා තා දෙසෙතබ්බා. සහපයොගෙ ච තත්ථජාතකච්ඡෙදනෙ බහුකානිපි දුක්කටානි පංසුඛණනං පත්වා පටිප්පස්සම්භන්ති. එකං ඛණනදුක්කටමෙව හොති. ඛණනෙ බහුකානිපි වියූහනං, වියූහනෙ බහුකානිපි උද්ධරණං, උද්ධරණෙ බහුකානිපි ආමසනං, ආමසනෙ බහුකානිපි ඵන්දාපනං පත්වා පටිප්පස්සම්භන්ති. පංසුඛණනාදීසු ච ලජ්ජිධම්මෙ උප්පන්නෙ බහුකාපි ආපත්තියො හොන්තු, එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතීති කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තං. පුරිමාපත්තිපටිප්පස්සද්ධි ච නාමෙසා ‘‘ඤත්තියා දුක්කටං, ද්වීහි කම්මවාචාහි ථුල්ලච්චයා පටිප්පස්සම්භන්තී’’ති (පාරා. 414) එවං අනුසාවනාසුත්තෙසුයෙව ආගතා. ඉධ පන දුතියපාරාජිකෙ අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙන ගහෙතබ්බාති.

และเมื่อภิกษุทำให้ไหว ย่อมเป็นถุลลัจจัยในทุกๆ ประโยค และแม้เมื่อทำให้ไหวแล้ว ภิกษุผู้เข้าถึงลัชชีธรรม (ความละอาย) ย่อมพ้นได้ด้วยการแสดงอาบัติถุลลัจจัย ในกรณีนี้ อาบัติก่อนๆ ย่อมระงับไปตั้งแต่เริ่มประโยคที่ทำพร้อมกัน แต่ถ้าภิกษุเข้าถึงลัชชีธรรมโดยไม่ได้กระทำพร้อมกัน อาบัติทุกกฏและปาจิตตีย์ที่ล่วงในประโยคก่อนๆ ทั้งหมดนั้น พึงแสดง และในประโยคที่ทำพร้อมกัน อาบัติทุกกฏจำนวนมากที่เกิดจากการตัดสิ่งที่เกิดในที่นั้น ย่อมระงับไปเมื่อถึงการขุดดิน ย่อมเป็นทุกกฏจากการขุดเพียงอย่างเดียว ในการขุด อาบัติทุกกฏจำนวนมากย่อมระงับไปเมื่อถึงการเกลี่ยดิน ในการเกลี่ยดิน อาบัติทุกกฏจำนวนมากย่อมระงับไปเมื่อถึงการยกขึ้น ในการยกขึ้น อาบัติทุกกฏจำนวนมากย่อมระงับไปเมื่อถึงการสัมผัส ในการสัมผัส อาบัติทุกกฏจำนวนมากย่อมระงับไปเมื่อถึงการทำให้ไหว และในกรณีที่เกิดลัชชีธรรมในการขุดดินเป็นต้น แม้อาบัติจะมาก ก็พ้นได้ด้วยการแสดงเพียงอาบัติเดียว ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถากุรุนที การระงับอาบัติก่อนๆ นี้ มีชื่อว่า "ทุกกฏย่อมระงับด้วยญัตติ ถุลลัจจัยย่อมระงับด้วยกรรมวาจาสองครั้ง" ดังที่มาในอนุสาวนาสูตรเท่านั้น แต่ในปาราชิกสิกขาบทที่ 2 นี้ พึงถือตามเกณฑ์ของพระอรรถกถาจารย์

---

ඨානා චාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සාති යො පන ඵන්දාපෙත්වාපි ලජ්ජිධම්මං අනොක්කමිත්වාව තං කුම්භිං ඨානතො අන්තමසො කෙසග්ගමත්තම්පි චාවෙති, පාරාජිකමෙව ආපජ්ජතීති අත්ථො. ඨානා චාවනඤ්චෙත්ථ ඡහි ආකාරෙහි වෙදිතබ්බං. කථං? කුම්භිං මුඛවට්ටියං ගහෙත්වා අත්තනො අභිමුඛං ආකඩ්ඪන්තො ඉමිනා අන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි පාරිමන්තෙන අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. තථෙව ගහෙත්වා පරතො පෙල්ලෙන්තො පාරිමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි ඉමිනා අන්තෙන අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. වාමතො වා දක්ඛිණතො වා අපනාමෙන්තො වාමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි දක්ඛිණන්තෙන අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. දක්ඛිණන්තෙන වා ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි වාමන්තෙන අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. උද්ධං උක්ඛිපන්තො කෙසග්ගමත්තම්පි භූමිතො මොචෙති, පාරාජිකං. ඛණිත්වා හෙට්ඨතො ඔසීදෙන්තො බුන්දෙන ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි මුඛවට්ටියා අතික්කාමෙති, පාරාජිකන්ති එවං එකට්ඨානෙ ඨිතාය කුම්භියා. යදි පන කුම්භිමුඛවට්ටියා පාසං කත්වා ලොහඛාණුං වා ඛදිරසාරාදිඛාණුං වා පථවියං ආකොටෙත්වා තත්ථ සඞ්ඛලිකාය බන්ධිත්වා ඨපෙන්ති, එකිස්සා දිසාය එකාය සඞ්ඛලිකාය බද්ධාය ද්වෙ ඨානානි ලබ්භන්ති, ද්වීසු තීසු චතූසු දිසාසු චතූහි සඞ්ඛලිකාහි බද්ධාය පඤ්ච ඨානානි ලබ්භන්ති.

บทว่า Ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassa ความว่า ภิกษุใดแม้ทำให้ไหวแล้ว แต่ยังไม่เข้าถึงลัชชีธรรม ทำให้หม้อนั้นเคลื่อนจากที่แม้เพียงปลายขนทราย ย่อมต้องอาบัติปาราชิกเท่านั้น การทำให้เคลื่อนจากที่ในกรณีนี้ พึงทราบด้วยอาการ 6 อย่าง อย่างไร? ภิกษุจับหม้อที่ขอบปากแล้วดึงเข้ามาหาตน หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยปลายด้านนี้ แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นปลายด้านโน้นไป ย่อมเป็นปาราชิก จับเช่นนั้นแล้วผลักไปข้างหน้า หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยปลายด้านโน้น แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นปลายด้านนี้ไป ย่อมเป็นปาราชิก ทำให้เคลื่อนไปทางซ้ายหรือทางขวา หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยปลายด้านซ้าย แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นปลายด้านขวาไป ย่อมเป็นปาราชิก หรือทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยปลายด้านขวา แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นปลายด้านซ้ายไป ย่อมเป็นปาราชิก ยกขึ้นข้างบน หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสแม้เพียงปลายขนทราย พ้นจากพื้นดิน ย่อมเป็นปาราชิก ขุดแล้วทำให้จมลงข้างล่าง หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยก้นหม้อ แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นขอบปากไป ย่อมเป็นปาราชิก ด้วยอาการ 6 อย่างนี้ สำหรับหม้อที่ตั้งอยู่ในที่เดียว แต่ถ้าทำบ่วงที่ขอบปากหม้อ แล้วตอกหลักเหล็กหรือหลักไม้แก่นตะเคียนเป็นต้นลงในดิน ผูกด้วยโซ่ไว้ที่หลักนั้น หม้อที่ผูกด้วยโซ่เส้นเดียวในทิศเดียว ย่อมได้ 2 ฐาน หม้อที่ผูกด้วยโซ่ 4 เส้นใน 2, 3, 4 ทิศ ย่อมได้ 5 ฐาน

---

තත්ථ [Pg.274] එකඛාණුකෙ බද්ධකුම්භියා පඨමං ඛාණුකං වා උද්ධරති, සඞ්ඛලිකං වා ඡින්දති, ථුල්ලච්චයං. තතො කුම්භිං යථාවුත්තනයෙන කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. අථ පඨමං කුම්භිං උද්ධරති, ථුල්ලච්චයං. තතො ඛාණුකං කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානා චාවෙති, සඞ්ඛලිකං වා ඡින්දති, පාරාජිකං. එතෙන උපායෙන ද්වීසු තීසු චතූසු ඛාණුකෙසු බද්ධකුම්භියාපි පච්ඡිමෙ ඨානාචාවනෙ පාරාජිකං. සෙසෙසු ථුල්ලච්චයං වෙදිතබ්බං.

ในบรรดาหม้อเหล่านั้น หม้อที่ผูกไว้กับหลักเดียว หากภิกษุถอนหลักออกก่อน หรือตัดโซ่ ย่อมเป็นถุลลัจจัย หลังจากนั้น หากทำให้หม้อเคลื่อนจากที่แม้เพียงปลายขนทรายตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก อีกอย่างหนึ่ง หากยกหม้อขึ้นก่อน ย่อมเป็นถุลลัจจัย หลังจากนั้น หากทำให้หลักเคลื่อนจากที่แม้เพียงปลายขนทราย หรือตัดโซ่ ย่อมเป็นปาราชิก ด้วยอุบายนี้ หม้อที่ผูกไว้กับหลัก 2, 3, 4 หลัก ก็เช่นกัน ในการทำให้เคลื่อนจากที่ในฐานสุดท้าย ย่อมเป็นปาราชิก ในส่วนที่เหลือ พึงทราบว่าเป็นถุลลัจจัย

---

සචෙ ඛාණු නත්ථි, සඞ්ඛලිකාය අග්ගෙ වලයං කත්වා තත්ථජාතකෙ මූලෙ පවෙසිතං හොති, පඨමං කුම්භිං උද්ධරිත්වා පච්ඡා මූලං ඡෙත්වා වලයං නීහරති, පාරාජිකං. අථ මූලං අච්ඡෙත්වා වලයං ඉතො චිතො ච සාරෙති, රක්ඛති. සචෙ පන මූලතො අනීහරිත්වාපි හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකාසගතං කරොති, පාරාජිකං. අයමෙත්ථ විසෙසො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

หากไม่มีหลัก แต่ทำห่วงที่ปลายโซ่แล้วสอดเข้าไปในรากไม้ที่ขึ้นในที่นั้น หากยกหม้อขึ้นก่อน แล้วจึงตัดรากไม้และดึงห่วงออก ย่อมเป็นปาราชิก อีกอย่างหนึ่ง หากยังไม่ตัดรากไม้ แต่เลื่อนห่วงไปมา ย่อมยังไม่เป็นปาราชิก แต่ถ้ายังไม่ดึงออกจากรากไม้ แต่จับด้วยมือแล้วทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศ ย่อมเป็นปาราชิก นี้เป็นข้อแตกต่างในกรณีนี้ ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

---

කෙචි පන නිමිත්තත්ථාය කුම්භිමත්ථකෙ නිග්‍රොධරුක්ඛාදීනි රොපෙන්ති, මූලානි කුම්භිං විනන්ධිත්වා ඨිතානි හොන්ති, ‘‘මූලානි ඡින්දිත්වා කුම්භිං ගහෙස්සාමී’’ති ඡින්දන්තස්ස පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. ඡින්දිත්වා ඔකාසං කත්වා කුම්භිං කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. මූලානි ඡින්දතොව ලුඨිත්වා කුම්භී නින්නට්ඨානං ගතා, රක්ඛති තාව. ගතට්ඨානතො උද්ධරති, පාරාජිකං. සචෙ ඡින්නෙසු මූලෙසු එකමූලමත්තෙන කුම්භී තිට්ඨති, සො ච තං ‘‘ඉමස්මිං මූලෙ ඡින්නෙ පතිස්සතී’’ති ඡින්දති, ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. සචෙ පන එකමූලෙනෙව පාසෙ බද්ධසූකරො විය ඨිතා හොති, අඤ්ඤං කිඤ්චි ලග්ගනකං නත්ථි, තස්මිම්පි මූලෙ ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. සචෙ කුම්භිමත්ථකෙ මහාපාසාණො ඨපිතො හොති, තං දණ්ඩෙන උක්ඛිපිත්වා අපනෙතුකාමො කුම්භිමත්ථකෙ ජාතරුක්ඛං ඡින්දති, දුක්කටං. තස්සා සමීපෙ ජාතකං ඡෙත්වා ආහරති, අතත්ථජාතකත්තා තං ඡින්දතො පාචිත්තියං.

บางพวกปลูกต้นไทรเป็นต้นไว้บนปากหม้อเพื่อเป็นเครื่องหมาย รากของต้นไม้เหล่านั้นก็พันรัดหม้อไว้ เมื่อภิกษุคิดว่า “เราจะตัดรากแล้วเอาหม้อไป” ตัดรากไม้ในทุกๆ ครั้งที่พยายาม ก็เป็นทุกกฏ เมื่อตัดรากแล้วทำช่องว่างให้หม้อเคลื่อนจากที่ตั้งแม้เพียงปลายผม ก็เป็นปาราชิก เมื่อกำลังตัดรากอยู่ หม้อกลิ้งตกลงไปในที่ต่ำ ก็ยังไม่เป็นปาราชิก แต่เมื่อยกหม้อขึ้นจากที่ที่ตกลงไปแล้ว ก็เป็นปาราชิก หากเมื่อรากถูกตัดแล้ว หม้อยังคงตั้งอยู่ได้ด้วยรากเพียงเส้นเดียว และภิกษุนั้นรู้ว่า “เมื่อรากเส้นนี้ถูกตัด หม้อก็จะตกลงไป” แล้วตัดรากนั้น เมื่อตัดขาดแล้ว ก็เป็นปาราชิก หากหม้อนั้นตั้งอยู่ได้ด้วยรากเพียงเส้นเดียว เหมือนหมูที่ติดบ่วง ไม่มีสิ่งอื่นใดเกาะเกี่ยวอยู่ เมื่อรากนั้นถูกตัดขาดแล้ว ก็เป็นปาราชิก หากมีก้อนหินใหญ่ตั้งอยู่บนปากหม้อ และภิกษุประสงค์จะยกก้อนหินนั้นออกด้วยไม้ แล้วตัดต้นไม้ที่เกิดอยู่บนปากหม้อ ก็เป็นทุกกฏ แต่ถ้าตัดต้นไม้ที่เกิดอยู่ใกล้หม้อแล้วนำไป เพราะไม่ใช่ต้นไม้ที่เกิดอยู่บนปากหม้อ การตัดต้นไม้นั้นเป็นปาจิตตีย์

---

අත්තනො භාජනන්ති සචෙ පන කුම්භිං උද්ධරිතුං අසක්කොන්තො කුම්භිගතභණ්ඩග්ගහණත්ථං අත්තනො භාජනං පවෙසෙත්වා අන්තොකුම්භියං පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා අග්ඝනකං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. පරිච්ඡෙදො චෙත්ථ පාරාජිකනියමනත්ථං වුත්තො. ථෙය්‍යචිත්තෙන පන ඌනපඤ්චමාසකම්පි ආමසන්තො දුක්කටං ආපජ්ජතියෙව.

คำว่า “ภาชนะของตน” หมายถึง หากภิกษุไม่สามารถยกหม้อขึ้นได้ แต่เพื่อจะเอาของที่อยู่ในหม้อ จึงสอดภาชนะของตนเข้าไปในหม้อ แล้วลักแตะต้องของมีค่าตั้งแต่ 5 มาสกขึ้นไปที่อยู่ในหม้อ ก็เป็นอาบัติทุกกฏ การกำหนดประมาณในที่นี้กล่าวไว้เพื่อกำหนดปาราชิก แต่ภิกษุผู้มีเจตนาลักแตะต้องของมีค่าน้อยกว่า 5 มาสก ก็เป็นอาบัติทุกกฏอยู่ดี

---

ඵන්දාපෙතීති [Pg.275] එත්ථ යාව එකාබද්ධං කත්වා අත්තනො භාජනං පවෙසෙති, තාව ඵන්දාපෙතීති වුච්චති. අපි ච ඉතො චිතො ච අපබ්‍යූහන්තොපි ඵන්දාපෙතියෙව, සො ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජති. යදා පන එකාබද්ධභාවො ඡින්නො, කුම්භිගතං කුම්භියමෙව, භාජනගතම්පි භාජනෙයෙව හොති, තදා අත්තනො භාජනගතං නාම හොති. එවං කත්වා කුම්භිතො අනීහතෙපි ච භාජනෙ පාරාජිකං ආපජ්ජති.

ในคำว่า “ยังให้ไหว” หมายถึง ตราบใดที่ยังสอดภาชนะของตนเข้าไปโดยทำให้เป็นอันเดียวกันอยู่ ตราบนั้นเรียกว่า “ยังให้ไหว” อนึ่ง แม้ผู้ที่เขี่ยไปมา ก็เรียกว่า “ยังให้ไหว” ผู้นั้นเป็นอาบัติถุลลัจจัย แต่เมื่อความเป็นอันเดียวกันขาดไป ของที่อยู่ในหม้อก็อยู่ในหม้อ ของที่อยู่ในภาชนะก็อยู่ในภาชนะ เมื่อนั้นจึงชื่อว่า “อยู่ในภาชนะของตน” แม้กระทำอย่างนี้แล้ว ภาชนะยังไม่ได้ถูกยกออกจากหม้อ ก็เป็นปาราชิก

---

මුට්ඨිං වා ඡින්දතීති එත්ථ යථා අඞ්ගුලන්තරෙහි නික්ඛන්තකහාපණා කුම්භිගතෙ කහාපණෙ න සම්ඵුසන්ති, එවං මුට්ඨිං කරොන්තො මුට්ඨිං ඡින්දති නාම; සොපි පාරාජිකං ආපජ්ජති.

ในคำว่า “หรือตัดกำมือ” หมายถึง ภิกษุผู้ทำกำมือโดยที่เหรียญกษาปณ์ที่หลุดออกมาจากช่องนิ้วมือไม่แตะต้องเหรียญกษาปณ์ที่อยู่ในหม้ออย่างนี้ ชื่อว่า “ตัดกำมือ” ภิกษุนั้นก็เป็นปาราชิก

---

සුත්තාරූළ්හන්ති සුත්තෙ ආරූළ්හං; සුත්තෙන ආවුතස්සාපි සුත්තමයස්සාපි එතං අධිවචනං. පාමඞ්ගාදීනිහි සොවණ්ණමයානිපි හොන්ති රූපියමයානිපි සුත්තමයානිපි, මුත්තාවලිආදයොපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගතා. වෙඨනන්ති සීසවෙඨනපටො වුච්චති. එතෙසු යංකිඤ්චි ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, දුක්කටං. ඵන්දාපෙති, ථුල්ලච්චයං. පාමඞ්ගාදීනි කොටියං ගහෙත්වා ආකාසට්ඨං අකරොන්තො උච්චාරෙති, ථුල්ලච්චයං.

คำว่า “ของที่ร้อยด้วยด้าย” หมายถึง ของที่ขึ้นอยู่กับด้าย คำนี้เป็นชื่อเรียกของที่ร้อยด้วยด้าย หรือของที่ทำด้วยด้าย เพราะว่าเครื่องประดับรูปทรงปะมะกะเป็นต้น มีทั้งที่ทำด้วยทอง ที่ทำด้วยเงิน และที่ทำด้วยด้าย สร้อยไข่มุกเป็นต้นก็สงเคราะห์เข้าในของที่ร้อยด้วยด้ายนี้ คำว่า “เวฐนะ” หมายถึง ผ้าโพกศีรษะ ในบรรดาของเหล่านี้ ภิกษุมีเจตนาลักแตะต้องสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ก็เป็นทุกกฏ ยังให้ไหว เป็นถุลลัจจัย เมื่อยกเครื่องประดับปะมะกะเป็นต้นขึ้นโดยจับที่ปลาย โดยไม่ทำให้ลอยขึ้นจากที่ ก็เป็นถุลลัจจัย

---

ඝංසන්තො නීහරතීති එත්ථ පන පරිපුණ්ණාය කුම්භියා උපරි සමතිත්තිකං කුම්භිං කත්වා ඨපිතං වා එකං කොටිං බුන්දෙ එකං කොටිං මුඛවට්ටියං කත්වා ඨපිතං වා ඝංසන්තස්ස නීහරතො ථුල්ලච්චයං. කුම්භිමුඛා මොචෙන්තස්ස පාරාජිකං. යං පන උපඩ්ඪකුම්භියං වා රිත්තකුම්භියං වා ඨපිතං, තස්ස අත්තනො ඵුට්ඨොකාසොව ඨානං, න සකලා කුම්භී, තස්මා තං ඝංසන්තස්සාපි නීහරතො පතිට්ඨිතොකාසතො කෙසග්ගමත්තෙ මුත්තෙ පාරාජිකමෙව. කුම්භියා පන පරිපුණ්ණාය වා ඌනාය වා උජුකමෙව උද්ධරන්තස්ස හෙට්ඨිමකොටියා පතිට්ඨිතොකාසා මුත්තමත්තෙව පාරාජිකං. අන්තොකුම්භියං ඨපිතං යංකිඤ්චි පාරාජිකප්පහොනකං භණ්ඩං සකලකුම්භියං චාරෙන්තස්ස, පාමඞ්ගාදිඤ්ච ඝංසිත්වා නීහරන්තස්ස යාව මුඛවට්ටිං නාතික්කමති, තාව ථුල්ලච්චයමෙව. තස්ස හි සබ්බාපි කුම්භී ඨානන්ති සඞ්ඛෙපමහාපච්චරියාදීසු වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘ඨපිතට්ඨානමෙව ඨානං, න සකලා කුම්භී. තස්මා යථාඨිතට්ඨානතො කෙසග්ගමත්තම්පි මොචෙන්තස්ස පාරාජිකමෙවා’’ති වුත්තං, තං පමාණං. ඉතරං පන ආකාසගතං අකරොන්තස්ස චීවරවංසෙ ඨපිතචීවරවෙඨනකනයෙන වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං. විනයවිනිච්ඡයෙ හි ආගතෙ ගරුකෙ ඨාතබ්බං, එසා විනයධම්මතා. අපිච ‘‘අත්තනො භාජනගතං [Pg.276] වා කරොති, මුට්ඨිං වා ඡින්දතී’’ති වචනතො පෙතං වෙදිතබ්බං. යථා අන්තොකුම්භියං ඨිතස්ස න සබ්බා කුම්භී ඨානන්ති.

ในคำว่า “ถูไถแล้วนำออก” นั้น หากเป็นของที่วางไว้บนหม้อที่เต็มเสมอขอบ หรือของที่วางไว้โดยให้ปลายข้างหนึ่งอยู่ที่ก้นหม้อและปลายอีกข้างหนึ่งอยู่ที่ขอบปากหม้อ เมื่อภิกษุถูไถแล้วนำออก ก็เป็นถุลลัจจัย เมื่อทำให้พ้นจากปากหม้อ ก็เป็นปาราชิก แต่ของที่วางไว้ในหม้อที่เต็มครึ่งหนึ่งหรือในหม้อเปล่า ที่ตั้งของของนั้นคือบริเวณที่ของนั้นแตะต้องอยู่เท่านั้น ไม่ใช่หม้อทั้งใบ เพราะฉะนั้น แม้เมื่อภิกษุถูไถแล้วนำออก เมื่อของนั้นพ้นจากที่ตั้งแม้เพียงปลายผม ก็เป็นปาราชิก แต่เมื่อภิกษุยกของออกจากหม้อที่เต็มหรือพร่องโดยตรง เมื่อปลายล่างสุดพ้นจากที่ตั้งแล้ว ก็เป็นปาราชิก ของมีค่าพอเป็นปาราชิกสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่วางอยู่ในหม้อ เมื่อภิกษุเคลื่อนย้ายไปทั่วหม้อ หรือถูไถเครื่องประดับปะมะกะเป็นต้นแล้วนำออก ตราบใดที่ยังไม่พ้นขอบปากหม้อ ตราบนั้นก็เป็นถุลลัจจัย เพราะในสังเขปมหาปัจจรียะเป็นต้นกล่าวไว้ว่า “หม้อทั้งใบเป็นที่ตั้งของของนั้น” แต่ในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “ที่ที่วางไว้เท่านั้นเป็นที่ตั้ง ไม่ใช่หม้อทั้งใบ เพราะฉะนั้น เมื่อทำให้พ้นจากที่ที่วางไว้แม้เพียงปลายผม ก็เป็นปาราชิก” คำกล่าวนี้เป็นประมาณ (ถือเป็นหลัก) ส่วนคำกล่าวอื่นนั้น กล่าวไว้โดยนัยแห่งการวางผ้าห่มไว้บนราวผ้า โดยไม่ทำให้ลอยขึ้นจากที่ ไม่ควรยึดถือ เพราะในวินัยวินิจฉัย เมื่อมีข้อขัดแย้งกัน พึงยึดถือข้อที่หนักกว่า นี่เป็นธรรมเนียมของวินัย อนึ่ง พึงทราบข้อนี้จากคำว่า “หรือทำให้เป็นของอยู่ในภาชนะของตน หรือตัดกำมือ” ด้วยว่า ของที่อยู่ในหม้อนั้น หม้อทั้งใบไม่ใช่ที่ตั้ง

---

සප්පිආදීසු යංකිඤ්චි පිවතො එකපයොගෙන පීතමත්තෙ පාරාජිකන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. මහාපච්චරියාදීසු පන අයං විභාගො දස්සිතො – ‘‘මුඛං අනපනෙත්වා ආකඩ්ඪන්තස්ස පිවතො සචෙ පරගලගතං පාදං න අග්ඝති, මුඛගතෙන සද්ධිං අග්ඝති, රක්ඛති තාව. කණ්ඨෙන පන පරිච්ඡින්නකාලෙයෙව පාරාජිකං හොති. සචෙපි ඔට්ඨෙහි පරිච්ඡින්දන්තො ඔට්ඨෙ පිදහති, පාරාජිකමෙව. උප්පලදණ්ඩවෙළුනාළිනළනාළිආදීහි පිවන්තස්සාපි සචෙ පරගලගතමෙව පාදං අග්ඝති, පාරාජිකං. සචෙ සහ මුඛගතෙන අග්ඝති, න තාව පාරාජිකං හොති. උප්පලදණ්ඩාදිගතෙන සද්ධිං එකාබද්ධභාවං කොපෙත්වා ඔට්ඨෙහි පරිච්ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. සචෙ උප්පලදණ්ඩාදිගතෙන සද්ධිං අග්ඝති, උප්පලදණ්ඩාදීනං බුන්දෙ අඞ්ගුලියාපි පිහිතමත්තෙ පාරාජිකං. පාදග්ඝනකෙ පරගලං අප්පවිට්ඨෙ උප්පලදණ්ඩාදීසු ච මුඛෙ ච අතිරෙකපාදාරහම්පි එකාබද්ධං හුත්වා තිට්ඨති, රක්ඛතියෙවා’’ති. තං සබ්බම්පි යස්මා ‘‘අත්තනො භාජනගතං වා කරොති, මුට්ඨිං වා ඡින්දතී’’ති ඉමං නයං භජති, තස්මා සුදස්සිතමෙව. එස තාව එකාබද්ධෙ නයො.

ในเนยใสเป็นต้น ภิกษุผู้ดื่มวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อดื่มด้วยความพยายามครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก ดังนี้ มหาอรรถกถาได้กล่าวไว้. ส่วนในมหาปัจจรีเป็นต้น ได้แสดงการจำแนกนี้ไว้ว่า: 'ภิกษุผู้ดื่มโดยไม่ถอนปากออก ดึงดูดหรือดูดเข้าไป ถ้าวัตถุที่ถึงลำคอข้างหนึ่งยังไม่ถึงราคาหนึ่งปาทะ แต่ถึงราคาพร้อมกับวัตถุที่อยู่ในปาก ก็ยังรักษาไว้ได้ก่อน. แต่เมื่อถูกตัดขาดด้วยลำคอเท่านั้น จึงเป็นปาราชิก. แม้ถ้าภิกษุผู้ตัดขาดด้วยริมฝีปาก ปิดริมฝีปาก ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง. แม้ภิกษุผู้ดื่มด้วยก้านบัว กระบอกไม้ไผ่ กระบอกอ้อเป็นต้น ถ้าวัตถุที่ถึงลำคอข้างหนึ่งเท่านั้นถึงราคาหนึ่งปาทะ ก็เป็นปาราชิก. ถ้าถึงราคาพร้อมกับวัตถุที่อยู่ในปาก ก็ยังไม่เป็นปาราชิก. เมื่อทำลายความเป็นอันเดียวกันกับวัตถุที่อยู่ในก้านบัวเป็นต้น แล้วถูกตัดขาดด้วยริมฝีปากเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก. ถ้าถึงราคาพร้อมกับวัตถุที่อยู่ในก้านบัวเป็นต้น เมื่อปิดโคนของก้านบัวเป็นต้นด้วยนิ้วมือแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก. วัตถุที่มีค่าหนึ่งปาทะ แม้ยังไม่เข้าสู่ลำคอข้างหนึ่ง แต่เป็นอันเดียวกันอยู่ในก้านบัวเป็นต้น และในปาก แม้มีค่าเกินหนึ่งปาทะ ก็ยังรักษาไว้ได้นั่นเอง.' คำพูดทั้งหมดนั้น เพราะเหตุที่เข้าถึงแนวทางที่ว่า 'ทำให้เป็นของที่อยู่ในภาชนะของตน หรือตัดกำมือ' เพราะฉะนั้น จึงแสดงไว้ดีแล้วนั่นเอง. นี้เป็นแนวทางในวัตถุที่ผูกติดเป็นอันเดียวกันก่อน.

---

සචෙ පන හත්ථෙන වා පත්තෙන වා ථාලකාදිනා වා කෙනචි භාජනෙන ගහෙත්වා පිවති, යම්හි පයොගෙ පාදග්ඝනකං පූරෙති, තම්හි ගතෙ පාරාජිකං. අථ මහග්ඝං හොති, සිප්පිකායපි එකපයොගෙනෙව පාදග්ඝනකං ගහෙතුං සක්කා හොති, එකුද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං. භාජනං පන නිමුජ්ජාපෙත්වා ගණ්හන්තස්ස යාව එකාබද්ධං හොති, තාව රක්ඛති. මුඛවට්ටිපරිච්ඡෙදෙන වා උද්ධාරෙන වා පාරාජිකං. යදා පන සප්පිං වා තෙලං වා අච්ඡං තෙලසදිසමෙව මධුඵාණිතං වා කුම්භිං ආවිඤ්ඡෙත්වා අත්තනො භාජනෙ පවෙසෙති, තදා තෙසං අච්ඡතාය එකාබද්ධතා නත්ථීති පාදග්ඝනකෙ මුඛවට්ටිතො ගළිතමත්තෙ පාරාජිකං.

แต่ถ้าภิกษุถือเอาด้วยมือก็ดี ด้วยบาตรก็ดี ด้วยถาดเป็นต้นก็ดี หรือด้วยภาชนะอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วดื่ม เมื่อความพยายามใดทำให้วัตถุมีค่าหนึ่งปาทะเต็ม เมื่อความพยายามนั้นถึงแล้ว ก็เป็นปาราชิก. หรือถ้าเนยใสเป็นต้นนั้นมีค่ามาก แม้ด้วยช้อนก็สามารถตักวัตถุมีค่าหนึ่งปาทะได้ด้วยความพยายามครั้งเดียวเท่านั้น ก็เป็นปาราชิกด้วยการยกขึ้นครั้งเดียวเท่านั้น. แต่สำหรับภิกษุผู้ตักโดยจุ่มภาชนะลงไป ตราบใดที่ยังเป็นอันเดียวกันอยู่ ตราบนั้นก็ยังรักษาไว้ได้. เป็นปาราชิกด้วยการตัดขาดที่ขอบปาก หรือด้วยการยกภาชนะออก. แต่เมื่อใด ภิกษุเอียงหม้อเนยใสก็ดี น้ำมันก็ดี น้ำผึ้งหรือน้ำอ้อยงบที่ใสเหมือนน้ำมันเท่านั้นก็ดี ให้เข้าสู่ภาชนะของตน เมื่อนั้น เพราะความเป็นของใสของเนยใสเป็นต้นเหล่านั้น ความเป็นอันเดียวกันจึงไม่มี ดังนี้ เมื่อวัตถุมีค่าหนึ่งปาทะไหลลงจากขอบปากแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก.

---

පචිත්වා ඨපිතං පන මධුඵාණිතං සිලෙසො විය චික්කනං ආකඩ්ඪනවිකඩ්ඪනයොග්ගං හොති, උප්පන්නෙ කුක්කුච්චෙ එකාබද්ධමෙව හුත්වා පටිනීහරිතුං සක්කොති, එතං මුඛවට්ටියා නික්ඛමිත්වා භාජනෙ පවිට්ඨම්පි බාහිරෙන සද්ධිං එකාබද්ධත්තා රක්ඛති, මුඛවට්ටිතො ඡින්නමත්තෙ පන පාරාජිකං. යොපි ථෙය්‍යචිත්තෙන [Pg.277] පරස්ස කුම්භියා පාදග්ඝනකං සප්පිං වා තෙලං වා අවස්සපිවනකං යංකිඤ්චි දුකූලසාටකං වා චම්මඛණ්ඩාදීනං වා අඤ්ඤතරං පක්ඛිපති, හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං.

ส่วนน้ำผึ้งหรือน้ำอ้อยงบที่ปรุงแล้ววางไว้ ย่อมเหนียวเหมือนยางไม้ เหมาะสมกับการดึงดูดไปข้างหน้าและการผลักไปอีกข้างหนึ่ง เมื่อความรังเกียจเกิดขึ้น ก็สามารถนำกลับคืนได้โดยเป็นอันเดียวกันเท่านั้น. น้ำผึ้งหรือน้ำอ้อยงบนี้ แม้จะออกจากขอบปากแล้วเข้าสู่ภาชนะของตน ก็ยังรักษาไว้ได้เพราะความเป็นอันเดียวกันกับวัตถุภายนอก. แต่เมื่อถูกตัดขาดจากขอบปากแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก. ภิกษุใดมีเจตนาขโมย ใส่ผ้าทอละเอียดก็ดี หรือชิ้นหนังเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งก็ดี ซึ่งมีค่าหนึ่งปาทะ ที่จะซึมซับเนยใสหรือน้ำมันในหม้อของผู้อื่นอย่างแน่นอน เมื่อหลุดจากมือแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก.

---

රිත්තකුම්භියා ‘‘ඉදානි තෙලං ආකිරිස්සන්තී’’ති ඤත්වා යංකිඤ්චි භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො පක්ඛිපති, තං චෙ තත්ථ තෙලෙ ආකිණ්ණෙ පඤ්චමාසකඅග්ඝනකං පිවති, පීතමත්තෙ පාරාජිකන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. තං පන තත්ථෙව සුක්ඛතළාකෙ සුක්ඛමාතිකාය උජුකරණවිනිච්ඡයෙන විරුජ්ඣති, අවහාරලක්ඛණඤ්චෙත්ථ න පඤ්ඤායති, තස්මා න ගහෙතබ්බං. මහාපච්චරියාදීසු පන තස්ස උද්ධාරෙ පාරාජිකං වුත්තං, තං යුත්තං.

ภิกษุใดรู้ว่า 'บัดนี้ พวกเขาจักเทน้ำมันลงในหม้อเปล่า' แล้วมีเจตนาขโมยใส่สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่งลงไป ถ้าสิ่งของนั้นเมื่อน้ำมันถูกเทลงในหม้อเปล่านั้นแล้ว ซึมซับน้ำมันเป็นต้นที่มีค่าห้ามาสก เมื่อซึมซับแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก ดังนี้ มหาอรรถกถาได้กล่าวไว้. แต่คำพูดนั้นย่อมขัดแย้งกับคำตัดสินเกี่ยวกับการทำให้ร่องน้ำที่แห้งในสระน้ำที่แห้งตรงในมหาอรรถกถานั้นเอง. และลักษณะของการขโมยก็ไม่ปรากฏในกรณีนี้ เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรยึดถือคำพูดนั้น. ส่วนในมหาปัจจรีเป็นต้น ได้กล่าวว่า เป็นปาราชิกในการยกสิ่งของที่วางไว้นั้นออก คำพูดนั้นเหมาะสม.

---

පරස්ස රිත්තකුම්භියා සඞ්ගොපනත්ථාය භණ්ඩං ඨපෙත්වා තත්ථ තෙලෙ ආකිණ්ණෙ ‘‘සචෙ අයං ජානිස්සති, මං පලිබුජ්ඣිස්සතී’’ති භීතො පාදග්ඝනකං තෙලං පීතං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තෙන උද්ධරති, පාරාජිකං. සුද්ධචිත්තෙන උද්ධරති, පරෙ ආහරාපෙන්තෙ භණ්ඩදෙය්‍යං. භණ්ඩදෙය්‍යං නාම යං පරස්ස නට්ඨං, තස්ස මූලං වා තදෙව වා භණ්ඩං දාතබ්බන්ති අත්ථො. නො චෙ දෙති, සාමිකස්ස ධුරනික්ඛෙපෙ පාරාජිකං. සචෙ පරස්ස කුම්භියා අඤ්ඤො සප්පිං වා තෙලං වා ආකිරති, තත්‍ර චායං ථෙය්‍යචිත්තෙන තෙලපිවනකං භණ්ඩං පක්ඛිපති, වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකං. අත්තනො රිත්තකුම්භියා පරස්ස සප්පිං වා තෙලං වා ආකිරණභාවං ඤත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන භණ්ඩං නික්ඛිපති, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව උද්ධාරෙ පාරාජිකං. සුද්ධචිත්තො නික්ඛිපිත්වා පච්ඡා ථෙය්‍යචිත්තෙන උද්ධරති, පාරාජිකමෙව. සුද්ධචිත්තොව උද්ධරති, නෙව අවහාරො, න ගීවා; මහාපච්චරියං පන අනාපත්තිමත්තමෙව වුත්තං. ‘‘‘කිස්ස මම කුම්භියං තෙලං ආකිරසී’ති කුපිතො අත්තනො භණ්ඩං උද්ධරිත්වා ඡඩ්ඩෙති, නො භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති කුරුන්දියං වුත්තං. ථෙය්‍යචිත්තෙන මුඛවට්ටියං ගහෙත්වා කුම්භිං ආවිඤ්ඡති තෙලං ගළෙතුකාමො, පාදග්ඝනකෙ ගළිතෙ පාරාජිකං. ථෙය්‍යචිත්තෙනෙව ජජ්ජරං කරොති ‘‘සවිත්වා ගමිස්සතී’’ති පාදග්ඝනකෙ සවිත්වා ගතෙ පාරාජිකං. ථෙය්‍යචිත්තෙනෙව ඡිද්දං කරොති ඔමට්ඨං වා උම්මට්ඨං වා වෙමට්ඨං වා, ඉදං පන සම්මොහට්ඨානං; තස්මා සුට්ඨු සල්ලෙක්ඛෙතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ විනිච්ඡයො – ඔමට්ඨං නාම අධොමුඛඡිද්දං; උම්මට්ඨං නාම උද්ධංමුඛඡිද්දං; වෙමට්ඨං නාම උළුඞ්කස්සෙව උජුගතඡිද්දං. තත්‍ර ඔමට්ඨස්ස බහි පට්ඨාය කතස්ස අබ්භන්තරන්තතො පාදග්ඝනකෙ තෙලෙ ගළිතෙ බහි අනික්ඛන්තෙපි පාරාජිකං. කස්මා? යස්මා තතො ගළිතමත්තමෙව බහිගතං නාම [Pg.278] හොති, න කුම්භිගතසඞ්ඛ්‍යං ලභති. අන්තො පට්ඨාය කතස්ස බාහිරන්තතො පාදග්ඝනකෙ ගළිතෙ පාරාජිකං. උම්මට්ඨස්ස යථා තථා වා කතස්ස බාහිරන්තතො පාදග්ඝනකෙ ගළිතෙ පාරාජිකං. තඤ්හි යාව බාහිරන්තතො න ගළති, තාව කුම්භිගතමෙව හොති. ‘‘වෙමට්ඨස්ස ච කපාලමජ්ඣතො ගළිතවසෙන කාරෙතබ්බො’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තං පන අන්තො ච බහි ච පට්ඨාය මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා කතඡිද්දෙ තළාකස්ස ච මරියාදභෙදෙන සමෙති. අන්තො පට්ඨාය කතෙ පන බාහිරන්තෙන, බහි පට්ඨාය කතෙ අබ්භන්තරන්තෙන කාරෙතබ්බොති ඉදමෙත්ථ යුත්තං. යො පන ‘‘වට්ටිත්වා ගච්ඡිස්සතී’’ති ථෙය්‍යචිත්තෙන කුම්භියා ආධාරකං වා උපත්ථම්භනලෙඩ්ඩුකෙ වා අපනෙති, වට්ටිත්වා ගතාය පාරාජිකං. තෙලාකිරණභාවං පන ඤත්වා රිත්තකුම්භියා ජජ්ජරභාවෙ වා ඡිද්දෙසු වා කතෙසු පච්ඡා නික්ඛන්තතෙලප්පමාණෙන භණ්ඩදෙය්‍යං හොති. අට්ඨකථාසු පන කත්ථචි පාරාජිකන්තිපි ලිඛිතං, තං පමාදලිඛිතං.

ภิกษุเก็บของไว้ในหม้อเปล่าของผู้อื่นเพื่อรักษาของนั้น เมื่อมีน้ำมันถูกเทลงในหม้อนั้น ภิกษุนั้นกลัวว่า 'ถ้าเจ้าของหม้อนี้รู้เข้า เขาจะรบกวนเรา' จึงมีจิตคิดขโมยนำของที่ซึมซับน้ำมันราคา 1 มาสกออกไป ต้องอาบัติปาราชิก. ถ้าภิกษุนำออกไปด้วยจิตบริสุทธิ์ แต่ผู้อื่น (เจ้าของน้ำมัน) มาทวงคืน ต้องภัณฑเทยยะ. คำว่า ภัณฑเทยยะ หมายถึง ของผู้อื่นที่เสียหายไปนั้น พึงชดใช้ด้วยมูลค่าของของนั้น หรือด้วยของสิ่งนั้นเอง. ถ้าไม่ชดใช้ เมื่อเจ้าของทอดธุระ (ไม่ทวงถามอีก) ต้องอาบัติปาราชิก. ถ้าผู้อื่นเทเนยใสหรือน้ำมันลงในหม้อของผู้อื่น และภิกษุนี้มีจิตคิดขโมยนำของที่ใช้ซึมซับน้ำมันใส่ลงไปในหม้อนั้น ต้องอาบัติปาราชิกด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ภิกษุรู้ว่าผู้อื่นจะเทเนยใสหรือน้ำมันลงในหม้อเปล่าของตน จึงมีจิตคิดขโมยนำของใส่ลงไป ต้องอาบัติปาราชิกเมื่อนำออกไป ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น. ภิกษุใส่ของลงไปด้วยจิตบริสุทธิ์ แต่ภายหลังนำออกไปด้วยจิตคิดขโมย ต้องอาบัติปาราชิก. ถ้าภิกษุนำออกไปด้วยจิตบริสุทธิ์เท่านั้น ไม่เป็นอวหาร (การขโมย) และไม่เป็นหนี้ แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่าเป็นเพียงอนาบัติ. ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า 'ภิกษุโกรธว่า "ทำไมท่านจึงเทน้ำมันลงในหม้อของเรา" แล้วนำของของตนออกไปทิ้ง ไม่ต้องภัณฑเทยยะ.' ภิกษุมีจิตคิดขโมย ต้องการให้น้ำมันไหลออก จึงจับที่ขอบปากหม้อแล้วเอียงหม้อ เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกไหลออกไป ต้องอาบัติปาราชิก. ภิกษุมีจิตคิดขโมย ทำให้หม้อผุพังโดยคิดว่า 'น้ำมันจะรั่วไหลออกไป' เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกรั่วไหลออกไป ต้องอาบัติปาราชิก. ภิกษุมีจิตคิดขโมยเจาะรูแบบโอมาฏฐะ หรืออุมมาฏฐะ หรือเวมาฏฐะ แต่สิ่งนี้เป็นที่ตั้งแห่งความสับสน ฉะนั้นจึงควรพิจารณาให้ดี. การวินิจฉัยในเรื่องนี้คือ รูที่ปากคว่ำลงเรียกว่า โอมาฏฐะ รูที่ปากหงายขึ้นเรียกว่า อุมมาฏฐะ รูที่เจาะตรงเหมือนรูของกระบวยตักน้ำเรียกว่า เวมาฏฐะ. ในบรรดารูทั้งสามนั้น สำหรับ รูแบบโอมาฏฐะที่เจาะจากภายนอก เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกไหลออกจากขอบด้านใน แม้ยังไม่ไหลออกสู่ภายนอก ก็ต้องอาบัติปาราชิก. เพราะเหตุใด? เพราะน้ำมันที่ไหลออกจากขอบด้านในนั้น ถือว่าออกไปสู่ภายนอกแล้ว ไม่นับว่าเป็นน้ำมันที่อยู่ในหม้ออีกต่อไป. สำหรับรูที่เจาะจากภายใน เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกไหลออกจากขอบด้านนอก ต้องอาบัติปาราชิก. สำหรับรูแบบอุมมาฏฐะที่เจาะอย่างไรก็ตาม เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกไหลออกจากขอบด้านนอก ต้องอาบัติปาราชิก. เพราะน้ำมันนั้น ตราบใดที่ยังไม่ไหลออกจากขอบด้านนอก ตราบนั้นก็ยังคงอยู่ในหม้อ. ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'สำหรับรูแบบเวมาฏฐะ พึงทำให้ไหลออกจากตรงกลางของผนังหม้อ.' คำกล่าวในอรรถกถานั้นสอดคล้องกับการเจาะรูที่ทำโดยเว้นตรงกลางไว้ โดยเริ่มจากภายในและภายนอก เหมือนกับการทำลายคันกั้นของสระน้ำ. แต่ในกรณีที่เจาะจากภายใน พึงให้ไหลออกทางขอบด้านนอก และในกรณีที่เจาะจากภายนอก พึงให้ไหลออกทางขอบด้านใน การวินิจฉัยนี้เหมาะสมในเรื่องนี้. อนึ่ง ภิกษุใดมีจิตคิดขโมย ถอดฐานรองหม้อหรือก้อนหินที่ค้ำยันหม้อออก โดยคิดว่า 'หม้อจะกลิ้งไป' เมื่อหม้อกลิ้งไปแล้ว ต้องอาบัติปาราชิก. แต่ถ้าภิกษุรู้ว่าจะมีน้ำมันถูกเทลงไป จึงทำให้หม้อเปล่าผุพังหรือเจาะรูไว้ ภายหลังเมื่อน้ำมันไหลออกไปตามปริมาณที่กำหนด ต้องภัณฑเทยยะ. แต่ในอรรถกถาบางแห่งก็เขียนไว้ว่า 'ปาราชิก' ซึ่งเป็นการเขียนด้วยความประมาท.

---

පරිපුණ්ණාය කුම්භියා උපරි කථලං වා පාසාණං වා ‘‘පතිත්වා භින්දිස්සති, තතො තෙලං පග්ඝරිස්සතී’’ති ථෙය්‍යචිත්තෙන දුබ්බන්ධං වා කරොති, දුට්ඨපිතං වා ඨපෙති, අවස්සපතනකං තථා කරොන්තස්ස කතමත්තෙ පාරාජිකං. රිත්තකුම්භියා උපරි කරොති, තං පච්ඡා පුණ්ණකාලෙ පතිත්වා භින්දති, භණ්ඩදෙය්‍යං. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු භණ්ඩස්ස නත්ථිකාලෙ කතපයොගත්තා ආදිතොව පාරාජිකං න හොති. භණ්ඩවිනාසද්වාරස්ස පන කතත්තා භණ්ඩදෙය්‍යං හොති. ආහරාපෙන්තෙසු අදදතො සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙන පාරාජිකං.

ภิกษุมีจิตคิดขโมย ทำการผูกมัดไม่ดี หรือวางสิ่งของไม่ดี (เช่น เศษหม้อหรือก้อนหิน) ไว้บนหม้อที่เต็ม โดยคิดว่า 'มันจะตกลงมาแตก แล้วน้ำมันจะไหลออกไป' เมื่อทำเช่นนั้นในลักษณะที่สิ่งนั้นจะต้องตกลงมาอย่างแน่นอน ต้องอาบัติปาราชิกทันทีที่ทำเสร็จ. ถ้าทำเช่นนั้นบนหม้อเปล่า แล้วภายหลังเมื่อหม้อเต็ม สิ่งนั้นตกลงมาแตก ต้องภัณฑเทยยะ. เพราะในกรณีเช่นนี้ การกระทำนั้นเกิดขึ้นในขณะที่ยังไม่มีของ (น้ำมัน) จึงยังไม่เป็นปาราชิกตั้งแต่แรก. แต่เพราะได้กระทำซึ่งเป็นเหตุแห่งความเสียหายของของนั้น จึงต้องภัณฑเทยยะ. เมื่อเจ้าของทวงคืน แต่ภิกษุไม่ให้ เมื่อเจ้าของทอดธุระ (ไม่ทวงถามอีก) ต้องอาบัติปาราชิก.

---

ථෙය්‍යචිත්තෙන මාතිකං උජුකං කරොති ‘‘වට්ටිත්වා වා ගමිස්සති, වෙලං වා උත්තරාපෙස්සතී’’ති; වට්ටිත්වා වා ගච්ඡතු, වෙලං වා උත්තරතු, උජුකරණකාලෙ පාරාජිකං. ඊදිසා හි පයොගා පුබ්බපයොගාවහාරෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. සුක්ඛමාතිකාය උජුකතාය පච්ඡා උදකෙ ආගතෙ වට්ටිත්වා වා ගච්ඡතු, වෙලං වා උත්තරතු, භණ්ඩදෙය්‍යං. කස්මා? ඨානා චාවනපයොගස්ස අභාවා. තස්ස ලක්ඛණං නාවට්ඨෙ ආවි භවිස්සති.

ภิกษุมีจิตคิดขโมย ทำทางน้ำให้ตรง โดยคิดว่า 'น้ำจะไหลไป หรือจะท่วมฝั่ง' ไม่ว่าน้ำจะไหลไปหรือท่วมฝั่งก็ตาม เมื่อทำทางน้ำให้ตรง ต้องอาบัติปาราชิก. เพราะการกระทำเช่นนี้จัดเข้าในการขโมยด้วยการกระทำเบื้องต้น. ถ้าทำทางน้ำที่แห้งให้ตรงแล้ว ภายหลังเมื่อน้ำมา ไม่ว่าน้ำจะไหลไปหรือท่วมฝั่งก็ตาม ต้องภัณฑเทยยะ. เพราะเหตุใด? เพราะไม่มีการกระทำที่ทำให้ของเคลื่อนจากที่. ลักษณะของการไม่มีการกระทำที่ทำให้ของเคลื่อนจากที่นั้น จะปรากฏในเรื่องนาวฏฐะ.

---

තත්ථෙව භින්දති වාතිආදීසු අට්ඨකථායං තාව වුත්තං – ‘‘භින්දති වාති මුග්ගරෙන පොථෙත්වා භින්දති. ඡඩ්ඩෙති වාති උදකං වා වාලිකං වා ආකිරිත්වා උත්තරාපෙති. ඣාපෙති වාති දාරූනි ආහරිත්වා ඣාපෙති. අපරිභොගං [Pg.279] වා කරොතීති අඛාදිතබ්බං වා අපාතබ්බං වා කරොති; උච්චාරං වා පස්සාවං වා විසං වා උච්ඡිට්ඨං වා කුණපං වා පාතෙසි, ආපත්ති දුක්කටස්සාති ඨානාචාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කටං, බුද්ධවිසයො නාමෙසො. කිඤ්චාපි දුක්කටං, ආහරාපෙන්තෙ පන භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති. තත්ථ පුරිමද්වයං න සමෙති. තඤ්හි කුම්භිජජ්ජරකරණෙන ච මාතිකාඋජුකරණෙන ච සද්ධිං එකලක්ඛණං. පච්ඡිමං පන ද්වයං ඨානා අචාවෙන්තෙනාපි සක්කා කාතුං. තස්මා එත්ථ එවං විනිච්ඡයං වදන්ති – ‘‘අට්ඨකථායං කිර ‘ඨානා චාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කට’න්ති ඉදං පච්ඡිමද්වයං සන්ධාය වුත්තං. ඨානා චාවනං අකරොන්තොයෙව හි ථෙය්‍යචිත්තෙන වා විනාසෙතුකාමතාය වා ඣාපෙය්‍යපි, අපරිභොගම්පි කරෙය්‍ය. පුරිමද්වයෙ පන වුත්තනයෙන භින්දන්තස්ස වා ඡඩ්ඩෙන්තස්ස වා ඨානා චාවනං අත්ථි, තස්මා තථා කරොන්තස්ස විනාසෙතුකාමතාය භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පාරාජික’’න්ති. පාළියං ‘‘දුක්කට’’න්ති වුත්තත්තා අයුත්තන්ති චෙ? න; අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බත්ථතො. පාළියඤ්හි ථෙය්‍යචිත්තපක්ඛෙ ‘‘භින්දති වාති උදකෙන සම්භින්දති, ඡඩ්ඩෙති වාති තත්ථ වමති වා පස්සාවං වා ඡඩ්ඩෙතී’’ති එවමෙකෙ වදන්ති.

ในอรรถกถาแห่งบทว่า “ภินทติ วา” เป็นต้นนั้น ได้กล่าวไว้ว่า “ภินทติ วา” คือทุบด้วยค้อนแล้วทำลาย “ฉฑฺเฑติ วา” คือเทน้ำหรือทรายลงไปแล้วทำให้น้ำล้น “ฌาเปติ วา” คือนำฟืนมาเผา หรือจุดไฟเผา “อปริโภคํ วา กโรติ” คือทำให้เป็นของที่กินไม่ได้หรือดื่มไม่ได้ หรือทำอุจจาระ ปัสสาวะ ยาพิษ ของเดน หรือซากศพให้ตกลงไป ต้องอาบัติทุกกฏ เพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่ อาบัติทุกกฏนี้เป็นพุทธวิสัย แม้จะเป็นทุกกฏ แต่ถ้าเจ้าของเรียกคืน ต้องชดใช้สิ่งของ ในบรรดา ๔ อย่างนั้น บทสองบทแรก (ภินทติ, ฉฑฺเฑติ) ไม่สอดคล้องกัน เพราะบทสองบทแรกนั้นมีลักษณะอย่างเดียวกันกับการทำหม้อให้แตกละเอียดและการทำร่องน้ำให้ตรง ส่วนบทสองบทหลัง (ฌาเปติ, อปริโภคํ กโรติ) สามารถทำได้โดยไม่ต้องเคลื่อนจากที่ ดังนั้น ในเรื่องนี้จึงกล่าววินิจฉัยไว้ดังนี้ว่า “ในอรรถกถาที่กล่าวว่า ‘ต้องอาบัติทุกกฏเพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่’ นั้น หมายถึงบทสองบทหลัง (ฌาเปติ, อปริโภคํ กโรติ) เพราะภิกษุผู้ไม่เคลื่อนจากที่นั่นแหละ อาจเผาด้วยเจตนาลักทรัพย์หรือด้วยความประสงค์จะทำลาย หรืออาจทำให้เป็นของใช้ไม่ได้ ส่วนในบทสองบทแรก (ภินทติ, ฉฑฺเฑติ) ตามนัยที่กล่าวไว้ ภิกษุผู้ทำลายหรือทิ้งนั้นมีการเคลื่อนจากที่ ดังนั้น ภิกษุผู้ทำเช่นนั้นด้วยความประสงค์จะทำลาย ต้องชดใช้สิ่งของ และด้วยเจตนาลักทรัพย์ ต้องอาบัติปาราชิก” หากมีผู้กล่าวว่า “ในพระบาลีกล่าวว่า ‘ทุกกฏ’ จึงไม่สมควร” ก็ไม่ใช่ เพราะมีความหมายที่ควรเข้าใจเป็นอย่างอื่น ในพระบาลีนั้น ในกรณีที่มีเจตนาลักทรัพย์ บางอาจารย์กล่าวว่า “ภินทติ วา” คือผสมด้วยน้ำ “ฉฑฺเฑติ วา” คืออาเจียนหรือถ่ายปัสสาวะลงไปในสิ่งนั้น

---

අයං පනෙත්ථ සාරො – විනීතවත්ථුම්හි තිණජ්ඣාපකො විය ඨානා අචාවෙතුකාමොව කෙවලං භින්දති, භින්නත්තා පන තෙලාදීනි නික්ඛමන්ති, යං වා පනෙත්ථ පත්ථින්නං, තං එකාබද්ධමෙව තිට්ඨති. අඡඩ්ඩෙතුකාමොයෙව ච කෙවලං තත්ථ උදකවාලිකාදීනි ආකිරති, ආකිණ්ණත්තා පන තෙලං ඡඩ්ඩීයති. තස්මා වොහාරවසෙන ‘‘භින්දති වා ඡඩ්ඩෙති වා’’ති වුච්චතීති. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො ගහෙතබ්බො. නාසෙතුකාමතාපක්ඛෙ පන ඉතරථාපි යුජ්ජති. එවඤ්හි කථියමානෙ පාළි ච අට්ඨකථා ච පුබ්බාපරෙන සංසන්දිත්වා කථිතා හොන්ති. එත්තාවතාපි ච සන්තොසං අකත්වා ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

สาระสำคัญในเรื่องนี้คือ: เหมือนภิกษุผู้เผากองหญ้าในวินีตวัตถุ ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะเคลื่อนจากที่ ย่อมทำลายโดยแท้ แต่เพราะการทำลายนั้น น้ำมันเป็นต้นย่อมไหลออกไป หรือสิ่งใดที่ข้นเหนียวอยู่ในภาชนะนั้น สิ่งนั้นก็ยังคงติดกันอยู่โดยไม่เคลื่อนจากที่ และภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะทิ้ง ย่อมเทน้ำหรือทรายเป็นต้นลงไปในสิ่งนั้นโดยแท้ แต่เพราะการเทลงไปนั้น น้ำมันย่อมถูกทิ้งไป ดังนั้น จึงกล่าวโดยโวหารว่า “ภินทติ วา ฉฑฺเฑติ วา” พึงเข้าใจความหมายของบทเหล่านี้ดังนี้ ส่วนในกรณีที่มีความประสงค์จะทำลาย ก็ย่อมสมควรในความหมายอื่นด้วย เพราะเมื่อกล่าวเช่นนี้ ทั้งพระบาลีและอรรถกถาย่อมสอดคล้องกันและกล่าวไว้โดยลำดับ แม้กระนั้น ก็ยังไม่ควรพอใจเพียงวินิจฉัยเท่านี้ แต่พึงเข้าหาสอบถามอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญวินิจฉัยเพื่อทำความเข้าใจให้ถ่องแท้

---

භූමට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

ภูมัฏฐกถา จบแล้ว

---

ථලට්ඨකථා

ถลัฏฐกถา

---

95. ථලට්ඨෙ ථලෙ නික්ඛිත්තන්ති භූමිතලෙ වා පාසාණතලපබ්බතතලාදීසු වා යත්ථ කත්ථචි පටිච්ඡන්නෙ වා අප්පටිච්ඡන්නෙ වා ඨපිතං ථලට්ඨන්ති [Pg.280] වෙදිතබ්බං. තං සචෙ රාසිකතං හොති, අන්තොකුම්භියං භාජනගතකරණමුට්ඨිච්ඡෙදනවිනිච්ඡයෙන විනිච්ඡිනිතබ්බං. සචෙ එකාබද්ධං සිලෙසනිය්‍යාසාදි පක්කමධුඵාණිතවිනිච්ඡයෙන විනිච්ඡිනිතබ්බං. සචෙ ගරුකං හොති භාරබද්ධං ලොහපිණ්ඩි-ගුළපිණ්ඩි-තෙලමධුඝටාදි වා, කුම්භියං ඨානාචාවනවිනිච්ඡයෙන විනිච්ඡිනිතබ්බං. සඞ්ඛලිකබද්ධස්ස ච ඨානභෙදො සල්ලක්ඛෙතබ්බො. පත්ථරිත්වා ඨපිතං පන පාවාරත්ථරණසාටකාදිං උජුකං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪති, පාරිමන්තෙ ඔරිමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. එවං සබ්බදිසාසු සල්ලක්ඛෙතබ්බං. වෙඨෙත්වා උද්ධරති, කෙසග්ගමත්තං ආකාසගතං කරොන්තස්ස පාරාජිකං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

๙๕. ในถลัฏฐะ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า “ถลนิกขิตตะ” คือสิ่งของที่วางไว้บนพื้นดิน หรือบนพื้นหิน พื้นภูเขาเป็นต้น หรือในที่ใดที่หนึ่งที่ปกปิดไว้หรือไม่ปกปิดไว้ก็ตาม พึงทราบว่าเป็น “ถลัฏฐะ” หากสิ่งนั้นเป็นกองรวมกัน พึงวินิจฉัยด้วยวินิจฉัยเรื่องการทำให้เข้าภาชนะของตนและการตัดด้วยกำมือในหม้อ หากเป็นของที่ติดกันเป็นก้อน เช่น ยางไม้เหนียวเป็นต้น พึงวินิจฉัยด้วยวินิจฉัยเรื่องน้ำผึ้งและน้ำอ้อยที่เคี่ยวแล้ว หากเป็นของหนักที่ผูกเป็นภาระ เช่น ก้อนเหล็ก ก้อนน้ำอ้อย หม้อน้ำมัน หม้อน้ำผึ้งเป็นต้น พึงวินิจฉัยด้วยวินิจฉัยเรื่องการเคลื่อนจากที่ในหม้อ และพึงสังเกตความแตกต่างของที่ตั้งของสิ่งของที่ผูกด้วยโซ่ แต่หากดึงผ้าปูลาด ผ้าห่ม หรือผ้าผืนเป็นต้นที่ปูไว้ตรงๆ เมื่อปลายด้านหนึ่งล่วงพ้นจากที่ที่ปลายอีกด้านหนึ่งสัมผัสอยู่ ต้องอาบัติปาราชิก พึงสังเกตเช่นนี้ในทุกทิศทาง หากม้วนแล้วยกขึ้น ทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศแม้เพียงปลายเส้นผม ต้องอาบัติปาราชิก ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

---

ථලට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

ถลัฏฐกถา จบแล้ว

---

ආකාසට්ඨකථා

อากาสัฏฐกถา

---

96. ආකාසට්ඨෙ මොරස්ස ඡහි ආකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො – පුරතො මුඛතුණ්ඩකෙන, පච්ඡතො කලාපග්ගෙන, උභයපස්සෙසු පක්ඛපරියන්තෙහි, අධො පාදනඛසිඛාය, උද්ධං සිඛග්ගෙනාති. භික්ඛු ‘‘සස්සාමිකං ආකාසට්ඨං මොරං ගහෙස්සාමී’’ති පුරතො වා තිට්ඨති, හත්ථං වා පසාරෙති, මොරො ආකාසෙයෙව පක්ඛෙ චාරෙති, වාතං ගාහාපෙත්වා ගමනං උපච්ඡින්දිත්වා තිට්ඨති. තස්ස භික්ඛුනො දුක්කටං. තං අඵන්දෙන්තො හත්ථෙන ආමසති, දුක්කටමෙව. ඨානා අචාවෙන්තො ඵන්දාපෙති, ථුල්ලච්චයං. හත්ථෙන පන ගහෙත්වා වා අග්ගහෙත්වා වා මුඛතුණ්ඩකෙන ඵුට්ඨොකාසං කලාපග්ගං, කලාපග්ගෙන වා ඵුට්ඨොකාසං මුඛතුණ්ඩකං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. තථා වාමපක්ඛපරියන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං දක්ඛිණපක්ඛපරියන්තං, දක්ඛිණපක්ඛපරියන්තෙන වා ඵුට්ඨොකාසං වාමපක්ඛපරියන්තං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. තථා පාදනඛසිඛාය ඵුට්ඨොකාසං සිඛග්ගං, සිඛග්ගෙන වා ඵුට්ඨොකාසං පාදනඛසිඛං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං.

๙๖. ในอากาสัฏฐะ พึงทราบการกำหนดที่ตั้งของนกยูงด้วยอาการ ๖ อย่าง คือ ด้านหน้าด้วยปลายจะงอยปาก ด้านหลังด้วยปลายหาง ด้านข้างทั้งสองด้วยปลายปีก ด้านล่างด้วยปลายเล็บเท้า และด้านบนด้วยปลายหงอน ภิกษุคิดว่า “เราจะจับนกยูงมีเจ้าของที่อยู่ในอากาศ” แล้วยืนอยู่ข้างหน้า หรือเหยียดมือออกไป นกยูงนั้นก็ยังคงกระพือปีกอยู่ในอากาศ รับลมแล้วหยุดการบิน ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุนั้นลูบนกยูงโดยไม่ทำให้กระดุกกระดิก ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น หากไม่เคลื่อนจากที่แต่ทำให้กระดุกกระดิก ต้องอาบัติถุลลัจจัย แต่หากจับด้วยมือหรือไม่จับก็ตาม แล้วทำให้ปลายจะงอยปากล่วงพ้นจากที่ที่ปลายหางสัมผัสอยู่ หรือทำให้ปลายหางล่วงพ้นจากที่ที่ปลายจะงอยปากสัมผัสอยู่ ต้องอาบัติปาราชิก เช่นเดียวกัน หากทำให้ปลายปีกซ้ายล่วงพ้นจากที่ที่ปลายปีกขวาสัมผัสอยู่ หรือทำให้ปลายปีกขวาล่วงพ้นจากที่ที่ปลายปีกซ้ายสัมผัสอยู่ ต้องอาบัติปาราชิก เช่นเดียวกัน หากทำให้ปลายเล็บเท้าล่วงพ้นจากที่ที่ปลายหงอนสัมผัสอยู่ หรือทำให้ปลายหงอนล่วงพ้นจากที่ที่ปลายเล็บเท้าสัมผัสอยู่ ต้องอาบัติปาราชิก

---

ආකාසෙන ගච්ඡන්තො මොරො සීසාදීසු යස්මිං අඞ්ගෙ නිලීයති, තං තස්ස ඨානං. තස්මා තං හත්ථෙ නිලීනං ඉතො චිතො ච කරොන්තොපි ඵන්දාපෙතියෙව, යදි පන ඉතරෙන හත්ථෙන ගහෙත්වා ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං[Pg.281]. ඉතරං හත්ථං උපනෙති, මොරො සයමෙව උඩ්ඩෙත්වා තත්ථ නිලීයති, අනාපත්ති. අඞ්ගෙ නිලීනභාවං ඤත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන එකං පදවාරං ගච්ඡති, ථුල්ලච්චයං. දුතියෙ පාරාජිකං.

นกยูงที่บินไปในอากาศ เกาะอยู่ที่อวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่ง เช่น ศีรษะเป็นต้น อวัยวะส่วนนั้นเป็นที่ตั้งของนกยูงนั้น ดังนั้น แม้ภิกษุที่ทำให้นกยูงที่เกาะอยู่ในมือเคลื่อนไปมา ก็เพียงแค่ทำให้กระดุกกระดิกเท่านั้น แต่หากจับด้วยมืออีกข้างหนึ่งแล้วเคลื่อนจากที่ ต้องอาบัติปาราชิก หากภิกษุเอามืออีกข้างหนึ่งเข้าไปใกล้นกยูง นกยูงก็บินไปเกาะที่มือนั้นเอง ไม่ต้องอาบัติ เมื่อรู้ว่านกยูงเกาะอยู่ที่อวัยวะใด แล้วเดินไปหนึ่งก้าวด้วยเจตนาลักทรัพย์ ต้องอาบัติถุลลัจจัย หากเดินไปก้าวที่สอง ต้องอาบัติปาราชิก

---

භූමියං ඨිතමොරො ද්වින්නං වා පාදානං කලාපස්ස ච වසෙන තීණි ඨානානි ලභති. තං උක්ඛිපන්තස්ස යාව එකම්පි ඨානං පථවිං ඵුසති, තාව ථුල්ලච්චයං. කෙසග්ගමත්තම්පි පථවියා මොචිතමත්තෙ පාරාජිකං. පඤ්ජරෙ ඨිතං සහ පඤ්ජරෙන උද්ධරති, පාරාජිකං. යදි පන පාදං න අග්ඝති, සබ්බත්ථ අග්ඝවසෙන කාතබ්බං. අන්තොවත්ථුම්හි චරන්තං මොරං ථෙය්‍යචිත්තෙන පදසා බහිවත්ථුං නීහරන්තො ද්වාරපරිච්ඡෙදං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. වජෙ ඨිතබලීබද්දස්ස හි වජො විය අන්තොවත්ථු තස්ස ඨානං. හත්ථෙන පන ගහෙත්වා අන්තොවත්ථුස්මිම්පි ආකාසගතං කරොන්තස්ස පාරාජිකමෙව. අන්තොගාමෙ චරන්තම්පි ගාමපරික්ඛෙපං අතික්කාමෙන්තස්ස පාරාජිකං. සයමෙව නික්ඛමිත්වා ගාමූපචාරෙ වා වත්ථූපචාරෙ වා චරන්තං පන ථෙය්‍යචිත්තො කට්ඨෙන වා කථලාය වා උත්‍රාසෙත්වා අටවිමුඛං කරොති, මොරො උඩ්ඩෙත්වා අන්තොගාමෙ වා අන්තොවත්ථුම්හි වා ඡදනපිට්ඨෙ වා නිලීයති, රක්ඛති. සචෙ පන අටවිමුඛෙ උඩ්ඩෙති වා ගච්ඡති වා ‘‘අටවිං පවෙසෙත්වා ගහෙස්සාමී’’ති පරිකප්පෙ අසති පථවිතො කෙසග්ගමත්තම්පි උඩ්ඩිතමත්තෙ වා දුතියපදවාරෙ වා පාරාජිකං. කස්මා? යස්මා ගාමතො නික්ඛන්තස්ස ඨිතට්ඨානමෙව ඨානං හොති. කපිඤ්ජරාදීසුපි අයමෙව විනිච්ඡයො.

นกยูงที่ยืนอยู่บนพื้นดิน ย่อมได้ฐานะ ๓ อย่าง โดยอาศัยเท้าทั้งสองและหาง. ภิกษุผู้ยกนกยูงนั้นขึ้น ตราบใดที่ฐานะแม้เพียงอย่างหนึ่งยังสัมผัสพื้นดินอยู่ ตราบนั้นเป็นถุลลัจจัย. เมื่อนกยูงพ้นจากพื้นดินไปแม้เพียงมาตรว่าปลายขน เป็นปาราชิก. ภิกษุยกนกยูงที่อยู่ในกรงขึ้นพร้อมกับกรง เป็นปาราชิก. หากนกยูงนั้นมีค่าไม่ถึงหนึ่งบาท ในการถือเอาทุกกรณี พึงตัดสินด้วยค่าของมัน. ภิกษุมีจิตคิดจะลัก นำนกยูงที่เดินอยู่ในบริเวณบ้านออกไปนอกบริเวณบ้านด้วยเท้า ก้าวล่วงเขตประตูไป เป็นปาราชิก. ด้วยว่า บริเวณบ้านเป็นฐานะของนกยูงนั้น เหมือนคอกเป็นฐานะของโคที่อยู่ในคอก ฉะนั้น. แต่ถ้าภิกษุจับด้วยมือแล้วทำให้นกยูงลอยขึ้นในอากาศ แม้ในบริเวณบ้าน ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง. ภิกษุทำให้นกยูงที่เดินอยู่ในหมู่บ้านก้าวล่วงเขตหมู่บ้านไป เป็นปาราชิก. ส่วนนกยูงที่ออกมาเองแล้วเดินอยู่ในอุปจารหมู่บ้านหรืออุปจารบ้าน ภิกษุมีจิตคิดจะลัก ทำให้มันตกใจด้วยท่อนไม้หรือด้วยกระเบื้องแล้วไล่ไปทางป่า ถ้านกยูงบินไปจับที่ในหมู่บ้าน หรือในบริเวณบ้าน หรือบนหลังคาบ้าน ยังรักษาจากปาราชิกอยู่. แต่ถ้ามันบินไปทางป่า หรือเดินไปทางป่า เมื่อไม่มีความดำริว่า 'เราจะให้มันเข้าป่าแล้วจึงจะจับ' พอนกยูงบินพ้นจากพื้นดินไปแม้เพียงมาตรว่าปลายขน หรือในย่างก้าวที่สอง เป็นปาราชิก. เพราะเหตุไร? เพราะที่ที่นกยูงซึ่งออกจากหมู่บ้านไปแล้วยืนอยู่นั่นแหละ เป็นฐานะของมัน. แม้ในนกกระทาเป็นต้น ก็มีวินิจฉัยอย่างนี้เหมือนกัน.

---

සාටකං වාති වාතවෙගුක්ඛිත්තං පථවිතලෙ පත්ථරිත්වා ඨපිතමිව ආකාසෙන ගච්ඡන්තං ඛලිබද්ධං සාටකං අභිමුඛාගතං හත්ථෙන එකස්මිං අන්තෙ ගණ්හාති, ඉතො චිතො ච ඨානං අවිකොපෙන්තොයෙව ගමනුපච්ඡෙදෙ දුක්කටං. ඨානාචාවනං අකරොන්තො චාලෙති, ඵන්දාපනෙ ථුල්ලච්චයං. ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. ඨානපරිච්ඡෙදො චස්ස මොරස්සෙව ඡහි ආකාරෙහි වෙදිතබ්බො.

คำว่า หรือผ้า ความว่า ภิกษุจับผ้าที่ลงแป้งไว้ซึ่งลอยมาในอากาศเหมือนผ้าที่ถูกลมพัดปลิวไปแผ่ไว้บนพื้นดินที่ลอยมาข้างหน้าด้วยมือที่ชายข้างหนึ่ง เมื่อไม่ทำให้ฐานะเคลื่อนไปข้างโน้นข้างนี้ เป็นทุกกฏเพราะตัดการไป. เมื่อไม่ทำให้เคลื่อนจากฐานะแต่ทำให้ไหว เป็นถุลลัจจัยเพราะทำให้ไหว. ถ้าทำให้เคลื่อนจากฐานะ เป็นปาราชิก. และการกำหนดฐานะของผ้านั้น พึงทราบด้วยอาการ ๖ อย่าง เหมือนนกยูงนั่นเอง.

---

අබද්ධසාටකො පන එකස්මිං අන්තෙ ගහිතමත්තෙව දුතියෙනන්තෙන පතිත්වා භූමියං පතිට්ඨාති, තස්ස ද්වෙ ඨානානි හොන්ති – හත්ථො චෙව භූමි ච. තං යථාගහිතමෙව පඨමං ගහිතොකාසප්පදෙසතො චාලෙති, ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා භූමිතො දුතියහත්ථෙන වා පාදෙන වා උක්ඛිපති, පාරාජිකං. පඨමං [Pg.282] වා භූමිතො උද්ධරති, ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා ගහිතොකාසප්පදෙසතො චාවෙති, පාරාජිකං. ගහණං වා අමුඤ්චන්තො උජුකමෙව හත්ථං ඔනාමෙත්වා භූමිගතං කත්වා තෙනෙව හත්ථෙන උක්ඛිපති, පාරාජිකං. වෙඨනෙපි අයමෙව විනිච්ඡයො.

ส่วนผ้าที่ไม่ได้ลงแป้ง พอถูกจับที่ชายข้างหนึ่ง ชายอีกข้างหนึ่งก็ตกลงประดิษฐานบนพื้นดิน ฐานะของผ้านั้นมี ๒ คือ มือและพื้นดิน. ภิกษุทำให้ผ้าที่ถือไว้อย่างนั้นนั่นแหละเคลื่อนจากที่ว่างที่จับไว้ในตอนแรก เป็นถุลลัจจัย. ภายหลัง ยกขึ้นจากพื้นดินด้วยมือที่สองหรือด้วยเท้า เป็นปาราชิก. หรือว่า ยกขึ้นจากพื้นดินก่อน เป็นถุลลัจจัย ภายหลัง ทำให้เคลื่อนจากที่ว่างที่จับไว้ เป็นปาราชิก. หรือไม่ปล่อยที่จับไว้ น้อมมือลงตรงๆ ทำให้ผ้าส่วนที่อยู่บนพื้นดินถูกยกขึ้นด้วยมือนั้นเอง เป็นปาราชิก. แม้ในผ้าโพกศีรษะ ก็มีวินิจฉัยอย่างนี้เหมือนกัน.

---

හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා ඡිජ්ජමානන්ති මනුස්සානං අලඞ්කරොන්තානං ගීවෙය්‍යකාදිපිළන්ධනං වා සුවණ්ණසලාකං ඡින්දන්තානං සුවණ්ණකාරානං සුවණ්ණඛණ්ඩං වා ඡිජ්ජමානං පතති, තඤ්චෙ භික්ඛු ආකාසෙන ආගච්ඡන්තං ථෙය්‍යචිත්තො හත්ථෙන ගණ්හාති, ගහණමෙව ඨානං. ගහිතප්පදෙසතො හත්ථං අපනෙති, පාරාජිකං. චීවරෙ පතිතං හත්ථෙන උක්ඛිපති, පාරාජිකං. අනුද්ධරිත්වාව යාති, දුතියෙ පදවාරෙ පාරාජිකං. පත්තෙ පතිතෙපි එසෙව නයො. සීසෙ වා මුඛෙ වා පාදෙ වා පතිට්ඨිතං හත්ථෙන ගණ්හාති, පාරාජිකං. අග්ගහෙත්වාව යාති, දුතියෙ පදවාරෙ පාරාජිකං. යත්ථ කත්ථචි පතති, තස්ස පතිතොකාසොව ඨානං, න සබ්බං අඞ්ගපච්චඞ්ගං පත්තචීවරං වාති.

คำว่า เงินหรือทองที่ขาดอยู่ ความว่า เครื่องประดับมีสร้อยคอเป็นต้นของพวกมนุษย์ผู้กำลังประดับอยู่ก็ดี ชิ้นทองของพวกช่างทองผู้กำลังตัดแท่งทองอยู่ก็ดี ขาดตกลงมา. ถ้าภิกษุมีจิตคิดจะลัก จับเงินหรือทองนั้นที่กำลังลอยมาในอากาศด้วยมือ การจับนั่นแหละเป็นฐานะ. ภิกษุเลื่อนมือไปจากที่ที่จับไว้ เป็นปาราชิก. เงินหรือทองตกบนจีวร ภิกษุยกขึ้นด้วยมือ เป็นปาราชิก. ไม่ยกขึ้นเลยแต่เดินไป เป็นปาราชิกในก้าวที่สอง. แม้ในเงินหรือทองที่ตกลงในบาตร ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เงินหรือทองประดิษฐานบนศีรษะก็ดี บนหน้าก็ดี บนเท้าก็ดี ภิกษุจับด้วยมือ เป็นปาราชิก. ไม่จับเลยแต่เดินไป เป็นปาราชิกในก้าวที่สอง. เงินหรือทองตกลง ณ ที่ใดที่หนึ่ง ที่ที่ตกลงนั่นแหละเป็นฐานะของมัน อวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหมด หรือบาตรและจีวร ไม่ใช่ฐานะ.

---

ආකාසට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยของที่อยู่ในอากาศ จบแล้ว.

---

වෙහාසට්ඨකථා

อรรถกถาว่าด้วยของที่อยู่ในที่สูง

---

97. වෙහාසට්ඨෙ මඤ්චපීඨාදීසු ඨපිතං භණ්ඩං ආමාසං වා හොතු අනාමාසං වා, ථෙය්‍යචිත්තෙන ආමසන්තස්ස දුක්කටං. මඤ්චපීඨෙසු ඨපිතභණ්ඩෙසු පනෙත්ථ ථලට්ඨෙ වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – සචෙ ඛලියා බද්ධසාටකො මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා පත්ථටො මජ්ඣෙන මඤ්චතලං න ඵුසති, මඤ්චපාදෙව ඵුසති, තෙසං වසෙන ඨානං වෙදිතබ්බං. පාදානං උපරි ඵුට්ඨොකාසමෙව හි අතික්කමිතමත්තෙන තත්ථ පාරාජිකං හොති. සහ මඤ්චපීඨෙහි හරන්තස්ස පන මඤ්චපීඨපාදානං පතිට්ඨිතොකාසවසෙන ඨානං වෙදිතබ්බං.

๙๗. วินิจฉัยในของที่อยู่ในที่สูง พึงทราบดังนี้ วัตถุที่วางอยู่บนเตียง เก้าอี้ เป็นต้น จะเป็นของที่ควรจับต้องก็ตาม ไม่ควรจับต้องก็ตาม ภิกษุมีจิตคิดจะลักลูบคลำอยู่ เป็นทุกกฏ. ในบรรดาวัตถุที่วางอยู่บนเตียงและเก้าอี้เหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องของที่อยู่บนบก. แต่มีข้อแปลกกันดังนี้ คือ ถ้าผ้าที่ลงแป้งไว้แผ่ไว้บนเตียงหรือเก้าอี้ ส่วนกลางไม่สัมผัสพื้นเตียง สัมผัสแต่ขาเตียงเท่านั้น พึงทราบฐานะโดยอาศัยขาเตียงเหล่านั้น. เพราะในเรื่องผ้านั้น พอผ้าพ้นจากที่ที่สัมผัสอยู่บนขาเตียงเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก. ส่วนสำหรับภิกษุผู้เอาไปพร้อมกับเตียงและเก้าอี้ พึงทราบฐานะโดยอาศัยที่ที่ขาเตียงและขาเก้าอี้ประดิษฐานอยู่.

---

චීවරවංසෙ වාති චීවරඨපනත්ථාය බන්ධිත්වා ඨපිතෙ වංසෙ වා කට්ඨදණ්ඩකෙ වා. තත්ථ සංහරිත්වා පාරතො අන්තං ඔරතො භොගං කත්වා ඨපිතචීවරස්ස පතිට්ඨිතොකාසෙන ඵුට්ඨොකාසොව ඨානං, න සබ්බො චීවරවංසො. තස්මා ථෙය්‍යචිත්තෙන තං භොගෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪන්තස්ස පාරතො වංසෙ පතිට්ඨිතොකාසං ඔරතො චීවරෙන වංසස්ස ඵුට්ඨප්පදෙසං අතික්කාමෙන්තස්ස [Pg.283] එකද්වඞ්ගුලමත්තාකඩ්ඪනෙනෙව පාරාජිකං. අන්තෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪන්තස්සාපි එසෙව නයො. තත්ථෙව පන චීවරවංසෙ වාමතො වා දක්ඛිණතො වා සාරෙන්තස්ස වාමන්තෙන දක්ඛිණන්තට්ඨානං දක්ඛිණන්තෙන වා වාමන්තට්ඨානං අතික්කන්තමත්තෙ දසද්වාදසඞ්ගුලමත්තසාරණෙනෙව පාරාජිකං. උද්ධං උක්ඛිපන්තස්ස කෙසග්ගමත්තුක්ඛිපනෙන පාරාජිකං. චීවරවංසං ඵුසන්තං වා අඵුසන්තං වා රජ්ජුකෙන බන්ධිත්වා ඨපිතචීවරං මොචෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, මුත්තෙ පාරාජිකං. මුත්තමත්තමෙව හි තං ‘‘ඨානා චුත’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. වංසෙ වෙඨෙත්වා ඨපිතං නිබ්බෙඨෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, නිබ්බෙඨිතමත්තෙ පාරාජිකං. වලයං කත්වා ඨපිතෙ වලයං ඡින්දති වා මොචෙති වා එකං වා වංසකොටිං මොචෙත්වා නීහරති, ථුල්ලච්චයං. ඡින්නමත්තෙ මුත්තමත්තෙ නීහටමත්තෙ ච පාරාජිකං. තථා අකත්වාව චීවරවංසෙ ඉතො චිතො ච සාරෙති, රක්ඛති තාව. වලයස්ස හි සබ්බොපි චීවරවංසො ඨානං. කස්මා? තත්ථ සංසරණධම්මතාය. යදා පන නං හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකාසගතං කරොති, පාරාජිකං. පසාරෙත්වා ඨපිතස්ස පතිට්ඨිතොකාසෙන ඵුට්ඨොකාසොව ඨානං. තත්ථ සංහරිත්වා ඨපිතෙ වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. යං පන එකෙනන්තෙන භූමිං ඵුසිත්වා ඨිතං හොති, තස්ස චීවරවංසෙ ච භූමියඤ්ච පතිට්ඨිතොකාසවසෙන ද්වෙ ඨානානි. තත්ථ භූමියං එකෙනන්තෙන පතිට්ඨිතෙ අබද්ධසාටකෙ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. චීවරරජ්ජුයාපි අයමෙව විනිච්ඡයො.

ในราวไม้สำหรับพาดผ้า คือในราวไม้ไผ่หรือไม้ท่อนที่ผูกพาดไว้เพื่อประโยชน์แก่การวางผ้า. ในราวไม้นั้น ผ้าที่พับแล้วทำชายไว้ข้างโน้น ทำส่วนที่ทบไว้ข้างนี้ วางไว้แล้ว. สถานที่ตั้งของผ้าที่สัมผัสกับราวไม้นั้นเท่านั้นเป็นฐาน ไม่ใช่ราวไม้พาดผ้าทั้งหมด. เพราะฉะนั้น ภิกษุมีจิตคิดขโมย ถือเอาผ้าที่ส่วนทบข้างนี้แล้วดึงไป เมื่อทำให้ส่วนที่ตั้งอยู่บนราวไม้ข้างโน้นล่วงพ้นส่วนที่ผ้าสัมผัสกับราวไม้ข้างนี้ไปเพียง ๑-๒ องคุลีเท่านั้น เป็นปาราชิก. แม้ภิกษุถือเอาที่ชายข้างโน้นแล้วดึงไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง ในราวไม้พาดผ้านั้นเอง ภิกษุเคลื่อนผ้าไปทางซ้ายหรือทางขวา เมื่อส่วนปลายข้างซ้ายพ้นจากที่ตั้งปลายข้างขวา หรือส่วนปลายข้างขวาพ้นจากที่ตั้งปลายข้างซ้ายไปเพียง ๑๐-๑๒ องคุลีเท่านั้น เป็นปาราชิก. ภิกษุยกขึ้นข้างบน เมื่อยกขึ้นไปเพียงปลายเส้นผม เป็นปาราชิก. ภิกษุแก้ผ้าที่ผูกด้วยเชือกเล็กวางไว้ โดยจะสัมผัสราวไม้พาดผ้าหรือไม่สัมผัสก็ตาม เป็นถุลลัจจัย. เมื่อหลุดแล้ว เป็นปาราชิก. เพราะผ้าที่หลุดแล้วเท่านั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่า "เคลื่อนจากฐาน". ภิกษุแก้ผ้าที่พันไว้บนราวไม้ เป็นถุลลัจจัย. เมื่อแก้แล้วเท่านั้น เป็นปาราชิก. ภิกษุตัดหรือแก้ห่วงผ้าที่ทำเป็นห่วงวางไว้ หรือแก้ปลายราวไม้ข้างหนึ่งแล้วดึงออก เป็นถุลลัจจัย. เมื่อตัดแล้ว เมื่อหลุดแล้ว หรือเมื่อดึงออกแล้ว เป็นปาราชิก. ภิกษุไม่ทำอย่างนั้น แต่เคลื่อนผ้าไปมาบนราวไม้พาดผ้า ย่อมยังรักษาปาราชิกไว้ได้. เพราะราวไม้พาดผ้าทั้งหมดเป็นฐานของห่วงผ้า. เพราะเหตุไร? เพราะมีสภาพเคลื่อนที่ไปมาได้ในราวไม้นั้น. แต่เมื่อใด ภิกษุถือห่วงผ้านั้นด้วยมือแล้วทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศ เมื่อนั้นเป็นปาราชิก. ผ้าที่แผ่วางไว้ สถานที่ที่ผ้าสัมผัสกับราวไม้นั้นเท่านั้นเป็นฐาน. ในผ้าที่พับวางไว้ในที่นั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. อนึ่ง ผ้าใดที่ปลายข้างหนึ่งสัมผัสพื้นดินตั้งอยู่ ผ้าผืนนั้นมีสองฐานโดยอาศัยสถานที่ตั้งอยู่บนราวไม้พาดผ้าและบนพื้นดิน. ในผ้าสาฎกที่ไม่ได้ลงแป้งซึ่งปลายข้างหนึ่งตั้งอยู่บนพื้นดิน พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แม้ในเชือกพาดผ้า ก็มีวินิจฉัยนี้เหมือนกัน.

---

අඞ්කුසකෙ ලග්ගෙත්වා ඨපිතභණ්ඩං පන භෙසජ්ජඝටො වා භෙසජ්ජත්ථවිකා වා සචෙ භිත්තිං වා භූමිං වා අඵුසිත්වා ඨපිතං ලග්ගනකං ඝංසන්තස්ස නීහරතො අඞ්කුසකොටිතො නික්ඛන්තමත්තෙ පාරාජිකං. ලග්ගනකං බද්ධං හොති, බුන්දෙන උක්ඛිපිත්වා ආකාසගතං කරොන්තස්ස අඞ්කුසකොටිතො අනික්ඛන්තෙපි පාරාජිකං. භිත්තිනිස්සිතං හොති, පඨමං අඞ්කුසකොටිතො නීහරති, ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා භිත්තිං මොචෙති, පාරාජිකං. පඨමං භිත්තිං මොචෙත්වා පච්ඡා අඞ්කුසතො නීහරන්තස්සාපි එසෙව නයො. සචෙ පන භාරියං භණ්ඩං නීහරිතුං අසක්කොන්තො සයං භිත්තිනිස්සිතං කත්වා අඞ්කුසතො නීහරති, පුන භිත්තිං අමොචෙත්වාපි අඞ්කුසතො නීහටමත්තෙයෙව පාරාජිකං. අත්තනා කතට්ඨානඤ්හි ඨානං න හොති. භූමිං ඵුසිත්වා ඨිතස්ස පන ද්වෙ එව ඨානානි. තත්ථ වුත්තොයෙව විනිච්ඡයො. යං [Pg.284] පන සික්කාය පක්ඛිපිත්වා ලග්ගිතං හොති, තං සික්කාතො නීහරන්තස්සාපි සහ සික්කාය අඞ්කුසතො නීහරන්තස්සාපි පාරාජිකං. භිත්තිභූමිසන්නිස්සිතවසෙන චෙත්ථ ඨානභෙදොපි වෙදිතබ්බො.

อนึ่ง สิ่งของที่แขวนไว้ที่ขอเกี่ยว เช่น หม้อยาหรือถุงยา ถ้าแขวนไว้โดยไม่สัมผัสผนังหรือพื้นดิน ภิกษุดึงออกโดยถูสายแขวนที่แขวน เมื่อพ้นจากปลายขอเกี่ยวเท่านั้น เป็นปาราชิก. ถ้าสายแขวนนั้นตึง ภิกษุยกขึ้นด้วยก้นสิ่งของแล้วทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศ แม้ยังไม่พ้นจากปลายขอเกี่ยว ก็เป็นปาราชิก. ถ้าสิ่งของนั้นพิงผนังอยู่ ภิกษุดึงออกจากปลายขอเกี่ยวก่อน เป็นถุลลัจจัย. ภายหลังจึงปลดจากผนัง เป็นปาราชิก. แม้ภิกษุปลดจากผนังก่อนแล้วจึงดึงออกจากขอเกี่ยว ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง ถ้าสิ่งของนั้นหนัก ภิกษุไม่สามารถดึงออกได้ จึงทำให้พิงผนังด้วยตนเองแล้วดึงออกจากขอเกี่ยว แม้ยังไม่ปลดจากผนัง เมื่อดึงออกจากขอเกี่ยวแล้วเท่านั้น เป็นปาราชิก. เพราะสถานที่ที่ตนเองทำขึ้น ไม่ใช่ฐาน. อนึ่ง สิ่งของที่สัมผัสพื้นดินตั้งอยู่ มีสองฐานเท่านั้น. ในสิ่งของที่สัมผัสพื้นดินนั้น วินิจฉัยได้กล่าวไว้แล้ว. อนึ่ง สิ่งของใดที่ใส่ไว้ในสาแหรกแล้วแขวนไว้ ภิกษุดึงสิ่งของนั้นออกจากสาแหรก หรือดึงออกจากขอเกี่ยวพร้อมกับสาแหรก ก็เป็นปาราชิก. ในสิ่งของที่ใส่ไว้ในสาแหรกนี้ พึงทราบความแตกต่างของฐานโดยอาศัยสิ่งของที่พิงผนังและสิ่งของที่สัมผัสพื้นดิน.

---

භිත්තිඛීලොති උජුකං කත්වා භිත්තියං ආකොටිතො වා තත්ථජාතකො එව වා; නාගදන්තො පන වඞ්කො ආකොටිතො එව. තෙසු ලග්ගෙත්වා ඨපිතං අඞ්කුසකෙ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡිනිතබ්බං. ද්වීසු තීසු පන පටිපාටියා ඨිතෙසු ආරොපෙත්වා ඨපිතං කුන්තං වා භින්දිවාලං වා අග්ගෙ වා බුන්දෙ වා ගහෙත්වා ආකඩ්ඪති, එකමෙකස්ස ඵුට්ඨොකාසමත්තෙ අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. ඵුට්ඨොකාසමත්තමෙව හි තෙසං ඨානං හොති, න සබ්බෙ ඛීලා වා නාගදන්තා වා. භිත්තිඅභිමුඛො ඨත්වා මජ්ඣෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪති, ඔරිමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං පාරිමන්තෙන අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං. පරතො පෙල්ලෙන්තස්සාපි එසෙව නයො. හත්ථෙන ගහෙත්වා උජුකං උක්ඛිපන්තො කෙසග්ගමත්තම්පි ආකාසගතං කරොති, පාරාජිකං. භිත්තිං නිස්සාය ඨපිතං භිත්තිං ඝංසන්තො ආකඩ්ඪති, අග්ගෙන ඵුට්ඨොකාසං බුන්දං, බුන්දෙන වා ඵුට්ඨොකාසං අග්ගං අතික්කාමෙන්තස්ස පාරාජිකං. භිත්තිඅභිමුඛො ඨත්වා ආකඩ්ඪන්තො එකෙනන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං අපරන්තං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. උජුකං උක්ඛිපන්තො කෙසග්ගමත්තං ආකාසගතං කරොති, පාරාජිකං.

คำว่า "ภิตติขีละ" คือหลักที่ตอกตรงเข้าไปในผนัง หรือหลักที่เกิดขึ้นเองในผนังนั้น. ส่วน "นาคทันตะ" คือหลักที่ตอกงอเข้าไปเท่านั้น. ในหลักภิตติขีละและนาคทันตะเหล่านั้น พึงวินิจฉัยสิ่งของที่แขวนไว้โดยนัยที่กล่าวไว้ในขอเกี่ยว. อนึ่ง ในหลักภิตติขีละหรือนาคทันตะที่ตั้งเรียงกันสองหรือสามอัน ภิกษุถือเอาหอกหรือหลาวที่วางพาดไว้ที่ปลายหรือที่โคนแล้วดึงไป เมื่อพ้นจากส่วนที่หอกเป็นต้นสัมผัสกับหลักแต่ละอันเท่านั้น เป็นปาราชิก. เพราะส่วนที่หอกเป็นต้นสัมผัสเท่านั้นเป็นฐาน ไม่ใช่หลักทั้งหมดหรือนาคทันตะทั้งหมด. ภิกษุยืนหันหน้าเข้าหาผนัง ถือเอาตรงกลางแล้วดึงไป เมื่อทำให้ส่วนที่สัมผัสข้างนี้ล่วงพ้นส่วนที่สัมผัสข้างโน้นไปเท่านั้น เป็นปาราชิก. แม้ภิกษุผลักไปข้างโน้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ภิกษุถือด้วยมือแล้วยกขึ้นตรงๆ แม้เพียงปลายเส้นผมให้ลอยขึ้นไปในอากาศ เป็นปาราชิก. ภิกษุดึงสิ่งของที่วางพิงผนังอยู่โดยถูผนังไป เมื่อทำให้ส่วนที่ปลายพ้นจากส่วนที่โคนสัมผัส หรือทำให้ส่วนที่โคนพ้นจากส่วนที่ปลายสัมผัส เป็นปาราชิก. ภิกษุยืนหันหน้าเข้าหาผนังแล้วดึงไป เมื่อทำให้ส่วนที่สัมผัสข้างหนึ่งพ้นจากส่วนปลายอีกข้างหนึ่ง เป็นปาราชิก. ภิกษุยกขึ้นตรงๆ ทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศเพียงปลายเส้นผม เป็นปาราชิก.

---

රුක්ඛෙ වා ලග්ගිතන්ති තාලරුක්ඛාදීසු ආරොපෙත්වා ලග්ගිතෙ අඞ්කුසකාදීසු වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථජාතකං පන තාලපිණ්ඩිං චාලෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. යස්මිං ඵලෙ පාරාජිකවත්ථු පූරති, තස්මිං බන්ධනා මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. පිණ්ඩිං ඡින්දති, පාරාජිකං. අග්ගෙන පණ්ණන්තරං ආරොපෙත්වා ඨපිතා ද්වෙ ඨානානි ලභති – ඨපිතට්ඨානඤ්ච වණ්ටට්ඨානඤ්ච; තත්ථ වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. යො පන ‘‘ඡින්නමත්තා පතමානා සද්දං කරෙය්‍යා’’ති භයෙන සයං අග්ගෙන පණ්ණන්තරං ආරොපෙත්වා ඡින්දති, ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. අත්තනා කතට්ඨානඤ්හි ඨානං න හොති. එතෙන උපායෙන සබ්බරුක්ඛානං පුප්ඵඵලෙසු විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

ในทรัพย์ที่แขวนไว้บนต้นไม้ การวินิจฉัยพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องขอเกี่ยวเป็นต้น ซึ่งวางหรือแขวนไว้บนต้นไม้ เช่น ต้นตาลเป็นต้น. อนึ่ง ภิกษุผู้เขย่าทะลายตาลที่เกิดอยู่บนต้นนั้น ย่อมเป็นถุลลัจจัย. ผลใดที่วัตถุแห่งปาราชิกสำเร็จ เมื่อผลนั้นหลุดจากขั้วแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ถ้าตัดทะลาย ย่อมเป็นปาราชิก. ทะลายที่วางไว้โดยเอาปลายสอดเข้าไปในระหว่างใบ ย่อมได้สองฐาน คือ ฐานที่วางไว้ และฐานที่ขั้ว การวินิจฉัยพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. อนึ่ง ภิกษุใดกลัวว่า “เมื่อตัดแล้ว ทะลายจะตกลงไปส่งเสียงดัง” จึงเอาปลายสอดเข้าไปในระหว่างใบแล้วตัดเอง เมื่อตัดขาดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. เพราะฐานที่ตนทำขึ้นเองนั้น ไม่ใช่ฐาน (ที่แท้จริง). ด้วยอุบายนี้ การวินิจฉัยในดอกและผลของต้นไม้ทั้งปวง พึงทราบ.

---

පත්තාධාරකෙපීති එත්ථ රුක්ඛාධාරකො වා හොතු වලයාධාරකො වා දණ්ඩාධාරකො වා යංකිඤ්චි පත්තට්ඨපනකං පච්ඡිකාපි හොතු පත්තාධාරකො ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තත්ථ ඨපිතපත්තස්ස පත්තෙන ඵුට්ඨොකාසො එව [Pg.285] ඨානං. තත්ථ රුක්ඛාධාරකෙ පඤ්චහාකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදො හොති. තත්ථ ඨිතං පත්තං මුඛවට්ටියං ගහෙත්වා චතූසු දිසාසු යතො කුතොචි කඩ්ඪන්තො එකෙනන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං අපරන්තං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. උද්ධං කෙසග්ගමත්තං උක්ඛිපතො පාරාජිකං. සහාධාරකෙන හරන්තස්සාපි එසෙව නයොති.

ในคำว่า “แม้ในที่รองบาตร” ในที่นี้ ไม่ว่าจะเป็นที่รองบาตรไม้ หรือที่รองบาตรวงแหวน หรือที่รองบาตรไม้เท้า หรือสิ่งใดก็ตามที่เป็นที่วางบาตร แม้ตะกร้า ก็จัดว่าเป็นที่รองบาตรทั้งสิ้น. ในที่นั้น เฉพาะบริเวณที่บาตรสัมผัสกับที่รองบาตรเท่านั้น จึงเป็นฐาน. ในที่นั้น การกำหนดฐานในที่รองบาตรไม้ ย่อมมีด้วยอาการ ๕ อย่าง. ภิกษุผู้จับบาตรที่ตั้งอยู่ตรงขอบปาก แล้วดึงจากทิศใดทิศหนึ่งในสี่ทิศ ทำให้ส่วนปลายด้านหนึ่งล่วงเลยบริเวณที่สัมผัสไป ย่อมเป็นปาราชิก. ภิกษุผู้ยกขึ้นสูงเพียงปลายเส้นผม ย่อมเป็นปาราชิก. แม้ภิกษุผู้ถือเอาไปพร้อมกับที่รองบาตร ก็มีนัยอย่างนี้แล.

---

වෙහාසට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทรัพย์ที่อยู่บนอากาศ จบลงแล้ว.

---

උදකට්ඨකථා

อรรถกถาว่าด้วยทรัพย์ที่อยู่ในน้ำ

---

98. උදකට්ඨෙ – උදකෙ නික්ඛිත්තං හොතීති රාජභයාදිභීතෙහි උදකෙන අවිනස්සනධම්මෙසු තම්බලොහභාජනාදීසු සුප්පටිච්ඡන්නං කත්වා පොක්ඛරණීආදීසු අසන්දනකෙ උදකෙ නික්ඛිත්තං. තස්ස පතිට්ඨිතොකාසොයෙව ඨානං, න සබ්බං උදකං. ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්සාති අගම්භීරෙ උදකෙ පදසා ගච්ඡන්තස්ස පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. ගම්භීරෙ හත්ථෙහි වා පාදෙහි වා පයොගං කරොන්තස්ස හත්ථවාරෙහි වා පදවාරෙහි වා පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. එසෙව නයො කුම්භිගහණත්ථං නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනෙසු. සචෙ පන අන්තරා කිඤ්චි උදකසප්පං වා වාළමච්ඡං වා දිස්වා භීතො පලායති, අනාපත්ති. ආමසනාදීසු භූමිගතාය කුම්භියා වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තත්ථ භූමිං ඛණිත්වා කඩ්ඪති, ඉධ කද්දමෙ ඔසාරෙති. එවං ඡහාකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදො හොති.

๙๘. ในทรัพย์ที่อยู่ในน้ำ – คำว่า “ทรัพย์ที่อยู่ในน้ำ” หมายถึง ทรัพย์ที่บุคคลผู้กลัวภัยจากพระราชาเป็นต้น ได้ปิดบังไว้เป็นอย่างดีในภาชนะทองแดงเป็นต้น ซึ่งมีสภาพไม่เสียหายด้วยน้ำ แล้วนำไปวางไว้ในน้ำที่ไม่ไหล เช่น ในสระน้ำเป็นต้น. เฉพาะบริเวณที่ทรัพย์นั้นตั้งอยู่เท่านั้นจึงเป็นฐาน ไม่ใช่น้ำทั้งหมด. หรือเมื่อเดินไปในน้ำที่ไม่ลึกด้วยเท้า ย่อมเป็นทุกกฏทุกย่างก้าว. เมื่อว่ายน้ำลึกด้วยมือหรือเท้า ย่อมเป็นทุกกฏทุกครั้งที่ใช้มือหรือเท้า. นัยนี้แลในเรื่องการดำผุดดำว่ายเพื่อจะเอาหม้อทรัพย์. อนึ่ง ถ้าในระหว่างนั้น เห็นงูน้ำหรือปลาที่ดุร้ายแล้วกลัวหนีไป ย่อมไม่มีอาบัติ. ในเรื่องการสัมผัสเป็นต้น การวินิจฉัยในหม้อที่อยู่ในดิน พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้น (หม้อในดิน) พึงขุดดินแล้วดึงขึ้นมา แต่ในที่นี้ (หม้อในน้ำ) พึงกวาดโคลนลงไป. การกำหนดฐานย่อมมีด้วยอาการ ๖ อย่างอย่างนี้.

---

උප්පලාදීසු යස්මිං පුප්ඵෙ වත්ථුං පූරෙති, තස්මිං ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. උප්පලජාතිකානඤ්චෙත්ථ යාව එකස්මිම්පි පස්සෙ වාකො න ඡිජ්ජති, තාව රක්ඛති. පදුමජාතිකානං පන දණ්ඩෙ ඡින්නෙ අබ්භන්තරෙ සුත්තං අච්ඡින්නම්පි න රක්ඛති. සාමිකෙහි ඡින්දිත්වා ඨපිතානි උප්පලාදීනි හොන්ති, යං වත්ථුං පූරෙති, තස්මිං උද්ධටෙ පාරාජිකං. හත්ථකබද්ධානි හොන්ති, යස්මිං හත්ථකෙ වත්ථු පූරති, තස්මිං උද්ධටෙ පාරාජිකං. භාරබද්ධානි හොන්ති, තං භාරං ඡන්නං ආකාරානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ඨානා චාවෙන්තස්ස භූමට්ඨකුම්භියං වුත්තනයෙන පාරාජිකං. දීඝනාළානි උප්පලාදීනි හොන්ති, පුප්ඵෙසු වා නාළෙසු වා [Pg.286] වෙණිං කත්වා උදකපිට්ඨෙ රජ්ජුකෙසු තිණානි සන්ථරිත්වා ඨපෙන්ති වා බන්ධන්ති වා, තෙසං දීඝතො පුප්ඵග්ගෙන ච නාළන්තෙන ච තිරියං පරියන්තෙහි හෙට්ඨා පතිට්ඨිතොකාසෙන උද්ධං උපරි ඨිතස්ස පිට්ඨියාති ඡහාකාරෙහි ඨානා චාවනපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

ในดอกอุบลเป็นต้น ดอกใดที่วัตถุแห่งปาราชิกสำเร็จ เมื่อตัดดอกนั้นขาดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ในดอกอุบลชาติในที่นี้ ตราบใดที่ใยยังไม่ขาดแม้เพียงด้านเดียว ตราบนั้นยังไม่เป็นปาราชิก. แต่สำหรับดอกปทุมชาติ เมื่อตัดก้านแล้ว แม้ด้ายข้างในยังไม่ขาด ก็ไม่พ้นจากปาราชิก. ดอกอุบลเป็นต้นที่เจ้าของตัดวางไว้ก็มี ดอกใดที่วัตถุแห่งปาราชิกสำเร็จ เมื่อยกดอกนั้นขึ้นแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ดอกบัวที่มัดเป็นกำก็มี กำใดที่วัตถุแห่งปาราชิกสำเร็จ เมื่อยกกำนั้นขึ้นแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ดอกบัวที่มัดเป็นภาระก็มี ภิกษุผู้เคลื่อนภาระนั้นออกจากฐานด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๖ อย่าง ย่อมเป็นปาราชิกตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องหม้อที่อยู่ในดิน. ดอกอุบลเป็นต้นที่มีก้านยาวก็มี บางทีก็ทำเป็นเปียที่ดอกหรือที่ก้าน แล้ววางหรือผูกไว้บนผิวน้ำโดยปูหญ้าไว้บนเชือก การกำหนดการเคลื่อนฐานของดอกบัวเหล่านั้น พึงทราบด้วยอาการ ๖ อย่าง คือ โดยความยาว โดยปลายดอก โดยปลายก้าน โดยขอบด้านข้าง โดยบริเวณที่ตั้งอยู่ด้านล่าง และโดยผิวน้ำที่อยู่ด้านบน.

---

යොපි උදකපිට්ඨියං ඨපිතපුප්ඵකලාපං උදකං චාලෙත්වා වීචිං උට්ඨාපෙත්වා කෙසග්ගමත්තම්පි යථාඨිතට්ඨානතො චාවෙති, පාරාජිකං. අථ පන පරිකප්පෙති ‘‘එත්ථ ගතං ගහෙස්සාමී’’ති, රක්ඛති තාව; ගතට්ඨානෙ පන උද්ධරතො පාරාජිකං. උදකතො අච්චුග්ගතස්ස පුප්ඵස්ස සකලමුදකං ඨානං, තං උප්පාටෙත්වා උජුකං උද්ධරන්තස්ස නාළන්තෙ කෙසග්ගමත්තං උදකතො අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. පුප්ඵෙ ගහෙත්වා අපනාමෙත්වා ආකඩ්ඪන්තො උප්පාටෙති, න උදකං ඨානං, උප්පාටිතමත්තෙ පාරාජිකං. කලාපබද්ධානි පුප්ඵානි උදකට්ඨානෙ වා රුක්ඛෙ වා ගච්ඡෙ වා බන්ධිත්වා ඨපෙන්ති, බන්ධනං අමොචෙත්වා ඉතො චිතො ච කරොන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, බන්ධනෙ මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. පඨමං බන්ධනං මොචෙත්වා පච්ඡා හරති, එත්ථ ඡහාකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදොති ඉදං උභයං මහාපච්චරියාදීසු වුත්තං. පදුමිනියං පුප්ඵානි සහ පදුමිනිංයා ගණ්හිතුකාමස්ස පුප්ඵනාළෙහි ච පත්තනාළෙහි ච ඵුට්ඨඋදකවසෙන උද්ධඤ්චෙව තිරියඤ්ච ඨානපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තං පනස්ස පදුමිනිං අනුප්පාටෙත්වා පුප්ඵානි වා පත්තානි වා අත්තනො අභිමුඛං ආකඩ්ඪන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. උප්පාටිතමත්තෙ පාරාජිකං.

แม้ภิกษุใดเขย่าน้ำให้เกิดคลื่น แล้วทำให้ช่อดอกไม้ที่วางอยู่บนผิวน้ำเคลื่อนจากที่ตั้งเดิมแม้เพียงปลายเส้นผม ย่อมเป็นปาราชิก. แต่ถ้าภิกษุคิดว่า “เราจะเอาดอกบัวที่ลอยมาถึงที่นี่” ตราบนั้นยังไม่เป็นปาราชิก แต่เมื่อยกขึ้นจากที่ที่ลอยมาถึงแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ดอกบัวที่โผล่พ้นน้ำขึ้นมาทั้งหมด น้ำทั้งหมดเป็นฐาน เมื่อถอนดอกนั้นแล้วยกขึ้นตรงๆ เมื่อปลายก้านล่วงพ้นน้ำไปเพียงปลายเส้นผม ย่อมเป็นปาราชิก. ภิกษุผู้จับดอกบัวแล้วโน้มไปด้านข้างแล้วดึงขึ้นมา น้ำไม่เป็นฐาน เมื่อถอนขาดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ดอกไม้ที่มัดเป็นช่อแล้ววางไว้ในน้ำ หรือบนต้นไม้ หรือในพุ่มไม้ ภิกษุผู้กระทำช่อนั้นให้เคลื่อนไปมาโดยไม่แก้เครื่องผูก ย่อมเป็นถุลลัจจัย เมื่อเครื่องผูกหลุดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ถ้าแก้เครื่องผูกก่อนแล้วจึงนำไป ในที่นี้มีการกำหนดฐานด้วยอาการ ๖ อย่าง คำทั้งสองนี้กล่าวไว้ในมหาปัจจรีย์เป็นต้น. ในกอปทุม ภิกษุผู้ประสงค์จะถือเอาดอกบัวพร้อมกับกอปทุมนั้น การกำหนดฐานพึงทราบโดยอาศัยน้ำที่สัมผัสกับก้านดอกและก้านใบ ทั้งในแนวตั้งและแนวนอน. อนึ่ง ภิกษุผู้ดึงดอกบัวหรือใบบัวเข้าหาตนโดยไม่ถอนกอปทุมนั้น ย่อมเป็นถุลลัจจัย. เมื่อถอนขาดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก.

---

පුප්ඵපත්තනාළෙ ඨානතො අචාවෙත්වාපි පඨමං පදුමිනිං උප්පාටෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා පුප්ඵපත්තනාළෙසු ඨානා චාවිතෙසු පාරාජිකං. උප්පාටිතාය පදුමිනියා පුප්ඵං ගණ්හන්තො පන භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බො. බහි ඨපිතෙ රාසිකතකලාපබද්ධභාරබද්ධපුප්ඵෙපි එසෙව නයො. භිසං වා මුළාලං වා යෙන වත්ථු පූරති, තං උප්පාටෙන්තස්ස පාරාජිකං. කද්දමෙ ඵුට්ඨොකාසවසෙන චෙත්ථ ඨානං පරිච්ඡින්දිතබ්බං. තානි උප්පාටෙන්තස්ස සුඛුමම්පි මූලං අච්ඡින්නං හොති, රක්ඛති තාව. භිසපබ්බෙ ජාතං පත්තං වා පුප්ඵං වා හොති, තම්පි රක්ඛතීති මහාඅට්ඨකථායමෙව වුත්තං. භිසගණ්ඨිම්හි පන කණ්ටකො හොති යොබ්බනප්පත්තානං මුඛපිළකා විය, අයං අදීඝත්තා න රක්ඛති. සෙසං උප්පලාදීසු වුත්තනයමෙව.

การถอนกอบัวโดยที่ยังไม่ทำให้ดอก ใบ หรือก้านบัวเคลื่อนจากที่ก่อน ย่อมเป็นถุลลัจจัย แต่เมื่อทำให้ดอก ใบ หรือก้านบัวเคลื่อนจากที่แล้ว ย่อมเป็นปาราชิก ส่วนภิกษุผู้เก็บดอกบัวจากกอบัวที่ถูกถอนแล้ว พึงปรับอาบัติโดยการตีราคาเป็นสิ่งของ แม้ในดอกไม้ที่วางไว้ภายนอกที่ถูกรวมเป็นกอง ถูกมัดเป็นกำ หรือถูกมัดเป็นภาระ ก็มีนัยเดียวกันนี้ ภิกษุผู้ถอนเหง้าบัวหรือสายบัวที่ทำให้วัตถุแห่งปาราชิกครบถ้วน ย่อมเป็นปาราชิก ในเรื่องนี้ พึงกำหนดสถานที่โดยอาศัยบริเวณที่สัมผัสกับโคลน เมื่อถอนสิ่งเหล่านั้น แม้รากที่ละเอียดอ่อนก็ยังไม่ขาด ย่อมรักษาไว้ได้ ใบหรือดอกที่เกิดที่ข้อของเหง้าบัวนั้น ก็ยังรักษาไว้ได้ ดังที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาเท่านั้น แต่หนามที่ข้อของเหง้าบัวนั้น เหมือนสิวที่หน้าของคนหนุ่มสาว หนามนี้ไม่ช่วยรักษาไว้ได้เพราะไม่ยาว ส่วนที่เหลือก็มีนัยเดียวกันกับที่กล่าวไว้ในบัวสายเป็นต้น

---

මච්ඡකච්ඡපානං [Pg.287] සස්සාමිකානං වාපිආදීසු සකලමුදකං ඨානං. තස්මා යො පටිජග්ගනට්ඨානෙ සස්සාමිකං මච්ඡං බළිසෙන වා ජාලෙන වා කුමනෙන වා හත්ථෙන වා ගණ්හාති, තස්ස යෙන මච්ඡෙන වත්ථු පූරති, තස්මිං කෙසග්ගමත්තම්පි උදකතො උද්ධටමත්තෙ පාරාජිකං. කොචි මච්ඡො ගය්හමානො ඉතො චිතො ච ධාවති, ආකාසං වා උප්පතති, තීරෙ වා පතති, ආකාසෙ වා ඨිතං තීරෙ වා පතිතං ගණ්හතොපි පාරාජිකමෙව. කච්ඡපම්පි බහි ගොචරත්ථං ගතං ගණ්හතො එසෙව නයො. උදකට්ඨං පන උදකා මොචයතො පාරාජිකං.

น้ำทั้งหมดในสระน้ำเป็นต้นของปลาและเต่าที่มีเจ้าของ เป็นสถานที่ของมัน เพราะฉะนั้น ภิกษุใดจับปลาที่มีเจ้าของในที่ที่เขาดูแลรักษาไว้ด้วยเบ็ดบ้าง ด้วยแหบ้าง ด้วยลอบบ้าง ด้วยมือบ้าง เมื่อวัตถุแห่งปาราชิกครบถ้วนด้วยปลาตัวใด เมื่อปลาตัวนั้นถูกยกขึ้นจากน้ำเพียงชั่วปลายผม ย่อมเป็นปาราชิก ปลาบางตัวเมื่อถูกจับ ย่อมวิ่งไปมาบ้าง กระโดดขึ้นไปในอากาศบ้าง ตกอยู่บนฝั่งบ้าง แม้ภิกษุจับปลาที่อยู่ในอากาศหรือตกอยู่บนฝั่งนั้น ก็เป็นปาราชิกเช่นกัน แม้ภิกษุจับเต่าที่ออกไปหากินภายนอก ก็มีนัยเดียวกันนี้ แต่ภิกษุผู้ทำให้เต่าที่อยู่ในน้ำหลุดพ้นจากน้ำ ย่อมเป็นปาราชิก

---

තෙසු තෙසු පන ජනපදෙසු සබ්බසාධාරණස්ස මහාතළාකස්ස නිද්ධමනතුම්බං නිස්සාය සබ්බසාධාරණමෙව කුන්නදීසදිසං උදකවාහකං ඛණන්ති. තතො ඛුද්දකමාතිකායො නීහරිත්වා මාතිකාකොටියං අත්තනො අත්තනො වළඤ්ජනත්ථාය ආවාටෙ ඛණන්ති. තෙසං පන යදා උදකෙන අත්ථො හොති, තදා ආවාටෙ ඛුද්දකමාතිකායො උදකවාහකඤ්ච සොධෙත්වා නිද්ධමනතුම්බං උග්ඝාටෙන්ති. තතො උදකෙන සද්ධිං මච්ඡා නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන ආවාටෙ පත්වා වසන්ති. තත්ථ තළාකෙ ච උදකවාහකෙසු ච මච්ඡෙ ගණ්හන්තෙ න වාරෙන්ති. ඛුද්දකාසු පන අත්තනො අත්තනො මාතිකාසු උදකආවාටෙසු ච පවිට්ඨමච්ඡෙ ගණ්හිතුං න දෙන්ති, වාරෙන්ති; තත්ථ යො තළාකෙ වා නිද්ධමනතුම්බෙ වා උදකවාහකෙ වා මච්ඡෙ ගණ්හාති, අවහාරෙන සො න කාරෙතබ්බො. ඛුද්දකමාතිකාසු පන ආවාටෙසු වා පවිට්ඨං ගණ්හන්තො ගහිතස්ස අග්ඝවසෙන කාරෙතබ්බො. සචෙ තතො ගය්හමානො මච්ඡො ආකාසෙ වා උප්පතති, තීරෙ වා පතති, තං ආකාසට්ඨං වා තීරට්ඨං වා උදකවිනිමුත්තං ගණ්හතො අවහාරො නත්ථි. කස්මා? යස්මා අත්තනො පරිග්ගහට්ඨානෙ ඨිතස්සෙව තෙ සාමිකා. එවරූපා හි තත්ථ කතිකා. කච්ඡපෙපි එසෙව නයො.

ในชนบทเหล่านั้นๆ อาศัยท่อระบายน้ำของสระใหญ่ที่เป็นสาธารณะแก่คนทั้งปวง พวกเขาย่อมขุดคลองส่งน้ำที่เป็นสาธารณะแก่คนทั้งปวงเช่นกัน ซึ่งคล้ายกับแม่น้ำเล็กๆ จากนั้น พวกเขาก็แยกคลองเล็กๆ ออกไป และขุดบ่อที่ปลายคลองเพื่อประโยชน์ในการใช้สอยของตนเอง แต่เมื่อคนเหล่านั้นมีความต้องการน้ำ เมื่อนั้นพวกเขาก็ทำความสะอาดบ่อ คลองเล็กๆ และคลองส่งน้ำ แล้วเปิดท่อระบายน้ำ จากนั้น ปลาก็ออกมาพร้อมกับน้ำ และค่อยๆ เข้าไปอยู่ในบ่อ ในที่นั้น พวกเขาไม่ห้ามผู้ที่จับปลาในสระใหญ่และในคลองส่งน้ำ แต่ในคลองเล็กๆ และบ่อน้ำของตนเอง พวกเขาไม่ให้จับปลาที่เข้าไปอยู่ และห้ามไว้ ในที่นั้น ภิกษุใดจับปลาในสระใหญ่ ในท่อระบายน้ำ หรือในคลองส่งน้ำ โดยเจตนาลักทรัพย์ ภิกษุนั้นไม่พึงถูกปรับด้วยอาบัติลักทรัพย์ แต่ภิกษุผู้จับปลาที่เข้าไปอยู่ในคลองเล็กๆ หรือในบ่อ พึงถูกปรับอาบัติโดยการตีราคาของปลาที่จับได้ หากปลาที่ถูกจับจากคลองเล็กหรือบ่อนั้น กระโดดขึ้นไปในอากาศบ้าง ตกอยู่บนฝั่งบ้าง ภิกษุผู้จับปลาที่อยู่ในอากาศหรืออยู่บนฝั่งที่พ้นจากน้ำนั้น ไม่มีอาบัติลักทรัพย์ เพราะเหตุไร? เพราะคนเหล่านั้นเป็นเจ้าของเฉพาะปลาที่อยู่ในสถานที่ที่ตนครอบครองเท่านั้น เพราะข้อตกลงในที่นั้นเป็นเช่นนี้ แม้ในเต่าก็มีนัยเดียวกันนี้

---

සචෙ පන මච්ඡො ගය්හමානො ආවාටතො ඛුද්දකමාතිකං ආරුහති, තත්ථ නං ගණ්හතොපි අවහාරොයෙව. ඛුද්දකමාතිකාතො පන උදකවාහකං, තතො ච තළාකං ආරූළ්හං ගණ්හතො අවහාරො නත්ථි. යො ආවාටතො භත්තසිත්ථෙහි පලොභෙත්වා මාතිකං ආරොපෙත්වා ගණ්හාති, අවහාරොව. තතො පන පලොභෙත්වා උදකවාහකං ආරොපෙත්වා ගණ්හන්තස්ස අවහාරො නත්ථි. කෙචි පන කුතොචිදෙව සබ්බසාධාරණට්ඨානතො [Pg.288] මච්ඡෙ ආනෙත්වා පච්ඡිමවත්ථුභාගෙ උදකාවාටෙ ඛිපිත්වා පොසෙත්වා දිවසෙ දිවසෙ ද්වෙ තීණි උත්තරිභඞ්ගත්ථාය මාරෙන්ති. එවරූපං මච්ඡං උදකෙ වා ආකාසෙ වා තීරෙ වා යත්ථ කත්ථචි ඨිතං ගණ්හතො අවහාරො එව. කච්ඡපෙපි එසෙව නයො.

แต่หากปลาที่ถูกจับจากบ่อขึ้นไปในคลองเล็ก แม้ภิกษุจับปลาตัวนั้นในคลองเล็กนั้น ก็เป็นอาบัติลักทรัพย์เช่นกัน แต่ภิกษุผู้จับปลาที่ขึ้นจากคลองเล็กไปยังคลองส่งน้ำ และจากคลองส่งน้ำไปยังสระใหญ่ ไม่มีอาบัติลักทรัพย์ ภิกษุใดล่อปลาจากบ่อด้วยข้าวสุก แล้วทำให้ขึ้นไปในคลองเล็กแล้วจับ ก็เป็นอาบัติลักทรัพย์เท่านั้น แต่ภิกษุผู้ล่อปลาจากคลองเล็กนั้น แล้วทำให้ขึ้นไปในคลองส่งน้ำแล้วจับ ไม่มีอาบัติลักทรัพย์ แต่บางคนนำปลามาจากสถานที่สาธารณะแห่งใดแห่งหนึ่ง แล้วนำมาปล่อยเลี้ยงไว้ในบ่อน้ำส่วนท้ายของที่ดิน และฆ่าปลาวันละสองสามตัวเพื่อเป็นกับข้าว ภิกษุผู้จับปลาเช่นนี้ที่อยู่ในน้ำบ้าง ในอากาศบ้าง บนฝั่งบ้าง หรือที่ใดก็ตาม ย่อมเป็นอาบัติลักทรัพย์เท่านั้น แม้ในเต่าก็มีนัยเดียวกันนี้

---

නිදාඝකාලෙ පන නදියා සොතෙ පච්ඡින්නෙ කත්ථචි නින්නට්ඨානෙ උදකං තිට්ඨති, තත්ථ මනුස්සා මච්ඡානං විනාසාය මදනඵලවසාදීනි පක්ඛිපිත්වා ගච්ඡන්ති, මච්ඡා තානි ඛාදන්තා මරිත්වා උත්තානා උදකෙ ප්ලවන්තා තිට්ඨන්ති. යො තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘යාව සාමිකා නාගච්ඡන්ති, තාවිමෙ මච්ඡෙ ගණ්හිස්සාමී’’ති ගණ්හාති, අග්ඝවසෙන කාරෙතබ්බො. පංසුකූලසඤ්ඤාය ගණ්හතො අවහාරො නත්ථි, ආහරාපෙන්තෙ පන භණ්ඩදෙය්‍යං. මච්ඡවිසං පක්ඛිපිත්වා ගතමනුස්සා භාජනානි ආහරිත්වා පූරෙත්වා ගච්ඡන්ති, යාව ‘‘පුනපි ආගච්ඡිස්සාමා’’ති සාලයා හොන්ති, තාව තෙ සස්සාමිකමච්ඡාව. යදා පන තෙ ‘‘අලං අම්හාක’’න්ති නිරාලයා පක්කමන්ති, තතො පට්ඨාය ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං. පංසුකූලසඤ්ඤිස්ස අනාපත්ති. යථා ච මච්ඡකච්ඡපෙසු, එවං සබ්බායපි ඔදකජාතියා විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

ในฤดูร้อน เมื่อกระแสน้ำในแม่น้ำขาดหายไป น้ำย่อมขังอยู่ในที่ลุ่มบางแห่ง ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายย่อมใส่ผลไม้ที่ทำให้มึนเมาและยาพิษเป็นต้น เพื่อทำลายปลา แล้วก็จากไป ปลาเหล่านั้นเมื่อกินสิ่งเหล่านั้นแล้วก็ตาย ลอยหงายท้องอยู่ในน้ำ ภิกษุใดไปในที่นั้นแล้วคิดว่า 'ตราบใดที่เจ้าของยังไม่มา เราจะจับปลาเหล่านี้' แล้วจับไป พึงถูกปรับอาบัติโดยการตีราคา ภิกษุผู้จับด้วยสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ไม่มีอาบัติลักทรัพย์ แต่หากเจ้าของให้ส่งคืน ก็ต้องชดใช้สิ่งของ มนุษย์ที่ใส่ยาพิษปลาแล้วจากไป ย่อมนำภาชนะมาตักปลาไปจนเต็ม แล้วก็จากไป ตราบใดที่พวกเขายังมีความอาลัยว่า 'เราจะกลับมาอีก' ตราบนั้นปลาเหล่านั้นก็ยังคงเป็นปลาที่มีเจ้าของอยู่ แต่เมื่อใดที่พวกเขาไม่มีความอาลัยแล้วจากไปว่า 'พอแล้วสำหรับเรา' ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป ภิกษุผู้จับด้วยเจตนาลักทรัพย์ ย่อมเป็นทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ไม่มีอาบัติ พึงทราบวินิจฉัยในสัตว์น้ำทุกชนิดเช่นเดียวกับในปลาและเต่า

---

උදකට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อุทกอรรถกถา จบแล้ว

---

නාවට්ඨකථා

นาวอรรถกถา

---

99. නාවට්ඨෙ – පඨමං තාව නාවං දස්සෙන්තො ‘‘නාවා නාම යාය තරතී’’ති ආහ. තස්මා ඉධ අන්තමසො රජනදොණිකාපි වෙණුකලාපකොපි ‘‘නාවා’’ත්වෙව වෙදිතබ්බො. සීමාසම්මන්නනෙ පන ධුවනාවා අන්තො ඛණිත්වා වා ඵලකෙහි බන්ධිත්වා වා කතා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන තිණ්ණං වාහනිකා එව වට්ටති. ඉධ පන එකස්සපි වාහනිකා ‘‘නාවා’’ ත්වෙව වුච්චති. නාවාය නික්ඛිත්තන්ති යංකිඤ්චි ඉන්ද්‍රියබද්ධං වා අනින්ද්‍රියබද්ධං වා; තස්ස අවහාරලක්ඛණං ථලට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. නාවං අවහරිස්සාමීතිආදිම්හි ච දුතියපරියෙසනගමනආමසනඵන්දාපනානි වුත්තනයානෙව. බන්ධනං මොචෙතීති එත්ථ පන යා බන්ධනෙ මුත්තමත්තෙ ඨානා න චවති, තස්සා බන්ධනං යාව [Pg.289] න මුත්තං හොති, තාව දුක්කටං. මුත්තෙ පන ථුල්ලච්චයම්පි පාරාජිකම්පි හොති, තං පරතො ආවි භවිස්සති. සෙසං වුත්තනයමෙව. අයං තාව පාළිවණ්ණනා.

๙๙. ในเรื่องเรือ – ในเบื้องต้น เมื่อแสดงเรือ ท่านกล่าวว่า ‘ชื่อว่าเรือ คือสิ่งที่ใช้ข้ามไป’ เพราะเหตุนั้น ในนาววัตถุกถานี้ แม้รางย้อมผ้า หรือแม้แพไม้ไผ่ ก็พึงทราบว่าเป็น ‘เรือ’ เท่านั้น แต่ในการสมมติสีมา เรือที่มั่นคงซึ่งทำโดยการขุดภายใน หรือประกอบด้วยแผ่นกระดาน โดยประมาณที่สุดแล้ว พึงเป็นเรือที่บรรทุกได้เพียงสามคนเท่านั้น แต่ในนาววัตถุกถานี้ เรือที่บรรทุกได้แม้คนเดียว ก็เรียกว่า ‘เรือ’ เท่านั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ผูกติดกับอินทรีย์ (มีชีวิต) หรือไม่ผูกติดกับอินทรีย์ (ไม่มีชีวิต) ที่วางไว้ในเรือ ชื่อว่า ‘นาวายะ นิกขิตตะ’ (ของที่วางในเรือ) ลักษณะการลักของนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องของที่อยู่บนบกนั่นเอง และการแสวงหาครั้งที่สอง การไป การพิจารณา และการทำให้ไหว ในบทบาลีมีอาทิว่า ‘เราจักลักเรือ’ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว แต่ในบทว่า ‘แก้เครื่องผูก’ นี้ เรือลำใดเมื่อเครื่องผูกหลุดแล้วไม่เคลื่อนจากที่ ตราบใดที่เครื่องผูกของเรือลำนั้นยังไม่หลุดพ้น ตราบนั้นเป็นทุกกฏ แต่เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมเป็นถุลลัจจัยบ้าง เป็นปาราชิกบ้าง การเป็นถุลลัจจัยและปาราชิกนั้นจักปรากฏในภายหลัง ส่วนที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว นี่คืออรรถกถาบาลีในเบื้องต้น

---

අයං පනෙත්ථ පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – චණ්ඩසොතෙ බන්ධිත්වා ඨපිතනාවාය එකං ඨානං බන්ධනමෙව, තස්මිං මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. තත්ථ යුත්ති පුබ්බෙ වුත්තා එව. විප්පනට්ඨා නාවා පන යං යං උදකප්පදෙසං ඵරිත්වා ඨිතා හොති, ස්වාස්සා ඨානං. තස්මා තං උද්ධං වා උච්චාරෙන්තස්ස, අධො වා ඔපිලාපෙන්තස්ස, චතූසු වා දිසාසු ඵුට්ඨොකාසං අතික්කාමෙන්තස්ස අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං. නිච්චලෙ උදකෙ අබන්ධනං අත්තනො ධම්මතාය ඨිතනාවං පුරතො වා පච්ඡතො වා වාමදක්ඛිණපස්සතො වා කඩ්ඪන්තස්ස එකෙනන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං අපරෙන උදකෙ පතිට්ඨිතන්තෙන අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං. උද්ධං කෙසග්ගමත්තං උදකතො මොචිතෙ අධො නාවාතලෙන ඵුට්ඨොකාසං මුඛවට්ටිං අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං. තීරෙ බන්ධිත්වා නිච්චලෙ උදකෙ ඨපිතනාවාය බන්ධනඤ්ච ඨිතොකාසො චාති ද්වෙ ඨානානි. තං පඨමං බන්ධනා මොචෙති, ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා ඡන්නං ආකාරානං අඤ්ඤතරෙන ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. පඨමං ඨානා චාවෙත්වා පච්ඡා බන්ධනමොචනෙපි එසෙව නයො. ථලෙ උස්සාදෙත්වා උක්කුජ්ජිත්වා ඨපිතනාවාය ඵුට්ඨොකාසොව ඨානං. තස්සා පඤ්චහාකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

แต่ในนาววัตถุกถานี้ มีวินิจฉัยนอกบาลีดังนี้ – เรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว ที่ตั้งของเรือนั้นคือเครื่องผูกเท่านั้น เมื่อเครื่องผูกนั้นหลุดพ้นแล้ว เป็นปาราชิก เหตุผลในเรื่องนั้นได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น แต่เรือที่เสียหายและตั้งอยู่ ณ ที่ใดๆ ที่เรือนั้นแผ่ไปถึงในบริเวณน้ำนั้นๆ นั่นแหละคือที่ตั้งของเรือนั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อภิกษุทำให้เรือนั้นเคลื่อนที่ขึ้นข้างบน หรือจมลงข้างล่าง หรือทำให้ล่วงพ้นบริเวณที่สัมผัสในทิศทั้งสี่ เมื่อล่วงพ้นไปแล้ว เป็นปาราชิก ในน้ำที่นิ่ง เรือที่ตั้งอยู่ตามธรรมชาติโดยไม่มีเครื่องผูก เมื่อภิกษุลากเรือนั้นไปข้างหน้า ข้างหลัง หรือข้างซ้ายข้างขวา เมื่อปลายด้านหนึ่งล่วงพ้นบริเวณที่สัมผัสไปแล้ว โดยที่ปลายอีกด้านหนึ่งยังตั้งอยู่ในน้ำ เป็นปาราชิก เมื่อทำให้เรือพ้นจากน้ำขึ้นไปข้างบนเพียงปลายเส้นผม หรือเมื่อส่วนที่สัมผัสกับพื้นเรือด้านล่างล่วงพ้นขอบปากเรือไปแล้ว เป็นปาราชิก เรือที่ผูกไว้ที่ฝั่งในน้ำที่นิ่ง มีที่ตั้งสองอย่างคือ เครื่องผูกและบริเวณที่ตั้งอยู่ เมื่อแก้เครื่องผูกก่อน เป็นถุลลัจจัย ภายหลังทำให้เคลื่อนจากที่ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในหกอย่าง เป็นปาราชิก เมื่อทำให้เคลื่อนจากที่ก่อนแล้วแก้เครื่องผูกในภายหลัง ก็มีนัยเดียวกันนี้ เรือที่ยกขึ้นคว่ำไว้บนบก บริเวณที่สัมผัสเท่านั้นคือที่ตั้ง พึงทราบการกำหนดที่ตั้งของเรือนั้นด้วยอาการห้าอย่าง

---

නික්කුජ්ජිත්වා ඨපිතනාවාය පන මුඛවට්ටියා ඵුට්ඨොකාසොව ඨානං, තස්සාපි පඤ්චහාකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදං ඤත්වා යතො කුතොචි ඵුට්ඨොකාසං උද්ධඤ්ච කෙසග්ගමත්තං අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං වෙදිතබ්බං. ථලෙ පන උස්සාදෙත්වා ද්වින්නං දාරුඝටිකානං උපරි ඨපිතනාවාය දාරුඝටිකානං ඵුට්ඨොකාසොයෙව ඨානං, තස්මා තත්ථ මඤ්චපාදමත්ථකෙසුයෙව පත්ථටබද්ධසාටකෙ නාගදන්තෙසු ඨපිතභින්දිවාලෙ ච වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

แต่เรือที่คว่ำไว้ บริเวณที่สัมผัสกับขอบปากเรือเท่านั้นคือที่ตั้ง พึงทราบว่า เมื่อรู้การกำหนดที่ตั้งของเรือนั้นด้วยอาการห้าอย่างแล้ว เมื่อทำให้บริเวณที่สัมผัสจากที่ใดที่หนึ่ง หรือทำให้เคลื่อนขึ้นไปข้างบนเพียงปลายเส้นผม เป็นปาราชิก แต่เรือที่ยกขึ้นวางบนท่อนไม้สองท่อนบนบก บริเวณที่ท่อนไม้สัมผัสเท่านั้นคือที่ตั้ง เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องผ้าที่ผูกติดอยู่บนปลายขาเตียง หรือในเรื่องส้อมที่วางอยู่บนงาช้าง

---

යොත්තබද්ධාය පන නාවාය සට්ඨිසත්තතිබ්‍යාමප්පමාණං යොත්තං අමොචෙත්වාව ආකඩ්ඪිත්වා

แต่เรือที่ผูกด้วยเชือก เมื่อลากเชือกที่มีความยาวประมาณหกสิบหรือเจ็ดสิบศอก โดยไม่แก้เชือกนั้น

---

පථවිලග්ගං කත්වා සහ යොත්තෙන ථලෙ ඨපිතාය නාවාය [Pg.290] න ඵුට්ඨොකාසමත්තමෙව ඨානං. අථ ඛො යොත්තකොටිතො පට්ඨාය යාව නාවාය පථවියං පතිට්ඨිතොකාසස්ස පච්ඡිමන්තො තාව දීඝතො, තිරියං පන නාවාය ච යොත්තස්ස ච පථවියං පතිට්ඨිතපරියන්තප්පමාණං ඨානන්ති වෙදිතබ්බං. තං දීඝතො වා තිරියතො වා කඩ්ඪන්තස්ස එකෙනන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං අපරෙන පථවියං පතිට්ඨිතන්තෙන අතික්කන්තමත්තෙ, උද්ධං කෙසග්ගමත්තං සහ යොත්තෙන පථවිතො මොචිතෙ පාරාජිකං. යො පන තිත්ථෙ ඨිතනාවං ආරුහිත්වා ථෙය්‍යචිත්තො අරිත්තෙන වා ඵියෙන වා පාජෙති, පාරාජිකං. සචෙ පන ඡත්තං වා පණාමෙත්වා චීවරං වා පාදෙහි අක්කමිත්වා හත්ථෙහි උක්ඛිපිත්වා ලඞ්කාරසදිසං කත්වා වාතං ගණ්හාපෙති, බලවා ච වාතො ආගම්ම නාවං හරති, වාතෙනෙව සා හටා හොති; පුග්ගලස්ස නත්ථි අවහාරො. පයොගො අත්ථි, සො පන ඨානා චාවනපයොගො න හොති. යදි පන තං නාවං එවං ගච්ඡන්තිං පකතිගමනං උපච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤං දිසාභාගං නෙති, පාරාජිකං. සයමෙව යංකිඤ්චි ගාමතිත්ථං සම්පත්තං ඨානා අචාවෙන්තොව වික්කිණිත්වා ගච්ඡති, නෙව අත්ථි අවහාරො. භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොතීති.

เรือที่วางอยู่บนบกโดยติดกับพื้นดินพร้อมกับเชือก ที่ตั้งไม่ใช่เพียงบริเวณที่สัมผัสเท่านั้น แต่พึงทราบว่า ที่ตั้งนั้นมีความยาวตั้งแต่ปลายเชือกไปจนถึงสุดขอบด้านหลังของบริเวณที่เรือตั้งอยู่บนพื้นดิน ส่วนด้านกว้าง พึงทราบว่าที่ตั้งนั้นคือบริเวณที่มีขนาดเท่ากับขอบเขตที่เรือและเชือกตั้งอยู่บนพื้นดิน เมื่อภิกษุลากเรือนั้นไปตามยาวหรือตามขวาง เมื่อปลายด้านหนึ่งล่วงพ้นบริเวณที่สัมผัสไปแล้ว โดยที่ปลายอีกด้านหนึ่งยังตั้งอยู่บนพื้นดิน หรือเมื่อทำให้เรือพร้อมเชือกพ้นจากพื้นดินขึ้นไปข้างบนเพียงปลายเส้นผม เป็นปาราชิก แต่ภิกษุใดขึ้นเรือที่จอดอยู่ที่ท่าเรือ มีจิตคิดจะลัก แล้วพายเรือด้วยไม้ถ่อหรือไม้พาย เป็นปาราชิก ถ้าภิกษุใดก้มร่มลง หรือเหยียบจีวรด้วยเท้าแล้วยกขึ้นด้วยมือ ทำให้เหมือนใบเรือ แล้วรับลม และลมที่แรงพัดมาแล้วพัดเรือไป เรือนั้นถูกพัดไปโดยลมเท่านั้น ไม่เป็นการลักของบุคคลนั้น มีการกระทำอยู่ แต่การกระทำนั้นไม่ใช่การกระทำที่ทำให้เคลื่อนจากที่ แต่ถ้าภิกษุใดขัดขวางการเคลื่อนที่ตามปกติของเรือที่กำลังแล่นไปเช่นนั้น แล้วนำไปในทิศทางอื่น เป็นปาราชิก เรือที่แล่นไปเอง หรือแล่นไปตามปกติ แล้วไปถึงท่าเรือหมู่บ้านใดๆ เมื่อภิกษุขายเรือนั้นโดยไม่ทำให้เคลื่อนจากที่ แล้วจากไป ไม่เป็นการลักเลย แต่เป็นหนี้ค่าของ นี่คือวินิจฉัยนอกบาลี

---

නාවට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

นาววัตถุกถา จบแล้ว

---

යානට්ඨකථා

ยานวัตถุกถา

---

100. යානට්ඨෙ – යානං තාව දස්සෙන්තො ‘‘යානං නාම වය්හ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ උපරි මණ්ඩපසදිසං පදරච්ඡන්නං සබ්බපලිගුණ්ඨිමං වා ඡාදෙත්වා කතං වය්හං. උභොසු පස්සෙසු සුවණ්ණරජතාදිමයා ගොපානසියො දත්වා ගරුළපක්ඛකනයෙන කතා සන්දමානිකා. රථො ච සකටඤ්ච පාකටමෙව. තෙසු යත්ථ කත්ථචි සවිඤ්ඤාණකං වා අවිඤ්ඤාණකං වා රාසිආදිවසෙන ඨපිතං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තෙන ඨානා චාවෙන්තස්ස නාවට්ඨෙ ච ථලට්ඨෙ ච වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකං වෙදිතබ්බං.

๑๐๐. ในเรื่องยาน – ในเบื้องต้น เมื่อแสดงยาน ท่านกล่าวว่า ‘ชื่อว่ายาน คือสิ่งที่พึงบรรทุก’ เป็นต้น ในบทบาลีมีอาทิว่า ‘ชื่อว่ายาน คือสิ่งที่พึงบรรทุก’ นั้น ยานที่ทำโดยมีหลังคาคล้ายมณฑป หรือปิดคลุมโดยรอบทั้งหมด ชื่อว่า ‘วัยหะ’ ยานที่ทำโดยมีคานทองคำ เงิน เป็นต้น ยื่นออกไปทั้งสองข้าง หรือทำคล้ายปีกครุฑ ชื่อว่า ‘สันทมานิกา’ (แคร่หาม) รถและเกวียนก็เป็นที่รู้กันอยู่แล้ว ในยานเหล่านั้น ไม่ว่าจะเป็นยานใดๆ เมื่อภิกษุมีจิตคิดจะลัก ทำให้ของที่วางไว้ ไม่ว่าจะเป็นสิ่งมีชีวิตหรือไม่มีชีวิต โดยเป็นกองหรือเป็นต้น เคลื่อนจากที่ พึงทราบว่าเป็นปาราชิกโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องของที่อยู่บนเรือและของที่อยู่บนบก

---

අයං පන විසෙසො – යානට්ඨං තණ්ඩුලාදිභණ්ඩං පිටකෙන ගණ්හතො පිටකෙ අනුක්ඛිත්තෙපි පිටකං අපහරිත්වා තණ්ඩුලාදීනං එකාබද්ධභාවෙ විකොපිතෙ පාරාජිකං. ථලට්ඨාදීසුපි අයං නයො ලබ්භති. යානං [Pg.291] අවහරිස්සාමීතිආදිම්හි දුතියපරියෙසනාදීනි වුත්තනයානෙව. ඨානා චාවෙතීති එත්ථ පන දුකයුත්තස්ස යානස්ස ද්වින්නං ගොණානං අට්ඨ පාදා, ද්වෙ ච චක්කානීති දස ඨානානි. තං ථෙය්‍යචිත්තස්ස ධුරෙ නිසීදිත්වා පාජයතො ගොණානං පාදුද්ධාරෙ ථුල්ලච්චයං. චක්කානං පන පථවියං පතිට්ඨිතප්පදෙසතො කෙසග්ගමත්තෙ අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. සචෙ පන ගොණා ‘‘නායං අම්හාකං සාමිකො’’ති ඤත්වා ධුරං ඡඩ්ඩෙත්වා ආකඩ්ඪන්තා තිට්ඨන්ති වා ඵන්දන්ති වා, රක්ඛති තාව. ගොණෙ පුන උජුකං පටිපාදෙත්වා ධුරං ආරොපෙත්වා දළ්හං යොජෙත්වා පාචනෙන විජ්ඣිත්වා පාජෙන්තස්ස වුත්තනයෙනෙව තෙසං පාදුද්ධාරෙ ථුල්ලච්චයං. චක්කාතික්කමෙ පාරාජිකං.

แต่มีข้อแปลกกันดังนี้ คือ ภิกษุผู้ถือเอาสิ่งของมีข้าวสารเป็นต้นซึ่งเป็นของสำหรับยานด้วยตะกร้า แม้ยังมิได้ยกตะกร้าขึ้น แต่ได้ปัดตะกร้าให้ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของข้าวสารเป็นต้นเสียไป เป็นปาราชิก แม้ในของที่ตั้งอยู่บนบกเป็นต้น ก็พึงทราบโดยนัยนี้ ในคำว่า “เราจักลักยาน” เป็นต้น การแสวงหาครั้งที่สองเป็นต้น ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แต่ในคำว่า “เคลื่อนจากที่” พึงวินิจฉัยดังนี้ ยานที่เทียมด้วยโคสองตัว มีเท้าโค ๘ เท้า และล้อ ๒ ล้อ รวมเป็น ๑๐ ฐาน ภิกษุผู้มีจิตคิดจะลัก นั่งที่แอกแล้วขับยานนั้นไป เมื่อโคยกเท้าขึ้น เป็นถุลลัจจัย แต่เมื่อล้อล่วงเลยที่ตั้งบนพื้นดินไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก ถ้าโคเหล่านั้นรู้ว่า “คนขับนี้ไม่ใช่เจ้าของของเรา” แล้วสลัดแอกออก ดึงไป หรือหยุดนิ่ง หรือดิ้นรน ก็ยังรักษาไว้ได้ (ยังไม่เป็นปาราชิก) แต่เมื่อภิกษุทำให้โคเหล่านั้นตรงอีกครั้ง ยกแอกขึ้นเทียมให้แน่นหนา และใช้ปฏักแทงขับไป เมื่อโคยกเท้าขึ้น ก็เป็นถุลลัจจัยตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล เมื่อล้อล่วงเลยไป เป็นปาราชิก

---

සචෙපි සකද්දමෙ මග්ගෙ එකං චක්කං කද්දමෙ ලග්ගං හොති, දුතියං චක්කං ගොණා පරිවත්තෙන්තා පවත්තෙන්ති, එකස්ස ඨිතත්තා න තාව අවහාරො හොති. ගොණෙ පන පුන උජුකං පටිපාදෙත්වා පාජෙන්තස්ස ඨිතචක්කෙ කෙසග්ගමත්තං ඵුට්ඨොකාසං අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. චතුයුත්තකස්ස පන අට්ඨාරස ඨානානි, අට්ඨයුත්තකස්ස චතුත්තිංසාති – එතෙනුපායෙන යුත්තයානස්ස ඨානභෙදො වෙදිතබ්බො.

แม้ถ้าในทางที่มีโคลน ล้อหนึ่งติดอยู่ในโคลน โคทั้งหลายหมุนล้อที่สองให้หมุนไป เพราะล้อหนึ่งยังหยุดอยู่ การลักยังไม่สำเร็จ แต่เมื่อภิกษุทำให้โคเหล่านั้นตรงอีกครั้งแล้วขับไป เมื่อล้อที่หยุดอยู่ล่วงเลยที่สัมผัสไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก ส่วนยานที่เทียมด้วยโคสี่ตัว มี ๑๘ ฐาน ยานที่เทียมด้วยโคแปดตัว มี ๓๔ ฐาน พึงทราบความต่างกันของฐานของยานที่เทียมแล้วโดยอุบายนี้

---

යං පන අයුත්තකං ධුරෙ එකාය පච්ඡතො ච ද්වීහි උපත්ථම්භිනීහි උපත්ථම්භෙත්වා ඨපිතං, තස්ස තිණ්ණං උපත්ථම්භිනීනං චක්කානඤ්ච වසෙන පඤ්ච ඨානානි. සචෙ ධුරෙ උපත්ථම්භිනී හෙට්ඨාභාගෙ කප්පකතා හොති, ඡ ඨානානි. පච්ඡතො පන අනුපත්ථම්භෙත්වා ධුරෙ උපත්ථම්භිතස්සෙව උපත්ථම්භිනීවසෙන තීණි වා චත්තාරි වා ඨානානි. ධුරෙන ඵලකස්ස වා දාරුකස්ස වා උපරි ඨපිතස්ස තීණි ඨානානි. තථා පථවියං ඨපිතස්ස. තං ධුරංකඩ්ඪිත්වා වා උක්ඛිපිත්වා වා පුරතො ච පච්ඡතො ච ඨානා චාවෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. චක්කානං පතිට්ඨිතට්ඨානෙ කෙසග්ගමත්තං අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. චක්කානි අපනෙත්වා ද්වීහි අක්ඛසීසෙහි දාරූනං උපරි ඨපිතස්ස ද්වෙ ඨානානි. තං කඩ්ඪන්තො වා උක්ඛිපන්තො වා ඵුට්ඨොකාසං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. භූමියං ඨපිතස්ස ධුරෙන ච චතූහි ච අක්ඛුද්ධීහි පතිට්ඨිතවසෙන පඤ්ච ඨානානි. තං ධුරෙ ගහෙත්වා කඩ්ඪතො උද්ධීනං පච්ඡිමන්තෙහි පුරිමන්තෙ අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. උද්ධීසු ගහෙත්වා කඩ්ඪතො උද්ධීනං පුරිමන්තෙහි පච්ඡිමන්තෙ අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. පස්සෙ ගහෙත්වා කඩ්ඪතො උද්ධීනංයෙව තිරියං පතිට්ඨිතට්ඨානස්ස අතික්කමෙන පාරාජිකං. මජ්ඣෙ ගහෙත්වා උක්ඛිපතො කෙසග්ගමත්තං පථවිතො [Pg.292] මුත්තෙ පාරාජිකං. අථ උද්ධිඛාණුකා න හොන්ති, සමමෙව බාහං කත්වා මජ්ඣෙ විජ්ඣිත්වා අක්ඛසීසානි පවෙසිතානි හොන්ති, තං හෙට්ඨිමතලස්ස සමන්තා සබ්බං පථවිං ඵුසිත්වා තිට්ඨති. තත්ථ චතූසු දිසාසු උද්ධඤ්ච ඵුට්ඨට්ඨානාතික්කමවසෙන පාරාජිකං වෙදිතබ්බං. භූමියං නාභියා ඨපිතචක්කස්ස එකමෙව ඨානං, තස්ස පඤ්චහාකාරෙහි පරිච්ඡෙදො. නෙමිපස්සෙන ච නාභියා ච ඵුසිත්වා ඨිතස්ස ද්වෙ ඨානානි. නෙමියා උට්ඨිතභාගං පාදෙන අක්කමිත්වා භූමියං ඵුසාපෙත්වා අරෙසු වා නෙමියා වා ගහෙත්වා උක්ඛිපන්තස්ස අත්තනා කතට්ඨානං ඨානං න හොති, තස්මා තස්මිං ඨිතෙපි අවසෙසට්ඨානෙ අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං.

ส่วนยานที่ไม่ได้เทียม ซึ่งตั้งไว้โดยมีไม้ค้ำยันอันหนึ่งที่แอก และไม้ค้ำยันสองอันที่ข้างหลัง ยานนั้นมี ๕ ฐาน โดยอาศัยไม้ค้ำยัน ๓ อันและล้อทั้งหลาย ถ้าไม้ค้ำยันที่แอกมีส่วนล่างทำเป็นสองแฉก ก็มี ๖ ฐาน แต่ถ้าไม่ได้ค้ำยันที่ข้างหลัง แต่ค้ำยันที่แอกเท่านั้น ก็มี ๓ หรือ ๔ ฐาน โดยอาศัยไม้ค้ำยัน ยานที่ตั้งอยู่บนแผ่นกระดานหรือท่อนไม้ด้วยแอก มี ๓ ฐาน ยานที่ตั้งอยู่บนพื้นดินก็มี ๓ ฐานเช่นกัน ภิกษุผู้ดึงหรือยกแอกนั้นให้เคลื่อนจากที่ไปข้างหน้าหรือข้างหลัง เป็นถุลลัจจัย เมื่อล้อล่วงเลยที่ตั้งไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก ยานที่ถอดล้อออกแล้วตั้งอยู่บนท่อนไม้ด้วยปลายเพลาสองข้าง มี ๒ ฐาน ภิกษุผู้ดึงหรือยกยานนั้นให้ล่วงเลยที่สัมผัสไป เป็นปาราชิก ยานที่ตั้งอยู่บนพื้นดินโดยอาศัยแอกและเดือยเพลา ๔ อัน มี ๕ ฐาน ภิกษุผู้จับที่แอกแล้วดึงยานนั้น เมื่อปลายด้านหลังของเดือยเพลาล่วงเลยปลายด้านหน้าไป เป็นปาราชิก เมื่อจับที่เดือยเพลาแล้วดึง เมื่อปลายด้านหน้าของเดือยเพลาล่วงเลยปลายด้านหลังไป เป็นปาราชิก เมื่อจับที่ข้างแล้วดึง เพราะล่วงเลยที่ตั้งของเดือยเพลานั่นเองไปในแนวขวาง เป็นปาราชิก เมื่อจับตรงกลางแล้วยกขึ้น เมื่อยานพ้นจากพื้นดินไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก ถ้าไม่มีเดือยเพลา แต่ทำคานให้เสมอกันแล้วเจาะตรงกลางสอดปลายเพลาเข้าไป ยานนั้นจะตั้งอยู่โดยสัมผัสพื้นดินทั้งหมดรอบๆ พื้นด้านล่าง ในยานนั้น พึงทราบว่าเป็นปาราชิกโดยการล่วงเลยที่สัมผัสไปในทิศทั้งสี่และข้างบน ล้อที่ตั้งอยู่บนพื้นดินด้วยดุม มีฐานเดียว การกำหนดของล้อนั้นมี ๕ อย่าง ล้อที่ตั้งอยู่โดยสัมผัสพื้นดินด้วยข้างขอบล้อและดุม มี ๒ ฐาน ภิกษุผู้เหยียบส่วนที่ตั้งขึ้นของขอบล้อด้วยเท้าให้สัมผัสพื้นดิน แล้วจับที่ซี่ล้อหรือขอบล้อแล้วยกขึ้น ที่ที่ตนทำขึ้นนั้นไม่เป็นฐาน เพราะฉะนั้น แม้ที่นั้นจะยังตั้งอยู่ แต่เมื่อส่วนที่เหลือล่วงเลยไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก

---

භිත්තිං නිස්සාය ඨපිතචක්කස්සාපි ද්වෙ ඨානානි. තත්ථ පඨමං භිත්තිතො මොචෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා පථවිතො කෙසග්ගමත්තුද්ධාරෙ පාරාජිකං. පඨමං භූමිතො මොචෙන්තස්ස පන සචෙ භිත්තියං පතිට්ඨිතට්ඨානං න කුප්පති, එසෙව නයො. අථ අරෙසු ගහෙත්වා හෙට්ඨා කඩ්ඪන්තස්ස භිත්තිං ඵුසිත්වා ඨිතොකාසස්ස උපරිමො අන්තො හෙට්ඨිමං අතික්කමති, පාරාජිකං. මග්ගප්පටිපන්නෙ යානෙ යානසාමිකො කෙනචිදෙව කරණීයෙන ඔරොහිත්වා මග්ගා ඔක්කන්තො හොති, අථඤ්ඤො භික්ඛු පටිපථං ආගච්ඡන්තො ආරක්ඛසුඤ්ඤං පස්සිත්වා, ‘‘යානං අවහරිස්සාමී’’ති ආරොහති, තස්ස පයොගං විනායෙව ගොණා ගහෙත්වා පක්කන්තා, අවහාරො නත්ථි. සෙසං නාවායං වුත්තසදිසන්ති.

ล้อที่ตั้งพิงกำแพงก็มี ๒ ฐาน ในล้อนั้น เมื่อทำให้หลุดจากกำแพงก่อน เป็นถุลลัจจัย ภายหลังเมื่อยกพ้นจากพื้นดินไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก แต่เมื่อทำให้หลุดจากพื้นดินก่อน ถ้าที่ตั้งพิงกำแพงยังไม่เคลื่อนไป ก็เป็นนัยเดียวกันนี้ หรือเมื่อจับที่ซี่ล้อแล้วดึงลงมาข้างล่าง เมื่อปลายด้านบนของที่ตั้งพิงกำแพงล่วงเลยปลายด้านล่างไป เป็นปาราชิก ในยานที่กำลังเดินทาง เจ้าของยานลงจากยานหลีกไปจากทางด้วยกิจบางอย่าง แล้วภิกษุอื่นเดินสวนทางมา เห็นยานที่ว่างจากผู้ดูแลแล้วคิดว่า “เราจักลักยาน” จึงขึ้นไปนั่ง โดยที่ยังไม่มีความพยายามของภิกษุนั้น โคทั้งหลายก็พาไป การลักยังไม่สำเร็จ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ในเรื่องเรือ

---

යානට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องยาน จบแล้ว

---

භාරට්ඨකථා

อรรถกถาเรื่องภาระ

---

101. ඉතො පරං භාරොයෙව භාරට්ඨං. සො සීසභාරාදිවසෙන චතුධා දස්සිතො. තත්ථ සීසභාරාදීසු අසම්මොහත්ථං සීසාදීනං පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සීසස්ස තාව පුරිමගලෙ ගලවාටකො, පිට්ඨිගලෙ කෙසඤ්චි කෙසන්තෙ ආවට්ටො හොති, ගලස්සෙව උභොසු පස්සෙසු කෙසඤ්චි කෙසා ඔරුය්හ ජායන්ති, යෙ කණ්ණචූළිකාති වුච්චන්ති, තෙසං අධොභාගො චාති අයං හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදො, තතො උපරි සීසං. එත්ථන්තරෙ ඨිතභාරො සීසභාරො නාම.

๑๐๑. ถัดจากนี้ไป ภาระนั่นแหละชื่อว่า ภาระ ภาระนั้นแสดงไว้ ๔ อย่าง โดยจำแนกเป็นภาระที่ศีรษะเป็นต้น ในภาระที่ศีรษะเป็นต้นนั้น เพื่อไม่ให้หลงผิด พึงทราบการกำหนดศีรษะเป็นต้น ในบรรดาศีรษะเป็นต้นนั้น ก่อนอื่น ที่คอส่วนหน้ามีหลุมคอ ที่คอส่วนหลังของบางคนมีขวัญที่ปลายผม ที่ข้างทั้งสองของคอของบางคน ผมงอกลงมา ซึ่งเรียกว่า ปอยผมที่หู ส่วนล่างของผมเหล่านั้น นี้คือขอบเขตด้านล่าง เหนือจากขอบเขตด้านล่างนั้นขึ้นไป คือ ศีรษะ ภาระที่ตั้งอยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่า สีสภาระ (ภาระที่ศีรษะ)

---

උභොසු [Pg.293] පස්සෙසු කණ්ණචූළිකාහි පට්ඨාය හෙට්ඨා, කප්පරෙහි පට්ඨාය උපරි, පිට්ඨිගලාවත්තතො ච ගලවාටකතො ච පට්ඨාය හෙට්ඨා, පිට්ඨිවෙමජ්ඣාවත්තතො ච උරපරිච්ඡෙදමජ්ඣෙ හදයආවාටතො ච පට්ඨාය උපරි ඛන්ධො. එත්ථන්තරෙ ඨිතභාරො ඛන්ධභාරො නාම.

จากติ่งหูทั้งสองข้างลงไปข้างล่าง, จากข้อศอกขึ้นไปข้างบน, จากท้ายทอยและจากแอ่งคอลงไปข้างล่าง, จากกลางหลังและจากแอ่งอกตรงกลางส่วนอกขึ้นไปข้างบน ชื่อว่าบ่า. ภาระที่ตั้งอยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่าภาระบ่า.

---

පිට්ඨිවෙමජ්ඣාවත්තතො පන හදයආවාටතො ච පට්ඨාය හෙට්ඨා යාව පාදනඛසිඛා, අයං කටිපරිච්ඡෙදො. එත්ථන්තරෙ සමන්තතො සරීරෙ ඨිතභාරො කටිභාරො නාම.

ส่วนที่จากกลางหลังและจากแอ่งอกลงไปข้างล่างจนถึงปลายเล็บเท้า นี้ชื่อว่าส่วนเอว. ภาระที่ตั้งอยู่ทั่วร่างกายในระหว่างนี้ ชื่อว่าภาระเอว.

---

කප්පරතො පට්ඨාය පන හෙට්ඨා යාව හත්ථනඛසිඛා, අයං ඔලම්බකපරිච්ඡෙදො. එත්ථන්තරෙ ඨිතභාරො ඔලම්බකො නාම.

ส่วนที่จากข้อศอกลงไปข้างล่างจนถึงปลายเล็บมือ นี้ชื่อว่าส่วนที่ห้อยลง. ภาระที่ตั้งอยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่าภาระที่ห้อยลง.

---

ඉදානි සීසෙ භාරන්තිආදීසු අයං අපුබ්බවිනිච්ඡයො – යො භික්ඛු ‘‘ඉදං ගහෙත්වා එත්ථ යාහී’’ති සාමිකෙහි අනාණත්තො සයමෙව ‘‘මය්හං ඉදං නාම දෙථ, අහං වො භණ්ඩං වහාමී’’ති තෙසං භණ්ඩං සීසෙන ආදාය ගච්ඡන්තො ථෙය්‍යචිත්තෙන තං භණ්ඩං ආමසති, දුක්කටං. යථාවුත්තසීසපරිච්ඡෙදං අනතික්කාමෙන්තොව ඉතො චිතො ච ඝංසන්තො සාරෙතිපි පච්චාසාරෙතිපි, ථුල්ලච්චයං. ඛන්ධං ඔරොපිතමත්තෙ කිඤ්චාපි සාමිකානං ‘‘වහතූ’’ති චිත්තං අත්ථි, තෙහි පන අනාණත්තත්තා පාරාජිකං. ඛන්ධං පන අනොරොපෙත්වාපි සීසතො කෙසග්ගමත්තං මොචෙන්තස්ස පාරාජිකං. යමකභාරස්ස පන එකො භාරො සීසෙ පතිට්ඨාති, එකො පිට්ඨියං, තත්ථ ද්වින්නං ඨානානං වසෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අයං පන සුද්ධසීසභාරාදීනංයෙව වසෙන දෙසනා ආරද්ධා. යො චායං සීසභාරෙ වුත්තො, ඛන්ධභාරාදීසුපි අයමෙව විනිච්ඡයො.

บัดนี้ ในคำว่า 'ภาระบนศีรษะ' เป็นต้น นี้คือการวินิจฉัยตามลำดับ – ภิกษุใดอันเจ้าของมิได้สั่งว่า 'จงถือสิ่งนี้ไปที่นี่' แต่ตนเองกล่าวว่า 'จงให้สิ่งของชื่อนี้แก่เรา เราจะนำสิ่งของของท่านไป' แล้วถือสิ่งของของเจ้าของเหล่านั้นไปโดยศีรษะ เมื่อมีเจตนาจะขโมย ลูบคลำสิ่งของนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ. เมื่อยังไม่ล่วงเลยส่วนศีรษะที่กล่าวมาแล้วนั้น แต่ลูบคลำไปมา ทำให้เคลื่อนไปบ้าง ทำให้เคลื่อนกลับมาบ้าง ต้องอาบัติถุลลัจจัย. แม้เมื่อวางลงบนบ่าแล้ว เจ้าของจะมีความคิดว่า 'จงนำไปเถิด' ก็ตาม แต่เพราะเจ้าของมิได้สั่ง ต้องอาบัติปาราชิก. อนึ่ง แม้ยังไม่วางลงบนบ่า แต่ทำให้สิ่งของเคลื่อนจากศีรษะเพียงปลายผม ต้องอาบัติปาราชิก. อนึ่ง ภาระที่เป็นคู่กัน ภาระหนึ่งตั้งอยู่บนศีรษะ ภาระหนึ่งตั้งอยู่บนหลัง ในภาระที่เป็นคู่นั้น พึงทราบการวินิจฉัยโดยอาศัยฐานะทั้งสอง. อนึ่ง การแสดงนี้เริ่มขึ้นโดยอาศัยภาระบนศีรษะล้วนๆ เป็นต้นเท่านั้น. และการวินิจฉัยใดที่กล่าวไว้ในภาระบนศีรษะ การวินิจฉัยนั้นก็พึงทราบในภาระบนบ่าเป็นต้นด้วยเช่นกัน.

---

හත්ථෙ භාරන්ති එත්ථ පන හත්ථෙන ගහිතත්තා ඔලම්බකො ‘‘හත්ථෙ භාරො’’ති වුත්තො.

ในคำว่า 'ภาระในมือ' นี้ ภาระที่ห้อยลงชื่อว่า 'ภาระในมือ' เพราะถือด้วยมือ.

---

සො පඨමංයෙව භූමිතො වා ගහිතො හොතු, සුද්ධචිත්තෙන සීසාදීහි වා, ‘‘හත්ථෙ භාරො’’ ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තං ථෙය්‍යචිත්තෙන තාදිසං ගහනට්ඨානං දිස්වා භූමියං වා ගච්ඡාදීසු වා නික්ඛිපන්තස්ස හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. භූමිතො ගණ්හාතීති එත්ථ පන තෙසං භාරානං යංකිඤ්චි පාතරාසාදිකාරණා සුද්ධචිත්තෙන භූමියං නික්ඛිපිත්වා පුන ථෙය්‍යචිත්තෙන කෙසග්ගමත්තං උද්ධරන්තස්ස පාරාජිකන්ති.

ภาระที่ห้อยลงนั้น แม้จะถือจากพื้นดินมาตั้งแต่แรก หรือถือมาด้วยจิตบริสุทธิ์จากศีรษะเป็นต้น ก็จัดเข้าในคำว่า 'ภาระในมือ' เท่านั้น. เมื่อภิกษุมีเจตนาจะขโมย เห็นสถานที่รกเช่นนั้นแล้ว วางสิ่งของนั้นลงบนพื้นดินหรือในพุ่มไม้เป็นต้น ทันทีที่สิ่งของหลุดจากมือ ต้องอาบัติปาราชิก. ในคำว่า 'ถือจากพื้นดิน' นี้ พึงทราบการวินิจฉัยดังนี้ คือ ภิกษุใดวางภาระอย่างใดอย่างหนึ่งลงบนพื้นดินด้วยจิตบริสุทธิ์เพราะเหตุแห่งการฉันเช้าเป็นต้น แล้วกลับมีเจตนาจะขโมย ยกขึ้นเพียงปลายผม ต้องอาบัติปาราชิก.

---

භාරට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยภาระ จบลงแล้ว.

---

ආරාමට්ඨකථා

อรรถกถาว่าด้วยอาราม

---

102. ආරාමට්ඨෙපි [Pg.294] – ආරාමං තාව දස්සෙන්තො ‘‘ආරාමො නාම පුප්ඵාරාමො ඵලාරාමො’’ති ආහ. තෙසු වස්සිකාදීනං පුප්ඵනකො පුප්ඵාරාමො. අම්බඵලාදීනං ඵලනකො ඵලාරාමො. ආරාමෙ චතූහි ඨානෙහි නික්ඛිත්තස්ස විනිච්ඡයො භූමට්ඨාදීසු වුත්තනයො එව.

๑๐๒. ในอารามัตถะ (สิ่งของในอาราม) ก็เช่นกัน ในเบื้องต้น ทรงแสดงอารามว่า 'อารามชื่อว่าบุปผาราม (สวนดอกไม้) และผลาราม (สวนผลไม้)' ดังนี้. ในบรรดาสวนเหล่านั้น สถานที่ที่ดอกมะลิเป็นต้นบาน ชื่อว่าบุปผาราม. สถานที่ที่มะม่วงเป็นต้นออกผล ชื่อว่าผลาราม. การวินิจฉัยสิ่งของที่วางไว้ในอารามโดยฐานะ ๔ อย่าง ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในภูมัตถะเป็นต้นนั่นเอง.

---

තත්ථජාතකෙ පන මූලන්ති උසීරහිරිවෙරාදිකං යංකිඤ්චි මූලං, තං උප්පාටෙත්වා වා උප්පාටිතං වා ගණ්හන්තස්ස යෙන මූලෙන වත්ථු පූරති, තස්මිං ගහිතෙ පාරාජිකං. කන්දොපි මූලෙනෙව සඞ්ගහිතො. උප්පාටෙන්තස්ස චෙත්ථ අප්පමත්තකෙපි අච්ඡින්නෙ ථුල්ලච්චයමෙව. තත්ථ විනිච්ඡයො භිසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තචන්ති භෙසජ්ජත්ථාය වා රජනත්ථාය වා උපයොගගමනූපගං යංකිඤ්චි රුක්ඛත්තචං; තං උප්පාටෙත්වා වා උප්පාටිතං වා ගණ්හන්තස්ස මූලෙ වුත්තනයෙන පාරාජිකං. පුප්ඵන්ති වස්සිකමල්ලිකාදිකං යංකිඤ්චි පුප්ඵං, තං ඔචිනිත්වා වා ඔචිනිතං වා ගණ්හන්තස්ස උප්පලපදුමෙසු වුත්තනයෙන පාරාජිකං. පුප්ඵානම්පි හි වණ්ටං වා බන්ධනං වා අච්ඡින්නං රක්ඛති. වණ්ටබ්භන්තරෙ පන කෙසඤ්චි සූචිකා හොති, සා න රක්ඛති. ඵලන්ති අම්බඵලතාලඵලාදිකං යංකිඤ්චි, තං රුක්ඛතො ගණ්හන්තස්ස විනිච්ඡයො රුක්ඛෙ ලග්ගිතකථායං වුත්තො. අපනෙත්වා ඨපිතං භූමට්ඨාදිසඞ්ගහිතමෙව.

อนึ่ง ในสิ่งของที่เกิดในอารามนั้น คำว่า 'ราก' คือรากอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น รากหญ้าแฝก รากข่า เป็นต้น. ภิกษุผู้ถอนรากนั้น หรือถือรากที่ถอนแล้ว เมื่อรากนั้นมีปริมาณถึงมูลค่าที่ทำให้วัตถุครบองค์ปาราชิก ต้องอาบัติปาราชิก. หัวก็สงเคราะห์เข้าในรากนั่นเอง. และในรากนี้ เมื่อภิกษุถอนรากแม้เพียงเล็กน้อย แต่ยังไม่ขาด ต้องอาบัติถุลลัจจัย. การวินิจฉัยในเรื่องนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในบัว. คำว่า 'เปลือกไม้' คือเปลือกไม้อย่างใดอย่างหนึ่งที่ใช้ประโยชน์ได้เพื่อเป็นยาหรือเพื่อย้อมสี. ภิกษุผู้ลอกเปลือกไม้นั้น หรือถือเปลือกไม้ที่ลอกแล้ว ต้องอาบัติปาราชิกตามนัยที่กล่าวไว้ในราก. คำว่า 'ดอกไม้' คือดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ดอกมะลิ ดอกพุดซ้อน เป็นต้น. ภิกษุผู้เด็ดดอกไม้นั้น หรือถือดอกไม้ที่เด็ดแล้ว ต้องอาบัติปาราชิกตามนัยที่กล่าวไว้ในดอกอุบลและดอกปทุม. แท้จริง ก้านดอกไม้หรือส่วนที่ยึดติดของดอกไม้ที่ยังไม่ขาด ก็ยังคงรักษาดอกไม้ไว้. อนึ่ง ในดอกไม้บางชนิด มีเส้นใยอยู่ภายในก้าน เส้นใยนั้นไม่รักษาดอกไม้ไว้. คำว่า 'ผลไม้' คือผลไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น มะม่วง ตาล เป็นต้น. การวินิจฉัยภิกษุผู้ถือผลไม้นั้นจากต้น ได้กล่าวไว้ในเรื่องสิ่งของที่ติดอยู่กับต้นไม้แล้ว. สิ่งของที่ถูกนำออกจากต้นไม้แล้ววางไว้ ก็สงเคราะห์เข้าในภูมัตถะเป็นต้นนั่นเอง.

---

ආරාමං අභියුඤ්ජතීති පරසන්තකං ‘‘මම සන්තකො අය’’න්ති මුසා භණිත්වා අභියුඤ්ජති, අදින්නාදානස්ස පයොගත්තා දුක්කටං. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙතීති විනිච්ඡයකුසලතාය බලවනිස්සිතාදිභාවෙන වා ආරාමසාමිකස්ස සංසයං ජනෙති. කථං? තඤ්හි තථා විනිච්ඡයප්පසුතං දිස්වා සාමිකො චින්තෙති – ‘‘සක්ඛිස්සාමි නු ඛො අහං ඉමං ආරාමං අත්තනො කාතුං, න සක්ඛිස්සාමි නු ඛො’’ති. එවං තස්ස විමති උප්පජ්ජමානා තෙන උප්පාදිතා හොති, තස්මා ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජති.

คำว่า 'ฟ้องอาราม' คือกล่าวเท็จว่า 'อารามนี้เป็นของฉัน' แล้วฟ้องร้องเพื่อตนเอง เพราะเป็นความพยายามในการลักทรัพย์ ต้องอาบัติทุกกฏ. คำว่า 'ทำให้เจ้าของสงสัย' คือทำให้เจ้าของอารามเกิดความสงสัยหรือความลังเลใจ เพราะความเชี่ยวชาญในการวินิจฉัย หรือเพราะเป็นผู้มีอำนาจเป็นต้น. อย่างไร? คือเมื่อเจ้าของอารามเห็นภิกษุผู้ฟ้องร้องนั้นเชี่ยวชาญในการวินิจฉัยเช่นนั้น ก็คิดว่า 'เราจะสามารถทำอารามนี้ให้เป็นของตนได้หรือไม่หนอ จะไม่สามารถได้หรือไม่หนอ' ดังนี้. เมื่อความสงสัยของเจ้าของอารามเกิดขึ้นเช่นนี้ ก็ชื่อว่าภิกษุผู้ฟ้องร้องนั้นทำให้เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นจึงต้องอาบัติถุลลัจจัย.

---

ධුරං නික්ඛිපතීති යදා පන සාමිකො ‘‘අයං ථද්ධො කක්ඛළො ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායම්පි මෙ කරෙය්‍ය, අලං දානි මය්හං ඉමිනා ආරාමෙනා’’ති ධුරං නික්ඛිපති, අභියුඤ්ජකො පාරාජිකං ආපජ්ජති. සචෙ සයම්පි කතධුරනික්ඛෙපො හොති, අථ ච පන සාමිකෙන ධුරෙ නික්ඛිත්තෙපි අභියුඤ්ජකො ධුරං අනික්ඛිපිත්වාව ‘‘ඉමං සුට්ඨු පීළෙත්වා මම ආණාපවත්තිං දස්සෙත්වා කිඞ්කාරප්පටිස්සාවිභාවෙ [Pg.295] නං ඨපෙත්වා දස්සාමී’’ති දාතබ්බභාවෙ සඋස්සාහො හොති, රක්ඛති තාව. අථාපි අභියුඤ්ජකො ‘‘අච්ඡින්දිත්වා න දානි නං ඉමස්ස දස්සාමී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, සාමිකො පන න ධුරං නික්ඛිපති, පක්ඛං පරියෙසති, කාලං ආගමෙති, ‘‘ලජ්ජිපරිසං තාව ලභාමි, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති පුන ගහණෙයෙව සඋස්සාහො හොති, රක්ඛතියෙව. යදා පන සොපි ‘‘න දස්සාමී’’ති, සාමිකොපි ‘‘න ලච්ඡාමී’’ති – එවං උභොපි ධුරං නික්ඛිපන්ති, තදා අභියුඤ්ජකස්ස පාරාජිකං. අථ පන අභියුඤ්ජිත්වා විනිච්ඡයං කුරුමානො අනිට්ඨිතෙ විනිච්ඡයෙ සාමිකෙනපි ධුරනික්ඛෙපෙ අකතෙ අත්තනො අස්සාමිකභාවං ජානන්තොයෙව තතො කිඤ්චි පුප්ඵං වා ඵලං වා ගණ්හාති, භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො.

คำว่า ‘ลดหย่อนความเพียร’ คือ เมื่อใดแล เจ้าของลดหย่อนความเพียรว่า ‘พระรูปนี้แข็งกระด้าง หยาบคาย พึงทำอันตรายแก่ชีวิตและอันตรายแก่พรหมจรรย์ของเราได้ บัดนี้ อารามนี้พอแล้วแก่เรา’ พระผู้ฟ้องร้องย่อมต้องอาบัติปาราชิก ถ้าตนเองก็มีการลดหย่อนความเพียรที่ทำแล้ว อนึ่ง แม้เจ้าของลดหย่อนความเพียรแล้ว แต่พระผู้ฟ้องร้องยังไม่ลดหย่อนความเพียรนั่นแหละ มีความอุตสาหะในการคืนให้ว่า ‘เราจักเบียดเบียนพระรูปนี้อย่างดีแล้ว แสดงการเป็นไปแห่งอำนาจของเราแล้ว ตั้งเจ้าของนั้นไว้ในความเป็นผู้มีอันถามว่า จักทำอะไรหนอ แล้วจักคืนให้’ อย่างนี้ ยังรักษาอยู่ก่อน อนึ่ง ถ้าแม้พระผู้ฟ้องร้องลดหย่อนความเพียรว่า ‘บัดนี้ เราจักแย่งชิงอารามนั้นแล้วจักไม่ให้แก่เจ้าของนี้’ แต่เจ้าของไม่ลดหย่อนความเพียร ยังแสวงหาพวกพ้อง ยังรอคอยกาลอันสมควร มีความอุตสาหะในการยึดคืนนั่นแหละว่า ‘เรายังไม่ได้บริษัทผู้ละอาย จักรู้ในภายหลัง’ อย่างนี้ ก็ยังรักษาอยู่ เมื่อใดแล พระผู้ฟ้องร้องนั้นก็ว่า ‘จักไม่คืนให้’ เจ้าของก็ว่า ‘จักไม่ได้’ ทั้งสองฝ่ายต่างก็ลดหย่อนความเพียรอย่างนี้ เมื่อนั้น ปาราชิกแก่พระผู้ฟ้องร้อง อนึ่ง เมื่อฟ้องร้องแล้วกำลังวินิจฉัยอยู่ การวินิจฉัยยังไม่เสร็จสิ้น เจ้าของก็ยังไม่ลดหย่อนความเพียร แต่พระผู้ฟ้องร้องรู้ว่าตนไม่มีความเป็นเจ้าของนั่นแหละ ถือเอาดอกไม้หรือผลไม้อะไรๆ จากอารามนั้น พึงให้ใช้ราคาของ

---

ධම්මං චරන්තොති භික්ඛුසඞ්ඝෙ වා රාජකුලෙ වා විනිච්ඡයං කරොන්තො. සාමිකං පරාජෙතීති විනිච්ඡයිකානං උක්කොචං දත්වා කූටසක්ඛිං ඔතාරෙත්වා ආරාමසාමිකං ජිනාතීති අත්ථො. ආපත්ති පාරාජිකස්සාති න කෙවලං තස්සෙව, සඤ්චිච්ච තස්ස අත්ථසාධනෙ පවත්තානං කූටවිනිච්ඡයිකානම්පි කූටසක්ඛීනම්පි සබ්බෙසං පාරාජිකං. එත්ථ ච සාමිකස්ස ධුරනික්ඛෙපවසෙනෙව පරාජයො වෙදිතබ්බො. අනික්ඛිත්තධුරො හි අපරාජිතොව හොති. ධම්මං චරන්තො පරජ්ජතීති සචෙපි ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන විනිච්ඡයස්ස පවත්තත්තා සයං පරාජයං පාපුණාති; එවම්පි මුසාවාදෙන සාමිකානං පීළාකරණපච්චයා ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජතීති.

คำว่า ‘ประพฤติธรรม’ คือ กำลังวินิจฉัยในภิกษุสงฆ์ก็ดี ในราชตระกูลก็ดี คำว่า ‘ยังเจ้าของให้แพ้’ คือ ให้สินบนแก่ผู้ตัดสินแล้ว นำพยานเท็จมาแล้ว ชนะเจ้าของอาราม ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า ‘อาบัติปาราชิก’ คือ ไม่ใช่เฉพาะของพระผู้ฟ้องร้องนั้นเท่านั้น แต่เป็นปาราชิกของทั้งหมด คือแม้ผู้ตัดสินเท็จและพยานเท็จผู้จงใจเป็นไปในการสำเร็จประโยชน์ของพระผู้ฟ้องร้องนั้น อนึ่ง ในการฟ้องร้องนี้ พึงทราบว่าความแพ้เป็นไปโดยอำนาจแห่งการลดหย่อนความเพียรของเจ้าของนั่นแหละ เพราะผู้ยังไม่ลดหย่อนความเพียร ย่อมไม่เป็นผู้แพ้ คำว่า ‘ประพฤติธรรมแล้วแพ้’ คือ แม้ถ้าเพราะการเป็นไปแห่งการวินิจฉัยโดยธรรม โดยวินัย โดยพระศาสนาของพระศาสดา ตนเองถึงความแพ้ แม้เช่นนั้น เพราะเหตุแห่งการทำความเบียดเบียนแก่เจ้าของด้วยมุสาวาท ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย ดังนี้

---

ආරාමට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อารามัฏฐกถา จบแล้ว

---

විහාරට්ඨකථා

วิหารัฏฐกถา

---

103. විහාරට්ඨෙපි – චතූහි ඨානෙහි නික්ඛිත්තං වුත්තනයමෙව. අභියොගෙපි චෙත්ථ චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස භික්ඛූනං දින්නං විහාරං වා පරිවෙණං වා ආවාසං වා මහන්තම්පි ඛුද්දකම්පි අභියුඤ්ජතො අභියොගො න රුහති. අච්ඡින්දිත්වා ගණ්හිතුම්පි න සක්කොති. කස්මා? සබ්බෙසං ධුරනික්ඛෙපාභාවතො. න හෙත්ථ සබ්බෙ චාතුද්දිසා භික්ඛූ ධුරනික්ඛෙපං කරොන්තීති. දීඝභාණකාදිභෙදස්ස පන ගණස්ස එකපුග්ගලස්ස වා සන්තකං අභියුඤ්ජිත්වා ගණ්හන්තො සක්කොති [Pg.296] තෙ ධුරං නික්ඛිපාපෙතුං. තස්මා තත්ථ ආරාමෙ වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

๑๐๓. ในวิหารัฏฐภัณฑ์ก็ดี วัตถุที่เก็บไว้ใน ๔ ฐาน ก็มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ อนึ่ง ในวิหารัฏฐภัณฑ์นี้ ในการฟ้องร้องก็ดี การฟ้องร้องของพระผู้ฟ้องร้องซึ่งวิหารก็ดี บริเวณก็ดี อาวาสก็ดี ที่ถวายแก่ภิกษุทั้งหลายโดยอุทิศสงฆ์ ๔ ทิศ ทั้งใหญ่และเล็ก ย่อมไม่ขึ้น แม้แย่งชิงเอาไปก็ไม่สามารถ เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีการลดหย่อนความเพียรของภิกษุทั้งหมด เพราะเหตุว่า ภิกษุ ๔ ทิศทั้งหมดในวิหารเป็นต้นนี้ ย่อมไม่ลดหย่อนความเพียร ดังนี้ แต่พระผู้ฟ้องร้องซึ่งของของคณะที่มีประเภทมีทีฆภาณกเป็นต้นก็ดี ของบุคคลคนเดียวก็ดี สามารถยังคณะหรือบุคคลนั้นให้ลดหย่อนความเพียรได้ เพราะฉะนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในวิหารัฏฐภัณฑ์นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในอารามัฏฐภัณฑ์ ดังนี้

---

විහාරට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

วิหารัฏฐกถา จบแล้ว

---

ඛෙත්තට්ඨකථා

เขตตัฏฐกถา

---

104. ඛෙත්තට්ඨෙපි – ඛෙත්තං තාව දස්සෙන්තො ‘‘ඛෙත්තං නාම යත්ථ පුබ්බණ්ණං වා අපරණ්ණං වා ජායතී’’ති ආහ. තත්ථ පුබ්බණ්ණන්ති සාලිආදීනි සත්ත ධඤ්ඤානි; අපරණ්ණන්ති මුග්ගමාසාදීනි; උච්ඡුඛෙත්තාදිකම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහිතං. ඉධාපි චතූහි ඨානෙහි නික්ඛිත්තං වුත්තනයමෙව. තත්ථජාතකෙ පන සාලිසීසාදීනි නිරුම්භිත්වා වා එකමෙකං හත්ථෙනෙව ඡින්දිත්වා වා අසිතෙන ලායිත්වා වා බහූනි එකතො උප්පාටෙත්වා වා ගණ්හන්තස්ස යස්මිං බීජෙ වා සීසෙ වා මුට්ඨියං වා මුග්ගමාසාදිඵලෙ වා වත්ථු පූරති, තස්මිං බන්ධනා මොචිතමත්තෙ පාරාජිකං. අච්ඡිජ්ජමානො පන දණ්ඩකො වා වාකො වා තචො වා අප්පමත්තකොපි රක්ඛති.

๑๐๔. ในเขตตัฏฐภัณฑ์ก็ดี ก่อนอื่นแสดงนาว่า ‘ชื่อว่านา คือที่ที่ข้าวเปลือกหรือพืชตระกูลถั่วเกิด’ ในคำว่านาเป็นต้นนั้น คำว่า ‘ข้าวเปลือก’ คือ ข้าวเปลือก ๗ ชนิด มีข้าวสาลีเป็นต้น คำว่า ‘พืชตระกูลถั่ว’ คือ ถั่วเขียว ถั่วดำเป็นต้น แม้ไร่อ้อยเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในเขตตัฏฐภัณฑ์นี้ ในเขตตัฏฐภัณฑ์นี้ก็ดี วัตถุที่เก็บไว้ใน ๔ ฐาน ก็มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ อนึ่ง ในวัตถุที่เกิดในนานั้น ของผู้ถือเอาซึ่งรวงข้าวสาลีเป็นต้น โดยไม่ตัดก็ดี โดยตัดทีละรวงด้วยมือเท่านั้นก็ดี โดยเกี่ยวด้วยเคียวก็ดี โดยถอนต้นถั่วจำนวนมากพร้อมกันก็ดี วัตถุแห่งปาราชิกย่อมเต็มในเมล็ดพืชก็ดี ในรวงก็ดี ในกำมือก็ดี ในผลถั่วเขียว ถั่วดำเป็นต้นก็ดี เมื่อวัตถุนั้นหลุดจากขั้วแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก แต่ก้านก็ดี เปลือกก็ดี หรือผิวก็ดี ที่ยังไม่ขาด แม้เล็กน้อย ก็ยังรักษาอยู่

---

වීහිනාළං දීඝම්පි හොති, යාව අන්තොනාළතො වීහිසීසදණ්ඩකො න නික්ඛමති, තාව රක්ඛති. කෙසග්ගමත්තම්පි නාළතො දණ්ඩකස්ස හෙට්ඨිමතලෙ නික්ඛන්තෙ භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. අසිතෙන ලායිත්වා ගණ්හතො පන මුට්ඨිගතෙසු හෙට්ඨා ඡින්නෙසුපි සචෙ සීසානි ජටිතානි, රක්ඛන්ති තාව. විජටෙත්වා පන කෙසග්ගමත්තම්පි උක්ඛිපතො සචෙ වත්ථු පූරති, පාරාජිකං. සාමිකෙහි පන ලායිත්වා ඨපිතං සභුසං වා අභුසං වා කත්වා ගණ්හතො යෙන වත්ථු පූරති, තස්මිං ගහිතෙ පාරාජිකං. සචෙ පරිකප්පෙති ‘‘ඉදං මද්දිත්වා පප්ඵොටෙත්වා සාරමෙව ගණ්හිස්සාමී’’ති රක්ඛති තාව. මද්දනපප්ඵොටනෙසු ඨානා චාවෙන්තස්සාපි පාරාජිකං නත්ථි, පච්ඡා භාජනගතෙ කතමත්තෙ පාරාජිකං. අභියොගො පනෙත්ථ වුත්තනයො එව.

ฟางข้าวก็ยาว ตราบใดที่ก้านรวงข้าวไม่หลุดออกจากฟางข้างใน ตราบนั้นยังรักษาอยู่ เมื่อก้านหลุดออกจากฟางแม้เพียงปลายผม พึงให้ใช้ราคาของ อนึ่ง แต่ผู้เกี่ยวด้วยเคียวแล้วถือเอา แม้รวงข้าวที่อยู่ในกำมือถูกตัดข้างล่างแล้ว ถ้ายังพันกันอยู่ ก็ยังรักษาอยู่ก่อน อนึ่ง แต่ผู้แก้ให้คลายแล้วยกขึ้นแม้เพียงปลายผม ถ้าวัตถุแห่งปาราชิกเต็ม ย่อมเป็นปาราชิก อนึ่ง แต่ผู้ถือเอาข้าวที่เจ้าของเกี่ยวแล้วเก็บไว้ โดยทำเป็นข้าวเปลือกมีแกลบก็ดี ไม่มีแกลบก็ดี เมื่อถือเอาข้าวที่วัตถุแห่งปาราชิกเต็ม ย่อมเป็นปาราชิก ถ้าคิดว่า ‘เราจักนวดและฟาดข้าวนี้แล้วจักเอาแต่เนื้อข้าว’ อย่างนี้ ก็ยังรักษาอยู่ก่อน แม้ผู้เคลื่อนย้ายจากที่นวดและฟาด ก็ไม่มีปาราชิก ภายหลัง เมื่อทำให้อยู่ในภาชนะแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก การฟ้องร้องในเขตตัฏฐภัณฑ์นี้ ก็มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ

---

ඛීලසඞ්කමනාදීසු පථවී නාම අනග්ඝා. තස්මා සචෙ එකෙනෙව ඛීලෙන ඉතො කෙසග්ගමත්තම්පි පථවිප්පදෙසං සාමිකානං පස්සන්තානං වා අපස්සන්තානං වා අත්තනො සන්තකං කරොති, තස්මිං ඛීලෙ නාමං ඡින්දිත්වා වා අච්ඡින්දිත්වා වා සඞ්කාමිතමත්තෙ තස්ස ච, යෙ චස්ස එකච්ඡන්දා, සබ්බෙසං පාරාජිකං. සචෙ පන [Pg.297] ද්වීහි ඛීලෙහි ගහෙතබ්බං හොති, පඨමෙ ඛීලෙ ථුල්ලච්චයං; දුතියෙ පාරාජිකං. සචෙ තීහි ගහෙතබ්බං හොති, පඨමෙ දුක්කටං, දුතියෙ ථුල්ලච්චයං, තතියෙ පාරාජිකං. එවං බහුකෙසුපි අවසානෙ ද්වෙ ඨපෙත්වා පුරිමෙහි දුක්කටං, අවසානෙ ද්වින්නං එකෙන ථුල්ලච්චයං, ඉතරෙන පාරාජිකං වෙදිතබ්බං. තඤ්ච ඛො සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙන. එවං සබ්බත්ථ.

ในเรื่องการย้ายหลักหมุดเป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ แผ่นดินชื่อว่ามีค่ามาก (หรือหาค่ามิได้) เพราะเหตุนั้น ถ้าภิกษุทำให้ส่วนแห่งแผ่นดินแม้เพียงเท่าปลายผมจากที่นี้เป็นของตน ด้วยหลักหมุดเพียงอันเดียว เมื่อเจ้าของเห็นอยู่ก็ตาม ไม่เห็นอยู่ก็ตาม เมื่อย้ายหลักหมุดนั้นไปแล้วเท่านั้น โดยจะตัดชื่อออกหรือไม่ก็ตาม ภิกษุนั้นและภิกษุทั้งหลายผู้มีฉันทะร่วมกันกับภิกษุนั้นทั้งหมด เป็นปาราชิก ถ้าพึงถือเอาด้วยหลักหมุด ๒ อัน ในหลักหมุดอันแรกเป็นถุลลัจจัย ในอันที่สองเป็นปาราชิก ถ้าพึงถือเอาด้วยหลักหมุด ๓ อัน ในอันแรกเป็นทุกกฏ ในอันที่สองเป็นถุลลัจจัย ในอันที่สามเป็นปาราชิก อย่างนี้ แม้ในหลักหมุดจำนวนมาก เว้น ๒ อันสุดท้ายไว้ ด้วยหลักหมุดอันก่อนๆ เป็นทุกกฏ ด้วยหลักหมุดอันหนึ่งใน ๒ อันสุดท้ายเป็นถุลลัจจัย ด้วยหลักหมุดที่เหลือเป็นปาราชิก พึงทราบ และพึงทราบปาราชิกนั้นด้วยการทอดธุระของเจ้าของ พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง

---

රජ්ජුං වාති ‘‘මම සන්තකං ඉද’’න්ති ඤාපෙතුකාමො රජ්ජුං වා පසාරෙති, යට්ඨිං වා පාතෙති, දුක්කටං. ‘‘ඉදානි ද්වීහි පයොගෙහි අත්තනො සන්තකං කරිස්සාමී’’ති තෙසං පඨමෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියෙ පාරාජිකං.

ในบทว่า Rajjuṃ vā เป็นต้น ผู้ประสงค์จะให้รู้ว่า 'ที่นี้เป็นของฉัน' ย่อมขึงเชือกก็ดี หรือทอดไม้เท้าลงก็ดี เป็นทุกกฏ ในความพยายาม ๒ ครั้งนั้น (ที่คิดว่า) 'บัดนี้ เราจักทำให้เป็นของตนด้วยความพยายาม ๒ ครั้ง' ด้วยความพยายามครั้งแรกเป็นถุลลัจจัย ด้วยครั้งที่สองเป็นปาราชิก

---

වතිං වාති පරස්ස ඛෙත්තං පරික්ඛෙපවසෙන අත්තනො කාතුකාමො දාරූනි නිඛණති, පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. එකස්මිං අනාගතෙ ථුල්ලච්චයං, තස්මිං ආගතෙ පාරාජිකං. සචෙ තත්තකෙන අසක්කොන්තො සාඛාපරිවාරෙනෙව අත්තනො කාතුං සක්කොති, සාඛාපාතනෙපි එසෙව නයො. එවං යෙන යෙන පරික්ඛිපිත්වා අත්තනො කාතුං සක්කොති, තත්ථ තත්ථ පඨමපයොගෙහි දුක්කටං. අවසානෙ ද්වින්නං එකෙන ථුල්ලච්චයං, ඉතරෙන පාරාජිකං වෙදිතබ්බං.

ในบทว่า Vatiṃ vā เป็นต้น ผู้ประสงค์จะทำนาของผู้อื่นให้เป็นของตนด้วยอำนาจแห่งการล้อมรั้ว ย่อมขุดฝังไม้ทั้งหลาย ในความพยายามแต่ละครั้งเป็นทุกกฏ เมื่อความพยายามครั้งสุดท้ายยังมาไม่ถึง เป็นถุลลัจจัย เมื่อความพยายามนั้นมาถึงแล้ว เป็นปาราชิก ถ้าไม่สามารถด้วยเหตุเพียงเท่านั้น แต่สามารถทำให้เป็นของตนได้ด้วยการล้อมด้วยกิ่งไม้เท่านั้น แม้ในการทอดกิ่งไม้ลง ก็นัยนี้แล อย่างนี้ ด้วยวัตถุใดๆ ที่ล้อมแล้วสามารถทำให้เป็นของตนได้ ในวัตถุนั้นๆ ด้วยความพยายามอันแรกๆ เป็นทุกกฏ ในที่สุด ด้วยความพยายามอันหนึ่งใน ๒ อันเป็นถุลลัจจัย ด้วยอันที่เหลือเป็นปาราชิก พึงทราบ

---

මරියාදං වාති පරස්ස ඛෙත්තං ‘‘මම ඉද’’න්ති ඤාපෙතුකාමො අත්තනො ඛෙත්තමරියාදං

ในบทว่า Mariyādaṃ vā เป็นต้น ผู้ประสงค์จะให้รู้ว่า 'ที่นี้เป็นของฉัน' ซึ่งนาของผู้อื่น (ย่อมย้าย) คันนาของตน

---

කෙදාරපාළිං යථා පරස්ස ඛෙත්තං අතික්කමති, එවං සඞ්කාමෙති, පංසුමත්තිකාදීහි වා වඩ්ඪෙත්වා විත්ථතං කරොති, අකතං වා පන පතිට්ඨාපෙති, පුරිමපයොගෙහි දුක්කටං. ද්වින්නං පච්ඡිමානං එකෙන ථුල්ලච්චයං, ඉතරෙන පාරාජිකන්ති.

ย้ายคันนาโดยประการที่ล่วงล้ำเข้าไปในนาของผู้อื่น หรือเพิ่มพูนด้วยฝุ่นและดินเหนียวเป็นต้นทำให้กว้างออกไป หรือประดิษฐานคันนาที่ยังไม่ได้ทำขึ้น ด้วยความพยายามอันก่อนๆ เป็นทุกกฏ ด้วยอันหนึ่งใน ๒ อันสุดท้ายเป็นถุลลัจจัย ด้วยอันที่เหลือเป็นปาราชิก ดังนี้

---

ඛෙත්තට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเขตต์ จบแล้ว

---

වත්ථුට්ඨකථා

อรรถกถาวัตถุ

---

105. වත්ථුට්ඨෙපි – වත්ථුං තාව දස්සෙන්තො වත්ථු නාම ‘‘ආරාමවත්ථු විහාරවත්ථූ’’ති ආහ. තත්ථ බීජං වා උපරොපකෙ වා අරොපෙත්වාව කෙවලං භූමිං සොධෙත්වා තිණ්ණං පාකාරානං යෙන කෙනචි පරික්ඛිපිත්වා වා අපරික්ඛිපිත්වා වා පුප්ඵාරාමාදීනං අත්ථාය ඨපිතො භූමිභාගො ආරාමවත්ථු නාම. එතෙනෙව නයෙන එකවිහාරපරිවෙණආවාසානං අත්ථාය ඨපිතො භූමිභාගො විහාරවත්ථු නාම. යොපි පුබ්බෙ ආරාමො [Pg.298] ච විහාරො ච හුත්වා පච්ඡා විනස්සිත්වා භූමිමත්තො ඨිතො, ආරාමවිහාරකිච්චං න කරොති, සොපි ආරාමවිහාරවත්ථුසඞ්ගහෙනෙව සඞ්ගහිතො. විනිච්ඡයො පනෙත්ථ ඛෙත්තට්ඨෙ වුත්තසදිසොයෙවාති.

๑๐๕. แม้ในวัตถุฏฐะ เมื่อจะแสดงวัตถุก่อน จึงกล่าวว่า วัตถุชื่อว่า 'อารามวัตถุ วิหารวัตถุ' ดังนี้ ในคำว่า Tattha เป็นต้นนั้น ส่วนแห่งแผ่นดินที่ยังไม่ได้ปลูกเมล็ดพืชหรือต้นกล้าเลย เพียงแต่ชำระพื้นที่ดินแล้ว จะล้อมด้วยกำแพงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากำแพง ๓ ชนิดก็ตาม ไม่ล้อมก็ตาม ที่ตั้งไว้เพื่อประโยชน์แก่สวนดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่าอารามวัตถุ ด้วยนัยนี้แล ส่วนแห่งแผ่นดินที่ตั้งไว้เพื่อประโยชน์แก่วิหารเดียว บริเวณเดียว หรืออาวาสเดียว ชื่อว่าวิหารวัตถุ แม้ที่ใดในกาลก่อนเคยเป็นอารามและวิหาร ภายหลังพินาศไปเหลือเพียงพื้นที่ดิน ไม่สามารถทำกิจแห่งอารามและวิหารได้ แม้ที่นั้นก็สงเคราะห์เข้าด้วยการสงเคราะห์เป็นอารามวัตถุและวิหารวัตถุนั่นเอง วินิจฉัยในอรรถกถาวัตถุนี้ เหมือนกับที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเขตต์นั่นเอง ดังนี้

---

වත්ථුට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวัตถุ จบแล้ว

---

106. ගාමට්ඨෙ යං වත්තබ්බං තං වුත්තමෙව.

๑๐๖. ในเรื่องบ้าน คำใดพึงกล่าว คำนั้นกล่าวแล้วนั่นเอง

---

අරඤ්ඤට්ඨකථා

อรรถกถาป่า

---

107. අරඤ්ඤට්ඨෙ – අරඤ්ඤං තාව දස්සෙන්තො ‘‘අරඤ්ඤං නාම යං මනුස්සානං පරිග්ගහිතං හොති, තං අරඤ්ඤ’’න්ති ආහ. තත්ථ යස්මා අරඤ්ඤං නාම මනුස්සානං පරිග්ගහිතම්පි අත්ථි, අපරිග්ගහිතම්පි; ඉධ පන යං පරිග්ගහිතං සාරක්ඛං, යතො න විනා මූලෙන කට්ඨලතාදීනි ගහෙතුං ලබ්භන්ති, තං අධිප්පෙතං. තස්මා ‘‘යං මනුස්සානං පරිග්ගහිතං හොතී’’ති වත්වා පුන ‘‘අරඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. තෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති – ‘‘න පරිග්ගහිතභාවො අරඤ්ඤස්ස ලක්ඛණං. යං පන අත්තනො අරඤ්ඤලක්ඛණෙන අරඤ්ඤං මනුස්සානඤ්ච පරිග්ගහිතං, තං ඉමස්මිං අත්ථෙ අරඤ්ඤ’’න්ති. තත්ථ විනිච්ඡයො ආරාමට්ඨාදීසු වුත්තසදිසො.

๑๐๗. ในอรรถกถาป่า เมื่อจะแสดงป่าก่อน จึงกล่าวว่า 'ป่าชื่อว่าที่ใดที่มนุษย์หวงแหน (ครอบครอง) แล้ว ที่นั้นชื่อว่าป่า' ดังนี้ ในคำว่า Tattha เป็นต้นนั้น เพราะเหตุว่า ป่าที่มนุษย์หวงแหนก็มี ที่ไม่ได้หวงแหนก็มี แต่ในที่นี้ (ในสิกขาบทนี้) ประสงค์เอาป่าที่หวงแหน มีการรักษา ซึ่งไม่สามารถจะถือเอาไม้และเถาวัลย์เป็นต้นได้โดยไม่มีมูลค่า เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า 'ที่ใดที่มนุษย์หวงแหนแล้ว' ดังนี้แล้ว จึงกล่าวอีกว่า 'ป่า' ด้วยคำนั้นย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า 'ความเป็นของที่ถูกหวงแหน ไม่ใช่ลักษณะของป่า แต่ที่ใดเป็นป่าด้วยลักษณะแห่งป่าของตน และเป็นที่ที่มนุษย์หวงแหน ที่นั้นชื่อว่าป่าในเนื้อความนี้' ดังนี้ วินิจฉัยในอรรถกถาป่านั้น เหมือนกับที่กล่าวไว้ในอารามฏฐะเป็นต้น

---

තත්ථජාතකෙසු පනෙත්ථ එකස්මිම්පි මහග්ඝරුක්ඛෙ ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. ලතං වාති එත්ථ ච වෙත්තොපි ලතාපි ලතා එව; තත්ථ යො වෙත්තො වා ලතා වා දීඝා හොති, මහාරුක්ඛෙ ච ගච්ඡෙ ච විනිවිජ්ඣිත්වා වා වෙඨෙත්වා වා ගතා, සා මූලෙ ඡින්නාපි අවහාරං න ජනෙති අග්ගෙ ඡින්නාපි, යදා පන අග්ගෙපි මූලෙපි ඡින්නා හොති, තදා අවහාරං ජනෙති. සචෙ පන වෙඨෙත්වා ඨිතා හොති, වෙඨෙත්වා ඨිතා පන රුක්ඛතො මොචිතමත්තා අවහාරං ජනෙති.

ในบรรดาสิ่งที่เกิดในป่านั้น เมื่อตัดต้นไม้ที่มีค่ามากแม้เพียงต้นเดียวเสร็จสิ้น เป็นปาราชิก ในบทว่า Lataṃ vā นี้ แม้หวาย แม้เถาวัลย์ ก็คือเถาวัลย์นั่นเอง ในบรรดาหวายและเถาวัลย์นั้น หวายหรือเถาวัลย์ใดยาว และเลื้อยพันหรือรัดต้นไม้ใหญ่และพุ่มไม้ไป เถาวัลย์นั้นแม้ถูกตัดที่โคนก็ยังไม่ทำให้การลักสำเร็จ แม้ถูกตัดที่ปลายก็ยังไม่ทำให้การลักสำเร็จ แต่เมื่อใดถูกตัดทั้งที่ปลายและที่โคน เมื่อนั้นย่อมทำให้การลักสำเร็จ แต่ถ้าเถาวัลย์นั้นพันตั้งอยู่ เถาวัลย์ที่พันตั้งอยู่นั้น เพียงแค่ทำให้หลุดจากต้นไม้ ก็ย่อมทำให้การลักสำเร็จ

---

තිණං වාති එත්ථ තිණං වා හොතු පණ්ණං වා, සබ්බං තිණග්ගහණෙනෙව ගහිතං; තං ගෙහච්ඡදනාදීනමත්ථාය පරෙහි ඡින්නං වා අත්තනා ඡින්දිත්වා වා ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. න කෙවලඤ්ච තිණපණ්ණමෙව, අඤ්ඤම්පි යංකිඤ්චි වාකඡල්ලි ආදි, යත්ථ සාමිකා සාලයා, තං ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. තච්ඡෙත්වා ඨපිතො අද්ධගතොපි රුක්ඛො න ගහෙතබ්බො. යො පන අග්ගෙ ච මූලෙ ච ඡින්නො හොති, සාඛාපිස්ස පූතිකා [Pg.299] ජාතා, ඡල්ලියොපි ගළිතා, ‘‘අයං සාමිකෙහි ඡඩ්ඩිතො’’ති ගහෙතුං වට්ටති. ලක්ඛණච්ඡින්නස්සාපි යදා ලක්ඛණං ඡල්ලියා පරියොනද්ධං හොති, තදා ගහෙතුං වට්ටති. ගෙහාදීනං අත්ථාය රුක්ඛෙ ඡින්දිත්වා යදා තානි කතානි අජ්ඣාවුත්ථානි ච හොන්ති, දාරූනිපි අරඤ්ඤෙ වස්සෙන ච ආතපෙන ච විනස්සන්ති, ඊදිසානිපි දිස්වා ‘‘ඡඩ්ඩිතානී’’ති ගහෙතුං වට්ටති. කස්මා? යස්මා අරඤ්ඤසාමිකා එතෙසං අනිස්සරා. යෙහි අරඤ්ඤසාමිකානං දෙය්‍යධම්මං දත්වා ඡින්නානි, තෙ එව ඉස්සරා, තෙහි ච තානි ඡඩ්ඩිතානි, නිරාලයා තත්ථ ජාතාති.

ในคำว่า Tiṇaṃ vā นี้ หญ้าก็ตาม ใบไม้ก็ตาม ทั้งหมดถูกสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า หญ้า นั่นเอง. ภิกษุผู้ถือเอาหญ้าหรือใบไม้ (มีใบตาลเป็นต้น) นั้น ที่ผู้อื่นตัดไว้เพื่อประโยชน์แก่การมุงหลังคาเรือนเป็นต้น หรือที่ตนเองตัดแล้วถือเอา พึงถูกปรับตามค่าของสิ่งของ. ไม่ใช่เพียงหญ้าและใบไม้เท่านั้น แม้สิ่งอื่นใดมีเชือกปอและเปลือกไม้เป็นต้น ที่เจ้าของยังมีความอาลัยอยู่ ภิกษุผู้ถือเอาสิ่งนั้น พึงถูกปรับตามค่าของสิ่งของ. ต้นไม้ที่ถูกถากแล้ววางไว้ แม้ล่วงกาลนานแล้ว ก็ไม่พึงถือเอา. แต่ต้นไม้ใดที่ถูกตัดทั้งที่ยอดและที่โคน กิ่งของมันก็เน่าเปื่อยแล้ว เปลือกก็หลุดลอกแล้ว พึงถือเอาได้ด้วยมนสิการว่า “สิ่งนี้เจ้าของทิ้งแล้ว”. แม้ต้นไม้ที่มีรอยตราที่เขาตัดไว้ เมื่อใดรอยตรานั้นถูกเปลือกหุ้มมิดแล้ว เมื่อนั้นพึงถือเอาได้. เมื่อตัดต้นไม้เพื่อประโยชน์แก่เรือนเป็นต้น และเรือนเหล่านั้นถูกสร้างและถูกอยู่อาศัยแล้ว ไม้ทั้งหลายในป่าก็ย่อมพินาศด้วยฝนและแดด เมื่อเห็นไม้เช่นนี้แล้ว พึงถือเอาได้ด้วยมนสิการว่า “ถูกทิ้งแล้ว”. เพราะเหตุไร? เพราะเจ้าของป่าไม่เป็นใหญ่ในไม้เหล่านี้. ชนเหล่าใดให้ไทยธรรมแก่เจ้าของป่าแล้วตัดไม้ ชนเหล่านั้นนั่นแลเป็นใหญ่ และไม้เหล่านั้นถูกชนเหล่านั้นทิ้งแล้ว พวกเขาไม่มีความอาลัยในไม้นั้นแล้ว.

---

යොපි භික්ඛු පඨමංයෙව අරඤ්ඤපාලානං දෙය්‍යධම්මං දත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා යථාරුචිතෙ රුක්ඛෙ ගාහාපෙති, තස්ස තෙසං ආරක්ඛට්ඨානං අගන්ත්වාපි යථාරුචිතෙන මග්ගෙන ගන්තුං වට්ටති. අථාපි පවිසන්තො අදත්වා ‘‘නික්ඛමන්තො දස්සාමී’’ති රුක්ඛෙ ගාහාපෙත්වා නික්ඛමන්තො තෙසං දාතබ්බං දත්වා ගච්ඡති, වට්ටති එව. අථාපි ආභොගං කත්වා ගච්ඡති ‘‘දෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘දස්සාමී’’ති, ‘‘දෙහී’’ති වුත්තෙ දාතබ්බමෙව. සචෙ කොචි අත්තනො ධනං දත්වා ‘‘භික්ඛුස්ස ගන්තුං දෙථා’’ති වදති, ලද්ධකප්පමෙව, ගන්තුං වට්ටති. සචෙ පන කොචි ඉස්සරජාතිකො ධනං අදත්වාව ‘‘භික්ඛූනං භාගං මා ගණ්හථා’’ති වාරෙති, අරඤ්ඤපාලා ච ‘‘මයං භික්ඛූනං තාපසානඤ්ච භාගං අගණ්හන්තා කුතො ලච්ඡාම, දෙථ, භන්තෙ’’ති වදන්ති, දාතබ්බමෙව.

ภิกษุใดให้ไทยธรรมแก่เจ้าหน้าที่ป่าไม้ตั้งแต่แรกทีเดียว แล้วเข้าไปในป่า ให้คนถือเอาต้นไม้ตามที่ต้องการ ภิกษุนั้นแม้ไม่ไปสู่ที่รักษาของเจ้าหน้าที่เหล่านั้น ก็ควรไปตามทางที่ต้องการได้. อนึ่ง เมื่อเข้าไปยังไม่ให้ แต่คิดว่า “เมื่อออกไปจักให้” แล้วให้ถือเอาต้นไม้ เมื่อออกไปให้ของที่ควรให้แก่เจ้าหน้าที่เหล่านั้นแล้วไป ก็ควรแท้. อนึ่ง เมื่อตั้งใจไว้ว่า “เมื่อเขาบอกว่า ‘จงให้’ จักให้” แล้วไป เมื่อเขาบอกว่า “จงให้” ก็พึงให้เท่านั้น. ถ้าทายกบางคนให้ทรัพย์ของตนแล้วกล่าวว่า “จงให้ทางแก่ภิกษุเถิด” เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ควรไปได้โดยเป็นผู้ได้ความควรแล้วนั่นแล. แต่ถ้าผู้มีอำนาจบางคนไม่ให้ทรัพย์เลย ห้ามว่า “อย่าถือเอาส่วนของภิกษุทั้งหลายเลย” และเจ้าหน้าที่ป่าไม้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพวกเราไม่ถือเอาส่วนของภิกษุและดาบสทั้งหลายแล้ว จักได้จากที่ไหนเล่า ขอท่านจงให้เถิด” เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงให้เท่านั้น.

---

යො පන අරඤ්ඤපාලෙසු නිද්දායන්තෙසු වා කීළාපසුතෙසු වා කත්ථචි පක්කන්තෙසු වා ආගන්ත්වා ‘‘කුහිං අරඤ්ඤපාලා’’ති පක්කොසිත්වාපි අදිස්වා ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යං. යොපි ආරක්ඛට්ඨානං පත්වා කම්මට්ඨානාදීනි මනසිකරොන්තො වා අඤ්ඤවිහිතො වා අස්සතියා අතික්කමති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. යස්සාපි තං ඨානං පත්තස්ස චොරො වා හත්ථී වා වාළමිගො වා මහාමෙඝො වා වුට්ඨහති, සො ච තම්හා උපද්දවා මුච්චිතුකම්‍යතාය සහසා තං ඨානං අතික්කමති, රක්ඛති තාව, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොති. ඉදං පන අරඤ්ඤෙ ආරක්ඛට්ඨානං නාම සුඞ්කඝාතතොපි ගරුකතරං. සුඞ්කඝාතස්ස හි පරිච්ඡෙදං අනොක්කමිත්වා දූරතොව පරිහරන්තො දුක්කටමෙව ආපජ්ජති. ඉදං පන ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිහරන්තස්ස ආකාසෙන ගච්ඡතොපි පාරාජිකමෙව. තස්මා එත්ථ අප්පමත්තෙන භවිතබ්බන්ති.

แต่ภิกษุใดมาในเวลาที่เจ้าหน้าที่ป่าไม้กำลังหลับอยู่ หรือกำลังเพลิดเพลินในการเล่น หรือไปในที่บางแห่ง แม้เรียกหาว่า “เจ้าหน้าที่ป่าไม้อยู่ที่ไหน” แล้วไม่เห็นก็ไป ภิกษุนั้นต้องปรับตามค่าของสิ่งของ. แม้ภิกษุใดถึงที่รักษาแล้ว มนสิการกรรมฐานเป็นต้นอยู่ก็ดี มีจิตส่งไปในอารมณ์อื่นก็ดี ล่วงเลยไปด้วยความไม่มีสติ ภิกษุนั้นก็ต้องปรับตามค่าของสิ่งของเช่นกัน. แม้ภิกษุใดเมื่อถึงที่รักษานั้นแล้ว โจรก็ดี ช้างก็ดี สัตว์ร้ายก็ดี หรือเมฆใหญ่ก็ดี ตั้งขึ้น และภิกษุนั้นด้วยความปรารถนาจะพ้นจากอุปัทวะนั้น จึงรีบล่วงเลยที่รักษานั้นไป แม้จะรักษาตนไว้ได้ ก็ต้องปรับตามค่าของสิ่งของ. อนึ่ง ที่รักษาในป่านี้ชื่อว่าหนักกว่าด่านเก็บภาษี. เพราะภิกษุผู้หลีกเลี่ยงด่านเก็บภาษีไปจากที่ไกล โดยยังไม่เข้าสู่เขตกำหนด ย่อมต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น. แต่ที่รักษานี้ สำหรับภิกษุผู้หลีกเลี่ยงไปด้วยจิตคิดจะลัก แม้ไปทางอากาศ ก็เป็นปาราชิกทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ในที่รักษานี้ พึงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด.

---

අරඤ්ඤට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยป่า จบแล้ว.

---

උදකකථා

เรื่องน้ำ.

---

108. උදකෙ [Pg.300] පන – භාජනගතන්ති උදකදුල්ලභකාලෙ උදකමණිකාදීසු භාජනෙසු සඞ්ගොපෙත්වා ඨපිතං; තං යස්මිං භාජනෙ ඨපිතං හොති, තං භාජනං ආවිඤ්ඡිත්වා වා ඡිද්දං කත්වා වා තත්ථ පොක්ඛරණීතළාකෙසු ච අත්තනො භාජනං පවෙසෙත්වා ගණ්හන්තස්ස සප්පිතෙලෙසු වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

๑๐๘. อนึ่ง ในเรื่องน้ำ – คำว่า bhājanagataṃ หมายถึงน้ำที่ถูกเก็บรักษาไว้ในภาชนะมีหม้อน้ำเป็นต้น ในเวลาที่น้ำหาได้ยาก. ภิกษุผู้ถือเอาน้ำนั้น โดยเอียงภาชนะที่น้ำนั้นถูกเก็บไว้ หรือทำรู หรือใส่ภาชนะของตนลงไปในหม้อน้ำ ตุ่มน้ำเป็นต้น หรือในสระโบกขรณีและสระที่กั้นด้วยคันดิน วินิจฉัยพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องเนยใสและน้ำมัน.

---

මරියාදච්ඡෙදනෙ පන තත්ථ ජාතකභූතගාමෙන සද්ධිම්පි මරියාදං ඡින්දන්තස්ස අදින්නාදානපයොගත්තා දුක්කටං. තඤ්ච පන පහාරෙ පහාරෙ හොති. අන්තොඨත්වා බහිමුඛො ඡින්දන්තො බහි අන්තෙන කාරෙතබ්බො. බහි ඨත්වා අන්තොමුඛො ඡින්දන්තො අන්තොඅන්තෙන කාරෙතබ්බො. අන්තො ච බහි ච ඡින්දිත්වා මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා තං ඡින්දන්තො මජ්ඣෙන කාරෙතබ්බො. මරියාදං දුබ්බලං කත්වා ගාවො පක්කොසති, ගාමදාරකෙහි වා පක්කොසාපෙති, තා ආගන්ත්වා ඛුරෙහි මරියාදං ඡින්දන්ති, තෙනෙව ඡින්නා හොති. මරියාදං දුබ්බලං කත්වා ගාවො උදකෙ පවෙසෙති, ගාමදාරකෙහි වා පවෙසාපෙති, තාහි උට්ඨාපිතවීචියො මරියාදං භින්දිත්වා ගච්ඡන්ති. ගාමදාරකෙ වා ‘‘උදකෙ කීළථා’’ති වදති, කීළන්තෙ වා උත්‍රාසෙති, තෙහි උට්ඨාපිතවීචියොපි මරියාදං ඡින්දිත්වා ගච්ඡන්ති. අන්තොඋදකෙ ජාතරුක්ඛං ඡින්දති, අඤ්ඤෙන වා ඡින්දාපෙති, තෙනපි පතන්තෙන උට්ඨාපිතවීචියො මරියාදං ඡින්දිත්වා ගච්ඡන්ති, තෙනෙව ඡින්නා හොති. මරියාදං දුබ්බලං කත්වා තළාකරක්ඛණත්ථාය තළාකතො නිබ්බහනඋදකං වා නිද්ධමනතුම්බං වා පිදහති, අඤ්ඤතො ගච්ඡන්තං වා උදකං යථා එත්ථ පවිසති, එවං පාළිං වා බන්ධති, මාතිකං වා උජුකං කරොති, තස්ස උපරිභාගෙ ඨිතං අත්තනො තළාකං වා භින්දති, උස්සන්නං උදකං මරියාදං ගහෙත්වා ගච්ඡති, තෙනෙව ඡින්නා හොති. සබ්බත්ථ නික්ඛන්තඋදකග්ඝානුරූපෙන අවහාරෙන කාරෙතබ්බො.

อนึ่ง ในการตัดคันคู ภิกษุผู้ตัดคันคูพร้อมด้วยพืชคามที่เกิดในคันคูนั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ เพราะความเป็นประโยคแห่งอทินนาทาน. อนึ่ง อาบัตินั้นย่อมมีในทุกๆ การฟัน. ภิกษุผู้ยืนอยู่ข้างในแล้วหันหน้าออกไปข้างนอกตัด พึงปรับด้วยส่วนข้างนอก. ภิกษุผู้ยืนอยู่ข้างนอกแล้วหันหน้าเข้าข้างในตัด พึงปรับด้วยส่วนข้างใน. ภิกษุผู้ตัดทั้งข้างในและข้างนอกแล้วเหลือตรงกลางไว้ แล้วตัดตรงกลางนั้น พึงปรับด้วยส่วนกลาง. ภิกษุผู้ทำให้คันคูอ่อนแอแล้วเรียกโคมาเอง หรือให้เด็กชาวบ้านเรียก โคเหล่านั้นมาแล้วใช้กีบเท้าตัดคันคู คันคูนั้นก็ชื่อว่าถูกภิกษุนั้นตัดแล้ว. ภิกษุผู้ทำให้คันคูอ่อนแอแล้วให้โคเข้าไปในน้ำ หรือให้เด็กชาวบ้านให้เข้าไป คลื่นที่โคเหล่านั้นทำให้เกิดขึ้นทำลายคันคูแล้วไหลไป. หรือกล่าวแก่เด็กชาวบ้านว่า “จงเล่นในน้ำเถิด” หรือทำให้เด็กที่กำลังเล่นตกใจ คลื่นที่เด็กเหล่านั้นทำให้เกิดขึ้นก็ทำลายคันคูแล้วไหลไป. ภิกษุผู้ตัดต้นไม้ที่เกิดในน้ำภายใน หรือให้ผู้อื่นตัด แม้ด้วยต้นไม้นั้นที่ล้มลง คันคูก็ถูกทำลายไป ชื่อว่าถูกภิกษุนั้นตัดแล้ว. ภิกษุผู้ทำให้คันคูอ่อนแอแล้วปิดน้ำที่ระบายออก หรือท่อระบายน้ำจากสระเพื่อประโยชน์ในการรักษาสระของตน หรือกั้นคันดิน หรือทำทางน้ำให้ตรง โดยประการที่น้ำจะไหลเข้ามาในสระนี้ หรือทำลายสระของตนที่ตั้งอยู่ส่วนบน น้ำที่มากเกินไปไหลไปทำลายคันคู คันคูนั้นก็ชื่อว่าถูกภิกษุนั้นตัดแล้ว. ในการตัดทั้งปวง พึงปรับตามสมควรแก่ค่าของน้ำที่ไหลออกไป.

---

නිද්ධමනපනාළිං උග්ඝාටෙත්වා නීහරන්තස්සාපි එසෙව නයො. සචෙ පන තෙන මරියාදාය දුබ්බලාය කතාය අත්තනො ධම්මතාය ආගන්ත්වා වා අනාණත්තෙහි ගාමදාරකෙහි ආරොපිතා වා ගාවියො ඛුරෙහි මරියාදං භින්දන්ති, අත්තනොයෙව ධම්මතාය අනාණත්තෙහි වා ගාමදාරකෙහි උදකෙ පවෙසිතා වීචියො උට්ඨාපෙන්ති, ගාමදාරකා වා සයමෙව පවිසිත්වා කීළන්තා උට්ඨාපෙන්ති අන්තොඋදකෙ වා රුක්ඛො අඤ්ඤෙන ඡිජ්ජමානො [Pg.301] පතිත්වා උට්ඨාපෙති, උට්ඨාපිතා වීචියො මරියාදං ඡින්දන්ති, සචෙපි මරියාදං දුබ්බලං කත්වා සුක්ඛතළාකස්ස උදකනිබ්බහනට්ඨානං වා උදකනිද්ධමනතුම්බං වා පිදහති, අඤ්ඤතො ගමනමග්ගෙ වා පාළිං බන්ධති, සුක්ඛමාතිකං වා උජුකං කරොති, පච්ඡා දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකං ආගන්ත්වා මරියාදං භින්දති, සබ්බත්ථ භණ්ඩදෙය්‍යං.

แม้ในกรณีที่เปิดท่อระบายน้ำออกไป ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้. หากภิกษุนั้นทำให้คันดินอ่อนแอลง แล้วโคทั้งหลายก็มาทำลายคันดินด้วยกีบเท้าของมันเอง หรือโคเหล่านั้นถูกเด็กชาวบ้านที่ไม่ได้สั่งให้ทำ พาลงไปในน้ำแล้วทำให้เกิดคลื่น หรือเด็กชาวบ้านเองลงไปเล่นแล้วทำให้เกิดคลื่น หรือต้นไม้ในน้ำถูกผู้อื่นตัดแล้วล้มลงทำให้เกิดคลื่น คลื่นที่เกิดขึ้นนั้นทำลายคันดิน หรือแม้ภิกษุนั้นทำให้คันดินอ่อนแอลงแล้วปิดทางระบายน้ำของสระที่แห้ง หรือปิดท่อระบายน้ำ หรือสร้างคันกั้นน้ำในทางเดินไปที่อื่น หรือทำให้ร่องน้ำที่แห้งตรง เมื่อฝนตกในภายหลัง น้ำก็ไหลมาทำลายคันดิน ในทุกกรณีนี้ต้องชดใช้ค่าเสียหาย.

---

යො පන නිදාඝෙ සුක්ඛවාපියා මරියාදං යාව තලං පාපෙත්වා ඡින්දති, පච්ඡා දෙවෙ වුට්ඨෙ ආගතාගතං උදකං පලායති, භණ්ඩදෙය්‍යං. යත්තකං තප්පච්චයා සස්සං උප්පජ්ජති, තතො පාදමත්තග්ඝනකම්පි අදෙන්තො සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙන අස්සමණො හොති.

อนึ่ง ภิกษุใดในฤดูร้อนเจาะคันดินของสระน้ำที่แห้งจนถึงก้นสระ ภายหลังเมื่อฝนตก น้ำที่ไหลมาก็จะไหลหนีไป ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. หากไม่ชดใช้พืชผลที่ควรจะเกิดขึ้นได้เพราะเหตุน้ำที่ไหลหนีไปนั้น แม้เพียงหนึ่งในสี่ส่วนของมูลค่าแก่เจ้าของ ภิกษุนั้นก็ไม่เป็นสมณะเพราะละทิ้งภาระ.

---

යං පන සබ්බසාධාරණං තළාකං හොති; තළාකෙ උදකස්ස සබ්බෙපි මනුස්සා ඉස්සරා. හෙට්ඨතො පනස්ස සස්සානි කරොන්ති, සස්සපාලනත්ථං තළාකතො මහාමාතිකා නික්ඛමිත්වා ඛෙත්තමජ්ඣෙන යාති, සාපි සදා සන්දනකාලෙ සබ්බසාධාරණා. තතො පන ඛුද්දකමාතිකා නීහරිත්වා අත්තනො අත්තනො කෙදාරෙසු උදකං පවෙසෙන්ති. තං අඤ්ඤෙසං ගහෙතුං න දෙන්ති. නිදාඝසමයෙව උදකෙ මන්දීභූතෙ වාරෙන උදකං දෙන්ති, යො උදකවාරෙ සම්පත්තෙ න ලභති, තස්ස සස්සානි මිලායන්ති; තස්මා අඤ්ඤෙසං වාරෙ අඤ්ඤො ගහෙතුං න ලභති. තත්ථ යො භික්ඛු පරෙසං ඛුද්දකමාතිකාතො වා කෙදාරතො වා උදකං ථෙය්‍යචිත්තෙන අත්තනො වා පරස්ස වා මාතිකං වා කෙදාරං වා පවෙසෙති, අටවිමුඛං වා වාහෙති, අවහාරො වස්ස හොති.

อนึ่ง สระน้ำใดเป็นของสาธารณะแก่คนทั้งปวง มนุษย์ทั้งปวงย่อมเป็นเจ้าของน้ำในสระนั้น. เบื้องล่างของสระนั้นย่อมมีการทำนา เพื่อรักษานา ร่องน้ำใหญ่ย่อมไหลออกจากสระผ่านกลางทุ่งนา ร่องน้ำใหญ่นั้นก็เป็นของสาธารณะเสมอในเวลาที่น้ำไหล. อนึ่ง จากร่องน้ำใหญ่นั้น ย่อมมีการขุดร่องน้ำเล็กๆ เพื่อนำน้ำเข้าสู่ไร่นาของตนๆ. พวกเขาไม่ยอมให้ผู้อื่นนำน้ำนั้นไป. ในฤดูร้อนเมื่อน้ำน้อยลง ย่อมมีการแบ่งน้ำตามลำดับเวร หากผู้ใดไม่ได้รับน้ำเมื่อถึงเวรของตน พืชผลของผู้นั้นย่อมเหี่ยวเฉา; เพราะฉะนั้น ในเวรของผู้อื่น ผู้อื่นย่อมไม่ได้รับน้ำ. ในกรณีนี้ ภิกษุใดมีเจตนาขโมยน้ำจากร่องน้ำเล็กของผู้อื่น หรือจากนาของผู้อื่น แล้วนำน้ำเข้าสู่ร่องน้ำหรือนาของตนเองหรือของผู้อื่น หรือปล่อยน้ำให้ไหลไปทางป่า ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ขโมย.

---

යොපි ‘‘චිරෙන මෙ උදකවාරො භවිස්සති, ඉදඤ්ච සස්සං මිලායතී’’ති පරෙසං කෙදාරෙ

ภิกษุใดคิดว่า 'เวรน้ำของอาตมาจะมาถึงในอีกนาน และพืชผลนี้ก็กำลังจะเหี่ยวเฉา' แล้วเข้าไปในนาของผู้อื่น

---

පවිසන්තස්ස උදකස්ස පවිසනමග්ගං පිදහිත්වා අත්තනො කෙදාරං පවෙසෙති, අවහාරො එව. සචෙ පන තළාකතො අනිග්ගතෙ පරෙසං මාතිකාමුඛං අසම්පත්තෙව උදකෙ සුක්ඛමාතිකංයෙව යථා ආගච්ඡන්තං උදකං අඤ්ඤෙසං කෙදාරෙ අප්පවිසිත්වා අත්තනොයෙව කෙදාරං පවිසති, එවං තත්ථ තත්ථ බන්ධති. අනික්ඛන්තෙ බද්ධා සුබද්ධා, නික්ඛන්තෙ බද්ධා, භණ්ඩදෙය්‍යං. තළාකං ගන්ත්වා සයමෙව නිද්ධමනපනාළිං උග්ඝාටෙත්වා අත්තනො කෙදාරං පවෙසෙන්තස්සාපි නත්ථි අවහාරො. කස්මා? තළාකං නිස්සාය ඛෙත්තස්ස කතත්තා. කුරුන්දියාදීසු පන ‘‘අවහාරො’’ති වුත්තං. තං [Pg.302] ‘‘වත්ථුං කාලඤ්ච දෙසඤ්චා’’ති ඉමිනා ලක්ඛණෙන න සමෙති. තස්මා මහාඅට්ඨකථායං වුත්තමෙව යුත්තන්ති.

ปิดทางน้ำที่ไหลเข้า แล้วนำน้ำเข้าสู่นาของตนเอง ย่อมเป็นการขโมย. อนึ่ง หากน้ำยังไม่ไหลออกจากสระ หรือยังไม่ถึงปากร่องน้ำของผู้อื่น แล้วภิกษุนั้นสร้างร่องน้ำที่แห้งของตนเองในลักษณะที่น้ำที่ไหลมาไม่เข้าสู่นาของผู้อื่น แต่เข้าสู่นาของตนเองเท่านั้น โดยสร้างในที่ต่างๆ เช่นนี้. หากสร้างก่อนที่น้ำจะไหลออก ถือว่าสร้างดีแล้ว; หากสร้างเมื่อน้ำไหลออกแล้ว ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. การที่ภิกษุไปที่สระแล้วเปิดท่อระบายน้ำด้วยตนเองเพื่อนำน้ำเข้าสู่นาของตนเองนั้น ไม่ถือเป็นการขโมย. เพราะเหตุใด? เพราะนาถูกสร้างโดยอาศัยสระนั้น. แต่ในคัมภีร์กุรุนทีเป็นต้นกล่าวว่า 'เป็นการขโมย' คำกล่าวเช่นนั้นไม่สอดคล้องกับลักษณะของวัตถุ เวลา และสถานที่. เพราะฉะนั้น สิ่งที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาจึงเหมาะสม.

---

උදකකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องน้ำจบลงแล้ว.

---

දන්තපොනකථා

เรื่องไม้สีฟัน

---

109. දන්තපොණං ආරාමට්ඨකවිනිච්ඡයෙන විනිච්ඡිනිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – යො සඞ්ඝස්ස වෙතනභතො හුත්වා දෙවසිකං වා පක්ඛමාසවාරෙන වා දන්තකට්ඨං ආහරති, සො තං ආහරිත්වා ඡින්දිත්වාපි යාව භික්ඛුසඞ්ඝං න සම්පටිච්ඡාපෙති, තාව තස්සෙව හොති. තස්මා තං ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. තත්ථජාතකං පන ගරුභණ්ඩං, තම්පි භික්ඛුසඞ්ඝෙන රක්ඛිතගොපිතං ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. එසෙව නයො ගණපුග්ගලගිහිමනුස්සසන්තකෙපි ඡින්නකෙ අච්ඡින්නකෙ ච. තෙසං ආරාමුය්‍යානභූමීසු ජාතං සාමණෙරා වාරෙන භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දන්තකට්ඨං ආහරන්තා ආචරියුපජ්ඣායානම්පි ආහරන්ති, තං යාව ඡින්දිත්වා සඞ්ඝං න පටිච්ඡාපෙන්ති, තාව සබ්බං තෙසංයෙව හොති. තස්මා තම්පි ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. යදා පන තෙ ඡින්දිත්වා සඞ්ඝස්ස පටිච්ඡාපෙත්වා දන්තකට්ඨමාළකෙ නික්ඛිපන්ති, ‘‘යථාසුඛං භික්ඛුසඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති; තතො පට්ඨාය අවහාරො නත්ථි, වත්තං පන ජානිතබ්බං. යො හි දෙවසිකං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔසරති, තෙන දිවසෙ දිවසෙ එකමෙව දන්තකට්ඨං ගහෙතබ්බං. යො පන දෙවසිකං න ඔසරති, පධානඝරෙ වසිත්වා ධම්මසවනෙ වා උපොසථග්ගෙ වා දිස්සති, තෙන පමාණං සල්ලක්ඛෙත්වා චත්තාරි පඤ්චදන්තකට්ඨානි අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඨපෙත්වා ඛාදිතබ්බානි. තෙසු ඛීණෙසු සචෙ පුනපි දන්තකට්ඨමාළකෙ බහූනි හොන්තියෙව, පුනපි ආහරිත්වා ඛාදිතබ්බානි. යදි පන පමාණං අසල්ලක්ඛෙත්වා ආහරති, තෙසු අක්ඛීණෙසුයෙව මාළකෙ ඛීයන්ති, තතො කෙචි ථෙරා ‘‘යෙහි ගහිතානි, තෙ පටිආහරන්තූ’’ති වදෙය්‍යුං, කෙචි ‘‘ඛාදන්තු, පුන සාමණෙරා ආහරිස්සන්තී’’ති, තස්මා විවාදපරිහරණත්ථං පමාණං සල්ලක්ඛෙතබ්බං. ගහණෙ පන දොසො නත්ථි. මග්ගං ගච්ඡන්තෙනාපි එකං වා ද්වෙ වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ගන්තබ්බන්ති.

๑๐๙. ไม้สีฟันพึงวินิจฉัยด้วยหลักการวินิจฉัยทรัพย์สินในอาราม. แต่มีข้อแตกต่างคือ บุคคลใดเป็นลูกจ้างของสงฆ์ หรือเป็นผู้รับจ้างนำไม้สีฟันมาทุกวัน หรือตามเวรครึ่งเดือนหรือรายเดือน เมื่อเขานำมาและตัดแล้ว ตราบใดที่ยังไม่ได้ถวายแก่ภิกษุสงฆ์ ไม้สีฟันนั้นยังเป็นของเขาอยู่. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดถือเอาไม้สีฟันนั้นด้วยเจตนาขโมย ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. อนึ่ง ไม้สีฟันที่เกิดขึ้นในวัดที่เป็นของสงฆ์นั้นเป็นครุภัณฑ์ ภิกษุใดถือเอาไม้สีฟันที่สงฆ์ดูแลรักษาไว้ ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. นัยเดียวกันนี้ใช้กับไม้สีฟันที่เป็นของคณะบุคคล ของบุคคล หรือของคฤหัสถ์ ทั้งที่ตัดแล้วและยังไม่ได้ตัด ซึ่งเกิดขึ้นในที่ดินอารามหรือสวนของพวกเขา. สามเณรทั้งหลายเมื่อนำไม้สีฟันมาถวายภิกษุสงฆ์ตามเวร ก็ย่อมนำมาถวายอาจารย์และอุปัชฌาย์ด้วย. ตราบใดที่พวกเขายังไม่ได้ตัดและถวายแก่สงฆ์ ไม้สีฟันทั้งหมดนั้นยังเป็นของสามเณรเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดถือเอาไม้สีฟันนั้นด้วยเจตนาขโมย ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. แต่เมื่อสามเณรเหล่านั้นตัดแล้วถวายแก่สงฆ์ และวางไว้บนชั้นไม้สีฟันโดยคิดว่า 'ขอภิกษุสงฆ์จงใช้สอยตามสบายเถิด' ตั้งแต่นั้นไปก็ไม่มีการขโมย. แต่พึงทราบวัตรปฏิบัติ. ภิกษุใดเข้าประชุมสงฆ์ทุกวัน พึงถือเอาไม้สีฟันเพียงอันเดียวในแต่ละวัน. ส่วนภิกษุใดไม่เข้าประชุมสงฆ์ทุกวัน แต่พักอยู่ในเรือนกรรมฐาน หรือปรากฏตัวในเวลาฟังธรรม หรือในโรงอุโบสถ ภิกษุนั้นพึงพิจารณาประมาณแล้วเก็บไม้สีฟัน ๔ หรือ ๕ อันไว้ในที่พักของตนเพื่อใช้สอย. เมื่อไม้สีฟันเหล่านั้นหมดไป หากยังมีไม้สีฟันจำนวนมากอยู่บนชั้นไม้สีฟันอีก ก็พึงนำมาใช้สอยได้อีก. แต่หากไม่พิจารณาประมาณแล้วนำมาใช้สอย เมื่อไม้สีฟันเหล่านั้นยังไม่หมดไป ไม้สีฟันบนชั้นก็จะหมดไป. เพราะเหตุที่หมดไปนั้น พระเถระบางรูปอาจกล่าวว่า 'ผู้ใดนำไปเกินควร ผู้นั้นจงนำกลับมา' พระเถระบางรูปอาจกล่าวว่า 'จงใช้สอยไปเถิด สามเณรจะนำมาอีก' เพราะฉะนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงการโต้เถียง พึงพิจารณาประมาณ. แต่การนำไปนั้นไม่มีโทษ. ภิกษุผู้เดินทางก็พึงใส่ไม้สีฟันหนึ่งหรือสองอันไว้ในย่ามแล้วเดินทางไปได้.

---

දන්තපොනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องไม้สีฟันจบลงแล้ว.

---

වනප්පතිකථා

เรื่องวนัปปติ

---

110. වනස්ස [Pg.303] පතීති වනප්පති; වනජෙට්ඨකරුක්ඛස්සෙතං අධිවචනං. ඉධ පන සබ්බොපි මනුස්සෙහි පරිග්ගහිතරුක්ඛො අධිප්පෙතො අම්බලබුජපනසාදිකො. යත්ථ වා පන මරිචවල්ලිආදීනි ආරොපෙන්ති, සො ඡිජ්ජමානො සචෙ එකායපි ඡල්ලියා වා වාකෙන වා සකලිකාය වා ඵෙග්ගුනා වා සම්බද්ධොව හුත්වා භූමියං පතති, රක්ඛති තාව.

๑๑๐. คำว่า วนัปปติ แปลว่า เจ้าแห่งป่า นี้เป็นชื่อของต้นไม้ที่ใหญ่ที่สุดในป่า แต่ในสิกขาบทนี้ หมายถึงต้นไม้ที่มนุษย์หวงแหนไว้ทั้งหมด มีต้นมะม่วง ต้นมะหาด และต้นขนุน เป็นต้น หรือต้นไม้ที่เขายกเถาพริกไทยเป็นต้นขึ้นพาดไว้ ต้นไม้นั้นเมื่อถูกตัด หากยังเชื่อมติดอยู่ด้วยเปลือกก็ดี ด้วยเปลือกตง (ใย) ก็ดี ด้วยสะเก็ดก็ดี ด้วยกระพี้ก็ดี แม้อย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วล้มลงสู่พื้นดิน เพียงเท่านี้ยังไม่เป็นอาบัติ (ยังรักษาอยู่)

---

යො පන ඡින්නොපි වල්ලීහි වා සාමන්තරුක්ඛසාඛාහි වා සම්බද්ධො සන්ධාරිතත්තා උජුකමෙව තිට්ඨති, පතන්තො වා භූමිං න පාපුණාති, නත්ථි තත්ථ පරිහාරො, අවහාරො එව හොති. යොපි කකචෙන ඡින්නො අච්ඡින්නො විය හුත්වා තථෙව තිට්ඨති, තස්මිම්පි එසෙව නයො.

ส่วนต้นไม้ใดแม้ถูกตัดแล้ว แต่ยังคงติดอยู่ด้วยเถาวัลย์หรือกิ่งของต้นไม้ที่อยู่ใกล้เคียง เพราะถูกยึดไว้จึงยังคงตั้งตรงอยู่ หรือเมื่อล้มลงก็ยังไม่ถึงพื้นดิน ในกรณีนั้นไม่มีการพ้นจากอาบัติ เป็นอาบัติปาราชิกเท่านั้น แม้ต้นไม้ใดที่ถูกเลื่อยตัดแล้ว แต่ยังคงตั้งอยู่เช่นนั้นเหมือนยังไม่ถูกตัด ในต้นไม้นั้นก็มีนัยเดียวกันนี้

---

යො පන රුක්ඛං දුබ්බලං කත්වා පච්ඡා චාලෙත්වා පාතෙති, අඤ්ඤෙන වා චාලාපෙති; අඤ්ඤං වාස්ස සන්තිකෙ රුක්ඛං ඡින්දිත්වා අජ්ඣොත්ථරති, පරෙන වා අජ්ඣොත්ථරාපෙති; මක්කටෙ වා පරිපාතෙත්වා තත්ථ ආරොපෙති, අඤ්ඤෙන වා ආරොපාපෙති; වග්ගුලියො වා තත්ථ ආරොපෙති, පරෙන වා ආරොපාපෙති; තා තං රුක්ඛං පාතෙන්ති, තස්සෙව අවහාරො.

ส่วนภิกษุใดทำให้ต้นไม้อ่อนแอลงแล้ว ภายหลังเขย่าเองให้ล้มลง หรือสั่งให้ผู้อื่นเขย่า หรือตัดต้นไม้อื่นที่อยู่ใกล้ต้นไม้นั้นแล้วทับเอง หรือสั่งให้ผู้อื่นทับ หรือไล่ต้อนลิงให้ขึ้นไปบนต้นไม้นั้นเอง หรือสั่งให้ผู้อื่นให้ลิงขึ้นไป หรือให้ค้างคาวขึ้นไปบนต้นไม้นั้นเอง หรือสั่งให้ผู้อื่นให้ค้างคาวขึ้นไป แล้วลิงหรือค้างคาวเหล่านั้นทำให้ต้นไม้นั้นล้มลง เป็นอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุนั้นเอง

---

සචෙ පන තෙන රුක්ඛෙ දුබ්බලෙ කතෙ අඤ්ඤො අනාණත්තො එව තං චාලෙත්වා පාතෙති,

แต่ถ้าภิกษุนั้นทำให้ต้นไม้อ่อนแอลงแล้ว ผู้อื่นซึ่งไม่ได้ถูกสั่ง เขย่าต้นไม้นั้นให้ล้มลง

---

රුක්ඛෙන වා අජ්ඣොත්ථරති, අත්තනො ධම්මතාය මක්කටා වා වග්ගුලියො වා ආරොහන්ති, පරො වා අනාණත්තො ආරොපෙති, සයං වා එස වාතමුඛං සොධෙති, බලවවාතො ආගන්ත්වා රුක්ඛං පාතෙති; සබ්බත්ථ භණ්ඩදෙය්‍යං. වාතමුඛසොධනං පනෙත්ථ අසම්පත්තෙ වාතෙ සුක්ඛමාතිකාය උජුකරණාදීහි සමෙති, නො අඤ්ඤථා. රුක්ඛං ආවිජ්ඣිත්වා සත්ථෙන වා ආකොටෙති, අග්ගිං වා දෙති, මණ්ඩුකකණ්ටකං වා විසං වා ආකොටෙති, යෙන සො මරති, සබ්බත්ථ භණ්ඩදෙය්‍යමෙවාති.

หรือทับด้วยต้นไม้อื่น หรือลิงหรือค้างคาวขึ้นไปเองตามธรรมชาติ หรือผู้อื่นซึ่งไม่ได้ถูกสั่งทำให้ขึ้นไป หรือภิกษุเองถากถางทางลมไว้ แล้วลมแรงพัดมาทำให้ต้นไม้ล้มลง ในทุกกรณีต้องคืนทรัพย์ (เป็นอาบัติทุกกฏ) อนึ่ง การถากถางทางลมในกรณีนี้ เมื่อลมยังไม่มาถึง ย่อมเสมอกับการทำร่องน้ำแห้งให้ตรงเป็นต้น ไม่ใช่อย่างอื่น หรือภิกษุเจาะต้นไม้ด้วยศัสตรา หรือให้ไฟ หรือตอกด้วยเงี่ยงปลากระเบนหรือยาพิษ จนเป็นเหตุให้ต้นไม้นั้นตาย ในทุกกรณีต้องคืนทรัพย์ (เป็นอาบัติทุกกฏ) เท่านั้น

---

වනප්පතිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องว่าด้วยวนัปปติจบแล้ว

---

හරණකකථා

เรื่องว่าด้วยการนำไป (หรณกะ)

---

111. හරණකෙ [Pg.304] – අඤ්ඤස්ස හරණකං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසතීති පරං සීසභාරාදීහි භණ්ඩං ආදාය ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘එතං හරිස්සාමී’’ති වෙගෙන ගන්ත්වා ආමසති, එත්තාවතා අස්ස දුක්කටං. ඵන්දාපෙතීති ආකඩ්ඪනවිකඩ්ඪනං කරොති, සාමිකො න මුඤ්චති, තෙනස්ස ථුල්ලච්චයං. ඨානා චාවෙතීති ආකඩ්ඪිත්වා සාමිකස්ස හත්ථතො මොචෙති, තෙනස්ස පාරාජිකං. සචෙ පන තං භණ්ඩසාමිකො උට්ඨහිත්වා පොථෙත්වා පුන තං භණ්ඩං මොචාපෙත්වා ගණ්හෙය්‍ය, භික්ඛු පඨමග්ගහණෙනෙව පාරාජිකො. සීසතො වා කණ්ණතො වා ගීවතො වා හත්ථතො වා අලඞ්කාරං ඡින්දිත්වා වා මොචෙත්වා වා ගණ්හන්තස්ස සීසාදීහි මොචිතමත්තෙ පාරාජිකං. හත්ථෙ පන වලයං වා කටකං වා අනීහරිත්වා අග්ගබාහං ඝංසන්තොව අපරාපරං වා සාරෙති, ආකාසගතං වා කරොති, රක්ඛති තාව. රුක්ඛමූලචීවරවංසෙසු වලයමිව න පාරාජිකං ජනෙති. කස්මා? සවිඤ්ඤාණකත්තා. සවිඤ්ඤාණකකොට්ඨාසගතඤ්හි යාව තතො න නීහටං, තාව තත්ථෙව හොති. එසෙව නයො අඞ්ගුලිමුද්දිකපාදකටකකටූපගපිළන්ධනෙසු.

๑๑๑. ในเรื่องการนำไป (หรณกะ) การวินิจฉัยพึงทราบดังนี้: คำว่า 'จับต้องทรัพย์ของผู้อื่นด้วยจิตคิดจะขโมย' หมายถึง เห็นผู้อื่นแบกของบนศีรษะเป็นต้นเดินไปอยู่ คิดว่า 'เราจักลักเอาทรัพย์นี้' จึงรีบไปจับต้อง เพียงเท่านี้เป็นอาบัติทุกกฏ คำว่า 'ทำให้ไหว' หมายถึง การฉุดดึงไปมา แต่เจ้าของยังไม่ปล่อย เพราะการกระทำนั้นเป็นอาบัติถุลลัจจัย คำว่า 'ทำให้เคลื่อนจากที่' หมายถึง ฉุดดึงจนหลุดจากมือของเจ้าของ เพราะการกระทำนั้นเป็นอาบัติปาราชิก แต่ถ้าเจ้าของทรัพย์นั้นลุกขึ้นทุบตีแล้วชิงเอาทรัพย์นั้นคืนไป ภิกษุเป็นปาราชิกตั้งแต่การถือเอาครั้งแรกนั่นเอง เมื่อภิกษุถือเอาเครื่องประดับที่ตัดหรือถอดจากศีรษะ หู คอ หรือมือ เพียงแค่หลุดจากศีรษะเป็นต้น เป็นอาบัติปาราชิก แต่ที่มือ หากยังไม่ได้ถอดกำไลหรือทองต้นแขนออก เพียงแค่ถูไปตามลำแขน หรือทำให้ลอยอยู่ในอากาศ เพียงเท่านี้ยังไม่เป็นอาบัติ ไม่เป็นปาราชิกเหมือนกำไลที่คล้องอยู่ที่โคนต้นไม้หรือที่ราวไม้ไผ่สำหรับตากจีวร เพราะเหตุไร? เพราะเป็นของมีวิญญาณ (ติดกับสิ่งมีวิญญาณ) จริงอยู่ เครื่องประดับที่ติดอยู่ในส่วนของสิ่งมีวิญญาณ ตราบใดที่ยังไม่ได้ถูกนำออกจากส่วนของสิ่งมีวิญญาณนั้น ตราบนั้นก็ยังชื่อว่าอยู่ในส่วนของสิ่งมีวิญญาณนั้นเอง ในแหวนนิ้วมือ กำไลข้อเท้า และเครื่องประดับเอว ก็มีนัยเดียวกันนี้

---

යො පන පරස්ස නිවත්ථසාටකං අච්ඡින්දති, පරො ච සලජ්ජිතාය සහසා න මුඤ්චති, එකෙනන්තෙන චොරො කඩ්ඪති, එකෙනන්තෙන පරො, රක්ඛති තාව. පරස්ස හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. අථාපි තං කඩ්ඪන්තස්ස ඡිජ්ජිත්වා එකදෙසො හත්ථගතො හොති, සො ච පාදං අග්ඝති පාරාජිකමෙව. සහභණ්ඩහාරකන්ති ‘‘සභණ්ඩහාරකං භණ්ඩං නෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ඉතො යාහී’’ති භණ්ඩහාරකං තජ්ජෙති, සො භීතො චොරෙන අධිප්පෙතදිසාභිමුඛො හුත්වා එකං පාදං සඞ්කාමෙති, චොරස්ස ථුල්ලච්චයං; දුතියෙ පාරාජිකං. පාතාපෙතීති අථාපි චොරො භණ්ඩහාරකස්ස හත්ථෙ ආවුධං දිස්වා සාසඞ්කො හුත්වා පාතාපෙත්වා ගහෙතුකාමො එකමන්තං පටික්කම්ම සන්තජ්ජෙත්වා පාතාපෙති, පරස්ස හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං.

ส่วนภิกษุใดแย่งชิงผ้านุ่งของผู้อื่น และเจ้าของเพราะความละอายจึงไม่ยอมปล่อยโดยพลัน ภิกษุผู้ขโมยดึงข้างหนึ่ง เจ้าของดึงข้างหนึ่ง เพียงเท่านี้ยังไม่เป็นอาบัติ เพียงแค่หลุดจากมือของเจ้าของเป็นอาบัติปาราชิก แม้เมื่อดึงผ้านั้นจนขาดไปส่วนหนึ่งติดมือมา และส่วนนั้นมีค่าถึงหนึ่งบาท ก็เป็นปาราชิกเท่านั้น คำว่า 'พร้อมด้วยผู้ถือเอาทรัพย์' หมายถึง คิดว่า 'เราจักนำทรัพย์ไปพร้อมกับคนขนทรัพย์' แล้วขู่คนขนทรัพย์ว่า 'จงไปจากที่นี่' คนขนทรัพย์นั้นกลัวจึงหันหน้าไปทางทิศที่ภิกษุผู้ขโมยต้องการแล้วก้าวเท้าไปก้าวหนึ่ง เป็นอาบัติถุลลัจจัยแก่ภิกษุผู้ขโมย เมื่อก้าวเท้าที่สองเป็นอาบัติปาราชิก คำว่า 'ทำให้ตก' หมายถึง ภิกษุผู้ขโมยเห็นอาวุธในมือของคนขนทรัพย์แล้วเกิดความระแวง จึงสั่งให้ทิ้งลงเพราะอยากจะได้ทรัพย์ โดยถอยไปยืน ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งแล้วขู่ให้ทิ้งลง เพียงแค่หลุดจากมือของผู้อื่นเป็นอาบัติปาราชิก

---

පාතාපෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සාතිආදි පන පරිකප්පවසෙන වුත්තං. යො හි භණ්ඩං පාතාපෙත්වා ‘‘යං මම රුච්චති, තං ගහෙස්සාමී’’ති පරිකප්පෙත්වා පාතාපෙති, තස්ස පාතාපනෙ ච ආමසනෙ ච දුක්කටං, ඵන්දාපනෙ ථුල්ලච්චයං. පාදග්ඝනකස්ස ඨානා චාවනෙ පාරාජිකං. තං පච්ඡා පටිපාතියමානස්ස මුඤ්චතොපි නත්ථියෙව සමණභාවො. යොපි භණ්ඩහාරකං [Pg.305] අතික්කමන්තං දිස්වා අනුබන්ධන්තො ‘‘තිට්ඨ, තිට්ඨ, භණ්ඩං පාතෙහී’’ති වත්වා පාතාපෙති, තස්සාපි තෙන හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං.

คำว่า 'ทำให้ตก เป็นอาบัติทุกกฏ' เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจการกำหนดไว้ในใจ (การคาดการณ์) จริงอยู่ ภิกษุใดทำให้ทรัพย์ตกโดยกำหนดไว้ในใจว่า 'เราจักเอาทรัพย์ชิ้นที่ชอบใจ' ในการทำให้ตกและการจับต้อง เป็นอาบัติทุกกฏ ในการทำให้ไหว เป็นอาบัติถุลลัจจัย ในการทำให้ทรัพย์มีค่าหนึ่งบาทเคลื่อนจากที่ เป็นอาบัติปาราชิก แม้ภิกษุนั้นภายหลังเมื่อคนขนทรัพย์ทิ้งลงให้อีกแล้วปล่อยไป ความเป็นสมณะก็ไม่มีเลย แม้ภิกษุใดเห็นคนขนทรัพย์เดินผ่านไปแล้วไล่ตามไปสั่งว่า 'หยุด หยุด ทิ้งทรัพย์ลง' แล้วทำให้เขาทิ้งลง เพียงแค่หลุดจากมือของคนขนทรัพย์นั้น เป็นอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุนั้น

---

යො පන ‘‘තිට්ඨ තිට්ඨා’’ති වදති, ‘‘පාතෙහී’’ති න වදති; ඉතරො ච තං ඔලොකෙත්වා ‘‘සචෙ එස මං පාපුණෙය්‍ය, ඝාතෙය්‍යාපි ම’’ න්ති සාලයොව හුත්වා තං භණ්ඩං ගහනට්ඨානෙ පක්ඛිපිත්වා ‘‘පුන නිවත්තිත්වා ගහෙස්සාමී’’ති පක්කමති, පාතනපච්චයා පාරාජිකං නත්ථි. ආගන්ත්වා පන ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හතො උද්ධාරෙ පාරාජිකං. අථ පනස්ස එවං හොති – ‘‘මයා පාතාපෙන්තෙනෙව ඉදං මම සන්තකං කත’’න්ති තතො නං සකසඤ්ඤාය ගණ්හාති; ගහණෙ රක්ඛති, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොති. ‘‘දෙහී’’ති වුත්තෙ අදෙන්තස්ස සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙ පාරාජිකං. ‘‘සො ඉමං ඡඩ්ඩෙත්වා ගතො, අනජ්ඣාවුත්ථකං දානි ඉද’’න්ති පංසුකූලසඤ්ඤාය ගණ්හතොපි එසෙව නයො. අථ පන සාමිකො ‘‘තිට්ඨ තිට්ඨා’’ති වුත්තමත්තෙනෙව ඔලොකෙන්තො තං දිස්වා ‘‘න දානි ඉදං මය්හ’’න්ති ධුරනික්ඛෙපං කත්වා නිරාලයො ඡඩ්ඩෙත්වා පලායති, තං ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හතො උද්ධාරෙ දුක්කටං. ආහරාපෙන්තෙ දාතබ්බං, අදෙන්තස්ස පාරාජිකං. කස්මා? තස්ස පයොගෙන ඡඩ්ඩිතත්තාති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. අඤ්ඤෙසු පන විචාරණා එව නත්ථි. පුරිමනයෙනෙව සකසඤ්ඤාය වා පංසුකූලසඤ්ඤාය වා ගණ්හන්තෙපි අයමෙව විනිච්ඡයොති.

อนึ่ง ภิกษุใดกล่าวว่า “หยุด หยุด” แต่ไม่กล่าวว่า “จงทิ้งลง” และผู้ถือทรัพย์นั้นมองดูภิกษุนั้นแล้วคิดว่า “หากภิกษุนี้มาถึงเรา อาจฆ่าเราก็ได้” จึงมีความอาลัยในของนั้นอย่างเดียว ทิ้งของนั้นไว้ในที่รกแล้วหลีกไปว่า “เราจะกลับมาเอาอีก” ด้วยเหตุแห่งการทิ้งลงนั้น ไม่มีอาบัติปาราชิก. แต่เมื่อมาแล้วถือเอาด้วยจิตคิดขโมย ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ยกขึ้น. อนึ่ง หากภิกษุนั้นมีความคิดว่า “เราทำให้ของนี้เป็นของของเราแล้วตั้งแต่ตอนที่ทำให้ทิ้งลง” แล้วถือเอาของนั้นด้วยสำคัญว่าเป็นของตน ย่อมพ้นจากปาราชิกในขณะที่ถือเอา แต่ย่อมเป็นภณฺฑเทยยะ (ของที่ต้องคืนเจ้าของ). เมื่อถูกกล่าวว่า “จงให้คืน” หากไม่ให้คืน ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่เจ้าของละความหวงแหน. แม้ภิกษุที่ถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุลว่า “เจ้าของทิ้งของนี้ไปแล้ว บัดนี้ของนี้ไม่มีเจ้าของหวงแหนแล้ว” ก็มีนัยเดียวกันนี้. อนึ่ง หากเจ้าของเพียงแค่ถูกกล่าวว่า “หยุด หยุด” ก็มองดูภิกษุนั้นแล้วเห็นว่า “บัดนี้ของนี้ไม่ใช่ของเราแล้ว” จึงละความหวงแหน ทิ้งไปโดยไม่มีความอาลัย แล้วหลบหนีไป เมื่อภิกษุถือเอาของนั้นด้วยจิตคิดขโมย ย่อมเป็นทุกกฏในขณะที่ยกขึ้น. เมื่อเจ้าของให้เอามาคืน ต้องให้คืน หากไม่ให้คืน ย่อมเป็นปาราชิก. เพราะเหตุไร? เพราะถูกทิ้งไปโดยการกระทำของภิกษุนั้น ดังนี้ มหาอรรถกถาได้กล่าวไว้. ส่วนในอรรถกถาอื่นไม่มีการวินิจฉัยเลย แม้ภิกษุที่ถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นของตน หรือด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล ก็มีวินิจฉัยนี้เช่นเดียวกันด้วยนัยก่อนหน้านี้.

---

හරණකකථා නිට්ඨිතා.

หรณกถา จบแล้ว.

---

උපනිධිකථා

อุปนิธิกถา

---

112. උපනිධිම්හි – නාහං ගණ්හාමීති සම්පජානමුසාවාදෙපි අදින්නාදානස්ස පයොගත්තා දුක්කටං. ‘‘කිං තුම්හෙ භණථ? නෙවිදං මය්හං අනුරූපං, න තුම්හාක’’න්තිආදීනි වදන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. ‘‘රහො මයා එතස්ස හත්ථෙ ඨපිතං, න අඤ්ඤො කොචි ජානාති, ‘දස්සති නු ඛො මෙ නො’’’ති සාමිකො විමතිං උප්පාදෙති, භික්ඛුස්ස ථුල්ලච්චයං. තස්ස ඵරුසාදිභාවං දිස්වා සාමිකො ‘‘න මය්හං දස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, තත්‍ර සචායං භික්ඛු ‘‘කිලමෙත්වා නං දස්සාමී’’ති දානෙ සඋස්සාහො, රක්ඛති තාව. සචෙපි සො දානෙ නිරුස්සාහො, භණ්ඩස්සාමිකො පන ගහණෙ සඋස්සාහො[Pg.306], රක්ඛතෙව. යදි පන සො දානෙ නිරුස්සාහො භණ්ඩසාමිකොපි ‘‘න මය්හං දස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, එවං උභින්නං ධුරනික්ඛෙපෙන භික්ඛුනො පාරාජිකං. යදිපි මුඛෙන ‘‘දස්සාමී’’ති වදති, චිත්තෙන පන අදාතුකාමො, එවම්පි සාමිකස්ස ධුරනික්ඛෙපෙ පාරාජිකං. තං පන උපනිධි නාම සඞ්ගොපනත්ථාය අත්තනො හත්ථෙ පරෙහි ඨපිතභණ්ඩං, අගුත්තදෙසතො ඨානා චාවෙත්වා ගුත්තට්ඨානෙ ඨපනත්ථාය හරතො අනාපත්ති. ථෙය්‍යචිත්තෙනපි ඨානා චාවෙන්තස්ස අවහාරො නත්ථි. කස්මා? අත්තනො හත්ථෙ නික්ඛිත්තත්තා, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොති. ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජතොපි එසෙව නයො. තාවකාලිකග්ගහණෙපි තථෙව. ධම්මං චරන්තොතිආදි වුත්තනයමෙව. අයං තාව පාළිවණ්ණනා.

๑๑๒. ในอุปนิธิ (ของฝาก) – แม้การกล่าวเท็จทั้งที่รู้ว่า “เราไม่ได้เอาไป” ก็เป็นทุกกฏ เพราะเป็นเหตุแห่งอทินนาทาน. แม้ภิกษุที่กล่าวคำมีอาทิว่า “พวกท่านพูดอะไรกัน? ของนี้ไม่สมควรแก่เราเลย, ไม่สมควรแก่พวกท่านเลย” ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. หากเจ้าของเกิดความสงสัยว่า “เราฝากของนี้ไว้ในมือของภิกษุนี้ในที่ลับ ไม่มีใครอื่นรู้ ภิกษุนี้จะคืนให้เราหรือไม่หนอ” ย่อมเป็นถุลลัจจัยแก่ภิกษุ. เมื่อเจ้าของเห็นความหยาบคายของภิกษุนั้นแล้วละความหวงแหนว่า “ภิกษุนี้จะไม่คืนให้เรา” ในกรณีนั้น หากภิกษุผู้รับฝากมีความพยายามในการคืนให้ว่า “เราจะคืนให้เขาหลังจากทำให้เขาเหนื่อยแล้ว” ย่อมพ้นจากปาราชิกไปก่อน. แม้ภิกษุนั้นจะไม่มีความพยายามในการคืนให้ แต่เจ้าของของนั้นมีความพยายามในการเอาคืน ก็ย่อมพ้นจากปาราชิกอยู่. แต่หากภิกษุนั้นไม่มีความพยายามในการคืนให้ และเจ้าของของนั้นก็ละความหวงแหนว่า “ภิกษุนี้จะไม่คืนให้เรา” ด้วยการละความหวงแหนของทั้งสองฝ่ายเช่นนี้ ย่อมเป็นปาราชิกแก่ภิกษุ. แม้จะกล่าวด้วยปากว่า “จะให้คืน” แต่ในใจไม่ต้องการให้คืน แม้เช่นนั้นก็เป็นปาราชิกในขณะที่เจ้าของละความหวงแหน. อนึ่ง ของที่ชื่อว่าอุปนิธิ คือของที่ผู้อื่นฝากไว้ในมือของตนเพื่อรักษาไว้ เพราะฉะนั้น การนำของนั้นจากที่ที่ไม่ปลอดภัยไปไว้ในที่ปลอดภัยเพื่อเก็บรักษา จึงไม่มีอาบัติ. แม้ผู้ที่ย้ายของจากที่หนึ่งด้วยจิตคิดขโมย ก็ไม่มีการลักทรัพย์. เพราะเหตุไร? เพราะของนั้นถูกฝากไว้ในมือของตน แต่ย่อมเป็นภณฺฑเทยยะ. แม้ผู้ที่บริโภคด้วยจิตคิดขโมย ก็มีนัยเดียวกันนี้. แม้การถือเอาชั่วคราวก็เช่นเดียวกัน. คำว่า “ประพฤติธรรม” เป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้ว. นี้เป็นการอธิบายพระบาลีเบื้องต้น.

---

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො පනෙත්ථ පත්තචතුක්කාදිවසෙන එවං වුත්තො – එකො කිර භික්ඛු පරස්ස මහග්ඝෙ පත්තෙ ලොභං උප්පාදෙත්වා තං හරිතුකාමො ඨපිතට්ඨානමස්ස සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වා අත්තනොපි පත්තං තස්සෙව සන්තිකෙ ඨපෙසි. සො පච්චූසසමයෙ ආගන්ත්වා ධම්මං වාචාපෙත්වා නිද්දායමානං මහාථෙරමාහ – ‘‘වන්දාමි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කො එසො’’ති? ‘‘අහං, භන්තෙ, ආගන්තුකභික්ඛු, කාලස්සෙවම්හි ගන්තුකාමො, අසුකස්මිඤ්ච මෙ ඨානෙ ඊදිසෙන නාම අංසබද්ධකෙන ඊදිසාය පත්තත්ථවිකාය පත්තො ඨපිතො. සාධාහං, භන්තෙ, තං ලභෙය්‍ය’’න්ති ථෙරො පවිසිත්වා තං ගණ්හි. උද්ධාරෙයෙව චොරස්ස පාරාජිකං. සචෙ ආගන්ත්වා ‘‘කොසි ත්වං අවෙලාය ආගතො’’ති වුත්තො භීතො පලායති, පාරාජිකං පත්වාව පලායති. ථෙරස්ස පන සුද්ධචිත්තත්තා අනාපත්ති. ථෙරො ‘‘තං ගණ්හිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං ගණ්හි, එසෙව නයො. අයං පන අඤ්ඤං තාදිසමෙව ගණ්හන්තෙ යුජ්ජති, මනුස්සවිග්ගහෙ ආණත්තසදිසවත්ථුස්මිං විය. කුරුන්දියං පන ‘‘පදවාරෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං, තං අතාදිසමෙව ගණ්හන්තෙ යුජ්ජති.

ส่วนวินิจฉัยนอกพระบาลีในอุปนิธินี้ ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปัตตจตุกกะเป็นต้น ดังนี้ว่า: มีภิกษุรูปหนึ่งเกิดความโลภในบาตรราคาแพงของผู้อื่น ต้องการจะขโมยบาตรนั้น จึงสังเกตที่เก็บบาตรนั้นอย่างดี แล้วนำบาตรของตนไปวางไว้ใกล้บาตรนั้น. ภิกษุนั้นมาในเวลาเช้ามืด ให้สาธยายพระธรรมแล้วกล่าวกับพระมหาเถระที่กำลังหลับอยู่ว่า “กราบเรียนพระคุณเจ้า” (พระเถระถามว่า) “นี่ใคร?” (ภิกษุนั้นตอบว่า) “ข้าแต่พระคุณเจ้า ข้าพระองค์เป็นภิกษุอาคันตุกะ ต้องการจะกลับไปแต่เช้าตรู่ บาตรของข้าพระองค์วางไว้ในที่ชื่อนั้น มีสายสะพายอย่างนี้ มีถุงบาตรอย่างนี้. ข้าแต่พระคุณเจ้า ขอข้าพระองค์จงได้บาตรนั้นเถิด” พระเถระจึงเข้าไปถือเอาบาตรที่ถูกชี้บอกนั้น. ในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง ย่อมเป็นปาราชิกแก่ภิกษุผู้ขโมย. หากภิกษุนั้นมาแล้วถูกกล่าวว่า “ท่านเป็นใคร มาในเวลาที่ไม่สมควร” แล้วเกิดความกลัวหนีไป ก็เท่ากับหนีไปหลังจากเป็นปาราชิกแล้ว. ส่วนพระเถระไม่มีอาบัติ เพราะมีจิตบริสุทธิ์. พระเถระคิดว่า “เราจะถือเอาบาตรนั้น” แล้วถือเอาบาตรอื่น ก็มีนัยเดียวกันนี้. อนึ่ง นัยนี้ย่อมสมควรแก่พระเถระที่ถือเอาบาตรอื่นที่คล้ายคลึงกันนั้น เหมือนในวัตถุที่คล้ายกับผู้ที่ถูกสั่งให้ฆ่าในมนุสสวิคคหะ. ส่วนในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า “พึงกระทำด้วยการก้าวเท้า” คำนั้นย่อมสมควรแก่พระเถระที่ถือเอาบาตรอื่นที่ไม่คล้ายคลึงกันนั้น.

---

තං මඤ්ඤමානො අත්තනො පත්තං ගණ්හිත්වා අදාසි, චොරස්ස සාමිකෙන දින්නත්තා පාරාජිකං නත්ථි, අසුද්ධචිත්තෙන පන ගහිතත්තා දුක්කටං. තං මඤ්ඤමානො චොරස්සෙව පත්තං ගණ්හිත්වා අදාසි, ඉධාපි චොරස්ස අත්තනො සන්තකත්තා පාරාජිකං නත්ථි, අසුද්ධචිත්තෙන පන ගහිතත්තා දුක්කටමෙව. සබ්බත්ථ ථෙරස්ස අනාපත්ති.

พระเถระสำคัญว่าเป็นบาตรนั้น จึงถือเอาบาตรของตนให้ไป ไม่มีอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุผู้ขโมย เพราะเจ้าของให้ไปแล้ว แต่เป็นทุกกฏเพราะถือเอาด้วยจิตไม่บริสุทธิ์. พระเถระสำคัญว่าเป็นบาตรนั้น จึงถือเอาบาตรของภิกษุผู้ขโมยให้ไป แม้ในกรณีนี้ก็ไม่มีอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุผู้ขโมย เพราะเป็นของตนเอง แต่เป็นทุกกฏเท่านั้นเพราะถือเอาด้วยจิตไม่บริสุทธิ์. ในทุกกรณี พระเถระไม่มีอาบัติ.

---

අපරො [Pg.307] ‘‘පත්තං චොරෙස්සාමී’’ති තථෙව නිද්දායමානං ථෙරං වන්දි. ‘‘කො අය’’න්ති ච වුත්තෙ ‘අහං, භන්තෙ, ගිලානභික්ඛු, එකං තාව මෙ පත්තං දෙථ, ගාමද්වාරං ගන්ත්වා භෙසජ්ජං ආහරිස්සාමී’’ති. ථෙරො ‘‘ඉධ ගිලානො නත්ථි, චොරො අයං භවිස්සතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘ඉමං හරතූ’’ති අත්තනො වෙරිභික්ඛුස්ස පත්තං නීහරිත්වා අදාසි, ද්වින්නම්පි උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං. ‘‘වෙරිභික්ඛුස්ස පත්තො’’ති සඤ්ඤාය අඤ්ඤස්ස පත්තං උද්ධරන්තෙපි එසෙව නයො. සචෙ පන ‘‘වෙරිස්සාය’’න්ති සඤ්ඤාය චොරස්සෙව පත්තං උද්ධරිත්වා දෙති, වුත්තනයෙනෙව ථෙරස්ස පාරාජිකං, චොරස්ස දුක්කටං. අථ ‘‘වෙරිස්සාය’’න්ති මඤ්ඤමානො අත්තනො පත්තං දෙති, වුත්තනයෙනෙව උභින්නම්පි දුක්කටං.

พระอีกรูปหนึ่งคิดว่า "เราจะขโมยบาตร" จึงไหว้พระเถระผู้กำลังหลับอยู่เช่นนั้น เมื่อถูกถามว่า "นี่ใคร?" ก็กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมเป็นภิกษุไข้ ขอท่านจงให้บาตรแก่กระผมสักใบหนึ่งก่อนเถิด กระผมจะไปที่ประตูบ้านแล้วนำยามา" พระเถระพิจารณาแล้วว่า "ในวิหารนี้ไม่มีภิกษุไข้ ภิกษุนี้คงเป็นโจร" จึงคิดว่า "จงนำบาตรนี้ไป" แล้วนำบาตรของภิกษุผู้เป็นศัตรูของตนออกมาให้ไป ภิกษุทั้งสองรูปเป็นปาราชิกด้วยการยกขึ้นนั่นเอง แม้ในภิกษุผู้ยกบาตรของผู้อื่นขึ้นด้วยความสำคัญว่า "เป็นบาตรของภิกษุผู้เป็นศัตรู" ก็มีนัยนี้แล แต่ถ้าภิกษุนั้นสำคัญว่า "เป็นบาตรของศัตรู" แล้วยกบาตรของโจรนั่นเองให้ไป พระเถระเป็นปาราชิก โจรเป็นทุกกฏ ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ถ้าภิกษุนั้นสำคัญว่า "เป็นบาตรของศัตรู" แล้วให้บาตรของตนไป ภิกษุทั้งสองรูปเป็นทุกกฏด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

---

එකො මහාථෙරො උපට්ඨාකං දහරභික්ඛුං ‘‘පත්තචීවරං ගණ්හ, අසුකං නාම ගාමං ගන්ත්වා පිණ්ඩාය චරිස්සාමා’’ති ආහ. දහරො ගහෙත්වා ථෙරස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො ගච්ඡන්තො ථෙය්‍යචිත්තං උප්පාදෙත්වා සචෙ සීසෙ භාරං ඛන්ධෙ කරොති, පාරාජිකං නත්ථි. කස්මා? ආණත්තියා ගහිතත්තා. සචෙ පන මග්ගතො ඔක්කම්ම අටවිං පවිසති, පදවාරෙන කාරෙතබ්බො. අථ නිවත්තිත්වා විහාරාභිමුඛො පලායිත්වා විහාරං පවිසිත්වා ගච්ඡති, උපචාරාතික්කමෙ පාරාජිකං. අථාපි මහාථෙරස්ස නිවාසනපරිවත්තනට්ඨානතො ගාමාභිමුඛො පලායති, ගාමූපචාරාතික්කමෙ පාරාජිකං. යදි පන උභොපි පිණ්ඩාය චරිත්වා භුඤ්ජිත්වා වා ගහෙත්වා වා නික්ඛමන්ති, ථෙරො ච පුනපි තං වදති – ‘‘පත්තචීවරං ගණ්හ, විහාරං ගමිස්සාමා’’ති. තත්‍ර චෙ සො පුරිමනයෙනෙව ථෙය්‍යචිත්තෙන සීසෙ භාරං ඛන්ධෙ කරොති, රක්ඛති තාව. අටවිං පවිසති, පදවාරෙන කාරෙතබ්බො. නිවත්තිත්වා ගාමාභිමුඛො එව පලායති, ගාමූපචාරාතික්කමෙ පාරාජිකං. පුරතො විහාරාභිමුඛො පලායිත්වා විහාරෙ අට්ඨත්වා අනිසීදිත්වා අවූපසන්තෙනෙව ථෙය්‍යචිත්තෙන ගච්ඡති, උපචාරාතික්කමෙ පාරාජිකං. යො පන අනාණත්තො ගණ්හාති, තස්ස සීසෙ භාරං ඛන්ධෙ කරණාදීසුපි පාරාජිකං. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

พระมหาเถระรูปหนึ่งกล่าวกับภิกษุหนุ่มผู้เป็นอุปัฏฐากว่า "จงถือบาตรจีวร เราจักไปบิณฑบาตในชื่อบ้านโน้น" ภิกษุหนุ่มนั้นถือเอาแล้วเดินตามหลังพระเถระไป หากเขาเกิดจิตคิดจะขโมยแล้วยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่า ก็ยังไม่เป็นปาราชิก เพราะเหตุไร? เพราะถือเอาด้วยคำสั่งนั่นเอง แต่ถ้าเขาหลีกจากทางแล้วเข้าไปในป่า พึงปรับอาบัติด้วยการก้าวเท้า หรือถ้าเขากลับหลังหันหนีไปทางวิหาร เข้าไปในวิหารแล้วเดินไป เป็นปาราชิกเมื่อล่วงเขตอุปจาร แม้ถ้าเขาหนีไปทางบ้านจากที่เปลี่ยนผ้าอันตรวาสกของพระมหาเถระ ก็เป็นปาราชิกเมื่อล่วงเขตอุปจารบ้าน หากภิกษุทั้งสองรูปนั้นเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันแล้วก็ดี หรือถือเอาบิณฑบาตแล้วก็ดี ออกไป พระเถระก็กล่าวกับภิกษุหนุ่มนั้นอีกว่า "จงถือบาตรจีวร เราจักไปวิหาร" ในคำกล่าวเช่นนั้น หากภิกษุหนุ่มนั้นยังคงมีจิตคิดจะขโมยอยู่ด้วยนัยก่อนนั่นเอง แล้วยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่า ก็ยังรักษาไว้ก่อน ถ้าเข้าไปในป่า พึงปรับอาบัติด้วยการก้าวเท้า ถ้ากลับหลังหันหนีไปทางบ้าน เป็นปาราชิกเมื่อล่วงเขตอุปจารบ้าน ถ้าหนีไปทางวิหารข้างหน้า เข้าไปในวิหารแล้วไม่หยุดไม่นั่ง แต่เดินไปด้วยจิตคิดจะขโมยที่ยังไม่สงบระงับ เป็นปาราชิกเมื่อล่วงเขตอุปจาร ส่วนภิกษุใดไม่ถูกสั่งแล้วถือเอา แม้ในการยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่าเป็นต้นของภิกษุนั้น ก็เป็นปาราชิก ข้อที่เหลือเหมือนกับข้อก่อนนั่นเอง

---

යො පන ‘‘අසුකං නාම විහාරං ගන්ත්වා චීවරං ධොවිත්වා රජිත්වා වා එහී’’ති වුත්තො ‘‘සාධූ’’ති ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්සපි අන්තරාමග්ගෙ ථෙය්‍යචිත්තං උප්පාදෙත්වා සීසෙ භාරං ඛන්ධෙ කරණාදීසු පාරාජිකං නත්ථි. මග්ගා ඔක්කමනෙ පදවාරෙන කාරෙතබ්බො. තං විහාරං ගන්ත්වා තත්ථෙව වසන්තො [Pg.308] ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජන්තො ජීරාපෙති, චොරා වා තස්ස තං හරන්ති, අවහාරො නත්ථි, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොති. තතො නික්ඛමිත්වා ආගච්ඡතොපි එසෙව නයො.

ส่วนภิกษุใดถูกกล่าวว่า "จงไปวิหารชื่อโน้น ซักจีวรแล้วย้อมแล้วจงกลับมา" แล้วรับคำว่า "ขอรับ" ถือเอาแล้วไป แม้ของภิกษุนั้นก็ยังไม่เป็นปาราชิกในการเกิดจิตคิดจะขโมยแล้วยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่าเป็นต้นในระหว่างทาง ในการหลีกจากทาง พึงปรับอาบัติด้วยการก้าวเท้า ถ้าภิกษุนั้นไปถึงวิหารนั้นแล้วอยู่ในวิหารนั้นนั่นเอง บริโภคอยู่ด้วยจิตคิดจะขโมยแล้วทำให้จีวรเก่าคร่ำคร่า หรือว่าพวกโจรนำจีวรนั้นของภิกษุนั้นไป ก็ยังไม่มีการนำไป (ไม่เป็นปาราชิก) แต่ต้องชดใช้สิ่งของ แม้ของภิกษุผู้กลับมาจากวิหารนั้นก็มีนัยนี้แล

---

යො පන අනාණත්තො ථෙරෙන නිමිත්තෙ වා කතෙ සයමෙව වා කිලිට්ඨං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘දෙථ, භන්තෙ, චීවරං; අසුකං නාම ගාමං ගන්ත්වා රජිත්වා ආහරිස්සාමී’’ති ගහෙත්වා ගච්ඡති; තස්ස අන්තරාමග්ගෙ ථෙය්‍යචිත්තං උප්පාදෙත්වා සීසෙ භාරං ඛන්ධෙ කරණාදීසු පාරාජිකං. කස්මා? අනාණත්තියා ගහිතත්තා. මග්ගා ඔක්කමතොපි පටිනිවත්තිත්වා තමෙව විහාරං ආගන්ත්වා විහාරසීමං අතික්කමතොපි වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකං. තත්ථ ගන්ත්වා රජිත්වා පච්චාගච්ඡතොපි ථෙය්‍යචිත්තෙ උප්පන්නෙ එසෙව නයො. සචෙ පන යත්ථ ගතො, තත්ථ වා අන්තරාමග්ගෙ විහාරෙ වා තමෙව විහාරං පච්චාගන්ත්වා තස්ස එකපස්සෙ වා උපචාරසීමං අනතික්කමිත්වා වසන්තො ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජන්තො ජීරාපෙති, චොරා වා තස්ස තං හරන්ති, යථා වා තථා වා නස්සති, භණ්ඩදෙය්‍යං. උපචාරසීමං අතික්කමතො පන පාරාජිකං.

ส่วนภิกษุใดไม่ถูกพระเถระสั่ง แต่เมื่อพระเถระทำนิมิตก็ดี หรือตนเองพิจารณาเห็นจีวรที่สกปรกแล้วก็ดี กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงให้จีวรเถิด กระผมจะไปบ้านชื่อโน้น ย้อมแล้วนำกลับมา" แล้วถือเอาไป ภิกษุนั้นเป็นปาราชิกในการเกิดจิตคิดจะขโมยแล้วยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่าเป็นต้นในระหว่างทาง เพราะเหตุไร? เพราะถือเอาด้วยการไม่สั่งนั่นเอง แม้ของภิกษุผู้หลีกจากทางไปก็ดี กลับมายังวิหารนั้นนั่นเองแล้วล่วงเขตวิหารไปก็ดี ก็เป็นปาราชิกด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้ของภิกษุผู้ไปถึงบ้านนั้นแล้วย้อมแล้วกลับมา เมื่อเกิดจิตคิดจะขโมยขึ้น ก็มีนัยนี้แล แต่ถ้าภิกษุนั้นไปถึงที่ใดแล้วอยู่ในที่นั้นก็ดี หรืออยู่ในวิหารแห่งหนึ่งในระหว่างทางก็ดี หรือกลับมายังวิหารเดิมนั้นนั่นเองแล้วอยู่ในข้างหนึ่งของวิหารนั้นโดยไม่ล่วงเขตอุปจารก็ดี บริโภคอยู่ด้วยจิตคิดจะขโมยแล้วทำให้จีวรเก่าคร่ำคร่า หรือว่าพวกโจรนำจีวรนั้นของภิกษุนั้นไป หรือจีวรนั้นพินาศไปด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ต้องชดใช้สิ่งของ ส่วนของภิกษุผู้ล่วงเขตอุปจารไป เป็นปาราชิก

---

යො පන ථෙරෙන නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ‘‘දෙථ, භන්තෙ, අහං රජිත්වා ආහරිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කත්ථ ගන්ත්වා, භන්තෙ, රජාමී’’ති පුච්ඡති. ථෙරො ච නං ‘‘යත්ථ ඉච්ඡසි, තත්ථ ගන්ත්වා රජාහී’’ති වදති, අයං ‘‘විස්සට්ඨදූතො’’ නාම. ථෙය්‍යචිත්තෙන පලායන්තොපි න අවහාරෙන කාරෙතබ්බො. ථෙය්‍යචිත්තෙන පන පලායතොපි පරිභොගෙන වා අඤ්ඤථා වා නාසයතොපි භණ්ඩදෙය්‍යමෙව හොති. භික්ඛු භික්ඛුස්ස හත්ථෙ කිඤ්චි පරික්ඛාරං පහිණති – ‘‘අසුකවිහාරෙ අසුකභික්ඛුස්ස දෙහී’’ති, තස්ස ථෙය්‍යචිත්තෙ උප්පන්නෙ සබ්බට්ඨානෙසු ‘‘අසුකං නාම විහාරං ගන්ත්වා චීවරං ධොවිත්වා රජිත්වා වා එහී’’ති එත්ථ වුත්තසදිසො විනිච්ඡයො.

ส่วนภิกษุใดเมื่อพระเถระกำลังทำนิมิตอยู่ กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงให้เถิด กระผมจะย้อมแล้วนำกลับมา" แล้วถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมจะไปย้อมที่ไหน?" และพระเถระกล่าวกับภิกษุนั้นว่า "เธอปรารถนาจะไปย้อมที่ไหน จงไปย้อมที่นั่นเถิด" ภิกษุนี้ชื่อว่า "วิสสัฏฐทูต" (ทูตผู้ได้รับอนุญาตตามใจชอบ) เพราะฉะนั้น แม้หนีไปด้วยจิตคิดจะขโมย ก็ไม่พึงปรับอาบัติด้วยการนำไป (ไม่เป็นปาราชิก) แต่แม้ของภิกษุผู้หนีไปด้วยจิตคิดจะขโมย หรือผู้ทำให้พินาศด้วยการบริโภคก็ดี หรือด้วยเหตุอย่างอื่นก็ดี หรือด้วยประการใดประการหนึ่ง ก็ต้องชดใช้สิ่งของนั่นเอง ภิกษุรูปหนึ่งส่งบริขารบางอย่างไปในมือของภิกษุรูปหนึ่ง โดยสั่งว่า "จงให้แก่ภิกษุชื่อโน้นในวิหารชื่อโน้น" เมื่อจิตคิดจะขโมยเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เป็นทูตนั้น ในที่ทั้งปวงก็มีวินิจฉัยเหมือนกับที่กล่าวไว้ในคำว่า "จงไปวิหารชื่อโน้น ซักจีวรแล้วย้อมแล้วจงกลับมา" นี้

---

අපරො භික්ඛුං පහිණිතුකාමො නිමිත්තං කරොති – ‘‘කො නු ඛො ගහෙත්වා ගමිස්සතී’’ති, තත්‍ර චෙ එකො – ‘‘දෙථ, භන්තෙ, අහං ගහෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්ස ථෙය්‍යචිත්තෙ උප්පන්නෙ සබ්බට්ඨානෙසු ‘‘දෙථ, භන්තෙ, චීවරං, අසුකං නාම ගාමං ගන්ත්වා රජිත්වා ආහරිස්සාමී’’ති එත්ථ වුත්තසදිසො විනිච්ඡයො. ථෙරෙන චීවරත්ථාය වත්ථං ලභිත්වා උපට්ඨාකකුලෙ ඨපිතං හොති. අථස්ස අන්තෙවාසිකො වත්ථං හරිතුකාමො තත්‍ර ගන්ත්වා ‘‘තං කිර වත්ථං දෙථා’’ති ථෙරෙන පෙසිතො විය වදති; තස්ස වචනං සද්දහිත්වා උපාසකෙන ඨපිතං උපාසිකා වා, උපාසිකාය ඨපිතං [Pg.309] උපාසකො වා අඤ්ඤො වා, කොචි නීහරිත්වා දෙති, උද්ධාරෙයෙවස්ස පාරාජිකං. සචෙ පන ථෙරස්ස උපට්ඨාකෙහි ‘‘ඉමං ථෙරස්ස දස්සාමා’’ති අත්තනො වත්ථං ඨපිතං හොති. අථස්ස අන්තෙවාසිකො තං හරිතුකාමො තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘ථෙරස්ස කිර වත්ථං දාතුකාමත්ථ, තං දෙථා’’ති වදති. තෙ චස්ස සද්දහිත්වා ‘‘මයං, භන්තෙ, භොජෙත්වා දස්සාමාති ඨපයිම්හ, හන්ද ගණ්හාහී’’ති දෙන්ති. සාමිකෙහි දින්නත්තා පාරාජිකං නත්ථි, අසුද්ධචිත්තෙන පන ගහිතත්තා දුක්කටං, භණ්ඩදෙය්‍යඤ්ච හොති.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งประสงค์จะส่งภิกษุไป จึงทำนิมิต (แสดงอาการ) ว่า "ใครหนอจะรับเอาไป" ในเรื่องนั้น หากภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดให้มาเถิด กระผมจะรับเอาไปเอง" แล้วรับเอาไป หากจิตคิดลักเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น วินิจฉัยก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในที่ทั้งปวงว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดให้จีวรมาเถิด กระผมจะไปสู่หมู่บ้านชื่อโน้น ย้อมแล้วจะนำมา" เป็นต้น พระเถระได้ผ้าเพื่อประโยชน์แก่จีวรแล้วเก็บไว้ในตระกูลอุปัฏฐาก ลำดับนั้น อันเตวาสิกของพระเถระนั้นประสงค์จะเอาผ้านั้น จึงไปที่นั่นแล้วกล่าวเหมือนเป็นผู้ที่พระเถระส่งมาว่า "ได้ยินว่า ท่านจงให้ผ้านั้น" อุบาสกเชื่อคำของเขาจึงนำผ้าที่อุบาสกเก็บไว้ให้ หรืออุบาสิกานำผ้าที่อุบาสิกาเก็บไว้ให้ หรืออุบาสกนำผ้าที่อุบาสิกาเก็บไว้ให้ หรืออุบาสิกานำผ้าที่อุบาสกเก็บไว้ให้ หรือใครๆ อื่นนำออกมาให้ พอเขายกขึ้นเท่านั้น เป็นปาราชิกแก่ภิกษุนั้น แต่ถ้าพวกอุปัฏฐากของพระเถระคิดว่า "พวกเราจะถวายผ้าผืนนี้แก่พระเถระ" แล้วเก็บผ้าของตนไว้ ลำดับนั้น อันเตวาสิกของพระเถระนั้นประสงค์จะเอาผ้านั้น จึงไปที่นั่นแล้วกล่าวว่า "ได้ยินว่า พวกท่านประสงค์จะถวายผ้าแก่พระเถระ โปรดให้ผ้านั้นมาเถิด" พวกเขาเชื่อคำของภิกษุนั้นจึงกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าตั้งใจว่าจะให้ฉันภัตตาหารก่อนแล้วจึงจะถวาย เชิญรับไปเถิด" ดังนี้แล้วจึงให้ เพราะเจ้าของให้เอง จึงไม่เป็นปาราชิก แต่เพราะรับเอาไปด้วยจิตไม่บริสุทธิ์ จึงเป็นทุกกฎ และต้องคืนของนั้น

---

භික්ඛු භික්ඛුස්ස වත්වා ගාමං ගච්ඡති, ‘‘ඉත්ථන්නාමො මම වස්සාවාසිකං දස්සති, තං ගහෙත්වා ඨපෙය්‍යාසී’’ති. ‘‘සාධූ’’ති සො භික්ඛු තෙන දින්නං මහග්ඝසාටකං අත්තනා ලද්ධෙන අප්පග්ඝසාටකෙන සද්ධිං ඨපෙත්වා තෙන ආගතෙන අත්තනො මහග්ඝසාටකස්ස ලද්ධභාවං ඤත්වා වා අඤත්වා වා ‘‘දෙහි මෙ වස්සාවාසික’’න්ති වුත්තො ‘‘තව ථූලසාටකො ලද්ධො, මය්හං පන සාටකො මහග්ඝො, ද්වෙපි අසුකස්මිං නාම ඔකාසෙ ඨපිතා, පවිසිත්වා ගණ්හාහී’’ති වදති. තෙන පවිසිත්වා ථූලසාටකෙ ගහිතෙ ඉතරස්ස ඉතරං ගණ්හතො උද්ධාරෙ පාරාජිකං. අථාපි තස්ස සාටකෙ අත්තනො නාමං අත්තනො ච සාටකෙ තස්ස නාමං ලිඛිත්වා ‘‘ගච්ඡ නාමං වාචෙත්වා ගණ්හාහී’’ති වදති, තත්‍රාපි එසෙව නයො. යො පන අත්තනා ච තෙන ච ලද්ධසාටකෙ එකතො ඨපෙත්වා තං එවං වදති – ‘‘තයා ච මයා ච ලද්ධසාටකා ද්වෙපි අන්තොගබ්භෙ ඨපිතා, ගච්ඡ යං ඉච්ඡසි, තං විචිනිත්වා ගණ්හාහී’’ති. සො ච ලජ්ජාය ආවාසිකෙන ලද්ධං ථූලසාටකමෙව ගණ්හෙය්‍ය, තත්‍රාවාසිකස්ස විචිනිත්වා ගහිතාවසෙසං ඉතරං ගණ්හතො අනාපත්ති. ආගන්තුකො භික්ඛු ආවාසිකානං චීවරකම්මං කරොන්තානං සමීපෙ පත්තචීවරං ඨපෙත්වා ‘‘එතෙ සඞ්ගොපෙස්සන්තී’’ති මඤ්ඤමානො න්හායිතුං වා අඤ්ඤත්‍ර වා ගච්ඡති. සචෙ නං ආවාසිකා සඞ්ගොපෙන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ, නට්ඨෙ ගීවා න හොති. සචෙපි සො ‘‘ඉදං, භන්තෙ, ඨපෙථා’’ති වත්වා ගච්ඡති, ඉතරෙ ච සකිච්චප්පසුතත්තා න ජානන්ති, එසෙව නයො. අථාපි තෙ ‘‘ඉදං, භන්තෙ, ඨපෙථා’’ති වුත්තා ‘‘මයං බ්‍යාවටා’’ති පටික්ඛිපන්ති, ඉතරො ච ‘‘අවස්සං ඨපෙස්සන්තී’’ති අනාදියිත්වා ගච්ඡති, එසෙව නයො. සචෙ පන තෙන යාචිතා වා අයාචිතා වා ‘‘මයං ඨපෙස්සාම, ත්වං ගච්ඡා’’ති වදන්ති; තං සඞ්ගොපිතබ්බං. නො චෙ සඞ්ගොපෙන්ති, නට්ඨෙ ගීවා. කස්මා? සම්පටිච්ඡිතත්තා.

ภิกษุบอกภิกษุอีกรูปหนึ่งแล้วไปสู่หมู่บ้านว่า "ทายกชื่อโน้นจะถวายผ้าวัสสาวาสิกะแก่ผม ท่านช่วยรับผ้านั้นไว้ด้วยเถิด" ภิกษุนั้นรับคำว่า "ดีละ" แล้วเก็บผ้าสาฎกมีราคามากที่ทายกนั้นถวายไว้รวมกับผ้าสาฎกมีราคาน้อยที่ตนได้มา เมื่อภิกษุนั้นกลับมาแล้วถามว่า "ขอท่านจงให้ผ้าวัสสาวาสิกะแก่ผมเถิด" ภิกษุผู้รับฝากจะรู้หรือไม่รู้ว่าภิกษุนั้นได้ผ้ามีราคามากก็ตาม จึงกล่าวว่า "ท่านได้ผ้าสาฎกเนื้อหยาบ ส่วนผ้าสาฎกของผมมีราคามาก ผ้าทั้งสองผืนเก็บไว้ในที่ชื่อโน้น ท่านจงเข้าไปเลือกเอาเองเถิด" เมื่อภิกษุนั้นเข้าไปถือเอาผ้าสาฎกเนื้อหยาบไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งถือเอาผ้าอีกผืนหนึ่ง (ที่มีราคามาก) ไป เป็นปาราชิกในขณะที่ยกขึ้น แม้หากภิกษุนั้นจะเขียนชื่อของตนไว้ที่ผ้าของภิกษุนั้น และเขียนชื่อของภิกษุนั้นไว้ที่ผ้าของตนแล้วกล่าวว่า "ท่านจงไปอ่านชื่อแล้วหยิบเอาเถิด" ในกรณีนี้ก็นัยเดียวกัน ส่วนภิกษุใดเก็บผ้าสาฎกที่ตนและภิกษุนั้นได้มาไว้รวมกันแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ผ้าสาฎกที่ท่านและผมได้มาทั้งสองผืนเก็บไว้ในห้อง ท่านจงไปเลือกเอาผืนที่ท่านปรารถนาเถิด" และภิกษุนั้นถือเอาเฉพาะผ้าสาฎกเนื้อหยาบที่ภิกษุเจ้าถิ่นได้มาเพราะความเกรงใจ ในกรณีนั้น ภิกษุเจ้าถิ่นถือเอาผ้าอีกผืนหนึ่งที่เหลือจากการที่ภิกษุอาคันตุกะเลือกแล้ว ไม่เป็นอาบัติ ภิกษุอาคันตุกะวางบาตรและจีวรไว้ใกล้พวกภิกษุเจ้าถิ่นผู้กำลังทำจีวรอยู่ ด้วยคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้จักช่วยดูแลให้" แล้วไปสรงน้ำหรือไปที่อื่น หากภิกษุเจ้าถิ่นช่วยดูแลให้ นั่นเป็นการดี หากไม่ดูแล เมื่อของหายไป ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ (ไม่เป็นหนี้) แม้หากภิกษุอาคันตุกะนั้นกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดช่วยเก็บของนี้ไว้ด้วย" แล้วไป แต่ภิกษุเหล่าอื่นมัวแต่กังวลด้วยกิจของตนจึงไม่รับรู้ ก็นัยเดียวกัน แม้หากภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นถูกกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดช่วยเก็บของนี้ไว้ด้วย" แล้วปฏิเสธว่า "พวกผมกำลังยุ่งอยู่" แต่ภิกษุอาคันตุกะไม่เอื้อเฟื้อคำปฏิเสธนั้นด้วยคิดว่า "อย่างไรเสียพวกเขาก็จักเก็บไว้ให้" แล้วไป ก็นัยเดียวกัน แต่ถ้าภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นถูกขอร้องก็ตาม ไม่ถูกขอร้องก็ตาม กล่าวว่า "พวกผมจักเก็บไว้ให้ ท่านไปเถิด" ดังนี้ ของนั้นอันภิกษุเจ้าถิ่นควรดูแลให้ดี หากไม่ดูแล เมื่อของหายไป ต้องรับผิดชอบ เพราะเหตุไร? เพราะได้รับคำ (รับฝาก) ไว้แล้ว

---

යො [Pg.310] භික්ඛු භණ්ඩාගාරිකො හුත්වා පච්චූසසමයෙ එව භික්ඛූනං පත්තචීවරානි හෙට්ඨාපාසාදං ඔරොපෙත්වා ද්වාරං අපිදහිත්වා තෙසම්පි අනාරොචෙත්වාව දූරෙ භික්ඛාචාරං ගච්ඡති; තානි චෙ චොරා හරන්ති, තස්සෙව ගීවා. යො පන භික්ඛූහි ‘‘ඔරොපෙථ, භන්තෙ, පත්තචීවරානි; කාලො සලාකග්ගහණස්සා’’ති වුත්තො ‘‘සමාගතත්ථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, සමාගතම්හා’’ති වුත්තෙ පත්තචීවරානි නීහරිත්වා නික්ඛිපිත්වා භණ්ඩාගාරද්වාරං බන්ධිත්වා ‘‘තුම්හෙ පත්තචීවරානි ගහෙත්වා හෙට්ඨාපාසාදද්වාරං පටිජග්ගිත්වා ගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති වත්වා ගච්ඡති. තත්‍ර චෙකො අලසජාතිකො භික්ඛු භික්ඛූසු ගතෙසු පච්ඡා අක්ඛීනි පුඤ්ඡන්තො උට්ඨහිත්වා උදකට්ඨානං මුඛධොවනත්ථං ගච්ඡති, තං ඛණං දිස්වා චොරා තස්ස පත්තචීවරං හරන්ති, සුහටං. භණ්ඩාගාරිකස්ස ගීවා න හොති.

ภิกษุใดเป็นภัณฑาคาริก ในเวลาปัจจุสมัย (เช้ามืด) ได้นำบาตรและจีวรของภิกษุทั้งหลายลงมาไว้ที่ชั้นล่างของปราสาท เปิดประตูทิ้งไว้ ทั้งไม่ได้บอกกล่าวแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้วไปบิณฑบาตในที่ไกล หากโจรลักของเหล่านั้นไป ภิกษุภัณฑาคาริกนั้นต้องรับผิดชอบ (เป็นหนี้) ส่วนภิกษุภัณฑาคาริกใดถูกภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดนำบาตรและจีวรลงมาเถิด ถึงเวลาจับสลากแล้ว" จึงถามว่า "พวกท่านมาพร้อมกันแล้วหรือ" เมื่อภิกษุเหล่านั้นตอบว่า "ครับ มาพร้อมกันแล้ว" จึงนำบาตรและจีวรออกมาวางไว้ ปิดประตูคลังแล้วสั่งว่า "พวกท่านจงรับเอาบาตรและจีวรไป แล้วช่วยกันดูแลประตูชั้นล่างของปราสาทก่อนจึงค่อยไป" ดังนี้แล้วจึงไป ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้เกียจคร้านรูปหนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายไปกันหมดแล้ว จึงลุกขึ้นเช็ดตาในภายหลังแล้วไปสู่ที่ใช้น้ำเพื่อล้างหน้า โจรเห็นช่องในขณะนั้นจึงลักบาตรและจีวรของภิกษุนั้นไป อย่างนี้ชื่อว่าถูกลักไปดีแล้ว ภิกษุภัณฑาคาริกไม่ต้องรับผิดชอบ

---

සචෙපි කොචි භණ්ඩාගාරිකස්ස අනාරොචෙත්වාව භණ්ඩාගාරෙ අත්තනො පරික්ඛාරං ඨපෙති, තස්මිම්පි නට්ඨෙ භණ්ඩාගාරිකස්ස ගීවා න හොති. සචෙ පන භණ්ඩාගාරිකො තං දිස්වා ‘‘අට්ඨානෙ ඨපිත’’න්ති ගහෙත්වා ඨපෙති, නට්ඨෙ තස්ස ගීවා. සචෙපි ඨපිතභික්ඛුනා ‘‘මයා, භන්තෙ, ඊදිසො නාම පරික්ඛාරො ඨපිතො, උපධාරෙය්‍යාථා’’ති වුත්තො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, දුන්නික්ඛිත්තං වා මඤ්ඤමානො අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ ඨපෙති, තස්සෙව ගීවා. ‘‘නාහං ජානාමී’’ති පටික්ඛිපන්තස්ස පන නත්ථි ගීවා. යොපි තස්ස පස්සන්තස්සෙව ඨපෙති, භණ්ඩාගාරිකඤ්ච න සම්පටිච්ඡාපෙති, නට්ඨං සුනට්ඨමෙව. සචෙ තං භණ්ඩාගාරිකො අඤ්ඤත්‍ර ඨපෙති, නට්ඨෙ ගීවා. සචෙ භණ්ඩාගාරං සුගුත්තං, සබ්බො සඞ්ඝස්ස ච චෙතියස්ස ච පරික්ඛාරො තත්ථෙව ඨපීයති, භණ්ඩාගාරිකො ච බාලො අබ්‍යත්තො ද්වාරං විවරිත්වා ධම්මකථං වා සොතුං, අඤ්ඤං වා කිඤ්චි කාතුං කත්ථචි ගච්ඡති, තං ඛණං දිස්වා යත්තකං චොරා හරන්ති, සබ්බං තස්ස ගීවා. භණ්ඩාගාරතො නික්ඛමිත්වා බහි චඞ්කමන්තස්ස වා ද්වාරං විවරිත්වා සරීරං උතුං ගාහාපෙන්තස්ස වා තත්ථෙව සමණධම්මානුයොගෙන නිසින්නස්ස වා තත්ථෙව නිසීදිත්වා කෙනචි කම්මෙන බ්‍යාවටස්ස වා උච්චාරපස්සාවපීළිතස්සාපි තතො තත්ථෙව උපචාරෙ විජ්ජමානෙ බහි ගච්ඡතො වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි ආකාරෙන පමත්තස්ස සතො ද්වාරං විවරිත්වා වා විවටමෙව පවිසිත්වා වා සන්ධිං ඡින්දිත්වා වා යත්තකං තස්ස පමාදපච්චයා චොරා හරන්ති, සබ්බං තස්සෙව ගීවා. උණ්හසමයෙ පන වාතපානං විවරිත්වා නිපජ්ජිතුං වට්ටතීති වදන්ති. උච්චාරපීළිතස්ස පන [Pg.311] තස්මිං උපචාරෙ අසති අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස ගිලානපක්ඛෙ ඨිතත්තා අවිසයො; තස්මා ගීවා න හොති.

หากภิกษุรูปใดรูปหนึ่งนำบริขารของตนไปเก็บไว้ในคลังโดยไม่บอกภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก (ผู้ดูแลคลัง) และบริขารนั้นหายไป ภัณฑาคาริกไม่ต้องรับผิดชอบ. แต่หากภัณฑาคาริกเห็นบริขารนั้นแล้วคิดว่า "วางไว้ไม่ถูกที่" จึงหยิบไปเก็บไว้ที่อื่น หากบริขารนั้นหายไป ภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. หากภิกษุผู้เก็บบริขารได้บอกภัณฑาคาริกว่า "ท่านขอรับ บริขารชื่อนี้ข้าพเจ้าได้เก็บไว้แล้ว ขอท่านโปรดตรวจตราด้วย" และภัณฑาคาริกตอบรับว่า "ดีแล้ว" หรือภัณฑาคาริกคิดว่า "วางไว้ไม่ดี" จึงย้ายไปเก็บไว้ที่อื่น หากบริขารนั้นหายไป ภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. แต่หากภัณฑาคาริกปฏิเสธว่า "อาตมาไม่รู้" ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ. แม้ภิกษุใดนำบริขารไปเก็บไว้ต่อหน้าภัณฑาคาริกนั่นเอง แต่ไม่ได้มอบหมายให้ภัณฑาคาริกดูแล หากบริขารนั้นหายไป ก็ถือว่าหายไปจริงๆ (ภัณฑาคาริกไม่ต้องรับผิดชอบ). หากภัณฑาคาริกนำบริขารนั้นไปเก็บไว้ที่อื่น หากหายไป ภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. หากคลังบริขารได้รับการดูแลอย่างดี และบริขารทั้งหมดของสงฆ์และเจดีย์ถูกเก็บไว้ที่นั่น แต่ภัณฑาคาริกเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด เปิดประตูทิ้งไว้แล้วไปฟังธรรมหรือไปทำกิจอื่นที่ใดที่หนึ่ง หากพวกโจรเห็นโอกาสนั้นแล้วขโมยบริขารไปเท่าใด ทั้งหมดนั้นภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. หากภัณฑาคาริกออกจากคลังไปเดินจงกรมข้างนอก หรือเปิดประตูรับลมให้ร่างกาย หรือนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ในคลังนั้น หรือนั่งทำกิจบางอย่างอยู่ในคลังนั้น หรือแม้ถูกปวดอุจจาระปัสสาวะรบกวน ทั้งที่มีที่ถ่ายอุจจาระปัสสาวะอยู่ใกล้ๆ ในคลังนั้น แต่กลับออกไปข้างนอก หรือประมาทด้วยเหตุอื่นใดก็ตาม โดยเปิดประตูทิ้งไว้ หรือเข้าไปในประตูที่เปิดอยู่แล้ว หรือเจาะช่องกำแพง หากพวกโจรขโมยบริขารไปเท่าใดเพราะความประมาทของภัณฑาคาริกนั้น ทั้งหมดนั้นภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. แต่มีผู้กล่าวว่า ในฤดูร้อน การเปิดหน้าต่างระบายอากาศแล้วนอนนั้นเป็นสิ่งที่ควรทำ. แต่หากภัณฑาคาริกถูกปวดอุจจาระปัสสาวะรบกวน และไม่มีที่ถ่ายอุจจาระปัสสาวะอยู่ใกล้ๆ ในคลังนั้น การที่เขาออกไปที่อื่นนั้นถือเป็นกรณีของผู้ป่วย จึงไม่ต้องรับผิดชอบ.

---

යො පන අන්තො උණ්හපීළිතො ද්වාරං සුගුත්තං කත්වා බහි නික්ඛමති, චොරා ච නං ගහෙත්වා ‘‘ද්වාරං විවරා’’ති වදන්ති, යාව තතියං න විවරිතබ්බං. යදි පන තෙ චොරා ‘‘සචෙ න විවරසි, තඤ්ච මාරෙස්සාම, ද්වාරඤ්ච භින්දිත්වා පරික්ඛාරං හරිස්සාමා’’ති ඵරසුආදීනි උක්ඛිපන්ති. ‘‘මයි ච මතෙ සඞ්ඝස්ස ච සෙනාසනෙ විනට්ඨෙ ගුණො නත්ථී’’ති විවරිතුං වට්ටති. ඉධාපි අවිසයත්තා ගීවා නත්ථීති වදන්ති. සචෙ කොචි ආගන්තුකො කුඤ්චිකං වා දෙති, ද්වාරං වා විවරති, යත්තකං චොරා හරන්ති, සබ්බං තස්ස ගීවා. සඞ්ඝෙන භණ්ඩාගාරගුත්තත්ථාය සූචියන්තකඤ්ච කුඤ්චිකමුද්දිකා ච යොජෙත්වා දින්නා හොති, භණ්ඩාගාරිකො ඝටිකමත්තං දත්වා නිපජ්ජති, චොරා විවරිත්වා පරික්ඛාරං හරන්ති, තස්සෙව ගීවා. සූචියන්තකඤ්ච කුඤ්චිකමුද්දිකඤ්ච යොජෙත්වා නිපන්නං පනෙතං සචෙ චොරා ආගන්ත්වා ‘‘විවරා’’ති වදන්ති, තත්ථ පුරිමනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. එවං ගුත්තං කත්වා නිපන්නෙ පන සචෙ භිත්තිං වා ඡදනං වා භින්දිත්වා උමඞ්ගෙන වා පවිසිත්වා හරන්ති, න තස්ස ගීවා. සචෙ භණ්ඩාගාරෙ අඤ්ඤෙපි ථෙරා වසන්ති, විවටෙ ද්වාරෙ අත්තනො අත්තනො පරික්ඛාරං ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති, භණ්ඩාගාරිකො තෙසු ගතෙසු ද්වාරං න ජග්ගති, සචෙ තත්ථ කිඤ්චි අවහරීයති, භණ්ඩාගාරිකස්ස ඉස්සරතාය භණ්ඩාගාරිකස්සෙව ගීවා. ථෙරෙහි පන සහායෙහි භවිතබ්බං. අයං තත්ථ සාමීචි.

แต่หากภิกษุผู้ดูแลคลังถูกความร้อนภายในคลังรบกวน จึงปิดประตูอย่างแน่นหนาแล้วออกไปข้างนอก หากพวกโจรจับเขาไว้แล้วบอกว่า "เปิดประตู!" เขาไม่ควรเปิดจนกว่าจะถึงสามครั้ง. แต่หากพวกโจรเหล่านั้นกล่าวว่า "ถ้าไม่เปิด เราจะฆ่าท่าน และจะพังประตูเข้าไปขโมยบริขาร" แล้วยกขวานเป็นต้นขึ้นมา ภัณฑาคาริกควรคิดว่า "หากเราตายไป และเสนาสนะของสงฆ์เสียหาย ก็ไม่มีประโยชน์อันใด" แล้วจึงเปิดประตู. ในกรณีนี้ก็กล่าวว่าไม่ต้องรับผิดชอบ เพราะเป็นเหตุสุดวิสัย. หากภิกษุอาคันตุกะรูปใดให้ลูกกุญแจ หรือเปิดประตู หากพวกโจรขโมยบริขารไปเท่าใด ทั้งหมดนั้นภิกษุอาคันตุกะรูปนั้นต้องรับผิดชอบ. หากสงฆ์ได้มอบเครื่องสลักและลูกกุญแจสำหรับดูแลคลังบริขารให้ภัณฑาคาริก แต่ภัณฑาคาริกกลับใส่เพียงกลอนแล้วนอนหลับ หากพวกโจรเปิดเข้าไปขโมยบริขารไป ทั้งหมดนั้นภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. แต่หากภัณฑาคาริกผู้นี้ได้ใส่เครื่องสลักและลูกกุญแจอย่างแน่นหนาแล้วนอนหลับ หากพวกโจรมาแล้วบอกว่า "เปิด!" ในกรณีนั้นก็พึงปฏิบัติตามวิธีเดิม. แต่หากภัณฑาคาริกได้ดูแลอย่างดีแล้วนอนหลับ หากพวกโจรพังกำแพงหรือหลังคา หรือเจาะอุโมงค์เข้าไปขโมยบริขารไป ภัณฑาคาริกไม่ต้องรับผิดชอบ. หากมีพระเถระรูปอื่นนอกจากภัณฑาคาริกอาศัยอยู่ในคลังบริขาร และเมื่อประตูเปิดอยู่ พวกท่านนำบริขารของตนออกไปแล้ว ภัณฑาคาริกไม่ได้ดูแลประตูหลังจากที่พวกท่านออกไปแล้ว หากมีสิ่งใดถูกขโมยไปในขณะนั้น ภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบเพราะเป็นผู้มีอำนาจหน้าที่. แต่พระเถระเหล่านั้นก็ควรเป็นผู้ช่วยเหลือ. นี่เป็นธรรมเนียมที่เหมาะสมในกรณีนั้น.

---

යදි භණ්ඩාගාරිකො ‘‘තුම්හෙ බහි ඨත්වාව තුම්හාකං පරික්ඛාරං ගණ්හථ, මා පවිසිත්ථා’’ති වදති, තෙසඤ්ච එකො ලොලමහාථෙරො සාමණෙරෙහි චෙව උපට්ඨාකෙහි ච සද්ධිං භණ්ඩාගාරං පවිසිත්වා නිසීදති චෙව නිපජ්ජති ච, යත්තකං භණ්ඩං නස්සති, සබ්බං තස්ස ගීවා. භණ්ඩාගාරිකෙන පන අවසෙසත්ථෙරෙහි ච සහායෙහි භවිතබ්බං. අථ භණ්ඩාගාරිකොව ලොලසාමණෙරෙ ච උපට්ඨාකෙ ච ගහෙත්වා භණ්ඩාගාරෙ නිසීදති චෙව නිපජ්ජති ච, යං තත්ථ නස්සති, සබ්බං තස්සෙව ගීවා. තස්මා භණ්ඩාගාරිකෙනෙව තත්ථ වසිතබ්බං. අවසෙසෙහි අප්පෙව රුක්ඛමූලෙ වසිතබ්බං, න ච භණ්ඩාගාරෙති.

หากภัณฑาคาริกกล่าวว่า "พวกท่านจงยืนอยู่ข้างนอกแล้วรับบริขารของพวกท่านไป อย่าเข้ามาข้างใน" แต่มีพระมหาเถระผู้คะนองรูปหนึ่งพร้อมด้วยสามเณรและอุบาสกผู้ดูแล เข้าไปนั่งและนอนในคลังบริขาร หากบริขารหายไปเท่าใด ทั้งหมดนั้นพระมหาเถระผู้คะนองนั้นต้องรับผิดชอบ. แต่ภัณฑาคาริกและพระเถระที่เหลือก็ควรเป็นผู้ช่วยเหลือ. หรือหากภัณฑาคาริกเองเป็นผู้พาพวกสามเณรผู้คะนองและอุบาสกผู้ดูแลเข้าไปนั่งและนอนในคลังบริขาร หากมีสิ่งใดหายไปในคลังนั้น ทั้งหมดนั้นภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. ดังนั้น ภัณฑาคาริกเท่านั้นที่ควรอาศัยอยู่ในคลังบริขาร. ส่วนภิกษุที่เหลือควรอาศัยอยู่ใต้ต้นไม้ก็ได้ แต่ไม่ควรอาศัยอยู่ในคลังบริขาร.

---

යෙ [Pg.312] පන අත්තනො අත්තනො සභාගභික්ඛූනං වසනගබ්භෙසු පරික්ඛාරං ඨපෙන්ති, පරික්ඛාරෙ නට්ඨෙ යෙහි ඨපිතො, තෙසංයෙව ගීවා. ඉතරෙහි පන සහායෙහි භවිතබ්බං. යදි පන සඞ්ඝො භණ්ඩාගාරිකස්ස විහාරෙයෙව යාගුභත්තං දාපෙති, සො ච භික්ඛාචාරත්ථාය ගාමං ගච්ඡති, නට්ඨං තස්සෙව ගීවා. භික්ඛාචාරං පවිසන්තෙහි අතිරෙකචීවරරක්ඛණත්ථාය ඨපිතවිහාරවාරිකස්සාපි යාගුභත්තං වා නිවාපං වා ලභමානස්සෙව භික්ඛාචාරං ගච්ඡතො යං තත්ථ නස්සති, සබ්බං ගීවා. න කෙවලඤ්ච එත්තකමෙව, භණ්ඩාගාරිකස්ස විය යං තස්ස පමාදප්පච්චයා නස්සති, සබ්බං ගීවා.

แต่ภิกษุรูปใดที่เก็บบริขารของภิกษุผู้มีอัธยาศัยเดียวกันไว้ในห้องพักของตน หากบริขารนั้นหายไป ภิกษุผู้เก็บนั้นเองต้องรับผิดชอบ. แต่ภิกษุรูปอื่นก็ควรเป็นผู้ช่วยเหลือ. แต่หากสงฆ์ให้ภัณฑาคาริกได้รับยาคูและภัตตาหารในวิหารเท่านั้น แต่ภัณฑาคาริกกลับออกไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน หากบริขารหายไป ภัณฑาคาริกนั้นเองต้องรับผิดชอบ. สำหรับภิกษุผู้เข้าบิณฑบาต ซึ่งเป็นผู้ที่ได้รับมอบหมายให้ดูแลวิหารเพื่อรักษาผ้าจีวรส่วนเกิน แม้จะได้รับยาคูหรือภัตตาหารแล้ว แต่ยังคงออกไปบิณฑบาต หากผ้าจีวรส่วนเกินที่อยู่ในคลังนั้นหายไปเท่าใด ทั้งหมดนั้นภิกษุผู้ดูแลวิหารนั้นต้องรับผิดชอบ. ไม่ใช่เพียงแค่นั้น แต่เหมือนกับภัณฑาคาริก หากมีสิ่งใดหายไปเพราะความประมาทของภิกษุผู้ดูแลวิหารนั้น ทั้งหมดนั้นภิกษุผู้ดูแลวิหารต้องรับผิดชอบ.

---

සචෙ විහාරො මහා හොති, අඤ්ඤං පදෙසං රක්ඛිතුං ගච්ඡන්තස්ස අඤ්ඤස්මිං පදෙසෙ නික්ඛිත්තං හරන්ති, අවිසයත්තා ගීවා න හොති. ඊදිසෙ පන විහාරෙ වෙමජ්ඣෙ සබ්බෙසං ඔසරණට්ඨානෙ පරික්ඛාරෙ ඨපෙත්වා නිසීදිතබ්බං. විහාරවාරිකා වා ද්වෙ තයො ඨපෙතබ්බා. සචෙ තෙසං අප්පමත්තානං ඉතො චිතො ච රක්ඛතංයෙව කිඤ්චි නස්සති, ගීවා න හොති. විහාරවාරිකෙ බන්ධිත්වා හරිතභණ්ඩම්පි චොරානං පටිපථං ගතෙසු අඤ්ඤෙන මග්ගෙන හරිතභණ්ඩම්පි න තෙසං ගීවා. සචෙ විහාරවාරිකානං විහාරෙ දාතබ්බං යාගුභත්තං වා නිවාපො වා න හොති, තෙහි පත්තබ්බලාභතො අතිරෙකා ද්වෙ තිස්සො යාගුසලාකා, තෙසං පහොනකභත්තසලාකා ච ඨපෙතුං වට්ටති. නිබද්ධං කත්වා පන න ඨපෙතබ්බා, මනුස්සා හි විප්පටිසාරිනො හොන්ති, ‘‘විහාරවාරිකායෙව අම්හාකං භත්තං භුඤ්ජන්තී’’ති. තස්මා පරිවත්තෙත්වා ඨපෙතබ්බා. සචෙ තෙසං සභාගා සලාකභත්තානි ආහරිත්වා දෙන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ දෙන්ති, වාරං ගාහාපෙත්වා නීහරාපෙතබ්බානි. සචෙ විහාරවාරිකො ද්වෙ තිස්සො යාගුසලාකා, චත්තාරි පඤ්ච සලාකභත්තානි ච ලභමානොව භික්ඛාචාරං ගච්ඡති, භණ්ඩාගාරිකස්ස විය සබ්බං නට්ඨං ගීවා හොති. සචෙ සඞ්ඝස්ස විහාරපාලානං දාතබ්බං භත්තං වා නිවාපො වා නත්ථි, භික්ඛූ විහාරවාරං ගහෙත්වා අත්තනො අත්තනො නිස්සිතකෙ ජග්ගෙන්ති, සම්පත්තවාරං අග්ගහෙතුං න ලභන්ති, යථා අඤ්ඤෙ භික්ඛූ කරොන්ති, තථෙව කාතබ්බං. භික්ඛූහි පන අසහායකස්ස වා අත්තදුතියස්ස වා යස්ස සභාගො භික්ඛු භත්තං ආනෙත්වා දාතා නත්ථි, එවරූපස්ස වාරො න පාපෙතබ්බො.

ถ้าอารามใหญ่โต เมื่อภิกษุไปเฝ้ารักษาในที่อื่น ทรัพย์ที่วางไว้ในที่อื่นถูกขโมยไป ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ เพราะเป็นเรื่องที่เกินวิสัย. แต่ในอารามเช่นนั้น พึงนั่งเฝ้าโดยรวบรวมบริขารทั้งหมดไว้ในที่รวมของภิกษุทั้งปวงซึ่งอยู่กลางอาราม. หรือพึงจัดภิกษุผู้เฝ้าอารามสองสามรูปไว้. ถ้าทรัพย์สิ่งใดสิ่งหนึ่งของภิกษุเหล่านั้นผู้ไม่ประมาท เฝ้ารักษาอยู่ทั้งข้างนี้ข้างโน้นหายไป ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ. แม้ทรัพย์ที่ถูกขโมยไปโดยการมัดภิกษุผู้เฝ้าอาราม หรือทรัพย์ที่ถูกขโมยไปโดยทางอื่นเมื่อพวกโจรไปตามทาง ก็ไม่ต้องรับผิดชอบแก่ภิกษุเหล่านั้น. ถ้าไม่มีข้าวต้มหรือข้าวสุกที่พึงถวายแก่ภิกษุผู้เฝ้าอารามในอาราม ภิกษุเหล่านั้นพึงจัดสลากข้าวต้มเกินกว่าลาภที่พึงได้สองสามสลาก และสลากข้าวสุกที่พอเพียงแก่ภิกษุเหล่านั้นได้. แต่ไม่พึงจัดให้เป็นประจำ เพราะมนุษย์ทั้งหลายจะเสียใจว่า "ภิกษุผู้เฝ้าอารามเท่านั้นที่ฉันภัตตาหารของเรา". เพราะฉะนั้น พึงจัดสลับเปลี่ยนกันไป. ถ้าภิกษุผู้มีส่วนร่วมของภิกษุเหล่านั้นนำสลากภัตมาให้ ก็เป็นกุศล; ถ้าไม่ให้ ก็พึงให้รับเวรแล้วนำออกไป. ถ้าภิกษุผู้เฝ้าอารามยังคงไปบิณฑบาตทั้งที่ได้รับสลากข้าวต้มสองสามสลาก และสลากภัตสี่ห้าสลาก ทรัพย์ที่หายไปทั้งหมดก็ต้องรับผิดชอบ เหมือนของภิกษุผู้เป็นคลัง. ถ้าไม่มีภัตตาหารหรือเสบียงที่พึงถวายแก่ภิกษุผู้เฝ้าอารามของสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายรับเวรเฝ้าอารามแล้วให้ศิษย์ของตนเฝ้า ก็ไม่พึงงดเวรที่มาถึง พึงทำเช่นเดียวกับที่ภิกษุอื่นทำ. แต่ภิกษุทั้งหลายไม่พึงให้เวรตกแก่ภิกษุผู้ไม่มีสหาย หรือผู้มีตนเป็นที่สอง หรือผู้ไม่มีภิกษุผู้มีส่วนร่วมนำภัตตาหารมาให้.

---

යම්පි [Pg.313] පාකවත්තත්ථාය විහාරෙ ඨපෙන්ති, තං ගහෙත්වා උපජීවන්තෙන ඨාතබ්බං. යො තං න උපජීවති, සො වාරං න ගාහාපෙතබ්බො. ඵලාඵලත්ථායපි විහාරෙ භික්ඛුං ඨපෙන්ති, ජග්ගිත්වා ගොපෙත්වා ඵලවාරෙන භාජෙත්වා ඛාදන්ති. යො තානි ඛාදති, තෙන ඨාතබ්බං. අනුපජීවන්තො න ගාහාපෙතබ්බො. සෙනාසනමඤ්චපීඨපච්චත්ථරණරක්ඛණත්ථායපි ඨපෙන්ති, ආවාසෙ වසන්තෙන ඨාතබ්බං. අබ්භොකාසිකො පන රුක්ඛමූලිකො වා න ගාහාපෙතබ්බො.

สิ่งใดที่เขาจัดไว้ในอารามเพื่อเป็นภัตตาหารประจำ ภิกษุผู้ยังชีพด้วยการรับสิ่งนั้นพึงเฝ้ารักษา. ภิกษุใดไม่ยังชีพด้วยสิ่งนั้น ไม่พึงให้รับเวร. แม้เพื่อประโยชน์ในการเฝ้ารักษาผลไม้ เขาก็จัดภิกษุไว้ในอาราม ภิกษุเหล่านั้นเฝ้ารักษาและคุ้มครองแล้วแบ่งปันผลไม้ตามเวรแล้วฉัน. ภิกษุใดฉันผลไม้เหล่านั้น ภิกษุนั้นพึงเฝ้ารักษา. ผู้ไม่ยังชีพด้วยสิ่งนั้น ไม่พึงให้รับเวร. แม้เพื่อประโยชน์ในการเฝ้ารักษาเสนาสนะ เตียง ตั่ง และเครื่องลาด เขาก็จัดภิกษุไว้ ภิกษุผู้อยู่ในอาวาสนั้นพึงเฝ้ารักษา. แต่ภิกษุผู้อยู่กลางแจ้งหรืออยู่โคนไม้ ไม่พึงให้รับเวร.

---

එකො නවකො හොති, බහුස්සුතො පන බහූනං ධම්මං වාචෙති, පරිපුච්ඡං දෙති, පාළිං වණ්ණෙති, ධම්මකථං කථෙති, සඞ්ඝස්ස භාරං නිත්ථරති, අයං ලාභං පරිභුඤ්ජන්තොපි ආවාසෙ වසන්තොපි වාරං න ගාහෙතබ්බො. ‘‘පුරිසවිසෙසො නාම ඤාතබ්බො’’ති වදන්ති.

ภิกษุรูปหนึ่งเป็นนวกะ แต่เป็นพหูสูต สอนธรรมแก่ภิกษุจำนวนมาก ให้คำตอบปัญหาที่ถามบ่อยๆ อธิบายพระบาลี แสดงธรรมเทศนา แบกภาระของสงฆ์ ภิกษุรูปนี้แม้จะบริโภคลาภ หรืออยู่ในอาวาส ก็ไม่พึงให้รับเวร. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "พึงรู้จักบุคคลพิเศษ".

---

උපොසථාගාරපටිමාඝරජග්ගකස්ස පන දිගුණං යාගුභත්තං දෙවසිකං තණ්ඩුලනාළි සංවච්ඡරෙ තිචීවරං, දසවීසග්ඝනකං කප්පියභණ්ඩඤ්ච දාතබ්බං. සචෙ පන තස්ස තං ලභමානස්සෙව පමාදෙන තත්ථ කිඤ්චි නස්සති, සබ්බං ගීවා. බන්ධිත්වා බලක්කාරෙන අච්ඡින්නං පන න ගීවා. තත්ථ චෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා සන්තකෙන චෙතියස්ස සන්තකං රක්ඛාපෙතුං වට්ටති. චෙතියස්ස සන්තකෙන සඞ්ඝස්ස සන්තකං රක්ඛාපෙතුං න වට්ටති. යං පන චෙතියස්ස සන්තකෙන සද්ධිං සඞ්ඝස්ස සන්තකං ඨපිතං හොති, තං චෙතියසන්තකෙ රක්ඛාපිතෙ රක්ඛිතමෙව හොතීති එවං වට්ටති. පක්ඛවාරෙන උපොසථාගාරාදීනි රක්ඛතොපි පමාදවසෙන නට්ඨං ගීවායෙවාති.

แต่ภิกษุผู้เฝ้าอุโบสถาคารและพระปฏิมาฆระ พึงได้รับข้าวต้มและภัตตาหารเป็น ๒ เท่า ข้าวสารวันละ ๑ นาฬิกา ไตรจีวรปีละ ๑ ชุด และบริขารที่ควรค่า ๑๐ ถึง ๒๐ (มาสก). แต่ถ้าสิ่งใดสิ่งหนึ่งในที่นั้นหายไปเพราะความประมาทของภิกษุนั้น ทั้งที่ได้รับสิ่งเหล่านั้นอยู่ ก็ต้องรับผิดชอบทั้งหมด. แต่ทรัพย์ที่ถูกปล้นไปโดยการมัดและใช้กำลัง ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ. ในการเฝ้ารักษานั้น พึงให้เฝ้ารักษาสิ่งของของเจดีย์ด้วยสิ่งของของเจดีย์หรือของสงฆ์ได้. ไม่พึงให้เฝ้ารักษาสิ่งของของสงฆ์ด้วยสิ่งของของเจดีย์. แต่สิ่งของของสงฆ์ที่วางไว้รวมกับสิ่งของของเจดีย์ เมื่อให้เฝ้ารักษาสิ่งของของเจดีย์ ก็ชื่อว่าเฝ้ารักษาแล้ว ดังนั้นจึงพึงทำได้. แม้ของภิกษุผู้เฝ้ารักษาอุโบสถาคารเป็นต้นตามเวรปักษ์ สิ่งที่หายไปเพราะความประมาทก็ต้องรับผิดชอบเท่านั้น.

---

උපනිධිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอุปนิธิจบลงแล้ว.

---

සුඞ්කඝාතකථා

เรื่องสุงกฆาตะ

---

113. සුඞ්කං තතො හනන්තීති සුඞ්කඝාතං; සුඞ්කට්ඨානස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි යස්මා තතො සුඞ්කාරහං භණ්ඩං සුඞ්කං අදත්වා නීහරන්තා රඤ්ඤො සුඞ්කං හනන්ති විනාසෙන්ති, තස්මා සුඞ්කඝාතන්ති වුත්තං. තත්‍ර පවිසිත්වාති තත්‍ර පබ්බතඛණ්ඩාදීසු රඤ්ඤා පරිච්ඡෙදං කත්වා ඨපිතෙ සුඞ්කට්ඨානෙ පවිසිත්වා. රාජග්ගං භණ්ඩන්ති රාජාරහං භණ්ඩං; යතො රඤ්ඤො පඤ්චමාසකං [Pg.314] වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා අග්ඝනකං සුඞ්කං දාතබ්බං හොති, තං භණ්ඩන්ති අත්ථො. රාජකන්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. ථෙය්‍යචිත්තොති ‘‘ඉතො රඤ්ඤො සුඞ්කං න දස්සාමී’’ති ථෙය්‍යචිත්තං උප්පාදෙත්වා තං භණ්ඩං ආමසති, දුක්කටං. ඨපිතට්ඨානතො ගහෙත්වා ථවිකාය වා පක්ඛිපති, පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ වා ඌරුනා සද්ධිං බන්ධති, ථුල්ලච්චයං. සුඞ්කට්ඨානෙන පරිච්ඡින්නත්තා ඨානාචාවනං න හොති. සුඞ්කට්ඨානපරිච්ඡෙදං දුතියං පාදං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං.

๑๑๓. "ทำลายภาษีจากที่นั้น" จึงเรียกว่า สุงกฆาตะ; นี่เป็นชื่อเรียกของด่านเก็บภาษี. เพราะว่าจากที่นั้น ผู้ที่นำสินค้าที่ควรเสียภาษีออกไปโดยไม่เสียภาษี ย่อมทำลายภาษีของพระราชา จึงเรียกว่า สุงกฆาตะ. "เข้าไปในที่นั้น" คือเข้าไปในด่านเก็บภาษีที่พระราชาทรงกำหนดเขตไว้ในช่องเขาเป็นต้น. "สินค้าของพระราชา" คือสินค้าที่ควรแก่พระราชา หมายถึงสินค้าที่ต้องเสียภาษีแก่พระราชา ๕ มาสก หรือเกินกว่า ๕ มาสก. มีบทว่า "ราชกัง" ด้วย แต่มีความหมายอย่างเดียวกันนี้. "ด้วยจิตคิดขโมย" คือคิดว่า "เราจะไม่เสียภาษีของพระราชาจากสินค้านี้" แล้วจับต้องสินค้านั้น เป็นทุกกฏ. หยิบจากที่วางไว้แล้วใส่ในถุง หรือผูกติดกับต้นขาในที่ซ่อน เป็นถุลลัจจัย. เพราะถูกกำหนดเขตด้วยด่านเก็บภาษี จึงไม่เป็นการเคลื่อนที่จากที่. ล่วงเลยเขตด่านเก็บภาษีด้วยก้าวที่สอง เป็นปาราชิก.

---

බහිසුඞ්කඝාතං පාතෙතීති රාජපුරිසානං අඤ්ඤවිහිතභාවං පස්සිත්වා අන්තො ඨිතොව බහි පතනත්ථාය ඛිපති. තඤ්චෙ අවස්සං පතනකං, හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. තඤ්චෙ රුක්ඛෙ වා ඛාණුම්හි වා පටිහතං බලවවාතවෙගුක්ඛිත්තං වා හුත්වා පුන අන්තොයෙව පතති, රක්ඛති. පුන ගණ්හිත්වා ඛිපති, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකං. භූමියං පතිත්වා වට්ටන්තං පුන අන්තො පවිසති, පාරාජිකමෙව. කුරුන්දීසඞ්ඛෙපට්ඨකථාසු පන ‘‘සචෙ බහි පතිතං ඨත්වා වට්ටන්තං පවිසති, පාරාජිකං. සචෙ අතිට්ඨමානංයෙව වට්ටිත්වා පවිසති රක්ඛතී’’ති වුත්තං.

"ทำให้ตกนอกด่านเก็บภาษี" คือเห็นว่าเจ้าหน้าที่ของพระราชาใจลอยอยู่ จึงยืนอยู่ข้างในแล้วโยนออกไปข้างนอกเพื่อให้ตก. ถ้าสิ่งนั้นจะต้องตกอย่างแน่นอน เมื่อหลุดจากมือ ก็เป็นปาราชิก. ถ้าสิ่งนั้นกระทบต้นไม้หรือตอไม้ หรือถูกลมแรงพัดกลับมาตกข้างในอีก ก็พ้นผิด. ถ้าหยิบแล้วโยนอีก ก็เป็นปาราชิกตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. ถ้าตกถึงพื้นแล้วกลิ้งกลับเข้ามาข้างในอีก ก็เป็นปาราชิกเหมือนเดิม. แต่ในอรรถกถากุรุนทีและอรรถกถาสังเขปกล่าวว่า "ถ้าสิ่งของที่ตกไปข้างนอกแล้วหยุดนิ่งแล้วกลิ้งกลับเข้ามาข้างใน เป็นปาราชิก. ถ้ากลิ้งกลับเข้ามาข้างในโดยไม่หยุดนิ่งเลย ก็พ้นผิด".

---

අන්තො ඨත්වා හත්ථෙන වා පාදෙන වා යට්ඨියා වා වට්ටෙති, අඤ්ඤෙන වා වට්ටාපෙති, සචෙ අට්ඨත්වා වට්ටමානං ගතං, පාරාජිකං. අන්තො ඨත්වා බහි ගච්ඡන්තං රක්ඛති, ‘‘වට්ටිත්වා ගමිස්සතී’’ති වා ‘‘අඤ්ඤො නං වට්ටෙස්සතී’’ති වා අන්තො ඨපිතං පච්ඡා සයං වා වට්ටමානං අඤ්ඤෙන වා වට්ටිතං බහි ගච්ඡති, රක්ඛතියෙව. සුද්ධචිත්තෙන ඨපිතෙ පන තථා ගච්ඡන්තෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ද්වෙ පුටකෙ එකාබද්ධෙ කත්වා සුඞ්කට්ඨානසීමන්තරෙ ඨපෙති, කිඤ්චාපි බහිපුටකෙ සුඞ්කං පාදං අග්ඝති, තෙන සද්ධිං එකාබද්ධතාය පන අන්තො පුටකො රක්ඛති. සචෙ පන පරිවත්තෙත්වා අබ්භන්තරිමං බහි ඨපෙති, පාරාජිකං. කාජෙපි එකබද්ධං කත්වා ඨපිතෙ එසෙව නයො. සචෙ පන අබන්ධිත්වා කාජකොටියං ඨපිතමත්තමෙව හොති, පාරාජිකං.

ยืนอยู่ภายใน (เขตด่าน) แล้วกลิ้ง (สิ่งของ) ไปด้วยมือก็ดี ด้วยเท้าก็ดี ด้วยไม้เท้าก็ดี หรือให้ผู้อื่นกลิ้งไปก็ดี หากว่า (สิ่งของนั้น) ไม่หยุดนิ่งแล้วกลิ้งไป (จนพ้นเขต) เป็นปาราชิก. ยืนอยู่ภายใน (เขตด่าน) แล้วรักษา (สิ่งของ) ที่กำลังออกไปภายนอก หรือคิดว่า 'สิ่งของนี้จะกลิ้งไปเอง' หรือ 'ผู้อื่นจะกลิ้งสิ่งของนี้ไป' แล้ววางไว้ภายใน (เขตด่าน) ภายหลังสิ่งของนั้นกลิ้งไปเองก็ดี หรือผู้อื่นกลิ้งไปก็ดี จนออกไปภายนอก ก็ยังเป็นการรักษาอยู่. แต่หากวางไว้ด้วยจิตบริสุทธิ์ (ไม่มีเจตนาให้สิ่งของออกไปภายนอก) แล้วสิ่งของนั้นออกไปเช่นนั้น ก็ไม่มีโทษเลย. ทำห่อสองห่อให้ผูกติดกัน แล้ววางไว้ในเขตด่านเก็บภาษี แม้ว่าห่อภายนอกมีค่าภาษีหนึ่งบาท แต่เพราะผูกติดกับห่อนั้น ห่อภายในก็ยังเป็นการรักษาอยู่. แต่หากกลับด้านแล้ววางห่อภายในไว้ภายนอก เป็นปาราชิก. ในกรณีที่วางของที่ผูกติดกันบนคานหาบ ก็มีนัยเดียวกัน. แต่หากไม่ได้ผูกติดกัน เพียงแค่วางไว้ที่ปลายคานหาบ ก็เป็นปาราชิก.

---

ගච්ඡන්තෙ යානෙ වා අස්සපිට්ඨිආදීසු වා ඨපෙති ‘‘බහි නීහරිස්සතී’’ති නීහටෙපි අවහාරො නත්ථි, භණ්ඩදෙය්‍යම්පි න හොති. කස්මා? ‘‘අත්‍ර පවිට්ඨස්ස සුඞ්කං ගණ්හන්තූ’’ති වුත්තත්තා ඉදඤ්ච සුඞ්කට්ඨානස්ස බහි ඨිතං, න ච තෙන නීතං, තස්මා නෙව භණ්ඩදෙය්‍යං න පාරාජිකං.

วาง (สิ่งของ) ไว้บนยานที่กำลังไปก็ดี บนหลังม้าเป็นต้นที่กำลังไปก็ดี โดยคิดว่า 'จะนำออกไปภายนอก' แม้ถูกนำออกไปแล้ว ก็ไม่มีการลักทรัพย์ และไม่มีการต้องชดใช้สิ่งของ. เพราะเหตุไร? เพราะพระราชาตรัสไว้ว่า 'จงเก็บภาษีจากผู้ที่เข้ามาในด่านเก็บภาษีนี้' และสิ่งของนี้ก็ตั้งอยู่นอกเขตด่านเก็บภาษี และพระภิกษุนั้นก็ไม่ได้นำออกไป เพราะฉะนั้นจึงไม่ต้องชดใช้สิ่งของและไม่เป็นปาราชิก.

---

ඨිතයානාදීසු ඨපිතෙ විනා තස්ස පයොගං ගතෙසු ථෙය්‍යචිත්තෙපි සති නෙවත්ථි අවහාරො. යදි පන ඨපෙත්වා යානාදීනි පාජෙන්තො අතික්කාමෙති[Pg.315], හත්ථිසුත්තාදීසු වා කතපරිචයත්තා පුරතො ඨත්වා ‘‘එහි, රෙ’’ති පක්කොසති, සීමාතික්කමෙ පාරාජිකං. එළකලොමසික්ඛාපදෙ ඉමස්මිං ඨානෙ අඤ්ඤං හරාපෙති, අනාපත්ති, ඉධ පාරාජිකං. තත්‍ර අඤ්ඤස්ස යානෙ වා භණ්ඩෙ වා අජානන්තස්ස පක්ඛිපිත්වා තියොජනං අතික්කාමෙති, නිස්සග්ගියානි හොන්තීති පාචිත්තියං. ඉධ අනාපත්ති.

วางสิ่งของไว้บนยานเป็นต้นที่จอดอยู่ หากยานนั้นเคลื่อนที่ไปโดยปราศจากการกระทำของภิกษุนั้น แม้มีเจตนาลักทรัพย์ ก็ไม่มีการลักทรัพย์. แต่หากวางไว้แล้วขับยานเป็นต้นให้ล่วงเลยไป หรือเพราะมีความชำนาญในวิชาคชศาสตร์เป็นต้น ยืนอยู่ข้างหน้าแล้วเรียก 'เฮ้ย! มานี่!' (แล้วยานเคลื่อนไป) เมื่อล่วงเลยเขตไป เป็นปาราชิก. ในเอฬกโลมสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยขนแกะ) ในกรณีเช่นนี้ หากให้ผู้อื่นนำไป ไม่เป็นอาบัติ แต่ในสิกขาบทนี้ (ปาราชิก) เป็นปาราชิก. ในเอฬกโลมสิกขาบทนั้น หากใส่ (ขนแกะ) ลงในยานหรือสิ่งของของผู้อื่นโดยที่เขาไม่รู้ แล้วให้ล่วงเลยสามโยชน์ไป ขนแกะนั้นเป็นนิสสัคคีย์ จึงเป็นปาจิตตีย์. ในสิกขาบทนี้ (ปาราชิก) ไม่เป็นอาบัติ.

---

සුඞ්කට්ඨානෙ සුඞ්කං දත්වාව ගන්තුං වට්ටති. එකො ආභොගං කත්වා ගච්ඡති ‘‘සචෙ ‘සුඞ්කං දෙහී’ති වක්ඛන්ති, දස්සාමි; නො චෙ වක්ඛන්ති, ගමිස්සාමී’’ති. තං දිස්වා එකො සුඞ්කිකො ‘‘එසො භික්ඛු ගච්ඡති, ගණ්හථ නං සුඞ්ක’’න්ති වදති, අපරො ‘‘කුතො පබ්බජිතස්ස සුඞ්කං, ගච්ඡතූ’’ති වදති, ලද්ධකප්පං හොති, ගන්තබ්බං. ‘‘භික්ඛූනං සුඞ්කං අදත්වා ගන්තුං න වට්ටති, ගණ්හ උපාසකා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘භික්ඛුස්ස සුඞ්කං ගණ්හන්තෙහි පත්තචීවරං ගහෙතබ්බං භවිස්සති, කිං තෙන, ගච්ඡතූ’’ති වුත්තෙපි ලද්ධකප්පමෙව. සචෙපි සුඞ්කිකා නිද්දායන්ති වා, ජූතං වා කීළන්ති, යත්ථ කත්ථචි වා ගතා, අයඤ්ච ‘‘කුහිං සුඞ්කිකා’’ති පක්කොසිත්වාපි න පස්සති, ලද්ධකප්පමෙව. සචෙපි සුඞ්කට්ඨානං පත්වා අඤ්ඤවිහිතො, කිඤ්චි චින්තෙන්තො වා සජ්ඣායන්තො වා මනසිකාරං අනුයුඤ්ජන්තො වා චොරහත්ථිසීහබ්‍යග්ඝාදීහි සහසා වුට්ඨාය සමනුබද්ධො වා, මහාමෙඝං උට්ඨිතං දිස්වා පුරතො සාලං පවිසිතුකාමො වා හුත්වා තං ඨානං අතික්කමති, ලද්ධකප්පමෙව.

ในด่านเก็บภาษี ควรไปโดยการให้ภาษีเท่านั้น. ภิกษุรูปหนึ่งตั้งใจไปว่า 'ถ้าเจ้าหน้าที่เก็บภาษีบอกว่า 'จงให้ภาษี' เราก็จะให้ ถ้าไม่บอก เราก็จะไป'. เจ้าหน้าที่เก็บภาษีคนหนึ่งเห็นภิกษุนั้นแล้วพูดว่า 'ภิกษุรูปนั้นกำลังไป จงเก็บภาษีจากเขาเถิด' แต่เจ้าหน้าที่อีกคนหนึ่งพูดว่า 'ภิกษุจะไปเก็บภาษีอะไรได้เล่า ให้ท่านไปเถิด' อย่างนี้ถือว่าได้รับอนุญาตแล้ว ควรไปได้. แต่หากมีผู้กล่าวว่า 'ภิกษุไม่ควรไปโดยไม่ให้ภาษีนะ อุบาสก จงรับไปเถิด' แต่มีผู้กล่าวอีกว่า 'ถ้าจะเก็บภาษีจากภิกษุ ก็จะต้องยึดบาตรจีวรของท่านไป จะมีประโยชน์อะไรเล่า ให้ท่านไปเถิด' อย่างนี้ก็ถือว่าได้รับอนุญาตแล้ว. แม้เจ้าหน้าที่เก็บภาษีกำลังหลับอยู่ก็ดี กำลังเล่นการพนันอยู่ก็ดี หรือไปที่ไหนสักแห่งก็ดี และภิกษุนี้เรียกหาว่า 'เจ้าหน้าที่เก็บภาษีอยู่ไหน' แล้วก็ไม่เห็น อย่างนี้ก็ถือว่าได้รับอนุญาตแล้ว. แม้เมื่อไปถึงด่านเก็บภาษีแล้ว มีจิตใจวอกแวก คิดอะไรบางอย่างอยู่ก็ดี กำลังสาธยายอยู่ก็ดี กำลังเจริญกรรมฐานอยู่ก็ดี หรือถูกโจร ช้าง สิงห์ เสือ เป็นต้น ไล่ตามมาอย่างกะทันหันก็ดี หรือเห็นเมฆฝนตั้งเค้าขึ้นมาแล้วต้องการจะเข้าไปในศาลาข้างหน้าก็ดี แล้วล่วงเลยสถานที่นั้นไป อย่างนี้ก็ถือว่าได้รับอนุญาตแล้ว.

---

සුඞ්කං පරිහරතීති එත්ථ උපචාරං ඔක්කමිත්වා කිඤ්චාපි පරිහරති, අවහාරොයෙවාති

ในคำว่า 'หลีกเลี่ยงภาษี' นี้ แม้หากหลีกเลี่ยงโดยล่วงล้ำเข้าไปในเขตอุปจาร ก็ยังเป็นการลักทรัพย์นั่นเอง.

---

කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායංපන ‘‘‘පරිහරන්තං රාජපුරිසා විහෙඨෙන්තී’ති කෙවලං ආදීනවං දස්සෙත්වා උපචාරං ඔක්කමිත්වා පරිහරතො දුක්කටං, අනොක්කමිත්වා පරිහරතො අනාපත්තී’’ති වුත්තං. ඉදං පාළියා සමෙති. එත්ථ ද්වීහි ලෙඩ්ඩුපාතෙහි උපචාරො පරිච්ඡින්දිතබ්බොති.

ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาชื่อกุรุนที. แต่ในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า 'พระราชาจะเบียดเบียนภิกษุผู้หลีกเลี่ยง' ดังนี้ แสดงเพียงโทษเท่านั้น. ผู้หลีกเลี่ยงโดยล่วงล้ำเข้าไปในเขตอุปจาร เป็นทุกกฏ. ผู้หลีกเลี่ยงโดยไม่ล่วงล้ำเข้าไป ไม่เป็นอาบัติ. คำกล่าวนี้สอดคล้องกับพระบาลี. ในที่นี้ เขตอุปจารควรกำหนดด้วยการขว้างก้อนดินสองครั้ง.

---

සුඞ්කඝාතකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการลักทรัพย์ในด่านเก็บภาษี จบลงแล้ว.

---

පාණකථා

เรื่องมนุษย์สัตว์.

---

114. ඉතො පරස්මිං එකංසෙන අවහාරප්පහොනකපාණං දස්සෙන්තො ‘‘මනුස්සපාණො’’ති ආහ. තම්පි භුජිස්සං හරන්තස්ස අවහාරො නත්ථි. යොපි [Pg.316] භුජිස්සො මාතරා වා පිතරා වා ආඨපිතො හොති, අත්තනා වා අත්තනො උපරි කත්වා පඤ්ඤාසං වා සට්ඨිං වා අග්ගහෙසි, තම්පි හරන්තස්ස අවහාරො නත්ථි; ධනං පන ගතට්ඨානෙ වඩ්ඪති. අන්තොජාතක-ධනක්කීත-කරමරානීතප්පභෙදං පන දාසංයෙව හරන්තස්ස අවහාරො හොති. තමෙව හි සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘පාණො නාම මනුස්සපාණො වුච්චතී’’ති. එත්ථ ච ගෙහදාසියා කුච්ඡිම්හි දාසස්ස ජාතො අන්තොජාතකො, ධනෙන කීතො ධනක්කීතො, පරදෙසතො පහරිත්වා ආනෙත්වා දාසබ්‍යං උපගමිතො කරමරානීතොති වෙදිතබ්බො. එවරූපං පාණං ‘‘හරිස්සාමී’’ති ආමසති, දුක්කටං. හත්ථෙ වා පාදෙ වා ගහෙත්වා උක්ඛිපන්තො ඵන්දාපෙති, ථුල්ලච්චයං. උක්ඛිපිත්වා පලායිතුකාමො කෙසග්ගමත්තම්පි ඨිතට්ඨානතො අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. කෙසෙසු වා හත්ථෙසු වා ගහෙත්වා කඩ්ඪති, පදවාරෙන කාරෙතබ්බො.

๑๑๔. ในเรื่องมนุษย์สัตว์ที่อยู่ถัดจากเรื่องการลักทรัพย์ในด่านเก็บภาษีนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงสัตว์ที่ควรแก่การลักทรัพย์โดยแท้ จึงตรัสว่า 'มนุษย์สัตว์' (มนุษย์). แม้ภิกษุผู้ลักพาตัวมนุษย์ที่ไม่ใช่ทาส ก็ไม่มีการลักทรัพย์. แม้ผู้ที่ไม่ใช่ทาสที่มารดาหรือบิดามอบให้ หรือที่ตนเองรับเงินห้าสิบหรือหกสิบ (กหาปณะ) แล้ว (ยอมเป็นทาส) แม้ภิกษุผู้ลักพาตัวผู้นั้น ก็ไม่มีการลักทรัพย์ แต่ทรัพย์นั้นจะเพิ่มขึ้นในที่ที่ไปถึง. แต่การลักทรัพย์จะเกิดขึ้นเฉพาะเมื่อลักพาตัวทาสที่มีประเภทต่างๆ เช่น ทาสที่เกิดในเรือน ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ ทาสที่ถูกนำมาด้วยการทรมาน. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยมุ่งหมายถึงทาสเหล่านั้นว่า 'สัตว์ที่ชื่อว่ามนุษย์สัตว์' (หมายถึงทาส). ในบรรดาทาสเหล่านี้ ทาสที่เกิดในครรภ์ของทาสีในเรือนเพราะทาสชาย เรียกว่า อันโตชาตกทาส (ทาสที่เกิดในเรือน). ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ เรียกว่า ธนกกีตทาส (ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์). ทาสที่ถูกนำมาจากต่างประเทศโดยการทรมานแล้วทำให้เป็นทาส เรียกว่า กรมารานีตทาส (ทาสเชลย). หากภิกษุคิดว่า 'เราจะลักพาตัวสัตว์เช่นนี้' แล้วสัมผัส เป็นทุกกฏ. หากจับที่มือหรือเท้าแล้วยกขึ้น ทำให้ดิ้นรน เป็นถุลลัจจัย. หากยกขึ้นแล้วต้องการจะหนีไป แม้เพียงปลายผมก็ล่วงเลยจากที่ตั้งอยู่ เป็นปาราชิก. หากจับที่ผมหรือมือแล้วลากไป ต้องปรับตามจำนวนก้าว.

---

පදසා නෙස්සාමීති තජ්ජෙන්තො වා පහරන්තො වා ‘‘ඉතො ගච්ඡාහී’’ති වදති, තෙන වුත්තදිසාභාගං ගච්ඡන්තස්ස දුතියපදවාරෙන පාරාජිකං. යෙපි තෙන සද්ධිං එකච්ඡන්දා හොන්ති, සබ්බෙසං එකක්ඛණෙ පාරාජිකං. භික්ඛු දාසං දිස්වා සුඛදුක්ඛං පුච්ඡිත්වා වා අපුච්ඡිත්වා වා ‘‘ගච්ඡ, පලායිත්වා සුඛං ජීවා’’ති වදති, සො චෙ පලායති, දුතියපදවාරෙ පාරාජිකං. තං අත්තනො සමීපං ආගතං අඤ්ඤො ‘‘පලායා’’ති වදති, සචෙ භික්ඛුසතං පටිපාටියා අත්තනො සමීපමාගතං වදති, සබ්බෙසං පාරාජිකං. යො පන වෙගසා පලායන්තංයෙව ‘‘පලාය, යාව තං සාමිකා න ගණ්හන්තී’’ති භණති, අනාපත්ති පාරාජිකස්ස. සචෙ පන සණිකං ගච්ඡන්තං භණති, සො ච තස්ස වචනෙන සීඝං ගච්ඡති, පාරාජිකං. පලායිත්වා අඤ්ඤං ගාමං වා දෙසං වා ගතං දිස්වා තතොපි පලාපෙන්තස්ස පාරාජිකමෙව.

ภิกษุข่มขู่หรือตีแล้วกล่าวว่า 'จงไปทางนี้' เมื่อทาสนั้นไปตามทิศที่ภิกษุนั้นบอกแล้ว ย่อมเป็นปาราชิกในการก้าวเท้าครั้งที่สอง. ภิกษุเหล่าใดมีฉันทะเดียวกันกับภิกษุผู้ขโมยนั้น ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นปาราชิกในขณะเดียวกัน. ภิกษุเห็นทาสแล้วถามถึงสุขทุกข์หรือไม่ถามก็ตาม กล่าวว่า 'จงไปเถิด หนีไปแล้วจงมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุข' ถ้าทาสนั้นหนีไป ย่อมเป็นปาราชิกในการก้าวเท้าครั้งที่สอง. ภิกษุอื่นเห็นทาสนั้นมาใกล้ตนแล้วกล่าวว่า 'จงหนีไป' ถ้าภิกษุร้อยรูปกล่าวแก่ทาสที่มาใกล้ตนตามลำดับ ภิกษุทั้งหมดก็เป็นปาราชิก. แต่ภิกษุใดกล่าวแก่ทาสที่กำลังหนีมาด้วยความเร็วว่า 'จงหนีไป ตราบเท่าที่นายทั้งหลายยังจับท่านไม่ได้' ย่อมไม่มีอาบัติปาราชิก. แต่ถ้ากล่าวแก่ทาสที่กำลังเดินช้าๆ และทาสนั้นก็ไปอย่างรวดเร็วเพราะคำพูดของภิกษุนั้น ย่อมเป็นปาราชิก. ภิกษุเห็นทาสที่หนีไปถึงหมู่บ้านอื่นหรือประเทศอื่นแล้ว และทำให้ทาสนั้นหนีไปจากที่นั่นอีก ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง.

---

අදින්නාදානං නාම පරියායෙන මුච්චති. යො හි එවං වදති – ‘‘ත්වං ඉධ කිං කරොසි,

ชื่อว่าอทินนาทาน ย่อมพ้นจากอาบัติโดยปริยาย. ภิกษุใดกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านทำอะไรอยู่ในที่นี้,

---

කිං තෙ පලායිතුං න වට්ටතීති වා, කිං කත්ථචි ගන්ත්වා සුඛං ජීවිතුං න වට්ටතීති වා, දාසදාසියො පලායිත්වා අමුකං නාම පදෙසං ගන්ත්වා සුඛං ජීවන්තී’’ති වා, සො ච තස්ස වචනං සුත්වා පලායති, අවහාරො නත්ථි. යොපි ‘‘මයං අමුකං නාම පදෙසං ගච්ඡාම, තත්‍රාගතා සුඛං ජීවන්ති, අම්හෙහි ච සද්ධිං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙපි පාථෙය්‍යාදීහි කිලමථො නත්ථී’’ති වත්වා සුඛං අත්තනා සද්ධිං ආගච්ඡන්තං ගහෙත්වා ගච්ඡති [Pg.317] මග්ගගමනවසෙන, න ථෙය්‍යචිත්තෙන; නෙවත්ථි අවහාරො. අන්තරාමග්ගෙ ච චොරෙසු උට්ඨිතෙසු ‘‘අරෙ! චොරා උට්ඨිතා, වෙගෙන පලාය, එහි යාහී’’ති වදන්තස්සාපි චොරන්තරාය මොචනත්ථාය වුත්තත්තා අවහාරං න වදන්තීති.

หรือว่า 'ท่านไม่ควรจะหนีไปหรือ' หรือว่า 'ท่านไม่ควรจะไปอยู่ที่ใดที่หนึ่งแล้วมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุขหรือ' หรือว่า 'ทาสชายหญิงหนีไปแล้วไปอยู่ในประเทศชื่อโน้น ย่อมมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุข' ถ้าทาสนั้นได้ยินคำพูดของภิกษุนั้นแล้วหนีไป ก็ไม่มีการนำไป (ไม่มีอาบัติ). ภิกษุใดกล่าวว่า 'พวกเราจงไปประเทศชื่อโน้น ผู้ที่ไปถึงที่นั่นย่อมมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุข และผู้ที่ไปกับพวกเราก็ไม่มีความลำบากด้วยเสบียงเป็นต้นในระหว่างทาง' แล้วพาทาสที่มาด้วยตนเองไปโดยการเดินทาง ไม่ใช่ด้วยจิตคิดขโมย ก็ไม่มีการนำไป. และเมื่อโจรเกิดขึ้นในระหว่างทาง ภิกษุกล่าวว่า 'เฮ้ย! โจรเกิดขึ้นแล้ว จงหนีไปอย่างรวดเร็ว มาเถิด จงไปเถิด' เพราะกล่าวเพื่อช่วยให้พ้นจากอันตรายของโจร จึงไม่กล่าวว่าเป็นการนำไป.

---

පාණකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปาณะจบแล้ว.

---

අපදකථා

เรื่องสัตว์ไม่มีเท้า

---

අපදෙසු අහි නාම සස්සාමිකො අහිතුණ්ඩිකාදීහි ගහිතසප්පො; යං කීළාපෙන්තා

ในบรรดาสัตว์ไม่มีเท้า งูชื่อว่าอหิ คือ งูที่มีเจ้าของ ถูกหมองูเป็นต้นจับไว้ ซึ่งเมื่อทำให้เล่น

---

අඩ්ඪම්පි පාදම්පි කහාපණම්පි ලභන්ති, මුඤ්චන්තාපි හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා ගහෙත්වාව මුඤ්චන්ති. තෙ කස්සචි භික්ඛුනො නිසින්නොකාසං ගන්ත්වා සප්පකරණ්ඩං ඨපෙත්වා නිද්දායන්ති වා, කත්ථචි වා ගච්ඡන්ති, තත්‍ර චෙ සො භික්ඛු ථෙය්‍යචිත්තෙන තං කරණ්ඩං ආමසති, දුක්කටං. ඵන්දාපෙති, ථුල්ලච්චයං. ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. සචෙ පන කරණ්ඩකං උග්ඝාටෙත්වා සප්පං ගීවාය ගණ්හාති, දුක්කටං. උද්ධරති, ථුල්ලච්චයං. උජුකං කත්වා උද්ධරන්තස්ස කරණ්ඩතලතො සප්පස්ස නඞ්ගුට්ඨෙ කෙසග්ගමත්තෙ මුත්තෙ පාරාජිකං. ඝංසිත්වා කඩ්ඪන්තස්ස නඞ්ගුට්ඨෙ මුඛවට්ටිතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. කරණ්ඩමුඛං ඊසකං විවරිත්වා පහාරං වා දත්වා ‘‘එහි, රෙ’’ති නාමෙන පක්කොසිත්වා නික්ඛාමෙති, පාරාජිකං. තථෙව විවරිත්වා මණ්ඩූකසද්දං වා මූසිකසද්දං වා ලාජාවිකිරණං වා කත්වා නාමෙන පක්කොසති, අච්ඡරං වා පහරති, එවං නික්ඛන්තෙපි පාරාජිකං. මුඛං අවිවරිත්වාපි එවං කතෙ ඡාතො සප්පො සීසෙන කරණ්ඩපුටං ආහච්ච ඔකාසං කත්වා පලායති, පාරාජිකමෙව. සචෙ පන මුඛෙ විවරිතෙ සයමෙව සප්පො නික්ඛමිත්වා පලායති, භණ්ඩදෙය්‍යං. අථාපි මුඛං විවරිත්වා වා අවිවරිත්වා වා කෙවලං මණ්ඩූකමූසිකසද්දං ලාජාවිකිරණමෙව ච කරොති, න නාමං ගහෙත්වා පක්කොසති, න අච්ඡරං වා පහරති, සප්පො ච ඡාතත්තා ‘‘මණ්ඩූකාදීනි ඛාදිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා පලායති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. මච්ඡො කෙවලං ඉධ අපදග්ගහණෙන ආගතො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං උදකට්ඨෙ වුත්තමෙවාති.

ย่อมได้ครึ่งกหาปณะ หรือหนึ่งในสี่กหาปณะ หรือหนึ่งกหาปณะ เมื่อปล่อยก็ย่อมปล่อยโดยเอาเงินหรือทองไปแล้วเท่านั้น. หมองูเป็นต้นเหล่านั้นไปที่นั่งของภิกษุใดแล้ววางกรงงูไว้แล้วก็นอน หรือไปที่ใดที่หนึ่ง. ในที่นั้น ถ้าภิกษุนั้นด้วยจิตคิดขโมยแตะต้องกรงนั้น เป็นทุกกฏ. ทำให้กระดุกกระดิก เป็นถุลลัจจัย. เคลื่อนจากที่ เป็นปาราชิก. แต่ถ้าเปิดกรงแล้วจับงูที่คอ เป็นทุกกฏ. ดึงออก เป็นถุลลัจจัย. เมื่อภิกษุดึงออกตรงๆ หางของงูพ้นจากก้นกรงเท่าปลายผม เป็นปาราชิก. เมื่อภิกษุถูไถแล้วดึง หางพ้นจากขอบปากกรง เป็นปาราชิก. เปิดปากกรงเล็กน้อยแล้วตี หรือเรียกด้วยชื่อว่า 'เฮ้ย! มานี่' แล้วทำให้งูออกไป เป็นปาราชิก. เช่นนั้นแหละ เปิดแล้วทำเสียงกบ หรือเสียงหนู หรือโปรยข้าวตอก แล้วเรียกด้วยชื่อ หรือดีดนิ้ว หรือตี เมื่องูออกไปอย่างนี้ ก็เป็นปาราชิก. แม้ไม่เปิดปากกรง เมื่อทำอย่างนี้ งูที่หิวก็เอาหัวชนฝากรงแล้วทำช่องทางออกแล้วหนีไป ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง. แต่ถ้าเมื่อเปิดปากกรงแล้ว งูออกไปเองแล้วหนีไป เป็นภัณฑไทย. อนึ่ง แม้เปิดปากกรงหรือไม่เปิดปากกรงก็ตาม เพียงแต่ทำเสียงกบเสียงหนู หรือโปรยข้าวตอกเท่านั้น ไม่เรียกด้วยชื่อ ไม่ดีดนิ้ว หรือไม่ตี และงูนั้นเพราะความหิวคิดว่า 'จะกินกบเป็นต้น' แล้วออกไปหนีไป ก็เป็นภัณฑไทยนั่นเอง. ปลามาในอัปปทกถาบทนี้ด้วยการกล่าวถึงสัตว์ไม่มีเท้าเท่านั้น. คำใดที่ควรกล่าวในอัปปทภัณฑ์นี้ คำนั้นกล่าวไว้แล้วในอุทุกัฏฐะเท่านั้น.

---

අපදකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสัตว์ไม่มีเท้าจบแล้ว.

---

ද්විපදකථා

เรื่องสัตว์สองเท้า

---

115. ද්විපදෙසු [Pg.318] – යෙ අවහරිතුං සක්කා, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘මනුස්සා පක්ඛජාතා’’ති ආහ. දෙවතා පන අවහරිතුං න සක්කා. පක්ඛා ජාතා එතෙසන්ති පක්ඛජාතා. තෙ ලොමපක්ඛා චම්මපක්ඛා අට්ඨිපක්ඛාති තිවිධා. තත්ථ මොරකුක්කුටාදයො ලොමපක්ඛා, වග්ගුලිආදයො චම්මපක්ඛා, භමරාදයො අට්ඨිපක්ඛාති වෙදිතබ්බා. තෙ සබ්බෙපි මනුස්සා ච පක්ඛජාතා ච කෙවලං ඉධ ද්විපදග්ගහණෙන ආගතා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං ආකාසට්ඨෙ ච පාණෙ ච වුත්තනයමෙවාති.

๑๑๕. ในบรรดาสัตว์สองเท้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสัตว์ที่สามารถนำไปได้ว่า 'มนุษย์และสัตว์ปีก' แต่เทวดาไม่สามารถนำไปได้. สัตว์ที่มีปีกเกิดแล้ว ชื่อว่าสัตว์ปีก. สัตว์เหล่านั้นมีสามชนิด คือ มีปีกเป็นขน มีปีกเป็นหนัง มีปีกเป็นกระดูก. ในสามชนิดนั้น นกยูง ไก่เป็นต้น ชื่อว่ามีปีกเป็นขน, ค้างคาวเป็นต้น ชื่อว่ามีปีกเป็นหนัง, ภมรเป็นต้น ชื่อว่ามีปีกเป็นกระดูก พึงทราบดังนี้. มนุษย์และสัตว์ปีกเหล่านั้นทั้งหมดมาในทวิปทภัณฑ์นี้ด้วยการกล่าวถึงสัตว์สองเท้าเท่านั้น. คำใดที่ควรกล่าวในทวิปทภัณฑ์นี้ คำนั้นกล่าวไว้แล้วในอากาศัฏฐะและปาณภัณฑ์เท่านั้น.

---

ද්විපදකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสัตว์สองเท้าจบแล้ว.

---

චතුප්පදකථා

เรื่องสัตว์สี่เท้า

---

116. චතුප්පදෙසු – පසුකාති පාළියං ආගතාවසෙසා සබ්බා චතුප්පදජාතීති වෙදිතබ්බා. හත්ථිආදයො පාකටායෙව. තත්ථ ථෙය්‍යචිත්තෙන හත්ථිං ආමසන්තස්ස දුක්කටං, ඵන්දාපෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. යො පන මහාබලො බලමදෙන තරුණං භිඞ්කච්ඡාපං නාභිමූලෙ සීසෙන උච්චාරෙත්වා ගණ්හන්තො චත්තාරො පාදෙ, සොණ්ඩං ච භූමිතො කෙසග්ගමත්තම්පි මොචෙති, පාරාජිකං. හත්ථී පන කොචි හත්ථිසාලායං බන්ධිත්වා ඨපිතො හොති, කොචි අබද්ධොව තිට්ඨති, කොචි අන්තොවත්ථුම්හි තිට්ඨති, කොචි රාජඞ්ගණෙ තිට්ඨති, තත්ථ හත්ථිසාලායං ගීවාය බන්ධිත්වා ඨපිතස්ස ගීවාබන්ධනඤ්ච චත්තාරො ච පාදාති පඤ්ච ඨානානි හොන්ති. ගීවාය ච එකස්මිඤ්ච පාදෙ අයසඞ්ඛලිකාය බද්ධස්ස ඡ ඨානානි. ගීවාය ච ද්වීසු ච පාදෙසු බද්ධස්ස සත්ත ඨානානි. තෙසං වසෙන ඵන්දාපනඨානාචාවනානි වෙදිතබ්බානි. අබද්ධස්ස සකලා හත්ථිසාලා ඨානං. තතො අතික්කමනෙ, පාරාජිකං. අන්තොවත්ථුම්හි ඨිතස්ස සකලං අන්තොවත්ථුමෙව ඨානං. තස්ස වත්ථුද්වාරාතික්කමනෙ පාරාජිකං. රාජඞ්ගණෙ ඨිතස්ස සකලනගරං ඨානං. තස්ස නගරද්වාරාතික්කමනෙ පාරාජිකං. බහිනගරෙ ඨිතස්ස ඨිතට්ඨානමෙව ඨානං. තං හරන්තො පදවාරෙන කාරෙතබ්බො. නිපන්නස්ස එකමෙව ඨානං. තං ථෙය්‍යචිත්තෙන උට්ඨාපෙන්තස්ස උට්ඨිතමත්තෙ පාරාජිකං. අස්සෙපි අයමෙව විනිච්ඡයො. සචෙ පන සො චතූසු පාදෙසු බද්ධො හොති, අට්ඨ ඨානානි වෙදිතබ්බානි. එස නයො ඔට්ඨෙපි.

๑๑๖. ในสัตว์สี่เท้าทั้งหลาย พึงทราบว่าคำว่า ปสุกา หมายถึงสัตว์สี่เท้าทุกชนิดที่เหลือจากสัตว์ที่มาในบาลี. ช้างเป็นต้น ปรากฏชัดอยู่แล้ว. ในสัตว์เหล่านั้น เมื่อภิกษุลูบคลำช้างด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นอาบัติทุกกฏ, เมื่อทำให้ไหว เป็นอาบัติถุลลัจจัย. ส่วนภิกษุใดมีกำลังมาก ด้วยความเมาในกำลัง ใช้ศีรษะหนุนที่โคนสะดือยกลูกช้างอ่อนขึ้น ถือเอาอยู่ ทำให้เท้าทั้ง ๔ และงวงพ้นจากพื้นดินแม้เพียงปลายเส้นขน เป็นอาบัติปาราชิก. อนึ่ง ช้างบางตัวถูกผูกไว้ในโรงช้าง, บางตัวยืนอยู่โดยไม่ได้ผูก, บางตัวยืนอยู่ในบริเวณบ้าน, บางตัวยืนอยู่ในลานหลวง. ในช้างเหล่านั้น ช้างที่ถูกผูกไว้ที่คอในโรงช้าง มีเครื่องผูกคอและเท้าทั้ง ๔ รวมเป็น ๕ ฐาน. ช้างที่ถูกผูกด้วยโซ่เหล็กที่คอและที่เท้าข้างหนึ่ง เป็น ๖ ฐาน. ช้างที่ถูกผูกที่คอและที่เท้าทั้งสองข้าง เป็น ๗ ฐาน. พึงทราบการทำให้ไหวและการทำให้เคลื่อนจากฐานด้วยอำนาจแห่งฐานเหล่านั้น. ช้างที่ไม่ได้ผูก โรงช้างทั้งหมดเป็นฐาน. เมื่อล่วงเลยโรงช้างนั้นไป เป็นอาบัติปาราชิก. ช้างที่ยืนอยู่ในบริเวณบ้าน บริเวณบ้านทั้งหมดนั่นแหละเป็นฐาน. เมื่อล่วงเลยประตูบ้านของช้างนั้นไป เป็นอาบัติปาราชิก. ช้างที่ยืนอยู่ในลานหลวง เมืองทั้งหมดเป็นฐาน. เมื่อล่วงเลยประตูเมืองของช้างนั้นไป เป็นอาบัติปาราชิก. ช้างที่ยืนอยู่นอกเมือง สถานที่ที่ยืนอยู่นั่นแหละเป็นฐาน. ภิกษุผู้ขโมยช้างนั้น พึงปรับอาบัติโดยนับตามย่างก้าว. ช้างที่นอนอยู่ มีฐานเดียวเท่านั้น. เมื่อภิกษุทำให้ช้างนั้นลุกขึ้นด้วยจิตคิดจะขโมย พอช้างลุกขึ้นเท่านั้น เป็นอาบัติปาราชิก. แม้ในม้า วินิจฉัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. แต่ถ้าม้านั้นถูกผูกไว้ที่เท้าทั้ง ๔ พึงทราบว่ามี ๘ ฐาน. แม้ในอูฐก็นัยนี้.

---

ගොණොපි [Pg.319] කොචි ගෙහෙ බන්ධිත්වා ඨපිතො හොති. කොචි අබද්ධොව තිට්ඨති, කොචි පන වජෙ බන්ධිත්වා ඨපිතො හොති, කොචි අබද්ධොව තිට්ඨති. තත්ථ ගෙහෙ බන්ධිත්වා ඨපිතස්ස චත්තාරො පාදා, බන්ධනඤ්චාති පඤ්ච ඨානානි; අබද්ධස්ස සකලං ගෙහං. වජෙපි බද්ධස්ස පඤ්ච ඨානානි. අබද්ධස්ස සකලො වජො. තං වජද්වාරං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. වජං භින්දිත්වා හරන්තො ඛණ්ඩද්වාරං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. ද්වාරං වා විවරිත්වා වජං වා භින්දිත්වා බහි ඨිතො නාමෙන පක්කොසිත්වා නික්ඛාමෙති, පාරාජිකං. සාඛාභඞ්ගං දස්සෙත්වා පක්කොසන්තස්සාපි එසෙව නයො. ද්වාරං අවිවරිත්වා වජං අභින්දිත්වා සාඛාභඞ්ගං චාලෙත්වා පක්කොසති, ගොණො ඡාතතාය වජං ලඞ්ඝෙත්වා නික්ඛමති, පාරාජිකමෙව. සචෙ පන ද්වාරෙ විවරිතෙ වජෙ වා භින්නෙ සයමෙව නික්ඛමති, භණ්ඩදෙය්‍යං. ද්වාරං විවරිත්වා වා අවිවරිත්වා වා වජම්පි භින්දිත්වා වා අභින්දිත්වා වා කෙවලං සාඛාභඞ්ගං චාලෙති, න පක්කොසති, ගොණො ඡාතතාය පදසා වා ලඞ්ඝෙත්වා වා නික්ඛමති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. එකො මජ්ඣෙ ගාමෙ බද්ධො ඨිතො, එකො නිපන්නො. ඨිතගොණස්ස පඤ්ච ඨානානි හොන්ති, නිපන්නස්ස ද්වෙ ඨානානි; තෙසං වසෙන ඵන්දාපනඨානාචාවනානි වෙදිතබ්බානි.

แม้โค บางตัวถูกผูกไว้ในบ้าน, บางตัวยืนอยู่โดยไม่ได้ผูก, บางตัวถูกผูกไว้ในคอก, บางตัวยืนอยู่โดยไม่ได้ผูก. ในโคเหล่านั้น โคที่ถูกผูกไว้ในบ้าน มีเท้าทั้ง ๔ และเครื่องผูก รวมเป็น ๕ ฐาน; โคที่ไม่ได้ผูก บ้านทั้งหมดเป็นฐาน. แม้ในคอก โคที่ถูกผูก มี ๕ ฐาน; โคที่ไม่ได้ผูก คอกทั้งหมดเป็นฐาน. ภิกษุทำให้โคตัวนั้นล่วงเลยประตูคอกไป เป็นอาบัติปาราชิก. ภิกษุทำลายคอกแล้วขโมยไป ทำให้ล่วงเลยช่องที่ตนทำลายไป เป็นอาบัติปาราชิก. ภิกษุเปิดประตูหรือทำลายคอกแล้ว ยืนอยู่นอกคอก เรียกชื่อให้โคออกมา เป็นอาบัติปาราชิก. แม้ภิกษุผู้แสดงกิ่งไม้ที่หักแล้วเรียก นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. ภิกษุไม่เปิดประตู ไม่ทำลายคอก แกว่งกิ่งไม้ที่หักแล้วเรียก, โคเพราะความหิว จึงกระโดดข้ามคอกออกมา เป็นอาบัติปาราชิกนั่นเอง. แต่ถ้าเมื่อประตูเปิดไว้ หรือคอกถูกทำลายแล้ว โคออกมาเอง, เป็นภัณฑเทยยะ. ภิกษุเปิดประตูหรือไม่เปิดก็ตาม ทำลายคอกหรือไม่ทำลายก็ตาม เพียงแต่แกว่งกิ่งไม้ที่หักแล้ว ไม่เรียก, โคเพราะความหิว จึงเดินออกมาเองหรือกระโดดข้ามออกมาก็ตาม เป็นภัณฑเทยยะนั่นเอง. โคตัวหนึ่งถูกผูกยืนอยู่กลางหมู่บ้าน, ตัวหนึ่งนอนอยู่. โคที่ยืนอยู่มี ๕ ฐาน, โคที่นอนอยู่มี ๒ ฐาน; พึงทราบการทำให้ไหวและการทำให้เคลื่อนจากฐานด้วยอำนาจแห่งฐานเหล่านั้น.

---

යො පන නිපන්නං අනුට්ඨාපෙත්වා තත්ථෙව ඝාතෙති, භණ්ඩදෙය්‍යං. සුපරික්ඛිත්තෙ පන ද්වාරයුත්තෙ ගාමෙ ඨිතගොණස්ස සකලගාමො ඨානං. අපරික්ඛිත්තෙ ඨිතස්ස වා චරන්තස්ස වා පාදෙහි අක්කන්තට්ඨානමෙව ඨානං ගද්‍රභපසුකාසුපි අයමෙව විනිච්ඡයොති.

ส่วนภิกษุใดไม่ทำให้โคที่นอนอยู่ลุกขึ้น ฆ่าเสียในที่นั้นเอง เป็นภัณฑเทยยะ. แต่ในหมู่บ้านที่กั้นรั้วดีแล้วและมีประตู โคที่ยืนอยู่ หมู่บ้านทั้งหมดเป็นฐาน. ในหมู่บ้านที่ไม่ได้กั้นรั้ว โคที่ยืนอยู่หรือกำลังเดินอยู่ก็ตาม สถานที่ที่เท้าเหยียบอยู่เท่านั้นเป็นฐาน. แม้ในลาและสัตว์ที่เหลือ วินิจฉัยนี้ก็เช่นเดียวกัน.

---

චතුප්පදකථා නිට්ඨිතා.

จบกถาว่าด้วยสัตว์สี่เท้า.

---

බහුප්පදකථා

กถาว่าด้วยสัตว์หลายเท้า

---

117. බහුප්පදෙසු – සචෙ එකාය සතපදියා වත්ථු පූරති, තං පදසා නෙන්තස්ස නවනවුති ථුල්ලච්චයානි, එකං පාරාජිකං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

๑๑๗. ในสัตว์หลายเท้าทั้งหลาย ถ้าความเป็นปาราชิกบริบูรณ์ด้วยตะขาบตัวเดียว, เมื่อภิกษุนำตะขาบนั้นไปด้วยเท้า (ของตะขาบ) เป็นอาบัติถุลลัจจัย ๙๙ ตัว เป็นอาบัติปาราชิก ๑ ตัว. ที่เหลือก็นัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

---

බහුප්පදකථා නිට්ඨිතා.

จบกถาว่าด้วยสัตว์หลายเท้า.

---

ඔචරකකථා

กถาว่าด้วยภิกษุสอดแนม

---

118. ඔචරතීති [Pg.320] ඔචරකො, තත්ථ තත්ථ අන්තො අනුපවිසතීති වුත්තං හොති. ඔචරිත්වාති සල්ලක්ඛෙත්වා, උපධාරෙත්වාති අත්ථො. ආචික්ඛතීති පරකුලෙසු වා විහාරාදීසු වා දුට්ඨපිතං අසංවිහිතාරක්ඛං භණ්ඩං අඤ්ඤස්ස චොරකම්මං කාතුං පටිබලස්ස ආරොචෙති. ආපත්ති උභින්නං පාරාජිකස්සාති අවස්සං හාරියෙ භණ්ඩෙ ඔචරකස්ස ආණත්තික්ඛණෙ ඉතරස්ස ඨානාචාවනෙති එවං ආපත්ති උභින්නං පාරාජිකස්ස. යො පන ‘‘පුරිසො ගෙහෙ නත්ථි, භණ්ඩං අසුකස්මිං නාම පදෙසෙ ඨපිතං අසංවිහිතාරක්ඛං, ද්වාරං අසංවුතං, ගතමත්තෙනෙව සක්කා හරිතුං, නත්ථි නාම කොචි පුරිසකාරූපජීවී, යො තං ගන්ත්වා හරෙය්‍යා’’තිආදිනා නයෙන පරියායකථං කරොති, තඤ්ච සුත්වා අඤ්ඤො ‘‘අහං දානි හරිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා හරති, තස්ස ඨානාචාවනෙ පාරාජිකං, ඉතරස්ස පන අනාපත්ති. පරියායෙන හි අදින්නාදානතො මුච්චතීති.

๑๑๘. ชื่อว่าโอจารกะ เพราะเป็นผู้สอดแนม หมายความว่า เข้าไปสอดส่องภายในในที่นั้นๆ. คำว่า โอจริตฺวา หมายถึง กำหนดรู้แล้ว, พิจารณาแล้ว. คำว่า อาจิกฺขติ คือ บอกทรัพย์ที่วางไว้ไม่ดี ไม่มีผู้รักษา ในบ้านของผู้อื่นหรือในวิหารเป็นต้น แก่ภิกษุอื่นผู้สามารถจะทำการขโมยได้. คำว่า เป็นอาบัติปาราชิกแก่ทั้งสอง หมายความว่า ในทรัพย์ที่พึงนำไปได้แน่นอน ในขณะที่ภิกษุสอดแนมสั่ง และในขณะที่ภิกษุอีกรูปหนึ่งทำให้เคลื่อนจากฐาน เป็นอาบัติปาราชิกแก่ทั้งสองด้วยประการฉะนี้. ส่วนภิกษุใดกล่าวคำโดยอ้อมด้วยนัยมีอาทิว่า ในบ้านไม่มีคน, ทรัพย์วางไว้ในที่ชื่อโน้น ไม่มีการรักษา, ประตูไม่ได้ปิด, พอไปถึงก็สามารถขโมยได้เลย, ไม่มีใครที่เป็นผู้ที่อาศัยความเพียรของบุรุษเลี้ยงชีพที่จะไปขโมยทรัพย์นั้นได้เลยหรือ ดังนี้, และภิกษุอื่นได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า บัดนี้เราจะขโมย แล้วไปขโมยมา, เมื่อภิกษุผู้ขโมยทำให้เคลื่อนจากฐาน เป็นอาบัติปาราชิก, ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่ง (ผู้พูด) ไม่เป็นอาบัติ. เพราะว่าย่อมพ้นจากอทินนาทานเพราะกล่าวโดยอ้อม.

---

ඔචරකකථා නිට්ඨිතා.

จบกถาว่าด้วยภิกษุสอดแนม.

---

ඔණිරක්ඛකථා

กถาว่าด้วยภิกษุผู้รักษาทรัพย์ที่เขานำมา

---

ඔණිං රක්ඛතීති ඔණිරක්ඛො. යො පරෙන අත්තනො වසනට්ඨානෙ ආභතං භණ්ඩං ‘‘ඉදං

ชื่อว่าโอณิรักขะ เพราะรักษาทรัพย์ที่เขานำมา. ภิกษุใดรักษาทรัพย์ที่ผู้อื่นนำมาไว้ในที่อยู่ของตนว่า สิ่งนี้

---

තාව, භන්තෙ, මුහුත්තං ඔලොකෙථ, යාව අහං ඉදං නාම කිච්චං කත්වා ආගච්ඡාමී’’ති වුත්තො රක්ඛති, තස්සෙතං අධිවචනං. තෙනෙවාහ – ‘‘ඔණිරක්ඛො නාම ආහටං භණ්ඩං ගොපෙන්තො’’ති. තත්ථ ඔණිරක්ඛො යෙභුය්‍යෙන බන්ධිත්වා ලග්ගෙත්වා ඨපිතභණ්ඩං අමොචෙත්වාව හෙට්ඨා පසිබ්බකං වා පුටකං වා ඡින්දිත්වා කිඤ්චිමත්තං ගහෙත්වා සිබ්බනාදිං පුන පාකතිකං කරොති, ‘‘එවං ගණ්හිස්සාමී’’ති ආමසනාදීනි කරොන්තස්ස අනුරුපා ආපත්තියො වෙදිතබ්බාති.

“ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงช่วยดูสิ่งของนี้ไว้ครู่หนึ่ง จนกว่ากระผมจะทำกิจชื่อนี้เสร็จแล้วกลับมา” ภิกษุผู้ถูกกล่าวอย่างนี้แล้วรักษาอยู่ คำว่า โอณิรักขะ นี้ เป็นชื่อของภิกษุนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ชื่อว่า โอณิรักขะ คือผู้รักษาทรัพย์ที่เขานำมาฝาก” ในคำว่า โอณิรักขะนั้น ภิกษุผู้รักษาทรัพย์ที่เขานำมาฝาก โดยส่วนมากจะผูกและประทับตราทรัพย์ที่เขาเก็บไว้ โดยไม่แก้ (เชือกหรือตรา) ออกเลย แต่เจาะหรือตัดถุงหรือห่อจากด้านล่าง แล้วถือเอาไปเพียงเล็กน้อย แล้วเย็บเป็นต้นให้กลับเป็นปกติเหมือนเดิม พึงทราบอาบัติที่เหมาะสม (แก่ราคาของ) แก่ภิกษุผู้คิดว่า “เราจะถือเอาอย่างนี้” แล้วกระทำการลูบคลำเป็นต้น

---

ඔණිරක්ඛකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องโอณิรักขะ

---

සංවිදාවහාරකථා

เรื่องสังวิทาวหาร

---

සංවිධාය [Pg.321] අවහාරො සංවිදාවහාරො; අඤ්ඤමඤ්ඤසඤ්ඤත්තියා කතාවහාරොති වුත්තං හොති. සංවිදහිත්වාති එකච්ඡන්දතාය එකජ්ඣාසයතාය සම්මන්තයිත්වාති අත්ථො. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – සම්බහුලා භික්ඛූ ‘‘අසුකං නාම ගෙහං ගන්ත්වා, ඡදනං වා භින්දිත්වා, සන්ධිං වා ඡින්දිත්වා භණ්ඩං හරිස්සාමා’’ති සංවිදහිත්වා ගච්ඡන්ති. තෙසු එකො භණ්ඩං අවහරති. තස්සුද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකං. පරිවාරෙපි චෙතං වුත්තං –

การลักทรัพย์โดยการนัดหมายกัน ชื่อว่า สังวิทาวหาร; อธิบายว่า คือการลักทรัพย์ที่กระทำด้วยการทำความตกลงกันและกัน คำว่า สังวิทหิตวา (นัดหมายกันแล้ว) ความว่า ปรึกษากันด้วยความเป็นผู้มีฉันทะเดียวกัน มีอัธยาศัยเดียวกัน ในเรื่องสังวิทาวหารนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุหลายรูปนัดหมายกันว่า “พวกเราจะไปที่บ้านชื่อโน้น เจาะหลังคาก็ดี ตัดช่อง (ฝา) ก็ดี แล้วจักขนเอาทรัพย์ไป” ดังนี้แล้วพากันไป ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุรูปหนึ่งลักทรัพย์ไป เมื่อภิกษุนั้นยกทรัพย์ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก แม้ในคัมภีร์ปริวาร ท่านก็กล่าวคำนี้ไว้ว่า:

---

‘‘චතුරො ජනා සංවිධාය, ගරුභණ්ඩං අවාහරුං;

තයො පාරාජිකා, එකො න පාරාජිකො;

පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 479);

“คน ๔ คนนัดหมายกันแล้ว ลักครุภัณฑ์ไป, ๓ คนต้องอาบัติปาราชิก, ๑ คนไม่ต้องอาบัติปาราชิก, ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายพิจารณาแล้ว”

---

තස්සායං අත්ථො – චත්තාරො ජනා ආචරියන්තෙවාසිකා ඡමාසකං ගරුභණ්ඩං ආහරිතුකාමා ජාතා. තත්ථ ආචරියො ‘‘ත්වං එකං මාසකං හර, ත්වං එකං, ත්වං එකං, අහං තයො හරිස්සාමී’’ති ආහ. අන්තෙවාසිකෙසු පන පඨමො ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, තයො හරථ, ත්වං එකං හර, ත්වං එකං, අහං එකං හරිස්සාමී’’ති ආහ. ඉතරෙපි ද්වෙ එවමෙව ආහංසු. තත්ථ අන්තෙවාසිකෙසු එකමෙකස්ස එකෙකො මාසකො සාහත්ථිකො හොති, තෙන නෙසං දුක්කටාපත්තියො; පඤ්ච ආණත්තිකා, තෙහි තිණ්ණම්පි පාරාජිකං. ආචරියස්ස පන තයො සාහත්ථිකා, තෙහිස්ස ථුල්ලච්චයං. තයො ආණත්තිකා, තෙහිපි ථුල්ලච්චයමෙව. ඉමස්මිඤ්හි අදින්නාදානසික්ඛාපදෙ සාහත්ථිකං වා ආණත්තිකස්ස, ආණත්තිකං වා සාහත්ථිකස්ස අඞ්ගං න හොති. සාහත්ථිකං පන සාහත්ථිකෙනෙව කාරෙතබ්බං, ආණත්තිකං ආණත්තිකෙනෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘චතුරො ජනා සංවිධාය…පෙ… පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති.

เนื้อความแห่งคาถานั้นดังนี้: คน ๔ คน คืออาจารย์และศิษย์ มีความประสงค์จะลักครุภัณฑ์ราคา ๖ มาสก ในบรรดาอาจารย์และศิษย์เหล่านั้น อาจารย์กล่าวว่า “เธอจงลัก ๑ มาสก, เธอจงลัก ๑ มาสก, เธอจงลัก ๑ มาสก, ส่วนเราจะลัก ๓ มาสก” ฝ่ายบรรดาศิษย์เหล่านั้น ศิษย์คนแรกกล่าวว่า “ท่านขอรับ ท่านจงลัก ๓ มาสก, เธอจงลัก ๑ มาสก, เธอจงลัก ๑ มาสก, ส่วนผมจะลัก ๑ มาสก” แม้ศิษย์อีก ๒ คนที่เหลือก็กล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน ในการนัดหมายลักทรัพย์นั้น ในบรรดาศิษย์เหล่านั้น ๑ มาสกของแต่ละคน เป็นของที่ลักด้วยมือตนเอง (สาหัตถิกะ), เพราะ ๑ มาสกนั้น พวกเขาจึงต้องอาบัติทุกกฏ; ๕ มาสก เป็นของที่ลักโดยการสั่ง (อาณัตติกะ), เพราะ ๕ มาสกเหล่านั้น ศิษย์ทั้ง ๓ รูปจึงต้องอาบัติปาราชิก ส่วนของอาจารย์ ๓ มาสก เป็นของที่ลักด้วยมือตนเอง, เพราะ ๓ มาสกนั้น ท่านจึงต้องอาบัติถุลลัจจัย ๓ มาสก เป็นของที่ลักโดยการสั่ง, เพราะ ๓ มาสกนั้น ท่านก็ต้องอาบัติถุลลัจจัยเหมือนกัน จริงอยู่ ในอทินนาทานสิกขาบทนี้ การลักด้วยมือตนเองไม่เป็นองค์ของการลักโดยการสั่ง หรือการลักโดยการสั่งก็ไม่เป็นองค์ของการลักด้วยมือตนเอง แต่การลักด้วยมือตนเอง พึงให้สำเร็จด้วยการลักด้วยมือตนเองเท่านั้น, การลักโดยการสั่ง พึงให้สำเร็จด้วยการลักโดยการสั่งเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “คน ๔ คนนัดหมายกันแล้ว... ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายพิจารณาแล้ว” ดังนี้

---

අපිච සංවිදාවහාරෙ අසම්මොහත්ථං ‘‘එකභණ්ඩං එකට්ඨානං, එකභණ්ඩං නානාඨානං; නානාභණ්ඩං එකට්ඨානං, නානාභණ්ඩං නානාඨාන’’න්ති ඉදම්පි චතුක්කං අත්ථතො සල්ලක්ඛෙතබ්බං. තත්ථ එකභණ්ඩං එකට්ඨානන්ති එකකුලස්ස ආපණඵලකෙ පඤ්චමාසකං භණ්ඩං දුට්ඨපිතං දිස්වා සම්බහුලා භික්ඛූ එකං ආණාපෙන්ති ‘‘ගච්ඡෙතං ආහරා’’ති, තස්සුද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකං. එකභණ්ඩං [Pg.322] නානාඨානන්ති එකකුලස්ස පඤ්චසු ආපණඵලකෙසු එකෙකමාසකං දුට්ඨපිතං දිස්වා සම්බහුලා එකං ආණාපෙන්ති ‘‘ගච්ඡෙතෙ ආහරා’’ති, පඤ්චමස්ස මාසකස්ස උද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකං. නානාභණ්ඩං එකට්ඨානන්ති බහූනං සන්තකං පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා අග්ඝනකං භණ්ඩං එකස්මිං ඨානෙ දුට්ඨපිතං දිස්වා සම්බහුලා එකං ආණාපෙන්ති ‘‘ගච්ඡෙතං ආහරා’’ති, තස්සුද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකං. නානාභණ්ඩං නානාඨානන්ති පඤ්චන්නං කුලානං පඤ්චසු ආපණඵලකෙසු එකෙකමාසකං දුට්ඨපිතං දිස්වා සම්බහුලා එකං ආණාපෙන්ති ‘‘ගච්ඡෙතෙ ආහරා’’ති, පඤ්චමස්ස මාසකස්ස උද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකන්ති.

อนึ่ง เพื่อความไม่หลงลืมในเรื่องสังวิทาวหาร พึงกำหนดจตุกกะนี้โดยเนื้อความว่า “ทรัพย์อย่างเดียว ที่เดียว, ทรัพย์อย่างเดียว หลายที่, ทรัพย์หลายอย่าง ที่เดียว, ทรัพย์หลายอย่าง หลายที่” ในจตุกกะนั้น คำว่า ทรัพย์อย่างเดียว ที่เดียว ความว่า ภิกษุหลายรูปเห็นทรัพย์ราคา ๕ มาสกที่เขาวางไว้ไม่ดีบนแผงร้านค้าของตระกูลเดียว จึงสั่งภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงไปนำทรัพย์นั้นมา” เมื่อภิกษุนั้นยกทรัพย์ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก คำว่า ทรัพย์อย่างเดียว หลายที่ ความว่า ภิกษุหลายรูปเห็นทรัพย์ราคาอย่างละ ๑ มาสกที่เขาวางไว้ไม่ดีบนแผงร้านค้า ๕ แห่งของตระกูลเดียว จึงสั่งภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงไปนำทรัพย์เหล่านั้นมา” เมื่อภิกษุนั้นยกมาสกที่ ๕ ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก คำว่า ทรัพย์หลายอย่าง ที่เดียว ความว่า ภิกษุหลายรูปเห็นทรัพย์ราคา ๕ มาสก หรือเกินกว่า ๕ มาสก อันเป็นของคนหลายคน ที่เขาวางไว้ไม่ดีในที่เดียวกัน จึงสั่งภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงไปนำทรัพย์นั้นมา” เมื่อภิกษุนั้นยกทรัพย์ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก คำว่า ทรัพย์หลายอย่าง หลายที่ ความว่า ภิกษุหลายรูปเห็นทรัพย์ราคาอย่างละ ๑ มาสกของ ๕ ตระกูล ที่เขาวางไว้ไม่ดีบนแผงร้านค้า ๕ แห่ง จึงสั่งภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงไปนำทรัพย์เหล่านั้นมา” เมื่อภิกษุนั้นยกมาสกที่ ๕ ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก ดังนี้ พึงกำหนดทราบ

---

සංවිදාවහාරකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องสังวิทาวหาร

---

සඞ්කෙතකම්මකථා

เรื่องสังเกตกรรม

---

119. සඞ්කෙතකම්මන්ති සඤ්ජානනකම්මං; කාලපරිච්ඡෙදවසෙන සඤ්ඤාණකරණන්ති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පුරෙභත්තං අවහරා’’ති වුත්තෙ අජ්ජ වා පුරෙභත්තං අවහරතු, ස්වෙ වා, අනාගතෙ වා සංවච්ඡරෙ, නත්ථි විසඞ්කෙතො; උභින්නම්පි ඔචරකෙ වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකං. සචෙ පන ‘‘අජ්ජ පුරෙභත්තං අවහරා’’ති වුත්තෙ ස්වෙ පුරෙභත්තං අවහරති, ‘‘අජ්ජා’’ති නියාමිතං තං සඞ්කෙතං අතික්කම්ම පච්ඡා අවහටං හොති. සචෙ ‘‘ස්වෙ පුරෙභත්තං අවහරා’’ති වුත්තෙ අජ්ජ පුරෙභත්තං අවහරති, ‘‘ස්වෙ’’ති නියාමිතං තං සඞ්කෙතං අප්පත්වා පුරෙ අවහටං හොති; එවං අවහරන්තස්ස අවහාරකස්සෙව පාරාජිකං, මූලට්ඨස්ස අනාපත්ති. ‘‘ස්වෙ පුරෙභත්ත’’න්ති වුත්තෙ තදහෙව වා ස්වෙ පච්ඡාභත්තං වා හරන්තොපි තං සඞ්කෙතං පුරෙ ච පච්ඡා ච හරතීති වෙදිතබ්බො. එස නයො පච්ඡාභත්තරත්තින්දිවෙසුපි. පුරිමයාම-මජ්ඣිමයාම-පච්ඡිමයාම-කාළජුණ්හ-මාස-උතු-සංවච්ඡරාදිවසෙනාපි චෙත්ථ සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතා වෙදිතබ්බා. ‘‘පුරෙභත්තං හරා’’ති වුත්තෙ ‘‘පුරෙභත්තමෙව හරිස්සාමී’’ති වායමන්තස්ස පච්ඡාභත්තං හොති; එත්ථ කථන්ති? මහාසුමත්ථෙරො තාව ආහ – ‘‘පුරෙභත්තපයොගොව එසො, තස්මා මූලට්ඨො න මුච්චතී’’ති. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘කාලපරිච්ඡෙදං අතික්කන්තත්තා විසඞ්කෙතං, තස්මා මූලට්ඨො මුච්චතී’’ති.

๑๑๙. คำว่า สังเกตกรรม คือ การทำเครื่องหมายให้รู้กัน, ความว่า การทำเครื่องหมายให้รู้ด้วยอำนาจการกำหนดเวลา ในเรื่องสังเกตกรรมนี้ เมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักในเวลาเช้า (ก่อนภัต)” ไม่ว่าผู้ถูกสั่งจะลักในเวลาเช้าของวันนี้ก็ดี ของวันพรุ่งนี้ก็ดี หรือในปีที่ยังมาไม่ถึงก็ดี ย่อมไม่มีความผิดพลาดแห่งการนัดหมาย (วิสังเกต); ภิกษุแม้ทั้งสองรูปต้องอาบัติปาราชิก ตามนัยที่กล่าวไว้ในโอจรกกถา แต่ถ้าเมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักวันนี้ในเวลาเช้า” แต่ผู้ถูกสั่งไปลักในเวลาเช้าของวันพรุ่งนี้, การลักนั้นชื่อว่าลักในภายหลัง เพราะล่วงเลยการนัดหมายที่กำหนดไว้ว่า “วันนี้” ถ้าเมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักวันพรุ่งนี้ในเวลาเช้า” แต่ผู้ถูกสั่งไปลักในเวลาเช้าของวันนี้, การลักนั้นชื่อว่าลักในก่อน เพราะยังไม่ถึงการนัดหมายที่กำหนดไว้ว่า “วันพรุ่งนี้”; เมื่อลักอย่างนี้ ภิกษุผู้ลักเท่านั้นต้องอาบัติปาราชิก ส่วนผู้สั่ง (มูลัฏฐะ) ไม่ต้องอาบัติ เมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักวันพรุ่งนี้ในเวลาเช้า” แต่ผู้ถูกสั่งลักในวันนั้นเองก็ดี หรือลักในเวลาบ่าย (หลังภัต) ของวันพรุ่งนี้ก็ดี พึงทราบว่า ภิกษุนั้นชื่อว่าลักในก่อนและลักในภายหลังแห่งการนัดหมายนั้น นัยนี้พึงทราบแม้ในเวลาบ่าย เวลาคืน และเวลากลางวัน และในเรื่องสังเกตกรรมนี้ พึงทราบความเป็นสังเกต (ตรงตามนัด) และวิสังเกต (ผิดนัด) โดยอำนาจแห่งปฐมยาม มัชฌิมยาม ปัจฉิมยาม ข้างแรม ข้างขึ้น เดือน ฤดู และปี เป็นต้น เมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักในเวลาเช้า” ผู้ถูกสั่งพยายามอยู่ว่า “เราจักลักในเวลาเช้านั่นแหละ” แต่เวลาล่วงเลยไปจนเป็นเวลาบ่าย; ในกรณีนี้จะว่าอย่างไร? พระมหาซุมมเถระกล่าวว่า “นั่นเป็นเพียงปโยคะในเวลาเช้าเท่านั้น เพราะฉะนั้น ผู้สั่งจึงไม่พ้น (จากอาบัติ)” ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า “เพราะล่วงเลยการกำหนดเวลา จึงเป็นวิสังเกต เพราะฉะนั้น ผู้สั่งจึงพ้น (จากอาบัติ)”

---

සඞ්කෙතකම්මකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องสังเกตกรรม

---

නිමිත්තකම්මකථා

เรื่องนิมิตตกรรม

---

120. නිමිත්තකම්මන්ති [Pg.323] සඤ්ඤුප්පාදනත්ථං කස්සචි නිමිත්තස්ස කරණං, තං ‘‘අක්ඛිං වා නිඛණිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන තිධා වුත්තං. අඤ්ඤම්පි පනෙත්ථ හත්ථලඞ්ඝන-පාණිප්පහාරඅඞ්ගුලිඵොටන-ගීවුන්නාමන-උක්කාසනාදිඅනෙකප්පකාරං සඞ්ගහෙතබ්බං. සෙසමෙත්ථ සඞ්කෙතකම්මෙ වුත්තනයමෙවාති.

๑๒๐. คำว่า นิมิตตกัมมะ ได้แก่ การทำนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่การให้เกิดความสำคัญ (หมายรู้) นิมิตตกัมมะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยมีคำว่า "เราจักขยิบตา" เป็นต้น ๓ อย่าง. อนึ่ง ในนิมิตตกัมมะนี้ พึงสงเคราะห์เอาการทำนิมิตมีประการต่างๆ เป็นอันมาก มีการยกมือ การตบมือ การดีดนิ้ว การแหงนคอ และการกระแอม เป็นต้น แม้อื่นอีก. ส่วนคำที่เหลือในเรื่องนิมิตตกัมมะนี้ มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในสังเกตกัมมะนั่นเอง.

---

නිමිත්තකම්මකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องนิมิตตกัมมะ จบแล้ว.

---

ආණත්තිකථා

อาณัตติกถา

---

121. ඉදානි එතෙස්වෙව සඞ්කෙතකම්මනිමිත්තකම්මෙසු අසම්මොහත්ථං ‘‘භික්ඛු භික්ඛුං ආණාපෙතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සො තං මඤ්ඤමානො තන්ති සො අවහාරකො යං ආණාපකෙන නිමිත්තසඤ්ඤං කත්වා වුත්තං, තං එතන්ති මඤ්ඤමානො තමෙව අවහරති, උභින්නං පාරාජිකං. සො තං මඤ්ඤමානො අඤ්ඤන්ති යං අවහරාති වුත්තං, තං එතන්ති මඤ්ඤමානො අඤ්ඤං තස්මිංයෙව ඨානෙ ඨපිතං අවහරති, මූලට්ඨස්ස අනාපත්ති. අඤ්ඤං මඤ්ඤමානො තන්ති ආණාපකෙන නිමිත්තසඤ්ඤං කත්වා වුත්තභණ්ඩං අප්පග්ඝං, ඉදං අඤ්ඤං තස්සෙව සමීපෙ ඨපිතං සාරභණ්ඩන්ති එවං අඤ්ඤං මඤ්ඤමානො තමෙව අවහරති, උභින්නම්පි පාරාජිකං. අඤ්ඤං මඤ්ඤමානො අඤ්ඤන්ති පුරිමනයෙනෙව ඉදං අඤ්ඤං තස්සෙව සමීපෙ ඨපිතං සාරභණ්ඩන්ති මඤ්ඤති, තඤ්චෙ අඤ්ඤමෙව හොති, තස්සෙව පාරාජිකං.

๑๒๑. บัดนี้ เพื่อความไม่หลงผิดในสังเกตกัมมะและนิมิตตกัมมะเหล่านี้นั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ภิกษุสั่งภิกษุ" ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ผู้นั้นสำคัญสิ่งนั้นว่าเป็นสิ่งนั้น" ความว่า ภิกษุผู้ลักนั้นสำคัญว่า "สิ่งนี้คือสิ่งนั้น" ที่ผู้สั่งได้ทำนิมิตสัญญาบอกไว้ แล้วลักสิ่งนั้นเองไป เป็นปาราชิกด้วยกันทั้งสองรูป. คำว่า "ผู้นั้นสำคัญสิ่งนั้นว่าเป็นสิ่งอื่น" ความว่า ภิกษุผู้ลักสำคัญว่า "สิ่งนี้คือสิ่งนั้น" ที่ผู้สั่งบอกว่า "จงลัก" แต่กลับไปลักสิ่งอื่นที่วางไว้ในที่นั้นเอง ภิกษุผู้เป็นต้นสั่งไม่ต้องอาบัติ. คำว่า "สำคัญสิ่งอื่นว่าเป็นสิ่งนั้น" ความว่า พัสดุที่ผู้สั่งทำนิมิตสัญญาบอกไว้มีราคาถูก ภิกษุผู้ลักสำคัญว่า "สิ่งนี้เป็นสิ่งอื่น เป็นสารภัณฑ์ (ของมีค่า) ที่วางไว้ใกล้พัสดุนั้นเอง" จึงลักพัสดุที่สั่งนั้นเองไป เป็นปาราชิกด้วยกันทั้งสองรูป. คำว่า "สำคัญสิ่งอื่นว่าเป็นสิ่งอื่น" ความว่า โดยนัยก่อนนั่นเอง ภิกษุผู้ลักสำคัญว่า "สิ่งนี้เป็นสิ่งอื่น เป็นสารภัณฑ์ที่วางไว้ใกล้พัสดุนั้นเอง" และพัสดุนั้นก็เป็นสิ่งอื่นจริงๆ เป็นปาราชิกเฉพาะภิกษุผู้ลักเท่านั้น.

---

ඉත්ථන්නාමස්ස පාවදාතිආදීසු එකො ආචරියො තයො බුද්ධරක්ඛිත-ධම්මරක්ඛිත-සඞ්ඝරක්ඛිතනාමකා අන්තෙවාසිකා දට්ඨබ්බා. තත්ථ භික්ඛු භික්ඛුං ආණාපෙතීති ආචරියො කිඤ්චි භණ්ඩං කත්ථචි සල්ලක්ඛෙත්වා තස්ස හරණත්ථාය බුද්ධරක්ඛිතං ආණාපෙති. ඉත්ථන්නාමස්ස පාවදාති ගච්ඡ ත්වං, බුද්ධරක්ඛිත, එතමත්ථං ධම්මරක්ඛිතස්ස පාවද. ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස පාවදතූති ධම්මරක්ඛිතොපි සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස පාවදතු. ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමං භණ්ඩං අවහරතූති එවං තයා ආණත්තෙන ධම්මරක්ඛිතෙන ආණත්තො සඞ්ඝරක්ඛිතො ඉත්ථන්නාමං භණ්ඩං අවහරතු, සො හි අම්හෙසු වීරජාතිකො පටිබලො ඉමස්මිං කම්මෙති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං ආණාපෙන්තස්ස ආචරියස්ස තාව දුක්කටං. සචෙ පන සා ආණත්ති යථාධිප්පායං [Pg.324] ගච්ඡති, යං පරතො ථුල්ලච්චයං වුත්තං, ආණත්තික්ඛණෙ තදෙව හොති. අථ තං භණ්ඩං අවස්සං හාරියං හොති, යං පරතො ‘‘සබ්බෙසං ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති වුත්තං, තතො ඉමස්ස තඞ්ඛණෙයෙව පාරාජිකං හොතීති අයං යුත්ති සබ්බත්ථ වෙදිතබ්බා.

ในคำมีอาทิว่า "จงบอกแก่คนชื่อโน้น" พึงทราบว่า มีอาจารย์ ๑ รูป และศิษย์ ๓ รูป ชื่อพุทธรักขิต ธรรมรักขิต และสังฆรักขิต. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ภิกษุสั่งภิกษุ" ความว่า อาจารย์กำหนดพัสดุอย่างใดอย่างหนึ่งในที่บางแห่ง แล้วสั่งพุทธรักขิตเพื่อต้องการให้ไปลักพัสดุนั้น. คำว่า "จงบอกแก่คนชื่อโน้น" ความว่า พุทธรักขิต เธอจงไป จงบอกเนื้อความนี้แก่ธรรมรักขิต. คำว่า "คนชื่อโน้นจงบอกแก่คนชื่อโน้น" ความว่า แม้ธรรมรักขิตก็จงบอกแก่สังฆรักขิต. คำว่า "คนชื่อโน้นจงลักพัสดุชื่อโน้น" ความว่า สังฆรักขิตผู้ที่ธรรมรักขิตซึ่งเธอสั่งนั้นสั่งต่ออีกที จงลักพัสดุชื่อโน้น เพราะว่าในบรรดาพวกเรา สังฆรักขิตนั้นเป็นผู้มีชาติแห่งคนกล้า สามารถในงานนี้. คำว่า "ต้องอาบัติทุกกฎ" ความว่า อาจารย์ผู้สั่งอยู่อย่างนี้ ต้องอาบัติทุกกฎก่อน. แต่ถ้าคำสั่งนั้นดำเนินไปตามความประสงค์ อาบัติถุลลัจจัยที่กล่าวไว้ในภายหลัง ย่อมมีในขณะที่สั่งนั่นเอง. หรือว่าพัสดุนั้นจะต้องถูกนำไปอย่างแน่นอน อาบัติปาราชิกที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า "เป็นอาบัติปาราชิกแก่ทุกคน" ย่อมเป็นปาราชิกแก่พระอาจารย์ผู้สั่งนี้ในขณะที่สั่งนั้นเอง พึงทราบยุตินี้ในที่ทั้งปวง.

---

සො ඉතරස්ස ආරොචෙතීති බුද්ධරක්ඛිතො ධම්මරක්ඛිතස්ස, ධම්මරක්ඛිතො ච සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස ‘‘අම්හාකං ආචරියො එවං වදති – ‘ඉත්ථන්නාමං කිර භණ්ඩං අවහර, ත්වං කිර අම්හෙසු ච වීරපුරිසො’’’ති ආරොචෙති, එවං තෙසම්පි දුක්කටං. අවහාරකො පටිග්ගණ්හාතීති ‘‘සාධු හරිස්සාමී’’ති සඞ්ඝරක්ඛිතො සම්පටිච්ඡති. මූලට්ඨස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සාති සඞ්ඝරක්ඛිතෙන පටිග්ගහිතමත්තෙ ආචරියස්ස ථුල්ලච්චයං, මහාජනො හි තෙන පාපෙ නියොජිතොති. සො තං භණ්ඩන්ති සො චෙ සඞ්ඝරක්ඛිතො තං භණ්ඩං අවහරති, සබ්බෙසං චතුන්නම්පි ජනානං පාරාජිකං. න කෙවලඤ්ච චතුන්නං, එතෙන උපායෙන විසඞ්කෙතං අකත්වා පරම්පරාය ආණාපෙන්තං සමණසතං සමණසහස්සං වා හොතු, සබ්බෙසං පාරාජිකමෙව.

คำว่า "ผู้นั้นบอกแก่คนนอกนี้" ความว่า พุทธรักขิตบอกแก่ธรรมรักขิต และธรรมรักขิตบอกแก่สังฆรักขิตว่า "อาจารย์ของพวกเรากล่าวอย่างนี้ว่า 'ได้ยินว่า เธอจงลักพัสดุชื่อโน้น และได้ยินว่า ในบรรดาพวกเรา เธอเป็นคนกล้า'" เมื่อบอกอย่างนี้ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ต้องอาบัติทุกกฎ. คำว่า "ผู้ลักรับคำ" ความว่า สังฆรักขิตรับคำว่า "ดีละ ผมจะนำมา". คำว่า "อาบัติถุลลัจจัยแก่ผู้เป็นต้นสั่ง" ความว่า เมื่อสังฆรักขิตสักว่ารับคำ อาจารย์ต้องอาบัติถุลลัจจัย เพราะอาจารย์นั้นได้ชักชวนคนหมู่มากในบาป. คำว่า "พัสดุนั้น" ความว่า ถ้าสังฆรักขิตนั้นลักพัสดุนั้นไป เป็นปาราชิกแก่คนทั้ง ๔ รูป. และไม่ใช่เป็นปาราชิกเฉพาะ ๔ รูปเท่านั้น โดยอุบายนี้ หากสั่งกันต่อๆ ไปโดยไม่ให้ผิดนัด (ไม่ผิดตัว) จะเป็นภิกษุร้อยรูปหรือพันรูปก็ตาม เป็นปาราชิกแก่ทุกคนนั่นเอง.

---

දුතියවාරෙ – සො අඤ්ඤං ආණාපෙතීති සො ආචරියෙන ආණත්තො බුද්ධරක්ඛිතො ධම්මරක්ඛිතං අදිස්වා වා අවත්තුකාමො වා හුත්වා සඞ්ඝරක්ඛිතමෙව උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අම්හාකං ආචරියො එවමාහ – ‘ඉත්ථන්නාමං කිර භණ්ඩං අවහරා’’’ති ආණාපෙති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති ආණත්තියා තාව බුද්ධරක්ඛිතස්ස දුක්කටං. පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති සඞ්ඝරක්ඛිතෙන සම්පටිච්ඡිතෙ මූලට්ඨස්සෙව දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං. සචෙ පන සො තං භණ්ඩං අවහරති, ආණාපකස්ස ච බුද්ධරක්ඛිතස්ස, අවහාරකස්ස ච සඞ්ඝරක්ඛිතස්සාති උභින්නම්පි පාරාජිකං. මූලට්ඨස්ස පන ආචරියස්ස විසඞ්කෙතත්තා පාරාජිකෙන අනාපත්ති. ධම්මරක්ඛිතස්ස අජානනතාය සබ්බෙන සබ්බං අනාපත්ති. බුද්ධරක්ඛිතො පන ද්වින්නං සොත්ථිභාවං කත්වා අත්තනා නට්ඨො.

ในวาระที่สอง - คำว่า "ผู้นั้นสั่งคนอื่น" ความว่า พุทธรักขิตผู้ที่อาจารย์สั่งแล้วนั้น ไม่เห็นธรรมรักขิต หรือไม่อยากจะบอก จึงเข้าไปหาเฉพาะสังฆรักขิตเท่านั้นแล้วสั่งว่า "อาจารย์ของพวกเราสั่งอย่างนี้ว่า 'ได้ยินว่า เธอจงลักพัสดุชื่อโน้น'". คำว่า "ต้องอาบัติทุกกฎ" ความว่า เพราะการสั่งนั้น พุทธรักขิตต้องอาบัติทุกกฎก่อน. คำว่า "รับคำ ต้องอาบัติทุกกฎ" พึงทราบว่า เมื่อสังฆรักขิตรับคำ เป็นอาบัติทุกกฎแก่ผู้เป็นต้นสั่ง (อาจารย์) เท่านั้น. แต่ถ้าสังฆรักขิตนั้นลักพัสดุนั้นไป เป็นปาราชิกแก่ทั้งสองรูป คือ พุทธรักขิตผู้สั่ง และสังฆรักขิตผู้ลัก. ส่วนอาจารย์ผู้เป็นต้นสั่ง ไม่ต้องอาบัติปาราชิก เพราะเป็นการสั่งผิดนัด (ผิดตัว). สำหรับธรรมรักขิต ไม่ต้องอาบัติโดยประการทั้งปวง เพราะไม่รู้เรื่อง. ส่วนพุทธรักขิตทำให้คนทั้งสอง (อาจารย์และธรรมรักขิต) ปลอดภัย แต่ตนเองกลับฉิบหาย.

---

ඉතො පරෙසු චතූසු ආණත්තිවාරෙසු පඨමෙ තාව සො ගන්ත්වා පුන පච්චාගච්ඡතීති භණ්ඩට්ඨානං ගන්ත්වා අන්තො ච බහි ච ආරක්ඛං දිස්වා අවහරිතුං අසක්කොන්තො ආගච්ඡති. යදා සක්කොසි, තදාති කිං අජ්ජෙව අවහටං හොති? ගච්ඡ යදා සක්කොසි තදා නං අවහරාති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං පුන ආණත්තියාපි දුක්කටමෙව හොති. සචෙ පන තං භණ්ඩං අවස්සං හාරියං හොති, අත්ථසාධකචෙතනා නාම මග්ගානන්තරඵලසදිසා, තස්මා [Pg.325] අයං ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකො. සචෙපි අවහාරකො සට්ඨිවස්සාතික්කමෙන තං භණ්ඩං අවහරති, ආණාපකො ච අන්තරායෙව කාලං වා කරොති, හීනාය වා ආවත්තති; අස්සමණොව හුත්වා කාලං වා කරිස්සති, හීනාය වා ආවත්තිස්සති, අවහාරකස්ස පන අවහාරක්ඛණෙයෙව පාරාජිකං.

ในอาณัติวาระ ๔ วาระที่เหลือจากวาระนี้ ในวาระแรกก่อน คำว่า "ผู้นั้นไปแล้วกลับมาอีก" ความว่า ไปยังที่เก็บพัสดุแล้ว เห็นการรักษาทั้งภายในและภายนอก ไม่สามารถจะลักได้จึงกลับมา. คำว่า "เมื่อใดสามารถ เมื่อนั้น" ความว่า (อาจารย์ถามว่า) "พัสดุถูกลักไปในวันนี้หรือ?" (พุทธรักขิตตอบว่า "ยังครับ") (อาจารย์จึงสั่งว่า) "จงไป เมื่อใดสามารถ เมื่อนั้นจงลักพัสดุนั้น". คำว่า "ต้องอาบัติทุกกฎ" ความว่า แม้เพราะการสั่งซ้ำอย่างนี้ ก็เป็นอาบัติทุกกฎเหมือนกัน. แต่ถ้าพัสดุนั้นจะต้องถูกนำไปอย่างแน่นอน เจตนาที่ให้สำเร็จประโยชน์ ชื่อว่าคล้ายกับมรรคที่มีผลในลำดับถัดไป เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สั่งนี้จึงเป็นปาราชิกในขณะที่สั่งนั่นเอง. แม้หากว่าผู้ลักจะลักพัสดุนั้นเมื่อล่วงไป ๖๐ ปี และผู้สั่งจะถึงแก่กรรมเสียในระหว่าง หรือสึกไปเป็นคฤหัสถ์ก็ตาม เขาก็จะเป็นผู้ไม่ใช่สมณะนั่นเองแล้วถึงแก่กรรม หรือสึกไปเป็นคฤหัสถ์ ส่วนผู้ลัก ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ลักนั่นเอง.

---

දුතියවාරෙ – යස්මා තං සණිකං වා භණන්තො තස්ස වා බධිරතාය ‘‘මා අවහරී’’ති

ในวาระที่สอง เพราะเหตุที่ภิกษุผู้สั่งใช้พูดคำว่า 'อย่าขนไป' นั้นเบาๆ หรือค่อยๆ หรือเพราะความที่ภิกษุผู้ถูกใช้เป็นคนหูหนวก

---

එතං වචනං න සාවෙති, තස්මා මූලට්ඨො න මුත්තො. තතියවාරෙ – පන සාවිතත්තා මුත්තො. චතුත්ථවාරෙ – තෙන ච සාවිතත්තා, ඉතරෙන ච ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ඔරතත්තා උභොපි මුත්තාති.

ไม่สามารถให้ได้ยินคำนั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้สั่งเดิมย่อมไม่พ้น (จากอาบัติ) แต่ในวาระที่สาม เพราะได้ทำให้ได้ยินแล้ว ย่อมพ้น (จากอาบัติ) ในวาระที่สี่ เพราะภิกษุผู้สั่งใช้ได้ทำให้ได้ยินแล้ว และเพราะภิกษุผู้ถูกใช้รับว่า 'สาธุ' แล้ว และได้งดเว้นแล้ว ทั้งสองรูปย่อมพ้น (จากอาบัติ) ดังนี้

---

ආණත්තිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องว่าด้วยการสั่งใช้ จบแล้ว

---

ආපත්තිභෙදං

การจำแนกอาบัติ

---

122. ඉදානි තත්ථ තත්ථ ඨානා චාවනවසෙන වුත්තස්ස අදින්නාදානස්ස අඞ්ගං වත්ථුභෙදෙන ච ආපත්තිභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චහි ආකාරෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පඤ්චහි ආකාරෙහීති පඤ්චහි කාරණෙහි; පඤ්චහි අඞ්ගෙහීති වුත්තං හොති. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අදින්නං ආදියන්තස්ස ‘‘පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තෙහි පඤ්චහාකාරෙහි පාරාජිකං හොති, න තතො ඌනෙහීති. තත්‍රිමෙ පඤ්ච ආකාරා – පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, පරික්ඛාරස්ස ගරුකභාවො, ථෙය්‍යචිත්තං, ඨානාචාවනන්ති. ඉතො පරෙහි පන ද්වීහි වාරෙහි ලහුකෙ පරික්ඛාරෙ වත්ථුභෙදෙන ථුල්ලච්චයඤ්ච දුක්කටඤ්ච දස්සිතං.

๑๒๒. บัดนี้ เมื่อจะแสดงองค์แห่งอทินนาทานที่กล่าวแล้วโดยอาการคือการให้เคลื่อนจากที่ในวัตถุนั้นๆ และการจำแนกอาบัติโดยการจำแนกวัตถุ จึงได้กล่าวคำมีว่า 'ด้วยอาการ ๕ อย่าง' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยอาการ ๕ อย่าง' คือ ด้วยเหตุ ๕ อย่าง หรือด้วยองค์ ๕ อย่าง ความสังเขปในคำนั้นนี้ คือ แก่ภิกษุผู้ถือเอาอทินนาทาน ย่อมเป็นปาราชิกด้วยอาการ ๕ อย่างที่กล่าวแล้วโดยนัยมีว่า 'เป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน' เป็นต้น ไม่เป็นปาราชิกด้วยอาการที่หย่อนกว่า ๕ อย่างนั้น ดังนี้ อาการ ๕ อย่างเหล่านี้ในคำนั้น คือ เป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน มีความสำคัญว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ความที่บริขารเป็นของหนัก มีจิตคิดขโมย การให้เคลื่อนจากที่ ดังนี้ แต่ในวาระสองวาระถัดจากนี้ ได้แสดงอาบัติถุลลัจจัยและอาบัติทุกกฏในบริขารที่เป็นของเบาโดยการจำแนกวัตถุแล้ว

---

125. ‘‘ඡහාකාරෙහී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තවාරත්තයෙ පන න සකසඤ්ඤිතා, න විස්සාසග්ගාහිතා, න තාවකාලිකතා, පරික්ඛාරස්ස ගරුකභාවො, ථෙය්‍යචිත්තං, ඨානාචාවනන්ති එවං ඡ ආකාරා වෙදිතබ්බා. වත්ථුභෙදෙන පනෙත්ථාපි පඨමවාරෙ පාරාජිකං. දුතියතතියෙසු ථුල්ලච්චයදුක්කටානි වුත්තානි. තතො පරෙසු පන තීසු වාරෙසු විජ්ජමානෙපි වත්ථුභෙදෙ වත්ථුස්ස පරෙහි අපරිග්ගහිතත්තා දුක්කටමෙව වුත්තං. තත්‍ර යදෙතං ‘‘න [Pg.326] ච පරපරිග්ගහිත’’න්ති වුත්තං, තං අනජ්ඣාවුත්ථකං වා හොතු ඡඩ්ඩිතං ඡින්නමූලකං අස්සාමිකවත්ථු, අත්තනො සන්තකං වා, උභයම්පි ‘‘න ච පරපරිග්ගහිත’’න්ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. යස්මා පනෙත්ථ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤා ච අත්ථි, ථෙය්‍යචිත්තෙන ච ගහිතං, තස්මා අනාපත්ති න වුත්තාති.

๑๒๕. แต่ในวาระ ๓ ที่กล่าวแล้วโดยนัยมีว่า 'ด้วยอาการ ๖ อย่าง' เป็นต้น พึงทราบอาการ ๖ อย่างอย่างนี้ คือ ไม่มีความสำคัญว่าเป็นของตน ไม่ใช่การถือเอาด้วยความคุ้นเคย ไม่ใช่การถือเอาชั่วคราว ความที่บริขารเป็นของหนัก มีจิตคิดขโมย การให้เคลื่อนจากที่ ในวาระนี้ แม้โดยการจำแนกวัตถุ ในวาระแรกเป็นปาราชิก ในวาระที่สองและที่สาม ได้กล่าวอาบัติถุลลัจจัยและทุกกฏไว้แล้ว แต่ในวาระ ๓ ถัดจากนั้น แม้มีการจำแนกวัตถุปรากฏอยู่ เพราะวัตถุนั้นผู้อื่นไม่ได้หวงแหน จึงได้กล่าวแต่เพียงอาบัติทุกกฏเท่านั้น ในวาระนั้น วัตถุใดที่กล่าวว่า 'ไม่ใช่ของที่ผู้อื่นหวงแหน' วัตถุนั้นจะเป็นของที่ไม่มีใครครอบครองอยู่ก็ดี เป็นของที่ทิ้งแล้ว มีอาลัยขาดแล้ว เป็นวัตถุที่ไม่มีเจ้าของ หรือเป็นของตนเองก็ดี ทั้งสองอย่างนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่า 'ไม่ใช่ของที่ผู้อื่นหวงแหน' เท่านั้น เพราะในวาระนี้มีความสำคัญว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหนด้วย และถือเอาด้วยจิตคิดขโมยด้วย เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กล่าวอนาบัติ ดังนี้

---

ආපත්තිභෙදං නිට්ඨිතං.

การจำแนกอาบัติ จบแล้ว

---

අනාපත්තිභෙදං

การจำแนกอนาบัติ

---

131. එවං වත්ථුවසෙන ච චිත්තවසෙන ච ආපත්තිභෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි අනාපත්තිභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘අනාපත්ති සසඤ්ඤිස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සසඤ්ඤිස්සාති සකසඤ්ඤිස්ස, ‘‘මය්හං සන්තකං ඉදං භණ්ඩ’’න්ති එවං සසඤ්ඤිස්ස පරභණ්ඩම්පි ගණ්හතො ගහණෙ අනාපත්ති, ගහිතං පන පුන දාතබ්බං. සචෙ සාමිකෙහි ‘‘දෙහී’’ති වුත්තො න දෙති, තෙසං ධුරනික්ඛෙපෙ පාරාජිකං.

๑๓๑. อย่างนี้ แสดงการจำแนกอาบัติโดยวัตถุและโดยจิตแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงการจำแนกอนาบัติ จึงได้กล่าวคำมีว่า 'อนาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นของตน' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า 'แก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นของตน' นั้น คือ แก่ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นของตน แก่ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นของตนอย่างนี้ว่า 'สิ่งของนี้เป็นของของเรา' ในการถือเอาแม้ซึ่งสิ่งของของผู้อื่น ย่อมเป็นอนาบัติ แต่สิ่งของที่ถือเอาแล้ว พึงให้คืน ถ้าภิกษุถูกเจ้าของกล่าวว่า 'จงให้คืน' แล้วไม่ให้ ย่อมเป็นปาราชิกในการที่เจ้าของเหล่านั้นละความพยายาม

---

විස්සාසග්ගාහෙති විස්සාසග්ගහණෙපි අනාපත්ති. විස්සාසග්ගාහලක්ඛණං පන ඉමිනා සුත්තෙන ජානිතබ්බං – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස විස්සාසං ගහෙතුං – සන්දිට්ඨො ච හොති, සම්භත්තො ච, ආලපිතො ච, ජීවති ච, ගහිතෙ ච අත්තමනො’’ති (මහාව. 356). තත්ථ සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමත්තකමිත්තො, සම්භත්තොති දළ්හමිත්තො, ආලපිතොති ‘‘මම සන්තකං යං ඉච්ඡසි, තං ගණ්හෙය්‍යාසි, ආපුච්ඡිත්වා ගහණෙ කාරණං නත්ථී’’ති වුත්තො. ජීවතීති අනුට්ඨානසෙය්‍යාය සයිතොපි යාව ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදං න පාපුණාති. ගහිතෙ ච අත්තමනොති ගහිතෙ තුට්ඨචිත්තො හොති, එවරූපස්ස සන්තකං ‘‘ගහිතෙ මෙ අත්තමනො භවිස්සතී’’ති ජානන්තෙන ගහෙතුං වට්ටති. අනවසෙසපරියාදානවසෙන චෙතානි පඤ්චඞ්ගානි වුත්තානි. විස්සාසග්ගාහො පන තීහි අඞ්ගෙහි රුහති – සන්දිට්ඨො, ජීවති, ගහිතෙ අත්තමනො; සම්භත්තො, ජීවති, ගහිතෙ අත්තමනො; ආලපිතො, ජීවති, ගහිතෙ අත්තමනොති.

คำว่า 'การถือเอาด้วยความคุ้นเคย' นั้น แม้ในการถือเอาด้วยความคุ้นเคย ย่อมเป็นอนาบัติ แต่ลักษณะแห่งการถือเอาด้วยความคุ้นเคย พึงทราบด้วยพระสูตรนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ถือเอาด้วยความคุ้นเคยแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ เป็นผู้ที่เคยเห็นกันแล้วด้วย เป็นผู้ที่สนิทสนมกันแล้วด้วย เป็นผู้ที่เคยพูดกันแล้วด้วย เป็นผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ด้วย และเป็นผู้มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้วด้วย' (มหาวรรค ๓๕๖) ในคำนั้น คำว่า 'เป็นผู้ที่เคยเห็นกันแล้ว' นั้น คือ เป็นมิตรที่เคยเห็นกันเท่านั้น คำว่า 'เป็นผู้ที่สนิทสนมกันแล้ว' นั้น คือ เป็นมิตรที่มั่นคง คำว่า 'เป็นผู้ที่เคยพูดกันแล้ว' นั้น คือ ถูกกล่าวแล้วว่า 'ท่านปรารถนาสิ่งของของเราสิ่งใด พึงถือเอาสิ่งนั้น ไม่มีความจำเป็นที่จะต้องขออนุญาตก่อนแล้วจึงถือเอา' คำว่า 'เป็นผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่' นั้น คือ แม้เป็นผู้ที่นอนด้วยการนอนที่ไม่ลุกขึ้น ตราบใดที่ยังไม่ถึงความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ คำว่า 'และเป็นผู้มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว' นั้น คือ เมื่อของถูกเอาแล้ว ย่อมเป็นผู้มีใจยินดี ภิกษุผู้รู้ว่า 'เมื่อของถูกถือเอาแล้ว เจ้าของมีใจยินดี' พึงถือเอาสิ่งของของบุคคลเช่นนั้นได้ และองค์ ๕ เหล่านี้ ได้กล่าวแล้วโดยอาการแห่งการรวบรวมทั้งหมดโดยไม่เหลือ แต่การถือเอาด้วยความคุ้นเคย ย่อมสำเร็จด้วยองค์ ๓ คือ เคยเห็นกันแล้ว, ยังมีชีวิตอยู่, มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว; สนิทสนมกันแล้ว, ยังมีชีวิตอยู่, มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว; เคยพูดกันแล้ว, ยังมีชีวิตอยู่, มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว ดังนี้

---

යො පන න ජීවති, න ච ගහිතෙ අත්තමනො හොති; තස්ස සන්තකං විස්සාසග්ගාහෙන ගහිතම්පි පුන දාතබ්බං. දදමානෙන ච මතකධනං තාව යෙ තස්ස ධනෙ ඉස්සරා ගහට්ඨා වා පබ්බජිතා වා, තෙසං දාතබ්බං. අනත්තමනස්ස සන්තකං තස්සෙව දාතබ්බං. යො පන පඨමංයෙව ‘‘සුට්ඨු කතං තයා මම සන්තකං ගණ්හන්තෙනා’’ති වචීභෙදෙන වා චිත්තුප්පාදමත්තෙන වා අනුමොදිත්වා පච්ඡා [Pg.327] කෙනචි කාරණෙන කුපිතො, පච්චාහරාපෙතුං න ලභති. යොපි අදාතුකාමො චිත්තෙන පන අධිවාසෙති, න කිඤ්චි වදති, සොපි පුන පච්චාහරාපෙතුං න ලභති. යො පන ‘‘මයා තුම්හාකං සන්තකං ගහිතං වා පරිභුත්තං වා’’ති වුත්තෙ ‘‘ගහිතං වා හොතු පරිභුත්තං වා, මයා පන තං කෙනචිදෙව කරණීයෙන ඨපිතං, පාකතිකං කාතුං වට්ටතී’’ති වදති. අයං පච්චාහරාපෙතුං ලභති.

แต่บุคคลใดไม่ยังมีชีวิตอยู่ และไม่เป็นผู้มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว สิ่งของของบุคคลนั้น แม้ถูกถือเอาด้วยความคุ้นเคยแล้ว ก็พึงให้คืน และเมื่อให้คืน พึงให้ทรัพย์ของผู้ตายแก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตเหล่าใดที่เป็นเจ้าของทรัพย์นั้น สิ่งของของผู้ไม่ยินดี พึงให้คืนแก่ผู้นั้นเอง แต่บุคคลใดในเบื้องต้นทีเดียว ยินดีแล้วด้วยการเปล่งวาจาหรือด้วยการเกิดแห่งจิตเท่านั้นว่า 'ท่านถือเอาสิ่งของของเราแล้ว ทำดีแล้ว' แล้วภายหลังโกรธด้วยเหตุบางอย่าง ย่อมไม่สามารถให้เรียกคืนได้ แม้บุคคลใดไม่ประสงค์จะให้ แต่ยินยอมด้วยจิต ไม่พูดอะไรเลย บุคคลนั้นก็ไม่สามารถให้เรียกคืนได้อีก แต่บุคคลใด เมื่อถูกกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถือเอาสิ่งของของท่านแล้ว หรือบริโภคแล้ว' แล้วกล่าวว่า 'จะถือเอาแล้วก็ดี จะบริโภคแล้วก็ดี แต่เราได้เก็บสิ่งนั้นไว้ด้วยกิจบางอย่าง ควรทำให้เป็นปกติ' บุคคลนี้ย่อมสามารถให้เรียกคืนได้

---

තාවකාලිකෙති ‘‘පටිදස්සාමි පටිකරිස්සාමී’’ති එවං ගණ්හන්තස්ස තාවකාලිකෙපි ගහණෙ අනාපත්ති. ගහිතං පන සචෙ භණ්ඩසාමිකො පුග්ගලො වා ගණො වා ‘‘තුය්හෙවෙතං හොතූ’’ති අනුජානාති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ අනුජානාති, ආහරාපෙන්තෙ දාතබ්බං. සඞ්ඝසන්තකං පන පටිදාතුමෙව වට්ටති.

คำว่า 'การถือเอาชั่วคราว' นั้น แก่ภิกษุผู้ถือเอาอย่างนี้ว่า 'เราจักให้คืน เราจักทำแทน' แม้ในการถือเอาชั่วคราว ย่อมเป็นอนาบัติ แต่สิ่งของที่ถือเอาแล้ว ถ้าเจ้าของสิ่งของเป็นบุคคลหรือคณะอนุญาตว่า 'สิ่งนี้จงเป็นของท่านเถิด' นั่นเป็นการดี ถ้าไม่อนุญาต พึงให้คืนเมื่อถูกให้เรียกคืน แต่สิ่งของของสงฆ์ พึงให้คืนเท่านั้น

---

පෙතපරිග්ගහෙති එත්ථ පන පෙත්තිවිසයෙ උපපන්නාපි කාලං කත්වා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නිබ්බත්තාපි චාතුමහාරාජිකාදයො දෙවාපි සබ්බෙ ‘‘පෙතා’’ ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතා, තෙසං පරිග්ගහෙ අනාපත්ති. සචෙපි හි සක්කො දෙවරාජා ආපණං පසාරෙත්වා නිසින්නො හොති, දිබ්බචක්ඛුකො ච භික්ඛු තං ඤත්වා අත්තනො චීවරත්ථාය සතසහස්සග්ඝනකම්පි සාටකං තස්ස ‘‘මා ගණ්හ, මා ගණ්හා’’ති වදන්තස්සාපි ගහෙත්වා ගච්ඡති, වට්ටති. දෙවතා පන උද්දිස්ස බලිකම්මං කරොන්තෙහි රුක්ඛාදීසු ලග්ගිතසාටකෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

ในคำว่า “เปตปริคคหะ” นี้แล สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในภูมิแห่งเปรตก็ดี สัตว์ทั้งหลายที่ตายแล้วบังเกิดในอัตภาพนั้นเอง หรือในซากศพนั้นก็ดี เทวดาทั้งหลายมีท้าวมหาราชทั้งสี่เป็นต้นก็ดี สัตว์ทั้งปวงเหล่านั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น “เปรต” เท่านั้น การถือเอาสิ่งของที่เปรตเหล่านั้นหวงแหนอยู่ ย่อมไม่มีอาบัติ. อนึ่ง แม้ท้าวสักกะจอมเทพจะทรงปูลาดร้านตลาดประทับนั่งอยู่ และภิกษุผู้มีทิพยจักษุรู้เรื่องนั้นแล้ว ถือเอาผ้าสาฎกมีค่าแสนหนึ่งเพื่อจีวรของตนไป แม้ท้าวสักกะจะตรัสว่า “อย่าเอาไป อย่าเอาไป” ก็ตาม ก็ย่อมควร. ส่วนผ้าสาฎกที่แขวนไว้ตามต้นไม้เป็นต้น ซึ่งพวกเทวดาอุทิศทำพลีกรรมไว้ ไม่ต้องกล่าวถึงเลย (ว่าควรเอาไป).

---

තිරච්ඡානගතපරිග්ගහෙති තිරච්ඡානගතානම්පි පරිග්ගහෙ අනාපත්ති. සචෙපි හි නාගරාජා වා සුපණ්ණමාණවකො වා මනුස්සරූපෙන ආපණං පසාරෙති, තතො චස්ස සන්තකං කොචි භික්ඛු පුරිමනයෙනෙව ගහෙත්වා ගච්ඡති, වට්ටති. සීහො වා බ්‍යග්ඝො වා මිගමහිංසාදයො වධිත්වා ඛාදන්තො ජිඝච්ඡාපීළිතො ආදිතොව න වාරෙතබ්බො. අනත්ථම්පි හි කරෙය්‍ය. යදි පන ථොකෙ ඛායිතෙ වාරෙතුං සක්කොති, වාරෙත්වා ගහෙතුං වට්ටති. සෙනාදයොපි ආමිසං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙ පාතාපෙත්වා ගණ්හිතුං වට්ටති.

ในคำว่า “ติรัจฉานคตปริคคหะ” นี้ การถือเอาสิ่งของที่สัตว์เดรัจฉานหวงแหนอยู่ ย่อมไม่มีอาบัติ. อนึ่ง แม้พญานาคหรือพญาครุฑหนุ่มจะแปลงกายเป็นมนุษย์ปูลาดร้านตลาดอยู่ และภิกษุบางรูปถือเอาสิ่งของที่เป็นของของพญานาคหรือพญาครุฑนั้นไป ด้วยนัยก่อนนั่นเอง ก็ย่อมควร. อนึ่ง สิงโตหรือเสือที่ฆ่าเนื้อและควายป่าเป็นต้นกินอยู่ ซึ่งถูกความหิวโหยเบียดเบียน ไม่ควรห้าม (หรือขับไล่) ตั้งแต่แรก เพราะอาจจะทำอันตรายได้. แต่ถ้าหากว่าเมื่อมันกินไปได้เล็กน้อยแล้ว สามารถห้ามได้ ก็ควรห้ามแล้วถือเอาไป. แม้พวกนกเหยี่ยวเป็นต้นที่กำลังคาบเหยื่อไป ก็ควรทำให้ตกลงมา (หรือขู่ให้ตก) แล้วถือเอาไปได้.

---

පංසුකූලසඤ්ඤිස්සාති අස්සාමිකං ‘‘ඉදං පංසුකූල’’න්ති එවංසඤ්ඤිස්සාපි ගහණෙ අනාපත්ති. සචෙ පන තං සස්සාමිකං හොති, ආහරාපෙන්තෙ දාතබ්බං[Pg.328]. උම්මත්තකස්සාති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස උම්මත්තකස්සාපි අනාපත්ති. ආදිකම්මිකස්සාති ඉධ ධනියො ආදිකම්මිකො, තස්ස අනාපත්ති. අවසෙසානං පන රජකභණ්ඩිකාදිචොරානං ඡබ්බග්ගියාදීනං ආපත්තියෙවාති.

ในคำว่า “ปังสุกูลสัญญี” นี้ การถือเอาสิ่งของที่ภิกษุมีความสำคัญว่า “นี่เป็นผ้าบังสุกุลที่ไม่มีเจ้าของ” ย่อมไม่มีอาบัติ. แต่ถ้าสิ่งนั้นมีเจ้าของอยู่ เมื่อเขามาทวง ก็พึงคืนให้. ในคำว่า “อุมมัตตกัสสะ” นี้ แม้ภิกษุผู้เป็นบ้าตามที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ก็ไม่มีอาบัติ. ในคำว่า “อาทิกัมมิกัสสะ” นี้ พระธนิยะเป็นอาทิกัมมิกะ (ต้นบัญญัติ) ในปาราชิกสิกขาบทที่สองนี้ การถือเอาของท่านย่อมไม่มีอาบัติ. ส่วนโจรทั้งหลายที่เหลือจากพระธนิยะ มีพวกฉัพพัคคีย์เป็นต้น ผู้ลักเอาห่อผ้าของพวกช่างย้อมเป็นต้น ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น.

---

අනාපත්තිභෙදං නිට්ඨිතං.

การจำแนกอนาบัติจบลงแล้ว.

---

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอธิบายบทปทภาชนีย์จบลงแล้ว.

---

පකිණ්ණකකථා

ปกิณณกถา (เรื่องเบ็ดเตล็ด)

---

සමුට්ඨානඤ්ච කිරියා, අථො සඤ්ඤා සචිත්තකං;

ලොකවජ්ජඤ්ච කම්මඤ්ච, කුසලං වෙදනාය චාති.

(บทสรุปที่กล่าวถึง) สมุฏฐานและกิริยา, อนึ่ง สัญญาและสจิตตกะ; โลกวัชชะและกรรม, กุศลและเวทนา. (พึงนำมาจากปฐมปาราชิก หน้า 235)

---

ඉමස්මිං පන පකිණ්ණකෙ ඉදං සික්ඛාපදං තිසමුට්ඨානං – සාහත්ථිකං කායතො ච චිත්තතො ච සමුට්ඨාති, ආණත්තිකං වාචතො ච චිත්තතො ච සමුට්ඨාති, සාහත්ථිකාණත්තිකං කායතො ච වාචතො ච චිත්තතො ච සමුට්ඨාති. කිරියාසමුට්ඨානඤ්ච, කරොන්තොයෙව හි එතං ආපජ්ජති න අකරොන්තො. ‘‘අදින්නං ආදියාමී’’ති සඤ්ඤාය අභාවෙන මුච්චනතො සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, තුට්ඨො වා භීතො වා මජ්ඣත්තො වා තං ආපජ්ජතීති තිවෙදනන්ති සබ්බං පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ในปกิณณกะนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า สิกขาบทนี้มีสมุฏฐาน ๓ คือ การลักด้วยตนเองย่อมเกิดขึ้นจากกายและจิต, การลักด้วยการสั่งย่อมเกิดขึ้นจากวาจาและจิต, การลักด้วยตนเองและด้วยการสั่งย่อมเกิดขึ้นจากกาย วาจา และจิต. และเป็นกิริยาสมุฏฐาน เพราะผู้กระทำเท่านั้นย่อมต้องอาบัตินี้ ผู้ไม่กระทำย่อมไม่ต้องอาบัติ. เป็นสัญญาวิมอก เพราะพ้นจากอาบัติด้วยไม่มีความสำคัญว่า “เราถือเอาของที่เขาไม่ได้ให้”, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, มีกายกรรม, มีวจีกรรม, มีอกุศลจิต, ย่อมต้องอาบัตินั้นด้วยความยินดีก็ดี ด้วยความกลัวก็ดี ด้วยความเป็นกลางก็ดี. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นติเวทนา (มีเวทนา ๓ อย่าง). การวินิจฉัยทั้งหมดนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฐมสิกขาบทนั่นเอง.

---

පකිණ්ණකකථා නිට්ඨිතා.

ปกิณณกถาจบลงแล้ว.

---

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

อรรถกถาอธิบายวินีตวัตถุ

---

132. විනීතවත්ථුකථාසු ඡබ්බග්ගියවත්ථු අනුපඤ්ඤත්තියං වුත්තමෙව.

๑๓๒. ในวินีตวัตถุกถา เรื่องของภิกษุฉัพพัคคีย์นั้น ได้กล่าวไว้ในอนุบัญญัติแล้วนั่นเอง.

---

දුතියවත්ථුම්හි – චිත්තං නාම පුථුජ්ජනානං රාගාදිවසෙන පකතිං විජහිත්වා ධාවති සන්ධාවති විධාවති. සචෙ භගවා කායවචීද්වාරභෙදං විනාපි චිත්තුප්පාදමත්තෙන ආපත්තිං පඤ්ඤපෙය්‍ය, කො සක්කුණෙය්‍ය අනාපත්තිකං අත්තානං කාතුං! තෙනාහ – ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු චිත්තුප්පාදෙ’’ති. චිත්තවසිකෙන පන න භවිතබ්බං, පටිසඞ්ඛානබලෙන චිත්තං නිවාරෙතබ්බමෙවාති.

ในเรื่องที่สอง – ชื่อว่าจิตของปุถุชนย่อมแล่นไป ย่อมแล่นไปอย่างยิ่ง ย่อมแล่นไปโดยประการต่างๆ โดยละทิ้งสภาพเดิมไปตามอำนาจแห่งราคะเป็นต้น. หากพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงบัญญัติอาบัติด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต โดยปราศจากการจำแนกทางกายทวารและวจีทวารแล้ว ใครเล่าจะสามารถทำตนให้ไม่มีอาบัติได้! เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ภิกษุไม่มีอาบัติในการเกิดขึ้นแห่งจิต”. แต่ภิกษุไม่ควรเป็นผู้ตามอำนาจจิต พึงห้ามจิตด้วยกำลังแห่งการพิจารณาโทษนั่นเอง.

---

133-4. ආමසන-ඵන්දාපන-ඨානාචාවනවත්ථූනි උත්තානත්ථානෙව. තතො පරානි ච ථෙය්‍යචිත්තො භූමිතො අග්ගහෙසීති වත්ථුපරියොසානානි.

เรื่องอามาสนะ (การจับต้อง), เรื่องผันดาปนะ (การทำให้ไหว), เรื่องฐานาจาวนะ (การทำให้เคลื่อนจากที่) เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. และเรื่องอื่นๆ ที่ต่อจากนั้นไปจนถึงเรื่องที่ว่า “ภิกษุมีจิตคิดลักถือเอาจากพื้นดิน” ก็เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว.

---

135. නිරුත්තිපථවත්ථුස්මිං 1.329 ආදියීති ගණ්හි, ‘‘චොරොසි ත්ව’’න්ති පරාමසි. ඉතරො පන ‘‘කෙන අවහට’’න්ති වුත්තෙ ‘‘මයා අවහට’’න්ති පුච්ඡාසභාගෙන පටිඤ්ඤං අදාසි. යදි හි ඉතරෙන ‘‘කෙන ගහිතං, කෙන අපනීතං, කෙන ඨපිත’’න්ති වුත්තං අභවිස්ස, අථ අයම්පි ‘‘මයා ගහිතං, අපනීතං, ඨපිත’’න්ති වා වදෙය්‍ය. මුඛං නාම භුඤ්ජනත්ථාය ච කථනත්ථාය ච කතං, ථෙය්‍යචිත්තං පන විනා අවහාරො නත්ථි. තෙනාහ භගවා – ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු නිරුත්තිපථෙ’’ති. වොහාරවචනමත්තෙ අනාපත්තීති අත්ථො. තතො පරං වෙඨනවත්ථු පරියොසානං සබ්බං උත්තානත්ථමෙව.

๑๓๕. ในเรื่องนิรุตติปถะ (ทางแห่งภาษา) คำว่า “อาทิยิ” หมายถึง ถือเอาแล้ว, “ปรมาสิ” หมายถึง กล่าวหาว่า “ท่านเป็นโจร”. ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่งเมื่อถูกถามว่า “ใครเอาไป” ก็รับสารภาพว่า “ข้าพเจ้าเอาไป” โดยตอบตามลักษณะคำถาม. หากภิกษุอีกรูปหนึ่งนั้นถามว่า “ใครถือเอาไป, ใครนำไป, ใครเก็บไว้” ภิกษุรูปนี้ก็คงจะตอบว่า “ข้าพเจ้าถือเอาไป, ข้าพเจ้านำไป, ข้าพเจ้าเก็บไว้”. ชื่อว่าปากนั้นถูกสร้างขึ้น (ด้วยกรรม) เพื่อประโยชน์ในการกินและเพื่อประโยชน์ในการพูด. แต่การนำไปโดยปราศจากเจตนาลักขโมยนั้นไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ภิกษุไม่มีอาบัติในนิรุตติปถะ”. ความหมายคือ ไม่มีอาบัติเพียงแค่คำพูดที่ใช้ในชีวิตประจำวัน. เรื่องทั้งหมดที่ต่อจากนั้นไปจนถึงเรื่องเวฐนะ (การห่อ) ก็เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว.

---

137. අභින්නසරීරවත්ථුස්මිං අධිවත්ථොති සාටකතණ්හාය තස්මිංයෙව සරීරෙ නිබ්බත්තො. අනාදියන්තොති තස්ස වචනං අගණ්හන්තො, ආදරං වා අකරොන්තො. තං සරීරං උට්ඨහිත්වාති පෙතො අත්තනො ආනුභාවෙන තං සරීරං උට්ඨාපෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘තං සරීරං උට්ඨහිත්වා’’ති. ද්වාරං ථකෙසීති භික්ඛුස්ස සුසානසමීපෙයෙව විහාරො, තස්මා භීරුකජාතිකො භික්ඛු ඛිප්පමෙව තත්ථ පවිසිත්වා ද්වාරං ථකෙසි. තත්ථෙව පරිපතීති ද්වාරෙ ථකිතෙ පෙතො සාටකෙ නිරාලයො හුත්වා තං සරීරං පහාය යථාකම්මං ගතො, තස්මා තං සරීරං තත්ථෙව පරිපති, පතිතන්ති වුත්තං හොති.

๑๓๗. ในเรื่องอภินนสรีระ (ร่างกายที่ไม่แตกทำลาย) คำว่า “อธิวัตถุ” หมายถึง เกิดสิงอยู่ในร่างกายนั้นเองด้วยตัณหาในผ้าสาฎก. คำว่า “อนาทิยันโต” หมายถึง ไม่รับฟังคำพูดของเปรตนั้น หรือไม่ใส่ใจ (ไม่เอื้อเฟื้อ). คำว่า “ตัง สรีรัง อุตถหิตวา” หมายถึง เปรตนั้นได้ทำให้ร่างกายนั้นลุกขึ้นด้วยอานุภาพของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า “ตัง สรีรัง อุตถหิตวา” (ร่างกายนั้นลุกขึ้นแล้ว). คำว่า “ทวารัง ถเกสิ” หมายถึง วิหารของภิกษุอยู่ใกล้ป่าช้านั่นเอง เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้มีปกติขี้กลัวจึงรีบเข้าไปในวิหารนั้นแล้วปิดประตู. คำว่า “ตัตเถวะ ปริปติ” หมายถึง เมื่อประตูถูกปิดแล้ว เปรตนั้นก็หมดอาลัยในผ้าสาฎก ละทิ้งร่างกายนั้นไปตามกรรม เพราะเหตุนั้น ร่างกายนั้นจึงล้มลงตรงนั้นเอง ดังนี้.

---

අභින්නෙ සරීරෙති අබ්භුණ්හෙ අල්ලසරීරෙ පංසුකූලං න ගහෙතබ්බං, ගණ්හන්තස්ස එවරූපා උපද්දවා හොන්ති, දුක්කටඤ්ච ආපජ්ජති. භින්නෙ පන ගහෙතුං වට්ටති. කිත්තාවතා පන භින්නං හොති? කාක-කුලල-සොණ-සිඞ්ගාලාදීහි මුඛතුණ්ඩකෙන වා දාඨාය වා ඊසකං ඵාලිතමත්තෙනාපි. යස්ස පන පතතො ඝංසනෙන ඡවිමත්තං ඡින්නං හොති, චම්මං අච්ඡින්නං, එතං අභින්නමෙව; චම්මෙ පන ඡින්නෙ භින්නං. යස්සාපි සජීවකාලෙයෙව පභින්නා ගණ්ඩකුට්ඨපිළකා වා වණො වා හොති, ඉදම්පි භින්නං. තතියදිවසතො පභුති උද්ධුමාතකාදිභාවෙන කුණපභාවං උපගතම්පි භින්නමෙව. සබ්බෙන සබ්බං පන අභින්නෙපි සුසානගොපකෙහි වා අඤ්ඤෙහි වා මනුස්සෙහි ගාහාපෙතුං වට්ටති. නො චෙ අඤ්ඤං ලභති, සත්ථකෙන වා කෙනචි වා වණං කත්වා ගහෙතබ්බං. විසභාගසරීරෙ පන සතිං උපට්ඨපෙත්වා සමණසඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා සීසෙ වා හත්ථපාදපිට්ඨියං වා වණං කත්වා ගහෙතුං වට්ටති.

ในซากศพที่ยังไม่แตกทำลาย คือซากศพที่เพิ่งตายใหม่ๆ ยังเปียกชุ่มอยู่ ไม่ควรเก็บผ้าบังสุกุล ภิกษุผู้เก็บย่อมมีภัยอันตรายเช่นนั้น และย่อมต้องอาบัติทุกกฏ อนึ่ง ในซากศพที่แตกทำลายแล้ว ควรเก็บได้ อนึ่ง ซากศพที่แตกทำลายแล้วนั้นมีประมาณเท่าไร? แม้เพียงแค่ถูกกา เหยี่ยว สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ฉีกด้วยปลายจะงอยปากหรือด้วยเขี้ยวเพียงเล็กน้อย ก็เป็นซากศพที่แตกทำลายแล้ว อนึ่ง ซากศพใดที่ตกลงมาแล้วถูกเสียดสีจนหนังกำพร้าขาด แต่หนังแท้ยังไม่ขาด ซากศพนี้ยังไม่แตกทำลายเท่านั้น อนึ่ง เมื่อหนังแท้ขาดแล้ว จึงเป็นซากศพที่แตกทำลายแล้ว ซากศพใดแม้ในเวลาที่ยังมีชีวิตอยู่ มีฝี โรคเรื้อน ตุ่มหนอง หรือแผลอื่นเกิดขึ้น ซากศพนี้ก็เป็นซากศพที่แตกทำลายแล้ว ซากศพที่ถึงความเป็นซากศพเน่าด้วยความเป็นซากศพที่พองขึ้นเป็นต้น ตั้งแต่วันที่สามเป็นต้นไป ก็เป็นซากศพที่แตกทำลายแล้วเท่านั้น อนึ่ง โดยประการทั้งปวง แม้ในซากศพที่ยังไม่แตกทำลาย ก็ควรให้ผู้เฝ้าป่าช้าหรือมนุษย์อื่นๆ เก็บให้ ถ้าไม่ได้ผู้อื่น ก็ควรทำแผลด้วยมีดเล็กหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วเก็บเอาไป อนึ่ง ในซากศพของมาตุคาม (เพศหญิง) ควรตั้งสติไว้แล้วให้เกิดสัญญาว่าเป็นสมณะ แล้วทำแผลที่ศีรษะหรือที่หลังมือหลังเท้าแล้วเก็บผ้าบังสุกุลได้

---

කුසසඞ්කාමනවත්ථුකථා

เรื่องการย้ายหญ้ากุสะ

---

138. තදනන්තරෙ [Pg.330] වත්ථුස්මිං කුසං සඞ්කාමෙත්වා චීවරං අග්ගහෙසීති පුබ්බෙ ‘‘ආදියෙය්‍යා’’ති ඉමස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනායං නාමමත්තෙන දස්සිතෙසු ථෙය්‍යාවහාර-පසය්හාවහාර-පරිකප්පාවහාරපඅච්ඡන්නාවහාර-කුසාවහාරෙසු කුසාවහාරෙන අවහරීති අත්ථො.

๑๓๘. ในเรื่องถัดจากนั้นว่า 'ย้ายหญ้ากุสะแล้วถือเอาจีวร' นั้น มีอรรถว่า ในอรรถกถาที่แสดงไว้เพียงชื่อของบทว่า 'พึงถือเอา' ในกาลก่อน ในบรรดาการลัก 5 อย่าง คือ เถยยาวหาร (การลักโดยอาการซ่อนเร้น), ปสัยยาวหาร (การลักโดยหักหาญ), ปริกัปปาวหาร (การลักโดยการกำหนด), ปัจฉันนาวหาร (การลักโดยปกปิด), และกุสาวหาร (การลักโดยการย้ายหญ้ากุสะ) นั้น ได้ลักด้วยกุสาวหาร

---

ඉමෙසං පන අවහාරානං එවං නානත්තං වෙදිතබ්බං – යො හි කොචි සස්සාමිකං භණ්ඩං රත්තිභාගෙ වා දිවසභාගෙ වා සන්ධිච්ඡෙදාදීනි කත්වා අදිස්සමානො අවහරති, කූටමානකූටකහාපණාදීහි වා වඤ්චෙත්වා ගණ්හාති, තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො ‘‘ථෙය්‍යාවහාරො’’ති වෙදිතබ්බො.

อนึ่ง พึงทราบความต่างกันแห่งการลักเหล่านี้อย่างนี้ คือ ผู้ใดผู้หนึ่ง ลักพัสดุอันมีเจ้าของในเวลากลางคืนหรือในเวลากลางวัน โดยการตัดช่องเป็นต้น ไม่ให้ใครเห็น หรือลวงด้วยเครื่องตวงโกงและกหาปณะปลอมเป็นต้นแล้วถือเอา การลักของผู้ถือเอาอยู่อย่างนี้ พึงทราบว่าเป็น 'เถยยาวหาร' (การลักโดยอาการซ่อนเร้น)

---

යො පන පරෙ පසය්හ බලසා අභිභුය්‍ය, අථ වා පන සන්තජ්ජෙත්වා භයං දස්සෙත්වා තෙසං සන්තකං ගණ්හාති, පන්ථඝාත-ගාමඝාතාදීනි කරොන්තා දාමරිකචොරා විය කොධවසෙන පරඝරවිලොපං කරොන්තා අත්තනො පත්තබලිතො ච අධිකං බලක්කාරෙන ගණ්හන්තා රාජ-රාජමහාමත්තාදයො විය; තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො ‘‘පසය්හාවහාරො’’ති වෙදිතබ්බො.

ส่วนผู้ใดข่มเหงผู้อื่น ครอบงำด้วยกำลัง หรือขู่ตะคอกทำให้กลัวแล้วถือเอาสิ่งของของเขาเหล่านั้น เหมือนพวกโจรป่าผู้ทำการปล้นในหนทางและปล้นหมู่บ้านเป็นต้น หรือเหมือนพวกพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น ผู้ทำการปล้นบ้านผู้อื่นด้วยอำนาจแห่งความโกรธ และผู้ถือเอา (ส่วย) ยิ่งกว่าส่วยที่ตนควรได้ด้วยการใช้กำลัง การลักของผู้ถือเอาอยู่อย่างนี้ พึงทราบว่าเป็น 'ปสัยยาวหาร' (การลักโดยหักหาญ)

---

පරිකප්පෙත්වා ගණ්හතො පන අවහාරො ‘‘පරිකප්පාවහාරො’’ති වුච්චති, සො භණ්ඩපරිකප්ප-ඔකාසපරිකප්පවසෙන දුවිධො. තත්‍රායං භණ්ඩපරිකප්පො – ඉධෙකච්චො සාටකත්ථිකො අන්තොගබ්භං පවිසිත්වා ‘‘සචෙ සාටකො භවිස්සති, ගණ්හිස්සාමි; සචෙ සුත්තං, න ගණ්හිස්සාමී’’ති පරිකප්පෙත්වා අන්ධකාරෙ පසිබ්බකං ගණ්හාති, සාටකො චෙ තත්‍ර හොති, උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං. සුත්තං චෙ හොති, රක්ඛති. බහි නීහරිත්වා මුඤ්චිත්වා ‘‘සුත්ත’’න්ති ඤත්වා පුන ආහරිත්වා යථාඨානෙ ඨපෙති, රක්ඛතියෙව. ‘‘සුත්ත’’න්ති ඤත්වාපි ‘‘යං ලද්ධං, තං ගහෙතබ්බ’’න්ති ගච්ඡති, පදවාරෙන කාරෙතබ්බො. භූමියං ඨපෙත්වා ගණ්හාති, උද්ධාරෙ පාරාජිකං. ‘‘චොරො, චොරො’’ති සාමිකෙහි පරියුට්ඨිතො ඡඩ්ඩෙත්වා පලායති, රක්ඛති. සාමිකා තං දිස්වා ගණ්හන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං. අඤ්ඤො චෙ කොචි ගණ්හාති, භණ්ඩදෙය්‍යං. අථ නිවත්තෙසු සාමිකෙසු සයමෙව තං දිස්වා ‘‘පගෙවෙතං මයා නීහටං, මම දානි සන්තක’’න්ති ගණ්හාති, රක්ඛති; භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොති. ‘‘සචෙ සුත්තං භවිස්සති, ගණ්හිස්සාමි; සචෙ සාටකො, න ගණ්හිස්සාමි. සචෙ [Pg.331] සප්පි භවිස්සති, ගණ්හිස්සාමි; සචෙ තෙලං, න ගණ්හිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන පරිකප්පෙත්වා ගණ්හන්තස්සාපි එසෙව නයො.

ส่วนการลักของผู้กำหนดแล้วถือเอา พึงเรียกว่า 'ปริกัปปาวหาร' (การลักโดยการกำหนด) ซึ่งมีสองประเภท คือ การกำหนดพัสดุ และการกำหนดสถานที่ ในสองประเภทนั้น นี้คือการกำหนดพัสดุ คือ ในเรื่องนี้ บุคคลบางคนผู้ต้องการผ้า เข้าไปสู่ห้องชั้นในแล้วกำหนดว่า 'ถ้าเป็นผ้า จักถือเอา; ถ้าเป็นด้าย จักไม่ถือเอา' แล้วถือเอาถุงในที่มืด ถ้าในถุงนั้นมีผ้า ย่อมเป็นปาราชิกในการยกขึ้นนั่นเอง ถ้าเป็นด้าย ย่อมรอด เมื่อนำออกไปข้างนอกแล้วแก้ดู รู้ว่าเป็นด้าย แล้วนำกลับมาวางไว้ในที่เดิม ย่อมรอดแน่นอน แม้รู้ว่าเป็นด้ายแล้ว (คิดว่า) 'ได้สิ่งใด ควรเอาสิ่งนั้น' แล้วเดินไป พึงปรับอาบัติด้วยอำนาจแห่งย่างก้าว ถ้าวางไว้บนพื้นแล้วถือเอา ย่อมเป็นปาราชิกในการยกขึ้น ถ้าถูกเจ้าของทั้งหลายไล่ตามว่า 'โจร โจร' แล้วทิ้งหนีไป ย่อมรอด ถ้าพวกเจ้าของเห็นพัสดุนั้นแล้วถือเอาไป การกระทำนั้นไม่เป็นอาบัติ (รอด) ถ้าคนอื่นใครๆ ถือเอาไป เป็นของที่พึงให้คืน หรือเมื่อเจ้าของทั้งหลายกลับไปแล้ว ตนเองเห็นพัสดุนั้นแล้ว (คิดว่า) 'สิ่งนี้เรานำออกมาแต่แรกแล้ว บัดนี้เป็นของของเรา' แล้วถือเอา ย่อมรอด แต่เป็นของที่พึงให้คืน แม้ของผู้กำหนดแล้วถือเอาโดยนัยเป็นต้นว่า 'ถ้าเป็นด้าย จักถือเอา; ถ้าเป็นผ้า จักไม่ถือเอา' หรือ 'ถ้าเป็นเนยใส จักถือเอา; ถ้าเป็นน้ำมัน จักไม่ถือเอา' ก็นัยนี้เหมือนกัน

---

මහාපච්චරියාදීසු පන ‘‘සාටකත්ථිකොපි සාටකපසිබ්බකමෙව ගහෙත්වා නික්ඛන්තො බහි ඨත්වා මුඤ්චිත්වා ‘සාටකො අය’න්ති දිස්වා ගච්ඡන්තො පදුද්ධාරෙනෙව කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං. එත්ථ පන ‘‘සචෙ සාටකො භවිස්සති, ගණ්හිස්සාමී’’ති පරිකප්පිතත්තා පරිකප්පො දිස්සති, දිස්වා හටත්තා පරිකප්පාවහාරො න දිස්සති. මහාඅට්ඨකථායං පන යං පරිකප්පිතං තං අදිට්ඨං පරිකප්පිතභාවෙ ඨිතංයෙව උද්ධරන්තස්ස අවහාරො වුත්තො, තස්මා තත්ථ පරිකප්පාවහාරො දිස්සති. ‘‘තං මඤ්ඤමානො තං අවහරී’’ති පාළියා ච සමෙතීති. තත්ථ ය්වායං ‘‘සචෙ සාටකො භවිස්සති, ගණ්හිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන පවත්තො පරිකප්පො, අයං ‘‘භණ්ඩපරිකප්පො’’ නාම.

ส่วนในมหาปัจจรีเป็นต้น กล่าวไว้ว่า 'แม้ผู้ต้องการผ้า ถือเอาถุงผ้าเท่านั้นออกไป ยืนอยู่ข้างนอกแล้วแก้ดู เห็นว่า 'นี้เป็นผ้า' แล้วเดินไป พึงปรับอาบัติด้วยการยกเท้าขึ้นเท่านั้น' อนึ่ง ในอรรถกถานี้ การกำหนดพัสดุย่อมปรากฏ เพราะมีการกำหนดไว้ว่า 'ถ้าเป็นผ้า จักถือเอา' แต่ปริกัปปาวหารไม่ปรากฏ เพราะความเป็นของที่นำไปหลังจากเห็นแล้ว ส่วนในมหาอรรถกถา กล่าวถึงการลักของผู้ยกขึ้นซึ่งพัสดุที่กำหนดไว้แล้ว อันยังไม่เห็น อันตั้งอยู่ในสภาพที่กำหนดไว้เท่านั้น เพราะฉะนั้น ในมหาอรรถกถานั้น ปริกัปปาวหารย่อมปรากฏ และย่อมสอดคล้องกับพระบาลีว่า 'สำคัญสิ่งนั้นแล้วลักสิ่งนั้น' ดังนี้ ในบรรดาการกำหนดเหล่านั้น การกำหนดใดที่ดำเนินไปแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า 'ถ้าเป็นผ้า จักถือเอา' นี้ชื่อว่า 'ภัณฑปริกัปป์' (การกำหนดพัสดุ)

---

ඔකාසපරිකප්පො පන එවං වෙදිතබ්බො – ඉධෙකච්චො ලොලභික්ඛු පරපරිවෙණං වා කුලඝරං වා අරඤ්ඤෙ කම්මන්තසාලං වා පවිසිත්වා තත්ථ කථාසල්ලාපෙන නිසින්නො කිඤ්චි ලොභනෙය්‍යං පරික්ඛාරං ඔලොකෙති, ඔලොකෙන්තො ච පන දිස්වා ද්වාරපමුඛහෙට්ඨාපාසාදපරිවෙණද්වාරකොට්ඨකරුක්ඛමූලාදිවසෙන පරිච්ඡෙදං කත්වා ‘‘සචෙ මං එත්ථන්තරෙ පස්සිස්සන්ති, දට්ඨුකාමතාය ගහෙත්වා විචරන්තො විය එතෙසංයෙව දස්සාමි; නො චෙ පස්සිස්සන්ති, හරිස්සාමී’’ති පරිකප්පෙති. තස්ස තං ආදාය පරිකප්පිතපරිච්ඡෙදං අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං. සචෙ උපචාරසීමං පරිකප්පෙති, තදභිමුඛොව ගච්ඡන්තො කම්මට්ඨානාදීනි මනසි කරොන්තො වා අඤ්ඤවිහිතො වා අසතියා උපචාරසීමං අතික්කමති, භණ්ඩදෙය්‍යං. අථාපිස්ස තං ඨානං පත්තස්ස චොරො වා හත්ථී වා වාළමිගො වා මහාමෙඝො වා වුට්ඨහති, සො ච තම්හා උපද්දවා මුච්චිතුකම්‍යතාය සහසා තං ඨානං අතික්කමති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘යස්මා මූලෙව ථෙය්‍යචිත්තෙන ගහිතං, තස්මා න රක්ඛති, අවහාරොයෙවා’’ති වදන්ති. අයං තාව මහාඅට්ඨකථානයො. මහාපච්චරියං පන ‘‘සචෙපි සො අන්තොපරිච්ඡෙදෙ හත්ථිං වා අස්සං වා අභිරුහිත්වා තං නෙව පාජෙති, න පාජාපෙති; පරිච්ඡෙදෙ අතික්කන්තෙපි පාරාජිකං නත්ථි, භණ්ඩදෙය්‍යමෙවා’’ති වුත්තං. තත්‍ර ය්වායං ‘‘සචෙ මං එත්ථන්තරෙ පස්සිස්සන්ති, දට්ඨුකාමතාය ගහෙත්වා [Pg.332] විචරන්තො විය එතෙසංයෙව දස්සාමී’’ති පවත්තො පරිකප්පො, අයං ‘‘ඔකාසපරිකප්පො’’ නාම.

การกำหนดสถานที่นั้น พึงทราบอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้โลเลบางรูปในศาสนานี้ เข้าไปสู่บริเวณของผู้อื่นก็ดี สู่เรือนของตระกูลก็ดี สู่โรงงานในป่าก็ดี นั่งอยู่ ณ ที่นั้นด้วยการพูดคุย แลดูบริขารบางอย่างที่น่าปรารถนา เมื่อแลดูอยู่และเห็นแล้ว กระทำกำหนดโดยส่วนมีประตู มุขหน้า ใต้ปราสาท บริเวณ ซุ้มประตูโขลน หรือโคนไม้เป็นต้น ย่อมดำริว่า “ถ้าชนทั้งหลายจักเห็นเราในภายในกำหนดนี้ เราจักคืนให้แก่เจ้าของเหล่านั้นเอง เหมือนผู้ถือเอาด้วยความประสงค์จะดูแล้วเดินเที่ยวไป; ถ้าไม่เห็น เราจักนำไป” เมื่อภิกษุนั้นถือเอาบริขารนั้นล่วงขอบเขตที่กำหนดไว้แล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก ถ้ากำหนดเขตอุปจารสีมา เมื่อเดินมุ่งหน้าไปยังอุปจารสีมานั้นนั่นเอง โดยมนสิการกรรมฐานเป็นต้นก็ดี หรือมีจิตส่งไปในอารมณ์อื่นก็ดี หรือล่วงอุปจารสีมาด้วยความเผลอสติก็ดี ย่อมเป็นภัณฑไทย อนึ่ง เมื่อโจรก็ดี ช้างก็ดี สัตว์ร้ายก็ดี เมฆใหญ่ก็ดี เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นผู้ถึงสถานที่นั้น และภิกษุนั้นปรารถนาจะพ้นจากอุปัทวะนั้น จึงรีบล่วงสถานที่นั้นไปโดยพลัน ย่อมเป็นภัณฑไทยนั่นเอง อาจารย์บางพวกในเรื่องนี้กล่าวว่า “เพราะเหตุที่ถือเอาด้วยไถยจิตตั้งแต่ต้น ฉะนั้นจึงไม่พ้น (จากอาบัติปาราชิก) ย่อมเป็นอวหารนั่นเอง” นี้เป็นนัยแห่งมหาอรรถกถาก่อน ส่วนในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า “ถึงแม้ภิกษุนั้นจะขึ้นขี่ช้างก็ดี ม้าก็ดี ภายในขอบเขตที่กำหนดไว้ และไม่ขับเอง ไม่สั่งให้ผู้อื่นขับ ถึงแม้ล่วงขอบเขตที่กำหนดไปแล้ว ก็ไม่เป็นปาราชิก เป็นภัณฑไทยนั่นเอง” ในบรรดาการดำริเหล่านั้น การดำริที่ดำเนินไปว่า “ถ้าชนทั้งหลายจักเห็นเราในภายในกำหนดนี้ เราจักคืนให้แก่เจ้าของเหล่านั้นเอง เหมือนผู้ถือเอาด้วยความประสงค์จะดูแล้วเดินเที่ยวไป” นี้ ชื่อว่า “โอกาสปริกัปป์”

---

එවමිමෙසං ද්වින්නම්පි පරිකප්පානං වසෙන පරිකප්පෙත්වා ගණ්හතො අවහාරො ‘‘පරිකප්පාවහාරො’’ති වෙදිතබ්බො.

การลักทรัพย์ของภิกษุผู้ถือเอาโดยกำหนดไว้แล้ว ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดทั้งสองอย่างนี้ พึงทราบว่า “ปริกัปปาวหาร”

---

පටිච්ඡාදෙත්වා පන අවහරණං පටිච්ඡන්නාවහාරො. සො එවං වෙදිතබ්බො – යො භික්ඛු මනුස්සානං උය්‍යානාදීසු කීළන්තානං වා පවිසන්තානං වා ඔමුඤ්චිත්වා ඨපිතං අලඞ්කාරභණ්ඩං දිස්වා ‘‘සචෙ ඔනමිත්වා ගහෙස්සාමි, ‘කිං සමණො ගණ්හාතී’ති මං ජානිත්වා විහෙඨෙය්‍යු’’න්ති පංසුනා වා පණ්ණෙන වා පටිච්ඡාදෙති – ‘‘පච්ඡා ගණ්හිස්සාමී’’ති, තස්ස එත්තාවතා උද්ධාරො නත්ථීති න තාව අවහාරො හොති. යදා පන තෙ මනුස්සා අන්තොගාමං පවිසිතුකාමා තං භණ්ඩකං විචිනන්තාපි අපස්සිත්වා ‘‘ඉදානි අන්ධකාරො, ස්වෙ ජානිස්සාමා’’ති සාලයා එව ගතා හොන්ති. අථස්ස තං උද්ධරතො උද්ධාරෙ පාරාජිකං. ‘‘පටිච්ඡන්නකාලෙයෙව තං මම සන්තක’’න්ති සකසඤ්ඤාය වා ‘‘ගතා දානි තෙ, ඡඩ්ඩිතභණ්ඩං ඉද’’න්ති පංසුකූලසඤ්ඤාය වා ගණ්හන්තස්ස පන භණ්ඩදෙය්‍යං. තෙසු දුතියදිවසෙ ආගන්ත්වා විචිනිත්වා අදිස්වා ධුරනික්ඛෙපං කත්වා ගතෙසුපි ගහිතං භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. කස්මා? යස්මා තස්ස පයොගෙන තෙහි න දිට්ඨං, යො පන තථාරූපං භණ්ඩං දිස්වා යථාඨානෙ ඨිතංයෙව අප්පටිච්ඡාදෙත්වා ථෙය්‍යචිත්තො පාදෙන අක්කමිත්වා කද්දමෙ වා වාලිකාය වා පවෙසෙති, තස්ස පවෙසිතමත්තෙයෙව පාරාජිකං.

ส่วนการลักทรัพย์โดยการปกปิด ชื่อว่า “ปฏิฉันนาวหาร” พึงทราบปฏิฉันนาวหารนั้นอย่างนี้ คือ ภิกษุใดเห็นเครื่องประดับที่มนุษย์ผู้เล่นอยู่ในสวนเป็นต้นก็ดี ผู้เข้าไปก็ดี ถอดวางไว้แล้ว ย่อมปกปิดด้วยฝุ่นก็ดี ด้วยใบไม้ก็ดี โดยดำริว่า “ถ้าเราก้มลงถือเอา ชนทั้งหลายจักรู้จักเราว่า ‘สมณะถือเอาอะไร’ แล้วจักเบียดเบียนเรา” โดยดำริว่า “เราจักถือเอาภายหลัง” การยกขึ้นของภิกษุนั้นด้วยประมาณเท่านี้ยังไม่มี ฉะนั้นจึงยังไม่เป็นอวหาร แต่เมื่อใด มนุษย์เหล่านั้นปรารถนาจะเข้าไปในภายในหมู่บ้าน แม้จะค้นหาเครื่องประดับนั้นอยู่แต่ไม่เห็น โดยดำริว่า “บัดนี้มืดแล้ว พรุ่งนี้เราจักรู้” แล้วกลับไปทั้งที่ยังมีความอาลัยอยู่ เมื่อภิกษุนั้นยกเครื่องประดับนั้นขึ้น ในขณะที่ยกขึ้นนั้นเป็นปาราชิก ส่วนภิกษุผู้ถือเอาด้วยความสำคัญว่าเป็นของตนว่า “เครื่องประดับนั้นเป็นของเราตั้งแต่เวลาที่ปกปิดแล้ว” ก็ดี หรือด้วยความสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุลว่า “บัดนี้ชนเหล่านั้นกลับไปแล้ว เครื่องประดับนี้เป็นของที่ทิ้งแล้ว” ก็ดี ย่อมเป็นภัณฑไทย ถึงแม้ชนเหล่านั้นมาในวันที่สอง ค้นหาแล้วไม่เห็น เลิกละความพยายามแล้วกลับไปแล้ว เครื่องประดับที่ถือเอาแล้วก็ยังเป็นภัณฑไทยนั่นเอง เพราะเหตุไร? เพราะเหตุที่เจ้าของเหล่านั้นมองไม่เห็นด้วยการกระทำของภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดเห็นเครื่องประดับเช่นนั้นแล้ว ไม่ปกปิด ตั้งอยู่ในที่เดิมนั่นเอง มีจิตคิดขโมย เหยียบด้วยเท้าแล้วฝังลงในโคลนก็ดี ในทรายก็ดี ในขณะที่ฝังลงแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก

---

කුසං සඞ්කාමෙත්වා පන අවහරණං ‘‘කුසාවහාරො’’ති වුච්චති. සොපි එවං වෙදිතබ්බො – යො භික්ඛු කුසං පාතෙත්වා චීවරෙ භාජියමානෙ අත්තනො කොට්ඨාසස්ස සමීපෙ ඨිතං අප්පග්ඝතරං වා මහග්ඝතරං වා සමසමං වා අග්ඝෙන පරස්ස කොට්ඨාසං හරිතුකාමො අත්තනො කොට්ඨාසෙ පතිතං කුසදණ්ඩකං පරස්ස කොට්ඨාසෙ පාතෙතුකාමො උද්ධරති, රක්ඛති තාව. පරස්ස කොට්ඨාසෙ පාතෙති, රක්ඛතෙව. යදා පන තස්මිං පතිතෙ පරස්ස කොට්ඨාසතො පරස්ස කුසදණ්ඩකං උද්ධරති, උද්ධටමත්තෙ පාරාජිකො හොති. සචෙ පඨමතරං පරකොට්ඨාසතො කුසදණ්ඩකං උද්ධරති අත්තනො කොට්ඨාසෙ පාතෙතුකාමතාය උද්ධාරෙ රක්ඛති[Pg.333], පාතනෙ රක්ඛති. අත්තනො කොට්ඨාසතො පන අත්තනො කුසදණ්ඩකං උද්ධරති, උද්ධාරෙයෙව රක්ඛති. තං උද්ධරිත්වා පරකොට්ඨාසෙ පාතෙන්තස්ස හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං.

ส่วนการลักทรัพย์โดยการย้ายกุสะ (ไม้สำหรับจับฉลาก) ชื่อว่า “กุสาวหาร” พึงทราบกุสาวหารนั้นอย่างนี้ คือ ภิกษุใดเมื่อมีการแบ่งจีวร โดยการทอดกุสะ มีความประสงค์จะนำส่วนของผู้อื่น ซึ่งตั้งอยู่ใกล้ส่วนของตน ที่ราคาถูกกว่าก็ดี ราคาแพงกว่าก็ดี หรือราคาเท่ากันโดยค่าก็ดี ไป มีความประสงค์จะทอดไม้กุสะที่ตกอยู่ในส่วนของตน ไปยังส่วนของผู้อื่น จึงยกขึ้น ย่อมพ้น (จากอาบัติปาราชิก) ก่อน ทอดลงในส่วนของผู้อื่น ย่อมพ้นนั่นเอง แต่เมื่อใด เมื่อไม้กุสะนั้นตกแล้ว ภิกษุนั้นยกไม้กุสะของผู้อื่นออกจากส่วนของผู้อื่น ในขณะที่ยกขึ้นแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก ถ้าภิกษุนั้นยกไม้กุสะออกจากส่วนของผู้อื่นก่อน ด้วยความประสงค์จะทอดลงในส่วนของตน ในขณะที่ยกขึ้นย่อมพ้น ในขณะที่ทอดลงย่อมพ้น ส่วนภิกษุใด ยกไม้กุสะของตนออกจากส่วนของตน ในขณะที่ยกขึ้นนั่นเองย่อมพ้น เมื่อไม้กุสะนั้นหลุดจากมือของภิกษุผู้ยกขึ้นแล้วทอดลงในส่วนของผู้อื่น ในขณะที่หลุดจากมือนั้นเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก

---

සචෙ පන ද්වීසුපි කොට්ඨාසෙසු පතිතදණ්ඩකෙ අදස්සනං ගමෙති, තතො අවසෙසභික්ඛූසු ගතෙසු ඉතරො ‘‘‘මය්හං, භන්තෙ, දණ්ඩකො න පඤ්ඤායතී’ති. ‘මය්හම්පි, ආවුසො, න පඤ්ඤායතී’ති. ‘කතමො පන, භන්තෙ, මය්හං භාගො’ති? ‘අයං තුය්හං භාගො’’’ති අත්තනො භාගං දස්සෙති, තස්මිං විවදිත්වා වා අවිවදිත්වා වා තං ගණ්හිත්වා ගතෙ ඉතරො තස්ස භාගං උද්ධරති, උද්ධාරෙ පාරාජිකං. සචෙපි තෙන ‘‘අහං මම භාගං තුය්හං න දෙමි, ත්වං පන අත්තනො භාගං ඤත්වා ගණ්හා’’ති වුත්තෙ ‘‘නායං මමා’’ති ජානන්තොපි තස්සෙව භාගං ගණ්හාති, උද්ධාරෙ පාරාජිකං. සචෙ පන ඉතරො ‘‘අයං තුය්හං භාගො, අයං මය්හං භාගොති කිං ඉමිනා විවාදෙනා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මය්හං වා පත්තො හොතු, තුම්හාකං වා, යො වරභාගො තං තුම්හෙ ගණ්හථා’’ති වදති, දින්නකං නාම ගහිතං හොති, නත්ථෙත්ථ අවහාරො. සචෙපි සො විවාදභීරුකො භික්ඛු ‘‘යං තුය්හං රුච්චති, තං ගණ්හා’’ති වුත්තො අත්තනො පත්තං වරභාගං ඨපෙත්වා ලාමකංයෙව ගහෙත්වා ගච්ඡති, තතො ඉතරස්ස විචිනිතාවසෙසං ගණ්හන්තස්සාපි අවහාරො නත්ථෙවාති.

ก็ถ้าภิกษุทำให้ไม้สลากที่ตกอยู่ในส่วนทั้งสองหายไป จากนั้นเมื่อภิกษุที่เหลือไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า 'ท่านขอรับ ไม้สลากของกระผมไม่ปรากฏ' ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็กล่าวว่า 'อาวุโส ไม้สลากของผมก็ไม่ปรากฏ' ภิกษุรูปแรกถามว่า 'ท่านขอรับ ส่วนของกระผมคือส่วนไหนเล่า' ภิกษุรูปที่สองตอบว่า 'ส่วนนี้เป็นส่วนของท่าน' แล้วแสดงส่วนของตน เมื่อภิกษุรูปแรกนั้นโต้เถียงหรือไม่โต้เถียงแล้วถือเอาส่วนนั้นไป ภิกษุอีกรูปหนึ่งยักยอกส่วนของภิกษุนั้น การยักยอกนั้นเป็นปาราชิก แม้เมื่อภิกษุรูปที่สองกล่าวว่า 'เราไม่ให้ส่วนของเราแก่ท่าน แต่ท่านจงรู้ส่วนของตนแล้วถือเอาไปเถิด' ภิกษุรูปแรกแม้รู้ว่า 'นี่ไม่ใช่ของฉัน' แต่ก็ยังถือเอาส่วนของภิกษุนั้นนั่นเอง การยักยอกนั้นเป็นปาราชิก แต่ถ้าภิกษุอีกรูปหนึ่งคิดว่า 'ส่วนนี้เป็นของท่าน ส่วนนี้เป็นของฉัน การโต้เถียงกันด้วยเรื่องนี้จะมีประโยชน์อะไร' แล้วกล่าวว่า 'จะเป็นส่วนที่พึงได้แก่ฉันก็ดี หรือจะเป็นส่วนที่พึงได้แก่พวกท่านก็ดี ส่วนใดเป็นส่วนที่ดีกว่า พวกท่านจงถือเอาส่วนนั้นไปเถิด' ชื่อว่าของที่ให้แล้วอันถือเอาแล้วย่อมมี การยักยอกย่อมไม่มีในเรื่องนี้ แม้ภิกษุผู้กลัวการโต้เถียงนั้นถูกกล่าวว่า 'ท่านชอบส่วนใด จงถือเอาส่วนนั้นไปเถิด' แล้วละส่วนที่ดีกว่าที่พึงได้ของตนไว้ ถือเอาแต่ส่วนที่เลวไป การยักยอกย่อมไม่มีแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้ถือเอาส่วนที่เหลือจากการเลือกนั้นเลย

---

අට්ඨකථාසුපන වුත්තං – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ කුසසඞ්කාමනවසෙන චීවරභාජනීයමෙව එකං ආගතං, චතුන්නම්පි පන පච්චයානං උප්පත්තිඤ්ච භාජනීයඤ්ච නීහරිත්වා දස්සෙතබ්බ’’න්ති එවඤ්ච වත්වා චීවරක්ඛන්ධකෙ‘‘පටිග්ගණ්හාතු මෙ, භන්තෙ, භගවා සීවෙය්‍යකං දුස්සයුගං; භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච ගහපතිචීවරං අනුජානාතූ’’ති (මහාව. 337) ඉදං ජීවකවත්ථුං ආදිං කත්වා උප්පන්නචීවරකථා, සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහං දුබ්භික්ඛං හොති, මනුස්සා න සක්කොන්ති සඞ්ඝභත්තං කාතුං, ඉච්ඡන්ති උද්දෙසභත්තං නිමන්තනං සලාකභත්තං පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකං කාතු’’න්ති (චූළව. 325) ඉදං සුත්තමාදිං කත්වා පිණ්ඩපාතකථා, සෙනාසනක්ඛන්ධකෙයෙව ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන සත්තරසවග්ගියා භික්ඛූ අඤ්ඤතරං පච්චන්තිමං මහාවිහාරං පටිසඞ්ඛරොන්ති – ‘ඉධ මයං වස්සං වසිස්සාමා’ති. අද්දසංසු ඛො ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ සත්තරසවග්ගියෙ භික්ඛූ විහාරං පටිසඞ්ඛරොන්තෙ’’ති (චූළව. 316) ඉදං ඡබ්බග්ගියවත්ථුං ආදිං කත්වා ආගතසෙනාසනකථා, තදවසානෙ ච සප්පිආදිභෙසජ්ජකථා විත්ථාරෙන [Pg.334] කථිතා. මයං පන තං සබ්බං ආගතාගතට්ඨානෙයෙව කථයිස්සාම; එවං කථනෙ කාරණං පුබ්බෙ වුත්තමෙව.

ก็ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'ในที่นี้ เรื่องการแบ่งจีวรอย่างเดียวเท่านั้นที่มาโดยอาศัยการย้ายไม้สลาก แต่พึงนำเรื่องการเกิดขึ้นและการแบ่งปัจจัยทั้ง ๔ มาแสดงด้วย' และเมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ในจีวรขันธกะ เรื่องจีวรที่เกิดขึ้นโดยมีเรื่องหมอชีวกนี้เป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับผ้าคู่สำหรับเย็บของข้าพระองค์ และขอทรงอนุญาตจีวรของคฤหบดีแก่ภิกษุสงฆ์เถิด' (มหาวรรค ๓๓๗) ในเสนาสนขันธกะ เรื่องบิณฑบาตโดยมีพระสูตรนี้เป็นต้นว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล เมืองราชคฤห์เกิดทุพภิกขภัย มนุษย์ทั้งหลายไม่สามารถทำสังฆภัตได้ ปรารถนาจะทำอุเทศภัต นิมันตนภัต สลากภัต ปักขิกภัต อุโบสถิกภัต ปาฏิปทิกภัต' (จุลวรรค ๓๒๕) และในเสนาสนขันธกะนั่นเอง เรื่องเสนาสนะที่มาโดยมีเรื่องฉัพพัคคีย์นี้เป็นต้นว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุสัตตรสวัคคีย์ทั้งหลายกำลังซ่อมแซมมหาวิหารแห่งหนึ่งที่ชายแดนว่า "พวกเราจักจำพรรษาในที่นี้" พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้เห็นพวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์กำลังซ่อมแซมวิหารอยู่' (จุลวรรค ๓๑๖) และในตอนท้ายเรื่องเภสัชมีเนยใสเป็นต้น ก็ได้กล่าวไว้โดยพิสดารแล้ว แต่พวกเราจักกล่าวเรื่องทั้งหมดนั้นในที่ที่มานั้นๆ เท่านั้น เหตุผลในการกล่าวอย่างนี้ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นแล

---

කුසසඞ්කාමනවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องกุสสังกามานวัตถุจบแล้ว

---

139. ඉතො පරං ජන්තාඝරවත්ථු උත්තානත්ථමෙව.

๑๓๙. เรื่องจันตาฆรวัตถุต่อจากนี้ มีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) อยู่แล้ว

---

140. පඤ්චසු විඝාසවත්ථූසු තෙ භික්ඛූ අනුපසම්පන්නෙන කප්පියං කාරාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිංසු. විඝාසං පන ගණ්හන්තෙන ඛාදිතාවසෙසං ඡඩ්ඩිතං ගහෙතබ්බං. යදි සක්කොති ඛාදන්තෙ ඡඩ්ඩාපෙත්වා ගණ්හිතුං, එතම්පි වට්ටති. අත්තගුත්තත්ථාය පන පරානුද්දයතාය ච න ගහෙතබ්බං.

๑๔๐. ในเรื่องวิฆาสวัตถุ ๕ เรื่องนั้น ภิกษุเหล่านั้นให้คนอนุปสัมบันทำสิ่งที่เป็นกัปปิยะแล้วจึงบริโภค อนึ่ง ภิกษุผู้จะรับวิฆาส (อาหารเหลือ) พึงรับอาหารที่เหลือจากการฉันแล้วที่ทิ้งแล้ว หากสามารถทำให้สัตว์ที่กำลังกินอยู่ทิ้งแล้วถือเอาได้ แม้การทำเช่นนี้ก็ควร แต่เพื่อประโยชน์ในการรักษาตน และเพื่อความเอ็นดูต่อสัตว์อื่น ไม่พึงรับ

---

141. ඔදනඛාදනීයපූවඋච්ඡුතිම්බරූසකභාජනීයවත්ථූසු අපරස්ස භාගං දෙහීති අසන්තං පුග්ගලං ආහ. අමූලකං අග්ගහෙසීති සාමිකෙසු දෙන්තෙසු එවං අග්ගහෙසි. අනාපත්ති භික්ඛු පාරාජිකස්සාති සාමිකෙහි දින්නං අග්ගහෙසි; තෙනස්ස අනාපත්ති වුත්තා. ආපත්ති සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියස්සාති යො පනානෙන සම්පජානමුසාවාදො වුත්තො, තස්මිං පාචිත්තියං ආහ; පරතො තෙකටුලයාගුවත්ථුම්හි විය. ගහණෙ පන අයං විනිච්ඡයො – සඞ්ඝස්ස සන්තකං සම්මතෙන වා ආණත්තෙහි වා ආරාමිකාදීහි දිය්‍යමානං, ගිහීනඤ්ච සන්තකං සාමිකෙන වා ආණත්තෙන වා දිය්‍යමානං ‘‘අපරස්ස භාගං දෙහී’’ති වත්වා ගණ්හතො භණ්ඩදෙය්‍යං. අඤ්ඤෙන දිය්‍යමානං ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. අසම්මතෙන වා අනාණත්තෙන වා දිය්‍යමානෙ ‘‘අපරම්පි භාගං දෙහී’’ති වත්වා වා කූටවස්සානි ගණෙත්වා වා ගණ්හන්තො පත්තචතුක්කෙ විය තස්සුද්ධාරෙයෙව භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. ඉතරෙහි දිය්‍යමානං එවං ගණ්හතො භණ්ඩදෙය්‍යං. සාමිකෙන පන ‘‘ඉමස්ස දෙහී’’ති දාපිතං වා සයං දින්නං වා සුදින්නන්ති අයමෙත්ථ සබ්බඅට්ඨකථාවිනිච්ඡයතො සාරො.

๑๔๑. ในเรื่องการแจกภัต มีข้าว ของขบเคี้ยว ขนม อ้อย และมะพลับเป็นต้น ภิกษุกล่าวถึงบุคคลที่ไม่มีอยู่จริงว่า 'จงให้ส่วนของผู้อื่น' ที่ว่า 'รับเอาโดยไม่มีมูล' คือเมื่อเจ้าของกำลังให้ ก็รับเอาไปอย่างนั้น ที่ว่า 'ภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิก' เพราะรับเอาสิ่งที่เจ้าของให้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่าไม่ต้องอาบัติแก่ภิกษุนั้น ส่วนที่ว่า 'เป็นอาบัติปาจิตตีย์เพราะสัมปชานมุสาวาท' คือตรัสอาบัติปาจิตตีย์ในสัมปชานมุสาวาทที่ภิกษุนั้นกล่าว เหมือนในเรื่องข้าวต้มสามรสในภายหลัง ส่วนในการรับนี้ มีวินิจฉัยดังนี้: ทรัพย์ของสงฆ์ที่ภิกษุผู้ได้รับสมมติ หรือพวกอารามิกเป็นต้นที่ภิกษุผู้ได้รับสมมติสั่งให้เป็นผู้ให้ และทรัพย์ของคฤหัสถ์ที่เจ้าของหรือผู้ที่เจ้าของสั่งให้เป็นผู้ให้ ภิกษุผู้รับโดยกล่าวว่า 'จงให้ส่วนของผู้อื่น' เป็นเพียงของที่ต้องชดใช้ (ภัณฑเทยยะ) ภิกษุผู้รับสิ่งที่ผู้อื่น (นอกจาก ๔ ประเภทนั้น) ให้ พึงให้ปรับตามราคาของสิ่งของ เมื่อคนที่ไม่ได้รับสมมติ หรือคนที่ไม่ได้รับคำสั่งเป็นผู้ให้ ภิกษุผู้รับโดยกล่าวว่า 'จงให้ส่วนอื่นอีก' หรือโดยนับพรรษาปลอมแล้วรับ พึงปรับตามราคาของสิ่งของในขณะที่เขายกขึ้นนั่นเอง เหมือนในเรื่องบาตร ๔ ใบ ภิกษุผู้รับสิ่งที่คนอื่นๆ ให้ด้วยอาการอย่างนี้ เป็นเพียงของที่ต้องชดใช้ ส่วนสิ่งที่เจ้าของสั่งว่า 'จงให้แก่ภิกษุรูปนี้' หรือสิ่งที่เจ้าของให้เอง ชื่อว่าให้ดีแล้ว นี้เป็นสาระจากการวินิจฉัยในอรรถกถาทั้งปวงในเรื่องนี้

---

142-3. ඔදනියඝරාදිවත්ථූසු – ඔදනියඝරං නාම වික්කායිකභත්තපචනඝරං. සූනඝරං නාම වික්කායිකමංසපචනඝරං. පූවඝරං නාම වික්කායිකඛජ්ජකපචනඝරං. සෙසමෙත්ථ, පරික්ඛාරවත්ථූසු ච පාකටමෙව.

ในเรื่องโรงหุงข้าวเป็นต้น: ที่ชื่อว่า โรงหุงข้าว คือโรงหุงข้าวของพวกพ่อค้าข้าว ที่ชื่อว่า โรงฆ่าสัตว์ คือโรงหุงเนื้อของพวกพ่อค้าเนื้อ ที่ชื่อว่า โรงขนม คือโรงหุงของขบเคี้ยวของพวกพ่อค้าขนม คำที่เหลือในเรื่องเหล่านี้ และในเรื่องบริขารทั้งหลาย ชัดเจนอยู่แล้ว

---

144. පීඨවත්ථුස්මිං [Pg.335] – සො භික්ඛු පරිකප්පෙත්වා ‘‘එතං ඨානං සම්පත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති සඞ්කාමෙසි. තෙනස්ස සඞ්කාමනෙ අවහාරො නත්ථි. සඞ්කාමෙත්වා පන පරිකප්පිතොකාසතො ගහණෙ පාරාජිකං වුත්තං. එවං හරන්තො ච යදි පීඨකෙ ථෙය්‍යචිත්තං නත්ථි, ථවිකං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බො. අථ පීඨකෙපි අත්ථි, උභො අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බොති. භිසිආදීනි තීණි වත්ථූනි පාකටානෙව.

๑๔๔. ในเรื่องตั่ง ภิกษุนั้นกำหนดไว้ว่า 'เราจักถือเอาสิ่งของที่มาถึงที่นี้' จึงย้ายที่ไป เพราะเหตุนั้น ในการย้ายที่ของภิกษุนั้น จึงยังไม่มีการลัก แต่เมื่อย้ายไปแล้ว รับเอาจากที่ที่กำหนดไว้ ตรัสว่าเป็นปาราชิก และเมื่อขนไปอย่างนี้ หากไม่มีจิตคิดจะลักในตั่ง พึงให้ปรับตามราคาถุง แต่ถ้ามีจิตคิดจะลักในตั่งด้วย พึงให้ปรับตามราคาทั้งสองอย่าง เรื่องวัตถุ ๓ อย่างมีเบาะเป็นต้น ชัดเจนอยู่แล้ว

---

146. විස්සාසග්ගාහාදීසු තීසු වත්ථූසු ගහණෙ අනාපත්ති, ආහරාපෙන්තෙසු භණ්ඩදෙය්‍යං. පිණ්ඩාය පවිට්ඨස්ස පටිවිසො අන්තොඋපචාරසීමායං ඨිතස්සෙව ගහෙතුං වට්ටති. යදි පන දායකා ‘‘බහිඋපචාරට්ඨානම්පි භන්තෙ, භාගං ගණ්හථ, ආගන්ත්වා පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’’ති වදන්ති, එවං අන්තොගාමට්ඨානම්පි ගහෙතුං වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

๑๔๖. ในวัตถุ ๓ เรื่อง มีการถือเอาโดยวิสสาสะเป็นต้น เมื่อถือเอา ไม่เป็นอาบัติ, เมื่อให้เขาขนมา เป็นหนี้สิ่งของ. ส่วนส่วนแบ่งของภิกษุผู้เข้าไปบิณฑบาต พึงถือเอาได้เฉพาะสำหรับภิกษุผู้ยืนอยู่ในภายในอุปจารสีมาเท่านั้น. แต่ถ้าทายกทั้งหลายกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงรับส่วนแบ่งสำหรับภิกษุผู้อยู่นอกอุปจารสีมาด้วยเถิด ท่านเหล่านั้นมาแล้วจักบริโภคเอง' ดังนี้ พึงถือเอาส่วนแบ่งสำหรับภิกษุผู้อยู่ในภายในหมู่บ้านได้ด้วย. ข้อความที่เหลือในเรื่องนี้มีเนื้อความชัดเจนแล้ว.

---

148-9. සත්තසු අම්බචොරකාදිවත්ථූසු පංසුකූලසඤ්ඤාය ගහණෙ අනාපත්ති, ආහරාපෙන්තෙසු භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභොගෙ පාරාජිකං. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – සාමිකාපි සාලයා, චොරාපි සාලයා, පංසුකූලසඤ්ඤාය ඛාදන්තස්ස භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හතො උද්ධාරෙයෙව අවහාරො, භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බො. සාමිකා සාලයා, චොරා නිරාලයා, එසෙව නයො. සාමිකා නිරාලයා, චොරා සාලයා; ‘‘පුන ගණ්හිස්සාමා’’ති කිස්මිඤ්චිදෙව ගහනට්ඨානෙ ඛිපිත්වා ගතා, එසෙව නයො. උභොපි නිරාලයා, පංසුකූලසඤ්ඤාය ඛාදතො අනාපත්ති, ථෙය්‍යචිත්තෙන දුක්කටං.

๑๔๘-๙. ในวัตถุ ๗ อย่าง มีเรื่องมะม่วงที่โจรขโมยเป็นต้น เมื่อถือเอาด้วยความสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ไม่เป็นอาบัติ, เมื่อให้เขาขนมา เป็นหนี้สิ่งของ, เมื่อบริโภคด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นปาราชิก. ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: แม้เจ้าของก็ยังมีความอาลัย แม้โจรก็ยังมีความอาลัย, เมื่อภิกษุฉันด้วยความสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล เป็นหนี้สิ่งของ, เมื่อถือเอาด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นอวหารในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง, พึงให้ใช้ราคาของสิ่งของนั้น. แม้เจ้าของมีความอาลัย โจรไม่มีความอาลัย, นัยนี้เหมือนกัน. แม้เจ้าของไม่มีความอาลัย โจรมีความอาลัย; โจรทิ้งไว้ในที่รกชัฏบางแห่งแล้วไป โดยคิดว่า 'เราจักมาเอาอีก', นัยนี้เหมือนกัน. แม้ทั้งสองฝ่ายไม่มีความอาลัย เมื่อภิกษุฉันด้วยความสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ไม่เป็นอาบัติ, เมื่อฉันด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นทุกกฏ.

---

සඞ්ඝස්ස අම්බාදීසු පන සඞ්ඝාරාමෙ ජාතං වා හොතු, ආනෙත්වා දින්නං වා පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා අග්ඝනකං අවහරන්තස්ස පාරාජිකං. පච්චන්තෙ චොරුපද්දවෙන ගාමෙසු වුට්ඨහන්තෙසු භික්ඛූපි විහාරෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ‘‘පුන ආවසන්තෙ ජනපදෙ ආගමිස්සාමා’’ති සඋස්සාහාව ගච්ඡන්ති. භික්ඛූ තාදිසං විහාරං පත්වා අම්බපක්කාදීනි ‘‘ඡඩ්ඩිතකානී’’ති පංසුකූලසඤ්ඤාය පරිභුඤ්ජන්ති, අනාපත්ති; ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජතො අවහාරො හොති, භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බො.

ส่วนวินิจฉัยในมะม่วงเป็นต้นของสงฆ์ พึงทราบดังนี้: สิ่งที่เกิดในสังฆารามก็ตาม หรือสิ่งที่เขานำมาถวายก็ตาม, เมื่อภิกุขุลักเอาสิ่งที่มีค่า ๕ มาสก หรือเกิน ๕ มาสก เป็นปาราชิก. ในปัจจันตชนบท เมื่อชาวบ้านพากันอพยพหนีภัยโจร ภิกษุทั้งหลายก็ทิ้งวิหารไป โดยมีความอุตสาหะ (ตั้งใจ) ว่า 'เมื่อชนบทกลับมาตั้งอยู่ตามเดิม เราจักกลับมา' ดังนี้แล้วจึงไป. ภิกษุอาคันตุกะมาถึงวิหารเช่นนั้นแล้ว บริโภคมะม่วงสุกเป็นต้นด้วยความสำคัญว่าเป็นของบังสุกุลว่า 'เป็นของที่เขาละทิ้งแล้ว' ไม่เป็นอาบัติ; เมื่อบริโภคด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นอวหาร, พึงให้ใช้ราคาของสิ่งของนั้น.

---

මහාපච්චරියං [Pg.336] පන සඞ්ඛෙපට්ඨකථායඤ්ච අවිසෙසෙන වුත්තං – ‘‘ඡඩ්ඩිතවිහාරෙ පන ඵලාඵලං ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජතො පාරාජිකං. කස්මා? ආගතානාගතානං සන්තකත්තා’’ති. ගණසන්තකෙ පන පුග්ගලිකෙ ච සඋස්සාහමත්තමෙව පමාණං. සචෙ පන තතො අම්බපක්කාදිං කුලසඞ්ගහණත්ථාය දෙති, කුලදූසකදුක්කටං. ථෙය්‍යචිත්තෙන දෙන්තො අග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. සඞ්ඝිකෙපි එසෙව නයො. සෙනාසනත්ථාය නියමිතං කුලසඞ්ගහණත්ථාය දදතො දුක්කටං, ඉස්සරවතාය ථුල්ලච්චයං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පාරාජිකං. නො චෙ වත්ථු පහොති, අග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. බහි උපචාරසීමාය නිසීදිත්වා ඉස්සරවතාය පරිභුඤ්ජතො ගීවා. ඝණ්ටිං පහරිත්වා කාලං ඝොසෙත්වා ‘‘මය්හං පාපුණාතී’’ති ඛාදිතං සුඛාදිතං. ඝණ්ටිං අපහරිත්වා කාලමෙව ඝොසෙත්වා, ඝණ්ටිමෙව පහරිත්වා කාලං අඝොසෙත්වා, ඝණ්ටිම්පි අපහරිත්වා කාලම්පි අඝොසෙත්වා අඤ්ඤෙසං නත්ථිභාවං ඤත්වා ‘‘මය්හං පාපුණාතී’’ති ඛාදිතම්පි සුඛාදිතමෙව. පුප්ඵාරාමවත්ථුද්වයං පාකටමෙව.

ส่วนในมหาปัจจรีและสังเขปอรรถกถา กล่าวไว้โดยไม่แปลกกันว่า 'ส่วนในวิหารที่ถูกทิ้งแล้ว ภิกษุผู้บริโภคผลไม้ด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นปาราชิก. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นของภิกษุทั้งหลายที่มาแล้วและยังไม่มา' ดังนี้. ส่วนในของที่เป็นของคณะและของที่เป็นของบุคคล ความเป็นผู้มีความอุตสาหะที่จะกลับมาเท่านั้นเป็นประมาณ. แต่ถ้าภิกษุให้มะม่วงสุกเป็นต้นจากของนั้นเพื่อสงเคราะห์ตระกูล เป็นทุกกฏฐานกุลทูสกะ. เมื่อให้ด้วยจิตคิดจะขโมย พึงให้ใช้ราคา. ในของสงฆ์ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เมื่อให้ของที่กำหนดไว้เพื่อเสนาสนะเพื่อสงเคราะห์ตระกูล เป็นทุกกฏ, เมื่อให้ด้วยอำนาจความเป็นเจ้าของ เป็นถุลลัจจัย, เมื่อให้ด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นปาราชิก. ถ้าสิ่งของนั้นไม่ถึงราคาปาราชิก พึงให้ใช้ราคา. เมื่อภิกษุนั่งอยู่นอกอุปจารสีมาแล้วบริโภคด้วยอำนาจความเป็นเจ้าของ เป็นคีวา. เมื่อตีระฆังประกาศเวลาแล้วคิดว่า 'ถึงส่วนของฉันแล้ว' แล้วฉัน เป็นการฉันที่ชอบแล้ว. แม้เมื่อไม่ตีระฆังแต่ประกาศเวลาอย่างเดียวก็ดี, ตีระฆังอย่างเดียวแต่ไม่ประกาศเวลาก็ดี, ไม่ตีระฆังและไม่ประกาศเวลาก็ดี แต่รู้ว่าไม่มีภิกษุอื่นแล้วคิดว่า 'ถึงส่วนของฉันแล้ว' แล้วฉัน ก็เป็นการฉันที่ชอบแล้วเช่นกัน. เรื่องบุปผาราม ๒ เรื่อง ชัดเจนแล้ว.

---

150. වුත්තවාදකවත්ථුත්තයෙ වුත්තො වජ්ජෙමීති තයා වුත්තො හුත්වා ‘‘තව වචනෙන වදාමී’’ති අත්ථො. අනාපත්ති භික්ඛු පාරාජිකස්සාති සාමිකෙහි දින්නත්තා අනාපත්ති. න ච, භික්ඛවෙ, ‘‘වුත්තො වජ්ජෙමී’’ති වත්තබ්බොති ‘‘අහං තයා වුත්තො හුත්වා තව වචනෙන වදාමී’’ති එවං අඤ්ඤො භික්ඛු අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා න වත්තබ්බොති අත්ථො. පරිච්ඡෙදං පන කත්වා ‘‘ඉත්ථන්නාමං තව වචනෙන ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්තුං වට්ටති. වුත්තො වජ්ජෙහීති මයා වුත්තො හුත්වා මම වචනෙන වදෙහීති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඉමෙසුපි ච ද්වීසු වත්ථූසු පරිච්ඡෙදං කත්වා වත්තුං වට්ටති. එත්තාවතා හි උපාරම්භා මුත්තො හොතීති.

๑๕๐. ในหมวดวัตถุ ๓ เรื่องของวุตตวาทกะ คำว่า 'วุตโต วัชเชมิ' มีอรรถว่า 'ฉันเป็นผู้ที่ท่านกล่าวแล้ว จะกล่าวตามคำของท่าน'. คำว่า 'อนาปัตติ ภิกขุ ปาราชิกัสสะ' คือ ไม่เป็นอาบัติเพราะเจ้าของให้แล้ว. คำว่า 'น จ ภิกขเว วุตโต วัชเชมีติ วัตตัพโพ' มีอรรถว่า 'ภิกษุอื่นไม่พึงกล่าวแก่ภิกษุอื่นอย่างนี้ว่า ฉันเป็นผู้ที่ท่านกล่าวแล้ว จะกล่าวตามคำของท่าน'. แต่พึงกำหนดขอบเขตแล้วกล่าวว่า 'ฉันจะรับสิ่งของชื่อนี้ตามคำของท่าน' ดังนี้ พึงทำได้. คำว่า 'วุตโต วัชเชหิ' มีอรรถว่า 'ท่านเป็นผู้ที่ฉันกล่าวแล้ว จงกล่าวตามคำของฉัน'. ข้อความที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. และในวัตถุ ๒ เรื่องนี้ ก็พึงกำหนดขอบเขตแล้วกล่าวได้. เพราะด้วยการกล่าวเพียงเท่านี้ ย่อมพ้นจากการถูกตำหนิ.

---

151-2. මණිවත්ථුත්තයස්ස මජ්ඣිමෙ වත්ථුස්මිං – නාහං අකල්ලකොති නාහං ගිලානොති අත්ථො. සෙසං පාකටමෙව.

๑๕๑-๒. ในวัตถุเรื่องกลางแห่งหมวดวัตถุเรื่องมณี ๓ เรื่อง คำว่า 'นาหัง อกัลโลติ' มีอรรถว่า 'ฉันไม่ใช่ผู้ป่วย'. ข้อความที่เหลือชัดเจนแล้ว.

---

153. සූකරවත්ථුද්වයෙ – කිඤ්චාපි පඨමස්ස භික්ඛුනො ඡාතජ්ඣත්තං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙන මොචිතත්තා අනාපත්ති. සාමිකෙසු පන අසම්පටිච්ඡන්තෙසු භණ්ඩදෙය්‍යං, තාව මහන්තො වා මතසූකරො ආහරිත්වා දාතබ්බො, තදග්ඝනකං වා භණ්ඩං. සචෙ පාසසාමිකෙ කුහිඤ්චිපි න පස්සති, පාසසාමන්තා තදග්ඝනකං සාටකං වා කාසාවං වා ථාලකං වා යථා තෙ ආගතා [Pg.337] පස්සන්ති, ඊදිසෙ ඨානෙ ඨපෙත්වාව ගන්තබ්බං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පන මොචෙන්තස්ස පාරාජිකමෙව. එත්ථ ච කොචි සූකරො පාසං පාදෙන කඩ්ඪිත්වා ඡින්නමත්තෙ පාසෙ ඨානාචාවනධම්මෙන ඨානෙන ඨිතො හොති චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවා විය. කොචි අත්තනො ධම්මතාය ඨිතො, කොචි නිපන්නො, කොචි කූටපාසෙන බද්ධො හොති. කූටපාසො නාම යස්ස අන්තෙ ධනුකං වා අඞ්කුසකො වා අඤ්ඤො වා කොචි දණ්ඩකො බද්ධො හොති, යො තත්ථ තත්ථ රුක්ඛාදීසු ලග්ගිත්වා සූකරස්ස ගමනං නිවාරෙති. තත්‍ර පාසං කඩ්ඪිත්වා ඨිතස්ස එකමෙව ඨානං පාසබන්ධනං, සො හි පාසෙ මුත්තමත්තෙ වා ඡින්නමත්තෙ වා පලායති. අත්තනො ධම්මතාය ඨිතස්ස බන්ධනඤ්ච චත්තාරො ච පාදාති පඤ්ච ඨානානි. නිපන්නස්ස බන්ධනඤ්ච සයනඤ්චාති ද්වෙ ඨානානි. කූටපාසබද්ධස්ස යත්ථ යත්ථ ගච්ඡති, තං තදෙව ඨානං. තස්මා තං තතො තතො මොචෙන්තා දසපි වීසතිපි සතම්පි භික්ඛූ පාරාජිකං ආපජ්ජන්ති. තත්ථ තත්ථ ආගතං දිස්වා එකමෙව දාසං පලාපෙන්තො විය.

๑๕๓. ในเรื่องหมู ๒ เรื่อง ถึงแม้ภิกษุรูปแรกเห็นหมูหิวโหยแล้วปล่อยด้วยความสงสาร ก็ไม่ต้องอาบัติ แต่ถ้าเจ้าของไม่รับ ก็ต้องชดใช้สิ่งของ (ภัณฑไทย) คือต้องนำหมูตายตัวใหญ่ขนาดนั้นมาให้ หรือสิ่งของที่มีค่าเท่ากับหมูนั้น ถ้าไม่เห็นเจ้าของบ่วงดักที่ไหนเลย ต้องวางผ้าสาฎก หรือผ้ากาสาวะ หรือถ้วย ที่มีค่าเท่ากับหมูนั้นไว้ในที่ที่เจ้าของมาแล้วจะเห็นได้ แล้วจึงไป แต่ถ้าปล่อยด้วยจิตคิดจะลัก ก็เป็นปาราชิกเท่านั้น ในเรื่องนี้ หมูบางตัวดึงบ่วงด้วยเท้า เมื่อบ่วงขาดแล้ว ก็ยังคงยืนอยู่ด้วยอาการที่ยังไม่เคลื่อนจากที่ เหมือนเรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว บางตัวยืนอยู่ตามปกติของมัน บางตัวนอนอยู่ บางตัวถูกกูฏบ่วง (บ่วงกล) ดักไว้ ที่ชื่อว่ากูฏบ่วง คือบ่วงที่มีคันธนู หรือขอเกี่ยว หรือไม้เล็กๆ อื่นๆ ผูกติดอยู่ที่ปลาย ซึ่งจะไปติดอยู่ตามต้นไม้เป็นต้นในที่ต่างๆ เพื่อกั้นการไปของหมู ในบรรดาหมูเหล่านั้น หมูที่ดึงบ่วงแล้วยืนอยู่ มีที่ตั้งเพียงที่เดียวคือที่ผูกบ่วง เพราะเมื่อบ่วงหลุดหรือขาดแล้ว มันก็หนีไปได้ หมูที่ยืนอยู่ตามปกติ มีที่ผูกบ่วงและเท้าทั้ง ๔ รวมเป็น ๕ ที่ หมูที่นอนอยู่ มีที่ผูกบ่วงและที่นอน รวมเป็น ๒ ที่ หมูที่ถูกกูฏบ่วงดักไว้ ไปถึงที่ใดๆ ที่นั้นๆ ก็เป็นที่ตั้ง (แห่งอาบัติ) เพราะฉะนั้น ภิกษุ ๑๐ รูป ๒๐ รูป หรือแม้ ๑๐๐ รูป ที่ปล่อยหมูนั้นจากที่นั้นๆ ก็ต้องอาบัติปาราชิก เหมือนกับเห็นทาสคนเดียวที่มาในที่ต่างๆ แล้วไล่ให้หนีไป

---

පුරිමානං පන තිණ්ණං චතුප්පදකථායං වුත්තනයෙන ඵන්දාපනඨානාචාවනානි වෙදිතබ්බානි. සුනඛදට්ඨං සූකරං විස්සජ්ජාපෙන්තස්සාපි කාරුඤ්ඤාධිප්පායෙන භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පාරාජිකං. පාසට්ඨානං පන සුනඛසමීපං වා අසම්පත්තං පටිපථං ගන්ත්වා පඨමමෙව පලාපෙන්තස්ස අවහාරො නත්ථි. යොපි බද්ධසූකරස්ස ඝාසඤ්ච පානීයඤ්ච දත්වා බලං ගාහාපෙත්වා උක්කුට්ඨිං කරොති – ‘‘උත්‍රස්තො පලායිස්සතී’’ති; සො චෙ පලායති, පාරාජිකං. පාසං දුබ්බලං කත්වා උක්කුට්ඨිසද්දෙන පලාපෙන්තස්සාපි එසෙව නයො.

ส่วนการทำให้ดิ้นรนและการทำให้เคลื่อนจากที่ของสัตว์ ๔ เท้า ๓ ประเภทแรก พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แม้ภิกษุที่ปล่อยหมูที่ถูกสุนัขกัด ด้วยความสงสาร ก็ต้องชดใช้สิ่งของ (ภัณฑไทย) ถ้าด้วยจิตคิดจะลัก ก็เป็นปาราชิก แต่ภิกษุที่ไปดักหน้าแล้วไล่หมูให้หนีไปก่อนที่มันจะไปถึงที่บ่วงดัก หรือใกล้สุนัข ไม่เป็นอวหาร (การลัก) ภิกษุใดให้อาหารและน้ำแก่หมูที่ถูกดักไว้ เพื่อให้มันมีกำลัง แล้วส่งเสียงสำแดงอาการขู่ว่า 'มันจักตกใจหนีไป' ถ้าหมูนั้นหนีไป เป็นปาราชิก แม้ภิกษุที่ทำให้บ่วงอ่อนกำลังลงแล้วไล่หมูด้วยเสียงขู่ ก็มีนัยเดียวกัน

---

යො පන ඝාසඤ්ච පානීයඤ්ච දත්වා ගච්ඡති, ‘‘බලං ගහෙත්වා පලායිස්සතී’’ති; සො චෙ පලායති, භණ්ඩදෙය්‍යං. පාසං දුබ්බලං කත්වා ගච්ඡන්තස්සාපි එසෙව නයො. පාසසන්තිකෙ සත්ථං වා අග්ගිං වා ඨපෙති ‘‘ඡින්නෙ වා දඩ්ඪෙ වා පලායිස්සතී’’ති. සූකරො පාසං චාලෙන්තො ඡින්නෙ වා දඩ්ඪෙ වා පලායති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. පාසං යට්ඨියා සහ පාතෙති, පච්ඡා සූකරො තං මද්දන්තො ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යං. සූකරො අදූහලපාසාණෙහි අක්කන්තො හොති, තං පලාපෙතුකාමස්ස අදූහලං කාරුඤ්ඤෙන උක්ඛිපතො භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පාරාජිකං. සචෙ උක්ඛිත්තමත්තෙ අගන්ත්වා පච්ඡා ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. උක්ඛිපිත්වා ඨපිතං අදූහලං [Pg.338] පාතෙති, පච්ඡා සූකරො තං මද්දන්තො ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යං. ඔපාතෙ පතිතසූකරම්පි කාරුඤ්ඤෙන උද්ධරතො භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පාරාජිකං. ඔපාතං පූරෙත්වා නාසෙති, පච්ඡා සූකරො තං මද්දන්තො ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යං. සූලෙ විද්ධං කාරුඤ්ඤෙන උද්ධරති, භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පාරාජිකං. සූලං උද්ධරිත්වා ඡඩ්ඩෙති, භණ්ඩදෙය්‍යං.

ส่วนภิกษุใดให้อาหารและน้ำแล้วไป โดยคิดว่า 'มันจักมีกำลังแล้วหนีไป' ถ้าหมูนั้นหนีไป ต้องชดใช้สิ่งของ (ภัณฑไทย) แม้ภิกษุที่ทำให้บ่วงอ่อนกำลังลงแล้วไป ก็มีนัยเดียวกัน วางศัสตราหรือไฟไว้ใกล้บ่วง โดยคิดว่า 'เมื่อบ่วงขาดหรือไหม้แล้ว มันจักหนีไป' หมูทำให้บ่วงไหว เมื่อบ่วงขาดหรือไหม้แล้วหนีไป เป็นภัณฑไทยเท่านั้น ทำให้บ่วงตกลงพร้อมกับไม้เท้า ภายหลังหมูเหยียบย่ำบ่วงนั้นแล้วไป เป็นภัณฑไทย หมูถูกหินทับ (ที่ทำให้ตายทันที) ภิกษุที่ต้องการจะให้หมูนั้นหนีไป ยกหินทับขึ้นด้วยความสงสาร เป็นภัณฑไทย ถ้าด้วยจิตคิดจะลัก เป็นปาราชิก ถ้าเมื่อยกขึ้นแล้วยังไม่ไป แต่ไปในภายหลัง เป็นภัณฑไทยเท่านั้น ยกหินทับขึ้นแล้ววางไว้ ภายหลังหมูเหยียบย่ำหินนั้นแล้วไป เป็นภัณฑไทย แม้ภิกษุที่ช่วยหมูที่ตกลงไปในหลุมขึ้นมาด้วยความสงสาร เป็นภัณฑไทย ถ้าด้วยจิตคิดจะลัก เป็นปาราชิก ถมหลุมให้เต็มแล้วทำลาย ภายหลังหมูเหยียบย่ำหลุมนั้นแล้วไป เป็นภัณฑไทย ช่วยหมูที่ถูกหลาวเสียบขึ้นมาด้วยความสงสาร เป็นภัณฑไทย ถ้าด้วยจิตคิดจะลัก เป็นปาราชิก ถอนหลาวออกแล้วทิ้งไป เป็นภัณฑไทย

---

විහාරභූමියං පන පාසෙ වා අදූහලං වා ඔඩ්ඩෙන්තා වාරෙතබ්බා – ‘‘මිගරූපානං පටිසරණට්ඨානමෙතං, මා ඉධ එවං කරොථා’’ති. සචෙ ‘‘හරාපෙථ, භන්තෙ’’ති වදන්ති, හරාපෙතුං වට්ටති. අථ සයං හරන්ති, සුන්දරමෙව. අථ නෙව හරන්ති, න හරිතුං දෙන්ති, රක්ඛං යාචිත්වා හරාපෙතුං වට්ටති. මනුස්සා සස්සරක්ඛණකාලෙ ඛෙත්තෙසු පාසෙ ච අදූහලපාසාණාදීනි ච කරොන්ති – ‘‘මංසං ඛාදන්තා සස්සානි රක්ඛිස්සාමා’’ති. වීතිවත්තෙ සස්සකාලෙ තෙසු අනාලයෙසු පක්කන්තෙසු තත්ථ බද්ධං වා පතිතං වා මොචෙතුං වට්ටතීති.

ส่วนในเขตวัด เมื่อมีคนมาดักบ่วงหรือวางหินทับ พึงห้ามว่า 'ที่นี้เป็นที่พึ่งของพวกสัตว์ อย่าทำอย่างนี้ในที่นี้เลย' ถ้าพวกเขากล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า นิมนต์ให้คนนำไปเถิด' ดังนี้ ก็ควรให้คนนำไปเสีย ถ้าพวกเขานำไปเอง ก็เป็นการดี ถ้าพวกเขาไม่นำไปเอง และไม่ยอมให้คนนำไป ก็ควรขอความคุ้มครอง (จากเจ้าหน้าที่) แล้วให้คนนำไปเสีย มนุษย์ทั้งหลายในเวลาเฝ้าพืชผล ย่อมทำบ่วงและหินทับเป็นต้นในนา โดยคิดว่า 'เราจักกินเนื้อพลางเฝ้าพืชผลไปพลาง' เมื่อเวลาเฝ้าพืชผลผ่านไปแล้ว และพวกเขาจากไปโดยไม่มีความอาลัยแล้ว จะปล่อยสัตว์ที่ติดหรือตกลงไปในที่นั้น ก็ควร

---

මිගවත්ථුද්වයෙපි සූකරවත්ථූසු වුත්තසදිසොයෙව විනිච්ඡයො.

แม้ในเรื่องเนื้อ (กวาง/ฟาน) ๒ เรื่อง ก็มีการวินิจฉัยเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในเรื่องหมู

---

මච්ඡවත්ථුද්වයෙපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – කුමීනමුඛං විවරිත්වා වා පච්ඡාපුටකං මුඤ්චිත්වා වා පස්සෙන ඡිද්දං කත්වා වා කුමීනතො මච්ඡෙ පොථෙත්වා පලාපෙන්තස්ස පාරාජිකං. භත්තසිත්ථානි දස්සෙත්වා එවං පලාපෙන්තස්සාපි පාරාජිකං. සහ කුමීනෙන උද්ධරතොපි පාරාජිකං. කෙවලං කුමීනමුඛං විවරති, පච්ඡාපුටකං මුඤ්චති, ඡිද්දං වා කරොති, මච්ඡා පන අත්තනො ධම්මතාය පලායන්ති, භණ්ඩදෙය්‍යං. එවං කත්වා භත්තසිත්ථානි දස්සෙති, මච්ඡා ගොචරත්ථාය නික්ඛමිත්වා පලායන්ති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. මුඛං අවිවරිත්වා පච්ඡාපුටකං අමුඤ්චිත්වා පස්සෙන ඡිද්දං අකත්වා කෙවලං භත්තසිත්ථානි දස්සෙති, මච්ඡා පන ඡාතජ්ඣත්තා සීසෙන පහරිත්වා ඔකාසං කත්වා ගොචරත්ථාය නික්ඛමිත්වා පලායන්ති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. තුච්ඡකුමීනස්ස මුඛං වා විවරති, පච්ඡාපුටකං වා මුඤ්චති, ඡිද්දං වා කරොති, ආගතාගතා මච්ඡා ද්වාරං පත්තා පුටකඡිද්දෙහි පලායන්ති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. තුච්ඡකුමීනං ගහෙත්වා ගුම්බෙ ඛිපති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙවාති. යානෙ භණ්ඩං පීඨෙ ථවිකාය සදිසං.

ในเรื่องปลาทั้งสองอย่างนี้ ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้ แต่มีความต่างกันดังนี้คือ ภิกษุเปิดปากลอบก็ดี แก้ก้นลอบก็ดี ทำช่องที่ข้างลอบก็ดี แล้วทุบตีปลาให้หนีไปจากลอบ ต้องอาบัติปาราชิก. แม้ภิกษุแสดงก้อนข้าวแล้วทำให้ปลาหนีไปอย่างนี้ ก็ต้องอาบัติปาราชิก. แม้ภิกษุยกขึ้นพร้อมกับลอบ ก็ต้องอาบัติปาราชิก. แต่ถ้าเพียงเปิดปากลอบ แก้ก้นลอบ หรือทำช่อง แล้วปลาทั้งหลายหนีไปเองตามธรรมดาของมัน ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะ. ทำอย่างนั้นแล้วแสดงก้อนข้าว ปลาทั้งหลายออกไปเพื่อหากินแล้วหนีไป ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะเช่นเดียวกัน. ไม่เปิดปากลอบ ไม่แก้ก้นลอบ ไม่ทำช่องที่ข้างลอบ เพียงแสดงก้อนข้าว แต่ปลาทั้งหลายหิวจัด จึงเอาหัวชนจนเป็นช่องแล้วออกไปเพื่อหากินแล้วหนีไป ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะเช่นเดียวกัน. เปิดปากลอบเปล่าก็ดี แก้ก้นลอบเปล่าก็ดี ทำช่องลอบเปล่าก็ดี ปลาที่เข้ามาถึงประตูแล้วหนีไปทางช่องก้นลอบ ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะเช่นเดียวกัน. ถือเอาลอบเปล่าแล้วทิ้งลงในพุ่มไม้ ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะเช่นเดียวกัน. ทรัพย์ในยาน มีนัยเช่นเดียวกับถุงบนตั่ง.

---

මංසපෙසිවත්ථුම්හි [Pg.339] – සචෙ ආකාසෙ ගණ්හාති, ගහිතට්ඨානමෙව ඨානං. තං ඡහාකාරෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා ඨානාචාවනං වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ දාරුගොපාලකරජකසාටකවත්ථූසු ච අම්බචොරකාදිවත්ථූසු වුත්තනයෙන විනිච්ඡිනිතබ්බං.

ในวัตถุว่าด้วยชิ้นเนื้อ - ถ้าถือเอาในอากาศ สถานที่ที่ถือเอานั่นแหละเป็นที่ตั้ง. พึงทราบการทำให้เคลื่อนจากที่โดยกำหนดด้วยอาการ ๖ อย่าง. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ พึงวินิจฉัยตามนัยที่กล่าวไว้ในวัตถุว่าด้วยฟืน คนเลี้ยงโค ผ้าของช่างย้อม และวัตถุว่าด้วยขโมยมะม่วงเป็นต้น.

---

155. කුම්භිවත්ථුස්මිං – යො සප්පිතෙලාදීනි අපාදග්ඝනකානි ගහෙත්වා ‘‘න පුන එවං කරිස්සාමී’’ති සංවරෙ ඨත්වා දුතියදිවසාදීසුපි පුන චිත්තෙ උප්පන්නෙ එවමෙව ධුරනික්ඛෙපං කත්වා පරිභුඤ්ජන්තො සබ්බම්පි තං පරිභුඤ්ජති, නෙවත්ථි පාරාජිකං. දුක්කටං වා ථුල්ලච්චයං වා ආපජ්ජති, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොති. අයම්පි භික්ඛු එවමෙවමකාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු පාරාජිකස්සා’’ති. ධුරනික්ඛෙපං පන අකත්වා ‘‘දිවසෙ දිවසෙ පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති ථොකං ථොකම්පි පරිභුඤ්ජතො යස්මිං දිවසෙ පාදග්ඝනකං පූරති, තස්මිං පාරාජිකං.

๑๕๕. ในวัตถุว่าด้วยหม้อ - ภิกษุใดถือเอาน้ำมันเนยหรือน้ำมันเป็นต้นที่ยังมีราคาไม่ถึงบาท แล้วตั้งอยู่ในความสำรวมว่า 'เราจะไม่ทำอย่างนี้อีก' แม้ในวันที่สองเป็นต้น เมื่อจิตคิดจะลักเกิดขึ้นอีก ก็สละความพยายาม (ธูรนิกเขปะ) อย่างนั้นแล้วบริโภค แม้จะบริโภคทั้งหมดนั้น ก็ไม่เป็นปาราชิก. แต่อาจต้องอาบัติทุกกฏหรือถุลลัจจัย และต้องเป็นภัณฑะเดยยะ. ภิกษุรูปนี้ก็ทำอย่างนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิก'. แต่ถ้าไม่สละความพยายาม แล้วคิดว่า 'เราจะบริโภคทุกวัน' แล้วบริโภคไปทีละน้อย ในวันที่ราคาครบหนึ่งบาท ก็เป็นปาราชิกในวันนั้น.

---

සංවිදාවහාරවත්ථූනි සංවිදාවහාරෙ, මුට්ඨිවත්ථූනි ඔදනියඝරාදිවත්ථූසු ද්වෙ විඝාසවත්ථූනි අම්බචොරකාදිවත්ථූසු වුත්තවිනිච්ඡයනයෙන වෙදිතබ්බානි. ද්වෙ තිණවත්ථූනි උත්තානත්ථානෙව.

วัตถุว่าด้วยการนัดแนะกันลัก พึงทราบในเรื่องการนัดแนะกันลัก. วัตถุว่าด้วยกำมือ พึงทราบในวัตถุว่าด้วยโรงหุงข้าวเป็นต้น. วัตถุว่าด้วยเศษอาหารสองอย่าง พึงทราบตามนัยแห่งการวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในวัตถุว่าด้วยขโมยมะม่วงเป็นต้น. วัตถุว่าด้วยหญ้าสองอย่าง มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

---

156. අම්බභාජාපනාදිවත්ථූසු තෙ භික්ඛූ එකං ගාමකාවාසං පරිච්ඡින්නභික්ඛුකං අගමංසු. තත්ථ භික්ඛූ ඵලාඵලං පරිභුඤ්ජමානාපි තෙසු ආගතෙසු ‘‘ථෙරානං ඵලානි දෙථා’’ති කප්පියකාරකෙ න අවොචුං. අථ තෙ භික්ඛූ ‘‘කිං සඞ්ඝිකං අම්හාකං න පාපුණාතී’’ති ඝණ්ටිං පහරිත්වා භාජාපෙත්වා තෙසම්පි වස්සග්ගෙන භාගං දත්වා අත්තනාපි පරිභුඤ්ජිංසු. තෙන නෙසං භගවා ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, පරිභොගත්ථායා’’ති ආහ. තස්මා ඉදානිපි යත්ථ ආවාසිකා ආගන්තුකානං න දෙන්ති, ඵලවාරෙ ච සම්පත්තෙ අඤ්ඤෙසං අත්ථිභාවං දිස්වා චොරිකාය අත්තනාව ඛාදන්ති, තත්ථ ආගන්තුකෙහි ඝණ්ටිං පහරිත්වා භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති.

๑๕๖. ในวัตถุว่าด้วยการให้แบ่งมะม่วงเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นได้ไปยังอาวาสในหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งมีการจำกัดจำนวนภิกษุ. ในอาวาสนั้น พวกภิกษุเจ้าถิ่นแม้กำลังบริโภคผลไม้อยู่ เมื่อภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นมาถึง ก็ไม่บอกกัปปิยการกว่า 'จงถวายผลไม้แก่พระเถระทั้งหลาย'. ครั้งนั้น ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นคิดว่า 'ทำไมของสงฆ์จึงไม่ถึงแก่เรา' จึงตีระฆังให้แบ่งส่วน แล้วแบ่งส่วนให้แม้แก่ภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นตามลำดับพรรษา แล้วตนเองก็บริโภค. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแก่ภิกษุเหล่านั้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ไม่เป็นอาบัติ เพราะเป็นการบริโภค'. เพราะฉะนั้น ในปัจจุบันนี้ ในที่ใดที่ภิกษุเจ้าถิ่นไม่ให้แก่ภิกษุอาคันตุกะ และเมื่อถึงคราวผลไม้สุก เห็นว่ามีภิกษุอื่นอยู่ ก็แอบบริโภคเองอย่างขโมย ในที่นั้น ภิกษุอาคันตุกะพึงตีระฆังให้แบ่งส่วนแล้วบริโภคได้.

---

යත්ථ පන ආවාසිකා රුක්ඛෙ රක්ඛිත්වා ඵලවාරෙ සම්පත්තෙ භාජෙත්වා ඛාදන්ති, චතූසු පච්චයෙසු සම්මා උපනෙන්ති, අනිස්සරා තත්ථ ආගන්තුකා. යෙපි රුක්ඛා චීවරත්ථාය නියමෙත්වා දින්නා, තෙසුපි ආගන්තුකා අනිස්සරා. එසෙව නයො සෙසපච්චයත්ථාය නියමෙත්වා දින්නෙසුපි.

แต่ในที่ใด ภิกษุเจ้าถิ่นรักษาต้นไม้ไว้ เมื่อถึงคราวผลไม้สุก ก็แบ่งกันบริโภค และนำไปใช้ในปัจจัย ๔ โดยชอบ ภิกษุอาคันตุกะไม่มีอำนาจในที่นั้น. แม้ต้นไม้ที่กำหนดถวายเพื่อจีวร ภิกษุอาคันตุกะก็ไม่มีอำนาจในต้นไม้นั้น. แม้ในต้นไม้ที่กำหนดถวายเพื่อปัจจัยที่เหลือ ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้.

---

යෙ [Pg.340] පන තථා අනියමිතා, ආවාසිකා ච තෙ රක්ඛිත්වා ගොපෙත්වා චොරිකාය පරිභුඤ්ජන්ති, න තෙසු ආවාසිකානං කතිකාය ඨාතබ්බං. යෙ ඵලපරිභොගත්ථාය දින්නා, ආවාසිකාපි නෙ රක්ඛිත්වා ගොපෙත්වා සම්මා උපනෙන්ති, තෙසුයෙව තෙසං කතිකාය ඨාතබ්බං. මහාපච්චරියං පන වුත්තං – ‘‘චතුන්නං පච්චයානං නියමෙත්වා දින්නං ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජන්තො භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බො. පරිභොගවසෙනෙව තං භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස භණ්ඩදෙය්‍යං. යං පනෙත්ථ සෙනාසනත්ථාය නියමිතං, තං පරිභොගවසෙනෙව භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස ථුල්ලච්චයඤ්ච භණ්ඩදෙය්‍යඤ්චා’’ති.

ส่วนต้นไม้ที่ไม่ได้กำหนดไว้อย่างนั้น และภิกษุเจ้าถิ่นรักษาคุ้มครองไว้แต่แอบบริโภคอย่างขโมย ไม่พึงตั้งอยู่ในกติกาของภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้น. ต้นไม้ใดที่ถวายเพื่อบริโภคผล ภิกษุเจ้าถิ่นรักษาคุ้มครองไว้และนำไปใช้โดยชอบ พึงตั้งอยู่ในกติกาของภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นในต้นไม้นั้นเท่านั้น. แต่ในมหาปัจจรีย์กล่าวว่า 'ผลไม้ที่กำหนดถวายเพื่อปัจจัย ๔ ภิกษุผู้บริโภคด้วยจิตคิดจะลัก พึงให้ประเมินราคาภัณฑะแล้วให้ชดใช้. ส่วนผู้ที่แบ่งบริโภคด้วยอำนาจการบริโภคเท่านั้น ต้องเป็นภัณฑะเดยยะ. ผลไม้ใดในที่นี้ที่กำหนดไว้เพื่อเสนาสนะ ผู้ที่แบ่งบริโภคด้วยอำนาจการบริโภคเท่านั้น ต้องอาบัติถุลลัจจัยและเป็นภัณฑะเดยยะ'.

---

ඔදිස්ස චීවරත්ථාය දින්නං චීවරෙයෙව උපනෙතබ්බං. සචෙ දුබ්භික්ඛං හොති, භික්ඛූ පිණ්ඩපාතෙන කිලමන්ති, චීවරං පන සුලභං, සඞ්ඝසුට්ඨුතාය අපලොකනකම්මං කත්වා පිණ්ඩපාතෙපි උපනෙතුං වට්ටති. සෙනාසනෙන ගිලානපච්චයෙන වා කිලමන්තෙසු සඞ්ඝසුට්ඨුතාය අපලොකනකම්මං කත්වා තදත්ථායපි උපනෙතුං වට්ටති. ඔදිස්ස පිණ්ඩපාතත්ථාය ගිලානපච්චයත්ථාය ච දින්නෙපි එසෙව නයො. ඔදිස්ස සෙනාසනත්ථාය දින්නං පන ගරුභණ්ඩං හොති, තං රක්ඛිත්වා ගොපෙත්වා තදත්ථමෙව උපනෙතබ්බං. සචෙ පන දුබ්භික්ඛං හොති, භික්ඛූ පිණ්ඩපාතෙන න යාපෙන්ති. එත්ථ රාජරොගචොරභයාදීහි අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තානං විහාරා පලුජ්ජන්ති, තාලනාළිකෙරාදිකෙ විනාසෙන්ති, සෙනාසනපච්චයං පන නිස්සාය යාපෙතුං සක්කා හොති. එවරූපෙ කාලෙ සෙනාසනං විස්සජ්ජෙත්වාපි සෙනාසනජග්ගනත්ථාය පරිභොගො භගවතා අනුඤ්ඤාතො. තස්මා එකං වා ද්වෙ වා වරසෙනාසනානි ඨපෙත්වා ඉතරානි ලාමකකොටියා පිණ්ඩපාතත්ථාය විස්සජ්ජෙතුං වට්ටති. මූලවත්ථුච්ඡෙදං පන කත්වා න උපනෙතබ්බං.

สิ่งของที่ถวายเจาะจงเพื่อจีวร พึงนำไปใช้ในจีวรเท่านั้น. ถ้าเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุทั้งหลายลำบากด้วยบิณฑบาต แต่จีวรหาได้ง่าย ควรทำอปโลกนกรรมเพื่อความดีงามของสงฆ์ แล้วนำไปใช้ในบิณฑบาตก็ได้. เมื่อภิกษุทั้งหลายลำบากด้วยเสนาสนะหรือคิลานปัจจัย ควรทำอปโลกนกรรมเพื่อความดีงามของสงฆ์ แล้วนำไปใช้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้นก็ได้. แม้ในสิ่งของที่ถวายเจาะจงเพื่อบิณฑบาตและคิลานปัจจัย ก็มีนัยเดียวกันนี้. ส่วนสิ่งของที่ถวายเจาะจงเพื่อเสนาสนะ เป็นครุภัณฑ์ พึงรักษาและคุ้มครองไว้ แล้วนำไปใช้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้นเท่านั้น. แต่ถ้าเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุทั้งหลายไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยบิณฑบาต ในที่นี้ เมื่อภิกษุทั้งหลายไปที่อื่นเพราะภัยจากพระราชา ภัยจากโรค และภัยจากโจรเป็นต้น วิหารทั้งหลายย่อมพังทลายไป ต้นตาลและต้นมะพร้าวเป็นต้นย่อมพินาศไป แต่ปัจจัยคือเสนาสนะอาศัยแล้วยังอัตภาพให้เป็นไปได้. ในกาลเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการบริโภคเสนาสนะ แม้สละเสนาสนะแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การบำรุงรักษาเสนาสนะ. เพราะฉะนั้น ควรเว้นเสนาสนะอันประเสริฐไว้หนึ่งหรือสองแห่ง แล้วสละเสนาสนะที่เหลือในส่วนที่เลว เพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาต. แต่ไม่ควรนำไปใช้โดยการตัดรากเหง้าของวัตถุ.

---

යො පන ආරාමො චතුප්පච්චයත්ථාය නියමෙත්වා දින්නො, තත්ථ අපලොකනකම්මං න කාතබ්බං. යෙන පන පච්චයෙන ඌනං, තදත්ථං උපනෙතුං වට්ටති. ආරාමො ජග්ගිතබ්බො, වෙතනං දත්වාපි ජග්ගාපෙතුං වට්ටති. යෙ පන වෙතනං ලභිත්වා ආරාමෙයෙව ගෙහං කත්වා වසන්තා රක්ඛන්ති, තෙ චෙ ආගතානං භික්ඛූනං නාළිකෙරං වා තාලපක්කං වා දෙන්ති, යං තෙසං සඞ්ඝෙන අනුඤ්ඤාතං හොති – ‘‘දිවසෙ දිවසෙ එත්තකං නාම ඛාදථා’’ති තදෙව තෙ දාතුං ලභන්ති; තතො උත්තරි තෙසං දදන්තානම්පි ගහෙතුං න වට්ටති.

ส่วนอารามใดที่กำหนดถวายเพื่อปัจจัยสี่ ไม่ควรทำอปโลกนกรรมในอารามนั้น. แต่ปัจจัยใดขาดแคลน ควรนำไปใช้เพื่อประโยชน์แก่ปัจจัยนั้น. อารามพึงบำรุงรักษา ควรให้ค่าจ้างแล้วจ้างให้บำรุงรักษาก็ได้. ส่วนชนเหล่าใดได้ค่าจ้างแล้วสร้างบ้านอยู่ในอารามนั้นเองและเฝ้ารักษาอยู่ ถ้าชนเหล่านั้นให้มะพร้าวหรือตาลสุกแก่ภิกษุทั้งหลายที่มาแล้ว ผลไม้ที่สงฆ์อนุญาตแก่ชนเหล่านั้นว่า 'จงกินผลไม้ชื่อว่าประมาณเท่านี้ทุกวัน' ชนเหล่านั้นย่อมให้ได้เพียงเท่านั้น; เกินกว่านั้น แม้ชนเหล่านั้นจะให้ ก็ไม่ควรรับ.

---

යො [Pg.341] පන ආරාමං කෙණියා ගහෙත්වා සඞ්ඝස්ස චතුප්පච්චයත්ථාය කප්පියභණ්ඩමෙව දෙති, අයං බහුකම්පි දාතුං ලභති. චෙතියස්ස පදීපත්ථාය වා ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණත්ථාය වා දින්නො ආරාමොපි පටිජග්ගිතබ්බො; වෙතනං දත්වාපි ජග්ගාපෙතබ්බො. වෙතනඤ්ච පනෙත්ථ චෙතියසන්තකම්පි සඞ්ඝසන්තකම්පි දාතුං වට්ටති. එතම්පි ආරාමං වෙතනෙන තත්ථෙව වසිත්වා රක්ඛන්තානඤ්ච කෙණියා ගහෙත්වා කප්පියභණ්ඩදායකානඤ්ච තත්ථ ජාතකඵලදානං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

ส่วนทายกใดซื้ออารามแล้วถวายกัปปิยภัณฑ์เพื่อปัจจัยสี่แก่สงฆ์ ทายกนี้ย่อมให้ได้แม้มาก. แม้อารามที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่ประทีปหรือเพื่อซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมของเจดีย์ ก็พึงบำรุงรักษา; ควรให้ค่าจ้างแล้วจ้างให้บำรุงรักษาก็ได้. และในอารามนี้ ควรให้ค่าจ้างซึ่งเป็นของเจดีย์หรือของสงฆ์ก็ได้. การให้ผลไม้ที่เกิดในอารามนั้นแก่คนเฝ้าอารามที่อยู่และรักษาด้วยค่าจ้างในอารามนั้นเอง และแก่ทายกผู้ซื้อแล้วถวายกัปปิยภัณฑ์ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

---

අම්බපාලකාදිවත්ථූසු – අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, ගොපකස්ස දානෙති එත්ථ කතරං පන ගොපකදානං වට්ටති, කතරං න වට්ටතීති? මහාසුමත්ථෙරො තාව ආහ – ‘‘යං ගොපකස්ස පරිච්ඡින්දිත්වා දින්නං හොති – ‘එත්තකං දිවසෙ දිවසෙ ගණ්හා’ති තදෙව වට්ටති; තතො උත්තරි න වට්ටතී’’ති. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘කිං ගොපකානං පණ්ණං ආරොපෙත්වා නිමිත්තසඤ්ඤං වා කත්වා දින්නං අත්ථි, එතෙසං හත්ථෙ විස්සට්ඨකස්ස එතෙ ඉස්සරා, තස්මා යං තෙ දෙන්ති තං බහුකම්පි වට්ටතී’’ති. කුරුන්දට්ඨකථායං පන වුත්තං – ‘‘මනුස්සානං ආරාමං වා අඤ්ඤං වා ඵලාඵලං දාරකා රක්ඛන්ති, තෙහි දින්නං වට්ටති. ආහරාපෙත්වා පන න ගහෙතබ්බං. සඞ්ඝිකෙ පන චෙතියසන්තකෙ ච කෙණියා ගහෙත්වා රක්ඛන්තස්සෙව දානං වට්ටති. වෙතනෙන රක්ඛන්තස්ස අත්තනො භාගමත්තං වට්ටතී’’ති. මහාපච්චරියං පන ‘‘යං ගිහීනං ආරාමරක්ඛකා භික්ඛූනං දෙන්ති, එතං වට්ටති. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පන ආරාමගොපකා යං අත්තනො භතියා ඛණ්ඩෙත්වා දෙන්ති, එතං වට්ටති. යොපි උපඩ්ඪාරාමං වා කෙචිදෙව රුක්ඛෙ වා භතිං ලභිත්වා රක්ඛති, තස්සාපි අත්තනො පත්තරුක්ඛතොයෙව දාතුං වට්ටති. කෙණියා ගහෙත්වා රක්ඛන්තස්ස පන සබ්බම්පි වට්ටතී’’ති වුත්තං. එතං පන සබ්බං බ්‍යඤ්ජනතො නානං, අත්ථතො එකමෙව; තස්මා අධිප්පායං ඤත්වා ගහෙතබ්බං.

ในเรื่องของคนเฝ้าสวนมะม่วงเป็นต้น – 'ภิกษุทั้งหลาย ไม่มีอาบัติในการให้ของคนเฝ้าอาราม' ในบทนี้ การให้ของคนเฝ้าอารามเท่าไรที่ควร และเท่าไรที่ไม่ควร? พระมหาเถระชื่อมหาสุมะกล่าวไว้ก่อนว่า 'ผลไม้ที่แบ่งให้แก่คนเฝ้าอารามว่า "จงเอาไปประมาณเท่านี้ทุกวัน" ผลไม้นั้นเท่านั้นที่ควร; เกินกว่านั้นไม่ควร.' ส่วนพระมหาเถระชื่อมหาปทุมะกล่าวว่า 'มีผลไม้ที่ให้แก่คนเฝ้าอารามโดยเขียนลงในใบไม้ หรือทำเครื่องหมายไว้หรือ? คนเฝ้าอารามเหล่านี้เป็นใหญ่ในผลไม้ที่สละแล้วในมือของตน เพราะฉะนั้น ผลไม้ใดที่คนเฝ้าอารามเหล่านั้นให้ แม้มากก็ควร.' ส่วนในอรรถกถากุรุนทีกล่าวว่า 'เด็กทั้งหลายเฝ้ารักษาอารามของมนุษย์ หรือผลไม้ต่างๆ ผลไม้ที่เด็กเหล่านั้นให้ควร. แต่ไม่พึงรับโดยให้คนนำมา. ส่วนในของสงฆ์และของเจดีย์ การให้ของทายกผู้ซื้อแล้วรักษาเท่านั้นที่ควร. ส่วนของทายกผู้รักษาด้วยค่าจ้าง การให้ส่วนของตนเท่านั้นที่ควร.' ส่วนในมหาปัจจรีย์กล่าวว่า 'ผลไม้ที่คนเฝ้าอารามของคฤหัสถ์ให้แก่ภิกษุทั้งหลาย ผลไม้นี้ควร. ส่วนผลไม้ที่คนเฝ้าอารามของภิกษุสงฆ์แบ่งให้ด้วยค่าจ้างของตน ผลไม้นี้ควร. ชนใดได้ค่าจ้างแล้วรักษาอารามครึ่งหนึ่ง หรือต้นไม้บางต้นเท่านั้น การให้จากต้นไม้ที่ได้ส่วนแบ่งของตนเท่านั้นที่ควร. ส่วนของคนเฝ้าอารามที่ซื้อแล้วรักษา การให้ทั้งหมดก็ควร.' คำพูดทั้งหมดนี้ต่างกันโดยพยัญชนะ แต่เป็นอย่างเดียวกันโดยอรรถ; เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายแล้วถือเอา.

---

දාරුවත්ථුම්හි – තාවකාලිකො අහං භගවාති තාවකාලිකචිත්තො අහං භගවාති වත්තුකාමෙන වුත්තං, තාවකාලිකචිත්තොති ‘‘පුන ආහරිත්වා දස්සාමී’’ති එවංචිත්තො අහන්ති වුත්තං හොති. භගවා ‘‘තාවකාලිකෙ අනාපත්තී’’ති ආහ.

ในเรื่องไม้ – คำว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์เป็นผู้ใช้ชั่วคราว' อันผู้ประสงค์จะกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์มีจิตคิดจะใช้ชั่วคราว' ได้กล่าวแล้ว. คำว่า 'ตาวกาลิกจิตโต' หมายถึง 'ข้าพเจ้ามีจิตคิดว่า จะนำมาคืนให้ใหม่'. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'ไม่มีอาบัติในการใช้ชั่วคราว'.

---

අයං පනෙත්ථ පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – සචෙ සඞ්ඝො සඞ්ඝිකං කම්මං කාරෙති උපොසථාගාරං වා භොජනසාලං වා, තතො ආපුච්ඡිත්වා තාවකාලිකං හරිතබ්බං. යො පන සඞ්ඝිකො දබ්බසම්භාරො අගුත්තො දෙවෙ වස්සන්තෙ [Pg.342] තෙමෙති, ආතපෙන සුක්ඛති, තං සබ්බම්පි ආහරිත්වා අත්තනො ආවාසෙ කාතුං වට්ටති. සඞ්ඝො ආහරාපෙන්තො අඤ්ඤෙන වා දබ්බසම්භාරෙන මූලෙන වා සඤ්ඤාපෙතබ්බො. න සක්කා චෙ හොති සඤ්ඤාපෙතුං, ‘‘සඞ්ඝිකෙන, භන්තෙ, කතං සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වළඤ්ජථා’’ති වත්තබ්බං. සෙනාසනස්ස පන අයමෙව භික්ඛු ඉස්සරො. සචෙපි පාසාණත්ථම්භො වා රුක්ඛත්ථම්භො වා කවාටං වා වාතපානං වා නප්පහොති, සඞ්ඝිකං තාවකාලිකං ආහරිත්වා පාකතිකං කාතුං වට්ටති. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි දබ්බසම්භාරෙසූති.

วินิจฉัยนอกพระบาลีในเรื่องนี้คือ – ถ้าสงฆ์ให้ทำกรรมที่เป็นของสงฆ์ เช่น อุโบสถาคารหรือโรงฉัน ควรบอกกล่าวแล้วนำไปใช้ชั่วคราว. ส่วนสัมภาระที่เป็นของสงฆ์ใดที่ไม่มีผู้คุ้มครอง เมื่อฝนตกก็เปียก เมื่อแดดออกก็แห้ง ควรนำสัมภาระนั้นทั้งหมดมาทำในอาวาสของตน. เมื่อสงฆ์ให้คนนำกลับมา พึงให้ยินยอมด้วยสัมภาระอื่นหรือด้วยราคา. ถ้าไม่สามารถให้ยินยอมได้ พึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งที่ทำด้วยของสงฆ์ ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยด้วยการบริโภคของสงฆ์เถิด'. ส่วนเสนาสนะ ภิกษุรูปนี้เท่านั้นเป็นเจ้าของ. แม้เสาหิน เสาไม้ บานประตู หรือหน้าต่าง ถ้าไม่พอ ควรนำของสงฆ์มาใช้ชั่วคราวแล้วทำให้เป็นปกติ. นัยนี้แลในสัมภาระอื่นๆ ด้วย.

---

උදකවත්ථුස්මිං – යදා උදකං දුල්ලභං හොති, යොජනතොපි අඩ්ඪයොජනතොපි ආහරීයති, එවරූපෙ පරිග්ගහිතඋදකෙ අවහාරො. යතොපි ආහරිමතො වා පොක්ඛරණීආදීසු ඨිතතො වා කෙවලං යාගුභත්තං සම්පාදෙන්ති, පානීයපරිභොගඤ්ච කරොන්ති, න අඤ්ඤං මහාපරිභොගං, තම්පි ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හතො අවහාරො. යතො පන එකං වා ද්වෙ වා ඝටෙ ගහෙත්වා ආසනං ධොවිතුං, බොධිරුක්ඛෙ සිඤ්චිතුං උදකපූජං කාතුං, රජනං පචිතුං ලබ්භති, තත්ථ සඞ්ඝස්ස කතිකවසෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. අතිරෙකං ගණ්හන්තො, මත්තිකාදීනි වා ථෙය්‍යචිත්තෙන පක්ඛිපන්තො භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බො.

ในเรื่องน้ำ – เมื่อน้ำหายาก ถูกนำมาจากระยะทางหนึ่งโยชน์หรือครึ่งโยชน์ ในน้ำที่ถูกเก็บรักษาไว้เช่นนั้น ย่อมเป็นการลัก. จากน้ำที่ถูกนำมาแต่ไกลก็ดี หรือจากน้ำที่อยู่ในสระน้ำเป็นต้นก็ดี ที่เขาจัดทำเพียงข้าวต้มข้าวสวยและน้ำดื่มน้ำใช้ ไม่มีการใช้สอยอย่างอื่นมาก การถือเอาสิ่งนั้นด้วยจิตคิดขโมย ย่อมเป็นการลัก. แต่จากน้ำที่อนุญาตให้ตักหนึ่งหม้อหรือสองหม้อ เพื่อล้างอาสนะ เพื่อรดต้นโพธิ์ เพื่อทำบูชาน้ำ เพื่อต้มน้ำย้อม ในที่นั้นพึงปฏิบัติด้วยอำนาจแห่งกติกาของสงฆ์เท่านั้น. ภิกษุผู้ถือเอาส่วนเกิน หรือผู้ใส่ดินเป็นต้นด้วยจิตคิดขโมย พึงให้ปรับไหมตามราคาของ

---

සචෙ ආවාසිකා කතිකවත්තං දළ්හං කරොන්ති, අඤ්ඤෙසං භණ්ඩකං ධොවිතුං වා රජිතුං වා න දෙන්ති, අත්තනා පන අඤ්ඤෙසං අපස්සන්තානං ගහෙත්වා සබ්බං කරොන්ති, තෙසං කතිකාය න ඨාතබ්බං. යත්තකං තෙ ධොවන්ති, තත්තකං ධොවිතබ්බං. සචෙ සඞ්ඝස්ස ද්වෙ තිස්සො පොක්ඛරණියො වා උදකසොණ්ඩියො වා හොන්ති, කතිකා ච කතා ‘‘එත්ථ න්හායිතබ්බං, ඉතො පානීයං ගහෙතබ්බං, ඉධ සබ්බපරිභොගො කාතබ්බො’’ති. කතිකවත්තෙනෙව සබ්බං කාතබ්බං. යත්ථ කතිකා නත්ථි, තත්ථ සබ්බපරිභොගො වට්ටතීති.

ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำทำกติกาอย่างเคร่งครัด ไม่ให้ภิกษุอื่นซักหรือย้อมสิ่งของ แต่ตนเองกลับถือเอาสิ่งของทั้งหมดไปทำเมื่อภิกษุอาคันตุกะอื่นไม่เห็น เมื่อเป็นเช่นนั้น ไม่พึงถือตามกติกาของภิกษุผู้อยู่ประจำเหล่านั้น. พึงซักล้างได้เท่าที่ภิกษุเหล่านั้นซักล้าง. ถ้าสงฆ์มีสระน้ำสองสามแห่งหรือบ่อน้ำ และได้ทำกติกาไว้ว่า “พึงอาบน้ำในสระน้ำนี้ (หรือบ่อน้ำนี้) พึงตักน้ำดื่มจากสระน้ำนี้ พึงใช้สอยทั้งหมดในสระน้ำนี้” เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทำทั้งหมดด้วยอำนาจแห่งกติกาเท่านั้น. ในอารามใดไม่มีกติกา ในอารามนั้นการใช้สอยทั้งหมดเป็นอันควร

---

මත්තිකාවත්ථුස්මිං – යත්ථ මත්තිකා දුල්ලභා හොති, නානප්පකාරා වා වණ්ණමත්තිකා ආහරිත්වා ඨපිතා, තත්ථ ථොකාපි පඤ්චමාසකං අග්ඝති, තස්මා පාරාජිකං. සඞ්ඝිකෙ පන කම්මෙ චෙතියකම්මෙ ච නිට්ඨිතෙ සඞ්ඝං ආපුච්ඡිත්වා වා තාවකාලිකං වා ගහෙතුං වට්ටති. සුධායපි චිත්තකම්මවණ්ණෙසුපි එසෙව නයො.

ในเรื่องดิน – ในที่ใดดินหายาก หรือดินสีต่างๆ ที่ถูกนำมาวางไว้มีหลายชนิด ในที่นั้นดินเหนียวแม้เพียงเล็กน้อยก็มีค่าห้ามาสก เพราะเหตุนั้นจึงเป็นปาราชิก. แต่ในงานของสงฆ์และงานเจดีย์ เมื่อเสร็จแล้ว การขออนุญาตสงฆ์แล้วนำไปใช้ชั่วคราวก็ดี ย่อมควร. ในปูนขาวและในสีสำหรับงานจิตรกรรมก็มีนัยนี้แล

---

තිණවත්ථූසු [Pg.343] – ඣාපිතතිණෙ ඨානාචාවනස්ස අභාවා දුක්කටං, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොති. සඞ්ඝො තිණවත්ථුං ජග්ගිත්වා සඞ්ඝිකං ආවාසං ඡාදෙති, පුන කදාචි ජග්ගිතුං න සක්කොති, අථඤ්ඤො එකො භික්ඛු වත්තසීසෙන ජග්ගති, සඞ්ඝස්සෙවෙතං. නො චෙ ජග්ගති, සඞ්ඝෙනෙකො භික්ඛු වත්තබ්බො ‘‘ජග්ගිත්වා දෙහී’’ති. සො චෙ භාගං ඉච්ඡති, භාගං දත්වාපි ජග්ගාපෙතබ්බං. සචෙ භාගං වඩ්ඪෙති, දාතබ්බමෙව. වඩ්ඪෙතියෙව, ‘‘ගච්ඡ ජග්ගිත්වා සබ්බං ගහෙත්වා අත්තනො සන්තකං සෙනාසනං ඡාදෙහී’’ති වත්තබ්බො. කස්මා? නට්ඨෙ අත්ථො නත්ථි. දදන්තෙහි පන සවත්ථුකං න දාතබ්බං, ගරුභණ්ඩං හොති; තිණමත්තං පන දාතබ්බං. තස්මිං චෙ ජග්ගිත්වා අත්තනො සෙනාසනං ඡාදෙන්තෙ පුන සඞ්ඝො ජග්ගිතුං පහොති, ‘‘ත්වං මා ජග්ගි, සඞ්ඝො ජග්ගිස්සතී’’ති වත්තබ්බොති.

ในเรื่องหญ้า – ในหญ้าที่ถูกเผา เพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่ จึงเป็นทุกกฏ แต่พึงชดใช้ค่าของ. สงฆ์ดูแลรักษาที่ดินมีหญ้าแล้วมุงอารามที่เป็นของสงฆ์ ถ้าบางครั้งไม่สามารถดูแลรักษาได้อีก ภิกษุอื่นรูปหนึ่งดูแลรักษาโดยถือวัตรเป็นสำคัญ ที่ดินมีหญ้านี้เป็นของสงฆ์เท่านั้น. ถ้าไม่ดูแลรักษา สงฆ์พึงบอกภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงดูแลรักษาแล้วให้มา”. ถ้าภิกษุนั้นต้องการส่วนของตน เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงให้ดูแลรักษาโดยให้ส่วนแบ่งก็ดี. ถ้าเพิ่มส่วนแบ่ง พึงให้เท่านั้น. ถ้าเพิ่มอีก พึงบอกว่า “จงไป ดูแลรักษาแล้วถือเอาทั้งหมดไปมุงเสนาสนะที่เป็นของตนเถิด”. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อเสียหายแล้วไม่มีประโยชน์. แต่ภิกษุผู้ให้ไม่พึงให้พร้อมด้วยที่ดิน เพราะที่ดินเป็นครุภัณฑ์ แต่พึงให้เพียงหญ้าเท่านั้น. ถ้าเมื่อภิกษุนั้นดูแลรักษาแล้วมุงเสนาสนะของตน สงฆ์สามารถดูแลรักษาได้อีก เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงบอกว่า “ท่านอย่าดูแลรักษาเลย สงฆ์จะดูแลรักษาเอง”

---

මඤ්චාදීනි සත්ත වත්ථූනි පාකටානෙව. පාළියං පන අනාගතම්පි පාසාණත්ථම්භං වා රුක්ඛත්ථම්භං වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි පාදග්ඝනකං හරන්තස්ස පාරාජිකමෙව. පධානඝරාදීසු ඡඩ්ඩිතපතිතානං පරිවෙණාදීනං කුට්ටම්පි පාකාරම්පි භින්දිත්වා ඉට්ඨකාදීනි අවහරන්තස්සාපි එසෙව නයො. කස්මා? සඞ්ඝිකං නාම කදාචි අජ්ඣාවසන්ති, කදාචි න අජ්ඣාවසන්ති. පච්චන්තෙ චොරභයෙන ජනපදෙ වුට්ඨහන්තෙ ඡඩ්ඩිතවිහාරාදීසු කිඤ්චි පරික්ඛාරං හරන්තස්සාපි එසෙව නයො. යෙ පන තතො තාවකාලිකං හරන්ති, පුන ආවසිතෙසු ච විහාරෙසු භික්ඛූ ආහරාපෙන්ති, දාතබ්බං. සචෙපි තතො ආහරිත්වා සෙනාසනං කතං හොති, තං වා තදග්ඝනකං වා දාතබ්බමෙව. ‘‘පුන ආවසිස්සාමා’’ති ආලයං අච්ඡින්දිත්වා වුට්ඨිතෙසු ජනපදෙසු ගණසන්තකං වා පුග්ගලිකං වා ගහිතං හොති; තෙ චෙ අනුජානන්ති, පටිකම්මෙන කිච්චං නත්ථි. සඞ්ඝිකං පන ගරුභණ්ඩං, තස්මා පටිකම්මං කත්තබ්බමෙව.

วัตถุเจ็ดอย่างมีเตียงเป็นต้นเป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว. แต่ในพระบาลีที่ไม่ได้กล่าวไว้ การถือเอาเสาหินก็ดี เสาไม้ก็ดี หรือสิ่งของอื่นใดที่มีค่าหนึ่งบาท ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น. ในเรือนประธานเป็นต้น การทำลายผนังหรือกำแพงของบริเวณเป็นต้นที่ถูกทิ้งร้างและพังทลาย แล้วลักเอาอิฐเป็นต้นไป ของภิกษุผู้ลักเอาไปก็มีนัยนี้แล. เพราะเหตุไร? เพราะชื่อว่าของสงฆ์ บางครั้งก็มีผู้อยู่ครอง บางครั้งก็ไม่มีผู้อยู่ครอง. ในปัจจันตชนบท เมื่อชนบทอพยพออกไปเพราะภัยจากโจร การถือเอาบริขารบางอย่างไปจากวิหารที่ถูกทิ้งร้างเป็นต้น ของภิกษุผู้ถือเอาไปก็มีนัยนี้แล. แต่ภิกษุเหล่าใดถือเอาไปชั่วคราวจากอารามที่ถูกทิ้งร้างนั้น เมื่อภิกษุกลับมาอยู่และให้กลับนำมา พึงให้คืน. แม้ถ้าเสนาสนะถูกทำขึ้นโดยนำมาจากอารามที่ถูกทิ้งร้างนั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงให้คืนสิ่งของนั้นก็ดี หรือสิ่งของที่มีค่าเท่ากับสิ่งนั้นก็ดีเท่านั้น. ในชนบทที่อพยพออกไปโดยไม่ตัดความอาลัยว่า “เราจะกลับมาอีก” ถ้าสิ่งของของคณะหรือของบุคคลถูกถือเอาไป และคณะหรือบุคคลเหล่านั้นอนุญาต เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีกิจในการชดใช้. แต่ของสงฆ์เป็นครุภัณฑ์ เพราะเหตุนั้นพึงชดใช้เท่านั้น

---

157. විහාරපරිභොගවත්ථු උත්තානත්ථමෙව.

๑๕๗. เรื่องการใช้สอยวิหารมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

---

අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තාවකාලිකං හරිතුන්ති එත්ථ යො භික්ඛු සඞ්ඝිකං මඤ්චං වා පීඨං වා තාවකාලිකං හරිත්වා අත්තනො ඵාසුකට්ඨානෙ එකම්පි ද්වෙපි මාසෙ සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජති, ආගතාගතානං වුඩ්ඪතරානං දෙති, නප්පටිබාහති, තස්ස තස්මිං නට්ඨෙපි ජිණ්ණෙපි චොරාවහටෙපි ගීවා න හොති. වසිත්වා පන ගච්ඡන්තෙන යථාඨානෙ ඨපෙතබ්බං. යො පන පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජති, ආගතාගතානං වුඩ්ඪතරානං න [Pg.344] දෙති, තස්මිං නට්ඨෙ තස්ස ගීවා හොති. අඤ්ඤං පන ආවාසං හරිත්වා පරිභුඤ්ජන්තෙන සචෙ තත්ථ වුඩ්ඪතරො ආගන්ත්වා වුට්ඨාපෙති, ‘‘මයා ඉදං අසුකාවාසතො නාම ආහටං, ගච්ඡාමි, නං පාකතිකං කරොමී’’ති වත්තබ්බං. සචෙ සො භික්ඛු ‘‘අහං පාකතිකං කරිස්සාමී’’ති වදති, තස්ස භාරං කත්වාපි ගන්තුං වට්ටතීති සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං වුත්තං.

ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ถือเอาไปชั่วคราว” พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุใดถือเอาเตียงหรือเก้าอี้ของสงฆ์ไปชั่วคราว แล้วใช้สอยในที่อันสบายของตนเป็นเวลาเดือนหนึ่งหรือสองเดือน ด้วยการใช้สอยแบบของสงฆ์ ให้แก่ภิกษุผู้เฒ่าที่มาแล้วมาแล้ว ไม่ห้าม ภิกษุนั้นไม่ต้องรับผิดชอบในเตียงหรือเก้าอี้นั้น แม้เสียหาย ชำรุด หรือถูกโจรลักไป. แต่ภิกษุผู้ไปเมื่ออยู่แล้วพึงวางไว้ในที่เดิม. ส่วนภิกษุใดใช้สอยด้วยการใช้สอยแบบของบุคคล ไม่ให้แก่ภิกษุผู้เฒ่าที่มาแล้วมาแล้ว เมื่อเตียงหรือเก้าอี้นั้นเสียหาย ภิกษุนั้นย่อมต้องรับผิดชอบ. แต่ภิกษุผู้ถือเอาไปใช้อารามอื่น ถ้าภิกษุผู้เฒ่าในอารามนั้นมาแล้วให้ลุกขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงบอกว่า “ข้าพเจ้านำเตียงหรือเก้าอี้นี้มาจากอารามชื่อโน้น จะไปทำให้เป็นปกติ”. ถ้าภิกษุผู้เฒ่านั้นกล่าวว่า “อาตมาจะทำให้เป็นปกติเอง” เมื่อเป็นเช่นนั้น การไปโดยมอบภาระให้ภิกษุผู้เฒ่านั้นก็ย่อมควร ดังนี้ อรรถกถาโดยย่อกล่าวไว้แล้ว

---

චම්පාවත්ථුම්හි – තෙකටුලයාගූති තිලතණ්ඩුලමුග්ගෙහි වා තිලතණ්ඩුලමාසෙහි වා තිලතණ්ඩුලකුලත්ථෙහි වා තිලතණ්ඩුලෙහි සද්ධිං යංකිඤ්චි එකං අපරණ්ණං පක්ඛිපිත්වා තීහි කතා, එතං කිර ඉමෙහි තීහි චතුභාගඋදකසම්භින්නෙ ඛීරෙ සප්පිමධුසක්කරාදීහි යොජෙත්වා කරොන්ති.

ในเรื่องเมืองจำปา – ชื่อว่าเตกตุลยาคู คือข้าวต้มที่ทำด้วยสามอย่าง โดยใส่พืชตระกูลถั่วชนิดใดชนิดหนึ่งลงไปพร้อมกับงาและข้าวสาร ด้วยงา ข้าวสาร และถั่วเขียวก็ดี หรือด้วยงา ข้าวสาร และถั่วดำก็ดี หรือด้วยงา ข้าวสาร และถั่วราชมาศเป็นต้นก็ดี. ได้ยินว่า เขาทำข้าวต้มนี้โดยผสมกับเนยใส น้ำผึ้ง น้ำตาลเป็นต้น ในน้ำนมที่ผสมน้ำหนึ่งในสี่ส่วน ด้วยงา ข้าวสาร และถั่วสามอย่างเหล่านี้

---

රාජගහවත්ථුම්හි – මධුගොළකොති අතිරසකපූවො වුච්චති; ‘‘මධුසීසක’’න්තිපි වදන්ති. සෙසමෙත්ථ වත්ථුද්වයෙපි ඔදනභාජනීයවත්ථුස්මිං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ในเรื่องกรุงราชคฤห์ คำว่า "มธุโคฬกะ" หมายถึง ขนมที่มีรสอร่อยยิ่ง และเรียกอีกอย่างว่า "มธุสีสกะ" (รวงผึ้ง) ส่วนที่เหลือในเรื่องทั้งสองนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องโอทนภาชนียะนั่นเอง

---

158. අජ්ජුකවත්ථුස්මිං – එතදවොචාති ගිලානො හුත්වා අවොච. ආයස්මා උපාලි ආයස්මතො අජ්ජුකස්ස පක්ඛොති න අගතිගමනවසෙන පක්ඛො, අපි ච ඛො අනාපත්තිසඤ්ඤිතාය ලජ්ජීඅනුග්ගහෙන විනයානුග්ගහෙන ච ථෙරො පක්ඛොති වෙදිතබ්බො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๑๕๘. ในเรื่องอัชชุกะ คำว่า "เอตทโวจ" หมายถึง กล่าวเพราะอาพาธ คำว่า "พระอุปาลีเป็นพวกของพระอัชชุกะ" ไม่ใช่เป็นพวกด้วยอำนาจแห่งการประพฤติอคติ แต่พึงทราบว่า พระเถระเป็นพวกด้วยเหตุแห่งความสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติ ด้วยการอนุเคราะห์แก่ภิกษุผู้ละอาย และด้วยการอนุเคราะห์แก่พระวินัย ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้เป็นความง่ายอยู่แล้ว

---

159. බාරාණසීවත්ථුස්මිං – චොරෙහි උපද්දුතන්ති චොරෙහි විලුත්තං. ඉද්ධියා ආනෙත්වා පාසාදෙ ඨපෙසීති ථෙරො කිර තං කුලං සොකසල්ලසමප්පිතං ආවට්ටන්තං විවට්ටන්තං දිස්වා තස්ස කුලස්ස අනුකම්පාය පසාදානුරක්ඛණත්ථාය ධම්මානුග්ගහෙන අත්තනො ඉද්ධියා ‘‘තෙසංයෙව පාසාදං දාරකානං සමීපෙ හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි. දාරකා ‘‘අම්හාකං පාසාදො’’ති සඤ්ජානිත්වා අභිරුහිංසු. තතො ථෙරො ඉද්ධිං පටිසංහරි, පාසාදොපි සකට්ඨානෙයෙව අට්ඨාසි. වොහාරවසෙන පන වුත්තං ‘‘තෙ දාරකෙ ඉද්ධියා ආනෙත්වා පාසාදෙ ඨපෙසී’’ති. ඉද්ධිවිසයෙති ඊදිසාය අධිට්ඨානිද්ධියා අනාපත්ති. විකුබ්බනිද්ධි පන න වට්ටති.

๑๕๙. ในเรื่องกรุงพาราณสี คำว่า "ถูกโจรเบียดเบียน" หมายถึง ถูกโจรปล้น คำว่า "นำมาด้วยฤทธิ์แล้วตั้งไว้บนปราสาท" ได้ยินว่า พระเถระเห็นตระกูลนั้นถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทง ดิ้นรนไปมา ด้วยความอนุเคราะห์แก่ตระกูลนั้น เพื่อประโยชน์แก่การรักษาความเลื่อมใส ด้วยการอนุเคราะห์แก่พระธรรม ด้วยฤทธิ์ของตน ได้อธิษฐานว่า "ขอปราสาทจงตั้งอยู่ใกล้เด็กเหล่านั้นเถิด" เด็กทั้งหลายสำคัญว่า "เป็นปราสาทของเรา" จึงขึ้นไป หลังจากนั้น พระเถระก็ระงับฤทธิ์ ปราสาทก็ตั้งอยู่ในที่ของตนเอง แต่กล่าวโดยโวหารว่า "นำเด็กเหล่านั้นมาด้วยฤทธิ์แล้วตั้งไว้บนปราสาท" คำว่า "ในเรื่องฤทธิ์" หมายถึง ไม่เป็นอาบัติด้วยอธิษฐานฤทธิ์เช่นนี้ แต่การแสดงฤทธิ์แปลงกายไม่ควร

---

160-1. අවසානෙ වත්ථුද්වයං උත්තානත්ථමෙවාති.

๑๖๐-๑. ในที่สุด เรื่องทั้งสองเป็นความง่ายอยู่แล้ว

---

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

---

දුතියපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปาราชิกสิกขาบทที่ 2 จบแล้ว

---

තත්‍රායං [Pg.345] අනුසාසනී –

ในปาราชิกสิกขาบทที่ 2 นั้น มีคำพร่ำสอนดังนี้

---

දුතියං අදුතියෙන, යං ජිනෙන පකාසිතං;

පරාජිතකිලෙසෙන, පාරාජිකමිදං ඉධ.

ปาราชิกสิกขาบทที่ 2 นี้ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ไม่มีสอง ผู้ทรงชนะกิเลสทั้งปวง ได้ทรงประกาศไว้ในพระศาสนานี้

---

සික්ඛාපදං සමං තෙන, අඤ්ඤං කිඤ්චි න විජ්ජති;

අනෙකනයවොකිණ්ණං, ගම්භීරත්ථවිනිච්ඡයං.

สิกขาบทอื่นที่เสมอด้วยสิกขาบทนั้น ซึ่งระคนด้วยนัยเป็นอันมาก มีการวินิจฉัยอรรถอันลึกซึ้ง ไม่มีเลย

---

තස්මා වත්ථුම්හි ඔතිණ්ණෙ, භික්ඛුනා විනයඤ්ඤුනා;

විනයානුග්ගහෙනෙත්ථ, කරොන්තෙන විනිච්ඡයං.

เพราะฉะนั้น เมื่อเรื่องเกิดขึ้น ภิกษุผู้รู้พระวินัย ผู้ปรารถนาจะอนุเคราะห์พระวินัยในเรื่องนี้ เมื่อจะวินิจฉัย

---

පාළිං අට්ඨකථඤ්චෙව, සාධිප්පායමසෙසතො;

ඔගය්හ අප්පමත්තෙන, කරණීයො විනිච්ඡයො.

พึงหยั่งลงด้วยปัญญาโดยไม่ประมาท ทั้งพระบาลีและอรรถกถา พร้อมทั้งอรรถาธิบายโดยไม่เหลือ พึงวินิจฉัย

---

ආපත්තිදස්සනුස්සාහො, න කත්තබ්බො කුදාචනං;

පස්සිස්සාමි අනාපත්ති-මිති කයිරාථ මානසං.

ความพยายามในการเห็นอาบัติ ไม่พึงทำเลยในกาลไหนๆ พึงทำใจว่า "เราจักเห็นความไม่เป็นอาบัติ"

---

පස්සිත්වාපි ච ආපත්තිං, අවත්වාව පුනප්පුනං;

වීමංසිත්වාථ විඤ්ඤූහි, සංසන්දිත්වා ච තං වදෙ.

แม้เห็นอาบัติแล้ว ไม่พึงกล่าวทันที พึงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำอีก พึงสอบสวนกับผู้รู้ทั้งหลาย แล้วจึงกล่าวอาบัตินั้น

---

කප්පියෙපි ච වත්ථුස්මිං, චිත්තස්ස ලහුවත්තිනො;

වසෙන සාමඤ්ඤගුණා, චවන්තීධ පුථුජ්ජනා.

แม้ในวัตถุที่ควร เพราะอำนาจแห่งจิตที่ประพฤติเร็ว ปุถุชนในพระศาสนานี้ ย่อมเคลื่อนจากคุณสมบัติแห่งสมณะ

---

තස්මා පරපරික්ඛාරං, ආසීවිසමිවොරගං;

අග්ගිං විය ච සම්පස්සං, නාමසෙය්‍ය විචක්ඛණොති.

เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ฉลาด พึงเห็นบริขารของผู้อื่นดุจงูพิษร้าย และดุจไฟ ไม่พึงจับต้อง

---

පාරාජිකකණ්ඩ-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาปาราชิกกัณฑ์

---

පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.

ภาคที่ 1 จบแล้ว