Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Vinayapiṭake

ในพระวินัยปิฎก

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā (paṭhamo bhāgo)

อรรถกถาปาราชิกกัณฑ์ (ภาคที่ ๑)

Ganthārambhakathā

กถาเริ่มต้นคัมภีร์

Yo [Pg.1] kappakoṭīhipi appameyyaṃ;

Kālaṃ karonto atidukkarāni;

Khedaṃ gato lokahitāya nātho;

Namo mahākāruṇikassa tassa.

พระโลกนาถพระองค์ใด ทรงบำเพ็ญกรรมที่ทำได้ยากยิ่ง เพื่อประโยชน์แก่ชาวโลก ตลอดกาลอันประมาณมิได้ แม้ด้วยกัปเป็นโกฏิ ทรงถึงความลำบากพระวรกาย ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระโลกนาถผู้ทรงพระมหากรุณาพระองค์นั้น

Asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yaṃ;

Bhavābhavaṃ gacchati jīvaloko;

Namo avijjādikilesajāla-Viddhaṃsino dhammavarassa tassa.

พระธรรมอันประเสริฐใด อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงเสพแล้ว แต่เพราะไม่รู้แจ้งดี หมู่สัตว์ย่อมท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระธรรมอันประเสริฐนั้น ผู้ทำลายข่ายกิเลสมีอวิชชาเป็นต้น

Guṇehi yo sīlasamādhipaññā-Vimuttiñāṇappabhutīhi yutto;

Khettaṃ janānaṃ kusalatthikānaṃ;

Tamariyasaṅghaṃ sirasā namāmi.

พระอริยสงฆ์หมู่ใด ประกอบด้วยคุณมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะเป็นต้น เป็นนาบุญของหมู่สัตว์ผู้ปรารถนาบุญ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระอริยสงฆ์หมู่นั้นด้วยเศียรเกล้า

Iccevamaccantanamassaneyyaṃ;

Namassamāno ratanattayaṃ yaṃ;

Puññābhisandaṃ vipulaṃ alatthaṃ;

Tassānubhāvena hatantarāyo.

ด้วยประการฉะนี้ ข้าพเจ้าผู้กำลังนอบน้อมพระรัตนตรัยอันควรแก่การกราบไหว้อย่างยิ่ง ได้กระแสบุญอันไพบูลย์ใดแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น ขอเป็นผู้มีอันตรายอันกำจัดแล้ว

Yasmiṃ [Pg.2] ṭhite sāsanamaṭṭhitassa;

Patiṭṭhitaṃ hoti susaṇṭhitassa;

Taṃ vaṇṇayissaṃ vinayaṃ amissaṃ;

Nissāya pubbācariyānubhāvaṃ.

เมื่อพระวินัยใดตั้งมั่นอยู่ พระศาสนาของผู้ไม่ตั้งมั่น (ในที่สุดสองอย่าง) และของผู้ตั้งมั่นดีแล้ว (ในมัชฌิมาปฏิปทา) ย่อมตั้งมั่น ข้าพเจ้าจักพรรณนาพระวินัยนั้น โดยไม่ปะปน อาศัยอานุภาพของพระอาจารย์แต่ปางก่อน

Kāmañca pubbācariyāsabhehi;

Ñāṇambuniddhotamalāsavehi;

Visuddhavijjāpaṭisambhidehi;

Saddhammasaṃvaṇṇanakovidehi.

และโดยพระอาจารย์ผู้ประเสริฐแต่ปางก่อน ผู้มีมลทินคือกิเลสและอาสวะอันชำระล้างแล้วด้วยน้ำคืออรหัตตมรรคญาณ ผู้มีวิชชาและปฏิสัมภิทาอันบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ฉลาดในการพรรณนาพระสัทธรรม

Sallekhiye nosulabhūpamehi;

Mahāvihārassa dhajūpamehi;

Saṃvaṇṇitoyaṃ vinayo nayehi;

Cittehi sambuddhavaranvayehi.

พระวินัยนี้ อันพระอาจารย์ผู้มีอุปมาว่าหาได้ยากในวัตรปฏิบัติอันขัดเกลากิเลส ผู้มีอุปมาดุจธงชัยแห่งมหาวิหาร พรรณนาไว้ดีแล้ว ด้วยนัยอันวิจิตร อันเป็นไปตามพระพุทธประสงค์

Saṃvaṇṇanā sīhaḷadīpakena;

Vākyena esā pana saṅkhatattā;

Na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti;

Dīpantare bhikkhujanassa yasmā.

แต่ว่าอรรถกถานี้ เพราะถูกรจนาไว้ด้วยภาษาแห่งเกาะสีหล เพราะเหตุใด ย่อมไม่อาจยังประโยชน์อะไรให้สำเร็จได้แก่หมู่ภิกษุในเกาะอื่น

Tasmā imaṃ pāḷinayānurūpaṃ;

Saṃvaṇṇanaṃ dāni samārabhissaṃ;

Ajjhesanaṃ buddhasirivhayassa;

Therassa sammā samanussaranto.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าผู้ระลึกได้ดีแล้วซึ่งการอาราธนาของพระเถระนามว่าพุทธสิริ บัดนี้จักเริ่มรจนาอรรถกถาใหม่นี้ อันสมควรแก่นัยแห่งพระบาลี

Saṃvaṇṇanaṃ tañca samārabhanto;

Tassā mahāaṭṭhakathaṃ sarīraṃ;

Katvā mahāpaccariyaṃ tatheva;

Kurundināmādisu vissutāsu.

ข้าพเจ้าเมื่อเริ่มรจนาอรรถกถาใหม่นั้น กระทำมหาอรรถกถาให้เป็นหลักของอรรถกถาใหม่นั้น เช่นนั้นนั่นแล ในมหาปัจจรีอรรถกถา ในอรรถกถาทั้งหลายมีชื่อว่ากุรุนทีเป็นต้นที่ปรากฏแล้ว

Vinicchayo aṭṭhakathāsu vutto;

Yo yuttamatthaṃ apariccajanto;

Tatopi antogadhatheravādaṃ;

Saṃvaṇṇanaṃ samma samārabhissaṃ.

วินิจฉัยใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักเริ่มรจนาอรรถกถาใหม่โดยชอบ ไม่ละทิ้งอรรถที่สมควร แม้จากวินิจฉัยนั้น ให้มีเถรวาทรวมอยู่ภายใน

Taṃ [Pg.3] me nisāmentu pasannacittā;

Therā ca bhikkhū navamajjhimā ca;

Dhammappadīpassa tathāgatassa;

Sakkacca dhammaṃ patimānayantā.

ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ นวกะ และมัชฌิมะ ผู้มีจิตเลื่อมใส กระทำความเคารพในพระธรรมของพระตถาคตผู้มีพระธรรมเป็นประทีป จงตั้งใจฟังอรรถกถาใหม่นั้นของข้าพเจ้า

Buddhena dhammo vinayo ca vutto;

Yo tassa puttehi tatheva ñāto;

So yehi tesaṃ matimaccajantā;

Yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsu.

พระธรรมและพระวินัยใด อันพระพุทธเจ้าตรัสไว้แล้ว อันพระพุทธโอรสทั้งหลายทรงรู้แล้วเช่นนั้นนั่นแล เพราะเหตุใด พระอาจารย์อรรถกถาจารย์ชาวสีหล ได้กระทำอรรถกถาไว้ในกาลก่อน ไม่ละทิ้งความเห็นของพระพุทธโอรสเหล่านั้น

Tasmā hi yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ;

Taṃ vajjayitvāna pamādalekhaṃ;

Sabbampi sikkhāsu sagāravānaṃ;

Yasmā pamāṇaṃ idha paṇḍitānaṃ.

เพราะเหตุนั้นแล เพราะเหตุใด คำใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย เว้นอักษรที่เขียนผิดพลาดแล้ว คำนั้นทั้งหมด ในพระศาสนานี้ เป็นประมาณของบัณฑิตผู้มีความเคารพในสิกขา

Tato ca bhāsantarameva hitvā;

Vitthāramaggañca samāsayitvā;

Vinicchayaṃ sabbamasesayitvā;

Tantikkamaṃ kiñci avokkamitvā.

และเพราะเหตุนั้น ละทิ้งแต่ภาษาอื่น ย่อทางแห่งการขยายความ ไม่เหลือวินิจฉัยทั้งหมด ไม่ข้ามลำดับพระบาลีใดๆ

Suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ;

Suttānurūpaṃ paridīpayantī;

Yasmā ayaṃ hessati vaṇṇanāpi;

Sakkacca tasmā anusikkhitabbāti.

แสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งคำในพระสูตรทั้งหลาย ตามสมควรแก่พระสูตร เพราะเหตุใด อรรถกถาใหม่นี้ก็จักเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พึงศึกษาเล่าเรียนโดยเคารพ ดังนี้

Bāhiranidānakathā

เรื่องนิทานภายนอก

Tattha [Pg.4] taṃ vaṇṇayissaṃ vinayanti vuttattā vinayo tāva vavatthapetabbo. Tenetaṃ vuccati – ‘‘vinayo nāma idha sakalaṃ vinayapiṭakaṃ adhippeta’’nti. Saṃvaṇṇanatthaṃ panassa ayaṃ mātikā –

ในคาถาเหล่านั้น เพราะข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วว่า ข้าพเจ้าจักพรรณนาพระวินัยนั้น ก่อนอื่น พึงกำหนดพระวินัย เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงถูกกล่าวว่า ในที่นี้ คำว่าพระวินัย ประสงค์เอาพระวินัยปิฎกทั้งหมด ดังนี้ ส่วนมาติกานี้ เพื่อประโยชน์แก่การพรรณนาพระวินัยนั้น

Vuttaṃ yena yadā yasmā, dhāritaṃ yena cābhataṃ;

Yatthappatiṭṭhitacetametaṃ vatvā vidhiṃ tato.

อันผู้ใดกล่าวไว้แล้ว เมื่อใดกล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุใดกล่าวไว้แล้ว และอันผู้ใดทรงจำไว้แล้ว และอันผู้ใดนำสืบมาแล้ว และตั้งมั่นอยู่ในบุคคลเหล่าใด กล่าวถึงระเบียบนี้แล้ว หลังจากนั้น

Tenātiādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato;

Dassayanto karissāmi, vinayassatthavaṇṇananti.

แสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งบทมีคำว่า เตน เป็นต้น โดยประการต่างๆ ข้าพเจ้าจักกระทำซึ่งการพรรณนาอรรถแห่งพระวินัย ดังนี้

Tattha vuttaṃ yena yadā yasmāti idaṃ tāva vacanaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti evamādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Idañhi buddhassa bhagavato attapaccakkhavacanaṃ na hoti, tasmā vattabbametaṃ ‘‘idaṃ vacanaṃ kena vuttaṃ, kadā vuttaṃ, kasmā ca vutta’’nti? Āyasmatā upālittherena vuttaṃ, tañca pana paṭhamamahāsaṅgītikāle.

ในมาติกาบทเหล่านั้น ก่อนอื่น คำนี้ว่า อันผู้ใดกล่าวไว้แล้ว เมื่อใดกล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุใดกล่าวไว้แล้ว กล่าวหมายถึงคำมีอาทิอย่างนี้ว่า สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา จริงอยู่ คำนี้ไม่ใช่คำที่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าตรัสเอง เพราะเหตุนั้น คำนี้ควรกล่าวว่า คำนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อใด และกล่าวเพราะเหตุใด ดังนี้ อันพระอุบาลีเถระกล่าวไว้แล้ว และคำนั้นในกาลแห่งปฐมสังคายนา

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

เรื่องปฐมสังคายนา

Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā kiñcāpi pañcasatikasaṅgītikkhandhake vuttā, nidānakosallatthaṃ pana idhāpi iminā nayena veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe, bhagavato parinibbāne sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati, subhaddena vuḍḍhapabbajitena ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena; upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti! Idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437; dī. ni. 2.232) vuttavacanamanussaranto ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ pāpabhikkhū atītasatthukaṃ pāvacananti maññamānā [Pg.5] pakkhaṃ labhitvā nacirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ, yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ปฐมสังคายนาชื่อนี้ ถึงแม้ว่าถูกกล่าวไว้แล้วในปัญจสติกสังคีติกขันธกะ แต่ว่าเพื่อประโยชน์แก่ความฉลาดในนิทาน พึงทราบด้วยนัยนี้ในอรรถกถานี้ด้วย จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นโลกนาถ ผู้ทรงกระทำพุทธกิจเสร็จแล้ว เริ่มตั้งแต่การยังธรรมจักรให้เป็นไป จนถึงการทรมานสุภัททปริพาชก เสด็จปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในเวลาใกล้รุ่ง ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ระหว่างต้นสาละคู่ ในป่าสาละของเจ้ามัลละทั้งหลาย ใกล้เมืองกุสินารา เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วันแล้ว พระสังฆเถระคือพระมหากัสสปเถระ ของภิกษุเจ็ดแสนรูปที่ประชุมกันแล้ว ระลึกถึงคำที่สุภัททวุฑฒบรรพชิตกล่าวไว้แล้วว่า "ดูกรท่านผู้มีอายุ พอเถิด อย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น และพวกเราถูกเบียดเบียนอยู่ว่า สิ่งนี้ควรแก่ท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่ท่าน ดังนี้ บัดนี้พวกเราจักทำสิ่งที่ปรารถนา จักไม่ทำสิ่งที่ไม่ปรารถนา" ดังนี้ และฐานะนี้ย่อมมีอยู่ ซึ่งภิกษุผู้ลามกทั้งหลาย สำคัญอยู่ว่า พระพุทธพจน์มีพระศาสดาปรินิพพานแล้ว ดังนี้ ได้พวกแล้ว ไม่นานนัก พึงยังพระสัทธรรมให้เสื่อมไป และตราบใดที่พระธรรมวินัยยังตั้งมั่นอยู่ ตราบนั้นพระพุทธพจน์ย่อมมีพระศาสดาไม่ปรินิพพานแล้วนั่นเอง จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ไว้แล้วว่า

‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’ti (dī. ni. 2.216).

‘ดูกรอานนท์ พระธรรมและพระวินัยใด อันเราแสดงแล้วและบัญญัติแล้ว พระธรรมและพระวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของพวกเธอเมื่อเราปรินิพพานแล้ว’ ดังนี้

‘‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ.

‘ถ้ากระไรหนอ เราพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ด้วยอาการใด พระศาสนานี้พึงเป็นไปตลอดกาลนาน พึงตั้งมั่นอยู่ตลอดกาลนาน

Yaṃ cāhaṃ bhagavatā –

และเพราะเหตุใด ข้าพเจ้าอันพระผู้มีพระภาค –

‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’ti vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena ceva,

“กัสสปะ เธอจะทรงผ้าบังสุกุลทำด้วยป่านที่ใช้สอยแล้วของเราได้หรือ” ดังนี้แล้ว ด้วยการใช้สอยจีวรนั้นร่วมกัน

‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’ti –

“ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตปรารถนาจะสงัดจากกามทั้งหลาย... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ตลอดกาลเพียงใด ภิกษุทั้งหลาย แม้กัสสปะก็ปรารถนาจะสงัดจากกามทั้งหลาย... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ตลอดกาลเพียงนั้น”

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati; nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesī’’ti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Yathāha –

ด้วยนัยเป็นต้นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสงเคราะห์ข้าพเจ้าด้วยการทรงตั้งไว้ให้เสมอด้วยพระองค์ในอุตตริมนุสสธรรมอันมีประเภทแห่งอนุปุพพวิหาร ๙ และอภิญญา ๖ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นผู้ไม่มีหนี้อย่างอื่นจะมีแก่ข้าพเจ้านั้นได้อย่างไร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า ‘กัสสปะนี้จักเป็นผู้สืบทอดวงศ์แห่งสัทธรรมของเรา’ แล้วทรงสงเคราะห์ข้าพเจ้าด้วยการสงเคราะห์อันไม่ทั่วไปนี้ เหมือนพระราชาทรงสงเคราะห์พระโอรสผู้สืบทอดวงศ์ตระกูลของพระองค์ด้วยการพระราชทานเครื่องทรงและอำนาจของพระองค์มิใช่หรือ ดังนี้แล้ว เมื่อดำริอยู่ จึงทรงยังภิกษุทั้งหลายให้เกิดความอุตสาหะเพื่อสังคายนาพระธรรมวินัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (dī. ni. 2.231) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbaṃ.

“ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย สมัยหนึ่ง ข้าพเจ้าเดินทางไกลจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป’” ดังนี้ (ที. นิ. ๒.๒๓๑) พึงทราบสุภัททกัณฑ์ทั้งหมดโดยพิสดาร

Tato [Pg.6] paraṃ āha –

หลังจากนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma. Pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati; avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati. Pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti; avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

“อาวุโสทั้งหลาย มาเถิด พวกเราจงสังคายนาพระธรรมและพระวินัยกันเถิด ก่อนที่อธรรมจะรุ่งเรือง ธรรมจะถูกขัดขวาง อวินัยจะรุ่งเรือง วินัยจะถูกขัดขวาง ก่อนที่พวกอธรรมวาทีจะมีกำลัง พวกธรรมวาทีจะอ่อนแอ พวกอวินัยวาทีจะมีกำลัง พวกวินัยวาทีจะอ่อนแอ” ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๔๓๗)

Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjana-sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmi-sukkhavipassakakhīṇāsavabhikkhū anekasate anekasahasse ca vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavatā etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnāpañcaarahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ขอพระเถระจงเลือกภิกษุทั้งหลายเถิด” พระเถระเว้นภิกษุปุถุชน พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพผู้เป็นสุขวิปัสสกะ ผู้ทรงปริยัติคือพระศาสดาอันมีองค์ ๙ ทั้งหมด ซึ่งมีจำนวนหลายร้อยหลายพันรูป แล้วคัดเลือกเอาเฉพาะพระขีณาสพผู้ทรงปริยัติประเภทต่างๆ ในพระไตรปิฎกทั้งหมด ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา มีอานุภาพมาก ผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกย่องไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะโดยมาก ผู้มีประเภทแห่งวิชชา ๓ เป็นต้น จำนวน ๔๙๙ รูป คำนี้กล่าวหมายถึงพระอรหันต์เหล่านั้นว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะเลือกพระอรหันต์ได้ ๔๙๙ รูป” ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๔๓๗)

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tena hāyasmatā sahāpi vināpi na sakkā dhammasaṅgīti kātuṃ, so hāyasmā sekkho sakaraṇīyo, tasmā sahāpi na sakkā; yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ bhagavato asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthi, tasmā vināpi na sakkā. Yadi evaṃ sekkhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahukārattā therena uccinitabbo assa. Atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi, tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyaṃ āyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapituputto. Tatra hi bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā ‘‘bahū asekkhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekkhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ, taṃ parūpavādaṃ parivajjento ‘‘ānandaṃ vinā saṅgīti [Pg.7] na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva anumatiyā gahessāmī’’ti na uccini.

ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงทำให้ขาดไป ๑ รูปเล่า? เพื่อเปิดโอกาสแก่ท่านพระอานนท์เถระ เพราะการสังคายนาพระธรรมจะทำร่วมกับท่านพระอานนท์นั้นก็ไม่ได้ จะทำโดยไม่มีท่านก็ไม่ได้ จริงอยู่ ท่านพระอานนท์นั้นยังเป็นพระเสกขะ มีกิจที่ต้องทำ (เพื่อมรรคเบื้องสูง) เพราะฉะนั้น จึงทำร่วมกับท่านไม่ได้ แต่เพราะธรรมะที่พระทศพลทรงแสดงไว้ มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น ที่ท่านไม่ได้รับมาต่อหน้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีเลย เพราะฉะนั้น จึงทำโดยไม่มีท่านไม่ได้ หากเป็นเช่นนั้น แม้ท่านจะเป็นพระเสกขะอยู่ ก็ควรที่พระเถระจะเลือก เพราะท่านมีอุปการะมากในการสังคายนาพระธรรม ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่เลือกเล่า? เพราะต้องการหลีกเลี่ยงคำติเตียนของผู้อื่น ด้วยว่าพระเถระมีความคุ้นเคยกับท่านพระอานนท์มาก ดังจะเห็นได้ว่า แม้เมื่อผมหงอกขึ้นบนศีรษะแล้ว ท่านก็ยังตักเตือนด้วยคำเรียกว่าเด็กหนุ่มว่า “เด็กหนุ่มผู้นี้ไม่รู้จักประมาณตน” (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) อนึ่ง ท่านพระอานนท์นี้ประสูติในศากยสกุล เป็นพระอนุชาของพระตถาคต เป็นโอรสของพระเจ้าอา ในเรื่องนั้น ภิกษุทั้งหลายอาจสำคัญว่าเป็นการถึงฉันทาคติ แล้วติเตียนว่า “พระเถระเว้นภิกษุผู้เป็นอเสกขะผู้บรรลุปฏิสัมภิทาจำนวนมาก แล้วเลือกเอาพระอานนท์ผู้เป็นเสกขะผู้บรรลุปฏิสัมภิทา” พระเถระเมื่อจะหลีกเลี่ยงคำติเตียนของผู้อื่นนั้น โดยดำริว่า “การสังคายนาจะทำโดยไม่มีพระอานนท์ไม่ได้ เราจักรับท่านด้วยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายนั่นเอง” จึงไม่เลือก (ในตอนแรก)

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายได้อ้อนวอนพระเถระเพื่อประโยชน์แก่ท่านพระอานนท์ด้วยตนเอง ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekkho abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto; tena hi, bhante, thero āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

“ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกับท่านพระมหากัสสปะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอานนท์นี้แม้จะเป็นพระเสกขะ แต่ก็ไม่ควรจะถึงอคติเพราะความรัก ความชัง ความหลง และความกลัว อนึ่ง ท่านได้เล่าเรียนพระธรรมและพระวินัยไว้มากในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ขอพระเถระจงเลือกท่านพระอานนท์ด้วยเถิด’ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะก็ได้เลือกท่านพระอานนท์ด้วย” ดังนี้ (จูฬวัคค์ ๔๓๗)

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañca therasatāni ahesuṃ.

เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเถระ ๕๐๐ รูป จึงมีพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ผู้ที่ถูกเลือกด้วยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลาย

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti. Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, na aññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti. Kasmā pana nesaṃ etadahosi? Idaṃ amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyāti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi, taṃ saṅgītikkhandhake vuttanayeneva ñātabbaṃ.

ครั้งนั้นแล ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายว่า “พวกเราจะสังคายนาพระธรรมและพระวินัยที่ไหนหนอ” ครั้งนั้นแล ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายว่า “เมืองราชคฤห์เป็นที่โคจรใหญ่ มีเสนาสนะมาก ถ้ากระไร พวกเราพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัยในเมืองราชคฤห์ตลอดพรรษา ภิกษุอื่นไม่พึงเข้าจำพรรษาในเมืองราชคฤห์” ก็เพราะเหตุไร ความคิดนี้จึงเกิดขึ้นแก่พระเถระเหล่านั้น? เพราะเกรงว่า “งานเพื่อความมั่นคง (แห่งพระศาสนา) ของเรานี้ บุคคลผู้มีอัธยาศัยต่างกันบางคนจะพึงเข้ามาในท่ามกลางสงฆ์แล้วทำให้คลาดเคลื่อน” ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ประกาศด้วยญัตติทุติยกรรม พึงทราบญัตติทุติยกรรมนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในสังคีติขันธกะนั่นเอง

Atha tathāgatassa parinibbānato sattasu sādhukīḷanadivasesu sattasu ca dhātupūjādivasesu vītivattesu ‘‘aḍḍhamāso atikkanto, idāni gimhānaṃ diyaḍḍho māso seso, upakaṭṭhā vassūpanāyikā’’ti mantvā mahākassapatthero ‘‘rājagahaṃ, āvuso, gacchāmā’’ti upaḍḍhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato. Anuruddhattheropi upaḍḍhaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato. Ānandatthero pana bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ gantvā rājagahaṃ gantukāmo yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Ānandattherena gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi – ‘‘bhante ānanda, kuhiṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatosī’’ti[Pg.8]. Anupubbena pana sāvatthiṃ anuppatte there bhagavato parinibbānadivase viya mahāparidevo ahosi.

ในกาลนั้น หลังจากที่วันแห่งการรื่นเริง 7 วัน และวันแห่งการบูชาพระธาตุ 7 วัน ได้ล่วงเลยไปนับตั้งแต่การปรินิพพานของพระตถาคต พระมหากัสสปเถระดำริว่า “ครึ่งเดือนล่วงไปแล้ว บัดนี้เหลืออีกหนึ่งเดือนครึ่งของฤดูร้อน วันเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว” จึงกล่าวว่า “อาวุโส เราไปราชคฤห์กันเถิด” แล้วพาภิกษุสงฆ์ครึ่งหนึ่งไปทางหนึ่ง พระอนุรุทธเถระก็พาภิกษุสงฆ์ครึ่งหนึ่งไปทางหนึ่ง ส่วนพระอานนทเถระถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ไปยังเมืองสาวัตถีแล้ว ปรารถนาจะไปราชคฤห์ จึงจาริกไปทางที่เมืองสาวัตถีตั้งอยู่ ในที่ที่พระอานนทเถระไปถึง ได้มีการคร่ำครวญอย่างมากว่า “ข้าแต่พระอานนท์ ท่านทิ้งพระศาสดาไว้ที่ไหนแล้วจึงมา?” ส่วนเมื่อพระเถระไปถึงเมืองสาวัตถีโดยลำดับ ก็มีการคร่ำครวญอย่างมากเหมือนในวันปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiyā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Atha thero bhagavato parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi. Yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

ในเมืองสาวัตถีนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุได้ทำให้มหาชนนั้นเข้าใจดีแล้วด้วยธรรมิกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น แล้วเข้าไปยังวัดเชตวัน เปิดประตูพระคันธกุฎีที่พระทศพลประทับอยู่ นำเตียงและตั่งออกมา ปัดฝุ่น กวาดพระคันธกุฎี ทิ้งดอกไม้ที่เหี่ยวแห้งและสิ่งปฏิกูล แล้วนำเตียงและตั่งกลับไปวางไว้ในที่เดิม ได้กระทำวัตรที่ควรทำทั้งหมดเหมือนเมื่อพระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ จากนั้น พระเถระเพราะการยืนและการนั่งเป็นส่วนมากนับตั้งแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค เพื่อบรรเทากายที่มีธาตุกำเริบ ในวันที่สองจึงได้ดื่มยาถ่ายนม แล้วนั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง พระเถระจึงกล่าวคำนี้แก่มาณพที่สุภมาณพส่งมา โดยอ้างถึงการดื่มยาถ่ายนั้นว่า

‘‘Akālo kho, māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

“มาณพเอ๋ย ไม่ใช่เวลาที่จะมาในวันนี้ เพราะวันนี้เราได้ดื่มยาไปเล็กน้อย พรุ่งนี้เราอาจจะไปหาท่านได้เมื่อถึงเวลาและโอกาสอันควร”

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho dīghanikāye subhasuttaṃnāma dasamaṃ suttamabhāsi.

ในวันที่สองหลังจากดื่มยาถ่าย พระอานนท์ไปพร้อมกับพระเจตกเถระผู้เป็นปัจฉาสมณะ ถูกสุภมาณพถาม จึงได้แสดงสุภสูตรที่ 10 ในทีฆนิกาย

Atha thero jetavanavihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gato. Tathā mahākassapatthero anuruddhatthero ca sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā rājagahameva gato.

ในกาลนั้น หลังจากแสดงสุภสูตรแล้ว พระเถระได้ให้มีการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมในวัดเชตวัน เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา จึงไปราชคฤห์ เช่นเดียวกัน พระมหากัสสปเถระและพระอนุรุทธเถระก็พาภิกษุสงฆ์ทั้งหมดไปราชคฤห์นั่นเอง

Tena kho pana samayena rājagahe aṭṭhārasa mahāvihārā honti. Te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbe bhikkhū attano attano pattacīvaraṃ gahetvā vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca ‘‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintesuṃ. Titthiyā hi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesu’’nti. Tesaṃ vādaparimocanatthañca cintesunti vuttaṃ hoti. Vuttampi hetaṃ –

ในกาลนั้น ในราชคฤห์มีมหาวิหาร 18 แห่ง มหาวิหารเหล่านั้นทั้งหมดเต็มไปด้วยขยะและส่วนที่ปรักหักพังที่ถูกทอดทิ้งไว้ จริงอยู่ เพราะการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดถือบาตรและจีวรของตนๆ ทิ้งวิหารและบริเวณแล้วก็จากไป ในที่นั้น พระเถระทั้งหลายเพื่อบูชาพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค และเพื่อปลดเปลื้องตนจากคำกล่าวของพวกเดียรถีย์ จึงดำริว่า “เราจะซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมตลอดเดือนแรก” จริงอยู่ พวกเดียรถีย์อาจกล่าวอย่างนี้ว่า “สาวกของพระสมณโคดมดูแลวิหารเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ แต่เมื่อปรินิพพานแล้วกลับทอดทิ้งเสีย” และเพื่อปลดเปลื้องตนจากคำกล่าวของพวกเดียรถีย์ จึงดำริเช่นนั้น ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว เป็นเครื่องยืนยันว่า

‘‘Atha [Pg.9] kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘bhagavatā kho, āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ. Handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

พระเถระผู้ทำสังคายนาได้กล่าวพระบาลีนี้ว่า “อถ โข (ป) สังคายิสสามะ” ในกาลนั้น ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพระเถระว่า “อาวุโส พระผู้มีพระภาคได้ทรงสรรเสริญการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรม มาเถิดอาวุโส เราทั้งหลายจงซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมตลอดเดือนแรก และในเดือนกลาง เราจะประชุมกันแล้วสังคายนาพระธรรมและพระวินัย”

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Ajātasattu rājā āgantvā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante, āgatatthā’’ti attanā kattabbakiccaṃ paṭipucchi. Therā aṭṭhārasa mahāvihārapaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpetvā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārapaṭisaṅkharaṇaṃ. Idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, vissatthā karotha. Mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu. Āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti? ‘‘Saṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇiguhādvāre kātuṃ yuttaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho rājā ajātasattu vissakammunā nimmitasadisaṃ suvibhattabhittitthambhasopānaṃ nānāvidhamālākammalataākammavicittaṃ abhibhavantamiva rājabhavanavibhūtiṃ avahasantamiva devavimānasiriṃ siriyā niketamiva ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṅgānaṃ lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitaṃ daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ maṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāma-olambaka-viniggalantacāruvitānaṃ ratanavicittamaṇikoṭṭimatalamiva ca naṃ nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañca kappiyapaccattharaṇasatāni paññāpetvā dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññāpetvā dantakhacitaṃ bījaniñcettha ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa ārocāpesi – ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, mama kicca’’nti.

ในวันที่สองหลังจากปรึกษาหารือ พระเถระเหล่านั้นได้ไปยืนอยู่ที่ประตูพระราชวัง พระเจ้าอชาตศัตรูเสด็จมาทรงไหว้แล้วตรัสถามถึงกิจที่พระองค์ควรทำว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ท่านทั้งหลายมาด้วยกิจอันใด?" พระเถระทั้งหลายได้แจ้งถึงกิจการงานช่างเพื่อบูรณะพระวิหารใหญ่สิบแปดแห่ง พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย" แล้วพระราชทานช่างฝีมือให้ พระเถระทั้งหลายให้บูรณะพระวิหารทั้งหมดเสร็จสิ้นภายในเดือนแรก แล้วจึงกราบทูลพระราชาว่า "มหาบพิตร การบูรณะพระวิหารเสร็จสิ้นแล้ว บัดนี้พวกข้าพระองค์จะกระทำสังคายนาพระธรรมวินัย" พระราชาตรัสว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงกระทำด้วยความวางใจ ขออาณาจักรจงเป็นของข้าพเจ้า และขอธรรมจักรจงเป็นของท่านทั้งหลายเถิด ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงบัญชาเถิดว่าข้าพเจ้าจะทำอะไร?" พระเถระทั้งหลายกราบทูลว่า "มหาบพิตร สถานที่สำหรับนั่งประชุมสำหรับพระภิกษุผู้กระทำสังคายนา" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าจะสร้างที่ไหน?" พระเถระทั้งหลายกราบทูลว่า "มหาบพิตร ควรสร้างที่ประตูถ้ำสัตตบรรณข้างภูเขาเวภาระ" "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย" พระเจ้าอชาตศัตรูจึงโปรดให้สร้างมณฑปที่ประหนึ่งวิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิต มีผนัง เสา และบันไดที่แบ่งสัดส่วนอย่างดี มีลวดลายดอกไม้และเถาวัลย์นานาชนิด ประหนึ่งครอบงำความสง่างามแห่งพระราชวัง ประหนึ่งเย้ยหยันความสง่างามแห่งวิมานเทพ ประหนึ่งเป็นที่พำนักแห่งสิริ ประหนึ่งเป็นท่าที่นกคือดวงตาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายมาประชุมกัน และประหนึ่งเป็นที่รวมแห่งความรื่นรมย์ในโลก มีความงดงามอันน่าทัศนา ทรงประดับประดาประหนึ่งวิมานพรหม มีเพดานอันงดงามที่ห้อยระย้าด้วยพวงดอกไม้นานาชนิด และมีพื้นดินที่ตกแต่งอย่างดีด้วยดอกไม้นานาชนิดประหนึ่งพื้นปูด้วยรัตนชาติอันวิจิตร แล้วในมณฑปใหญ่นั้น ทรงจัดปูเครื่องปูลาดที่ควรแก่สมณบริโภคอันหาค่ามิได้ห้าร้อยผืน และทรงจัดอาสนะสำหรับพระเถระหันหน้าไปทางทิศเหนือพิงด้านทิศใต้ และทรงจัดธรรมาสน์อันควรแก่การประทับของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าหันหน้าไปทางทิศตะวันออกกลางมณฑป ทรงวางพัดวาลวิชนีประดับงาไว้ที่นั่น แล้วทรงให้กราบทูลพระภิกษุสงฆ์ว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย กิจของข้าพเจ้าเสร็จสิ้นแล้ว"

Tasmiṃ kho pana samaye ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu – ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto [Pg.10] vicaraṇakabhikkhu nāma natthi, addhā ete maṃ sandhāya vadantī’’ti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu – ‘‘sve, āvuso, sannipāto tvañca sekkho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti.

ในกาลนั้น พระภิกษุบางรูปได้กล่าวถึงพระอานนท์เถระว่า "ในหมู่ภิกษุสงฆ์นี้ มีภิกษุรูปหนึ่งเดินไปมาส่งกลิ่นคาว" พระเถระได้ยินดังนั้นจึงคิดว่า "ในหมู่ภิกษุสงฆ์นี้ ไม่มีภิกษุรูปอื่นที่เดินไปมาส่งกลิ่นคาวเลย แน่นอนว่าภิกษุเหล่านี้กล่าวถึงเรา" แล้วท่านก็เกิดความสังเวช พระภิกษุบางรูปได้กล่าวกับพระอานนท์เถระว่า "อาวุโส พรุ่งนี้มีการประชุมสงฆ์ ท่านยังเป็นเสกขะและยังมีกิจที่ต้องทำ ดังนั้นจึงไม่สมควรที่ท่านจะไปประชุมสงฆ์ ขอท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด"

Atha kho āyasmā ānando – ‘‘sve sannipāto, na kho pana metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ sekkho samāno sannipātaṃ gaccheyya’’nti bahudeva rattiṃ kāyagatāyasatiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamayaṃ caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi. Dve pādā bhūmito muttā, appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi – ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja; khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi. Mama accāraddhaṃ vīriyaṃ tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati. Handāhaṃ vīriyasamathaṃ yojemī’’ti caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake upanāmesi. Dve pādā bhūmito muttā, sīsañca bimbohanaṃ asampattaṃ. Etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ ahosi. Tena imasmiṃ sāsane anipanno anisinno aṭṭhito acaṅkamanto ‘‘ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

ในกาลนั้น พระอานนท์เถระคิดว่า "พรุ่งนี้มีการประชุมสงฆ์ ไม่สมควรเลยที่เราซึ่งยังเป็นเสกขะจะไปประชุมสงฆ์" ท่านจึงใช้เวลาส่วนใหญ่ของคืนนั้นด้วยกายคตาสติ (สติที่กำหนดพิจารณากาย) พอรุ่งเช้า ท่านลงจากที่จงกรม เข้าไปในวิหาร คิดว่า "เราจะนอนพักสักหน่อย" แล้วก็เอนกายลง เท้าทั้งสองข้างลอยพ้นจากพื้น ศีรษะยังไม่ถึงหมอน ในระหว่างนั้น จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวงโดยไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน พระอานนท์เถระนี้ เมื่อใช้เวลาไปกับการจงกรมภายนอกวิหารแล้วไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษได้ จึงคิดว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสกับเราหรือว่า 'อานนท์ เธอเป็นผู้ทำบุญมาแล้ว จงประกอบความเพียรเถิด เธอจักเป็นผู้ไม่มีอาสวะโดยเร็วพลัน' (ที.มหา. 10.207) และคำตรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มีความผิดพลาดเลย ความเพียรของเราตึงเกินไป จิตของเราจึงฟุ้งซ่าน เพราะฉะนั้น เราจะปรับความเพียรให้สมดุลเสียก่อน" ท่านจึงลงจากที่จงกรม ยืนที่ที่ล้างเท้า ล้างเท้าแล้วเข้าไปในวิหาร นั่งบนเตียงเล็กๆ คิดว่า "เราจะพักผ่อนสักหน่อย" แล้วก็เอนกายลงบนเตียง เท้าทั้งสองข้างลอยพ้นจากพื้น ศีรษะยังไม่ถึงหมอน ในระหว่างนั้น จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวงโดยไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน พระอรหัตตผลของพระเถระได้เกิดขึ้นโดยพ้นจากอิริยาบถทั้งสี่ ด้วยเหตุนี้ เมื่อมีผู้ถามว่า "ในพระศาสนานี้ ภิกษุรูปใดบรรลุอรหัตตผลโดยไม่นอน ไม่นั่ง ไม่ยืน ไม่เดิน?" ก็ควรกล่าวว่า "พระอานนท์เถระ"

Atha kho therā bhikkhū dutiyadivase katabhattakiccā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatitā. Ānandatthero pana attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ na gato. Bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha kehici ‘‘etamāsanaṃ kassā’’ti vutte ‘‘ānandattherassā’’ti. ‘‘Ānando pana kuhiṃ gato’’ti? Tasmiṃ samaye thero cintesi – ‘‘idāni mayhaṃ gamanakālo’’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesi. Ākāsenāgantvā nisīdītipi eke.

ในกาลนั้น พระภิกษุเถระทั้งหลายในวันที่สอง หลังจากเสร็จภัตกิจแล้ว เก็บบาตรและจีวรเรียบร้อย ก็ประชุมกันในธรรมสภา แต่พระอานนท์เถระนั้นประสงค์จะให้ทราบถึงการบรรลุอรหัตตผลของตน จึงไม่ได้ไปพร้อมกับพระภิกษุทั้งหลาย พระภิกษุทั้งหลายนั่งลงตามลำดับพรรษาในอาสนะของตนๆ โดยเว้นที่นั่งของพระอานนท์เถระไว้ เมื่อมีภิกษุบางรูปถามว่า "อาสนะนี้ของใคร?" ก็ตอบว่า "ของพระอานนท์เถระ" "แล้วพระอานนท์ไปไหนเล่า?" ในเวลานั้น พระเถระคิดว่า "บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะไปแล้ว" ท่านจึงแสดงอานุภาพของตน โดยดำดินลงไปแล้วปรากฏกายขึ้นที่อาสนะของท่านเอง บางอาจารย์ก็กล่าวว่า ท่านมาทางอากาศแล้วนั่งลง

Evaṃ [Pg.11] nisinne tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma, dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘bhante mahākassapa, vinayo nāma buddhasāsanassa āyu, vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti; tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti,. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti; api ca kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’ti (a. ni. 1.219, 228). Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi –

เมื่อพระอานนท์ผู้มีอายุนั้นนั่งลงแล้ว พระมหากัสสปเถระได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาถามว่า “อาวุโส เราทั้งหลายจะสังคายนาอะไรก่อน พระธรรมหรือพระวินัย?” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ข้าแต่พระมหากัสสปผู้เจริญ พระวินัยชื่อว่าเป็นอายุของพระพุทธศาสนา เมื่อพระวินัยตั้งอยู่ พระศาสนาก็ตั้งอยู่ได้ เพราะฉะนั้น ขอพวกเราจงสังคายนาพระวินัยก่อนเถิด” พระเถระถามว่า “จะถือเอาใครเป็นประธาน?” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “พระอุบาลีเถระ” พระเถระถามว่า “พระอานนท์ไม่สามารถหรือ?” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ไม่ใช่ไม่สามารถ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ได้ทรงตั้งพระอุบาลีเถระไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะโดยอาศัยความเชี่ยวชาญในพระวินัยว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้ทรงพระวินัย พระอุบาลีนี้เป็นผู้เลิศ’ เพราะฉะนั้น ขอพวกเราจงสังคายนาพระวินัยโดยสอบถามพระอุบาลีเถระเถิด” จากนั้น พระเถระได้สมมติตนเองเพื่อสอบถามพระวินัย พระอุบาลีเถระก็ได้สมมติตนเองเพื่อตอบปัญหา พระบาลีในเรื่องนั้นมีดังนี้

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ครั้งนั้น พระมหากัสสปเถระได้แจ้งแก่สงฆ์ว่า

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’nti.

“อาวุโส ขอสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า หากเป็นเวลาอันควรแก่สงฆ์ ข้าพเจ้าจะสอบถามพระวินัยจากพระอุบาลี”

‘‘Āyasmāpi upāli saṅghaṃ ñāpesi –

พระอุบาลีเถระก็ได้แจ้งแก่สงฆ์ว่า

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า หากเป็นเวลาอันควรแก่สงฆ์ ข้าพเจ้าถูกพระมหากัสสปเถระสอบถามพระวินัยแล้ว จะตอบปัญหา”

Evaṃ attanāva attānaṃ sammannitvā āyasmā upāli uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi, dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Tato āyasmā mahākassapo therāsane nisīditvā āyasmantaṃ upāliṃ vinayaṃ pucchi – ‘‘paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti? ‘‘Vesāliyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbhā’’ti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Methunadhamme’’ti.

เมื่อพระอุบาลีเถระได้สมมติตนเองเช่นนั้นแล้ว ก็ลุกขึ้นจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้พระเถระทั้งหลายแล้วถือพัดงาช้างนั่งลงบนธรรมาสน์ จากนั้น พระมหากัสสปเถระนั่งลงบนอาสนะของพระเถระแล้วสอบถามพระวินัยจากพระอุบาลีเถระว่า “อาวุโสอุบาลี ปาราชิกข้อที่หนึ่งทรงบัญญัติไว้ที่ไหน?” พระอุบาลีเถระตอบว่า “ที่เมืองเวสาลี ท่านผู้เจริญ” “ปรารภใคร?” “ปรารภสุทินน์บุตรของกาลันทเศรษฐี” “เพราะเรื่องอะไร?” “เพราะเสพเมถุนธรรม”

Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ paṭhamassa pārājikassa vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, paññattimpi pucchi, anupaññattimpi pucchi, āpattimpi pucchi, anāpattimpi pucchi; yathā ca paṭhamassa tathā dutiyassa tathā tatiyassa tathā catutthassa pārājikassa vatthumpi pucchi…pe… anāpattimpi pucchi. Puṭṭho puṭṭho upālitthero vissajjesi. Tato [Pg.12] imāni cattāri pārājikāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti saṅgahaṃ āropetvā ṭhapesuṃ. Terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’nti ṭhapesuṃ. Dve sikkhāpadāni ‘‘aniyatānī’’ti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyapācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Dvenavuti sikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Cattāri sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ.

ครั้งนั้น พระมหากัสสปเถระได้สอบถามพระอุบาลีเถระถึงเรื่องวัตถุ มูลเหตุ บุคคล บัญญัติ อนุบัญญัติ อาบัติ และอนาบัติของปาราชิกข้อที่หนึ่ง และได้สอบถามเรื่องวัตถุ…เป…อนาบัติของปาราชิกข้อที่สอง ข้อที่สาม และข้อที่สี่เช่นเดียวกัน พระอุบาลีเถระถูกถามแล้วก็ตอบปัญหา เมื่อการถามตอบเสร็จสิ้นลงแล้ว ภิกษุทั้งหลายได้รวบรวมปาราชิก ๔ ข้อนี้ไว้ในสังคายนาโดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาราชิกกัณฑ์” ได้รวบรวมสังฆาทิเสส ๑๓ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าเตรรสกะ” ได้รวบรวมอนิยต ๒ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าอนิยต” ได้รวบรวมนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่านิสสัคคิยปาจิตตีย์” ได้รวบรวมปาจิตตีย์ ๙๒ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาจิตตีย์” ได้รวบรวมปาฏิเทสนียะ ๔ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาฏิเทสนียะ” ได้รวบรวมเสขิยะ ๗๕ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าเสขิยะ” ได้รวบรวมอธิกรณสมถะ ๗ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าอธิกรณสมถะ”

Evaṃ mahāvibhaṅgaṃ saṅgahaṃ āropetvā bhikkhunīvibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti ṭhapesuṃ. Sattarasa sikkhāpadāni ‘‘sattarasaka’’nti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyapācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Chasaṭṭhisatasikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ bhikkhunīvibhaṅgaṃ saṅgahaṃ āropetvā eteneva upāyena khandhakaparivārepi āropesuṃ. Evametaṃ saubhatovibhaṅgakhandhakaparivāraṃ vinayapiṭakaṃ saṅgahamārūḷhaṃ sabbaṃ mahākassapatthero pucchi, upālitthero vissajjesi. Pucchāvissajjanapariyosāne pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu. Vinayasaṅgahāvasāne upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā vuḍḍhe bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

เมื่อรวบรวมมหาวิภังค์เข้าสู่สังคายนาแล้ว ในภิกขุนีวิภังค์ ได้รวบรวมสิกขาบท ๘ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาราชิกกัณฑ์” ได้รวบรวมสิกขาบท ๑๗ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าสัตตรสกะ” ได้รวบรวมสิกขาบท ๓๐ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่านิสสัคคิยปาจิตตีย์” ได้รวบรวมสิกขาบท ๑๖๖ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาจิตตีย์” ได้รวบรวมสิกขาบท ๘ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าปาฏิเทสนียะ” ได้รวบรวมสิกขาบท ๗๕ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าเสขิยะ” ได้รวบรวมธรรม ๗ ข้อไว้โดยกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าอธิกรณสมถะ” เมื่อรวบรวมภิกขุนีวิภังค์เข้าสู่สังคายนาแล้ว ด้วยวิธีนี้เอง ก็ได้รวบรวมขันธกะและปริวารเข้าสู่สังคายนาด้วย พระมหากัสสปเถระได้สอบถามพระวินัยปิฎกทั้งหมดนี้ ซึ่งประกอบด้วยอุภโตวิภังค์ ขันธกะ และปริวาร ที่ได้รวบรวมเข้าสู่สังคายนาแล้ว พระอุบาลีเถระก็ได้ตอบปัญหา เมื่อการถามตอบเสร็จสิ้นลงแล้ว พระอรหันต์ ๕๐๐ รูปก็ได้ร่วมกันสวดสาธยายตามวิธีที่ได้รวบรวมไว้ เมื่อการสังคายนาพระวินัยเสร็จสิ้นลง พระอุบาลีเถระได้วางพัดงาช้างลง ลุกจากธรรมาสน์ ไหว้พระเถระผู้ใหญ่ทั้งหลายแล้วนั่งลงบนอาสนะของตน

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyantehi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

เมื่อสังคายนาพระวินัยเสร็จแล้ว พระมหากัสสปเถระผู้ประสงค์จะสังคายนาพระธรรม ได้สอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “เมื่อเราทั้งหลายสังคายนาพระธรรม จะถือเอาบุคคลใดเป็นประธานในการสังคายนาพระธรรม?” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “จะถือเอาพระอานนท์เถระเป็นประธาน”

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ครั้งนั้น พระมหากัสสปเถระได้แจ้งแก่สงฆ์ว่า

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti.

“อาวุโส ขอสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า หากเป็นเวลาอันควรแก่สงฆ์ ข้าพเจ้าจะสอบถามพระธรรมจากพระอานนท์”

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

ครั้งนั้น พระอานนท์เถระได้แจ้งแก่สงฆ์ว่า

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า หากเป็นเวลาอันควรแก่สงฆ์ ข้าพเจ้าถูกพระมหากัสสปเถระสอบถามพระธรรมแล้ว จะตอบปัญหา”

Atha [Pg.13] kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha mahākassapatthero ānandattheraṃ dhammaṃ pucchi – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ, brahmadattañca māṇava’’nti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Vaṇṇāvaṇṇe’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, vatthumpi pucchi. ‘‘Sāmaññaphalaṃ panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘Rājagahe, bhante, jīvakambavane’’ti. ‘‘Kena saddhi’’nti? ‘‘Ajātasattunā vedehiputtena saddhi’’nti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ sāmaññaphalassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi. Eteneva upāyena pañca nikāye pucchi.

ในกาลนั้น ท่านพระอานนท์ลุกขึ้นจากอาสนะ ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้พระเถระทั้งหลายแล้ว ถือพัดอันประดับด้วยงา นั่งบนธรรมาสน์ ในกาลนั้น พระมหากัสสปเถระได้ถามธรรมกับท่านพระอานนท์เถระว่า "อาวุโสอานนท์ พรหมชาลสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ที่ไหน?" ท่านพระอานนท์ตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ทรงแสดงไว้ในศาลาหลวงในอัมพลัฏฐิกา ในระหว่างเมืองราชคฤห์และเมืองนาลันทา" ถามว่า "ปรารภใคร?" ตอบว่า "ปรารภสุปปิยปริพาชกและพรหมทัตมาณพ" ถามว่า "ปรารภเรื่องอะไร?" ตอบว่า "ปรารภเรื่องการสรรเสริญและการติเตียน" ในกาลนั้น ท่านพระมหากัสสปได้ถามท่านพระอานนท์ถึงมูลเหตุ บุคคล และเรื่องราวของพรหมชาลสูตร ถามอีกว่า "อาวุโสอานนท์ สามัญญผลสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ที่ไหน?" ตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ทรงแสดงไว้ที่ชีวกัมพวัน ในเมืองราชคฤห์" ถามว่า "ทรงแสดงกับใคร?" ตอบว่า "ทรงแสดงกับพระเจ้าอชาตศัตรู พระโอรสของพระนางเวเทหี" ในกาลนั้น ท่านพระมหากัสสปได้ถามท่านพระอานนท์ถึงมูลเหตุและบุคคลของสามัญญผลสูตร ด้วยอุบายนี้เอง ท่านได้ถามถึงนิกายทั้งห้า

Pañcanikāyā nāma – dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti. Tattha khuddakanikāyo nāma – cattāro nikāye ṭhapetvā, avasesaṃ buddhavacanaṃ. Tattha vinayo āyasmatā upālittherena vissajjito, sesakhuddakanikāyo cattāro ca nikāyā ānandattherena. Tadetaṃ sabbampi buddhavacanaṃ rasavasena ekavidhaṃ, dhammavinayavasena duvidhaṃ, paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ; tathā piṭakavasena, nikāyavasena pañcavidhaṃ, aṅgavasena navavidhaṃ, dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhanti veditabbaṃ.

นิกายทั้งห้า คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย ในบรรดานิกายเหล่านั้น ขุททกนิกาย คือ พระพุทธพจน์ที่เหลือ เว้นนิกายทั้งสี่ ในบรรดานิกายเหล่านั้น พระวินัย ท่านพระอุบาลีเถระเป็นผู้ตอบ ส่วนขุททกนิกายที่เหลือและนิกายทั้งสี่ ท่านพระอานนท์เถระเป็นผู้ตอบ พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น พึงทราบว่า มีอย่างเดียวโดยรส มีสองอย่างโดยธรรมและวินัย มีสามอย่างโดยปฐม มัชฌิม และปัจฉิมพุทธพจน์; เช่นเดียวกัน มีสามอย่างโดยปิฎก มีห้าอย่างโดยนิกาย มีเก้าอย่างโดยองค์ และมีแปดหมื่นสี่พันอย่างโดยธรรมขันธ์

Kathaṃ rasavasena ekavidhaṃ? Yañhi bhagavatā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etthantare pañcacattālīsavassāni devamanussanāgayakkhādayo anusāsantena paccavekkhantena vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ ekarasaṃ vimuttirasameva hoti. Evaṃ rasavasena ekavidhaṃ.

พระพุทธพจน์มีอย่างเดียวโดยรสได้อย่างไร? ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมแล้ว จนกระทั่งปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในระหว่างนั้น ตลอด ๔๕ พรรษา ที่ทรงพร่ำสอนเทวดา มนุษย์ นาค และยักษ์ เป็นต้น หรือทรงพิจารณาอยู่ พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีรสเดียว คือ รสแห่งวิมุตติเท่านั้น พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีอย่างเดียวโดยรส ด้วยประการฉะนี้

Kathaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dhammo ceva vinayo cāti saṅkhyaṃ gacchati. Tattha vinayapiṭakaṃ vinayo, avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo; tenevāha – ‘‘yaṃnūna mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti. ‘‘Ahaṃ [Pg.14] upāliṃ vinayaṃ puccheyyaṃ, ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti ca evaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ.

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสองอย่างโดยธรรมและวินัยได้อย่างไร? พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้ ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมและวินัย ในธรรมและวินัยสองอย่างนั้น พระวินัยปิฎกเป็นวินัย พระพุทธพจน์ที่เหลือเป็นธรรม ด้วยเหตุนั้นเอง จึงตรัสว่า "อาวุโส เราทั้งหลายพึงสังคายนาธรรมและวินัยเถิด" และ "เราพึงถามวินัยกับพระอุบาลี พึงถามธรรมกับพระอานนท์" พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสองอย่างโดยธรรมและวินัย ด้วยประการฉะนี้

Kathaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ? Sabbameva hidaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, majjhimabuddhavacanaṃ, pacchimabuddhavacananti tippabhedaṃ hoti. Tattha –

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสามอย่างโดยปฐม มัชฌิม และปัจฉิมพุทธพจน์ได้อย่างไร? พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้ มีสามประเภท คือ ปฐมพุทธพจน์ มัชฌิมพุทธพจน์ และปัจฉิมพุทธพจน์ ในบรรดาพุทธพจน์สามอย่างนั้น

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

"เมื่อเราแสวงหาช่างผู้ทำเรือน เมื่อยังไม่ประสบ (ญาณ) จึงได้ท่องเที่ยวไปสู่สงสารมีชาติเป็นอเนก การเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์"

‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154);

"ดูก่อนช่างผู้ทำเรือน เราเห็นเจ้าแล้ว เจ้าจะทำเรือนให้เราไม่ได้อีกต่อไป ซี่กลอนของเจ้าเราหักเสียแล้ว ยอดเรือนเราก็รื้อเสียแล้ว จิตของเราถึงวิสังขารแล้ว เราได้บรรลุความสิ้นไปแห่งตัณหาแล้ว"

Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ.

นี้เป็นปฐมพุทธพจน์

Keci ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’ti khandhake udānagāthaṃ āhu. Esā pana pāṭipadadivase sabbaññubhāvappattassa somanassamayañāṇena paccayākāraṃ paccavekkhantassa uppannā udānagāthāti veditabbā.

พระเถระผู้เป็นขันธกภาณกะบางพวกกล่าวว่า คาถาอุทานที่ขึ้นต้นว่า 'ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา' ในมหาขันธกะ เป็นปฐมพุทธพจน์ แต่พึงทราบว่า คาถาอุทานนี้เกิดขึ้นในวันแรม ๑ ค่ำ เดือนวิสาขะ ขณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญู ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาทด้วยโสมนัสสญาณ

Yaṃ pana parinibbānakāle abhāsi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ.

อีกประการหนึ่ง พระพุทธพจน์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสในเวลาใกล้จะปรินิพพานว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนพวกเธอว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา พวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด" นี้เป็นปัจฉิมพุทธพจน์

Ubhinnamantare yaṃ vuttaṃ etaṃ majjhimabuddhavacananti. Evaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ.

พระพุทธพจน์ใดที่ตรัสไว้ในระหว่างปฐมพุทธพจน์และปัจฉิมพุทธพจน์ทั้งสองนั้น พุทธพจน์นั้นเป็นมัชฌิมพุทธพจน์ พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสามอย่างโดยปฐม มัชฌิม และปัจฉิมพุทธพจน์ ด้วยประการฉะนี้

Kathaṃ piṭakavasena tividhaṃ? Sabbampi hetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha paṭhamasaṅgītiyaṃ saṅgītañca asaṅgītañca sabbampi samodhānetvā ubhayāni pātimokkhāni, dve vibhaṅgāni, dvāvīsati khandhakāni, soḷasaparivārāti idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma.

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น มีสามอย่างโดยปิฎกได้อย่างไร? พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้ มีสามประเภท คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก และอภิธรรมปิฎก ในบรรดาปิฎกสามอย่างนั้น ในการสังคายนาครั้งที่ ๑ ได้รวบรวมพระพุทธพจน์ทั้งหมด ทั้งที่สังคายนาแล้วและยังไม่ได้สังคายนา ปาติโมกข์ทั้งสอง วิภังค์ทั้งสอง ขันธกะ ๒๒ และปริวาร ๑๖ นี้เรียกว่า วินัยปิฎก

Brahmajālādi catuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo, mūlapariyāyasuttādi diyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo, oghataraṇasuttādi sattasuttasahassa sattasata dvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo, cittapariyādānasuttādi navasuttasahassa pañcasata sattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo, khuddakapāṭha-dhammapada-udāna-itivuttaka-suttanipāta-vimānavatthu-petavatthu-theragāthā-therīgāthā-jātakaniddesa-paṭisambhidā-apadāna-buddhavaṃsa-cariyāpiṭakavasena [Pg.15] pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma.

ทีฆนิกาย ซึ่งรวบรวม ๓๔ สูตร มีพรหมชาลสูตรเป็นต้น, มัชฌิมนิกาย ซึ่งรวบรวม ๑๕๒ สูตร มีมูลปริยายสูตรเป็นต้น, สังยุตตนิกาย ซึ่งรวบรวม ๗,๗๖๒ สูตร มีโอฆตรณสูตรเป็นต้น, อังคุตตรนิกาย ซึ่งรวบรวม ๙,๕๕๗ สูตร มีจิตตปริยาทานสูตรเป็นต้น, ขุททกนิกาย ซึ่งมี ๑๕ ประเภท คือ ขุททกปาฐะ, ธัมมบท, อุทาน, อิติวุตตกะ, สุตตนิบาต, วิมานวัตถุ, เปตวัตถุ, เถรคาถา, เถรีคาถา, ชาดก, นิทเทส, ปฏิสัมภิทามรรค, อปทาน, พุทธวงศ์, จริยาปิฎก นี้เรียกว่า สุตตันตปิฎก

Dhammasaṅgaho, vibhaṅgo, dhātukathā, puggalapaññatti, kathāvatthu, yamakaṃ, paṭṭhānanti idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha –

ธัมมสังคณี, วิภังค์, ธาตุกถา, ปุคคลบัญญัติ, กถาวัตถุ, ยมก, ปัฏฐาน นี้เรียกว่า อภิธรรมปิฎก ในบรรดาปิฎกสามอย่างนั้น

Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto.

เพราะวินัยปิฎกนี้มีนัยต่างๆ และมีนัยอันพิเศษ และเพราะเป็นเครื่องแนะนำกายและวาจา นักปราชญ์ผู้รู้เนื้อความแห่งวินัย จึงขนานนามว่า วินัย

Vividhā hi ettha pañcavidha pātimokkhuddesa pārājikādi sattaāpattikkhandhamātikā vibhaṅgādippabhedā nayā, visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā, kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti, tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānañca vinayanato ‘‘vinayo’’ti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

เพราะในพระวินัยปิฎกนี้ มีนัยต่าง ๆ กันมากมาย คือ ปาติโมกขุทเทส ๕ อย่าง, กองอาบัติ ๗ อย่าง มีปาราชิกเป็นต้น, มาติกา, วิภังค์ เป็นต้น และมีอนุปบัญญัตินัยอันเป็นพิเศษ มีประโยชน์ในการทำให้มั่นคงและผ่อนคลาย (ซึ่งสิกขาบทเดิม) อีกทั้งพระวินัยนี้ยังห้ามการล่วงละเมิดทางกายและวาจา จึงแนะนำฝึกฝนกายและวาจาได้ ด้วยเหตุที่มีนัยต่าง ๆ กันมากมาย มีนัยอันเป็นพิเศษ และแนะนำฝึกฝนกายและวาจาได้ พระวินัยนี้จึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'วินัย' กล่าวว่า 'วินัย' ด้วยเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในอรรถาธิบายของศัพท์นี้ จึงได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti.

เพราะมีนัยต่าง ๆ กันมากมายและเป็นพิเศษ อีกทั้งแนะนำฝึกฝนกายและวาจาได้ บัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'วินัย' จึงกล่าวพระวินัยนี้ว่า 'วินัย'

Itaraṃ pana –

ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (คือพระสุตตันตปิฎกนั้น) –

Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhātaṃ.

เพราะแสดงประโยชน์ เพราะกล่าวดีแล้ว เพราะยังประโยชน์ให้เกิด เพราะหลั่งไหลประโยชน์ออก เพราะคุ้มครองดี และเพราะมีส่วนคล้ายด้ายร้อยดอกไม้ จึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'สุตตะ' กล่าวว่า 'สุตตะ'

Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti, suvuttā cettha atthā veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe sassamiva phalaṃ pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ dhenuviya khīraṃ, paggharatīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ, yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti; evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikiriyanti na viddhaṃsiyanti; evametena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

เพราะพระสุตตันตปิฎกนั้นย่อมแสดงประโยชน์ทั้งหลาย มีประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น และอรรถทั้งหลายในพระสุตตันตปิฎกนี้ก็เป็นสิ่งที่กล่าวดีแล้ว เพราะกล่าวไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ และพระสุตตันตปิฎกนี้ย่อมยังประโยชน์ทั้งหลายให้เกิด เหมือนพืชย่อมให้ผล และพระสุตตันตปิฎกนี้ย่อมหลั่งไหลประโยชน์ทั้งหลายออก เหมือนแม่โคย่อมหลั่งน้ำนม และพระสุตตันตปิฎกนี้ย่อมคุ้มครองรักษาประโยชน์ทั้งหลายไว้เป็นอย่างดี และพระสุตตันตปิฎกนี้มีส่วนคล้ายด้ายร้อยดอกไม้ เหมือนด้ายของช่างไม้เป็นเครื่องวัดฉันใด พระสุตตันตปิฎกนี้ก็เป็นเครื่องวัดของบัณฑิตทั้งหลายฉันนั้น และเหมือนดอกไม้ที่ร้อยด้วยด้ายย่อมไม่กระจัดกระจาย ไม่ถูกทำลายฉันใด อรรถทั้งหลายที่รวบรวมไว้ด้วยพระสุตตันตปิฎกนี้ก็ย่อมไม่กระจัดกระจาย ไม่ถูกทำลายด้วยมิจฉาวาทฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในอรรถาธิบายของศัพท์นี้ จึงได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhāta’’nti.

เพราะแสดงประโยชน์ เพราะกล่าวดีแล้ว เพราะยังประโยชน์ให้เกิด เพราะหลั่งไหลประโยชน์ออก เพราะคุ้มครองดี และเพราะมีส่วนคล้ายด้ายร้อยดอกไม้ จึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'สุตตะ' กล่าวว่า 'สุตตะ'

Itaro [Pg.16] pana –

ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (คือพระอภิธรรมปิฎกนั้น) –

Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto.

เพราะในพระอภิธรรมปิฎกนี้ พระธรรมทั้งหลายที่เจริญยิ่ง มีลักษณะเฉพาะ เป็นที่บูชา กำหนดขอบเขตได้ และเป็นธรรมที่ยิ่งย่อมถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนั้น พระอภิธรรมจึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'อภิธรรม' กล่าวว่า 'อภิธรรม'

Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathāhesa – ‘‘bāḷhā me āvuso dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.389; saṃ. ni. 5.195) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) lakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 558) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne. Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 75) adhike.

เพราะอภิศัพท์นี้ปรากฏในความหมายว่า เจริญยิ่ง, มีลักษณะเฉพาะ, เป็นที่บูชา, กำหนดขอบเขตได้ และยิ่งกว่า. เช่น อภิศัพท์นี้มาในความหมายว่า 'เจริญยิ่ง' ในประโยคว่า 'อาวุโส เวทนาทุกข์กล้าแข็งของข้าพเจ้าเจริญยิ่ง ไม่เสื่อมถอย' เป็นต้น. มาในความหมายว่า 'มีลักษณะเฉพาะ' ในประโยคว่า 'ราตรีเหล่านั้นที่รู้กันดี ที่มีลักษณะเฉพาะ' เป็นต้น. มาในความหมายว่า 'เป็นที่บูชา' ในประโยคว่า 'พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่าพระราชาทั้งหลาย ผู้เป็นจอมแห่งมนุษย์' เป็นต้น. มาในความหมายว่า 'กำหนดขอบเขตได้' ในประโยคว่า 'สามารถฝึกฝนในอภิธรรม ในอภิวินัย' เป็นต้น ซึ่งหมายถึงในธรรมและวินัยที่ปราศจากการปะปนกัน. และมาในความหมายว่า 'ยิ่งกว่า' ในประโยคว่า 'ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง' เป็นต้น.

Ettha ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti, mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dha. sa. 160 ādayo) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā nayena pūjitāpi pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti vedanā hotī’’tiādinā nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā, anuttarā dhammā’’tiādinā nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

และในพระอภิธรรมปิฎกนี้ พระธรรมทั้งหลายที่เจริญยิ่งก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ ย่อมอยู่ด้วยจิตประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง' เป็นต้น. พระธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเฉพาะก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'รูปารมณ์ หรือ สัททารมณ์' เป็นต้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ได้ด้วยอารมณ์เป็นต้น. พระธรรมทั้งหลายที่เป็นที่บูชาก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ธรรมที่เป็นเสกขะ ธรรมที่เป็นอเสกขะ ธรรมที่เป็นโลกุตตระ' เป็นต้น มีอัธยาศัยว่า 'เป็นธรรมที่ควรบูชา'. พระธรรมทั้งหลายที่กำหนดขอบเขตได้ก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ผัสสะย่อมมี เวทนาย่อมมี' เป็นต้น เพราะถูกกำหนดขอบเขตโดยสภาวะ. พระธรรมทั้งหลายที่ยิ่งกว่าก็ถูกกล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ธรรมที่เป็นมหัคคตะ ธรรมที่เป็นอัปปมาณะ ธรรมที่เป็นอนุตตระ' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในอรรถาธิบายของศัพท์นี้ จึงได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti.

เพราะในพระอภิธรรมปิฎกนี้ พระธรรมทั้งหลายที่เจริญยิ่ง มีลักษณะเฉพาะ เป็นที่บูชา กำหนดขอบเขตได้ และเป็นธรรมที่ยิ่งย่อมถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนั้น พระอภิธรรมจึงถูกบัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'อภิธรรม' กล่าวว่า 'อภิธรรม'

Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ –

ส่วนศัพท์ที่ไม่มีความแตกต่างกันในที่นี้ คือ –

Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu;

Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā.

บัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'ปิฎก' กล่าวว่า 'ปิฎก' เพราะอรรถว่าพระปริยัติและเพราะอรรถว่าภาชนะ ด้วยเหตุนั้น พึงทราบศัพท์ทั้งสามมีวินัยเป็นต้น โดยประกอบกับศัพท์นั้น

Pariyattipi [Pg.17] hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.228; a. ni. 3.70) yaṃ kiñci bhājanampi. Tasmā piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu.

เพราะแม้พระปริยัติก็ถูกเรียกว่า 'ปิฎก' ในประโยคมีอาทิว่า 'อย่าถือเอาด้วยการอ้างปิฎก' เป็นต้น และภาชนะใด ๆ ก็ถูกเรียกว่า 'ปิฎก' ในประโยคมีอาทิว่า 'ครั้งนั้น บุรุษพึงมาพร้อมด้วยจอบและตะกร้า' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตผู้รู้ความหมายของศัพท์ว่า 'ปิฎก' จึงกล่าวว่า 'ปิฎก' เพราะอรรถว่าพระปริยัติและเพราะอรรถว่าภาชนะ

Idāni tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyāti. Tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ, yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ, abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti evamete tayopi vinayādayo ñeyyā.

บัดนี้ พึงทราบศัพท์ทั้งสามมีวินัยเป็นต้น โดยประกอบกับศัพท์นั้น. คือ เมื่อทำสมาสกับศัพท์ว่า 'ปิฎก' ซึ่งมีความหมายสองอย่างดังนี้แล้ว วินัยก็เป็นปิฎกด้วย เพราะเป็นพระปริยัติและเป็นภาชนะของอรรถนั้น ๆ จึงเป็น 'วินัยปิฎก', สุตตันตะก็เป็นปิฎกด้วยโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว จึงเป็น 'สุตตันตปิฎก', อภิธรรมก็เป็นปิฎกด้วย จึงเป็น 'อภิธรรมปิฎก' ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบศัพท์ทั้งสามมีวินัยเป็นต้นเหล่านี้

Evaṃ ñatvā ca punapi tesveva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ –

และเมื่อทราบดังนี้แล้ว เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในพระปิฎกเหล่านั้นอีกครั้งในลักษณะต่าง ๆ กัน จึงกล่าวว่า –

Desanāsāsanakathā, bhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāpahānagambhīra, bhāvañca paridīpaye.

พึงแสดงความแตกต่างแห่งเทศนา ศาสนา และกถาในปิฎกเหล่านั้นตามสมควร และพึงแสดงลักษณะแห่งสิกขา การละ และความลึกซึ้ง

Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiṃ cāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye.

และพึงแสดงความแตกต่างแห่งพระปริยัติ ความสำเร็จ และความวิบัติที่ภิกษุพึงถึงในปิฎกใด ๆ โดยประการใด ๆ ทั้งหมดนั้นให้ปรากฏชัด

Tatrāyaṃ paridīpanā vibhāvanā ca, etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇā vohāra paramatthadesanā yathāparādha-yathānuloma-yathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhanāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti.

ในคาถานั้น การแสดงให้ปรากฏและการทำให้ชัดเจนมีดังนี้ คือ พระปิฎกทั้งสามเหล่านี้ถูกเรียกว่า อาณาเทศนา โวหารเทศนา ปรมัตถเทศนา ตามลำดับ, เรียกว่า ยถาปราธศาสนา ยถานุโลมศาสนา ยถาธรรมศาสนา ตามลำดับ, และเรียกว่า สังวราสังวรกถา ทิฏฐิวินิเวฐนกถา นามรูปปริจเฉทกถา ตามลำดับ

Ettha hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā, suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā, abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati.

ในที่นี้ พระวินัยปิฎกถูกเรียกว่า 'อาณาเทศนา' เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงสมควรแก่การใช้อาณาได้ทรงแสดงไว้โดยมากด้วยอาณา. พระสุตตันตปิฎกถูกเรียกว่า 'โวหารเทศนา' เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในโวหารได้ทรงแสดงไว้โดยมากด้วยโวหาร. พระอภิธรรมปิฎกถูกเรียกว่า 'ปรมัตถเทศนา' เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในปรมัตถ์ได้ทรงแสดงไว้โดยมากด้วยปรมัตถ์

Tathā paṭhamaṃ ye te pacurāparādhā sattā te yathāparādhaṃ ettha sāsitāti yathāparādhasāsanaṃ, dutiyaṃ anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitāti yathānulomasāsanaṃ, tatiyaṃ dhammapuñjamatte ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitāti yathādhammasāsananti vuccati.

อีกอย่างหนึ่ง ในพระวินัยปิฎกที่หนึ่ง สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดที่มีโทษมาก สัตว์เหล่านั้นถูกสั่งสอนแล้วในปิฎกนี้ตามสมควรแก่โทษ เพราะเหตุนั้น พระวินัยปิฎกนั้นจึงเรียกว่า ยถาปราธศาสนา; ในพระสุตตันตปิฎกที่สอง สัตว์ทั้งหลายผู้มีอัธยาศัย อนุสัย จริยา และอธิมุตติอันต่างกันมากมาย ถูกสั่งสอนแล้วในปิฎกนี้ตามความเหมาะสม เพราะเหตุนั้น พระสุตตันตปิฎกนั้นจึงเรียกว่า ยถานุโลมศาสนา; ในพระอภิธรรมปิฎกที่สาม สัตว์ทั้งหลายผู้มีความสำคัญว่า 'เรา' 'ของเรา' ในสักว่ากองแห่งธรรม ถูกสั่งสอนแล้วในปิฎกนี้ตามสมควรแก่ธรรม เพราะเหตุนั้น พระอภิธรรมปิฎกนั้นจึงเรียกว่า ยถาธรรมศาสนา

Tathā [Pg.18] paṭhamaṃ ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā, dutiyaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitāti diṭṭhiviniveṭhanakathā, tatiyaṃ rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathitoti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati.

อีกอย่างหนึ่ง ในพระวินัยปิฎกที่หนึ่ง ตรัสสังวรและอสังวรซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อการล่วงละเมิดไว้ในปิฎกนี้ เพราะเหตุนั้น พระวินัยปิฎกนั้นจึงเรียกว่า สังวราสังวรกถา; ในพระสุตตันตปิฎกที่สอง ตรัสการรื้อถอนทิฏฐิซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อทิฏฐิ ๖๒ ไว้ในปิฎกนี้ เพราะเหตุนั้น พระสุตตันตปิฎกนั้นจึงเรียกว่า ทิฏฐิวินิเวฐนกถา; ในพระอภิธรรมปิฎกที่สาม ตรัสการกำหนดนามรูปซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะเป็นต้นไว้ในปิฎกนี้ เพราะเหตุนั้น พระอภิธรรมปิฎกนั้นจึงเรียกว่า นามรูปปริจเฉทกถา

Tīsupi ca cetesu tisso sikkhā, tīṇi pahānāni, catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo. Tathā hi – vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā.

อนึ่ง ในปิฎกทั้งสามนี้ พึงทราบสิกขา ๓ ประการ, ปหานะ ๓ ประการ และความลึกซึ้ง ๔ ประการ. จริงอย่างนั้น ในพระวินัยปิฎก ตรัสอธิสีลสิกขาไว้โดยพิเศษ, ในพระสุตตันตปิฎก ตรัสอธิจิตตสิกขา, ในพระอภิธรรมปิฎก ตรัสอธิปัญญาสิกขา

Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ kilesānaṃ, vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa. Abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ anusayapaṭipakkhattā paññāya.

ในพระวินัยปิฎก ตรัสการละกิเลสขั้นล่วงละเมิด (วีติกกมปหาน) เพราะศีลเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสขั้นล่วงละเมิด. ในพระสุตตันตปิฎก ตรัสการละกิเลสขั้นกลุ้มรุม (ปริยุฏฐานปหาน) เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสขั้นกลุ้มรุม. ในพระอภิธรรมปิฎก ตรัสการละกิเลสขั้นนอนเนื่อง (อนุสัยปหาน) เพราะปัญญาเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสขั้นนอนเนื่อง.

Paṭhame ca tadaṅgappahānaṃ kilesānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesassa pahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesānaṃ.

อนึ่ง ในปิฎกแรก ตรัสการละกิเลสด้วยองค์นั้นๆ (ตทังคปหาน), ในปิฎกที่เหลือ ตรัสการละด้วยการข่มไว้ (วิกขัมภนปหาน) และการละด้วยการตัดขาด (สมุจเฉทปหาน). อนึ่ง ในปิฎกแรก ตรัสการละความเศร้าหมองคือทุจริต, ในปิฎกที่เหลือ ตรัสการละความเศร้าหมองคือตัณหาและทิฏฐิ.

Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo. Tattha dhammoti pāḷi. Atthoti tassāyevattho. Desanāti tassā manasāvavatthāpitāya pāḷiyā desanā. Paṭivedhoti pāḷiyā pāḷiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

อนึ่ง ในปิฎกแต่ละปิฎกนี้ พึงทราบความเป็นของลึกซึ้ง ๔ ประการ คือ ธรรม อรรถ เทศนา และปฏิเวธ. ในบรรดาธรรมเป็นต้นนั้น ธรรม คือ พระบาลี. อรรถ คือ เนื้อความของพระบาลีนั้นเอง. เทศนา คือ การแสดงพระบาลีนั้นที่ทรงกำหนดไว้ด้วยพระหฤทัย. ปฏิเวธ คือ การตรัสรู้ตามความเป็นจริงแห่งพระบาลีและเนื้อความแห่งพระบาลี. เพราะธรรม อรรถ เทศนา และปฏิเวธเหล่านี้ ในปิฎกทั้งสามนี้ เป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีปัญญาทรามหยั่งถึงได้ยากและหาที่พึ่งพิงไม่ได้ เหมือนมหาสมุทรที่สัตว์มีกระต่ายเป็นต้นหยั่งถึงได้ยากและหาที่เหยียบยืนไม่ได้ ฉันใด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าลึกซึ้ง. พึงทราบความเป็นของลึกซึ้ง ๔ ประการในปิฎกแต่ละปิฎกนี้ ด้วยประการฉะนี้.

Aparo nayo – dhammoti hetu. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti. Atthoti hetuphalaṃ. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti. Desanāti paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo. Paṭivedhoti abhisamayo, so ca lokiyalokuttaro visayato asammohato ca atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho.

อีกนัยหนึ่ง ธรรมะคือเหตุ. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ความรู้ในเหตุ เป็นธัมมปฏิสัมภิทา". อรรถะคือผลของเหตุ. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ความรู้ในผลของเหตุ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา". เทศนาคือบัญญัติ, ความประสงค์คือการกล่าวธรรมตามสภาวะ. ปฏิเวธคืออภิสมัย, และอภิสมัยนั้นเป็นทั้งโลกีย์และโลกุตตระ เป็นการรู้แจ้งในธรรมทั้งหลายตามสมควรแก่อรรถ, ในอรรถทั้งหลายตามสมควรแก่ธรรม, และในบัญญัติทั้งหลายตามสมควรแก่ทางแห่งบัญญัติ โดยอารมณ์และโดยความไม่หลงผิด.

Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā, yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti, tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha [Pg.19] aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho sabbametaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

บัดนี้ เพราะเหตุว่าในพระปิฎกเหล่านี้ ธรรมชาติ (เหตุ) ใดๆ หรืออรรถชาติ (ผล) ใดๆ ก็ดี, และเทศนาใดที่ส่องเนื้อความนั้นๆ ให้ปรากฏแก่ญาณของผู้ฟัง ตามประการที่เนื้อความนั้นพึงให้รู้แจ้งโดยประการใดๆ ก็ดี, และปฏิเวธใดที่กล่าวคือการรู้แจ้งตามความเป็นจริงที่มีอยู่ในธรรม อรรถ และเทศนาเหล่านั้นก็ดี, ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีปัญญาทรามผู้ไม่ได้สั่งสมกุศลสมภารไว้เข้าถึงได้ยากและหยั่งไม่ถึงพื้น เหมือนมหาสมุทรที่สัตว์มีกระต่ายเป็นต้นเข้าถึงได้ยากและหยั่งไม่ถึงพื้น ฉันใด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าลึกซึ้ง. พึงทราบความเป็นของลึกซึ้ง ๔ ประการในพระปิฎกแต่ละปิฎกนี้ แม้ด้วยประการฉะนี้.

Ettāvatā ca –

และด้วยประมาณเท่านี้ —

‘‘Desanā-sāsanakathā, bhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāpahānagambhīrabhāvañca paridīpaye’’ti.

“พึงแสดงเทศนา สาสนกถา และความต่างกันในปิฎกเหล่านั้นตามสมควร อีกทั้งสิกขา ปหานะ และคัมภีรภาวะ”

Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti.

คาถานี้มีเนื้อความตามที่อธิบายมาแล้ว.

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti.

“พึงแสดงความต่างแห่งปริยัติ ความถึงพร้อม และความวิบัติที่ภิกษุบรรลุในที่ใดๆ แม้ทั้งหมดนั้น”

Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā, nissaraṇatthā, bhaṇḍāgārikapariyattīti.

แต่ในคาถานี้ พึงทราบความต่างแห่งปริยัติ ๓ อย่างในพระไตรปิฎกทั้งสาม. ด้วยว่า ปริยัติมี ๓ อย่าง คือ อลคัททูปมาปริยัติ นิสสรณัตถาปริยัติ และภัณฑาคาริกปริยัติ

Tattha yā duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā, ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ. Tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya. Tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāya vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya. So tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… vedallaṃ. Te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti. Tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti. Te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti itivādappamokkhānisaṃsā ca. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṃ nānubhonti. Tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238).

ในปริยัติ ๓ อย่างนั้น ปริยัติใดที่บุคคลเรียนผิด คือเรียนเพื่อต้องการโต้แย้งเป็นต้น ปริยัตินี้ชื่อว่า อลคัททูปมาปริยัติ. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้ไว้โดยหมายถึงปริยัตินั้นว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการงูพิษ แสวงหางูพิษ เที่ยวเสาะหางูพิษ เขาพึงพบงูพิษตัวใหญ่ จึงจับงูพิษนั้นที่ขนดหรือที่หาง งูพิษนั้นพึงแว้งกลับมากัดที่มือ ที่แขน หรือที่อวัยวะน้อยใหญ่ส่วนใดส่วนหนึ่งของบุรุษนั้น บุรุษนั้นพึงถึงความตาย หรือถึงความทุกข์ปางตาย เพราะเหตุที่ถูกงูกัดนั้น. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะเขาจับงูพิษผิดวิธี. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมเรียนธรรม คือ สุตตะ... เวทัลละ. โมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนธรรมนั้นแล้ว ย่อมไม่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา. เมื่อโมฆบุรุษเหล่านั้นไม่พิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่ทนต่อการเพ่งพินิจ. โมฆบุรุษเหล่านั้นย่อมเรียนธรรมเพื่อประโยชน์ในการโต้แย้ง และเพื่อประโยชน์ในการเปลื้องวาทะ. และกุลบุตรทั้งหลายเรียนธรรมเพื่อประโยชน์ใด โมฆบุรุษเหล่านั้นย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้น. ธรรมเหล่านั้นที่โมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนผิด ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนาน. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะเรียนธรรมไว้ผิด.' (ม.มู. ๑.๒๓๘)

Yā [Pg.20] pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā na upārambhādi hetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239).

ส่วนปริยัติใดที่บุคคลผู้ปรารถนาความบริบูรณ์แห่งศีลขันธ์เป็นต้นเท่านั้นเรียนดีแล้ว มิใช่เรียนเพราะเหตุมีการยกโทษเป็นต้น ปริยัตินี้ชื่อว่านิสสรณัตถาปริยัติ. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้หมายถึงปริยัติที่เรียนดีแล้วนั้นว่า 'ธรรมเหล่านั้นที่กุลบุตรเหล่านั้นเรียนดีแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะธรรมทั้งหลายเป็นสิ่งที่เรียนดีแล้ว' (ม. มู. ๑/๒๓๙)

Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇīpālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapaayattīti.

อนึ่ง ปริยัติใดที่พระขีณาสพผู้กำหนดรู้ขันธ์ ผู้ละกิเลสได้แล้ว ผู้เจริญมรรคแล้ว ผู้แทงตลอดอกุปปธรรม ผู้ประจักษ์แจ้งนิโรธแล้ว ศึกษาเล่าเรียนไปเพียงเพื่อรักษาประเพณีและเพื่อรักษาพระพุทธวงศ์ไว้ ปริยัตินี้เรียกว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ.

Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampattiṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, tāsañca tattheva pabhedavacanato. Evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatupaṭisambhidābhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti.

อนึ่ง ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในพระวินัย อาศัยความถึงพร้อมแห่งศีล ย่อมบรรลุวิชชา ๓ เพราะมีการตรัสจำแนกวิชชา ๓ เหล่านั้นไว้ในพระวินัยนั้นนั่นเอง. ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในพระสูตร อาศัยความถึงพร้อมแห่งสมาธิ ย่อมบรรลุอภิญญา ๖ เพราะมีการตรัสจำแนกอภิญญา ๖ เหล่านั้นไว้ในพระสูตรนั้นนั่นเอง. ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในพระอภิธรรม อาศัยความถึงพร้อมแห่งปัญญา ย่อมบรรลุปฏิสัมภิทา ๔ เพราะมีการตรัสจำแนกปฏิสัมภิทา ๔ เหล่านั้นไว้ในพระอภิธรรมนั้นนั่นเอง. ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในปิฎกทั้ง ๓ นี้ ย่อมบรรลุความถึงพร้อมอันต่างด้วยวิชชา ๓ อภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ นี้ตามลำดับ ด้วยประการฉะนี้.

Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttampi hetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (pāci. 417; ma. ni. 1.234) tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno ‘‘cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khanati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (pāci. 417; ma. ni. 1.236) tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti, tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāvamicchādiṭṭhitā cittakkhepabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātīti.

อนึ่ง ภิกษุผู้ปฏิบัติไม่ชอบในพระวินัย ย่อมสำคัญว่าไม่มีโทษในการสัมผัสที่ทรงห้ามไว้ มีการสัมผัสสิ่งที่ยึดมั่น (เช่น มาตุคาม) เป็นต้น เพราะความที่การสัมผัสนั้นเสมอกับการสัมผัสอันเป็นสุขในการปูลาดและการห่มผ้าเป็นต้นที่ทรงอนุญาตไว้. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ข้าพเจ้าขอยืนยันว่า ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ธรรมเหล่านั้นหาอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริงไม่' เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงถึงความเป็นผู้ทุศีล. ภิกษุผู้ปฏิบัติไม่ชอบในพระสูตร เมื่อไม่รู้พระพุทธประสงค์ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้มีอยู่ ปรากฏอยู่' ย่อมถือเอาผิด. พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการถือเอาผิดนั้นว่า 'ตนเองถือเอาผิด ย่อมกล่าวตู่เราทั้งหลายด้วย ย่อมขุดรากตนเองด้วย และย่อมประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมากด้วย' เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงถึงความเป็นมิจฉาทิฏฐิ. ภิกษุผู้ปฏิบัติไม่ชอบในพระอภิธรรม เมื่อคิดล่วงเลยขอบเขตการพิจารณาธรรม ย่อมคิดแม้ในสิ่งที่ไม่ควรคิด (อจินไตย) เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต. สมจริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อจินไตย ๔ ประการนี้ไม่ควรคิด ผู้ที่คิดย่อมพึงมีส่วนแห่งความเป็นบ้าหรือความลำบากใจ' ภิกษุผู้ปฏิบัติไม่ชอบในปิฎกทั้ง ๓ นี้ ย่อมถึงความวิบัติอันต่างด้วยความเป็นผู้ทุศีล ความเป็นมิจฉาทิฏฐิ และความฟุ้งซ่านแห่งจิตนี้ตามลำดับ ด้วยประการฉะนี้.

Ettāvatā [Pg.21] ca –

และด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า –

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiṃ cāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti.

“พึงแสดงประเภทแห่งปริยัติ ความถึงพร้อม และความวิบัติที่ภิกษุบรรลุในปิฎกใด โดยประการใด ทั้งหมดนั้นให้ชัดแจ้ง”

Ayampi gāthā vuttatthā hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasenetaṃ buddhavacanaṃ tividhanti ñātabbaṃ.

แม้คาถานี้ก็มีเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. พึงทราบว่าพระพุทธพจน์นี้มี ๓ ประเภท โดยการกำหนดรู้ปิฎกทั้งหลายโดยประการต่างๆ และด้วยอำนาจแห่งปิฎกเหล่านั้น.

Kathaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni.

พระพุทธพจน์นี้มี ๕ ประเภทโดยอำนาจนิกายอย่างไร? พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้มี ๕ ประเภท คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย. ในบรรดานิกายเหล่านั้น ทีฆนิกาย คืออะไร? คือพระสูตร ๓๔ สูตร มีพรหมชาลสูตรเป็นต้น ที่สงเคราะห์ด้วย ๓ วรรค.

Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho;

Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko.

นิกายใดมีพระสูตร ๓๔ สูตร และมีการสงเคราะห์ด้วย ๓ วรรค นิกายแรกนั้นมีชื่ออันเหมาะสมว่า ทีฆนิกาย.

Kasmā panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca, samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ; yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā; poṇikanikāyo, cikkhallikanikāyo’’ti (saṃ. ni. 3.100) evamādīni cettha sādhakāni sāsanato ca lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo.

ก็เพราะเหตุใดนิกายนี้จึงเรียกว่า ทีฆนิกาย? เพราะเป็นที่รวมและเป็นที่อยู่ของพระสูตรที่มีขนาดความยาวมาก จึงเรียกว่า ทีฆนิกาย. จริงอยู่ คำว่า นิกาย หมายถึง ที่รวมและที่อยู่. ในเรื่องนี้มีหลักฐานยืนยันทั้งจากพระศาสนาและจากโลก เช่น 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นหมู่สัตว์อื่นแม้หมู่เดียวที่วิจิตรเหมือนหมู่สัตว์เดรัจฉานเหล่านี้เลย' และคำว่า 'หมู่แห่งนกปุณณิกะ หมู่แห่งนกจิกขัลลิกะ' เป็นต้น. พึงทราบวิเคราะห์ศัพท์ในความเป็นนิกายของนิกายที่เหลือด้วยประการฉะนี้.

Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni.

มัชฌิมนิกาย คืออะไร? คือพระสูตรที่มีขนาดปานกลาง มีมูลปริยายสูตรเป็นต้น จำนวน ๑๕๒ สูตร ที่สงเคราะห์ด้วย ๑๕ วรรค.

Diyaḍḍhasataṃ suttantā, dve ca suttāni yattha so;

Nikāyo majjhimo pañca-dasavaggapariggaho.

นิกายใดมีพระสูตร ๑๕๒ สูตร และมีการสงเคราะห์ด้วย ๑๕ วรรค นิกายนั้นเรียกว่า มัชฌิมนิกาย.

Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena ṭhitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni.

สังยุตตนิกาย คืออะไร? คือพระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร มีโอฆตรณสูตรเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งเทวตาสังยุตเป็นต้น.

Satta suttasahassāni, satta suttasatāni ca;

Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho.

พระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร นี้คือการสงเคราะห์ในสังยุตตนิกาย.

Katamo [Pg.22] aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena ṭhitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni.

อังคุตตรนิกาย คืออะไร? คือพระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร มีจิตตปริยาทานสูตรเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งองค์ที่เพิ่มขึ้นทีละองค์.

Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;

Sattapaññāsa suttāni, saṅkhyā aṅguttare ayaṃ.

พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร นี้คือจำนวนในอังคุตตรนิกาย.

Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ khuddakapāṭhādayo ca pubbe nidassitā pannarasabhedā ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacananti.

ขุททกนิกาย คืออะไร? คือพระวินัยปิฎกทั้งหมด พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด และธรรม ๑๕ ประเภท มีขุททกปาฐะเป็นต้นที่แสดงไว้ก่อนแล้ว และพระพุทธพจน์ที่เหลือเว้นนิกายทั้ง ๔.

Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike;

Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako matoti.

พระพุทธพจน์อื่นนอกจากนิกายทั้ง ๔ มีทีฆนิกายเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นขุททกนิกาย.

Evaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ.

พระพุทธพจน์มี ๕ ประเภทโดยอำนาจนิกายด้วยประการฉะนี้.

Kathaṃ aṅgavasena navavidhaṃ? Sabbameva hidaṃ suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā suttanipāte maṅgalasutta-ratanasutta-nālakasutta-tuvaṭṭakasuttāni aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttake sakalopi sagāthāvaggo, sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā dvāsīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañca jātakasatāni jātakanti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’ti (dī. ni. 2.209) -ādinayappavattā sabbepi acchariyaabbhutadhammapaṭisaṃyuttā suttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ. Cūḷavedalla-mahāvedalla-sammādiṭṭhi-sakkapañha-saṅkhārabhājaniya-mahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evaṃ aṅgavasena navavidhaṃ.

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๙ อย่าง โดยจำแนกเป็นองค์อย่างไร? อธิบายว่า พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้มี ๙ อย่าง คือ สุตตะ, เคยยะ, เวยยากรณะ, คาถา, อุทาน, อิติวุตตกะ, ชาดก, อัพภูตธรรม, เวทัลละ. ใน ๙ อย่างนั้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์, นิทเทส, ขันธกะ, ปริวาร, มงคลสูตร, รัตนสูตร, นาลกสูตร, ตูวัฏฏกสูตร ในสุตตนิบาต และพระพุทธพจน์อื่นที่มีชื่อว่าสูตร เป็นสุตตะ. พึงทราบว่า สูตรที่มีคาถาทั้งหมด เป็นเคยยะ. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สคาถวรรคทั้งหมดในสังยุตตนิกาย, พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สูตรที่ไม่มีคาถา, และพระพุทธพจน์อื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในองค์ ๘ อย่าง พึงทราบว่าเป็นเวยยากรณะ. ธรรมบท, เถรคาถา, เถรีคาถา, และคาถาล้วนๆ ที่ไม่มีชื่อว่าสูตรในสุตตนิบาต พึงทราบว่าเป็นคาถา. สูตร ๘๒ สูตรที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากญาณที่ประกอบด้วยโสมนัส พึงทราบว่าเป็นอุทาน. สูตร ๑๑๐ สูตรที่ดำเนินไปโดยนัยมีคำว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว” เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นอิติวุตตกะ. ชาดก ๕๕๐ เรื่อง มีอปัณณกชาดกเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นชาดก. สูตรทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ดำเนินไปโดยนัยมีคำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันน่าอัศจรรย์ไม่เคยมีมา ๔ ประการนี้ ในอานนท์” เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นอัพภูตธรรม. สูตรที่ถูกถามแล้วได้ความรู้และความยินดี มีจูฬเวทัลลสูตร, มหาเวทัลลสูตร, สัมมาทิฏฐิสูตร, สักกปัญหาสูตร, สังขารภาชนียสูตร, มหาปุณณมสูตร เป็นต้น ทั้งหมด พึงทราบว่าเป็นเวทัลละ. พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๙ อย่าง โดยจำแนกเป็นองค์อย่างนี้.

Kathaṃ [Pg.23] dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ buddhavacanaṃ –

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๘๔,๐๐๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นธรรมขันธ์อย่างไร? อธิบายว่า พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น –

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027);

‘ข้าพเจ้าได้เรียนธรรมขันธ์ ๘๒,๐๐๐ จากพระพุทธเจ้า, และ ๒,๐๐๐ จากภิกษุทั้งหลาย; ธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ เหล่าใดที่ข้าพเจ้าท่องจำได้คล่องแคล่ว’ ดังนี้ (เถรคาถา ๑๐๒๗)

Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tika-duka-bhājanaṃ, ekamekañca cittavārabhājanaṃ, eko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi antarāpatti, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi paricchedo; tattha ekameko koṭṭhāso, ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ.

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๘๔,๐๐๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นธรรมขันธ์ที่พระอานนท์แสดงไว้ดังนี้. ในธรรมขันธ์เหล่านั้น สูตรที่มีอนุสนธิเดียว เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง. สูตรใดมีอนุสนธิมาก การนับธรรมขันธ์ในสูตรนั้นย่อมเป็นไปตามอนุสนธิ. ในคาถาผูก การถามปัญหา เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง, การตอบ เป็นธรรมขันธ์หนึ่ง. ในพระอภิธรรม การจำแนกติกะและทุกะแต่ละอย่าง และการจำแนกจิตตวาระแต่ละอย่าง เป็นธรรมขันธ์หนึ่งๆ. ในพระวินัย มีเรื่องราว, มีมาติกา, มีบทภาชนีย์, มีอันตราบัติ, มีอาบัติ, มีอนาบัติ, มีการจำแนกติกะ; ในเรื่องราวเป็นต้นเหล่านั้น ส่วนแต่ละส่วน พึงทราบว่าเป็นธรรมขันธ์หนึ่งๆ. พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้นมี ๘๔,๐๐๐ อย่าง โดยจำแนกเป็นธรรมขันธ์อย่างนี้.

Evametaṃ abhedato rasavasena ekavidhaṃ, bhedato dhammavinayādivasena duvidhādibhedaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo; idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ; idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ; ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo; imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca ettakameva, aññampi uddānasaṅgaha-vaggasaṅgahapeyyālasaṅgaha-ekakanipāta-dukanipātādinipātasaṅgaha-saṃyuttasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādianekavidhaṃ tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvāeva sattahi māsehi saṅgītaṃ. Saṅgītipariyosāne cassa – ‘‘idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇaṃ kālaṃ pavattanasamatthaṃ kata’’nti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi, anekāni ca acchariyāni pāturahesunti ayaṃ paṭhamamahāsaṅgītināma. Yā loke –

พระพุทธพจน์นี้ โดยไม่แยกกันมีรสเดียว, โดยแยกกันมี ๒ อย่างเป็นต้น โดยจำแนกเป็นธรรมวินัยเป็นต้น. หมู่พระอรหันต์มีพระมหากัสสปะเป็นประธานผู้ทำสังคายนา ได้สังคายนาโดยจำแนกความแตกต่างนี้ไว้แล้วว่า ‘นี้คือธรรม, นี้คือวินัย; นี้คือพระพุทธพจน์เบื้องต้น, นี้คือพระพุทธพจน์ท่ามกลาง, นี้คือพระพุทธพจน์สุดท้าย; นี้คือพระวินัยปิฎก, นี้คือพระสุตตันตปิฎก, นี้คือพระอภิธรรมปิฎก; นี้คือทีฆนิกาย... นี้คือขุททกนิกาย; เหล่านี้คือองค์ ๙ มีสูตรเป็นต้น, เหล่านี้คือธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐’. ไม่ใช่เพียงเท่านี้เท่านั้น, การสงเคราะห์อุททาน, การสงเคราะห์วรรค, การสงเคราะห์เปยยาล, การสงเคราะห์นิบาตมีเอกกนิบาต, ทุกนิบาตเป็นต้น, การสงเคราะห์สังยุตต์, การสงเคราะห์ปัณณาสะ เป็นต้น มีหลายอย่าง และการจำแนกการสงเคราะห์ที่ปรากฏในพระไตรปิฎกทั้ง ๓ ก็ได้สังคายนาโดยจำแนกไว้แล้วด้วยเวลา ๗ เดือน. และเมื่อสังคายนาเสร็จสิ้น แผ่นดินใหญ่นี้มีน้ำเป็นที่สุด ได้ไหวสะเทือนอย่างแรงหลายครั้งหลายหน ราวกับว่าเปล่งสาธุการด้วยความยินดีอย่างยิ่งว่า ‘พระมหากัสสปเถระได้ทำให้พระศาสนาของพระทศพลนี้สามารถดำรงอยู่ได้ตลอด ๕,๐๐๐ ปี’ และอัศจรรย์หลายอย่างก็ปรากฏขึ้น. นี้ชื่อว่าปฐมมหาสังคายนา ซึ่งในโลก –

Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatīti.

เพราะพระอรหันต์ ๕๐๐ รูปได้ทำไว้ จึงเรียกว่า ‘ปัญจสตา สังคายนา’ และเพราะพระเถระทั้งหลายเท่านั้นได้ทำไว้ จึงเรียกว่า ‘เถริกา สังคายนา’ ดังนี้.

Imissā [Pg.24] pana paṭhamamahāsaṅgītiyā pavattamānāya vinayaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena ‘‘paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti evamādivacanapariyosāne ‘‘vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchī’’ti ettha nidāne pucchite taṃ nidānaṃ ādito pabhuti vitthāretvā yena ca paññattaṃ, yasmā ca paññattaṃ, sabbametaṃ kathetukāmena āyasmatā upālittherena vuttaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Evamidaṃ āyasmatā upālittherena vuttaṃ, tañca pana ‘‘paṭhamamahāsaṅgītikāle vutta’’nti veditabbaṃ. Ettāvatā ca ‘‘idaṃ vacanaṃ kena vuttaṃ, kadā vutta’’nti etesaṃ padānaṃ attho pakāsito hoti.

อนึ่ง เมื่อปฐมมหาสังคายนาเป็นไปอยู่ พระมหากัสสปเถระผู้ถามพระวินัย เมื่อจบคำพูดมีคำว่า ‘ดูก่อนท่านอุบาลี ปาราชิกข้อแรกบัญญัติไว้ที่ไหน’ เป็นต้น ในคำว่า ‘ถามเรื่องราว, ถามมูลเหตุ, ถามบุคคล’ นี้ เมื่อถามมูลเหตุแล้ว พระอุบาลีเถระผู้ประสงค์จะตอบ ได้กล่าวคำปรารภนี้ว่า ‘ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่เวรัญชา’ โดยขยายมูลเหตุนั้นตั้งแต่ต้น และบุคคลใดบัญญัติไว้ และเพราะเหตุใดจึงบัญญัติไว้ ทั้งหมดนี้ อาจารย์พึงกล่าวคำปรารภทั้งหมดนี้. คำปรารภมีคำว่า ‘ในสมัยนั้น...ประทับอยู่’ เป็นต้นนี้ พระอุบาลีเถระได้กล่าวไว้แล้วอย่างนี้, และพึงทราบว่าคำปรารภนั้นได้กล่าวไว้ในสมัยปฐมมหาสังคายนา. และด้วยคำอธิบายเพียงเท่านี้ ความหมายของบทว่า ‘คำนี้ใครกล่าว, กล่าวเมื่อใด’ เหล่านี้ ก็ได้แสดงให้ปรากฏแล้ว.

Idāni kasmā vuttanti ettha vuccate, yasmā ayamāyasmatā mahākassapattherena nidānaṃ puṭṭho tasmānena taṃ nidānaṃ ādito pabhuti vitthāretuṃ vuttanti. Evamidaṃ āyasmatā upālittherena paṭhamamahāsaṅgītikāle vadantenāpi iminā kāraṇena vuttanti veditabbaṃ. Ettāvatā ca vuttaṃ yena yadā yasmāti imesaṃ mātikāpadānaṃ attho pakāsito hoti.

ในคำถามว่า 'บัดนี้ เพราะเหตุไรจึงกล่าว' นี้ มีคำตอบว่า เพราะพระอุบาลีเถระนี้ถูกพระมหากัสสปเถระถามถึงนิทาน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวเพื่อขยายนิทานนั้นให้พิสดารตั้งแต่ต้น. พึงทราบว่า แม้เมื่อพระอุบาลีเถระกล่าวอยู่ในสมัยสังคายนาครั้งแรก ท่านก็ได้กล่าวคำนิทานนี้ด้วยเหตุนี้. และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อรรถแห่งบทมาติกาเหล่านี้ว่า 'กล่าวโดยใคร เมื่อใด เพราะเหตุไร' เป็นอันประกาศแล้ว.

Idāni dhāritaṃ yena cābhataṃ, yatthappatiṭṭhitaṃ cetametaṃ vatvā vidhiṃ tatoti etesaṃ atthappakāsanatthaṃ idaṃ vuccati. Taṃ panetaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti evamādivacanapaṭimaṇḍitanidānaṃ vinayapiṭakaṃ kena dhāritaṃ, kenābhataṃ, kattha patiṭṭhitanti? Vuccate – ādito tāva idaṃ bhagavato sammukhā āyasmatā upālittherena dhāritaṃ, tassa sammukhato aparinibbute tathāgate chaḷabhiññādibhedehi anekehi bhikkhusahassehi parinibbute tathāgate mahākassapappamukhehi dhammasaṅgāhakattherehi. Kenābhatanti? Jambudīpe tāva upālittheramādiṃ katvā ācariyaparamparāya yāva tatiyasaṅgīti tāva ābhataṃ. Tatrāyaṃ ācariyaparamparā –

บัดนี้ คำนี้กล่าวขึ้นเพื่อแสดงอรรถแห่งบทมาติกาเหล่านี้ว่า 'ใครทรงจำไว้ ใครนำสืบมา และตั้งอยู่ในที่ไหน' และเพื่อแสดงลำดับต่อจากนั้น. ก็พระวินัยปิฎกนั้น ซึ่งมีนิทานประดับด้วยคำเริ่มต้นว่า 'โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองเวรัญชา' เป็นต้นนี้ ใครทรงจำไว้ ใครนำสืบมา และตั้งอยู่ในที่ไหน? มีคำตอบว่า เบื้องต้นพระวินัยปิฎกนี้ พระอุบาลีเถระทรงจำไว้เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค, เมื่อพระตถาคตยังไม่ปรินิพพาน ภิกษุหลายพันรูปผู้มีประเภทมีฉฬภิญญาเป็นต้น ทรงจำไว้ต่อจากพระอุบาลีเถระนั้น, เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นประธาน ทรงจำไว้. คำว่า 'ใครนำสืบมา' นั้น มีคำตอบว่า ในชมพูทวีป พระวินัยปิฎกนี้อันอาจารย์สืบต่อกันมา มีพระอุบาลีเถระเป็นต้น นำสืบมาจนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๓. ในชมพูทวีปนั้น นี้คือลำดับอาจารย์สืบต่อกันมา —

Upāli dāsako ceva, soṇako siggavo tathā;

Tisso moggaliputto ca, pañcete vijitāvino.

พระอุบาลี พระทาสกะ พระโสณกะ พระสิคควะ และพระโมคคัลลีบุตรติสสะ ท่านผู้ชนะกิเลสทั้ง ๕ รูปเหล่านี้

Paramparāya vinayaṃ, dīpe jambusirivhaye;

Acchijjamānamānesuṃ, tatiyo yāva saṅgaho.

ได้นำพระวินัยสืบต่อกันมาในทวีปอันมีชื่อว่าชมพูศิริ โดยไม่ขาดสาย จนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๓.

Āyasmā [Pg.25] hi upāli imaṃ vinayavaṃsaṃ vinayatantiṃ vinayapaveṇiṃ bhagavato

จริงอยู่ พระอุบาลีเถระได้เรียนวงศ์แห่งพระวินัยนี้ แบบแผนแห่งพระวินัยนี้ ลำดับแห่งพระวินัยนี้ จากพระผู้มีพระภาค

Sammukhā uggahetvā bahūnaṃ bhikkhūnaṃ hadaye patiṭṭhāpesi. Tassa hāyasmato santike vinayavaṃsaṃ uggahetvā vinaye pakataññutaṃ pattesu puggalesu puthujjana-sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmino gaṇanapathaṃ vītivattā, khīṇāsavānaṃ sahassamekaṃ ahosi. Dāsakattheropi tasseva saddhivihāriko ahosi, so upālittherassa sammukhā uggahetvā tatheva vinayaṃ vācesi. Tassāpi āyasmato santike uggahetvā vinaye pakataññutaṃ pattā puthujjanādayo gaṇanapathaṃ vītivattā, khīṇāsavānaṃ sahassameva ahosi. Soṇakattheropi dāsakattherassa saddhivihāriko ahosi, sopi attano upajjhāyassa dāsakattherassa sammukhā uggahetvā tatheva vinayaṃ vācesi. Tassāpi āyasmato santike uggahetvā vinaye pakataññutaṃ pattā puthujjanādayo gaṇanapathaṃ vītivattā, khīṇāsavānaṃ sahassameva ahosi. Siggavattheropi soṇakattherassa saddhivihāriko ahosi, sopi attano upajjhāyassa soṇakattherassa santike vinayaṃ uggahetvā arahantasahassassa dhuraggāho ahosi. Tassa panāyasmato santike uggahetvā vinaye pakataññutaṃ pattā puthujjana-sotāpannasakadāgāmi-anāgāminopi khīṇāsavāpi ettakāni satānīti vā ettakāni sahassānīti vā aparicchinnā ahesuṃ. Tadā kira jambudīpe atimahābhikkhusamudāyo ahosi. Moggaliputtatissattherassa pana ānubhāvo tatiyasaṅgītiyaṃ pākaṭo bhavissati. Evamidaṃ vinayapiṭakaṃ jambudīpe tāva imāya ācariyaparamparāya yāva tatiyasaṅgīti tāva ābhatanti veditabbaṃ.

เรียนแล้วเฉพาะพระพักตร์ และตั้งไว้ในใจของภิกษุเป็นอันมาก. จริงอยู่ ในบรรดาบุคคลผู้เรียนวงศ์แห่งพระวินัยในสำนักของพระเถระนั้น และถึงความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระวินัย เหล่าปุถุชน พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี มีจำนวนล่วงพ้นทางแห่งการนับ ส่วนพระขีณาสพมีจำนวนหนึ่งพันรูป. แม้พระทาสกเถระก็เป็นสัทธิวิหาริกของพระอุบาลีเถระนั้นเอง ท่านเรียนแล้วเฉพาะหน้าของพระอุบาลีเถระ และได้สอนพระวินัยเช่นเดียวกับพระอุบาลีเถระนั้น. แม้ในสำนักของพระเถระนั้น ปุถุชนเป็นต้นผู้เรียนแล้วและถึงความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระวินัย ก็มีจำนวนล่วงพ้นทางแห่งการนับ ส่วนพระขีณาสพมีจำนวนหนึ่งพันรูปเช่นกัน. แม้พระโสณกเถระก็เป็นสัทธิวิหาริกของพระทาสกเถระ ท่านเรียนแล้วเฉพาะหน้าของพระอุปัชฌาย์คือพระทาสกเถระ และได้สอนพระวินัยเช่นเดียวกับพระทาสกเถระนั้น. แม้ในสำนักของพระเถระนั้น ปุถุชนเป็นต้นผู้เรียนแล้วและถึงความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระวินัย ก็มีจำนวนล่วงพ้นทางแห่งการนับ ส่วนพระขีณาสพมีจำนวนหนึ่งพันรูปเช่นกัน. แม้พระสิคควเถระก็เป็นสัทธิวิหาริกของพระโสณกเถระ ท่านเรียนพระวินัยในสำนักของพระอุปัชฌาย์คือพระโสณกเถระ และเป็นผู้รับภาระเป็นประธานในการเรียนของพระอรหันต์หนึ่งพันรูป. ส่วนปุถุชน พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพ ผู้เรียนในสำนักของพระเถระนั้นและถึงความเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระวินัย มีจำนวนไม่จำกัดว่ากี่ร้อยหรือกี่พัน. ได้ยินว่า ในกาลนั้น หมู่ภิกษุในชมพูทวีปมีจำนวนมหาศาล. ส่วนอานุภาพของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระจักปรากฏในการสังคายนาครั้งที่ ๓. พึงทราบว่า พระวินัยปิฎกนี้ในชมพูทวีป อันอาจารย์สืบต่อกันมานี้นำมาแล้วจนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๓ ด้วยประการฉะนี้.

Paṭhamamahāsaṅgītikathā niṭṭhitā.

เรื่องปฐมมหาสังคายนา จบแล้ว.

Dutiyasaṅgītikathā

เรื่องทุติยสังคายนา

Dutiyasaṅgītivijānanatthaṃ pana ayamanukkamo veditabbo. Yadā hi –

อนึ่ง เพื่อประโยชน์แก่การรู้สังคายนาครั้งที่ ๒ พึงทราบลำดับนี้. จริงอยู่ ในกาลใด —

Saṅgāyitvāna saddhammaṃ, jotayitvā ca sabbadhi;

Yāva jīvitapariyantaṃ, ṭhatvā pañcasatāpi te.

พระเถระเหล่านั้นแม้ทั้ง ๕๐๐ รูป สังคายนาพระสัทธรรมแล้ว และยังพระสัทธรรมให้รุ่งเรืองในที่ทั้งปวง ดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัย

Khīṇāsavā [Pg.26] jutīmanto, therā kassapaādayo;

Khīṇasnehapadīpāva, nibbāyiṃsu anālayā.

พระเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว มีความรุ่งเรือง (ด้วยปัญญาหรือฤทธิ์) เป็นผู้ไม่มีความอาลัย (ตัณหา) ได้ปรินิพพานแล้ว เหมือนประทีปที่สิ้นเชื้อฉะนั้น.

Athānukkamena gacchantesu rattindivesu vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā bhikkhū vesāliyaṃ ‘‘kappati siṅgīloṇakappo, kappati dvaṅgulakappo, kappati gāmantarakappo, kappati āvāsakappo, kappati anumatikappo, kappati āciṇṇakappo, kappati amathitakappo, kappati jaḷogiṃ pātuṃ, kappati adasakaṃ nisīdanaṃ, kappati jātarūparajata’’nti imāni dasa vatthūni dīpesuṃ. Tesaṃ susunāgaputto kāḷāsoko nāma rājā pakkho ahosi.

ลำดับนั้น เมื่อวันคืนล่วงไปตามลำดับ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วได้ ๑๐๐ ปี ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านี้ในเมืองเวสาลีว่า 'สิงคิโลณกัปปะ (การเก็บเกลือไว้ในเขาสัตว์) ควร, ทวังคุลกัปปะ (การฉันโภชนะในเวลาบ่ายล่วงไปแล้ว ๒ นิ้ว) ควร, คามันตรกัปปะ (การเข้าไปในละแวกบ้านแล้วฉันโภชนะที่ไม่ได้ทำวินัยกรรม) ควร, อาวาสกัปปะ (การทำอุโบสถแยกกันในสีมาเดียวกัน) ควร, อนุมติกัปปะ (การทำสังฆกรรมโดยที่ภิกษุยังมาไม่พร้อมกันแล้วขออนุมัติภายหลัง) ควร, อาจิณณกัปปะ (การประพฤติตามอย่างที่เคยทำมา) ควร, อมถิตกัปปะ (การดื่มนมสดที่ยังไม่กลายเป็นนมส้ม) ควร, ชโฬคิง (การดื่มสุราอย่างอ่อนที่ยังไม่เป็นน้ำเมา) ควร, อทสกะ (การใช้ผ้าปูนั่งที่ไม่มีชาย) ควร, ชาตรูปรชตะ (การรับทองและเงิน) ควร'. พระราชาพระนามว่ากาลาโศก ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าสุสุนาค ได้เป็นฝักฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น.

Tena kho pana samayena āyasmā yaso kākaṇḍakaputto vajjīsu cārikaṃ caramāno ‘‘vesālikā kira vajjiputtakā bhikkhū vesāliyaṃ dasa vatthūni dīpentī’’ti sutvā ‘‘na kho panetaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ dasabalassa sāsanavipattiṃ sutvā appossukko bhaveyyaṃ. Handāhaṃ adhammavādino niggahetvā dhammaṃ dīpemī’’ti cintento yena vesālī tadavasari. Tatra sudaṃ āyasmā yaso kākaṇḍakaputto vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ.

ก็โดยสมัยนั้นแล พระยสะเถระบุตรของพราหมณ์กากัณฑกะ เมื่อจาริกไปในชนบทวัชชี ได้ฟังว่า 'ได้ยินว่า ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี แสดงวัตถุ ๑๐ ประการในเมืองเวสาลี' ดังนี้แล้ว คิดว่า 'การที่ข้าพเจ้าได้ฟังความเสื่อมแห่งพระศาสนาของพระทศพลแล้ว จะเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย (นิ่งเฉย) อยู่นั้น ไม่สมควรเลย เอาเถิด ข้าพเจ้าจะข่มพวกอธรรมวาทีแล้วประกาศธรรม' ดังนี้ จึงเดินทางไปยังเมืองเวสาลี. ได้ยินว่า ในเมืองเวสาลีนั้น พระยสะกากัณฑกบุตรอาศัยอยู่ที่ป่ามหาวัน ในกูฏาคารศาลา.

Tena kho pana samayena vesālikā vajjiputtakā bhikkhū tadahuposathe kaṃsapātiṃ udakena pūretvā majjhe bhikkhusaṅghassa ṭhapetvā āgatāgate vesālike upāsake evaṃ vadanti – ‘‘dethāvuso, saṅghassa kahāpaṇampi aḍḍhampi pādampi māsakarūpampi, bhavissati saṅghassa parikkhārena karaṇīya’’nti sabbaṃ tāva vattabbaṃ, yāva ‘‘imāya pana vinayasaṅgītiyā satta bhikkhusatāni anūnāni anadhikāni ahesuṃ, tasmā ayaṃ dutiyasaṅgīti sattasatikāti vuccatī’’ti.

ในสมัยนั้นแล ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ในวันอุโบสถนั้น ได้เติมน้ำให้เต็มถาดทองเหลืองแล้ววางไว้ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ แล้วกล่าวกับอุบาสกชาวเมืองเวสาลีผู้มาแล้วๆ อย่างนี้ว่า "อาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงถวายแม้กหาปณะหนึ่ง แม้กึ่งกหาปณะ แม้หนึ่งบาท แม้มาสกที่มีรูปหนึ่งแก่สงฆ์เถิด กิจที่ควรทำด้วยบริขารของสงฆ์จักมี" พึงกล่าวคำทั้งหมดนั้นไปจนถึงคำว่า "ก็ในการสังคายนาพระวินัยนี้ มีภิกษุเจ็ดร้อยรูปไม่ขาดไม่เกิน เพราะเหตุนั้น การสังคายนาครั้งที่สองนี้จึงเรียกว่า สัตตสติกา"

Evaṃ tasmiñca sannipāte dvādasa bhikkhusatasahassāni sannipatiṃsu āyasmatā yasena samussāhitā. Tesaṃ majjhe āyasmatā revatena puṭṭhena sabbakāmittherena vinayaṃ vissajjentena tāni dasa vatthūni vinicchitāni, adhikaraṇaṃ vūpasamitaṃ. Atha therā ‘‘puna dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti tipiṭakadhare pattapaṭisambhide sattasate bhikkhū uccinitvā vesāliyaṃ [Pg.27] vālikārāme sannipatitvā mahākassapattherena saṅgāyitasadisameva sabbaṃ sāsanamalaṃ sodhetvā puna piṭakavasena nikāyavasena aṅgavasena dhammakkhandhavasena ca sabbaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu. Ayaṃ saṅgīti aṭṭhahi māsehi niṭṭhitā. Yā loke –

และในการประชุมนั้น ภิกษุสิบสองแสนรูปผู้ที่ท่านพระยสะชักชวนแล้วได้มาประชุมกัน ในท่ามกลางภิกษุเหล่านั้น พระสัพพกามีเถระผู้ตอบพระวินัยตามที่ท่านพระเรวตะถาม ได้วินิจฉัยวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้น และระงับอธิกรณ์แล้ว ลำดับนั้น พระเถระทั้งหลายปรึกษากันว่า "เราจักสังคายนาพระธรรมและพระวินัยอีกครั้ง" จึงคัดเลือกภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาจำนวน ๗๐๐ รูป แล้วประชุมกันที่วาลุการามในเมืองเวสาลี ชำระมลทินของพระศาสนาทั้งหมดให้เหมือนกับที่พระมหากัสสปเถระได้สังคายนาไว้ แล้วได้สังคายนาพระธรรมและพระวินัยทั้งหมดอีกครั้ง โดยจัดแบ่งเป็นปิฎก เป็นนิกาย เป็นองค์ และเป็นธรรมขันธ์ การสังคายนาครั้งนี้สำเร็จลงในเวลา ๘ เดือน ซึ่งในโลก...

Satehi sattahi katā, tena sattasatāti ca;

Pubbe kataṃ upādāya, dutiyāti ca vuccatīti.

เพราะพระเถระ ๗๐๐ รูปได้กระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัตตสตา และเพราะอาศัยสังคายนาที่ทำไว้ก่อน จึงเรียกว่า ทุติยสังคายนา

Sā panāyaṃ –

ก็การสังคายนาครั้งที่สองนั้น...

Yehi therehi saṅgītā, saṅgīti tesu vissutā;

Sabbakāmī ca sāḷho ca, revato khujjasobhito.

การสังคายนาอันพระเถระทั้งหลายเหล่าใดได้กระทำแล้ว ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระเถระผู้มีชื่อเสียงคือ พระสัพพกามี พระสาฬหะ พระเรวตะ และพระขุชชโสภิตะ

Yaso ca sāṇasambhūto, ete saddhivihārikā;

Therā ānandatherassa, diṭṭhapubbā tathāgataṃ.

พระยสะ และพระสาณสัมภูตะ พระเถระเหล่านี้เป็นสัทธิวิหาริกของพระอานันทเถระ เคยเห็นพระตถาคตมาก่อนแล้ว

Sumano vāsabhagāmī ca, ñeyyā saddhivihārikā;

Dve ime anuruddhassa, diṭṭhapubbā tathāgataṃ.

พระสุมนะ และพระวาสภคามี พระเถระสองรูปนี้ พึงทราบว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระอนุรุทธะ เคยเห็นพระตถาคตมาก่อนแล้ว

Dutiyo pana saṅgīto, yehi therehi saṅgaho;

Sabbepi pannabhārā te, katakiccā anāsavāti.

อนึ่ง การรวบรวมครั้งที่สองอันพระเถระทั้งหลายเหล่าใดได้กระทำแล้ว พระเถระเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ปลงภาระลงแล้ว มีกิจอันทำเสร็จแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ

Ayaṃ dutiyasaṅgīti.

นี้คือทุติยสังคายนา

Evamimaṃ dutiyasaṅgītiṃ saṅgāyitvā therā ‘‘uppajjissati nu kho anāgatepi sāsanassa evarūpaṃ abbuda’’nti olokayamānā imaṃ addasaṃsu – ‘‘ito vassasatassa upari aṭṭhārasame vasse pāṭaliputte dhammāsoko nāma rājā uppajjitvā sakalajambudīpe rajjaṃ kāressati. So buddhasāsane pasīditvā mahantaṃ lābhasakkāraṃ pavattayissati. Tato titthiyā lābhasakkāraṃ patthayamānā sāsane pabbajitvā sakaṃ sakaṃ diṭṭhiṃ paridīpessanti. Evaṃ sāsane mahantaṃ abbudaṃ uppajjissatī’’ti. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘kinnu kho mayaṃ etasmiṃ abbude uppanne sammukhā bhavissāma, na bhavissāmā’’ti. Atha te sabbeva tadā attano asammukhabhāvaṃ ñatvā ‘‘ko nu kho taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametuṃ samattho bhavissatī’’ti sakalaṃ manussalokaṃ chakāmāvacaradevalokañca olokentā na kañci disvā brahmaloke tissaṃ nāma mahābrahmānaṃ addasaṃsu [Pg.28] parittāyukaṃ uparibrahmalokūpapattiyā bhāvitamaggaṃ. Disvāna nesaṃ etadahosi – ‘‘sace mayaṃ etassa brahmuno manussaloke nibbattanatthāya ussāhaṃ kareyyāma, addhā esa moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ gahessati. Tato ca mantehi palobhito nikkhamitvā pabbajissati. So evaṃ pabbajitvā sakalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā adhigatapaṭisambhido hutvā titthiye madditvā taṃ adhikaraṇaṃ vinicchitvā sāsanaṃ paggaṇhissatī’’ti.

เมื่อสังคายนาครั้งที่สองนี้เสร็จสิ้นแล้วอย่างนี้ พระเถระทั้งหลายเมื่อพิจารณาว่า "ในอนาคตภัยเช่นนี้จักเกิดขึ้นแก่พระศาสนาอีกหรือไม่" เมื่อตรวจดู ก็ได้เห็นเรื่องนี้ว่า "นับจากนี้ไปเกินกว่าร้อยปี คือในปีที่ ๑๘ พระราชาพระนามว่าธรรมาโศกจักอุบัติขึ้นในเมืองปาฏลีบุตร และจักครองราชย์ในสกลชมพูทวีป พระราชาองค์นั้นจักเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาแล้วยังลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ให้เป็นไป จากนั้น พวกเดียรถีย์ผู้ปรารถนาลาภสักการะจักบวชในพระศาสนาแล้วแสดงทิฏฐิของตนๆ ภัยอันใหญ่หลวงเช่นนี้จักเกิดขึ้นในพระศาสนา" ลำดับนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่พระเถระเหล่านั้นว่า "เมื่อภัยนี้เกิดขึ้น เราทั้งหลายจักอยู่ร่วมสมัยหรือไม่หนอ" เมื่อนั้น พระเถระเหล่านั้นทั้งหมดทราบว่าตนเองจักไม่อยู่ร่วมสมัยในเวลานั้น จึงคิดว่า "ใครหนอจักสามารถระงับอธิกรณ์นั้นได้" เมื่อตรวจดูทั่วทั้งโลกมนุษย์และเทวโลกชั้นกามาวจร ๖ ชั้น ไม่เห็นใครเลย จึงได้เห็นมหาพรหมชื่อติสสะในพรหมโลก ผู้มีอายุเหลืออยู่น้อย และเป็นผู้บำเพ็ญมรรคเพื่อไปเกิดในพรหมโลกชั้นสูงขึ้นไป เมื่อเห็นแล้ว ความคิดนี้ได้มีแก่พระเถระเหล่านั้นว่า "ถ้าเราพยายามเพื่อให้พรหมนี้มาเกิดในโลกมนุษย์ พรหมนี้จักถือปฏิสนธิในเรือนของโมคคัลลีพราหมณ์อย่างแน่นอน และจากนั้น เมื่อถูกล่อลวงด้วยมนต์ทั้งหลายแล้วจักออกบวช พระติสสะนั้น เมื่อบวชแล้วอย่างนี้ จักเรียนพระพุทธพจน์ทั้งหมด เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาแล้วจักข่มขี่พวกเดียรถีย์ วินิจฉัยอธิกรณ์นั้น และจักยกย่องพระศาสนา"

Te brahmalokaṃ gantvā tissaṃ mahābrahmānaṃ etadavocuṃ – ‘‘ito vassasatassa upari aṭṭhārasame vasse sāsane mahantaṃ abbudaṃ uppajjissati. Mayañca sakalaṃ manussalokaṃ chakāmāvacaradevalokañca olokayamānā kañci sāsanaṃ paggahetuṃ samatthaṃ adisvā brahmalokaṃ vicinantā bhavantameva addasāma. Sādhu, sappurisa, manussaloke nibbattitvā dasabalassa sāsanaṃ paggaṇhituṃ paṭiññaṃ dehī’’ti.

พระเถระเหล่านั้นไปสู่พรหมโลกแล้วได้กล่าวกับติสสมหาพรหมว่า "นับจากนี้ไปเกินกว่าร้อยปี คือในปีที่ ๑๘ ภัยอันใหญ่หลวงจักเกิดขึ้นในพระศาสนา และพวกเราเมื่อตรวจดูทั่วทั้งโลกมนุษย์และเทวโลกชั้นกามาวจร ๖ ชั้น ไม่เห็นใครที่สามารถจะยกย่องพระศาสนาได้ เมื่อตรวจดูในพรหมโลกจึงได้เห็นแต่ท่านเท่านั้น ดูก่อนสัปบุรุษ เป็นการดี ขอท่านจงให้ปฏิญญาเพื่อไปเกิดในโลกมนุษย์เพื่อยกย่องพระศาสนาของพระทศพลเถิด"

Evaṃ vutte mahābrahmā, ‘‘ahaṃ kira sāsane uppannaṃ abbudaṃ sodhetvā sāsanaṃ paggahetuṃ samattho bhavissāmī’’ti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā, ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā paṭiññaṃ adāsi. Therā brahmaloke taṃ karaṇīyaṃ tīretvā puna paccāgamiṃsu.

เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว มหาพรหมคิดว่า "ได้ยินว่า เราจักเป็นผู้สามารถชำระภัยที่เกิดขึ้นในพระศาสนาและยกย่องพระศาสนาได้" จึงมีความร่าเริงยินดีและปลาบปลื้มใจอย่างยิ่ง รับคำว่า "สาธุ" แล้วได้ให้ปฏิญญา พระเถระทั้งหลายทำกิจนั้นในพรหมโลกเสร็จแล้วจึงกลับมา

Tena kho pana samayena siggavatthero ca caṇḍavajjitthero ca dvepi navakā honti daharabhikkhū tipiṭakadharā pattapaṭisambhidā khīṇāsavā, te taṃ adhikaraṇaṃ na sampāpuṇiṃsu. Therā ‘‘tumhe, āvuso, amhākaṃ imasmiṃ adhikaraṇe no sahāyakā ahuvattha, tena vo idaṃ daṇḍakammaṃ hotu – ‘tisso nāma brahmā moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhissati, taṃ tumhākaṃ eko nīharitvā pabbājetu, eko buddhavacanaṃ uggaṇhāpetū’’’ti vatvā sabbepi yāvatāyukaṃ ṭhatvā –

ก็ในสมัยนั้นแล พระสิกขวเถระและพระจัณฑวัชชีเถระ ทั้งสองรูปเป็นภิกษุใหม่และยังเยาว์ เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก บรรลุปฏิสัมภิทา และเป็นพระขีณาสพ ท่านทั้งสองนั้นไม่ได้มาสู่อธิกรณ์นั้น พระเถระทั้งหลายจึงกล่าวว่า "อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านไม่ได้เป็นสหายของพวกเราในอธิกรณ์นี้ เพราะเหตุนั้น ขอทัณฑกรรมนี้จงมีแก่พวกท่าน คือ พรหมชื่อติสสะจักถือปฏิสนธิในเรือนของโมคคัลลีพราหมณ์ ในบรรดาพวกท่าน รูปหนึ่งจงนำเขาออกมาบวช รูปหนึ่งจงให้เรียนพระพุทธพจน์" ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พระเถระทั้งหมดดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัยแล้ว

Sabbakāmippabhutayo, tepi therā mahiddhikā;

Aggikkhandhāva lokamhi, jalitvā parinibbutā.

พระเถระทั้งหลายมีพระสัพพกามีเป็นต้นเหล่านั้น ผู้มีฤทธิ์มาก รุ่งเรืองดุจกองไฟในโลกแล้ว ก็ปรินิพพานแล้ว

Dutiyaṃ saṅgahaṃ katvā, visodhetvāna sāsanaṃ;

Anāgatepi katvāna, hetuṃ saddhammasuddhiyā.

ครั้นทำทุติยสังคายนา ชำระพระศาสนาแล้ว และได้ทำเหตุเพื่อความบริสุทธิ์แห่งพระสัทธรรมแม้ในอนาคตแล้ว (ก็ปรินิพพานแล้ว)

Khīṇāsavā [Pg.29] vasippatthā, pabhinnapaṭisambhidā;

Aniccatāvasaṃ therā, tepi nāma upāgatā.

แม้พระเถระทั้งหลายผู้สิ้นอาสวะ ผู้ถึงความชำนาญ ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทาเหล่านั้น ก็ยังถึงซึ่งอำนาจแห่งความไม่เที่ยง.

Evaṃ aniccataṃ jammiṃ, ñatvā durabhisambhavaṃ;

Taṃ pattuṃ vāyame dhīro, yaṃ niccaṃ amataṃ padanti.

บัณฑิตรู้แจ้งซึ่งความเป็นของไม่เที่ยงอันเลวทรามและยากที่จะครอบงำได้ดังนี้แล้ว พึงพยายามเพื่อบรรลุบทอันเป็นอมตะที่เที่ยงแท้นั้น.

Ettāvatā sabbākārena dutiyasaṅgītivaṇṇanā niṭṭhitā hoti.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การพรรณนาทุติยสังคายนาเป็นอันจบลงแล้วโดยประการทั้งปวง.

Dutiyasaṅgītikathā niṭṭhitā

เรื่องทุติยสังคายนาจบแล้ว.

Tatiyasaṅgītikathā

เรื่องตติยสังคายนา.

Tissopi kho mahābrahmā brahmalokato cavitvā moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ aggahesi. Siggavattheropi tassa paṭisandhiggahaṇato pabhuti satta vassāni brāhmaṇassa gehaṃ piṇḍāya pāvisi. Ekadivasampi uḷuṅkamattaṃ vā yāguṃ kaṭacchumattaṃ vā bhattaṃ nālattha. Sattannaṃ pana vassānaṃ accayena ekadivasaṃ ‘‘aticchatha, bhante’’ti vacanamattaṃ alattha. Taṃdivasameva brāhmaṇopi bahiddhā kiñci karaṇīyaṃ katvā āgacchanto paṭipathe theraṃ disvā, ‘‘bho pabbajita, amhākaṃ gehaṃ agamitthā’’ti āha. ‘‘Āma, brāhmaṇa, agamimhā’’ti. ‘‘Api kiñci labhitthā’’ti? ‘‘Āma, brāhmaṇa, labhimhā’’ti. So gehaṃ gantvā pucchi – ‘‘tassa pabbajitassa kiñci adatthā’’ti? ‘‘Na kiñci adamhā’’ti. Brāhmaṇo dutiyadivase gharadvāreyeva nisīdi ‘‘ajja pabbajitaṃ musāvādena niggahessāmī’’ti. Thero dutiyadivase brāhmaṇassa gharadvāraṃ sampatto. Brāhmaṇo theraṃ disvāva evamāha – ‘‘tumhe hiyyo amhākaṃ gehe kiñci aladdhāyeva ‘labhimhā’ti avocuttha. Vaṭṭati nu kho tumhākaṃ musāvādo’’ti! Thero āha – ‘‘mayaṃ, brāhmaṇa, tumhākaṃ gehe satta vassāni ‘aticchathā’ti vacanamattampi alabhitvā hiyyo ‘aticchathā’ti vacanamattaṃ labhimha; athetaṃ paṭisanthāraṃ upādāya evamavocumhā’’ti.

แม้พระมหาพรหมชื่อติสสะนั้น จุติจากพรหมโลกแล้ว ได้ถือปฏิสนธิในเรือนของพราหมณ์โมคคัลลี. แม้พระสิคควเถระก็นับตั้งแต่วันที่ติสสพรหมนั้นถือปฏิสนธิ ได้เข้าไปบิณฑบาตยังเรือนของพราหมณ์ตลอด ๗ ปี. แม้แต่วันเดียวก็ไม่ได้ข้าวต้มเพียงหนึ่งกระบวย หรือข้าวสวยเพียงหนึ่งทัพพีเลย. แต่เมื่อล่วงไป ๗ ปี วันหนึ่งท่านได้เพียงคำว่า "นิมนต์ข้างหน้าเถิด ขอรับ" เท่านั้น. ในวันนั้นเอง พราหมณ์ทำกิจบางอย่างภายนอกแล้วกลับมา เห็นพระเถระในระหว่างทางจึงถามว่า "ท่านบรรพชิต ท่านไปที่เรือนของเรามาหรือ?" (พระเถระตอบว่า) "ใช่ พราหมณ์ อาตมาไปมาแล้ว." (พราหมณ์ถามว่า) "ท่านได้อะไรบ้างไหม?" (พระเถระตอบว่า) "ใช่ พราหมณ์ อาตมาได้แล้ว." พราหมณ์นั้นไปถึงเรือนแล้วถามว่า "พวกเจ้าได้ให้อะไรแก่บรรพชิตนั้นบ้างไหม?" (คนในเรือนตอบว่า) "ไม่ได้ให้อะไรเลย." วันรุ่งขึ้น พราหมณ์นั่งอยู่ที่ประตูเรือนทีเดียว (คิดว่า) "วันนี้เราจะข่มบรรพชิตด้วยมุสาวาท." พระเถระมาถึงประตูเรือนของพราหมณ์ในวันที่สอง พราหมณ์เห็นพระเถระแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เมื่อวานท่านไม่ได้อะไรในเรือนของเราเลย แต่กลับกล่าวว่า 'ได้แล้ว' การพูดมุสาของท่านสมควรหรือ?" พระเถระกล่าวว่า "พราหมณ์ ตลอด ๗ ปีในเรือนของท่าน อาตมาไม่ได้แม้แต่คำว่า 'นิมนต์ข้างหน้าเถิด' แต่เมื่อวานอาตมาได้คำว่า 'นิมนต์ข้างหน้าเถิด' อาตมาอาศัยคำปฏิสันถารนั้นจึงได้กล่าวอย่างนั้น."

Brāhmaṇo cintesi – ‘‘ime paṭisanthāramattampi labhitvā ‘labhimhā’ti pasaṃsanti, aññaṃ kiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ labhitvā kasmā na pasaṃsantī’’ti pasīditvā attano atthāya paṭiyāditabhattato kaṭacchumattaṃ bhikkhaṃ tadupiyañca byañjanaṃ dāpetvā ‘‘imaṃ bhikkhaṃ sabbakālaṃ tumhe labhissathā’’ti āha[Pg.30]. So punadivasato pabhuti upasaṅkamantassa therassa upasamaṃ disvā bhiyyosomattāya pasīditvā theraṃ niccakālaṃ attano ghare bhattavissaggakaraṇatthāya yāci. Thero adhivāsetvā divase divase bhattakiccaṃ katvā gacchanto thokaṃ thokaṃ buddhavacanaṃ kathetvā gacchati. Sopi kho māṇavako soḷasavassuddesikoyeva tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahosi. Brahmalokato āgatasuddhasattassa āsane vā sayane vā añño koci nisajjitā vā nipajjitā vā natthi. So yadā ācariyagharaṃ gacchati, tadāssa mañcapīṭhaṃ setena vatthena paṭicchādetvā laggetvā ṭhapenti. Thero cintesi – ‘‘samayo dāni māṇavakaṃ pabbājetuṃ, cirañca me idhāgacchantassa, na ca kāci māṇavakena saddhiṃ kathā uppajjati. Handa dāni iminā upāyena pallaṅkaṃ nissāya uppajjissatī’’ti gehaṃ gantvā yathā tasmiṃ gehe ṭhapetvā māṇavakassa pallaṅkaṃ aññaṃ na kiñci āsanaṃ dissati tathā adhiṭṭhāsi. Brāhmaṇassa gehajano theraṃ disvā aññaṃ kiñci āsanaṃ apassanto māṇavakassa pallaṅkaṃ attharitvā therassa adāsi. Nisīdi thero pallaṅke. Māṇavakopi kho taṅkhaṇaññeva ācariyagharā āgamma theraṃ attano pallaṅke nisinnaṃ disvā kupito anattamano ‘‘ko mama pallaṅkaṃ samaṇassa paññapesī’’ti āha.

พราหมณ์คิดว่า "บรรพชิตเหล่านี้แม้ได้เพียงคำปฏิสันถารก็ยังชมว่า 'ได้แล้ว' หากได้ของขบเคี้ยวหรือของบริโภคอย่างอื่น ทำไมจะไม่ชมเล่า?" จึงเลื่อมใสแล้ว ให้ถวายภิกษาเพียงหนึ่งทัพพีพร้อมกับข้าวที่สมควรจากข้าวที่เตรียมไว้เพื่อตน แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจักได้รับภิกษานี้ตลอดกาล." ตั้งแต่วันรุ่งขึ้น พราหมณ์นั้นเห็นความสงบของพระเถระผู้เข้าไปหา จึงเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้นิมนต์พระเถระเพื่อกระทำภัตกิจในเรือนของตนเป็นประจำ. พระเถระรับนิมนต์แล้ว กระทำภัตกิจทุกๆ วัน เมื่อจะกลับก็แสดงพระพุทธพจน์ทีละน้อยๆ แล้วจึงไป. แม้มาณพนั้นมีอายุประมาณ ๑๖ ปี เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวททั้งสาม. บนอาสนะหรือที่นอนของสัตว์ผู้บริสุทธิ์ที่มาจากพรหมโลกนั้น ไม่มีผู้อื่นใครๆ นั่งหรือนอนเลย. เมื่อใดมาณพนั้นไปสู่เรือนของอาจารย์ เมื่อนั้นพวกเขาก็เอาผ้าขาวคลุมเตียงและตั่งของเขาแล้วยกแขวนไว้. พระเถระคิดว่า "บัดนี้เป็นเวลาที่จะให้มาณพบวชแล้ว เรามาที่นี่นานแล้ว แต่การสนทนาใดๆ กับมาณพยังไม่เกิดขึ้น เอาเถิด บัดนี้เราจะอาศัยบัลลังก์นี้เป็นอุบายให้เกิดการสนทนา" ท่านจึงไปที่เรือนแล้วอธิษฐานว่า ในเรือนนั้นเมื่อวางบัลลังก์ของมาณพแล้ว จะไม่เห็นอาสนะอื่นใดเลย. คนในเรือนของพราหมณ์เห็นพระเถระแล้ว เมื่อไม่เห็นอาสนะอื่น จึงปูลาดบัลลังก์ของมาณพถวายแก่พระเถระ. พระเถระก็นั่งบนบัลลังก์. แม้มาณพนั้นกลับมาจากเรือนอาจารย์ในขณะนั้นเอง เห็นพระเถระนั่งบนบัลลังก์ของตน ก็โกรธ ไม่พอใจ กล่าวว่า "ใครปูบัลลังก์ของข้าพเจ้าให้สมณะ?"

Thero bhattakiccaṃ katvā vūpasante māṇavakassa caṇḍikkabhāve evamāha – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, māṇavaka, kiñci mantaṃ jānāsī’’ti? Māṇavako ‘‘bho pabbajita, mayi dāni mante ajānante aññe ke jānissantī’’ti vatvā, theraṃ pucchi – ‘‘tumhe pana mantaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Puccha, māṇavaka, pucchitvā sakkā jānitu’’nti. Atha kho māṇavako tīsu vedesu sanighaṇḍukeṭubhesu sākkharappabhedesu itihāsapañcamesu yāni yāni gaṇṭhiṭṭhānāni, yesaṃ yesaṃ nayaṃ neva attanā passati nāpissa ācariyo addasa, tesu tesu theraṃ pucchi. Thero ‘‘pakatiyāpi tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū, idāni pana paṭisambhidāppatto, tenassa natthi tesaṃ pañhānaṃ vissajjane bhāro’’ti tāvadeva te pañhe vissajjetvā māṇavakaṃ āha – ‘‘māṇavaka, ahaṃ tayā bahuṃ pucchito; ahampi dāni taṃ ekaṃ pañhaṃ pucchāmi, byākarissasi me’’ti? ‘‘Āma, bho pabbajita, puccha byākarissāmī’’ti. Thero cittayamake imaṃ pañhaṃ pucchi –

พระเถระกระทำภัตกิจแล้ว เมื่อความดุร้ายของมาณพสงบลง จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "มาณพ เธอรู้มนต์อะไรบ้างไหม?" มาณพกล่าวว่า "ท่านบรรพชิต เมื่อข้าพเจ้าไม่รู้มนต์แล้ว ใครอื่นเล่าจะรู้?" แล้วถามพระเถระว่า "ก็ท่านเล่า รู้มนต์ไหม?" (พระเถระตอบว่า) "มาณพ เธอจงถามเถิด ถามแล้วย่อมจะรู้ได้." ครั้งนั้น มาณพได้ถามพระเถระถึงปมปัญหาในที่ต่างๆ ในเวททั้งสาม พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุ เกฏุภะ อักขรประเภท และมีอิติหาสะเป็นที่ ๕ ซึ่งแนวทางแห่งปมปัญหาเหล่านั้น ตนเองก็ไม่เห็น แม้อาจารย์ของตนก็ไม่เคยเห็น. พระเถระโดยปกติก็เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวททั้งสามอยู่แล้ว และบัดนี้ยังเป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาอีกด้วย เพราะฉะนั้น ภาระในการแก้ปัญหาเหล่านั้นจึงไม่มีแก่ท่าน ท่านจึงแก้ปัญหาเหล่านั้นได้ทันที แล้วกล่าวกับมาณพว่า "มาณพ เธอถามเรามากแล้ว บัดนี้เราจะถามปัญหาเธอสักข้อหนึ่ง เธอจะตอบเราไหม?" (มาณพตอบว่า) "ได้ ท่านบรรพชิต ถามมาเถิด ข้าพเจ้าจะตอบ." พระเถระจึงถามปัญหานี้ในจิตตยมกะว่า –

‘‘Yassa [Pg.31] cittaṃ uppajjati na nirujjhati tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissati; yassa vā pana cittaṃ nirujjhissati nuppajjissati tassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī’’ti?

"จิตของบุคคลใดกำลังเกิดขึ้นแต่ยังไม่ดับไป จิตของบุคคลนั้นจักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้นใช่ไหม? หรือว่า จิตของบุคคลใดจักดับไปแต่จักไม่เกิดขึ้น จิตของบุคคลนั้นกำลังเกิดขึ้นแต่ยังไม่ดับไปใช่ไหม?"

Māṇavo uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkonto ‘‘kiṃ nāma, bho pabbajita, ida’’nti āha. ‘‘Buddhamanto nāmāyaṃ, māṇavā’’ti. ‘‘Sakkā panāyaṃ, bho, mayhampi dātu’’nti. ‘‘Sakkā māṇava, amhehi gahitapabbajjaṃ gaṇhantassa dātu’’nti. Tato māṇavo mātāpitaro upasaṅkamitvā āha – ‘‘ayaṃ pabbajito buddhamantaṃ nāma jānāti, na ca attano santike apabbajitassa deti, ahaṃ etassa santike pabbajitvā mantaṃ uggaṇhissāmī’’ti.

มาณพนั้นไม่สามารถจะสาธยายไปตามลำดับหรือย้อนกลับได้ จึงกล่าวว่า "ท่านบรรพชิต มนต์นี้ชื่ออะไร" (พระเถระตอบว่า) "มาณพ มนต์นี้ชื่อว่าพุทธมนต์" (มาณพถามว่า) "ท่านผู้เจริญ มนต์นี้จะให้แก่ข้าพเจ้าได้หรือไม่" (พระเถระตอบว่า) "มาณพ เราสามารถให้แก่ผู้ที่รับบรรพชาตามที่เราถือเอาแล้วได้" เพราะเหตุนั้น มาณพจึงเข้าไปหาบิดามารดาแล้วกล่าวว่า "บรรพชิตนี้รู้จักพุทธมนต์ แต่ไม่ให้แก่ผู้ที่ยังไม่บวชในสำนักของตน ข้าพเจ้าจะบวชในสำนักของท่านผู้นี้แล้วเรียนมนต์"

Athassa mātāpitaro ‘‘pabbajitvāpi no putto mante gaṇhatu, gahetvā punāgamissatī’’ti maññamānā ‘‘uggaṇha, puttā’’ti anujāniṃsu. Thero dārakaṃ pabbājetvā dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ tāva ācikkhi. So tattha parikammaṃ karonto nacirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tato thero cintesi – ‘‘sāmaṇero sotāpattiphale patiṭṭhito, abhabbo dāni sāsanato nivattituṃ. Sace panassāhaṃ kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā katheyyaṃ, arahattaṃ pāpuṇeyya, appossukko bhaveyya buddhavacanaṃ gahetuṃ, samayo dāni naṃ caṇḍavajjittherassa santikaṃ pesetu’’nti. Tato āha – ‘‘ehi tvaṃ, sāmaṇera, therassa santikaṃ gantvā buddhavacanaṃ uggaṇha. Mama vacanena tañca ārogyaṃ puccha; evañca vadehi – ‘upajjhāyo maṃ, bhante, tumhākaṃ santikaṃ pahiṇī’ti. ‘Ko nāma te upajjhāyo’ti ca vutte ‘siggavatthero nāma, bhante’ti vadeyyāsi. ‘Ahaṃ ko nāmā’ti vutte evaṃ vadeyyāsi – ‘mama upajjhāyo, bhante, tumhākaṃ nāmaṃ jānātī’’’ti.

ครั้งนั้น บิดามารดาของมาณพนั้นคิดว่า "แม้บวชแล้ว บุตรของเราก็จงเรียนมนต์ เรียนแล้วก็จะกลับมาอีก" จึงอนุญาตว่า "ลูกเอ๋ย จงเรียนเถิด" พระเถระให้เด็กนั้นบวชแล้ว ได้บอกอาการ 32 กรรมฐานก่อน สามเณรติสสะนั้นเมื่อทำบริกรรมในกรรมฐานนั้น ไม่นานนักก็ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล ลำดับนั้น พระเถระจึงคิดว่า "สามเณรดำรงอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว บัดนี้เป็นผู้ไม่ควรจะกลับจากพระศาสนา อนึ่ง ถ้าเราจะให้สามเณรนั้นเจริญกรรมฐานยิ่งขึ้นแล้วบอก สามเณรก็จะบรรลุพระอรหัต และจะมีความขวนขวายน้อยในการเรียนพุทธพจน์ บัดนี้ถึงเวลาที่จะส่งสามเณรนั้นไปสู่สำนักของพระจัณฑวัชชีเถระแล้ว" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สามเณร เธอจงมา ไปสู่สำนักของพระเถระแล้วเรียนพุทธพจน์ จงถามถึงความไม่มีโรคของพระเถระนั้นตามคำของเรา และจงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอุปัชฌาย์ส่งกระผมมายังสำนักของท่าน’ เมื่อถูกถามว่า ‘อุปัชฌาย์ของเธอชื่ออะไร’ เธอพึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าพระสิคควเถระ’ เมื่อถูกถามว่า ‘เราชื่ออะไร’ เธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอุปัชฌาย์ของกระผมรู้จักชื่อของท่าน’"

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho tisso sāmaṇero theraṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā anupubbena caṇḍavajjittherassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Thero sāmaṇeraṃ pucchi – ‘‘kuto āgatosī’’ti? ‘‘Upajjhāyo maṃ, bhante, tumhākaṃ santikaṃ pahiṇī’’ti. ‘‘Ko nāma te upajjhāyo’’ti? ‘‘Siggavatthero nāma, bhante’’ti. ‘‘Ahaṃ ko nāmā’’ti? ‘‘Mama upajjhāyo, bhante, tumhākaṃ nāmaṃ jānātī’’ti. ‘‘Pattacīvaraṃ dāni paṭisāmehī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti sāmaṇero pattacīvaraṃ paṭisāmetvā punadivase pariveṇaṃ sammajjitvā udakadantaponaṃ upaṭṭhāpesi. Thero tassa sammajjitaṭṭhānaṃ puna sammajji[Pg.32]. Taṃ udakaṃ chaḍḍetvā aññaṃ udakaṃ āhari. Tañca dantakaṭṭhaṃ apanetvā aññaṃ dantakaṭṭhaṃ gaṇhi. Evaṃ satta divasāni katvā sattame divase puna pucchi. Sāmaṇero punapi pubbe kathitasadisameva kathesi. Thero ‘‘so vatāyaṃ brāhmaṇo’’ti sañjānitvā ‘‘kimatthaṃ āgatosī’’ti āha. ‘‘Buddhavacanaṃ uggaṇhatthāya, bhante’’ti. Thero ‘‘uggaṇha dāni, sāmaṇerā’’ti vatvā puna divasato pabhuti buddhavacanaṃ paṭṭhapesi. Tisso sāmaṇerova hutvā, ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ sabbaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhi saddhiṃ aṭṭhakathāya. Upasampannakāle pana avassikova samāno tipiṭakadharo ahosi. Ācariyupajjhāyā moggaliputtatissattherassa hatthe sakalaṃ buddhavacanaṃ patiṭṭhāpetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbāyiṃsu. Moggaliputtatissattheropi aparena samayena kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā arahattappatto bahūnaṃ dhammavinayaṃ vācesi.

สามเณรติสสะรับคำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อย่างนั้น" แล้วไหว้พระเถระ กระทำประทักษิณ ไปสู่สำนักของพระจัณฑวัชชีเถระโดยลำดับ ไหว้แล้วยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระเถระถามสามเณรว่า "เธอมาจากไหน" (สามเณรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอุปัชฌาย์ส่งกระผมมายังสำนักของท่าน" (พระเถระถามว่า) "อุปัชฌาย์ของเธอชื่ออะไร" (สามเณรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าพระสิคควเถระ" (พระเถระถามว่า) "เราชื่ออะไร" (สามเณรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอุปัชฌาย์ของกระผมรู้จักชื่อของท่าน" (พระเถระกล่าวว่า) "บัดนี้จงเก็บบาตรและจีวรเถิด" สามเณรรับว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดีแล้ว" แล้วเก็บบาตรและจีวร ในวันรุ่งขึ้น กวาดบริเวณแล้วจัดตั้งน้ำและไม้สีฟันไว้ พระเถระกวาดที่ที่สามเณรกวาดแล้วซ้ำอีก เทน้ำนั้นทิ้งแล้วนำน้ำอื่นมา และเอาไม้สีฟันนั้นออกแล้วถือเอาไม้สีฟันอื่น ทำอย่างนี้ตลอด 7 วัน ในวันที่ 7 ก็ถามอีก สามเณรก็กราบเรียนเหมือนที่กราบเรียนไว้ก่อนนั่นเอง พระเถระรู้ชัดว่า "พราหมณ์ผู้นี้เองหนอ" จึงถามว่า "เธอมาเพื่อประโยชน์อะไร" (สามเณรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมมาเพื่อเรียนพุทธพจน์" พระเถระกล่าวว่า "สามเณร บัดนี้จงเรียนเถิด" แล้วตั้งแต่วันรุ่งขึ้นเป็นต้นไป ก็เริ่มสอนพุทธพจน์ ติสสสามเณรนั้นเป็นสามเณรนั่นเอง ได้เรียนพุทธพจน์ทั้งหมดพร้อมด้วยอรรถกถา เว้นไว้แต่พระวินัยปิฎก ครั้นถึงเวลาอุปสมบท แม้เป็นผู้ยังไม่มีพรรษา ก็เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก พระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ทั้งหลายได้มอบพุทธพจน์ทั้งหมดไว้ในมือของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระแล้ว ดำรงอยู่จนสิ้นอายุขัยแล้วปรินิพพาน แม้พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระในกาลต่อมา ได้เจริญกรรมฐานแล้วบรรลุพระอรหัต ได้สอนพระธรรมวินัยแก่ภิกษุเป็นจำนวนมาก

Tena kho pana samayena bindusārassa rañño ekasataputtā ahesuṃ. Te sabbe asoko attanā saddhiṃ ekamātikaṃ tissakumāraṃ ṭhapetvā ghātesi. Ghātento ca cattāri vassāni anabhisittova rajjaṃ kāretvā catunnaṃ vassānaṃ accayena tathāgatassa parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari aṭṭhārasame vasse sakalajambudīpe ekarajjābhisekaṃ pāpuṇi. Abhisekānubhāvena cassa imā rājiddhiyo āgatā – mahāpathaviyā heṭṭhā yojanappamāṇe āṇā pavattati; tathā upari ākāse anotattadahato aṭṭhahi kājehi soḷasa pānīyaghaṭe divase divase devatā āharanti, yato sāsane uppannasaddho hutvā aṭṭha ghaṭe bhikkhusaṅghassa adāsi, dve ghaṭe saṭṭhimattānaṃ tipiṭakadharabhikkhūnaṃ, dve ghaṭe aggamahesiyā asandhimittāya, cattāro ghaṭe attanā paribhuñji; devatāeva himavante nāgalatādantakaṭṭhaṃ nāma atthi siniddhaṃ mudukaṃ rasavantaṃ taṃ divase divase āharanti, yena rañño ca mahesiyā ca soḷasannañca nāṭakitthisahassānaṃ saṭṭhimattānañca bhikkhusahassānaṃ devasikaṃ dantaponakiccaṃ nippajjati. Devasikameva cassa devatā agadāmalakaṃ agadaharītakaṃ suvaṇṇavaṇṇañca gandharasasampannaṃ ambapakkaṃ āharanti. Tathā chaddantadahato pañcavaṇṇanivāsanapāvuraṇaṃ pītakavaṇṇahatthapucchanapaṭakaṃ dibbañca pānakaṃ āharanti. Devasikameva panassa nhānagandhaṃ [Pg.33] anuvilepanagandhaṃ pārupanatthāya asuttamayikaṃ sumanapupphapaṭaṃ mahārahañca añjanaṃ nāgabhavanato nāgarājāno āharanti. Chaddantadaheva uṭṭhitassa sālino nava vāhasahassāni divase divase sukā āharanti. Mūsikā nitthusakaṇe karonti, ekopi khaṇḍataṇḍulo na hoti, rañño sabbaṭṭhānesu ayameva taṇḍulo paribhogaṃ gacchati. Madhumakkhikā madhuṃ karonti. Kammārasālāsu acchā kūṭaṃ paharanti. Karavīkasakuṇā āgantvā madhurassaraṃ vikūjantā rañño balikammaṃ karonti.

ในกาลนั้น พระโอรส 101 องค์ของพระเจ้าพินทุสารได้มีแล้ว. พระเจ้าอโศกได้ปลงพระชนม์พระโอรสเหล่านั้นทั้งหมด เว้นพระติสสกุมารผู้มีพระมารดาเดียวกันกับพระองค์. และเมื่อปลงพระชนม์แล้ว ได้ครองราชย์โดยยังมิได้อภิเษกตลอด 4 ปี. เมื่อล่วง 4 ปีแล้ว ในปีที่ 18 ยิ่งด้วยสองร้อยปี (พ.ศ. 218) นับแต่การปรินิพพานของพระตถาคต ได้ทรงถึงการอภิเษกเป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งสิ้น. ด้วยอานุภาพแห่งการอภิเษกของพระองค์ ราชฤทธิ์เหล่านี้ได้ปรากฏขึ้น คือ การแผ่ไปแห่งพระอาชญาในเบื้องล่างแผ่นดินลึก 1 โยชน์; เช่นเดียวกันในเบื้องบนอากาศ เทวดานำหม้อน้ำดื่ม 16 หม้อ โดยใช้คานหาบ 8 อัน จากสระอโนดาตมาถวายทุกวัน. เพราะพระองค์ทรงมีศรัทธาบังเกิดขึ้นในพระศาสนา จึงถวาย 8 หม้อแก่พระภิกษุสงฆ์, 2 หม้อแก่พระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกประมาณ 60,000 รูป, 2 หม้อแก่อัครมเหสีพระนามว่าอสันธมิตตา, และ 4 หม้อทรงเสวยเอง. เทวดานำไม้สีฟันชื่อนาคลดา ซึ่งมีอยู่ในป่าหิมพานต์ มีความนวล นุ่มนวล และมีรสชาติ มาถวายทุกวัน ซึ่งไม้สีฟันนั้นใช้สำหรับพระราชา พระมเหสี นางฟ้อน 16,000 นาง และพระภิกษุ 60,000 รูป เพื่อทำกิจด้วยไม้สีฟันได้ทุกวัน. เทวดานำมะขามป้อมโอสถ สมอไทยโอสถ และมะม่วงสุกที่มีสีดุจทองและสมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรสมาถวายพระองค์ทุกวัน. เช่นเดียวกัน เทวดานำผ้าสำหรับนุ่งและห่มมีสี 5 ประการ ผ้าเช็ดมือสีเหลือง และน้ำปานะทิพย์จากสระฉัททันต์มาถวาย. อนึ่ง พญานาคจากนาคพิภพนำเครื่องหอมสำหรับสรง เครื่องหอมสำหรับลูบไล้ ผ้าลายดอกมะลิที่มิได้ทอด้วยด้าย และยาหยอดตาอันมีค่ามาถวายพระองค์ทุกวันเพื่อประโยชน์แก่การนุ่งห่ม. นกแก้วนำข้าวสาลี 9,000 วาหะ ที่เกิดในสระฉัททันต์มาถวายทุกวัน. พวกหนูทำให้ข้าวสารปราศจากแกลบและรำ แม้ปลายข้าวสักเม็ดหนึ่งก็ไม่มี ข้าวสารนี้เท่านั้นที่ใช้บริโภคในทุกที่ของพระราชา. แมลงผึ้งทำน้ำผึ้ง. ในโรงช่างเหล็ก พวกหมีช่วยทุบค้อน. นกการเวกมาขับขานเสียงไพเราะกระทำการบำเรอแก่พระราชา. ราชฤทธิ์เหล่านี้ได้ปรากฏขึ้นด้วยประการฉะนี้.

Imāhi iddhīhi samannāgato rājā ekadivasaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ pesetvā catunnaṃ buddhānaṃ adhigatarūpadassanaṃ kappāyukaṃ kāḷaṃ nāma nāgarājānaṃ ānayitvā setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā anekasatavaṇṇehi jalaja thalajapupphehi suvaṇṇapupphehi ca pūjaṃ katvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitehi soḷasahi nāṭakitthisahassehi samantato parikkhipitvā ‘‘anantañāṇassa tāva me saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa rūpaṃ imesaṃ akkhīnaṃ āpāthaṃ karohī’’ti vatvā tena nimmitaṃ sakalasarīravippakiṇṇapuññappabhāvanibbattāsītānubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasassirīkatāya vikasitakamaluppalapuṇḍarīkapaṭimaṇḍitamiva salilatalaṃ tārāgaṇarasmijālavisadavipphuritasobhāsamujjalitamiva gaganatalaṃ nīlapītalohitādibhedavicitravaṇṇaraṃsivinaddhabyāmappabhāparikkhepavilāsitāya sañcāppabhānurāgaindadhanuvijjulatāparikkhittamiva kanakagirisikharaṃ nānāvirāgavimalaketumālāsamujjalitacārumatthakasobhaṃ nayanarasāyatanamiva brahmadevamanujanāgayakkhagaṇānaṃ buddharūpaṃ passanto satta divasāni akkhipūjaṃ nāma akāsi.

พระราชาผู้ประกอบด้วยฤทธิ์เหล่านี้ วันหนึ่ง ทรงส่งเครื่องผูกคือโซ่ทองไป นำพญานาคชื่อกาฬะ ผู้มีอายุยืนตลอดกัป ผู้ได้เคยเห็นพระรูปของพระพุทธเจ้า 4 พระองค์มา ให้นั่งบนบัลลังก์อันมีค่าใต้เศวตฉัตร ทรงบูชาด้วยดอกไม้ที่เกิดในน้ำและเกิดบนบกหลายร้อยสีและดอกไม้ทอง ทรงแวดล้อมด้วยนางฟ้อน 16,000 นาง ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ตรัสว่า "ขอท่านจงกระทำพระรูปของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีพระอนันตญาณ ผู้ทรงเป็นพระธรรมราชาผู้ประเสริฐ ให้ปรากฏในคลองแห่งจักษุของข้าพเจ้าเถิด" เมื่อทอดพระเนตรพระพุทธรูปที่พญานาคนั้นเนรมิตขึ้น ซึ่งมีความสง่างามด้วยพระมหาปุริสลักษณะ 32 ประการ และพระอนุพยัญชนะ 80 ประการ อันบังเกิดด้วยอานุภาพแห่งพระบุญญะที่แผ่ไปทั่วพระสรีระทั้งสิ้น ประดุจพื้นน้ำที่ประดับด้วยดอกบัวหลวง ดอกขาบ และดอกบัวขาวที่บานสะพรั่ง ประดุจท้องฟ้าที่รุ่งเรืองด้วยความงามอันซ่านไปแห่งข่ายคือรัศมีของหมู่ดาวอันบริสุทธิ์ ด้วยความงดงามแห่งพระฉัพพรรณรังสีที่แผ่ไปรอบพระวรกายประมาณหนึ่งวา อันสอดประสานด้วยรัศมีมีสีต่างๆ เป็นต้นว่า สีเขียว สีเหลือง และสีแดง ประดุจยอดเขาสุวรรณบรรพตที่แวดล้อมด้วยแสงสนธยา รุ้งกินน้ำ และสายฟ้า ผู้มีความงามแห่งพระเศียรอันรุ่งเรืองด้วยพระเกตุมาลาอันปราศจากมลทินและมีสีต่างๆ ประดุจยาบำรุงดวงตาของหมู่พรหม เทวดา มนุษย์ นาค และยักษ์ ได้ทรงกระทำอักขิบูชา (การบูชาด้วยดวงตา) ตลอด 7 วัน.

Rājā kira abhisekaṃ pāpuṇitvā tīṇiyeva saṃvaccharāni bāhirakapāsaṇḍaṃ pariggaṇhi. Catutthe saṃvacchare buddhasāsane pasīdi. Tassa kira pitā bindusāro brāhmaṇabhatto ahosi, so brāhmaṇānañca brāhmaṇajātiyapāsaṇḍānañca paṇḍaraṅgaparibbājakādīnaṃ saṭṭhisahassamattānaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi. Asokopi pitarā pavattitaṃ dānaṃ attano antepure tatheva dadamāno ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhito te upasamaparibāhirena ācārena bhuñjamāne asaṃyatindriye avinītairiyāpathe disvā cintesi – ‘‘īdisaṃ dānaṃ upaparikkhitvā yuttaṭṭhāne dātuṃ vaṭṭatī’’ti. Evaṃ cintetvā amacce āha – ‘‘gacchatha, bhaṇe, attano attano sādhusammate [Pg.34] samaṇabrāhmaṇe antepuraṃ atiharatha, dānaṃ dassāmā’’ti. Amaccā ‘‘sādhu, devā’’ti rañño paṭissuṇitvā te te paṇḍaraṅgaparibbājakājīvakanigaṇṭhādayo ānetvā ‘‘ime, mahārāja, amhākaṃ arahanto’’ti āhaṃsu.

ได้ยินว่า พระราชาเมื่อทรงอภิเษกแล้ว ได้ทรงยึดถือลัทธิภายนอกพระศาสนาตลอด 3 ปีเท่านั้น. ในปีที่ 4 ได้ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา. ได้ยินว่า พระเจ้าพินทุสาร พระบิดาของพระองค์ ทรงเป็นผู้บำรุงพราหมณ์. พระองค์ได้ทรงตั้งนิจภัตไว้สำหรับพราหมณ์ และพวกปริพาชกนุ่งขาวเป็นต้น ผู้มีลัทธิเป็นพราหมณ์ ประมาณ 60,000 คน. พระเจ้าอโศกก็ทรงถวายทานที่พระบิดาทรงตั้งไว้ในพระราชวังเช่นนั้น. วันหนึ่ง ประทับยืนที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นพวกปริพาชกเหล่านั้นกำลังบริโภคด้วยมารยาทที่ห่างไกลจากความสงบ มีอินทรีย์ไม่สำรวม มีอิริยาบถอันมิได้ฝึกฝน จึงทรงดำริว่า "ควรจะพิจารณาดูแล้วให้ทานเช่นนี้ในที่ที่ควร". เมื่อทรงดำริเช่นนั้นแล้ว จึงตรัสกับอำมาตย์ว่า "แน่ะพนาย ท่านทั้งหลาย จงไปนำสมณพราหมณ์ที่ตนเองสมมติว่าเป็นคนดีมายังพระราชวัง เราจะถวายทาน". อำมาตย์ทั้งหลายทูลรับพระบัญชาว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วนำพวกปริพาชกนุ่งขาว อาชีวก และนิครนถ์ เป็นต้น มา ทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช บุคคลเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ของพวกข้าพระองค์".

Atha rājā antepure uccāvacāni āsanāni paññapetvā ‘‘āgacchantū’’ti vatvā āgatāgate āha – ‘‘attano attano patirūpe āsane nisīdathā’’ti. Tesu ekacce bhaddapīṭhakesu, ekacce phalakapīṭhakesu nisīdiṃsu. Te disvā rājā ‘‘natthi nesaṃ anto sāro’’ti ñatvā tesaṃ anurūpaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ datvā uyyojesi.

ลำดับนั้น พระราชาทรงจัดอาสนะสูงและต่ำในพระราชวัง ตรัสว่า "จงมาเถิด" แล้วตรัสกับผู้ที่มาถึงว่า "จงนั่งบนอาสนะที่สมควรแก่ตนเถิด". ในบรรดาคนเหล่านั้น บางพวกก็นั่งบนตั่งอาสนะ บางพวกก็นั่งบนตั่งแผ่นกระดาน. เมื่อทอดพระเนตรเห็นพวกเขาแล้ว ทรงทราบว่า "สาระภายในของคนเหล่านี้ไม่มี" จึงถวายของขบเคี้ยวและของบริโภคที่สมควรแก่พวกเขา แล้วส่งกลับไป.

Evaṃ gacchante kāle ekadivasaṃ rājā sīhapañjare ṭhito addasa nigrodhasāmaṇeraṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ iriyāpathasampannaṃ. Ko panāyaṃ nigrodho nāma? Bindusārarañño jeṭṭhaputtassa sumanarājakumārassa putto.

เมื่อเวลาผ่านไปโดยทำนองนี้ วันหนึ่ง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ได้ทอดพระเนตรเห็นสามเณรนิโครธกำลังเดินไปตามลานหลวง ผู้ฝึกฝนแล้ว ผู้คุ้มครองแล้วด้วยสติ ผู้มีอินทรีย์สงบระงับ ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถอันน่าเลื่อมใส. ก็นิโครธนี้เป็นใครกันเล่า? เป็นโอรสของพระราชกุมารสุมนะ ผู้เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าพินทุสาร.

Tatrāyaṃ anupubbikathā –

ในเรื่องนั้น นี้เป็นลำดับเรื่องราวดังต่อไปนี้ -

Bindusārarañño kira dubbalakāleyeva asokakumāro attanā laddhaṃ ujjenīrajjaṃ pahāya āgantvā sabbanagaraṃ attano hatthagataṃ katvā sumanarājakumāraṃ aggahesi. Taṃdivasameva sumanassa rājakumārassa sumanā nāma devī paripuṇṇagabbhā ahosi. Sā aññātakavesena nikkhamitvā avidūre aññataraṃ caṇḍālagāmaṃ sandhāya gacchantī jeṭṭhakacaṇḍālassa gehato avidūre aññatarasmiṃ nigrodharukkhe adhivatthāya devatāya ‘‘ito ehi, sumane’’ti vadantiyā saddaṃ sutvā tassā samīpaṃ gatā. Devatā attano ānubhāvena ekaṃ sālaṃ nimminitvā ‘‘ettha vasāhī’’ti adāsi. Sā taṃ sālaṃ pāvisi. Gatadivaseyeva ca puttaṃ vijāyi. Sā tassa nigrodhadevatāya pariggahitattā ‘‘nigrodho’’ tveva nāmaṃ akāsi. Jeṭṭhakacaṇḍālo diṭṭhadivasato pabhuti taṃ attano sāmidhītaraṃ viya maññamāno nibaddhavattaṃ paṭṭhapesi. Rājadhītā tattha satta vassāni vasi. Nigrodhakumāropi sattavassiko jāto. Tadā mahāvaruṇatthero nāma eko arahā dārakassa hetusampadaṃ disvā rakkhitvā tattha viharamāno ‘‘sattavassiko dāni dārako, kālo naṃ pabbājetu’’nti [Pg.35] cintetvā rājadhītāya ārocāpetvā nigrodhakumāraṃ pabbājesi. Kumāro khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. So ekadivasaṃ pātova sarīraṃ jaggitvā ācariyupajjhāyavattaṃ katvā pattacīvaramādāya ‘‘mātuupāsikāya gehadvāraṃ gacchāmī’’ti nikkhami. Mātunivāsanaṭṭhānañcassa dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā nagaramajjhena gantvā pācīnadvārena nikkhamitvā gantabbaṃ hoti.

เล่ากันว่า ในเวลาที่พระเจ้าพินทุสารทรงทุพพลภาพนั่นเอง พระกุมารอโศกทรงละราชสมบัติในเมืองอุชเชนีที่ตนได้มา แล้วเสด็จมา ทรงทำพระนครทั้งหมดให้อยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระองค์ แล้วทรงจับพระราชกุมารสุมนะ. ในวันนั้นเอง พระเทวีพระนามว่าสุมนาของพระราชกุมารสุมนะทรงมีพระครรภ์แก่. พระนางสุมนาเทวีนั้นปลอมแปลงเพศเสด็จออกไป เมื่อกำลังเสด็จมุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านจัณฑาลแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลนัก ได้ยินเสียงของเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นนิโครธ (ต้นไทร) ต้นหนึ่งในที่ใกล้เรือนของหัวหน้าจัณฑาลกล่าวว่า 'สุมนา เธอจงมาที่นี่' จึงเสด็จไปใกล้เทวดานั้น. เทวดาได้เนรมิตศาลาหลังหนึ่งด้วยอานุภาพของตน แล้วถวายโดยกล่าวว่า 'จงอยู่ที่นี่เถิด'. พระนางเสด็จเข้าไปสู่ศาลานั้น. และในวันที่เสด็จไปถึงนั่นเอง ก็ประสูติพระโอรส. พระนางตั้งพระนามพระโอรสว่า 'นิโครธ' นั่นเอง เพราะเหตุที่เทวดาที่ต้นนิโครธรับดูแลไว้. หัวหน้าจัณฑาลนับตั้งแต่วันที่ได้เห็น ก็สำคัญพระนางว่าเป็นดังธิดาของเจ้านายตน จึงได้จัดตั้งวัตรปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ. พระราชธิดาประทับอยู่ที่นั่น ๗ ปี. แม้พระกุมารนิโครธก็มีพระชนมายุได้ ๗ ปี. ในกาลนั้น พระอรหันต์รูปหนึ่งชื่อพระมหาพระวรุณเถระ เห็นความถึงพร้อมแห่งเหตุของเด็กนั้น จึงคุ้มครองและพำนักอยู่ที่นั่น แล้วคิดว่า 'บัดนี้เด็กมีอายุ ๗ ปีแล้ว ถึงเวลาที่จะให้เขาบรรพชา' จึงให้คนไปบอกพระราชธิดาแล้วให้พระกุมารนิโครธบรรพชา. พระกุมารได้บรรลุพระอรหัตในเวลาเสร็จการปลงผม (ปลายมีดโกน) นั่นเอง. สามเณรนิโครธนั้น วันหนึ่ง ในเวลาเช้าตรู่ ชำระร่างกายแล้ว ทำวัตรปฏิบัติอาจารย์และอุปัชฌาย์ ถือบาตรและจีวรแล้ว ออกไปด้วยตั้งใจว่า 'เราจะไปที่ประตูเรือนของอุบาสิกาผู้เป็นมารดา'. และที่พำนักของมารดาของท่านนั้น ท่านต้องเข้าเมืองทางประตูทิศใต้ เดินไปตามกลางเมือง แล้วออกทางประตูทิศตะวันออกจึงจะไปถึง.

Tena ca samayena asoko dhammarājā pācīnadisābhimukho sīhapañjare caṅkamati. Taṅkhaṇaññeva nigrodho rājaṅgaṇaṃ sampāpuṇi santindriyo santamānaso yugamattaṃ pekkhamāno. Tena vuttaṃ – ‘‘ekadivasaṃ rājā sīhapañjare ṭhito addasa nigrodhasāmaṇeraṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ iriyāpathasampanna’’nti. Disvā panassa etadahosi – ‘‘ayaṃ jano sabbopi vikkhittacitto bhantamigappaṭibhāgo. Ayaṃ pana dārako avikkhittacitto ativiya cassa ālokitavilokitaṃ samiñjanapasāraṇañca sobhati. Addhā etassa abbhantare lokuttaradhammo bhavissatī’’ti rañño saha dassaneneva sāmaṇere cittaṃ pasīdi, pemaṃ saṇṭhahi. Kasmā? Pubbe hi kira puññakaraṇakāle esa rañño jeṭṭhabhātā vāṇijako ahosi. Vuttampi hetaṃ –

และในสมัยนั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ทรงจงกรมอยู่ที่สีหบัญชร. ในขณะนั้นเอง สามเณรนิโครธผู้มีอินทรีย์สงบระงับ มีใจสงบ ทอดสายตาเพียงชั่วแอก ได้มาถึงลานหลวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'ในวันหนึ่ง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ได้ทอดพระเนตรเห็นสามเณรนิโครธกำลังเดินไปตามลานหลวง ผู้ฝึกฝนแล้ว ผู้คุ้มครองแล้วด้วยสติ ผู้มีอินทรีย์สงบระงับ ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ' ดังนี้. แต่เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็น ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่พระราชาว่า 'ชนหมู่นี้ทั้งหมดมีจิตฟุ้งซ่าน มีส่วนเปรียบด้วยเนื้อที่ตื่นตกใจ. แต่เด็กนี้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน และการมองตรง การเหลียวมอง การคู้ และการเหยียดของเขางดงามอย่างยิ่ง. แน่นอนว่าภายในของเด็กนี้จักมีโลกุตรธรรม' ดังนี้. ทันทีที่พระราชาได้ทอดพระเนตรเห็น จิตก็เลื่อมใสในสามเณร ความรักก็ตั้งมั่น. เพราะเหตุไร? เพราะว่าในกาลที่ทำบุญในภพก่อน สามเณรนี้เคยเป็นพี่ชายคนโตของพระราชา เป็นพ่อค้า (น้ำผึ้ง). สมจริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า -

‘‘Pubbe va sannivāsena, paccuppannahitena vā;

Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃ va yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);

ความรักนั้นย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะการอยู่ร่วมกันในกาลก่อน ๑ เพราะการเกื้อกูลกันในปัจจุบัน ๑ เหมือนดอกบัวเกิดในน้ำฉะนั้น.

Atha rājā sañjātapemo sabahumāno ‘‘etaṃ sāmaṇeraṃ pakkosathā’’ti amacce pesesi. ‘‘Te aticirāyantī’’ti puna dve tayo pesesi – ‘‘turitaṃ āgacchatū’’ti. Sāmaṇero attano pakatiyā eva agamāsi. Rājā patirūpamāsanaṃ ñatvā ‘‘nisīdathā’’ti āha. So ito cito ca viloketvā ‘‘natthi dāni aññe bhikkhū’’ti samussitasetacchattaṃ rājapallaṅkaṃ upasaṅkamitvā pattaggahaṇatthāya rañño ākāraṃ dassesi. Rājā taṃ pallaṅkasamīpaṃ upagacchantaṃyeva disvā cintesi – ‘‘ajjeva dāni ayaṃ sāmaṇero imassa gehassa sāmiko bhavissatī’’ti sāmaṇero rañño hatthe pattaṃ datvā pallaṅkaṃ abhiruhitvā nisīdi. Rājā attano atthāya sampāditaṃ sabbaṃ yāgukhajjakabhattavikatiṃ [Pg.36] upanāmesi. Sāmaṇero attano yāpanīyamattakameva sampaṭicchi. Bhattakiccāvasāne rājā āha – ‘‘satthārā tumhākaṃ dinnovādaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Jānāmi, mahārāja, ekadesenā’’ti. ‘‘Tāta, mayhampi naṃ kathehī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārājā’’ti rañño anurūpaṃ dhammapade appamādavaggaṃ anumodanatthāya abhāsi.

ลำดับนั้น พระราชาผู้มีความรักเกิดขึ้นแล้วและมีความเคารพอย่างยิ่ง จึงทรงส่งพวกอำมาตย์ไปว่า 'พวกท่านจงไปนิมนต์สามเณรนั้นมา'. ทรงดำริว่า 'พวกอำมาตย์เหล่านั้นชักช้าเกินไป' จึงทรงส่งไปอีก ๒-๓ คน โดยสั่งว่า 'จงให้ท่านมาโดยเร็ว'. สามเณรได้เดินไปตามปกติของตนเองนั่นเอง. พระราชาทรงทราบที่นั่งอันสมควรแล้วตรัสว่า 'นิมนต์นั่งเถิดขอรับ'. สามเณรนั้นมองไปข้างโน้นข้างนี้แล้วคิดว่า 'บัดนี้ไม่มีภิกษุอื่น' จึงเข้าไปยังพระราชบัลลังก์ที่ยกเศวตฉัตรขึ้นไว้ แล้วแสดงอาการแก่พระราชาเพื่อจะให้ทรงรับบาตร. พระราชาทรงเห็นสามเณรกำลังเข้าไปใกล้พระบัลลังก์นั่นเอง ก็ทรงดำริว่า 'ในวันนี้เอง สามเณรนี้จักเป็นเจ้าของเรือนนี้'. สามเณรถวายบาตรในพระหัตถ์ของพระราชาแล้ว ขึ้นไปนั่งบนบัลลังก์. พระราชาทรงนำเข้าไปถวายซึ่งยาคู ของขบเคี้ยว และข้าวสุกนานาชนิดที่จัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์ทั้งหมด. สามเณรรับเพียงประมาณที่พอยังชีพเท่านั้น. เมื่อเสร็จภัตกิจ พระราชาตรัสถามว่า 'ท่านทราบโอวาทที่พระศาสดาประทานแก่พวกท่านบ้างไหม?'. สามเณรถวายพระพรว่า 'มหาบพิตร อาตมาภาพทราบเพียงบางส่วน'. พระราชาตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย ขอท่านจงแสดงโอวาทนั้นแก่โยมด้วยเถิด'. สามเณรรับคำว่า 'ได้ มหาบพิตร' ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวอัปปมาทวรรคในธรรมบทอันสมควรแก่พระราชา เพื่อเป็นการอนุโมทนา.

Rājā pana ‘‘appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno pada’’nti sutvāva ‘‘aññātaṃ, tāta, pariyosāpehī’’ti āha. Anumodanāvasāne ca ‘‘aṭṭha te, tāta, dhuvabhattāni dammī’’ti āha. Sāmaṇero āha – ‘‘etāni ahaṃ upajjhāyassa dammi, mahārājā’’ti. ‘‘Ko ayaṃ, tāta, upajjhāyo nāmā’’ti? ‘‘Vajjāvajjaṃ disvā codetā sāretā ca, mahārājā’’ti. ‘‘Aññānipi te, tāta, aṭṭha dammī’’ti. ‘‘Etāni ācariyassa dammi, mahārājā’’ti. ‘‘Ko ayaṃ, tāta, ācariyo nāmā’’ti? ‘‘Imasmiṃ sāsane sikkhitabbakadhammesu patiṭṭhāpetā, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, aññānipi te aṭṭha dammī’’ti. ‘‘Etānipi bhikkhusaṅghassa dammi, mahārājā’’ti. ‘‘Ko ayaṃ, tāta, bhikkhusaṅgho nāmā’’ti? ‘‘Yaṃ nissāya, mahārāja, amhākaṃ ācariyupajjhāyānañca mama ca pabbajjā ca upasampadā cā’’ti. Rājā bhiyyoso mattāya tuṭṭhacitto āha – ‘‘aññānipi te, tāta, aṭṭha dammī’’ti. Sāmaṇero ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā punadivase dvattiṃsa bhikkhū gahetvā rājantepuraṃ pavisitvā bhattakiccamakāsi. Rājā ‘‘aññepi dvattiṃsa bhikkhū tumhehi saddhiṃ sve bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti eteneva upāyena divase divase vaḍḍhāpento saṭṭhisahassānaṃ brāhmaṇaparibbājakādīnaṃ bhattaṃ upacchinditvā antonivesane saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi nigrodhatthere gateneva pasādena. Nigrodhattheropi rājānaṃ saparisaṃ tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhāpetvā buddhasāsane pothujjanikena pasādena acalappasādaṃ katvā patiṭṭhāpesi. Puna rājā asokārāmaṃ nāma mahāvihāraṃ kāretvā saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi. Sakalajambudīpe caturāsītiyā nagarasahassesu caturāsītivihārasahassāni kārāpesi caturāsītisahassacetiyapaṭimaṇḍitāni dhammeneva, no adhammena.

พระราชา ครั้นได้ทรงสดับพระคาถาสองบทว่า "ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย" แล้ว จึงตรัสว่า "ลูกเอ๋ย เข้าใจแล้ว จงแสดงให้จบเถิด" และเมื่อจบการอนุโมทนาภัตตาหารแล้ว จึงตรัสว่า "ลูกเอ๋ย พ่อจะถวายภัตตาหารประจำ 8 สำรับแก่เจ้า" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร ภัตตาหาร 8 สำรับนี้ หม่อมฉันจะถวายแด่อุปัชฌาย์ของหม่อมฉัน" พระราชาตรัสถามว่า "ลูกเอ๋ย อุปัชฌาย์นี้คือใคร?" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร อุปัชฌาย์คือผู้ที่เห็นโทษน้อยและโทษใหญ่แล้ว ตักเตือนและให้ระลึกได้" พระราชาตรัสว่า "ลูกเอ๋ย พ่อจะถวายภัตตาหารอีก 8 สำรับแก่เจ้า" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร ภัตตาหารเหล่านี้ หม่อมฉันจะถวายแด่อาจารย์ของหม่อมฉัน" พระราชาตรัสถามว่า "ลูกเอ๋ย อาจารย์นี้คือใคร?" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร อาจารย์คือผู้ที่ให้ตั้งมั่นอยู่ในธรรมที่ควรศึกษาในพระศาสนานี้" พระราชาตรัสว่า "ดีแล้ว ลูกเอ๋ย พ่อจะถวายภัตตาหารอีก 8 สำรับแก่เจ้า" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร ภัตตาหารเหล่านี้ หม่อมฉันจะถวายแด่พระภิกษุสงฆ์" พระราชาตรัสถามว่า "ลูกเอ๋ย พระภิกษุสงฆ์นี้คือใคร?" สามเณรทูลว่า "มหาบพิตร พระภิกษุสงฆ์คือผู้ที่อาศัยแล้ว การบรรพชาและการอุปสมบทของอาจารย์และอุปัชฌาย์ของหม่อมฉัน และของหม่อมฉันจึงมีได้" พระราชาทรงมีพระทัยยินดียิ่งนัก จึงตรัสว่า "ลูกเอ๋ย พ่อจะถวายภัตตาหารอีก 8 สำรับแก่เจ้า" สามเณรรับว่า "ดีแล้ว" แล้วในวันรุ่งขึ้น ได้พาพระภิกษุ 32 รูปเข้าไปในพระราชวัง และได้ทำภัตกิจ พระราชาตรัสว่า "พระภิกษุอีก 32 รูป จงรับบิณฑบาตพร้อมกับท่านในวันพรุ่งนี้" ด้วยอุบายนี้เอง พระราชาทรงเพิ่มจำนวนขึ้นทุกวัน ทรงตัดภัตตาหารของพวกพราหมณ์และปริพาชกเป็นต้น 60,000 คน แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับพระภิกษุ 60,000 รูป ภายในพระราชวัง ด้วยความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในพระนิโครธเถระนั่นเอง พระนิโครธเถระก็ได้ให้พระราชาพร้อมด้วยบริวารตั้งมั่นในสรณะ 3 และศีล 5 และได้ทำให้ความเลื่อมใสอันเป็นของปุถุชนเป็นความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวแล้วให้ตั้งมั่นอยู่ในพระพุทธศาสนา อีกครั้งหนึ่ง พระราชาได้ทรงสร้างมหาวิหารชื่ออโศการาม แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับพระภิกษุ 60,000 รูป ทรงให้สร้างวิหาร 84,000 แห่ง ในเมือง 84,000 เมือง ทั่วทั้งชมพูทวีป ซึ่งประดับด้วยเจดีย์ 84,000 องค์ ด้วยธรรมโดยชอบธรรม ไม่ใช่ด้วยอธรรม

Ekadivasaṃ kira rājā asokārāme mahādānaṃ datvā saṭṭhisahassabhikkhusaṅghassa majjhe nisajja saṅghaṃ catūhi paccayehi pavāretvā imaṃ pañhaṃ pucchi [Pg.37] – ‘‘bhante, bhagavatā desitadhammo nāma kittako hotī’’ti? ‘‘Aṅgato, mahārāja, navaṅgāni, khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti. Rājā dhamme pasīditvā ‘‘ekekaṃ dhammakkhandhaṃ ekekavihārena pūjessāmī’’ti ekadivasameva channavutikoṭidhanaṃ visajjetvā amacce āṇāpesi – ‘‘etha, bhaṇe, ekamekasmiṃ nagare ekamekaṃ vihāraṃ kārāpentā caturāsītiyā nagarasahassesu caturāsītivihārasahassāni kārāpethā’’ti. Sayañca asokārāme asokamahāvihāratthāya kammaṃ paṭṭhapesi. Saṅgho indaguttattheraṃ nāma mahiddhikaṃ mahānubhāvaṃ khīṇāsavaṃ navakammādhiṭṭhāyakaṃ adāsi. Thero yaṃ yaṃ na niṭṭhāti taṃ taṃ attano ānubhāvena niṭṭhāpesi. Evampi tīhi saṃvaccharehi vihārakammaṃ niṭṭhāpesi. Ekadivasameva sabbanagarehi paṇṇāni āgamiṃsu.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระราชาได้ถวายมหาทานในอโศการาม ประทับนั่งท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์ 60,000 รูป ทรงปวารณาพระสงฆ์ด้วยปัจจัย 4 แล้ว ทรงถามปัญหานี้ว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงนั้น มีประมาณเท่าไร?" พระสงฆ์ทูลตอบว่า "มหาบพิตร โดยองค์มี 9 องค์ โดยขันธ์มี 84,000 พระธรรมขันธ์" พระราชาทรงเลื่อมใสในพระธรรม จึงทรงดำริว่า "เราจะบูชาพระธรรมขันธ์แต่ละพระธรรมขันธ์ด้วยวิหารแต่ละแห่ง" แล้วในวันเดียวเท่านั้น ได้ทรงสละทรัพย์ 96 โกฏิ แล้วมีพระบัญชาแก่พวกอำมาตย์ว่า "แน่ะท่านทั้งหลาย จงมาเถิด จงสร้างวิหารแห่งละหลังในเมืองแต่ละเมือง ในเมือง 84,000 เมือง จงสร้างวิหาร 84,000 แห่ง" และพระองค์เองก็ได้ทรงเริ่มงานเพื่อสร้างอโศกมหาวิหารในอโศการาม พระสงฆ์ได้มอบพระอินทคุตตเถระผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เป็นพระขีณาสพ ให้เป็นผู้ดูแลการก่อสร้างใหม่ พระเถระได้ทำให้งานใดๆ ที่ยังไม่สำเร็จ สำเร็จลงด้วยอานุภาพของท่าน แม้กระนั้น งานสร้างวิหารก็สำเร็จลงใน 3 ปี ในวันเดียวกันนั้นเอง หนังสือแจ้งความสำเร็จจากทุกเมืองก็มาถึง

Amaccā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitāni, deva, caturāsītivihārasahassānī’’ti. Rājā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘ito sattannaṃ divasānaṃ accayena vihāramaho bhavissati. Sabbe aṭṭha sīlaṅgāni samādiyitvā antonagare ca bahinagare ca vihāramahaṃ paṭiyādentū’’ti. Tato sattannaṃ divasānaṃ accayena sabbālaṅkāravibhūsitāya anekasatasahassasaṅkhyāya caturaṅginiyā senāya parivuto devaloke amaravatiyā rājadhāniyā sirito adhikatarasassirīkaṃ viya nagaraṃ kātukāmena ussāhajātena mahājanena alaṅkatapaṭiyattaṃ nagaraṃ anuvicaranto vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghassa majjhe aṭṭhāsi.

พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่สมมติเทพ วิหาร 84,000 แห่งสำเร็จแล้ว" พระราชาจึงทรงให้ตีกลองประกาศในเมืองว่า "นับจากวันนี้ไป 7 วัน จะมีงานฉลองวิหาร ขอให้ชาวเมืองทั้งปวงจงสมาทานอุโบสถศีล 8 และจัดเตรียมงานฉลองวิหารทั้งภายในและภายนอกเมือง" หลังจากนั้น 7 วัน พระราชาทรงแวดล้อมด้วยกองทัพ 4 เหล่า ซึ่งประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง มีจำนวนหลายแสน ทรงเสด็จตรวจตราเมืองที่ประดับประดาและจัดเตรียมไว้แล้ว โดยหมู่ชนผู้มีความอุตสาหะผู้ปรารถนาจะทำให้เมืองนั้นมีสิริยิ่งกว่าสิริของเมืองอมรวดีราชธานีในเทวโลก เสด็จไปยังวิหาร แล้วประทับยืนอยู่ท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์

Tasmiñca khaṇe sannipatitā asīti bhikkhukoṭiyo ahesuṃ, bhikkhunīnañca channavutisatasahassāni. Tattha khīṇāsavabhikkhūyeva satasahassasaṅkhyā ahesuṃ. Tesaṃ etadahosi – ‘‘sace rājā attano adhikāraṃ anavasesaṃ passeyya ativiya buddhasāsane pasīdeyyā’’ti. Tato lokavivaraṇaṃ nāma pāṭihāriyaṃ akaṃsu. Rājā asokārāme ṭhitova catuddisā anuvilokento samantato samuddapariyantaṃ jambudīpaṃ passati caturāsītiñca vihārasahassāni uḷārāya vihāramahapūjāya virocamānāni. So taṃ vibhūtiṃ passamāno uḷārena pītipāmojjena samannāgato ‘‘atthi pana aññassapi kassaci evarūpaṃ pītipāmojjaṃ uppannapubba’’nti cintento bhikkhusaṅghaṃ pucchi – ‘‘bhante, amhākaṃ lokanāthassa dasabalassa sāsane ko mahāpariccāgaṃ pariccaji. Kassa [Pg.38] pariccāgo mahantoti? Bhikkhusaṅgho moggaliputtatissattherassa bhāraṃ akāsi. Thero āha – ‘‘mahārāja, dasabalassa sāsane paccayadāyako nāma tayā sadiso dharamānepi tathāgate na koci ahosi, taveva pariccāgo mahā’’ti. Rājā therassa vacanaṃ sutvā uḷārena pītipāmojjena nirantaraṃ phuṭṭhasarīro hutvā cintesi – ‘‘natthi kira mayā sadiso paccayadāyako, mayhaṃ kira pariccāgo mahā, ahaṃ kira deyyadhammena sāsanaṃ paggaṇhāmi. Kiṃ panāhaṃ evaṃ sati sāsanassa dāyādo homi, na homī’’ti. Tato bhikkhusaṅghaṃ pucchi – ‘‘bhavāmi nu kho ahaṃ, bhante, sāsanassa dāyādo’’ti?

ในขณะนั้น มีภิกษุแปดร้อยล้านรูปประชุมกัน และภิกษุณีเก้าล้านหกแสนรูป ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น มีภิกษุผู้สิ้นอาสวะ (พระอรหันต์) จำนวนหนึ่งแสนรูป ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์เหล่านั้นว่า "หากพระราชาได้ทอดพระเนตรเห็นบุญกรรมที่พระองค์ทรงกระทำอย่างยิ่งยวดทั้งหมดแล้วไซร้ พระองค์ก็จะทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง" ด้วยเหตุนั้น พระอรหันต์เหล่านั้นจึงได้กระทำปาฏิหาริย์ชื่อว่า "โลกวิวรณะ" (การเปิดโลก) พระราชาประทับยืนอยู่ในอโศการาม ทรงทอดพระเนตรไปทั่วทั้งสี่ทิศ ทรงเห็นชมพูทวีปทั้งหมดที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต และทรงเห็นวิหารแปดหมื่นสี่พันแห่งที่รุ่งเรืองด้วยการบูชาวิหารอันยิ่งใหญ่ พระราชาพระองค์นั้นทรงทอดพระเนตรเห็นความรุ่งเรืองนั้นแล้ว ทรงประกอบด้วยปีติปราโมทย์อันยิ่งใหญ่ ทรงดำริว่า "ปีติปราโมทย์เช่นนี้เคยเกิดขึ้นแก่ผู้อื่นนอกจากเราบ้างหรือไม่หนอ?" แล้วจึงตรัสถามพระภิกษุสงฆ์ว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย ในพระศาสนาของพระตถาคตผู้เป็นที่พึ่งของโลก ผู้ทรงมีทศพล ใครหนอได้บริจาคทานอันยิ่งใหญ่? การบริจาคของใครหนอที่ยิ่งใหญ่?" พระภิกษุสงฆ์ได้มอบภาระให้แก่พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ พระเถระจึงกล่าวว่า "มหาบพิตร ในพระศาสนาของพระทศพล ไม่มีผู้ใดเป็นทายกผู้ถวายปัจจัยที่เสมอเหมือนพระองค์เลย แม้ในขณะที่พระตถาคตยังทรงพระชนม์อยู่ การบริจาคของพระองค์เท่านั้นที่ยิ่งใหญ่" พระราชาทรงสดับพระดำรัสของพระเถระแล้ว ทรงมีพระวรกายซาบซ่านด้วยปีติปราโมทย์อันยิ่งใหญ่ตลอดเวลา ทรงดำริว่า "ไม่มีทายกผู้ถวายปัจจัยที่เสมอเหมือนเราเลย การบริจาคของเรายิ่งใหญ่ เราได้อุปถัมภ์พระศาสนาด้วยวัตถุทาน ถ้าเป็นเช่นนี้ เราเป็นทายาทของพระศาสนาหรือไม่หนอ? หรือว่าไม่เป็น?" ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสถามพระภิกษุสงฆ์ว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย ข้าพระองค์เป็นทายาทของพระศาสนาแล้วหรือยัง?"

Tato moggaliputtatissatthero rañño idaṃ vacanaṃ sutvā rājaputtassa mahindassa upanissayasampattiṃ sampassamāno ‘‘sace ayaṃ kumāro pabbajissati sāsanassa ativiya vuḍḍhi bhavissatī’’ti cintetvā rājānaṃ etadavoca – ‘‘na kho, mahārāja, ettāvatā sāsanassa dāyādo hoti; apica kho paccayadāyakoti vā upaṭṭhākoti vā saṅkhyaṃ gacchati. Yopi hi, mahārāja, pathavito yāva brahmalokaparimāṇaṃ paccayarāsiṃ dadeyya sopi ‘sāsane dāyādo’ti saṅkhyaṃ na gacchatī’’ti. ‘‘Atha kathaṃ carahi, bhante, sāsanassa dāyādo hotī’’ti? ‘‘Yo hi koci, mahārāja, aḍḍho vā daliddo vā attano orasaṃ puttaṃ pabbājeti – ayaṃ vuccati, mahārāja, dāyādo sāsanassā’’ti.

ด้วยเหตุนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เมื่อได้สดับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ทรงเล็งเห็นความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัยอันยิ่งใหญ่ของเจ้าชายมหินทะ ทรงดำริว่า "หากเจ้าชายองค์นี้ออกบวช พระศาสนาจะเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่ง" แล้วจึงตรัสกับพระราชาว่า "มหาบพิตร การถวายปัจจัยเพียงเท่านี้ ยังไม่เป็นทายาทของพระศาสนา แต่เป็นที่นับว่าเป็นผู้ถวายปัจจัย หรือเป็นผู้อุปัฏฐาก มหาบพิตร แม้ผู้ใดจะถวายกองปัจจัยที่มีประมาณตั้งแต่พื้นดินจนถึงพรหมโลก ผู้นั้นก็ยังไม่นับว่าเป็นทายาทของพระศาสนา" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่พระคุณเจ้า ถ้าเช่นนั้น การกระทำเช่นไรเล่า จึงจะเป็นทายาทของพระศาสนา?" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร ผู้ใดก็ตาม ไม่ว่าจะเป็นคนมั่งมีหรือคนยากจน ได้ให้บุตรผู้เกิดจากอกของตนบวช มหาบพิตร ผู้นั้นแล ย่อมได้ชื่อว่าเป็นทายาทของพระศาสนา"

Evaṃ vutte asoko rājā ‘‘ahaṃ kira evarūpaṃ pariccāgaṃ katvāpi neva sāsanassa dāyādabhāvaṃ patto’’ti sāsane dāyādabhāvaṃ patthayamāno ito cito ca viloketvā addasa mahindakumāraṃ avidūre ṭhitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘kiñcāpi ahaṃ imaṃ kumāraṃ tissakumārassa pabbajitakālato pabhuti oparajje ṭhapetukāmo, atha kho oparajjatopi pabbajjāva uttamā’’ti. Tato kumāraṃ āha – ‘‘sakkhasi tvaṃ, tāta, pabbajitu’’nti? Kumāro pakatiyāpi tissakumārassa pabbajitakālato pabhuti pabbajitukāmova rañño vacanaṃ sutvā ativiya pāmojjajāto hutvā āha – ‘‘pabbajāmi, deva, maṃ pabbājetvā tumhe sāsanadāyādā hothā’’ti.

เมื่อพระเถระตรัสอย่างนั้นแล้ว พระราชาอโศกทรงดำริว่า "แม้เราได้กระทำการบริจาคเช่นนี้แล้ว ก็ยังไม่ถึงความเป็นทายาทของพระศาสนาเลย" ทรงปรารถนาความเป็นทายาทของพระศาสนา ทรงทอดพระเนตรไปรอบๆ ก็ทรงเห็นเจ้าชายมหินทะประทับยืนอยู่ไม่ไกล เมื่อทรงเห็นแล้ว ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า "แม้เราจะปรารถนาจะแต่งตั้งเจ้าชายองค์นี้ให้เป็นอุปราชตั้งแต่เวลาที่เจ้าชายติสสะออกบวช แต่การบวชนั้นประเสริฐกว่าความเป็นอุปราช" ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสถามเจ้าชายว่า "ลูกเอ๋ย เจ้าจะสามารถบวชได้หรือไม่?" เจ้าชายนั้น โดยปกติแล้วก็ทรงปรารถนาจะบวชอยู่แล้วตั้งแต่เวลาที่เจ้าชายติสสะออกบวช เมื่อได้สดับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ทรงเกิดปีติปราโมทย์อย่างยิ่ง แล้วจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์จะบวช ขอพระองค์ทั้งหลายจงเป็นทายาทของพระศาสนาด้วยการให้ข้าพระองค์บวชเถิด"

Tena ca samayena rājadhītā saṅghamittāpi tasmiṃyeva ṭhāne ṭhitā hoti. Tassā ca sāmiko aggibrahmā nāma kumāro yuvarājena tissakumārena [Pg.39] saddhiṃ pabbajito hoti. Rājā taṃ disvā āha – ‘‘tvampi, amma, pabbajituṃ sakkhasī’’ti? ‘‘Sādhu, tāta, sakkomī’’ti. Rājā puttānaṃ manaṃ labhitvā pahaṭṭhacitto bhikkhusaṅghaṃ etadavoca – ‘‘bhante, ime dārake pabbājetvā maṃ sāsane dāyādaṃ karothā’’ti. Saṅgho rañño vacanaṃ sampaṭicchitvā kumāraṃ moggaliputtatissattherena upajjhāyena mahādevattherena ca ācariyena pabbājesi. Majjhantikattherena ācariyena upasampādesi. Tadā kira kumāro paripuṇṇavīsativassova hoti. So tasmiṃyeva upasampadasīmamaṇḍale saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Saṅghamittāyapi rājadhītāya ācariyā āyupālittherī nāma, upajjhāyā pana dhammapālittherī nāma ahosi. Tadā saṅghamittā aṭṭhārasavassā hoti. Taṃ pabbajitamattaṃ tasmiṃyeva sīmamaṇḍale sikkhāya patiṭṭhāpesuṃ. Ubhinnaṃ pabbajitakāle rājā chabbassābhiseko hoti.

ในสมัยนั้น เจ้าหญิงสังฆมิตตาประทับยืนอยู่ในที่นั้นเอง สามีของพระนางชื่อว่าเจ้าชายอัคคิพรหม ก็ได้ออกบวชพร้อมกับเจ้าชายติสสะผู้เป็นอุปราชแล้ว พระราชาทรงเห็นพระนางสังฆมิตตาแล้ว (ตรัสถามว่า) "ลูกเอ๋ย เจ้าจะสามารถบวชได้หรือไม่?" (พระนางตอบว่า) "ดีแล้วเพคะ เสด็จพ่อ หม่อมฉันสามารถเพคะ" พระราชาทรงได้พระทัยของพระโอรสและพระธิดาแล้ว ทรงมีพระทัยเบิกบานยิ่งนัก (แล้วตรัสกับพระภิกษุสงฆ์ว่า) "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย ขอจงให้เด็กเหล่านี้บวช แล้วจงทำให้ข้าพระองค์เป็นทายาทในพระศาสนาเถิด" พระสงฆ์รับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ได้ให้เจ้าชายบวชเป็นสามเณร โดยมีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ และพระมหาเทวเถระเป็นพระอาจารย์ และให้อุปสมบทเป็นพระภิกษุ โดยมีพระมัชฌันติกเถระเป็นพระอาจารย์ (กรรมวาจาจารย์) ในเวลานั้น เจ้าชายมีพระชนมายุครบยี่สิบพรรษาพอดี เจ้าชายพระองค์นั้นได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายในสีมามณฑลแห่งการอุปสมบทนั้นเอง ส่วนพระอาจารย์ (สรณคมนาจารย์) ของเจ้าหญิงสังฆมิตตาผู้เป็นพระราชธิดา คือ พระเถรีชื่อว่าอายุปาลี และพระอุปัชฌาย์ คือ พระเถรีชื่อว่าธัมมปาลี ในเวลานั้น พระนางสังฆมิตตามีพระชนมายุสิบแปดพรรษา พระสงฆ์ได้ให้พระนางสังฆมิตตาผู้เพิ่งบวชนั้นตั้งอยู่ในสิกขาในสีมามณฑลนั้นเอง ในเวลาที่พระโอรสและพระธิดาทั้งสองออกบวช พระราชาทรงครองราชย์ได้หกปีแล้ว

Atha mahindatthero upasampannakālato pabhuti attano upajjhāyasseva santike dhammañca vinayañca pariyāpuṇanto dvepi saṅgītiyo ārūḷhaṃ tipiṭakasaṅgahitaṃ sāṭṭhakathaṃ sabbaṃ theravādaṃ tiṇṇaṃ vassānaṃ abbhantare uggahetvā attano upajjhāyassa antevāsikānaṃ sahassamattānaṃ bhikkhūnaṃ pāmokkho ahosi. Tadā asoko dhammarājā navavassābhiseko hoti. Rañño pana aṭṭhavassābhisekakāleyeva kontaputtatissatthero byādhipaṭikammatthaṃ bhikkhācāravattena āhiṇḍanto pasatamattaṃ sappiṃ alabhitvā byādhibalena parikkhīṇāyusaṅkhāro bhikkhusaṅghaṃ appamādena ovaditvā ākāse pallaṅkena nisīditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā parinibbāyi. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā therassa sakkāraṃ katvā ‘‘mayi nāma rajjaṃ kārente evaṃ bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā’’ti nagarassa catūsu dvāresu pokkharaṇiyo kārāpetvā bhesajjassa pūrāpetvā dāpesi.

ในกาลนั้น พระมหินทเถระ ตั้งแต่เวลาที่อุปสมบทเป็นต้นไป เมื่อเรียนพระธรรมและพระวินัยในสำนักของพระอุปัชฌาย์ของตนเองนั่นแล ได้เรียนเอาพระเถรวาททั้งหมดพร้อมด้วยอรรถกถา ซึ่งรวบรวมไว้ในพระไตรปิฎกที่สังคายนาขึ้นสองครั้ง ภายในเวลาสามพรรษา และได้เป็นประมุขของภิกษุประมาณพันรูปที่เป็นอันเตวาสิกของพระอุปัชฌาย์ของตน ในกาลนั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงราชาภิเษกได้ 9 ปี แต่ในเวลาที่พระราชาทรงราชาภิเษกได้ 8 ปีนั่นเอง พระเถระโกณฑปุตตติสสะ เพื่อประโยชน์แก่การรักษาโรคป่วงลม เมื่อเที่ยวไปด้วยวัตรแห่งการบิณฑบาต ไม่ได้เนยใสประมาณหนึ่งฟายมือ จึงมีอายุสังขารสิ้นไปแล้วด้วยกำลังแห่งโรค โอวาทภิกษุสงฆ์ด้วยความไม่ประมาทแล้ว นั่งขัดสมาธิในอากาศ เข้าเตโชธาตุแล้วปรินิพพาน พระราชาทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว ทรงกระทำสักการะแก่พระเถระ ทรงดำริว่า "เมื่อเราครองราชย์อยู่ ชื่อว่าปัจจัยทั้งหลายของภิกษุทั้งหลาย เป็นของหาได้ยากอย่างนี้เชียวหรือ" จึงทรงให้สร้างสระโบกขรณีที่ประตูทั้งสี่ของเมือง ทรงให้เต็มด้วยยา และทรงให้ถวาย

Tena kira samayena pāṭaliputtassa catūsu dvāresu cattāri satasahassāni, sabhāyaṃ satasahassanti divase divase pañcasatasahassāni rañño uppajjanti. Tato rājā nigrodhattherassa devasikaṃ satasahassaṃ visajjesi. Buddhassa cetiye gandhamālādīhi pūjanatthāya satasahassaṃ. Dhammassa [Pg.40] satasahassaṃ, taṃ dhammadharānaṃ bahussutānaṃ catupaccayatthāya upanīyati. Saṅghassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassaṃ. Evaṃ sāsane uḷāro lābhasakkāro nibbatti.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น ภาษีอากรห้าแสน (สี่แสนที่ประตูทั้งสี่ของกรุงปาฏลีบุตร และหนึ่งแสนที่สภา) เกิดขึ้นแก่พระราชาทุกวัน จากห้าแสนนั้น พระราชาทรงบริจาคหนึ่งแสนทุกวันแก่พระนิโครธเถระ หนึ่งแสนเพื่อบูชาพระเจดีย์ของพระพุทธเจ้าด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น หนึ่งแสนสำหรับพระธรรม ซึ่งหนึ่งแสนนั้นถูกนำไปเพื่อปัจจัยสี่ของภิกษุผู้ทรงธรรมและเป็นพหูสูต หนึ่งแสนสำหรับพระสงฆ์ และหนึ่งแสนสำหรับยาที่ประตูทั้งสี่ ด้วยประการฉะนี้ ลาภสักการะอันโอฬารจึงเกิดขึ้นในพระศาสนา

Titthiyā parihīnalābhasakkārā antamaso ghāsacchādanampi alabhantā lābhasakkāraṃ patthayamānā sāsane pabbajitvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo’’ti dīpenti. Pabbajjaṃ alabhamānāpi sayameva muṇḍetvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vihāresu vicarantā uposathampi pavāraṇampi saṅghakammampi gaṇakammampi pavisanti. Bhikkhū tehi saddhiṃ uposathaṃ na karonti. Tadā moggaliputtatissatthero ‘‘uppannaṃ dāni idaṃ adhikaraṇaṃ, taṃ nacirasseva kakkhaḷaṃ bhavissati. Na kho panetaṃ sakkā imesaṃ majjhe vasantena vūpasametu’’nti mahindattherassa gaṇaṃ nīyyātetvā attanā phāsuvihārena viharitukāmo ahogaṅgapabbataṃ agamāsi. Tepi kho titthiyā bhikkhusaṅghena dhammena vinayena satthusāsanena niggayhamānāpi dhammavinayānulomāya paṭipattiyā asaṇṭhahantā anekarūpaṃ sāsanassa abbudañca malañca kaṇṭakañca samuṭṭhāpesuṃ. Keci aggiṃ paricaranti, keci pañcātapena tāpenti, keci ādiccaṃ anuparivattanti, keci ‘‘dhammañca vinayañca vobhindissāmā’’ti paggaṇhiṃsu. Tadā bhikkhusaṅgho na tehi saddhiṃ uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā akāsi. Asokārāme sattavassāni uposatho upacchijji. Raññopi etamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘vihāraṃ gantvā adhikaraṇaṃ vūpasametvā uposathaṃ kārāpehī’’ti. Amacco rājānaṃ paṭipucchituṃ avisahanto aññe amacce upasaṅkamitvā āha – ‘‘rājā maṃ ‘vihāraṃ gantvā adhikaraṇaṃ vūpasametvā uposathaṃ kārāpehī’ti pahiṇi. Kathaṃ nu kho adhikaraṇaṃ vūpasammatī’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘mayaṃ evaṃ sallakkhema – ‘yathā nāma paccantaṃ vūpasamentā core ghātenti, evameva ye uposathaṃ na karonti, te māretukāmo rājā bhavissatī’’’ti. Atha so amacco vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā āha – ‘‘ahaṃ raññā ‘uposathaṃ kārāpehī’ti pesito. Karotha dāni, bhante, uposatha’’nti. Bhikkhū ‘‘na mayaṃ titthiyehi saddhiṃ uposathaṃ karomā’’ti āhaṃsu. Atha amacco therāsanato paṭṭhāya asinā sīsāni pātetuṃ āraddho.

พวกเดียรถีย์มีลาภสักการะเสื่อมถอย แม้ที่สุดซึ่งอาหารและเครื่องนุ่งห่มก็ไม่ได้ เมื่อปรารถนาลาภสักการะ จึงบวชในพระศาสนา และแสดงทิฏฐิของตนๆ ว่า "นี่คือธรรม นี่คือวินัย" แม้ไม่ได้บรรพชา ก็ปลงผมเอง นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวไปในวิหารทั้งหลาย เข้าร่วมอุโบสถบ้าง ปวารณาบ้าง สังฆกรรมบ้าง คณะกรรมบ้าง ภิกษุทั้งหลายไม่ทำอุโบสถร่วมกับพวกเดียรถีย์เหล่านั้น ในกาลนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระดำริว่า "บัดนี้ อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นแล้ว อธิกรณ์นี้จักเป็นเรื่องร้ายแรงในไม่ช้า และไม่สามารถระงับได้ด้วยการอยู่ในท่ามกลางภิกษุเหล่านี้" จึงมอบคณะแก่พระมหินทเถระ และปรารถนาจะอยู่ด้วยความผาสุก จึงไปยังภูเขาอโหคงคา พวกเดียรถีย์เหล่านั้น แม้ถูกภิกษุสงฆ์ข่มด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยพระศาสนาของพระศาสดา ก็ไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันสมควรแก่ธรรมและวินัย ได้ก่อให้เกิดความวิปริต ความมัวหมอง และหนามแห่งพระศาสนาขึ้นหลายประการ บางพวกบูชาไฟ บางพวกทรมานตนด้วยความร้อนห้าอย่าง บางพวกหมุนตามดวงอาทิตย์ บางพวกกล่าวว่า "พวกเราจักทำลายธรรมและวินัยของพวกท่าน" แล้วก็ยกย่องทิฏฐิของตน ในกาลนั้น ภิกษุสงฆ์ไม่ทำอุโบสถหรือปวารณาร่วมกับพวกเดียรถีย์เหล่านั้น อุโบสถในอโศการามขาดไปเจ็ดปี ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาทรงบัญชาอำมาตย์คนหนึ่งว่า "จงไปวิหาร ระงับอธิกรณ์แล้วให้ทำอุโบสถ" อำมาตย์ไม่กล้าทูลถามพระราชา จึงเข้าไปหาอำมาตย์คนอื่นๆ แล้วกล่าวว่า "พระราชาทรงส่งข้าพเจ้ามาว่า จงไปวิหาร ระงับอธิกรณ์แล้วให้ทำอุโบสถ อธิกรณ์จะระงับได้อย่างไรหนอ?" พวกเขากล่าวว่า "พวกเราคิดว่า เหมือนอย่างผู้ระงับชายแดนฆ่าโจรฉันใด พระราชาก็คงประสงค์จะฆ่าภิกษุที่ไม่ทำอุโบสถฉันนั้น" ลำดับนั้น อำมาตย์นั้นไปวิหาร ประชุมภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถูกพระราชาส่งมาว่า จงทำอุโบสถ ขอท่านทั้งหลายจงทำอุโบสถเถิด" ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "พวกเราไม่ทำอุโบสถร่วมกับพวกเดียรถีย์" ลำดับนั้น อำมาตย์นั้นเริ่มตัดศีรษะตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไปด้วยดาบ

Addasā [Pg.41] kho tissatthero taṃ amaccaṃ tathā vippaṭipannaṃ. Tissatthero nāma na yo vā so vā, rañño ekamātiko bhātā tissakumāro nāma, taṃ kira rājā pattābhiseko oparajje ṭhapesi. So ekadivasaṃ vanacāraṃ gato addasa mahantaṃ migasaṅghaṃ cittakīḷāya kīḷantaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘ime tāva tiṇabhakkhā migā evaṃ kīḷanti, ime pana samaṇā rājakule paṇītāni bhojanāni bhuñjitvā mudukāsu seyyāsu sayamānā kiṃ nāma kīḷitaṃ na kīḷissantī’’ti! So tato āgantvā imaṃ attano vitakkaṃ rañño ārocesi. Rājā ‘‘aṭṭhāne kukkuccāyitaṃ kumārena! Handa, naṃ evaṃ saññāpessāmī’’ti ekadivasaṃ kenaci kāraṇena kuddho viya hutvā ‘‘ehi sattadivasena rajjaṃ sampaṭiccha, tato taṃ ghātessāmī’’ti maraṇabhayena tajjetvā tamatthaṃ saññāpesi. So kira kumāro ‘‘sattame maṃ divase māressatī’’ti na cittarūpaṃ nhāyi, na bhuñji, na supi, ativiya lūkhasarīro ahosi. Tato naṃ rājā pucchi – ‘‘kissa tvaṃ evarūpo jāto’’ti? ‘‘Maraṇabhayena, devā’’ti. ‘‘Are, tvaṃ nāma paricchinnamaraṇaṃ sampassamāno vissattho na kīḷasi? Bhikkhū assāsapassāsanibaddhaṃ maraṇaṃ pekkhamānā kathaṃ kīḷissantī’’ti! Tato pabhuti kumāro sāsane pasīdi.

พระติสสเถระได้เห็นอำมาตย์นั้นผู้ประพฤติผิดอย่างนั้น. ชื่อว่าพระติสสเถระนั้นไม่ใช่ใครอื่น คือพระติสสกุมารผู้เป็นพระอนุชาร่วมพระมารดาเดียวกันกับพระราชา. ได้ยินว่า พระราชาผู้ทรงได้รับอภิเษกแล้ว ได้ทรงแต่งตั้งพระติสสกุมารนั้นไว้ในตำแหน่งอุปราช. วันหนึ่ง พระอุปราชนั้นเสด็จไปเที่ยวป่า ได้ทอดพระเนตรเห็นฝูงเนื้อจำนวนมากกำลังเล่นสนุกสนานอย่างเพลิดเพลิน. ทรงเห็นแล้วจึงทรงดำริว่า "แม้เนื้อเหล่านี้ซึ่งกินหญ้าเป็นอาหาร ยังเล่นสนุกสนานได้ถึงเพียงนี้ ส่วนสมณะเหล่านี้เมื่อบริโภคอาหารอันประณีตในราชสกุล และนอนบนที่นอนอันอ่อนนุ่ม จะไม่เล่นสนุกสนานได้อย่างไรเล่า!" พระอุปราชนั้นเสด็จกลับจากป่าแล้ว ได้กราบทูลความคิดของพระองค์นั้นแก่พระราชา. พระราชาทรงดำริว่า "กุมารนี้ทำความรังเกียจในสิ่งที่ไม่ควร! เอาเถิด เราจะทำให้เขารู้แจ้งอย่างนี้" วันหนึ่ง ทรงแสร้งทำเป็นกริ้วด้วยเหตุบางอย่าง ตรัสว่า "มานี่ เจ้าจงรับราชสมบัติภายในเจ็ดวัน หลังจากนั้นเราจะฆ่าเจ้าเสีย" ทรงขู่ด้วยภัยแห่งความตาย แล้วทรงทำให้พระกุมารนั้นรู้แจ้งในเรื่องนั้น. ได้ยินว่า พระกุมารนั้นทรงดำริว่า "ในวันที่เจ็ด พระราชาจะทรงฆ่าเรา" จึงไม่ทรงอาบน้ำ ไม่ทรงเสวย ไม่ทรงบรรทมอย่างสบายพระทัย พระวรกายซูบผอมอย่างยิ่ง. จากนั้น พระราชาจึงตรัสถามพระกุมารนั้นว่า "เจ้าเป็นเช่นนี้เพราะเหตุใด?" "เพราะภัยแห่งความตาย พระเจ้าข้า" "อ้าว! เจ้าเห็นความตายที่กำหนดไว้แล้ว ยังไม่สามารถเล่นสนุกสนานได้อย่างสบายใจหรือ? แล้วภิกษุทั้งหลายที่เห็นความตายผูกพันอยู่กับลมหายใจเข้าออก จะเล่นสนุกสนานได้อย่างไรเล่า!" ตั้งแต่นั้นมา พระกุมารก็ทรงเลื่อมใสในพระศาสนา.

So puna ekadivasaṃ migavaṃ nikkhamitvā araññe anuvicaramāno addasa yonakamahādhammarakkhitattheraṃ aññatarena hatthināgena sālasākhaṃ gahetvā bījiyamānaṃ nisinnaṃ. Disvā pāmojjajāto cintesi – ‘‘kadā nu kho ahampi ayaṃ mahāthero viya pabbajeyyaṃ! Siyā nu kho so divaso’’ti. Thero tassāsayaṃ viditvā tassa passantasseva ākāse uppatitvā asokārāme pokkharaṇiyā udakatale ṭhatvā cīvarañca uttarāsaṅgañca ākāse laggetvā nhāyituṃ āraddho.

วันหนึ่ง พระกุมารนั้นเสด็จออกไปล่าสัตว์อีกครั้งหนึ่ง เมื่อเสด็จเที่ยวไปในป่า ได้ทอดพระเนตรเห็นพระโยนกมหาธรรมรักขิตเถระประทับนั่งอยู่ โดยมีพญาช้างเชือกหนึ่งถือกิ่งไม้สาละโบกพัดถวาย. ทรงเห็นแล้วเกิดความปีติยินดี จึงทรงดำริว่า "เมื่อไรหนอ เราจึงจะได้บวชเหมือนพระมหาเถระรูปนี้! วันนั้นจะมีมาถึงเราบ้างไหมหนอ" พระเถระทรงทราบความดำริของพระกุมารนั้นแล้ว ขณะที่พระกุมารนั้นกำลังทอดพระเนตรอยู่ ก็ทรงเหาะขึ้นไปในอากาศ ไปประทับยืนอยู่บนผิวน้ำในสระโบกขรณี ณ อโศการาม ทรงแขวนจีวรและผ้าอุตตราสงค์ไว้ในอากาศ แล้วเริ่มสรงน้ำ.

Kumāro therassānubhāvaṃ disvā ativiya pasanno ‘‘ajjeva pabbajissāmī’’ti nivattitvā rañño ārocesi – ‘‘pabbajissāmahaṃ, devā’’ti. Rājā anekappakāraṃ yācitvāpi taṃ nivattetuṃ asakkonto asokārāmagamanīyamaggaṃ alaṅkārāpetvā kumāraṃ chaṇavesaṃ gāhāpetvā alaṅkatāya senāya parivārāpetvā vihāraṃ nesi. ‘‘Yuvarājā kira pabbajissatī’’ti sutvā bahū bhikkhū pattacīvarāni paṭiyādesuṃ. Kumāro padhānagharaṃ [Pg.42] gantvā mahādhammarakkhitattherasseva santike pabbaji saddhiṃ purisasatasahassena. Kumārassa pana anupabbajitānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Kumāro rañño catuvassābhisekakāle pabbajito. Athaññopi rañño bhāgineyyo saṅghamittāya sāmiko aggibrahmā nāma kumāro atthi. Saṅghamittā taṃ paṭicca ekameva puttaṃ vijāyi. Sopi ‘‘yuvarājā pabbajito’’ti sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘ahampi, deva, pabbajissāmī’’ti yāci. ‘‘Pabbaja, tātā’’ti ca raññā anuññāto taṃdivasameva pabbaji.

พระกุมารทรงเห็นอานุภาพของพระเถระแล้ว ทรงเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงเสด็จกลับไปกราบทูลพระราชาว่า "หม่อมฉันจะบวชวันนี้แหละ พระเจ้าข้า". พระราชาแม้จะทรงอ้อนวอนด้วยประการต่างๆ ก็ไม่สามารถยับยั้งพระกุมารนั้นได้ จึงโปรดให้ประดับตกแต่งหนทางที่จะไปยังอโศการาม ให้พระกุมารทรงเครื่องประดับสำหรับงานฉลอง และให้กองทัพที่ประดับตกแต่งแล้วห้อมล้อม แล้วนำเสด็จไปยังวิหาร. เมื่อได้ยินว่า "ได้ยินว่า พระอุปราชจะทรงผนวช" ภิกษุจำนวนมากจึงจัดเตรียมบาตรและจีวรไว้. พระกุมารเสด็จไปยังเรือนประธาน และทรงผนวชในสำนักของพระมหาธรรมรักขิตเถระนั่นเอง พร้อมด้วยบุรุษหนึ่งแสนคน. ส่วนจำนวนของผู้ที่บวชตามพระกุมารนั้นไม่มีกำหนด. พระกุมารทรงผนวชในคราวที่พระราชาทรงอภิเษกได้สี่ปี. อนึ่ง ยังมีพระอัคคิพรหมกุมาร ผู้เป็นพระภาคิไนยของพระราชา และเป็นพระสวามีของพระสังฆมิตตา. พระสังฆมิตตาทรงมีพระโอรสเพียงองค์เดียวเพราะพระอัคคิพรหมกุมารนั้น. พระอัคคิพรหมกุมารนั้นก็เช่นกัน เมื่อได้ยินว่า "พระอุปราชทรงผนวชแล้ว" จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชา และกราบทูลขอว่า "หม่อมฉันก็จะบวช พระเจ้าข้า". และเมื่อพระราชาทรงอนุญาตว่า "จงบวชเถิด พ่อ" ก็ทรงผนวชในวันนั้นเอง.

Evaṃ anupabbajito, uḷāravibhavena khattiyajanena;

Rañño kaniṭṭhabhātā, tissattheroti viññeyyo.

พระอนุชาของพระราชา ผู้ซึ่งหมู่พระขัตติยชนผู้มีสมบัติอันโอฬารได้บวชตามอย่างนี้ พึงทราบว่าเป็นพระติสสเถระ.

So taṃ amaccaṃ tathā vippaṭipannaṃ disvā cintesi – ‘‘na rājā there mārāpetuṃ pahiṇeyya; addhā imassevetaṃ amaccassa duggahitaṃ bhavissatī’’ti gantvā sayaṃ tassa āsanne āsane nisīdi. So theraṃ sañjānitvā satthaṃ nipātetuṃ avisahanto gantvā rañño ārocesi – ‘‘ahaṃ, deva, uposathaṃ kātuṃ anicchantānaṃ ettakānaṃ nāma bhikkhūnaṃ sīsāni pātesiṃ; atha ayyassa tissattherassa paṭipāṭi sampattā, kinti karomī’’ti? Rājā sutvāva – ‘‘are! Kiṃ pana, tvaṃ, mayā bhikkhū ghātetuṃ pesito’’ti tāvadeva sarīre uppannadāho hutvā vihāraṃ gantvā there bhikkhū pucchi – ‘‘ayaṃ, bhante, amacco mayā anāṇattova evaṃ akāsi, kassa nu kho iminā pāpena bhavitabba’’nti? Ekacce therā, ‘‘ayaṃ tava vacanena akāsi, tuyhetaṃ pāpa’’nti āhaṃsu. Ekacce ‘‘ubhinnampi vo etaṃ pāpa’’nti āhaṃsu. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ pana te, mahārāja, atthi cittaṃ ‘ayaṃ gantvā bhikkhū ghātetū’’’ti? ‘‘Natthi, bhante, kusalādhippāyo ahaṃ pesesiṃ – ‘samaggo bhikkhusaṅgho uposathaṃ karotū’’’ti. ‘‘Sace tvaṃ kusalādhippāyo, natthi tuyhaṃ pāpaṃ, amaccassevetaṃ pāpa’’nti. Rājā dveḷhakajāto āha – ‘‘atthi nu kho, bhante, koci bhikkhu mametaṃ dveḷhakaṃ chinditvā sāsanaṃ paggahetuṃ samattho’’ti? ‘‘Atthi, mahārāja, moggaliputtatissatthero nāma, so te imaṃ dveḷhakaṃ chinditvā sāsanaṃ paggaṇhituṃ samattho’’ti. Rājā tadaheva cattāro dhammakathike ekekabhikkhusahassaparivāre, cattāro ca amacce ekekapurisasahassaparivāre ‘‘theraṃ gaṇhitvā āgacchathā’’ti pesesi. Te gantvā ‘‘rājā pakkosatī’’ti āhaṃsu. Thero nāgacchi[Pg.43]. Dutiyampi kho rājā aṭṭha dhammakathike, aṭṭha ca amacce sahassasahassaparivāreyeva pesesi – ‘‘‘rājā, bhante, pakkosatī’ti vatvā gaṇhitvāva āgacchathā’’ti. Te tatheva āhaṃsu. Dutiyampi thero nāgacchi. Rājā there pucchi – ‘‘ahaṃ, bhante, dvikkhattuṃ pahiṇiṃ; kasmā thero nāgacchatī’’ti? ‘‘‘Rājā pakkosatī’ti vuttattā, mahārāja, nāgacchati. Evaṃ pana vutte āgaccheyya ‘sāsanaṃ, bhante, osīdati, amhākaṃ sāsanaṃ paggahatthāya sahāyakā hothā’’’ti. Atha rājā tathā vatvā soḷasa dhammakathike, soḷasa ca amacce sahassasahassaparivāre pesesi. Bhikkhū ca paṭipucchi – ‘‘mahallako nu kho, bhante, thero daharo nu kho’’ti? ‘‘Mahallako, mahārājā’’ti. ‘‘Vayhaṃ vā sivikaṃ vā abhiruhissati, bhante’’ti? ‘‘Nābhiruhissati, mahārājā’’ti. ‘‘Kuhiṃ, bhante, thero vasatī’’ti? ‘‘Upari gaṅgāya, mahārājā’’ti. Rājā āha – ‘‘tena hi, bhaṇe, nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvā tattheva theraṃ nisīdāpetvā dvīsupi tīresu ārakkhaṃ saṃvidhāya theraṃ ānethā’’ti. Bhikkhū ca amaccā ca therassa santikaṃ gantvā rañño sāsanaṃ ārocesuṃ.

พระเถระติสสะนั้นเห็นอำมาตย์นั้นประพฤติผิดอย่างนั้นแล้วจึงคิดว่า "พระราชาไม่น่าจะส่งคนไปฆ่าพระเถระทั้งหลายเป็นแน่แท้ การกระทำอันไม่ดีนี้คงเป็นความเข้าใจผิดของอำมาตย์ผู้นี้เอง" ดังนี้แล้วจึงไปนั่งบนอาสนะใกล้ๆ อำมาตย์นั้นด้วยตนเอง อำมาตย์นั้นจำพระเถระได้แล้วไม่กล้าที่จะฟันอาวุธลงไป จึงไปกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ได้ตัดศีรษะพระภิกษุทั้งหลายจำนวนเท่านี้ที่ไม่ประสงค์จะทำอุโบสถแล้ว บัดนี้ถึงลำดับของพระเถระติสสะผู้เป็นเจ้าแล้ว ข้าพระองค์จะทำอย่างไรดี" พระราชาได้ยินดังนั้นก็ตรัสทันทีว่า "เฮ้ย! เจ้าถูกเราส่งไปฆ่าพระภิกษุหรืออย่างไร" ดังนี้แล้วก็เกิดความเร่าร้อนในพระวรกายทันที เสด็จไปยังวิหารแล้วตรัสถามพระภิกษุทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อำมาตย์ผู้นี้กระทำอย่างนี้โดยที่ข้าพเจ้ามิได้สั่ง การกระทำอันเป็นบาปนี้ควรจะตกแก่ผู้ใดหนอ" พระเถระบางรูปกล่าวว่า "อำมาตย์ผู้นี้กระทำตามคำของท่าน บาปนี้เป็นของท่าน" พระเถระบางรูปกล่าวว่า "บาปนี้เป็นของท่านทั้งสอง" พระเถระบางรูปกล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช ก็พระองค์มีพระทัยคิดว่า 'อำมาตย์ผู้นี้จงไปฆ่าพระภิกษุทั้งหลาย' หรือไม่" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไม่มีเลย ข้าพเจ้าส่งไปด้วยความประสงค์ในกุศลว่า 'ขอให้พระภิกษุสงฆ์จงทำอุโบสถพร้อมเพรียงกันเถิด'" "ถ้าท่านมีความประสงค์ในกุศล บาปก็ไม่มีแก่ท่าน บาปนี้เป็นของอำมาตย์ผู้นั้นเอง" พระราชาทรงมีความลังเลจึงตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีพระภิกษุรูปใดบ้างที่สามารถจะตัดความสงสัยของข้าพเจ้าและเชิดชูพระศาสนาได้" "ข้าแต่มหาราช มีพระเถระนามว่า โมคคัลลีบุตรติสสะ ท่านผู้นั้นสามารถจะตัดความสงสัยของพระองค์และเชิดชูพระศาสนาได้" พระราชาในวันนั้นเองได้ส่งพระธรรมกถึกสี่รูปซึ่งมีพระภิกษุพันรูปเป็นบริวารรูปละพัน และอำมาตย์สี่คนซึ่งมีบุรุษพันคนเป็นบริวารคนละพันไปว่า "จงไปนิมนต์พระเถระมาเถิด" พวกเขาก็ไปกราบทูลว่า "พระราชาทรงนิมนต์" พระเถระก็ไม่มา ครั้งที่สองพระราชาก็ส่งพระธรรมกถึกแปดรูปและอำมาตย์แปดคนซึ่งมีบริวารรูปละพันคนและคนละพันคนไปอีกว่า "จงไปกราบทูลว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชาทรงนิมนต์' แล้วจงนิมนต์มาเถิด" พวกเขาก็ไปกราบทูลอย่างนั้นอีก ครั้งที่สองพระเถระก็ไม่มา พระราชาจึงตรัสถามพระเถระทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าส่งคนไปสองครั้งแล้ว เหตุใดพระเถระจึงไม่มา" "ข้าแต่มหาราช เพราะกราบทูลว่า 'พระราชาทรงนิมนต์' จึงไม่มา แต่ถ้ากราบทูลอย่างนี้ก็จะมาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสนากำลังเสื่อมถอย ขอท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ช่วยเหลือในการเชิดชูพระศาสนาของพวกข้าพเจ้าเถิด'" ครั้งนั้นพระราชาจึงตรัสสั่งอย่างนั้นแล้วส่งพระธรรมกถึกสิบหกรูปและอำมาตย์สิบหกคนซึ่งมีบริวารรูปละพันคนและคนละพันคนไป แล้วพระราชาตรัสถามพระภิกษุทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชราแล้วหรือยังหนุ่มอยู่" "ชราแล้ว ข้าแต่มหาราช" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจะขึ้นยานหรือเสลี่ยงหรือไม่" "ไม่ขึ้น ข้าแต่มหาราช" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระจำพรรษาอยู่ที่ไหน" "อยู่เหนือแม่น้ำคงคา ข้าแต่มหาราช" พระราชาจึงตรัสว่า "ถ้าอย่างนั้น พวกเจ้าจงผูกแพเรือแล้วให้พระเถระนั่งบนแพนั้น จัดเวรยามทั้งสองฝั่งแล้วจงนิมนต์พระเถระมาเถิด" พระภิกษุและอำมาตย์ทั้งหลายก็ไปเฝ้าพระเถระแล้วกราบทูลพระราชดำรัส

Thero sutvā ‘‘yaṃ kho ahaṃ mūlato paṭṭhāya sāsanaṃ paggaṇhissāmīti pabbajitomhi. Ayaṃ dāni me so kālo anuppatto’’ti cammakhaṇḍaṃ gaṇhitvāva uṭṭhahi. Atha ‘‘thero sve pāṭaliputtaṃ sampāpuṇissatī’’ti rattibhāge rājā supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi – ‘‘sabbaseto hatthināgo āgantvā rājānaṃ sīsato paṭṭhāya parāmasitvā dakkhiṇahatthe aggahesī’’ti. Punadivase rājā supinajjhāyake pucchi – ‘‘mayā evarūpo supino diṭṭho, kiṃ me bhavissatī’’ti? Eko taṃ, ‘‘mahārāja, samaṇanāgo dakkhiṇahatthe gaṇhissatī’’ti. Atha rājā tāvadeva ‘‘thero āgato’’ti sutvā gaṅgātīraṃ gantvā nadiṃ otaritvā abbhuggacchanto jāṇumatte udake theraṃ sampāpuṇitvā therassa nāvāto otarantassa hatthaṃ adāsi. Thero rājānaṃ dakkhiṇahatthe aggahesi. Taṃ disvā asiggāhā ‘‘therassa sīsaṃ pātessāmā’’ti kosato asiṃ abbāhiṃsu. Kasmā? Etaṃ kira cārittaṃ rājakulesu – ‘‘yo rājānaṃ hatthe gaṇhati tassa asinā sīsaṃ pātetabba’’nti. Rājā chāyaṃyeva disvā āha – ‘‘pubbepi ahaṃ bhikkhūsu viraddhakāraṇā assādaṃ na vindāmi, mā kho there virajjhitthā’’ti. Thero pana kasmā rājānaṃ hatthe [Pg.44] aggahesīti? Yasmā raññā pañhaṃ pucchanatthāya pakkosāpito tasmā ‘‘antevāsiko me aya’’nti aggahesi.

พระเถระได้ยินดังนั้นแล้วก็คิดว่า "เราบวชมาด้วยตั้งใจว่าจะเชิดชูพระศาสนาตั้งแต่ต้น บัดนี้เวลาที่มุ่งหมายนั้นมาถึงเราแล้ว" ดังนี้แล้วก็ถือแผ่นหนังลุกขึ้นยืน ครั้งนั้น ในเวลากลางคืนของวันที่ทรงทราบว่า 'พระเถระจะถึงกรุงปาฏลีบุตรในวันพรุ่งนี้' พระราชาทรงสุบินว่า "พญาช้างเผือกขาวปลอดเชือกหนึ่งมาลูบคลำพระราชาตั้งแต่พระเศียรลงมาแล้วจับพระหัตถ์เบื้องขวา" ดังนี้แล้วก็ทรงสุบินอย่างนั้น ในวันรุ่งขึ้น พระราชาตรัสถามพวกผู้ทำนายฝันว่า "ข้าพเจ้าฝันอย่างนี้ จะมีผลเป็นอย่างไรแก่ข้าพเจ้า" พวกเขากราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช พระสมณนาคจะจับพระหัตถ์เบื้องขวาของพระองค์" ครั้งนั้นพระราชาได้ยินทันทีว่า "พระเถระมาแล้ว" ดังนี้แล้วก็เสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำคงคา เสด็จลงสู่แม่น้ำ เสด็จไปต้อนรับพระเถระในน้ำที่สูงเพียงเข่า แล้วทรงยื่นพระหัตถ์ถวากพระเถระผู้กำลังก้าวลงจากแพเรือ พระเถระจับพระหัตถ์เบื้องขวาของพระราชา พวกผู้ถือดาบเห็นดังนั้นก็คิดว่า "เราจะตัดศีรษะพระเถระ" ดังนี้แล้วก็ชักดาบออกจากฝัก เหตุใดเล่า? เพราะธรรมเนียมในราชสกุลมีอยู่ว่า "ผู้ใดจับพระหัตถ์ของพระราชา ศีรษะของผู้นั้นพึงถูกตัดด้วยดาบ" ดังนี้ พระราชาทรงเห็นเงาเท่านั้นก็ตรัสว่า "แม้แต่ก่อน เราก็ไม่ได้รับความแช่มชื่นเพราะเหตุที่ผิดพลาดต่อพระภิกษุทั้งหลาย ขอพวกท่านอย่าได้ผิดพลาดต่อพระเถระเลย" แต่เหตุใดพระเถระจึงจับพระหัตถ์ของพระราชาเล่า? เพราะพระราชาทรงให้คนไปนิมนต์มาเพื่อถามปัญหา ฉะนั้นพระเถระจึงจับพระหัตถ์ด้วยคิดว่า "พระราชาผู้นี้เป็นอันเตวาสิกของเรา"

Rājā theraṃ attano uyyānaṃ netvā bāhirato tikkhattuṃ parivārāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā sayameva therassa pāde dhovitvā telena makkhetvā therassa santike nisīditvā ‘‘paṭibalo nu kho thero mama kaṅkhaṃ chinditvā uppannaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametvā sāsanaṃ paggaṇhitu’’nti vīmaṃsanatthāya ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ pāṭihāriyaṃ daṭṭhukāmo’’ti āha. ‘‘Kataraṃ pāṭihāriyaṃ daṭṭhukāmosi, mahārājā’’ti? ‘‘Pathavīkampanaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sakalapathavīkampanaṃ daṭṭhukāmosi, mahārāja, padesapathavīkampana’’nti? ‘‘Kataraṃ panettha, bhante, dukkara’’nti? ‘‘Kiṃ nu kho, mahārāja, kaṃsapātiyā udakapuṇṇāya sabbaṃ udakaṃ kampetuṃ dukkaraṃ; udāhu upaḍḍha’’nti? ‘‘Upaḍḍhaṃ, bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, padesapathavīkampanaṃ dukkara’’nti. ‘‘Tena hi, bhante, padesapathavīkampanaṃ passissāmī’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, samantato yojane puratthimāya disāya ekena cakkena sīmaṃ akkamitvā ratho tiṭṭhatu; dakkhiṇāya disāya dvīhi pādehi sīmaṃ akkamitvā asso tiṭṭhatu; pacchimāya disāya ekena pādena sīmaṃ akkamitvā puriso tiṭṭhatu; uttarāya disāya upaḍḍhabhāgena sīmaṃ akkamitvā ekā udakapāti tiṭṭhatū’’ti. Rājā tathā kārāpesi. Thero abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘rājā passatū’’ti yojanappamāṇapathavīcalanaṃ adhiṭṭhahi. Puratthimāya disāya rathassa antosīmāya ṭhito pādova cali, itaro na cali. Evaṃ dakkhiṇapacchimadisāsu assapurisānaṃ antosīmāya ṭhitapādāyeva caliṃsu, upaḍḍhupaḍḍhaṃ sarīrañca. Uttaradisāya udakapātiyāpi antosīmāya ṭhitaṃ upaḍḍhabhāgagatameva udakaṃ cali, avasesaṃ niccalamahosīti. Rājā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā ‘‘sakkhati dāni thero sāsanaṃ paggaṇhitu’’nti niṭṭhaṃ gantvā attano kukkuccaṃ pucchi – ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ amaccaṃ ‘vihāraṃ gantvā adhikaraṇaṃ vūpasametvā uposathaṃ kārāpehī’ti pahiṇiṃ, so vihāraṃ gantvā ettake bhikkhū jīvitā voropesi, etaṃ pāpaṃ kassa hotī’’ti?

พระราชาทรงนิมนต์พระเถระไปยังพระราชอุทยานของพระองค์ แล้วทรงให้จัดอารักขาแวดล้อมถึงสามชั้นจากภายนอก ทรงล้างพระบาทของพระเถระด้วยพระองค์เอง ทรงชโลมด้วยน้ำมัน แล้วประทับนั่งใกล้พระเถระ เพื่อทรงทดสอบว่า "พระเถระจะสามารถตัดความสงสัยของอาตมา ระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้น และเชิดชูพระศาสนาได้หรือไม่หนอ" จึงตรัสว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อาตมาภาพปรารถนาจะเห็นปาฏิหาริย์อย่างหนึ่ง" พระเถระทูลถามว่า "มหาบพิตร ทรงปรารถนาจะเห็นปาฏิหาริย์อะไร" พระราชาตรัสตอบว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อาตมาภาพปรารถนาจะเห็นแผ่นดินไหว" พระเถระทูลถามว่า "มหาบพิตร ทรงปรารถนาจะเห็นแผ่นดินไหวทั้งแผ่นดิน หรือแผ่นดินไหวเฉพาะส่วน" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ในสองอย่างนี้ อย่างไหนทำได้ยากกว่ากัน" พระเถระทูลถามว่า "มหาบพิตร การทำให้ภาชนะทองเหลืองที่เต็มด้วยน้ำไหวทั้งหมด ยากกว่า หรือการทำให้ไหวเพียงครึ่งหนึ่งยากกว่า" พระราชาตรัสตอบว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า การทำให้ไหวเพียงครึ่งหนึ่ง (ยากกว่า)" พระเถระทูลว่า "มหาบพิตร ฉันใดก็ฉันนั้น การทำให้แผ่นดินไหวเฉพาะส่วนย่อมทำได้ยากกว่า" พระราชาตรัสว่า "ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อาตมาภาพจะขอชมปาฏิหาริย์แผ่นดินไหวเฉพาะส่วน" พระเถระทูลว่า "ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร ในระยะหนึ่งโยชน์โดยรอบ ทางทิศตะวันออก ขอให้รถตั้งอยู่โดยล้อหนึ่งเหยียบเข้าไปในเขต ทางทิศใต้ ขอให้ม้าตั้งอยู่โดยสองเท้าเหยียบเข้าไปในเขต ทางทิศตะวันตก ขอให้บุรุษตั้งอยู่โดยเท้าหนึ่งเหยียบเข้าไปในเขต ทางทิศเหนือ ขอให้ภาชนะน้ำตั้งอยู่โดยส่วนครึ่งหนึ่งล้ำเข้าไปในเขต" พระราชาทรงให้กระทำตามนั้น พระเถระเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานนั้นแล้วอธิษฐานให้แผ่นดินไหวในระยะหนึ่งโยชน์ โดยดำริว่า "ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเถิด" ทางทิศตะวันออก เฉพาะส่วนล้อรถที่ตั้งอยู่ภายในเขตเท่านั้นที่ไหว ส่วนอื่นไม่ไหว ทางทิศใต้และทิศตะวันตก เฉพาะเท้าของม้าและบุรุษที่ตั้งอยู่ภายในเขตเท่านั้นที่ไหว และร่างกายกึ่งหนึ่งก็ไหวด้วย ทางทิศเหนือ เฉพาะน้ำในภาชนะน้ำที่ตั้งอยู่ภายในเขตเพียงกึ่งหนึ่งเท่านั้นที่ไหว ส่วนที่เหลือหยุดนิ่ง พระราชาทอดพระเนตรปาฏิหาริย์นั้นแล้ว ทรงตกลงพระทัยว่า "บัดนี้ พระเถระจะสามารถเชิดชูพระศาสนาได้" จึงทรงสอบถามถึงความรำคาญพระทัยของพระองค์ว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อาตมาภาพได้ส่งอำมาตย์คนหนึ่งไปว่า 'จงไปที่วิหาร ระงับอธิกรณ์ และจัดให้มีการทำอุโบสถ' แต่อำมาตย์นั้นไปที่วิหารแล้วปลงชีวิตภิกษุมีประมาณเท่านี้เสีย บาปนี้เป็นของใคร"

‘‘Kiṃ pana te, mahārāja, atthi cittaṃ ‘ayaṃ vihāraṃ gantvā bhikkhū ghātetū’’’ti? ‘‘Natthi, bhante’’ti. ‘‘Sace te, mahārāja, natthi evarūpaṃ cittaṃ, natthi tuyhaṃ pāpa’’nti. Atha thero rājānaṃ etamatthaṃ iminā suttena saññāpesi [Pg.45] – ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi. Cetayitvā kammaṃ karoti – kāyena vācāya manasā’’ti (a. ni. 6.63).

"มหาบพิตร ก็พระองค์มีพระดำริว่า 'ขอให้อำมาตย์ผู้นี้จงไปที่วิหารแล้วฆ่าภิกษุทั้งหลายเถิด' หรือไม่" พระราชาตรัสตอบว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ไม่มี" พระเถระทูลว่า "มหาบพิตร ถ้าพระองค์ไม่มีพระดำริเช่นนั้น บาปก็ไม่มีแก่พระองค์" จากนั้น พระเถระได้ทำให้พระราชาทรงเข้าใจเรื่องนี้ด้วยพระสูตรนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม บุคคลมีเจตนาแล้วจึงกระทำกรรมด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ"

Tamevatthaṃ paridīpetuṃ tittirajātakaṃ (jā. 1.4.75) āhari – ‘‘atīte, mahārāja, dīpakatittiro tāpasaṃ pucchi –

เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้นนั่นเอง พระเถระจึงได้นำติตติรชาดกมาแสดงว่า "มหาบพิตร ในอดีตกาล นกกระทาต่อได้ถามดาบสว่า"

‘Ñātako no nisinnoti, bahu āgacchatī jano;

Paṭicca kammaṃ phusati, tasmiṃ me saṅkate mano’ti.

"นกต่อของข้าพเจ้านั่งอยู่ หมู่ชนเป็นอันมากย่อมมา (เพราะอาศัยนกต่อนั้น) นายพรานย่อมประสบกรรมเพราะอาศัยข้าพเจ้า จิตของข้าพเจ้าจึงสงสัยในเรื่องนั้น"

Tāpaso āha – ‘atthi pana te cittaṃ mama saddena ca rūpadassanena ca āgantvā ete pakkhino bajjhantu vā haññantu vā’ti? ‘Natthi, bhante’ti tittiro āha. Tato naṃ tāpaso saññāpesi – ‘sace te natthi cittaṃ, natthi pāpaṃ; cetayantameva hi pāpaṃ phusati, nācetayantaṃ.

ดาบสกล่าวว่า "ก็ท่านมีจิตคิดว่า 'ขอให้นกเหล่านี้จงถูกจับหรือถูกฆ่า เพราะมาด้วยเสียงและการเห็นรูปของเรา' หรือไม่" นกกระทาตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไม่มี" จากนั้น ดาบสจึงทำให้เขาเข้าใจว่า "ถ้าท่านไม่มีจิตคิดเช่นนั้น บาปก็ไม่มี เพราะบาปย่อมถูกต้องเฉพาะผู้ที่มีเจตนาเท่านั้น ไม่ถูกต้องผู้ที่ไม่มีเจตนา"

‘Na paṭicca kammaṃ phusati, mano ce nappadussati;

Appossukkassa bhadrassa, na pāpamupalimpatī’’’ti.

"กรรมย่อมไม่ถูกต้องเพราะอาศัย (ผู้อื่น) หากใจไม่ประทุษร้าย บาปย่อมไม่แปดเปื้อนบุคคลผู้ไม่มีความขวนขวาย ผู้เจริญ"

Evaṃ thero rājānaṃ saññāpetvā tattheva rājuyyāne satta divasāni vasanto rājānaṃ samayaṃ uggaṇhāpesi. Rājā sattame divase asokārāme bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā sāṇipākārantare nisinno ekaladdhike ekaladdhike bhikkhū ekato ekato kārāpetvā ekamekaṃ bhikkhusamūhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī sammāsambuddho’’ti? Tatosassatavādino ‘‘sassatavādī’’ti āhaṃsu. Ekaccasassatikā…pe… antānantikā… amarāvikkhepikā… adhiccasamuppannikā… saññīvādā… asaññīvādā… nevasaññīnāsaññīvādā … ucchedavādā… diṭṭhadhammanibbānavādā ‘‘diṭṭhadhammanibbānavādī’’ti āhaṃsu. Rājā paṭhamameva samayassa uggahitattā ‘‘nayime bhikkhū, aññatitthiyā ime’’ti ñatvā tesaṃ setakāni vatthāni datvā uppabbājesi. Te sabbepi saṭṭhisahassā ahesuṃ.

พระเถระทำให้พระราชาทรงเข้าใจอย่างนี้แล้ว พักอยู่ในพระราชอุทยานนั้นนั่นเองตลอด ๗ วัน ทรงให้พระราชาศึกษาลัทธิ (ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า) ในวันที่ ๗ พระราชาทรงให้ประชุมภิกษุสงฆ์ที่อโศการาม ทรงให้กั้นม่านผ้า ประทับนั่งภายในม่านผ้า ทรงให้ภิกษุผู้มีลัทธิเดียวกันรวมเป็นกลุ่มๆ แล้วทรงเรียกภิกษุแต่ละกลุ่มมาตรัสถามว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวาทะอย่างไร" ลำดับนั้น พวกสัสสตวาทีทูลว่า "มีวาทะว่าเที่ยง" พวกเอกัจจสัสสติกะ... พวกอันตานันติกะ... พวกอมราวิกเขปิกะ... พวกอธิจจสมุปปันนิกะ... พวกสัญญีวาทะ... พวกอสัญญีวาทะ... พวกเนวสัญญีนานาสัญญีวาทะ... พวกอุจเฉทวาทะ... พวกทิฏฐธัมมนิพพานวาทีทูลว่า "มีวาทะว่านิพพานในปัจจุบัน" พระราชาทรงทราบมาแต่ต้นแล้วเพราะความที่พระองค์ทรงศึกษาลัทธิมาแล้วว่า "เหล่านี้ไม่ใช่ภิกษุ เหล่านี้เป็นเดียรถีย์ภายนอก" จึงทรงพระราชทานผ้าขาวแก่คนเหล่านั้นแล้วให้สึกไป คนที่สึกไปเหล่านั้นทั้งหมดมีจำนวน ๖ หมื่นคน

Athaññe bhikkhū pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Vibhajjavādī, mahārājā’’ti. Evaṃ vutte rājā theraṃ pucchi – ‘‘vibhajjavādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tato rājā ‘‘suddhaṃ dāni, bhante, sāsanaṃ; karotu bhikkhusaṅgho uposatha’’nti ārakkhaṃ datvā nagaraṃ pāvisi.

ลำดับนั้น ทรงเรียกภิกษุเหล่าอื่นมาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวาทะอย่างไร" ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า "มหาบพิตร มีวาทะว่าเป็นวิภัชชวาที" เมื่อพวกภิกษุทูลอย่างนี้แล้ว พระราชาจึงตรัสถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นวิภัชชวาทีหรือ" พระเถระทูลว่า "ขอถวายพระพร มหาบพิตร" ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้พระศาสนาบริสุทธิ์แล้ว ขอภิกษุสงฆ์จงทำอุโบสถเถิด" ทรงถวายการอารักขาแล้วเสด็จเข้าพระนคร

Samaggo [Pg.46] saṅgho sannipatitvā uposathaṃ akāsi. Tasmiṃ sannipāte saṭṭhi bhikkhusatasahassāni ahesuṃ. Tasmiṃ samāgame moggaliputtatissatthero parappavādaṃ maddamāno kathāvatthuppakaraṇaṃ abhāsi. Tato saṭṭhisatasahassasaṅkhyesu bhikkhūsu uccinitvā tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ tevijjādibhedānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca kākaṇḍakaputto yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu; evameva dhammañca vinayañca saṅgāyanto sabbaṃ sāsanamalaṃ visodhetvā tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Saṅgītipariyosāne anekappakāraṃ pathavī akampittha. Ayaṃ saṅgīti navahi māsehi niṭṭhitā. Yā loke –

พระสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมทำอุโบสถ ในการประชุมนั้น มีพระภิกษุ ๖๐ แสนรูป (หรือ ๖ ล้านรูป) ในการประชุมนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระขจัดวาทะของผู้อื่นแล้วได้แสดงคัมภีร์กถาวัตถุ หลังจากนั้น ได้คัดเลือกพระภิกษุ ๑,๐๐๐ รูป จากพระภิกษุจำนวน ๖๐ แสนรูป (หรือ ๖ ล้านรูป) ผู้ทรงพระไตรปิฎกปริยัติ ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา ผู้มีคุณวิเศษมีวิชชา ๓ เป็นต้น เหมือนอย่างที่พระมหากัสสปเถระและพระยสเถระผู้เป็นบุตรของกากัณฑกะได้สังคายนาพระธรรมและพระวินัยไว้ ฉันใด พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระก็ได้สังคายนาพระธรรมและพระวินัย ชำระมลทินแห่งพระศาสนาทั้งหมดให้บริสุทธิ์ ทำตติยสังคายนา ฉันนั้น เมื่อสังคายนาเสร็จสิ้น แผ่นดินได้ไหวหลายประการ การสังคายนานี้สำเร็จลงใน ๙ เดือน ซึ่งในโลก –

Katā bhikkhusahassena, tasmā sahassikāti ca;

Purimā dve upādāya, tatiyāti ca vuccatīti.

เพราะกระทำด้วยพระภิกษุหนึ่งพันรูป ฉะนั้นจึงเรียกว่า “สหัสสิกา” และเพราะอ้างอิงสังคายนาสองครั้งแรก จึงเรียกว่า “ตติยะ” ดังนี้.

Ayaṃ tatiyasaṅgīti.

นี้คือตติยสังคายนา.

Ettāvatā ca ‘‘kenābhata’’nti etassa pañhassa vissajjanatthaṃ yaṃ avocumha – ‘‘jambudīpe tāva upālittheramādiṃ katvā ācariyaparamparāya yāva tatiyasaṅgīti tāva ābhataṃ. Tatrāyaṃ ācariyaparamparā –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เพื่อแก้ปัญหาว่า “ใครนำมา” ซึ่งเราได้กล่าวไว้ว่า – “ในชมพูทวีป พระวินัยถูกนำมาโดยลำดับอาจารย์ โดยมีพระอุบาลีเถระเป็นต้น จนถึงตติยสังคายนา ลำดับอาจารย์นั้นคือ –

‘‘Upāli dāsako ceva, soṇako siggavo tathā;

Tisso moggaliputto ca, pañcete vijitāvino.

“พระอุบาลี พระทาสกะ พระโสณกะ พระสิคควะ และพระติสสะโมคคัลลีบุตร ทั้งห้าท่านนี้เป็นผู้ชนะกิเลส

‘‘Paramparāya vinayaṃ, dīpe jambusirivhaye;

Acchijjamānamānesuṃ, tatiyo yāva saṅgaho’’ti.

“ได้นำพระวินัยมาโดยลำดับอาจารย์ในชมพูทวีป โดยไม่ขาดสาย จนถึงตติยสังคายนา” ดังนี้.

Tassattho pakāsitova hoti.

ความหมายของข้อความนั้นได้แสดงไว้แล้ว.

Tatiyasaṅgahato pana uddhaṃ imaṃ dīpaṃ mahindādīhi ābhataṃ. Mahindato uggahetvā kañci kālaṃ ariṭṭhattherādīhi ābhataṃ. Tato yāvajjatanā tesaṃyeva antevāsikaparamparabhūtāya ācariyaparamparāya ābhatanti veditabbaṃ. Yathāhu porāṇā –

อนึ่ง หลังจากตติยสังคายนา พระวินัยได้ถูกนำมายังเกาะนี้โดยพระเถระมีพระมหินทะเป็นต้น หลังจากรับจากพระมหินทะแล้ว ชั่วระยะเวลาหนึ่ง พระวินัยก็ถูกนำมาโดยพระเถระมีพระอริฏฐะเป็นต้น หลังจากนั้นจนถึงปัจจุบัน พึงทราบว่าพระวินัยถูกนำมาโดยลำดับอาจารย์ซึ่งเป็นลำดับศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นเอง ดังที่พระอรรถกถาจารย์โบราณกล่าวไว้ว่า –

‘‘Tato mahindo iṭṭiyo, uttiyo sambalo tathā;

Bhaddanāmo ca paṇḍito.

“หลังจากนั้น พระมหินทะ พระอิตติยะ พระอุตติยะ พระสัมพละ และพระภัททนามะผู้เป็นบัณฑิต

‘‘Ete nāgā mahāpaññā, jambudīpā idhāgatā;

Vinayaṃ te vācayiṃsu, piṭakaṃ tambapaṇṇiyā.

“พระนาคะผู้มีปัญญามากเหล่านี้ ได้มาจากชมพูทวีปสู่เกาะนี้ ท่านเหล่านั้นได้สอนพระวินัยปิฎกในเกาะตัมพปัณณิ

‘‘Nikāye [Pg.47] pañca vācesuṃ, satta ceva pakaraṇe;

Tato ariṭṭho medhāvī, tissadatto ca paṇḍito.

“ได้สอนนิกายทั้ง ๕ และพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ หลังจากนั้น พระอริฏฐะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด และพระติสสทัตตะผู้เป็นบัณฑิต

‘‘Visārado kāḷasumano, thero ca dīghanāmako;

Dīghasumano ca paṇḍito.

“พระกาฬสุมนะผู้แกล้วกล้า และพระเถระชื่อทีฆะ และพระทีฆสุมนะผู้เป็นบัณฑิต

‘‘Punadeva kāḷasumano, nāgatthero ca buddharakkhito;

Tissatthero ca medhāvī, devatthero ca paṇḍito.

“อีกทั้งพระกาฬสุมนะ พระนาคเถระ และพระพุทธรักขิตะ พระติสสเถระผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด และพระเทวเถระผู้เป็นบัณฑิต

‘‘Punadeva sumano medhāvī, vinaye ca visārado;

Bahussuto cūḷanāgo, gajova duppadhaṃsiyo.

“อีกทั้งพระสุมนะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย พระจุฬนาคะผู้เป็นพหูสูต ผู้ไม่ถูกทำลายได้เหมือนช้างสาร

‘‘Dhammapālitanāmo ca, rohaṇe sādhupūjito;

Tassa sisso mahāpañño, khemanāmo tipeṭako.

“พระธรรมปาลิตะผู้เป็นที่บูชาของสัตบุรุษในโรหณะ และพระเขมะผู้เป็นศิษย์ของท่าน ผู้มีปัญญามาก ผู้ทรงพระไตรปิฎก

‘‘Dīpe tārakarājāva, paññāya atirocatha;

Upatisso ca medhāvī, phussadevo mahākathī.

“ผู้รุ่งเรืองด้วยปัญญาในเกาะนี้ดุจพระจันทร์ (ราชาแห่งดวงดาว) และพระอุปติสสะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด พระปุสสเทวะผู้เป็นพระธรรมกถึกผู้ยิ่งใหญ่

‘‘Punadeva sumano medhāvī, pupphanāmo bahussuto;

Mahākathī mahāsivo, piṭake sabbattha kovido.

“อีกทั้งพระสุมนะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด พระปุปผนามะ (พระมหาปทุมะ) ผู้เป็นพหูสูต พระมหาสิวะผู้เป็นพระธรรมกถึกผู้ยิ่งใหญ่ ผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกทุกส่วน

‘‘Punadeva upāli medhāvī, vinaye ca visārado;

Mahānāgo mahāpañño, saddhammavaṃsakovido.

“อีกทั้งพระอุบาลีผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย พระมหานาคเถระผู้มีปัญญามาก ผู้เชี่ยวชาญในวงศ์แห่งพระสัทธรรม

‘‘Punadeva abhayo medhāvī, piṭake sabbattha kovido;

Tissatthero ca medhāvī, vinaye ca visārado.

“อีกทั้งพระอภัยผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกทุกส่วน และพระติสสเถระผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย

‘‘Tassa sisso mahāpañño, pupphanāmo bahussuto;

Sāsanaṃ anurakkhanto, jambudīpe patiṭṭhito.

“พระปุปผนามะ (พระสุมนะ) ผู้เป็นศิษย์ของท่าน ผู้มีปัญญามาก ผู้เป็นพหูสูต ผู้ตั้งมั่นอยู่ในชมพูทวีป คอยรักษาพระศาสนา

‘‘Cūḷābhayo ca medhāvī, vinaye ca visārado;

Tissatthero ca medhāvī, saddhammavaṃsakovido.

“พระจุฬาภัยผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย และพระติสสเถระผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในวงศ์แห่งพระสัทธรรม

‘‘Cūḷadevo ca medhāvī, vinaye ca visārado;

Sivatthero ca medhāvī, vinaye sabbattha kovido.

“พระจุฬเทวะผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดและแกล้วกล้าในพระวินัย และพระสิวเถระผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ผู้เชี่ยวชาญในพระวินัยทุกส่วน

‘‘Ete nāgā mahāpaññā, vinayaññū maggakovidā;

Vinayaṃ dīpe pakāsesuṃ, piṭakaṃ tambapaṇṇiyā’’ti.

“พระนาคะผู้มีปัญญามากเหล่านี้ ผู้รู้พระวินัย ผู้เชี่ยวชาญในมรรค ได้ประกาศพระวินัยปิฎกในเกาะตัมพปัณณิ ดังนี้”

Tatrāyaṃ [Pg.48] anupubbikathā – moggaliputtatissatthero kira imaṃ tatiyadhammasaṅgītiṃ katvā evaṃ cintesi – ‘‘kattha nu kho anāgate sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ bhaveyyā’’ti? Athassa upaparikkhato etadahosi – ‘‘paccantimesu kho janapadesu suppatiṭṭhitaṃ bhavissatī’’ti. So tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ bhāraṃ katvā te te bhikkhū tattha tattha pesesi. Majjhantikattheraṃ kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pesesi – ‘‘tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehī’’ti. Mahādevattheraṃ tatheva vatvā mahiṃsakamaṇḍalaṃ pesesi. Rakkhitattheraṃ vanavāsiṃ. Yonakadhammarakkhitattheraṃ aparantakaṃ. Mahādhammarakkhitattheraṃ mahāraṭṭhaṃ. Mahārakkhitattheraṃ yonakalokaṃ. Majjhimattheraṃ himavantadesabhāgaṃ. Soṇattherañca uttarattherañca suvaṇṇabhūmiṃ. Attano saddhivihārikaṃ mahindattheraṃ iṭṭiyattherena uttiyattherena sambalattherena bhaddasālattherena ca saddhiṃ tambapaṇṇidīpaṃ pesesi – ‘‘tumhe tambapaṇṇidīpaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpethā’’ti. Sabbepi taṃ taṃ disābhāgaṃ gacchantā attapañcamā agamaṃsu ‘‘paccantimesu janapadesu pañcavaggo gaṇo alaṃ upasampadakammāyā’’ti maññamānā.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ – ได้ยินว่า พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เมื่อทำตติยสังคายนาพระธรรมนี้แล้ว ได้ทรงดำริว่า “ในอนาคต พระศาสนาจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ?” เมื่อท่านพิจารณาดู ก็เกิดความรู้ขึ้นว่า “พระศาสนาจะตั้งมั่นดีในชนบทชายแดน” ท่านจึงมอบภาระแก่พระภิกษุเหล่านั้นๆ แล้วส่งพระภิกษุเหล่านั้นไปยังที่ต่างๆ ส่งพระมัชฌันติกเถระไปยังแคว้นกัสมีระและคันธาระ โดยสั่งว่า “ท่านจงไปแคว้นนั้นแล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในที่นั้น” ส่งพระมหาเทวเถระไปยังมณฑลมหิสสกะ โดยกล่าวเช่นนั้นเหมือนกัน ส่งพระรักขิตเถระไปยังวนวาสี ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปยังอปรันตกะ ส่งพระมหาธรรมรักขิตเถระไปยังมหารัฏฐะ ส่งพระมหารักขิตเถระไปยังโยนกโลก ส่งพระมัชฌิมเถระไปยังส่วนแห่งประเทศหิมวันต์ ส่งพระโสณเถระและพระอุตตรเถระไปยังสุวรรณภูมิ ส่งพระมหินทเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน พร้อมด้วยพระอิตติยเถระ พระอุตติยเถระ พระสัมพลเถระ และพระภัททสาลเถระ ไปยังเกาะตัมพปัณณิ โดยสั่งว่า “พวกท่านจงไปเกาะตัมพปัณณิแล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในที่นั้น” พระเถระทั้งหมดนั้น เมื่อไปสู่ทิศทางนั้นๆ ได้ไปกัน ๕ องค์ โดยคิดว่า “ในชนบทชายแดน คณะสงฆ์ ๕ องค์ก็เพียงพอสำหรับการอุปสมบทกรรม”

Tena kho pana samayena kasmīragandhāraraṭṭhe sassapākasamaye aravāḷo nāma nāgarājā karakavassaṃ nāma vassāpetvā sassaṃ harāpetvā mahāsamuddaṃ pāpeti. Majjhantikatthero pana pāṭaliputtato vehāsaṃ abbhuggantvā himavati aravāḷadahassa upari otaritvā aravāḷadahapiṭṭhiyaṃ caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti. Nāgamāṇavakā taṃ disvā aravāḷassa nāgarājassa ārocesuṃ – ‘‘mahārāja, eko chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍu kāsāvavasano amhākaṃ udakaṃ dūsetī’’ti. Nāgarājā tāvadeva kodhābhibhūto nikkhamitvā theraṃ disvā makkhaṃ asahamāno antalikkhe anekāni bhiṃsanakāni nimmini. Tato tato bhusā vātā vāyanti, rukkhā chijjanti, pabbatakūṭāni patanti, meghā gajjanti, vijjulatā niccharanti, asaniyo phalanti, bhinnaṃ viya gaganatalaṃ udakaṃ paggharati. Bhayānakarūpā nāgakumārā sannipatanti. Sayampi dhūmāyati, pajjalati, paharaṇavuṭṭhiyo vissajjeti. ‘‘Ko ayaṃ muṇḍako chinnabhinnapaṭadharo’’tiādīhi pharusavacanehi theraṃ santajjesi. ‘‘Etha gaṇhatha hanatha [Pg.49] niddhamatha imaṃ samaṇa’’nti nāgabalaṃ āṇāpesi. Thero sabbaṃ taṃ bhiṃsanakaṃ attano iddhibalena paṭibāhitvā nāgarājānaṃ āha –

ในสมัยนั้น ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในฤดูข้าวสุก พญานาคชื่ออารวาฬ ได้บันดาลให้ฝนลูกเห็บตก พัดพาข้าวกล้าไปสู่มหาสมุทร. ส่วนพระเถระมัชฌันติกะ ได้เหาะขึ้นจากเมืองปาฏลีบุตร ลงมาเหนือสระอารวาฬในป่าหิมพานต์ และได้เดินจงกรม ยืน นั่ง และนอนบนผิวน้ำของสระอารวาฬ. พวกนาคมาณพเห็นพระเถระนั้นแล้ว จึงกราบทูลพญานาคอารวาฬว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ มีผู้ทรงผ้าเก่าที่ขาดวิ่น มีศีรษะโล้น นุ่งห่มผ้ากาสาวะรูปหนึ่ง กำลังทำให้น้ำของพวกเราสกปรก." พญานาคถูกความโกรธครอบงำในทันที ออกมาเห็นพระเถระแล้ว ไม่อดทนต่อการลบหลู่คุณ จึงเนรมิตสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวมากมายในอากาศ. ลมพายุแรงกล้าพัดมาจากทิศต่างๆ ต้นไม้หักโค่น ยอดเขาพังทลาย เมฆคำราม สายฟ้าแลบ ฟ้าผ่า น้ำไหลหลั่งลงมาราวกับท้องฟ้าแตก. พวกนาคกุมารผู้มีรูปร่างน่ากลัวมารวมตัวกัน. ตัวพญานาคเองก็พ่นควัน ลุกเป็นเปลวไฟ ปล่อยฝนอาวุธ. มันขู่พระเถระด้วยคำหยาบคายเหล่านี้ว่า "ไอ้หัวโล้นนุ่งห่มผ้าขาดๆ นี่เป็นใครกัน?" และสั่งกองทัพนาคว่า "มานี่ จับสมณะนี้ ฆ่าเสีย จงขับไล่ออกไป!" พระเถระได้ยับยั้งสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวเหล่านั้นทั้งหมดด้วยฤทธิ์ของตน แล้วกล่าวกับพญานาคว่า

‘‘Sadevakopi ce loko, āgantvā tāsayeyya maṃ;

Na me paṭibalo assa, janetuṃ bhayabheravaṃ.

"แม้หมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดา จะมาทำให้เราหวาดกลัว ก็ไม่สามารถทำให้เราเกิดความหวาดกลัวแม้แต่น้อยได้

‘‘Sacepi tvaṃ mahiṃ sabbaṃ, sasamuddaṃ sapabbataṃ;

Ukkhipitvā mahānāga, khipeyyāsi mamūpari.

"พญานาคใหญ่เอ๋ย แม้ท่านจะยกแผ่นดินทั้งหมดพร้อมด้วยมหาสมุทรและภูเขา โยนลงบนเรา

‘‘Neva me sakkuṇeyyāsi, janetuṃ bhayabheravaṃ;

Aññadatthu tavevassa, vighāto uragādhipā’’ti.

"ข้าแต่จอมนาค ท่านก็ไม่สามารถทำให้เราเกิดความหวาดกลัวได้เลย อันที่จริง ความลำบากย่อมมีแก่ท่านเท่านั้น"

Evaṃ vutte nāgarājā vihatānubhāvo nipphalavāyāmo dukkhī dummano ahosi. Taṃ thero taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhāpesi saddhiṃ caturāsītiyā nāgasahassehi. Aññepi bahū himavantavāsino yakkhā ca gandhabbā ca kumbhaṇḍā ca therassa dhammakathaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahiṃsu. Pañcakopi yakkho saddhiṃ bhariyāya yakkhiniyā pañcahi ca puttasatehi paṭhame phale patiṭṭhito. Athāyasmā majjhantikatthero sabbepi nāgayakkharakkhase āmantetvā evamāha –

เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว พญานาคก็มีอานุภาพถูกกำจัด มีความพยายามไร้ผล มีความทุกข์ มีจิตใจไม่ดี. พระเถระได้แสดงธรรมเทศนาที่เหมาะสมกับกาลนั้น ชักชวน กระตุ้น และทำให้พญานาคและนาค ๘๔,๐๐๐ ตน ตั้งมั่นในไตรสรณคมน์และศีล ๕. ยักษ์ คนธรรพ์ และกุมภัณฑ์อื่นๆ อีกมากมายที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ เมื่อได้ฟังธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว ก็ตั้งมั่นในสรณะและศีล. ยักษ์ชื่อปัญจกะพร้อมด้วยนางยักษิณีผู้เป็นภรรยาและบุตร ๕๐๐ คน ก็ตั้งมั่นในปฐมผล. จากนั้น พระเถระมัชฌันติกะได้เรียกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดมา แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า

‘‘Mā dāni kodhaṃ janayittha, ito uddhaṃ yathā pure;

Sassaghātañca mā kattha, sukhakāmā hi pāṇino;

Karotha mettaṃ sattesu, vasantu manujā sukha’’nti.

"บัดนี้ พวกท่านอย่าให้เกิดความโกรธ ตั้งแต่นี้เป็นต้นไป อย่าทำลายข้าวกล้าเหมือนเมื่อก่อน เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุข. จงเจริญเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย ขอให้มนุษย์ทั้งหลายอยู่เป็นสุขเถิด"

Te sabbepi ‘‘sādhu bhante’’ti therassa paṭissuṇitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjiṃsu. Taṃdivasameva ca nāgarājassa pūjāsamayo hoti. Atha nāgarājā attano ratanamayaṃ pallaṅkaṃ āharāpetvā therassa paññapesi. Nisīdi thero pallaṅke. Nāgarājāpi theraṃ bījayamāno samīpe aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe kasmīragandhāraraṭṭhavāsino āgantvā theraṃ disvā ‘‘amhākaṃ nāgarājatopi thero mahiddhikataro’’ti therameva vanditvā nisinnā. Thero tesaṃ āsīvisopamasuttaṃ kathesi[Pg.50]. Suttapariyosāne asītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, kulasatasahassaṃ pabbaji. Tato pabhuti ca kasmīragandhārā yāvajjatanā kāsāvapajjotā isivātapaṭivātā eva.

นาค ยักษ์ และรากษสเหล่านั้นทั้งหมดรับคำพระเถระว่า "สาธุ ท่านผู้เจริญ" แล้วปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน. ในวันนั้นเอง เป็นเวลาถวายสักการะพญานาค. จากนั้น พญานาคได้ให้คนนำบัลลังก์ที่ทำด้วยรัตนะของตนมาปูถวายพระเถระ. พระเถระนั่งบนบัลลังก์. พญานาคก็ยืนพัดวีพระเถระอยู่ใกล้ๆ. ในขณะนั้น ชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระมาเห็นพระเถระแล้ว คิดว่า "พระเถระมีฤทธิ์มากกว่าพญานาคของเรา" จึงไหว้พระเถระแล้วนั่งลง. พระเถระแสดงอาสีวิโสปมสูตรแก่พวกเขา. เมื่อจบพระสูตร สัตว์ ๘๐,๐๐๐ ตน ได้บรรลุธรรม ตระกูลแสนหนึ่งได้ออกบวช. ตั้งแต่นั้นมา แคว้นกัศมีระและคันธาระก็รุ่งเรืองด้วยแสงแห่งผ้ากาสาวะ และอบอวลไปด้วยลมแห่งพระฤๅษีจนถึงทุกวันนี้.

Gantvā kasmīragandhāraṃ, isi majjhantiko tadā;

Duṭṭhaṃ nāgaṃ pasādetvā, mocesi bandhanā bahūti.

ในกาลนั้น พระอรหันต์มัชฌันติกะได้ไปสู่แคว้นกัศมีระและคันธาระ ทำให้พญานาคผู้ดุร้ายเลื่อมใส และปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก.

Mahādevattheropi mahiṃsakamaṇḍalaṃ gantvā devadūtasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne cattālīsa pāṇasahassāni dhammacakkhuṃ paṭilabhiṃsu, cattālīsaṃyeva pāṇasahassāni pabbajiṃsu.

พระเถระมหาเทวะก็ได้ไปสู่มณฑลมหิสกะ แสดงเทวทูตสูตร. เมื่อจบพระสูตร สัตว์ ๔๐,๐๐๐ ตน ได้ดวงตาเห็นธรรม และสัตว์ ๔๐,๐๐๐ ตน ได้ออกบวช.

Gantvāna raṭṭhaṃ mahiṃsaṃ, mahādevo mahiddhiko;

Codetvā devadūtehi, mocesi bandhanā bahūti.

พระเถระมหาเทวะผู้มีฤทธิ์มาก ได้ไปสู่แคว้นมหิสะ ตักเตือนด้วยเทวทูต และปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก.

Rakkhitatthero pana vanavāsiṃ gantvā ākāse ṭhatvā anamataggapariyāyakathāya vanavāsike pasādesi. Kathāpariyosāne panassa saṭṭhisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Sattatisahassamattā pabbajiṃsu, pañcavihārasatāni patiṭṭhahiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

ส่วนพระเถระรักขิตะได้ไปสู่แคว้นวนวาสี ยืนอยู่ในอากาศ ทำให้ชาววนวาสีเลื่อมใสด้วยอนมตัคคปริยายกถา. เมื่อจบธรรมเทศนาของพระเถระนั้น สัตว์ ๖๐,๐๐๐ ตน ได้บรรลุธรรม คนประมาณ ๗๐,๐๐๐ คน ได้ออกบวช อาราม ๕๐๐ แห่งได้ตั้งขึ้น. พระเถระรักขิตะได้ประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นวนวาสีอย่างนี้.

Gantvāna rakkhitatthero, vanavāsiṃ mahiddhiko;

Antalikkhe ṭhito tattha, desesi anamataggiyanti.

พระเถระรักขิตะผู้มีฤทธิ์มาก ได้ไปสู่แคว้นวนวาสี ยืนอยู่ในอากาศ แสดงอนมตัคคปริยายกถาในแคว้นวนวาสีนั้น.

Yonakadhammarakkhitattheropi aparantakaṃ gantvā aggikkhandhopamasuttantakathāya aparantake pasādetvā sattati pāṇasahassāni dhammāmataṃ pāyesi. Khattiyakulato eva purisasahassāni pabbajiṃsu, samadhikāni ca cha itthisahassāni. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

พระเถระโยนกธรรมรักขิตะก็ได้ไปสู่แคว้นอปรันตกะ ทำให้ชาวอปรันตกะเลื่อมใสด้วยอัคคิกขันโธปมสูตร และให้สัตว์ ๗๐,๐๐๐ ตน ดื่มอมตธรรม. บุรุษหลายพันคนจากตระกูลกษัตริย์ได้ออกบวช และสตรีเกิน ๖,๐๐๐ คนก็ได้ออกบวช. พระเถระนั้นได้ประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นนั้นอย่างนี้.

Aparantaṃ vigāhitvā, yonako dhammarakkhito;

Aggikkhandhopamenettha, pasādesi jane bahūti.

พระเถระธรรมรักขิตะชาวโยนก ได้เข้าไปสู่แคว้นอปรันตกะ ทำให้คนจำนวนมากในแคว้นอปรันตกะนี้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันโธปมสูตร.

Mahādhammarakkhitatthero pana mahāraṭṭhaṃ gantvā mahānāradakassapajātakakathāya mahāraṭṭhake pasādetvā caturāsīti pāṇasahassāni maggaphalesu patiṭṭhāpesi. Terasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

ส่วนพระเถระมหาธรรมรักขิตะได้ไปสู่แคว้นมหารัฐ ทำให้ชาวมหารัฐเลื่อมใสด้วยมหาลารทกัสสปชาดก และให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ตน ตั้งมั่นในมรรคผล. ๑๓,๐๐๐ คน ได้ออกบวช. พระเถระนั้นได้ประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นนั้นอย่างนี้.

Mahāraṭṭhaṃ isi gantvā, so mahādhammarakkhito;

Jātakaṃ kathayitvāna, pasādesi mahājananti.

พระมหาธรรมรักขิตเถระนั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ได้ไปสู่มหารัฐ แสดงมหานารดกัสสปชาดกแล้ว ยังมหาชนให้เลื่อมใสแล้ว

Mahārakkhitattheropi [Pg.51] yonakaraṭṭhaṃ gantvā kāḷakārāmasuttantakathāya yonakalokaṃ pasādetvā sattatisahassādhikassa pāṇasatasahassassa maggaphalālaṅkāraṃ adāsi. Santike cassa dasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ sopi tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.

แม้พระมหารักขิตเถระก็ได้ไปสู่แคว้นโยนก แสดงธรรมเทศนาเรื่องกาฬการามสูตร ยังชาวโยนกให้เลื่อมใสแล้ว ได้ประทานเครื่องประดับคือมรรคผลแก่สัตว์หนึ่งแสนเจ็ดหมื่น สัตว์หนึ่งหมื่นได้บวชในสำนักของท่าน ท่านก็ได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น

Yonaraṭṭhaṃ tadā gantvā, so mahārakkhito isi;

Kāḷakārāmasuttena te pasādesi yonaketi.

พระมหารักขิตเถระผู้เป็นพระอรหันต์นั้น ได้ไปสู่แคว้นโยนกในกาลนั้นแล้ว ได้ยังชาวโยนกเหล่านั้นให้เลื่อมใสด้วยกาฬการามสูตร

Majjhimatthero pana kassapagottattherena aḷakadevattherena dundubhissarattherena mahādevattherena ca saddhiṃ himavantadesabhāgaṃ gantvā dhammacakkappavattanasuttantakathāya taṃ desaṃ pasādetvā asītipāṇakoṭiyo maggaphalaratanāni paṭilābhesi. Pañcapi ca therā pañca raṭṭhāni pasādesuṃ. Ekamekassa santike satasahassamattā pabbajiṃsu. Evaṃ te tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

อนึ่ง พระมัชฌิมเถระพร้อมด้วยพระกัสสปโคตรเถระ พระอฬกเทวเถระ พระทุนทุภิสสรเถระ และพระมหาเทวเถระ ได้ไปสู่ภาคหิมวันตประเทศ แสดงธรรมเทศนาเรื่องธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ยังประเทศนั้นให้เลื่อมใสแล้ว ยังสัตว์แปดร้อยล้านให้ได้รัตนะคือมรรคผล พระเถระทั้งห้าองค์นั้นได้ยังแคว้นห้าแคว้นให้เลื่อมใส ชนประมาณหนึ่งแสนได้บวชในสำนักของพระเถระแต่ละองค์ ท่านเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น

Gantvāna majjhimatthero, himavantaṃ pasādayi;

Yakkhasenaṃ pakāsento, dhammacakkapavattananti.

พระมัชฌิมเถระไปสู่หิมวันต์แล้ว ได้ยังหมู่ยักษ์ให้เลื่อมใส โดยแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

Soṇattheropi saddhiṃ uttarattherena suvaṇṇabhūmiṃ agamāsi. Tena ca samayena tattha ekā rakkhasī samuddato nikkhamitvā rājakule jāte jāte dārake khādati. Taṃdivasameva ca rājakule eko dārako jāto hoti. Manussā theraṃ disvā ‘‘rakkhasānaṃ sahāyako eso’’ti maññamānā āvudhāni gahetvā theraṃ paharitukāmā āgacchanti. Thero ‘‘kiṃ tumhe āvudhahatthā āgacchathā’’ti āha. Te āhaṃsu – ‘‘rājakule jāte jāte dārake rakkhasā khādanti, tesaṃ tumhe sahāyakā’’ti. Thero ‘‘na mayaṃ rakkhasānaṃ sahāyakā, samaṇā nāma mayaṃ viratā pāṇātipātā…pe… viratā majjapānā ekabhattikā sīlavanto kalyāṇadhammā’’ti āha. Tasmiṃyeva ca khaṇe sā rakkhasī saparivārā samuddato nikkhami ‘‘rājakule dārako jāto taṃ khādissāmī’’ti. Manussā taṃ disvā ‘‘esā, bhante, rakkhasī āgacchatī’’ti bhītā viraviṃsu. Thero rakkhasehi diguṇe attabhāve nimminitvā tehi attabhāvehi taṃ rakkhasiṃ saparisaṃ majjhe katvā ubhosu passesu parikkhipi[Pg.52]. Tassā saparisāya etadahosi – ‘‘addhā imehi idaṃ ṭhānaṃ laddhaṃ bhavissati. Mayaṃ pana imesaṃ bhakkhā bhavissāmā’’ti. Sabbe rakkhasā bhītā vegasā palāyiṃsu. Theropi te yāva adassanaṃ tāva palāpetvā dīpassa samantato rakkhaṃ ṭhapesi. Tasmiñca samaye sannipatitaṃ mahājanakāyaṃ brahmajālasuttantakathāya pasādetvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Saṭṭhisahassānaṃ panettha dhammābhisamayo ahosi. Kuladārakānaṃ aḍḍhuḍḍhāni sahassāni pabbajiṃsu, kuladhītānaṃ diyaḍḍhasahassaṃ. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pabhuti rājakule jātadārakānaṃ soṇuttaranāmameva karonti.

แม้พระโสณเถระพร้อมด้วยพระอุตตรเถระก็ได้ไปสู่สุวรรณภูมิ ในกาลนั้น มีนางยักษิณีตนหนึ่งในที่นั้น ออกจากสมุทรมาจับกินเด็กที่เกิดในราชตระกูลทุกๆ คน ในวันนั้นเอง มีเด็กคนหนึ่งเกิดในราชตระกูล มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระเถระแล้วสำคัญว่า 'ผู้นี้เป็นสหายของพวกยักษ์' จึงถืออาวุธมาด้วยความประสงค์จะทำร้ายพระเถระ พระเถระกล่าวว่า 'พวกท่านถืออาวุธมาทำไม' พวกเขากล่าวว่า 'พวกยักษ์จับกินเด็กที่เกิดในราชตระกูลทุกๆ คน พวกท่านเป็นสหายของพวกยักษ์' พระเถระกล่าวว่า 'พวกเราไม่ใช่สหายของพวกยักษ์ พวกเราชื่อว่าสมณะ งดเว้นจากการฆ่าสัตว์...งดเว้นจากการดื่มน้ำเมา ฉันหนเดียว มีศีล มีธรรมอันงาม' ในขณะนั้นเอง นางยักษิณีนั้นพร้อมด้วยบริวารได้ออกจากสมุทรมาด้วยคิดว่า 'เด็กเกิดในราชตระกูลแล้ว เราจะกินเด็กนั้น' มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางยักษิณีนั้นแล้วร้องด้วยความกลัวว่า 'ท่านผู้เจริญ นางยักษิณีนั้นมาแล้ว' พระเถระได้เนรมิตอัตภาพให้มีจำนวนเป็นสองเท่าของพวกยักษ์ แล้วด้วยอัตภาพเหล่านั้น ได้ล้อมนางยักษิณีนั้นพร้อมด้วยบริวารไว้ตรงกลางทั้งสองข้าง ความคิดนี้ได้มีแก่นางยักษิณีพร้อมด้วยบริวารว่า 'สถานที่นี้คงถูกพวกสมณะเหล่านี้ยึดครองแล้วเป็นแน่ ส่วนพวกเราจักเป็นเหยื่อของพวกสมณะเหล่านี้' ยักษ์ทั้งหลายทั้งหมดกลัวแล้วจึงหนีไปอย่างรวดเร็ว แม้พระเถระก็ได้ไล่พวกยักษ์เหล่านั้นไปจนลับตา แล้วได้ตั้งการอารักขาไว้โดยรอบเกาะ ในขณะนั้น ท่านได้ยังมหาชนที่ประชุมกันให้เลื่อมใสด้วยธรรมเทศนาเรื่องพรหมชาลสูตร และตั้งไว้ในสรณะและศีล ในธรรมเทศนานี้ได้มีการบรรลุธรรมของสัตว์หกหมื่น กุลบุตรสามพันห้าร้อยคนได้บวช กุลธิดาหนึ่งพันห้าร้อยคนได้บวช ท่านได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น ตั้งแต่นั้นมา เด็กที่เกิดในราชตระกูลก็ตั้งชื่อว่าโสณุตตระเท่านั้น

Suvaṇṇabhūmiṃ gantvāna, soṇuttarā mahiddhikā;

Pisāce niddhametvāna, brahmajālaṃ adesisunti.

พระโสณเถระและพระอุตตรเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่สุวรรณภูมิแล้ว ขับไล่พวกปีศาจแล้ว ได้แสดงพรหมชาลสูตร

Mahindatthero pana ‘‘tambapaṇṇidīpaṃ gantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpehī’’ti upajjhāyena ca bhikkhusaṅghena ca ajjhiṭṭho cintesi – ‘‘kālo nu kho me tambapaṇṇidīpaṃ gantuṃ no’’ti. Athassa vīmaṃsato ‘‘na tāva kālo’’ti ahosi. Kiṃ panassa disvā etadahosi? Muṭasivarañño mahallakabhāvaṃ. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahallako, na sakkā imaṃ gaṇhitvā sāsanaṃ paggahetuṃ. Idāni panassa putto devānaṃpiyatisso rajjaṃ kāressati. Taṃ gaṇhitvā sakkā bhavissati sāsanaṃ paggahetuṃ. Handa yāva so samayo āgacchati, tāva ñātake olokema. Puna dāni mayaṃ imaṃ janapadaṃ āgaccheyyāma vā na vā’’ti. So evaṃ cintetvā upajjhāyañca bhikkhusaṅghañca vanditvā asokārāmato nikkhamma tehi iṭṭiyādīhi catūhi therehi saṅghamittāya puttena sumanasāmaṇerena bhaṇḍukena ca upāsakena saddhiṃ rājagahanagaraparivattakena dakkhiṇāgirijanapade cārikaṃ caramāno ñātake olokento cha māse atikkāmesi. Athānupubbena mātu nivesanaṭṭhānaṃ vedisanagaraṃ nāma sampatto. Asoko kira kumārakāle janapadaṃ labhitvā ujjeniṃ gacchanto vedisanagaraṃ patvā vedisaseṭṭhissa dhītaraṃ aggahesi. Sā taṃdivasameva gabbhaṃ gaṇhitvā ujjeniyaṃ mahindakumāraṃ vijāyi. Kumārassa [Pg.53] cuddasavassakāle rājā abhisekaṃ pāpuṇi. Sā tassa mātā tena samayena ñātighare vasati. Tena vuttaṃ – ‘‘athānupubbena mātu nivesanaṭṭhānaṃ veṭisanagaraṃ nāma sampatto’’ti.

อนึ่ง พระมหินทเถระถูกพระอุปัชฌาย์และพระภิกษุสงฆ์อาราธนาว่า 'จงไปสู่เกาะตัมพปัณณิแล้วตั้งพระศาสนาไว้' จึงคิดว่า 'ถึงเวลาที่เราจะไปสู่เกาะตัมพปัณณิแล้วหรือยังหนอ' เมื่อท่านพิจารณาแล้ว ก็มีความคิดว่า 'ยังไม่ถึงเวลา' ท่านเห็นอะไรจึงมีความคิดเช่นนั้น? เห็นความชราของพระเจ้ามุฏสิวะ หลังจากนั้นท่านจึงคิดว่า 'พระราชาองค์นี้ชราแล้ว ไม่สามารถจะอาศัยพระองค์เพื่อส่งเสริมพระศาสนาได้ แต่บัดนี้ พระโอรสของพระองค์คือพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะจักครองราชย์ในไม่ช้า จักสามารถอาศัยพระองค์เพื่อส่งเสริมพระศาสนาได้ เอาเถิด จนกว่าเวลานั้นจะมาถึง เราจะเยี่ยมญาติก่อน บางทีพวกเราอาจจะกลับมายังชนบทนี้อีก หรืออาจจะไม่กลับมาก็ได้' ท่านคิดอย่างนี้แล้ว ไหว้พระอุปัชฌาย์และพระภิกษุสงฆ์แล้ว ออกจากอโศการาม พร้อมด้วยพระเถระสี่องค์คือพระอิฏฏิยะเป็นต้น พระสุมนสามเณรผู้เป็นโอรสของพระสังฆมิตตา และอุบาสกชื่อภัณฑุก ได้จาริกไปในชนบททักขิณาคีรี โดยเวียนรอบเมืองราชคฤห์ เยี่ยมญาติอยู่ ได้ล่วงเลยไปหกเดือน หลังจากนั้นโดยลำดับ ท่านก็ได้มาถึงเวทิสนครอันเป็นที่อยู่ของมารดา เล่ากันว่า เมื่อพระเจ้าอโศกยังเป็นกุมาร ได้ครองชนบทแล้ว เมื่อจะไปอุชเชนี ได้มาถึงเวทิสนครแล้วได้ธิดาของเศรษฐีชาวเวทิสะ นางนั้นได้ตั้งครรภ์ในวันนั้นเอง แล้วได้ประสูติพระมหินทกุมารที่อุชเชนี เมื่อพระกุมารมีพระชนมายุสิบสี่พรรษา พระราชาได้ทรงรับการอภิเษก มารดาของพระเถระนั้นอาศัยอยู่ในเรือนญาติในเวลานั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'หลังจากนั้นโดยลำดับ ท่านก็ได้มาถึงเวทิสนครอันเป็นที่อยู่ของมารดา'

Sampattañca pana theraṃ disvā theramātā devī pādesu sirasā vanditvā bhikkhaṃ datvā theraṃ attanā kataṃ vedisagirimahāvihāraṃ nāma āropesi. Thero tasmiṃ vihāre nisinno cintesi – ‘‘amhākaṃ idha kattabbakiccaṃ niṭṭhitaṃ, samayo nu kho idāni laṅkādīpaṃ gantu’’nti. Tato cintesi – ‘‘anubhavatu tāva me pitarā pesitaṃ abhisekaṃ devānaṃpiyatisso, ratanattayaguṇañca suṇātu, chaṇatthañca nagarato nikkhamitvā missakapabbataṃ abhiruhatu, tadā taṃ tattha dakkhissāmā’’ti. Athāparaṃ ekamāsaṃ tattheva vāsaṃ kappesi. Māsātikkamena ca jeṭṭhamūlamāsapuṇṇamāyaṃ uposathadivase sannipatitā sabbepi – ‘‘kālo nu kho amhākaṃ tambapaṇṇidīpaṃ gamanāya, udāhu no’’ti mantayiṃsu. Tenāhu porāṇā –

ก็แลเมื่อพระเทวีผู้เป็นพระมารดาของพระเถระทอดพระเนตรเห็นพระเถระผู้มาถึงแล้ว จึงทรงกราบไหว้ที่พระบาทด้วยเศียรเกล้า ถวายภิกษาแล้ว ได้อาราธนาพระเถระขึ้นสู่มหาวิหารชื่อเวทิสคิริที่พระนางสร้างขึ้นเอง พระเถระนั่งในวิหารนั้นแล้วดำริว่า 'กิจที่ควรทำของเราในเมืองนี้สำเร็จแล้ว บัดนี้ ถึงเวลาที่จะไปสู่ลังกาทวีปแล้วหรือยัง' จากนั้นจึงดำริว่า 'ขอพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะจงทรงเสวยเครื่องอภิเษกที่พระชนกของเราส่งไปให้ก่อนเถิด และจงทรงฟังคุณของพระรัตนตรัย และจงเสด็จออกจากพระนครขึ้นสู่ภูเขามิสสกะเพื่อประโยชน์แก่การเล่นมหรสพ เมื่อนั้น เราจักพบพระราชาพระองค์นั้นที่ภูเขานั้น' ลำดับนั้น ท่านได้พักอยู่ ณ วิหารเวทิสคิรินั้นเองอีกหนึ่งเดือน ต่อมา เมื่อล่วงไปหนึ่งเดือน ในวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนเชษฐะ (เดือน ๗) พระเถระทั้งหมดผู้มาประชุมกันแล้วได้ปรึกษากันว่า 'ถึงเวลาที่เราจะไปสู่ตัมพปัณณิทวีปแล้วหรือยัง หรือว่ายังไม่ถึงเวลา' เพราะเหตุนั้น พระโบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

‘‘Mahindo nāma nāmena, saṅghatthero tadā ahu;

Iṭṭiyo uttiyo thero, bhaddasālo ca sambalo.

ในกาลนั้น พระเถระผู้เป็นหัวหน้าสงฆ์มีนามว่ามหินทะ พระเถระชื่ออิตติยะ พระเถระชื่ออุตติยะ พระเถระชื่อภัททสาล และพระเถระชื่อสัมพละ

‘‘Sāmaṇero ca sumano, chaḷabhiñño mahiddhiko;

Bhaṇḍuko sattamo tesaṃ, diṭṭhasacco upāsako;

Iti hete mahānāgā, mantayiṃsu rahogatā’’ti.

และสุมนสามเณรผู้มีอภิญญา ๖ มีฤทธิ์มาก และภัณฑุกอุบาสกผู้เห็นแจ้งสัจจะ (เป็นพระอนาคามี) เป็นคนที่ ๗ ของท่านเหล่านั้น พระมหาบุรุษ (มหานาค) เหล่านี้ได้ปรึกษากันในที่สงัดอย่างนี้

Tadā sakko devānamindo mahindattheraṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘kālaṅkato, bhante, muṭasivarājā; idāni devānaṃpiyatissamahārājā rajjaṃ kāreti. Sammāsambuddhena ca tumhe byākatā – ‘anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’ti. Tasmātiha vo, bhante, kālo dīpavaraṃ gamanāya; ahampi vo sahāyo bhavissāmī’’ti. Kasmā pana sakko evamāha? Bhagavā kirassa bodhimūleyeva buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā anāgate imassa dīpassa sampattiṃ disvā etamatthaṃ ārocesi – ‘‘tadā tvampi sahāyo bhaveyyāsī’’ti ca āṇāpesi. Tasmā evamāha. Thero tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā attasattamo veṭisakapabbatā vehāsaṃ uppatitvā anurādhapurassa puratthimadisāya missakapabbate patiṭṭhahi. Yaṃ panetarahi ‘‘cetiyapabbato’’tipi sañjānanti. Tenāhu porāṇā –

ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เสด็จเข้าไปหาพระมหินทเถระแล้วตรัสคำนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้ามุฏสิวะสวรรคตแล้ว บัดนี้ พระเจ้าเทวานัมปิยติสสมหาราชทรงครองราชสมบัติอยู่ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงพยากรณ์พวกท่านไว้ว่า ในอนาคต ภิกษุชื่อมหินทะจักยังตัมพปัณณิทวีปให้เลื่อมใส ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุนั้น บัดนี้จึงเป็นเวลาที่พวกท่านจะไปสู่เกาะอันประเสริฐ แม้ข้าพเจ้าก็จักเป็นสหายของพวกท่าน' ก็เพราะเหตุใดท้าวสักกะจึงตรัสอย่างนี้? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ณ โคนต้นโพธิ์นั่นเอง ทรงเห็นความถึงพร้อมของเกาะนี้ในอนาคต จึงได้ตรัสบอกเนื้อความนี้แก่ท้าวสักกะนั้น และทรงสั่งว่า 'ในกาลนั้น แม้ท่านก็จงเป็นสหายเถิด' เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจึงได้ตรัสอย่างนี้ พระเถระรับคำของท้าวสักกะนั้นแล้ว มีตนเป็นที่ ๗ เหาะขึ้นสู่เวหาจากภูเขาเวทิสสกะ ไปประดิษฐานอยู่บนภูเขามิสสกะ ทางทิศตะวันออกของกรุงอนุราธปุระ ซึ่งในบัดนี้เขารู้จักกันในชื่อว่า 'เจติยบรรพต' เพราะเหตุนั้น พระโบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

‘‘Veṭisagirimhi [Pg.54] rājagahe, vasitvā tiṃsarattiyo;

Kālova gamanassāti, gacchāma dīpamuttamaṃ.

พวกเราพักอยู่ที่เวทิสคิริในราชคฤห์สิ้น ๓๐ ราตรีแล้ว บัดนี้ถึงเวลาที่จะไปแล้ว พวกเราจงไปสู่เกาะอันประเสริฐเถิด

‘‘Paḷīnā jambudīpā te, haṃsarājāva ambare;

Evamuppatitā therā, nipatiṃsu naguttame.

พระเถระเหล่านั้นบินไปจากชมพูทวีปในอากาศ ดุจพญาหงส์ฉะนั้น พระเถระทั้งหลายผู้เหาะขึ้นไปแล้วอย่างนี้ ได้ลงสู่ภูเขาอันประเสริฐ

‘‘Purato puraseṭṭhassa, pabbate meghasannibhe;

Patiṃsu sīlakūṭamhi, haṃsāva nagamuddhanī’’ti.

พระเถระเหล่านั้นลงสู่ยอดศิลาชื่อสีลกูฏ บนภูเขาอันประเสริฐดุจเมฆ ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของเมืองอันประเสริฐ ดุจฝูงหงส์ลงสู่ยอดเขา ฉะนั้น

Evaṃ iṭṭiyādīhi saddhiṃ āgantvā patiṭṭhahanto ca āyasmā mahindatthero sammāsambuddhassa parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsatime vasse imasmiṃ dīpe patiṭṭhahīti veditabbo. Ajātasattussa hi aṭṭhame vasse sammāsambuddho parinibbāyi. Tasmiṃyeva vasse sīhakumārassa putto tambapaṇṇidīpassa ādirājā vijayakumāro imaṃ dīpamāgantvā manussāvāsaṃ akāsi. Jambudīpe udayabhaddassa cuddasame vasse idha vijayo kālamakāsi. Udayabhaddassa pañcadasame vasse paṇḍuvāsudevo nāma imasmiṃ dīpe rajjaṃ pāpuṇi. Tattha nāgadāsakarañño vīsatime vasse idha paṇḍuvāsudevo kālamakāsi. Tasmiṃyeva ca vasse abhayo nāma rājakumāro imasmiṃ dīpe rajjaṃ pāpuṇi. Tattha susunāgarañño sattarasame vasse idha abhayarañño vīsativassāni paripūriṃsu. Atha abhayassa vīsatime vasse paṇḍukābhayo nāma dāmariko rajjaṃ aggahesi. Tattha kāḷāsokassa soḷasame vasse idha paṇḍukassa sattarasavassāni paripūriṃsu. Tāni heṭṭhā ekena vassena saha aṭṭhārasa honti. Tattha candaguttassa cuddasame vasse idha paṇḍukābhayo kālamakāsi. Muṭasivarājā rajjaṃ pāpuṇi. Tattha asokadhammarājassa sattarasame vasse idha muṭasivarājā kālamakāsi. Devānampiyatisso rajjaṃ pāpuṇi. Parinibbute ca sammāsambuddhe ajātasattu catuvīsati vassāni rajjaṃ kāresi. Udayabhaddo soḷasa, anuruddho ca muṇḍo ca aṭṭha, nāgadāsako catuvīsati, susunāgo aṭṭhārasa, tasseva putto kāḷāsoko aṭṭhavīsati, tato tassa puttakā dasa bhātukarājāno dvevīsati vassāni rajjaṃ kāresuṃ. Tesaṃ pacchato nava nandā dvevīsatimeva, candagutto catuvīsati, bindusāro aṭṭhavīsati[Pg.55]. Tassāvasāne asoko rajjaṃ pāpuṇi. Tassa pure abhisekā cattāri abhisekato aṭṭhārasame vasse imasmiṃ dīpe mahindatthero patiṭṭhito. Evametena rājavaṃsānusārena veditabbametaṃ – ‘‘sammāsambuddhassa parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsatime vasse imasmiṃ dīpe patiṭṭhahī’’ti.

พึงทราบว่า พระมหินทเถระผู้มีอายุ เมื่อมาประดิษฐานอยู่พร้อมกับพระเถระมีอิตติยะเป็นต้น ได้ประดิษฐานอยู่บนเกาะนี้ในปีที่ ๒๓๖ นับแต่การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ด้วยว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานในปีที่ ๘ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอชาตศัตรู ในปีนั้นเอง พระเจ้าวิชัยผู้เป็นโอรสของเจ้าชายสีหะ และเป็นปฐมกษัตริย์แห่งตัมพปัณณิทวีป ได้เสด็จมายังเกาะนี้และสร้างที่อยู่อาศัยของมนุษย์ขึ้น เมื่อถึงปีที่ ๑๔ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอุทยภัทรในชมพูทวีป พระเจ้าวิชัยได้สวรรคตในเกาะนี้ เมื่อถึงปีที่ ๑๕ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอุทยภัทร พระเจ้าปัณฑุวาสุเทพได้ครองราชย์ในเกาะนี้ ในปีที่ ๒๐ แห่งรัชกาลของพระเจ้านาคทาสกะในชมพูทวีปนั้น พระเจ้าปัณฑุวาสุเทพได้สวรรคตในเกาะนี้ และในปีนั้นเอง เจ้าชายอภัยได้ครองราชย์ในเกาะนี้ ในปีที่ ๑๗ แห่งรัชกาลของพระเจ้าสุสุนากะในชมพูทวีปนั้น ๒๐ ปีแห่งรัชกาลของพระเจ้าอภัยในเกาะนี้ก็ครบถ้วน ลำดับนั้น เมื่อถึงปีที่ ๒๐ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอภัย พระเจ้าปัณฑุกาภยะผู้เป็นขุนศึกได้ยึดครองราชสมบัติ ในปีที่ ๑๖ แห่งรัชกาลของพระเจ้ากาฬาโศกะในชมพูทวีปนั้น ๑๗ ปีแห่งรัชกาลของพระเจ้าปัณฑุกะในเกาะนี้ก็ครบถ้วน ปีเหล่านั้นรวมกับ ๑ ปีข้างล่างเป็น ๑๘ ปี ในปีที่ ๑๔ แห่งรัชกาลของพระเจ้าจันทรคุปต์ในชมพูทวีปนั้น พระเจ้าปัณฑุกาภยะได้สวรรคตในเกาะนี้ พระเจ้ามุฏสิวะได้ครองราชย์ ในปีที่ ๑๗ แห่งรัชกาลของพระเจ้าอโศกธรรมราชในชมพูทวีปนั้น พระเจ้ามุฏสิวะได้สวรรคตในเกาะนี้ พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะได้ครองราชย์ ก็เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอชาตศัตรูทรงครองราชย์ ๒๔ ปี พระเจ้าอุทยภัทร ๑๖ ปี พระเจ้าอนุรุทธะและพระเจ้ามุณฑะ ๘ ปี พระเจ้านาคทาสกะ ๒๔ ปี พระเจ้าสุสุนากะ ๑๘ ปี พระเจ้ากาฬาโศกะโอรสของพระองค์ ๒๘ ปี จากนั้นพระโอรส ๑๐ พระองค์ผู้เป็นพี่น้องของพระองค์ได้ครองราชย์ ๒๒ ปี ต่อจากนั้น กษัตริย์นันทะ ๙ พระองค์ได้ครองราชย์ ๒๒ ปีพอดี พระเจ้าจันทรคุปต์ ๒๔ ปี พระเจ้าพินทุสาร ๒๘ ปี ในตอนท้ายแห่งรัชกาลของพระเจ้าพินทุสารนั้น พระเจ้าอโศกได้ครองราชย์ ก่อนการอภิเษกของพระองค์มี ๔ ปี ในปีที่ ๑๘ นับแต่การอภิเษก พระมหินทเถระได้ประดิษฐานอยู่บนเกาะนี้ พึงทราบเรื่องนี้ตามลำดับราชวงศ์นี้ว่า 'พระมหินทเถระประดิษฐานอยู่บนเกาะนี้ในปีที่ ๒๓๖ นับแต่การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า' ดังนี้

Tasmiñca divase tambapaṇṇidīpe jeṭṭhamūlanakkhattaṃ nāma hoti. Rājā nakkhattaṃ ghosāpetvā ‘‘chaṇaṃ karothā’’ti amacce ca āṇāpetvā cattālīsapurisasahassaparivāro nagaramhā nikkhamitvā yena missakapabbato tena pāyāsi migavaṃ kīḷitukāmo. Atha tasmiṃ pabbate adhivatthā ekā devatā ‘‘rañño there dassessāmī’’ti rohitamigarūpaṃ gahetvā avidūre tiṇapaṇṇāni khādamānā viya carati. Rājā taṃ disvā ‘‘ayuttaṃ dāni pamattaṃ vijjhitu’’nti jiyaṃ phoṭesi. Migo ambatthalamaggaṃ gahetvā palāyituṃ ārabhi. Rājā piṭṭhito piṭṭhito anubandhanto ambatthalameva abhiruhi. Migopi therānaṃ avidūre antaradhāyi. Mahindatthero rājānaṃ avidūre āgacchantaṃ disvā ‘‘mamaṃyeva rājā passatu, mā itare’’ti adhiṭṭhahitvā ‘‘tissa, tissa, ito ehī’’ti āha. Rājā sutvā cintesi – ‘‘imasmiṃ dīpe jāto maṃ ‘tissā’ti nāmaṃ gahetvā ālapituṃ samattho nāma natthi. Ayaṃ pana chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍu kāsāvavasano maṃ nāmena ālapati, ko nu kho ayaṃ bhavissati manusso vā amanusso vā’’ti? Thero āha –

และในวันนั้น ที่เกาะตัมพปัณณิ มีงานนักขัตฤกษ์ชื่อว่าเชฏฐมูล พระราชาทรงประกาศงานนักขัตฤกษ์ และมีรับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า “จงจัดงานฉลองเถิด” แล้วพร้อมด้วยบริวารสี่หมื่นคน เสด็จออกจากพระนคร มุ่งหน้าไปยังภูเขามิสสกะ ด้วยพระประสงค์จะทรงล่าสัตว์ ครั้งนั้น เทวดาองค์หนึ่งซึ่งสถิตอยู่บนภูเขานั้น คิดว่า “เราจะแสดงพระเถระแก่พระราชา” จึงแปลงกายเป็นเนื้อโรหิต เที่ยวหากินหญ้าและใบไม้ไม่ไกลนัก พระราชาทอดพระเนตรเห็นเนื้อนั้นแล้ว ทรงดำริว่า “ไม่สมควรที่จะยิงสัตว์ที่กำลังประมาทอยู่ในตอนนี้” จึงทรงดีดสายธนู เนื้อนั้นก็เริ่มวิ่งหนีไปตามทางอัมพัตถละ พระราชาทรงติดตามไปข้างหลังๆ จนเสด็จขึ้นไปถึงอัมพัตถละนั่นเอง เนื้อนั้นก็หายตัวไปไม่ไกลจากพระเถระทั้งหลาย พระมหินทเถระทอดพระเนตรเห็นพระราชาเสด็จมาไม่ไกลนัก จึงอธิษฐานว่า “ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นแต่เราผู้เดียวเถิด อย่าได้ทอดพระเนตรเห็นผู้อื่นเลย” แล้วตรัสเรียกพระราชาว่า “ติสสะ ติสสะ มาทางนี้เถิด” พระราชาทรงได้ยินแล้วทรงดำริว่า “ในเกาะนี้ ไม่มีใครที่เกิดมาแล้วสามารถเรียกเราโดยออกพระนามว่า ‘ติสสะ’ ได้เลย ผู้นี้เป็นคนศีรษะโล้น ทรงผ้าที่ตัดและขาด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ กลับเรียกเราโดยออกพระนาม ผู้นี้จะเป็นใครกันหนอ จะเป็นมนุษย์หรืออมนุษย์กันแน่?” พระเถระจึงกล่าวว่า –

‘‘Samaṇā mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakā;

Taveva anukampāya, jambudīpā idhāgatā’’ti.

“มหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาจากชมพูทวีป เพื่ออนุเคราะห์พระองค์โดยแท้”

Tena ca samayena devānampiyatissamahārājā ca asokadhammarājā ca adiṭṭhasahāyakā honti. Devānampiyatissamahārājassa ca puññānubhāvena chātapabbatapāde ekamhi veḷugumbe tisso veḷuyaṭṭhiyo rathayaṭṭhippamāṇā uppajjiṃsu – ekā latāyaṭṭhi nāma, ekā pupphayaṭṭhi nāma, ekā sakuṇayaṭṭhi nāma. Tāsu latāyaṭṭhi rajatavaṇṇā hoti, taṃ alaṅkaritvā uppannalatā kañcanavaṇṇā khāyati. Pupphayaṭṭhiyaṃ pana nīlapītalohitodātakāḷavaṇṇāni pupphāni suvibhattavaṇṭapattakiñjakkhāni hutvā khāyanti. Sakuṇayaṭṭhiyaṃ haṃsakukkuṭajīvajīvakādayo sakuṇā nānappakārāni ca catuppadāni sajīvāni viya khāyanti. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –

และในสมัยนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะมหาราช และพระเจ้าอโศกธรรมราช ทรงเป็นสหายที่ไม่เคยพบกัน ด้วยอานุภาพบุญของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะมหาราช ที่เชิงเขาฉาตบรรพต ในกอไผ่กอหนึ่ง ได้เกิดไม้ไผ่สามลำขนาดเท่าคันรถ คือ ลำหนึ่งชื่อว่า ลตายัฏฐิ (ไม้ไผ่เถาวัลย์) ลำหนึ่งชื่อว่า ปุปผยัฏฐิ (ไม้ไผ่ดอกไม้) ลำหนึ่งชื่อว่า สกุณยัฏฐิ (ไม้ไผ่นก) ในบรรดาไม้ไผ่เหล่านั้น ไม้ไผ่เถาวัลย์มีสีเงิน เถาวัลย์ที่เกิดขึ้นประดับประดาไม้ไผ่นั้นปรากฏเป็นสีทอง ส่วนที่ไม้ไผ่ดอกไม้นั้น มีดอกไม้สีน้ำเงิน เหลือง แดง ขาว และดำ มีก้าน ใบ และเกสรแบ่งแยกอย่างสวยงามปรากฏอยู่ ที่ไม้ไผ่นกนั้น มีนกต่างๆ เช่น หงส์ ไก่ และนกจีวักจีวกะ เป็นต้น และสัตว์สี่เท้าหลายชนิด ปรากฏอยู่ราวกับมีชีวิต ข้อนี้มีกล่าวไว้ในคัมภีร์ทีปวงศ์ด้วยว่า –

‘‘Chātapabbatapādamhi[Pg.56], veḷuyaṭṭhī tayo ahu;

Setā rajatayaṭṭhīva, latā kañcanasannibhā.

“ที่เชิงเขาฉาตบรรพต มีไม้ไผ่สามลำเกิดขึ้น ไม้ไผ่สีขาวดุจไม้เท้าเงิน เถาวัลย์มีสีดุจทองคำ”

‘‘Nīlādi yādisaṃ pupphaṃ, pupphayaṭṭhimhi tādisaṃ;

Sakuṇā sakuṇayaṭṭhimhi, sarūpeneva saṇṭhitā’’ti.

“ดอกไม้สีน้ำเงินเป็นต้นชนิดใด (ที่มีอยู่ในโลก) ดอกไม้ชนิดนั้นก็มีอยู่ในไม้ไผ่ดอกไม้ นกทั้งหลายก็ปรากฏอยู่ในไม้ไผ่นกด้วยรูปทรงของมันเอง (ราวกับมีชีวิต)”

Samuddatopissa muttāmaṇiveḷuriyādi anekavihitaṃ ratanaṃ uppajji. Tambapaṇṇiyaṃ pana aṭṭha muttā uppajjiṃsu – hayamuttā, gajamuttā, rathamuttā, āmalakamuttā, valayamuttā, aṅguliveṭhakamuttā, kakudhaphalamuttā, pākatikamuttāti. So tā ca yaṭṭhiyo tā ca muttā aññañca bahuṃ ratanaṃ asokassa dhammarañño paṇṇākāratthāya pesesi. Asoko pasīditvā tassa pañca rājakakudhabhaṇḍāni pahiṇi – chattaṃ, cāmaraṃ, khaggaṃ, moḷiṃ, ratanapādukaṃ, aññañca abhisekatthāya bahuvidhaṃ paṇṇākāraṃ; seyyathidaṃ – saṅkhaṃ, gaṅgodakaṃ, vaḍḍhamānaṃ, vaṭaṃsakaṃ, bhiṅgāraṃ, nandiyāvaṭṭaṃ, sivikaṃ, kaññaṃ, kaṭacchuṃ, adhovimaṃ dussayugaṃ, hatthapuñchanaṃ, haricandanaṃ, aruṇavaṇṇamattikaṃ, añjanaṃ, harītakaṃ, āmalakanti. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –

และจากทะเลก็เกิดรัตนะหลายชนิด เช่น ไข่มุก มณี และไพฑูรย์ เป็นต้น แก่พระองค์ ส่วนที่เกาะตัมพปัณณิ ได้เกิดไข่มุกแปดชนิด คือ ไข่มุกรูปม้า ไข่มุกรูปช้าง ไข่มุกรูปราชรถ ไข่มุกรูปมะขามป้อม ไข่มุกรูปกำไล ไข่มุกรูปแหวน ไข่มุกรูปผลกะกุธะ และไข่มุกธรรมดา พระราชาพระองค์นั้นจึงทรงส่งไม้ไผ่เหล่านั้น ไข่มุกเหล่านั้น และรัตนะอื่นๆ อีกมากมาย ไปเป็นเครื่องบรรณาการถวายแด่พระเจ้าอโศกธรรมราช พระเจ้าอโศกทรงเลื่อมใสแล้ว จึงทรงส่งเครื่องราชกกุธภัณฑ์ห้าอย่างไปถวายพระองค์ คือ ฉัตร พัดวาลวิชนี พระขรรค์ พระอุณหิส และฉลองพระบาทแก้วมณี และเครื่องบรรณาการอีกหลายชนิดเพื่อการอภิเษก คือ สังข์ น้ำจากแม่น้ำคงคา เครื่องประดับมงคล เครื่องประดับหู พระสุวรรณภิงคาร ถาดทองนันทิยาวรรต พระวอทอง นางกัญญา ฉลองพระหัตถ์ช้อน ผ้าคู่ที่ไม่ต้องซัก ผ้าเช็ดพระหัตถ์ จันทน์เหลือง ดินสีอรุณ ยาหยอดตา สมอไทย และมะขามป้อม ข้อนี้มีกล่าวไว้ในคัมภีร์ทีปวงศ์ด้วยว่า –

‘‘Vālabījanimuṇhīsaṃ, chattaṃ khaggañca pādukaṃ;

Veṭhanaṃ sārapāmaṅgaṃ, bhiṅgāraṃ nandivaṭṭakaṃ.

“พัดวาลวิชนี พระอุณหิส ฉัตร พระขรรค์ และฉลองพระบาท ผ้าโพกศีรษะ เครื่องประดับอกอันมีค่า พระสุวรรณภิงคาร และถาดทองนันทิยาวรรต”

‘‘Sivikaṃ saṅkhaṃ vaṭaṃsañca, adhovimaṃ vatthakoṭikaṃ;

Sovaṇṇapātiṃ kaṭacchuṃ, mahagghaṃ hatthapuñchanaṃ.

“พระวอทอง สังข์ เครื่องประดับหู ผ้าคู่ที่ไม่ต้องซัก ถาดทอง ทัพพี และผ้าเช็ดพระหัตถ์อันมีค่ามาก”

‘‘Anotattodakaṃ kaññaṃ, uttamaṃ haricandanaṃ;

Aruṇavaṇṇamattikaṃ, añjanaṃ nāgamāhaṭaṃ.

“น้ำจากสระอโนดาต นางกัญญา จันทน์เหลืองอันประเสริฐ ดินสีอรุณ และยาหยอดตาที่พวกนาคนำมาถวาย”

‘‘Harītakaṃ āmalakaṃ, mahagghaṃ amatosadhaṃ;

Saṭṭhivāhasataṃ sāliṃ, sugandhaṃ suvakāhaṭaṃ;

Puññakammābhinibbattaṃ, pāhesi asokavhayo’’ti.

“สมอไทย มะขามป้อม ยาอมฤตอันมีค่ามาก ข้าวสาลีหอมหกพันวาหะ ที่นกแก้วนำมาถวาย ซึ่งเกิดขึ้นด้วยบุญกรรม พระเจ้าอโศกทรงส่งไปถวาย”

Na kevalañcetaṃ āmisapaṇṇākāraṃ, imaṃ kira dhammapaṇṇākārampi pesesi –

ไม่เพียงแต่เครื่องบรรณาการที่เป็นอามิสเหล่านี้เท่านั้น แต่ยังทรงส่งเครื่องบรรณาการที่เป็นธรรมะนี้ไปด้วยว่า –

‘‘Ahaṃ buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Upāsakattaṃ desesiṃ, sakyaputtassa sāsane.

“ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นที่พึ่งแล้ว ได้ประกาศความเป็นอุบาสกในพระศาสนาของพระศากยบุตร”

‘‘Imesu [Pg.57] tīsu vatthūsu, uttame jinasāsane;

Tvampi cittaṃ pasādehi, saddhā saraṇamupehī’’ti.

“ในวัตถุสามประการเหล่านี้ ในพระศาสนาของพระชินเจ้าอันประเสริฐ ขอพระองค์จงยังจิตให้เลื่อมใส และจงถึงสรณะด้วยศรัทธาเถิด”

Svāyaṃ rājā taṃ divasaṃ asokaraññā pesitena abhisekena ekamāsābhisitto hoti.

พระราชาพระองค์นั้น ในวันนั้น ทรงเป็นผู้อันเครื่องอภิเษกที่พระเจ้าอโศกทรงส่งมาอภิเษกแล้วได้หนึ่งเดือน

Visākhapuṇṇamāyaṃ hissa abhisekamakaṃsu. So acirassutaṃ – taṃ sāsanappavattiṃ anussaramāno taṃ therassa ‘‘samaṇā mayaṃ mahārāja dhammarājassa sāvakā’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘ayyā nu kho āgatā’’ti tāvadeva āvudhaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamāno. Yathāha –

ด้วยว่า เหล่าอำมาตย์ได้ทำการอภิเษกพระองค์ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ พระองค์ทรงระลึกถึงเรื่องราวแห่งพระศาสนาที่ทรงได้ยินมาไม่นานนั้นอยู่ เมื่อทรงได้ยินคำของพระเถระที่ว่า “มหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา” จึงทรงดำริว่า “พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาแล้วกระมัง” ทันใดนั้นก็ทรงวางอาวุธลง แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ทรงสนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันเป็นที่น่าชื่นชม ดังที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘Āvudhaṃ nikkhipitvāna, ekamantaṃ upāvisi;

Nisajja rājā sammodi, bahuṃ atthūpasañhita’’nti.

“ทรงวางอาวุธลงแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระราชาประทับนั่งแล้ว ทรงสนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันประกอบด้วยประโยชน์มากมาย”

Sammodanīyakathañca kurumāneyeva tasmiṃ tānipi cattālīsapurisasahassāni āgantvā samparivāresuṃ. Tadā thero itarepi cha jane dassesi. Rājā disvā ‘‘ime kadā āgatā’’ti āha. ‘‘Mayā saddhiṃyeva, mahārājā’’ti. ‘‘Idāni pana jambudīpe aññepi evarūpā samaṇā santī’’ti? ‘‘Santi, mahārāja; etarahi jambudīpo kāsāvapajjoto isivātapaṭivāto. Tasmiṃ –

ขณะที่พระราชาทรงทำสัมโมทนียกถาอยู่นั่นเอง บุรุษสี่หมื่นคนเหล่านั้นก็มาถึงและแวดล้อมอยู่ ในเวลานั้น พระเถระได้แสดงบุคคลอีก ๖ คนที่เหลือให้ปรากฏ พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสถามว่า “คนเหล่านี้มาเมื่อใด” พระเถระถวายพระพรว่า “มาพร้อมกับอาตมภาพนั่นเอง มหาบพิตร” พระราชาตรัสถามว่า “ก็บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะอื่นที่มีรูปลักษณะเช่นนี้อีกหรือ” พระเถระถวายพระพรว่า “มี มหาบพิตร ในกาลนี้ ชมพูทวีปสว่างไสวด้วยผ้ากาสาวพัสตร์ สะพัดไปด้วยลมแห่งพระฤๅษี ในชมพูทวีปนั้น –”

‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā;

Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakāti.

มีพระสาวกของพระพุทธเจ้าจำนวนมาก เป็นพระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว เป็นผู้ได้วิชชา ๓ บรรลุอิทธิฤทธิ์ และฉลาดในเจโตปริยญาณ

‘‘Bhante, kena āgatatthā’’ti? ‘‘Neva, mahārāja, udakena na thalenā’’ti. ‘‘Rājā ākāsena āgatā’’ti aññāsi. Thero ‘‘atthi nu kho rañño paññāveyattiya’’nti vīmaṃsanatthāya āsannaṃ ambarukkhaṃ ārabbha pañhaṃ pucchi – ‘‘kiṃ nāmo ayaṃ, mahārāja, rukkho’’ti? ‘‘Ambarukkho nāma, bhante’’ti. ‘‘Imaṃ pana, mahārāja, ambaṃ muñcitvā añño ambo atthi, natthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante, aññepi bahū ambarukkhā’’ti. ‘‘Imañca ambaṃ te ca ambe muñcitvā atthi nu kho, mahārāja, aññe rukkhā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, te pana na ambarukkhā’’ti. ‘‘Aññe ambe ca anambe ca muñcitvā atthi pana añño rukkho’’ti? ‘‘Ayameva, bhante, ambarukkho’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, paṇḍitosi. Atthi pana te, mahārāja, ñātakā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, bahū janā’’ti. ‘‘Te muñcitvā aññe keci aññātakāpi atthi, mahārājā’’ti? ‘‘Aññātakā, bhante, ñātakehi bahutarā’’ti. ‘‘Tava ñātake ca aññātake ca muñcitvā atthañño koci, mahārājā’’ti[Pg.58]? ‘‘Ahameva, aññātako’’ti. Atha thero ‘‘paṇḍito rājā sakkhissati dhammaṃ aññātu’’nti cūḷahatthipadopamasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne rājā tīsu saraṇesu patiṭṭhahi saddhiṃ cattālīsāya pāṇasahassehi.

พระราชาตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายมาด้วยทางไหน” พระเถระถวายพระพรว่า “มหาบพิตร ไม่ได้มาทางน้ำ ไม่ได้มาทางบก” พระราชาทรงทราบว่า “มาทางอากาศ” พระเถระประสงค์จะทดสอบความเฉียบแหลมแห่งพระปัญญาของพระราชา จึงปรารภต้นมะม่วงที่อยู่ใกล้แล้วตรัสถามปัญหาว่า “มหาบพิตร ต้นไม้นี้ชื่ออะไร” พระราชาตรัสว่า “ชื่อต้นมะม่วง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ” พระเถระถามว่า “มหาบพิตร เว้นมะม่วงต้นนี้แล้ว มะม่วงต้นอื่นมีอยู่หรือไม่มี” พระราชาตรัสว่า “มี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ต้นมะม่วงอื่นมีอยู่มาก” พระเถระถามว่า “มหาบพิตร เว้นมะม่วงต้นนี้และมะม่วงเหล่านั้นแล้ว ต้นไม้อื่นมีอยู่หรือไม่” พระราชาตรัสว่า “มี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่ต้นไม้เหล่านั้นไม่ใช่ต้นมะม่วง” พระเถระถามว่า “เว้นต้นมะม่วงอื่นและต้นไม้ที่ไม่ใช่มะม่วงแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่” พระราชาตรัสว่า “ก็คือต้นมะม่วงต้นนี้เอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ” พระเถระกล่าวว่า “ดีละ มหาบพิตร มหาบพิตรเป็นบัณฑิต มหาบพิตร ญาติของมหาบพิตรมีอยู่หรือไม่” พระราชาตรัสว่า “มี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีคนอยู่มาก” พระเถระถามว่า “มหาบพิตร เว้นญาติเหล่านั้นแล้ว คนอื่นที่ไม่ใช่ญาติมีอยู่บ้างหรือไม่” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คนที่ไม่ใช่ญาติมีมากกว่าญาติ” พระเถระถามว่า “มหาบพิตร เว้นญาติของมหาบพิตรและคนที่ไม่ใช่ญาติแล้ว ยังมีคนอื่นอีกหรือไม่” พระราชาตรัสว่า “ก็คือตัวข้าพเจ้านี่เอง” พระเถระกล่าวว่า “ดีละ มหาบพิตร ชื่อว่าตน ไม่ใช่ญาติของตน และไม่ใช่คนที่ไม่ใช่ญาติของตน” ลำดับนั้น พระเถระดำริว่า “พระราชาเป็นบัณฑิต จักสามารถรู้แจ้งธรรมได้” จึงได้แสดงจูฬหัตถิปโทปมสูตร ในเวลาจบเทศนา พระราชาพร้อมด้วยสัตว์สี่หมื่นได้ตั้งมั่นในสรณะสาม

Taṃ khaṇaññeva ca rañño bhattaṃ āhariyittha. Rājā ca suttantaṃ suṇanto eva aññāsi – ‘‘na imesaṃ imasmiṃ kāle bhojanaṃ kappatī’’ti. ‘‘Apucchitvā pana bhuñjituṃ ayutta’’nti cintetvā ‘‘bhuñjissatha, bhante’’ti pucchi. ‘‘Na, mahārāja, amhākaṃ imasmiṃ kāle bhojanaṃ kappatī’’ti. ‘‘Kasmiṃ kāle, bhante, kappatī’’ti? ‘‘Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikasamayā, mahārājā’’ti. ‘‘Gacchāma, bhante, nagara’’nti? ‘‘Alaṃ, mahārāja, idheva vasissāmā’’ti. ‘‘Sace, bhante, tumhe vasatha, ayaṃ dārako āgacchatū’’ti. ‘‘Mahārāja, ayaṃ dārako āgataphalo viññātasāsano pabbajjāpekkho idāni pabbajissatī’’ti. Rājā ‘‘tena hi, bhante, sve rathaṃ pesessāmi; taṃ abhiruhitvā āgaccheyyāthā’’ti vatvā vanditvā pakkāmi.

ในขณะนั้นเอง ภัตตาหารของพระราชาก็ถูกนำมาถวาย และพระราชาขณะที่ทรงฟังพระสูตรอยู่นั่นเอง ก็ทรงทราบว่า “ในเวลานี้ ภัตตาหารไม่ควรแก่พระคุณเจ้าเหล่านี้” แต่ทรงดำริว่า “การจะบริโภคโดยไม่ถามก่อนไม่ควร” จึงตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจักฉันหรือไม่” พระเถระถวายพระพรว่า “มหาบพิตร ในเวลานี้ ภัตตาหารไม่ควรแก่พวกอาตมภาพ” พระราชาตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จะควรในเวลาไหน” พระเถระถวายพระพรว่า “มหาบพิตร ควรตั้งแต่เวลาอรุณขึ้นจนถึงเวลาเที่ยงวัน” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกเราเข้าเมืองกันเถิด” พระเถระถวายพระพรว่า “อย่าเลย มหาบพิตร พวกอาตมภาพจักอยู่ที่นี่แหละ” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายจะอยู่ที่นี่ เด็กคนนี้จงไป (กับข้าพเจ้า)” พระเถระถวายพระพรว่า “มหาบพิตร เด็กคนนี้เป็นผู้บรรลุผลแล้ว รู้แจ้งคำสอนแล้ว เป็นผู้มุ่งหวังการบรรพชา จักบรรพชาในบัดนี้” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พรุ่งนี้ข้าพเจ้าจักส่งรถมา ขอท่านทั้งหลายจงขึ้นรถนั้นแล้วมาเถิด” ครั้นกราบทูลแล้วก็ทรงไหว้แล้วเสด็จจากไป

Thero acirapakkantassa rañño sumanasāmaṇeraṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, sumana, dhammasavanassa kālaṃ ghosehī’’ti. ‘‘Bhante, kittakaṃ ṭhānaṃ sāvento ghosemī’’ti? ‘‘Sakalaṃ tambapaṇṇidīpa’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti sāmaṇero abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhahitvā samāhitena cittena sakalaṃ tambapaṇṇidīpaṃ sāvento tikkhattuṃ dhammasavanassa kālaṃ ghosesi. Rājā taṃ saddaṃ sutvā therānaṃ santikaṃ pesesi – ‘‘kiṃ, bhante, atthi koci upaddavo’’ti. ‘‘Natthamhākaṃ koci upaddavo, dhammasavanassa kālaṃ ghosāpayimha buddhavacanaṃ kathetukāmamhā’’ti. Tañca pana sāmaṇerassa saddaṃ sutvā bhummā devatā saddamanussāvesuṃ. Etenupāyena yāva brahmalokā saddo abbhuggacchi. Tena saddena mahā devatāsannipāto ahosi. Thero mahantaṃ devatāsannipātaṃ disvā samacittasuttantaṃ kathesi. Kathāpariyosāne asaṅkhyeyyānaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bahū nāgā ca supaṇṇā ca saraṇesu patiṭṭhahiṃsu. Yādisova sāriputtattherassa imaṃ suttantaṃ kathayato devatāsannipāto ahosi, tādiso mahindattherassāpi jāto. Atha tassā rattiyā accayena rājā therānaṃ [Pg.59] rathaṃ pesesi. Sārathī rathaṃ ekamante ṭhapetvā therānaṃ ārocesi – ‘‘āgato, bhante, ratho; abhiruhatha gacchissāmā’’ti. Therā ‘‘na mayaṃ rathaṃ abhiruhāma; gaccha tvaṃ, pacchā mayaṃ āgacchissāmā’’ti vatvā vehāsaṃ abbhuggantvā anurādhapurassa puratthimadisāyaṃ paṭhamakacetiyaṭṭhāne otariṃsu. Tañhi cetiyaṃ therehi paṭhamaṃ otiṇṇaṭṭhāne katattāyeva ‘‘paṭhamakacetiya’’nti vuccati.

เมื่อพระราชาเสด็จจากไปไม่นาน พระเถระได้เรียกสามเณรสุมนะมาแล้วสั่งว่า “มานี่ สุมนะ เธอจงประกาศกาลฟังธรรมเถิด” สามเณรถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะประกาศให้ได้ยินถึงที่ไหน” พระเถระสั่งว่า “ทั่วเกาะตัมพปัณณิทวีป” สามเณรรับคำว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานแล้วอธิษฐานจิตที่ตั้งมั่นดีแล้ว ประกาศกาลฟังธรรมสามครั้งให้ได้ยินไปทั่วเกาะตัมพปัณณิทวีป พระราชาทรงสดับเสียงนั้นแล้วได้ส่งคนไปสำนักของพระเถระทั้งหลาย สั่งว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีอันตรายอะไรหรือ” พระเถระถวายพระพรว่า “อันตรายอะไรๆ ของพวกอาตมภาพไม่มี พวกอาตมภาพให้ประกาศกาลฟังธรรมเพราะประสงค์จะกล่าวพระพุทธพจน์” และเมื่อได้ยินเสียงของสามเณรนั้น ภุมมเทวดาได้ประกาศเสียงต่อๆ กันไป เสียงนั้นได้ฟุ้งขจรไปจนถึงพรหมโลกด้วยอุบายนี้ เพราะเสียงนั้นจึงมีการประชุมใหญ่ของเทวดา พระเถระเห็นการประชุมใหญ่ของเทวดาแล้วจึงได้แสดงสมจิตตสูตร ในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมได้มีแก่เทวดาจำนวนนับไม่ถ้วน นาคและครุฑจำนวนมากได้ตั้งมั่นในสรณะทั้งหลาย การประชุมของเทวดาในเวลาที่พระมหินทเถระแสดงพระสูตรนี้ ได้เป็นเช่นเดียวกับการประชุมของเทวดาในเวลาที่พระสารีบุตรเถระแสดงพระสูตรนี้ ลำดับนั้น เมื่อล่วงราตรีนั้นไป พระราชาได้ส่งรถไปถวายพระเถระทั้งหลาย สารถีจอดรถไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้วแจ้งแก่พระเถระทั้งหลายว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ รถมาแล้ว เชิญท่านทั้งหลายขึ้นรถเถิด พวกเราจะไปกัน” พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า “พวกอาตมภาพไม่ขึ้นรถ เธอไปก่อนเถิด เดี๋ยวพวกอาตมภาพจะตามไป” ครั้นกล่าวแล้วก็เหาะขึ้นสู่เวหา ลงที่ปฐมกเจดียสถาน ทางทิศตะวันออกของเมืองอนุราธปุระ ด้วยว่าเจดีย์นั้นเรียกว่า “ปฐมกเจดีย์” เพราะสร้างขึ้นในสถานที่ที่พระเถระทั้งหลายลงมาเป็นครั้งแรกนั่นเอง

Rājāpi sārathiṃ pesetvā ‘‘antonivesane maṇḍapaṃ paṭiyādethā’’ti amacce āṇāpesi. Tāvadeva sabbe haṭṭhatuṭṭhā ativiya pāsādikaṃ maṇḍapaṃ paṭiyādesuṃ. Puna rājā cintesi – ‘‘hiyyo thero sīlakkhandhaṃ kathayamāno ‘uccāsayanamahāsayanaṃ na kappatī’ti āha; ‘nisīdissanti nu kho ayyā āsanesu, na nisīdissantī’’’ti? Tassevaṃ cintayantasseva so sārathi nagaradvāraṃ sampatto. Tato addasa there paṭhamataraṃ āgantvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupante. Disvā ativiya pasannacitto hutvā āgantvā rañño ārocesi – ‘‘āgatā, deva, therā’’ti. Rājā ‘‘rathaṃ ārūḷhā’’ti pucchi. ‘‘Na ārūḷhā, deva, api ca mama pacchato nikkhamitvā paṭhamataraṃ āgantvā pācīnadvāre ṭhitā’’ti. Rājā ‘‘rathampi nābhirūhiṃsū’’ti sutvā ‘‘na dāni ayyā uccāsayanamahāsayanaṃ sādiyissantī’’ti cintetvā ‘‘tena hi, bhaṇe, therānaṃ bhūmattharaṇasaṅkhepena āsanāni paññapethā’’ti vatvā paṭipathaṃ agamāsi. Amaccā pathaviyaṃ taṭṭikaṃ paññapetvā upari kojavakādīni cittattharaṇāni paññapesuṃ. Uppātapāṭhakā disvā ‘‘gahitā dāni imehi pathavī, ime tambapaṇṇidīpassa sāmikā bhavissantī’’ti byākariṃsu. Rājāpi gantvā there vanditvā mahindattherassa hatthato pattaṃ gahetvā mahatiyā pūjāya ca sakkārena ca there nagaraṃ pavesetvā antonivesanaṃ pavesesi. Thero āsanapaññattiṃ disvā ‘‘amhākaṃ sāsanaṃ sakalalaṅkādīpe pathavī viya patthaṭaṃ niccalañca hutvā patiṭṭhahissatī’’ti cintento nisīdi. Rājā there paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappetvā sampavāretvā ‘‘anuḷādevīpamukhāni pañca itthisatāni therānaṃ abhivādanaṃ pūjāsakkārañca karontū’’ti pakkosāpetvā ekamantaṃ nisīdi. Thero bhattakiccāvasāne rañño saparijanassa dhammaratanavassaṃ vassento petavatthuṃ [Pg.60] vimānavatthuṃ saccasaṃyuttañca kathesi. Taṃ therassa dhammadesanaṃ sutvā tāni pañcapi itthisatāni sotāpattiphalaṃ sacchākaṃsu.

พระราชาทรงส่งสารถีไปแล้ว ตรัสสั่งพวกอำมาตย์ว่า “พวกท่านจงจัดแจงมณฑปในพระราชวัง” ในขณะนั้นเอง พวกอำมาตย์ทั้งหมดต่างยินดีร่าเริง ได้จัดแจงมณฑปอันน่าเลื่อมใสอย่างยิ่ง อีกครั้งหนึ่ง พระราชาทรงดำริว่า “เมื่อวานนี้ พระเถระแสดงสีลขันธ์ ตรัสว่า ‘ที่นอนที่นั่งสูงใหญ่ไม่สมควร’ พวกพระผู้เป็นเจ้าจะประทับนั่งบนอาสนะสูงหรือไม่หนอ จะไม่ประทับนั่งหรือหนอ” ขณะที่พระราชาทรงดำริอยู่นั่นเอง สารถีนั้นก็มาถึงประตูเมือง จากนั้น เขาได้เห็นพระเถระทั้งหลายมาถึงก่อนตน กำลังคาดประคดเอวและห่มจีวรอยู่ ครั้นเห็นแล้ว มีจิตเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงมาทูลพระราชาว่า “ข้าแต่สมมติเทพ พระเถระทั้งหลายเสด็จมาแล้ว” พระราชาตรัสถามว่า “ประทับนั่งบนรถแล้วหรือ” (สารถีทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ ยังมิได้ประทับนั่งบนรถ แต่ได้เสด็จออกจากข้างหลังข้าพระองค์ มาถึงก่อนแล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูทิศตะวันออก” พระราชาทรงสดับว่า “แม้รถก็ยังไม่ประทับนั่ง” จึงทรงดำริว่า “บัดนี้ พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายคงไม่ทรงยินดีที่นอนที่นั่งสูงใหญ่” จึงตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น พ่อทั้งหลาย พวกท่านจงจัดอาสนะสำหรับพระเถระทั้งหลายโดยวิธีปูลาดบนพื้นดินเถิด” แล้วเสด็จดำเนินไปตามทางที่สวนกัน พวกอำมาตย์ได้ปูเสื่อลำแพนบนพื้นดิน แล้วปูลาดเครื่องลาดอันวิจิตรมีพรมเป็นต้นทับข้างบน พวกนักทำนายลักษณะเห็นแล้วจึงพยากรณ์ว่า “บัดนี้ แผ่นดินนี้ถูกพระเถระเหล่านี้ยึดครองแล้ว พระเถระเหล่านี้จักเป็นเจ้าของเกาะลังกา” พระราชาเสด็จไปทรงนมัสการพระเถระทั้งหลายแล้ว ทรงรับบาตรจากพระหัตถ์ของพระมหินทเถระ แล้วทรงนำพระเถระทั้งหลายเข้าสู่เมืองด้วยการบูชาและการสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงนำเข้าสู่พระราชวัง พระเถระเห็นการจัดอาสนะแล้ว ทรงดำริว่า “พระศาสนาของเราจักตั้งมั่นแพร่หลายไปทั่วเกาะลังกาเหมือนแผ่นดิน และจักมั่นคงไม่หวั่นไหว” แล้วประทับนั่ง พระราชาทรงถวายขาทนียะและโภชนียะอันประณีตด้วยพระหัตถ์แก่พระเถระทั้งหลายจนอิ่มหนำสำราญแล้ว ทรงนิมนต์ให้งดภัตกิจ แล้วทรงเรียกนางสนม ๕๐๐ คน มีพระนางอนุฬาเทวีเป็นประมุขมา ตรัสว่า “พวกเธอจงถวายอภิวาทและสักการบูชาแก่พระเถระทั้งหลายเถิด” แล้วประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระเถระได้ทรงแสดงธรรมรัตนวรรษาแก่พระราชาพร้อมด้วยบริวาร โดยทรงแสดงเปตวัตถุ วิมานวัตถุ และสัจจสังยุต นางสนม ๕๐๐ คนนั้น ครั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานั้นของพระเถระแล้ว ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

Yepi te manussā purimadivase missakapabbate there addasaṃsu, te tesu tesu ṭhānesu therānaṃ guṇe kathenti. Tesaṃ sutvā mahājanakāyo rājaṅgaṇe sannipatitvā mahāsaddaṃ akāsi. Rājā ‘‘kiṃ eso saddo’’ti pucchi. ‘‘Nāgarā, deva, ‘there daṭṭhuṃ na labhāmā’ti viravantī’’ti. Rājā ‘‘sace idha pavisissanti, okāso na bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘gacchatha, bhaṇe, hatthisālaṃ paṭijaggitvā vālukaṃ ākiritvā pañcavaṇṇāni pupphāni vikiritvā celavitānaṃ bandhitvā maṅgalahatthiṭṭhāne therānaṃ āsanāni paññapethā’’ti āha. Amaccā tathā akaṃsu. Thero tattha gantvā nisīditvā devadūtasuttantaṃ kathesi. Kathāpariyosāne pāṇasahassaṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tato ‘‘hatthisālā atisambādhā’’ti dakkhiṇadvāre nandanavanuyyāne āsanaṃ paññapesuṃ. Thero tattha nisīditvā āsīvisopamasuttaṃ kathesi. Tampi sutvā pāṇasahassaṃ sotāpattiphalaṃ paṭilabhi.

ชนทั้งหลายเหล่าใดได้เห็นพระเถระทั้งหลายที่มิสสกบรรพตเมื่อวันก่อน ชนเหล่านั้นก็ได้กล่าวคุณของพระเถระทั้งหลายในที่นั้นๆ มหาชนได้ฟังคำของชนเหล่านั้นแล้ว ก็ประชุมกันที่ลานหลวง ส่งเสียงอื้ออึง พระราชาตรัสถามว่า “เสียงอะไรนั่น” (พวกอำมาตย์ทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ ชาวเมืองร้องว่า ‘พวกข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระเถระทั้งหลาย’” พระราชาทรงดำริว่า “ถ้าพวกเขาเข้ามาในที่นี้ ก็จะไม่มีที่พอ” จึงตรัสว่า “พ่อทั้งหลาย พวกท่านจงไปจัดแจงโรงช้าง โปรยทราย โรยดอกไม้ ๕ สี ขึงเพดานผ้า แล้วจัดอาสนะสำหรับพระเถระทั้งหลาย ณ ที่ตั้งช้างมงคลเถิด” พวกอำมาตย์ก็ได้ทำตามนั้น พระเถระเสด็จไปประทับนั่ง ณ ที่นั้น แล้วทรงแสดงเทวทูตสูตร เมื่อจบพระธรรมเทศนา สัตว์หนึ่งพันได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล จากนั้น (ทรงดำริว่า) “โรงช้างคับแคบเกินไป” จึงได้จัดอาสนะในนันทนวันอุทยาน ณ ประตูทิศใต้ของเมือง พระเถระเสด็จไปประทับนั่ง ณ ที่นั้น แล้วทรงแสดงอาสีวิโสปมสูตร สัตว์หนึ่งพันได้ฟังสูตรนั้นแล้ว ก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล

Evaṃ āgatadivasato dutiyadivase aḍḍhateyyasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Therassa nandanavane āgatāgatāhi kulitthīhi kulasuṇhāhi kulakumārīhi saddhiṃ sammodamānasseva sāyanhasamayo jāto. Thero kālaṃ sallakkhetvā ‘‘gacchāma dāni missakapabbata’’nti uṭṭhahi. Amaccā – ‘‘kattha, bhante, gacchathā’’ti? ‘‘Amhākaṃ nivāsanaṭṭhāna’’nti. Te rañño saṃviditaṃ katvā rājānumatena āhaṃsu – ‘‘akālo, bhante, idāni tattha gantuṃ; idameva nandanavanuyyānaṃ ayyānaṃ āvāsaṭṭhānaṃ hotū’’ti. ‘‘Alaṃ, gacchāmā’’ti. Puna rañño vacanenāhaṃsu – ‘‘rājā, bhante, āha – ‘etaṃ meghavanaṃ nāma uyyānaṃ mama pitu santakaṃ nagarato nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ, ettha therā vāsaṃ kappentū’’’ti. Vasiṃsu therā meghavane uyyāne.

ด้วยประการฉะนี้ ในวันที่สองนับจากวันที่พระเถระมาถึง ได้มีการตรัสรู้ธรรมของสัตว์สองพันห้าร้อย ขณะที่พระเถระทรงสนทนาธรรมกับกุลสตรี กุลสุณหา และกุลกุมารีที่มาถึงในนันทนวันอยู่นั้น ก็ถึงเวลาเย็น พระเถระทรงกำหนดเวลาแล้วจึงลุกขึ้น ตรัสว่า “บัดนี้ เราจะไปมิสสกบรรพต” พวกอำมาตย์ทูลถามว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ท่านจะไปที่ไหน” (พระเถระตรัสว่า) “เราจะไปที่อยู่ของเรา” พวกอำมาตย์จึงกราบทูลให้พระราชาทรงทราบ และด้วยพระบรมราชานุญาต จึงทูลว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า บัดนี้ยังไม่สมควรที่จะไปที่นั่น ขอให้นันทนวันอุทยานนี้แหละเป็นที่อยู่ของพระผู้เป็นเจ้าเถิด” (พระเถระตรัสว่า) “ไม่สมควร เราจะไป” อีกครั้งหนึ่ง พวกอำมาตย์ได้ทูลตามพระดำรัสของพระราชาว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระราชาตรัสว่า ‘อุทยานชื่อเมฆวันนี้เป็นของบิดาของข้าพระองค์ จากเมือง มีทางไปมาสะดวก ขอพระเถระทั้งหลายจงอยู่ ณ ที่นี้เถิด’” พระเถระทั้งหลายจึงอยู่ ณ อุทยานเมฆวัน

Rājāpi kho tassā rattiyā accayena therassa samīpaṃ gantvā sukhasayitabhāvaṃ pucchitvā ‘‘kappati, bhante, bhikkhusaṅghassa ārāmo’’ti pucchi. Thero ‘‘kappati, mahārājā’’ti vatvā imaṃ suttaṃ āhari – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ārāma’’nti. Rājā tuṭṭho suvaṇṇabhiṅgāraṃ gahetvā therassa hatthe udakaṃ pātetvā mahāmeghavanuyyānaṃ adāsi. Saha [Pg.61] udakapātena pathavī kampi. Ayaṃ mahāvihāre paṭhamo pathavīkampo ahosi. Rājā bhīto theraṃ pucchi – ‘‘kasmā, bhante, pathavī kampatī’’ti? ‘‘Mā bhāyi, mahārāja, imasmiṃ dīpe dasabalassa sāsanaṃ patiṭṭhahissati; idañca paṭhamaṃ vihāraṭṭhānaṃ bhavissati, tassetaṃ pubbanimitta’’nti. Rājā bhiyyosomattāya pasīdi. Thero punadivasepi rājageheyeva bhuñjitvā nandanavane anamataggiyāni kathesi. Punadivase aggikkhandhopamasuttaṃ kathesi. Etenevupāyena satta divasāni kathesi. Desanāpariyosāne aḍḍhanavamānaṃ pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tato paṭṭhāya ca nandanavanaṃ sāsanassa jotipātubhāvaṭṭhānanti katvā ‘‘jotivana’’nti nāmaṃ labhi. Sattame pana divase therā antepure rañño appamādasuttaṃ kathayitvā cetiyagirimeva agamaṃsu.

พระราชาแม้เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว เสด็จไปใกล้พระเถระแล้ว ตรัสถามถึงการบรรทมเป็นสุขแล้ว ตรัสถามว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า อารามสมควรแก่ภิกษุสงฆ์หรือ" พระเถระถวายพระพรว่า "สมควร มหาบพิตร" แล้วนำพระสูตรนี้มาว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตอาราม" พระราชาทรงโสมนัสแล้ว ทรงถือพระสุวรรณภิงคารแล้ว ทรงหลั่งน้ำลงในมือของพระเถระแล้ว ถวายมหามฆวันอุทยาน พร้อมกับการหลั่งน้ำ แผ่นดินก็ไหว แผ่นดินไหวนี้เป็นแผ่นดินไหวครั้งแรกในมหาวิหาร พระราชาทรงตกพระทัยแล้ว ตรัสถามพระเถระว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า เพราะเหตุไร แผ่นดินจึงไหว" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร อย่าทรงกลัวเลย พระศาสนาของพระทศพลจักประดิษฐานในทวีปนี้ และที่นี้จักเป็นที่ตั้งแห่งวิหารแห่งแรก แผ่นดินไหวนี้เป็นบุพนิมิตของสิ่งนั้น" พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก พระเถระแม้ในวันรุ่งขึ้น ก็ฉันในพระราชนิเวศน์นั่นเองแล้ว แสดงอนมตัคคิยธรรมในนันทนวัน ในวันรุ่งขึ้นอีก แสดงอัคคิกขันโธปมสูตร ด้วยอุบายนี้เอง แสดงตลอดเจ็ดวัน ในที่สุดแห่งการแสดงธรรม การบรรลุธรรมของสัตว์แปดพันห้าร้อยได้มีแล้ว ตั้งแต่นั้นมา นันทนวันก็ได้ชื่อว่า "โชติวัน" เพราะเป็นที่ปรากฏแห่งความรุ่งเรืองของพระศาสนา ส่วนในวันที่เจ็ด พระเถระทั้งหลายแสดงอัปปมาทสูตรแก่พระราชาในพระราชวังแล้ว ก็กลับไปยังเจติยบรรพตเท่านั้น

Atha kho rājā amacce pucchi – ‘‘thero, amhe gāḷhena ovādena ovadati; gaccheyya nu kho’’ti? Amaccā ‘‘tumhehi, deva, thero ayācito sayameva āgato; tasmā tassa anāpucchāva gamanampi bhaveyyā’’ti āhaṃsu. Tato rājā rathaṃ abhiruhitvā dve ca deviyo āropetvā cetiyagiriṃ agamāsi mahañcarājānubhāvena. Gantvā deviyo ekamantaṃ apakkamāpetvā sayameva therānaṃ samīpaṃ upasaṅkamanto ativiya kilantarūpo hutvā upasaṅkami. Tato naṃ thero āha – ‘‘kasmā tvaṃ, mahārāja, evaṃ kilamamāno āgato’’ti? ‘‘‘Tumhe mama gāḷhaṃ ovādaṃ datvā idāni gantukāmā nu kho’ti jānanatthaṃ, bhante’’ti. ‘‘Na mayaṃ, mahārāja, gantukāmā; apica vassūpanāyikakālo nāmāyaṃ mahārāja, tatra samaṇena vassūpanāyikaṭṭhānaṃ ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Taṃdivasameva ariṭṭho nāma amacco pañcapaṇṇāsāya jeṭṭhakaniṭṭhabhātukehi saddhiṃ rañño samīpe ṭhito āha – ‘‘icchāmahaṃ, deva, therānaṃ santike pabbajitu’’nti. ‘‘Sādhu, bhaṇe, pabbajassū’’ti rājā anujānitvā theraṃ sampaṭicchāpesi. Thero tadaheva pabbājesi. Sabbe khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลายว่า "พระเถระตักเตือนเราด้วยโอวาทอันหนักแน่น ท่านจะกลับไปแล้วหรือหนอ" อำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลว่า "ข้าแต่สมมติเทพ พระเถระเสด็จมาเองโดยที่พระองค์มิได้ทูลอาราธนา เพราะฉะนั้น การเสด็จกลับไปโดยมิได้ทูลลาก็อาจมีได้" จากนั้น พระราชาทรงขึ้นรถ ทรงให้พระเทวีทั้งสองพระองค์ประทับด้วย แล้วเสด็จไปยังเจติยบรรพตด้วยพระราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ครั้นเสด็จไปถึง ทรงให้พระเทวีทั้งหลายหลีกไปข้างหนึ่ง แล้วพระองค์เองเสด็จเข้าไปใกล้พระเถระทั้งหลาย ทรงมีอาการเหน็ดเหนื่อยอย่างยิ่งแล้วเสด็จเข้าไป พระเถระจึงถวายพระพรว่า "มหาบพิตร เพราะเหตุไร พระองค์จึงเสด็จมาด้วยความเหน็ดเหนื่อยอย่างนี้" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า เพื่อจะทรงทราบว่า พระคุณเจ้าทั้งหลายให้โอวาทอันหนักแน่นแก่ข้าพระองค์แล้ว บัดนี้ประสงค์จะกลับไปแล้วหรือหนอ" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร พวกอาตมภาพมิได้ประสงค์จะกลับไป แต่ว่ามหาบพิตร กาลนี้ชื่อว่ากาลเข้าพรรษา ในกาลนั้น สมณะควรทราบสถานที่เข้าพรรษา" ในวันนั้นเอง อำมาตย์ชื่ออริฏฐะ พร้อมด้วยพี่น้องชายทั้งผู้ใหญ่และผู้น้อย ๕๕ คน ยืนอยู่ใกล้พระราชาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ประสงค์จะบวชในสำนักของพระเถระทั้งหลาย" พระราชาทรงอนุญาตว่า "ดีละ พ่อเอ๋ย จงบวชเถิด" แล้วทรงมอบให้พระเถระรับบวช พระเถระบวชให้ในวันนั้นเอง ทั้งหมดบรรลุพระอรหัตในเวลาจบการปลงผมนั่นเอง

Rājāpi kho taṅkhaṇeyeva kaṇṭakena cetiyaṅgaṇaṃ parikkhipitvā dvāsaṭṭhiyā leṇesu kammaṃ paṭṭhapetvā nagarameva agamāsi. Tepi therā dasabhātikasamākulaṃ rājakulaṃ pasādetvā mahājanaṃ ovadamānā cetiyagirimhi vassaṃ vasiṃsu. Tadāpi cetiyagirimhi paṭhamaṃ vassaṃ upagatā dvāsaṭṭhi [Pg.62] arahanto ahesuṃ. Athāyasmā mahāmahindo vutthavasso pavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ uposathadivase rājānaṃ etadavoca – ‘‘mahārāja, amhehi ciradiṭṭho sammāsambuddho, anāthavāsaṃ vasimha, icchāma mayaṃ jambudīpaṃ gantu’’nti. Rājā āha – ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe catūhi paccayehi upaṭṭhahāmi, ayañca mahājano tumhe nissāya tīsu saraṇesu patiṭṭhito, kasmā tumhe ukkaṇṭhitatthā’’ti? ‘‘Ciradiṭṭho no, mahārāja, sammāsambuddho, abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammakaraṇaṭṭhānaṃ natthi, tenamha ukkaṇṭhitā’’ti. ‘‘Nanu, bhante, tumhe avocuttha – ‘parinibbuto sammāsambuddho’’’ti. ‘‘Kiñcāpi, mahārāja, parinibbuto; atha khvassa sarīradhātuyo tiṭṭhantī’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhante, thūpapatiṭṭhānaṃ tumhe ākaṅkhathāti. Karomi, bhante, thūpaṃ, bhūmibhāgaṃ dāni vicinātha; apica, bhante, dhātuyo kuto lacchāmā’’ti? ‘‘Sumanena saddhiṃ mantehi, mahārājā’’ti.

พระราชาแม้ในขณะนั้นเอง ทรงล้อมบริเวณเจดีย์ด้วยรั้วหนามแล้ว ทรงเริ่มงานในถ้ำ ๖๒ แห่งแล้ว เสด็จกลับไปยังพระนครนั่นเอง พระเถระเหล่านั้นด้วย ทรงยังราชตระกูลที่เกลื่อนกล่นไปด้วยพี่น้องชาย ๑๐ คนให้เลื่อมใสแล้ว ทรงโอวาทมหาชนแล้ว จำพรรษาอยู่บนเจติยบรรพต ในกาลนั้น พระอรหันต์ ๖๒ รูปผู้เข้าจำพรรษาแรกบนเจติยบรรพตได้มีแล้ว ครั้งนั้น ท่านพระมหาเถระมหินทะ ผู้จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว ในวันอุโบสถ วันเพ็ญเดือนกัตติกา ได้กราบทูลพระราชาดังนี้ว่า "มหาบพิตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอันพวกอาตมภาพได้เห็นมานานแล้ว พวกอาตมภาพอยู่โดยไม่มีที่พึ่ง พวกอาตมภาพประสงค์จะไปยังชมพูทวีป" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า ข้าพระองค์อุปัฏฐากพระคุณเจ้าทั้งหลายด้วยปัจจัยสี่ และมหาชนนี้ก็ตั้งมั่นอยู่ในไตรสรณคมน์เพราะอาศัยพระคุณเจ้าทั้งหลาย เพราะเหตุไร พระคุณเจ้าทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายเล่า" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอันพวกอาตมภาพได้เห็นมานานแล้ว ที่สำหรับทำการอภิวาท การลุกขึ้นต้อนรับ การประนมมือ และการทำสามีจิกรรม ไม่มี เพราะเหตุนั้น พวกอาตมภาพจึงเบื่อหน่าย" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า พระคุณเจ้าทั้งหลายมิได้กล่าวแล้วหรือว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร ถึงแม้ปรินิพพานแล้ว แต่พระสรีรธาตุของพระองค์ยังคงอยู่" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า ข้าพระองค์ทราบแล้วว่าพระคุณเจ้าทั้งหลายประสงค์จะประดิษฐานพระสถูป ข้าแต่พระคุณเจ้า ข้าพระองค์จักสร้างพระสถูป บัดนี้ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเลือกส่วนแห่งพื้นดินเถิด แต่ว่าข้าแต่พระคุณเจ้า พวกข้าพระองค์จักได้พระธาตุมาจากไหน" พระเถระถวายพระพรว่า "มหาบพิตร จงปรึกษากับสามเณรสุมานะเถิด"

‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā sumanaṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘kuto dāni, bhante, dhātuyo lacchāmā’’ti? Sumano āha – ‘‘appossukko tvaṃ, mahārāja, vīthiyo sodhāpetvā dhajapaṭākapuṇṇaghaṭādīhi alaṅkārāpetvā saparijano uposathaṃ samādiyitvā sabbatāḷāvacare upaṭṭhāpetvā maṅgalahatthiṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ kārāpetvā upari cassa setacchattaṃ ussāpetvā sāyanhasamaye mahānāgavanuyyānābhimukho yāhi. Addhā tasmiṃ ṭhāne dhātuyo lacchasī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Therā cetiyagirimeva agamaṃsu. Tatrāyasmā mahindatthero sumanasāmaṇeraṃ āha – ‘‘gaccha tvaṃ, sāmaṇera, jambudīpe tava ayyakaṃ asokaṃ dhammarājānaṃ upasaṅkamitvā mama vacanena evaṃ vadehi – ‘sahāyo vo, mahārāja, devānampiyatisso buddhasāsane pasanno thūpaṃ patiṭṭhāpetukāmo, tumhākaṃ kira hatthe dhātu atthi taṃ me dethā’ti. Taṃ gahetvā sakkaṃ devarājānaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadehi – ‘tumhākaṃ kira, mahārāja, hatthe dve dhātuyo atthi – dakkhiṇadāṭhā ca dakkhiṇakkhakañca; tato tumhe dakkhiṇadāṭhaṃ pūjetha, dakkhiṇakkhakaṃ pana mayhaṃ dethā’ti. Evañca naṃ vadehi – ‘kasmā tvaṃ, mahārāja, amhe tambapaṇṇidīpaṃ pahiṇitvā pamajjasī’’’ti?

พระราชาตรัสว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้า" แล้วเสด็จเข้าไปหาสุมนะ ถามว่า "บัดนี้ พระผู้เป็นเจ้า พวกข้าพระองค์จะพึงได้พระธาตุจากที่ไหน?" สุมนะกล่าวว่า "มหาบพิตร ขอพระองค์จงเป็นผู้ปราศจากความกังวล (ในการได้พระธาตุ) ทรงให้ชำระถนนหนทางให้สะอาด ทรงให้ประดับประดาด้วยธงชัย ธงปฏาก หม้อน้ำที่เต็มด้วยน้ำ และอื่นๆ ทรงสมาทานอุโบสถพร้อมด้วยบริวาร ทรงให้จัดเตรียมเครื่องดนตรีและนักดนตรีทั้งหมด ทรงให้ตกแต่งช้างมงคลด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง และทรงให้ยกเศวตฉัตรขึ้นเหนือช้างมงคลนั้น ในเวลาเย็น ขอพระองค์จงเสด็จไปยังอุทยานมหานาควันเถิด พระองค์จักได้พระธาตุในที่นั้นอย่างแน่นอน" พระราชาทรงรับคำว่า "ดีแล้ว" พระเถระทั้งหลายก็ไปยังภูเขาเจติยะนั่นเอง ณ ภูเขาเจติยะนั้น ท่านพระมหินทเถระได้กล่าวกับสุมนสามเณรว่า "สามเณร เธอจงไปในชมพูทวีป เข้าไปหาพระเจ้าอโศกธรรมราชผู้เป็นพระอัยกาของเธอ แล้วจงกล่าวด้วยคำของเราอย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร พระเทวานัมปิยติสสะผู้เป็นสหายของพระองค์ ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา มีพระประสงค์จะสร้างพระสถูป ได้ยินว่ามีพระธาตุอยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ ขอพระองค์จงประทานพระธาตุนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด' ครั้นถือพระธาตุนั้นแล้ว จงเข้าไปหาท้าวสักกะจอมเทพ แล้วจงกล่าวอย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร ได้ยินว่ามีพระธาตุสององค์อยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ คือพระทักษิณทาฐธาตุและพระทักษิณอักขกธาตุ ในบรรดาพระธาตุสององค์นั้น ขอพระองค์จงบูชาพระทักษิณทาฐธาตุเถิด ส่วนพระทักษิณอักขกธาตุนั้น ขอพระองค์จงประทานแก่ข้าพระองค์เถิด' และจงกล่าวกับท้าวสักกะอย่างนี้อีกว่า 'มหาบพิตร เพราะเหตุใดพระองค์จึงทรงประมาทหลังจากส่งพวกข้าพระองค์มายังเกาะตัมพปัณณิแล้ว'"

‘‘Sādhu, bhante’’ti kho sumano therassa vacanaṃ sampaṭicchitvā tāvadeva pattacīvaramādāya vehāsaṃ abbhuggantvā pāṭaliputtadvāre oruyha rañño [Pg.63] santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocesi. Rājā tuṭṭho sāmaṇerassa hatthato pattaṃ gahetvā gandhehi ubbaṭṭetvā varamuttasadisānaṃ dhātūnaṃ pūretvā adāsi. So taṃ gahetvā sakkaṃ devarājānaṃ upasaṅkami. Sakko devarājā sāmaṇeraṃ disvāva ‘‘kiṃ, bhante sumana, āhiṇḍasī’’ti āha. ‘‘Tvaṃ, mahārāja, amhe tambapaṇṇidīpaṃ pesetvā kasmā pamajjasī’’ti? ‘‘Nappamajjāmi, bhante, vadehi – ‘kiṃ karomī’’’ti? ‘‘Tumhākaṃ kira hatthe dve dhātuyo atthi – dakkhiṇadāṭhā ca dakkhiṇakkhakañca; tato tumhe dakkhiṇadāṭhaṃ pūjetha, dakkhiṇakkhakaṃ pana mayhaṃ dethā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho sakko devānamindo yojanappamāṇaṃ maṇithūpaṃ ugghāṭetvā dakkhiṇakkhakadhātuṃ nīharitvā sumanassa adāsi. So taṃ gahetvā cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāsi.

สุมนะรับคำของพระเถระว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้า" แล้วในขณะนั้นเอง ก็ถือบาตรและจีวรเหาะขึ้นไปในอากาศ ลงที่ประตูเมืองปาฏลีบุตร เข้าไปเฝ้าพระราชา แล้วกราบทูลเรื่องนั้น พระราชาทรงยินดี ทรงรับบาตรจากมือของสามเณร ทรงลูบไล้ด้วยของหอม แล้วทรงบรรจุพระธาตุอันประเสริฐดุจไข่มุกให้เต็ม แล้วประทานให้ สุมนสามเณรนั้นถือพระธาตุนั้นแล้ว เข้าไปหาท้าวสักกะจอมเทพ ท้าวสักกะจอมเทพพอเห็นสามเณรก็ตรัสว่า "ท่านสุมนะผู้เจริญ ท่านเที่ยวไปทำไม?" (สามเณรตอบว่า) "มหาบพิตร พระองค์ส่งพวกข้าพระองค์มายังเกาะตัมพปัณณิแล้ว เพราะเหตุใดจึงทรงประมาท?" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้ามิได้ประมาท ขอท่านจงบอกมาเถิดว่า 'ข้าพเจ้าจะทำอะไร?'" (สามเณรกล่าวว่า) "ได้ยินว่ามีพระธาตุสององค์อยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ คือพระทักษิณทาฐธาตุและพระทักษิณอักขกธาตุ ในบรรดาพระธาตุสององค์นั้น ขอพระองค์จงบูชาพระทักษิณทาฐธาตุเถิด ส่วนพระทักษิณอักขกธาตุนั้น ขอพระองค์จงประทานแก่ข้าพระองค์เถิด" ท้าวสักกะจอมเทพตรัสว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้า" แล้วทรงเปิดพระสถูปแก้วมณีขนาดหนึ่งโยชน์ ทรงนำพระทักษิณอักขกธาตุออกมาประทานแก่สุมนะ สามเณรนั้นถือพระธาตุนั้นแล้วก็ประดิษฐานอยู่ที่ภูเขาเจติยะนั่นเอง

Atha kho mahindapamukhā sabbepi te mahānāgā asokadhammarājena dinnadhātuyo cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāpetvā dakkhiṇakkhakaṃ ādāya vaḍḍhamānakacchāyāya mahānāgavanuyyānamagamaṃsu. Rājāpi kho sumanena vuttappakāraṃ pūjāsakkāraṃ katvā hatthikkhandhavaragato sayaṃ maṅgalahatthimatthake setacchattaṃ dhārayamāno mahānāgavanaṃ sampāpuṇi. Athassa etadahosi – ‘‘sace ayaṃ sammāsambuddhassa dhātu, chattaṃ apanamatu, maṅgalahatthī jaṇṇukehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahatu, dhātucaṅkoṭakaṃ mayhaṃ matthake patiṭṭhātū’’ti. Saha rañño cittuppādena chattaṃ apanami, hatthī jaṇṇukehi patiṭṭhahi, dhātucaṅkoṭakaṃ rañño matthake patiṭṭhahi. Rājā amateneva abhisittagatto viya paramena pītipāmojjena samannāgato hutvā pucchi – ‘‘dhātuṃ, bhante, kiṃ karomā’’ti? ‘‘Hatthikumbhamhiyeva tāva, mahārāja, ṭhapehī’’ti. Rājā dhātucaṅkoṭakaṃ gahetvā hatthikumbhe ṭhapesi. Pamudito nāgo koñcanādaṃ nadi. Mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi. Udakapariyantaṃ katvā mahābhūmicālo ahosi. ‘‘Paccantepi nāma sammāsambuddhassa dhātu patiṭṭhahissatī’’ti devamanussā pamodiṃsu. Evaṃ iddhānubhāvasiriyā devamanussānaṃ pītiṃ janayanto –

ครั้งนั้น พระอรหันต์ผู้ยิ่งใหญ่เหล่านั้นทั้งหมด มีพระมหินทะเป็นประธาน ได้ประดิษฐานพระธาตุที่พระเจ้าอโศกธรรมราชประทานให้ไว้ที่ภูเขาเจติยะนั่นเอง แล้วถือพระทักษิณอักขกธาตุไปยังอุทยานมหานาควันในเวลาที่เงาเพิ่มขึ้น (คือเวลาบ่าย) พระราชาเองก็ทรงกระทำสักการบูชาตามที่สุมนะกล่าวไว้ ทรงประทับบนหลังช้างอันประเสริฐ ทรงกางเศวตฉัตรเหนือเศียรช้างมงคลด้วยพระองค์เอง แล้วเสด็จถึงมหานาควัน ครั้งนั้น พระองค์ทรงดำริว่า "หากพระธาตุนี้เป็นพระธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง ขอเศวตฉัตรจงเลื่อนหลบไป ขอช้างมงคลจงหมอบลงด้วยเข่าทั้งสองข้างบนพื้นดิน และขอผอบพระธาตุจงประดิษฐานอยู่บนพระเศียรของข้าพเจ้าเถิด" พร้อมกับการดำริของพระราชา เศวตฉัตรก็เลื่อนหลบไป ช้างมงคลก็หมอบลงด้วยเข่าทั้งสองข้างบนพื้นดิน ผอบพระธาตุก็ประดิษฐานอยู่บนพระเศียรของพระราชา พระราชาทรงเปี่ยมด้วยปีติปราโมทย์อย่างยิ่ง ดุจพระวรกายได้รับการประพรมด้วยน้ำอมฤต แล้วตรัสถามว่า "พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ข้าพระองค์จะทำอย่างไรกับพระธาตุดี?" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร ขอพระองค์จงประดิษฐานไว้บนกระพองช้างก่อนเถิด" พระราชาทรงถือผอบพระธาตุแล้วประดิษฐานไว้บนกระพองช้าง ช้างมงคลก็ยินดี เปล่งเสียงร้องดุจนกกระเรียน เมฆใหญ่ก็ตั้งขึ้นแล้วโปรยปรายฝนโบกขรพรรษ แผ่นดินไหวครั้งใหญ่ก็เกิดขึ้นจนถึงขอบน้ำ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายต่างยินดีว่า "แม้ในปัจจันตชนบท พระธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็จักประดิษฐานอยู่" ด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์อันรุ่งเรืองเช่นนี้ ทำให้เกิดปีติแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Puṇṇamāyaṃ mahāvīro, cātumāsiniyā idha;

Āgantvā devalokamhā, hatthikumbhe patiṭṭhitoti.

พระมหาวีระ (พระพุทธเจ้า) เสด็จมาจากเทวโลกสู่เกาะนี้ในวันเพ็ญเดือนสี่ (เดือน 12 ไทย) อันเป็นวันสิ้นสุดแห่งฤดูฝน แล้วประดิษฐานอยู่บนกระพองช้าง ดังนี้แล (ครูบาอาจารย์แต่ก่อนกล่าวไว้)

Athassa so hatthināgo anekatāḷāvacaraparivārito ativiya uḷārena pūjāsakkārena sakkariyamāno pacchimadisābhimukhova hutvā, apasakkanto [Pg.64] yāva nagarassa puratthimadvāraṃ tāva gantvā puratthimena dvārena nagaraṃ pavisitvā sakalanāgarena uḷārāya pūjāya karīyamānāya dakkhiṇadvārena nikkhamitvā thūpārāmassa pacchimadisābhāge mahejavatthu nāma kira atthi, tattha gantvā puna thūpārāmābhimukhoyeva paṭinivatti. Tena ca samayena thūpārāme purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhānaṃ hoti.

ครั้งนั้น ช้างมงคลของพระราชานั้น มีเครื่องดนตรีและนักดนตรีจำนวนมากห้อมล้อม ได้รับการสักการบูชาอย่างยิ่งใหญ่และประเสริฐยิ่ง ได้หันหน้าไปทางทิศตะวันตกเท่านั้น ถอยหลังไปจนถึงประตูเมืองด้านทิศตะวันออก แล้วเข้าสู่เมืองทางประตูทิศตะวันออก ขณะที่ชาวเมืองทั้งปวงกำลังกระทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ ก็ได้ออกจากเมืองทางประตูทิศใต้ ไปยังสถานที่ชื่อว่า มเหชวัตถุ ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกของถูปาราม ได้ยินว่ามีอยู่ ณ ที่นั้น แล้วก็หันหน้ากลับมาทางถูปารามอีกครั้ง และในเวลานั้น ที่ถูปารามนั้น เป็นที่ตั้งแห่งปาริโภคเจดีย์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสามพระองค์ในอดีต

Atīte kira ayaṃ dīpo ojadīpo nāma ahosi, rājā abhayo nāma, nagaraṃ abhayapuraṃ nāma, cetiyapabbato devakūṭapabbato nāma, thūpārāmo paṭiyārāmo nāma. Tena kho pana samayena kakusandho bhagavā loke uppanno hoti. Tassa sāvako mahādevo nāma thero bhikkhusahassena saddhiṃ devakūṭe patiṭṭhāsi, mahindatthero viya cetiyapabbate. Tena kho pana samayena ojadīpe sattā pajjarakena anayabyasanaṃ āpajjanti. Addasā kho kakusandho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento te satte anayabyasanamāpajjante. Disvā cattālīsāya bhikkhusahassehi parivuto agamāsi. Tassānubhāvena tāvadeva pajjarako vūpasanto. Roge vūpasante bhagavā dhammaṃ desesi. Caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā dhamakaraṇaṃ datvā pakkāmi. Taṃ anto pakkhipitvā paṭiyārāme cetiyaṃ akaṃsu. Mahādevo dīpaṃ anusāsanto vihāsi.

ในอดีตกาล ได้ยินว่าเกาะนี้มีชื่อว่าโอชะทีปะ พระราชาพระนามว่าอภัย เมืองชื่อว่าอภัยปุระ ภูเขาเจดีย์ชื่อว่าเทวกูฏบรรพต และถูปารามชื่อว่าปฏิยาราม ในกาลนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะได้อุบัติขึ้นในโลก พระเถระนามว่ามหาเทวะ ผู้เป็นสาวกของพระองค์ พร้อมด้วยภิกษุพันรูป ได้ประดิษฐานอยู่ ณ เทวกูฏะ เหมือนพระมหินทเถระประดิษฐานอยู่ ณ เจติยบรรพต ในกาลนั้นแล สัตว์ทั้งหลายในโอชะทีปะได้ประสบความพินาศย่อยยับด้วยโรคไข้พิษ พระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะทรงทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นสัตว์เหล่านั้นกำลังประสบความพินาศย่อยยับ เมื่อทรงเห็นแล้ว จึงเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุสี่หมื่นรูป ด้วยอานุภาพของพระองค์ โรคไข้พิษนั้นก็สงบลงในทันที เมื่อโรคสงบลงแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรม การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานธมกรกแล้วเสด็จจากไป ชนทั้งหลายได้บรรจุธมกรกนั้นไว้ภายในแล้วสร้างเจดีย์ขึ้นในปฏิยาราม พระมหาเทวะเถระได้พำนักอยู่สั่งสอนชาวเกาะนั้น

Koṇāgamanassa pana bhagavato kāle ayaṃ dīpo varadīpo nāma ahosi, rājā sameṇḍī nāma, nagaraṃ vaḍḍhamānaṃ nāma, pabbato suvaṇṇakūṭo nāma. Tena kho pana samayena varadīpe dubbuṭṭhikā hoti dubbhikkhaṃ dussassaṃ. Sattā chātakarogena anayabyasanaṃ āpajjanti. Addasā kho koṇāgamano bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento te satte anayabyasanaṃ āpajjante. Disvā tiṃsabhikkhusahassaparivuto agamāsi. Buddhānubhāvena devo sammādhāraṃ anuppavecchi. Subhikkhaṃ ahosi. Bhagavā dhammaṃ desesi. Caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā bhikkhusahassaparivāraṃ mahāsumanaṃ nāma theraṃ dīpe ṭhapetvā kāyabandhanaṃ datvā pakkāmi. Taṃ anto pakkhipitvā cetiyaṃ akaṃsu.

ส่วนในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ เกาะนี้มีชื่อว่าวรทีปะ พระราชาพระนามว่าเสมณฑี เมืองชื่อว่าวัฑฒมานะ และภูเขาชื่อว่าสุวัณณกูฏะ ในกาลนั้นแล ในวรทีปะเกิดฝนแล้ง ข้าวยากหมากแพง พืชพรรณไม่อุดมสมบูรณ์ สัตว์ทั้งหลายประสบความพินาศย่อยยับด้วยโรคที่เกิดจากความหิวโหย พระผู้มีพระภาคเจ้าโกนาคมนะทรงทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นสัตว์เหล่านั้นกำลังประสบความพินาศย่อยยับ เมื่อทรงเห็นแล้ว จึงเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุสามหมื่นรูป ด้วยพุทธานุภาพ ฝนได้ตกลงมาอย่างดี ความอุดมสมบูรณ์ด้วยอาหารก็ได้มีขึ้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรม การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งพระเถระนามว่ามหาสุมนะ ผู้มีภิกษุพันรูปเป็นบริวารไว้ในเกาะนั้น ทรงประทานประคดเอวแล้วเสด็จจากไป ชนทั้งหลายได้บรรจุประคดเอวนั้นไว้ภายในแล้วสร้างเจดีย์ขึ้น

Kassapassa pana bhagavato kāle ayaṃ dīpo maṇḍadīpo nāma ahosi, rājā jayanto nāma, nagaraṃ visālaṃ nāma, pabbato subhakūṭo nāma[Pg.65]. Tena kho pana samayena maṇḍadīpe mahāvivādo hoti. Bahū sattā kalahaviggahajātā anayabyasanaṃ āpajjanti. Addasā kho kassapo bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento te satte anayabyasanaṃ āpajjante. Disvā vīsatibhikkhusahassaparivuto āgantvā vivādaṃ vūpasametvā dhammaṃ desesi. Caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā bhikkhusahassaparivāraṃ sabbanandaṃ nāma theraṃ dīpe patiṭṭhāpetvā udakasāṭakaṃ datvā pakkāmi. Taṃ anto pakkhipitvā cetiyaṃ akaṃsu. Evaṃ thūpārāme purimakānaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ cetiyāni patiṭṭhahiṃsu. Tāni sāsanantaradhānena nassanti, ṭhānamattaṃ avasissati. Tasmā vuttaṃ – ‘‘tena ca samayena thūpārāme purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhānaṃ hotī’’ti. Tadetaṃ vinaṭṭhesu cetiyesu devatānubhāvena kaṇṭakasamākiṇṇasākhehi nānāgacchehi parivutaṃ tiṭṭhati – ‘‘mā naṃ koci ucchiṭṭhāsucimalakacavarehi padūsesī’’ti.

ส่วนในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ เกาะนี้มีชื่อว่ามัณฑะทีปะ พระราชาพระนามว่าชยันตะ เมืองชื่อว่าวิสาละ และภูเขาชื่อว่าสุภกูฏะ ในกาลนั้นแล ในมัณฑะทีปะเกิดการทะเลาะวิวาทใหญ่ สัตว์ทั้งหลายเป็นอันมากเป็นผู้เกิดการทะเลาะวิวาทและทุ่มเถียงกัน ได้ประสบความพินาศย่อยยับ พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะทรงทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นสัตว์เหล่านั้นกำลังประสบความพินาศย่อยยับ เมื่อทรงเห็นแล้ว จึงเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุสองหมื่นรูป ทรงระงับการทะเลาะวิวาทแล้วทรงแสดงธรรม การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งพระเถระนามว่าสัพพนันทะ ผู้มีภิกษุพันรูปเป็นบริวารไว้ในเกาะนั้น ทรงประทานผ้าอาบน้ำฝนแล้วเสด็จจากไป ชนทั้งหลายได้บรรจุผ้าอาบน้ำฝนนั้นไว้ภายในแล้วสร้างเจดีย์ขึ้น ด้วยประการฉะนี้ เจดีย์ของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ในอดีตจึงได้ประดิษฐานอยู่ในถูปาราม เจดีย์เหล่านั้นย่อมพินาศไปเพราะการอันตรธานแห่งพระศาสนา เหลือเพียงสถานที่ตั้งเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า 'ในกาลนั้น สถานที่ตั้งเจดีย์บริโภคของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสามพระองค์ในอดีตได้มีอยู่ในถูปาราม' สถานที่ตั้งเจดีย์นั้น เมื่อเจดีย์ทั้งหลายพินาศไปแล้ว ด้วยอานุภาพของเทวดา จึงถูกล้อมรอบด้วยพุ่มไม้นานาชนิดที่มีกิ่งระเกะระกะด้วยหนาม ราวกับคิดว่า 'อย่าให้ใครมาทำให้สถานที่นี้สกปรกด้วยเศษอาหาร สิ่งปฏิกูล มลทิน หรือขยะเลย'

Atha khvassa hatthino purato purato gantvā rājapurisā sabbagacche chinditvā bhūmiṃ sodhetvā taṃ hatthatalasadisaṃ akaṃsu. Hatthināgo gantvā taṃ ṭhānaṃ purato katvā tassa pacchimadisābhāge bodhirukkhaṭṭhāne aṭṭhāsi. Athassa matthakato dhātuṃ oropetuṃ ārabhiṃsu. Nāgo oropetuṃ na deti. Rājā theraṃ pucchi – ‘‘kasmā, bhante, nāgo dhātuṃ oropetuṃ na detī’’ti? ‘‘Ārūḷhaṃ, mahārāja, oropetuṃ na vaṭṭatī’’ti. Tasmiñca kāle abhayavāpiyā udakaṃ chinnaṃ hoti. Samantā bhūmi phalitā hoti, suuddharā mattikāpiṇḍā. Tato mahājano sīghaṃ sīghaṃ mattikaṃ āharitvā hatthikumbhappamāṇaṃ vatthumakāsi. Tāvadeva ca thūpakaraṇatthaṃ iṭṭhakā kātuṃ ārabhiṃsu. Na yāva iṭṭhakā pariniṭṭhanti tāva hatthināgo katipāhaṃ divā bodhirukkhaṭṭhāne hatthisālāyaṃ tiṭṭhati, rattiṃ thūpapatiṭṭhānabhūmiṃ pariyāyati. Atha vatthuṃ cināpetvā rājā theraṃ pucchi – ‘‘kīdiso, bhante, thūpo kātabbo’’ti? ‘‘Vīhirāsisadiso, mahārājā’’ti.

ลำดับนั้น พวกราชบุรุษได้เดินนำหน้าช้างไป ตัดพุ่มไม้ทั้งหมด ถางพื้นดินให้สะอาด และทำให้สถานที่นั้นราบเรียบเหมือนฝ่ามือ พญาช้างได้เดินไปถึงสถานที่นั้น ทำสถานที่นั้นให้อยู่เบื้องหน้า แล้วยืนอยู่ ณ สถานที่ตั้งต้นโพธิ์ทางทิศตะวันตกของสถานที่นั้น ลำดับนั้น พวกเขาเริ่มจะอัญเชิญพระธาตุลงจากศีรษะของช้าง แต่พญาช้างไม่ยอมให้อัญเชิญลง พระราชาจึงตรัสถามพระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุใดพญาช้างจึงไม่ยอมให้อัญเชิญพระธาตุลง?' พระเถระตอบว่า 'มหาบพิตร พระธาตุที่อัญเชิญขึ้นไปแล้ว ไม่ควรจะอัญเชิญลงมา' และในกาลนั้น น้ำในสระอภัยได้ขาดสายไป พื้นดินโดยรอบแตกระแหง ก้อนดินเหนียวขุดขึ้นได้ง่าย ลำดับนั้น มหาชนจึงรีบนำดินเหนียวมา และสร้างฐานรากขนาดเท่าโหนกศีรษะช้าง และในทันทีนั้นเอง ก็เริ่มทำอิฐเพื่อสร้างพระสถูป ตราบใดที่อิฐยังไม่เสร็จเรียบร้อย ตลอดวันเหล่านั้น พญาช้างก็ยืนอยู่ที่โรงช้าง ณ สถานที่ตั้งต้นโพธิ์ในเวลากลางวัน และเดินเวียนประทักษิณรอบสถานที่ประดิษฐานพระสถูปในเวลากลางคืน ลำดับนั้น เมื่อให้ก่อสร้างฐานรากเสร็จแล้ว พระราชาจึงตรัสถามพระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสถูปควรสร้างให้มีลักษณะอย่างไร?' พระเถระตอบว่า 'มหาบพิตร ควรสร้างให้มีลักษณะเหมือนกองข้าวเปลือก'

‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā jaṅghappamāṇaṃ thūpaṃ cināpetvā dhātuoropanatthāya mahāsakkāraṃ kāresi. Sakalanagarañca janapado ca dhātumahadassanatthaṃ sannipati. Sannipatite ca pana tasmiṃ mahājanakāye dasabalassa [Pg.66] dhātu hatthikumbhato sattatālappamāṇaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ dassesi. Tehi tehi dhātuppadesehi channaṃ vaṇṇānaṃ udakadhārā ca aggikkhandhā ca pavattanti, sāvatthiyaṃ kaṇḍambamūle bhagavatā dassitapāṭihāriyasadisameva pāṭihāriyaṃ ahosi. Tañca kho neva therānubhāvena, na devatānubhāvena; apica kho buddhānubhāveneva. Bhagavā kira dharamānova adhiṭṭhāsi – ‘‘mayi parinibbute tambapaṇṇidīpe anurādhapurassa dakkhiṇadisābhāge purimakānaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhāne mama dakkhiṇakkhakadhātu patiṭṭhānadivase yamakapāṭihāriyaṃ hotū’’ti.

พระราชาตรัสว่า “สาธุ พระเจ้าข้า” แล้วทรงให้สร้างพระสถูปสูงเพียงเข่า เพื่อประโยชน์แก่การอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุลงสู่ที่ประดิษฐาน ได้ทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่. เมืองทั้งสิ้นและชนบททั้งสิ้น ได้ประชุมกันเพื่อประโยชน์แก่การทัศนาการบูชาพระบรมสารีริกธาตุอันยิ่งใหญ่. และเมื่อมหาชนหมู่ใหญ่นั้นประชุมกันแล้ว พระบรมสารีริกธาตุของพระทศพล ได้เสด็จขึ้นไปในอากาศสูงประมาณ 7 ต้นตาล จากหลังช้าง แล้วทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์. จากส่วนแห่งพระบรมสารีริกธาตุนั้นๆ ได้มีธารน้ำและกองไฟอันมีวรรณะ 6 ประการไหลออกมา. ปาฏิหาริย์นั้นได้เป็นเช่นเดียวกับปาฏิหาริย์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ที่โคนต้นมะม่วงคัณฑะ ในเมืองสาวัตถี. และปาฏิหาริย์นั้นมิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของพระเถระ มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของเทวดา แต่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของพระพุทธเจ้าเท่านั้น. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงอธิษฐานไว้ตั้งแต่ยังทรงพระชนม์อยู่ว่า “เมื่อเราปรินิพพานแล้ว ในเกาะลังกา ณ ทิศใต้ของเมืองอนุราธปุระ ในสถานที่ประดิษฐานเจดีย์บริโภคของพระพุทธเจ้า 3 พระองค์ในอดีต ขอให้ยมกปาฏิหาริย์จงเกิดขึ้นในวันประดิษฐานพระทักษิณอักขกธาตุ (พระรากขวัญเบื้องขวา) ของเราเถิด” ดังนี้.

‘‘Evaṃ acintiyā buddhā, buddhadhammā acintiyā;

Acintiye pasannānaṃ, vipāko hoti acintiyo’’ti. (apa. thera 1.1.82);

“พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย พระพุทธธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย วิบากของผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าผู้เป็นอจินไตย ย่อมเป็นอจินไตย” ดังนี้.

Sammāsambuddho kira imaṃ dīpaṃ dharamānakālepi tikkhattuṃ āgamāsi. Paṭhamaṃ – yakkhadamanatthaṃ ekakova āgantvā yakkhe dametvā ‘‘mayi parinibbute imasmiṃ dīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatī’’ti tambapaṇṇidīpe rakkhaṃ karonto tikkhattuṃ dīpaṃ āvijji. Dutiyaṃ – mātulabhāgineyyānaṃ nāgarājūnaṃ damanatthāya ekakova āgantvā te dametvā agamāsi. Tatiyaṃ – pañcabhikkhusataparivāro āgantvā mahācetiyaṭṭhāne ca thūpārāmacetiyaṭṭhāne ca mahābodhipatiṭṭhitaṭṭhāne ca mahiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca mutiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca dīghavāpicetiyaṭṭhāne ca kalyāṇiyacetiyaṭṭhāne ca nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi. Idamassa catutthaṃ dhātusarīrena āgamanaṃ.

ได้ยินว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จมายังเกาะนี้ 3 ครั้ง แม้ในขณะที่ยังทรงพระชนม์อยู่. ครั้งแรก เพื่อปราบยักษ์ ได้เสด็จมาพระองค์เดียว แล้วปราบยักษ์ทั้งหลาย ทรงอธิษฐานว่า “เมื่อเราปรินิพพานแล้ว พระศาสนาจักประดิษฐานในเกาะนี้” แล้วทรงคุ้มครองเกาะลังกา ทรงเที่ยวไปทั่วเกาะ 3 ครั้ง. ครั้งที่สอง เพื่อปราบพญานาคผู้เป็นลุงและหลาน ได้เสด็จมาพระองค์เดียว แล้วปราบพญานาคเหล่านั้น แล้วเสด็จกลับไป. ครั้งที่สาม ได้เสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป แล้วประทับนั่งเข้าผลนิโรธสมาบัติ ณ สถานที่สร้างมหาเจดีย์ สถานที่สร้างถูปารามเจดีย์ สถานที่ประดิษฐานมหาโพธิ์ สถานที่สร้างมหิยังคณเจดีย์ สถานที่สร้างมุติยังคณเจดีย์ สถานที่สร้างทีฆวาปีเจดีย์ และสถานที่สร้างกัลยาณิยเจดีย์. การเสด็จมาครั้งนี้ เป็นครั้งที่สี่ของพระองค์ ด้วยพระธาตุสรีระ.

Dhātusarīrato ca panassa nikkhantaudakaphusitehi sakalatambapaṇṇitale na koci aphuṭṭhokāso nāma ahosi. Evamassa taṃ dhātusarīraṃ udakaphusitehi tambapaṇṇitalassa pariḷāhaṃ vūpasametvā mahājanassa pāṭihāriyaṃ dassetvā otaritvā rañño matthake patiṭṭhāsi. Rājā saphalaṃ manussapaṭilābhaṃ maññamāno mahantaṃ sakkāraṃ karitvā dhātuṃ patiṭṭhāpesi. Saha dhātupatiṭṭhāpanena mahābhūmicālo ahosi. Tasmiñca pana dhātupāṭihāriye cittaṃ pasādetvā rañño bhātā abhayo nāma rājakumāro purisasahassena saddhiṃ pabbaji. Cetaraṭṭhagāmato pañca dārakasatāni pabbajiṃsu, tathā dvāramaṇḍalādīhi gāmakehi nikkhamitvā pañcapañca [Pg.67] dārakasatāni sabbānipi antonagarato ca bahinagarato ca pabbajitāni tiṃsabhikkhusahassāni ahesuṃ. Niṭṭhite pana thūpasmiṃ rājā ca rājabhātikā ca deviyo ca devanāgayakkhānampi vimhayakaraṃ paccekaṃ paccekaṃ pūjaṃ akaṃsu. Niṭṭhitāya pana dhātupūjāya patiṭṭhite dhātuvare mahindatthero meghavanuyyānameva gantvā vāsaṃ kappesi.

และไม่มีที่ใดในเกาะลังกาทั้งสิ้น ที่ละอองน้ำที่พวยพุ่งออกมาจากพระธาตุสรีระของพระองค์นั้นไม่กระทบถึง. พระธาตุสรีระของพระองค์นั้น ได้ระงับความร้อนของเกาะลังกาด้วยละอองน้ำ แล้วแสดงปาฏิหาริย์แก่ชนหมู่มาก แล้วเสด็จลงมาประดิษฐานบนพระเศียรของพระราชา. พระราชาทรงดำริว่า การได้อัตภาพเป็นมนุษย์นี้มีผลแล้ว จึงทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ. พร้อมกับการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่. และเมื่อจิตเลื่อมใสในปาฏิหาริย์แห่งพระบรมสารีริกธาตุนั้น เจ้าชายอภัย พระอนุชาของพระราชา ได้ออกบวชพร้อมด้วยบุรุษหนึ่งพันคน. เด็ก 500 คนจากหมู่บ้านเจตรัฐได้ออกบวช. และเด็ก 500 คนจากหมู่บ้านเล็กๆ เช่น ทวารมณฑล เป็นต้น ได้ออกบวช. ภิกษุที่ออกบวชทั้งหมด ทั้งจากภายในเมืองและภายนอกเมือง มีจำนวน 30,000 รูป. และเมื่อพระสถูปสร้างเสร็จแล้ว พระราชา พระอนุชาของพระราชา และพระเทวีทั้งหลาย ได้ทรงกระทำสักการะอันน่าอัศจรรย์แก่แม้แต่เทวดา นาค และยักษ์. และเมื่อการบูชาพระบรมสารีริกธาตุเสร็จสิ้น และพระบรมสารีริกธาตุอันประเสริฐได้ประดิษฐานแล้ว พระมหินทเถระได้เสด็จไปยังเมฆวันอุทยานเท่านั้น แล้วทรงพำนักอยู่.

Tasmiṃ kho pana samaye anuḷā devī pabbajitukāmā hutvā rañño ārocesi. Rājā tassā vacanaṃ sutvā theraṃ etadavoca – ‘‘anuḷā, bhante, devī pabbajitukāmā, pabbājetha na’’nti. ‘‘Na, mahārāja, amhākaṃ mātugāmaṃ pabbājetuṃ kappati. Pāṭaliputte pana mayhaṃ bhaginī saṅghamittattherī nāma atthi, taṃ pakkosāpehi. Imasmiñca pana, mahārāja, dīpe purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhāsi. Amhākampi bhagavato sarasaraṃsijālavissajjanakena bodhinā idha patiṭṭhātabbaṃ, tasmā tathā sāsanaṃ pahiṇeyyāsi yathā saṅghamittā bodhiṃ gahetvā āgaccheyyā’’ti.

ในกาลนั้น พระนางอนุฬาเทวีทรงประสงค์จะออกบวช จึงกราบทูลพระราชา. พระราชาทรงสดับพระดำรัสของพระนางอนุฬาเทวีแล้ว จึงตรัสกับพระเถระว่า “พระเจ้าข้า พระนางอนุฬาเทวีทรงประสงค์จะออกบวช ขอพระคุณเจ้าจงให้พระนางออกบวชเถิด” ดังนี้. พระเถระตอบว่า “มหาบพิตร การให้สตรีออกบวชไม่สมควรแก่พวกเรา. แต่ที่เมืองปาฏลีบุตร มีน้องสาวของอาตมภาพชื่อพระสังฆมิตตาเถรีอยู่ ขอพระองค์จงให้ไปอัญเชิญนางมาเถิด. และมหาบพิตร ในเกาะนี้ ต้นโพธิ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า 3 พระองค์ในอดีตได้ประดิษฐานแล้ว. ด้วยต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา อันเปล่งข่ายพระรัศมีที่มีโอชะ ก็ควรประดิษฐานในเกาะนี้. เพราะฉะนั้น ขอพระองค์จงส่งราชสาส์นไปในลักษณะที่ว่า เมื่อส่งราชสาส์นไปแล้ว พระสังฆมิตตาจะนำต้นโพธิ์มาเถิด” ดังนี้.

‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā therassa vacanaṃ sampaṭicchitvā amaccehi saddhiṃ mantento ariṭṭhaṃ nāma attano bhāgineyyaṃ āha – ‘‘sakkhissasi tvaṃ, tāta, pāṭaliputtaṃ gantvā mahābodhinā saddhiṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ ānetu’’nti? ‘‘Sakkhissāmi, deva, sace me pabbajjaṃ anujānissasī’’ti. ‘‘Gaccha, tāta, theriṃ ānetvā pabbajāhī’’ti. So rañño ca therassa ca sāsanaṃ gahetvā therassa adhiṭṭhānavasena ekadivaseneva jambukolapaṭṭanaṃ gantvā nāvaṃ abhiruhitvā samuddaṃ atikkamitvā pāṭaliputtameva agamāsi. Anuḷāpi kho devī pañcahi kaññāsatehi pañcahi ca antepurikāsatehi saddhiṃ dasa sīlāni samādiyitvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā nagarassa ekadese upassayaṃ kārāpetvā nivāsaṃ kappesi. Ariṭṭhopi taṃdivasameva rañño sāsanaṃ appesi, evañca avoca – ‘‘putto te, deva, mahindatthero evamāha – ‘sahāyakassa kira te devānampiyatissassa rañño bhātu jāyā anuḷā nāma devī pabbajitukāmā, taṃ pabbājetuṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ pahiṇatha, ayyāyeva ca saddhiṃ mahābodhi’’’nti. Therassa sāsanaṃ ārocetvā saṅghamittattheriṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘ayye, tumhākaṃ bhātā mahindatthero maṃ tumhākaṃ santikaṃ pesesi, devānampiyatissassa rañño bhātu jāyā anuḷā nāma devī [Pg.68] pañcahi kaññāsatehi, pañcahi ca antepurikāsatehi saddhiṃ pabbajitukāmā, taṃ kira āgantvā pabbājethā’’ti. Sā tāvadeva turitaturitā rañño santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘mahārāja, mayhaṃ bhātā mahindatthero evaṃ pahiṇi, ‘rañño kira bhātu jāyā anuḷā nāma devī pañcahi kaññāsatehi pañcahi ca antepurikāsatehi saddhiṃ pabbajitukāmā mayhaṃ āgamanaṃ udikkhati’. Gacchāmahaṃ, mahārāja, tambapaṇṇidīpa’’nti.

พระราชาทรงรับคำของพระเถระว่า "ดีแล้ว พระคุณเจ้า" แล้วทรงปรึกษากับพวกอำมาตย์ ตรัสกับอริฏฐะผู้เป็นหลานของพระองค์ว่า "พ่อเอ๋ย เจ้าจะสามารถไปกรุงปาฏลีบุตร แล้วนิมนต์พระอัยยาสังฆมิตตาเถรีมาพร้อมกับพระมหาโพธิ์ได้หรือไม่?" (อริฏฐะทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ถ้าพระองค์จะทรงอนุญาตการบวชแก่หม่อมฉัน หม่อมฉันก็จะสามารถทำได้" (พระราชาตรัสว่า) "พ่อเอ๋ย เจ้าจงไป นิมนต์พระเถรีมาแล้วจึงบวชเถิด" อริฏฐะนั้นรับพระราชสาส์นของพระราชาและคำของพระเถระแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งอธิษฐานของพระเถระ จึงเดินทางไปถึงท่าเรือชมพูโกละได้ภายในวันเดียวเท่านั้น ขึ้นเรือข้ามมหาสมุทรไปถึงกรุงปาฏลีบุตรทีเดียว แม้พระเทวีอนุฬาพร้อมด้วยนางกัญญา 500 และนางใน 500 ก็ทรงสมาทานศีล 10 ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ แล้วทรงโปรดให้สร้างที่พักในส่วนหนึ่งของพระนคร ทรงพำนักอยู่ อริฏฐะก็ได้ถวายพระราชสาส์นแด่พระราชาในวันนั้นเอง และได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระโอรสของพระองค์คือพระมหินทเถระได้ตรัสมาดังนี้ว่า 'ได้ยินว่า พระเทวีอนุฬาผู้เป็นมเหสีของพระภาดาของพระราชาเทวานัมปิยติสสะผู้เป็นสหายของพระองค์ ประสงค์จะบวช ขอพระองค์จงส่งพระอัยยาสังฆมิตตาเถรีมาเพื่อให้อุปสมบทแก่พระนาง และขอจงส่งพระมหาโพธิ์มาพร้อมกับพระเถรีด้วย'" ครั้นบอกคำของพระเถระแล้ว จึงเข้าไปหาพระสังฆมิตตาเถรีแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระแม่เจ้า พระเชษฐาของท่านคือพระมหินทเถระได้ส่งหม่อมฉันมายังสำนักของท่าน โดยสั่งว่า 'พระเทวีอนุฬาผู้เป็นมเหสีของพระภาดาของพระราชาเทวานัมปิยติสสะ พร้อมด้วยนางกัญญา 500 และนางใน 500 ประสงค์จะบวช ได้ยินว่า ขอท่านจงไปอุปสมบทให้แก่พระนางเถิด'" พระเถรีนั้นจึงรีบเสด็จไปเฝ้าพระราชาในทันที แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช พระเชษฐาของหม่อมฉันคือพระมหินทเถระได้ส่งข่าวมาดังนี้ว่า 'ได้ยินว่า พระเทวีอนุฬาผู้เป็นมเหสีของพระภาดาของพระราชา พร้อมด้วยนางกัญญา 500 และนางใน 500 ประสงค์จะบวช กำลังรอคอยการมาของหม่อมฉันอยู่' ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันจะไปยังตัมพปัณณิทวีป"

Rājā āha – ‘‘amma, puttopi me mahindatthero nattā ca me sumanasāmaṇero maṃ chinnahatthaṃ viya karontā tambapaṇṇidīpaṃ gatā. Tassa mayhaṃ tepi apassantassa uppanno soko tava mukhaṃ passantassa vūpasammati! Alaṃ, amma, mā tvaṃ agamāsī’’ti. ‘‘Bhāriyaṃ me, mahārāja, bhātu vacanaṃ; anuḷāpi khattiyā itthisahassaparivutā pabbajjāpurekkhārā maṃ paṭimāneti; gacchāmahaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi, amma, mahābodhiṃ gahetvā gacchāhī’’ti. Kuto rañño mahābodhi? Rājā kira tato pubbe eva dhātuggahaṇatthāya anāgate sumane laṅkādīpaṃ mahābodhiṃ pesetukāmo, ‘‘kathaṃ nu kho asatthaghātārahaṃ mahābodhiṃ pesessāmī’’ti upāyaṃ apassanto mahādevaṃ nāma amaccaṃ pucchi. So āha – ‘‘santi, deva, bahū paṇḍitā bhikkhū’’ti. Taṃ sutvā rājā bhikkhusaṅghassa bhattaṃ paṭiyādetvā bhattakiccāvasāne saṅghaṃ pucchi – ‘‘gantabbaṃ nu kho, bhante, bhagavato mahābodhinā laṅkādīpaṃ no’’ti? Saṅgho moggaliputtatissattherassa bhāraṃ akāsi.

พระราชาตรัสว่า "ลูกเอ๋ย แม้พระมหินทเถระผู้เป็นโอรสของพ่อ และสามเณรสุมนะผู้เป็นหลานของพ่อ ก็ได้ไปยังตัมพปัณณิทวีปแล้ว ทำให้พ่อเป็นเหมือนคนแขนขาด เมื่อพ่อไม่ได้เห็นโอรสและหลานเหล่านั้น ความโศกที่เกิดขึ้นย่อมสงบลงเมื่อได้เห็นหน้าของลูก! ลูกเอ๋ย พอเถิด เจ้าอย่าไปเลย" (พระเถรีสังฆมิตตากราบทูลว่า) "ข้าแต่พระมหาราช คำของพระเชษฐาของหม่อมฉันเป็นเรื่องสำคัญยิ่งนัก และพระเทวีอนุฬาผู้เป็นกษัตริย์พร้อมด้วยสตรีบริวารพันหนึ่ง มีการบวชเป็นเบื้องหน้า กำลังรอคอยหม่อมฉันอยู่ ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันจะไป" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น ลูกเอ๋ย จงถือเอาพระมหาโพธิ์ไปด้วยเถิด" พระมหาโพธิ์นั้นพระราชาได้มาจากไหน? ได้ยินว่า ก่อนหน้านั้นนั่นเอง เมื่อสามเณรสุมนะยังไม่มา เพื่อต้องการจะรับพระธาตุ พระราชาทรงประสงค์จะส่งพระมหาโพธิ์ไปยังเกาะลังกา ทรงดำริว่า "เราจะส่งพระมหาโพธิ์ที่ไม่ควรถูกตัดด้วยศาสตราไปได้อย่างไรหนอ?" เมื่อไม่ทรงเห็นอุบาย จึงตรัสถามอำมาตย์ชื่อมหาเทวะ อำมาตย์นั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ มีพระภิกษุผู้เป็นบัณฑิตอยู่เป็นจำนวนมาก" พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงทรงจัดภัตตาหารถวายพระภิกษุสงฆ์ เมื่อเสร็จภัตตกิจแล้ว จึงตรัสถามพระสงฆ์ว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย พระมหาโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ควรจะไปยังเกาะลังกาหรือไม่?" พระสงฆ์ได้มอบภาระแก่พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ

Thero ‘‘gantabbaṃ, mahārāja, mahābodhinā laṅkādīpa’’nti vatvā bhagavato pañca mahāadhiṭṭhānāni kathesi. Katamāni pañca? Bhagavā kira mahāparinibbānamañce nipanno laṅkādīpe mahābodhipatiṭṭhāpanatthāya ‘‘asokamahārājā mahābodhiggahaṇatthaṃ gamissati, tadā mahābodhissa dakkhiṇasākhā sayameva chijjitvā suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhātū’’ti adhiṭṭhāsi – idamekamadhiṭṭhānaṃ.

พระเถระกล่าวว่า "ข้าแต่พระมหาราช พระมหาโพธิ์ควรจะไปยังเกาะลังกา" แล้วได้บอกมหาอธิษฐาน 5 ประการของพระผู้มีพระภาคเจ้า 5 ประการนั้นคืออะไรบ้าง? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงบรรทมบนพระแท่นมหาปรินิพพาน ได้ทรงอธิษฐานเพื่อการประดิษฐานพระมหาโพธิ์ในเกาะลังกาว่า "พระเจ้าอโศกมหาราชจะเสด็จไปเพื่อรับพระมหาโพธิ์ ในกาลนั้น ขอให้กิ่งทักษิณของพระมหาโพธิ์จงขาดออกเองแล้วประดิษฐานอยู่ในโถทองคำเถิด" นี้เป็นอธิษฐานประการหนึ่ง

Tattha patiṭṭhānakāle ca ‘‘mahābodhi himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā patiṭṭhātū’’ti adhiṭṭhāsi – idaṃ dutiyamadhiṭṭhānaṃ.

และในกาลที่ประดิษฐานในโถทองคำนั้น ได้ทรงอธิษฐานว่า "ขอพระมหาโพธิ์จงเข้าไปสู่ภายในกลีบเมฆหิมะแล้วประดิษฐานอยู่เถิด" นี้เป็นอธิษฐานประการที่สอง

‘‘Sattame [Pg.69] divase himavalāhakagabbhato oruyha suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanto pattehi ca phalehi ca chabbaṇṇaraṃsiyo muñcatū’’ti adhiṭṭhāsi – idaṃ tatiyamadhiṭṭhānaṃ.

ได้ทรงอธิษฐานว่า "ในวันที่เจ็ด ขอจงลงมาจากกลีบเมฆหิมะ แล้วเมื่อประดิษฐานอยู่ในโถทองคำ ขอจงเปล่งรัศมี 6 ประการออกจากใบและผลเถิด" นี้เป็นอธิษฐานประการที่สาม

‘‘Thūpārāme dakkhiṇakkhakadhātu cetiyamhi patiṭṭhānadivase yamakapāṭihāriyaṃ karotū’’ti adhiṭṭhāsi – idaṃ catutthaṃ adhiṭṭhānaṃ.

ได้ทรงอธิษฐานว่า "ในวันประดิษฐานพระทักษิณอักขกธาตุในพระเจดีย์ ณ ถูปาราม ขอจงแสดงยมกปาฏิหาริย์เถิด"

Laṅkādīpamhiyeva me doṇamattā dhātuyo mahācetiyamhi patiṭṭhānakāle buddhavesaṃ gahetvā vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ karontū’’ti adhiṭṭhāsi – idaṃ pañcamaṃ adhiṭṭhānanti.

ได้ทรงอธิษฐานว่า "ในเกาะลังกานั่นเอง เมื่อพระธาตุของตถาคตประมาณ 1 ทะนานจะประดิษฐานในมหาเจดีย์ ขอจงทรงถือเอาพุทธพรรณแล้วเสด็จขึ้นสู่เวหาส แสดงยมกปาฏิหาริย์เถิด" นี้เป็นอธิษฐานประการที่ห้า ดังนี้

Rājā imāni pañca mahāadhiṭṭhānāni sutvā pasannacitto pāṭaliputtato yāva mahābodhi tāva maggaṃ paṭijaggāpetvā suvaṇṇakaṭāhatthāya bahuṃ suvaṇṇaṃ nīharāpesi. Tāvadeva ca rañño cittaṃ ñatvā vissakammadevaputto kammāravaṇṇaṃ nimminitvā purato aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā ‘‘tāta, imaṃ suvaṇṇaṃ gahetvā kaṭāhaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Pamāṇaṃ, deva, jānāthā’’ti? ‘‘Tvameva, tāta, ñatvā karohī’’ti. ‘‘Sādhu, deva, karissāmī’’ti suvaṇṇaṃ gahetvā attano ānubhāvena hatthena parimajjitvā suvaṇṇakaṭāhaṃ nimmini navahatthaparikkhepaṃ pañcahatthubbedhaṃ tihatthavikkhambhaṃ aṭṭhaṅgulabahalaṃ hatthisoṇḍappamāṇamukhavaṭṭiṃ. Atha rājā sattayojanāyāmāya tiyojanavitthārāya mahatiyā senāya pāṭaliputtato nikkhamitvā ariyasaṅghamādāya mahābodhisamīpaṃ agamāsi. Senā samussitadhajapaṭākaṃ nānāratanavicittaṃ anekālaṅkārapaamaṇḍitaṃ nānāvidhakusumasamākiṇṇaṃ anekatūriyasaṅghuṭṭhaṃ mahābodhiṃ parikkhipi. Rājā sahassamatte gaṇapāmokkhe mahāthere gahetvā sakalajambudīpe pattābhisekānaṃ rājūnaṃ sahassena attānañca mahābodhiñca parivārāpetvā mahābodhimūle ṭhatvā mahābodhiṃ ullokesi. Mahābodhissa khandhañca dakkhiṇamahāsākhāya catuhatthappamāṇappadesañca ṭhapetvā avasesaṃ adassanaṃ agamāsi.

พระราชาทรงสดับมหาอธิษฐาน ๕ ประการเหล่านี้แล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงให้ตกแต่งหนทางตั้งแต่เมืองปาฏลีบุตรไปจนถึงที่ตั้งของพระมหาโพธิ์ แล้วทรงให้ขนทองเป็นอันมากออกมาเพื่อประโยชน์แก่อ่างทอง. ในขณะนั้นเอง วิสสุกรรมเทพบุตรทราบพระทัยของพระราชาแล้ว ได้เนรมิตเพศเป็นช่างทองแล้วยืนอยู่เบื้องหน้า. พระราชาทอดพระเนตรเห็นช่างทองนั้นแล้วตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย จงนำทองนี้ไปทำอ่างทองเถิด.' ช่างทองทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอพระองค์ทรงทราบประมาณเถิด.' พระราชาตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เจ้าจงทราบเองแล้วทำเถิด.' ช่างทองทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระองค์ผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์จักทำ.' แล้วนำทองไป ขัดถูด้วยมือด้วยอานุภาพของตน ได้เนรมิตอ่างทองซึ่งมีเส้นรอบวง ๙ ศอก สูง ๕ ศอก กว้าง ๓ ศอก หนา ๘ องคุลี และมีขอบปากหนาเท่ากับงวงช้าง. จากนั้น พระราชาพร้อมด้วยกองทัพอันยิ่งใหญ่ซึ่งมีขนาดยาว ๗ โยชน์ กว้าง ๓ โยชน์ ได้เสด็จออกจากเมืองปาฏลีบุตร ทรงนำพระอริยสงฆ์ไปสู่ใกล้พระมหาโพธิ์. กองทัพได้ล้อมพระมหาโพธิ์ไว้ ซึ่งมีธงและธงชัยปักขึ้นอย่างดี วิจิตรด้วยรัตนะนานาชนิด ประดับด้วยเครื่องประดับมากมาย เกลื่อนกลาดด้วยดอกไม้นานาชนิด และกึกก้องด้วยเสียงดนตรีมากมาย. พระราชาทรงนิมนต์พระมหาเถระผู้เป็นประมุขแห่งคณะจำนวนพันรูป และทรงให้พระองค์เองกับพระมหาโพธิ์ถูกแวดล้อมด้วยพระราชาพันรูปที่ได้รับอภิเษกในชมพูทวีปทั้งหมด ประทับยืนที่โคนพระมหาโพธิ์แล้วทรงแหงนดูพระมหาโพธิ์. เว้นแต่ลำต้นของพระมหาโพธิ์และบริเวณขนาด ๔ ศอกของกิ่งใหญ่ด้านขวา ส่วนที่เหลือก็ไม่ปรากฏแก่สายตา.

Rājā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā uppannapītipāmojjo ‘‘ahaṃ, bhante, imaṃ pāṭihāriyaṃ disvā tuṭṭho mahābodhiṃ sakalajambudīparajjena pūjemī’’ti bhikkhusaṅghassa vatvā abhisekaṃ adāsi. Tato pupphagandhādīhi pūjetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditvā uṭṭhāya añjaliṃ paggayha [Pg.70] ṭhatvā saccavacanakiriyāya bodhiṃ gaṇhitukāmo bhūmito yāva mahābodhissa dakkhiṇasākhā tāva uccaṃ katvā ṭhapitassa sabbaratanamayapīṭhassa upari suvaṇṇakaṭāhaṃ ṭhapāpetvā ratanapīṭhaṃ āruyha suvaṇṇatulikaṃ gahetvā manosilāya lekhaṃ katvā ‘‘yadi mahābodhinā laṅkādīpe patiṭṭhātabbaṃ, yadi cāhaṃ buddhasāsane nibbematiko bhaveyyaṃ, mahābodhi sayameva imasmiṃ suvaṇṇakaṭāhe oruyha patiṭṭhātū’’ti saccavacanakiriyamakāsi. Saha saccakiriyāya bodhisākhā manosilāya paricchinnaṭṭhāne chijjitvā gandhakalalapūrassa suvaṇṇakaṭāhassa upari aṭṭhāsi. Tassa ubbedhena dasahattho khandho hoti catuhatthā pañca mahāsākhā pañcahiyeva phalehi paṭimaṇḍitā, khuddakasākhānaṃ pana sahassaṃ. Atha rājā mūlalekhāya upari tivaṅgulappadese aññaṃ lekhaṃ paricchindi. Tato tāvadeva pupphuḷakā hutvā dasa mahāmūlāni nikkhamiṃsu. Puna uparūpari tivaṅgule tivaṅgule aññā nava lekhā paricchindi. Tāhipi dasa dasa pupphuḷakā hutvā navuti mūlāni nikkhamiṃsu. Paṭhamakā dasa mahāmūlā caturaṅgulamattaṃ nikkhantā. Itarepi gavakkhajālasadisaṃ anusibbantā nikkhantā. Ettakaṃ pāṭihāriyaṃ rājā ratanapīṭhamatthake ṭhitoyeva disvā añjaliṃ paggayha mahānādaṃ nadi. Anekāni bhikkhusahassāni sādhukāramakaṃsu. Sakalarājasenā unnādinī ahosi. Celukkhepasatasahassāni pavattayiṃsu. Bhūmaṭṭhakadeve ādiṃ katvā yāva brahmakāyikā devā tāva sādhukāraṃ pavattayiṃsu. Rañño imaṃ pāṭihāriyaṃ passantassa pītiyā nirantaraṃ phuṭasarīrassa añjaliṃ paggahetvā ṭhitasseva mahābodhi mūlasatena suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhāsi. Dasa mahāmūlāni suvaṇṇakaṭāhatalaṃ āhacca aṭṭhaṃsu. Avasesāni navuti khuddakamūlāni anupubbena vaḍḍhanakāni hutvā gandhakalale oruyha ṭhitāni.

พระราชาทอดพระเนตรเห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว มีปีติปราโมทย์เกิดขึ้น ตรัสกับภิกษุสงฆ์ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นปาฏิหาริย์นี้แล้วยินดี ข้าพระองค์ขอบูชาพระมหาโพธิ์ด้วยราชสมบัติแห่งชมพูทวีปทั้งหมด.' แล้วทรงถวายอภิเษก. จากนั้น ทรงบูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น ทรงกระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง ทรงไหว้ใน ๘ ตำแหน่ง ทรงลุกขึ้นประนมมือยืนอยู่ มีพระประสงค์จะทรงถือเอาพระโพธิ์ด้วยการกระทำสัจจวาจา. ทรงให้ตั้งอ่างทองไว้บนแท่นรัตนะที่ทำด้วยรัตนะทั้งปวง ซึ่งตั้งสูงขึ้นไปจากพื้นดินจนถึงกิ่งขวาของพระมหาโพธิ์. ทรงขึ้นไปบนแท่นรัตนะ ทรงถือพู่กันทอง ทรงขีดรอยด้วยมโนศิลา แล้วทรงกระทำสัจจวาจาว่า 'หากพระมหาโพธิ์พึงประดิษฐานในลังกาทวีป และหากข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่มีความสงสัยในพระพุทธศาสนาไซร้ ขอพระมหาโพธิ์จงเสด็จลงมาประดิษฐานในอ่างทองนี้เองเถิด.' พร้อมกับการกระทำสัจจะ กิ่งพระโพธิ์ก็ขาดลงตรงที่ขีดรอยด้วยมโนศิลา แล้วตั้งอยู่บนอ่างทองที่เต็มไปด้วยเปือกตมของหอม. ลำต้นของต้นโพธิ์นั้นสูง ๑๐ ศอก กิ่งใหญ่ ๕ กิ่ง แต่ละกิ่งยาว ๔ ศอก ประดับด้วยผล ๕ ผล ส่วนกิ่งเล็กมีพันกิ่ง. จากนั้น พระราชาทรงขีดรอยอีกรอยหนึ่งเหนือรอยเดิมขึ้นไป ๓ องคุลี. ทันทีนั้นเอง ปุ่มก็เกิดขึ้นจากรอยนั้น แล้วรากใหญ่ ๑๐ รากก็งอกออกมา. อีกครั้งหนึ่ง ทรงขีดรอยอีก ๙ รอยเหนือขึ้นไปทีละ ๓ องคุลี. จากรอยเหล่านั้น ปุ่มก็เกิดขึ้นทีละ ๑๐ ปุ่ม แล้วราก ๙๐ รากก็งอกออกมา. รากใหญ่ ๑๐ รากแรกงอกออกมาประมาณ ๔ องคุลี. รากอื่นๆ ก็งอกออกมาสานกันเหมือนตาข่ายหน้าต่าง. พระราชาทอดพระเนตรเห็นปาฏิหาริย์เพียงเท่านี้ ขณะที่ยังประทับยืนอยู่บนยอดแท่นรัตนะ ทรงประนมมือแล้วเปล่งเสียงกึกก้อง. ภิกษุหลายพันรูปได้เปล่งสาธุการ. กองทัพของพระราชาทั้งหมดก็กึกก้องไปด้วยเสียงแซ่ซ้อง. มีการโบกผ้าขึ้นเป็นแสนครั้ง. เทพเจ้าที่สถิตอยู่บนพื้นดินเป็นต้นไปจนถึงพรหมในชั้นปฐมฌานก็ได้เปล่งสาธุการ. ขณะที่พระราชาทอดพระเนตรปาฏิหาริย์นี้ มีปีติแผ่ซ่านไปทั่วพระวรกาย ทรงประนมมือยืนอยู่เช่นนั้น พระมหาโพธิ์ก็ประดิษฐานในอ่างทองด้วยราก ๑๐๐ ราก. รากใหญ่ ๑๐ รากได้จรดถึงก้นอ่างทองแล้วตั้งอยู่. รากเล็กที่เหลือ ๙๐ รากก็ค่อยๆ เจริญลงไปตั้งอยู่ในเปือกตมของหอม.

Evaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitamatte mahābodhimhi mahāpathavī cali. Ākāse devadundubhiyo phaliṃsu. Pabbatānaṃ naccehi devānaṃ sādhukārehi yakkhānaṃ hiṅkārehi asurānaṃ thutijappehi brahmānaṃ apphoṭanehi meghānaṃ gajjitehi catuppadānaṃ ravehi pakkhīnaṃ rutehi sabbatāḷāvacarānaṃ [Pg.71] sakasakapaṭibhānehi pathavītalato yāva brahmalokā tāva ekakolāhalaṃ ekaninnādaṃ ahosi. Pañcasu sākhāsu phalato phalato chabbaṇṇaraṃsiyo nikkhamitvā sakalacakkavāḷaṃ ratanagopānasīvinaddhaṃ viya kurumānā yāva brahmalokā abbhuggacchiṃsu. Taṃ khaṇato ca pana pabhuti satta divasāni mahābodhi himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Na koci mahābodhiṃ passati. Rājā ratanapīṭhato oruyha satta divasāni mahābodhipūjaṃ kāresi. Sattame divase sabbadisāhi himā ca chabbaṇṇaraṃsiyo ca āvattitvā mahābodhimeva pavisiṃsu. Vigatahimavalāhake vippasanne cakkavāḷagabbhe mahābodhi paripuṇṇakhandhasākhāpasākho pañcaphalapaṭimaṇḍito suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitova paññāyittha. Rājā mahābodhiṃ disvā tehi pāṭihāriyehi sañjātapītipāmojjo ‘‘sakalajambudīparajjena taruṇamahābodhiṃ pūjessāmī’’ti abhisekaṃ datvā satta divasāni mahābodhiṭṭhāneyeva aṭṭhāsi.

เมื่อพระมหาโพธิ์ประดิษฐานลงในกระถางทองคำเพียงเท่านั้น แผ่นดินใหญ่ก็ไหวสะเทือน กลองทิพย์ในอากาศก็ดังกึกก้อง พื้นปฐพีตั้งแต่พื้นดินจนถึงพรหมโลกได้เกิดเป็นเสียงอึกทึกและเสียงก้องกังวานเป็นอันเดียวกัน ด้วยการฟ้อนรำของภูเขา ด้วยเสียงสาธุการของเหล่าเทวดา ด้วยเสียงฮึมฮัมของพวกยักษ์ ด้วยเสียงสรรเสริญของพวกอสูร ด้วยการปรบมือและตบขนองของพวกพรหม ด้วยเสียงคำรามของเมฆ ด้วยเสียงร้องของสัตว์สี่เท้า ด้วยเสียงขับขานของเหล่านก และด้วยเสียงดนตรีตามปฏิภาณของตนๆ ของเครื่องดนตรีทุกชนิด รัศมี ๖ ประการซ่านออกจากผลแต่ละผลในกิ่งทั้ง ๕ พุ่งขึ้นไปจนถึงพรหมโลก ทำให้อะลุ่มช่วงทั่วทั้งจักรวาลประหนึ่งว่าดาดด้วยกลอนแก้ว ตั้งแต่นั้นมาเป็นเวลา ๗ วัน พระมหาโพธิ์ได้เข้าไปสถิตอยู่ในท่ามกลางกลุ่มเมฆหมอก ไม่มีใครมองเห็นพระมหาโพธิ์เลย พระราชาเสด็จลงจากรัตนบัลลังก์ ทรงทำการบูชาพระมหาโพธิ์ตลอด ๗ วัน ในวันที่ ๗ หมอกและรัศมี ๖ ประการจากทิศทั้งปวงก็หมุนกลับเข้าไปสู่พระมหาโพธิ์นั่นเอง เมื่อกลุ่มเมฆหมอกหายไปและห้องจักรวาลแจ่มใสแล้ว พระมหาโพธิ์ซึ่งสมบูรณ์ด้วยลำต้น กิ่งใหญ่ และกิ่งน้อย ประดับด้วยผล ๕ ผล ก็ปรากฏประดิษฐานอยู่ในกระถางทองคำนั่นเอง พระราชาทอดพระเนตรเห็นพระมหาโพธิ์แล้ว ทรงเกิดปีติปราโมทย์ด้วยปาฏิหาริย์เหล่านั้น ทรงดำริว่า "เราจะบูชาพระมหาโพธิ์หนุ่มด้วยราชสมบัติทั่วทั้งชมพูทวีป" จึงทรงมอบอภิเษกแล้วประทับอยู่ ณ ที่ประดิษฐานพระมหาโพธิ์นั่นเองตลอด ๗ วัน

Mahābodhi pubbakattikapavāraṇādivase sāyanhasamaye paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahi. Tato himagabbhasattāhaṃ abhisekasattāhañca vītināmetvā kāḷapakkhassa uposathadivase rājā ekadivaseneva pāṭaliputtaṃ pavisitvā kattikajuṇhapakkhassa pāṭipadadivase mahābodhiṃ pācīnamahāsālamūle ṭhapesi. Suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitadivasato sattarasame divase mahābodhissa abhinavaṅkurā pāturahesuṃ. Te disvāpi pasanno rājā puna mahābodhiṃ rajjena pūjento sakalajambudīpābhisekamadāsi. Tadā sumanasāmaṇero kattikapuṇṇamadivase dhātuggahaṇatthaṃ gato mahābodhissa kattikachaṇapūjaṃ addasa. Evaṃ mahābodhimaṇḍato ānetvā pāṭaliputte ṭhapitaṃ mahābodhiṃ sandhāya āha – ‘‘tena hi, amma, mahābodhiṃ gahetvā gacchāhī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

พระมหาโพธิ์ประดิษฐานลงในกระถางทองคำเป็นครั้งแรกในเวลาเย็นของวันปวารณาปุพพกัตติกา (วันมหาปวารณา) ต่อจากนั้น เมื่อผ่านพ้นช่วงเจ็ดวันที่อยู่ในกลุ่มหมอกและเจ็ดวันที่ถวายอภิเษกแล้ว ในวันอุโบสถข้างแรม พระราชาเสด็จเข้าสู่เมืองปาฏลีบุตรภายในวันเดียว แล้วทรงประดิษฐานพระมหาโพธิ์ไว้ที่โคนต้นสาละใหญ่ด้านทิศตะวันออกในวันปาฏิปทา (วันขึ้น ๑ ค่ำ) ข้างขึ้นเดือนกัตติกา ในวันที่ ๑๗ นับจากวันที่ประดิษฐานในกระถางทองคำ หน่ออ่อนใหม่ของพระมหาโพธิ์ก็ปรากฏขึ้น พระราชาทรงเลื่อมใสแม้เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นหน่อเหล่านั้น จึงทรงบูชาพระมหาโพธิ์ด้วยราชสมบัติอีกครั้ง และทรงถวายอภิเษกด้วยราชสมบัติทั่วทั้งชมพูทวีป ในเวลานั้น สุมนสามเณรผู้ไปเพื่อรับพระธาตุในวันเพ็ญเดือนกัตติกา ได้เห็นการบูชาในเทศกาลเดือนกัตติกาแด่พระมหาโพธิ์ พระราชาทรงหมายถึงพระมหาโพธิ์ที่อัญเชิญมาจากมหาโพธิมณฑลแล้วประดิษฐานไว้ในเมืองปาฏลีบุตรอย่างนี้แล้ว จึงตรัสว่า "ถ้าอย่างนั้น แม่เจ้าจงรับเอาพระมหาโพธิ์ไปเถิด" พระเถรีรับคำว่า "ดีแล้ว"

Rājā mahābodhirakkhaṇatthāya aṭṭhārasa devatākulāni, aṭṭha amaccakulāni, aṭṭha brāhmaṇakulāni, aṭṭha kuṭumbiyakulāni, aṭṭha gopakakulāni, aṭṭha taracchakulāni, aṭṭha ca kāliṅgakulāni datvā udakasiñcanatthāya ca aṭṭha suvaṇṇaghaṭe, aṭṭha ca rajataghaṭe datvā iminā parivārena mahābodhiṃ [Pg.72] gaṅgāya nāvaṃ āropetvā sayampi nagarato nikkhamitvā vijjhāṭaviṃ samatikkamma anupubbena sattahi divasehi tāmalittiṃ anuppatto. Antarāmagge devanāgamanussā uḷāraṃ mahābodhipūjaṃ akaṃsu. Rājāpi samuddatīre satta divasāni mahābodhiṃ ṭhapetvā sakalajambudīpamahārajjaṃ adāsi. Idamassa tatiyaṃ jambudīparajjasampadānaṃ hoti.

พระราชาทรงมอบตระกูลเทวะ ๑๘ ตระกูล, ตระกูลอำมาตย์ ๘ ตระกูล, ตระกูลพราหมณ์ ๘ ตระกูล, ตระกูลคฤหบดี ๘ ตระกูล, ตระกูลคนเฝ้าประตู ๘ ตระกูล, ตระกูลตระฉะ ๘ ตระกูล และตระกูลกาลิงคะ ๘ ตระกูล เพื่อประโยชน์แก่การรักษาพระมหาโพธิ์ และทรงมอบหม้อทองคำ ๘ ใบ หม้อเงิน ๘ ใบ เพื่อประโยชน์แก่การรดน้ำ ทรงอัญเชิญพระมหาโพธิ์ขึ้นสู่เรือในแม่น้ำคงคาพร้อมด้วยบริวารนี้ แม้พระองค์เองก็เสด็จออกจากพระนคร ข้ามป่าวิญฌะไปโดยลำดับ จนเสด็จถึงเมืองตามลิปติในเวลา ๗ วัน ในระหว่างทาง เทวดา นาค และมนุษย์ทั้งหลายได้ทำการบูชาพระมหาโพธิ์อย่างยิ่งใหญ่ แม้พระราชาก็ทรงประดิษฐานพระมหาโพธิ์ไว้ที่ริมฝั่งมหาสมุทรตลอด ๗ วัน แล้วทรงมอบมหาราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้นถวาย การมอบราชสมบัติในชมพูทวีปนี้ เป็นครั้งที่สามของพระองค์

Evaṃ mahārajjena pūjetvā māgasiramāsassa paṭhamapāṭipadadivase asoko dhammarājā mahābodhiṃ ukkhipitvā galappamāṇaṃ udakaṃ oruyha nāvāyaṃ patiṭṭhāpetvā saṅghamittattherimpi saparivāraṃ nāvaṃ āropetvā ariṭṭhaṃ amaccaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ, tāta, mahābodhiṃ tikkhattuṃ sakalajambudīparajjena pūjetvā galappamāṇaṃ udakaṃ oruyha mama sahāyakassa pesesiṃ, sopi evameva mahābodhiṃ pūjetū’’ti. Evaṃ sahāyakassa sāsanaṃ datvā ‘‘gacchati vatare, dasabalassa sarasaraṃsijālaṃ vimuñcanto mahābodhirukkho’’ti vanditvā añjaliṃ paggahetvā assūni pavattayamāno aṭṭhāsi. Sāpi kho mahābodhisamārūḷhā nāvā passato passato mahārājassa mahāsamuddatalaṃ pakkhantā. Mahāsamuddepi samantā yojanaṃ vīciyo vūpasantā; pañca vaṇṇāni padumāni pupphitāni; antalikkhe dibbāni tūriyāni pavajjiṃsu; ākāse jalajathalajarukkhādisannissitāhi devatāhi pavattitā ativiya uḷārā pūjā ahosi. Saṅghamittattherīpi supaṇṇarūpena mahāsamudde nāgakulāni santāsesi. Te ca utrastarūpā nāgā āgantvā taṃ vibhūtiṃ passitvā theriṃ yācitvā mahābodhiṃ nāgabhavanaṃ atiharitvā satta divasāni nāgarajjena pūjetvā puna nāvāyaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Taṃdivasameva nāvā jambukolapaṭṭanaṃ agamāsi. Asokamahārājāpi mahābodhiviyogadukkhito kanditvā roditvā yāva dassanavisayaṃ oloketvā paṭinivatti.

เมื่อทรงบูชาด้วยมหาราชสมบัติอย่างนี้แล้ว ในวันปาฏิปทา (วันขึ้น ๑ ค่ำ) แห่งเดือนมิคสิระ พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงยกพระมหาโพธิ์ขึ้น เสด็จลงไปในน้ำลึกเพียงพระศอ ทรงประดิษฐานไว้บนเรือ แล้วทรงอัญเชิญพระสังฆมิตตาเถรีพร้อมด้วยบริวารขึ้นสู่เรือ ตรัสกับอริฏฐอำมาตย์ว่า "พ่อเอ๋ย เราบูชาพระมหาโพธิ์ด้วยราชสมบัติทั่วชมพูทวีปถึง ๓ ครั้งแล้ว และได้ลงไปในน้ำลึกเพียงพระศอส่งมายังสหายของเรา ขอสหายของเราจงบูชาพระมหาโพธิ์เช่นเดียวกันนี้เถิด" ครั้นทรงมอบสาส์นแก่สหายอย่างนี้แล้ว ทรงประคองอัญเชิญประนมหัตถ์ไหว้พลางหลั่งน้ำพระเนตรประทับยืนอยู่ด้วยทรงรำพึงว่า "โอ ต้นมหาโพธิ์ที่เปล่งข่ายรัศมีอันมีโอชาของพระทศพลกำลังจากไปแล้วหนอ" เมื่อพระราชาทรงมองดูอยู่ เรือที่ประดิษฐานพระมหาโพธิ์นั้นก็แล่นออกสู่ท้องมหาสมุทร แม้ในมหาสมุทร คลื่นทั้งหลายในรัศมีโดยรอบหนึ่งโยชนะก็สงบนิ่ง ดอกปทุม ๕ สีก็บานสะพรั่ง ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงขึ้นในอากาศ การบูชาอันโอฬารยิ่งได้มีขึ้นโดยเหล่าเทวดาผู้อาศัยอยู่ที่ต้นไม้บนบกและในน้ำเป็นต้นในอากาศ แม้พระสังฆมิตตาเถรีก็แสดงรูปเป็นพญาครุฑให้เหล่านาคในมหาสมุทรสะดุ้งกลัว พวกนาคเหล่านั้นมีความกลัวจึงพากันมาดูความรุ่งเรืองนั้นแล้วอ้อนวอนพระเถรี อัญเชิญพระมหาโพธิ์ไปยังนาคพิภพ บูชาด้วยนาคราชสมบัติตลอด ๗ วัน แล้วจึงนำมาประดิษฐานบนเรืออีกครั้ง ในวันนั้นเอง เรือก็ถึงท่าเรือชัมพูโกละ แม้พระเจ้าอโศกมหาราชทรงโทมนัสเพราะการพลัดพรากจากพระมหาโพธิ์ ทรงคร่ำครวญร้องไห้ ทอดพระเนตรดูจนสุดสายตาแล้วจึงเสด็จกลับ

Devānampiyatisso mahārājāpi kho sumanasāmaṇerassa vacanena māgasiramāsassa paṭhamapāṭipadadivasato pabhuti uttaradvārato paṭṭhāya yāva jambukolapaṭṭanaṃ tāva maggaṃ sodhāpetvā alaṅkārāpetvā nagarato nikkhamanadivase uttaradvārasamīpe samuddasālavatthusmiṃ ṭhitoyeva tāya vibhūtiyā mahāsamudde āgacchantaṃyeva mahābodhiṃ therassa [Pg.73] ānubhāvena disvā tuṭṭhamānaso nikkhamitvā sabbaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi okirāpento antarantare pupphaagghiyāni ṭhapento ekāheneva jambukolapaṭṭanaṃ gantvā sabbatāḷāvacaraparivuto pupphadhūmagandhavāsādīhi pūjayamāno galappamāṇaṃ udakaṃ oruyha ‘‘āgato vatare, dasabalassa sarasaraṃsijālavissajjanako mahābodhirukkho’’ti pasannacitto mahābodhiṃ ukkhipitvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā mahābodhiṃ parivāretvā āgatehi soḷasahi jātisampannakulehi saddhiṃ samuddato paccuttaritvā samuddatīre mahābodhiṃ ṭhapetvā tīṇi divasāni sakalatambapaṇṇidīparajjena pūjesi, soḷasannaṃ jātisampannakulānaṃ rajjaṃ vicāresi. Atha catutthe divase mahābodhiṃ ādāya uḷāraṃ pūjaṃ kurumāno anupubbena anurādhapuraṃ sampatto. Anurādhapurepi mahāsakkāraṃ katvā cātuddasīdivase vaḍḍhamānakacchāyāya mahābodhiṃ uttaradvārena pavesetvā nagaramajjhena atiharanto dakkhiṇadvārena nikkhamitvā dakkhiṇadvārato pañcadhanusatike ṭhāne yattha amhākaṃ sammāsambuddho nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi, purimakā ca tayo sammāsambuddhā samāpattiṃ appetvā nisīdiṃsu, yattha kakusandhassa bhagavato mahāsirīsabodhi, konāgamanassa bhagavato udumbarabodhi, kassapasammāsambuddhassa ca nigrodhabodhi patiṭṭhāsi, tasmiṃ mahāmeghavanuyyānassa tilakabhūte sumanasāmaṇerassa vacanena paṭhamameva katabhūmiparikamme rājavatthudvārakoṭṭhakaṭṭhāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi.

พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ แม้พระองค์นั้นแล ทรงสดับคำของพระสุมนสามเณรแล้ว ตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำ เดือนมาคสิระ (เดือน ๑๒) ทรงให้ชำระและประดับตกแต่งทางตั้งแต่ประตูทิศเหนือไปจนถึงเมืองชมพูโกลปัตตนะ ในวันที่เสด็จออกจากเมือง ทรงยืนอยู่ที่บริเวณสมุททสาละ ใกล้ประตูทิศเหนือ ทรงเห็นพระมหาโพธิ์ที่กำลังมาในมหาสมุทรด้วยความโอ่อ่าตระการนั้น ด้วยอานุภาพของพระเถระ ทรงมีพระทัยยินดี เสด็จออกไป โปรยดอกไม้ห้าสีตลอดทาง วางพุ่มดอกไม้เป็นระยะๆ เสด็จถึงเมืองชมพูโกลปัตตนะภายในวันเดียว ทรงแวดล้อมด้วยนักดนตรีทั้งหมด ทรงบูชาด้วยดอกไม้ ธูปหอม เครื่องหอม และเครื่องอบต่างๆ ทรงลงไปในน้ำลึกเท่าคอ ทรงมีพระทัยเลื่อมใส ตรัสว่า "โอ้หนอ! พระมหาโพธิพฤกษ์ผู้ยังรัศมีอันเป็นสาระของพระทศพลให้แผ่ไป ได้มาถึงแล้ว" ทรงยกพระมหาโพธิ์ขึ้นประดิษฐานบนพระเศียรอันเป็นอวัยวะสูงสุด พร้อมด้วยตระกูลผู้มีชาติสมบูรณ์ ๑๖ ตระกูลที่มาพร้อมกับพระมหาโพธิ์ ทรงขึ้นจากทะเล วางพระมหาโพธิ์ไว้ที่ชายทะเล ทรงบูชาด้วยราชสมบัติแห่งเกาะตัมพปัณณิทั้งสิ้นเป็นเวลาสามวัน และทรงมอบราชสมบัติให้แก่ตระกูลผู้มีชาติสมบูรณ์ ๑๖ ตระกูลดูแล ครั้นในวันที่สี่ ทรงรับพระมหาโพธิ์และทำการบูชาอันยิ่งใหญ่ เสด็จถึงเมืองอนุราธปุระโดยลำดับ ในเมืองอนุราธปุระก็ทรงทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ ในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ เวลาที่เงาเพิ่มขึ้น (บ่าย) ทรงนำพระมหาโพธิ์เข้าทางประตูทิศเหนือ นำผ่านกลางเมือง ออกทางประตูทิศใต้ ณ สถานที่ห่างจากประตูทิศใต้ ๕๐๐ คันธนู ที่ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราทั้งหลายทรงเข้าพระนิโรธสมาบัติประทับอยู่ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสามพระองค์ในอดีตก็ทรงเข้าสมาบัติประทับอยู่ ที่ซึ่งพระมหาศรีสโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคกุกกุสันธะ, พระอุทุมพรโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะ, และพระนิโครธโพธิ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากัสสปะ ได้ประดิษฐานอยู่ ณ สถานที่นั้นซึ่งเป็นดุจเครื่องประดับของมหาเมฆวันอุทยาน ตามคำของพระสุมนสามเณร ได้ประดิษฐานพระมหาโพธิ์ ณ สถานที่ประตูซุ้มพระราชอุทยาน ซึ่งได้มีการเตรียมพื้นที่ไว้ก่อนแล้ว

Kathaṃ? Tāni kira bodhiṃ parivāretvā āgatāni soḷasa jātisampannakulāni rājavesaṃ gaṇhiṃsu. Rājā dovārikavesaṃ gaṇhi. Soḷasa kulāni mahābodhiṃ gahetvā oropayiṃsu. Mahābodhi tesaṃ hatthato muttasamanantarameva asītihatthappamāṇaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā chabbaṇṇaraṃsiyo muñci. Raṃsiyo sakaladīpaṃ pattharitvā upari brahmalokaṃ āhacca aṭṭhaṃsu. Mahābodhipāṭihāriyaṃ disvā sañjātappasādāni dasapurisasahassāni anupubbavipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā pabbajiṃsu. Yāva sūriyatthaṅgamā mahābodhi antalikkhe aṭṭhāsi. Atthaṅgamite pana sūriye rohiṇinakkhattena pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saha bodhipatiṭṭhānā udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi. Patiṭṭhahitvā ca pana mahābodhi satta divasāni himagabbhe sannisīdi. Lokassa adassanaṃ agamāsi. Sattame [Pg.74] divase vigatavalāhakaṃ nabhaṃ ahosi. Chabbaṇṇaraṃsiyo jalantā vipphurantā nicchariṃsu. Mahābodhissa khandho ca sākhāyo ca pattāni ca pañca phalāni ca dassiṃsu. Mahindatthero ca saṅghamittattherī ca rājā ca saparivārā mahābodhiṭṭhānameva agamaṃsu. Yebhuyyena ca sabbe dīpavāsino sannipatiṃsu. Tesaṃ passantānaṃyeva uttarasākhato ekaṃ phalaṃ paccitvā sākhato mucci. Thero hatthaṃ upanāmesi. Phalaṃ therassa hatthe patiṭṭhāsi. Taṃ thero ‘‘ropaya, mahārājā’’ti rañño adāsi. Rājā gahetvā suvaṇṇakaṭāhe madhurapaṃsuṃ ākiritvā gandhakalalaṃ pūretvā ropetvā mahābodhiāsannaṭṭhāne ṭhapesi. Sabbesaṃ passantānaṃyeva catuhatthappamāṇā aṭṭha taruṇabodhirukkhā uṭṭhahiṃsu. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā aṭṭha taruṇabodhirukkhe setacchattena pūjetvā abhisekaṃ adāsi. Tato ekaṃ bodhirukkhaṃ āgamanakāle mahābodhinā paṭhamapatiṭṭhitokāse jambukolapaṭṭane ropayiṃsu, ekaṃ tavakkabrāhmaṇassa gāmadvāre, ekaṃ thūpārāme, ekaṃ issaranimmānavihāre, ekaṃ paṭhamacetiyaṭṭhāne, ekaṃ cetiyapabbate, ekaṃ rohaṇajanapadamhi kājaragāme, ekaṃ rohaṇajanapadamhiyeva candanagāme. Itaresaṃ catunnaṃ phalānaṃ bījehi jāte dvattiṃsa bodhitaruṇe yojaniyaārāmesu patiṭṭhāpesuṃ.

อย่างไรเล่า? ได้ยินว่า ตระกูลผู้มีชาติสมบูรณ์ ๑๖ ตระกูลเหล่านั้นที่แวดล้อมพระมหาโพธิ์มา ได้แต่งกายเป็นกษัตริย์ พระราชาทรงแต่งกายเป็นนายประตู ตระกูล ๑๖ ตระกูลนั้นถือพระมหาโพธิ์ลง ทันทีที่พระมหาโพธิ์หลุดจากมือของพวกเขา ก็ลอยขึ้นไปในอากาศสูง ๘๐ ศอก และเปล่งฉัพพรรณรังสี รังสีเหล่านั้นแผ่ไปทั่วเกาะ กระทบถึงพรหมโลกเบื้องบนแล้วตั้งอยู่ ชายหมื่นคนผู้เกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่งเมื่อเห็นปาฏิหาริย์ของพระมหาโพธิ์ ได้ตั้งวิปัสสนาตามลำดับ บรรลุอรหัตตผลแล้วบวช พระมหาโพธิ์ตั้งอยู่ในอากาศจนกระทั่งพระอาทิตย์ตก ครั้นพระอาทิตย์ตกแล้ว ก็ประดิษฐานลงบนพื้นดินพร้อมด้วยฤกษ์โรหิณี พร้อมกับการประดิษฐานของพระมหาโพธิ์ แผ่นดินใหญ่ก็ไหวไปจนถึงขอบน้ำ และพระมหาโพธิ์เมื่อประดิษฐานแล้ว ก็ตั้งอยู่ในกลุ่มเมฆหมอกเป็นเวลาเจ็ดวัน ได้หายไปจากการมองเห็นของโลก ในวันที่เจ็ด ท้องฟ้าก็ปราศจากเมฆหมอก ฉัพพรรณรังสีเปล่งประกายเจิดจ้าและแผ่ไปทั่ว ลำต้น กิ่งก้าน ใบ และผลห้าผลของพระมหาโพธิ์ก็ปรากฏ พระมหินทเถระ พระสังฆมิตตาเถรี และพระราชาพร้อมด้วยบริวาร ได้เสด็จไปยังสถานที่ประดิษฐานพระมหาโพธิ์ และชาวเกาะส่วนใหญ่ทั้งหมดก็มารวมกัน ขณะที่พวกเขากำลังมองดูอยู่ ผลหนึ่งก็สุกจากกิ่งทิศเหนือและหลุดจากกิ่ง พระเถระยื่นมือออกไป ผลนั้นก็ประดิษฐานในมือของพระเถระ พระเถระถวายผลนั้นแก่พระราชา ตรัสว่า "มหาราช ขอพระองค์ทรงปลูกเถิด" พระราชาทรงรับไป ทรงโปรยดินหวานลงในกระถางทองคำ ทรงเติมโคลนหอม ทรงปลูกแล้วทรงวางไว้ใกล้สถานที่ประดิษฐานพระมหาโพธิ์ ขณะที่ทุกคนกำลังมองดูอยู่ ต้นโพธิ์อ่อนแปดต้นสูงสี่ศอกก็ผุดขึ้น พระราชาทรงเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงบูชาต้นโพธิ์อ่อนแปดต้นด้วยเศวตฉัตรและทรงกระทำพิธีอภิเษก จากนั้น ต้นโพธิ์ต้นหนึ่งถูกปลูกที่เมืองชมพูโกลปัตตนะ ซึ่งเป็นสถานที่แรกที่พระมหาโพธิ์ประดิษฐานเมื่อครั้งมาถึง ต้นหนึ่งที่ประตูหมู่บ้านของพราหมณ์ตวกกะ ต้นหนึ่งที่ถูปาราม ต้นหนึ่งที่อิสสรนิมมานวิหาร ต้นหนึ่งที่สถานที่ปฐมเจดีย์ ต้นหนึ่งที่เจติยบรรพต ต้นหนึ่งที่หมู่บ้านกาจรคามในโรหนชนบท ต้นหนึ่งที่หมู่บ้านจันทนคามในโรหนชนบทนั่นเอง ส่วนต้นโพธิ์อ่อน ๓๒ ต้นที่เกิดจากเมล็ดของผลอีกสี่ผลที่เหลือ ก็ถูกประดิษฐานในอารามที่อยู่ภายในระยะหนึ่งโยชน์

Evaṃ puttanattuparamparāya samantā dīpavāsīnaṃ hitāya sukhāya patiṭṭhite dasabalassa dhammadhajabhūte mahābodhimhi anuḷā devī pañcahi kaññāsatehi pañcahi ca antepurikāsatehīti mātugāmasahassena saddhiṃ saṅghamittattheriyā santike pabbajitvā nacirasseva saparivārā arahatte patiṭṭhāsi. Ariṭṭhopi kho rañño bhāgineyyo pañcahi purisasatehi saddhiṃ therassa santike pabbajitvā nacirasseva saparivāro arahatte patiṭṭhāsi.

เมื่อพระมหาโพธิ์อันเป็นดุจธงชัยแห่งพระธรรมของพระทศพล ได้ประดิษฐานแล้วเพื่อประโยชน์และความสุขของชาวเกาะโดยรอบสืบไปชั่วลูกหลาน พระนางอนุฬาเทวีพร้อมด้วยหญิงสาว ๕๐๐ คน และนางใน ๕๐๐ คน รวมเป็นหญิงหนึ่งพันคน ได้บวชในสำนักของพระสังฆมิตตาเถรี และไม่นานนักก็พร้อมด้วยบริวารได้บรรลุอรหัตตผล แม้อริฏฐะผู้เป็นพระภาคิไนยของพระราชาพร้อมด้วยชาย ๕๐๐ คน ได้บวชในสำนักของพระเถระ และไม่นานนักก็พร้อมด้วยบริวารได้บรรลุอรหัตตผล

Athekadivasaṃ rājā mahābodhiṃ vanditvā therena saddhiṃ thūpārāmaṃ gacchati. Tassa lohapāsādaṭṭhānaṃ sampattassa purisā pupphāni abhihariṃsu. Rājā therassa pupphāni adāsi. Thero pupphehi lohapāsādaṭṭhānaṃ pūjesi. Pupphesu bhūmiyaṃ patitamattesu mahābhūmicālo ahosi. Rājā ‘‘kasmā, bhante, bhūmi calitā’’ti pucchi. ‘‘Ismiṃ, mahārāja, okāse saṅghassa anāgate uposathāgāraṃ bhavissati, tassetaṃ pubbanimitta’’nti.

หลังจากนั้น วันหนึ่ง พระราชาทรงไหว้ต้นมหาโพธิ์แล้ว เสด็จไปยังถูปารามพร้อมกับพระเถระ เมื่อพระราชาเสด็จถึงสถานที่ตั้งโลหปราสาท พวกบุรุษได้นำดอกไม้มาถวาย พระราชาได้ถวายดอกไม้เหล่านั้นแก่พระเถระ พระเถระบูชาสถานที่ตั้งโลหปราสาทด้วยดอกไม้ เมื่อดอกไม้เหล่านั้นตกลงบนพื้นดินเท่านั้น ก็เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ขึ้น พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรแผ่นดินจึงไหว" พระเถระตอบว่า "มหาราช ในสถานที่นี้ ในอนาคตจักมีโรงอุโบสถของสงฆ์ นี้เป็นบุพนิมิตของการที่โรงอุโบสถนั้นจักมี"

Rājā [Pg.75] puna therena saddhiṃ gacchanto ambaṅgaṇaṭṭhānaṃ patto. Tatthassa vaṇṇagandhasampannaṃ atimadhurarasaṃ ekaṃ ambapakkaṃ āharīyittha. Rājā taṃ therassa paribhogatthāya adāsi. Thero tattheva paribhuñjitvā ‘‘idaṃ ettheva ropethā’’ti āha. Rājā taṃ ambaṭṭhiṃ gahetvā tattheva ropetvā udakaṃ āsiñci. Saha ambabījaropanena pathavī akampi. Rājā ‘‘kasmā, bhante, pathavī kampitthā’’ti pucchi. ‘‘Imasmiṃ, mahārāja, okāse saṅghassa anāgate ‘ambaṅgaṇaṃ’ nāma sannipātaṭṭhānaṃ bhavissati, tassetaṃ pubbanimitta’’nti.

พระราชาเสด็จไปพร้อมกับพระเถระอีก ได้เสด็จถึงสถานที่ชื่ออัมพังคณ ในสถานที่นั้น มีมะม่วงสุกผลหนึ่งซึ่งสมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น มีรสหวานยิ่ง อันบุรุษนำมาถวายเพื่อพระราชา พระราชาถวายมะม่วงสุกนั้นแก่พระเถระเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค พระเถระบริโภคในสถานที่นั้นนั่นเองแล้วกล่าวว่า "จงปลูกเมล็ดมะม่วงนี้ในสถานที่นี้เอง" พระราชาทรงถือเอาเมล็ดมะม่วงนั้นแล้วทรงปลูกในสถานที่นั้นนั่นเอง แล้วทรงรดน้ำ พร้อมกับการปลูกเมล็ดมะม่วง แผ่นดินก็ไหว พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรแผ่นดินจึงไหว" พระเถระตอบว่า "มหาราช ในสถานที่นี้ ในอนาคตจักมีสถานที่ประชุมของสงฆ์ชื่อว่าอัมพังคณ นี้เป็นบุพนิมิตของการที่สถานที่ประชุมนั้นจักมี"

Rājā tattha aṭṭha pupphamuṭṭhiyo okiritvā vanditvā puna therena saddhiṃ gacchanto mahācetiyaṭṭhānaṃ patto. Tatthassa purisā campakapupphāni abhihariṃsu. Tāni rājā therassa adāsi. Thero mahācetiyaṭṭhānaṃ pupphehi pūjetvā vandi. Tāvadeva mahāpathavī saṅkampi. Rājā ‘‘kasmā, bhante, pathavī kampitthā’’ti pucchi. ‘‘Imasmiṃ, mahārāja, okāse anāgate buddhassa bhagavato asadiso mahāthūpo bhavissati, tassetaṃ pubbanimitta’’nti. ‘‘Ahameva karomi, bhante’’ti. ‘‘Alaṃ, mahārāja, tumhākaṃ aññaṃ bahukammaṃ atthi, tumhākaṃ pana nattā duṭṭhagāmaṇī abhayo nāma kāressatī’’ti. Atha rājā ‘‘sace, bhante, mayhaṃ nattā karissati, kataṃyeva mayā’’ti dvādasahatthaṃ pāsāṇatthambhaṃ āharāpetvā ‘‘devānampiyatissassa rañño nattā duṭṭhagāmaṇī abhayo nāma imasmiṃ padese thūpaṃ karotū’’ti akkharāni likhāpetvā patiṭṭhāpetvā vanditvā theraṃ pucchi – ‘‘patiṭṭhitaṃ nu kho, bhante, tambapaṇṇidīpe sāsana’’nti? ‘‘Patiṭṭhitaṃ, mahārāja, sāsanaṃ; mūlāni panassa na tāva otarantī’’ti. ‘‘Kadā pana, bhante mūlāni otiṇṇāni nāma bhavissantī’’ti? ‘‘Yadā, mahārāja, tambapaṇṇidīpakānaṃ mātāpitūnaṃ tambapaṇṇidīpe jāto dārako tambapaṇṇidīpe pabbajitvā tambapaṇṇidīpamhiyeva vinayaṃ uggahetvā tambapaṇṇidīpe vācessati, tadā sāsanassa mūlāni otiṇṇāni nāma bhavissantī’’ti. ‘‘Atthi pana, bhante, ediso bhikkhū’’ti? ‘‘Atthi, mahārāja, mahāariṭṭho bhikkhu paṭibalo etasmiṃ kamme’’ti. ‘‘Mayā ettha, bhante, kiṃ kattabba’’nti? ‘‘Maṇḍapaṃ, mahārāja, kātuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā meghavaṇṇābhayassa amaccassa pariveṇaṭṭhāne mahāsaṅgītikāle ajātasattumahārājena katamaṇḍapappakāraṃ rājānubhāvena maṇḍapaṃ kāretvā sabbatāḷāvacare sakasakasippesu payojetvā ‘‘sāsanassa mūlāni otarantāni [Pg.76] passissāmī’’ti anekapurisasahassaparivuto thūpārāmaṃ anuppatto.

พระราชาทรงโปรยดอกไม้ ๘ กำมือในสถานที่นั้นแล้วทรงไหว้ เสด็จไปพร้อมกับพระเถระอีก ได้เสด็จถึงสถานที่ตั้งมหาเจดีย์ ในสถานที่นั้น พวกบุรุษได้นำดอกจำปามาถวายเพื่อพระราชา พระราชาถวายดอกจำปาเหล่านั้นแก่พระเถระ พระเถระบูชาสถานที่ตั้งมหาเจดีย์ด้วยดอกไม้แล้วไหว้ ในขณะนั้นนั่นเอง แผ่นดินใหญ่ก็ไหวสะเทือน พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรแผ่นดินจึงไหว" พระเถระตอบว่า "มหาราช ในสถานที่นี้ ในอนาคตจักมีมหาเจดีย์ที่ไม่มีใครเสมอเหมือนของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า นี้เป็นบุพนิมิตของการที่มหาเจดีย์นั้นจักมี" พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์นั่นแหละจักกระทำ" พระเถระตอบว่า "พอเถิด มหาราช การงานอื่นอีกมากยังมีอยู่สำหรับพระองค์ แต่พระนัดดาของพระองค์ชื่อว่าทุฏฐคามณีอภัยจักให้กระทำ" หลังจากนั้น พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพระนัดดาของข้าพระองค์จักกระทำ ก็ชื่อว่าอันข้าพระองค์กระทำแล้วนั่นเอง" ดังนี้แล้ว ทรงให้คนนำเสาหินที่มีความยาว ๑๒ ศอกมา แล้วทรงให้จารึกอักษรว่า "พระนัดดาของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ชื่อว่าทุฏฐคามณีอภัย จงสร้างพระสถูปในที่นี้" ดังนี้ แล้วทรงให้ประดิษฐานไว้ ทรงไหว้แล้ว ตรัสถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสนาตั้งมั่นแล้วหรือหนอในเกาะตัมพปัณณิ" พระเถระตอบว่า "มหาราช พระศาสนาตั้งมั่นแล้ว แต่รากเหง้าของพระศาสนานั้นยังไม่หยั่งลง" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อไรเล่ารากเหง้าทั้งหลายจึงจะชื่อว่าหยั่งลงแล้ว" พระเถระตอบว่า "มหาราช เมื่อใด เด็กที่เกิดในเกาะตัมพปัณณิของบิดามารดาชาวเกาะตัมพปัณณิ บวชในเกาะตัมพปัณณิแล้ว เรียนพระวินัยในเกาะตัมพปัณณินั่นเอง แล้วจักบอกสอนในเกาะตัมพปัณณิ เมื่อนั้น รากเหง้าของพระศาสนาจึงจะชื่อว่าหยั่งลงแล้ว" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีภิกษุเช่นนี้อยู่หรือ" พระเถระตอบว่า "มหาราช มีอยู่ ภิกษุชื่อมหาอริฏฐะเป็นผู้สามารถในกิจนี้" พระราชาตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ควรทำอะไรในเรื่องนี้" พระเถระตอบว่า "มหาราช ควรสร้างมณฑป" พระราชาตรัสว่า "ดีละ ท่านผู้เจริญ" ดังนี้แล้ว พระราชาทรงให้สร้างมณฑปอย่างมณฑปที่พระเจ้าอชาตศัตรูทรงสร้างในคราวปฐมสังคายนา ในสถานที่ตั้งบริเวณของอำมาตย์ชื่อเมฆวรรณาภัย ด้วยพระราชานุภาพ แล้วทรงให้พวกนักดนตรีทั้งปวงประกอบในศิลปะของตนๆ ทรงดำริว่า "จักเห็นรากเหง้าของพระศาสนาหยั่งลง" ดังนี้แล้ว เสด็จถึงถูปารามอันบุรุษหลายพันห้อมล้อมแล้ว

Tena kho pana samayena thūpārāme aṭṭhasaṭṭhi bhikkhusahassāni sannipatiṃsu. Mahāmahindattherassa āsanaṃ dakkhiṇābhimukhaṃ paññattaṃ hoti. Mahāariṭṭhattherassa dhammāsanaṃ uttarābhimukhaṃ paññattaṃ hoti. Atha kho mahāariṭṭhatthero mahindattherena ajjhiṭṭho attano anurūpena pattānukkamena dhammāsane nisīdi. Mahindattherapamukhā aṭṭhasaṭṭhi mahātherā dhammāsanaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Raññopi kaniṭṭhabhātā mattābhayatthero nāma ‘‘dhuraggāho hutvā vinayaṃ uggaṇhissāmī’’ti pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mahāariṭṭhattherassa dhammāsanameva parivāretvā nisīdi. Avasesāpi bhikkhū sarājikā ca parisā attano attano pattāsane nisīdiṃsu.

ในสมัยนั้นแล ภิกษุ ๖๘,๐๐๐ รูปประชุมกันในถูปาราม อาสนะของพระมหาเถระมหินท์อันจัดตั้งไว้แล้วโดยหันหน้าไปทางทิศใต้ ธรรมาสน์ของพระมหาเถระอริฏฐะอันจัดตั้งไว้แล้วโดยหันหน้าไปทางทิศเหนือ หลังจากนั้นแล พระมหาเถระอริฏฐะอันพระเถระมหินท์อาราธนาแล้ว ได้นั่งบนธรรมาสน์ตามลำดับที่พึงถึงตามสมควรแก่ตน พระมหาเถระ ๖๘ รูปมีพระเถระมหินท์เป็นประธาน แวดล้อมธรรมาสน์แล้วนั่ง แม้พระอนุชาของพระราชาชื่อว่าพระเถระมัตตาภัย ทรงดำริว่า "จักเป็นผู้รับภาระสำคัญแล้วเรียนพระวินัย" ดังนี้แล้ว พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป แวดล้อมธรรมาสน์ของพระมหาเถระอริฏฐะนั่นเองแล้วนั่ง แม้ภิกษุที่เหลือและบริษัทพร้อมด้วยพระราชา ก็นั่งบนอาสนะที่ถึงแก่ตนๆ

Athāyasmā mahāariṭṭhatthero tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūleti vinayanidānaṃ abhāsi. Bhāsite ca panāyasmatā ariṭṭhattherena vinayanidāne ākāsaṃ mahāviravaṃ ravi. Akālavijjulatā nicchariṃsu. Devatā sādhukāraṃ adaṃsu. Mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā saṅkampi. Evaṃ anekesu pāṭihāriyesu vattamānesu āyasmā ariṭṭhatthero mahāmahindapamukhehi aṭṭhasaṭṭhiyā paccekagaṇīhi khīṇāsavamahātherehi tadaññehi ca aṭṭhasaṭṭhibhikkhusahassehi parivuto paṭhamakattikapavāraṇādivase thūpārāmavihāramajjhe satthu karuṇāguṇadīpakaṃ bhagavato anusiṭṭhikarānaṃ kāyakammavacīkammavipphanditavinayanaṃ vinayapiṭakaṃ pakāsesi. Pakāsetvā ca yāvatāyukaṃ tiṭṭhamāno bahūnaṃ vācetvā bahūnaṃ hadaye patiṭṭhāpetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tepi kho mahāmahindappamukhā tasmiṃ samāgame –

หลังจากนั้น พระมหาอริฏฐเถระผู้มีอายุ ได้แสดงวินัยนิทานว่า "ในสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เมืองเวรัญชา ใต้ต้นสะเดา" เป็นต้น เมื่อพระอริฏฐเถระผู้มีอายุแสดงวินัยนิทานแล้ว อากาศได้บันลือเสียงกึกก้องใหญ่ สายฟ้าแลบผิดกาลได้เกิดขึ้น เทวดาทั้งหลายได้ให้สาธุการ มหาปฐพีได้หวั่นไหวมีน้ำเป็นที่สุดรอบ เมื่อปาฏิหาริย์มากมายเกิดขึ้นอย่างนี้ พระอริฏฐเถระผู้มีอายุแวดล้อมด้วยพระอรหันตมหาเถระผู้สิ้นอาสวะ ๖๘ รูป มีพระมหาเถระมหินท์เป็นประมุข และภิกษุอื่นอีก ๖๘,๐๐๐ รูป ได้ประกาศพระวินัยปิฎกอันเป็นเครื่องกำจัดความหวั่นไหวแห่งกายกรรมและวจีกรรมของผู้ประพฤติตามพระโอวาทของพระผู้มีพระภาค ผู้แสดงคุณคือพระกรุณาของพระศาสดา ณ ท่ามกลางวิหารถูปาราม ในวันปวารณาแรกแห่งเดือนกัตติกะ (วันเพ็ญเดือน ๑๑) และเมื่อประกาศแล้ว ดำรงอยู่ตลอดอายุขัย ได้บอกสอนแก่ภิกษุจำนวนมาก ให้ตั้งมั่นในใจของภิกษุจำนวนมากแล้ว ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พระมหาเถระเหล่านั้นมีพระมหาเถระมหินท์เป็นประมุข ผู้มาประชุมกันในการประชุมนั้น –

‘‘Aṭṭhasaṭṭhi mahātherā, dhuraggāhā samāgatā;

Paccekagaṇino sabbe, dhammarājassa sāvakā.

“พระมหาเถระ ๖๘ รูป ผู้รับภาระเป็นประธาน ผู้มีคณะเฉพาะตนทั้งหมด เป็นสาวกของพระธรรมราชา ได้มาประชุมพร้อมกันแล้ว

‘‘Khīṇāsavā vasippattā, tevijjā iddhikovidā;

Uttamatthamabhiññāya, anusāsiṃsu rājino.

“พระมหาสีเหล่านั้น ผู้สิ้นอาสวะแล้ว ผู้บรรลุวสีแล้ว ผู้มีวิชชา ๓ ผู้ฉลาดในอิทธิวิธีอภิญญา ได้รู้ยิ่งซึ่งประโยชน์อันสูงสุดแล้ว ได้สั่งสอนพระราชาแล้ว

‘‘Ālokaṃ dassayitvāna, obhāsetvā mahiṃ imaṃ;

Jalitvā aggikkhandhāva, nibbāyiṃsu mahesayo’’.

“พระมหาสีเหล่านั้น ได้แสดงแสงสว่างแล้ว ได้ทำให้แผ่นดินนี้สว่างไสวแล้ว ได้ลุกโพลงดุจกองไฟใหญ่แล้ว ได้ปรินิพพานแล้ว”

Tesaṃ [Pg.77] parinibbānato aparabhāge aññepi tesaṃ therānaṃ antevāsikā tissadattakāḷasumana-dīghasumanādayo ca mahāariṭṭhattherassa antevāsikā, antevāsikānaṃ antevāsikā cāti evaṃ pubbe vuttappakārā ācariyaparamparā imaṃ vinayapiṭakaṃ yāvajjatanā ānesuṃ. Tena vuttaṃ –

ในภายหลังจากการปรินิพพานของพระเถระเหล่านั้น แม้พระเถระอื่นๆ มีพระติสสทัตตะ พระกาฬสุมนะ พระทีฆสุมนะเป็นต้น ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระเหล่านั้น และศิษย์ของพระมหาอริฏฐเถระ และศิษย์ของศิษย์ทั้งหลายอย่างนี้ อาจารย์สืบต่อกันมาตามที่กล่าวไว้ในกาลก่อน ได้นำพระวินัยปิฎกนี้มาจนถึงวันนี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Tatiyasaṅgahato pana uddhaṃ imaṃ dīpaṃ mahindādīhi ābhataṃ, mahindato uggahetvā kañci kālaṃ ariṭṭhattherādīhi ābhataṃ, tato yāvajjatanā tesaṃyeva antevāsikaparamparabhūtāya ācariyaparamparāya ābhata’’nti.

“อนึ่ง พระวินัยปิฎกนี้ถูกนำมายังเกาะนี้โดยพระมหินท์เป็นต้น ตั้งแต่สังคายนาครั้งที่ ๓ และถูกนำมาโดยพระอริฏฐเถระเป็นต้น ชั่วระยะเวลาหนึ่งหลังจากพระมหินท์ และจากนั้นจนถึงปัจจุบันนี้ ก็ถูกนำมาโดยอาจารย์สืบต่อกันมาซึ่งเป็นศิษย์สืบต่อกันมาของพระเถระเหล่านั้นเอง”

Kattha patiṭṭhitanti? Yesaṃ pāḷito ca atthato ca anūnaṃ vattati, maṇighaṭe pakkhittatelamiva īsakampi na paggharati, evarūpesu adhimattasati-gati-dhiti-mantesu lajjīsu kukkuccakesu sikkhākāmesu puggalesu patiṭṭhitanti veditabbaṃ. Tasmā vinayapatiṭṭhāpanatthaṃ vinayapariyattiyā ānisaṃsaṃ sallakkhetvā sikkhākāmena bhikkhunā vinayo pariyāpuṇitabbo.

ในคำถามว่า “ตั้งมั่นอยู่ที่ไหน?” พึงทราบคำตอบอย่างนี้ว่า “ตั้งมั่นอยู่ในบุคคลทั้งหลายผู้มีสติ ปัญญา และความเพียรอย่างยิ่ง ผู้มีความละอายต่อบาป ผู้มีความรังเกียจ (สงสัยว่าควรหรือไม่ควร) ผู้ใคร่ในสิกขา ๓ ผู้ซึ่งพระบาลีและอรรถไม่บกพร่องในใจของตน เป็นไปอยู่ ดุจน้ำมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะแก้วมณี ไม่รั่วไหลแม้แต่น้อย” เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ใคร่ในการศึกษา พึงพิจารณาอานิสงส์ของการศึกษาพระวินัย เพื่อประโยชน์แก่การตั้งมั่นแห่งพระวินัย แล้วพึงศึกษาเล่าเรียนพระวินัย

Tatrāyaṃ vinayapariyattiyā ānisaṃso – vinayapariyattikusalo hi puggalo sāsane paṭiladdhasaddhānaṃ kulaputtānaṃ mātāpituṭṭhāniyo hoti, tadāyattā hi nesaṃ pabbajjā upasampadā vattānuvattapaṭipatti ācāragocarakusalatā. Api cassa vinayapariyattiṃ nissāya attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito; kukkuccapakatānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisaraṇaṃ hoti; visārado saṅghamajjhe voharati; paccatthike sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhāti; saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā vinayadhare puggale; attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito…pe… saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno hotī’’ti (pari. 325).

อานิสงส์ของการศึกษาพระวินัยนี้คือ – แท้จริง บุคคลผู้ฉลาดในการศึกษาพระวินัย ย่อมตั้งอยู่ในฐานะบิดามารดาของกุลบุตรทั้งหลายผู้ได้ศรัทธาแล้วในพระศาสนา แท้จริง การบวชเป็นสามเณร การอุปสมบท การปฏิบัติวัตรน้อยใหญ่ และความฉลาดในอาจาระและโคจร (ความประพฤติที่เหมาะสมและสถานที่ที่ควรไปของภิกษุ) ของกุลบุตรเหล่านั้น ย่อมขึ้นอยู่กับผู้ฉลาดในพระวินัยนั้น อนึ่ง อาศัยการศึกษาพระวินัย กองศีลของพระวินัยธรนั้นย่อมได้รับการคุ้มครองและรักษาดีแล้ว ย่อมเป็นที่พึ่งของภิกษุทั้งหลายผู้ถูกความรังเกียจครอบงำ ย่อมกล่าวได้ในท่ามกลางสงฆ์อย่างปราศจากความหวาดหวั่น ย่อมข่มศัตรูด้วยถ้อยคำอันประกอบด้วยธรรมได้อย่างดี ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้ ย่อมมีแก่บุคคลผู้ทรงวินัย คือ กองศีลของตนย่อมได้รับการคุ้มครองและรักษาดีแล้ว...เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม” ดังนี้ (ป. ๓๒๕)

Ye cāpi saṃvaramūlakā kusalā dhammā vuttā bhagavatā, vinayadharo puggalo tesaṃ dāyādo; vinayamūlakattā tesaṃ dhammānaṃ. Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘vinayo saṃvaratthāya, saṃvaro avippaṭisāratthāya, avippaṭisāro pāmojjatthāya, pāmojjaṃ pītatthāya, pīti passaddhatthāya, passaddhi sukhatthāya, sukhaṃ samādhatthāya, samādhi yathābhūtañāṇadassanatthāya, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya[Pg.78], vimutti vimuttiñāṇadassanatthāya, vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāya. Etadatthā kathā, etadatthā mantanā, etadatthā upanisā, etadatthaṃ sotāvadhānaṃ – yadidaṃ anupādācittassa vimokkho’’ti (pari. 366). Tasmā vinayapariyattiyā āyogo karaṇīyoti.

อนึ่ง กุศลธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่ามีความสำรวมเป็นรากเหง้า บุคคลผู้ทรงวินัยย่อมเป็นทายาทของกุศลธรรมเหล่านั้น เพราะกุศลธรรมเหล่านั้นมีพระวินัยเป็นรากเหง้า แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสพระสูตรนี้ไว้ว่า “พระวินัยมีเพื่อความสำรวม ความสำรวมมีเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ ความไม่เดือดร้อนใจมีเพื่อความปราโมทย์ ความปราโมทย์มีเพื่อปีติ ปีติมีเพื่อความสงบระงับ ความสงบระงับมีเพื่อความสุข ความสุขมีเพื่อสมาธิ สมาธิมีเพื่อญาณทัสสนะตามความเป็นจริง ญาณทัสสนะตามความเป็นจริงมีเพื่อความหน่าย ความหน่ายมีเพื่อความคลายกำหนัด ความคลายกำหนัดมีเพื่อความหลุดพ้น ความหลุดพ้นมีเพื่อญาณทัสสนะในความหลุดพ้น ญาณทัสสนะในความหลุดพ้นมีเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน วินัยกถามีประโยชน์นี้ การปรึกษาหารือมีประโยชน์นี้ เหตุใกล้มีประโยชน์นี้ การตั้งใจฟังมีประโยชน์นี้ คือความหลุดพ้นแห่งจิตโดยไม่อุปาทาน” ดังนี้ (ป. ๓๖๖) เพราะเหตุนั้น พึงกระทำความเพียรในการศึกษาพระวินัยปิฎก

Ettāvatā ca yā sā vinayasaṃvaṇṇanatthaṃ mātikā ṭhapitā tattha –

อนึ่ง ด้วยลำดับคำมีประมาณเท่านี้ มาติกาใดที่เราตั้งไว้เพื่อประโยชน์แก่การอธิบายพระวินัยปิฎก ในมาติกานั้น –

‘‘Vuttaṃ yena yadā yasmā, dhāritaṃ yena cābhataṃ;

Yatthappatiṭṭhitaṃ cetametaṃ, vatvā vidhiṃ tato’’ti.

“อันผู้ใดกล่าวไว้ เมื่อใด เพราะเหตุใด อันผู้ใดทรงไว้และนำมาแล้ว และสิ่งนี้ตั้งมั่นอยู่ที่ใด กล่าวแล้วซึ่งวิธีนั้นจากนั้น”

Imissā tāva gāthāya attho pakāsito vinayassa ca bāhiranidānavaṇṇanā yathādhippāyaṃ saṃvaṇṇitā hotīti.

อรรถของคาถาแรกนี้ได้ประกาศแล้ว และอรรถกถาบาหิรนิทานของพระวินัยได้อธิบายไว้ตามความประสงค์แล้ว ดังนี้

Tatiyasaṅgītikathā niṭṭhitā.

เรื่องสังคายนาครั้งที่ ๓ จบแล้ว

Bāhiranidānakathā niṭṭhitā.

เรื่องบาหิรนิทานจบแล้ว

Verañjakaṇḍavaṇṇanā

อรรถกถาเวรัญชกัณฑ์

1. Idāni [Pg.79]

๑. บัดนี้

‘‘Tenātiādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato;

Dassayanto karissāmi, vinayassatthavaṇṇana’’nti.

“เราจักทำอรรถกถาพระวินัย โดยแสดงอรรถของบทที่ขึ้นต้นด้วย ‘เตน’ โดยประการต่างๆ” เพราะได้กล่าวคำปฏิญญาไว้แล้ว (ในตอนต้นของอรรถกถานี้) ว่า “เราจักทำอรรถาธิบายของบททั้งหลายมี ‘เตน สมเยน พุทโธ ภควา’ เป็นต้น”

Vuttattā tena samayena buddho bhagavātiādīnaṃ atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Seyyathidaṃ – tenāti aniyamaniddesavacanaṃ. Tassa sarūpena avuttenapi aparabhāge atthato siddhena yenāti iminā vacanena paṭiniddeso kātabbo. Aparabhāge hi vinayapaññattiyācanahetubhūto āyasmato sāriputtassa parivitakko siddho. Tasmā yena samayena so parivitakko udapādi, tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatīti evamettha sambandho veditabbo. Ayañhi sabbasmimpi vinaye yutti, yadidaṃ yattha yattha ‘‘tenā’’ti vuccati tattha tattha pubbe vā pacchā vā atthato siddhena ‘‘yenā’’ti iminā vacanena paṭiniddeso kātabboti.

เพราะได้กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าจักทำอรรถกถาของบทว่า เตน สมเยน พุทโธ ภควา เป็นต้น. อรรถกถานั้นมีดังนี้ บทว่า เตน เป็นคำแสดงกาลที่ไม่กำหนด. แม้ไม่ได้กล่าวบทว่า เยน ไว้โดยรูปศัพท์ ก็พึงทำคำอธิบายขยายความด้วยบทว่า เยน นี้ ซึ่งปรากฏโดยอรรถในส่วนหลัง. เพราะว่าในส่วนหลัง ความดำริของท่านพระสารีบุตรที่เป็นเหตุแห่งการทูลขอให้บัญญัติวินัยปรากฏแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงทราบความเชื่อมโยงในประโยคนี้อย่างนี้ว่า ในสมัยใด ความดำรินั้นเกิดขึ้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา. ก็ข้อนี้เป็นความเหมาะสมในวินัยปิฎกทั้งหมด คือว่า ในที่ใดๆ ที่กล่าวว่า 'เตน' ในที่นั้นๆ พึงทำคำอธิบายขยายความด้วยบทว่า 'เยน' นี้ ซึ่งปรากฏโดยอรรถในส่วนหน้าหรือส่วนหลังก็ตาม.

Tatridaṃ mukhamattanidassanaṃ – ‘‘tena hi, bhikkhave, bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññapessāmi, yena sudinno methunaṃ dhammaṃ paṭisevi; yasmā paṭisevi, tasmā paññapessāmī’’ti vuttaṃ hoti. Evaṃ tāva pubbe atthato siddhena yenāti iminā vacanena paṭiniddeso yujjati. Tena samayena buddho bhagavā rājagahe viharati, yena samayena dhaniyo kumbhakāraputto rañño dārūni adinnaṃ ādiyīti evaṃ pacchā atthato siddhena yenāti iminā vacanena paṭiniddeso yujjatīti vutto tenāti vacanassa attho. Samayenāti ettha pana samayasaddo tāva –

ในการแสดงความเหมาะสมนั้น นี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างพอเป็นแนวทางว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระสุทินน์เสพเมถุนธรรม' ดังนี้ มีคำอธิบายว่า 'เพราะเหตุใดจึงเสพ เพราะเหตุนั้นเราจึงจักบัญญัติ'. อย่างนี้ก่อน การอธิบายขยายความด้วยบทว่า เยน นี้ ซึ่งปรากฏโดยอรรถในส่วนหน้า ย่อมสมควร. ส่วนประโยคว่า 'ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ ในสมัยใด พระธนิยะบุตรนายช่างหม้อถือเอาไม้ของหลวงที่เขาไม่ได้ให้' อย่างนี้ การอธิบายขยายความด้วยบทว่า เยน นี้ ซึ่งปรากฏโดยอรรถในส่วนหลัง ย่อมสมควร. อรรถของบทว่า เตน ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วเพียงเท่านี้. ส่วนในบทว่า สมเยน นี้ บทว่า สมย ก่อนอื่น -

Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetu-diṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

บทว่า สมย ย่อมปรากฏในอรรถว่า การประชุมพร้อม, ขณะ, กาล, หมู่, เหตุ, ทิฏฐิ, การได้, การละ และการแทงตลอด.

Tathā hissa – ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti (dī. ni. 1.447) evamādīsu samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’ti (a. ni. 8.29) evamādīsu khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo [Pg.80] pariḷāhasamayo’’ti (pāci. 358) evamādīsu kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’nti evamādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi – ‘bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati – bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’ti (ma. ni. 2.135) evamādīsu hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggahamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’ti (ma. ni. 2.260) evamādīsu diṭṭhi.

จริงอย่างนั้น อรรถว่าการประชุมพร้อม ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'เราทั้งหลายพึงเข้าไปหาแม้ในวันพรุ่งนี้ โดยอาศัยกาลและสมัย (ความพร้อมเพรียง)'. อรรถว่าขณะ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ มีอยู่เพียงอย่างเดียวเท่านั้น'. อรรถว่ากาล ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'สมัยร้อน สมัยกระวนกระวาย'. อรรถว่าหมู่ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'สมัย (การประชุม) ใหญ่มีอยู่ในป่า'. อรรถว่าเหตุ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'ดูกรภัททาลิ แม้สมัย (เหตุ) ของเธอก็ยังไม่แทงตลอดแล้วว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี แม้พระผู้มีพระภาคก็จักทรงทราบเราว่า ภิกษุชื่อภัททาลิเป็นผู้ไม่ทำให้บริบูรณ์ในสิกขาในศาสนาของพระศาสดา ดูกรภัททาลิ แม้สมัยนี้ของเธอก็ยังไม่แทงตลอดแล้ว'. อรรถว่าทิฏฐิ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ปริพาชกชื่ออุคคหมานะ บุตรของสมณมุณฑิกา อาศัยอยู่ในอารามของพระนางมัลลิกา ชื่อเอกสาละกะ อันเป็นที่ตั้งของต้นมะพลับ ซึ่งเป็นที่แสดงทิฏฐิ (สมัย)'.

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.129);

ประโยชน์ใดในปัจจุบัน และประโยชน์ใดในสัมปรายภพมีอยู่ ปราชญ์ใดย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองนั้นไว้ได้ เพราะการบรรลุ (ได้) ประโยชน์ ปราชญ์นั้นย่อมถูกเรียกว่า บัณฑิต.

Evamādīsu paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti (ma. ni. 1.28) evamādīsu pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 2.8) evamādīsu paṭivedho attho. Idha panassa kālo attho. Tasmā yena kālena āyasmato sāriputtassa vinayapaññattiyācanahetubhūto parivitakko udapādi, tena kālenāti evamettha attho daṭṭhabbo.

ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ มีอรรถว่า การได้. อรรถว่าการละ ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'เพราะละมานะได้โดยชอบ จึงได้ทำที่สุดแห่งทุกข์'. อรรถว่าการแทงตลอด ปรากฏในประโยคมีอาทิว่า 'อรรถว่าบีบคั้น อรรถว่าปัจจัยปรุงแต่ง อรรถว่าเร่าร้อน อรรถว่าแปรปรวน และอรรถว่าแทงตลอด แห่งทุกข์'. แต่ในบทนี้ อรรถของบทว่า สมย นี้ คือ กาล. เพราะเหตุนั้น พึงทราบอรรถในประโยคนี้อย่างนี้ว่า ในกาลใด ความดำริของท่านพระสารีบุตรที่เป็นเหตุแห่งการทูลขอให้บัญญัติวินัยปรากฏแล้ว ในกาลนั้น (พระผู้มีพระภาคประทับอยู่...)

Etthāha – ‘‘atha kasmā yathā suttante ‘ekaṃ samaya’nti upayogavacanena niddeso kato, abhidhamme ca ‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’nti bhummavacanena, tathā akatvā idha ‘tena samayenā’ti karaṇavacanena niddeso kato’’ti? Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Kathaṃ? Suttante tāva accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā brahmajālādīni suttantāni desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi; tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha upayoganiddeso kato. Abhidhamme ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhiyati. Tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacanena niddeso kato. Idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo [Pg.81] hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi; tasmā tadatthajotanatthaṃ idha karaṇavacanena niddeso katoti veditabbo. Hoti cettha –

ในบทนี้ วิตัณฑวาทีกล่าวว่า 'ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุใด ในพระสูตรจึงแสดงด้วยทุติยาวิภัตติว่า เอกํ สมยํ และในพระอภิธรรมแสดงด้วยสัตตมีวิภัตติว่า ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ แต่ในพระวินัยนี้ไม่ทำอย่างนั้น กลับแสดงด้วยตติยาวิภัตติว่า เตน สมเยน เล่า?'. ตอบว่า เพราะในพระสูตรและพระอภิธรรมนั้น มีอรรถอย่างนั้น และในพระวินัยนี้มีอรรถเป็นอย่างอื่น. เป็นอย่างไร? คือ ในพระสูตรก่อน อรรถว่าอัจจันตสังโยคะ (ความเกี่ยวเนื่องกันโดยส่วนเดียว) ย่อมเป็นไปได้. เพราะว่าในสมัยใด พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรมีพรหมชาลสูตรเป็นต้น ตลอดสมัยนั้น พระองค์ได้ประทับอยู่ด้วยกรุณาวิหารธรรมโดยส่วนเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น ในพระสูตรนั้นจึงแสดงด้วยทุติยาวิภัตติ. ส่วนในพระอภิธรรม อรรถว่าอธิกรณะ (ที่ตั้ง) และอรรถว่าภาเวนภาวลักขณะ (การกำหนดกิริยาด้วยกิริยา) ย่อมเป็นไปได้. เพราะว่าสมัยที่มีอรรถว่ากาลและอรรถว่าหมู่ เป็นที่ตั้งแห่งธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่ตรัสไว้ในพระอภิธรรมนั้น และกิริยาคือความเกิดแห่งธรรมเหล่านั้น ย่อมถูกกำหนดด้วยกิริยาคือความเกิดแห่งสมัยที่เรียกว่าขณะ ความประชุมพร้อม และเหตุ. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น ในพระอภิธรรมนั้นจึงแสดงด้วยสัตตมีวิภัตติ. แต่ในพระวินัยนี้ อรรถว่าเหตุและอรรถว่ากรณะย่อมเป็นไปได้. เพราะว่าสมัยแห่งการบัญญัติสิกขาบทใดที่แม้ท่านพระสารีบุตรเป็นต้นก็รู้ได้ยาก พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงบัญญัติสิกขาบททั้งหลาย และทรงพิจารณาถึงเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท ด้วยสมัยนั้นที่เป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งเครื่องมือ (กรณะ) จึงได้ประทับอยู่ในที่นั้นๆ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น ในพระวินัยนี้จึงแสดงด้วยตติยาวิภัตติ พึงทราบอย่างนี้. และในบทนี้ มีคำประพันธ์สังคหะดังนี้ว่า -

‘‘Upayogena bhummena, taṃ taṃ atthamapekkhiya;

Aññatra samayo vutto, karaṇeneva so idhā’’ti.

ในที่อื่น (พระสูตรและพระอภิธรรม) ท่านกล่าวบทว่า สมย ไว้ด้วยทุติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ โดยพิจารณาถึงอรรถนั้นๆ แต่ในพระวินัยนี้ ท่านกล่าวบทว่า สมย นั้น ไว้ด้วยตติยาวิภัตติเท่านั้น โดยพิจารณาถึงอรรถว่าเหตุและอรรถว่ากรณะ.

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘ekaṃ samaya’nti vā ‘yasmiṃ samaye’ti vā ‘tena samayenā’ti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummameva attho’’ti. Tasmā tesaṃ laddhiyā ‘‘tena samayenā’’ti vuttepi ‘‘tasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

ส่วนอาจารย์โบราณทั้งหลายย่อมพรรณนาว่า 'บทว่า เอกํ สมยํ ก็ดี ยสฺมึ สมเย ก็ดี เตน สมเยน ก็ดี นี้เป็นเพียงความต่างกันแห่งการกล่าวเท่านั้น แต่อรรถเป็นสัตตมีวิภัตติ (อธิกรณะ) ในที่ทั้งปวง'. เพราะฉะนั้น ตามลัทธิของอาจารย์เหล่านั้น แม้เมื่อกล่าวว่า เตน สมเยน ก็พึงทราบอรรถว่า ตสฺมึ สมเย.

Buddho bhagavāti imesaṃ padānaṃ parato atthaṃ vaṇṇayissāma. Verañjāyaṃ viharatīti ettha pana verañjāti aññatarassa nagarassetaṃ adhivacanaṃ, tassaṃ verañjāyaṃ; samīpatthe bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgīparidīpanametaṃ, idha pana ṭhānagamananisajjāsayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.

เราจักอธิบายความแห่งบทเหล่านี้คือ 'พุทโธ ภควา' ในภายหลัง. ส่วนในบทว่า 'เวรัญชายัง วิหะระติ' นั้น คำว่า 'เวรัญชา' นี้เป็นชื่อของเมืองใดเมืองหนึ่ง. ในบทว่า 'เวรัญชายัง' นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่า 'ใกล้'. คำว่า 'วิหะระติ' นี้โดยทั่วไปแสดงถึงการประกอบด้วยอิริยาบถ, ทิพยวิหาร, พรหมวิหาร หรืออริยวิหารอย่างใดอย่างหนึ่ง. แต่ในที่นี้แสดงถึงการประกอบด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาบถคือ ยืน เดิน นั่ง นอน. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ว่าจะประทับยืน ประทับเดิน ประทับนั่ง หรือประทับนอน ก็พึงทราบว่า 'วิหะระติ' (ประทับอยู่) นั่นเอง. เพราะพระองค์ทรงระงับความเมื่อยล้าของอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น ทรงดำรงอัตภาพไว้ไม่ให้ล้มลง จึงตรัสเรียกว่า 'วิหะระติ'.

Naḷerupucimandamūleti ettha naḷeru nāma yakkho, pucimandoti nimbarukkho, mūlanti samīpaṃ. Ayañhi mūlasaddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī’’ti (a. ni. 4.195) -ādīsu mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’nti (dī. ni. 3.305) -ādīsu asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Idha pana samīpe adhippeto, tasmā naḷeruyakkhena adhiggahitassa pucimandassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo. So kira pucimando ramaṇīyo pāsādiko anekesaṃ rukkhānaṃ ādhipaccaṃ viya kurumāno tassa nagarassa avidūre gamanāgamanasampanne ṭhāne ahosi. Atha [Pg.82] bhagavā verañjaṃ gantvā patirūpe ṭhāne viharanto tassa rukkhassa samīpe heṭṭhābhāge vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti.

ในบทว่า 'นะเฬรุปุจิมันทะมูเล' นี้ คำว่า 'นะเฬรุ' เป็นชื่อของยักษ์, 'ปุจิมันทะ' คือต้นสะเดา, 'มูละ' คือใกล้. คำว่า 'มูละ' นี้ปรากฏในความหมายว่า 'ราก' ในประโยคเช่น 'พึงถอนราก แม้เพียงเท่าก้านหญ้าแฝก'. ปรากฏในความหมายว่า 'เหตุที่ไม่ทั่วไป' ในประโยคเช่น 'โลภะเป็นอกุศลมูล'. และปรากฏในความหมายว่า 'ใกล้' ในประโยคเช่น 'เงาแผ่ไปถึงเพียงใดในเวลาเที่ยงวัน ใบไม้ร่วงลงในที่ไม่มีลมเพียงใด สถานที่เพียงนั้นเรียกว่าโคนต้นไม้'. แต่ในที่นี้หมายถึง 'ใกล้'. ดังนั้น ความหมายในที่นี้พึงเห็นว่า 'ประทับอยู่ใกล้ต้นสะเดาที่ยักษ์นะเฬรุสิงสถิตอยู่'. ว่ากันว่า ต้นสะเดานั้นน่ารื่นรมย์ น่าเลื่อมใส ประหนึ่งเป็นประธานของต้นไม้นานาชนิด ตั้งอยู่ไม่ไกลจากเมืองนั้น ในสถานที่ที่ผู้คนสัญจรไปมาสะดวก. ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปถึงเมืองเวรัญชา ประทับอยู่ในสถานที่อันสมควร ก็ประทับอยู่ ณ ส่วนล่างใกล้ต้นไม้นั้น. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ประทับอยู่ในเมืองเวรัญชา ณ โคนต้นสะเดาของยักษ์นะเฬรุ'.

Tattha siyā yadi tāva bhagavā verañjāyaṃ viharati, ‘‘naḷerupucimandamūle’’ti na vattabbaṃ, atha tattha viharati, ‘‘verañjāya’’nti na vattabbaṃ, na hi sakkā ubhayattha teneva samayena apubbaṃ acarimaṃ viharitunti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti; evamidhāpi yadidaṃ verañjāya samīpe naḷerupucimandamūlaṃ tattha viharanto vuccati ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa verañjāvacanaṃ. Pabbajitānurūpanivāsanaṭṭhānanidassanatthaṃ naḷerupucimandamūlavacanaṃ.

ในที่นั้น อาจมีผู้คิดว่า 'ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในเมืองเวรัญชา ก็ไม่ควรกล่าวว่า "นะเฬรุปุจิมันทะมูเล" (ที่โคนต้นสะเดาของยักษ์นะเฬรุ) หรือถ้าประทับอยู่ที่นั่น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "เวรัญชายัง" (ในเมืองเวรัญชา) เพราะไม่สามารถประทับอยู่ในสองที่พร้อมกันโดยไม่ก่อนไม่หลังได้' แต่ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เรามิได้กล่าวไว้แล้วหรือว่า 'สัตตมีวิภัตติในอรรถว่าใกล้'. ดังนั้น เช่นเดียวกับที่ฝูงโคที่หากินอยู่ใกล้แม่น้ำคงคาและยมุนา ถูกเรียกว่า 'หากินในคงคา หากินในยมุนา' ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น คือพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โคนต้นสะเดาของยักษ์นะเฬรุ ซึ่งอยู่ใกล้เมืองเวรัญชา จึงถูกเรียกว่า 'ประทับอยู่ในเมืองเวรัญชา ณ โคนต้นสะเดาของยักษ์นะเฬรุ'. คำว่า 'เวรัญชา' นั้นมีประโยชน์เพื่อแสดงถึงหมู่บ้านที่พระองค์เสด็จบิณฑบาต. ส่วนคำว่า 'นะเฬรุปุจิมันทะมูละ' มีประโยชน์เพื่อแสดงถึงสถานที่ประทับที่เหมาะสมสำหรับบรรพชิต.

Tattha verañjākittanena āyasmā upālitthero bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, naḷerupucimandamūlakittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ, tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanupāyadassanaṃ; purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ; purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena paññāya apagamanaṃ; purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttataṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepanaṃ; purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ; purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devatānaṃ; purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittataṃ; purimena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170) vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno tadatthaparinipphādanaṃ, pacchimena yattha uppanno tadanurūpavihāraṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinīvane, dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarāya uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.

ในที่นั้น การกล่าวถึงเวรัญชา พระอุปาลีเถระแสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุเคราะห์คฤหัสถ์. การกล่าวถึงนะเฬรุปุจิมันทะมูละ แสดงถึงการทรงอนุเคราะห์บรรพชิต. อีกทั้งด้วยคำแรก (เวรัญชา) แสดงถึงการทรงละเว้นการประกอบตนให้ลำบาก เพราะทรงรับปัจจัยสี่. ด้วยคำหลัง (นะเฬรุปุจิมันทะมูละ) แสดงถึงอุบายในการละเว้นการประกอบตนให้หมกมุ่นในกามสุข เพราะทรงละวัตถุกาม. และด้วยคำแรก แสดงถึงความเพียรในการแสดงธรรม. ด้วยคำหลัง แสดงถึงความน้อมใจไปในวิเวก. ด้วยคำแรก แสดงถึงการเข้าหาด้วยพระกรุณา. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการจากไปด้วยพระปัญญา. ด้วยคำแรก แสดงถึงความน้อมใจไปในการยังประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลายให้สำเร็จ. ด้วยคำหลัง แสดงถึงความไม่ติดข้องในการทำประโยชน์สุขแก่ผู้อื่น. ด้วยคำแรก แสดงถึงการอยู่ผาสุกอันเป็นเหตุแห่งการไม่สละสุขที่ชอบด้วยธรรม. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการอยู่ผาสุกอันเป็นเหตุแห่งการประกอบในอุตตริมนุสสธรรม. ด้วยคำแรก แสดงถึงการมีอุปการะมากแก่หมู่มนุษย์. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการมีอุปการะมากแก่หมู่เทวดา. ด้วยคำแรก แสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอุบัติในโลก ทรงเจริญในโลก. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการไม่ติดข้องด้วยโลก. ด้วยคำแรก โดยนัยแห่งพระดำรัสที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. บุคคลคนเดียวคือใคร? คือพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า' แสดงถึงการยังประโยชน์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติมาเพื่อนั้นให้สำเร็จ. ด้วยคำหลัง แสดงถึงการประทับอยู่ให้เหมาะสมกับสถานที่ที่ทรงอุบัติ. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติครั้งแรกในป่าลุมพินี ครั้งที่สองที่โพธิมณฑล คือทรงอุบัติในป่าด้วยการอุบัติทั้งทางโลกียะและโลกุตตระ. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงถึงการประทับอยู่ในป่าของพระองค์. ด้วยนัยมีประมาณเท่านี้ พึงทราบการประกอบความหมายในที่นี้.

Mahatā [Pg.83] bhikkhusaṅghena saddhinti ettha mahatāti guṇamahattenapi mahatā; saṅkhyāmahattenapi, so hi bhikkhusaṅgho guṇehipi mahā ahosi, yasmā yo tattha pacchimako so sotāpanno; saṅkhyāyapi mahā pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅghena bhikkhusaṅghena; diṭṭhisīlasāmaññasaṅkhātasaṅghātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato. Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañca mattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati. Tasmā yathā ‘‘bhojane mattaññū’’ti vutte bhojane mattaṃ jānāti, pamāṇaṃ jānātīti attho hoti; evamidhāpi tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañca mattā pañcappamāṇanti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni, tehi pañcamattehi bhikkhusatehi. Etena yaṃ vuttaṃ – ‘‘mahatā bhikkhusaṅghena saddhi’’nti, ettha tassa mahato bhikkhusaṅghassa saṅkhyāmahattaṃ dassitaṃ hoti. Parato panassa ‘‘nirabbudo hi, sāriputta bhikkhusaṅgho nirādīnavo apagatakāḷako suddho sāre patiṭṭhito. Imesañhi, sāriputta, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ yo pacchimako so sotāpanno’’ti vacanena guṇamahattaṃ āvibhavissati.

ในบทว่า “มหตา ภิกขุสังเฆน สัทธิง” นี้ คำว่า “มหตา” คือ ผู้ประเสริฐเพราะความเป็นผู้ประเสริฐด้วยคุณบ้าง ผู้มากเพราะความเป็นผู้มากด้วยจำนวนบ้าง. จริงอยู่ หมู่ภิกษุนั้นเป็นผู้ประเสริฐด้วยคุณทั้งหลาย เพราะเหตุว่า ภิกษุใดเป็นผู้มีคุณเป็นที่สุดท้ายในหมู่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นเป็นพระโสดาบัน. และเป็นผู้มากด้วยจำนวนเพราะมีจำนวนห้าร้อย. อรรถว่า ด้วยหมู่สมณะที่รวมกันด้วยคุณที่เรียกว่าความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล คือ หมู่ภิกษุ. คำว่า “สัทธิง” คือ พร้อมกัน. คำว่า “ปัญจมัตเตหิ ภิกขุสเตหิ” คือ ภิกษุร้อยเหล่านั้นมีประมาณห้า จึงชื่อว่า ปัญจมัตตะ. คำว่า “มัตตะ” กล่าวว่า ประมาณ. เพราะเหตุนั้น เหมือนอย่างเมื่อกล่าวว่า “โภชเน มัตตัญญู” อรรถว่า รู้ประมาณในโภชนะ ย่อมเป็นฉันใด ในบทว่า ปัญจมัตเตหิ นี้ก็พึงเห็นอรรถว่า ภิกษุร้อยเหล่านั้นมีประมาณห้า คือมีประมาณห้าฉันนั้น. ภิกษุร้อยทั้งหลาย คือ ภิกษุร้อยทั้งหลาย. ด้วยภิกษุร้อยเหล่านั้นที่มีประมาณห้า. ด้วยบทนี้ คำใดกล่าวแล้วว่า “มหตา ภิกขุสังเฆน สัทธิง” ในคำนี้ ความเป็นผู้มากด้วยจำนวนของหมู่ภิกษุผู้ยิ่งใหญ่นั้นได้แสดงแล้ว. อีกประการหนึ่ง ความเป็นผู้ประเสริฐด้วยคุณของหมู่ภิกษุนั้นจักปรากฏชัดด้วยพระดำรัสในภายหลังว่า “สารีบุตร หมู่ภิกษุไม่มีผู้ทุศีลเป็นโจร ไม่มีโทษคือความเศร้าหมองแห่งทุศีล มีมลทินคือทุศีลอันไปปราศแล้ว บริสุทธิ์ ตั้งมั่นอยู่ในสาระ. จริงอยู่ สารีบุตร ภิกษุใดเป็นผู้มีคุณเป็นที่สุดท้ายในภิกษุห้าร้อยเหล่านี้ ภิกษุนั้นเป็นพระโสดาบัน.”

Assosi kho verañjo brāhmaṇoti assosīti suṇi upalabhi, sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsi. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosi eva, nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena pana byañjanasiliṭṭhatāmattameva. Verañjāyaṃ jāto, verañjāyaṃ bhavo, verañjā vā assa nivāsoti verañjo. Mātāpitūhi katanāmavasena panāyaṃ ‘‘udayo’’ti vuccati. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ niruttivacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpattā ‘‘brāhmaṇā’’ti vuccanti.

ในบทว่า “อัสโสสิ โข เวรัญโช พฺราหฺมโณ” นี้ คำว่า “อัสโสสิ” คือ ได้ยินแล้ว ได้รู้แล้ว ได้รู้ด้วยมโนทวารวิถีที่ตามเสียงพูดที่มาถึงโสตทวาร. คำว่า “โข” เป็นนิบาตที่ใช้เพียงเพื่อเติมบทให้เต็ม หรือเป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถว่ากำหนดแน่นอน. ในสองอย่างนั้น ด้วยคำว่า “โข” ที่มีอรรถว่ากำหนดแน่นอน พึงทราบอรรถว่า พราหมณ์นั้นได้ยินแล้วเท่านั้น ไม่มีอันตรายแห่งการได้ยินอันใดอันหนึ่งของพราหมณ์นั้น. ส่วนด้วยคำว่า “โข” ที่เป็นปทปูรณะ พึงรู้เพียงความเป็นไปแห่งพยัญชนะที่สละสลวยเท่านั้น. ผู้เกิดในเมืองเวรัญชา, ผู้เป็นในเมืองเวรัญชา, หรือเมืองเวรัญชาเป็นที่อยู่ของพราหมณ์นั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวรัญชะ. อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นี้มารดาบิดาตั้งชื่อว่า “อุทัย”. ผู้ท่องบ่นมนต์ หรือคัมภีร์พระเวทได้ จึงชื่อว่า พราหมณ์, อรรถว่า ผู้สาธยายมนต์ได้. จริงอยู่ วิเคราะห์ประโยคว่า “พฺรหฺมํ อณติ” นี้เท่านั้น เป็นวิเคราะห์ประโยคที่กล่าวออกมาของพราหมณ์โดยชาติ. ส่วนพระอริยบุคคลทั้งหลาย กล่าวว่า “พราหมณ์” เพราะความเป็นผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว.

Idāni yamatthaṃ verañjo brāhmaṇo assosi, taṃ pakāsento samaṇo khalu bho gotamotiādimāha. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘bāhitapāpoti brāhmaṇo (dha. pa. 388), samitapāpattā [Pg.84] samaṇoti vuccatī’’ti (dha. pa. 265). Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena samitapāpo, tenassa yathābhuccaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ yadidaṃ samaṇoti. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti brāhmaṇajātikānaṃ jātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ. Vuttampi hetaṃ –

บัดนี้ พราหมณ์เวรัญชะได้ยินอรรถใด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอรรถนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “สมโณ ขลุ โภ โคตโม”. ในคำนั้น พึงทราบว่า “สมณะ” เพราะความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. จริงอยู่ พระบาลีนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วว่า “ชื่อว่า พราหมณ์ เพราะมีบาปอันลอยเสียแล้ว, ชื่อว่า สมณะ เพราะมีบาปอันสงบแล้ว.” และพระผู้มีพระภาคเจ้ามีบาปอันสงบแล้วด้วยอริยมรรคอันประเสริฐไม่มีอะไรยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า “สมณะ” นี้เป็นชื่อที่พระองค์ได้มาเพราะคุณอันเป็นจริง. คำว่า “ขลุ” เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถว่าได้ยินมาตามลำดับ. คำว่า “โภ” เป็นเพียงคำเรียกขานที่มาโดยชาติของพราหมณ์โดยชาติ. คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสแล้วว่า –

‘‘Bhovādī nāmaso hoti, sace hoti sakiñcano’’ti. (Dha. pa. 396; su. ni. 625). Gotamoti bhagavantaṃ gottavasena parikitteti, tasmā ‘‘samaṇo khalu bho gotamo’’ti ettha samaṇo kira bho gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo. Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ, kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva, taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhoto gotamassāti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato; seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kitti eva, thutighoso vā.

“บุคคลใดเป็นผู้มีเครื่องกังวล ถ้าเป็นอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า ผู้กล่าวคำว่า โภ โภ เป็นปกติ.” ด้วยคำว่า “โคตโม” กล่าวถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยอำนาจแห่งโคตร. เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “สมโณ ขลุ โภ โคตโม” นี้ พึงเห็นอรรถว่า ท่านผู้เจริญ สมณะผู้มีโคตรว่าโคตมะอยู่แล้วแล ดังนี้. ส่วนคำว่า “สักยปุตโต” นี้ เป็นคำที่แสดงถึงตระกูลอันสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า “สักยกุลา ปัพพชิโต” นี้ เป็นคำที่แสดงถึงความเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา, อรรถว่า ละทิ้งตระกูลนั้นที่ยังไม่สิ้นไปเท่านั้น โดยไม่ถูกความเสื่อมเสียอันใดอันหนึ่งครอบงำแล้ว บวชด้วยศรัทธา ดังนี้ หรือประสงค์จะกล่าวอรรถนี้. บทที่เหลือจากบทว่า “สักยกุลา ปัพพชิโต” นั้น มีอรรถที่กล่าวแล้วเท่านั้น. คำว่า “ตํ โข ปน” เป็นคำที่มีทุติยาวิภัตติในอรรถว่าบอกความเป็นอย่างนั้น, อรรถว่า ของท่านโคตมะนั้น. คำว่า “กัลยาโณ” คือ ผู้ประกอบด้วยคุณอันดีงาม, อรรถว่า ผู้ประเสริฐ ดังนี้. คำว่า “กิตติสัทโท” คือ ชื่อเสียงอันดีงามเท่านั้น, หรือเสียงแห่งการสรรเสริญ.

Itipi so bhagavātiādīsu pana ayaṃ tāva yojanā – so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti.

อีกนัยหนึ่ง ในพระบาลีมีอาทิว่า “อิติปิ โส ภควา” นี้ ก่อนอื่นคือการประกอบบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะเหตุนี้ๆ ด้วย, ชื่อว่า สัมมาสัมพุทธะ...เปฯ...ชื่อว่า ภควา เพราะเหตุนี้ๆ ด้วย ดังนี้.

Idāni vinayadharānaṃ suttantanayakosallatthaṃ vinayasaṃvaṇṇanārambhe buddhaguṇapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya cittasampahaṃsanatthañca etesaṃ padānaṃ vitthāranayena vaṇṇanaṃ karissāmi. Tasmā yaṃ vuttaṃ – ‘‘so bhagavā itipi araha’’ntiādi; tattha ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbo. Ārakā hi so sabbakilesehi suvidūravidūre ṭhito, maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattāti ārakattā arahaṃ; te cānena kilesārayo maggena hatāti arīnaṃ hatattāpi arahaṃ. Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhipuññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemi āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassānena bodhimaṇḍe [Pg.85] vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasuṃ gahetvā sabbe arā hatāti arānaṃ hatattāpi arahaṃ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักอธิบายบทมีอาทิว่า “อรหันต์” เหล่านี้โดยพิสดาร เพื่อประโยชน์แก่ความรู้คือความเป็นผู้ฉลาดในนัยแห่งพระสูตรของพระวินัยธร และเพื่อประโยชน์แก่ความร่าเริงแห่งจิตด้วยถ้อยคำที่เป็นธรรมที่ประกอบด้วยพระพุทธคุณ ในเวลาเริ่มอธิบายวินัย. เพราะเหตุนั้น คำใดกล่าวแล้วว่า “โส ภควา อิติปิ อรหํ” เป็นต้น ในคำนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นชื่อว่า อรหันต์ เพราะเหตุเหล่านี้ก่อน คือ เพราะความเป็นผู้ไกล, เพราะความเป็นผู้ฆ่าข้าศึกและซี่ล้อเสียแล้ว, เพราะความเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นไกลจากกิเลสทั้งปวง ประทับอยู่ในที่ไกลแสนไกล เพราะความเป็นผู้ทำลายกิเลสที่พร้อมด้วยวาสนาเสียแล้วด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะความเป็นผู้ไกล. และพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ฆ่าข้าศึกคือกิเลสเหล่านั้นเสียแล้วด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะความเป็นผู้ฆ่าข้าศึกเสียแล้วด้วย. และสังสารจักรใดมีดุมอันสำเร็จด้วยอวิชชาและภวตัณหา มีซี่ล้อคือปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร และอาเนญชาภิสังขาร มีกงคือชราและมรณะ ที่ประกอบเข้าแล้วอย่างสมบูรณ์ตั้งแต่ต้นในรถคือภพสาม โดยแทงทะลุด้วยเพลาอันสำเร็จด้วยอาสวะที่เป็นเหตุเกิดแห่งอวิชชาเป็นต้น ที่ดำเนินไปในกาลอันไม่มีเบื้องต้น, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ประทับยืนแล้วบนพื้นดินคือศีลด้วยพระบาทคือวิริยะ ทรงถือเอาขวานคือญาณที่ทำกรรมให้สิ้นไปด้วยพระหัตถ์คือศรัทธาในโพธิมณฑล ทำลายซี่ล้อทั้งปวงเสียแล้ว เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อรหันต์ เพราะความเป็นผู้ทำลายซี่ล้อเสียแล้วด้วย.

Atha vā saṃsāracakkanti anamataggasaṃsāravaṭṭaṃ vuccati, tassa ca avijjā nābhi, mūlattā; jarāmaraṇaṃ nemi, pariyosānattā; sesā dasa dhammā arā, avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyantattā ca. Tattha dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā, kāmabhave ca avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Rūpabhave avijjā rūpabhave saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Arūpabhave avijjā arūpabhave saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Kāmabhave saṅkhārā kāmabhave paṭisandhiviññāṇassa paccayā honti. Esa nayo itaresu. Kāmabhave paṭisandhiviññāṇaṃ kāmabhave nāmarūpassa paccayo hoti, tathā rūpabhave. Arūpabhave nāmasseva paccayo hoti. Kāmabhave nāmarūpaṃ kāmabhave saḷāyatanassa paccayo hoti. Rūpabhave nāmarūpaṃ rūpabhave tiṇṇaṃ āyatanānaṃ paccayo hoti. Arūpabhave nāmaṃ arūpabhave ekassāyatanassa paccayo hoti. Kāmabhave saḷāyatanaṃ kāmabhave chabbidhassa phassassa paccayo hoti. Rūpabhave tīṇi āyatanāni rūpabhave tiṇṇaṃ phassānaṃ; arūpabhave ekamāyatanaṃ arūpabhave ekassa phassassa paccayo hoti. Kāmabhave cha phassā kāmabhave channaṃ vedanānaṃ paccayā honti. Rūpabhave tayo tattheva tissannaṃ; arūpabhave eko tattheva ekissā vedanāya paccayo hoti. Kāmabhave cha vedanā kāmabhave channaṃ taṇhākāyānaṃ paccayā honti. Rūpabhave tisso tattheva tiṇṇaṃ; arūpabhave ekā vedanā arūpabhave ekassa taṇhākāyassa paccayo hoti. Tattha tattha sā sā taṇhā tassa tassa upādānassa paccayo; upādānādayo bhavādīnaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง วัฏฏะแห่งสังสาระที่ไม่มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันประมาณมิได้ เรียกว่า สังสารจักร และอวิชชาเป็นดุมของสังสารจักรนั้น เพราะเป็นรากเหง้า ชราและมรณะเป็นกง เพราะเป็นที่สุด ธรรมที่เหลือสิบประการเป็นซี่ เพราะมีอวิชชาเป็นมูลและมีชราและมรณะเป็นที่สุด ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความไม่รู้ในทุกข์เป็นต้น ชื่อว่าอวิชชา และอวิชชาในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายในกามภพ อวิชชาในรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายในรูปภพ อวิชชาในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายในอรูปภพ สังขารทั้งหลายในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิวิญญาณในกามภพ ในภพอื่นก็มีนัยนี้ ปฏิสนธิวิญญาณในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามรูปในกามภพ ในรูปภพก็เช่นกัน ในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามเท่านั้น นามรูปในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะในกามภพ นามรูปในรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่อายตนะสามในรูปภพ นามในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่อายตนะหนึ่งในอรูปภพ สฬายตนะในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผัสสะหกชนิดในกามภพ อายตนะสามในรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผัสสะสาม ในอรูปภพ อายตนะหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่ผัสสะหนึ่งในอรูปภพ ผัสสะหกในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาหกในกามภพ ในรูปภพ ผัสสะสาม ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาสามในรูปภพนั้นเอง ในอรูปภพ ผัสสะหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาหนึ่งในอรูปภพนั้นเอง เวทนาหกในกามภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่หมู่แห่งตัณหาหกในกามภพ ในรูปภพ เวทนาสาม ย่อมเป็นปัจจัยแก่หมู่แห่งตัณหาสามในรูปภพนั้นเอง ในอรูปภพ เวทนาหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่หมู่แห่งตัณหาหนึ่งในอรูปภพ ตัณหาในภพนั้นๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทานในภพนั้นๆ อุปาทานเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ภพเป็นต้น

Kathaṃ? Idhekacco ‘‘kāme paribhuñjissāmī’’ti kāmupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ carati, vācāya manasā duccaritaṃ carati; duccaritapāripūriyā apāye upapajjati. Tatthassa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo, kammanibbattā khandhā upapattibhavo, khandhānaṃ nibbatti jāti, paripāko jarā, bhedo maraṇaṃ.

อย่างไร? ในโลกนี้ บางคนคิดว่า “เราจักบริโภคกามทั้งหลาย” เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ เพราะความบริบูรณ์แห่งทุจริต ย่อมไปเกิดในอบาย กรรมที่เป็นเหตุแห่งการเกิดของบุคคลนั้นในอบายนั้น ชื่อว่ากรรมภพ ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ ความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่าชาติ ความแก่ ชื่อว่าชรา ความแตกทำลาย ชื่อว่ามรณะ

Aparo [Pg.86] ‘‘saggasampattiṃ anubhavissāmī’’ti tatheva sucaritaṃ carati; sucaritapāripūriyā sagge upapajjati. Tatthassa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavoti so eva nayo.

บุคคลอื่นคิดว่า “เราจักเสวยสมบัติในสวรรค์” ย่อมประพฤติสุจริตเช่นนั้น เพราะความบริบูรณ์แห่งสุจริต ย่อมไปเกิดในสวรรค์ กรรมที่เป็นเหตุแห่งการเกิดของบุคคลนั้นในสวรรค์นั้น ชื่อว่ากรรมภพ นัยนั้นแล

Aparo pana ‘‘brahmalokasampattiṃ anubhavissāmī’’ti kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāveti, karuṇaṃ… muditaṃ… upekkhaṃ bhāveti, bhāvanāpāripūriyā brahmaloke nibbattati. Tatthassa nibbattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavoti soyeva nayo.

ส่วนบุคคลอื่นคิดว่า “เราจักเสวยสมบัติในพรหมโลก” เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัยนั่นเอง ย่อมเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา เพราะความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมเกิดในพรหมโลก กรรมที่เป็นเหตุแห่งการเกิดของบุคคลนั้นในพรหมโลกนั้น ชื่อว่ากรรมภพ นัยนั้นแล

Aparo ‘‘arūpavabhasampattiṃ anubhavissāmī’’ti tatheva ākāsānañcāyatanādisamāpattiyo bhāveti, bhāvanāpāripūriyā tattha nibbattati. Tatthassa nibbattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo, kammanibbattā khandhā upapattibhavo, khandhānaṃ nibbatti jāti, paripāko jarā, bhedo maraṇanti. Esa nayo sesupādānamūlikāsupi yojanāsu.

บุคคลอื่นคิดว่า “เราจักเสวยสมบัติในอรูปภพ” ย่อมเจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติเป็นต้นเช่นนั้น เพราะความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมเกิดในอรูปภพนั้น กรรมที่เป็นเหตุแห่งการเกิดของบุคคลนั้นในอรูปภพนั้น ชื่อว่ากรรมภพ ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ ความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่าชาติ ความแก่ ชื่อว่าชรา ความแตกทำลาย ชื่อว่ามรณะ นัยนี้แลในโยชนาทั้งหลายที่มีอุปาทานที่เหลือเป็นมูล

Evaṃ ‘‘ayaṃ avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, ubhopete hetusamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ; atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ; avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, ubhopete hetusamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti etena nayena sabbapadāni vitthāretabbāni. Tattha avijjā saṅkhārā eko saṅkhepo, viññāṇa-nāmarūpa-saḷāyatana-phassa-vedanā eko, taṇhupādānabhavā eko, jāti-jarā-maraṇaṃ eko. Purimasaṅkhepo cettha atīto addhā, dve majjhimā paccuppanno, jātijarāmaraṇaṃ anāgato. Avijjāsaṅkhāraggahaṇena cettha taṇhupādānabhavā gahitāva hontīti ime pañca dhammā atīte kammavaṭṭaṃ; viññāṇādayo pañca dhammā etarahi vipākavaṭṭaṃ. Taṇhupādānabhavaggahaṇena avijjāsaṅkhārā gahitāva hontīti ime pañca dhammā etarahi kammavaṭṭaṃ; jātijarāmaraṇāpadesena viññāṇādīnaṃ niddiṭṭhattā ime pañca dhammā āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ. Te ākārato vīsatividhā honti. Saṅkhāraviññāṇānañcettha antarā eko sandhi, vedanātaṇhānamantarā eko, bhavajātīnamantarā eko. Iti bhagavā evaṃ catusaṅkhepaṃ, tiyaddhaṃ, vīsatākāraṃ, tisandhiṃ paṭiccasamuppādaṃ sabbākārato jānāti passati aññāti paṭivijjhati. Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā. Tena vuccati – ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti. Iminā dhammaṭṭhitiñāṇena bhagavā te dhamme yathābhūtaṃ ñatvā tesu [Pg.87] nibbindanto virajjanto vimuccanto vuttappakārassa imassa saṃsāracakkassa are hani vihani viddhaṃsesi. Evampi arānaṃ hatattā arahaṃ.

อย่างนี้ “อวิชชานี้เป็นเหตุ สังขารทั้งหลายเป็นผลที่เกิดจากเหตุ อวิชชาและสังขารทั้งสองนี้เป็นผลที่เกิดจากเหตุ” ปัญญาในการกำหนดปัจจัยอย่างนี้ ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ แม้ในอดีตกาล แม้ในอนาคตกาล “อวิชชาเป็นเหตุ สังขารทั้งหลายเป็นผลที่เกิดจากเหตุ อวิชชาและสังขารทั้งสองนี้เป็นผลที่เกิดจากเหตุ” ปัญญาในการกำหนดปัจจัยอย่างนี้ ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ ด้วยนัยนี้ พึงขยายบททั้งปวงให้พิสดาร ในปฏิจจสมุปบาทนั้น อวิชชาและสังขารเป็นสังเขปหนึ่ง วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา เป็นสังเขปหนึ่ง ตัณหา อุปาทาน ภพ เป็นสังเขปหนึ่ง ชาติ ชรา มรณะ เป็นสังเขปหนึ่ง ในสังเขปสี่นี้ สังเขปแรกเป็นอดีตกาล สังเขปกลางสองเป็นปัจจุบันกาล ชาติ ชรา มรณะ เป็นอนาคตกาล ในสังเขปนี้ การถือเอาอวิชชาและสังขาร ย่อมถือเอาตัณหา อุปาทาน และภพไว้ด้วย เพราะฉะนั้น ธรรมห้าประการเหล่านี้ในอดีต เป็นกรรมวัฏ วิญญาณเป็นต้น ธรรมห้าประการเหล่านี้ในปัจจุบัน เป็นวิปากวัฏ การถือเอาตัณหา อุปาทาน และภพ ย่อมถือเอาอวิชชาและสังขารไว้ด้วย เพราะฉะนั้น ธรรมห้าประการเหล่านี้ในปัจจุบัน เป็นกรรมวัฏ เพราะการแสดงชาติ ชรา มรณะ ย่อมแสดงวิญญาณเป็นต้นไว้ด้วย เพราะฉะนั้น ธรรมห้าประการเหล่านี้ในอนาคต เป็นวิปากวัฏ ธรรมเหล่านั้นมีอาการยี่สิบประการ ในปฏิจจสมุปบาทนี้ มีสนธิหนึ่งระหว่างสังขารและวิญญาณ มีสนธิหนึ่งระหว่างเวทนาและตัณหา มีสนธิหนึ่งระหว่างภพและชาติ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ ทรงเห็น ทรงทราบ ทรงแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทที่มีสี่สังเขป มีสามกาล มีอาการยี่สิบ มีสามสนธิอย่างนี้ โดยอาการทั้งปวง ความรู้นั้น ชื่อว่าญาณ เพราะรู้ ชื่อว่าปัญญา เพราะรู้โดยประการต่างๆ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดปัจจัย ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ” ด้วยธัมมัฏฐิติญาณนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ธรรมเหล่านั้นตามความเป็นจริง ทรงเบื่อหน่าย ทรงคลายกำหนัด ทรงหลุดพ้นจากธรรมเหล่านั้น ทรงทำลายซี่ล้อแห่งสังสารจักรนี้ที่มีประการดังกล่าวแล้ว ด้วยเหตุนี้ เพราะทรงทำลายซี่ล้อทั้งหลายได้ จึงชื่อว่าอรหันต์

Aggadakkhiṇeyyattā ca cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañca; teneva ca uppanne tathāgate ye keci mahesakkhā devamanussā na te aññattha pūjaṃ karonti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññepi devā manussā ca bimbisārakosalarājādayo. Parinibbutampi ca bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ visajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsītivihārasahassāni patiṭṭhāpesi. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti! Evaṃ paccayādīnaṃ arahattāpi arahaṃ. Yathā ca loke keci paṇḍitamānino bālā asilokabhayena raho pāpaṃ karonti; evamesa na kadāci karotīti pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahaṃ. Hoti cettha –

อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ควรรับปัจจัยมีจีวรเป็นต้น และเครื่องบูชาพิเศษ เพราะความเป็นผู้ควรรับทักษิณาอันยอดเยี่ยม ด้วยเหตุที่ทรงเป็นผู้ควรรับทักษิณาอันยอดเยี่ยมนั้นเอง เมื่อพระตถาคตเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว เทพยดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่กระทำการบูชาในบุคคลอื่นนอกจากพระพุทธเจ้า ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ ท้าวสหัมบดีพรหมได้บูชาพระตถาคตเจ้าด้วยพวงแก้วมณีมีประมาณเท่าภูเขาสิเนรุ และเทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายมีพระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าโกศลเป็นต้น ก็ได้บูชาตามกำลัง อีกทั้งพระเจ้าอโศกมหาราชทรงอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ปรินิพพานแล้ว สละทรัพย์ ๙๖ โกฏิ ได้ทรงสร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ แห่งในชมพูทวีปทั้งหมด ส่วนการบูชาพิเศษของเทพยดาและมนุษย์ผู้ไม่มีศักดิ์ใหญ่เหล่าอื่น จะกล่าวอะไรอีกเล่า ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่า อรหัง เพราะความเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น อีกประการหนึ่ง ในโลกนี้ คนพาลบางพวกที่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ย่อมทำบาปในที่ลับเพราะกลัวความเสื่อมเสียชื่อเสียง แต่พระผู้มีพระภาคเจ้านี้ ไม่เคยทำบาปในที่ลับเลย เพราะความไม่มีที่ลับในการทำบาป พระองค์จึงชื่อว่า อรหัง และในที่นี้มีคาถาสังคหะว่า

‘‘Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni;

Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho;

Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccatī’’ti.

พระมุนีนั้นชื่อว่า อรหัง เพราะทรงห่างไกลจากกิเลสพร้อมทั้งวาสนา และเพราะทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลสได้แล้ว ทรงทำซี่ล้อแห่งสังสารจักรให้หักแล้ว ทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น และไม่ทรงทำบาปในที่ลับ เพราะเหตุนั้น พระมุนีนั้นจึงชื่อว่า อรหัง

Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā pana sammāsambuddho. Tathā hesa sabbadhamme sammā sāmañca buddho, abhiññeyye dhamme abhiññeyyato buddho, pariññeyye dhamme pariññeyyato, pahātabbe dhamme pahātabbato, sacchikātabbe dhamme sacchikātabbato, bhāvetabbe dhamme bhāvetabbato. Teneva cāha –

อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า สัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านี้ ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรรู้ยิ่งด้วยความเป็นอภิญเญยยะ ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยความเป็นปริญเญยยะ ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรละด้วยความเป็นปหาตัพพะ ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยความเป็นสัจฉิกาตัพพะ ทรงรู้แจ้งธรรมที่ควรเจริญด้วยความเป็นภาเวตัพพะ และเพราะเหตุนั้นเอง พระองค์จึงตรัสว่า

‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. (ma. ni. 2.399;

su. ni. 563);

พราหมณ์ ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เราได้รู้ยิ่งแล้ว ธรรมที่ควรเจริญ เราก็ได้เจริญแล้ว ธรรมที่ควรละ เราก็ได้ละแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นพุทธะ

Apica cakkhu dukkhasaccaṃ, tassa mūlakāraṇabhāvena taṃsamuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnamappavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārenāpi sabbadhamme sammā sāmañca buddho. Esa nayo sota-ghāna-jivhā-kāyamanesupi. Eteneva nayena rūpādīni cha āyatanāni, cakkhuviññāṇādayo cha viññāṇakāyā, cakkhusamphassādayo cha phassā, cakkhusamphassajādayo cha vedanā, rūpasaññādayo cha saññā, rūpasañcetanādayo cha cetanā, rūpataṇhādayo cha [Pg.88] taṇhākāyā, rūpavitakkādayo cha vitakkā, rūpavicārādayo cha vicārā, rūpakkhandhādayo pañcakkhandhā, dasa kasiṇāni, dasa anussatiyo, uddhumātakasaññādivasena dasa saññā, kesādayo dvattiṃsākārā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, kāmabhavādayo nava bhavā, paṭhamādīni cattāri jhānāni, mettābhāvanādayo catasso appamaññā, catasso arūpasamāpattiyo, paṭilomato jarāmaraṇādīni, anulomato avijjādīni paṭiccasamuppādaṅgāni ca yojetabbāni.

อนึ่ง จักขุเป็นทุกขสัจ ตัณหาในภพก่อนที่ยังจักขุนั้นให้เกิดขึ้น ด้วยความเป็นมูลเหตุของจักขุนั้น เป็นสมุทยสัจ ความไม่เป็นไปแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจ ปฏิปทาคือมรรคที่รู้แจ้งนิโรธ เป็นมรรคสัจ ด้วยประการฉะนี้ แม้ด้วยการยกบทขึ้นมาทีละบท พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ในโสต ฆานะ ชิวหา กาย และมโน ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยนัยนี้เอง อายตนะ ๖ มีรูปายตนะเป็นต้น วิญญาณกาย ๖ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ผัสสะ ๖ มีจักขุสัมผัสเป็นต้น เวทนา ๖ มีจักขุสัมผัสสชาเวทนาเป็นต้น สัญญา ๖ มีรูปสัญญาเป็นต้น เจตนา ๖ มีรูปสัญเจตนาเป็นต้น ตัณหากาย ๖ มีรูปตัณหาเป็นต้น วิตก ๖ มีรูปวิตกเป็นต้น วิจาร ๖ มีรูปวิจารเป็นต้น ขันธ์ ๕ มีรูปขันธ์เป็นต้น กสิณ ๑๐ อนุสสติ ๑๐ สัญญา ๑๐ โดยอาการมีอุทธุมาตกสัญญาเป็นต้น อาการ ๓๒ มีเกสาเป็นต้น อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ภพ ๙ มีกามภพเป็นต้น ฌาน ๔ มีปฐมฌานเป็นต้น อัปปมัญญา ๔ มีเมตตาภาวนาเป็นต้น อรูปสมาบัติ ๔ องค์แห่งปฏิจจสมุปบาทมีชรามรณะเป็นต้นโดยปฏิโลม และองค์แห่งปฏิจจสมุปบาทมีอวิชชาเป็นต้นโดยอนุโลม พึงประกอบเข้า

Tatrāyaṃ ekapadayojanā – ‘‘jarāmaraṇaṃ dukkhasaccaṃ, jāti samudayasaccaṃ, ubhinnampi nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paṭipadā maggasacca’’nti. Evaṃ ekekapaduddhārena sabbadhamme sammā sāmañca buddho anubuddho paṭividdho. Tena vuttaṃ – sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā pana sammāsambuddhoti.

ในบรรดาหมวดธรรมมีรูปารมณ์เป็นต้นนั้น การประกอบบทหนึ่งๆ มีดังนี้ว่า ชรามรณะเป็นทุกขสัจ ชาติเป็นสมุทยสัจ ความออกไปจากทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น คือนิพพาน เป็นนิโรธสัจ ปฏิปทาที่รู้แจ้งนิโรธ เป็นมรรคสัจ ด้วยประการฉะนี้ แม้ด้วยการยกบทขึ้นมาทีละบท พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง ทรงตรัสรู้ตาม ทรงแทงตลอดแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า สัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงรู้แจ้งธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง

Vijjāhi pana caraṇena ca sampannattā vijjācaraṇasampanno; tattha vijjāti tissopi vijjā, aṭṭhapi vijjā. Tisso vijjā bhayabheravasutte (ma. ni. 1.34 ādayo) vuttanayeneva veditabbā, aṭṭha vijjā ambaṭṭhasutte (dī. ni. 1.278 ādayo). Tatra hi vipassanāñāṇena manomayiddhiyā ca saha cha abhiññā pariggahetvā aṭṭha vijjā vuttā. Caraṇanti sīlasaṃvaro, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogo, satta saddhammā, cattāri rūpāvacarajjhānānīti ime pannarasa dhammā veditabbā. Imeyeva hi pannarasa dhammā, yasmā etehi carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ tasmā, caraṇanti vuttā. Yathāha – ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlavā hotī’’ti (ma. ni. 2.24) vitthāro. Bhagavā imāhi vijjāhi iminā ca caraṇena samannāgato, tena vuccati vijjācaraṇasampannoti. Tattha vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā, caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ. So sabbaññutāya sabbasattānaṃ atthānatthaṃ ñatvā mahākāruṇikatāya anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojeti, yathā taṃ vijjācaraṇasampanno. Tenassa sāvakā suppaṭipannā honti no duppaṭipannā, vijjācaraṇavipannānañhi sāvakā attantapādayo viya.

อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า วิชชาจรณสัมปันโน เพราะทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ ในวิชชาและจรณะเหล่านั้น คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชา ๓ และวิชชา ๘ วิชชา ๓ พึงทราบด้วยนัยที่ตรัสไว้ในภยเภรวสูตรเท่านั้น วิชชา ๘ พึงทราบด้วยนัยที่ตรัสไว้ในอัมพัฏฐสูตรเท่านั้น ในอัมพัฏฐสูตรนั้น ทรงรวบรวมอภิญญา ๖ พร้อมด้วยวิปัสสนาญาณและมโนมยิทธิญาณแล้ว ตรัสวิชชา ๘ ไว้ คำว่า จรณะ ได้แก่ ธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ คือ สีลสังวร การคุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค การประกอบความเพียรในการตื่นอยู่ สัทธรรม ๗ และรูปาวจรฌาน ๔ พึงทราบว่า ธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ ชื่อว่า จรณะ เพราะอริยสาวกย่อมประพฤติไปสู่ทิศคืออมตะ (นิพพาน) ด้วยธรรม ๑๕ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า จรณะ ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูกร มหานามะ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล' เป็นต้น พึงทราบความพิสดาร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยวิชชาเหล่านี้และจรณะนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิชชาจรณสัมปันโน ในวิชชาจรณสัมปทาเหล่านั้น วิชชาสัมปทาตั้งอยู่โดยทำให้ความเป็นสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคเจ้าบริบูรณ์ จรณสัมปทาตั้งอยู่โดยทำให้ความเป็นมหากรุณิกะบริบูรณ์ พระองค์นั้นทรงรู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวงด้วยความเป็นสัพพัญญู ทรงให้ละสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และทรงชักนำไปในประโยชน์ด้วยความเป็นมหากรุณิกะ สมควรแก่ผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะนั้น เพราะเหตุนั้น สาวกของพระองค์จึงเป็นผู้ปฏิบัติดี ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชั่ว เพราะสาวกของอาจารย์ผู้ปราศจากวิชชาและจรณะ ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติชั่วเหมือนพวกอัตตันทปะเป็นต้น

Sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammāgatattā, sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati, tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ[Pg.89]. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo. Tena hesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato. Sundaraṃ cesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbānanti sundaraṃ ṭhānaṃ gatattāpi sugato. Sammā ca gato tena tena maggena pahīne kilese puna apaccāgacchanto. Vuttañcetaṃ – ‘‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato…pe… arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’ti (mahāni. 38). Sammā vā āgato dīpaṅkarapādamūlato pabhuti yāva bodhimaṇḍo tāva samatiṃsapāramipūritāya sammāpaṭipattiyā sabbalokassa hitasukhameva karonto sassataṃ ucchedaṃ kāmasukhaṃ attakilamathanti ime ca ante anupagacchanto āgatoti sammāgatattāpi sugato. Sammā cesa gadati, yuttaṭṭhāne yuttameva vācaṃ bhāsatīti sammā gadattāpi sugato.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า 'สุคโต' เพราะมีการเสด็จไปอันงดงาม เพราะเสด็จไปสู่สถานที่ดี เพราะเสด็จไปโดยชอบ และเพราะตรัสโดยชอบ. จริงอยู่ แม้การเสด็จไปก็เรียกว่า 'คตัง' และการเสด็จไปนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นงดงาม บริสุทธิ์ และไม่มีโทษ. การเสด็จไปนั้นคืออะไร? คืออริยมรรค. เพราะพระองค์เสด็จไปสู่ทิศอันเกษม (นิพพาน) โดยไม่ติดขัดด้วยการเสด็จไปคืออริยมรรคนั้น จึงชื่อว่า 'สุคโต' เพราะมีการเสด็จไปอันงดงาม. อนึ่ง เพราะพระองค์เสด็จไปสู่สถานที่ดี คืออมตนิพพาน จึงชื่อว่า 'สุคโต' แม้เพราะเสด็จไปสู่สถานที่ดี. และชื่อว่า 'สุคโต' เพราะเสด็จไปโดยชอบ คือเสด็จไปโดยไม่กลับมาสู่กิเลสที่ทรงละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ. สมจริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'กิเลสเหล่าใดที่ทรงละได้แล้วด้วยโสดาปัตติมรรค พระองค์ไม่เสด็จกลับมา ไม่คืนมา ไม่เวียนมาสู่กิเลสเหล่านั้นอีก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุคโต... ฯลฯ ...กิเลสเหล่าใดที่ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค พระองค์ไม่เสด็จกลับมา ไม่คืนมา ไม่เวียนมาสู่กิเลสเหล่านั้นอีก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุคโต'. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า 'สุคโต' แม้เพราะเสด็จมาโดยชอบ คือนับตั้งแต่บาทมูลของพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงโพธิมณฑล ทรงบำเพ็ญบารมี 30 ทัศให้บริบูรณ์ด้วยสัมมาปฏิบัติ ทรงบำเพ็ญประโยชน์สุขแก่ชาวโลกทั้งปวง และเสด็จมาโดยไม่เข้าใกล้ที่สุดสองอย่าง คือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ กามสุขัลลิกานุโยค และอัตตกิลมถานุโยค. อนึ่ง พระองค์ย่อมตรัสโดยชอบ คือตรัสวาจาที่ควรในฐานะที่ควร เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า 'สุคโต' แม้เพราะตรัสโดยชอบ.

Tatridaṃ sādhakasuttaṃ – ‘‘yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya. Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāyā’’ti (ma. ni. 2.86). Evaṃ sammā gadattāpi sugatoti veditabbo.

ในเรื่องนั้น มีพระสูตรที่เป็นหลักฐานดังนี้: 'วาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น ตถาคตย่อมไม่กล่าววาจานั้น. วาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าจริง ว่าแท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น ตถาคตย่อมไม่กล่าววาจานั้น. ส่วนวาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าจริง ว่าแท้ ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของผู้อื่น ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะกล่าววาจานั้น. วาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ แม้วาจานั้นจะเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น ตถาคตย่อมไม่กล่าววาจานั้น. วาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าจริง ว่าแท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ แม้วาจานั้นจะเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น ตถาคตย่อมไม่กล่าววาจานั้น. ส่วนวาจาใดที่ตถาคตรู้ว่าจริง ว่าแท้ ประกอบด้วยประโยชน์ และวาจานั้นเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของผู้อื่น ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะกล่าววาจานั้น'. พึงทราบว่า ชื่อว่า 'สุคโต' แม้เพราะตรัสโดยชอบด้วยประการฉะนี้.

Sabbathā viditalokattā pana lokavidū. So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā lokaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi. Yathāha – ‘‘yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa [Pg.90] antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi; na cāhaṃ, āvuso, appatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Api cāhaṃ, āvuso, imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadaṃ.

อนึ่ง เพราะทรงรู้แจ้งโลกโดยประการทั้งปวง จึงชื่อว่า 'โลกวิทู' (ผู้รู้แจ้งโลก). จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ทรงรู้แจ้ง ทรงทราบ และทรงแทงตลอดโลกโดยประการทั้งปวง คือโดยสภาวะ โดยเหตุเกิด โดยความดับ และโดยอุบายเครื่องให้ถึงความดับ. ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูกรอาวุโส ในโลกใดไม่มีการเกิด ไม่มีการแก่ ไม่มีการตาย ไม่มีการจุติ ไม่มีการอุบัติ เราไม่กล่าวว่าใครๆ จะพึงรู้ พึงเห็น หรือพึงบรรลุที่สุดแห่งโลกนั้นได้ด้วยการไป. ดูกรอาวุโส และเราก็ไม่กล่าวว่า เมื่อยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลกแล้ว จะพึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. แต่ว่า ดูกรอาวุโส เราบัญญัติโลก เหตุเกิดแห่งโลก ความดับแห่งโลก และทางปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งโลก ในร่างกายอันยาวประมาณหนึ่งวา มีสัญญาและมีใจครองนี้เอง'.

‘‘Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ;

Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ.

ที่สุดแห่งโลก ใครๆ ไม่พึงถึงได้ด้วยการไปในกาลไหนๆ และเมื่อยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลก ก็ย่อมไม่มีการพ้นไปจากทุกข์.

‘‘Tasmā have lokavidū sumedho;

Lokantagū vusitabrahmacariyo;

Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā;

Nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti. (a. ni. 4.45;

saṃ. ni. 1.107);

เพราะเหตุนั้นแล ผู้รู้แจ้งโลก ผู้มีปัญญาดี ผู้ถึงที่สุดแห่งโลก ผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว รู้แจ้งที่สุดแห่งโลกแล้ว ย่อมไม่ปรารถนาโลกนี้และโลกหน้า.

Apica tayo lokā – saṅkhāraloko, sattaloko, okāsalokoti; tattha ‘‘eko loko – sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (paṭi. ma. 1.112) āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato lokoti vā asassato lokoti vā’’ti (dī. ni. 1.421) āgataṭṭhāne sattaloko.

อนึ่ง โลกมี 3 อย่าง คือ สังขารโลก สัตวโลก และโอกาสโลก. ในโลกทั้งสามนั้น พึงทราบว่า 'สังขารโลก' ในบทที่มาว่า 'โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงตั้งอยู่ได้ด้วยอาหาร'. พึงทราบว่า 'สัตวโลก' ในบทที่มาว่า 'โลกเที่ยงบ้าง โลกไม่เที่ยงบ้าง'.

‘‘Yāvatā candimasūriyā, pariharanti disā bhanti virocanā;

Tāva sahassadhā loko, ettha te vattatī vaso’’ti. (ma. ni. 1.503) –

ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์โคจรไปส่องทิศให้สว่างไสวรุ่งเรืองอยู่เพียงใด โลกพันส่วนมีประมาณเพียงนั้น อำนาจของท่าน (พกพรหม) ย่อมเป็นไปในโลกพันส่วนนี้.

Āgataṭṭhāne okāsaloko, tampi bhagavā sabbathā avedi. Tathā hissa – ‘‘eko loko – sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā – nāmañca rūpañca. Tayo lokā – tisso vedanā. Cattāro lokā – cattāro āhārā. Pañca lokā – pañcupādānakkhandhā. Cha lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā. Nava lokā – nava sattāvāsā. Dasa lokā – dasāyatanāni. Dvādasa lokā – dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (paṭi. ma. 1.112). Ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito.

ในบทที่มานั้น พึงทราบว่าเป็น 'โอกาสโลก'. แม้โอกาสโลกนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงรู้แจ้งแล้วโดยประการทั้งปวง. จริงอย่างนั้น สังขารโลกนี้พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งแล้วโดยประการทั้งปวง ดังนี้: 'โลกหนึ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงตั้งอยู่ได้ด้วยอาหาร. โลกสอง คือ นามและรูป. โลกสาม คือ เวทนาสาม. โลกสี่ คือ อาหารสี่. โลกห้า คือ อุปาทานขันธ์ห้า. โลกหก คือ อายตนะภายในหก. โลกเจ็ด คือ วิญญาณฐิติเจ็ด. โลกแปด คือ โลกธรรมแปด. โลกเก้า คือ สัตตาวาสเก้า. โลกสิบ คือ อายตนะสิบ (รูปายตนะ). โลกสิบสอง คือ อายตนะสิบสอง. โลกสิบแปด คือ ธาตุสิบแปด'.

Yasmā [Pg.91] panesa sabbesampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbe abhabbe satte jānāti, tasmāssa sattalokopi sabbathā vidito. Yathā ca sattaloko evaṃ okāsalokopi. Tathā hesa ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni tīṇi sahassāni cattāri satāni paññāsañca yojanāni. Parikkhepato –

อนึ่ง เพราะพระองค์ทรงรู้แจ้งอัธยาศัย อนุสัย จริต และอธิมุตติของสัตว์ทั้งปวง ทรงรู้แจ้งสัตว์ทั้งหลายที่มีธุลีคือกิเลสน้อย มีธุลีคือกิเลสมาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการไม่ดี สอนง่าย สอนยาก ผู้ที่ควรบรรลุธรรมและไม่ควรบรรลุธรรม เพราะเหตุนั้น แม้สัตวโลกก็เป็นที่รู้แจ้งของพระองค์โดยประการทั้งปวง. และโอกาสโลกก็เป็นที่รู้แจ้งเช่นเดียวกับสัตวโลก. จริงอย่างนั้น จักรวาลหนึ่งมีขนาดโดยส่วนยาวและส่วนกว้าง 1,203,450 โยชน์. โดยรอบปริมณฑล -

Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsa parimaṇḍalaṃ;

Dasañceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni ca.

จักรวาลทั้งหมดโดยรอบปริมณฑลมี 3,610,350 โยชน์.

Tattha –

ในจักรวาลนั้น -

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā.

แผ่นดินนี้ อันท่านกล่าวว่ามีความหนาประมาณสองแสนสี่หมื่นโยชน์.

Tassā eva sandhārakaṃ –

เป็นเครื่องรองรับแผ่นดินนั้นนั่นแล –

Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ.

น้ำมีความหนาสี่แสนแปดหมื่นโยชน์โดยประมาณ ตั้งอยู่บนลม.

Tassāpi sandhārako –

เป็นเครื่องรองรับน้ำนั้นนั่นแล –

Navasatasahassāni, māluto nabhamuggato;

Saṭṭhi ceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti.

ลมขึ้นไปสู่ท้องฟ้าเบื้องบนเก้าแสนหกหมื่นโยชน์โดยประมาณ นี้คือการตั้งอยู่ของโลก.

Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –

และเมื่อจักรวาลนี้ตั้งอยู่แล้วอย่างนี้ แห่งโยชน์ –

Caturāsīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, sinerupabbatuttamo.

ภูเขาสิเนรุอันเป็นยอดแห่งภูเขาทั้งหลาย จมลงไปในมหาสมุทรแปดหมื่นสี่พันโยชน์ และขึ้นไปสูงเท่ากันนั้นเอง.

Tato upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ;

Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā.

จากภูเขาสิเนรุนั้น ภูเขาที่เป็นทิพย์ วิจิตรด้วยรัตนะนานาชนิด จมลงไปและขึ้นไปตามลำดับ ด้วยประมาณครึ่งหนึ่งของครึ่งหนึ่ง (ลดหลั่นกันไป).

Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo girī brahā.

ภูเขายุกันธร ภูเขาอีสธร ภูเขากรวิก ภูเขาสุทัสสนะ ภูเขาเนมินธร ภูเขาวินตกะ และภูเขาอัสสกัณณะอันใหญ่.

Ete satta mahāselā, sinerussa samantato;

Mahārājānamāvāsā, devayakkhanisevitā.

ภูเขาใหญ่ทั้งเจ็ดลูกเหล่านี้ตั้งอยู่โดยรอบภูเขาสิเนรุ เป็นที่อยู่ของท้าวมหาราชทั้งหลาย อันเทวดาและยักษ์ทั้งหลายอาศัยอยู่.

Yojanānaṃ [Pg.92] satānucco, himavā pañca pabbato;

Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato;

Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito.

ภูเขาหิมพานต์สูงห้าร้อยโยชน์ กว้างและยาวสามพันโยชน์ ประดับตกแต่งแล้วด้วยยอดแปดหมื่นสี่พันยอด.

Tipañcayojanakkhandha, parikkhepā nagavhayā;

Paññāsa yojanakkhandha, sākhāyāmā samantato.

ต้นหว้าชื่อว่านาคะนั้น มีลำต้นโดยรอบสิบห้าโยชน์ มีลำต้นและกิ่งยาวห้าสิบโยชน์โดยรอบ.

Satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā;

Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito.

ต้นหว้านั้นกว้างหนึ่งร้อยโยชน์ และขึ้นไปสูงเท่ากันนั้นเอง ด้วยอานุภาพของต้นหว้านั้น ชมพูทวีปจึงปรากฏชื่อ.

Dve asīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo;

Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhito.

ภูเขาหินจักรวาลจมลงไปในมหาสมุทรแปดหมื่นสองพันโยชน์ และขึ้นไปสูงเท่ากันนั้นเอง ภูเขาจักรวาลนี้ตั้งอยู่โดยล้อมรอบโลกธาตุทั้งหมดนั้นไว้.

Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ, sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ; tathā asurabhavanaṃ, avīcimahānirayo, jambudīpo ca. Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ; tathā pubbavideho. Uttarakuru aṭṭhasahassayojano, ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro; taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ, ekā lokadhātu, tadantaresu lokantarikanirayā. Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo bhagavā anantena buddhañāṇena avedi, aññāsi, paṭivijjhi. Evamassa okāsalokopi sabbathā vidito. Evampi sabbathā viditalokattā lokavidū.

ในจักรวาลนั้น ดวงจันทร์มีสี่สิบเก้าโยชน์ ดวงอาทิตย์มีห้าสิบโยชน์ ภพดาวดึงส์มีหนึ่งหมื่นโยชน์ ภพอสูร อเวจีมหานรก และชมพูทวีปก็เช่นกัน อปรโคยานทวีปมีเจ็ดพันโยชน์ บุพพวิเทหทวีปก็เช่นกัน อุตตรกุรุทวีปมีแปดพันโยชน์ ทวีปใหญ่แต่ละทวีปในที่นี้มีทวีปเล็กห้าร้อยห้าร้อยเป็นบริวาร ทั้งหมดนั้นเป็นจักรวาลหนึ่ง เป็นโลกธาตุหนึ่ง ในระหว่างโลกธาตุเหล่านั้นมีโลกันตนรกอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ ทรงทราบ ทรงแทงตลอดจักรวาลอันไม่มีที่สิ้นสุดและโลกธาตุอันไม่มีที่สิ้นสุดอย่างนี้ ด้วยพระพุทธญาณอันไม่มีที่สิ้นสุด แม้โอกาสโลกของพระองค์ก็ทรงรู้โดยประการทั้งปวง แม้เช่นนั้นก็ทรงรู้โดยประการทั้งปวง เพราะเหตุที่ทรงรู้โลกแล้วอย่างนี้ จึงชื่อว่าโลกวิทู.

Attano pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvā natthi etassa uttaroti anuttaro. Tathā hesa sīlaguṇenāpi sabbaṃ lokamabhibhavati, samādhi…pe… paññā… vimutti… vimuttiñāṇadassanaguṇenāpi, sīlaguṇenāpi asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo…pe… vimuttiñāṇadassanaguṇenāpi. Yathāha – ‘‘na kho panāhaṃ, bhikkhave, samanupassāmi sadevake loke samārake…pe… sadevamanussāya attanā sīlasampannatara’’nti vitthāro.

อนึ่ง เพราะไม่มีใครผู้ประเสริฐยิ่งกว่าด้วยคุณยิ่งกว่าพระองค์ ผู้อื่นที่ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้านี้จึงไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอนุตตโร อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นย่อมครอบงำโลกทั้งปวงได้แม้ด้วยคุณคือศีล แม้ด้วยคุณคือสมาธิ แม้ด้วยคุณคือปัญญา แม้ด้วยคุณคือวิมุตติ แม้ด้วยคุณคือวิมุตติญาณทัสสนะ แม้ด้วยคุณคือศีลก็ไม่มีผู้เสมอ ไม่มีผู้เสมอเหมือน ไม่มีผู้เปรียบ ไม่มีส่วนที่เสมอ ไม่มีบุคคลผู้เสมอ แม้ด้วยคุณคือวิมุตติญาณทัสสนะก็เช่นกัน เหมือนที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นใครผู้มีศีลสมบูรณ์ยิ่งกว่าตนในโลกพร้อมด้วยเทวดา พร้อมด้วยมาร พร้อมด้วยพรหม พร้อมด้วยสมณพราหมณ์ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์" ความพิสดารพึงทราบดังนี้.

Evaṃ [Pg.93] aggappasādasuttādīni (a. ni. 4.34; itivu. 90) ‘‘na me ācariyo atthī’’tiādikā gāthāyo (ma. ni. 1.285; mahāva. 11) ca vitthāretabbā.

อัคคัปปสาทสูตรเป็นต้น และคาถาเป็นต้นว่า "อาจารย์ของเราไม่มี" พึงขยายความอย่างนี้.

Purisadamme sāretīti purisadammasārathi, dameti vinetīti vuttaṃ hoti. Tattha purisadammāti adantā dametuṃ yuttā tiracchānapurisāpi manussapurisāpi amanussapurisāpi. Tathā hi bhagavatā tiracchānapurisāpi apalāḷo nāgarājā, cūḷodaro, mahodaro, aggisikho, dhūmasikho, dhanapālako hatthīti evamādayo damitā, nibbisā katā, saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā. Manussapurisāpi saccakanigaṇṭhaputta-ambaṭṭhamāṇava-pokkharasāti-soṇadaṇḍakūṭadantādayo. Amanussapurisāpi āḷavaka-sūciloma-kharaloma-yakkha-sakkadevarājādayo damitā vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi. ‘‘Ahaṃ kho, kesi, purisadammaṃ saṇhenapi vinemi, pharusenapi vinemi, saṇhapharusenapi vinemī’’ti (a. ni. 4.111) idañcettha suttaṃ vitthāretabbaṃ. Atha vā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttarimaggapaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyeva.

ชื่อว่าปุริสทัมมสารถิ เพราะย่อมให้บุรุษที่ควรฝึกไปถึงที่ที่ต้องการ หรือกล่าวคือย่อมฝึก ย่อมแนะนำ ในบทว่าปุริสทัมมสารถินั้น บุรุษเดรัจฉาน บุรุษมนุษย์ แม้บุรุษอมนุษย์ ผู้ยังไม่ได้รับการฝึก ผู้สมควรจะฝึก ชื่อว่าปุริสทัมมะ อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกบุรุษเดรัจฉานเป็นต้นอย่างนี้ คือ พญานาคชื่ออปลาละ พญานาคชื่อจูฬโอทร พญานาคชื่อมโหทร พญานาคชื่ออัคคิสิขะ ช้างชื่อธนปาลกะ เป็นต้น ทรงทำให้ไม่มีพิษ (คือโทสะ) ทรงให้ตั้งมั่นในสรณะและในศีลแล้ว บุรุษมนุษย์เป็นต้น คือ สัจจกนิคัณฐบุตร อัมพัฏฐมาณพ โปกขรสาติพราหมณ์ โสณทัณฑพราหมณ์ กูฏทัณฑพราหมณ์ เป็นต้น ก็ทรงฝึกแล้ว บุรุษอมนุษย์เป็นต้น คือ อฬวกยักษ์ สุจิโลมยักษ์ ขรโลมยักษ์ ท้าวสักกะเทวราช เป็นต้น ก็ทรงฝึกแล้ว ทรงแนะนำแล้วด้วยอุบายแห่งการแนะนำอันวิจิตร พระสูตรนี้ที่ว่า "ดูก่อนเกสี เราตถาคตย่อมแนะนำบุรุษที่ควรฝึก แม้ด้วยวิธีอ่อนโยน แม้ด้วยวิธีหยาบ แม้ด้วยวิธีอ่อนโยนและหยาบ" พึงขยายความในอรรถนี้ อนึ่ง เมื่อทรงแสดงปฐมฌานเป็นต้นแก่บุคคลผู้มีศีลบริสุทธิ์เป็นต้น และปฏิปทาแห่งมรรคเบื้องสูงแก่บุคคลผู้เป็นโสดาบันเป็นต้น แม้ผู้ที่ได้รับการฝึกแล้วบางส่วนก็ย่อมทรงฝึกนั่นเอง.

Atha vā anuttaro purisadammasārathīti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Bhagavā hi tathā purisadamme sāreti, yathā ekapallaṅkeneva nisinnā aṭṭha disā asajjamānā dhāvanti. Tasmā ‘‘anuttaro purisadammasārathī’’ti vuccati. ‘‘Hatthidamakena, bhikkhave, hatthidammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvatī’’ti idañcettha suttaṃ (ma. ni. 3.312) vitthāretabbaṃ.

อีกนัยหนึ่ง บทว่าอนุตตโรปุริสทัมมสารถิ นี้เป็นบทแสดงอรรถบทเดียวเท่านั้น อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมให้บุรุษที่ควรฝึกไป โดยอาการที่บุคคลนั่งขัดสมาธิเดียวเท่านั้น หรือนั่งครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมแล่นไปสู่ทิศทั้งแปด (คืออัฏฐสมาบัติ) โดยไม่ติดขัด เพราะเหตุนั้นจึงถูกกล่าวว่า "อนุตตโรปุริสทัมมสารถิ" และพระสูตรนี้ที่ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายหัตถิดามกให้ช้างที่ควรฝึกไปแล้ว ย่อมแล่นไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น" พึงขยายความในอรรถแห่งอนุตตโรปุริสทัมมสารถินี้.

Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsatīti satthā. Apica satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho. ‘‘Yathā satthavāho satthe kantāraṃ tāreti, corakantāraṃ tāreti, vāḷakantāraṃ tāreti, dubbhikkhakantāraṃ tāreti, nirudakakantāraṃ tāreti, uttāreti nittāreti patāreti khemantabhūmiṃ sampāpeti; evameva bhagavā satthā satthavāho satte kantāraṃ tāreti jātikantāraṃ tāretī’’tiādinā (mahāni. 190) niddesanayenapettha attho veditabbo.

ชื่อว่าสัตถา เพราะย่อมทรงสั่งสอนตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และปรมัตถ์ (คือนิพพาน) อนึ่ง ชื่อว่าสัตถา เพราะเป็นเหมือนนายกองเกวียน พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นนายกองเกวียน นายกองเกวียนย่อมให้หมู่สัตว์ข้ามพ้นกันดารไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารโจรไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารสัตว์ร้ายไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารอดอยากไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารไม่มีน้ำไปได้ฉันใด ย่อมให้ข้ามพ้นไปได้โดยนำไปสู่ที่ปลอดภัย ย่อมให้ข้ามพ้นไปได้โดยประคับประคอง ย่อมให้ถึงภูมิที่ปลอดภัยโดยดีฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นนายกองเกวียนก็ย่อมให้หมู่สัตว์ข้ามพ้นกันดารไปได้ ย่อมให้ข้ามพ้นกันดารชาติไปได้ ดังนี้เป็นต้น แม้ด้วยนัยแห่งนิเทศปาฬิ อรรถในบทว่าสัตถานี้พึงทราบ.

Devamanussānanti [Pg.94] daevānañca manussānañca ukkaṭṭhaparicchedavasenetaṃ vuttaṃ, bhabbapuggalaparicchedavasena ca. Bhagavā pana tiracchānagatānampi anusāsanippadānena satthāyeva. Tepi hi bhagavato dhammasavanena upanissayasampattiṃ patvā tāya eva upanissayasampattiyā dutiye tatiye vā attabhāve maggaphalabhāgino honti. Maṇḍūkadevaputtādayo cettha nidassanaṃ. Bhagavati kira gaggarāya pokkharaṇiyā tīre campānagaravāsīnaṃ dhammaṃ desayamāne eko maṇḍūko bhagavato sare nimittaṃ aggahesi. Taṃ eko vacchapālako daṇḍamolubbha tiṭṭhanto tassa sīse sannirumbhitvā aṭṭhāsi. So tāvadeva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Suttappabuddho viya ca tattha accharāsaṅghaparivutaṃ attānaṃ disvā ‘‘are, ahampi nāma idha nibbattosmi! Kiṃ nu kho kammaṃ akāsi’’nti āvajjento nāññaṃ kiñci addasa, aññatra bhagavato sare nimittaggāhā. So taāvadeva saha vimānena āgantvā bhagavato pāde sirasā vandi. Bhagavā jānantova pucchi –

คำว่า เทวมนุสสานัง นี้ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดสัตว์ผู้ประเสริฐ และด้วยอำนาจแห่งการกำหนดบุคคลผู้ควรแก่การบรรลุธรรม. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงเป็นศาสดาแม้ของเหล่าสัตว์ดิรัจฉานด้วย เพราะทรงประทานโอวาท. ด้วยว่า สัตว์ดิรัจฉานเหล่านั้นได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว ถึงความพร้อมแห่งอุปนิสัย ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งมรรคและผลในอัตภาพที่สองหรือที่สาม ด้วยความพร้อมแห่งอุปนิสัยนั้นนั่นเอง. เทวบุตรกบเป็นต้นเป็นตัวอย่างในเรื่องนี้. ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ชาวเมืองจำปาที่ริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา กบตัวหนึ่งได้ถือเอาพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเป็นนิมิต. ขณะนั้น คนเลี้ยงโคคนหนึ่งยืนยันไม้เท้าอยู่ ได้กดทับลงบนศีรษะของกบนั้น. กบนั้นตายในลำดับนั้นเอง ไปบังเกิดในวิมานทองขนาด ๑๒ โยชน์ในภพดาวดึงส์. กบนั้นเห็นตนเองแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดาในภพนั้น เหมือนคนหลับแล้วตื่นขึ้น จึงรำพึงว่า “อ้าว แม้เราก็มาบังเกิดในที่นี้หรือ! เราได้ทำกรรมอะไรไว้หนอ?” เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ไม่เห็นกรรมอื่นใด นอกจากการถือเอาพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเป็นนิมิต. เทวบุตรนั้นจึงมาพร้อมกับวิมานในขณะนั้นเอง ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า. พระผู้มีพระภาคทรงทราบอยู่แล้วจึงตรัสถามว่า —

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti.

“ใครหนอ รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงดงามยิ่ง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ไหว้เท้าของเราอยู่?”

‘‘Maṇḍūkohaṃ pure āsiṃ, udake vārigocaro;

Tava dhammaṃ suṇantassa, avadhi vacchapālako’’ti. (vi. va. 857-858);

“ในชาติก่อน ข้าพระองค์เป็นกบอาศัยอยู่ในน้ำ มีน้ำเป็นที่เที่ยวไป เมื่อกำลังฟังธรรมของพระองค์อยู่ คนเลี้ยงโคได้ฆ่าข้าพระองค์เสียแล้ว.”

Bhagavā tassa dhammaṃ desesi. Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Devaputtopi sotāpattiphale patiṭṭhāya sitaṃ katvā pakkāmīti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่เทวบุตรนั้น. ในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน. แม้เทวบุตรก็ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล กระทำการแย้มยิ้มแล้วหลีกไป. นี้เป็นตัวอย่างในเรื่องนี้.

Yaṃ pana kiñci atthi ñeyyaṃ nāma, tassa sabbassa buddhattā vimokkhantikañāṇavasena buddho. Yasmā vā cattāri saccāni attanāpi bujjhi, aññepi satte bodhesi; tasmā evamādīhipi kāraṇehi buddho. Imassa catthassa viññāpanatthaṃ ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’ti evaṃ pavatto sabbopi niddesanayo (mahāni. 192) paṭisambhidānayo (paṭi. ma. 1.162) vā vitthāretabbo.

อนึ่ง สิ่งที่ควรรู้ใดๆ มีอยู่ พระองค์ชื่อว่า พุทโธ เพราะทรงรู้สิ่งนั้นทั้งหมดด้วยอำนาจแห่งวิโมกขันติกญาณ (ญาณในที่สุดแห่งวิโมกข์). อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ทรงตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยพระองค์เองด้วย ทรงให้สัตว์อื่นตรัสรู้ด้วย เพราะเหตุมีประมาณเท่านี้เป็นต้น พระองค์จึงชื่อว่า พุทโธ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้ พึงขยายความนัยแห่งนิเทศหรือนัยแห่งปฏิสัมภิทาทั้งหมดที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “ชื่อว่าพุทโธ เพราะทรงตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย, ชื่อว่าพุทโธ เพราะทรงให้หมู่สัตว์ตรัสรู้”.

Bhagavāti idaṃ panassa guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanaṃ. Tenāhu porāṇā –

อนึ่ง คำว่า ภควา นี้ เป็นชื่อเรียกโดยความเคารพยำเกรงต่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นสัตว์ผู้ประเสริฐสุด ทรงคุณวิเศษ มีศีลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า —

‘‘Bhagavāti [Pg.95] vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“คำว่า ภควา เป็นคำที่ประเสริฐที่สุด, คำว่า ภควา เป็นคำที่สูงสุด. พระองค์ทรงเป็นผู้หนักแน่น (ด้วยคุณธรรม) ทรงประกอบด้วยความเคารพยำเกรง เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงชื่อว่า ภควา”.

Catubbidhañhi nāmaṃ – āvatthikaṃ, liṅgikaṃ, nemittikaṃ, adhiccasamuppannanti. Adhiccasamuppannaṃ nāma lokiyavohārena ‘‘yadicchaka’’nti vuttaṃ hoti. Tattha ‘‘vaccho dammo balibaddo’’ti evamādi āvatthikaṃ. ‘‘Daṇḍī chattī sikhī karī’’ti evamādi liṅgikaṃ. ‘‘Tevijjo chaḷabhiñño’’ti evamādi nemittikaṃ. ‘‘Sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’ti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ. Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ nemittikaṃ, na mahāmāyāya na suddhodanamahārājena na asītiyā ñātisahassehi kataṃ, na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā – ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikāpaññatti, yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84).

ด้วยว่า ชื่อมี ๔ อย่าง คือ อาวัตถิกะ (ชื่อตามกาลสมัย), ลิงคิกะ (ชื่อตามลักษณะ), เนมิตติกะ (ชื่อตามเหตุ), และอธิจจสมุปปันนะ (ชื่อที่ตั้งขึ้นลอยๆ). ชื่อว่า อธิจจสมุปปันนะ ท่านกล่าวว่า ยทิจฉกะ (ชื่อตามความพอใจ) โดยโวหารของโลก. ในชื่อเหล่านั้น ชื่อมีอาทิว่า ลูกโค, โคฝึก, โคถึก เป็นอาวัตถิกะ. ชื่อมีอาทิว่า ผู้มีไม้เท้า, ผู้มีร่ม, นกยูง (ผู้มีหงอน), ช้าง (ผู้มีมือคือวง) เป็นลิงคิกะ. ชื่อมีอาทิว่า ผู้ได้วิชชา ๓, ผู้ได้อภิญญา ๖ เป็นเนมิตติกะ. ชื่อมีอาทิว่า สิริวัฑฒกะ, ธนวัฑฒกะ เป็นอธิจจสมุปปันนะที่เกิดขึ้นโดยไม่คำนึงถึงความหมายของคำ. อนึ่ง ชื่อว่า ภควา นี้เป็นเนมิตติกะ พระนางมหามายามิได้ทรงตั้งไว้ พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชมิได้ทรงตั้งไว้ พระประยูรญาติ ๘ หมื่นมิได้ทรงตั้งไว้ และเทพเจ้าผู้พิเศษมีท้าวสักกะและท้าวสันดุสิตเป็นต้นก็มิได้ตั้งไว้. สมจริงดังที่พระธรรมเสนาบดีกล่าวไว้ว่า “ชื่อว่า ภควา นี้ มิใช่พระมารดาตั้งให้... (ละ)... ชื่อว่า ภควา นี้ เป็นบัญญัติที่เกิดจากการทำให้แจ้ง เป็นบัญญัติที่เกิดในที่สุดแห่งวิโมกข์ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย พร้อมกับการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ณ โคนต้นโพธิ์”.

Yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –

อนึ่ง ชื่อนี้เป็นเนมิตติกะที่เกิดจากคุณธรรมเหล่าใด เพื่อแสดงคุณธรรมเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคาถานี้ว่า —

‘‘Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti;

Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā;

Bahūhi ñāyehi subhāvitattano;

Bhavantago so bhagavāti vuccatī’’ti.

“พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงมีโชค (คือภคธรรม ๖ ประการ มีอิสริยะเป็นต้น), ทรงเสพ (คือทรงคบหาธรรมรัตนะมีมรรคและผลเป็นต้น และทรงเสพเสนาสนะอันสงัด), ทรงมีส่วน (คือทรงมีส่วนแห่งปัจจัย ๔ และธรรมมีศีลเป็นต้น), ทรงเป็นผู้จำแนก (คือทรงจำแนกธรรมรัตนะมีมรรคและผลเป็นต้น), ทรงทำลาย (คือทรงทำลายราคะเป็นต้น), ทรงเป็นครู (คือทรงเป็นผู้หนักแน่นด้วยคุณธรรมมีศีลเป็นต้น), ทรงมีบุญ (คือทรงมีบุญบารมีถึงที่สุดแห่งความสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ), ทรงมีพระองค์อันอบรมดีแล้วด้วยนัย (คือทางแห่งภาวนา) เป็นอันมาก, ทรงถึงที่สุดแห่งภพ, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ท่านจึงเรียกว่า ภควา”.

Niddese vuttanayeneva cettha tesaṃ tesaṃ padānamattho daṭṭhabbo.

อนึ่ง เนื้อความของบทนั้นๆ ในคาถานี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในนิเทศนั่นเอง.

Ayaṃ pana aparo nayo –

อนึ่ง นี้เป็นอีกนัยหนึ่ง —

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

“พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงมีบุญ, ทรงมีกิเลสอันหักแล้ว, ทรงประกอบด้วยโชค (คือภคธรรม ๖ ประการ), ทรงเป็นผู้จำแนก (คือทรงจำแนกธรรมมีกุศลเป็นต้น), ทรงเป็นผู้เสพ (คือทรงคบหาธรรม), ทรงมีทางไป (คือตัณหา) อันคายแล้วในภพทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงชื่อว่า ภควา”.

Tattha vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayoti etaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃ dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi, tasmā ‘‘bhāgyavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccatīti ñātabbaṃ. Yasmā pana lobha-dosa-moha-viparītamanasikāra-ahirikānottappa-kodhūpanāha-makkha-paḷāsaissā-macchariya-māyāsāṭheyya-thambha-sārambha-mānātimāna-mada-pamāda-taṇhāvijjā [Pg.96] tividhākusalamūla-duccarita-saṃkilesa-mala-visamasaññā-vitakka-papañca-catubbidhavipariyesaāsava-gantha-ogha-yogāgati-taṇhuppādupādāna-pañcacetokhīla-vinibandha-nīvaraṇābhinandanachavivādamūla-taṇhākāya-sattānusaya-aṭṭhamicchatta-navataṇhāmūlaka-dasākusalakama diṭṭhigata-aṭṭhasatataṇhāvicaritappabheda-sabbadaratha-pariḷāha-kilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañca kilesa-abhisaṅkhārakhandhamaccu-devaputta-māre abhañji, tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati. Āha cettha –

ในคาถานั้น พึงทราบว่า เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงมีบุญอันถึงที่สุด มีทานและศีลเป็นต้น ซึ่งให้เกิดความสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ เมื่อควรจะเรียกว่า ภคฺยวา แต่กลับเรียกว่า ภควา โดยอาศัยลักษณะแห่งนิรุตติมีอาทิว่า การลงอักษรใหม่ การสลับอักษร หรือโดยอาศัยลักษณะแห่งการสงเคราะห์เข้าในปิโสทราทิคณะตามนัยแห่งไวยากรณ์. อนึ่ง เพราะเหตุที่พระองค์ทรงหัก (คือทรงทำลาย) กิเลสแสนอย่างอันเป็นเหตุแห่งความกระวนกระวายและความเร่าร้อนทั้งปวง มีโลภะ โทสะ โมหะ วิปรีตมนสิการ อหิริกะ อโนตตัปปะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปลาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ ตัณหา อวิชชา อกุศลมูล ๓ ทุจริต สังกิเลส มล วิสมสัญญา วิตก ปปัญจะ วิปริเยส ๔ อาสวะ คันถะ โอฆะ โยคะ อคติ ตัณหุปบาท อุปาทาน เจโตขีละ ๕ วินิพันธะ นิวรณ์ อภินันทนะ วิวาทมูล ๖ ตัณหากาย อนุสัย ๗ มิจฉัตตะ ๘ ตัณหามูลกะ ๙ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ทิฏฐิ ๖๒ ตัณหาวิจริต ๑๐๘ เป็นต้น หรือโดยย่อ ทรงหักมาร ๕ คือ กิเลสมาร อภิสังขารมาร ขันธมาร มัจจุมาร และเทวบุตรมาร เพราะเหตุที่ทรงหักอันตรายเหล่านั้น เมื่อควรจะเรียกว่า ภคฺควา แต่กลับเรียกว่า ภควา. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ในที่นี้ (ในการอธิบายบท ภควา นี้) ว่า “ชื่อว่า ภควา เพราะทรงหักราคะได้แล้ว... (ละ)... เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ภควา”.

‘‘Bhaggarāgo bhaggadoso, bhaggamoho anāsavo;

Bhaggāssa pāpakā dhammā, bhagavā tena vuccatī’’ti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด มีราคะอันทำลายแล้ว มีโทสะอันทำลายแล้ว มีโมหะอันทำลายแล้ว ไม่มีอาสวะ บาปธรรมทั้งหลายของพระองค์อันทำลายแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงชื่อว่า “ภควา”.

Bhāgyavantatāya cassa satapuññajalakkhaṇadharassa rūpakāyasampattidīpitā hoti, bhaggadosatāya dhammakāyasampatti. Tathā lokiyaparikkhakānaṃ bahumatabhāvo, gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā, abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakāritā, lokiyalokuttarasukhehi ca sampayojanasamatthatā dīpitā hoti.

ด้วยความเป็นผู้มีบุญ (ภควันตตา) และทรงไว้ซึ่งลักษณะอันเกิดจากบุญนับร้อย รูปร่างกายอันสมบูรณ์ของพระองค์จึงปรากฏ ด้วยความเป็นผู้มีโทสะอันทำลายแล้ว (ภคฺคโทสตา) ธรรมกายอันสมบูรณ์จึงปรากฏ อีกทั้งความเป็นที่เคารพนับถืออย่างสูงของปุถุชนผู้มีปัญญาในโลก ความเป็นที่พึงเข้าถึงของคฤหัสถ์และบรรพชิต และความเป็นผู้สามารถในการบรรเทาทุกข์ทางกายและใจของคฤหัสถ์และบรรพชิตเหล่านั้นที่เข้าถึงแล้ว ความเป็นผู้มีอุปการะด้วยการให้ทานวัตถุและให้ธรรม และความเป็นผู้สามารถในการประกอบสัตว์ทั้งหลายให้ถึงความสุขทางโลกและทางโลกุตตระจึงปรากฏ.

Yasmā ca loke issariya-dhamma-yasa-sirī-kāma-payattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati, paramañcassa sakacitte issariyaṃ, aṇimā laghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ atthi tathā lokuttaro dhammo lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso, rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī, yaṃ yaṃ etena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā, tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchiticchi, tattha nipphattisaññito kāmo, sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi; tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena bhagavāti vuccati.

เพราะเหตุที่ในโลกนี้ คำว่า “ภคะ” ย่อมใช้ในธรรม ๖ ประการ คือ อิสริยะ ธรรม ยศ สิริ กาม และปยัตตะ และอิสริยะอันสูงสุดในพระหฤทัยของพระองค์มีอยู่ หรืออิสริยะอันโลกสมมติว่าสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง มีอณิมา ลฆิมา เป็นต้น มีอยู่ อีกทั้งธรรมอันเป็นโลกุตตระ ยศอันบริสุทธิ์ยิ่งนักที่แผ่ไปทั่วสามโลก อันได้มาด้วยคุณอันเป็นจริง สิริอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงในอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง ซึ่งสามารถยังดวงตาของชนผู้ขวนขวายในการเห็นพระรูปกายให้ผ่องใส กามอันเป็นที่รู้กันว่าความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนาแล้วปรารถนาแล้ว เพราะประโยชน์อันใดอันพระองค์นี้ทรงปรารถนาแล้ว ทรงมุ่งหวังแล้ว ไม่ว่าจะเป็นประโยชน์ตนหรือประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์นั้นๆ ย่อมสำเร็จได้เช่นนั้น และปยัตตะอันเป็นสัมมาวายามะ ซึ่งเป็นเหตุให้ถึงความเป็นผู้ควรแก่การเคารพของโลกทั้งปวง มีอยู่ เพราะเหตุนั้น แม้เพราะประกอบด้วยภคะเหล่านี้ และด้วยอรรถว่า “ภคะทั้งหลายมีอยู่แก่พระองค์” พระองค์จึงชื่อว่า “ภควา”.

Yasmā pana kusalādīhi bhedehi sabbadhamme, khandhāyatana-dhātusacca-indriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme, pīḷana-saṅkhata-santāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ, āyūhana-nidāna-saṃyoga-palibodhaṭṭhena samudayaṃ, nissaraṇavivekāsaṅkhata-amataṭṭhena [Pg.97] nirodhaṃ, niyyāna-hetu-dassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā, vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti. Tasmā vibhattavāti vattabbe bhagavāti vuccati.

เพราะเหตุที่พระองค์ทรงจำแนกธรรมทั้งปวงด้วยประเภทมีกุศลเป็นต้น หรือจำแนกธรรมมีกุศลเป็นต้นด้วยประเภทมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ อริยสัจ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น หรือทรงจำแนกอริยสัจคือทุกข์ด้วยอรรถว่าบีบคั้น อรรถว่าปัจจัยปรุงแต่ง อรรถว่าเร่าร้อน อรรถว่าแปรปรวน ทรงจำแนกอริยสัจคือสมุทัยด้วยอรรถว่าก่อสร้าง อรรถว่าเหตุ อรรถว่าประกอบ อรรถว่าเครื่องผูก ทรงจำแนกอริยสัจคือนิโรธด้วยอรรถว่าออกไป อรรถว่าสงัด อรรถว่าไม่ถูกปรุงแต่ง อรรถว่าไม่ตาย ทรงจำแนกอริยสัจคือมรรคด้วยอรรถว่านำออก อรรถว่าเหตุ อรรถว่าการเห็น อรรถว่าความเป็นใหญ่ อนึ่ง พึงทราบว่าทรงจำแนก ทรงเปิดเผย และทรงแสดงแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า “วิภัตตวา” แต่กลับกล่าวว่า “ภควา”.

Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatappaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi, tasmā bhattavāti vattabbe bhagavāti vuccati.

เพราะเหตุที่พระองค์ทรงเสพ ทรงบำเพ็ญ และทรงกระทำโดยมากซึ่งทิพยวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก สุญญตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และอุตตริมนุสสธรรมอื่นอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า “ภัตตวา” แต่กลับกล่าวว่า “ภควา”.

Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanamanena vantaṃ, tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ, gamanasaddato gakāraṃ, vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya bhagavāti vuccati. Yathā loke ‘‘mehanassa khassa mālā’’ti vattabbe ‘‘mekhalā’’ti vuccati.

เพราะเหตุที่พระองค์นี้ทรงคายการไปอันนับว่าเป็นตัณหาในภพทั้งสามแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า “ภเวสุ วันตคมโน” แต่กลับนำอักษร “ภ” จากคำว่า “ภวะ” อักษร “ค” จากคำว่า “คมนะ” และอักษร “ว” จากคำว่า “วันตะ” มาทำเป็นเสียงยาว แล้วกล่าวว่า “ภควา” เหมือนอย่างที่ในโลก พึงกล่าวว่า “เมหนัสสะ ขัสสะ มาลา” แต่กลับกล่าวว่า “เมขลา”.

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ. Idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ; evaṃ saha mārena samārakaṃ; saha brahmunā sabrahmakaṃ; saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ; pajātattā pajā, taṃ pajaṃ; saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpa-bāhitapāpa-samaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsaloko, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo.

คำว่า “โส อิมัง โลกัง” หมายถึง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงแสดงโลกนี้ ซึ่งควรกล่าวในบัดนี้ คำว่า “สเทวกัง” คือ โลกพร้อมด้วยเทวดา; เช่นเดียวกัน คำว่า “สมาารกัง” คือ โลกพร้อมด้วยมาร; “สพรหมกัง” คือ โลกพร้อมด้วยพรหม; “สสสมณพราหมณิง” คือ โลกพร้อมด้วยสมณพราหมณ์; “ปชา” คือ หมู่สัตว์เพราะเกิดแล้ว, หมู่สัตว์นั้น; “สเทวมนุสสัง” คือ โลกพร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์ ในบรรดาคำเหล่านั้น พึงทราบว่าคำว่า “สเทวกะ” หมายถึงเทวดาในกามภพ ๕ ชั้นล่าง คำว่า “สมาารกะ” หมายถึงเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖ (ปรนิมมิตวสวัตดี) คำว่า “สพรหมกะ” หมายถึงพรหมมีพรหมกายิกาเป็นต้น คำว่า “สสสมณพราหมณี” หมายถึงสมณพราหมณ์ผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา และสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันกำจัดแล้ว คำว่า “ปชา” หมายถึงสัตวโลก คำว่า “สเทวมนุสสะ” หมายถึงเทวดาโดยสมมติ (กษัตริย์) และมนุษย์ที่เหลือ พึงทราบว่า ในที่นี้ โอกาสโลกถูกรวบรวมด้วย ๓ บท (สเทวกัง, สมาารกัง, สพรหมกัง) และสัตวโลกถูกรวบรวมด้วย ๒ บท (สสสมณพราหมณิง, สเทวมนุสสัง) โดยนัยแห่งปชา.

Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito, samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevalokā, sabrahmakaggahaṇena rūpībrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā.

อีกนัยหนึ่ง – ด้วยการถือเอาคำว่า “สเทวกะ” หมายถึงอรูปาวจรเทวโลก ด้วยการถือเอาคำว่า “สมาารกะ” หมายถึงเทวโลกในกามภพ ๖ ชั้น ด้วยการถือเอาคำว่า “สพรหมกะ” หมายถึงรูปพรหมโลก ด้วยการถือเอาคำว่า “สสสมณพราหมณีเป็นต้น” หมายถึงมนุษยโลกพร้อมด้วยเทวดาโดยสมมติโดยนัยแห่งบริษัท ๔ หรือสัตวโลกทั้งปวงที่เหลือ.

Apicettha [Pg.98] sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassāpi lokassa sacchikatabhāvaṃ sādhento tassa bhagavato kittisaddo abbhuggato. Tato yesaṃ siyā – ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī; kiṃ sopi etena sacchikato’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto samārakanti abbhuggato. Yesaṃ pana siyā – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi sacchikato’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti abbhuggato. Tato yesaṃ siyā – ‘‘puthūsamaṇabrāhmaṇā sāsanapaccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti abbhuggato. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti abbhuggato. Ayametthānusandhikkamo.

อนึ่ง ในที่นี้ ด้วยคำว่า “สเทวกะ” เมื่อทรงยังความเป็นผู้ประจักษ์แจ้งโลกทั้งปวงโดยการกำหนดส่วนที่ประเสริฐสุดให้สำเร็จอยู่ ชื่อเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นจึงฟุ้งขจรไป หลังจากนั้น สำหรับผู้ที่อาจมีความสงสัยว่า “มารมีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามภพ ๖ ชั้น สามารถบันดาลให้เป็นไปตามอำนาจได้ มารนั้นพระองค์นี้ก็ทรงประจักษ์แจ้งแล้วหรือ?” เพื่อขจัดความสงสัยของคนเหล่านั้น ชื่อเสียงจึงฟุ้งขจรไปว่า “สมาารกัง” (พร้อมด้วยมาร) ส่วนสำหรับผู้ที่อาจมีความสงสัยว่า “พรหมมีอานุภาพมาก สามารถแผ่รัศมีด้วยนิ้วเดียวในจักรวาลหนึ่งพัน ด้วยสองนิ้ว... (ละไว้)... ด้วยสิบนิ้วในจักรวาลหนึ่งหมื่น และเสวยสุขจากฌานสมาบัติอันยอดเยี่ยม พรหมนั้นพระองค์ก็ทรงประจักษ์แจ้งแล้วหรือ?” เพื่อขจัดความสงสัยของคนเหล่านั้น ชื่อเสียงจึงฟุ้งขจรไปว่า “สพรหมกัง” (พร้อมด้วยพรหม) หลังจากนั้น สำหรับผู้ที่อาจมีความสงสัยว่า “สมณพราหมณ์จำนวนมากเป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา สมณพราหมณ์เหล่านั้นพระองค์ก็ทรงประจักษ์แจ้งแล้วหรือ?” เพื่อขจัดความสงสัยของคนเหล่านั้น ชื่อเสียงจึงฟุ้งขจรไปว่า “สสสมณพราหมณิง ปชัง” (หมู่สัตว์พร้อมด้วยสมณพราหมณ์) ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงประกาศความเป็นผู้ประจักษ์แจ้งบุคคลผู้ประเสริฐสุดทั้งหลายแล้ว หลังจากนั้น ทรงถือเอาเทวดาโดยสมมติ (กษัตริย์) และมนุษย์ที่เหลือ ทรงประกาศความเป็นผู้ประจักษ์แจ้งสัตวโลกที่เหลือโดยนัยแห่งการกำหนดส่วนที่ประเสริฐสุด ชื่อเสียงจึงฟุ้งขจรไปว่า “สเทวมนุสสัง” (พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์) นี้คือลำดับการเชื่อมโยงในที่นี้.

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ettha pana sayanti sāmaṃ, aparaneyyo hutvā; abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā, etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti.

อนึ่ง ในบทว่า 'สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ' นั้น คำว่า 'สยํ' หมายถึง 'ด้วยตนเอง' คือเป็นผู้ที่ผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ (รู้ได้เอง) คำว่า 'อภิญฺญา' หมายถึง 'รู้แจ้ง' ด้วยญาณอันยิ่ง คือรู้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณอันล้ำเลิศ คำว่า 'สจฺฉิกตฺวา' หมายถึง 'ทำให้ประจักษ์' ด้วยบทนี้ เป็นการปฏิเสธการรู้ด้วยการอนุมานเป็นต้น คำว่า 'ปเวเทติ' หมายถึง 'ทรงให้รู้' 'ทรงประกาศ' 'ทรงแสดงให้ประจักษ์' บทว่า 'โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกัลยาณํ...เป...ปริโยสานกัลยาณํ' หมายถึง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงอาศัยความกรุณาในหมู่สัตว์ ทรงสละแม้ความสุขแห่งวิเวกอันยอดเยี่ยม (หรือความสุขแห่งผลสมาบัติ) แล้วทรงแสดงธรรม และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้น ไม่ว่าจะน้อยหรือมาก ก็ทรงแสดงให้มีลักษณะเป็นต้นว่า งามในเบื้องต้นเป็นต้นเท่านั้น

Kathaṃ? Ekagāthāpi hi samantabhadrakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā, dutiyatatiyapādehi majjhekalyāṇā, pacchimapādena pariyosānakalyāṇā. Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ, nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ, sesena majjhekalyāṇaṃ. Nānānusandhikaṃ suttaṃ paṭhamānusandhinā ādikalyāṇaṃ, pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ, sesehi majjhekalyāṇaṃ. Sakalopi sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo, samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo, nibbānena pariyosānakalyāṇo. Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo, vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo, phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo[Pg.99]. Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇo, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo, saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇo. Taṃ sutvā tathattāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo, paccekabodhiyā majjhekalyāṇo, sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇo. Suyyamāno cesa nīvaraṇavikkhambhanato savanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo, paṭipajjiyamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi kalyāṇameva āvahatīti majjhekalyāṇo, tathā paṭipanno ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇameva āvahatīti pariyosānakalyāṇo. Nāthappabhavattā ca pabhavasuddhiyā ādikalyāṇo, atthasuddhiyā majjhekalyāṇo, kiccasuddhiyā pariyosānakalyāṇo. Tasmā eso bhagavā appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva desetīti veditabbo.

อย่างไรเล่า? จริงอยู่ แม้คาถาบทเดียวก็งามในเบื้องต้นด้วยบาทแรก งามในท่ามกลางด้วยบาทที่สองและสาม งามในที่สุดด้วยบาทสุดท้าย เพราะความเป็นธรรมที่งามโดยรอบ พระสูตรที่มีอนุสนธิเดียว งามในเบื้องต้นด้วยนิทาน งามในที่สุดด้วยนิคม งามในท่ามกลางด้วยส่วนที่เหลือ พระสูตรที่มีอนุสนธิหลายอย่าง งามในเบื้องต้นด้วยอนุสนธิแรก งามในที่สุดด้วยอนุสนธิสุดท้าย งามในท่ามกลางด้วยอนุสนธิที่เหลือ แม้พระสาสนธรรมทั้งหมดก็งามในเบื้องต้นด้วยศีลอันเป็นสภาวะแห่งอรรถของตน งามในท่ามกลางด้วยสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล งามในที่สุดด้วยนิพพาน หรืออีกนัยหนึ่ง งามในเบื้องต้นด้วยศีลและสมาธิ งามในท่ามกลางด้วยวิปัสสนาและมรรค งามในที่สุดด้วยผลและนิพพาน หรืออีกนัยหนึ่ง งามในเบื้องต้นเพราะพระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ดี งามในท่ามกลางเพราะพระธรรมเป็นธรรมที่ดี งามในที่สุดเพราะพระสงฆ์ปฏิบัติดี หรืออีกนัยหนึ่ง งามในเบื้องต้นด้วยอภิสัมโพธิญาณที่ผู้ปฏิบัติพึงบรรลุเพื่อความเป็นเช่นนั้นหลังจากได้ฟังธรรมนั้น งามในท่ามกลางด้วยปัจเจกโพธิญาณ งามในที่สุดด้วยสาวกโพธิญาณ อนึ่ง ธรรมนี้เมื่อได้ฟังแล้ว ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยการฟัง เพราะสามารถข่มนิวรณ์ได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่างามในเบื้องต้น เมื่อปฏิบัติอยู่ ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งความสุขแห่งสมถะและวิปัสสนา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่างามในท่ามกลาง และเมื่อปฏิบัติเช่นนั้นแล้ว เมื่อผลแห่งการปฏิบัติสำเร็จลง ย่อมนำมาซึ่งความดีงามแม้ด้วยผลแห่งการปฏิบัติ เพราะนำมาซึ่งตาทิภาวะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่างามในที่สุด อนึ่ง งามในเบื้องต้นด้วยความบริสุทธิ์แห่งต้นกำเนิด เพราะมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นกำเนิด งามในท่ามกลางด้วยความบริสุทธิ์แห่งอรรถ งามในที่สุดด้วยความบริสุทธิ์แห่งกิจ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดงธรรม ไม่ว่าจะน้อยหรือมาก ก็ทรงแสดงให้มีลักษณะเป็นต้นว่า งามในเบื้องต้นเป็นต้นเท่านั้น

Sātthaṃ sabyañjananti evamādīsu pana yasmā imaṃ dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, nānānayehi dīpeti; tañca yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanapakāsana-vivaraṇa-vibhajana-uttānīkaraṇa-paññatti-atthapadasamāyogato sātthaṃ, akkharapada-byañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ. Atthagambhīratā-paṭivedhagambhīratāhi sātthaṃ, dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanaṃ. Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthaṃ, dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ. Paṇḍitavedanīyato parikkhakajanappasādakanti sātthaṃ, saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ. Gambhīrādhippāyato sātthaṃ, uttānapadato sabyañjanaṃ. Upanetabbassa abhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ; apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ; sikkhattayapariggahitattā brahmabhūtehi seṭṭhehi caritabbato tesañca cariyabhāvato brahmacariyaṃ. Tasmā ‘‘sātthaṃ sabyañjanaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti vuccati.

อนึ่ง ในบททั้งหลายมี 'สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ' เป็นต้นนั้น เพราะเมื่อทรงแสดงธรรมนี้ ย่อมทรงประกาศพรหมจรรย์ในพระศาสนาและพรหมจรรย์คือมรรค ทรงแสดงด้วยนัยต่างๆ และพรหมจรรย์นั้น ย่อมชื่อว่า 'สาตฺถํ' (พร้อมด้วยอรรถ) เพราะถึงพร้อมด้วยอรรถตามความเหมาะสม และชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' (พร้อมด้วยพยัญชนะ) เพราะถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะประกอบด้วยอรรถบทคือสังกาสนะ (การชี้แจง) ปกาสนะ (การประกาศ) วิวรณะ (การเปิดเผย) วิภชนะ (การจำแนก) อุตตานีกรณะ (การทำให้ตื้น) และปัญญัติ (การบัญญัติ) ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะถึงพร้อมด้วยอักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศ ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะมีความลึกซึ้งแห่งอรรถและความลึกซึ้งแห่งการแทงตลอด ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะมีความลึกซึ้งแห่งธรรมและความลึกซึ้งแห่งการแสดง พึงทราบว่า ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะเป็นอารมณ์แห่งอรรถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะเป็นอารมณ์แห่งธรรมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะเป็นสิ่งที่บัณฑิตพึงรู้แจ้ง และทำให้หมู่ชนผู้พิจารณาเลื่อมใส ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะเป็นสิ่งที่ควรเชื่อถือ หรือทำให้หมู่ชนชาวโลกเลื่อมใส ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะมีอัธยาศัยลึกซึ้ง ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะมีบทที่ตื้น (เข้าใจง่าย) ชื่อว่า 'เกวลปริปุณณํ' (บริบูรณ์โดยสิ้นเชิง) เพราะไม่มีอรรถที่พึงนำเข้ามาเพิ่ม และเพราะมีความบริบูรณ์โดยรอบทั้งหมด ชื่อว่า 'ปริสุทฺธํ' (บริสุทธิ์โดยรอบ) เพราะไม่มีอรรถที่พึงนำออก และเพราะมีความไม่มีโทษ ชื่อว่า 'พรหมจริยะ' เพราะถูกสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา และเพราะเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวกผู้ประเสริฐผู้เป็นพรหมพึงประพฤติ และเพราะเป็นสภาวะแห่งจริยาของท่านเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ...เป...ปกาเสติ พฺรหฺมจริยํ'

Apica yasmā sanidānaṃ sauppattikañca desento ādikalyāṇaṃ deseti, veneyyānaṃ anurūpato atthassa aviparītatāya ca hetudāharaṇayuttato ca majjhekalyāṇaṃ, sotūnaṃ saddhāpaṭilābhena nigamanena [Pg.100] ca pariyosānakalyāṇaṃ deseti. Evaṃ desento ca brahmacariyaṃ pakāseti. Tañca paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ, pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ, sīlādipañcadhammakkhandhayuttato kevalaparipuṇṇaṃ, nirupakkilesato nittharaṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato ca parisuddhaṃ, seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtānaṃ buddha-paccekabuddha-buddhasāvakānaṃ cariyato ‘‘brahmacariya’’nti vuccati. Tasmāpi ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti vuccati.

อีกนัยหนึ่ง เพราะเมื่อทรงแสดงธรรมพร้อมด้วยนิทานและเรื่องราวอันเป็นที่มา ย่อมทรงแสดงให้งามในเบื้องต้น ทรงแสดงให้งามในท่ามกลางด้วยความเหมาะสมแก่เวไนยสัตว์ ด้วยความไม่ผิดเพี้ยนแห่งอรรถ และด้วยการประกอบด้วยเหตุและอุทาหรณ์ และทรงแสดงให้งามในที่สุดด้วยการที่ผู้ฟังได้ศรัทธาและด้วยนิคม เมื่อทรงแสดงเช่นนี้ ย่อมทรงประกาศพรหมจรรย์ และพรหมจรรย์นั้น ชื่อว่า 'สาตฺถํ' เพราะความปรากฏแห่งการบรรลุด้วยการปฏิบัติ หรือเพราะถึงพร้อมด้วยอรรถและประโยชน์ ชื่อว่า 'สพฺยญฺชนํ' เพราะความปรากฏแห่งอาคมด้วยการปริยัติ ชื่อว่า 'เกวลปริปุณณํ' เพราะประกอบด้วยธรรมขันธ์ ๕ มีศีลเป็นต้น ชื่อว่า 'ปริสุทฺธํ' เพราะไม่มีอุปกิเลส เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์แห่งการข้ามพ้น และเพราะไม่เพ่งเล็งอามิสในโลก และชื่อว่า 'พรหมจริยะ' เพราะเป็นจริยาของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวก ผู้เป็นพรหมโดยอรรถว่าประเสริฐ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกัลยาณํ...เป...ปกาเสติ พฺรหฺมจริยํ'

Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhava gotamo, evarūpānaṃ yathābhuccaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīlitvā ‘‘dassanamattampi sādhu hotī’’ti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā atha kho verañjo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkamīti.

บทว่า 'สาธุ โข ปน' หมายถึง 'ดีจริงหนอ' คือนำมาซึ่งประโยชน์และนำมาซึ่งความสุข บทว่า 'ตถารูปานํ อรหตํ' หมายถึง พระสมณโคดมพระองค์นั้น ทรงมีคุณสมบัติเช่นใด การเห็นพระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีคุณสมบัติเช่นนั้น ผู้ได้ศรัทธาว่าเป็นพระอรหันต์ในโลก เพราะการบรรลุคุณตามความเป็นจริง บทว่า 'ทสฺสนํ โหติ' หมายถึง การลืมตาที่ผ่องใสและสงบเย็นขึ้นดู แม้เพียงการเห็นเท่านั้นก็เป็นการดี พราหมณ์เวรัญชะตั้งอัธยาศัยไว้เช่นนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่ประทับ

2. Yenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha bhagavā tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.

๒. คำว่า "เยนะ" เป็นคำวิภัตติกรณะในอรรถสัตตมี (ที่ตั้ง) ดังนั้น พึงทราบเนื้อความในบทว่า "เยนะ ภควา ตัตถะ อุปสังกะมิ" นี้ว่า "พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด (พราหมณ์นั้น) ก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น" อีกนัยหนึ่ง พึงทราบเนื้อความในบทนี้ว่า "ด้วยเหตุใด เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ด้วยเหตุนั้น (พราหมณ์นั้น) จึงเข้าไปเฝ้า" และด้วยเหตุใด พระผู้มีพระภาคจึงเป็นผู้ที่ควรเข้าไปเฝ้า? ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษมีประการต่าง ๆ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้อันมีรสอร่อย เหมือนฝูงนกเข้าไปสู่ต้นไม้ใหญ่ที่มีผลตลอดกาลฉะนั้น และในบทว่า "อุปสังกะมิ" นี้ มีอธิบายว่า "ไปแล้ว" คำว่า "อุปสังกะมิตวา" เป็นคำแสดงความสิ้นสุดของการเข้าไปเฝ้า อีกนัยหนึ่ง มีอธิบายว่า พราหมณ์นั้นไปแล้วอย่างนั้น แล้วจึงไปสู่สถานที่ที่ใกล้ชิดยิ่งขึ้นไปกว่านั้น ซึ่งเรียกว่าที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค

Bhagavatā saddhiṃ sammodīti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tena, evaṃ sopi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosi, sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamāsi. Yāya ca ‘‘kacci, bho, gotama, khamanīyaṃ; kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto gotamassa, ca sāvakānañca appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodi, taṃ pītipāmojjasaṅkhātaṃ sammodaṃ jananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ. Atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ araharūpato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ, suyyamānasukhato vā sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato [Pg.101] sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti. Evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ sāraṇīyaṃ kathaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhāpetvā yenatthena āgato taṃ pucchitukāmo ekamantaṃ nisīdi.

คำว่า "ภควตา สัทธิง สัมโมทิ" มีอธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงสอบถามถึงสิ่งที่ควรอดทนเป็นต้นกับพราหมณ์นั้น ทรงมีความบันเทิงใจร่วมกันกับพราหมณ์นั้นฉันใด แม้พราหมณ์นั้นก็ได้มีความบันเทิงใจร่วมกันกับพระผู้มีพระภาคฉันนั้น เหมือนน้ำเย็นที่ผสมกับน้ำร้อนแล้วถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันฉะนั้น ก็ได้ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันที่บันเทิงร่วมกันอย่างนั้น และพราหมณ์ได้บันเทิงใจด้วยถ้อยคำเริ่มต้นว่า "ท่านโคดม ร่างกายอันเป็นเครื่องจักรมีล้อสี่ (คืออิริยาบถ ๔) มีทวารเก้า (คือช่องทางทั้ง ๙) นี้ ยังพออดทนได้หรือ ยังพอให้เป็นไปได้หรือ ท่านโคดมและเหล่าสาวกของท่านมีความเจ็บไข้น้อย มีความลำบากน้อย มีความเบากาย มีกำลัง มีความอยู่ผาสุกหรือ" ดังนี้ ถ้อยคำนั้นชื่อว่า "สัมโมทนียะ" เพราะทำให้เกิดความบันเทิงใจอันได้แก่ความปีติและปราโมทย์ และเพราะเป็นสิ่งที่ควรแก่การบันเทิงใจ ชื่อว่า "สารณียะ" เพราะควรแก่การระลึกถึง และควรแก่การดำเนินไปอย่างต่อเนื่องตลอดกาลนาน เพราะความไพเราะแห่งอรรถและพยัญชนะ และเพราะเป็นสภาวะที่ควรระลึกถึง อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "สัมโมทนียะ" เพราะให้เกิดความสุขเมื่อได้ฟัง ชื่อว่า "สารณียะ" เพราะให้เกิดความสุขเมื่อระลึกถึง อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "สัมโมทนียะ" เพราะความบริสุทธิ์แห่งพยัญชนะ ชื่อว่า "สารณียะ" เพราะความบริสุทธิ์แห่งอรรถ พราหมณ์นั้นครั้นให้ถ้อยคำที่น่าบันเทิงใจและน่าระลึกถึงด้วยประการต่าง ๆ ดังนี้จบสิ้นลงแล้ว มีความประสงค์จะถามถึงเรื่องที่ตนมา จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nisīdīti upāvisi. Paṇḍitā hi purisā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañca tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.

คำว่า "เอกมันตัง" เป็นการระบุถึงภาวนปุงสกลิงค์ (กิริยาวิเสสนะ) เหมือนคำว่า "วิสะมัง" ในประโยคว่า "วิสะมัง จันทิมะสุริยา ปะริวัตตันติ" เป็นต้น ดังนั้น พึงทราบเนื้อความในบทนี้ว่า นั่งโดยอาการใดที่เป็นการนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ก็นั่งแล้วโดยอาการนั้น อีกนัยหนึ่ง คำว่า "เอกมันตัง" นี้ เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถสัตตมี บทว่า "นิสีทิ" หมายถึง เข้าไปนั่งแล้ว ด้วยว่า บัณฑิตทั้งหลายเมื่อเข้าไปหาบุคคลผู้ควรเคารพแล้ว ย่อมเลือกนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งเพราะความเป็นผู้ฉลาดในที่นั่ง และพราหมณ์นี้ก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาบัณฑิตเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

Kathaṃ nisinno pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ, unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ, atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.

ถามว่า ก็นั่งอย่างไรจึงชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง? ตอบว่า คือนั่งเว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการ ได้แก่ ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, อยู่เหนือลม, อยู่ในที่สูง, อยู่ตรงหน้าเกินไป, และอยู่ข้างหลังเกินไป ด้วยว่า ผู้ที่นั่งไกลเกินไป หากประสงค์จะพูด ก็ต้องพูดด้วยเสียงดัง ผู้ที่นั่งใกล้เกินไป ย่อมมีการกระทบกระทั่งกัน ผู้ที่นั่งเหนือลม ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นกาย ผู้ที่นั่งในที่สูง ย่อมแสดงความไม่เคารพ ผู้ที่นั่งตรงหน้าเกินไป หากประสงค์จะมอง ก็ต้องมองจ้องตา (กับผู้ควรเคารพ) ผู้ที่นั่งข้างหลังเกินไป หากประสงค์จะมอง ก็ต้องเหลียวคอไปมอง เพราะฉะนั้น แม้พราหมณ์นี้ก็ได้เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเหล่านี้แล้วจึงนั่ง ด้วยเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า "เอกมันตัง นิสีทิ"

Ekamantaṃ nisinno kho verañjo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavocāti etanti idāni vattabbamatthaṃ dasseti. Dakāro padasandhikaro. Avocāti abhāsi. Sutaṃ metanti sutaṃ me etaṃ, etaṃ mayā sutanti idāni vattabbamatthaṃ dasseti. Bho gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati.

ในบทว่า "เอกมันตัง นิสินโน โข เวรัญโช พราหมะโณ ภะคะวันตัง เอตะทะโวจะ" นี้ คำว่า "เอตัง" แสดงถึงเนื้อความที่ควรกล่าวในบัดนี้ อักษร "ทะ" เป็นตัวเชื่อมบท บทว่า "อะโวจะ" หมายถึง กล่าวแล้ว บทว่า "สุตัง เมตัง" หมายถึง เรื่องนี้ข้าพเจ้าได้ยินมาแล้ว หรือเรื่องนี้อันข้าพเจ้าได้ยินแล้ว เป็นการแสดงเนื้อความที่ควรกล่าวในบัดนี้ บทว่า "โภ โคตะมะ" เป็นการเรียกพระผู้มีพระภาคด้วยพระโคตร

Idāni yaṃ tena sutaṃ – taṃ dassento na samaṇo gotamoti evamādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – brāhmaṇeti jātibrāhmaṇe. Jiṇṇeti jajjarībhūte jarāya khaṇḍiccādibhāvaṃ āpādite. Vuḍḍheti aṅgapaccaṅgānaṃ vuḍḍhimariyādappatte. Mahallaketi jātimahallakatāya samannāgate, cirakālappasuteti vuttaṃ hoti. Addhagateti addhānaṃ gate[Pg.102], dve tayo rājaparivaṭṭe atīteti adhippāyo. Vayo anuppatteti pacchimavayaṃ sampatte, pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo.

บัดนี้ พราหมณ์นั้นเมื่อจะแสดงเรื่องที่ตนได้ยินมา จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า "นะ สะมะโณ โคตะโม" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น มีการอธิบายบทที่ไม่ชัดเจนดังนี้ บทว่า "พราหมะเณ" หมายถึง พราหมณ์โดยกำเนิด บทว่า "ชิณเณ" หมายถึง ผู้ทรุดโทรมแล้ว คือผู้ที่ชราทำให้ถึงความเป็นผู้มีฟันหักเป็นต้น บทว่า "วุฑเฒ" หมายถึง ผู้ถึงขีดสุดแห่งความเจริญของอวัยวะน้อยใหญ่ บทว่า "มะหัลละเก" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ใหญ่โดยกำเนิด มีอธิบายว่า ผู้ที่เกิดมานานแล้ว บทว่า "อัทธะคะเต" หมายถึง ผู้เดินทางไกลมาแล้ว มีอธิบายว่า ผู้ที่ผ่านรัชสมัยของพระราชามาแล้ว ๒-๓ รัชกาล บทว่า "วะโย อะนุปปัตเต" หมายถึง ผู้ถึงวัยสุดท้ายแล้ว วัยสุดท้ายนั้นคือส่วนที่ ๓ อันเป็นส่วนสุดท้ายแห่งร้อยปี

Apica – jiṇṇeti porāṇe, cirakālappavattakulanvayeti vuttaṃ hoti. Vuḍḍheti sīlācārādiguṇavuḍḍhiyutte. Mahallaketi vibhavamahattatāya samannāgate mahaddhane mahābhoge. Addhagateti maggappaṭipanne, brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caramāne. Vayoanuppatteti jātivuḍḍhabhāvaṃ antimavayaṃ anuppatteti evamettha yojanā veditabbā.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า "ชิณเณ" หมายถึง ผู้เก่าแก่ มีอธิบายว่า ผู้มีเชื้อสายตระกูลที่สืบเนื่องมานาน บทว่า "วุฑเฒ" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเจริญแห่งคุณธรรมมีศีลและอาจาระเป็นต้น บทว่า "มะหัลละเก" หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ใหญ่ด้วยโภคทรัพย์ คือผู้มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก บทว่า "อัทธะคะเต" หมายถึง ผู้ดำเนินไปตามทาง คือผู้ประพฤติโดยไม่ล่วงละเมิดขอบเขตแห่งวัตรปฏิบัติเป็นต้นของพราหมณ์ทั้งหลาย บทว่า "วะโยอะนุปปัตเต" หมายถึง ผู้ถึงวัยสุดท้ายซึ่งเป็นความเจริญโดยกำเนิดด้วย พึงทราบการประกอบเนื้อความในบทว่า "ชิณเณ วุฑเฒ" เป็นต้น ในที่นี้ด้วยประการฉะนี้

Idāni abhivādetīti evamādīni ‘‘na samaṇo gotamo’’ti ettha vuttanakārena yojetvā evamatthato veditabbāni – ‘‘na vandati vā, nāsanā vuṭṭhahati vā, nāpi ‘idha bhonto nisīdantū’ti evaṃ āsanena vā upanimantetī’’ti. Ettha hi vā saddo vibhāvane nāma atthe, ‘‘rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’tiādīsu viya. Evaṃ vatvā atha attano abhivādanādīni akarontaṃ bhagavantaṃ disvā āha – ‘‘tayidaṃ bho gotama tathevā’’ti. Yaṃ taṃ mayā sutaṃ – taṃ tatheva, taṃ savanañca me dassanañca saṃsandati sameti, atthato ekībhāvaṃ gacchati. ‘‘Na hi bhavaṃ gotamo…pe… āsanena vā nimantetī’’ti evaṃ attanā sutaṃ diṭṭhena nigametvā nindanto āha – ‘‘tayidaṃ bho gotama na sampannamevā’’ti taṃ abhivādanādīnaṃ akaraṇaṃ na yuttameva.

ในบทว่า “พระสมณโคดมไม่” นี้ พึงทราบโดยอรรถอย่างนี้ว่า “ไม่ไหว้ หรือไม่ลุกขึ้นจากอาสนะ หรือไม่นิมนต์ด้วยอาสนะว่า ‘ท่านทั้งหลายจงนั่งในที่นี้’ ดังนี้” โดยประกอบกับอักษร “นะ” ที่กล่าวไว้แล้ว. จริงอยู่ ในบทว่า “นะ อภิวาเทติ วา” เป็นต้นนี้ บทว่า “วา” ย่อมมีในอรรถว่า “การแสดงให้ปรากฏ” เหมือนในบทว่า “รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” เป็นต้น. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงกระทำการกราบไหว้เป็นต้นแก่ตน จึงกล่าวว่า “ท่านโคดม เรื่องนั้นเป็นเช่นนั้นจริง”. สิ่งที่ข้าพเจ้าได้ยินมานั้นเป็นเช่นนั้นจริง การได้ยินนั้นและการได้เห็นของข้าพเจ้าในบัดนี้ย่อมสอดคล้องกัน ย่อมตรงกัน ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยอรรถ. (อีกนัยหนึ่ง) เพราะเหตุใดพระโคดมผู้เจริญ... (ละไว้)... ไม่นิมนต์ด้วยอาสนะ เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเช่นนั้นตามที่ได้ยิน. ครั้นสรุปสิ่งที่ตนได้ยินด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว จึงกล่าวตำหนิว่า “ท่านโคดม เรื่องนั้นไม่สมบูรณ์เลย” การไม่กระทำการกราบไหว้เป็นต้นนั้นไม่สมควรเลย.

Athassa bhagavā attukkaṃsanaparavambhanadosaṃ anupagamma karuṇāsītalahadayena taṃ aññāṇaṃ vidhamitvā yuttabhāvaṃ dassetukāmo āha – ‘‘nāhaṃ taṃ brāhmaṇa …pe… muddhāpi tassa vipateyyā’’ti. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, appaṭihatena sabbaññutaññāṇacakkhunā olokentopi taṃ puggalaṃ etasmiṃ sadevakādibhede loke na passāmi, yamahaṃ abhivādeyyaṃ vā paccuṭṭheyyaṃ vā āsanena vā nimanteyyaṃ. Anacchariyaṃ vā etaṃ, yvāhaṃ ajja sabbaññutaṃ patto evarūpaṃ nipaccakārārahaṃ puggalaṃ na passāmi. Apica kho yadāpāhaṃ sampatijātova uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesiṃ; tadāpi etasmiṃ sadevakādibhede loke taṃ puggalaṃ na passāmi, yamahaṃ [Pg.103] abhivādeyyaṃ vā paccuṭṭheyyaṃ vā āsanena vā nimanteyyaṃ. Atha kho maṃ soḷasakappasahassāyuko khīṇāsavamahābrahmāpi añjaliṃ paggahetvā ‘‘tvaṃ loke mahāpuriso, tvaṃ sadevakassa lokassa aggo ca jeṭṭho ca seṭṭho ca, natthi tayā uttaritaro’’ti sañjātasomanasso patināmesi; tadāpi cāhaṃ attanā uttaritaraṃ apassanto āsabhiṃ vācaṃ nicchāresiṃ – ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassā’’ti. Evaṃ sampatijātassapi mayhaṃ abhivādanādiraho puggalo natthi, svāhaṃ idāni sabbaññutaṃ patto kaṃ abhivādeyyaṃ vā…pe… āsanena vā nimanteyyaṃ. Tasmā tvaṃ, brāhmaṇa, mā tathāgate evarūpaṃ nipaccakāraṃ patthayittha. Yañhi, brāhmaṇa, tathāgato abhivādeyya vā…pe… āsanena vā nimanteyya, muddhāpi tassa puggalassa rattipariyosāne paripākasithilabandhanaṃ vaṇṭā pavuttatālaphalamiva gīvato pacchijjitvā sahasāva bhūmiyaṃ vipateyyāti.

ในกาลที่พราหมณ์ตำหนิ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงเข้าถึงโทษคือการยกตนและการข่มผู้อื่น ทรงกำจัดความไม่รู้นั้นด้วยพระหทัยอันเย็นด้วยพระกรุณา ทรงประสงค์จะแสดงความเป็นผู้สมควร จึงตรัสว่า “พราหมณ์ เรา... (ละไว้)... แม้ศีรษะของบุคคลนั้นพึงตกลง”. อรรถโดยย่อในบทว่า “นาหัง ตัง พราหมณะ” เป็นต้นนั้นคือ “พราหมณ์ เราแม้เมื่อมองดูด้วยพระจักษุคือสัพพัญญุตญาณอันไม่ถูกปิดกั้น ก็ไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกนี้ซึ่งมีเทวดาเป็นต้นเป็นประเภท ที่เราพึงไหว้ หรือพึงลุกขึ้นต้อนรับ หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ. การที่เราผู้ถึงความเป็นสัพพัญญูในวันนี้ ไม่เห็นบุคคลผู้ควรแก่การกราบไหว้เช่นนี้ ไม่น่าอัศจรรย์เลย. อนึ่ง แม้ในกาลที่เราเพิ่งเกิดเท่านั้น มีหน้าไปทางทิศเหนือ ก้าวไปเจ็ดก้าวแล้วมองดูหมื่นโลกธาตุทั้งหมด; แม้ในกาลนั้น เราก็ไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกนี้ซึ่งมีเทวดาเป็นต้นเป็นประเภท ที่เราพึงไหว้ หรือพึงลุกขึ้นต้อนรับ หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ. อนึ่ง มหาพรหมผู้สิ้นอาสวะมีอายุหมื่นหกพันกัป ก็ประคองอัญชลีแล้วบูชาเราด้วยความโสมนัสยิ่งว่า ‘ท่านเป็นมหาบุรุษในโลก ท่านเป็นผู้เลิศ ผู้ใหญ่ และผู้ประเสริฐแห่งโลกพร้อมด้วยเทวดา ไม่มีผู้ใดประเสริฐกว่าท่าน’. แม้ในกาลนั้น เราก็ไม่เห็นผู้ประเสริฐกว่าตน จึงเปล่งวาจาของคนกล้าหาญว่า ‘เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้ใหญ่แห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐแห่งโลก’. แม้แก่เราผู้เพิ่งเกิดเท่านั้น ก็ไม่มีบุคคลผู้ควรแก่การกราบไหว้เป็นต้น. เราผู้ถึงความเป็นสัพพัญญูในบัดนี้ จะไหว้ใคร หรือจะลุกขึ้นต้อนรับใคร หรือจะนิมนต์ใครด้วยอาสนะเล่า พราหมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านอย่าปรารถนาการกราบไหว้เช่นนี้จากพระตถาคตเลย. จริงอยู่ พราหมณ์ บุคคลใดที่พระตถาคตพึงไหว้ หรือพึงลุกขึ้นต้อนรับ หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ แม้ศีรษะของบุคคลนั้นก็พึงขาดจากคอแล้วตกลงบนพื้นดินโดยพลัน เหมือนผลตาลที่หลุดร่วงจากขั้วเพราะความสุกงอมในที่สุดแห่งราตรี.

3. Evaṃ vuttepi brāhmaṇo duppaññatāya tathāgatassa loke jeṭṭhabhāvaṃ asallakkhento kevalaṃ taṃ vacanaṃ asahamāno āha – ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti. Ayaṃ kirassa adhippāyo – yaṃ loke abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ ‘‘sāmaggiraso’’ti vuccati, taṃ bhoto gotamassa natthi, tasmā arasarūpo bhavaṃ gotamo, arasajātiko arasasabhāvoti. Athassa bhagavā cittamudubhāvajananatthaṃ ujuvipaccanīkabhāvaṃ pariharanto aññathā tassa vacanassatthaṃ attani sandassento ‘‘atthi khvesa brāhmaṇa pariyāyo’’tiādimāha.

๓. แม้เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์นั้นเพราะความเป็นผู้ไม่มีปัญญา ไม่สามารถกำหนดรู้ความเป็นผู้ใหญ่ของพระตถาคตในโลกได้ เพียงแต่ไม่สามารถอดทนคำนั้นได้ จึงกล่าวว่า “ท่านโคดมเป็นผู้ไม่มีรส”. ความประสงค์ของพราหมณ์นั้นคือ การกราบไหว้ การลุกขึ้นต้อนรับ การประคองอัญชลี การกระทำความเคารพที่เรียกว่า “รสแห่งความสามัคคี” ในโลกนั้น ไม่มีในพระโคดมผู้เจริญ เพราะฉะนั้น พระโคดมผู้เจริญจึงมีสภาพคือความเป็นผู้ไม่มีรสแห่งความสามัคคี มีชาติเป็นผู้ไม่มีรส มีสภาพเป็นผู้ไม่มีรส ดังนี้เป็นความประสงค์. ในกาลที่กล่าว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหลีกเลี่ยงความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง เพื่อประโยชน์แก่การยังจิตของพราหมณ์นั้นให้เป็นสภาพอ่อนโยน ทรงประสงค์จะแสดงอรรถของบทว่า “อะระสะรูปะ” นั้นในพระองค์โดยประการอื่นจากที่พราหมณ์ประสงค์ จึงตรัสบทว่า “ดูกรพราหมณ์ เหตุนั้นมีอยู่” เป็นต้น.

Tattha pariyāyoti kāraṇaṃ; ayañhi pariyāyasaddo desanā-vāra-kāraṇesu vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) hi esa desanāyaṃ vattati. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) vāre. ‘‘Sādhu, bhante, bhagavā aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhatu, yathāyaṃ bhikkhusaṅgho aññāya saṇṭhaheyyā’’tiādīsu (pārā. 164) kāraṇe. Svāyamidha kāraṇe vattati. Tasmā ettha evamattho daṭṭhabbo – atthi kho, brāhmaṇa, etaṃ kāraṇaṃ; yena kāraṇena maṃ ‘‘arasarūpo [Pg.104] bhavaṃ gotamo’’ti vadamāno puggalo sammā vadeyya, avitathavādīti saṅkhyaṃ gaccheyya. Katamo pana soti? Ye te brāhmaṇa rūparasā…pe… phoṭṭhabbarasā te tathāgatassa pahīnāti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye te jātivasena vā upapattivasena vā seṭṭhasammatānampi puthujjanānaṃ rūpārammaṇādīni assādentānaṃ abhinandantānaṃ rajjantānaṃ uppajjanti kāmasukhassādasaṅkhātā rūparasasaddagandharasaphoṭṭhabbarasā, ye imaṃ lokaṃ gīvāya bandhitvā viya āviñchanti, vatthārammaṇādisāmaggiyañca uppannattā sāmaggirasāti vuccanti, te sabbepi tathāgatassa pahīnāti. Mayhaṃ pahīnāti vattabbepi mamākārena attānaṃ anukkhipanto dhammaṃ deseti. Desanāvilāso vā esa bhagavato.

ในบทนั้น คำว่า “ปริยายะ” คือ เหตุ. จริงอยู่ คำว่า “ปริยายะ” นี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เทศนา, วาระ, เหตุ. จริงอยู่ ในบทว่า “จงทรงจำพระธรรมเทศนานี้ว่าเป็นพระธรรมเทศนาชื่อมธุปิณฑิกะเท่านั้น” เป็นต้น คำว่า “ปริยายะ” นี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เทศนา. ในบทว่า “ดูกรอานนท์ วันนี้เป็นวาระของภิกษุรูปใดที่จะโอวาทภิกษุณีทั้งหลาย” เป็นต้น ย่อมเป็นไปในอรรถว่า วาระ. ในบทว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงแสดงเหตุอื่น เพื่อประโยชน์ที่หมู่ภิกษุนี้พึงตั้งมั่นดีในอรหัตตผล” เป็นต้น ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เหตุ. คำว่า “ปริยายะ” นั้นในที่นี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เหตุ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า “ดูกรพราหมณ์ เหตุนั้นมีอยู่จริง ด้วยเหตุใดบุคคลผู้กล่าวว่า ‘พระโคดมผู้เจริญเป็นผู้ไม่มีรส’ พึงกล่าวโดยชอบ พึงชื่อว่าเป็นผู้กล่าวไม่ผิด”. เหตุนั้นคืออะไรเล่า? คือ “ดูกรพราหมณ์ รสคือรูป... (ละไว้)... รสคือโผฏฐัพพะเหล่าใดมีอยู่ รสเหล่านั้นอันพระตถาคตทรงละได้แล้ว”. อะไรถูกกล่าวไว้? คือ รสคือรูป รสคือเสียง รสคือกลิ่น รสคือรส รสคือโผฏฐัพพะเหล่าใด อันนับว่ารสแห่งกามสุข ย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนทั้งหลายแม้ผู้ถูกสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐ โดยอำนาจแห่งชาติก็ดี โดยอำนาจแห่งการปฏิสนธิในเทวดาก็ดี หรือเกี่ยวกับการปฏิสนธิก็ดี เมื่อเสวยรสยิ่ง เมื่อเพลิดเพลินยิ่ง เมื่อกำหนัด ซึ่งอารมณ์คือรูปเป็นต้น, รสคือรูปเป็นต้นเหล่านั้นย่อมดึงดูดโลกนี้เหมือนผูกไว้ที่คอ, และเพราะความเป็นผู้เกิดขึ้นแล้วในความพร้อมเพรียงแห่งเหตุมีวัตถุและอารมณ์เป็นต้น จึงถูกเรียกว่า “รสแห่งความสามัคคี”, รสเหล่านั้นทั้งหมดอันพระตถาคตทรงละได้แล้ว ดังนี้เป็นอรรถที่ถูกกล่าวไว้. แม้เมื่อควรตรัสว่า “อันเราละได้แล้ว” ก็ไม่ทรงยกย่องพระองค์ด้วยอาการว่า “ของเรา” ทรงแสดงธรรม. หรือพระดำรัสนี้เป็นพระญาณอันยังเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าให้งดงาม.

Tattha pahīnāti cittasantānato vigatā jahitā vā. Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ariyamaggasatthena ucchinnaṃ taṇhāvijjāmayaṃ mūlametesanti ucchinnamūlā. Tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā. Yathā hi tālarukkhaṃ samūlaṃ uddharitvā tassa vatthumatte tasmiṃ padese kate na puna tassa tālassa uppatti paññāyati; evaṃ ariyamaggasatthena samūle rūpādirase uddharitvā tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate sabbepi te ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuccanti. Avirūḷhidhammattā vā matthakacchinnatālo viya katāti tālāvatthukatā. Yasmā pana evaṃ tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā honti, yathā nesaṃ pacchābhāvo na hoti, tathā katā honti; tasmā āha – ‘‘anabhāvaṃkatā’’ti. Ayañhettha padacchedo – anuabhāvaṃ katā anabhāvaṃkatāti. ‘‘Anabhāvaṃ gatā’’tipi pāṭho, tassa anuabhāvaṃ gatāti attho. Tattha padacchedo anuabhāvaṃ gatā anabhāvaṃ gatāti, yathā anuacchariyā anacchariyāti. Āyatiṃ anuppādadhammāti anāgate anuppajjanakasabhāvā. Ye hi abhāvaṃ gatā, te puna kathaṃ uppajjissanti? Tenāha – ‘‘anabhāvaṃ gatā āyatiṃ anuppādadhammā’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า pahīnā ความว่า ปราศจากไปแล้ว หรือละได้แล้วจากกระแสจิต. แต่ในอรรถนี้ พึงทราบว่าสามีวิภัตติลงในอรรถแห่งกัตตา. บทว่า ucchinnamūlā ความว่า รากอันประกอบด้วยตัณหาและอวิชชาของอารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่านี้ อันพระองค์ทรงตัดขาดแล้วด้วยศัสตราคืออริยมรรค. บทว่า tālāvatthukatā ความว่า ที่ตั้งคือกระแสจิตของอารมณ์เหล่านั้น อันพระองค์ทรงทำให้เป็นดุจพื้นที่ที่เคยเป็นที่ตั้งของต้นตาล. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อถอนต้นตาลพร้อมทั้งรากแล้ว เมื่อทำพื้นที่นั้นให้เหลือเพียงที่ตั้ง การเกิดของต้นตาลนั้นย่อมไม่ปรากฏอีกฉันใด เมื่อทรงถอนรสมีรูปเป็นต้นพร้อมทั้งรากด้วยศัสตราคืออริยมรรคแล้ว เมื่อทรงทำให้กระแสจิตเป็นเพียงที่ตั้งเพราะความที่เคยเกิดขึ้นในกาลก่อน รสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นทั้งหมดจึงชื่อว่า "ทำให้เป็นดุจที่ตั้งแห่งต้นตาล" ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า tālāvatthukatā เพราะถูกทำให้เป็นเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดเสียแล้ว เพราะความที่มีสภาวะไม่เจริญงอกงามอีก. ก็เพราะเหตุที่รสมีรูปเป็นต้นที่ถูกทำให้เป็นดุจที่ตั้งแห่งต้นตาลอย่างนี้ เป็นสภาพที่ถึงความไม่มีอีก คือถูกทำให้เป็นสภาพที่ไม่มีการเกิดขึ้นในภายหลังอีก เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า anabhāvaṃkatā. การตัดบทในคำนี้คือ anu + abhāvaṃ + katā เป็น anabhāvaṃkatā. แม้ปาฐะว่า anabhāvaṃ gatā ก็มี อรรถของปาฐะนั้นคือ ถึงความไม่มีในภายหลัง. การตัดบทในคำนั้นคือ anu + abhāvaṃ + gatā เป็น anabhāvaṃ gatā เหมือนคำว่า anu + acchariyā เป็น anacchariyā. บทว่า āyatiṃ anuppādadhammā ความว่า มีสภาวะไม่เกิดขึ้นต่อไปในอนาคต. จริงอยู่ อารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่าใดถึงความไม่มีแล้ว อารมณ์เหล่านั้นจะเกิดขึ้นอีกได้อย่างไร? เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า anabhāvaṃ gatā āyatiṃ anuppādadhammā.

Ayaṃ kho brāhmaṇa pariyāyoti idaṃ kho, brāhmaṇa, kāraṇaṃ yena maṃ sammā vadamāno vadeyya ‘‘arasarūpo samaṇo gotamo’’ti. No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesīti yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hoti. Kasmā pana bhagavā evamāha? Nanu evaṃ vutte [Pg.105] yo brāhmaṇena vutto sāmaggiraso tassa attani vijjamānatā anuññātā hotīti. Vuccate, na hoti. Yo hi taṃ sāmaggirasaṃ kātuṃ bhabbo hutvā na karoti, so tadabhāvena arasarūpoti vattabbo bhaveyya. Bhagavā pana abhabbova etaṃ kātuṃ, tenassa karaṇe abhabbataṃ pakāsento āha – ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti. Yaṃ pariyāyaṃ sandhāya tvaṃ maṃ ‘‘arasarūpo’’ti vadesi, so amhesu neva vattabboti.

บทว่า Ayaṃ kho brāhmaṇa pariyāyo ความว่า ดูกรพราหมณ์ นี้แลเป็นเหตุที่เมื่อบุคคลกล่าวอยู่โดยชอบ พึงกล่าวหาเราว่า "พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีรส". บทว่า No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesi ความว่า แต่เหตุใดที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าว เหตุนั้นหามีไม่. ก็เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้? เมื่อตรัสอย่างนี้ มิใช่เป็นการยอมรับว่ารสคือความยินดีในกามที่พราหมณ์กล่าวถึงนั้น มีอยู่ในพระองค์หรอกหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่. เพราะว่าบุคคลใดควรจะทำรสคือความยินดีในกามนั้นได้ แต่ไม่ทำ บุคคลนั้นพึงถูกเรียกว่า "เป็นผู้ไม่มีรส" เพราะความไม่มีรสนั้น. แต่พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ไม่ควรจะทำรสนั้นเลยทีเดียว เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงประกาศความที่พระองค์เป็นผู้ไม่ควรจะทำรสนั้น จึงตรัสว่า "แต่เหตุใดที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าว เหตุนั้นหามีไม่". อธิบายว่า เหตุใดที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าวหาเราว่า "เป็นผู้ไม่มีรส" เหตุนั้นไม่พึงกล่าวในเราเลย.

4. Evaṃ brāhmaṇo attanā adhippetaṃ arasarūpataṃ āropetuṃ asakkonto athāparaṃ nibbhogo bhavaṃ gotamotiādimāha. Sabbapariyāyesu cettha vuttanayeneva yojanakkamaṃ viditvā sandhāya bhāsitamattaṃ evaṃ veditabbaṃ. Brāhmaṇo tameva vayovuḍḍhānaṃ abhivādanakammādiṃ loke sāmaggiparibhogoti maññamāno tadabhāvena bhagavantaṃ nibbhogoti āha. Bhagavā pana yvāyaṃ rūpādīsu sattānaṃ chandarāgaparibhogo tadabhāvaṃ attani sampassamāno aparampi pariyāyaṃ anujānāti.

๔. พราหมณ์เมื่อไม่สามารถจะยกความไม่มีรสตามที่ตนประสงค์ขึ้นกล่าวอย่างนี้ จึงกล่าวคำอื่นมีต้นว่า "พระโคดมผู้เจริญเป็นผู้ไม่มีความเสวยสุข". ในวาระทั้งปวง พึงทราบลำดับการประกอบความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล และพึงทราบเพียงอรรถที่ทรงหมายถึงตรัสไว้ดังนี้. พราหมณ์สำคัญการกระทำมีอภิวาทเป็นต้นต่อผู้เจริญด้วยวัยนั้นแลว่าเป็น "ความเสวยสุขร่วมกัน" ในโลก เมื่อการกระทำนั้นไม่มี จึงกล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นผู้ไม่มีความเสวยสุข". ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาเห็นความไม่มีแห่งการเสวยสุขด้วยฉันทราคะในอารมณ์มีรูปเป็นต้นนี้ใดของสัตว์ทั้งหลายในพระองค์ จึงทรงยอมรับโดยเหตุอื่นอีก.

5. Puna brāhmaṇo yaṃ loke vayovuḍḍhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ lokiyā karonti tassa akiriyaṃ sampassamāno bhagavantaṃ akiriyavādoti āha. Bhagavā pana, yasmā kāyaduccaritādīnaṃ akiriyaṃ vadati tasmā, taṃ akiriyavādaṃ attani sampassamāno aparampi pariyāyaṃ anujānāti. Tattha ca kāyaduccaritanti pāṇātipāta-adinnādāna-micchācāracetanā veditabbā. Vacīduccaritanti musāvāda-pisuṇavācā-pharusavācā-samphappalāpacetanā veditabbā. Manoduccaritanti abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo veditabbā. Ṭhapetvā te dhamme, avasesā akusalā dhammā ‘‘anekavihitā pāpakā akusalā dhammā’’ti veditabbā.

๕. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์เห็นการไม่กระทำซึ่งการกระทำอันเป็นวัตรปฏิบัติของตระกูลมีอภิวาทเป็นต้นแก่ผู้เจริญด้วยวัยที่ชาวโลกกระทำกัน จึงกล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นผู้กล่าวการไม่กระทำ". ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ทรงกล่าวการไม่กระทำกายทุจริตเป็นต้น จึงทรงพิจารณาเห็นความเป็นผู้กล่าวการไม่กระทำนั้นในพระองค์ แล้วทรงยอมรับโดยเหตุอื่นอีก. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า กายทุจริต ได้แก่ เจตนาเป็นเหตุให้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ และประพฤติผิดในกาม. พึงทราบว่า วจีทุจริต ได้แก่ เจตนาเป็นเหตุให้พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ และพูดเพ้อเจ้อ. พึงทราบว่า มโนทุจริต ได้แก่ อภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิ. ยกเว้นธรรมเหล่านั้นเสีย อกุศลธรรมที่เหลือพึงทราบว่าเป็น "บาปอกุศลธรรมเป็นอเนกประการ".

6. Puna brāhmaṇo tameva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto imaṃ ‘‘āgamma ayaṃ lokatanti lokapaveṇī ucchijjatī’’ti maññamāno bhagavantaṃ ucchedavādoti āha. Bhagavā pana yasmā aṭṭhasu lobhasahagatacittesu pañcakāmaguṇikarāgassa dvīsu akusalacittesu uppajjamānakadosassa ca anāgāmimaggena ucchedaṃ vadati. Sabbākusalasambhavassa pana niravasesassa mohassa arahattamaggena ucchedaṃ vadati. Ṭhapetvā te tayo, avasesānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ yathānurūpaṃ catūhi maggehi [Pg.106] ucchedaṃ vadati; tasmā taṃ ucchedavādaṃ attani sampassamāno aparampi pariyāyaṃ anujānāti.

๖. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์เมื่อไม่เห็นการกระทำมีอภิวาทเป็นต้นนั้นในพระผู้มีพระภาค สำคัญว่า "เพราะอาศัยพระสมณโคดมนี้ ประเพณีของโลกนี้จึงขาดสูญ" จึงกล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นผู้กล่าวการขาดสูญ". ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ทรงกล่าวการขาดสูญแห่งราคะในกามคุณ 5 ในโลภสหคตจิต 8 และแห่งโทสะที่เกิดขึ้นในอกุศลจิต 2 ด้วยอนาคามิมรรค และทรงกล่าวการขาดสูญแห่งโมหะอันเป็นที่เกิดของอกุศลทั้งปวงโดยไม่เหลือด้วยอรหัตตมรรค ยกเว้นธรรม 3 ประการนั้นเสีย ทรงกล่าวการขาดสูญแห่งบาปอกุศลธรรมที่เหลือตามสมควรด้วยมรรค 4 เพราะเหตุนั้น จึงทรงพิจารณาเห็นความเป็นผู้กล่าวการขาดสูญนั้นในพระองค์ แล้วทรงยอมรับโดยเหตุอื่นอีก.

7. Puna brāhmaṇo ‘‘jigucchati maññe samaṇo gotamo idaṃ vayovuḍḍhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ, tena taṃ na karotī’’ti maññamāno bhagavantaṃ jegucchīti āha. Bhagavā pana yasmā jigucchati kāyaduccaritādīhi; kiṃ vuttaṃ hoti? Yañca tividhaṃ kāyaduccaritaṃ, yañca catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ, yañca tividhaṃ manoduccaritaṃ, yā ca ṭhapetvā tāni duccaritāni avasesānaṃ lāmakaṭṭhena pāpakānaṃ akosallasambhūtaṭṭhena akusalānaṃ dhammānaṃ samāpatti samāpajjanā samaṅgibhāvo, taṃ sabbampi gūthaṃ viya maṇḍanakajātiyo puriso jigucchati hirīyati, tasmā taṃ jegucchitaṃ attani sampassamāno aparampi pariyāyaṃ anujānāti. Tattha ‘‘kāyaduccaritenā’’ti upayogatthe karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

๗. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์สำคัญว่า "เห็นทีพระสมณโคดมจะรังเกียจการกระทำอันเป็นวัตรปฏิบัติของตระกูลมีอภิวาทเป็นต้นแก่ผู้เจริญด้วยวัยนี้ เพราะเหตุนั้นจึงไม่กระทำ" จึงกล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นผู้ช่างรังเกียจ". ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ทรงรังเกียจกายทุจริตเป็นต้น อธิบายว่าอย่างไร? กายทุจริต 3 ประการใด วจีทุจริต 4 ประการใด มโนทุจริต 3 ประการใด และความถึงพร้อม ความเข้าถึง ความประกอบพร้อมแห่งอกุศลธรรมที่เหลืออันเป็นบาปโดยอรรถว่าเลวทราม โดยอรรถว่าเกิดจากความไม่ฉลาดนอกจากทุจริตเหล่านั้นใด พระองค์ทรงรังเกียจและละอายต่อธรรมทั้งหมดนั้น เหมือนบุรุษผู้รักการแต่งตัวรังเกียจและละอายต่อคูถฉะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงพิจารณาเห็นความเป็นผู้ช่างรังเกียจนั้นในพระองค์ แล้วทรงยอมรับโดยเหตุอื่นอีก. ในคำว่า kāyaduccaritenā นั้น พึงทราบว่า ตติยาวิภัตติลงในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ.

8. Puna brāhmaṇo tameva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘ayaṃ imaṃ lokajeṭṭhakakammaṃ vineti vināseti, atha vā yasmā etaṃ sāmīcikammaṃ na karoti tasmā ayaṃ vinetabbo niggaṇhitabbo’’ti maññamāno bhagavantaṃ venayikoti āha. Tatrāyaṃ padattho – vinayatīti vinayo, vināsetīti vuttaṃ hoti. Vinayo eva venayiko, vinayaṃ vā arahatīti venayiko, niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hoti. Bhagavā pana, yasmā rāgādīnaṃ vinayāya vūpasamāya dhammaṃ deseti, tasmā venayiko hoti. Ayameva cettha padattho – vinayāya dhammaṃ desetīti venayiko. Vicitrā hi taddhitavutti! Svāyaṃ taṃ venayikabhāvaṃ attani sampassamāno aparampi pariyāyaṃ anujānāti.

๘. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์นั้นเมื่อไม่เห็นกรรมมีการอภิวาทเป็นต้นนั้นในพระผู้มีพระภาค จึงสำคัญว่า “พระสมณโคดมนี้ย่อมกำจัด ย่อมทำลายกรรมอันเป็นที่เคารพของโลกนี้ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระสมณโคดมนี้ไม่กระทำกรรมอันสมควรนี้ เพราะเหตุนั้น พระสมณโคดมนี้อันบุคคลพึงแนะนำ อันบุคคลพึงข่มขี่” ดังนี้ แล้วจึงกล่าวเรียกพระผู้มีพระภาคว่า “เวนยิกะ” ในอรรถวิกัปที่กล่าวแล้วนั้น อรรถแห่งบทนี้คือ: ย่อมกำจัด ย่อมทำลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วินัย ดังนี้พึงทราบ ผู้ทำลายนั้นแลชื่อว่า เวนยิกะ หรือย่อมควรซึ่งการแนะนำข่มขี่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวนยิกะ ย่อมควรซึ่งการข่มขี่ ดังนี้พึงทราบ ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่ทรงแสดงธรรมเพื่อการกำจัด เพื่อการสงบระงับแห่งอกุศลทั้งหลายมีราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวนยิกะ และในอรรถวิกัปที่แสดงพระพุทธประสงค์นี้ อรรถนี้แลคือ: ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อการกำจัด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวนยิกะ ก็คำที่สำเร็จด้วยตัทธิตย่อมวิจิตร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเห็นพร้อมอยู่ซึ่งความเป็นแห่งเวนยิกะนั้นในพระองค์แล้ว จึงทรงอนุญาตซึ่งปริยายอื่นอีก

9. Puna brāhmaṇo yasmā abhivādanādīni sāmīcikammāni karontā vayovuḍḍhe tosenti hāsenti, akarontā pana tāpenti vihesenti domanassaṃ nesaṃ uppādenti, bhagavā ca tāni na karoti; tasmā ‘‘ayaṃ vayovuḍḍhe tapatī’’ti maññamāno sappurisācāravirahitattā vā ‘‘kapaṇapuriso aya’’nti maññamāno bhagavantaṃ tapassīti āha. Tatrāyaṃ padattho – tapatīti tapo, roseti vihesetīti vuttaṃ hoti, sāmīcikammākaraṇassetaṃ nāmaṃ. Tapo assa atthīti tapassī. Dutiye atthavikappe byañjanāni avicāretvā loke kapaṇapuriso ‘‘tapassī’’ti vuccati. Bhagavā pana ye akusalā dhammā lokaṃ tapanato tapanīyāti [Pg.107] vuccanti, tesaṃ pahīnattā yasmā tapassīti saṅkhyaṃ gato, tasmā taṃ tapassitaṃ attani sampassamāno aparampi pariyāyaṃ anujānāti. Tatrāyaṃ padattho – tapantīti tapā, akusaladhammānametaṃ adhivacanaṃ. Vuttampi hetaṃ – ‘‘idha tappati pecca tappatī’’ti. Tathā te tape assi nirassi pahāsi viddhaṃsesīti tapassī.

๙. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์นั้นเพราะเหตุที่ผู้กระทำกรรมอันสมควรทั้งหลายมีการอภิวาทเป็นต้น ย่อมยังผู้เจริญด้วยวัยทั้งหลายให้ยินดี ให้ร่าเริง ส่วนผู้ไม่กระทำย่อมยังให้เดือดร้อน ย่อมเบียดเบียน ย่อมยังโทมนัสแห่งผู้เจริญด้วยวัยเหล่านั้นให้เกิดขึ้น และพระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำกรรมอันสมควรเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงสำคัญว่า “พระสมณโคดมนี้ย่อมยังผู้เจริญด้วยวัยทั้งหลายให้เดือดร้อน” ดังนี้ หรือเพราะความเป็นผู้ปราศจากอาจาระของสัตบุรุษ จึงสำคัญว่า “พระสมณโคดมนี้เป็นบุรุษผู้กำพร้าเข็ญใจ” ดังนี้ แล้วจึงกล่าวเรียกพระผู้มีพระภาคว่า “ตปัสสี” ในอรรถวิกัปที่กล่าวแล้วนั้น อรรถแห่งบทนี้คือ: ย่อมยังให้เดือดร้อน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปะ ย่อมยังจิตให้เสีย ย่อมทำลาย ย่อมเบียดเบียน ดังนี้พึงทราบ ชื่อนี้เป็นชื่อแห่งการไม่กระทำซึ่งกรรมอันสมควร ตปะมีการไม่กระทำซึ่งกรรมอันสมควรนั้นมีแก่พระสมณโคดมนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปัสสี ในอรรถวิกัปที่สอง ไม่พิจารณาซึ่งสัททะ หรือไม่พิจารณาซึ่งธาตุและปัจจัย ในโลก บุรุษผู้กำพร้าเข็ญใจย่อมถูกกล่าวว่า “ตปัสสี” ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่อกุศลธรรมเหล่าใดเพราะความเป็นผู้ยังสัตว์โลกให้เดือดร้อน ย่อมถูกกล่าวว่า ตปนียะทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้มีอกุศลธรรมเหล่านั้นอันละแล้ว ย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ถูกเรียกขานว่า ตปัสสี เพราะเหตุนั้นจึงทรงเห็นพร้อมอยู่ซึ่งความเป็นแห่งตปัสสีนั้นในพระองค์แล้ว จึงทรงอนุญาตซึ่งปริยายอื่นอีก ในอรรถวิกัปนั้น อรรถแห่งบทนี้คือ: ย่อมยังให้เดือดร้อน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปะทั้งหลาย ชื่อนี้เป็นชื่อแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย ก็พระผู้มีพระภาคตรัสพระบาลีนี้ไว้แล้วว่า “ย่อมเดือดร้อนในโลกนี้ ย่อมเดือดร้อนในโลกหน้า” ดังนี้ อีกอย่างหนึ่ง ทรงละ ทรงสละ ทรงทำลาย ทรงกำจัดซึ่งอกุศลธรรมทั้งหลายอันยังให้เดือดร้อนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตปัสสี

10. Puna brāhmaṇo taṃ abhivādanādikammaṃ devalokagabbhasampattiyā devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatīti maññamāno bhagavati cassa abhāvaṃ disvā bhagavantaṃ apagabbhoti āha. Kodhavasena vā bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentopi evamāha. Tatrāyaṃ padattho – gabbhato apagatoti apagabbho, abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo. Hīno vā gabbho assāti apagabbho, devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgīti, hīno vāssa mātukucchimhi gabbhavāso ahosīti adhippāyo. Bhagavato pana yasmā āyatiṃ gabbhaseyyā apagatā, tasmā so taṃ apagabbhataṃ attani sampassamāno aparampi pariyāyaṃ anujānāti. Tatra ca yassa kho brāhmaṇa āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnāti etesaṃ padānaṃ evamattho daṭṭhabbo – brāhmaṇa, yassa puggalassa anāgate gabbhaseyyā, punabbhave ca abhinibbatti anuttarena maggena vihatakāraṇattā pahīnāti. Gabbhaseyyaggahaṇena cettha jalābujayoni gahitā. Punabbhavābhinibbattiggahaṇena itarā tissopi.

๑๐. อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์นั้นสำคัญว่า กรรมมีการอภิวาทเป็นต้นนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความถึงพร้อมแห่งปฏิสนธิในเทวโลก หรือเพราะความเป็นผู้สำคัญอยู่อย่างนี้ก็ดี เห็นซึ่งความไม่มีแห่งกรรมมีการอภิวาทเป็นต้นนั้นในพระผู้มีพระภาคแล้วก็ดี จึงกล่าวเรียกพระผู้มีพระภาคว่า “อปคัพภะ” หรือด้วยอำนาจแห่งโทสะ แม้เป็นผู้ประสงค์จะแสดงซึ่งโทษในการถือปฏิสนธิในพระครรภ์แห่งพระมารดาของพระผู้มีพระภาค ก็กล่าวอย่างนี้ว่า “อปคัพภะ” ในอรรถวิกัปที่กล่าวแล้วนั้น อรรถแห่งบทนี้คือ: ผู้ไปปราศแล้วจากปฏิสนธิในเทวโลก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปคัพภะ เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะถึงซึ่งปฏิสนธิในเทวโลก ดังนี้เป็นอัธยาศัย หรือปฏิสนธิอันเลวทรามมีแก่พระสมณโคดมนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปคัพภะ เพราะความเป็นผู้พ้นจากปฏิสนธิในเทวโลก เป็นผู้มีส่วนแห่งการได้ซึ่งปฏิสนธิอันเลวทรามในภายหลัง ดังนี้เป็นอัธยาศัยอีกอย่างหนึ่ง หรือการอยู่ปฏิสนธิในพระครรภ์แห่งพระมารดาอันเลวทรามมีแก่พระสมณโคดมนั้นแล้ว ดังนี้เป็นอัธยาศัยอีกอย่างหนึ่ง ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่การนอนในครรภ์แห่งมารดาในภายหลังอันไปปราศแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเห็นพร้อมอยู่ซึ่งความเป็นแห่งอปคัพภะนั้นในพระองค์แล้ว จึงทรงอนุญาตซึ่งปริยายอื่นอีก และในฝ่ายพระพุทธประสงค์นั้น อรรถแห่งบททั้งหลายเหล่านี้คือ ยัสสะ โข (ป) ปหีนา พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วนี้คือ: ดูกรพราหมณ์ บุคคลใด การนอนในครรภ์แห่งมารดาในอนาคตก็ดี การเกิดใหม่ในภพอีกก็ดี อันละแล้ว เพราะความเป็นผู้มีเหตุอันอริยมรรคอันสูงสุดกำจัดแล้ว ดังนี้พึงทราบ และในบทว่า คัพภเสยยะ และบทว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ นี้ ด้วยการถือเอาซึ่งบทว่า คัพภเสยยะ ย่อมถือเอาซึ่งชลาพุชโยนิ ด้วยการถือเอาซึ่งบทว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ ย่อมถือเอาซึ่งโยนิสามอย่างที่เหลือ

Apica gabbhassa seyyā gabbhaseyyā, punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yathā ca viññāṇaṭṭhitīti vuttepi na viññāṇato aññā ṭhiti atthi, evamidhāpi na gabbhato aññā seyyāti veditabbā. Abhinibbatti ca nāma yasmā punabbhavabhūtāpi apunabbhavabhūtāpi atthi, idha ca punabbhavabhūtā adhippetā. Tasmā vuttaṃ – ‘‘punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattī’’ti.

อีกอย่างหนึ่ง การนอนแห่งเด็กในครรภ์ ชื่อว่า คัพภเสยยะ ภพอีกนั่นแล ชื่อว่า การเกิดใหม่ การเกิดใหม่ในภพอีก อรรถในบททั้งสองนี้พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วนี้ และจะแสดงให้ชัดเจนอีก แม้เมื่อกล่าวว่า วิญญาณฐิติ หรือในที่ที่กล่าว ความตั้งอยู่ซึ่งต่างจากวิญญาณย่อมไม่มีฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันในบทว่า คัพภเสยยะ นี้ การนอนซึ่งต่างจากเด็กในครรภ์ย่อมไม่มี ดังนี้พึงทราบ ก็การเกิดใหม่ เพราะเหตุที่การเกิดใหม่ซึ่งเป็นภพอีกก็ดี การเกิดใหม่ซึ่งไม่เป็นภพอีกก็ดี ย่อมมี และในที่นี้ การเกิดใหม่ซึ่งเป็นภพอีกอันพระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้ากล่าวแล้วว่า “ภพอีกนั่นแล ชื่อว่า การเกิดใหม่ การเกิดใหม่ในภพอีก” ดังนี้

11. Evaṃ āgatakālato paṭṭhāya arasarūpatādīhi aṭṭhahi akkosavatthūhi akkosantampi brāhmaṇaṃ bhagavā dhammissaro dhammarājā dhammassāmī [Pg.108] tathāgato anukampāya sītaleneva cakkhunā olokento yaṃ dhammadhātuṃ paṭivijjhitvā desanāvilāsappatto hoti, tassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā vigatavalāhake antalikkhe samabbhuggato puṇṇacando viya saradakāle sūriyo viya ca brāhmaṇassa hadayandhakāraṃ vidhamanto tāniyeva akkosavatthūni tena tena pariyāyena aññathā dassetvā, punapi attano karuṇāvipphāraṃ aṭṭhahi lokadhammehi akampiyabhāvena paṭiladdhaṃ, tādiguṇalakkhaṇaṃ pathavīsamacittataṃ akuppadhammatañca pakāsento ‘‘ayaṃ brāhmaṇo kevalaṃ palitasirakhaṇḍadantavalittacatādīhi attano vuḍḍhabhāvaṃ sañjānāti, no ca kho jānāti attānaṃ jātiyā anugataṃ jarāya anusaṭaṃ byādhinā abhibhūtaṃ maraṇena abbhāhataṃ vaṭṭakhāṇubhūtaṃ ajja maritvā puna sveva uttānasayanadārakabhāvagamanīyaṃ. Mahantena kho pana ussāhena mama santikaṃ āgato, tadassa āgamanaṃ sātthakaṃ hotū’’ti cintetvā imasmiṃ loke attano appaṭisamaṃ purejātabhāvaṃ dassento seyyathāpi brāhmaṇātiādinā nayena brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesi.

๑๑. อย่างนี้ ตั้งต้นแต่กาลที่มาถึงแล้ว พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นใหญ่ในธรรม ผู้ทรงเป็นพระราชาแห่งธรรม ผู้ทรงเป็นเจ้าของแห่งธรรม ผู้เสด็จมาแล้วเหมือนพระพุทธเจ้าในกาลก่อน ทรงทอดพระเนตรพราหมณ์ผู้ด่าอยู่ด้วยวัตถุแห่งการด่าแปดอย่าง มีความเป็นผู้ไม่มีรสชาติเป็นต้นนั้น ด้วยพระจักษุอันเย็นนั่นแลด้วยความอนุเคราะห์ ทรงกำจัดซึ่งความมืดในหทัยของพราหมณ์ เหมือนพระจันทร์เต็มดวงอันขึ้นไปดีแล้วในอากาศอันปราศจากเมฆ และเหมือนพระอาทิตย์ในสมัยแห่งสารทฤดู เพราะความเป็นผู้มีพระธรรมธาตุอันเป็นสัพพัญญุตญาณอันสูงสุดใดอันแทงตลอดดีแล้ว ย่อมเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งญาณแห่งพระธรรมเทศนาอันยังพระธรรมเทศนาให้งามสง่า ทรงแสดงซึ่งวัตถุแห่งการด่าเหล่านั้นนั่นแลด้วยปริยายนั้นๆ ด้วยเหตุอื่นจากเหตุที่พราหมณ์มุ่งหมายแล้ว อีกทั้งทรงแสดงซึ่งความแผ่ไปแห่งพระกรุณาของพระองค์ก็ดี ซึ่งลักษณะแห่งบุคคลผู้มีคุณคือความเป็นผู้คงที่อันได้แล้วด้วยความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรมแปดอย่าง ซึ่งความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน และซึ่งความเป็นผู้มีธรรมอันไม่กำเริบ ทรงดำริว่า “พราหมณ์นี้ย่อมสำคัญซึ่งความเป็นผู้เจริญด้วยวัยของตนด้วยความเป็นผู้มีศีรษะขาว มีฟันหัก มีหนังเหี่ยวเป็นต้นเท่านั้น แต่ย่อมไม่รู้ซึ่งตนอันชาติเข้าไปตามแล้ว หรืออันชาติเข้าไปตามอยู่ก็ดี อันชราเข้าไปรัดรึงแล้ว อันพยาธิครอบงำแล้ว อันมรณะนำเข้าไปกระทบแล้ว อันเป็นดุจตอแห่งวัฏฏะ ตายแล้วในวันนี้ อันควรถึงซึ่งความเป็นเด็กผู้มีการนอนหงายในวันพรุ่งนี้อีก แต่มาสู่สำนักของอาตมภาพด้วยความพยายามอันยิ่งใหญ่ การมานั้นของพราหมณ์นี้จงเป็นผู้มีประโยชน์เถิด” ดังนี้แล้ว ทรงแสดงซึ่งความเป็นผู้เกิดก่อนอันไม่มีผู้เสมอเหมือนของพระองค์ในโลกนี้ ด้วยนัยมีบทว่า ดูกรพราหมณ์ เป็นต้น ทรงยังพระธรรมเทศนาเพื่อประโยชน์แก่พราหมณ์ให้เจริญแล้ว

Tattha seyyathāti opammatthe nipāto; pīti sambhāvanatthe; ubhayenāpi yathā nāma brāhmaṇāti dasseti. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, atha kho vacanasiliṭṭhatāya evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, bhaveyyunti vuttaṃ hoti. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni, usmīkatānīti vuttaṃ hoti. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti vuttaṃ hoti.

ในธรรมเทศนานั้น คำว่า “เสยยถา” เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถแห่งอุปมา; คำว่า “ปิ” ใช้ในอรรถแห่งการทำให้ปรากฏชัด; ด้วยนิบาตทั้งสองนี้ ย่อมแสดงอรรถว่า “พราหมณ์ อุปมาเหมือนอย่างว่า” อนึ่ง ในบทว่า “ไข่ของแม่ไก่แปดฟองบ้าง สิบฟองบ้าง สิบสองฟองบ้าง” นี้ พึงทราบว่า ถึงแม้ไข่ของแม่ไก่จะมีจำนวนน้อยกว่าหรือมากกว่าชนิดที่กล่าวแล้วก็ตาม แต่ก็ตรัสไว้เช่นนี้เพื่อความสละสลวยแห่งถ้อยคำ เพราะถ้อยคำที่สละสลวยย่อมมีอยู่ในโลก การตัดบทว่า “ตานัสสูติ” คือ “ตานิ อัสสุ” ชื่อว่าตรัสไว้ว่า “พึงเป็น” บทว่า “อันแม่ไก่ฟักไว้ดีแล้ว” คือ อันแม่ไก่ผู้ให้กำเนิดนั้นแผ่ปีกออกแล้วนอนทับอยู่บนไข่เหล่านั้น ฟักไว้ดีแล้ว บทว่า “อันฟักไว้ดีแล้วโดยรอบ” ชื่อว่าตรัสไว้ว่า “อันแม่ไก่ให้รับไออุ่นในกาลทุกเมื่อ ฟักไว้ดีแล้วโดยรอบ ทำให้มีไออุ่น” บทว่า “อันอบไว้ดีแล้วโดยรอบ” ชื่อว่าตรัสไว้ว่า “อันอบไว้ดีแล้วโดยรอบในกาลทุกเมื่อ ทำให้มีกลิ่นไก่”

Idāni yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhi pakārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti. Yopi nesaṃ allasineho so pariyādānaṃ gacchati. Kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, kukkuṭapotakā paripākaṃ gacchanti, kapālassa tanukattā bahiddhā āloko anto paññāyati. Atha te kukkuṭapotakā ‘‘ciraṃ [Pg.109] vata mayaṃ saṅkuṭitahatthapādā sambādhe sayimha, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti. Tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati, kukkuṭapotakā pakkhe vidhunantā taṅkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamanti. Evaṃ nikkhamantānañca nesaṃ yo paṭhamataraṃ nikkhamati so ‘jeṭṭho’ti vuccati. Tasmā bhagavā tāya upamāya attano jeṭṭhakabhāvaṃ sādhetukāmo brāhmaṇaṃ pucchi – ‘‘yo nu kho tesaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ…pe… kinti svassa vacanīyo’’ti. Tattha kukkuṭacchāpakānanti kukkuṭapotakānaṃ. Kinti svassa vacanīyoti so kinti vacanīyo assa, kinti vattabbo bhaveyya jeṭṭho vā kaniṭṭho vāti. Sesaṃ uttānatthameva.

บัดนี้ เพราะเหตุที่ไข่เหล่านั้นเมื่อถูกแม่ไก่รักษาด้วยอาการสามอย่างนี้ ย่อมไม่เน่า เมือกที่เปียกชื้นใดมีอยู่ในไข่เหล่านั้น เมือกนั้นก็ย่อมสิ้นไป เปลือกไข่ย่อมบาง ปลายเล็บเท้าและปลายจะงอยปากย่อมแข็ง ลูกไก่ย่อมถึงความแก่กล้า เพราะความที่เปลือกไข่บาง แสงสว่างภายนอกย่อมปรากฏภายใน เมื่อนั้น ลูกไก่เหล่านั้นมีความประสงค์จะออกไป จึงคิดว่า “โอหนอ พวกเรามีปีกและเท้าหดงอแล้วนอนอยู่ในที่คับแคบมานานแล้ว และแสงสว่างนี้ก็ปรากฏอยู่ภายนอก บัดนี้ ความอยู่เป็นสุขของเราทั้งหลายจักมีในที่นี้” แล้วย่อมเตะเปลือกไข่ด้วยเท้า ย่อมเหยียดคอออก เพราะการเตะและเหยียดคอนั้น เปลือกไข่นั้นย่อมแตกออกเป็นสองส่วน ลูกไก่ทั้งหลายย่อมกระพือปีก ส่งเสียงร้องเจี๊ยบๆ ตามสมควรแก่ขณะนั้น แล้วย่อมออกมา ในบรรดาลูกไก่เหล่านั้นที่ออกมาอย่างนี้ ลูกไก่ตัวใดออกมาเป็นตัวแรก ลูกไก่ตัวนั้นชื่อว่า “ตัวพี่” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามีความประสงค์จะยังความเป็นผู้ใหญ่ของพระองค์ให้สำเร็จด้วยอุปมานั้น จึงตรัสถามพราหมณ์ว่า “ในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น...พึงเรียกมันว่าอย่างไร” ในบทว่า “กุกฺกุฏจฺฉาปกานํ” นั้น คือ “ในบรรดาลูกไก่ทั้งหลาย” บทว่า “กึติ สฺวสฺส วจนีโย” นั้นคือ “ลูกไก่ตัวนั้นพึงเรียกอย่างไร พึงกล่าวอย่างไร พึงกล่าวว่า ‘ตัวพี่’ หรือ ‘ตัวน้อง’ เล่า” บทที่เหลือมีอรรถที่ปรากฏชัดเจนแล้ว

Tato brāhmaṇo āha – ‘‘jeṭṭhotissa bho gotama vacanīyo’’ti. Bho, gotama, so jeṭṭho iti assa vacanīyo. Kasmāti ce? So hi nesaṃ jeṭṭho, tasmā so nesaṃ vuḍḍhataroti attho. Athassa bhagavā opammaṃ sampaṭipādento āha – ‘‘evameva kho ahaṃ brāhmaṇā’’tiādi. Yathā so kukkuṭacchāpako jeṭṭhoti saṅkhyaṃ gacchati; evaṃ ahampi avijjāgatāya pajāya. Avijjāgatāyāti avijjā vuccati aññāṇaṃ, tattha gatāya. Pajāyāti sattādhivacanametaṃ. Tasmā ettha avijjaṇḍakosassa anto paviṭṭhesu sattesūti evaṃ attho daṭṭhabbo. Aṇḍabhūtāyāti aṇḍe bhūtāya jātāya sañjātāya. Yathā hi aṇḍe nibbattā ekacce sattā aṇḍabhūtāti vuccanti; evamayaṃ sabbāpi pajā avijjaṇḍakose nibbattattā aṇḍabhūtāti vuccati. Pariyonaddhāyāti tena avijjaṇḍakosena samantato onaddhāya baddhāya veṭhitāya. Avijjaṇḍakosaṃ padāletvāti taṃ avijjāmayaṃ aṇḍakosaṃ bhinditvā. Ekova loketi sakalepi lokasannivāse ahameva eko adutiyo. Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti anuttaranti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ. Sammāsambodhinti sammā sāmañca bodhiṃ; atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ; bodhīti rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi vuccati. ‘‘Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti (mahāva. 1; udā. 1) ca ‘‘antarā ca gayaṃ antarā ca bodhi’’nti (mahāva. 11; ma. ni. 1.285) ca āgataṭṭhānesu hi rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Bodhi [Pg.110] vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. Idha pana bhagavato arahattamaggañāṇaṃ adhippetaṃ. Sabbaññutaññāṇantipi vadanti. Aññesaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramiñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti. Buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti, abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti. Abhisambuddhoti abbhaññāsiṃ paṭivijjhiṃ; pattomhi adhigatomhīti vuttaṃ hoti.

หลังจากนั้น พราหมณ์จึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระโคดม พึงเรียกมันว่า ‘ตัวพี่’” ข้าแต่พระโคดม พึงเรียกมันว่า “ตัวพี่” ถ้าถามว่า “เพราะเหตุไร” เพราะมันเป็นตัวพี่ของลูกไก่เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น มันจึงเป็นผู้เจริญกว่าลูกไก่เหล่านั้น นี้คืออรรถ เมื่อนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเชื่อมโยงอุปมากับอุปไมย จึงตรัสว่า “ดูกรพราหมณ์ แม้เราก็เช่นกัน” ดังนี้เป็นต้น ลูกไก่ตัวนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่า “ตัวพี่” ฉันใด แม้เราก็เช่นกัน ในหมู่สัตว์ที่เข้าถึงอวิชชา ในบทว่า “อวิชฺชาคตาย” นี้ อวิชชา ตรัสเรียกว่า ความไม่รู้ (อัญญาณะ) หรือโมหะอันเป็นข้าศึกต่อญาณ คำว่า “ปชาย” นี้เป็นคำที่กล่าวถึงสัตว์ เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “อวิชฺชาคตาย” นี้ พึงเห็นอรรถว่า “ในหมู่สัตว์ที่เข้าอยู่ในภายในแห่งเปลือกไข่คืออวิชชา” บทว่า “อณฺฑภูตาย” นั้นคือ “ในหมู่สัตว์ที่เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว เกิดดีแล้วในเปลือกไข่” จริงอยู่ สัตว์บางพวกที่เกิดในไข่ ชื่อว่า “อัณฑภูตะ” ฉันใด แม้หมู่สัตว์ทั้งหมดนี้ก็ชื่อว่า “อัณฑภูตะ” เพราะเกิดในเปลือกไข่คืออวิชชา ฉันนั้น บทว่า “ปริโยนทฺธาย” นั้นคือ “ในหมู่สัตว์ที่ถูกเปลือกไข่คืออวิชชานั้นห่อหุ้มไว้ ผูกไว้ รัดรึงไว้โดยรอบ” บทว่า “อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา” นั้นคือ “ทำลายเปลือกไข่ที่เกิดจากอวิชชานั้นแล้ว” บทว่า “เอโกว โลเกติ” นั้นคือ “ในหมู่สัตว์โลกทั้งหมด เราผู้เดียวเท่านั้น ไม่มีผู้อื่นเป็นที่สอง” ในบทว่า “อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ” นี้ บทว่า “อนุตฺตรํ” นั้นคือ “ปราศจากสิ่งอื่นที่ยิ่งกว่า เป็นเลิศที่สุด” บทว่า “สมฺมาสมฺโพธึ” นั้นคือ “โพธิญาณที่ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง” อีกนัยหนึ่งคือ “โพธิญาณที่น่าสรรเสริญและงดงาม” คำว่า “โพธิ” นั้น ย่อมหมายถึง ต้นโพธิ์ มรรค สัพพัญญุตญาณ และนิพพาน จริงอยู่ ในที่ที่มาว่า “ตรัสรู้เป็นครั้งแรกที่โคนต้นโพธิ์” และ “ระหว่างคยาและระหว่างโพธิ์” ในที่ที่มาเหล่านั้น ต้นโพธิ์ชื่อว่า “โพธิ” ในที่ที่มาว่า “โพธิ์ชื่อว่าญาณในอริยมรรคสี่” ในที่ที่มานั้น มรรคชื่อว่า “โพธิ” ในที่ที่มาว่า “ผู้มีปัญญาอันไพศาลประดุจแผ่นดินอันประเสริฐย่อมบรรลุโพธิญาณ” ในที่ที่มานั้น สัพพัญญุตญาณชื่อว่า “โพธิ” ในที่ที่มาว่า “บรรลุโพธิญาณอันไม่ตาย อันไม่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง” ในที่ที่มานั้น นิพพานชื่อว่า “โพธิ” อนึ่ง ในบทว่า “สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ” นี้ ประสงค์เอาอรหัตตมรรคญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกก็กล่าวว่า ประสงค์เอาสัพพัญญุตญาณ อรหัตตมรรคของบุคคลอื่นนอกจากพระพุทธเจ้า เป็นอนุตตรโพธิหรือไม่? ไม่เป็น เพราะเหตุไร? เพราะไม่สามารถให้คุณสมบัติทั้งหมดได้ นี้คือคำตอบ จริงอยู่ อรหัตตมรรคของบุคคลบางคนในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ย่อมให้อรหัตตผลเท่านั้น ของบางคน ย่อมให้วิชชาสาม ของบางคน ย่อมให้อภิญญาหก ของบางคน ย่อมให้ปฏิสัมภิทาสี่ ของบางคน ย่อมให้สาวกบารมีญาณ แม้ของพระปัจเจกพุทธเจ้า อรหัตตมรรคก็ย่อมให้ปัจเจกโพธิญาณเท่านั้น ส่วนอรหัตตมรรคของพระพุทธเจ้า ย่อมให้ความสมบูรณ์แห่งคุณสมบัติทั้งหมด เหมือนการอภิเษกของพระราชา ย่อมให้ความเป็นผู้มีอำนาจเหนือโลกทั้งปวง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น อรหัตตมรรคของบุคคลอื่นใดๆ ก็ไม่เป็นอนุตตรโพธิ นี้คือคำตอบโดยละเอียด บทว่า “อภิสมฺพุทฺโธ” นั้น ชื่อว่าตรัสไว้ว่า “เรารู้ยิ่งแล้ว แทงตลอดแล้ว เราบรรลุแล้ว เราได้แล้ว”

Idāni yadetaṃ bhagavatā ‘‘evameva kho ahaṃ brāhmaṇā’’ti ādinā nayena vuttaṃ opammasampaṭipādanaṃ, taṃ evamatthena saddhiṃ saṃsanditvā veditabbaṃ. Yathā hi tassā kukkuṭiyā attano aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ; evaṃ bodhipallaṅke nisinnassa bodhisattabhūtassa bhagavato attano cittasantāne aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tividhānupassanākaraṇaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭacchāpakassa pādanakhasikhātuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭacchāpakassa paripākakālo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa [Pg.111] paripākakālo vaḍḍhitakālo gabbhaggahaṇakālo veditabbo.

บัดนี้ การเปรียบเทียบที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "พราหมณ์เอ๋ย แม้เราก็เช่นกัน" นั้น พึงทราบโดยการเทียบเคียงกับอรรถแห่งอุปมาอุปไมยดังนี้ คือ การที่แม่ไก่นั้นกระทำกิริยา ๓ อย่าง มีการกกไข่ของตนเป็นต้นฉันใด การที่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ประทับนั่งบนโพธิบัลลังก์ ทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่าง คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ในจิตสันดานของพระองค์ฉันนั้น. การที่ไข่ไม่เน่าเสียเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างสำเร็จฉันใด การที่วิปัสสนาญาณไม่เสื่อมถอยเพราะพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างสำเร็จฉันนั้น. การที่ยางเหนียวที่เปียกชุ่มในไข่หมดไปเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่ยางเหนียวคือตัณหานิกกันติที่ติดตามภพทั้งสามหมดไปเพราะพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างสำเร็จฉันนั้น. การที่เปลือกไข่บางลงเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่เปลือกไข่คืออวิชชาบางลงเพราะพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างสำเร็จฉันนั้น. การที่ปลายเล็บเท้าและจะงอยปากของลูกไก่แข็งกระด้างเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่วิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์คมกล้า หยาบ (แข็งแกร่ง) ผ่องใส และกล้าหาญเพราะทรงกระทำอนุปัสสนา ๓ อย่างสำเร็จฉันนั้น. การที่ลูกไก่ถึงเวลาสุกงอมเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่วิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ถึงเวลาสุกงอม ถึงเวลาเจริญเติบโต ถึงเวลาตั้งครรภ์ พึงทราบฉันนั้น.

Tato kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭacchāpakassa pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā sakalabuddhaguṇasacchikatakālo veditabboti.

จากนั้น การที่ลูกไก่เจาะเปลือกไข่ออกด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก กระพือปีก และออกมาได้อย่างปลอดภัยเพราะแม่ไก่กระทำกิริยา ๓ อย่างฉันใด การที่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระโพธิสัตว์ทรงยังวิปัสสนาญาณให้ตั้งครรภ์ และทรงบรรลุพระอรหัตตมรรคโดยลำดับ ทรงเจาะเปลือกไข่คืออวิชชาออก ทรงกระพือปีกคืออภิญญา และทรงประจักษ์แจ้งพระพุทธคุณทั้งปวงได้อย่างปลอดภัย พึงทราบฉันนั้น.

Svāhaṃ brāhmaṇa jeṭṭho seṭṭho lokassāti so ahaṃ brāhmaṇa yathā tesaṃ kukkuṭapotakānaṃ paṭhamataraṃ aṇḍakosaṃ padāletvā abhinibbhido kukkuṭapotako jeṭṭho hoti; evaṃ avijjāgatāya pajāya taṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamataraṃ ariyāya jātiyā jātattā jeṭṭho vuḍḍhataroti saṅkhyaṃ gato. Sabbaguṇehi pana appaṭisamattā seṭṭhoti.

พราหมณ์เอ๋ย เราเป็นผู้เจริญที่สุด เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ดังนี้. พราหมณ์เอ๋ย เรานั้น เหมือนลูกไก่ที่เจาะเปลือกไข่ออกมาเป็นตัวแรกในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น เป็นผู้เจริญที่สุดฉันใด เราก็เป็นผู้เจริญที่สุด (ผู้เฒ่าที่สุด) เพราะได้เจาะเปลือกไข่คืออวิชชานั้นออก และเกิดด้วยอริยชาติเป็นคนแรกในหมู่สัตว์ที่อยู่ในอวิชชาฉันนั้น. อนึ่ง เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุดเพราะไม่มีใครเสมอเหมือนด้วยคุณสมบัติทั้งปวง.

Evaṃ bhagavā attano anuttaraṃ jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa pakāsetvā idāni yāya paṭipadāya taṃ adhigato taṃ paṭipadaṃ pubbabhāgato pabhuti dassetuṃ ‘‘āraddhaṃ kho pana me brāhmaṇā’’tiādimāha. Imaṃ vā bhagavato anuttaraṃ jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ sutvā brāhmaṇassa cittamevamuppannaṃ – ‘‘kāya nu kho paṭipadāya imaṃ patto’’ti. Tassa cittamaññāya ‘‘imāyāhaṃ paṭipadāya imaṃ anuttaraṃ jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ patto’’ti dassento evamāha. Tattha āraddhaṃ kho pana me brāhmaṇa vīriyaṃ ahosīti brāhmaṇa, na mayā ayaṃ anuttaro jeṭṭhaseṭṭhabhāvo kusītena muṭṭhassatinā sāraddhakāyena vikkhittacittena adhigato, apica kho tadadhigamāya āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ ahosi, bodhimaṇḍe nisinnena mayā caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ āraddhaṃ ahosi, paggahitaṃ asithilappavattitanti vuttaṃ hoti. Āraddhattāyeva ca me taṃ asallīnaṃ ahosi. Na kevalañca vīriyameva, satipi me ārammaṇābhimukhībhāvena upaṭṭhitā ahosi. Upaṭṭhitattāyeva ca asammuṭṭhā. Passaddho kāyo asāraddhoti kāyacittapassaddhivasena kāyopi me passaddho ahosi[Pg.112]. Tattha yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddhoyeva hoti, tasmā nāmakāyo rūpakāyoti avisesetvāva passaddho kāyoti vuttaṃ. Asāraddhoti so ca kho passaddhattāyeva asāraddho, vigatadarathoti vuttaṃ hoti. Samāhitaṃ cittaṃ ekagganti cittampi me sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ appitaṃ viya ahosi; samāhitattā eva ca ekaggaṃ acalaṃ nipphandananti. Ettāvatā jhānassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā hoti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดที่ไม่มีใครยิ่งกว่าของพระองค์แก่พราหมณ์แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปฏิปทาที่พระองค์ทรงบรรลุคุณอันประเสริฐสูงสุดนั้น ตั้งแต่ส่วนเบื้องต้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "พราหมณ์เอ๋ย ความเพียรของเราได้ปรารภแล้ว" หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อพราหมณ์ได้ฟังความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดที่ไม่มีใครยิ่งกว่าของพระผู้มีพระภาคแล้ว จิตของพราหมณ์ก็เกิดขึ้นว่า "พระองค์ทรงบรรลุคุณอันประเสริฐสูงสุดนี้ด้วยปฏิปทาอะไรหนอ" พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดของพราหมณ์นั้นแล้ว จึงตรัสอย่างนี้เพื่อทรงแสดงว่า "เราบรรลุความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดที่ไม่มีใครยิ่งกว่านี้ด้วยปฏิปทานี้". ในพระดำรัสมีอาทิว่า "พราหมณ์เอ๋ย ความเพียรของเราได้ปรารภแล้ว" นั้น หมายความว่า พราหมณ์เอ๋ย เรามิได้บรรลุความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดที่ไม่มีใครยิ่งกว่านี้ด้วยความเป็นผู้เกียจคร้าน ผู้มีสติหลงลืม ผู้มีกายกระสับกระส่าย ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน แต่ความเพียรของเราได้ปรารภแล้วเพื่อบรรลุคุณอันประเสริฐสูงสุดนั้น. เราผู้ประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล ได้ปรารภความเพียรที่ประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ความเพียรที่ประคองไว้ ไม่ย่อหย่อน ดังนี้. และเพราะความเพียรได้ปรารภแล้วนั้น ความเพียรของเราจึงไม่ติดขัด ไม่หดหู่. ไม่ใช่เพียงความเพียรเท่านั้น สติของเราก็ตั้งมั่นอยู่โดยความเป็นผู้มุ่งตรงต่ออารมณ์. และเพราะสติตั้งมั่นอยู่ สติจึงไม่เลือนหาย. "กายสงบ ไม่กระสับกระส่าย" หมายความว่า กายของเราสงบแล้วด้วยอำนาจแห่งกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ. ในบทว่า "กายสงบ ไม่กระสับกระส่าย" นั้น เพราะเมื่อนามกายสงบแล้ว รูปกายก็สงบด้วย ฉะนั้น จึงตรัสว่า "กายสงบ" โดยไม่แยกนามกายและรูปกาย. "ไม่กระสับกระส่าย" หมายความว่า กายนั้นสงบแล้ว จึงไม่กระสับกระส่าย ปราศจากความเร่าร้อน ดังนี้. "จิตตั้งมั่น เป็นเอกัคคตา" หมายความว่า จิตของเราก็ตั้งมั่นดีแล้ว ตั้งมั่นอย่างดี เหมือนถูกตรึงไว้ หรือเหมือนเข้าถึงอัปปนาสมาธิ. และเพราะจิตตั้งมั่นดีแล้ว จึงเป็นเอกัคคตา ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน ดังนี้. ด้วยคำกล่าวเพียงเท่านี้ ปฏิปทาเบื้องต้นแห่งฌานก็ได้กล่าวไว้แล้ว.

Paṭhamajjhānakathā

เรื่องปฐมฌาน

Idāni imāya paṭipadāya adhigataṃ paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā vijjattayapariyosānaṃ visesaṃ dassento ‘‘so kho aha’’nti ādimāha. Tattha vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehītiādīnaṃ kiñcāpi ‘‘tattha katame kāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo; saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo – ime vuccanti kāmā. Tattha katame akusalā dhammā? Kāmacchando…pe… vicikicchā – ime vuccanti akusalā dhammā. Iti imehi ca kāmehi imehi ca akusalehi dhammehi vivitto hoti pavivitto, tena vuccati – ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’’’tiādinā (vibha. 564) nayena vibhaṅgeyeva attho vutto. Tathāpi aṭṭhakathānayaṃ vinā na suṭṭhu pākaṭoti aṭṭhakathānayeneva naṃ pakāsayissāma.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงคุณวิเศษมีปฐมฌานที่ได้บรรลุด้วยปฏิปทานี้เป็นต้น ซึ่งมีวิชชา ๓ เป็นที่สุด จึงตรัสพระบาลีมีคำว่า “โส โข อหัง” เป็นต้น. ในพระบาลีนั้น ถึงแม้ว่าอรรถแห่งบทมีคำว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ” เป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้วในพระบาลีวิภังค์นั่นเอง โดยนัยมีคำว่า “ในกามเหล่านั้น กามทั้งหลายเป็นไฉน? ฉันทะเป็นกาม, ราคะเป็นกาม, ฉันทราคะเป็นกาม; สังกัปปะเป็นกาม, ราคะเป็นกาม, สังกัปปราคะเป็นกาม – กามเหล่านี้เรียกว่ากาม. ในอกุศลธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมทั้งหลายเป็นไฉน? กามฉันทะ...ฯลฯ...วิจิกิจฉา – อกุศลธรรมเหล่านี้เรียกว่าอกุศลธรรม. ด้วยเหตุนี้ บุคคลย่อมเป็นผู้สงัดแล้ว สงัดดีแล้วจากกามเหล่านี้ และจากอกุศลธรรมเหล่านี้, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ’” เป็นต้น (วิภังค์ ๕๖๔) ถึงกระนั้นก็ตาม หากปราศจากนัยแห่งอรรถกถา อรรถนั้นย่อมไม่แจ่มแจ้งดี เพราะเหตุนั้น เราจักประกาศอรรถนั้นด้วยนัยแห่งอรรถกถาเท่านั้น.

Seyyathidaṃ – vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apasakketvā. Yo panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti. Kathaṃ? ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati. Nūnimassa jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā, yesu sati idaṃ na pavattati, andhakāre sati padīpo viya, tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti, orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva, tasmā niyamaṃ karotīti.

อธิบายว่า บทว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ” นั้น คือ สงัดแล้วจากกามทั้งหลาย เป็นผู้ปราศจากแล้ว หลีกออกไปแล้ว. อนึ่ง อักษร “เอว” ที่มีอยู่ในบทนี้ พึงทราบว่ามีความหมายเป็นนิยาม (กำหนดแน่นอน). และเพราะเหตุที่อักษร “เอว” มีความหมายเป็นนิยาม เพราะเหตุนั้น จึงย่อมแสดงความเป็นปฏิปักษ์ของปฐมฌานนั้นต่อกามทั้งหลายที่ไม่มีอยู่แล้วในเวลาที่เข้าถึงปฐมฌานนั้นอยู่ และแสดงการบรรลุปฐมฌานนั้นด้วยการสละกามเท่านั้น. อย่างไร? เมื่อมีการกำหนดแน่นอนด้วยอักษร “เอว” อย่างนี้ว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ” สิ่งนี้ย่อมปรากฏว่า กามทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อฌานนี้มิใช่หรือ? เมื่อกามเหล่านั้นมีอยู่ ฌานนี้ย่อมไม่เป็นไป เหมือนอย่างที่เมื่อความมืดมีอยู่ ประทีปย่อมไม่เป็นไป. และการบรรลุฌานนี้ย่อมมีได้ด้วยการสละกามเหล่านั้นเท่านั้น เหมือนอย่างการบรรลุฝั่งโน้นด้วยการสละฝั่งนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงมีการกำหนดแน่นอนด้วยอักษร “เอว” ดังนี้.

Tattha siyā – ‘‘kasmā panesa pubbapadeyeva vutto na uttarapade, kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyā’’ti? Na [Pg.113] kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tannissaraṇato hi pubbapadeeva esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72). Uttarapadepi pana yathā ‘‘idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139) ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tasmā ‘‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi ‘‘viviccā’’ti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti. Tathāpi kāyaviveko, cittaviveko, vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā. ‘‘Kāmehī’’ti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1; vibha. 964) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo’’tiādinā (mahāni. 1) nayena kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitā icceva daṭṭhabbā. Evañhi sati ‘‘vivicceva kāmehī’’ti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati. Tena kāyaviveko vutto hoti.

ในบทนั้น พึงมีคำถามว่า “เหตุไฉน อักษร ‘เอว’ นี้จึงถูกกล่าวไว้ในบทหน้าเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้ในบทหลังเล่า หรือว่า บุคคลพึงเข้าถึงฌานอยู่ได้แม้ไม่สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายหรือ?” อนึ่ง ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เพราะเหตุที่ฌานนั้นเป็นเครื่องสลัดออก (จากกาม) อักษร “เอว” นี้จึงถูกกล่าวไว้ในบทหน้าเท่านั้น. เพราะเหตุที่ฌานนี้เป็นเครื่องก้าวล่วงกามธาตุ และเป็นปฏิปักษ์ต่อกามราคะ ฌานนี้จึงเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งกามทั้งหลายเท่านั้น. เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “การสลัดออกซึ่งกามทั้งหลายนี้ คือ เนกขัมมะ” (อิติวุตตกะ ๗๒). แต่อักษร “เอว” ในบทหลังนั้น พึงนำมากล่าวเหมือนอย่างที่ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณะที่หนึ่งมีอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่สองมีอยู่ในศาสนานี้” (ม.อุ. ๑.๑๓๙) อักษร “เอว” ถูกนำมากล่าว. เพราะว่าไม่สามารถที่จะเข้าถึงฌานอยู่ได้โดยไม่สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายอันเป็นนิวรณ์อื่นจากกามฉันทะนี้. เพราะเหตุนั้น อักษร “เอว” นี้พึงเห็นว่ามีอยู่ในบททั้งสองอย่างนี้ว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺเจว อกุสเลหิ ธมฺเมหิ”. และในบททั้งสองนั้น ถึงแม้ว่าด้วยคำทั่วไปว่า “วิวิจฺจ” นี้ วิเวกทั้งปวงมีตทังควิเวกเป็นต้น และมีกายวิเวกเป็นต้น ย่อมถึงการสงเคราะห์. ถึงกระนั้นก็ตาม พึงเห็นวิเวก ๓ อย่างเท่านั้นในที่นี้ คือ กายวิเวก, จิตตวิเวก, วิกขัมภนวิเวก. อนึ่ง ด้วยบทว่า “กาเมหิ” นี้ วัตถุกามทั้งหลายเหล่าใดที่ถูกกล่าวไว้ในมหานิทเทสโดยนัยมีคำว่า “วัตถุกามทั้งหลายเป็นไฉน รูปที่น่าพอใจ” เป็นต้น (มหานิทเทส ๑; วิภังค์ ๙๖๔) และกิเลสกามทั้งหลายเหล่าใดที่ถูกกล่าวไว้ในมหานิทเทสนั้นเองและในวิภังค์โดยนัยมีคำว่า “ฉันทะเป็นกาม” เป็นต้น (มหานิทเทส ๑) พึงเห็นว่ากามทั้งหมดเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ไว้แล้วอย่างนี้. เมื่อเป็นอย่างนี้ อรรถว่า “สงัดแล้วจากวัตถุกามทั้งหลายเท่านั้น” ย่อมสมควรในบทว่า “วิวิจฺเจว กาเมหิ”. ด้วยเหตุนั้น กายวิเวกจึงถูกกล่าวไว้.

Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi dhammehi vā viviccāti attho yujjati. Tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanatoyeva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ; paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa; paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ. Esa tāva nayo ‘‘kāmehī’’ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.

บทว่า “วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ” นั้น อรรถว่า “สงัดแล้วจากกิเลสกามทั้งหลาย หรือจากอกุศลธรรมทั้งปวง” ย่อมสมควร. ด้วยเหตุนั้น จิตตวิเวกจึงถูกกล่าวไว้. และในสองบทนี้ ด้วยบทแรก (วิเวกจากวัตถุกาม) เพราะเหตุที่กล่าวถึงการสงัดจากวัตถุกามเท่านั้น การสละกามสุขจึงถูกแสดงให้ปรากฏ. ด้วยบทที่สอง (วิเวกจากกิเลสกาม) เพราะเหตุที่กล่าวถึงการสงัดจากกิเลสกาม การยึดถือเนกขัมมสุขจึงถูกแสดงให้ปรากฏ. และเพราะเหตุที่กล่าวถึงการสงัดจากวัตถุกามและกิเลสกามอย่างนี้เท่านั้น ด้วยบทแรกแห่งบทเหล่านั้น การละวัตถุแห่งความเศร้าหมองจึงถูกแสดงให้ปรากฏ, ด้วยบทที่สอง การละความเศร้าหมองจึงถูกแสดงให้ปรากฏ; ด้วยบทแรก การสละเหตุแห่งความเป็นผู้โลเลจึงถูกแสดงให้ปรากฏ, ด้วยบทที่สอง การสละเหตุแห่งความเป็นผู้เขลาจึงถูกแสดงให้ปรากฏ; และด้วยบทแรก ความบริสุทธิ์แห่งการประกอบความเพียรจึงถูกแสดงให้ปรากฏ, ด้วยบทที่สอง การบำรุงอัธยาศัยจึงถูกแสดงให้ปรากฏ ดังนี้ พึงทราบ. นัยนี้แล ในฝ่ายวัตถุกามที่ถูกกล่าวไว้ในบทว่า “กาเมหิ”.

Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi [Pg.114] samāno, ‘‘tattha katamo kāmachando kāmo’’tiādinā nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ. Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge (vibha. 564) uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni, tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni, viddhaṃsakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyā’’ti peṭake vuttaṃ.

อนึ่ง ในฝ่ายกิเลสกาม กามฉันทะเท่านั้นที่มีหลายประเภทมีคำว่า “ฉันทะ” และ “ราคะ” เป็นต้น พึงประสงค์ว่าเป็นกาม. และกามฉันทะนั้น ถึงแม้จะสงเคราะห์เข้าในอกุศล ก็ถูกกล่าวแยกไว้ต่างหากในวิภังค์โดยนัยมีคำว่า “ในกามฉันทะนั้น กามฉันทะเป็นไฉน” เป็นต้น เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อฌาน. หรือเพราะเป็นกิเลสกาม จึงถูกกล่าวไว้ในบทหน้า, เพราะสงเคราะห์เข้าในอกุศล จึงถูกกล่าวไว้ในบทหลัง. และเพราะกามฉันทะนั้นมีหลายประเภท จึงไม่กล่าวว่า “กามาโต” แต่กล่าวว่า “กาเมหิ”. และเมื่ออกุศลภาวะของธรรมอื่น ๆ มีอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายเท่านั้นถูกกล่าวไว้ในวิภังค์ (วิภังค์ ๕๖๔) โดยนัยมีคำว่า “ในอกุศลธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมทั้งหลายเป็นไฉน กามฉันทะ” เป็นต้น เพราะทรงแสดงความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อองค์ฌานเบื้องบน. เพราะว่านิวรณ์ทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌาน, องค์ฌานทั้งหลายเท่านั้นเป็นปฏิปักษ์และเป็นเครื่องทำลายซึ่งนิวรณ์เหล่านั้น ดังนี้จึงชื่อว่าถูกกล่าวไว้. ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ ในเปฏโกปเทสกล่าวไว้ว่า “สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ, ปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท, วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะ, สุขเป็นปฏิปักษ์ต่ออุทธัจจกุกกุจจะ, วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา”.

Evamettha ‘‘vivicceva kāmehī’’ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. ‘‘Vivicca akusalehi dhammehī’’ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ. Aggahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmogha-kāmayoga-kāmāsava-kāmupādāna-abhijjhākāyagantha-kāmarāga-saṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaogha-yogāsava-upādāna-gantha-saṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’’ti ettha atthappakāsanā.

ในบทว่า ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’ นี้ พึงทราบว่า ด้วยบทว่า ‘vivicceva kāmehi’ นี้ ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งกามฉันทนิวรณ์ และด้วยบทว่า ‘vivicca akusalehi dhammehī’ นี้ ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งนิวรณ์ทั้ง ๕ ประการ. อีกนัยหนึ่ง โดยการไม่ถือเอาสิ่งที่ถือเอาแล้ว (คือไม่ซ้ำซ้อนกัน) ด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งกามฉันท์ ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งนิวรณ์ที่เหลือ. อนึ่ง ด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งโลภะ ซึ่งมีอารมณ์เป็นกามคุณ ๕ ประการ ในอกุศลมูล ๓ ประการ. ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งโทสะและโมหะ ซึ่งมีอารมณ์เป็นวัตถุแห่งอาฆาตเป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง ในธรรมทั้งหลายมีโอฆะเป็นต้น ด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งกามโอฆะ กามโยคะ กามาสวะ กามุปาทาน อภิชฌากายคันถะ กามราคสังโยชน์. ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งโอฆะ โยคะ อาสวะ อุปาทาน คันถะ สังโยชน์ที่เหลือ. และด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งตัณหาและธรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหานั้น. ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งอวิชชาและธรรมที่สัมปยุตด้วยอวิชชานั้น. อนึ่ง ด้วยบทแรก ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งจิตตุปบาท ๘ ดวงที่สัมปยุตด้วยโลภะ. ด้วยบทที่สอง ท่านกล่าววิกขัมภนวิเวกแห่งอกุศลจิตตุปบาท ๔ ดวงที่เหลือ. พึงทราบดังนี้. การอธิบายความหมายในบทว่า ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’ นี้ มีเพียงเท่านี้ก่อน.

Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassento savitakkaṃ savicārantiādimāha. Tattha vitakkanaṃ vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso. Tathā hi ‘‘tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotī’’ti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno. Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti [Pg.115] vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo, tattha sahajātānuyojanaraso, cittassa anuppabandhanapaccupaṭṭhāno. Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena ghaṇṭābhighātasaddo viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko, sukhumaṭṭhena anuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko paripphandanabhāvo cittassa, ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa, ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge. So pana nesaṃ viseso paṭhama-dutiyajjhānesu pākaṭo hoti. Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena ca phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo.

เมื่อแสดงองค์ธรรมที่พึงละแห่งปฐมฌานด้วยพระบาลีมีประมาณเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงองค์ธรรมที่สัมปยุต จึงตรัสพระบาลีมีอาทิว่า ‘savitakkaṃ savicāraṃ’ ดังนี้. ในพระบาลีมีอาทิว่า ‘savitakkaṃ savicāraṃ’ นั้น พึงทราบความหมายดังนี้: การตรึกตรอง ชื่อว่า วิตก การดำริ ชื่อว่า วิตก. วิตกนั้นมีลักษณะคือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ มีกิจคือการกระทบและกระทบซ้ำๆ. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘เพราะวิตกนั้น โยคาวจรย่อมทำอารมณ์ให้ถูกวิตกกระทบ ให้ถูกวิตกกระทบซ้ำๆ’. วิตกนั้นมีอาการปรากฏคือการนำจิตไปสู่อารมณ์. การพิจารณา ชื่อว่า วิจาร การเคลื่อนไหวไปมา ชื่อว่า วิจาร. วิจารนั้นมีลักษณะคือการคลุกเคล้าอารมณ์ มีกิจคือการประกอบธรรมที่เกิดร่วมกันซ้ำๆ มีอาการปรากฏคือการผูกจิตไว้กับอารมณ์อย่างต่อเนื่อง. แม้ว่าวิตกและวิจารเหล่านั้นจะเกิดร่วมกันในบางจิต แต่ด้วยความเป็นของหยาบ วิตกคือการที่จิตเข้าสู่อารมณ์เป็นครั้งแรก เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตี. ด้วยความเป็นของละเอียด วิจารคือการที่จิตผูกพันกับอารมณ์อย่างต่อเนื่อง เหมือนเสียงระฆังที่กังวานอยู่. ในวิตกและวิจารนี้ วิตกมีการเคลื่อนไหว คือความเป็นที่จิตกระสับกระส่ายไปทั่ว เหมือนการกระพือปีกของนกใหญ่ที่ต้องการจะบินขึ้นไปในอากาศ หรือเหมือนการบินตรงไปยังดอกบัวของภมรที่มีจิตติดตามกลิ่นหอม. วิจารมีการเคลื่อนไหวที่สงบ คือความเป็นที่จิตไม่กระสับกระส่ายมากเกินไป เหมือนการกางปีกของนกที่บินขึ้นไปในอากาศแล้ว หรือเหมือนการบินวนอยู่เหนือดอกบัวของภมรที่บินตรงไปยังดอกบัวแล้ว. ความแตกต่างของวิตกและวิจารเหล่านั้นย่อมปรากฏชัดในปฐมฌานและทุติยฌาน. เพราะฌานนี้ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตกนี้และวิจารนี้ เหมือนต้นไม้ที่ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยดอกและผล ฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า ‘savitakkaṃ savicāraṃ’. ในวิภังค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงเทศนาแบบปุคคลาธิษฐานด้วยนัยมีอาทิว่า ‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’ (วิภังค์ ๕๖๕). แต่ความหมายในที่นั้นก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน.

Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ. Pītisukhanti ettha pinayatīti pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇā kāyacittapīnanarasā, pharaṇarasā vā, odagyapaccupaṭṭhānā. Sukhanaṃ sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, taṃ sātalakkhaṇaṃ, sampayuttakānaṃ upabrūhanarasaṃ, anuggahapaccupaṭṭhānaṃ. Satipi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti, paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti tattha sukhaṃ, yattha sukhaṃ tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti, vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantodakadassanasavanesu viya pīti, vanacchāyappavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayañca pīti, idañca sukhaṃ, assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ ‘‘pītisukha’’nti vuccati.

ในบทว่า ‘vivekajaṃ’ นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ‘vivitti’ คือความสงัด ‘viveko’ คือความสงัด หมายถึงความปราศจากนิวรณ์. อีกนัยหนึ่ง ‘vivitto’ คือสงัด หรือ ‘viveko’ คือทำให้สงัด หมายถึงกองธรรมที่สัมปยุตด้วยฌานที่สงัดจากนิวรณ์ หรือที่นิวรณ์ถูกทำให้สงัดแล้ว. เพราะฉะนั้น ‘vivekajaṃ’ คือฌานที่เกิดจากความสงัดจากนิวรณ์นั้น หรือเกิดในกองธรรมที่สัมปยุตด้วยฌานที่สงัดจากนิวรณ์นั้น. ในบทว่า ‘pītisukhaṃ’ นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ‘pīṇayati’ คือทำให้ยินดี หรือทำให้เจริญ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘pīti’. ปีตินั้นมีลักษณะคือความรักใคร่ยินดีอย่างยิ่ง มีกิจคือการทำให้กายและจิตเบิกบาน หรือมีกิจคือการแผ่ซ่านไปทั่วด้วยรสอันประณีต มีอาการปรากฏคือเป็นเหตุแห่งจิตที่ร่าเริง. ‘sukhanaṃ’ คือความสุข ชื่อว่า ‘sukhaṃ’. อีกนัยหนึ่ง ‘sukhaṃ’ คือธรรมที่ย่อมขจัดและขุดรากถอนโคนความทุกข์ทางกายและใจได้อย่างดี. สุขะนั้นมีลักษณะคือการทำให้สัตว์และธรรมที่สัมปยุตด้วยตนเป็นที่น่าพอใจ มีกิจคือการอุปถัมภ์ธรรมที่สัมปยุตด้วยตน มีอาการปรากฏคือการสงเคราะห์. แม้ว่าปีติและสุขะเหล่านั้นจะเกิดร่วมกันในบางจิต แต่ความยินดีที่เกิดจากการได้อารมณ์ที่น่าปรารถนาคือปีติ. การเสวยรสอารมณ์ที่ได้แล้วคือสุขะ. จิตใดมีปีติ จิตนั้นมีสุขะ. จิตใดมีสุขะ จิตนั้นไม่จำเป็นต้องมีปีติ. ปีติสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์. สุขะสงเคราะห์เข้าในเวทนาขันธ์. ปีติย่อมเกิดขึ้นเหมือนคนเดินทางเหน็ดเหนื่อยในทางกันดารได้ยินเสียงน้ำหรือเห็นน้ำในป่า. สุขะย่อมเกิดขึ้นเหมือนได้เข้าสู่ร่มเงาป่าหรือได้บริโภคน้ำ. พึงทราบว่าคำกล่าวมีอาทิว่า ‘ความยินดีที่เกิดจากการได้อารมณ์ที่น่าปรารถนา’ นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะความปรากฏชัดในแต่ละขณะนั้น. ปีตินี้และสุขะนี้มีอยู่ในฌานนี้ หรือมีอยู่ในฌานนี้ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า ‘pītisukhaṃ’.

Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃpītisukhaṃ. Yatheva [Pg.116] hi jhānaṃ, evaṃ pītisukhaṃ pettha vivekajameva hoti, tañcassa atthīti tasmā ekapadeneva ‘‘vivekajaṃ pītisukha’’ntipi vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā (vibha. 567) nayenetaṃ vuttaṃ. Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo.

อีกนัยหนึ่ง ปีติและสุขะรวมกันเป็น ‘pītisukhaṃ’ เหมือนคำว่า ‘dhammavinaya’ เป็นต้น. ปีติสุขะที่เกิดจากวิเวกมีอยู่ในฌานนี้ หรือมีอยู่ในฌานนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘vivekajaṃ pītisukhaṃ’ ดังนี้. เพราะว่าฌานย่อมเกิดจากวิเวกฉันใด ปีติสุขะในฌานนี้ก็ย่อมเกิดจากวิเวกฉันนั้น และปีติสุขะที่เกิดจากวิเวกนั้นก็มีอยู่ในฌานนี้ เพราะฉะนั้นจึงสมควรที่จะกล่าวด้วยคำเดียวว่า ‘vivekajaṃ pītisukhaṃ’. ในวิภังค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอธิบายปีติสุขะนี้ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ’ (วิภังค์ ๕๖๗). แต่ความหมายในที่นั้นก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน.

Paṭhamanti gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, idaṃ paṭhamaṃ samāpajjatītipi paṭhamaṃ. Paccanīkadhamme jhāpetīti jhānaṃ, iminā yogino jhāyantītipi jhānaṃ, paccanīkadhamme ḍahanti gocaraṃ vā cintentīti attho. Sayaṃ vā taṃ jhāyati upanijjhāyatīti jhānaṃ, teneva upanijjhāyanalakkhaṇanti vuccati. Tadetaṃ ārammaṇūpanijjhānaṃ, lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhaṃ hoti. Tattha ārammaṇūpanijjhānanti saha upacārena aṭṭha samāpattiyo vuccanti. Kasmā? Kasiṇādiārammaṇūpanijjhāyanato. Lakkhaṇūpanijjhānanti vipassanāmaggaphalāni vuccanti. Kasmā? Lakkhaṇūpanijjhāyanato. Ettha hi vipassanā aniccalakkhaṇādīni upanijjhāyati, vipassanāya upanijjhāyanakiccaṃ pana maggena sijjhatīti maggo lakkhaṇūpanijjhānanti vuccati. Phalaṃ pana nirodhassa tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānanti vuccati. Imasmiṃ panatthe ārammaṇūpanijjhānameva jhānanti adhippetaṃ.

คำว่า ปฐม (ที่หนึ่ง) คือ เป็นที่หนึ่งโดยลำดับแห่งการนับ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปฐม เพราะเข้าถึงฌานนี้เป็นอันดับแรก. ชื่อว่า ฌาน เพราะเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ (นิวรณ์เป็นต้น), อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ฌาน เพราะโยคีทั้งหลายย่อมเพ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้นด้วยฌานนี้, อธิบายว่า ย่อมเผาธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ หรือย่อมเพ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้น. หรือว่าตัวฌานเองย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งจดจ่อซึ่งอารมณ์นั้น จึงชื่อว่า ฌาน, เพราะเหตุที่เพ่งจดจ่อนั้นเอง จึงเรียกว่า มีการเพ่งจดจ่อเป็นลักษณะ. ฌานนั้นมี ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌาน และลักขณูปนิชฌาน. ใน ๒ อย่างนั้น สมาบัติ ๘ พร้อมด้วยอุปจารฌาน เรียกว่า อารัมมณูปนิชฌาน. เพราะเหตุไร? เพราะเพ่งจดจ่อซึ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้น. วิปัสสนา มรรค และผล เรียกว่า ลักขณูปนิชฌาน. เพราะเหตุไร? เพราะเพ่งจดจ่อซึ่งลักษณะ. จริงอยู่ ในบรรดาวิปัสสนาเป็นต้นนั้น วิปัสสนาย่อมเพ่งจดจ่อซึ่งอนิจจลักษณะเป็นต้น, ส่วนกิจคือการเพ่งจดจ่อของวิปัสสนานั้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยมรรค เพราะฉะนั้น มรรคจึงเรียกว่า ลักขณูปนิชฌาน. ส่วนผลย่อมเพ่งจดจ่อซึ่งตถลักษณะ (ลักษณะที่แท้จริง) ของนิโรธ (นิพพาน) เพราะฉะนั้น ผลจึงเรียกว่า ลักขณูปนิชฌาน. แต่ในเนื้อความนี้ ประสงค์เอาอารัมมณูปนิชฌานเท่านั้นว่าเป็นฌาน.

Etthāha – ‘‘katamaṃ pana taṃ jhānaṃ nāma, yaṃ savitakkaṃ savicāraṃ…pe… pītisukhanti evaṃ apadesaṃ arahatī’’ti? Vuccate – yathā sadhano saparijanotiādīsu ṭhapetvā dhanañca parijanañca añño apadesāraho hoti, evaṃ ṭhapetvā vitakkādidhamme aññaṃ apadesārahaṃ natthi. Yathā pana sarathā sapatti senāti vutte senaṅgesuyeva senāsammuti, evamidha pañcasu aṅgesuyeva jhānasammuti veditabbā. Katamesu pañcasu? Vitakko, vicāro, pīti, sukhaṃ, cittekaggatāti etesu. Etāneva hissa ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādinā nayena aṅgabhāvena vuttāni. Avuttattā ekaggatā aṅgaṃ na hotīti ce tañca na. Kasmā? Vuttattā eva. Sāpi hi vibhaṅge ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti evaṃ vuttāyeva. Tasmā yathā savitakkaṃ savicāranti, evaṃ sacittekaggatanti idha avuttepi iminā vibhaṅgavacanena cittekaggatāpi aṅgamevāti veditabbā. Yena hi adhippāyena bhagavatā uddeso kato, so eva tena vibhaṅgepi pakāsitoti.

ในอรรถกถาบทว่า ฌาน นี้ ผู้ถามได้กล่าวว่า 'ฌานชื่ออะไรหนอ ที่ควรแก่การระบุชื่ออย่างนี้ว่า มีวิตก มีวิจาร... มีปีติ มีสุข?' ตอบว่า: เหมือนอย่างในคำว่า 'คนมีทรัพย์ มีบริวาร' เป็นต้นนั้น นอกจากทรัพย์และบริวารแล้ว ยังมีบุคคลอื่นที่ควรแก่การระบุชื่อได้ ฉันใด ฌานก็ฉันนั้น นอกจากธรรมมีวิตกเป็นต้นแล้ว ไม่มีสิ่งอื่นที่ควรแก่การระบุชื่อได้ อนึ่ง เหมือนอย่างเมื่อกล่าวว่า 'กองทัพมีรถ มีพลเดินเท้า' การสมมติว่าเป็นกองทัพนั้นพึงทราบว่าหมายถึงองค์ประกอบของกองทัพเท่านั้น ฉันใด ในบทว่า 'ฌาน' นี้ การสมมติว่าเป็นฌานก็พึงทราบว่าหมายถึงองค์ ๕ เท่านั้น องค์ ๕ เหล่าไหน? คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตา พึงทราบว่าการสมมติว่าเป็นฌานนั้นหมายถึงองค์ ๕ เหล่านี้ เพราะว่า องค์ ๕ เหล่านี้เท่านั้นที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยความเป็นองค์ของปฐมฌานนั้น ด้วยนัยมีอาทิว่า 'มีวิตก มีวิจาร' หากจะกล่าวว่า 'เอกัคคตาไม่เป็นองค์ เพราะไม่ได้ตรัสไว้' คำนั้นก็ไม่ถูก เพราะเหตุไร? เพราะตรัสไว้แล้วนั่นเอง เพราะว่า เอกัคคตานั้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ในวิภังค์ว่า 'ฌาน คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข จิตเตกัคคตา' อย่างนี้ ฉะนั้น เหมือนอย่างที่ตรัสว่า 'มีวิตก มีวิจาร' ฉันใด แม้ในที่นี้จะไม่ได้ตรัสว่า 'มีจิตเตกัคคตา' แต่ด้วยพระดำรัสในวิภังค์นี้ ก็พึงทราบว่าจิตเตกัคคตาก็เป็นองค์เช่นกัน เพราะว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุทเทสด้วยพระประสงค์ใด พระองค์ก็ได้ทรงประกาศพระประสงค์นั้นในวิภังค์ด้วย (ดังนั้น จิตเตกัคคตาจึงเป็นองค์ฌานด้วย)

Upasampajjāti [Pg.117] upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā, nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā samphusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti vuttaṃ. Tassāpi evamevattho veditabbo. Vihāsinti bodhimaṇḍe nisajjasaṅkhātena iriyāpathavihārena itivuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādesinti attho. Vuttañhetaṃ vibhaṅge – ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 512).

คำว่า อุปสัมปัชชะ หมายถึง เข้าถึงแล้ว บรรลุแล้ว อีกนัยหนึ่ง หมายถึง ทำให้สำเร็จแล้ว ทำให้เกิดขึ้นแล้ว อนึ่ง ในวิภังค์ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'อุปสัมปัชชะ คือ การได้ การได้เฉพาะ การถึง การถึงพร้อม การถูกต้อง การถูกต้องพร้อม การทำให้แจ้ง การเข้าถึง ซึ่งปฐมฌาน' แม้ความหมายของบทในวิภังค์นั้น ก็พึงทราบตามที่กล่าวมาแล้วนี้ คำว่า วิหาสิ หมายถึง ทรงเป็นผู้ประกอบด้วยฌานมีประการดังกล่าวมาแล้ว ทรงยังอิริยาบถคือการประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล ให้สำเร็จ คือ ทรงยังความเป็นไป การรักษา การยังชีวิตให้ดำเนินไป การเที่ยวไป การอยู่ ของอัตภาพให้สำเร็จ อธิบายว่า ทรงให้สำเร็จแล้ว เพราะว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ในวิภังค์ว่า 'วิหรติ คือ ย่อมประพฤติ ย่อมเป็นไป ย่อมรักษา ย่อมยังชีวิตให้ดำเนินไป ย่อมเที่ยวไป ย่อมอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วิหรติ' (วิภังค์ ๕๑๒)

Kiṃ pana katvā bhagavā imaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsīti? Kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā. Kataraṃ? Ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ. Aññena tadatthikena kiṃ kātabbanti? Aññenapi etaṃ vā kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇādīnaṃ vā aññataraṃ bhāvetabbaṃ. Tesaṃ bhāvanānayo visuddhimagge (visuddhi. 1.55) vuttanayeneva veditabbo. Idha pana vuccamāne atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ hoti, tasmā pāḷiyā atthappakāsanamattameva karomāti.

พระผู้มีพระภาคทรงทำอะไรแล้ว จึงเข้าถึงฌานนี้อยู่? ตอบว่า ทรงเจริญกรรมฐานแล้ว. กรรมฐานอะไร? คือ อานาปานัสสติกัมมัฏฐาน. บุคคลอื่นผู้ต้องการฌานนั้นพึงทำอย่างไร? บุคคลอื่นก็พึงเจริญกรรมฐานนี้ หรือกสิณปฐวีเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. วิธีเจริญกรรมฐานเหล่านั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๕๕). อนึ่ง หากจะกล่าวถึงวิธีเจริญกรรมฐานในที่นี้ วินัยนิทานก็จะหนักเกินไป ฉะนั้น เราจึงทำเพียงการแสดงเนื้อความของพระบาลีเท่านั้น

Paṭhamajjhānakathā niṭṭhitā.

จบเรื่องปฐมฌาน

Dutiyajjhānakathā

เรื่องทุติยฌาน

Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā; dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi, aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe idha; oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ajjhattanti idha niyakajjhattamadhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti (vibha. 573) ettakameva vuttaṃ. Yasmā pana niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ attano santāne nibbattanti ayamettha attho.

คำว่า วิตักกวิจารานัง วูปสมา หมายถึง เพราะความสงบระงับ เพราะการก้าวล่วง เพราะความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งสองนี้ คือ วิตกและวิจาร ในขณะแห่งทุติยฌาน. ในบทนั้น พึงทราบว่า แม้ว่าธรรมในปฐมฌานทั้งปวงจะไม่มีในทุติยฌาน เพราะว่า ผัสสะเป็นต้นในปฐมฌานเป็นอย่างหนึ่ง ผัสสะเป็นต้นในทุติยฌานนี้เป็นอีกอย่างหนึ่ง แต่เพื่อแสดงว่า การบรรลุทุติยฌานเป็นต้นที่อยู่ถัดจากปฐมฌาน ย่อมมีได้เพราะการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบๆ ไป พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า 'วิตักกวิจารานัง วูปสมา' ดังนี้. คำว่า อัชฌัตตัง ในที่นี้ ประสงค์เอาอัชฌัตตะที่เป็นของตน แต่ในวิภังค์ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพียงว่า 'อัชฌัตตัง ปัจจัตตัง' เท่านั้น. แต่เพราะประสงค์เอาอัชฌัตตะที่เป็นของตน ฉะนั้น ความหมายในบทนี้คือ เกิดขึ้นในตน เกิดขึ้นในสันดานของตน

Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ, nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ceto sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe [Pg.118] cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ. Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvātipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhayatīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa na jīvassa, tasmā etaṃ cetaso ekodibhāvanti vuttaṃ.

ในบทว่า "สัมปสาทนะ" นี้ สัทธาชื่อว่า สัมปสาทนะ. เพราะประกอบด้วยสัทธาที่ยังจิตให้ผ่องใส ฌานก็ชื่อว่า สัมปสาทนะ เหมือนผ้าสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม. อีกอย่างหนึ่ง เพราะฌานนั้นประกอบด้วยสัทธาที่ยังจิตให้ผ่องใส และเพราะความสงบแห่งความกระสับกระส่ายของวิตกวิจาร ย่อมยังจิตให้ผ่องใส เพราะเหตุนั้น ฌานนั้นจึงชื่อว่า สัมปสาทนะ ดังนี้. และในอรรถวิกัปนี้ พึงทราบการเชื่อมบทว่า "สัมปสาทนะแห่งจิต" ดังนี้. ส่วนในอรรถวิกัปก่อน พึงประกอบบทว่า "เจตโส" กับบทว่า "เอกอดิภาวะ". ในบทว่า "เจตโส เอกอดิภาวะ" นั้น มีการประกอบอรรถดังนี้ คือ "เอกะ" คือ เป็นเลิศ หรือ ไม่มีเพื่อน เกิดขึ้น ชื่อว่า "เอกอดิ". เพราะไม่ถูกวิตกวิจารครอบงำ จึงเป็นเลิศ เป็นประเสริฐเกิดขึ้น ดังนี้เป็นอรรถ. แท้จริง สิ่งที่ประเสริฐในโลกก็เรียกว่า "เอกะ". อีกอย่างหนึ่ง เพราะปราศจากวิตกวิจาร จึงเป็นหนึ่ง ไม่มีเพื่อนเกิดขึ้น ดังนี้ก็ควรกล่าว. อีกอย่างหนึ่ง ย่อมยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เกิดขึ้น ชื่อว่า "อุทะ" คือ ย่อมยังให้ตั้งขึ้น ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเป็นเลิศ จึงเป็นเอกะ และเป็นอุทะ คือยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้เกิดขึ้น ชื่อว่า "เอกอดิ". คำนี้เป็นชื่อของสมาธิ. เพราะฉะนั้น ฌานที่สองนี้ ย่อมเจริญ ย่อมเพิ่มพูนเอกอดินี้ จึงชื่อว่า "เอกอดิภาวะ". แต่เอกอดินี้ เพราะเป็นของจิต ไม่ใช่ของสัตว์ ไม่ใช่ของชีวะ เพราะเหตุนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า "ภาวะแห่งเอกอดิแห่งจิต" ดังนี้.

Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi; atha kasmā idameva sampasādanaṃ ‘‘cetaso ekodibhāvañcā’’ti vuttanti? Vuccate – aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya sampasādananti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo, tasmā ekodibhāvantipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyappaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo; tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo, cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena panetena saddhiṃ ayaṃ atthavaṇṇanā yathā na virujjhati aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca evaṃ veditabbā.

ก็สัทธานี้มีอยู่ในปฐมฌานมิใช่หรือ และสมาธิชื่อว่า เอกอดินี้ก็มีอยู่มิใช่หรือ เหตุไฉนจึงตรัสเรียกแต่ทุติยฌานนี้ว่า "สัมปสาทนะ" และ "ภาวะแห่งเอกอดิแห่งจิต" เล่า? ตอบว่า: แท้จริง ปฐมฌานนั้นไม่ผ่องใสดี เหมือนน้ำที่ขุ่นมัวด้วยคลื่นและระลอก เพราะความกระสับกระส่ายของวิตกวิจาร เพราะเหตุนั้น แม้สัทธาจะมีอยู่ ก็ไม่ตรัสเรียกว่า "สัมปสาทนะ". และไม่เพียงแต่ไม่ตรัสเรียกว่า สัมปสาทนะเท่านั้น แต่เพราะความไม่ผ่องใสดีนั่นเอง สมาธิในปฐมฌานนั้นก็ไม่ปรากฏชัดเจน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ตรัสเรียกว่า "ภาวะแห่งเอกอดิ" ด้วย. แต่ในฌานนี้ เพราะไม่มีเครื่องกั้นคือความกระสับกระส่ายของวิตกวิจาร สัทธาจึงมีโอกาสและมีกำลัง และเพราะได้สัทธาที่มีกำลังเป็นเครื่องช่วย สมาธิจึงปรากฏชัดเจน เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ตรัสเรียกแต่ทุติยฌานนี้ว่า "สัมปสาทนะ" และ "ภาวะแห่งเอกอดิแห่งจิต" ดังนี้. แต่ในวิภังค์ ตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า "สัมปสาทนะ คือ สัทธา... สัมมาสมาธิ". แต่พึงทราบอรรถกถานี้ โดยประการที่ว่า ไม่ขัดแย้งกับพระบาลีในวิภังค์ที่ตรัสไว้อย่างนั้น แต่กลับสอดคล้องและเข้ากันได้. สัมปสาทนะ คือ สัทธา ความเชื่อ ความน้อมใจเชื่อ ความเลื่อมใสยิ่ง. ภาวะแห่งเอกอดิแห่งจิต คือ ความตั้งมั่นแห่งจิต... สัมมาสมาธิ.

Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi (vibha. 576) vuttaṃ ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti.

บทว่า "อวิตกฺกํ อวิจารํ" นั้น เพราะวิตกถูกละด้วยภาวนาในฌานนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง วิตกไม่มีในฌานนี้ จึงชื่อว่า อวิตกะ. ด้วยนัยนี้เอง จึงชื่อว่า อวิจาระ. ในวิภังค์ (วิภงฺค ๕๗๖) ก็ตรัสไว้ว่า "วิตกนี้และวิจารนี้ สงบแล้ว ระงับแล้ว ดับแล้ว ถึงความพินาศแล้ว ถึงความพินาศอย่างยิ่งแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ถูกกำจัดอย่างยิ่งแล้ว แห้งแล้ว แห้งสนิทแล้ว ถูกทำให้สิ้นสุดแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อวิตกะ อวิจาระ" ดังนี้.

Etthāha – nanu ca ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamāti imināpi ayamattho siddho, atha kasmā puna vuttaṃ avitakkaṃ avicāra’’nti? Vuccate – evametaṃ siddho vāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ; nanu avocumha – ‘‘oḷārikassa pana oḷārikassa [Pg.119] aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’’nti.

ในบทนี้ ผู้ถามได้กล่าวว่า "ก็ความหมายนี้สำเร็จแล้วมิใช่หรือด้วยบทว่า 'ความสงบแห่งวิตกวิจาร' เหตุไฉนจึงตรัสซ้ำอีกว่า 'อวิตกะ อวิจาระ' เล่า?" ตอบว่า: คำกล่าวนี้ถูกต้อง ความหมายนี้สำเร็จแล้วจริง แต่คำว่า "ความสงบแห่งวิตกวิจาร" นี้ ไม่ได้แสดงความหมายนั้นโดยตรง. ก็เราได้กล่าวไว้แล้วมิใช่หรือว่า "เพื่อแสดงว่า การก้าวล่วงองค์หยาบคือวิตกวิจาร ย่อมทำให้เข้าถึงทุติยฌานเป็นต้นได้ จึงตรัสคำว่า 'ความสงบแห่งวิตกวิจาร' ดังนี้".

Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālusiyassa. Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā, na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaavicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti idaṃ vacanaṃ, tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti.

อนึ่ง เพราะความสงบแห่งวิตกวิจาร ฌานนี้จึงชื่อว่า สัมปสาทนะ ไม่ใช่เพราะความสงบแห่งความขุ่นมัวของกิเลส. และเพราะความสงบแห่งวิตกวิจาร ฌานนี้จึงชื่อว่า ภาวะแห่งเอกอดิ ไม่ใช่เพราะการละนิวรณ์เหมือนอุปจารฌาน ไม่ใช่เพราะการปรากฏแห่งองค์ฌานเหมือนปฐมฌาน คำว่า "ความสงบแห่งวิตกวิจาร" นี้ จึงเป็นคำที่แสดงเหตุแห่งสัมปสาทนะและภาวะแห่งเอกอดิ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะความสงบแห่งวิตกวิจาร ฌานนี้จึงชื่อว่า อวิตกะ อวิจาระ ไม่ใช่เพราะไม่มีวิตกวิจารเหมือนตติยฌาน จตุตถฌาน หรือเหมือนจักขุวิญญาณเป็นต้น คำนี้จึงเป็นคำที่แสดงเหตุแห่งภาวะอวิตกะ อวิจาระ ไม่ใช่คำที่แสดงเพียงความไม่มีวิตกวิจาร. แต่คำว่า "อวิตกฺกํ อวิจารํ" นี้ เป็นคำที่แสดงเพียงความไม่มีวิตกวิจารเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้จะตรัสคำก่อนแล้ว ก็ยังควรตรัสซ้ำอีกว่า "อวิตกะ อวิจาระ" ดังนี้.

Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva ‘‘samādhī’’ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca. Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘samādhija’’nti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.

บทว่า "สมาธิชํ" นั้น มีอรรถว่า เกิดจากสมาธิในปฐมฌาน หรือเกิดจากสมาธิที่สัมปยุตต์. ในบทว่า "สมาธิชํ" นั้น พึงทราบวิธีถามตอบดังนี้: แม้ปฐมฌานก็เกิดจากสมาธิที่สัมปยุตต์ แต่สมาธินี้เท่านั้นควรเรียกว่า "สมาธิ" เพราะอะไร? เพราะปราศจากความกระสับกระส่ายของวิตกวิจาร และเพราะความไม่หวั่นไหวอย่างยิ่ง และเพราะความผ่องใสอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงคุณของทุติยฌานนี้ จึงตรัสเรียกแต่ทุติยฌานนี้ว่า "สมาธิชํ". บทว่า "ปีติสุขํ" นี้ มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Dutiyanti gaṇanānupubbato dutiyaṃ, idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Jhānanti ettha pana yathā paṭhamajjhānaṃ vitakkādīhi pañcaṅgikaṃ hoti, evamidaṃ sampasādādīhi ‘‘caturaṅgika’’nti veditabbaṃ. Yathāha – ‘‘jhānanti sampasādo, pīti, sukhaṃ, cittassekaggatā’’ti (vibha. 580). Pariyāyoyeva ceso. Sampasādanaṃ pana ṭhapetvā nippariyāyena tivaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti? Pīti, sukhaṃ, cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 161). Sesaṃ vuttanayamevāti.

บทว่า "ทุติยํ" นั้น เป็นเพียงลำดับนับว่าที่สอง และเพราะเข้าถึงฌานนี้เป็นครั้งที่สอง จึงชื่อว่า ทุติยะ. ส่วนในบทว่า "ฌาน" นี้ พึงทราบว่า ทุติยฌานนี้มีองค์สี่ คือ สัมปสาทะเป็นต้น เหมือนปฐมฌานมีองค์ห้า คือ วิตกเป็นต้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ฌาน คือ สัมปสาทะ ปีติ สุข เอกคคตาแห่งจิต" (วิภงฺค ๕๘๐). และองค์ฌานสี่นี้เป็นเพียงปริยายเท่านั้น. แต่โดยปรมัตถ์แล้ว ฌานนี้มีองค์สามเท่านั้น คือเว้นสัมปสาทนะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ในสมัยนั้น ฌานมีองค์สามเป็นไฉน? คือ ปีติ สุข เอกคคตาแห่งจิต" (ธ.ส. ๑๖๑). ส่วนบทที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Dutiyajjhānakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยฌาน จบแล้ว.

Tatiyajjhānakathā

อรรถกถาว่าด้วยตติยฌาน

Pītiyā ca virāgāti ettha vuttatthāyeva pīti. Virāgoti tassā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnamantarā ‘‘ca’’ saddo sampiṇḍanattho, so [Pg.120] hi vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā pītiyā virāgā ca, kiñca bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāyaṃ virāgo jigucchanattho hoti. Tasmā pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cāti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā pītiyā ca virāgā, kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāyaṃ virāgo samatikkamanattho hoti. Tasmā pītiyā ca samatikkamā, vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo.

ในบทว่า "ปีติยา จ วิราคา" นี้ ปีติมีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแล. ส่วนคำว่า "วิราคะ" นั้น คือการรังเกียจปีตินั้นก็ดี หรือการก้าวล่วงปีตินั้นก็ดี. ศัพท์ว่า "จ" ที่อยู่ระหว่างบททั้งสอง (คือ ปีติยา วิราคา) มีอรรถว่ารวบรวม. จริงอยู่ ศัพท์ว่า "จ" นั้น ย่อมรวบรวมซึ่งความสงบระงับ (แห่งปีติ) อย่างเดียวก็ดี หรือรวบรวมซึ่งความสงบระงับแห่งวิตกและวิจารก็ดี. ในอรรถที่รวบรวมทั้งสองนั้น เมื่อใดรวบรวมซึ่งความสงบระงับ (แห่งปีติ) อย่างเดียวเท่านั้น เมื่อนั้นพึงทราบการประกอบบทอย่างนี้ว่า "ปีติยา วิราคา" ก็ดี และอะไรเล่าที่ยิ่งกว่านั้นคือ "วูปสมา" ก็ดี. ในการประกอบบทนี้ ศัพท์ว่า "วิราคะ" มีอรรถว่ารังเกียจ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นอรรถนี้ว่า เพราะการรังเกียจปีติก็ดี และเพราะความสงบระงับปีติก็ดี. ส่วนเมื่อใดรวบรวมซึ่งความสงบระงับแห่งวิตกและวิจาร เมื่อนั้นพึงทราบการประกอบบทอย่างนี้ว่า "ปีติยา จ วิราคา" ก็ดี และอะไรเล่าที่ยิ่งกว่านั้นคือ "วิตักกวิจารานัญจ วูปสมา" ก็ดี. ในการประกอบบทนี้ ศัพท์ว่า "วิราคะ" มีอรรถว่าก้าวล่วง. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นอรรถนี้ว่า เพราะการก้าวล่วงปีติก็ดี และเพราะความสงบระงับแห่งวิตกและวิจารก็ดี.

Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. ‘‘Vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti hi vutte idaṃ paññāyati – ‘‘nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā’’ti. Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (ma. ni. 2.132) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti tadadhigamāya ussukānaṃ ussāhajanakaṃ; evamevaṃ idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto – ‘‘pītiyā ca samatikkamā, vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti.

ถึงแม้ว่าวิตกและวิจารเหล่านี้จะสงบระงับไปแล้วในทุติยฌานนั่นเอง แต่พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ (คือความสงบระงับแห่งวิตกและวิจาร) เพื่อประโยชน์แก่การแสดงทางและเพื่อประโยชน์แก่การกล่าวสรรเสริญคุณของฌานนี้. จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "วิตักกวิจารานัง วูปสมา" อรรถนี้ย่อมปรากฏว่า "ความสงบระงับแห่งวิตกและวิจารเป็นทางของฌานนี้". และเหมือนอย่างในอริยมรรคที่ ๓ (อนาคามิมรรค) แม้สังโยชน์มีสักกายทิฏฐิเป็นต้น จะมิใช่ธรรมที่พึงละ (ในมรรคนั้น เพราะละได้แล้วในมรรคก่อนๆ) แต่เมื่อตรัสการละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการ ย่อมเป็นการกล่าวสรรเสริญคุณ เป็นเหตุให้เกิดความอุตสาหะแก่บุคคลผู้ขวนขวายเพื่อบรรลุอนาคามิมรรคนั้น ฉันใด; ในตติยฌานนี้ก็ฉันนั้นนั่นแล แม้วิตกและวิจารจะมิใช่ธรรมที่พึงสงบระงับ (ในฌานนี้) แต่เมื่อตรัสถึงความสงบระงับแห่งวิตกและวิจารนั้น ย่อมเป็นการกล่าวสรรเสริญคุณ. เพราะเหตุนั้น อรรถนี้จึงกล่าวไว้ว่า "เพราะการก้าวล่วงปีติ และเพราะความสงบระงับแห่งวิตกและวิจาร".

Upekkhako ca vihāsinti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati, apakkhapatitāva hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘upekkhako’’ti vuccati. Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā, brahmavihārupekkhā, bojjhaṅgupekkhā, vīriyupekkhā, saṅkhārupekkhā, vedanupekkhā, vipassanupekkhā, tatramajjhattupekkhā, jhānupekkhā, pārisuddhupekkhāti. Evamayaṃ dasavidhāpi tattha tattha āgatanayato bhūmipuggalacittārammaṇato, khandhasaṅgaha-ekakkhaṇakusalattikasaṅkhepavasena ca aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya vuttanayeneva veditabbā. Idha pana vuccamānā vinayanidānaṃ atibhāriyaṃ karotīti na vuttā. Lakkhaṇādito pana idha adhippetupekkhā majjhattalakkhaṇā, anābhogarasā, abyāpārapaccupaṭṭhānā, pītivirāgapadaṭṭhānāti.

ในบทว่า "อุเปกขโก จ วิหาสิ" นี้ อุเบกขาคือการพิจารณาโดยความเหมาะสม, อรรถว่าย่อมเห็นโดยเสมอภาค เป็นผู้ไม่เข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งแล้วย่อมเห็น. เพราะประกอบพร้อมด้วยอุเบกขาที่บริสุทธิ์ (ปราศจากกิเลส) กว้างขวางไพบูลย์ (เพราะถึงความเป็นมหัคคตะ) และถึงกำลังแล้ว (เพราะไม่ปะปนกับปีติ) บุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌานจึงถูกเรียกว่า "อุเปกขโก". ส่วนอุเบกขามี ๑๐ อย่าง คือ ฉฬังคุเบกขา, (ฯลฯ) ปาริสุทธิอุเบกขา. อุเบกขาทั้ง ๑๐ อย่างนี้ พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วในพระบาลีนั้นๆ และโดยการสงเคราะห์เข้าในภูมิ บุคคล จิต อารมณ์ ขันธ์ และโดยย่อในกุสลติกะที่เกิดในขณะเดียวกัน โดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาธรรมสังคณีชื่ออรรถสาลินี. แต่ในอรรถกถาวินัยนี้ เมื่อกล่าวถึงอุเบกขาเหล่านี้ ย่อมทำให้นิทานของพระวินัยปิฎกหนักยิ่งนัก (พิสดารเกินไป) จึงไม่กล่าวถึง. ส่วนฌานุเบกขาที่ประสงค์ในตติยฌานนี้ โดยลักษณะเป็นต้น มีลักษณะคือความเป็นกลาง มีกิจคือการไม่ใส่ใจ (ในสุขที่ประณีต) มีความไม่ขวนขวาย (ในสุขที่ประณีต) ปรากฏแก่ญาณของโยคี (หรือยังประโยชน์คือความไม่ขวนขวายแก่ธรรมที่สัมปยุตต์) มีการรังเกียจและก้าวล่วงปีติเป็นเหตุใกล้ ดังนี้พึงทราบ.

Etthāha – nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi, tasmā tatrāpi ‘‘upekkhako ca vihāsi’’nti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttāti? Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi [Pg.121] tassā tattha kiccaṃ, vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.

ในอรรถาธิบายบทนี้ ผู้ซักถามกล่าวว่า "ฌานุเบกขานี้โดยอรรถแล้วเป็นตัตรมัชฌัตตุเบกขานั่นเอง และตัตรมัชฌัตตุเบกขานั้นก็มีอยู่ในปฐมฌานและทุติยฌานด้วย. เพราะเหตุนั้น ในปฐมฌานและทุติยฌานนั้นก็ควรจะตรัสว่า 'อุเปกขโก จ วิหาสิ' ไม่ใช่หรือ? เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัส?" (ตอบว่า) "เพราะมีกิจไม่ปรากฏชัด. จริงอยู่ กิจของตัตรมัชฌัตตุเบกขานั้นในปฐมฌานและทุติยฌานไม่ปรากฏชัด เพราะถูกวิตกเป็นต้นครอบงำแล้ว. แต่ในตติยฌานนี้ ตัตรมัชฌัตตุเบกขานี้เพราะไม่ถูกวิตก วิจาร และปีติครอบงำแล้ว จึงเป็นเหมือนมีศีรษะเชิดขึ้น (โดดเด่น) มีกิจปรากฏชัดเกิดขึ้นแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้" ดังนี้เป็นคำตอบ.

Niṭṭhitā ‘‘upekkhako ca vihāsi’’nti etassa sabbaso atthavaṇṇanā.

การอธิบายอรรถของบทว่า "อุเปกขโก จ วิหาสิ" โดยประการทั้งปวง จบแล้ว.

Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato, sampajānātīti sampajāno. Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā; asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ. Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi, muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacārajjhānamattampi na sampajjati, pageva appanā; oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitāyeva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo? Yathāpi dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati; evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā rajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ idheva vuttanti veditabbaṃ.

บัดนี้ ในบทว่า "สโต จ สัมปชาโน" นี้ คำว่า "สโต" คือย่อมระลึกได้, คำว่า "สัมปชาโน" คือย่อมรู้ชัดโดยประการต่างๆ. พระผู้มีพระภาคตรัสสติและสัมปชัญญะโดยบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน). ในสติและสัมปชัญญะทั้งสองนั้น สติมีลักษณะคือการระลึกได้ มีกิจคือการไม่หลงลืม มีการรักษา (จากกิเลส) ปรากฏแก่ญาณของโยคี (หรือยังประโยชน์คือการรักษา). สัมปชัญญะมีลักษณะคือความไม่หลง มีกิจคือการตัดสิน มีการพิจารณาโดยประการต่างๆ ปรากฏแก่ญาณของโยคี. ในบทว่า "สโต สัมปชาโน" นั้น พึงทราบวิธีซักถามและแก้ปัญหาอย่างนี้ว่า ถึงแม้สติสัมปชัญญะนี้จะมีอยู่ในฌานก่อนๆ ด้วยก็จริง. เพราะว่าแม้อุปจารฌานก็ไม่สำเร็จแก่บุคคลผู้มีสติหลงลืม ผู้ไม่รู้ชัด ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึงอัปปนาฌาน. เพราะเหตุนั้น ถึงแม้สติสัมปชัญญะนี้จะมีอยู่ในฌานก่อนๆ ด้วยก็จริง แต่เพราะฌานก่อนๆ เหล่านั้นเป็นของหยาบ การเป็นไปของจิตย่อมง่ายเหมือนการเดินของบุรุษบนพื้นดิน กิจของสติสัมปชัญญะในฌานก่อนๆ นั้นจึงไม่ปรากฏชัด. ส่วนเพราะตติยฌานนี้ละองค์ฌานที่หยาบแล้วและเป็นของละเอียด พึงปรารถนาการเป็นไปของจิตที่ถูกประคองไว้ด้วยกิจแห่งสติและสัมปชัญญะเท่านั้น เหมือนการเดินของบุรุษบนคมมีดโกน เพราะเหตุนั้น สติสัมปชัญญะนี้จึงตรัสไว้ในตติยฌานนี้เท่านั้น. อีกประการหนึ่ง เหมือนอย่างที่ลูกโคที่ยังติดแม่โค เมื่อถูกแยกออกจากแม่โคแล้ว หากไม่ได้รับการคุ้มครอง ย่อมกลับไปหาแม่โคอีก ฉันใด; สุขในตติยฌานนี้ถึงแม้ถูกแยกออกจากปีติแล้ว หากไม่ได้รับการคุ้มครองด้วยการรักษาคือสติสัมปชัญญะ ย่อมกลับไปหาปีติอีก ย่อมเป็นทุติยฌานที่สัมปยุตต์ด้วยปีติเท่านั้น. อนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมกำหนัดในสุข และตติยฌานนี้มีสุขที่หวานล้ำยิ่งนัก เพราะหลังจากตติยฌานนี้ไปไม่มีสุขอื่นอีก. แต่ในสุขแห่งตติยฌานนี้ ด้วยอานุภาพแห่งสติสัมปชัญญะ การไม่กำหนัดย่อมมีได้ มิใช่มีได้ด้วยเหตุอื่น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า เพื่อแสดงอรรถวิเศษนี้ด้วย สติสัมปชัญญะนี้จึงตรัสไว้ในตติยฌานนี้เท่านั้น.

Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedesinti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhappaṭisaṃvedanābhogo natthi, evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa [Pg.122] phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi’’nti āha.

บัดนี้ ในบทว่า "สุขัญจ กาเยน ปฏิสํเวเทสิ" นี้ พึงทราบวิธีซักถามและแก้ปัญหาอย่างนี้ว่า ถึงแม้การใส่ใจในการเสวยสุขของบุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌานจะไม่มีอยู่ (ในขณะเข้าฌาน) ก็ตาม. แต่เพราะเหตุว่าสุขที่สัมปยุตต์ด้วยนามกายของบุคคลนั้นมีอยู่, หรือสุขใดที่สัมปยุตต์ด้วยนามกายมีอยู่, รูปกายของบุคคลนั้นย่อมถูกถูกต้อง (ซึมซาบ) ด้วยรูปที่ประณีตยิ่งนัก (จิตตชรูป) ที่มีสุขนั้นเป็นสมุฏฐาน เพราะรูปกายถูกถูกต้องแล้วนั้น ถึงแม้บุคคลออกจากฌานแล้วก็พึงเสวยสุขได้. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะแสดงอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สุขัญจ กาเยน ปฏิสํเวเทสิ".

Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti? ‘‘Upekkhako satimā sukhavihārī’’ti. Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsinti evamettha yojanā veditabbā.

ในบทว่า "อริยา (ป) สุขาวิหารี" นั้น มีอธิบายว่า: พระพุทธเจ้าเป็นต้นและพระอริยเจ้าทั้งหลาย ย่อมบอก ย่อมแสดง ย่อมบัญญัติ ย่อมตั้งไว้ ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนก ย่อมทำให้ตื้น ย่อมประกาศ ย่อมสรรเสริญ ซึ่งบุคคลผู้ประกอบด้วยตติยฌานนั้น ด้วยเหตุแห่งฌานใด ด้วยปัจจัยแห่งฌานใด. พวกอริยเจ้าเหล่านั้นย่อมบอกว่าอย่างไร? ย่อมบอกว่า "เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข". พึงทราบการประกอบบทแห่งอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า "เข้าถึงฌานที่สามนั้นแล้วอยู่".

Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati, yathā ca pīti na uppajjati; evaṃ upaṭṭhitassatitāya satimā. Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho. Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsentā ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ.

ก็เพราะเหตุไร พระอริยเจ้าเหล่านั้นจึงสรรเสริญบุคคลนั้นอย่างนี้? เพราะเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ. จริงอยู่ บุคคลนี้เป็นผู้มีอุเบกขาในตติยฌาน แม้ในสุขที่หวานยิ่งนัก ซึ่งถึงที่สุดแห่งสุขแล้ว ตัณหาที่ติดข้องในสุขย่อมไม่ดึงดูดในฌานนั้น และเป็นผู้มีสติ ด้วยความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่นแล้วอย่างที่ปีติไม่เกิดขึ้น. และเพราะย่อมเสวยสุขที่พระอริยเจ้าทั้งหลายพึงพอใจ ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายเสพแล้ว และไม่เศร้าหมองด้วยกิเลส ด้วยนามกาย เพราะฉะนั้นจึงเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ. พึงทราบว่า เพราะเป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญ พระอริยเจ้าทั้งหลายจึงย่อมสรรเสริญบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า 'เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข' โดยประกาศคุณเหล่านั้นซึ่งเป็นเหตุแห่งการสรรเสริญอย่างนี้.

Tatiyanti gaṇanānupubbato tatiyaṃ. Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Jhānanti ettha ca yathā dutiyaṃ sampasādādīhi caturaṅgikaṃ; evamidaṃ upekkhādīhi pañcaṅgikaṃ. Yathāha – ‘‘jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (vibha. 591). Pariyāyoyeva ceso. Upekkhāsatisampajaññāni pana ṭhapetvā nippariyāyena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti? Sukhaṃ, cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 163). Sesaṃ vuttanayamevāti.

บทว่า 'ตติยัง' (ที่สาม) เพราะเป็นลำดับแห่งการนับ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าที่สาม เพราะเข้าถึงฌานนี้เป็นลำดับที่สาม. และในบทว่า 'ฌาน' นี้ ฌานที่สองมีองค์สี่ด้วยสัมปสาทะเป็นต้นฉันใด ฌานที่สามนี้ก็มีองค์ห้าด้วยอุเบกขาเป็นต้นฉันนั้น. เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ฌานคืออุเบกขา สติ สัมปชัญญะ สุข และเอกัคคตาแห่งจิต' (วิภังค์ 591). แต่การกล่าวองค์ห้านี้เป็นเพียงปริยายเท่านั้น. เว้นอุเบกขา สติ และสัมปชัญญะแล้ว โดยไม่เป็นปริยาย ฌานนี้มีองค์สองเท่านั้น. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า 'ในสมัยนั้น ฌานมีองค์สองเป็นไฉน? สุข เอกัคคตาแห่งจิต' (ธัมมสังคณี 163). ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Tatiyajjhānakathā niṭṭhitā.

เรื่องตติยฌานจบแล้ว.

Catutthajjhānakathā

เรื่องจตุตถฌาน

Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva, na catutthajjhānakkhaṇe[Pg.123]. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā pahānā icceva vuttaṃ hoti. Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti? Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati, dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ, indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassa domanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ.

บทว่า 'เพราะละสุขและละทุกข์' คือเพราะละสุขทางกายและทุกข์ทางกาย. บทว่า 'แต่ก่อน' คือการละนั้นเกิดขึ้นก่อนแล้ว ไม่ใช่ในขณะแห่งจตุตถฌาน. บทว่า 'เพราะความดับไปแห่งโสมนัสและโทมนัส' คือเพราะความดับไปแห่งสุขทางใจและทุกข์ทางใจทั้งสองนี้ก่อนแล้วนั่นเอง จึงชื่อว่าละ. ก็การละสุขเป็นต้นเหล่านั้นเกิดขึ้นเมื่อใด? เกิดขึ้นในขณะแห่งอุปจารฌานของฌานทั้งสี่. จริงอยู่ โสมนัสย่อมถูกละในขณะแห่งอุปจารฌานของจตุตถฌานเท่านั้น. ทุกข์ โทมนัส และสุข ย่อมถูกละในขณะแห่งอุปจารฌานของปฐมฌาน ทุติยฌาน และตติยฌาน. พึงทราบว่า การละสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัสเหล่านี้ ซึ่งไม่ได้กล่าวตามลำดับการละในที่นี้ แต่กล่าวตามลำดับการแสดงอินทรีย์ในอินทริยวิภังค์ ก็พึงทราบการละในที่นี้ตามลำดับการแสดงอินทรีย์นั้น.

Yadi panetāni tassa tassa jhānassupacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati, etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ… sukhindriyaṃ… somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthajjhānaṃ upasampajja viharati, etthuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi nesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva; nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānūpacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti; paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti. Sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ; paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjane eva ca dutiyajjhānūpacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārappaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati. Yattha pana uppajjati tattha vitakkavicārabhāve. Appahīnā eva ca dutiyajjhānūpacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti; appahīnapaccayattā. Na tveva dutiyajjhāne; pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānūpacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā [Pg.124] pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānūpacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā, appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca ‘‘etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti.

ก็ถ้าสุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัสเหล่านี้ ย่อมถูกละในขณะแห่งอุปจารฌานของฌานนั้นๆ แล้ว เพราะเหตุไรจึงตรัสการดับไปในฌานทั้งหลายเท่านั้นว่า 'ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่ไหน ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ? ภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ ภิกษุสงัดจากกามทั้งหลาย... (เป)... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่นี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ. โทมนัสสินทรีย์... สุขินทรีย์... โสมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่ไหน ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ? ภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ ภิกษุเพราะละสุข... (เป)... เข้าถึงจตุตถฌานอยู่ โสมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่นี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ' ดังนี้? เพราะมีการดับไปอย่างยิ่ง. จริงอยู่ การดับไปอย่างยิ่งของทุกข์เป็นต้นเหล่านั้น ย่อมมีในปฐมฌานเป็นต้น ไม่ใช่เพียงการดับไปธรรมดา. แต่ในขณะแห่งอุปจารฌาน เป็นเพียงการดับไปธรรมดา ไม่ใช่การดับไปอย่างยิ่ง. อธิบายเพิ่มเติมว่า: จริงอยู่ ทุกขินทรีย์ที่ดับไปแล้วในขณะแห่งอุปจารฌานของปฐมฌาน ซึ่งมีการอวัชชนะต่างกัน ยังอาจเกิดขึ้นได้ด้วยการสัมผัสของเหลือบ ยุง เป็นต้น หรือด้วยความลำบากที่เกิดจากการนั่งไม่สบาย แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นในภายในอัปปนาฌาน. หรือทุกขินทรีย์นี้ที่ดับไปแล้วในอุปจารฌาน ก็ยังไม่ดับไปอย่างแท้จริง เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ถูกกำจัดด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. แต่ในภายในอัปปนาฌาน กายทั้งปวงย่อมถูกสุขแผ่ซ่านไปทั่วด้วยปีติ หรือด้วยรูปอันประณีตที่เกิดจากปีติ. และทุกขินทรีย์ของบุคคลผู้มีกายถูกสุขแผ่ซ่านไปทั่ว ย่อมดับไปอย่างแท้จริง เพราะเหตุไร? เพราะถูกกำจัดด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์แล้ว. และการละโทมนัสสินทรีย์ที่ถูกละแล้วในขณะแห่งอุปจารฌานของทุติยฌาน ซึ่งมีการอวัชชนะต่างกันนั้น เพราะโทมนัสสินทรีย์นี้ยังเกิดขึ้นได้เมื่อมีวิตกวิจารเป็นปัจจัย และเมื่อมีความลำบากทางกายและความกระทบกระเทือนทางใจ แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นเมื่อไม่มีวิตกวิจาร. แต่ในจิตตุปบาทใดที่มันเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีวิตกวิจาร. และในขณะแห่งอุปจารฌานของทุติยฌาน วิตกวิจารยังไม่ถูกละ เพราะฉะนั้น โทมนัสสินทรีย์นั้นจึงอาจเกิดขึ้นได้ในที่นั้น เพราะมีปัจจัยที่ยังไม่ถูกละ. แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นในทุติยฌาน เพราะมีปัจจัยที่ถูกละแล้ว. เช่นเดียวกัน สุขินทรีย์ที่ถูกละแล้วในขณะแห่งอุปจารฌานของตติยฌาน ยังอาจเกิดขึ้นได้ในสันดานของผู้มีกายถูกรูปอันประณีตที่เกิดจากปีติสัมผัสแล้ว แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นในตติยฌาน. จริงอยู่ เพราะในตติยฌาน ปีติซึ่งเป็นปัจจัยแห่งสุขย่อมดับไปโดยสิ้นเชิง เพราะฉะนั้นจึงไม่เกิดขึ้นในตติยฌาน. เช่นเดียวกัน โสมนัสสินทรีย์ที่ถูกละแล้วในขณะแห่งอุปจารฌานของจตุตถฌาน ยังอาจเกิดขึ้นได้ เพราะความใกล้ชิด และเพราะอุเบกขาที่ยังไม่ถึงอัปปนา ยังไม่ถูกก้าวล่วงไปโดยชอบ แต่ย่อมไม่เกิดขึ้นในจตุตถฌาน. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงมีการกล่าวคำว่า 'โดยไม่เหลือ' ในฌานนั้นๆ ว่า 'ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในที่นี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ' ดังนี้.

Etthāha – ‘‘athevaṃ tassa tassa jhānassūpacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāharī’’ti? Sukhaggahaṇatthaṃ. Yā hi ayaṃ ‘‘adukkhamasukha’’nti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā atidubbiññeyyā na sakkā sukhena gahetuṃ. Tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā vā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa gahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbe gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ayaṃ so, gaṇhatha na’’nti tampi gāhāpayati; evameva bhagavā sukhaggahaṇatthaṃ sabbā etā samāhari. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā ‘‘yaṃ neva sukhaṃ na dukkhaṃ na somanassaṃ na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhā vedanā’’ti sakkā hoti esā gāhayituṃ.

ในบทว่า สุขสฺส จ ปหานา เป็นต้นนี้ มีคำถามสอดเข้ามาว่า "ก็เมื่อเวทนาเหล่านี้ แม้ถูกละได้แล้วในอุปจารแห่งฌานนั้นๆ อย่างนั้น ในจตุตถฌานนี้ เพราะเหตุไรจึงทรงรวบรวมไว้ (ตรัสรวมกันไว้)?" (ตอบว่า) เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาได้ง่าย. เพราะว่า อทุกขมสุขเวทนานี้ที่ตรัสไว้ในบทว่า อทุกขมสุขํ นี้ เป็นเวทนาที่ละเอียด รู้ได้ยากยิ่ง ไม่สามารถจะถือเอาได้โดยง่าย. เพราะเหตุที่อทุกขมสุขเวทนานั้นไม่สามารถจะถือเอาได้โดยง่ายอย่างนั้น เปรียบเหมือนนายโคบาล เมื่อจะจับโคที่ดุร้าย ซึ่งไม่สามารถจะเข้าไปจับโดยวิธีใดวิธีหนึ่งได้ จึงรวบรวมฝูงโคทั้งหมดไว้ในคอกเดียวกัน ต่อจากนั้น เมื่อปล่อยโคออกทีละตัวๆ เห็นโคตัวนั้นมาตามลำดับ ก็สั่งให้จับโคตัวนั้นว่า 'นี่คือโคตัวนั้น พวกเจ้าจงจับมันไว้' ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงรวบรวมเวทนาเหล่านี้ทั้งหมดไว้ เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาได้ง่าย ฉันนั้นนั่นเทียว. เพราะว่า เมื่อทรงแสดงเวทนาเหล่านี้ที่รวบรวมไว้เช่นนี้แล้ว ย่อมสามารถจะให้ถือเอาอทุกขมสุขเวทนานี้ได้ว่า 'เวทนาใดที่ไม่ใช่สุข ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่โสมนัส ไม่ใช่โทมนัส เวทนานี้คืออทุกขมสุขเวทนา' ดังนี้.

Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Sukhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso, bhikkhu, sukhassa ca pahānā…pe… catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Ime kho, āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458). Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā; evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā. Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa, dukkhaṃ domanassassa, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena ca te sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.

อนึ่ง พึงทราบว่า เวทนาเหล่านี้ตรัสไว้เพื่อแสดงเหตุแห่งอทุกขมสุขเจโตวิมุตติด้วย เพราะว่าการละสุขเป็นต้น เป็นเหตุแห่งอทุกขมสุขเจโตวิมุตตินั้น. สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส เหตุ ๔ ประการเพื่อการบรรลุอทุกขมสุขเจโตวิมุตติ. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะละสุขได้... ฯลฯ ...บรรลุจตุตถฌานอยู่... ฯลฯ ...ดูก่อนอาวุโส เหตุ ๔ ประการเหล่านี้แล เพื่อการบรรลุอทุกขมสุขเจโตวิมุตติ' ดังนี้ (ม. มู. ๑/๔๕๘). หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เปรียบเหมือนสักกายทิฏฐิเป็นต้น แม้จะถูกละได้แล้วในมรรคอื่น (โสดาปัตติมรรค) แต่ก็ตรัสไว้ในตติยมรรคว่า 'ละได้แล้วในตติยมรรคนั้น' เพื่อประโยชน์แก่การพรรณนาคุณแห่งตติยมรรค ฉันใด แม้เวทนาเหล่านี้ก็พึงทราบว่าตรัสไว้ในจตุตถฌานนี้ เพื่อประโยชน์แก่การพรรณนาคุณแห่งจตุตถฌานนี้ ฉันนั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า ตรัสเวทนาเหล่านี้ไว้เพื่อแสดงความที่ราคะและโทสะอยู่ไกลยิ่งในจตุตถฌานนี้ เพราะการกำจัดเหตุ. จริงอยู่ ในเวทนาเหล่านั้น สุขเป็นเหตุแห่งโสมนัส โสมนัสเป็นเหตุแห่งราคะ ทุกข์เป็นเหตุแห่งโทมนัส โทมนัสเป็นเหตุแห่งโทสะ. และเพราะการกำจัดสุขเป็นต้น ราคะและโทสะเหล่านั้นพร้อมทั้งเหตุจึงถูกกำจัดเสียแล้ว จึงอยู่ไกลแสนไกล ดังนี้.

Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ, sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma – adukkhamasukhā, upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā. Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati. Yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā na aññena; tasmā etaṃ upekkhāsatipārisuddhinti vuccati. Vibhaṅgepi vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati imāya upekkhāya visadā hoti parisuddhā pariyodātā, tena vuccati – ‘upekkhāsatipārisuddhi’’’nti (vibha. 597). Yāya ca upekkhāya ettha satiyā pārisuddhi hoti, sā atthato tatramajjhattatā veditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā, apica kho sabbepi sampayuttadhammā; satisīsena pana desanā vuttā.

บทว่า อทุกขมสุขํ คือ ชื่อว่าอทุกขะ เพราะไม่มีทุกข์ ชื่อว่าอสุขะ เพราะไม่มีสุข. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงเวทนาที่ ๓ อันเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์และสุขในจตุตถฌานนี้ มิใช่แสดงเพียงความไม่มีทุกข์และสุขเท่านั้น. เวทนาที่ ๓ นั้น ชื่อว่าอทุกขมสุข และเรียกว่าอุเบกขาด้วย. พึงทราบว่า อทุกขมสุขเวทนานั้น มีการเสวยอารมณ์ที่ตรงกันข้ามกับอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เป็นลักษณะ, มีความเป็นกลางเป็นรส (กิจ), มีความไม่ปรากฏชัดเป็นปัจจุปัฏฐาน, มีการดับสุขเป็นปทัฏฐาน (เหตุใกล้). บทว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ คือ ความบริสุทธิ์แห่งสติที่เกิดจากอุเบกขา. เพราะว่าในฌานนี้ สติบริสุทธิ์ยิ่ง. และความบริสุทธิ์แห่งสตินั้น อุเบกขาเป็นผู้ทำ มิใช่ธรรมอื่นทำ. เพราะเหตุนั้น ฌานนี้จึงเรียกว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ. แม้ในวิภังค์ก็ตรัสไว้ว่า 'สตินี้เพราะอุเบกขานี้ จึงผ่องใส บริสุทธิ์ ผุดผ่อง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ' ดังนี้ (วิภังค์ ๕๙๗). และอุเบกขาใดที่เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ของสติในฌานนี้ อุเบกขานั้นโดยอรรถพึงทราบว่าเป็นตัตรมัชฌัตตตา. มิใช่เพียงสติเท่านั้นที่บริสุทธิ์ในฌานนี้เพราะอุเบกขานั้น ที่แท้แล้วสัมปยุตตธรรมทั้งหมดก็บริสุทธิ์ด้วย แต่ทรงแสดงโดยยกสติขึ้นเป็นประธาน.

Tattha [Pg.125] kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati, yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā; evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkavicārādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā alābhā vijjamānāpi paṭhamādijjhānabhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti; tasmā tesu ekampi ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā, tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā, tasmā idameva upekkhāsatipārisuddhinti vuttanti veditabbaṃ.

ในบทนั้น พึงทราบแนวทางแห่งการโต้ตอบดังนี้: อุเบกขา (ตัตรมัชฌัตตตา) นี้ แม้จะมีอยู่ในฌาน ๓ เบื้องต่ำ แต่เปรียบเหมือนดวงจันทร์ในเวลากลางวัน แม้จะมีอยู่ ก็ไม่บริสุทธิ์ ไม่ผุดผ่อง เพราะถูกแสงอาทิตย์ครอบงำ และเพราะไม่ได้ราตรีอันมีสภาพเสมอกัน ฉันใด อุเบกขาตัตรมัชฌัตตตานี้ แม้จะมีอยู่ในฌานต่าง ๆ มีปฐมฌานเป็นต้น ก็ไม่บริสุทธิ์ เพราะถูกเดชแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีวิตกและวิจารเป็นต้นครอบงำ และเพราะไม่ได้ราตรีคืออุเบกขาเวทนาอันมีสภาพเสมอกัน ฉันนั้น. และเมื่ออุเบกขานั้นไม่บริสุทธิ์ ธรรมที่เกิดร่วมกันมีสติเป็นต้นก็ย่อมไม่บริสุทธิ์ด้วย เปรียบเหมือนแสงของดวงจันทร์ที่ไม่บริสุทธิ์ในเวลากลางวัน ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ในฌานเหล่านั้น จึงมิได้ตรัสเรียกฌานแม้สักอย่างเดียวว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ. แต่ในจตุตถฌานนี้ อุเบกขาตัตรมัชฌัตตตานี้บริสุทธิ์ยิ่งนัก เพราะไม่มีการครอบงำแห่งเดชแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์มีวิตกเป็นต้น และเพราะได้ราตรีคืออุเบกขาเวทนาอันมีสภาพเสมอกัน. เพราะความที่อุเบกขานั้นบริสุทธิ์ ธรรมที่เกิดร่วมกันมีสติเป็นต้นจึงบริสุทธิ์ผุดผ่อง เปรียบเหมือนแสงของดวงจันทร์ที่บริสุทธิ์ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า จตุตถฌานนี้เท่านั้นที่ตรัสเรียกว่า อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ.

Catutthanti gaṇanānupubbato catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ samāpajjatītipi catutthaṃ. Jhānanti ettha yathā tatiyaṃ upekkhādīhi pañcaṅgikaṃ; evamidaṃ upekkhādīhi tivaṅgikaṃ. Yathāha – ‘‘jhānanti upekkhā, sati cittassekaggatā’’ti. Pariyāyo eva ceso. Ṭhapetvā pana satiṃ upekkhekaggatameva gahetvā nippariyāyena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti? Upekkhā, cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 165). Sesaṃ vuttanayamevāti.

บทว่า จตุตฺถํ คือ เป็นที่ ๔ โดยลำดับการนับ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าจตุตถะ เพราะเข้าถึงเป็นลำดับที่ ๔. ในบทว่า ฌานํ นี้ ตติยฌานมีองค์ ๕ มีอุเบกขาเป็นต้นฉันใด จตุตถฌานนี้ก็มีองค์ ๓ มีอุเบกขาเป็นต้นฉันนั้น. สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ฌาน คือ อุเบกขา สติ และจิตตเอกัคคตา' ดังนี้. นั่นเป็นเพียงโดยปริยายเท่านั้น. แต่โดยนิปปริยาย (โดยตรง) จตุตถฌานนี้มีองค์ ๒ เท่านั้น โดยเว้นสติเสีย ถือเอาเพียงอุเบกขาและเอกัคคตา. สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ในสมัยนั้น ฌานมีองค์ ๒ เป็นไฉน? คือ อุเบกขา และจิตตเอกัคคตา' ดังนี้ (ธ.ส. ๑๖๕). ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

Catutthajjhānakathā niṭṭhitā.

จบกถาว่าด้วยจตุตถฌาน.

Pubbenivāsakathā

กถาว่าด้วยปุพเพนิวาสญาณ

12. Iti imāni cattāri jhānāni kesañci cittekaggatatthāni honti, kesañci vipassanāpādakāni, kesañci abhiññāpādakāni, kesañci nirodhapādakāni, kesañci bhavokkamanatthāni. Tattha khīṇāsavānaṃ cittekaggatatthāni honti, te hi samāpajjitvā ‘‘ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmā’’ti [Pg.126] iccevaṃ kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattenti. Sekkhaputhujjanānaṃ ‘‘samāpattito vuṭṭhāya samāhitena cittena vipassissāmā’’ti nibbattentānaṃ vipassanāpādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’ti vuttanayā abhiññāyo patthentā nibbattenti, tesaṃ abhiññāpādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā ‘‘nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā sattāhaṃ acittakā hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti nibbattenti, tesaṃ nirodhapādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā ‘‘aparihīnajjhānā hutvā brahmaloke uppajjissāmā’’ti nibbattenti, tesaṃ bhavokkamanatthāni honti.

๑๒. ดังนี้ ฌาน ๔ เหล่านี้ ของบุคคลบางพวกมีประโยชน์เพื่อความตั้งมั่นแห่งจิต ของบุคคลบางพวกเป็นบาทแห่งวิปัสสนา ของบุคคลบางพวกเป็นบาทแห่งอภิญญา ของบุคคลบางพวกเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ของบุคคลบางพวกมีประโยชน์เพื่อเข้าถึงภพ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ฌานทั้งหลายของพระขีณาสพ (ผู้เป็นสุกขวิปัสสกะ) มีประโยชน์เพื่อความตั้งมั่นแห่งจิต เพราะว่าพระขีณาสพเหล่านั้นเข้าสมาบัติแล้ว กระทำกสิณบริกรรมด้วยตั้งใจว่า "เราจักมีจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งอยู่เป็นสุขตลอดวัน" ดังนี้เท่านั้น แล้วยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้น ฌานทั้งหลายของพระเสกขะและปุถุชนผู้ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นด้วยตั้งใจว่า "เราจักออกจากสมาบัติแล้วเจริญวิปัสสนาด้วยจิตที่ตั้งมั่น" เป็นบาทแห่งวิปัสสนา ส่วนบุคคลเหล่าใด ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้ว เข้าฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากสมาบัติแล้ว ปรารถนาอภิญญาตามนัยที่ตรัสไว้ว่า "เป็นคนเดียวแล้วเป็นหลายคนได้" เป็นต้น แล้วยังอภิญญาให้เกิดขึ้น ฌานทั้งหลายของบุคคลเหล่านั้นเป็นบาทแห่งอภิญญา ส่วนบุคคลเหล่าใด ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้ว ยังฌานให้เกิดขึ้นด้วยตั้งใจว่า "เราจักเข้านิโรธสมาบัติ เป็นผู้ไม่มีจิตตลอด ๗ วัน บรรลุนิโรธคือนิพพานอันเป็นความดับแห่งจิต เจตสิก และรูปที่เกิดจากจิตในปัจจุบันนี้แล้วจักอยู่เป็นสุข" ฌานทั้งหลายของบุคคลเหล่านั้นเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ส่วนบุคคลเหล่าใด ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้ว ยังฌานให้เกิดขึ้นด้วยตั้งใจว่า "เราจักเป็นผู้มีฌานไม่เสื่อมแล้วบังเกิดในพรหมโลก" ฌานทั้งหลายของบุคคลเหล่านั้นมีประโยชน์เพื่อเข้าถึงภพ

Bhagavatā panidaṃ catutthajjhānaṃ bodhirukkhamūle nibbattitaṃ, taṃ tassa vipassanāpādakañceva ahosi abhiññāpādakañca nirodhapādakañca sabbakiccasādhakañca sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakanti veditabbaṃ. Yesañca guṇānaṃ dāyakaṃ ahosi, tesaṃ ekadesaṃ dassento ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādimāha.

ก็จตุตถฌานนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เกิดขึ้นที่โคนต้นโพธิ์ พึงทราบว่า จตุตถฌานนั้นของพระองค์เป็นทั้งบาทแห่งวิปัสสนา เป็นทั้งบาทแห่งอภิญญา เป็นทั้งบาทแห่งนิโรธสมาบัติ เป็นเครื่องยังกิจทั้งปวงให้สำเร็จ และเป็นเครื่องให้โลกิยคุณและโลกุตตรคุณทั้งปวง และพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงส่วนหนึ่งแห่งคุณทั้งหลายที่จตุตถฌานนั้นเป็นเครื่องให้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต" (ภิกษุนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นอย่างนี้แล้ว)

Tattha soti so ahaṃ. Evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ. Iminā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ hoti. Samāhiteti iminā catutthajjhānasamādhinā samāhite. Parisuddhetiādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe. Parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena vihatarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇe. Anaṅgaṇattāyeva ca vigatūpakkilese; aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati. Subhāvitattā mudubhūte, vasībhāvappatteti vuttaṃ hoti. Vase vattamānañhi cittaṃ mudūti vuccati. Muduttāyeva ca kammaniye, kammakkhame kammayoggeti vuttaṃ hoti. Mudu hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti sudhantamiva suvaṇṇaṃ, tadubhayampi ca subhāvitattā eva. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ mudu ca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22).

ในบทเหล่านั้น บทว่า โส คือ เรานั้น (หมายถึงพระองค์เอง) บทว่า เอวํ นี้เป็นบทแสดงลำดับแห่งการได้จตุตถฌาน มีคำอธิบายว่า ได้จตุตถฌานตามลำดับนี้ บทว่า สมาหิเต คือ จิตตั้งมั่นด้วยจตุตถฌานสมาธินี้ ส่วนในบทมีอาทิว่า ปริสุทฺเธ มีอธิบายว่า บริสุทธิ์ด้วยความเป็นสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา พึงทราบว่า เพราะบริสุทธิ์นั่นเองจึงชื่อว่า ผ่องแผ้ว (ปริโยทาเต) ตรัสเรียกว่า มีรัศมีสว่างไสว (ปภัสสเร) บทว่า อนงฺคเณ (ไม่มีมลทิน) เพราะกำจัดปัจจัยแห่งสุขเป็นต้น หรือเพราะมีกิเลสเพียงดังเนินมีราคะเป็นต้นอันกำจัดแล้ว และเพราะไม่มีมลทินนั่นเอง จึงชื่อว่า ปราศจากอุปกิเลส (วิคตูปกิเลเส) เพราะว่ามลทินย่อมทำให้จิตเศร้าหมอง พึงทราบว่า เพราะอบรมดีแล้วจึงชื่อว่า อ่อนโยน (มุทุภูเต) มีคำอธิบายว่า ถึงความเป็นผู้มีวสี (ความชำนาญ) เพราะว่าจิตที่อยู่ในอำนาจย่อมเรียกว่าอ่อนโยน และเพราะอ่อนโยนนั่นเองจึงชื่อว่า ควรแก่การงาน (กัมมนิเย) มีคำอธิบายว่า ควรแก่การงานแห่งอภิญญา หรือเหมาะแก่การประกอบอภิญญา เพราะว่าจิตที่อ่อนโยนย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองที่หลอมไล่มลทินดีแล้ว และทั้งสองอย่างนั้น (ความอ่อนโยนและความควรแก่การงาน) ก็เพราะอบรมดีแล้วนั่นเอง สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่อบรมแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นธรรมชาติอ่อนโยนและควรแก่การงาน เหมือนจิตนี้เลย ดูกรภิกษุทั้งหลาย"

Etesu [Pg.127] parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhite. Ṭhitattāyeva āneñjappatte, acale niriñjaneti vuttaṃ hoti. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite, saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte. Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati, vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati, satipariggahitaṃ pamādena na iñjati, samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati, paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ cittaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya.

บทว่า ฐิเต (ตั้งมั่น) เพราะตั้งอยู่ในคุณมีความเป็นผู้บริสุทธิ์เป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบว่า เพราะตั้งมั่นนั่นเองจึงชื่อว่า ถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว (อาเนญชัปปัตเต) มีคำอธิบายว่า ไม่หวั่นไหว ไม่มีความไหว (นิจจละ นิรินชนะ) อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ตั้งมั่น เพราะตั้งอยู่ในอำนาจของตนด้วยความเป็นจิตอ่อนโยนและควรแก่การงาน ชื่อว่า ถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว เพราะศรัทธาเป็นต้นประคองไว้ เพราะว่าจิตที่ศรัทธาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความไม่มีศรัทธา จิตที่วิริยะประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความเกียจคร้าน จิตที่สติประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความประมาท จิตที่สมาธิประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความฟุ้งซ่าน จิตที่ปัญญาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยอวิชชา จิตที่ถึงแสงสว่าง (แห่งญาณ) ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยความมืดคือกิเลส จิตที่ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ประคองไว้ ย่อมถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว จิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ย่อมควรแก่การน้อมไปเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมทั้งหลายที่ควรทำให้แจ้งด้วยอภิญญา

Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhite. Nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhe. Vitakkādisamatikkamena pariyodāte. Jhānappaṭilābhapaccayānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇe. Abhijjhādīnaṃ cittūpakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilese. Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇavatthasuttānusārena (ma. ni. 1.57 ādayo) veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūte. Iddhipādabhāvūpagamena kammaniye. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhite āneñjappatte. Yathā āneñjappattaṃ hoti; evaṃ ṭhiteti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya, pādakaṃ padaṭṭhānabhūtanti attho.

อีกนัยหนึ่ง จิตตั้งมั่นด้วยจตุตถฌานสมาธิ ชื่อว่า บริสุทธิ์ เพราะความที่นิวรณ์ห่างไกล ชื่อว่า ผ่องแผ้ว เพราะก้าวล่วงวิตกเป็นต้น ชื่อว่า ไม่มีมลทิน เพราะไม่มีอกุศลธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความปรารถนาลามกอันเป็นปัจจัยแห่งการได้ฌาน ชื่อว่า ปราศจากอุปกิเลส เพราะความปราศไปแห่งอุปกิเลสของจิตมีอภิชฌาเป็นต้น และพึงทราบทั้งสองอย่างนี้ (ความเป็นผู้ไม่มีมลทินและความเป็นผู้ปราศจากอุปกิเลส) โดยนัยแห่งอนังคณสูตรและวัตถสูตร ชื่อว่า อ่อนโยน เพราะถึงความเป็นผู้มีวสี ชื่อว่า ควรแก่การงาน เพราะเข้าถึงความเป็นบาทแห่งฤทธิ์ ชื่อว่า ตั้งมั่นและถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว เพราะเข้าถึงความเป็นของประณีตด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา มีคำอธิบายว่า ตั้งมั่นโดยอาการที่ถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว แม้ด้วยนัยนี้ จิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ย่อมควรแก่การน้อมไปเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมทั้งหลายที่ควรทำให้แจ้งด้วยอภิญญา มีคำอธิบายว่า เป็นบาท เป็นเหตุใกล้ (แห่งอภิญญา)

Pubbenivāsānussatiñāṇāyāti evaṃ abhiññāpādake jāte etasmiṃ citte pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃ tadatthāya. Tattha pubbenivāsoti pubbe atītajātīsu nivutthakkhandhā. Nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā nivutthadhammā vā nivutthā, gocaranivāsena nivutthā, attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇaviññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu. Pubbenivāsānussatīti yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussati. Ñāṇanti tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ. Evamimassa pubbenivāsānussatiñāṇassa atthāya pubbenivāsānussatiñāṇāya etassa ñāṇassa adhigamāya pattiyāti vuttaṃ hoti. Abhininnāmesinti abhinīhariṃ.

บทว่า Pubbenivāsānussatiñāṇāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น คือเพื่อประโยชน์แก่ญาณใดที่สัมปยุตด้วยบุพเพนิวาสานุสสติ ในเมื่อจิตนั้นอันเป็นบาทแห่งอภิญญาเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า pubbenivāso ได้แก่ ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในชาติก่อนๆ ในอดีต. บทว่า nivutthā ได้แก่ ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ คือเคยเสวยมาแล้ว ที่เกิดขึ้นและดับไปในสันดานของตน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เคยอาศัยอยู่ ชื่อว่า pubbenivāsa (บุพเพนิวาสะ). บทว่า nivutthā (ที่เคยอาศัยอยู่) คือ ธรรมที่อาศัยอยู่โดยความเป็นโคจรนิวาส (ที่อยู่อาศัยคืออารมณ์) คือ ธรรมที่วิญญาณของตนรู้แล้ว กำหนดแล้ว. หรือแม้แต่ธรรมที่วิญญาณของผู้อื่นรู้แล้ว กำหนดแล้ว ในการระลึกถึงพระอรหันต์ผู้มีทางแห่งสังสารวัฏอันตัดขาดแล้วเป็นต้น. บทว่า pubbenivāsānussati ได้แก่ สติที่ระลึกตามซึ่งบุพเพนิวาสนั้น ชื่อว่า บุพเพนิวาสานุสสติ. บทว่า ñāṇanti ได้แก่ ญาณที่สัมปยุตด้วยสตินั้น. คำว่า pubbenivāsānussatiñāṇāya นี้ เป็นคำตรัสเพื่อประโยชน์แก่บุพเพนิวาสานุสสติญาณนี้ คือเพื่อการบรรลุ เพื่อการถึงซึ่งญาณนั้น. บทว่า abhininnāmesi แปลว่า น้อมไปแล้ว (ส่งไปแล้ว).

Soti [Pg.128] so ahaṃ. Anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussarāmīti ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti evaṃ jātipaṭipāṭiyā anugantvā anugantvā sarāmi, anudeva vā sarāmi, citte abhininnāmitamatte eva sarāmīti dasseti. Pūritapāramīnañhi mahāpurisānaṃ parikammakaraṇaṃ natthi, tena te cittaṃ abhininnāmetvāva saranti. Ādikammikakulaputtā pana parikammaṃ katvāva saranti, tasmā tesaṃ vasena parikammaṃ vattabbaṃ siyā. Taṃ pana vuccamānaṃ atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ karoti, tasmā taṃ na vadāma. Atthikehi pana visuddhimagge (visuddhi. 2.402 ādayo) vuttanayeneva gahetabbaṃ. Idha pana pāḷimeva vaṇṇayissāma.

บทว่า so ได้แก่ เรานั้น. บทว่า anekavihitaṃ ความว่า มีประการต่างๆ มากมาย หรือมีอรรถว่า เป็นไปแล้ว พรรณนาไว้แล้ว โดยประการต่างๆ มากมาย. บทว่า pubbenivāsaṃ ได้แก่ สันดานที่เคยอาศัยอยู่ในภพนั้นๆ โดยเริ่มตั้งแต่ภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับ. บทว่า anussarāmi ความว่า ย่อมระลึกตามไปตามลำดับแห่งชาติอย่างนี้ว่า "ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง" หรือระลึกได้ในลำดับแห่งการน้อมจิตไปนั่นเอง ทรงแสดงว่า ย่อมระลึกได้ในขณะที่น้อมจิตไปนั่นเอง. จริงอยู่ การทำบริกรรมย่อมไม่มีแก่พระมหาบุรุษผู้มีบารมีเต็มแล้ว เพราะฉะนั้น พระมหาบุรุษเหล่านั้นจึงน้อมจิตไปแล้วก็ระลึกได้ทันที. ส่วนกุลบุตรผู้เริ่มบำเพ็ญ (อาทิกัมมิกะ) ต้องทำบริกรรมก่อนจึงระลึกได้ เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวถึงบริกรรมตามนัยของกุลบุตรเหล่านั้น. แต่บริกรรมนั้นเมื่อกล่าวถึงจะทำให้คัมภีร์วินัยนิทานนี้หนักเกินไป เพราะฉะนั้น เราจึงไม่กล่าวถึง. ส่วนผู้ที่ต้องการ (ทราบเรื่องบริกรรม) พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคเถิด. แต่ในที่นี้ เราจะพรรณนาเฉพาะเนื้อความตามพระบาลีเท่านั้น.

Seyyathidanti āraddhappakāradassanatthe nipāto. Teneva yvāyaṃ pubbenivāso āraddho, tassa pakārappabhedaṃ dassento ekampi jātintiādimāha. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha ca saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti tammūlakattā. Vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī, vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti vuttāni tāni sabbāni pariggahitāni honti.

บทว่า seyyathidaṃ เป็นนิบาตลงในอรรถแสดงประการที่เริ่มไว้แล้ว. เพราะเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงความต่างแห่งประการของบุพเพนิวาสที่เริ่มไว้นั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ekampi jātiṃ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ekampi jātiṃ ได้แก่ สันดานแห่งขันธ์ที่นับเนื่องในภพหนึ่ง มีปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด แม้เพียงชาติเดียว. นัยนี้มีในคำว่า dvepi jātiyo เป็นต้น. ส่วนในคำว่า anekepi saṃvaṭṭakappe เป็นต้น พึงทราบว่า กัปที่กำลังเสื่อม (พินาศ) ชื่อว่า สังวัฏฏกัป, กัปที่กำลังเจริญ (ตั้งขึ้น) ชื่อว่า วิวัฏฏกัป. และในคำนั้น สังวัฏฏัฏฐายีกัป (กัปที่ตั้งอยู่เมื่อพินาศแล้ว) ย่อมถูกถือเอาด้วยคำว่า สังวัฏฏะ เพราะมีสังวัฏฏกัปนั้นเป็นมูล. และวิวัฏฏัฏฐายีกัป (กัปที่ตั้งอยู่เมื่อเจริญแล้ว) ย่อมถูกถือเอาด้วยคำว่า วิวัฏฏะ. เมื่อเป็นเช่นนี้ กัปอสงไขย ๔ เหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัป ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี" กัปเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นอันถูกถือเอาด้วยประการฉะนี้.

Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo, āposaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti. Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā udakena saṃvaṭṭati, subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vātena saṃvaṭṭati, vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsiyati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati.

ในสังวัฏฏกัปเหล่านั้น มี ๓ อย่าง คือ เตโชสังวัฏฏกัป (กัปที่พินาศด้วยไฟ) อาโปสังวัฏฏกัป (กัปที่พินาศด้วยน้ำ) วาโยสังวัฏฏกัป (กัปที่พินาศด้วยลม). ขอบเขตสูงสุดของสังวัฏฏกัปมี ๓ อย่าง คือ อาภัสสราภูมิ สุภกิณหาภูมิ เวหัปผลาภูมิ. เมื่อใดกัปพินาศด้วยไฟ เมื่อนั้นเบื้องล่างจากอาภัสสราภูมิลงมาถูกไฟไหม้. เมื่อใดพินาศด้วยน้ำ เมื่อนั้นเบื้องล่างจากสุภกิณหาภูมิลงมาถูกน้ำท่วมทำลาย. เมื่อใดพินาศด้วยลม เมื่อนั้นเบื้องล่างจากเวหัปผลาภูมิลงมาถูกลมพัดทำลาย. แต่โดยพิสดารแล้ว พุทธเกษตรหนึ่งย่อมพินาศไปเสมอ.

Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti – jātikkhettaṃ, āṇākkhettaṃ, visayakkhettañca. Tattha jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhiādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ [Pg.129] koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti. Yattha ratanaparittaṃ, khandhaparittaṃ, dhajaggaparittaṃ, āṭānāṭiyaparittaṃ, moraparittanti imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo pavattati. Visayakkhettaṃ pana anantaṃ aparimāṇaṃ, ‘‘yaṃ yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vuttaṃ yattha yaṃ yaṃ ākaṅkhati taṃ taṃ anussarati. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettampi vinaṭṭhameva hoti; vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati. Tassa vināso ca saṇṭhahanañca visuddhimagge (visuddhi. 2.404) vuttaṃ. Atthikehi tato gahetabbaṃ.

พุทธเกษตรมี ๓ อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต. ในพุทธเกษตร ๓ อย่างนั้น ชาติเขตมีขอบเขตหนึ่งหมื่นจักรวาล ซึ่งแผ่นดินย่อมหวั่นไหวในเวลาปฏิสนธิเป็นต้นของพระตถาคต. อาณาเขตมีขอบเขตหนึ่งแสนโกฏิจักรวาล ซึ่งอานุภาพของพระปริตรเหล่านี้ คือ รัตนปริตร ขันธปริตร ธชัคคปริตร อาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ย่อมเป็นไป. ส่วนวิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "หรือว่าพระองค์ทรงหวังเพียงใด" (พึงทราบว่าวิสัยเขตมีเพียงนั้น) ในวิสัยเขตนั้น พระองค์ทรงหวังจะระลึกถึงอารมณ์ใดๆ ก็ย่อมระลึกถึงอารมณ์นั้นๆ ได้. ในพุทธเกษตร ๓ อย่างนี้ อาณาเขตหนึ่งย่อมพินาศไป. และเมื่ออาณาเขตนั้นพินาศไป แม้ชาติเขตก็เป็นอันพินาศไปด้วย. เมื่อจะพินาศ ก็พินาศไปพร้อมกัน เมื่อจะตั้งขึ้น ก็ตั้งขึ้นพร้อมกัน. การพินาศและการตั้งขึ้นของอาณาเขตนั้น ข้าพเจ้า (พระพุทธโฆษาจารย์) กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. ผู้ที่ต้องการ (ทราบรายละเอียด) พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรคนั้นเถิด.

Ye panete saṃvaṭṭavivaṭṭā vuttā, etesu bhagavā bodhimaṇḍe sammāsambodhiṃ abhisambujjhanatthāya nisinno anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe sari. Kathaṃ? ‘‘Amutrāsi’’ntiādinā nayena. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā ahosiṃ. Evaṃnāmoti vessantaro vā jotipālo vā. Evaṃgottoti bhaggavo vā gotamo vā. Evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsītikappasahassaparamāyupariyanto vā.

อนึ่ง สังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปเหล่านั้นที่กล่าวมาแล้ว ในกัปเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล เพื่อจะตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณ ทรงระลึกถึงสังวัฏฏกัปหลายกัปบ้าง วิวัฏฏกัปหลายกัปบ้าง สังวัฏฏวิวัฏฏกัปหลายกัปบ้าง. ทรงระลึกอย่างไร? ทรงระลึกด้วยนัยมีอาทิว่า "amutrāsiṃ" (ในภพโน้นเราได้เป็นแล้ว). ในบทเหล่านั้น บทว่า amutrāsiṃ ความว่า ในสังวัฏฏกัปโน้น เราได้เป็นแล้วในภพโน้น หรือในกำเนิดโน้น หรือในคติโน้น หรือในวิญญาณฐิติโน้น หรือในสัตตาวาสโน้น หรือในสัตตนิกายโน้น. บทว่า evaṃnāmo (มีชื่ออย่างนี้) คือ เป็นพระเวสสันดรบ้าง เป็นโชติปาลมาณพบ้าง. บทว่า evaṃgotto (มีโคตรอย่างนี้) คือ โดยโคตรเป็นภัคควะบ้าง เป็นโคตมะบ้าง. บทว่า evaṃvaṇṇo (มีผิวพรรณอย่างนี้) คือ เป็นผู้มีผิวพรรณขาวบ้าง ผิวพรรณดำ (คล้ำ) บ้าง. บทว่า evamāhāro (มีอาหารอย่างนี้) คือ มีอาหารเป็นข้าวสุกแห่งข้าวสาลีระคนด้วยเนื้อบ้าง หรือมีอาหารเป็นผลไม้ที่เกิดขึ้นเองบ้าง. บทว่า evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī (เสวยสุขและทุกข์อย่างนี้) คือ เป็นผู้เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจโดยประการต่างๆ หรือเสวยสุขและทุกข์ที่มีอามิสและไม่มีอามิสเป็นต้น. บทว่า evamāyupariyanto (มีกำหนดอายุอย่างนี้) คือ มีกำหนดอายุอย่างยิ่งร้อยปีบ้าง หรือมีกำหนดอายุอย่างยิ่งแปดหมื่นสี่พันกัปบ้าง.

So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto, puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva.

คำว่า "เราจุติจากภพนั้นแล้วไปเกิดในภพโน้น" หมายถึง เราจุติจากภพนั้น หรือจากกำเนิดนั้น หรือจากคตินั้น หรือจากวิญญาณฐิติ (ที่ตั้งแห่งวิญญาณ) นั้น หรือจากสัตตาวาส (ที่อยู่ของสัตว์) นั้น หรือจากหมู่สัตว์นั้นแล้ว ไปเกิดในภพชื่อโน้น หรือในกำเนิดชื่อโน้น หรือในคติชื่อโน้น หรือในวิญญาณฐิติชื่อโน้น หรือในสัตตาวาสชื่อโน้น หรือในหมู่สัตว์ชื่อโน้นอีก. คำว่า "เราได้เป็นอยู่ในภพนั้น" หมายถึง ในกาลนั้น เราได้เป็นอยู่ในภพนั้น หรือในกำเนิดนั้น หรือในคตินั้น หรือในวิญญาณฐิติชื่อโน้น หรือในสัตตาวาสชื่อโน้น หรือในหมู่สัตว์ชื่อโน้นอีก. บทว่า "เอวํนาโม" เป็นต้น มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Atha vā yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ saraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaraṃ amutra udapādinti tusitabhavanaṃ sandhāyāhāti veditabbaṃ. Tatrāpāsiṃ evaṃnāmoti tatrāpi [Pg.130] tusitabhavane setaketu nāma devaputto ahosiṃ. Evaṃgottoti tāhi devatāhi saddhiṃ ekagotto. Evaṃvaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇo. Evamāhāroti dibbasudhāhāro. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti evaṃ dibbasukhappaṭisaṃvedī. Dukkhaṃ pana saṅkhāradukkhamattameva. Evamāyupariyantoti evaṃ sattapaññāsavassakoṭisaṭṭhivassasatasahassāyupariyanto. So tato cutoti so ahaṃ tato tusitabhavanato cuto. Idhūpapannoti idha mahāmāyāya deviyā kucchimhi nibbatto.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่คำว่า "เราได้เป็นอยู่ในภพโน้น" นี้ เป็นการระลึกตามที่พระผู้มีพระภาคทรงปรารถนา เมื่อทรงย้อนขึ้นไปตามลำดับด้วยพระญาณ. ส่วนคำว่า "เราจุติจากภพนั้น" นี้ เป็นการพิจารณาเมื่อทรงย้อนลงมาด้วยพระญาณ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า "เราไปเกิดในภพโน้น" ต่อจากคำว่า "เรามาเกิดในภพนี้" ที่ตรัสไว้แล้วนี้ โดยทรงหมายถึงภพดุสิต. คำว่า "เราได้เป็นอยู่ในภพนั้น มีชื่ออย่างนี้" หมายถึง เราได้เป็นเทพบุตรชื่อว่า "เศวตเกตุ" ในภพดุสิตนั้น. คำว่า "มีโคตรอย่างนี้" หมายถึง มีโคตรเดียวกันกับเทพเหล่านั้น. คำว่า "มีวรรณะอย่างนี้" หมายถึง มีวรรณะดุจทอง. คำว่า "มีอาหารอย่างนี้" หมายถึง มีอาหารทิพย์ชื่อว่า "สุธา". คำว่า "เสวยสุขและทุกข์อย่างนี้" หมายถึง เสวยสุขทิพย์อย่างนี้. ส่วนทุกข์นั้นเป็นเพียงสังขารทุกข์เท่านั้น. คำว่า "มีอายุมีที่สุดอย่างนี้" หมายถึง มีอายุมีที่สุด 57 โกฏิ 6 ล้านปี. คำว่า "เราจุติจากภพนั้น" หมายถึง เราจุติจากภพดุสิตนั้น. คำว่า "มาเกิดในภพนี้" หมายถึง มาเกิดในครรภ์ของพระเทวีพระนามว่า "มหามายา" ในภพนี้.

Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottavasena hi satto ‘‘datto, tisso, gotamo’’ti uddisīyati; vaṇṇādīhi odāto, sāmoti nānattato paññāyati; tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā. Kiṃ pana buddhāyeva pubbenivāsaṃ sarantīti? Vuccate – na buddhāyeva, paccekabuddha-buddhasāvaka-titthiyāpi, no ca kho avisesena. Titthiyā hi cattālīsaṃyeva kappe saranti, na tato paraṃ. Kasmā? Dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahato dubbalā paññā hoti. Sāvakesu pana asītimahāsāvakā kappasatasahassaṃ saranti; dve aggasāvakā ekamasaṅkhyeyyaṃ satasahassañca. Paccekabuddhā dve asaṅkhyeyyāni satasahassañca. Ettako hi tesaṃ abhinīhāro. Buddhānaṃ pana paricchedo natthi, yāva icchanti tāva saranti. Titthiyā ca khandhapaṭipāṭimeva saranti. Paṭipāṭiṃ muñcitvā cutipaṭisandhivasena sarituṃ na sakkonti. Tesañhi andhānaṃ viya icchitappadesokkamanaṃ natthi. Sāvakā ubhayathāpi saranti; tathā paccekabuddhā. Buddhā pana khandhapaṭipāṭiyāpi cutipaṭisandhivasenapi sīhokkantavasenapi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ ākaṅkhanti, taṃ sabbaṃ sarantiyeva.

คำว่า "อิติ" หมายถึง อย่างนี้. คำว่า "สาการัง สอุทเทสัง" หมายถึง มีอุเทศ (การชี้แจง) โดยชื่อและโคตร และมีอาการ (ลักษณะ) โดยวรรณะเป็นต้น. เพราะว่าสัตว์ย่อมถูกชี้แจงโดยชื่อและโคตรว่า "ทัตตะ" บ้าง "ติสสะ" บ้าง "โคตมะ" บ้าง; ย่อมปรากฏโดยความแตกต่างกันด้วยวรรณะเป็นต้นว่า "ขาว" บ้าง "ดำ" บ้าง; เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นอุเทศ, ส่วนที่เหลือเป็นอาการ. ถามว่า "พระพุทธเจ้าเท่านั้นหรือที่ระลึกชาติก่อนได้?" ตอบว่า "ไม่ใช่พระพุทธเจ้าเท่านั้น, พระปัจเจกพุทธเจ้า พระพุทธสาวก และเดียรถีย์ก็ระลึกชาติก่อนได้, แต่ก็ไม่เท่าเทียมกันโดยไม่จำกัด". พวกเดียรถีย์ระลึกได้เพียง 40 กัปเท่านั้น, ไม่เกินกว่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะมีปัญญาทุรพล (ปัญญาอ่อนกำลัง). เพราะว่าปัญญาของพวกเดียรถีย์นั้นอ่อนกำลัง เพราะปราศจากการกำหนดรู้รูปนาม. ส่วนในบรรดาสาวกนั้น พระมหาสาวก 80 รูป ระลึกได้ 1 แสนกัป; พระอัครสาวก 2 รูป ระลึกได้ 1 อสงไขยกับ 1 แสนกัป. พระปัจเจกพุทธเจ้า ระลึกได้ 2 อสงไขยกับ 1 แสนกัป. เพราะการตั้งความปรารถนาของท่านเหล่านั้นมีประมาณเท่านี้. ส่วนพระพุทธเจ้าไม่มีประมาณ, ทรงระลึกได้เท่าที่ทรงปรารถนา. และพวกเดียรถีย์ระลึกได้เพียงลำดับแห่งขันธ์เท่านั้น. ไม่สามารถระลึกโดยการละลำดับแล้วระลึกโดยจุติและปฏิสนธิได้. เพราะการก้าวไปสู่สถานที่ที่ปรารถนาของพวกเดียรถีย์นั้นไม่มี เหมือนคนตาบอด. พระสาวกทั้งหลายระลึกได้ทั้งสองอย่าง; พระปัจเจกพุทธเจ้าก็เช่นกัน. ส่วนพระพุทธเจ้าทรงระลึกได้ทั้งโดยลำดับแห่งขันธ์ ทั้งโดยจุติและปฏิสนธิ และโดยวิธีสีหุกกันตะ (การก้าวย่างอย่างราชสีห์) ในกัปเป็นโกฏิเป็นอันมาก ไม่ว่าจะเบื้องล่างหรือเบื้องบน สถานที่ใดที่ทรงปรารถนาจะระลึกได้ ก็ทรงระลึกได้ทั้งหมด.

Ayaṃ kho me brāhmaṇātiādīsu meti mayā. Vijjāti viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ. Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādakamoho vuccati. Tamoti sveva moho tappaṭicchādakaṭṭhena ‘‘tamo’’ti vuccati. Ālokoti sāyevavijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ‘‘āloko’’ti vuccati. Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṃ attho, sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā [Pg.131] panettha – ayaṃ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannā. Esa nayo itarasmimpi padadvaye.

ในบทว่า "อยํ โข เม พฺราหฺมณ" เป็นต้น คำว่า "เม" หมายถึง "อันเรา". คำว่า "วิชชา" หมายถึง วิชชา เพราะเป็นสภาพที่ทำให้รู้แจ้ง. ทำให้รู้อะไร? ทำให้รู้แจ้งปุพเพนิวาส (ชาติก่อน). คำว่า "อวิชชา" หมายถึง โมหะที่ปิดบังปุพเพนิวาสนั้น เพราะเป็นสภาพที่ทำให้ไม่รู้แจ้งปุพเพนิวาสนั้น. คำว่า "ตโม" (ความมืด) หมายถึง โมหะนั้นเอง เพราะเป็นสภาพที่ปิดบังปุพเพนิวาสนั้น. คำว่า "อาโลโก" (แสงสว่าง) หมายถึง วิชชานั้นเอง เพราะเป็นสภาพที่ทำให้เกิดแสงสว่าง. ในที่นี้ ความหมายคือ "วิชชาอันเราได้บรรลุแล้ว", ส่วนที่เหลือเป็นคำชมเชย. การประกอบความในที่นี้พึงทราบอย่างนี้ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ วิชชาอันเราได้บรรลุแล้ว, อวิชชาของเราผู้ได้บรรลุวิชชานั้นแล้วถูกกำจัดแล้ว, พินาศแล้ว" ดังนี้. เพราะเหตุไร? เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว. อวิชชาจึงถูกกำจัดแล้ว. นัยนี้พึงทราบในบทสองบทที่เหลือด้วย (คือ "ความมืดถูกกำจัดแล้ว, แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว").

Yathā tanti ettha yathāti opammatthe. Tanti nipāto. Satiyā avippavāsena appamattassa. Vīriyātāpena ātāpino. Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahitattassa, pesitacittassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya vijjā uppajjeyya, tamo vihaññeyya āloko uppajjeyya; evameva mama avijjā vihatā vijjā uppannā, tamo vihato āloko uppanno. Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddhanti.

ในบทว่า "ยถา ตํ" นี้ คำว่า "ยถา" เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถว่าอุปมา. คำว่า "ตํ" เป็นเพียงนิบาต (ไม่มีความหมายเฉพาะ). คำว่า "อัปปมัตตัสสะ" หมายถึง ผู้ไม่ประมาท เพราะไม่ห่างจากสติ. คำว่า "อาตาปิโน" หมายถึง ผู้มีความเพียรเผากิเลสอย่างแรงกล้า. คำว่า "ปหิตัตตัสสะ" หมายถึง ผู้มีจิตที่ส่งไปเพื่อประโยชน์ที่ต้องการ เพราะไม่ห่วงใยในกายและชีวิต. ความนี้กล่าวไว้ว่า: "เหมือนอย่างที่อวิชชาพึงถูกกำจัด วิชชาพึงเกิดขึ้น ความมืดพึงถูกกำจัด แสงสว่างพึงเกิดขึ้น แก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลสอย่างแรงกล้า มีจิตที่ส่งไปเพื่อประโยชน์ที่ต้องการอยู่; ฉันใด, อวิชชาของเราก็ถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้น. ผลที่สมควรแก่การประกอบความเพียรของเรานี้ ได้บรรลุแล้ว" ดังนี้.

Ayaṃ kho me brāhmaṇa paṭhamā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhāti ayaṃ kho mama brāhmaṇa pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakkhandhapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamā abhinibbhidā paṭhamā nikkhanti paṭhamā ariyājāti ahosi, kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti.

คำว่า "ดูก่อนพราหมณ์ การทำลายอวิชชาครั้งแรกนี้ได้มีแก่เรา เหมือนการทำลายเปลือกไข่ของลูกไก่" หมายถึง ดูก่อนพราหมณ์ การทำลายอวิชชาครั้งแรกนี้ การออกไปครั้งแรกนี้ การเกิดเป็นอริยะครั้งแรกนี้ ได้มีแก่เรา โดยการทำลายเปลือกไข่คืออวิชชา ซึ่งปิดบังขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในชาติก่อน ด้วยจะงอยปากคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เหมือนอย่างที่ลูกไก่ทำลายเปลือกไข่ด้วยจะงอยปากหรือด้วยปลายเล็บเท้า แล้วออกไปจากเปลือกไข่นั้น เป็นการเกิดในหมู่ไก่.

Pubbenivāsakathā niṭṭhitā.

เรื่องปุพเพนิวาสจบลงแล้ว.

Dibbacakkhuñāṇakathā

เรื่องทิพยจักษุญาณ

13. So evaṃ…pe… cutūpapātañāṇāyāti cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya; yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati, tadatthanti vuttaṃ hoti. Cittaṃ abhininnāmesinti parikammacittaṃ nīhariṃ. So dibbena…pe… passāmīti ettha pana pūritapāramīnaṃ mahāsattānaṃ parikammakaraṇaṃ natthi. Te hi citte abhininnāmitamatte eva dibbena cakkhunā satte passanti, ādikammikakulaputtā pana parikammaṃ katvā. Tasmā tesaṃ vasena parikammaṃ vattabbaṃ siyā. Taṃ pana vuccamānaṃ atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ karoti; tasmā taṃ na vadāma. Atthikehi pana visuddhimagge (visuddhi. 2.411) vuttanayena gahetabbaṃ. Idha pana pāḷimeva vaṇṇayissāma.

๑๓. คำว่า so evaṃ...pe... cutūpapātañāṇāya ความว่า เพื่อญาณในจุติและอุปบัติ (อธิบายว่า) เพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น อันเป็นญาณที่ทำให้รู้แจ้งจุติและอุปบัติของสัตว์ทั้งหลาย. คำว่า cittaṃ abhininnāmesi ความว่า น้อมนำจิตที่เป็นบริกรรมไปแล้ว. ในคำว่า so dibbena...pe... passāmi นี้ สำหรับพระมหาสัตว์ผู้บำเพ็ญบารมีมาเต็มแล้ว ย่อมไม่มีการทำบริกรรม เพราะพระมหาสัตว์เหล่านั้น เพียงแต่น้อมจิตไปเท่านั้น ก็ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายด้วยทิพยจักษุได้เลย ส่วนกุลบุตรผู้เริ่มบำเพ็ญ (อาทิกัมมิกะ) ต้องทำบริกรรมก่อนแล้วจึงเห็น เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวถึงบริกรรมตามลำดับของกุลบุตรเหล่านั้น แต่บริกรรมนั้นเมื่อจะกล่าวไปจะทำให้คัมภีร์วินัยนิทานนี้หนัก (พิสดาร) เกินไป เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวถึงบริกรรมนั้น ผู้ที่ต้องการพึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคเถิด แต่ในที่นี้จะพรรณนาเฉพาะเนื้อความแห่งบาลีเท่านั้น

Soti [Pg.132] so ahaṃ. Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavinimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ, ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Tadubhayañca bhagavā addasa. Tenetaṃ vuttaṃ – ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti.

คำว่า so ได้แก่ เรานั้น. ในคำว่า dibbenā เป็นต้น ชื่อว่า ทิพพะ (ทิพย์) เพราะคล้ายกับทิพย์. จริงอยู่ ปสาทจักษุอันเป็นทิพย์ของเหล่าเทพยดาที่เกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสลด และเลือดเป็นต้น เพราะปราศจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. แม้ญาณจักษุนี้ที่เกิดจากกำลังแห่งวิริยภาวนาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ทิพพะ เพราะคล้ายกับทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทิพพะ เพราะได้มาด้วยอำนาจแห่งทิพพวิหาร และเพราะตนเอง (อภิญญา) อาศัยทิพพวิหารด้วย. ชื่อว่า ทิพพะ เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการถือเอาอาโลกกสิณด้วย. ชื่อว่า ทิพพะ เพราะมีคติอันยิ่งใหญ่ด้วยการเห็นรูปที่ตั้งอยู่ภายในฝาผนังเป็นต้นด้วย. เนื้อความทั้งหมดนั้น พึงทราบตามนัยแห่งสัททศาสตร์. ชื่อว่า จักษุ เพราะอรรถว่าเห็น. ชื่อว่า จักษุ แม้เพราะทำกิจของจักษุ หรือเพราะเป็นประดุจจักษุ. ชื่อว่า วิสุทธิ (บริสุทธิ์) เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุปบัติ. ด้วยว่า บุคคลใดเห็นเพียงจุติอย่างเดียว ไม่เห็นอุปบัติ บุคคลนั้นย่อมถือเอาอุจเฉททิฏฐิ. บุคคลใดเห็นเพียงอุปบัติอย่างเดียว ไม่เห็นจุติ บุคคลนั้นย่อมถือเอาทิฏฐิว่าสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น. ส่วนบุคคลใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุที่เขาก้าวล่วงทิฏฐิทั้งสองชนิดนั้นได้ การเห็นนั้นของเขาจึงเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงเห็นทั้งสองอย่างนั้น. เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าวิสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐิวิสุทธิด้วยการเห็นจุติและอุปบัติ'

Ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ. Bhagavato hi ekādasapakkilesavirahitaṃ dibbacakkhu. Yathāha – ‘‘so kho ahaṃ, anuruddha, ‘vicikicchā cittassa upakkileso’ti iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ. Amanasikāro…pe… thinamiddhaṃ… chambhitattaṃ… uppilaṃ… duṭṭhullaṃ… accāraddhavīriyaṃ… atilīnavīriyaṃ… abhijappā… nānattasaññā… ‘atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso’ti iti viditvā atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ. So kho ahaṃ, anuruddha, appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañhi kho sañjānāmi, na ca rūpāni passāmi. Rūpāni hi kho passāmi, na ca obhāsaṃ sañjānāmī’’ti (ma. ni. 3.242-243) evamādi. Tadevaṃ ekādasupakkilesavirahato visuddhaṃ.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า วิสุทธิ เพราะปราศจากอุปกิเลส ๑๑ ประการ. ด้วยว่า ทิพยจักษุของพระผู้มีพระภาคเจ้าปราศจากอุปกิเลส ๑๑ ประการ. ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูกรอนุรุทธะ เรานั้นแลรู้ว่า วิจิกิจฉาเป็นเครื่องเศร้าหมองของจิต จึงได้ละวิจิกิจฉาอันเป็นเครื่องเศร้าหมองของจิตเสีย. รู้ว่า อมนสิการ...เป... ถีนมิทธะ... สัมภิตัตตะ (ความสะดุ้งกลัว)... อุปปิละ (ความโลดเต้น)... ทุฏฐุลละ (ความหยาบ)... อัจจารัทธวิริยะ (ความเพียรที่ปรารภเกินไป)... อติลีนวิริยะ (ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป)... อภิชัปปา (ความทะยานอยาก)... นานัตตสัญญา (ความสำคัญหมายไปในทางต่างๆ)... อตินิชฌายิตัตตะในรูปทั้งหลาย (ความเพ่งเล็งรูปเกินไป) เป็นเครื่องเศร้าหมองของจิต จึงได้ละความเพ่งเล็งรูปเกินไปอันเป็นเครื่องเศร้าหมองของจิตเสีย. ดูกรอนุรุทธะ เรานั้นแลเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่ ย่อมจำแสงสว่างได้ แต่ไม่เห็นรูปทั้งหลาย. บางครั้งเราเห็นรูปทั้งหลาย แต่จำแสงสว่างไม่ได้' ดังนี้เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ ทิพยจักษุนั้นจึงชื่อว่า วิสุทธิ เพราะปราศจากอุปกิเลส ๑๑ ประการด้วย

Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ; mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena.

ชื่อว่า อติกกันตมานุสกะ (ล่วงวิสัยมนุษย์) เพราะเห็นรูปก้าวล่วงวิสัยของมนุษย์. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าชื่อว่า อติกกันตมานุสกะ เพราะก้าวล่วงมังสจักษุอันเป็นของมนุษย์. ด้วยทิพยจักษุนั้น อันบริสุทธิ์ และล่วงวิสัยมนุษย์

Satte passāmīti manussamaṃsacakkhunā viya satte passāmi dakkhāmi olokemi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā [Pg.133] dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā, ye pana āsannacutikā idāni cavissanti te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passāmīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite uññāte avaññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantaamanāpavaṇṇayutte; abhirūpe virūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ tena tena upagate. Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ; iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ.

คำว่า satte passāmi ความว่า เราย่อมเห็น ย่อมมองดู ย่อมแลดูสัตว์ทั้งหลาย ประดุจเห็นด้วยมังสจักษุของมนุษย์. ในคำว่า cavamāne upapajjamāne นี้ (มีอธิบายว่า) ใครๆ ไม่สามารถจะเห็นด้วยทิพยจักษุในขณะแห่งจุติหรือในขณะแห่งอุปบัติได้เลย แต่สัตว์เหล่าใดมีจุติจวนจะถึง คือจักจุติในบัดนี้ สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า จวมานะ (ผู้กำลังจุติ). และสัตว์เหล่าใดถือปฏิสนธิแล้ว หรือบังเกิดแล้วในทันที สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า อุปปัชชมานะ (ผู้กำลังเกิด). ทรงแสดงว่า ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและกำลังเกิดมีรูปพรรณสัณฐานอย่างนี้. คำว่า hīne (เลว) ความว่า เป็นผู้ที่ถูกดูหมิ่น ดูแคลน เหยียดหยาม และดูถูก ด้วยอำนาจแห่งชาติ ตระกูล และโภคะเป็นต้นที่เลว เพราะประกอบด้วยผลแห่งโมหะ. คำว่า paṇīte (ประณีต) ความว่า เป็นผู้ตรงกันข้ามกับสัตว์ที่เลวนั้น เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโมหะ. คำว่า suvaṇṇe (มีผิวพรรณดี) ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโทสะ. คำว่า dubbaṇṇe (มีผิวพรรณทราม) ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งโทสะ อีกนัยหนึ่ง หมายถึงผู้มีรูปงามและผู้มีรูปชั่ว. คำว่า sugate ความว่า ผู้ไปสู่สุคติ อีกนัยหนึ่ง หมายถึงผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโลภะ. คำว่า duggate ความว่า ผู้ไปสู่ทุคติ อีกนัยหนึ่ง หมายถึงผู้ยากจน มีอาหารและเครื่องดื่มน้อย เพราะประกอบด้วยผลแห่งโลภะ. คำว่า yathākammūpage ความว่า เข้าถึงตามกรรมนั้นๆ ที่ตนสั่งสมไว้แล้ว. ในบรรดาบทเหล่านั้น กิจของทิพยจักษุ ท่านกล่าวไว้ด้วยบทเบื้องต้นมีคำว่า cavamāne เป็นต้น ส่วนกิจของยถากัมมูปคญาณ ท่านกล่าวไว้ด้วยบทนี้ (คือ yathākammūpage)

Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – so heṭṭhā nirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayikasatte passati mahantaṃ dukkhamanubhavamāne, taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti – ‘‘kinnu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhamanubhavantī’’ti? Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā upari devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavana-missakavana-phārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne. Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti – ‘‘kinnu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti? Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi. Yathā cimassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassapi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti.

ลำดับแห่งการเกิดขึ้นของญาณนั้นมีดังนี้ คือ พระโยคีผู้มีทิพยจักษุนั้นแผ่แสงสว่างไปเบื้องล่างมุ่งตรงไปสู่นรก ย่อมเห็นสัตว์นรกทั้งหลายกำลังเสวยทุกข์อันใหญ่หลวงอยู่ การเห็นนั้นเป็นกิจของทิพยจักษุเท่านั้น พระโยคีนั้นย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า "สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยทุกข์นี้อยู่?" เมื่อมนสิการอย่างนั้น ญาณมีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ว่า "ทำกรรมชื่อนี้" ย่อมเกิดขึ้นแก่พระโยคีนั้น. เช่นเดียวกัน พระโยคีนั้นแผ่แสงสว่างไปเบื้องบนมุ่งตรงไปสู่เทวโลก ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายกำลังเสวยสมบัติอันใหญ่หลวงอยู่ในสวนนันทวัน สวนมิสสกวัน สวนผารุสกวันเป็นต้น การเห็นนั้นก็เป็นกิจของทิพยจักษุเท่านั้น พระโยคีนั้นย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า "สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยสมบัตินี้อยู่?" เมื่อมนสิการอย่างนั้น ญาณมีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ว่า "ทำกรรมชื่อนี้" ย่อมเกิดขึ้นแก่พระโยคีนั้น. ญาณนี้ชื่อว่า ยถากัมมูปคญาณ. ยถากัมมูปคญาณนี้ไม่มีบริกรรมต่างหาก. อนาคตังสญาณก็ฉันนั้น คือไม่มีบริกรรมต่างหาก. เพราะญาณเหล่านี้มีทิพยจักษุเป็นบาทเท่านั้น ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพยจักษุ.

Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ; kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Evaṃ vacīmanoduccaritānipi daṭṭhabbāni. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddha-paccekabuddha-buddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā [Pg.134] vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā; akkosakā, garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo, assamaṇā ete’’ti vadanto antimavatthunā upavadati. ‘‘Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā’’ti vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo. So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova hoti. Bhāriyaṃ kammaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca, satekicchaṃ pana hoti. Tassa ca āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthumudāharanti –

ในบทว่า กายทุจริตเป็นต้นนั้น ทุจริต คือ ความประพฤติที่ประพฤติชั่ว หรือความประพฤติที่เสียไปเพราะความเป็นของเน่าด้วยกิเลส. กายทุจริต คือ ทุจริตที่ประพฤติด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นเพราะกาย. วจีทุจริตและมโนทุจริตก็พึงเห็นอย่างนี้. บทว่า สมันนาคตา คือ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้ว. บทว่า อริยานุปวาทกา คือ เป็นผู้กล่าวติเตียน เป็นผู้ด่า เป็นผู้ตำหนิ ซึ่งพระอริยะทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้าเป็นต้น แม้ที่สุดคฤหัสถ์ผู้เป็นพระโสดาบัน ด้วยความปรารถนาความไม่เป็นประโยชน์ ด้วยวัตถุอันเป็นที่สุด หรือด้วยการทำลายคุณมีฌานเป็นต้น ดังนี้พึงทราบ. ในบรรดาวัตถุอันเป็นที่สุดและการทำลายคุณนั้น ผู้กล่าวว่า "สมณธรรมของคนเหล่านี้ไม่มี สัตว์เหล่านี้ไม่ใช่สมณะ" ชื่อว่ากล่าวติเตียนด้วยวัตถุอันเป็นที่สุด. ผู้กล่าวว่า "ฌานก็ดี วิโมกข์ก็ดี มรรคก็ดี ผลก็ดี ของคนเหล่านี้ไม่มี" ชื่อว่ากล่าวติเตียนด้วยการทำลายคุณ ดังนี้พึงทราบ. ผู้กล่าวติเตียนนั้นจะรู้แล้วกล่าวติเตียน หรือไม่รู้แล้วกล่าวติเตียนก็ตาม ทั้งสองอย่างก็เป็นอริยูปวาทเท่านั้น. เป็นกรรมหนัก เป็นเครื่องกั้นสวรรค์และเป็นเครื่องกั้นมรรค แต่เป็นกรรมที่แก้ไขได้. เพื่อแสดงความเป็นกรรมหนักเป็นต้นนั้น จึงยกเรื่องนี้ขึ้นแสดงว่า –

‘‘Aññatarasmiṃ kira gāme eko thero ca daharabhikkhu ca piṇḍāya caranti. Te paṭhamaghareyeva uḷuṅkamattaṃ uṇhayāguṃ labhiṃsu. Therassa ca kucchivāto atthi. So cintesi – ‘ayaṃ yāgu mayhaṃ sappāyā, yāva na sītalā hoti tāva naṃ pivāmī’ti. So manussehi ummāratthāya āhaṭe dārukkhandhe nisīditvā taṃ pivi. Itaro taṃ jigucchi – ‘aticchāto vatāyaṃ mahallako amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsī’ti. Thero gāme caritvā vihāraṃ gantvā daharabhikkhuṃ āha – ‘atthi te, āvuso, imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’ti? ‘Āma, bhante, sotāpanno aha’nti. ‘Tena hāvuso, uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi, khīṇāsavo tayā upavadito’ti. So taṃ khamāpesi. Tenassa taṃ pākatikaṃ ahosi’’. Tasmā yo aññopi ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti, ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamāhī’’ti khamāpetabbo. Sace navakataro hoti, vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ bhante tumhe idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamathā’’ti khamāpetabbo. Sace so nakkhamati disāpakkanto vā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti tesaṃ santikaṃ gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti ṭhitakeneva, sace navakataro ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, khamatu me so āyasmā’’ti evaṃ vadantena khamāpetabbo. Sace so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbo. Evaṃ kate saggāvaraṇañca maggāvaraṇañca na hoti, pākatikameva hoti.

ได้ยินว่า ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง พระเถระรูปหนึ่งกับพระภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาต. พระเถระและพระภิกษุหนุ่มเหล่านั้นได้ข้าวต้มร้อนประมาณหนึ่งอุลุงค์ในเรือนหลังแรกนั่นเอง. พระเถระมีลมในท้อง. พระเถระนั้นคิดว่า 'ข้าวต้มนี้เป็นที่สบายแก่เรา ตราบใดที่ยังไม่เย็น เราจักดื่มข้าวต้มนั้น.' พระเถระนั้นจึงนั่งบนท่อนไม้ที่มนุษย์นำมาเพื่อทำธรณีประตู แล้วดื่มข้าวต้มนั้น. พระภิกษุหนุ่มอีกรูปหนึ่งรังเกียจพระเถระนั้น (หรือการกระทำของพระเถระนั้น) โดยกล่าวว่า 'โอหนอ พระเถระผู้แก่รูปนี้หิวจัดนัก ทำสิ่งที่น่าละอายแก่พวกเราเสียแล้ว.' พระเถระเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแล้ว ไปสู่วิหาร กล่าวกับพระภิกษุหนุ่มว่า 'ดูก่อนอาวุโส ท่านมีที่ตั้งมั่นในพระศาสนานี้หรือ?' พระภิกษุหนุ่มกราบทูลว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีอยู่ ข้าพระองค์เป็นพระโสดาบัน.' พระเถระกล่าวว่า 'ดูก่อนอาวุโส ถ้าอย่างนั้น ท่านอย่าทำความเพียรเพื่อมรรคเบื้องบนเลย ท่านได้กล่าวติเตียนพระขีณาสพแล้ว.' พระภิกษุหนุ่มนั้นจึงขอขมาพระเถระ. เพราะการขอขมานั้น กรรมอันเป็นอริยูปวาทของพระภิกษุหนุ่มนั้นจึงเป็นปกติไป. เพราะเหตุนั้น ผู้ใดแม้ผู้อื่นกล่าวติเตียนพระอริยะ ผู้นั้นพึงไปขอขมา. ถ้าตนแก่กว่าพระอริยะ เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้กล่าวคำชื่อนี้และชื่อนี้แก่ท่านผู้มีอายุ ขอท่านโปรดยกโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วย" ดังนี้ แล้วพึงขอขมา. ถ้าตนอ่อนกว่าพระอริยะ เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงไหว้ นั่งกระโหย่ง ประนมมือ กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำชื่อนี้และชื่อนี้แก่ท่าน ขอท่านโปรดยกโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วย" ดังนี้ แล้วพึงขอขมา. ถ้าพระอริยบุคคลนั้นไม่ยกโทษให้ หรือไปสู่ทิศอื่นแล้ว เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงไปสู่สำนักของภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในวิหารนั้น ถ้าตนแก่กว่า พึงขอขมาด้วยการยืนเท่านั้น ถ้าตนอ่อนกว่า พึงนั่งกระโหย่ง ประนมมือ กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำชื่อนี้และชื่อนี้แก่ท่านผู้มีอายุชื่อนั้น ขอท่านผู้มีอายุนั้นโปรดยกโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วย" ดังนี้ แล้วพึงขอขมา. ถ้าพระอริยบุคคลนั้นปรินิพพานแล้ว เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงไปสู่ที่ตั้งแห่งเตียงที่ปรินิพพาน แม้จนถึงป่าช้า แล้วพึงขอขมา. เมื่อทำอย่างนี้ กรรมนั้นย่อมไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์และไม่เป็นเครื่องกั้นมรรค ย่อมเป็นปกติไปเท่านั้น.

Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi [Pg.135] samādapenti. Tattha vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde, manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya; evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149).

บทว่า มิจฉาทิฏฐิกา คือ เป็นผู้มีความเห็นวิปริต หรือเป็นผู้มีความเห็นผิด. บทว่า มิจฉาทิฏฐิกัมมสมาทานา คือ เป็นผู้มีกรรมอันต่าง ๆ กันที่สมาทานแล้วด้วยอำนาจแห่งมิจฉาทิฏฐิ และอีกนัยหนึ่ง ชนเหล่าใดให้ผู้อื่นสมาทานในกายกรรมเป็นต้นที่มีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล ชนเหล่านั้นชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิกัมมสมาทาน. ในบรรดาอริยูปวาทและมิจฉาทิฏฐิกรรมนั้น แม้ว่าอริยูปวาทกรรมจะสงเคราะห์ด้วยการถือเอาบทว่า วจีทุจริตเท่านั้น และมิจฉาทิฏฐิกรรมจะสงเคราะห์ด้วยการถือเอาบทว่า มโนทุจริตก็ตาม การกล่าวซ้ำสองอย่างนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความเป็นกรรมมีโทษมาก ดังนี้พึงทราบ. เพราะอริยูปวาทกรรมมีโทษมาก เสมอด้วยอนันตริยกรรม. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงทำให้แจ้งอรหัตตผลในปัจจุบันชาตินี้เองได้ฉันใด ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวอริยูปวาทกรรมนี้ว่ามีความสำเร็จอย่างนี้ คือ ผู้ใดไม่ละคำนั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้น ย่อมถูกนายเวรในนรกนำไปทิ้งลงในนรกฉันใด อริยูปวาทกรรมก็ย่อมนำไปทิ้งลงในนรกอย่างนั้น" (ม.อุ. 1.149).

Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, evaṃ mahāsāvajjataraṃ, yathayidaṃ, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310).

และไม่มีกรรมอื่นใดชื่อว่ามีโทษมากยิ่งกว่ามิจฉาทิฏฐิ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่อมไม่เห็นธรรมอย่างอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่มีโทษมากยิ่งกว่ามิจฉาทิฏฐินี้เลย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นที่สุด" (อ.เอกก. 1.310).

Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Athavā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati; dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti ettha dukkaṭakārinoti vinipāto; vinassantā vā ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.

คำว่า กายแตกทำลาย คือ การสละขันธ์ที่ถูกยึดถือ. คำว่า หลังจากความตาย คือ การยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ในลำดับถัดไป. อีกนัยหนึ่ง คำว่า กายแตกทำลาย คือ การขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์. คำว่า หลังจากความตาย คือ เหนือจากจุติจิต. คำว่า อบาย เป็นต้นทั้งหมดนี้ เป็นคำไวพจน์ของ นรก. จริงอยู่ นรก ชื่อว่า อบาย เพราะปราศจาก อายะ (เหตุแห่งความสุข) ที่เป็นบุญอันเป็นเหตุแห่งสวรรค์และนิพพาน, หรือเพราะไม่มี อายะ (เหตุแห่งความสุข) ของสุขทั้งหลาย. เป็นที่ไป เป็นที่พึ่งพิงของทุกข์ จึงชื่อว่า ทุคติ; หรือเป็นคติที่เกิดจากกรรมชั่วเพราะมีโทสะมาก จึงชื่อว่า ทุคติ. ผู้ทำกรรมชั่วทั้งหลายย่อมตกไปในที่นี้โดยไม่สมัครใจ จึงชื่อว่า วินิบาต; หรือผู้ที่พินาศ มีอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลาย ย่อมตกไปในที่นี้ จึงชื่อว่า วินิบาต. ในที่นี้ไม่มี อายะ (เหตุแห่งความสุข) ที่เป็นที่น่าเพลิดเพลิน จึงชื่อว่า นรก.

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo, sugatiyā apetattā; na duggati, mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā, dukkhassa ca gatibhūtattā; na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Petamahiddhikānañhi vimānānipi nibbattanti. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti. So hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīci-ādianekappakāraṃ nirayameva dīpeti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยการถือเอาคำว่า อบาย ย่อมแสดงถึงกำเนิดเดรัจฉาน. กำเนิดเดรัจฉานชื่อว่า อบาย เพราะปราศจากสุคติ; แต่ไม่ใช่ทุคติ เพราะมีการเกิดของพญานาคเป็นต้นผู้มีอานุภาพมาก. ด้วยการถือเอาคำว่า ทุคติ ย่อมแสดงถึงเปตวิสัย. เปตวิสัยนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ เพราะปราศจากสุคติ และเพราะเป็นที่ไปของทุกข์; แต่ไม่ใช่ วินิบาต เพราะไม่ได้ตกไปอย่างอสูร. จริงอยู่ วิมานของเปรตผู้มีฤทธิ์มากก็ย่อมเกิดขึ้นได้. ด้วยการถือเอาคำว่า วินิบาต ย่อมแสดงถึงอสุรกาย. อสุรกายนั้นชื่อว่า อบายและทุคติด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว และชื่อว่า วินิบาต เพราะตกไปจากความสมบูรณ์ทั้งปวง. ด้วยการถือเอาคำว่า นรก ย่อมแสดงถึงนรกมีอเวจีเป็นต้นอันมีหลายประเภท. คำว่า อุปปันนะ คือ เข้าถึงแล้ว, เกิดขึ้นแล้วในที่นั้น นี้คือความหมาย. พึงทราบฝ่ายกุศลตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว.

Ayaṃ [Pg.136] pana viseso – ettha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati. Saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādivisayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā. Avijjāti sattānaṃ cutipaṭisandhipaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayameva. Ayameva hettha viseso – yathā pubbenivāsakathāyaṃ ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbenivutthakkhandhapaacchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vuttaṃ; evamidha ‘‘cutūpapātañāṇamukhatuṇḍakena cutūpapātapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vattabbanti.

ข้อพิเศษนี้คือ ในฝ่ายสุคตินี้ ด้วยการถือเอาคำว่า สุคติ ย่อมสงเคราะห์แม้มนุษยคติ. ด้วยการถือเอาคำว่า สวรรค์ ย่อมสงเคราะห์เฉพาะเทวคติเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น คติที่งาม จึงชื่อว่า สุคติ. ประเสริฐยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น จึงชื่อว่า สวรรค์. โลกทั้งหมดนั้น ชื่อว่า โลก ด้วยอรรถว่า ย่อมแตกสลาย ย่อมพินาศ นี้คืออรรถของบท. คำว่า วิชชา คือ ทิพยจักษุญาณวิชชา. คำว่า อวิชชา คือ อวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ข้อพิเศษในที่นี้มีดังนี้ คือ เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ในเรื่องปุพเพนิวาสญาณว่า "ด้วยจะงอยปากคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในกาลก่อน" ฉันใด ในเรื่องทิพยจักษุญาณนี้ ก็พึงกล่าวว่า "ด้วยจะงอยปากคือจุตูปปาตญาณ ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิ" ฉันนั้น.

Dibbacakkhuñāṇakathā niṭṭhitā.

เรื่องทิพยจักษุญาณ จบแล้ว.

Āsavakkhayañāṇakathā

เรื่องอาสวักขยญาณ

14. So evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti arahattamaggañāṇatthāya. Arahattamaggo hi āsavavināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati. Tatra cetaṃ ñāṇaṃ tappariyāpannattāti. Cittaṃ abhininnāmesinti vipassanācittaṃ abhinīhariṃ. So idaṃ dukkhanti evamādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ jāniṃ paṭivijjhiṃ. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti, tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti, tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ jāniṃ paṭivijjhinti evamattho veditabbo.

๑๔. พระองค์นั้นทรงตั้งจิตไว้ชอบแล้วอย่างนี้ ในอาสวักขยญาณกถานี้ พึงทราบว่า จิตที่เป็นจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. คำว่า เพื่อญาณเป็นที่สิ้นอาสวะ คือ เพื่ออรหัตตมรรคญาณ. จริงอยู่ อรหัตตมรรคชื่อว่า เป็นที่สิ้นอาสวะ เพราะทำลายอาสวะทั้งหลาย. และญาณนี้ย่อมสงเคราะห์เข้าในอรหัตตมรรคนั้น. คำว่า น้อมจิตเข้าไป คือ น้อมวิปัสสนาจิตเข้าไป. ในบทว่า "นี้คือทุกข์" เป็นต้นนั้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า "ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่มีมากไปกว่านี้" พระองค์ทรงรู้ยิ่ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดทุกขสัจทั้งหมดตามความเป็นจริงด้วยการแทงตลอดลักษณะเฉพาะของตน. และทรงรู้ยิ่งซึ่งตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า "นี้คือทุกขสมุทัย". และทรงรู้ยิ่งซึ่งนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น อันเป็นที่ที่ทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้นถึงแล้วย่อมดับไป อันเป็นที่ที่ทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้นไม่เกิดขึ้นอีกว่า "นี้คือทุกขนิโรธ". และทรงรู้ยิ่ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดอริยมรรคอันนำไปสู่พระนิโรธนั้นว่า "นี้คือปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์" ตามความเป็นจริงด้วยการแทงตลอดลักษณะเฉพาะของตน พึงทราบอรรถอย่างนี้.

Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ‘‘ime āsavā’’tiādimāha. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa mayhaṃ evaṃ jānantassa evaṃ passantassa saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ katheti. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṃ dasseti. Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṃ hoti. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇanti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ [Pg.137] dasseti. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena bhagavā paccavekkhanto ‘‘khīṇā jātī’’tiādīni abbhaññāsiṃ. Katamā pana bhagavato jāti khīṇā, kathañca naṃ abbhaññāsīti? Vuccate – na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā; na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato; na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā; taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotī’’ti jānanto abbhaññāsiṃ.

ครั้นทรงแสดงสัจจะโดยสภาวะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสัจจะโดยปริยายตามอำนาจกิเลส จึงตรัสบทว่า "อาสวะเหล่านี้" เป็นต้น. คำว่า "เมื่อเราผู้รู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้" ย่อมแสดงถึงโลกุตตรมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมด้วยวิปัสสนาของพระองค์ผู้รู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้. คำว่า กามาสวะ คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า "พ้นแล้ว" นี้ ย่อมแสดงถึงขณะแห่งผล. จริงอยู่ ในขณะแห่งมรรค จิตย่อมกำลังพ้น, ในขณะแห่งผล จิตย่อมพ้นแล้ว. ด้วยบทว่า "ญาณว่าพ้นแล้วในธรรมที่พ้นแล้ว" นี้ ย่อมแสดงถึงปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทว่า "ชาติสิ้นแล้ว" เป็นต้น ย่อมแสดงถึงภูมิของปัจจเวกขณญาณนั้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาด้วยญาณนั้นแล้ว ทรงรู้ยิ่งซึ่งบทว่า "ชาติสิ้นแล้ว" เป็นต้น. ก็ชาติอะไรของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิ้นแล้ว และทรงรู้ยิ่งชาตินั้นได้อย่างไร? จะกล่าวเฉลย – ชาติในอดีตของพระองค์ยังไม่สิ้น เพราะสิ้นไปแล้วแต่ก่อน; ชาติในอนาคตก็ยังไม่สิ้น เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต; ชาติในปัจจุบันก็ยังไม่สิ้น เพราะยังคงมีอยู่. แต่ชาติใดอันมีขันธ์หนึ่ง สี่ หรือห้าประเภท ซึ่งพึงเกิดขึ้นในภพที่มีขันธ์หนึ่ง สี่ หรือห้าประเภท เพราะยังไม่ได้เจริญมรรค ชาตินั้นย่อมสิ้นไปแล้วด้วยการถึงซึ่งความเป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้นอีก เพราะได้เจริญมรรคแล้ว; พระองค์นั้นทรงพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรค แล้วทรงรู้ยิ่งชาตินั้นว่า "เมื่อไม่มีกิเลส กรรมที่ยังมีอยู่ก็ย่อมไม่ให้ปฏิสนธิในภพต่อไป".

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ, puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso. Tasmā bhagavā attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti abbhaññāsiṃ. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi etaṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā bhagavā attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti abbhaññāsiṃ. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ me natthīti abbhaññāsiṃ.

คำว่า "วุสิตัง" หมายถึง ได้ประพฤติแล้ว ได้อยู่แล้ว ได้ทำแล้ว ได้ปฏิบัติแล้ว ได้สำเร็จแล้ว. คำว่า "พรหมจริยัง" หมายถึง มรรคพรหมจรรย์. เพราะว่า ปุถุชนผู้กัลยาณชนและพระเสกขะ 7 จำพวก ย่อมประพฤติมรรคพรหมจรรย์อยู่ ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีมรรคพรหมจรรย์อันประพฤติแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาพรหมจรรย์ของพระองค์แล้ว จึงทรงทราบว่า "พรหมจรรย์ได้ประพฤติจบแล้ว". คำว่า "กตัง กรณียัง" หมายถึง กิจ 16 อย่าง อันมีปริญญากิจ ปหานกิจ สัจฉิกิริยากิจ และภาวนากิจ โดยมรรค 4 ในสัจจะ 4 ได้สำเร็จแล้ว. เพราะว่า ปุถุชนผู้กัลยาณชนเป็นต้น ย่อมกระทำกิจนี้อยู่ ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจอันทำแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณากิจของพระองค์แล้ว จึงทรงทราบว่า "กิจอันควรทำได้ทำเสร็จแล้ว". คำว่า "นาปรัง อิตถัตตายะ" หมายถึง บัดนี้ กิจคือการเจริญมรรคเพื่อความเป็นไปแห่งกิจ 16 อย่างนี้อีก หรือเพื่อความสิ้นกิเลส ไม่มีแก่เราแล้ว ดังนี้ พระองค์ทรงทราบแล้ว.

Idāni evaṃ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ taṃ āsavānaṃ khayañāṇādhigamaṃ brāhmaṇassa dassento ayaṃ kho me brāhmaṇātiādimāha. Tattha vijjāti arahattamaggañāṇavijjā. Avijjāti catusaccapaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayameva. Ayaṃ pana viseso – ayaṃ kho me brāhmaṇa tatiyā abhinibbhidā ahosīti ettha ayaṃ kho mama brāhmaṇa āsavānaṃ khayañāṇamukhatuṇḍakena catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyā abhinibbhidā tatiyā nikkhanti tatiyā ariyajāti ahosi, kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงการบรรลุอรหัตตมรรคญาณอันเป็นเครื่องสิ้นอาสวะนั้น ซึ่งเป็นญาณที่พิจารณาแล้วด้วยอาการอย่างนี้ แก่พราหมณ์ จึงตรัสพระบาลีมีคำว่า "อายัง โข เม พราหมณะ" เป็นต้น. ในพระบาลีนั้น คำว่า "วิชชา" หมายถึง อรหัตตมรรคญาณวิชชา. คำว่า "อวิชชา" หมายถึง อวิชชาที่ปิดบังอริยสัจ 4. บทที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในคำว่า "อายัง โข เม พราหมณะ ตติยา อภินิพภิทา อโหสิ" นี้ พึงทราบอรรถดังนี้ว่า ดูกรพราหมณ์ การทำลายเปลือกไข่อวิชชาที่ปิดบังอริยสัจ 4 ด้วยจะงอยปากคืออรหัตตมรรคญาณอันเป็นเครื่องสิ้นอาสวะของเรานี้ เป็นการทำลายครั้งที่ 3 เป็นการออกครั้งที่ 3 เป็นการเกิดเป็นอริยะครั้งที่ 3 เหมือนกับการที่ลูกไก่ทำลายเปลือกไข่ด้วยจะงอยปากหรือด้วยปลายเล็บเท้าแล้วออกจากเปลือกไข่นั้น เป็นการเกิดใหม่ในหมู่ไก่ ฉะนั้น.

Ettāvatā [Pg.138] kiṃ dassetīti? So hi brāhmaṇa kukkuṭacchāpako aṇḍakosaṃ

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอะไร? ดูกรพราหมณ์ ลูกไก่นั้นทำลายเปลือกไข่...

Padāletvā tato nikkhamanto sakimeva jāyati, ahaṃ pana pubbe-nivutthakkhandhapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā paṭhamaṃ tāva pubbenivāsānussatiñāṇavijjāya jāto, tato sattānaṃ cutipaṭisandhipaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇavijjāya jāto, puna catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyaṃ āsavānaṃ khayañāṇavijjāya jāto; evaṃ tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jāto. Sā ca me jāti ariyā suparisuddhāti idaṃ dassesi. Evaṃ dassento ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ, dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ, āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇanti evaṃ tīhi vijjāhi sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa dassesīti.

...ทำลายเปลือกไข่แล้วออกจากเปลือกไข่นั้น ย่อมเกิดเพียงครั้งเดียว. ส่วนเรานั้น ทำลายเปลือกไข่อวิชชาที่ปิดบังขันธ์อันเคยอยู่อาศัยในภพก่อนแล้ว ได้เกิดเป็นครั้งแรกด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณวิชชา. จากนั้น ทำลายเปลือกไข่อวิชชาที่ปิดบังการจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายแล้ว ได้เกิดเป็นครั้งที่สองด้วยทิพพจักขุญาณวิชชา. อีกทั้ง ทำลายเปลือกไข่อวิชชาที่ปิดบังอริยสัจ 4 แล้ว ได้เกิดเป็นครั้งที่สามด้วยอาสวักขยญาณวิชชา. ด้วยประการฉะนี้ เราได้เกิด 3 ครั้งด้วยวิชชา 3. และการเกิดของเรานั้น เป็นอริยะ บริสุทธิ์ยิ่งนัก ดังนี้ พระองค์ทรงแสดง. และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ด้วยปุพเพนิวาสญาณ ทรงแสดงญาณในส่วนอดีตคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ. ด้วยทิพพจักขุญาณ ทรงแสดงญาณในส่วนปัจจุบันและอนาคต. ด้วยอาสวักขยญาณ ทรงแสดงคุณทั้งปวงที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงประกาศคุณแห่งสัพพัญญูทั้งปวงด้วยวิชชา 3 แล้ว ทรงแสดงความเป็นผู้ประเสริฐสูงสุดด้วยการเกิดเป็นอริยะของพระองค์แก่พราหมณ์.

Āsavakkhayañāṇakathā niṭṭhitā.

เรื่องอาสวักขยญาณจบลงแล้ว.

Desanānumodanakathā

เรื่องการอนุโมทนาพระธรรมเทศนา.

15. Evaṃ vutte verañjo brāhmaṇoti evaṃ bhagavatā lokānukampakena brāhmaṇaṃ anukampamānena vinigūhitabbepi attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāve vijjattayapakāsikāya dhammadesanāya vutte pītivipphāraparipuṇṇagattacitto verañjo brāhmaṇo taṃ bhagavato ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ viditvā ‘‘īdisaṃ nāmāhaṃ sabbalokajeṭṭhaseṭṭhaṃ sabbaguṇasamannāgataṃ sabbaññuṃ ‘aññesaṃ abhivādanādikammaṃ na karotī’ti avacaṃ – ‘dhīratthu vatare aññāṇa’’’nti attānaṃ garahitvā ‘‘ayaṃ dāni loke ariyāya jātiyā purejātaṭṭhena jeṭṭho, sabbaguṇehi appaṭisamaṭṭhena seṭṭho’’ti niṭṭhaṃ gantvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘jeṭṭho bhavaṃ gotamo seṭṭho bhavaṃ gotamo’’ti. Evañca pana vatvā puna taṃ bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamā’’tiādimāha.

๑๕. คำว่า "เอวัง วุตเต เวรัญโช พราหมโณ" หมายถึง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอนุเคราะห์โลก ทรงประสงค์จะอนุเคราะห์พราหมณ์ ทรงแสดงความเป็นผู้ประเสริฐสูงสุดด้วยการเกิดเป็นอริยะของพระองค์ ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรปกปิดอย่างยิ่ง ด้วยพระธรรมเทศนาที่ประกาศวิชชา 3 แล้ว. พราหมณ์เวรัญชะมีกายและใจเต็มเปี่ยมด้วยปีติอันแผ่ซ่าน เมื่อได้ทราบความเป็นผู้ประเสริฐสูงสุดด้วยการเกิดเป็นอริยะของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ตำหนิตนเองว่า "เราได้กล่าวว่า 'บุคคลผู้เป็นสัพพัญญู ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวง ผู้ประเสริฐสูงสุดในโลกทั้งปวงเช่นนี้ ย่อมไม่กระทำการกราบไหว้เป็นต้นแก่ผู้อื่น' โอ้ ความไม่รู้ของเราช่างน่ารังเกียจเสียจริงหนอ!" แล้วได้ตัดสินใจว่า "พระโคดมผู้เจริญนี้ เป็นผู้ใหญ่ที่สุดในโลกด้วยการเกิดเป็นอริยะ เพราะเป็นผู้เกิดก่อน (ในทางอริยะ) เป็นผู้ประเสริฐที่สุดด้วยคุณทั้งปวง เพราะไม่มีใครเสมอเหมือน" แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำว่า "พระโคดมผู้เจริญเป็นผู้ใหญ่ที่สุด พระโคดมผู้เจริญเป็นผู้ประเสริฐที่สุด" ดังนี้. และเมื่อกราบทูลอย่างนี้แล้ว ได้อนุโมทนาพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าอีกครั้งด้วยความยินดียิ่ง แล้วได้กราบทูลคำมีว่า "อภิกกันตัง โภ โคตมะ อภิกกันตัง โภ โคตมะ" เป็นต้น.

Tatthāyaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā, bhante, ratti; nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu [Pg.139] (a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ me puggalo khamati, imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

ในพระบาลีมีคำว่า "อภิกกันตัง โภ โคตมะ" เป็นต้นนั้น คำว่า "อภิกกันตะ" นี้ ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งดงาม, น่ารัก, และอนุโมทนา. อธิบายว่า ในพระบาลีมีคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ยามแรกผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งมานานแล้ว" เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป. ในพระบาลีมีคำว่า "บุคคลนี้เป็นที่พอใจของเรา บุคคลนี้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคล 4 คนนี้" เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า งดงาม.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –

ใครหนอมาไหว้เท้าของเรา ส่องสว่างทิศทั้งปวงด้วยฤทธิ์ ด้วยยศ ด้วยวรรณะอันน่ารักยิ่ง?

Ādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante’’tiādīsu (dī. ni. 1.250) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā ‘‘sādhu sādhu, bho gotamā’’ti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

ในพระบาลีมีคำว่า "เป็นต้น" ปรากฏในอรรถว่า น่ารักยิ่ง. ในพระบาลีมีคำว่า "อภิกกันตัง ภันเต" เป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนาอย่างยิ่ง. ในบทว่า "อภิกกันตัง โภ โคตมะ" นี้ ก็ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนาอย่างยิ่งนั่นเอง. และเพราะปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนาอย่างยิ่ง ฉะนั้น พึงทราบว่า หมายถึง "สาธุ สาธุ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ" ดังนี้.

‘‘Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho’’ti.

บัณฑิตพึงกล่าวคำซ้ำ (อาเมณฑิตะ) ในความกลัว ในความโกรธ ในการสรรเสริญ ในความรีบร้อน ในความสงสัย ในความร่าเริง ในความเศร้าโศก และในความเลื่อมใส.

Iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo.

และด้วยลักษณะทางไวยากรณ์นี้ พึงทราบว่า คำว่า "อภิกกันตะ" นี้ ในบทว่า "อภิกกันตัง โภ โคตมะ" ได้กล่าวซ้ำสองครั้งโดยนัยแห่งความเลื่อมใสและการสรรเสริญ.

Atha vā abhikkantanti atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti vuttaṃ hoti. Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhi ettha adhippāyo – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanā, abhikkantaṃ yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanaṃ āgamma mama pasādo’’ti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi – bhoto gotamassa vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato abhikkantaṃ guṇādhigamanato, tathā saddhājananato paññājananato, sātthato sabyañjanato, uttānapadato gambhīratthato, kaṇṇasukhato hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato aparavambhanato, karuṇāsītalato paññāvadātato, apātharamaṇīyato vimaddakkhamato, suyyamānasukhato vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า คำว่า อภิกฺกนฺตํ หมายถึง เป็นที่น่าปรารถนายิ่งนัก เป็นที่น่าพอใจยิ่งนัก เป็นความดีงามยิ่งนัก. ในคำว่า อภิกฺกนฺตํ สองบทนั้น พราหมณ์สรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยบทว่า อภิกฺกนฺตํ บทหนึ่ง สรรเสริญความเลื่อมใสของตนด้วยบทว่า อภิกฺกนฺตํ อีกบทหนึ่ง. ด้วยว่า ในบทนี้มีความหมายดังนี้ว่า 'ท่านพระโคดมผู้เจริญ พระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ น่าเพลิดเพลินยิ่งนัก หรือว่า ความเลื่อมใสของข้าพเจ้าที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ เป็นความดีงามยิ่งนัก'. หรืออีกประการหนึ่ง พราหมณ์สรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยมุ่งหมายถึงอรรถะอย่างละ ๒ ประการ คือ พระดำรัสของท่านพระโคดม ชื่อว่า อภิกฺกนฺตํ (งดงามยิ่ง) เพราะกำจัดโทษมีราคะเป็นต้น ชื่อว่า อภิกฺกนฺตํ เพราะทำให้บรรลุคุณธรรมมีศีลเป็นต้น, เช่นเดียวกัน ชื่อว่า อภิกฺกนฺตํ เพราะทำให้เกิดศรัทธา เพราะทำให้เกิดปัญญา, เพราะสมบูรณ์ด้วยอรรถะ เพราะสมบูรณ์ด้วยพยัญชนะ, เพราะมีบทที่ตื้น (เข้าใจง่าย) เพราะมีอรรถะที่ลึกซึ้ง, เพราะไพเราะหู เพราะจับใจ, เพราะไม่ยกตน เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยพระมหากรุณา เพราะบริสุทธิ์ด้วยพระปัญญา, เพราะน่ารื่นรมย์เมื่อมาปรากฏแก่โสตทวาร เพราะทนต่อการพิสูจน์, เพราะเป็นสุขเมื่อได้ฟัง เพราะมีประโยชน์เมื่อพิจารณา ดังนี้เป็นต้น พึงประกอบความตามนี้.

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti uparimukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādipaṭicchāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā esa maggoti [Pg.140] vadeyya. Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharatta-ghanavanasaṇḍa-meghapaṭalehi caturaṅge tamasi. Ayaṃ tāva anuttānapadattho. Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patiṭṭhitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena; yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena; yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ ācikkhantena; yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanattayarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotaṃ dhārentena, mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

หลังจากนั้น พราหมณ์ยังคงสรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ประการ. ในอุปมาเหล่านั้น คำว่า นิกฺกุชฺชิตํ หมายถึง ภาชนะที่วางคว่ำหน้าลง หรือภาชนะที่คว่ำอยู่เอง. คำว่า อุกฺกุชฺเชยฺย หมายถึง พึงทำให้หงายหน้าขึ้น. คำว่า ปฏิจฺฉนฺนํ หมายถึง สิ่งที่ถูกปิดบังไว้ด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้น. คำว่า วิวเรยฺย หมายถึง พึงเปิดออก. คำว่า มูฬฺหสฺส หมายถึง แก่ผู้หลงทิศ หรือแก่ผู้หลงทาง. คำว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย หมายถึง พึงจับที่มือแล้วบอกว่า 'นี้คือทางตรง นี้คือทางที่ถูกต้อง'. คำว่า อนฺธกาเร (ในที่มืด) คือ ในความมืดมิดอันประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ในคืนแรม ๑๔ ค่ำ ในเวลาเที่ยงคืน ในป่าทึบ และในเวลาที่มีกลุ่มเมฆหนาแน่น. นี้เป็นเนื้อความของบทที่ยังไม่ชัดเจนก่อน. ส่วนนี้เป็นการประกอบความตามอรรถอธิบาย คือ พราหมณ์มีความประสงค์ว่า 'ท่านพระโคดมผู้เจริญประกาศธรรมโดยอเนกปริยายแก่ข้าพเจ้า ด้วยอาการเหล่านี้ คือ เหมือนบุคคลพึงหงายของที่คว่ำ ฉันใด ท่านพระโคดมก็ทรงยกข้าพเจ้าผู้มีหน้าเบือนหนีจากพระสัทธรรม ตั้งอยู่ในอสัทธรรม ให้พ้นจากอสัทธรรมนั้น ฉันนั้น; เหมือนบุคคลพึงเปิดของที่ปิดบังไว้ ฉันใด ท่านพระโคดมก็ทรงเปิดเผยพระศาสนาที่ถูกป่าชัฏคือมิจฉาทิฐิปิดบังไว้ ตั้งแต่กาลที่พระศาสนาของพระกัสสปพุทธเจ้าเสื่อมสูญไป ฉันนั้น; เหมือนบุคคลพึงบอกทางแก่คนหลงทาง ฉันใด ท่านพระโคดมก็ทรงบอกทางสวรรค์และทางนิพพานแก่ข้าพเจ้าผู้ดำเนินไปในทางที่ผิดและทางที่หลง ฉันนั้น; เหมือนบุคคลพึงส่องประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด ท่านพระโคดมก็ทรงประคองประทีปคือพระธรรมเทศนาอันกำจัดความมืดคือโมหะที่ปิดบังรูปคือพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น แก่ข้าพเจ้าผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะจนมองไม่เห็นรูปคือพระรัตนตรัยเหล่านั้น ฉันนั้น'.

Desanānumodanakathā niṭṭhitā.

เรื่องการอนุโมทนาพระธรรมเทศนา จบลงแล้ว.

Pasannākārakathā

เรื่องอาการแห่งความเลื่อมใส

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto ‘‘esāha’’ntiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ. Bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmīti bhavantaṃ gotamaṃ saraṇanti gacchāmi; bhavaṃ me gotamo saraṇaṃ, parāyaṇaṃ, aghassa tātā, hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena bhavantaṃ gotamaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho; tasmā ‘‘gacchāmī’’ti imassa jānāmi bujjhāmīti ayampi attho vutto. Dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo; so atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca, api ca kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttampi hetaṃ chattamāṇavakavimāne –

เมื่อสรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว พราหมณ์ผู้มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานี้ เมื่อจะทำอาการแสดงความเลื่อมใส จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เอสาหํ. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ (ข้าพเจ้านั้น). คำว่า ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ความว่า ข้าพเจ้าขอถึงท่านพระโคดมว่าเป็นที่พึ่ง; ด้วยความประสงค์ว่า 'ท่านพระโคดมเป็นที่พึ่ง เป็นที่พึ่งพิง เป็นผู้รักษาจากบาป และเป็นผู้จัดแจงประโยชน์สุขให้แก่ข้าพเจ้า' ข้าพเจ้าจึงขอถึง คือ เข้าไปหา รับใช้ ปรนนิบัติท่านพระโคดม หรือว่า ข้าพเจ้าย่อมรู้ ย่อมเข้าใจอย่างนี้. ด้วยว่า ธาตุทั้งหลายที่มีอรรถว่า 'ไป' (คติ) ย่อมมีอรรถว่า 'รู้' (พุทธิ) ด้วย; เพราะฉะนั้น คำว่า คจฺฉามิ นี้ ท่านจึงกล่าวอรรถว่า ชานามิ (รู้) พุชฺฌามิ (เข้าใจ) ไว้ด้วย. ส่วนในบทว่า ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ นี้ มีอรรถที่พึงทราบดังนี้ว่า สภาวะที่ทรงไว้ซึ่งบุคคลผู้บรรลุมรรคแล้ว ผู้กระทำนิโรธให้แจ้งแล้ว และผู้ปฏิบัติอยู่ตามคำสั่งสอน ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔ ชื่อว่า ธรรม; ธรรมนั้น โดยอรรถได้แก่ อริยมรรคและพระนิพพาน. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยอัฏฐังคิกมรรค ท่านกล่าวว่าเป็นยอดของสังขตธรรมเหล่านั้น' ดังนี้เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยพิสดาร. และมิใช่เพียงอริยมรรคและพระนิพพานเท่านั้น แต่ยังรวมถึงพระปริยัติธรรมพร้อมกับอริยผลด้วย. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในฉัตตมาณวกวิมานว่า

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

พึงเข้าถึงธรรมนี้เพื่อเป็นที่พึ่ง คือ ธรรมอันเป็นที่คลายกำหนัดจากราคะ อันไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก ธรรมอันไม่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ไม่เป็นที่น่าเกลียด ธรรมนี้อันไพเราะ อันฝึกฝนดีแล้ว อันจำแนกไว้ดีแล้ว (วิ. ว. ๘๘๗)

Ettha hi rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokanti phalaṃ. Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā [Pg.141] sabbadhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatoti saṅgho, so atthato aṭṭhaariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiṃyeva vimāne –

ในคาถานี้ คำว่า ราควิราโค ท่านกล่าวหมายถึง มรรค. คำว่า อเนชมโสกํ ท่านกล่าวหมายถึง ผล. คำว่า ธมฺมมสงฺขตํ ท่านกล่าวหมายถึง นิพพาน. คำว่า อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ ท่านกล่าวหมายถึง พระธรรมขันธ์ทั้งปวงที่จำแนกไว้ด้วยพระไตรปิฎก. ชื่อว่า สงฺฆะ เพราะรวมกันด้วยการรวมกันแห่งทิฐิและศีล หรือเพราะมีความเสมอกันด้วยทิฐิและศีล, สงฆ์นั้น โดยอรรถคือหมู่แห่งอริยบุคคล ๘ จำพวก. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในวิมานวัตถุเรื่องเดิมนั้นนั่นแลว่า

‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu;

Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);

พึงเข้าถึงพระสงฆ์นี้เพื่อเป็นที่พึ่ง ซึ่งเป็นที่ที่ทานที่ให้แล้วมีผลมาก ในคู่แห่งบุรุษผู้บริสุทธิ์ ๔ คู่ คือ บุคคลผู้เห็นธรรม ๘ จำพวก (วิ. ว. ๘๘๘)

Bhikkhūnaṃ saṅgho bhikkhusaṅgho. Ettāvatā ca brāhmaṇo tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.

หมู่แห่งภิกษุคือภิกษุสงฆ์. ด้วยเหตุนี้ พราหมณ์จึงได้ประกาศการถึงสรณะ ๓ ประการ.

Pasannākārakathā niṭṭhitā.

เรื่องอาการแห่งความเลื่อมใส จบลงแล้ว.

Saraṇagamanakathā

เรื่องการถึงสรณะ

Idāni tesveva tīsu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo saraṇaṃ gacchati,

บัดนี้ เพื่อประโยชน์แห่งความชำนาญในสรณะ ๓ ประการนั้น พึงทราบเรื่องสรณะ การถึงสรณะ และบุคคลผู้ถึงสรณะ,

Saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṃkileso, bhedoti ayaṃ vidhi vedi tabbo. So pana idha vuccamāno atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ karotīti na vutto. Atthikehi pana papañcasūdaniyaṃ vā majjhimaṭṭhakathāyaṃ bhayabheravasuttavaṇṇanato (ma. ni. aṭṭha. 1.56) sumaṅgalavilāsiniyaṃ vā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.250) saraṇavaṇṇanato gahetabboti.

ความแตกต่างของการถึงสรณะ ผลของการถึงสรณะ ความเศร้าหมอง และการขาดสรณะ. พึงทราบวิธีนี้. แต่ถ้าจะกล่าวถึงเรื่องนี้ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกานี้ ก็จะทำให้วินัยนิทานหนักเกินไป จึงไม่ได้กล่าวไว้. แต่ผู้ที่ประสงค์จะทราบ พึงศึกษาจากอรรถกถาปปัญจสูทนี มัชฌิมนิกาย ในอรรถกถาภยเภรวสูตร (ม.อ. ๑.๕๖) หรือจากอรรถกถาสุมังคลวิลาสินี ทีฆนิกาย ในอรรถกถาสรณะ (ที.อ. ๑.๒๕๐) เถิด.

Saraṇagamanakathā niṭṭhitā.

เรื่องการถึงสรณะ จบลงแล้ว.

Upāsakattapaṭivedanākathā

เรื่องการประกาศความเป็นอุบาสก

Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretūti maṃ bhavaṃ gotamo ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha ko upāsako, kasmā upāsakoti vuccati, kimassa sīlaṃ, ko ājīvo, kā vipatti, kā sampattīti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ. Taṃ atibhāriyakaraṇato idha na vibhattaṃ, atthikehi pana papañcasūdaniyaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.56) vuttanayeneva veditabbaṃ. Ajjataggeti ettha ayaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya (kathā. 441), ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā (saṃ. ni. 5.374) anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 318) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evamettha attho veditabbo. Ajjatanti ajjabhāvanti vuttaṃ hoti. Ajjadagge icceva vā [Pg.142] pāṭho, dakāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ, yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇagataṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu jānātu, ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyyuṃ, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā, dhammaṃ ‘‘na dhammo’’ti vā, saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti. Ettha ca brāhmaṇo pāṇupetaṃ saraṇagatanti puna saraṇagamanaṃ vadanto attasanniyyātanaṃ pakāsetīti veditabbo.

คำว่า “ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก” มีความหมายว่า ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ไว้ในพระทัยว่า “พราหมณ์ผู้นี้เป็นอุบาสก” หรือโปรดทรงระลึกไว้ดังนี้. ในบทว่า “อุบาสกัง” เป็นต้นนี้ พึงทราบการวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดว่า ใครชื่อว่าอุบาสก เพราะเหตุไรจึงชื่อว่าอุบาสก ศีลของอุบาสกนั้นคืออะไร อาชีพคืออะไร ความวิบัติคืออะไร ความสมบัติคืออะไร เพื่อประโยชน์แห่งความเป็นผู้ฉลาดในระเบียบของอุบาสก. การวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดนั้นไม่ได้จำแนกไว้ในอรรถกถาพระวินัยนี้ เพราะทำให้เป็นภาระมากเกินไป แต่ผู้ต้องการพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปปัญจสูทนี อรรถกถาพระมัชฌิมนิกาย. ในบทว่า “อัชชตัคเค” นี้ ศัพท์ว่า “อัคคะ” ปรากฏในความหมายว่า เบื้องต้น, ที่สุด, ส่วน, และยอดเยี่ยม. จริงอยู่ ในประโยคเป็นต้นว่า “แน่ะ นายประตู วันนี้เป็นต้นไป เราปิดประตูของพวกนิครนถ์ชายและนิครนถ์หญิงแล้ว” ปรากฏในความหมายว่า เบื้องต้น. ในประโยคเป็นต้นว่า “พึงลูบคลำปลายเล็บนั้นด้วยปลายเล็บนั้นเอง ปลายอ้อย ปลายไม้ไผ่” ปรากฏในความหมายว่า ที่สุด. ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แบ่งส่วนผลไม้รสเปรี้ยว หรือส่วนผลไม้รสหวาน หรือส่วนผลไม้รสขม โดยส่วนแห่งวิหาร หรือโดยส่วนแห่งปริเวณ” ปรากฏในความหมายว่า ส่วน. ในประโยคเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด ที่ไม่มีเท้า หรือมีสองเท้า... พระตถาคตตรัสเรียกเป็นยอดเยี่ยมในบรรดาสัตว์เหล่านั้น” ปรากฏในความหมายว่า ยอดเยี่ยม. แต่ในบทว่า “อัชชตัคเค ปาณุเปตัง” นี้ ศัพท์ว่า “อัคคะ” พึงเห็นในความหมายว่า เบื้องต้น. เพราะฉะนั้น ในบทว่า “อัชชตัคเค” นี้ ความหมายพึงทราบดังนี้ว่า “กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น”. คำว่า “อัชชตัง” เป็นอันกล่าวแล้วว่า “ความเป็นไปในวันนี้”. อีกนัยหนึ่ง มีบทว่า “อัชชทัคเค” เท่านั้น อักษร “ทะ” เป็นตัวเชื่อมบท เป็นอันกล่าวแล้วว่า “กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น”. คำว่า “ปาณุเปตัง” คือ ผู้เข้าถึงด้วยชีวิต ตราบเท่าที่ชีวิตของข้าพเจ้าเป็นไปอยู่ ตลอดกาลที่ชีวิตนั้นเป็นไป ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำไว้ในพระทัย โปรดทรงทราบว่า ข้าพเจ้าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะด้วยสรณคมน์ทั้งสาม ไม่มีศาสดาอื่น เพราะว่าถึงแม้ข้าพเจ้าจะถูกตัดศีรษะด้วยดาบอันคมกริบ ก็จะไม่กล่าวว่า พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า หรือพระธรรมไม่ใช่พระธรรม หรือพระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์. ในบทบาลีว่า “อุบาสกัง มัง” เป็นต้นนี้ พึงทราบว่า พราหมณ์กล่าวสรณคมน์อีกครั้งว่า “ปาณุเปตัง สรณคตัง” เป็นการแสดงสรณคมน์ที่มอบตน.

Evaṃ attānaṃ niyyātetvā bhagavantaṃ saparisaṃ upaṭṭhātukāmo āha – ‘‘adhivāsetu ca me bhavaṃ gotamo verañjāyaṃ vassāvāsaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Kiṃ vuttaṃ hoti – upāsakañca maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu, adhivāsetu ca me verañjāyaṃ vassāvāsaṃ, tayo māse verañjaṃ upanissāya mama anuggahatthaṃ vāsaṃ sampaṭicchatūti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti athassa vacanaṃ sutvā bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ cāretvā tuṇhībhāvena adhivāsesi; brāhmaṇassa anuggahatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

เมื่อพราหมณ์มอบตนดังนี้แล้ว ปรารถนาจะบำรุงพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยบริษัท จึงกล่าวว่า “ขอท่านพระโคดมโปรดทรงรับการอยู่จำพรรษาในเมืองเวรัญชาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ตามคำอาราธนาของข้าพระองค์ด้วยเถิด”. เป็นอันกล่าวแล้วว่าอะไร? คือ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกด้วย และโปรดทรงรับการอยู่จำพรรษาของข้าพระองค์ในเมืองเวรัญชาด้วย โปรดทรงรับการประทับอยู่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ข้าพเจ้า โดยอาศัยเมืองเวรัญชาตลอดสามเดือน. คำว่า “พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยพระอาการดุษฎีภาพ” มีความหมายว่า ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นแล้ว ไม่ทรงไหวพระวรกายหรือพระวาจา ทรงดำรงความพอพระทัยไว้ภายในพระองค์เท่านั้น ทรงรับด้วยพระอาการดุษฎีภาพ; เป็นอันกล่าวแล้วว่า ทรงรับด้วยพระทัยเท่านั้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่พราหมณ์.

Atha kho verañjo brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ viditvāti atha verañjo brāhmaṇo sace me samaṇo gotamo nādhivāseyya, kāyena vā vācāya vā paṭikkhipeyya. Yasmā pana appaṭikkhipitvā abbhantare khantiṃ dhāresi, tasmā me manasāva adhivāsesīti evaṃ ākārasallakkhaṇakusalatāya bhagavato adhivāsanaṃ viditvā, attano nisinnāsanato vuṭṭhāya catūsu disāsu bhagavantaṃ sakkaccaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā āgatakālato pabhuti jātimahallakabrāhmaṇānaṃ abhivādanādīni na karotīti vigarahitvāpi idāni viññātabuddhaguṇo kāyena vācāya manasā ca anekakkhattuṃ vandantopi atittoyeva hutvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā yāva dassanavisayo tāva paṭimukhoyeva apakkamitvā dassanavisayaṃ vijahanaṭṭhāne vanditvā pakkāmi.

คำว่า “ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชาวเวรัญชาทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว” มีความหมายว่า ในกาลนั้น พราหมณ์ชาวเวรัญชาทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาค เพราะความเป็นผู้ฉลาดในการสังเกตอาการ หรือเพราะความเป็นผู้ชำนาญในการพิจารณาว่า “ถ้าพระสมณโคดมไม่ทรงรับคำอาราธนาของข้าพเจ้า ก็พึงทรงปฏิเสธด้วยกายหรือด้วยวาจา แต่เพราะไม่ทรงปฏิเสธ ทรงดำรงความพอพระทัยไว้ภายใน เพราะฉะนั้น จึงทรงรับคำอาราธนาของข้าพเจ้าด้วยพระทัยเท่านั้น” ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งของตน กราบพระผู้มีพระภาคโดยเคารพในสี่ทิศ เวียนขวาสามครั้ง แม้ถูกตำหนิว่า “ตั้งแต่เวลาที่มาเป็นต้นไป ไม่กระทำการไหว้เป็นต้นแก่พราหมณ์ผู้เฒ่าโดยชาติ” บัดนี้เป็นผู้มีพระพุทธคุณอันทราบแล้ว หรือผู้ทราบพระพุทธคุณแล้ว แม้กราบด้วยกาย วาจา และใจหลายครั้ง ก็ยังไม่พอใจ ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยการประชุมแห่งเล็บทั้งสิบขึ้น ตั้งไว้บนศีรษะ ถอยหลังไปโดยหันหน้าตรงไปทางพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ตราบเท่าที่เขตที่มองเห็นมีอยู่ และเมื่อพ้นจากเขตที่มองเห็นแล้ว ก็กราบแล้วจากไป.

Upāsakattapaṭivedanākathā niṭṭhitā.

เรื่องการประกาศความเป็นอุบาสกจบแล้ว.

Dubbhikkhakathā

เรื่องทุพภิกขภัย

16. Tena kho pana samayena verañjā dubbhikkhā hotīti yasmiṃ samaye verañjena brāhmaṇena bhagavā verañjaṃ upanissāya vassāvāsaṃ yācito[Pg.143], tena samayena verañjā dubbhikkhā hoti. Dubbhikkhāti dullabhabhikkhā; sā pana dullabhabhikkhatā yattha manussā assaddhā honti appasannā, tattha susassakālepi atisamagghepi pubbaṇṇāparaṇṇe hoti. Verañjāyaṃ pana yasmā na tathā ahosi, apica kho dusassatāya chātakadosena ahosi tasmā tamatthaṃ dassento dvīhitikātiādimāha. Tattha dvīhitikāti dvidhā pavattaīhitikā. Īhitaṃ nāma iriyā dvidhā pavattā – cittairiyā, cittaīhā. ‘‘Ettha lacchāma nu kho kiñci bhikkhamānā na lacchāmā’’ti, ‘‘jīvituṃ vā sakkhissāma nu kho no’’ti ayamettha adhippāyo.

๑๖. คำว่า “ครั้งนั้นแล เมืองเวรัญชาเกิดทุพภิกขภัย” มีความหมายว่า ในกาลใดที่พราหมณ์ชาวเวรัญชาอาราธนาพระผู้มีพระภาคให้จำพรรษาในเมืองเวรัญชา ในกาลนั้น เมืองเวรัญชาเกิดทุพภิกขภัย หรืออดอยาก ขาดแคลนอาหาร. คำว่า “ทุพภิกขา” คือ มีภิกษาที่ได้ยาก. ความเป็นผู้มีภิกษาที่ได้ยากนั้น ย่อมมีในที่ที่มนุษย์ทั้งหลายไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใสในพระรัตนตรัย แม้ในกาลที่มีพืชพรรณดี หรือในกาลที่มีพืชพรรณสมบูรณ์ ข้าวเปลือกและพืชพรรณก็มีราคาถูกมาก. แต่ในเมืองเวรัญชาไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะไม่ได้เกิดจากความไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส แต่เกิดจากพืชพรรณไม่ดี หรือเพราะความเป็นผู้มีพืชพรรณไม่สมบูรณ์ เพราะโทษคือความอดอยาก. เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงความหมายนั้น หรือความหมายว่าเกิดเพราะโทษคือความอดอยาก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ทวีหิติกา”. ในบทนั้น คำว่า “ทวีหิติกา” คือ มีอาการเป็นไปโดยสองอย่าง. ชื่อว่า “อีหิตะ” คือ อาการที่จิตเป็นไปโดยสองอย่าง คือ อาการของจิต ความกระวนกระวายของจิตว่า “เมื่อขอสิ่งใดสิ่งหนึ่งในเมืองเวรัญชานี้ จักได้หรือหนอ จักไม่ได้” และ “จักสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้หรือหนอ จักไม่สามารถ” นี้เป็นความหมายในบทนี้.

Atha vā dvīhitikāti dujjīvikā, īhitaṃ īhā iriyanaṃ pavattanaṃ jīvitantiādīni padāni ekatthāni. Tasmā dukkhena īhitaṃ ettha pavattatīti dvīhitikāti ayamettha padattho. Setaṭṭhikāti setakāni aṭṭhīni etthāti setaṭṭhikā. Divasampi yācitvā kiñci aladdhā matānaṃ kapaṇamanussānaṃ ahicchattakavaṇṇehi aṭṭhīhi tatra tatra parikiṇṇāti vuttaṃ hoti. Setaṭṭikātipi pāṭho. Tassattho – setā aṭṭi etthāti setaṭṭikā. Aṭṭīti āturatā byādhi rogo. Tattha ca sassānaṃ gabbhaggahaṇakāle setakarogena upahatameva pacchinnakhīraṃ aggahitataṇḍulaṃ paṇḍarapaṇḍaraṃ sālisīsaṃ vā yavagodhūmasīsaṃ vā nikkhamati, tasmā ‘‘setaṭṭikā’’ti vuccati.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า ทวีหิติกา หมายถึง มีการเลี้ยงชีพลำบาก คำว่า อีหิตะ, อีหา, อิริยนะ, ปวัตตนะ, ชีวิตะ เป็นต้นเหล่านี้ มีความหมายอย่างเดียวกัน เพราะเหตุนั้น ในเมืองเวรัญชานี้ การเลี้ยงชีพ (อีหิตะ) เป็นไปโดยยาก เพราะฉะนั้น คำว่า ทวีหิติกา นี้ จึงเป็นเนื้อความแห่งบทในที่นี้ คำว่า เสตัฏฐิกา หมายถึง มีกระดูกขาวในเมืองนี้ อธิบายว่า กระดูกของพวกคนยากไร้ที่ตายไปเพราะไม่ได้อะไรเลยแม้จะเที่ยวขอทานตลอดทั้งวัน ย่อมกระจัดกระจายอยู่ตามที่ต่างๆ มีสีขาวเหมือนเห็ด อีกปาฐะหนึ่งว่า เสตัฏฏิกา อรรถของปาฐะนั้นคือ มีโรคอัฏฏิสีขาวในเมืองนี้ คำว่า อัฏฏิ หมายถึง ความเจ็บไข้ โรคภัย หรือความป่วยไข้ และในเมืองนั้น ในเวลาที่ข้าวตั้งท้อง รวงข้าวสาลี หรือรวงข้าวบาร์เลย์และข้าวสาลี ที่ถูกโรคขาว (โรคเพลี้ย) ประทุษร้ายแล้ว ย่อมมีน้ำนมขาดไป เมล็ดข้าวสารไม่ก่อตัว มีลักษณะขาวโพลนออกมา เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า เสตัฏฐิกา

Vappakāle suṭṭhu abhisaṅkharitvāpi vuttasassaṃ tattha salākā eva sampajjatīti salākāvuttā; salākāya vā tattha jīvitaṃ pavattentīti salākāvuttā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Tattha kira dhaññavikkayakānaṃ santikaṃ kayakesu gatesu dubbalamanusse abhibhavitvā balavamanussāva dhaññaṃ kiṇitvā gacchanti. Dubbalamanussā alabhamānā mahāsaddaṃ karonti. Dhaññavikkayakā ‘‘sabbesaṃ saṅgahaṃ karissāmā’’ti dhaññakaraṇaṭṭhāne dhaññamāpakaṃ nisīdāpetvā ekapasse vaṇṇajjhakkhaṃ nisīdāpesuṃ. Dhaññatthikā vaṇṇajjhakkhassa santikaṃ gacchanti. So āgatapaṭipāṭiyā mūlaṃ gahetvā ‘‘itthannāmassa ettakaṃ dātabba’’nti salākaṃ likhitvā deti, te taṃ gahetvā dhaññamāpakassa santikaṃ gantvā dinnapaṭipāṭiyā dhaññaṃ gaṇhanti. Evaṃ salākāya tattha jīvitaṃ pavattentīti salākāvuttā.

ในเวลาหว่าน แม้จะเตรียมการอย่างดีแล้ว พืชที่หว่านในเมืองนั้นก็เกิดเป็นเพียงซังข้าวเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สลากาวุตตา หรืออีกนัยหนึ่ง ในเมืองนั้น ประชาชนยังชีวิตให้เป็นไปด้วยสลาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สลากาวุตตา อธิบายว่า ได้ยินว่า ในเมืองนั้น เมื่อพวกผู้ซื้อไปยังสำนักของพวกคนขายข้าว พวกคนมีกำลังข่มเหงคนอ่อนแอแล้วซื้อข้าวไป พวกคนอ่อนแอเมื่อไม่ได้ข้าวก็ส่งเสียงอื้อฉาว พวกคนขายข้าวคิดว่า 'เราจะสงเคราะห์ทุกคน' จึงให้พนักงานตวงข้าวนั่งลงในที่ตวงข้าว และให้พนักงานตรวจเงินนั่งลง ณ ข้างหนึ่ง พวกผู้ต้องการข้าวก็ไปหาพนักงานตรวจเงิน พนักงานตรวจเงินนั้นรับเงินตามลำดับที่มาถึงแล้ว เขียนสลากให้ว่า 'พึงให้ข้าวจำนวนเท่านี้แก่คนชื่อนี้' พวกเขารับสลากนั้นแล้วไปหาพนักงานตวงข้าว รับข้าวตามลำดับที่ได้รับสลาก ด้วยประการฉะนี้ ในเมืองนั้น ประชาชนยังชีวิตให้เป็นไปด้วยสลาก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สลากาวุตตา

Na [Pg.144] sukarā uñchena paggahena yāpetunti paggahena yo uñcho, tena yāpetuṃ na sukarā. Pattaṃ gahetvā yaṃ ariyā uñchaṃ karonti, bhikkhācariyaṃ caranti, tena uñchena yāpetuṃ na sukarāti vuttaṃ hoti. Tadā kira tattha sattaṭṭhagāme piṇḍāya caritvā ekadivasampi yāpanamattaṃ na labhanti.

คำว่า ไม่สามารถจะยังชีพอยู่ได้ด้วยการแสวงหาอาหารด้วยการประคองบาตร ความว่า การแสวงหาอาหารใดที่กระทำด้วยการประคองบาตร การยังชีพด้วยการแสวงหาอาหารนั้นทำได้ยาก อธิบายว่า การแสวงหาอาหาร (การเที่ยวบิณฑบาต) ใดที่พระอริยเจ้าทั้งหลายถือบาตรเที่ยวไป การยังชีพด้วยการแสวงหาอาหารนั้นทำได้ยาก ในกาลนั้น ได้ยินว่า ในเมืองนั้น ภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตไปถึง ๗-๘ หมู่บ้าน ก็ยังไม่ได้อาหารแม้เพียงพอแก่การยังชีพวันหนึ่งๆ

Tena kho pana samayena uttarāpathakā assavāṇijā…pe… assosi kho bhagavā udukkhalasaddanti – tenāti yasmiṃ samaye bhagavā verañjaṃ upanissāya vassāvāsaṃ upagato tena samayena. Uttarāpathavāsikā uttarāpathato vā āgatattā evaṃ laddhavohārā assavāṇijā uttarāpathe assānaṃ uṭṭhānaṭṭhāne pañca assasatāni gahetvā diguṇaṃ tiguṇaṃ lābhaṃ patthayamānā desantaraṃ gacchantā tehi attano vikkāyikabhaṇḍabhūtehi pañcamattehi assasatehi verañjaṃ vassāvāsaṃ upagatā honti. Kasmā? Na hi sakkā tasmiṃ dese vassike cattāro māse addhānaṃ paṭipajjituṃ. Upagacchantā ca bahinagare udakena anajjhottharaṇīye ṭhāne attano ca vāsāgārāni assānañca mandiraṃ kārāpetvā vatiyā parikkhipiṃsu. Tāni tesaṃ vasanaṭṭhānāni ‘‘assamaṇḍalikāyo’’ti paññāyiṃsu. Tenāha – ‘‘tehi assamaṇḍalikāsu bhikkhūnaṃ patthapatthapulakaṃ paññattaṃ hotī’’ti. Patthapatthapulakanti ekamekassa bhikkhuno patthapatthapamāṇaṃ pulakaṃ. Pattho nāma nāḷimattaṃ hoti, ekassa purisassa alaṃ yāpanāya. Vuttampi hetaṃ – ‘‘patthodano nālamayaṃ duvinna’’nti (jā. 2.21.192). Pulakaṃ nāma nitthusaṃ katvā ussedetvā gahitayavataṇḍulā vuccanti. Yadi hi sathusā honti, pāṇakā vijjhanti, addhānakkhamā na honti. Tasmā te vāṇijā addhānakkhamaṃ katvā yavataṇḍulamādāya addhānaṃ paṭipajjanti ‘‘yattha assānaṃ khādanīyaṃ tiṇaṃ dullabhaṃ bhavissati, tatthetaṃ assabhattaṃ bhavissatī’’ti.

สมัยนั้นแล พ่อค้าม้าชาวอุตตราปถะ... พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับเสียงครก ดังนี้ ในบทเหล่านั้น คำว่า เตนะ (โดยสมัยนั้น) คือ ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าจำพรรษาอาศัยเมืองเวรัญชา พ่อค้าม้าชาวอุตตราปถะ คือผู้ที่อาศัยอยู่ในอุตตราปถะ หรือผู้ที่มาจากอุตตราปถะ จึงได้ชื่ออย่างนั้น พวกพ่อค้าม้าเหล่านั้นนำม้า ๕๐๐ ตัวมาจากแหล่งกำเนิดม้าในอุตตราปถะ ปรารถนากำไร ๒ เท่า ๓ เท่า เมื่อเดินทางไปยังต่างถิ่น ได้เข้าจำพรรษาในเมืองเวรัญชาพร้อมกับม้าประมาณ ๕๐๐ ตัวเหล่านั้นซึ่งเป็นสินค้าของตน เพราะเหตุใดจึงเข้าจำพรรษา? เพราะในถิ่นนั้น ไม่สามารถเดินทางไกลได้ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน และเมื่อเข้าจำพรรษาแล้ว พวกเขาก็สร้างที่พักของตนและคอกม้าในที่ที่น้ำท่วมไม่ถึงนอกเมือง แล้วล้อมรั้วไว้ ที่พักเหล่านั้นของพวกเขาจึงปรากฏชื่อว่า 'อัสสมัณฑลิกา' (วงเวียนม้า) เพราะเหตุนั้น ท่านพระอุปาลีเถระจึงกล่าวว่า 'ในอัสสมัณฑลิกาเหล่านั้น พ่อค้าม้าได้จัดถวายข้าวสารมุยอแก่ภิกษุทั้งหลายรูปละทะนานๆ' คำว่า ปัตถะปัตถะปุลกัง คือ ข้าวปุลกะมีประมาณรูปละหนึ่งทะนาน คำว่า ทะนาน (ปัตถะ) มีประมาณเท่ากับหนึ่งนาฬิกา พอเพียงสำหรับการยังชีพของคนหนึ่งคน สมจริงดังคำที่ท้าวทัตตมัจฉริยโกสิยเศรษฐีกล่าวไว้ว่า 'ข้าวสุกหนึ่งทะนานนี้ ไม่พอสำหรับเราสองคน' (ขุ.ชา. ๒๗/๑๙๒) ข้าวสารมุยอที่เอาแกลบออกแล้ว นึ่งแล้ว เรียกว่า ปุลกะ เพราะว่าถ้ายังมีแกลบอยู่ พวกมอดจะกัดกิน และจะไม่ทนทานต่อการเดินทางไกล เพราะเหตุนั้น พ่อค้าเหล่านั้นจึงทำข้าวสารมุยอให้ทนทานต่อการเดินทางไกลแล้วนำติดตัวไปเพื่อเดินทางไกล โดยคิดว่า 'ในที่ใด หญ้าอันเป็นของเคี้ยวของม้าหาได้ยาก ในที่นั้น ข้าวสารมุยอนี้จักเป็นอาหารม้า'

Kasmā pana tehi taṃ bhikkhūnaṃ paññattanti? Vuccate – ‘‘na hi te dakkhiṇāpathamanussā viya assaddhā appasannā, te pana saddhā pasannā buddhamāmakā, dhammamāmakā, saṅghamāmakā; te pubbaṇhasamayaṃ kenacideva karaṇīyena nagaraṃ pavisantā dve tayo divase addasaṃsu sattaṭṭha bhikkhū sunivatthe supārute [Pg.145] iriyāpathasampanne sakalampi nagaraṃ piṇḍāya caritvā kiñci alabhamāne. Disvāna nesaṃ etadahosi – ‘‘ayyā imaṃ nagaraṃ upanissāya vassaṃ upagatā; chātakañca vattati, na ca kiñci labhanti, ativiya kilamanti. Mayañcamha āgantukā, na sakkoma nesaṃ devasikaṃ yāguñca bhattañca paṭiyādetuṃ. Amhākaṃ pana assā sāyañca pāto ca dvikkhattuṃ bhattaṃ labhanti. Yaṃnūna mayaṃ ekamekassa assassa pātarāsabhattato ekamekassa bhikkhuno patthapatthapulakaṃ dadeyyāma. Evaṃ ayyā ca na kilamissanti, assā ca yāpessantī’’ti. Te bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocetvā ‘‘bhante, tumhe patthapatthapulakaṃ paṭiggahetvā yaṃ vā taṃ vā katvā paribhuñjathā’’ti yācitvā devasikaṃ patthapatthapulakaṃ paññapesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tehi assamaṇḍalikāsu bhikkhūnaṃ patthapatthapulakaṃ paññattaṃ hotī’’ti.

เพราะเหตุไรเล่า พ่อค้าม้าเหล่านั้นจึงได้จัดถวายข้าวปลายข้าวแก่พระภิกษุทั้งหลาย? คำตอบคือ แท้จริง พ่อค้าเหล่านั้นมิได้เป็นคนไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส เหมือนพวกมนุษย์ในทักขิณาปถะ แต่พวกเขาเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธัมมมามกะ สังฆมามกะ ในเวลาเช้า เมื่อพวกเขาเข้าไปในเมืองด้วยกิจบางอย่าง ได้เห็นพระภิกษุ ๗-๘ รูป ผู้นุ่งห่มเรียบร้อย มีอิริยาบถสมบูรณ์ เที่ยวบิณฑบาตไปทั่วทั้งเมืองแล้วไม่ได้อะไรเลยตลอด ๒-๓ วัน เมื่อเห็นดังนั้น พวกเขาจึงคิดว่า 'พระคุณเจ้าทั้งหลายมาจำพรรษาอาศัยเมืองนี้อยู่ ความอดอยากก็กำลังปรากฏ และท่านก็ไม่ได้อะไรเลย ลำบากเหลือเกิน พวกเราเป็นคนต่างถิ่น ไม่สามารถจัดหาข้าวต้มและข้าวถวายท่านได้ทุกวัน แต่ว่าม้าของเราได้อาหารวันละสองครั้ง ทั้งตอนเย็นและตอนเช้า ถ้าเราจะแบ่งข้าวปลายข้าวหนึ่งทะนานจากอาหารเช้าของม้าแต่ละตัวถวายแก่พระภิกษุแต่ละรูป ก็คงจะดี เมื่อทำอย่างนี้ พระคุณเจ้าทั้งหลายก็จะไม่ลำบาก และม้าทั้งหลายก็ยังพอเลี้ยงชีวิตอยู่ได้' เมื่อคิดดังนี้แล้ว พ่อค้าม้าเหล่านั้นจึงไปหาพระภิกษุทั้งหลาย แจ้งเรื่องนั้นแล้วอ้อนวอนว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงรับข้าวปลายข้าวไปแล้วทำตามสมควรแล้วฉันเถิด' แล้วจึงได้จัดถวายข้าวปลายข้าวทุกวัน เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า 'ข้าวปลายข้าวสำหรับพระภิกษุทั้งหลายนั้น พ่อค้าม้าเหล่านั้นได้จัดถวายไว้ในคอกม้า'

Paññattanti niccabhattasaṅkhepena ṭhapitaṃ. Idāni bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvātiādīsu pubbaṇhasamayanti divasassa pubbabhāgasamayaṃ, pubbaṇhasamayeti attho. Pubbaṇhe vā samayaṃ pubbaṇhasamayaṃ, pubbaṇhe ekaṃ khaṇanti vuttaṃ hoti. Evaṃ accantasaṃyoge upayogavacanaṃ labbhati. Nivāsetvāti paridahitvā, vihāranivāsanaparivattanavasenetaṃ veditabbaṃ. Na hi te tato pubbe anivatthā ahesuṃ. Pattacīvaramādāyāti pattaṃ hatthehi cīvaraṃ kāyena ādiyitvā sampaṭicchādetvā, dhāretvāti attho. Yena vā tena vā hi pakārena gaṇhantā ādāyaicceva vuccanti, yathā ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti (dī. ni. 1.21). Piṇḍaṃ alabhamānāti sakalampi verañjaṃ caritvā tiṭṭhatu piṇḍo, antamaso ‘‘aticchathā’’ti vācampi alabhamānā.

คำว่า ปญฺญตฺตํ (บัญญัติแล้ว) หมายถึง ตั้งไว้โดยส่วนแห่งภัตประจำ ในบทว่า ภิกฺขู ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา เป็นต้น คำว่า ปุพฺพณฺหสมยํ (ในเวลาเช้า) หมายถึง เวลาส่วนแรกของวัน หรือหมายถึง ตลอดเวลาหนึ่งในส่วนแรกของวัน หรือตลอดชั่วขณะหนึ่งในส่วนแรกของวัน ในกรณีที่ประกอบด้วยอัจจันตสังโยคเช่นนี้ ย่อมได้รูปทุติยาวิภัตติ คำว่า นิวาเสตฺวา (นุ่งแล้ว) หมายถึง นุ่งห่มแล้ว พึงทราบว่าคำนี้หมายถึงการเปลี่ยนผ้านุ่งสำหรับอยู่ในวิหารมาเป็นผ้านุ่งสำหรับไปข้างนอก เพราะก่อนหน้านั้น ท่านเหล่านั้นมิใช่ว่าจะไม่ได้นุ่งผ้า คำว่า ปตฺตจีวรมฺอาทาย (ถือบาตรและจีวร) หมายถึง ถือบาตรด้วยมือ ทรงจีวรด้วยกาย คือรับและห่มจีวรไว้ แท้จริง ผู้ที่ถือเอาด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็เรียกว่า อาทาย (ถือเอา) ทั้งนั้น เหมือนในประโยคว่า สมฺอาทาย ปกฺกมติ (สมาทานแล้วหลีกไป) คำว่า ปิณฺฑํ อลภมานา (ไม่ได้บิณฑบาต) หมายถึง เที่ยวไปทั่วเมืองเวรัญชาแล้ว ไม่ได้แม้แต่บิณฑบาต อย่าว่าแต่บิณฑบาตเลย แม้แต่คำว่า นิมนต์โปรดข้างหน้าเถิด ก็ไม่ได้

Patthapatthapulakaṃ ārāmaṃ āharitvāti gatagataṭṭhāne laddhaṃ ekamekaṃ patthapatthapulakaṃ gahetvā ārāmaṃ netvā. Udukkhale koṭṭetvā koṭṭetvā paribhuñjantīti therānaṃ koci kappiyakārako natthi, yo nesaṃ taṃ gahetvā yāguṃ vā bhattaṃ vā paceyya. Sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti na ca vaṭṭati. Te evaṃ no sallahukavuttitā ca bhavissati, sāmapākaparimocanañcāti aṭṭha aṭṭha janā vā dasa dasa janā vā ekato hutvā udukkhale koṭṭetvā koṭṭetvā sakaṃ sakaṃ paṭivīsaṃ udakena temetvā paribhuñjanti. Evaṃ paribhuñjitvā appossukkā samaṇadhammaṃ karonti[Pg.146]. Bhagavato pana te assavāṇijā patthapulakañca denti, tadupiyañca sappimadhusakkaraṃ. Taṃ āyasmā ānando āharitvā silāyaṃ pisati. Puññavatā paṇḍitapurisena kataṃ manāpameva hoti. Atha naṃ pisitvā sappiādīhi sammā yojetvā bhagavato upanāmesi. Athettha devatā dibbojaṃ pakkhipanti. Taṃ bhagavā paribhuñjati. Paribhuñjitvā phalasamāpattiyā kālaṃ atināmeti. Na tato paṭṭhāya piṇḍāya carati.

คำว่า ปตฺถปตฺถปุลกํ อารามํ อาหริตฺวา (นำข้าวปลายข้าวหนึ่งทะนานๆ ไปสู่อาราม) หมายถึง ถือเอาข้าวปลายข้าวหนึ่งทะนานๆ ที่ได้ในที่ที่ไปแล้วๆ นำไปสู่อาราม คำว่า อุทุกฺขเล โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ปริภุญฺชนฺติ (ตำแล้วๆ ฉันในครก) หมายถึง ไม่มีกัปปิยการกคนใดของพระเถระเหล่านั้น ที่จะรับข้าวปลายข้าวนั้นไปต้มเป็นข้าวต้มหรือหุงเป็นข้าวสวยถวาย แม้การหุงหาเองก็ไม่สมควรแก่สมณะและไม่ควรทำ พระเถระเหล่านั้นคิดว่า 'เมื่อเราฉันอย่างนี้ ความเป็นผู้เลี้ยงง่ายจะมีแก่เรา และจะพ้นจากการหุงหาเองด้วย' ดังนี้แล้ว พระภิกษุ ๘ รูปบ้าง ๑๐ รูปบ้าง จึงรวมกันตำข้าวปลายข้าวในครกแล้วๆ นำส่วนของตนๆ มาพรมน้ำให้ชุ่มแล้วฉัน เมื่อฉันอย่างนี้แล้ว ก็เป็นผู้มีความขวนขวายน้อย บำเพ็ญสมณธรรม ส่วนพ่อค้าม้าเหล่านั้นได้ถวายข้าวปลายข้าวหนึ่งทะนาน และเนยใส น้ำผึ้ง น้ำตาล ที่สมควรแก่ข้าวปลายข้าวนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระอานนท์เถระนำสิ่งนั้นมาบดบนแผ่นหิน การกระทำของบัณฑิตผู้มีบุญย่อมเป็นที่น่าพอใจเสมอ ลำดับนั้น ท่านบดแล้วผสมกับเนยใสเป็นต้นอย่างดีแล้วน้อมเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในขณะนั้น เทวดาทั้งหลายก็ใส่โอชะทิพย์ลงไป พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยสิ่งนั้น เมื่อเสวยแล้ว ทรงยับยั้งอยู่ด้วยผลสมาบัติ ตั้งแต่นั้นมา พระองค์ก็มิได้เสด็จเที่ยวบิณฑบาตอีกเลย

Kiṃ panānandatthero tadā bhagavato upaṭṭhāko hotīti? Hoti, no ca kho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhā. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassantare nibaddhupaṭṭhāko nāma natthi. Kadāci nāgasamālatthero bhagavantaṃ upaṭṭhāsi, kadāci nāgitatthero, kadāci meghiyatthero, kadāci upavāṇatthero, kadāci sāgatatthero, kadāci sunakkhatto licchaviputto. Te attano ruciyā upaṭṭhahitvā yadā icchanti tadā pakkamanti. Ānandatthero tesu tesu upaṭṭhahantesu appossukko hoti, pakkantesu sayameva vattapaṭipattiṃ karoti. Bhagavāpi kiñcāpi me ñātiseṭṭho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ na tāva labhati, atha kho evarūpesu ṭhānesu ayameva patirūpoti adhivāsesi. Tena vuttaṃ – ‘‘āyasmā panānando patthapulakaṃ silāyaṃ pisitvā bhagavato upanāmesi, taṃ bhagavā paribhuñjatī’’ti.

ถามว่า ก็ในเวลานั้น พระอานนท์เถระเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้าหรือ? ตอบว่า เป็น แต่ยังไม่ได้ตำแหน่งอุปัฏฐาก เพราะในช่วง ๒๐ พรรษาแรกแห่งปฐมโพธิกาล อุปัฏฐากประจำของพระผู้มีพระภาคเจ้ายังไม่มี บางครั้งพระนาคสมาลเถระอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้า บางครั้งพระนาคิตเถระ บางครั้งพระเมฆิยเถระ บางครั้งพระอุปวาณเถระ บางครั้งพระสาคตเถระ บางครั้งพระสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรอุปัฏฐาก ท่านเหล่านั้นอุปัฏฐากตามความพอใจของตน เมื่อใดปรารถนาจะหลีกไป ก็หลีกไป เมื่อท่านเหล่านั้นอุปัฏฐากอยู่ พระอานนท์เถระก็มีความขวนขวายน้อย แต่เมื่อท่านเหล่านั้นหลีกไปแล้ว ท่านก็บำเพ็ญวัตรปฏิบัติด้วยตนเอง แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงดำริว่า 'แม้ญาติผู้ประเสริฐของเราผู้นี้จะยังไม่ได้ตำแหน่งอุปัฏฐาก แต่ในฐานะเช่นนี้ ผู้นี้นี่แหละเหมาะสม' จึงทรงรับไว้ เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระ (หรือพระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า 'พระอานนท์เถระนำข้าวปลายข้าวมาบดบนแผ่นหินแล้วถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสวยสิ่งนั้น'

Nanu ca manussā dubbhikkhakāle ativiya ussāhajātā puññāni karonti, attanā abhuñjitvāpi bhikkhūnaṃ dātabbaṃ maññanti. Te tadā kasmā kaṭacchubhikkhampi na adaṃsu? Ayañca verañjo brāhmaṇo mahatā ussāhena bhagavantaṃ vassāvāsaṃ yāci, so kasmā bhagavato atthibhāvampi na jānātīti? Vuccate – mārāvaṭṭanāya. Verañjañhi brāhmaṇaṃ bhagavato santikā pakkantamattameva sakalañca nagaraṃ samantā ca yojanamattaṃ yattha sakkā purebhattaṃ piṇḍāya caritvā paccāgantuṃ, taṃ sabbaṃ māro āvaṭṭetvā mohetvā sabbesaṃ asallakkhaṇabhāvaṃ katvā pakkāmi. Tasmā na koci antamaso sāmīcikammampi kattabbaṃ maññittha.

จะตำหนิว่า มนุษย์ทั้งหลายในคราวที่อดอยากอาหารขาดแคลน มีความพยายามเกิดขึ้นอย่างยิ่ง กระทำบุญทั้งหลายอยู่มิใช่หรือ แม้ยังไม่ได้บริโภคเอง ก็สำคัญว่าควรให้แก่ภิกษุทั้งหลายมิใช่หรือ คนเหล่านั้นในกาลนั้นเพราะเหตุไรจึงไม่ถวายแม้ภิกษาเพียงทัพพีเดียวเล่า และพราหมณ์เวรัญชานี้ก็ทูลขอการจำพรรษาตลอดฤดูฝนจากพระผู้มีพระภาคด้วยความพยายามอย่างยิ่ง พราหมณ์เวรัญชานั้นเพราะเหตุไรจึงไม่รู้แม้ซึ่งการมีอยู่ของพระผู้มีพระภาคเล่า ดังนี้? ตอบว่า เพราะการลวงล่อของมาร. เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากสำนักของพราหมณ์เวรัญชาไปแล้ว มารได้ทำให้จิตของพราหมณ์เวรัญชาและชาวเมืองทั้งหมด รวมถึงสถานที่โดยรอบประมาณหนึ่งโยชน์ที่สามารถเที่ยวบิณฑบาตในเวลาเช้าแล้วกลับมาได้ทั้งหมดนั้น หมุนไปแล้ว ลวงล่อแล้ว ทำให้หลงแล้ว กระทำความเป็นผู้ไม่รู้แก่คนทั้งหมดแล้วก็จากไป เพราะเหตุนั้น ใครๆ จึงไม่สำคัญว่าควรทำแม้การกระทำที่ควรเคารพ.

Kiṃ [Pg.147] pana bhagavāpi mārāvaṭṭanaṃ ajānitvāva tattha vassaṃ upagatoti? No ajānitvā. Atha kasmā campā-sāvatthi-rājagahādīnaṃ aññatarasmiṃ na upagatoti? Tiṭṭhantu campā-sāvatthi-rājagahādīni, sacepi bhagavā tasmiṃ saṃvacchare uttarakuruṃ vā tidasapuraṃ vā gantvā vassaṃ upagaccheyya, tampi māro āvaṭṭeyya. So kira taṃ saṃvaccharaṃ ativiya āghātena pariyuṭṭhitacitto ahosi. Idha pana bhagavā imaṃ atirekakāraṇaṃ addasa – ‘‘assavāṇijā bhikkhūnaṃ saṅgahaṃ karissantī’’ti. Tasmā verañjāyameva vassaṃ upagacchi.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคก็ทรงเข้าจำพรรษาในเมืองนั้นเพราะไม่ทรงทราบการลวงล่อของมารเท่านั้นหรือ? ไม่ใช่ไม่ทรงทราบ. ถ้าเช่นนั้นเพราะเหตุไรจึงไม่ทรงเข้าจำพรรษาในเมืองใดเมืองหนึ่งในบรรดาเมืองทั้งหลายมีจำปา สาวัตถี ราชคฤห์เป็นต้นเล่า? เมืองทั้งหลายมีจำปา สาวัตถี ราชคฤห์เป็นต้น จงตั้งอยู่ก่อนเถิด แม้หากพระผู้มีพระภาคจะเสด็จไปสู่ทวีปอุตตรกุรุหรือสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์แล้วทรงเข้าจำพรรษาในปีนั้น มารก็ยังจะลวงล่อสถานที่นั้นได้ มารนั้นแลในปีนั้นมีจิตถูกครอบงำด้วยโทสะหรือความอาฆาตอย่างยิ่ง. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงเห็นเหตุพิเศษนี้ในเมืองเวรัญชาแห่งนี้ว่า 'พ่อค้าม้าทั้งหลายจะสงเคราะห์ภิกษุทั้งหลาย' เพราะเหตุนั้นจึงทรงเข้าจำพรรษาในเมืองเวรัญชาเท่านั้น.

Kiṃ pana māro vāṇijake āvaṭṭetuṃ na sakkotīti? No na sakkoti, te pana āvaṭṭitapariyosāne āgamiṃsu. Paṭinivattitvā kasmā na āvaṭṭetīti? Avisahatāya. Na hi so tathāgatassa abhihaṭabhikkhāya nibaddhadānassa appitavattassa antarāyaṃ kātuṃ visahati. Catunnañhi na sakkā antarāyo kātuṃ. Katamesaṃ catunnaṃ? Tathāgatassa abhihaṭabhikkhāsaṅkhepena vā nibaddhadānassa appitavattasaṅkhepena vā pariccattānaṃ catunnaṃ paccayānaṃ na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ. Buddhānaṃ jīvitassa na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ. Asītiyā anubyañjanānaṃ byāmappabhāya vā na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ. Candimasūriyadevabrahmānampi hi pabhā tathāgatassa anubyañjanabyāmappabhāppadesaṃ patvā vihatānubhāvā honti. Buddhānaṃ sabbaññutaññāṇassa na sakkā kenaci antarāyo kātunti imesaṃ catunnaṃ na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ. Tasmā mārena akatantarāyaṃ bhikkhaṃ bhagavā sasāvakasaṅgho tadā paribhuñjatīti veditabbo.

อนึ่ง มารไม่สามารถลวงล่อพ่อค้าทั้งหลายได้หรือ? ไม่ใช่ไม่สามารถ แต่พ่อค้าเหล่านั้นมาถึงแล้วในที่สุดแห่งการลวงล่อ. กลับมาแล้วเพราะเหตุไรจึงไม่ลวงล่อเล่า? เพราะความเป็นผู้ไม่กล้า. มารนั้นไม่สามารถกระทำอันตรายแก่ภัตที่นำมาถวายแล้ว ทานที่ถวายประจำ และวัตถุที่มอบถวายโดยกำหนดปัจจัยสี่ของพระตถาคตได้. อันตรายแก่สี่อย่างไม่สามารถกระทำได้. สี่อย่างอะไรบ้างเล่า? อันตรายแก่ปัจจัยสี่ที่บริจาคแล้วซึ่งรวมเข้าในภัตที่นำมาถวายแล้ว หรือรวมเข้าในทานที่ถวายประจำและวัตถุที่มอบถวายแล้วของพระตถาคต ใครคนใดคนหนึ่งไม่สามารถกระทำได้. อันตรายแก่พระชนมชีพของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ใครคนใดคนหนึ่งไม่สามารถกระทำได้. อันตรายแก่อนุพยัญชนะแปดสิบประการ หรือพระรัศมีกายประมาณหนึ่งวา ใครคนใดคนหนึ่งไม่สามารถกระทำได้. เพราะรัศมีของพระจันทร์ พระอาทิตย์ เทวดา และพรหมทั้งหลาย เมื่อถึงส่วนแห่งพระรัศมีกายประมาณหนึ่งวาของอนุพยัญชนะของพระตถาคตแล้ว ย่อมเป็นผู้มีอานุภาพสิ้นไป. อันตรายแก่สัพพัญญุตญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ใครคนใดคนหนึ่งไม่สามารถกระทำได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระสาวกสงฆ์จึงทรงบริโภคภิกษาที่มารไม่สามารถกระทำอันตรายได้ในกาลนั้นที่ทรงจำพรรษาในเมืองเวรัญชา ดังนี้ พึงทราบ.

Evaṃ paribhuñjanto ca ekadivasaṃ assosi kho bhagavā udukkhalasaddanti bhagavā patthapatthapulakaṃ koṭṭentānaṃ bhikkhūnaṃ musalasaṅghaṭṭajanitaṃ udukkhalasaddaṃ suṇi. Tato paraṃ jānantāpi tathāgatāti evamādi yaṃ parato ‘‘kinnu kho so, ānanda, udukkhalasaddo’’ti pucchi, tassa parihāradassanatthaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – tathāgatā nāma jānantāpi sace tādisaṃ pucchākāraṇaṃ hoti, pucchanti. Sace pana tādisaṃ pucchākāraṇaṃ natthi, jānantāpi na pucchanti. Yasmā pana buddhānaṃ ajānanaṃ nāma natthi, tasmā ajānantāpīti na vuttaṃ. Kālaṃ viditvā pucchantīti sace tassā pucchāya so kālo hoti, evaṃ taṃ kālaṃ viditvā pucchanti; sace na hoti[Pg.148], evampi kālaṃ viditvāva na pucchanti. Evaṃ pucchantāpi ca atthasaṃhitaṃ tathāgatā pucchanti, yaṃ atthanissitaṃ kāraṇanissitaṃ, tadeva pucchanti, no anatthasaṃhitaṃ. Kasmā? Yasmā anatthasaṃhite setughāto tathāgatānaṃ. Setu vuccati maggo, maggeneva tādisassa vacanassa ghāto, samucchedoti vuttaṃ hoti.

อนึ่ง เมื่อทรงบริโภคอยู่ดังนี้ วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับเสียงครก. พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับเสียงครกที่เกิดจากการกระทบกันของสากของภิกษุทั้งหลายที่กำลังตำข้าวเปลือกที่ยังไม่ได้สี. หลังจากนั้น เพื่อแสดงคำตอบของปัญหาที่ทรงถามในภายหลังว่า 'ดูก่อนอานนท์ เสียงครกนั้นคืออะไรหนอ?' จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า 'พระตถาคตทั้งหลายแม้ทรงทราบแล้ว' ดังนี้. คำอธิบายโดยย่อในที่นั้นคือ: พระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่า แม้ทรงทราบแล้ว หากมีเหตุแห่งการทรงถามเช่นนั้น ย่อมทรงถาม. แต่หากไม่มีเหตุแห่งการทรงถามเช่นนั้น แม้ทรงทราบแล้วก็ไม่ทรงถาม. อนึ่ง เพราะชื่อว่าการไม่รู้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงไม่ได้กล่าวว่า 'แม้ไม่ทรงทราบแล้ว'. คำว่า 'ทรงทราบกาลแล้วจึงทรงถาม' นั้นคือ หากกาลที่ควรถามของคำถามนั้นมีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมทรงทราบกาลนั้นแล้วจึงทรงถาม; หากไม่มี แม้เมื่อไม่เป็นเช่นนั้น ก็ทรงทราบกาลแล้วเท่านั้นจึงไม่ทรงถาม. อนึ่ง แม้ทรงถามอยู่ดังนี้ พระตถาคตทั้งหลายย่อมทรงถามคำพูดที่ประกอบด้วยประโยชน์, คำพูดใดอาศัยประโยชน์ อาศัยเหตุ ย่อมทรงถามคำพูดนั้นเท่านั้น, ไม่ทรงถามคำพูดที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์. เพราะเหตุไร? เพราะในคำพูดที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ย่อมมีการตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรคของพระตถาคตทั้งหลาย. มรรคชื่อว่าสะพาน, การฆ่า การตัดขาดโดยสิ้นเชิงซึ่งคำพูดเช่นนั้น ย่อมเป็นด้วยมรรคนั้นเท่านั้น ดังนี้ ย่อมกล่าวแล้ว.

Idāni atthasaṃhitanti ettha yaṃ atthasannissitaṃ vacanaṃ tathāgatā pucchanti, taṃ dassento ‘‘dvīhākārehī’’ti ādimāha. Tattha ākārehīti kāraṇehi. Dhammaṃ vā desessāmāti aṭṭhuppattiyuttaṃ suttaṃ vā pubbacaritakāraṇayuttaṃ jātakaṃ vā kathayissāma. Sāvakānaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāmāti sāvakānaṃ vā tāya pucchāya vītikkamaṃ pākaṭaṃ katvā garukaṃ vā lahukaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāma āṇaṃ ṭhapessāmāti.

บัดนี้ ในบทว่า 'ประกอบด้วยประโยชน์' นี้ พระตถาคตทั้งหลายย่อมทรงถามคำพูดที่อาศัยประโยชน์ใด เพื่อแสดงประโยชน์นั้น จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า 'ด้วยสองอาการ' ดังนี้. ในบทว่า 'ด้วยอาการทั้งหลาย' นั้น หมายถึง ด้วยเหตุทั้งหลาย. คำว่า 'เราจะแสดงธรรม' หมายถึง เราจะแสดงพระสูตรที่ประกอบด้วยเรื่องราวที่เกิดขึ้น หรือประกอบด้วยเรื่องราวปัจจุบัน หรือชาดกที่ประกอบด้วยเหตุที่ประพฤติมาแล้วในอดีต. คำว่า 'เราจะบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย' หมายถึง เราจะกระทำให้การล่วงละเมิดของพระสาวกทั้งหลายปรากฏด้วยคำถามนั้น แล้วจะบัญญัติสิกขาบทที่หนักหรือเบา หรือจะตั้งพระบัญญัติไว้. เพราะเหตุทั้งหลายเหล่านี้จึงทรงถาม.

Atha kho bhagavā…pe… etamatthaṃ ārocesīti ettha natthi kiñci vattabbaṃ. Pubbe vuttameva hi bhikkhūnaṃ patthapatthapulakapaṭilābhaṃ sallahukavuttitaṃ sāmapākaparimocanañca ārocento etamatthaṃ ārocesīti vuccati. ‘‘Sādhu sādhu, ānandā’’ti idaṃ pana bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ sampahaṃsento āha. Sādhukāraṃ pana datvā dvīsu ākāresu ekaṃ gahetvā dhammaṃ desento āha – ‘‘tumhehi, ānanda, sappurisehi vijitaṃ, pacchimā janatā sālimaṃsodanaṃ atimaññissatī’’ti. Tatrāyamadhippāyo – tumhehi, ānanda, sappurisehi evaṃ dubbhikkhe dullabhapiṇḍe imāya sallahukavuttitāya iminā ca sallekhena vijitaṃ. Kiṃ vijitanti? Dubbhikkhaṃ vijitaṃ, lobho vijito, icchācāro vijito. Kathaṃ? ‘‘Ayaṃ verañjā dubbhikkhā, samantato pana anantarā gāmanigamā phalabhāranamitasassā subhikkhā sulabhapiṇḍā. Evaṃ santepi bhagavā idheva amhe niggaṇhitvā vasatī’’ti ekabhikkhussapi cintā vā vighāto vā natthi. Evaṃ tāva dubbhikkhaṃ vijitaṃ abhibhūtaṃ attano vase vattitaṃ.

ในบทว่า "Atha kho bhagavā...pe... etamatthaṃ ārocesī" นี้ ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวอะไรเพิ่มเติม. เพราะคำว่า "etamatthaṃ ārocesi" นั้น ตรัสหมายถึงพระอานนท์ผู้กราบทูลเรื่องที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือเรื่องที่ภิกษุทั้งหลายได้รับข้าวแดงทะนานหนึ่งๆ ความเป็นผู้มีชีวิตอยู่อย่างเบาสบาย และความพ้นจากการหุงต้มด้วยตนเอง. ส่วนคำว่า "สาธุ สาธุ อานนท์" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเพื่อทรงยังพระอานนท์ผู้มีอายุให้ร่าเริง. ก็พระองค์ทรงประทานสาธุการแล้ว ทรงถือเอาเหตุอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุ ๒ อย่าง ทรงแสดงธรรมจึงตรัสว่า "อานนท์ พวกเธอที่เป็นสัปบุรุษชนะแล้ว ชนรุ่นหลังจักดูหมิ่นข้าวสาลีปนเนื้อ". ในคำนั้น มีอธิบายดังนี้ว่า "อานนท์ พวกเธอที่เป็นสัปบุรุษชนะแล้วในที่ที่มีทุพภิกขภัยหาบิณฑบาตได้ยากเช่นนี้ ด้วยความเป็นผู้มีชีวิตอยู่อย่างเบาสบายนี้ และด้วยข้อปฏิบัติขัดเกลานี้. ถามว่า ชนะอะไร? ตอบว่า ชนะทุพภิกขภัย ชนะโลภะ ชนะอิจฉาจาร (ความปรารถนาลามก). ชนะอย่างไร? คือ แม้เมื่อเมืองเวรัญชานี้มีทุพภิกขภัย แต่ในที่โดยรอบซึ่งเป็นหมู่บ้านและนิคมที่อยู่ถัดไป มีข้าวกล้าอันน้อมไปด้วยภาระคือผล มีอาหารบริบูรณ์ หาบิณฑบาตได้ง่าย. ถึงจะเป็นเช่นนั้น ความคิดหรือความคับแค้นใจของภิกษุแม้รูปหนึ่งว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข่มพวกเราให้อยู่ในเมืองเวรัญชานี้เท่านั้น' ก็ไม่มี. ทุพภิกขภัยชื่อว่าถูกชนะ ถูกครอบงำ ให้อยู่ในอำนาจของตนได้ด้วยประการฉะนี้ก่อน."

Kathaṃ lobho vijito? ‘‘Ayaṃ verañjā dubbhikkhā, samantato pana anantarā gāmanigamā phalabhāranamitasassā subhikkhā sulabhapiṇḍā. Handa mayaṃ tattha gantvā paribhuñjissāmā’’ti lobhavasena ekabhikkhunāpi ratticchedo vā ‘‘pacchimikāya tattha vassaṃ upagacchāmā’’ti vassacchedo vā na kato. Evaṃ lobho vijito.

โลภะถูกชนะได้อย่างไร? คือ แม้เมืองเวรัญชานี้มีทุพภิกขภัย แต่ในที่โดยรอบซึ่งเป็นหมู่บ้านและนิคมที่อยู่ถัดไป มีข้าวกล้าอันน้อมไปด้วยภาระคือผล มีอาหารบริบูรณ์ หาบิณฑบาตได้ง่าย. ภิกษุแม้รูปหนึ่งก็มิได้กระทำการตัดราตรี (หนีไปในเวลากลางคืน) ด้วยอำนาจแห่งโลภะว่า 'เอาเถอะ พวกเราจะไปบริโภคในที่นั้น' หรือมิได้กระทำการตัดพรรษาด้วยคิดว่า 'พวกเราจะเข้าพรรษาหลังในหมู่บ้านและนิคมเหล่านั้น'. โลภะถูกชนะได้ด้วยประการฉะนี้.

Kathaṃ [Pg.149] icchācāro vijito? Ayaṃ verañjā dubbhikkhā, ime ca manussā amhe dve tayo māse vasantepi na kismiñci maññanti. Yaṃnūna mayaṃ guṇavāṇijjaṃ katvā ‘‘asuko bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī…pe… asuko chaḷabhiññoti evaṃ manussānaṃ aññamaññaṃ pakāsetvā kucchiṃ paṭijaggitvā pacchā sīlaṃ adhiṭṭhaheyyāmā’’ti ekabhikkhunāpi evarūpā icchā na uppāditā. Evaṃ icchācāro vijito abhibhūto attano vase vattitoti.

ความปรารถนาชั่ว (อิจฉาจาร) ถูกชนะได้อย่างไร? คือ ภิกษุแม้รูปหนึ่งก็มิได้มีความปรารถนาเห็นปานนี้เกิดขึ้นว่า 'เมืองเวรัญชานี้มีทุพภิกขภัย และมนุษย์เหล่านี้ก็มิได้นับถือพวกเราในคุณธรรมใดๆ เลย แม้พวกเราจะอยู่มาสองสามเดือนแล้วก็ตาม. ถ้ากระไร พวกเราควรทำการค้าคุณธรรม คือประกาศแก่พวกมนุษย์กันเองว่า ภิกษุชื่อโน้นเป็นผู้ได้ปฐมฌาน... ภิกษุชื่อโน้นเป็นผู้ได้อภิญญา ๖ ดังนี้เป็นต้น เพื่อบำรุงท้องของตน แล้วภายหลังจึงค่อยสมาทานศีล (ที่ขาดไปเพราะมิจฉาอาชีวะ)'. อิจฉาจารชื่อว่าถูกชนะ ถูกครอบงำ ให้อยู่ในอำนาจของตนได้ด้วยประการฉะนี้.

Anāgate pana pacchimā janatā vihāre nisinnā appakasireneva labhitvāpi ‘‘kiṃ idaṃ uttaṇḍulaṃ atikilinnaṃ aloṇaṃ atiloṇaṃ anambilaṃ accambilaṃ, ko iminā attho’’ti ādinā nayena sālimaṃsodanaṃ atimaññissati, oññātaṃ avaññātaṃ karissati. Atha vā janapado nāma na sabbakālaṃ dubbhikkho hoti. Ekadā dubbhikkho hoti, ekadā subhikkho hoti. Svāyaṃ yadā subhikkho bhavissati, tadā tumhākaṃ sappurisānaṃ imāya paṭipattiyā pasannā manussā bhikkhūnaṃ yāgukhajjakādippabhedena anekappakāraṃ sālivikatiṃ maṃsodanañca dātabbaṃ maññissanti. Taṃ tumhe nissāya uppannaṃ sakkāraṃ tumhākaṃ sabrahmacārīsaṅkhātā pacchimā janatā tumhākaṃ antare nisīditvā anubhavamānāva atimaññissati, tappaccayaṃ mānañca omānañca karissati. Kathaṃ? Kasmā ettakaṃ pakkaṃ, kiṃ tumhākaṃ bhājanāni natthi, yattha attano santakaṃ pakkhipitvā ṭhapeyyāthāti.

แต่ในอนาคต ชนรุ่นหลังเมื่อนั่งอยู่ในวิหาร แม้จะได้ข้าวสาลีปนเนื้อมาอย่างไม่ยากลำบาก ก็จักดูหมิ่นข้าวสาลีปนเนื้อนั้น โดยทำนองว่า 'นี่อะไรกัน ข้าวสารยังเป็นเมล็ดอยู่ (ไม่สุกดี) ข้าวนี้แฉะเกินไป ไม่มีรสเค็ม เค็มเกินไป ไม่เปรี้ยว เปรี้ยวเกินไป ข้าวนี้จะมีประโยชน์อะไร' ดังนี้เป็นต้น จักกระทำการดูหมิ่นดูแคลน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมดาว่าบ้านเมืองมิได้มีทุพภิกขภัยอยู่ตลอดกาล. บางคราวก็มีทุพภิกขภัย บางคราวก็มีสุภิกขภัย (หาอาหารง่าย). เมื่อบ้านเมืองนั้นมีสุภิกขภัยในกาลใด ในกาลนั้น พวกมนุษย์ที่เลื่อมใสเพราะข้อปฏิบัตินี้ของพวกเธอที่เป็นสัปบุรุษ จักสำคัญว่าควรจะถวายข้าวสาลีปรุงด้วยประการต่างๆ และข้าวปนเนื้อแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยประเภทมีข้าวยาคูและของเคี้ยวเป็นต้น. ชนรุ่นหลังซึ่งได้ชื่อว่าเป็นเพื่อนพรหมจารีของพวกเธอ อาศัยสักการะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพวกเธอนั้น นั่งบริโภคอยู่ในระหว่างพวกเธอแท้ๆ ก็จักดูหมิ่น และจักกระทำมานะและโอมานะ (ความดูแคลน) เพราะสักการะนั้นเป็นปัจจัย. จักกระทำอย่างไร? คือจักกล่าวว่า 'ทำไมถึงหุงต้มมากมายขนาดนี้ ภาชนะของพวกเธอไม่มีหรืออย่างไร ที่จะใส่ของที่เป็นของตนเก็บไว้' ดังนี้. นี้เป็นอธิบายในเรื่องนี้.

Dubbhikkhakathā niṭṭhitā.

เรื่องทุพภิกขภัยจบลงแล้ว

Mahāmoggallānassasīhanādakathā

เรื่องสีหนาทของพระมหาโมคคัลลานะ

17. Atha kho āyasmā mahāmoggallānotiādīsu āyasmāti piyavacanametaṃ, garugāravasappatissādhivacanametaṃ. Mahāmoggallānoti mahā ca so guṇamahantatāya moggallāno ca gottenāti mahāmoggallāno. Etadavocāti etaṃ avoca. Idāni vattabbaṃ ‘‘etarahi bhante’’tiādivacanaṃ dasseti. Kasmā avoca? Thero kira pabbajitvā sattame divase sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto, satthārāpi mahiddhikatāya etadagge ṭhapito. So taṃ attano mahiddhikataṃ nissāya cintesi – ‘‘ayaṃ verañjā dubbhikkhā, bhikkhū ca kilamanti, yaṃnūnāhaṃ pathaviṃ parivattetvā bhikkhū pappaṭakojaṃ bhojeyya’’nti. Athassa [Pg.150] etadahosi – ‘‘sace panāhaṃ bhagavato santike viharanto bhagavantaṃ ayācitvā evaṃ kareyyaṃ, na metaṃ assa patirūpaṃ; yugaggāho viya bhagavatā saddhiṃ kato bhaveyyā’’ti. Tasmā yācitukāmo āgantvā bhagavantaṃ etadavoca.

๑๗. ในบทบาลีมีอาทิว่า Atha kho āyasmā mahāmoggallāno นี้ คำว่า อายสมา (ผู้มีอายุ) เป็นคำที่แสดงถึงความรัก เป็นคำเรียกขานที่ประกอบด้วยความเคารพอย่างหนักและความยำเกรง. ที่ชื่อว่า มหาโมคคัลลานะ เพราะท่านเป็นผู้ใหญ่ด้วยความเป็นผู้มีคุณธรรมมาก และชื่อว่า โมคคัลลานะ โดยตระกูล จึงชื่อว่า มหาโมคคัลลานะ. บทว่า Etadavoca ความว่า ได้กราบทูลคำนี้. บัดนี้ ทรงแสดงคำที่ควรจะกราบทูล มีคำว่า 'etarahi bhante' เป็นต้น. เพราะเหตุไรท่านจึงกราบทูล? ได้ยินว่า พระเถระบวชแล้วได้ ๗ วัน ก็บรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณ และพระศาสดาก็ทรงแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะเพราะความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก. ท่านอาศัยความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของตนนั้น จึงคิดว่า 'เมืองเวรัญชานี้มีทุพภิกขภัย และภิกษุทั้งหลายก็ลำบาก ถ้ากระไร เราควรพลิกแผ่นดินให้ภิกษุทั้งหลายได้ฉันง้วนดิน'. ลำดับนั้น ท่านได้มีความคิดนี้ว่า 'หากเราอยู่ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ขออนุญาตพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกระทำอย่างนี้ ข้อนี้ก็ไม่สมควรแก่เรา จะกลายเป็นการกระทำประดุจการยกตนเสมอ (แข่งดี) กับพระผู้มีพระภาคเจ้า'. เพราะเหตุนั้น ท่านผู้ใคร่จะขออนุญาต จึงมาแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้.

Heṭṭhimatalaṃ sampannanti pathaviyā kira heṭṭhimatale pathavimaṇḍo pathavojo pathavi-pappaṭako atthi, taṃ sandhāya vadati. Tattha sampannanti madhuraṃ, sādurasanti attho. Yatheva hi ‘‘tatrassa rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo cā’’ti (ma. ni. 2.48) ettha madhuraphaloti attho; evamidhāpi sampannanti madhuraṃ sādurasanti veditabbaṃ. Seyyathāpi khuddamadhuṃ anīḷakanti idaṃ panassa madhuratāya opammanidassanatthaṃ vuttaṃ. Khuddamadhunti khuddakamakkhikāhi katamadhu. Anīḷakanti nimmakkhikaṃ nimmakkhikaṇḍakaṃ parisuddhaṃ. Etaṃ kira madhu sabbamadhūhi aggañca seṭṭhañca surasañca ojavantañca. Tenāha – ‘‘seyyathāpi khuddamadhuṃ anīḷakaṃ evamassāda’’nti.

คำว่า Heṭṭhimatalaṃ sampannaṃ ความว่า ได้ยินว่า ที่พื้นภายใต้แห่งแผ่นดิน มีง้วนดิน โอชาแห่งแผ่นดิน แผ่นดินที่เป็นแผ่นบางๆ อยู่ ท่านกราบทูลหมายถึงสิ่งนั้น. ในบทนั้น คำว่า sampannaṃ แปลว่า หวาน มีรสอร่อย. เหมือนอย่างในบทว่า 'tatrassa rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo cā' นี้ มีความหมายว่า มีผลหวาน ฉันใด ในบทนี้ คำว่า sampannaṃ ก็พึงทราบว่าหมายถึง หวาน มีรสอร่อย ฉันนั้น. ส่วนคำว่า Seyyathāpi khuddamadhuṃ anīḷakaṃ นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงอุปมาถึงความหวานของง้วนดินนั้น. คำว่า khuddamadhu คือ น้ำผึ้งที่พวกผึ้งตัวเล็กๆ ทำไว้. คำว่า anīḷakaṃ คือ ไม่มีตัวผึ้ง ไม่มีตัวอ่อนของผึ้ง สะอาดบริสุทธิ์. ได้ยินว่า น้ำผึ้งนี้เป็นเลิศ ประเสริฐ มีรสดี และมีโอชา กว่าน้ำผึ้งทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เปรียบเหมือนน้ำผึ้งเล็กที่ไม่มีตัวผึ้งปน มีรสอร่อยอย่างนั้น'.

Sādhāhaṃ, bhanteti sādhu ahaṃ, bhante. Ettha sādhūti āyācanavacanametaṃ. Pathaviparivattanaṃ āyācanto hi thero bhagavantaṃ evamāha. Parivatteyyanti ukkujjeyyaṃ, heṭṭhimatalaṃ uparimaṃ kareyyaṃ. Kasmā? Evañhi kate sukhena bhikkhū pappaṭakojaṃ pathavimaṇḍaṃ paribhuñjissantīti. Atha bhagavā ananuññātukāmopi theraṃ sīhanādaṃ nadāpetuṃ pucchi – ‘‘ye pana te, moggallāna, pathavinissitā pāṇā te kathaṃ karissasī’’ti. Ye pathavinissitā gāmanigamādīsu pāṇā, te pathaviyā parivattiyamānāya ākāse saṇṭhātuṃ asakkonte kathaṃ karissasi, kattha ṭhapessasīti? Atha thero bhagavatā etadagge ṭhapitabhāvānurūpaṃ attano iddhānubhāvaṃ pakāsento ‘‘ekāhaṃ, bhante’’tiādimāha. Tassattho – ekaṃ ahaṃ bhante hatthaṃ yathā ayaṃ mahāpathavī evaṃ abhinimminissāmi, pathavisadisaṃ karissāmi. Evaṃ katvā ye pathavinissitā pāṇā te ekasmiṃ hatthatale ṭhite pāṇe tato dutiyahatthatale saṅkāmento viya tattha saṅkāmessāmīti.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลอ้อนวอน ในคำว่า สาธุ นี้ เป็นคำแสดงการอ้อนวอน พระเถระประสงค์จะขออนุญาตพลิกแผ่นดิน จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า ข้าพระองค์จะพลิกแผ่นดิน จะทำให้พื้นเบื้องล่างขึ้นมาอยู่เบื้องบน เพราะเหตุไรจึงกราบทูลดังนี้? เพราะเมื่อทำเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลายจักบริโภคแผ่นดินที่มีโอชะได้โดยง่าย ด้วยความคิดดังนี้ จึงกราบทูล เมื่อพระเถระกราบทูลแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงประสงค์จะอนุญาต แต่เพื่อให้พระเถระเปล่งสีหนาท จึงตรัสถามว่า "ดูก่อนโมคคัลลานะ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยแผ่นดินอยู่ในหมู่บ้าน นิคม เป็นต้น เมื่อแผ่นดินถูกพลิกกลับ สัตว์เหล่านั้นไม่สามารถตั้งอยู่บนอากาศได้ เธอจักทำอย่างไร จักวางไว้ที่ไหน?" เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามแล้ว พระเถระประสงค์จะแสดงฤทธิ์เดชของตนให้สมกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกย่องไว้ว่าเป็นผู้เลิศ จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์จะเนรมิตมือข้างหนึ่ง" เป็นต้น ความหมายของคำนั้นคือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์จะเนรมิตมือข้างหนึ่งให้เป็นแผ่นดินเหมือนแผ่นดินนี้ หรือจะทำให้เหมือนแผ่นดิน เมื่อทำเช่นนี้แล้ว สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยแผ่นดินอยู่ ข้าพระองค์จะย้ายสัตว์เหล่านั้นที่ตั้งอยู่บนฝ่ามือข้างหนึ่ง ไปยังฝ่ามืออีกข้างหนึ่ง เหมือนกับการย้ายสิ่งของ

Athassa bhagavā āyācanaṃ paṭikkhipanto ‘‘alaṃ moggallānā’’tiādimāha. Tattha alanti paṭikkhepavacanaṃ. Vipallāsampi sattā paṭilabheyyunti viparītaggāhampi sattā sampāpuṇeyyuṃ. Kathaṃ? Ayaṃ nu kho pathavī[Pg.151], udāhu na ayanti. Atha vā amhākaṃ nu kho ayaṃ gāmo, udāhu aññesa’’nti. Evaṃ nigamajanapadakhettārāmādīsu. Na vā esa vipallāso, acinteyyo hi iddhimato iddhivisayo. Evaṃ pana vipallāsaṃ paṭilabheyyuṃ – idaṃ dubbhikkhaṃ nāma na idāniyeva hoti, anāgatepi bhavissati. Tadā bhikkhū tādisaṃ iddhimantaṃ sabrahmacāriṃ kuto labhissanti? Te sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmi-sukkhavipassaka-jhānalābhi-paṭisambhidāppattakhīṇāsavāpi samānā iddhibalābhāvā parakulāni piṇḍāya upasaṅkamissanti. Tatra manussānaṃ evaṃ bhavissati – ‘‘buddhakāle bhikkhū sikkhāsu paripūrakārino ahesuṃ. Te guṇe nibbattetvā dubbhikkhakāle pathaviṃ parivattetvā pappaṭakojaṃ paribhuñjiṃsu. Idāni pana sikkhāya paripūrakārino natthi. Yadi siyuṃ, tatheva kareyyuṃ. Na amhākaṃ yaṃ kiñci pakkaṃ vā āmaṃ vā khādituṃ dadeyyu’’nti. Evaṃ tesuyeva ariyapuggalesu ‘‘natthi ariyapuggalā’’ti imaṃ vipallāsaṃ paṭilabheyyuṃ. Vipallāsavasena ca ariye garahantā upavadantā apāyupagā bhaveyyuṃ. Tasmā mā te rucci pathaviṃ parivattetunti.

เมื่อพระเถระกราบทูลแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะห้ามการอ้อนวอนของพระมหาโมคคัลลานะ จึงตรัสว่า "พอแล้ว โมคคัลลานะ" เป็นต้น ในคำว่า "พอแล้ว" นี้ เป็นคำห้าม สัตว์ทั้งหลายอาจมีความเข้าใจผิด คืออาจมีความเห็นผิดได้ว่า นี่คือแผ่นดินเดิม หรือนี่ไม่ใช่แผ่นดินเดิม หรือว่า หมู่บ้านนี้เป็นหมู่บ้านของเรา หรือเป็นหมู่บ้านของผู้อื่น? ในนิคม ชนบท ไร่นา อาราม เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน อีกนัยหนึ่ง ความเข้าใจผิดนี้ไม่น่าจะเกิดขึ้นได้ เพราะเหตุไร? เพราะวิสัยแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์เป็นอจินไตย ฉะนั้น ความเข้าใจผิดนี้จึงไม่น่าจะเกิดขึ้นได้ แต่สัตว์ทั้งหลายอาจมีความเข้าใจผิดดังนี้ คือ ภัยพิบัติจากความอดอยากนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในปัจจุบันเท่านั้น แต่จักเกิดขึ้นในอนาคตด้วย ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายจักหาเพื่อนพรหมจารีผู้มีฤทธิ์เช่นพระมหาโมคคัลลานะได้จากที่ไหน? ภิกษุเหล่านั้นแม้จะเป็นพระโสดาบัน สกทาคามี อนาคามี สุขวิปัสสกะ อรหันต์ผู้ได้ฌาน และอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา แต่เพราะไม่มีกำลังฤทธิ์ จึงต้องเข้าไปบิณฑบาตตามบ้านเรือนของผู้อื่น ในกาลนั้น มนุษย์ทั้งหลายจักมีความคิดดังนี้ว่า "ในสมัยพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ พวกท่านเหล่านั้นยังสามารถยังคุณวิเศษให้เกิดขึ้นได้ และในสมัยที่เกิดทุพภิกขภัย ก็พลิกแผ่นดินบริโภคโอชะจากแผ่นดินได้ แต่ในปัจจุบันนี้ ไม่มีผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ ถ้ามีอยู่ ก็จักทำเช่นนั้นได้เหมือนภิกษุในสมัยก่อน พวกท่านเหล่านั้นจักไม่ให้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นของสุกหรือของดิบแก่เราเพื่อบริโภค" ดังนี้ มนุษย์เหล่านั้นจักมีความเข้าใจผิดในพระอริยบุคคลเหล่านั้นเองว่า "พระอริยบุคคลไม่มีอยู่" และเพราะความเข้าใจผิดนั้น พวกเขาจักติเตียนและตำหนิพระอริยบุคคล แล้วจักไปสู่ทุคติ ฉะนั้น เธออย่าได้พอใจที่จะพลิกแผ่นดินเลย

Atha thero imaṃ yācanaṃ alabhamāno aññaṃ yācanto ‘‘sādhu, bhante’’tiādimāha. Tampissa bhagavā paṭikkhipanto ‘‘alaṃ moggallānā’’tiādimāha. Tattha kiñcāpi na vuttaṃ ‘‘vipallāsampi sattā paṭilabheyyu’’nti, atha kho pubbe vuttanayeneva gahetabbaṃ; atthopi cassa vuttasadisameva veditabbo. Yadi pana bhagavā anujāneyya, thero kiṃ kareyyāti? Mahāsamuddaṃ ekena padavītihārena atikkamitabbaṃ mātikāmattaṃ adhiṭṭhahitvā naḷerupucimandato uttarakuruabhimukhaṃ maggaṃ nīharitvā uttarakuruṃ gamanāgamanasampanne ṭhāne katvā dasseyya, yathā bhikkhū gocaragāmaṃ viya yathāsukhaṃ piṇḍāya pavisitvā nikkhameyyunti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว พระเถระไม่ได้รับการอ้อนวอนนี้ จึงอ้อนวอนอย่างอื่นอีกว่า "สาธุ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงห้ามการอ้อนวอนนั้นอีกว่า "พอแล้ว โมคคัลลานะ" เป็นต้น ในคำนั้น แม้จะไม่ได้ตรัสว่า "สัตว์ทั้งหลายอาจมีความเข้าใจผิด" แต่ก็พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว และความหมายของบทนั้นก็พึงทราบว่าเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้ว แต่ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาต พระเถระจักทำอย่างไร? พระเถระจักอธิษฐานให้มหาสมุทรเป็นเพียงร่องน้ำเล็กๆ ที่สามารถข้ามได้ด้วยก้าวเดียว แล้วจักสร้างทางจากต้นสะเดานาเฬรุไปยังอุตตรกุรุทวีป และจักแสดงอุตตรกุรุทวีปในที่ที่มีทางไปมาได้สะดวก เหมือนภิกษุทั้งหลายเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านโคจรได้ตามสบาย แล้วกลับออกมา

Niṭṭhitā mahāmoggallānassa sīhanādakathā.

จบเรื่องสีหนาทของพระมหาโมคคัลลานะ

Vinayapaññattiyācanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการอ้อนวอนบัญญัติพระวินัย

18. Idāni āyasmā upāli vinayapaññattiyā mūlato pabhuti nidānaṃ dassetuṃ sāriputtattherassa sikkhāpadapaṭisaṃyuttaṃ vitakkuppādaṃ dassento [Pg.152] ‘‘atha kho āyasmato sāriputtassā’’tiādimāha. Tattha rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti sallīnassa ekībhāvaṃ gatassa. Katamesānanti atītesu vipassīādīsu buddhesu katamesaṃ. Ciraṃ assa ṭhiti, cirā vā assa ṭhitīti ciraṭṭhitikaṃ. Sesamettha uttānapadatthameva.

๑๘. บัดนี้ ท่านพระอุบาลีประสงค์จะแสดงมูลเหตุแห่งการบัญญัติพระวินัยตั้งแต่ต้น จึงแสดงความคิดที่เกี่ยวข้องกับสิกขาบทของพระสารีบุตรเถระ แล้วกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตร" เป็นต้น ในคำว่า "ผู้ไปในที่ลับ" คือ ผู้ไปในที่สงัด คำว่า "ผู้หลีกเร้นอยู่" คือ ผู้ที่จิตตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์เดียว หรือผู้ที่ถึงความเป็นผู้เดียว คำว่า "ของพระพุทธเจ้าองค์ไหน" คือ ในบรรดาพระพุทธเจ้าในอดีตมีพระวิปัสสีเป็นต้น พรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าองค์ไหนตั้งอยู่ได้นาน หรือว่า พรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าองค์ไหนตั้งอยู่ได้นาน จึงชื่อว่าตั้งอยู่ได้นาน ในประโยคว่า "ของพระพุทธเจ้าองค์ไหน" เป็นต้นนี้ บทที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

Kiṃ pana thero imaṃ attano parivitakkaṃ sayaṃ vinicchinituṃ na sakkotīti? Vuccate – sakkoti ca na sakkoti ca. Ayañhi imesaṃ nāma buddhānaṃ sāsanaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosi, imesaṃ ciraṭṭhitikanti ettakaṃ sakkoti vinicchinituṃ. Iminā pana kāraṇena na ciraṭṭhitikaṃ ahosi, iminā ciraṭṭhitikanti etaṃ na sakkoti. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘etampi soḷasavidhāya paññāya matthakaṃ pattassa aggasāvakassa na bhāriyaṃ, sammāsambuddhena pana saddhiṃ ekaṭṭhāne vasantassa sayaṃ vinicchayakaraṇaṃ tulaṃ chaḍḍetvā hatthena tulanasadisaṃ hotīti bhagavantaṃyeva upasaṅkamitvā pucchī’’ti. Athassa bhagavā taṃ vissajjento ‘‘bhagavato ca sāriputta vipassissā’’tiādimāha. Taṃ uttānatthameva.

แต่พระเถระไม่สามารถวินิจฉัยความคิดของตนเองได้หรือ? คำตอบคือ บางส่วนทำได้ บางส่วนทำไม่ได้ พระสารีบุตรสามารถวินิจฉัยได้ว่า พระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นี้ไม่ตั้งอยู่ได้นาน แต่พระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นี้ตั้งอยู่ได้นาน แต่ไม่สามารถวินิจฉัยได้ว่า เพราะเหตุนี้จึงไม่ตั้งอยู่ได้นาน เพราะเหตุนี้จึงตั้งอยู่ได้นาน แต่พระมหาปทุมเถระกล่าวว่า "การวินิจฉัยเรื่องนี้ก็ไม่ใช่เรื่องยากสำหรับพระอัครสาวกผู้บรรลุถึงที่สุดแห่งปัญญา ๑๖ ประการ แต่การที่พระเถระผู้ซึ่งอยู่ร่วมกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในที่เดียวกัน จะวินิจฉัยด้วยตนเองนั้น เหมือนกับการทิ้งตาชั่งแล้วชั่งด้วยมือ ฉะนั้น จึงเข้าไปทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น" ดังนี้ เมื่อพระสารีบุตรกราบทูลแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะตอบคำถามนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนสารีบุตร พรหมจรรย์ของพระวิปัสสีพุทธเจ้า" เป็นต้น คำนั้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

19. Puna thero kāraṇaṃ pucchanto ko nu kho, bhante, hetūtiādimāha. Tattha ko nu kho bhanteti kāraṇapucchā, tassa katamo nu kho bhanteti attho. Hetu paccayoti ubhayametaṃ kāraṇādhivacanaṃ; kāraṇañhi yasmā tena tassa phalaṃ hinoti pavattati, tasmā hetūti vuccati. Yasmā taṃ paṭicca eti pavattati, tasmā paccayoti vuccati. Evaṃ atthato ekampi vohāravasena ca vacanasiliṭṭhatāya ca tatra tatra etaṃ ubhayampi vuccati. Sesamettha uttānatthameva.

๑๙. พระเถระเมื่อจะถามถึงเหตุ จึงได้กล่าวคำเริ่มต้นว่า "โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ" เป็นต้นอีกครั้ง. ในคำเหล่านั้น คำว่า "โก นุ โข ภนฺเต" เป็นการถามถึงเหตุ, คำนั้นมีอรรถว่า "กตโม นุ โข ภนฺเต". คำว่า "เหตุ" และ "ปัจจัย" ทั้งสองนี้เป็นชื่อของเหตุ; จริงอยู่ เพราะเหตุใด ผลของเหตุนั้นย่อมเป็นไปโดยเหตุนั้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า "เหตุ". เพราะเหตุใด ผลย่อมเป็นไปโดยอาศัยเหตุนั้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า "ปัจจัย". แม้โดยอรรถจะเป็นอย่างเดียวกันอย่างนี้ แต่ด้วยอำนาจแห่งโวหารและด้วยความสละสลวยของถ้อยคำ ท่านจึงกล่าวคำทั้งสองนี้ในที่นั้นๆ. ส่วนที่เหลือในคำนี้มีเนื้อความตื้นทั้งสิ้น.

Idāni taṃ hetuñca paccayañca dassetuṃ ‘‘bhagavā ca sāriputta vipassī’’tiādimāha. Tattha kilāsuno ahesunti na ālasiyakilāsuno, na hi buddhānaṃ ālasiyaṃ vā osannavīriyatā vā atthi. Buddhā hi ekassa vā dvinnaṃ vā sakalacakkavāḷassa vā dhammaṃ desentā samakeneva ussāhena dhammaṃ desenti, na parisāya appabhāvaṃ disvā osannavīriyā honti, nāpi mahantabhāvaṃ disvā ussannavīriyā. Yathā hi sīho migarājā sattannaṃ divasānaṃ accayena gocarāya pakkanto khuddake vā mahante vā [Pg.153] pāṇe ekasadiseneva vegena dhāvati. Taṃ kissa hetu? ‘‘Mā me javo parihāyī’’ti. Evaṃ buddhā appakāya vā mahatiyā vā parisāya samakeneva ussāhena dhammaṃ desenti. Taṃ kissa hetu? ‘‘Mā no dhammagarutā parihāyī’’ti. Dhammagaruno hi buddhā dhammagāravāti.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุและปัจจัยนั้น พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสคำว่า "ภควา จ สารีปุตฺต วิปสฺสี" เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า "กิลสุโน อเหสุง" มิใช่หมายถึงความเกียจคร้านท้อถอย; จริงอยู่ ความเกียจคร้านหรือความย่อหย่อนแห่งความเพียรย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อทรงแสดงธรรมแก่บุคคลคนเดียวก็ตาม สองคนก็ตาม หรือแก่คนทั้งจักรวาลก็ตาม ย่อมทรงแสดงธรรมด้วยความอุตสาหะที่สม่ำเสมอกันนั่นเอง, ไม่เป็นผู้มีความเพียรย่อหย่อนเพราะเห็นว่าบริษัทมีน้อย และไม่เป็นผู้มีความเพียรกล้าเกินไปเพราะเห็นว่าบริษัทมีมาก. จริงอยู่ สีหะผู้เป็นราชาแห่งเนื้อ เมื่อออกไปหากินโดยล่วงไป ๗ วัน ย่อมวิ่งไปด้วยความเร็วที่สม่ำเสมอกันนั่นเอง ไม่ว่าในสัตว์เล็กหรือสัตว์ใหญ่. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "ความเร็วของเราอย่าได้เสื่อมถอยไปเลย". ฉันใด พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่น้อยก็ตาม มากก็ตาม ด้วยความอุตสาหะที่สม่ำเสมอกันนั่นเอง ฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะทรงดำริว่า "ความเป็นผู้เคารพในธรรมของเราอย่าได้เสื่อมถอยไปเลย". เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้หนักในธรรม เป็นผู้เคารพในธรรม.

Yathā pana amhākaṃ bhagavā mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya vitthārena dhammaṃ desesi, evaṃ te na desesuṃ. Kasmā? Sattānaṃ apparajakkhatāya. Tesaṃ kira kāle dīghāyukā sattā apparajakkhā ahesuṃ. Te catusaccapaṭisaṃyuttaṃ ekagāthampi sutvā dhammaṃ abhisamenti, tasmā na vitthārena dhammaṃ desesuṃ. Teneva kāraṇena appakañca nesaṃ ahosi suttaṃ…pe… vedallanti. Tattha suttādīnaṃ nānattaṃ paṭhamasaṅgītivaṇṇanāyaṃ vuttameva.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร เหมือนทรงยังมหาสมุทรให้เต็ม ฉันใด พระพุทธเจ้าเหล่านั้น (มีพระวิปัสสีเป็นต้น) ก็มิได้ทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร ฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะสัตว์ทั้งหลายมีธุลีคือกิเลสน้อย. ได้ยินว่า ในสมัยของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายมีอายุยืนและมีธุลีคือกิเลสน้อย. สัตว์เหล่านั้นแม้ได้ฟังเพียงคาถาเดียวที่ประกอบด้วยอริยสัจ ๔ ก็ย่อมตรัสรู้ธรรมได้. เพราะเหตุนั้น จึงมิได้ทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร. ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง พระสูตร...เป็นต้น...เวทัลละของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นจึงมีน้อย. ในคำเหล่านั้น ความต่างกันแห่งพระสูตรเป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมสังคีตินั่นเอง.

Apaññattaṃ sāvakānaṃ sikkhāpadanti sāvakānaṃ niddosatāya dosānurūpato paññapetabbaṃ sattāpattikkhandhavasena āṇāsikkhāpadaṃ apaññattaṃ. Anuddiṭṭhaṃ pātimokkhanti anvaddhamāsaṃ āṇāpātimokkhaṃ anuddiṭṭhaṃ ahosi. Ovādapātimokkhameva te uddisiṃsu; tampi ca no anvaddhamāsaṃ. Tathā hi vipassī bhagavā channaṃ channaṃ vassānaṃ sakiṃ sakiṃ ovādapātimokkhaṃ uddisi; tañca kho sāmaṃyeva. Sāvakā panassa attano attano vasanaṭṭhānesu na uddisiṃsu. Sakalajambudīpe ekasmiṃyeva ṭhāne bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye vipassissa bhagavato vasanaṭṭhāne sabbopi bhikkhusaṅgho uposathaṃ akāsi. Tañca kho saṅghuposathameva; na gaṇuposathaṃ, na puggaluposathaṃ, na pārisuddhiuposathaṃ, na adhiṭṭhānuposathaṃ.

คำว่า "อปญฺญตฺตํ สาวกานํ สิกฺขาปทํ" ความว่า เพราะความที่สาวกทั้งหลายไม่มีความผิด อาณาสิกขาบทที่ควรบัญญัติตามสมควรแก่ความผิดด้วยอำนาจแห่งกองอาบัติ ๗ จึงไม่ได้ทรงบัญญัติไว้. คำว่า "อนุทฺทิฏฺฐํ ปาติโมกฺขํ" ความว่า อาณาปาติโมกข์ไม่ได้ทรงสวดทุกกึ่งเดือน. พระพุทธเจ้าเหล่านั้นทรงแสดงแต่โอวาทปาติโมกข์เท่านั้น; และแม้โอวาทปาติโมกข์นั้น ก็ไม่ได้ทรงแสดงทุกกึ่งเดือน. ความจริง พระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์ครั้งหนึ่งๆ โดยล่วงไปทุก ๖ ปี; และทรงแสดงด้วยพระองค์เองเท่านั้น. ส่วนสาวกของพระองค์ไม่ได้แสดงในที่อยู่ของตนๆ. ภิกษุสงฆ์ทั้งปวงได้ทำอุโบสถในที่แห่งเดียวเท่านั้นในชมพูทวีปทั้งสิ้น คือในป่ามฤคทายวันชื่อเขมะ ใกล้ราชธานีชื่อพันธุมดี อันเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี. และอุโบสถนั้นเป็นสังฆอุโบสถเท่านั้น; ไม่ใช่คณะอุโบสถ, ไม่ใช่บุคคลอุโบสถ, ไม่ใช่ปาริสุทธิอุโบสถ, ไม่ใช่อธิษฐานอุโบสถ.

Tadā kira jambudīpe caturāsītivihārasahassāni honti. Ekamekasmiṃ vihāre abbokiṇṇāni dasapi vīsatipi bhikkhusahassāni vasanti, bhiyyopi vasanti. Uposathārocikā devatā tattha tattha gantvā ārocenti – ‘‘mārisā, ekaṃ vassaṃ atikkantaṃ, dve tīṇi cattāri pañca vassāni atikkantāni, idaṃ chaṭṭhaṃ vassaṃ, āgāminiyā puṇṇamāsiyā buddhadassanatthaṃ uposathakaraṇatthañca gantabbaṃ! Sampatto vo sannipātakālo’’ti. Tato sānubhāvā bhikkhū attano attano ānubhāvena gacchanti, itare devatānubhāvena. Kathaṃ? Te kira bhikkhū pācīnasamuddante vā pacchimauttaradakkhiṇasamuddante vā ṭhitā gamiyavattaṃ pūretvā pattacīvaramādāya ‘‘gacchāmā’’ti cittaṃ uppādenti; saha cittuppādā uposathaggaṃ gatāva [Pg.154] honti. Te vipassiṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā nisīdanti. Bhagavāpi sannisinnāya parisāya imaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisati.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น มีวิหาร ๘๔,๐๐๐ แห่งในชมพูทวีป. ในวิหารแต่ละแห่งมีภิกษุพำนักอยู่หมื่นรูปบ้าง สองหมื่นรูปบ้าง หรือมากกว่านั้นก็มี โดยไม่ปะปนกัน (กับภิกษุต่างนิกาย). เทวดาผู้บอกอุโบสถได้ไปในที่นั้นๆ แล้วบอกว่า "ท่านผู้นิรทุกข์ ๑ ปีล่วงไปแล้ว, ๒ ปี ๓ ปี ๔ ปี ๕ ปีล่วงไปแล้ว, ปีนี้เป็นปีที่ ๖; ในวันพระจันทร์เต็มดวงที่จะมาถึง ควรไปเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้าและเพื่อทำอุโบสถ! เวลาประชุมของพวกท่านมาถึงแล้ว". ลำดับนั้น ภิกษุผู้มีอานุภาพย่อมไปด้วยอานุภาพของตนๆ ภิกษุที่เหลือนอกนั้นย่อมไปด้วยอานุภาพของเทวดา. ไปอย่างไร? ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นแม้จะตั้งอยู่ ณ ที่สุดแห่งมหาสมุทรด้านตะวันออก หรือด้านตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ก็ตาม บำเพ็ญคามิยวัตรแล้ว ถือบาตรและจีวร ตั้งจิตว่า "เราจะไป"; พร้อมกับการตั้งจิตนั่นเอง ก็ถึงโรงอุโบสถแล้ว. ภิกษุเหล่านั้นถวายบังคมพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วก็นั่งลง. แม้พระผู้มีพระภาค เมื่อบริษัทนั่งพร้อมกันแล้ว ก็ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์นี้.

‘‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā;

Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā;

Na hi pabbajito parūpaghātī;

Na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.

"ขันติคือความอดกลั้น เป็นตบะอย่างยิ่ง; พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่าพระนิพพานเป็นธรรมอันยิ่ง; ผู้ฆ่าผู้อื่นหาใช่บรรพชิตไม่; ผู้เบียดเบียนผู้อื่นย่อมไม่เป็นสมณะ."

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ.

"การไม่ทำบาปทั้งปวง, การยังกุศลให้ถึงพร้อม, การทำจิตของตนให้ผ่องใส; นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย."

‘‘Anupavādo anupaghāto, pātimokkhe ca saṃvaro;

Mattaññutā ca bhattasmiṃ, pantañca sayanāsanaṃ;

Adhicitte ca āyogo, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dī. ni. 2.90;

dha. pa. 183-185);

"การไม่ว่าร้าย, การไม่ทำร้าย, ความสำรวมในปาติโมกข์, ความเป็นผู้รู้จักประมาณในภัตตาหาร, ที่นอนที่นั่งอันสงัด, และการประกอบความเพียรในอธิจิต; นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย."

Eteneva upāyena itaresampi buddhānaṃ pātimokkhuddeso veditabbo. Sabbabuddhānañhi imā tissova ovādapātimokkhagāthāyo honti. Tā dīghāyukabuddhānaṃ yāva sāsanapariyantā uddesamāgacchanti; appāyukabuddhānaṃ paṭhamabodhiyaṃyeva. Sikkhāpadapaññattikālato pana pabhuti āṇāpātimokkhameva uddisīyati. Tañca kho bhikkhū eva uddisanti, na buddhā. Tasmā amhākampi bhagavā paṭhamabodhiyaṃ vīsativassamattameva idaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisi. Athekadivasaṃ pubbārāme migāramātupāsāde nisinno bhikkhū āmantesi – ‘‘na dānāhaṃ, bhikkhave, ito paraṃ uposathaṃ karissāmi pātimokkhaṃ uddisissāmi, tumheva dāni bhikkhave ito paraṃ uposathaṃ kareyyātha, pātimokkhaṃ uddiseyyātha. Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (cūḷava. 386). Tato paṭṭhāya bhikkhū āṇāpātimokkhaṃ uddisanti. Idaṃ āṇāpātimokkhaṃ tesaṃ anuddiṭṭhaṃ ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘anuddiṭṭhaṃ pātimokkha’’nti.

ด้วยอุบายนี้เอง พึงทราบการยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าอื่นด้วย. เพราะว่า พระโอวาทปาติโมกข์ ๓ คาถาเหล่านี้ ย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าทั้งปวง. คาถาเหล่านั้น ย่อมมาสู่การยกขึ้นแสดงจนตลอดสิ้นสุดพระศาสนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระชนมายุยืน; แต่ย่อมมาสู่การยกขึ้นแสดงในปฐมโพธิกาลเท่านั้น ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระชนมายุน้อย. แต่ว่า จำเดิมแต่กาลที่ทรงบัญญัติสิกขาบทเป็นต้นไป อาณาปาติโมกข์เท่านั้นย่อมถูกยกขึ้นแสดง. และภิกษุทั้งหลายเท่านั้นย่อมยกอาณาปาติโมกข์นั้นขึ้นแสดง, พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงยกขึ้นแสดง. เพราะเหตุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา ก็ได้ทรงยกโอวาทปาติโมกข์นี้ขึ้นแสดงเพียง ๒๐ พรรษาเท่านั้นในปฐมโพธิกาล. ลำดับนั้น ในวันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งในปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราจักไม่ทำอุโบสถ จักไม่ยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงตั้งแต่นี้เป็นต้นไป, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอเท่านั้นจงทำอุโบสถ จงยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงตั้งแต่นี้เป็นต้นไป. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระตถาคตพึงทำอุโบสถ พึงยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์นั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสจะมีได้' ดังนี้. จำเดิมแต่นั้นมา ภิกษุทั้งหลายย่อมยกอาณาปาติโมกข์ขึ้นแสดง. อาณาปาติโมกข์นี้ เป็นอันพระพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ปาติโมกข์อันไม่ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว'.

Tesaṃ buddhānanti tesaṃ vipassīādīnaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ. Antaradhānenāti khandhantaradhānena; parinibbānenāti vuttaṃ hoti. Buddhānubuddhānanti ye tesaṃ buddhānaṃ anubuddhā sammukhasāvakā tesañca khandhantaradhānena. Ye te pacchimā sāvakāti [Pg.155] ye tesaṃ sammukhasāvakānaṃ santike pabbajitā pacchimā sāvakā. Nānānāmāti ‘‘buddharakkhito, dhammarakkhito’’tiādi nāmavasena vividhanāmā. Nānāgottāti ‘‘gotamo, moggallāno’’tiādi gottavasena vividhagottā. Nānājaccāti ‘‘khattiyo, brāhmaṇo’’tiādijātivasena nānājaccā. Nānākulā pabbajitāti khattiyakulādivase neva uccanīcauḷāruḷārabhogādikulavasena vā vividhakulā nikkhamma pabbajitā.

บทว่า Tesaṃ buddhānaṃ ความว่า ของพระพุทธเจ้า ๓ พระองค์เหล่านั้น มีพระวิปัสสีเป็นต้น. บทว่า Antaradhānena ความว่า ด้วยการอันตรธานแห่งขันธ์; อธิบายว่า ด้วยการปรินิพพาน. บทว่า Buddhānubuddhānaṃ ความว่า ด้วยการอันตรธานแห่งขันธ์ของพระสาวกผู้เป็นพระอนุพุทธะผู้เห็นธรรมตามพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ซึ่งเป็นสาวกเฉพาะหน้า. บทว่า Ye te pacchimā sāvakā ความว่า พระสาวกผู้เป็นปัจฉิมสาวกเหล่าใด บวชแล้วในสำนักของพระสาวกเฉพาะหน้าเหล่านั้น. บทว่า Nānānāmā ความว่า มีชื่อต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งชื่อมี พุทธรักขิตะ และธรรมรักขิตะ เป็นต้น. บทว่า Nānāgottā ความว่า มีโคตรต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งโคตรมี โคตมะ และโมคคัลลานะ เป็นต้น. บทว่า Nānājaccā ความว่า มีชาติต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งชาติมี กษัตริย์ และพราหมณ์ เป็นต้น. บทว่า Nānākulā pabbajitā ความว่า บวชแล้วออกจากตระกูลต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งตระกูลกษัตริย์เป็นต้นนั่นเอง หรือด้วยอำนาจแห่งตระกูลสูง ตระกูลต่ำ และตระกูลที่มีโภคะอันโอฬารยิ่งเป็นต้น.

Te taṃ brahmacariyanti te pacchimā sāvakā yasmā ekanāmā ekagottā ekajātikā ekakulā pabbajitā ‘‘amhākaṃ sāsanaṃ tanti paveṇī’’ti attano bhāraṃ katvā brahmacariyaṃ rakkhanti, ciraṃ pariyattidhammaṃ pariharanti. Ime ca tādisā na honti. Tasmā aññamaññaṃ viheṭhentā vilomaṃ gaṇhantā ‘‘asuko thero jānissati, asuko thero jānissatī’’ti sithilaṃ karontā taṃ brahmacariyaṃ khippaññeva antaradhāpesuṃ, saṅgahaṃ āropetvā na rakkhiṃsu. Seyyathāpīti tassatthassa opammanidassanaṃ. Vikiratīti vikkhipati. Vidhamatīti ṭhānantaraṃ neti. Viddhaṃsetīti ṭhitaṭṭhānato apaneti. Yathā taṃ suttena asaṅgahitattāti yathā suttena asaṅgahitattā aganthitattā abaddhattā evaṃ vikirati yathā suttena asaṅgahitāni vikiriyanti, evaṃ vikiratīti vuttaṃ hoti. Evameva khoti opammasampaṭipādanaṃ. Antaradhāpesunti vaggasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādīhi asaṅgaṇhantā yaṃ yaṃ attano ruccati, taṃ tadeva gahetvā sesaṃ vināsesuṃ adassanaṃ nayiṃsu.

บทว่า Te taṃ brahmacariyaṃ ความว่า พระสาวกผู้เป็นปัจฉิมสาวกเหล่านั้น เพราะเหตุที่พระสาวกทั้งหลายผู้มีชื่อเดียวกัน มีโคตรเดียวกัน มีชาติเดียวกัน บวชแล้วจากตระกูลเดียวกัน ย่อมรักษาพระพรหมจรรย์โดยทำเป็นภาระของตนว่า 'พระศาสนาของเราเป็นประเพณี เป็นวงศ์ตระกูล' ย่อมทรงไว้ซึ่งปริยัติธรรมตลอดกาลนาน. แต่พระสาวกเหล่านี้ไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงเบียดเบียนกันและกัน ถือเอาสิ่งที่ขัดแย้งกัน ทำความย่อหย่อนว่า 'พระเถระชื่อโน้นจักรู้, พระเถระชื่อโน้นจักรู้' ได้ยังพระพรหมจรรย์นั้นให้อันตรธานไปโดยเร็วพลัน ไม่รักษาไว้โดยการยกขึ้นสู่สังคายนา. บทว่า Seyyathāpi เป็นบทแสดงอุปมาแห่งเนื้อความนั้น (คือการอันตรธานไปโดยเร็ว). บทว่า Vikirati คือ ย่อมโปรยปรายไปต่างๆ หรือย่อมกระจายไป. บทว่า Vidhamati คือ ย่อมนำไปสู่ที่อื่น หรือย่อมพัดพาไป. บทว่า Viddhaṃseti คือ ย่อมนำออกไปจากที่ตั้ง หรือย่อมทำลาย. บทว่า Yathā taṃ suttena asaṅgahitattā ความว่า เพราะความเป็นของอันด้ายไม่รวบรวมไว้ เพราะความเป็นของอันไม่ร้อยกรองไว้ เพราะความเป็นของอันไม่ผูกไว้ ย่อมโปรยปรายไปอย่างนี้ อธิบายว่า เหมือนอย่างดอกไม้ทั้งหลายที่ด้ายไม่รวบรวมไว้ ย่อมถูกลมพัดกระจายไปฉันใด ย่อมโปรยปรายไปฉันนั้น. บทว่า Evameva kho เป็นบทเชื่อมโยงอุปมากับอุปเมยยะ. บทว่า Antaradhāpesuṃ ความว่า เมื่อไม่รวบรวมไว้ด้วยการสังคายนาเป็นวรรค เป็นปัณณาสก์เป็นต้น ถือเอาธรรมใดๆ ที่ตนชอบใจเท่านั้นมาแสดง ได้ทำลายธรรมที่เหลือ (หรือธรรมที่ไม่ชอบใจ) นำไปสู่ความไม่ปรากฏ.

Akilāsuno ca te bhagavanto ahesuṃ sāvake cetasā ceto paricca ovaditunti apica sāriputta te buddhā attano cetasā sāvakānaṃ ceto paricca paricchinditvā ovadituṃ akilāsuno ahesuṃ, paracittaṃ ñatvā anusāsaniṃ na bhāriyato na papañcato addasaṃsu. Bhūtapubbaṃ sāriputtātiādi tesaṃ akilāsubhāvappakāsanatthaṃ vuttaṃ. Bhiṃsanaketi bhayānake bhayajananake. Evaṃ vitakkethāti nekkhammavitakkādayo tayo vitakke vitakketha. Mā evaṃ vitakkayitthāti kāmavitakkādayo tayo akusalavitakke mā vitakkayittha. Evaṃ manasi karothāti ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā asubha’’nti manasi karotha. Mā evaṃ manasā [Pg.156] katthāti ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā subha’’nti mā manasi akarittha. Idaṃ pajahathāti akusalaṃ pajahatha. Idaṃ upasampajja viharathāti kusalaṃ upasampajja paṭilabhitvā nipphādetvā viharatha.

บทว่า Akilāsuno ca... ovadituṃ ความว่า อนึ่ง ดูก่อนสารีบุตร พระพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่ทรงลำบากเพื่อจะทรงโอวาทโดยทรงกำหนดรู้จิตของพระสาวกทั้งหลายด้วยพระทัยของพระองค์เอง เมื่อทรงทราบจิตของผู้อื่นแล้ว ไม่ทรงเห็นการพร่ำสอนว่าเป็นของหนัก หรือว่าเป็นความเนิ่นช้า. คำมี Bhūtapubbaṃ sāriputta เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อประกาศความเป็นผู้ไม่ลำบากของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น. บทว่า Bhiṃsanake คือ ที่น่ากลัว ที่ทำให้เกิดความกลัว. บทว่า Evaṃ vitakketha ความว่า จงตรึกวิตก ๓ อย่าง มีเนกขัมมวิตกเป็นต้น. บทว่า Mā evaṃ vitakkayittha ความว่า อย่าตรึกอกุศลวิตก ๓ อย่าง มีกามวิตกเป็นต้น. บทว่า Evaṃ manasi karotha ความว่า จงมนสิการว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม'. บทว่า Mā evaṃ manasākattha ความว่า อย่ามนสิการว่า 'เที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา งาม'. บทว่า Idaṃ pajahatha ความว่า จงละอกุศล. บทว่า Idaṃ upasampajja viharatha ความว่า จงเข้าถึงกุศล (คือได้แล้ว หรือทำให้สำเร็จแล้ว) อยู่.

Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti aggahetvā vimucciṃsu. Tesañhi cittāni yehi āsavehi vimucciṃsu, na te tāni gahetvā vimucciṃsu. Anuppādanirodhena pana nirujjhamānā aggahetvā vimucciṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsū’’ti. Sabbepi te arahattaṃ patvā sūriyarasmisamphuṭṭhamiva padumavanaṃ vikasitacittā ahesuṃ. Tatra sudaṃ sāriputta bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hotīti tatrāti purimavacanāpekkhaṃ; sudanti padapūraṇamatte nipāto; sāriputtāti ālapanaṃ. Ayaṃ panettha atthayojanā – tatrāti yaṃ vuttaṃ ‘‘aññatarasmiṃ bhiṃsanake vanasaṇḍe’’ti, tatra yo so bhiṃsanakoti vanasaṇḍo vutto, tassa bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hoti, bhiṃsanakiriyāya hotīti attho. Kiṃ hoti? Idaṃ hoti – yo koci avītarāgo…pe… lomāni haṃsantīti.

บทว่า Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu ความว่า หลุดพ้นแล้วโดยไม่ยึดถือ (ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์). จริงอยู่ จิตของภิกษุเหล่านั้นหลุดพ้นแล้วจากอาสวะเหล่าใด อาสวะเหล่านั้นมิใช่ยึดถือจิตเหล่านั้นไว้แล้วจึงหลุดพ้น. แต่ว่า อาสวะเหล่านั้นดับไปด้วยการดับไม่เกิดขึ้นอีก เมื่อดับไปอยู่ จึงหลุดพ้นโดยไม่ยึดถือ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu'. ภิกษุเหล่านั้นแม้ทั้งหมด บรรลุพระอรหัตแล้ว มีจิตเบิกบานแล้ว เหมือนป่าดอกบัวที่ถูกแสงอาทิตย์สัมผัสแล้วฉะนั้น. ในคำว่า Tatra sudaṃ sāriputta bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hoti นี้ บทว่า Tatra เป็นบทที่อ้างถึงคำพูดก่อนหน้า; บทว่า Sudaṃ เป็นนิบาตลงในอรรถเพียงทำบทให้เต็ม; บทว่า Sāriputta เป็นคำเรียกขาน. ส่วนการประกอบอรรถในประโยคนี้ มีดังนี้: บทว่า Tatrā คือ ในคำที่ตรัสไว้ว่า 'ในป่าชัฏอันน่ากลัวแห่งหนึ่ง' นั้น, ในป่าชัฏนั้น ป่าชัฏใดที่ตรัสว่าเป็น 'น่ากลัว', ย่อมมีในความเป็นที่ทำให้กลัวของป่าชัฏอันน่ากลัวนั้น อธิบายว่า ย่อมมีในการกระทำให้กลัว. อะไรย่อมมี? สิ่งนี้ย่อมมี คือ บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะคนใดคนหนึ่ง เข้าไปสู่ป่าชัฏนั้น ขนของเขาโดยส่วนมากย่อมชูชัน ดังนี้.

Atha vā tatrāti sāmiatthe bhummaṃ. Suiti nipāto; ‘‘kiṃ su nāma te bhonto samaṇabrāhmaṇā’’tiādīsu (ma. ni. 1.469) viya. Idanti adhippetamatthaṃ paccakkhaṃ viya katvā dassanavacanaṃ. Suidanti sudaṃ, sandhivasena ikāralopo veditabbo. ‘‘Cakkhundriyaṃ, itthindriyaṃ, anaññātaññassāmītindriyaṃ (vibha. 219), ‘‘kiṃ sūdha vitta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.73, 246; su. ni. 183) viya. Ayaṃ panettha atthayojanā – tassa sāriputta bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ idaṃsu hoti. Bhiṃsanakatasminti bhiṃsanakabhāveti attho. Ekassa takārassa lopo daṭṭhabbo. Bhiṃsanakattasmintiyeva vā pāṭho. ‘‘Bhiṃsanakatāya’’ iti vā vattabbe liṅgavipallāso kato. Nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ, tasmā evaṃ sambandho veditabbo – bhiṃsanakabhāve idaṃsu hoti, bhiṃsanakabhāvanimittaṃ bhiṃsanakabhāvahetu bhiṃsanakabhāvapaccayā idaṃsu hoti. Yo koci avītarāgo taṃ vanasaṇḍaṃ pavisati, yebhuyyena lomāni haṃsantīti bahutarāni lomāni haṃsanti uddhaṃ mukhāni sūcisadisāni kaṇṭakasadisāni ca hutvā tiṭṭhanti, appāni na haṃsanti. Bahutarānaṃ vā sattānaṃ haṃsanti. Appakānaṃ atisūrapurisānaṃ na haṃsanti.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ตตฺร" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งสวามี คำว่า "สุ" เป็นนิบาต เช่นเดียวกับในบทบาลีว่า "กึสุ นาม เต ภนฺโต สมณพฺราหฺมณา" เป็นต้น คำว่า "อิทํ" เป็นคำที่แสดงความหมายที่ต้องการให้เห็นประจักษ์ คำว่า "สุอิทํ" กลายเป็น "สุทํ" พึงทราบว่ามีการลบอักษร "อิ" ด้วยอำนาจสนธิ เช่นเดียวกับในบทว่า "จกฺขุนฺทฺริยํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ" และ "กึ สูธ วิตฺตํ" เป็นต้น การประกอบอรรถในบทนี้คือ สารีบุตร เพราะป่าที่น่าสะพรึงกลัวนั้น ความน่าสะพรึงกลัวนี้จึงมีขึ้น คำว่า "ภึสนกตสฺมึ" หมายถึง เพราะความเป็นที่น่าสะพรึงกลัว พึงทราบว่ามีการลบอักษร "ต" ตัวหนึ่ง หรือมีบทว่า "ภึสนกตฺตสฺมึ" นั่นเอง หรือพึงกล่าวว่า "ภึสนกตาย" แต่มีการเปลี่ยนลิงค์ และคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต เพราะฉะนั้น พึงทราบการเชื่อมโยงบทดังนี้ คือ เพราะความเป็นที่น่าสะพรึงกลัวนี้จึงมีขึ้น เพราะความเป็นที่น่าสะพรึงกลัวเป็นนิมิต เป็นเหตุ เป็นปัจจัย จึงมีเรื่องนี้ขึ้น ผู้ใดผู้หนึ่งที่ยังไม่ปราศจากราคะเข้าไปในป่านั้น ขนส่วนมากจะตั้งชันขึ้น มีปลายชี้ขึ้นเหมือนเข็มและเหมือนหนาม ขนเล็กน้อยจะไม่ตั้งชัน หรือขนของสัตว์จำนวนมากตั้งชันขึ้น ขนของบุรุษผู้กล้าหาญยิ่งจำนวนน้อยจะไม่ตั้งชัน

Idāni [Pg.157] ayaṃ kho, sāriputta, hetūtiādi nigamanaṃ. Yañcettha antarantarā na vuttaṃ, taṃ uttānatthameva. Tasmā pāḷikkameneva veditabbaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosīti, taṃ purisayugavasena vuttanti veditabbaṃ. Vassagaṇanāya hi vipassissa bhagavato asītivassasahassāni āyu, sammukhasāvakānampissa tattakameva. Evamassa yvāyaṃ sabbapacchimako sāvako, tena saha ghaṭetvā satasahassaṃ saṭṭhimattāni ca vassasahassāni brahmacariyaṃ aṭṭhāsi. Purisayugavasena pana yugaparamparāya āgantvā dveyeva purisayugāni aṭṭhāsi. Tasmā na ciraṭṭhitikanti vuttaṃ. Sikhissa pana bhagavato sattativassasahassāni āyu. Sammukhasāvakānampissa tattakameva. Vessabhussa bhagavato saṭṭhivassasahassāni āyu. Sammukhasāvakānampissa tattakameva. Evaṃ tesampi ye sabbapacchimakā sāvakā tehi saha ghaṭetvā satasahassato uddhaṃ cattālīsamattāni vīsatimattāni ca vassasahassāni brahmacariyaṃ aṭṭhāsi. Purisayugavasena pana yugaparamparāya āgantvā dve dveyeva purisayugāni aṭṭhāsi. Tasmā na ciraṭṭhitikanti vuttaṃ.

บัดนี้ ประโยคว่า "อายํ โข สารีปุตฺต เหตุ" เป็นต้น เป็นประโยคนิคม บทใดที่ไม่ได้อธิบายไว้ในระหว่าง บทนั้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบตามลำดับบาลีเท่านั้น ส่วนคำที่กล่าวว่า "น จิรฏฺฐิติกํ อโหสิ" พึงทราบว่ากล่าวโดยอำนาจแห่งยุคของบุรุษ โดยการนับปี พระชนมายุของพระวิปัสสีพุทธเจ้าคือแปดหมื่นปี แม้พระชนมายุของพระสาวกผู้ประจักษ์ของพระองค์ก็มีประมาณเท่านั้น พรหมจรรย์ของพระองค์ดำรงอยู่แสนปี และหกหมื่นปี โดยรวมกับพระสาวกองค์สุดท้ายของพระองค์ แต่โดยอำนาจแห่งยุคของบุรุษ พรหมจรรย์ดำรงอยู่เพียงสองยุคเท่านั้น โดยไม่สืบทอดกันไปตามลำดับยุค เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ดำรงอยู่นาน" ส่วนพระชนมายุของพระสิขีพุทธเจ้าคือเจ็ดหมื่นปี แม้พระชนมายุของพระสาวกผู้ประจักษ์ของพระองค์ก็มีประมาณเท่านั้น พระชนมายุของพระเวสสภูพุทธเจ้าคือหกหมื่นปี แม้พระชนมายุของพระสาวกผู้ประจักษ์ของพระองค์ก็มีประมาณเท่านั้น พรหมจรรย์ของพระสิขีและพระเวสสภูพุทธเจ้าเหล่านั้นก็ดำรงอยู่เกินแสนปี สี่หมื่นปี และสองหมื่นปี โดยรวมกับพระสาวกองค์สุดท้ายของพระองค์ แต่โดยอำนาจแห่งยุคของบุรุษ พรหมจรรย์ดำรงอยู่เพียงสองยุคสองยุคเท่านั้น โดยไม่สืบทอดกันไปตามลำดับยุค เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ดำรงอยู่นาน"

20. Evaṃ āyasmā sāriputto tiṇṇaṃ buddhānaṃ brahmacariyassa na ciraṭṭhitikāraṇaṃ sutvā itaresaṃ tiṇṇaṃ brahmacariyassa ciraṭṭhitikāraṇaṃ sotukāmo puna bhagavantaṃ ‘‘ko pana bhante hetū’’ti ādinā nayena pucchi. Bhagavāpissa byākāsi. Taṃ sabbaṃ vuttapaṭipakkhavasena veditabbaṃ. Ciraṭṭhitikabhāvepi cettha tesaṃ buddhānaṃ āyuparimāṇatopi purisayugatopi ubhayathā ciraṭṭhitikatā veditabbā. Kakusandhassa hi bhagavato cattālīsavassasahassāni āyu, koṇāgamanassa bhagavato tiṃsavassasahassāni, kassapassa bhagavato vīsativassasahassāni; sammukhasāvakānampi nesaṃ tattakameva. Bahūni ca nesaṃ sāvakayugāni paramparāya brahmacariyaṃ pavattesuṃ. Evaṃ tesaṃ āyuparimāṇatopi sāvakayugatopi ubhayathā brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ ahosi.

๒๐. พระสารีบุตรผู้มีอายุ ได้ฟังเหตุแห่งการไม่ดำรงอยู่นานของพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ (คือ พระวิปัสสี พระสิขี และพระเวสสภู) แล้ว มีความประสงค์จะฟังเหตุแห่งการดำรงอยู่นานของพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าอีกสามพระองค์ (คือ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ และพระกัสสปะ) จึงได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคอีกครั้งด้วยนัยว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุเล่า" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์แก่พระสารีบุตรนั้น พึงทราบเรื่องทั้งหมดนั้นโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว และในประโยคว่า "ภควา จ สารีปุตฺต กกุสนฺโธ" เป็นต้น พึงทราบว่าการดำรงอยู่นานของพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น เป็นไปทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุและโดยยุคของบุรุษทั้งสองอย่าง พระชนมายุของพระกกุสันธพุทธเจ้าคือสี่หมื่นปี ของพระโกนาคมนพุทธเจ้าคือสามหมื่นปี ของพระกัสสปพุทธเจ้าคือสองหมื่นปี แม้พระชนมายุของพระสาวกผู้ประจักษ์ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นก็มีประมาณเท่านั้น และยุคของพระสาวกจำนวนมากของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นได้สืบทอดพรหมจรรย์ต่อกันไปตามลำดับ ด้วยประการฉะนี้ พรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นจึงดำรงอยู่นานทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุและโดยยุคของพระสาวกทั้งสองอย่าง

Amhākaṃ pana bhagavato kassapassa bhagavato upaḍḍhāyukappamāṇe dasavassasahassāyukakāle uppajjitabbaṃ siyā. Taṃ asambhuṇantena pañcavassasahassāyukakāle, ekavassasahassāyukakāle, pañcavassasatāyukakālepi vā uppajjitabbaṃ siyā. Yasmā panassa buddhattakārake dhamme esantassa pariyesantassa ñāṇaṃ paripācentassa gabbhaṃ gaṇhāpentassa vassasatāyukakāle [Pg.158] ñāṇaṃ paripākamagamāsi. Tasmā atiparittāyukakāle uppanno. Tenassa sāvakaparamparāvasena ciraṭṭhitikampi brahmacariyaṃ āyuparimāṇavasena vassagaṇanāya naciraṭṭhitikamevāti vattuṃ vaṭṭati.

ส่วนพระผู้มีพระภาคของเรา พึงบังเกิดในกาลที่มีอายุประมาณครึ่งหนึ่งของพระกัสสปพุทธเจ้า คือในกาลที่มีอายุหมื่นปี หากไม่ถึงกาลนั้น ก็พึงบังเกิดในกาลที่มีอายุห้าพันปี หรือพันปี หรือแม้ห้าร้อยปี แต่เพราะเมื่อพระพุทธเจ้าของเราทรงแสวงหาและบ่มเพาะพระญาณอันเป็นธรรมที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้า และทรงตั้งครรภ์คือพระญาณนั้น พระญาณได้ถึงความแก่กล้าในกาลที่มีอายุร้อยปี เพราะฉะนั้นจึงทรงอุบัติขึ้นในกาลที่มีอายุสั้นมาก เพราะเหตุนั้น แม้พรหมจรรย์ของพระองค์จะดำรงอยู่นานโดยการสืบทอดของพระสาวก แต่โดยประมาณแห่งพระชนมายุและการนับปีแล้ว ก็ควรกล่าวว่าไม่ดำรงอยู่นานนั่นเอง

21. Atha kho āyasmā sāriputtoti ko anusandhi? Evaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ brahmacariyassa ciraṭṭhitikāraṇaṃ sutvā sikkhāpadapaññattiyeva ciraṭṭhitikabhāvahetūti niṭṭhaṃ gantvā bhagavatopi brahmacariyassa ciraṭṭhitikabhāvaṃ icchanto āyasmā sāriputto bhagavantaṃ sikkhāpadapaññattiṃ yāci. Tassā yācanavidhidassanatthametaṃ vuttaṃ – atha kho āyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanā …pe… ciraṭṭhitikanti. Tattha addhaniyanti addhānakkhamaṃ; dīghakālikanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānatthameva.

๒๑. ในประโยคว่า "อถ โข อายสฺมา สารีปุตฺโต" มีความเชื่อมโยงกับเรื่องก่อนหน้าอย่างไร? เมื่อพระสารีบุตรได้ฟังเหตุแห่งการดำรงอยู่นานของพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าสามพระองค์อย่างนี้แล้ว ได้สรุปว่า "การบัญญัติสิกขาบทเท่านั้นเป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่นาน" พระสารีบุตรผู้มีอายุมีความประสงค์ให้พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาคดำรงอยู่นาน จึงได้ทูลขอให้ทรงบัญญัติสิกขาบท เพื่อแสดงวิธีการทูลขอการบัญญัติสิกขาบทนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวคำนี้ว่า "อถ โข อายสฺมา สารีปุตฺโต อุฏฺฐายาสนา ...เป... จิรฏฺฐิติกํ" ในประโยคนั้น คำว่า "อทฺธนิยํ" หมายถึง สามารถทนทานได้นาน อธิบายว่า ดำรงอยู่ได้นาน ส่วนบทที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

Athassa bhagavā ‘‘na tāvāyaṃ sikkhāpadapaññattikālo’’ti pakāsento ‘‘āgamehi tvaṃ sāriputtā’’tiādimāha. Tattha āgamehi tvanti tiṭṭha tāva tvaṃ; adhivāsehi tāva tvanti vuttaṃ hoti. Ādaratthavasenevettha dvikkhattuṃ vuttaṃ. Etena bhagavā sikkhāpadapaññattiyā sāvakānaṃ visayabhāvaṃ paṭikkhipitvā ‘‘buddhavisayova sikkhāpadapaññattī’’ti āvikaronto ‘‘tathāgato vā’’tiādimāha. Ettha ca tatthāti sikkhāpadapaññattiyācanāpekkhaṃ bhummavacanaṃ. Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘sikkhāpadaṃ paññapeyyā’’ti, tattha tassā sikkhāpadapaññattiyā tathāgatoyeva kālaṃ jānissatīti. Evaṃ vatvā akālaṃ tāva dassetuṃ ‘‘na tāva sāriputtā’’tiādimāha.

ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะประกาศว่า "กาลนี้ยังไม่เป็นกาลแห่งการบัญญัติสิกขาบท" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สารีบุตร เธอจงรอไปก่อน" ในคำว่า "อาคเมหิ ตฺวํ" นั้น หมายความว่า "เธอจงหยุดก่อน, เธอจงอดทนก่อน" ในที่นี้ตรัสสองครั้งด้วยอำนาจแห่งความเคารพ ด้วยคำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธความเป็นวิสัยของสาวกในการบัญญัติสิกขาบท ทรงประสงค์จะเปิดเผยว่า "การบัญญัติสิกขาบทเป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "พระตถาคตเท่านั้น" ในคำว่า "ตตฺถ" นี้ เป็นคำวิภัตติที่ ๗ ที่มุ่งหมายถึงการทูลขอให้บัญญัติสิกขาบท ในคำนั้น มีการประกอบความดังนี้ว่า "สิกขาบทใดที่ทูลขอให้บัญญัติ พระตถาคตเท่านั้นจักทรงทราบกาลแห่งการบัญญัติสิกขาบทนั้น" ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว เพื่อทรงแสดงกาลอันไม่สมควร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สารีบุตร ยังไม่ถึงกาล"

Tattha āsavā tiṭṭhanti etesūti āsavaṭṭhānīyā. Yesu diṭṭhadhammikasamparāyikā dukkhāsavā kilesāsavā ca parūpavādavippaṭisāravadhabandhanādayo ceva apāyadukkhavisesabhūtā ca āsavā tiṭṭhantiyeva, yasmā nesaṃ te kāraṇaṃ hontīti attho. Te āsavaṭṭhānīyā vītikkamadhammā yāva na saṅghe pātubhavanti, na tāva satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetīti ayamettha yojanā. Yadi hi paññapeyya, parūpavādā parūpārambhā garahadosā na parimucceyya.

ในคำว่า "อาสวฏฺဌานียา" นั้น หมายถึง "ธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ" เพราะอาสวะทั้งหลายตั้งอยู่ในธรรมเหล่านั้น หมายความว่า อาสวะทั้งหลาย คือ ทุกขาสวะและกิเลสาสวะที่เกิดขึ้นในปัจจุบันและสัมปรายภพ, อาสวะทั้งหลายมีคำติเตียนของผู้อื่น ความเดือดร้อนใจ การเบียดเบียน การจองจำ เป็นต้น, และอาสวะทั้งหลายที่เป็นทุกข์พิเศษในอบาย ย่อมตั้งอยู่จริงในธรรมเหล่านั้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งอาสวะเหล่านั้น การประกอบความในที่นี้คือ ตราบใดที่ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะเหล่านั้น คือธรรมอันเป็นโทษแห่งการล่วงละเมิด ยังไม่ปรากฏขึ้นในสงฆ์ ตราบนั้นพระศาสดายังไม่ทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวก หากทรงบัญญัติ (ก่อนเวลาอันควร) ก็จะไม่พ้นจากคำติเตียนของผู้อื่น, การตำหนิของผู้อื่น, และโทษแห่งการถูกประณาม

Kathaṃ? Paññapentena hi ‘‘yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’tiādi sabbaṃ paññapetabbaṃ bhaveyya. Adisvāva vītikkamadosaṃ imaṃ paññattiṃ ñatvā [Pg.159] pare evaṃ upavādañca upārambhañca garahañca pavatteyyuṃ – ‘‘kathañhi nāma samaṇo gotamo bhikkhusaṅgho me anvāyiko vacanakaroti ettāvatā sikkhāpadehi paliveṭhessati, pārājikaṃ paññapessati? Nanu ime kulaputtā mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantañca ñātiparivaṭṭaṃ hatthagatāni ca rajjānipi pahāya pabbajitā, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭhā, sikkhāya tibbagāravā, kāye ca jīvite ca nirapekkhā viharanti. Tesu nāma ko lokāmisabhūtaṃ methunaṃ vā paṭisevissati, parabhaṇḍaṃ vā harissati, parassa vā iṭṭhaṃ kantaṃ atimadhuraṃ jīvitaṃ upacchindissati, abhūtaguṇakathāya vā jīvitaṃ kappessati! Nanu pārājike apaññattepi pabbajjāsaṅkhepenevetaṃ pākaṭaṃ kata’’nti. Tathāgatassa ca thāmañca balañca sattā na jāneyyuṃ. Paññattampi sikkhāpadaṃ kuppeyya, na yathāṭhāne tiṭṭheyya. Seyyathāpi nāma akusalo vejjo kañci anuppannagaṇḍaṃ purisaṃ pakkosāpetvā ‘‘ehi bho purisa, imasmiṃ te sarīrappadese mahāgaṇḍo uppajjitvā anayabyasanaṃ pāpessati, paṭikacceva naṃ tikicchāpehī’’ti vatvā ‘‘sādhācariya, tvaṃyeva naṃ tikicchassū’’ti vutto tassa arogaṃ sarīrappadesaṃ phāletvā lohitaṃ nīharitvā ālepanabandhanadhovanādīhi taṃ padesaṃ sañchaviṃ katvā taṃ purisaṃ vadeyya – ‘‘mahārogo te mayā tikicchito, dehi me deyyadhamma’’nti. So taṃ ‘‘kimayaṃ bālavejjo vadati? Kataro kira me iminā rogo tikicchito? Nanu me ayaṃ dukkhañca janeti, lohitakkhayañca maṃ pāpetī’’ti evaṃ upavadeyya ceva upārambheyya ca garaheyya ca, na cassa guṇaṃ jāneyya. Evameva yadi anuppanne vītikkamadose satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, parūpavādādīhi ca na parimucceyya, na cassa thāmaṃ vā balaṃ vā sattā jāneyyuṃ, paññattampi sikkhāpadaṃ kuppeyya, na yathāṭhāne tiṭṭheyya. Tasmā vuttaṃ – ‘‘na tāva sāriputta satthā sāvakānaṃ…pe… pātubhavantī’’ti.

อย่างไรเล่า? เพราะเมื่อทรงบัญญัติ ก็จะต้องบัญญัติสิกขาบททั้งหมดมีอาทิว่า "ภิกษุใดเสพเมถุนธรรม" เมื่อยังไม่เห็นโทษแห่งการล่วงละเมิด ผู้อื่นก็จะรู้การบัญญัตินี้แล้วก่อให้เกิดการติเตียนลับหลัง การตำหนิ และการประณามอย่างนี้ว่า "เหตุไฉนพระสมณโคดมจึงทรงผูกมัดภิกษุสงฆ์ผู้เป็นผู้ตาม ผู้ทำตามคำของพระองค์ด้วยสิกขาบทมากมายถึงเพียงนี้ และจะทรงบัญญัติปาราชิกเล่า? บุตรกุลเหล่านี้มิใช่หรือที่สละกองโภคทรัพย์อันใหญ่หลวง วงศาคณาญาติอันใหญ่หลวง และแม้แต่ราชสมบัติที่อยู่ในมือแล้วออกบวช เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยเครื่องยังชีพเพียงพอ มีความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา ไม่มีความอาลัยในกายและชีวิตอยู่ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ใครเล่าจักเสพเมถุนอันเป็นอามิสของโลก, จักลักทรัพย์ของผู้อื่น, จักปลิดชีวิตอันเป็นที่รักที่พึงใจอันแสนหวานของผู้อื่น, หรือจักเลี้ยงชีพด้วยการกล่าวคุณความดีที่ไม่จริงเล่า! แม้ยังไม่บัญญัติปาราชิก การไม่กระทำเมถุนเป็นต้นนี้ก็เป็นที่ประจักษ์อยู่แล้วด้วยศีล ๑๐ อันเป็นข้อสรุปแห่งการบวชมิใช่หรือ?" และสัตว์ทั้งหลายก็จะไม่รู้จักกำลังและพละของพระตถาคต แม้สิกขาบทที่บัญญัติแล้วก็จะกำเริบ ไม่ตั้งอยู่ในที่อันควร เปรียบเหมือนนายแพทย์ผู้ไม่ฉลาด ให้เรียกชายผู้หนึ่งที่ยังไม่มีฝีเกิดขึ้นมา แล้วกล่าวว่า "มาเถิดท่านผู้เจริญ ฝีใหญ่จักเกิดขึ้นที่ส่วนแห่งกายของท่านนี้ แล้วจักนำท่านไปสู่ความพินาศฉิบหาย ท่านจงรักษามันเสียแต่เนิ่นๆ" เมื่อชายนั้นกล่าวว่า "ดีแล้วอาจารย์ ท่านนั่นแหละจงรักษาเถิด" นายแพทย์นั้นก็ผ่าส่วนแห่งกายที่ไม่มีโรคของชายนั้น แล้วเอาเลือดออก แล้วทำให้ส่วนนั้นมีผิวพรรณดีด้วยการทายา การพัน การล้าง เป็นต้น แล้วกล่าวกับชายนั้นว่า "โรคใหญ่ของท่าน ข้าพเจ้ารักษาแล้ว จงให้ของที่ควรให้แก่ข้าพเจ้าเถิด" ชายนั้นก็จะติเตียนลับหลัง ตำหนิ และประณามนายแพทย์นั้นว่า "นายแพทย์โง่นี้พูดอะไร? โรคอะไรของข้าพเจ้าที่เขารักษาแล้ว? เขามิได้ทำให้ข้าพเจ้าเกิดทุกข์ และทำให้ข้าพเจ้าเสียเลือดไปมิใช่หรือ?" และจะไม่รู้จักคุณของนายแพทย์นั้น เช่นเดียวกัน หากพระศาสดาจะทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวกเมื่อยังไม่มีโทษแห่งการล่วงละเมิดเกิดขึ้น ก็จะไม่พ้นจากคำติเตียนเป็นต้น และสัตว์ทั้งหลายก็จะไม่รู้จักกำลังหรือพละของพระองค์ แม้สิกขาบทที่บัญญัติแล้วก็จะกำเริบ ไม่ตั้งอยู่ในที่อันควร เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "สารีบุตร ตราบใดที่พระศาสดายังไม่ทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวก... (ละไว้)... ยังไม่ปรากฏขึ้น"

Evaṃ akālaṃ dassetvā puna kālaṃ dassetuṃ ‘‘yato ca kho sāriputtā’’tiādimāha. Tattha yatoti yadā; yasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttānusāreneva veditabbaṃ. Ayaṃ vā hettha saṅkhepattho – yasmiṃ samaye ‘‘āsavaṭṭhānīyā dhammā’’ti saṅkhyaṃ gatā vītikkamadosā saṅghe pātubhavanti, tadā satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti, uddisati pātimokkhaṃ. Kasmā? Tesaṃyeva ‘‘āsavaṭṭhānīyā dhammā’’ti saṅkhyaṃ [Pg.160] gatānaṃ vītikkamadosānaṃ paṭighātāya. Evaṃ paññapento yathā nāma kusalo vejjo uppannaṃ gaṇḍaṃ phālanalepanabandhanadhovanādīhi tikicchanto rogaṃ vūpasametvā sañchaviṃ katvā na tveva upavādādiraho hoti, sake ca ācariyake viditānubhāvo hutvā sakkāraṃ pāpuṇāti; evaṃ na ca upavādādiraho hoti, sake ca sabbaññuvisaye viditānubhāvo hutvā sakkāraṃ pāpuṇāti. Tañcassa sikkhāpadaṃ akuppaṃ hoti, yathāṭhāne tiṭṭhatīti.

ครั้นทรงแสดงกาลอันไม่สมควรอย่างนี้แล้ว เพื่อทรงแสดงกาลอันสมควรอีกครั้ง จึงตรัสคำมีอาทิว่า "สารีบุตร ก็เมื่อใด" ในคำว่า "ยโต" นั้น หมายถึง "เมื่อใด" หรือ "ในกาลใด" ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายโดยย่อในที่นี้คือ ในสมัยใด โทษแห่งการล่วงละเมิดที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ" ปรากฏขึ้นในสงฆ์ ในสมัยนั้นพระศาสดาจึงทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวก และทรงแสดงปาติโมกข์ เพราะเหตุไร? เพื่อกำจัดโทษแห่งการล่วงละเมิดเหล่านั้นเองที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ" เมื่อทรงบัญญัติอย่างนี้ เปรียบเหมือนนายแพทย์ผู้ฉลาด รักษาฝีที่เกิดขึ้นแล้วด้วยการผ่า การทา การพัน การล้าง เป็นต้น ทำให้โรคสงบลง ทำให้ผิวพรรณดีแล้ว ก็ไม่เป็นที่ติเตียนเป็นต้นเลย และเป็นผู้มีอานุภาพเป็นที่รู้จักในความเป็นอาจารย์ของตน ย่อมได้รับสักการะ เช่นเดียวกัน ก็ไม่เป็นที่ติเตียนเป็นต้น และเป็นผู้มีอานุภาพเป็นที่รู้จักในวิสัยแห่งความเป็นสัพพัญญูของพระองค์ ย่อมได้รับสักการะ และสิกขาบทนั้นของพระองค์ก็ไม่กำเริบ ตั้งอยู่ในที่อันควร

Evaṃ āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ anuppattiṃ sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ uppattiñca kālanti vatvā idāni tesaṃ dhammānaṃ anuppattikālañca uppattikālañca dassetuṃ ‘‘na tāva sāriputta idhekacce’’tiādimāha. Tattha uttānatthāni padāni pāḷivaseneva veditabbāni. Ayaṃ pana anuttānapadavaṇṇanā – rattiyo jānantīti rattaññū, attano pabbajitadivasato paṭṭhāya bahukā rattiyo jānanti, cirapabbajitāti vuttaṃ hoti. Rattaññūhi mahattaṃ rattaññumahattaṃ; cirapabbajitehi mahantabhāvanti attho. Tatra rattaññumahattaṃ patte saṅghe upasenaṃ vaṅgantaputtaṃ ārabbha sikkhāpadaṃ paññattanti veditabbaṃ. So hāyasmā ūnadasavasse bhikkhū upasampādente disvā ekavasso saddhivihārikaṃ upasampādesi. Atha bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesi – ‘‘na, bhikkhave, ūnadasavassena upasampādetabbo. Yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 75). Evaṃ paññatte sikkhāpade puna bhikkhū ‘‘dasavassāmha dasavassāmhā’’ti bālā abyattā upasampādenti. Atha bhagavā aparampi sikkhāpadaṃ paññāpesi – ‘‘na, bhikkhave, bālena abyattena upasampādetabbo. Yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetu’’nti (mahāva. 76) rattaññumahattaṃ pattakāle dve sikkhāpadāni paññattāni.

พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงกล่าวว่า การไม่เกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ เป็นอกาลด้วยการบัญญัติสิกขาบท และการเกิดขึ้นเป็นกาล ดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงกาลแห่งการไม่เกิดขึ้นและกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้น จึงตรัสพระดำรัสมีคำว่า “ดูก่อนสารีบุตร ยังไม่ถึงกาลในบางกรณีในพระศาสนานี้” เป็นต้น. ในพระดำรัสนั้น บทที่มีเนื้อความตื้น พึงทราบตามนัยแห่งบาลีเท่านั้น. ส่วนนี้เป็นการอธิบายบทที่เนื้อความไม่ตื้น – ชื่อว่า “รัตตัญญู” เพราะรู้ราตรีทั้งหลาย คือรู้ราตรีเป็นอันมากนับตั้งแต่วันที่ตนบวช อธิบายว่า “ผู้บวชนาน”. ความเป็นหมู่ใหญ่แห่งพระเถระผู้รู้ราตรี ชื่อว่า “รัตตัญญูมหัตตะ” อธิบายว่า ความเป็นหมู่ใหญ่แห่งพระเถระผู้บวชนาน. พึงทราบว่า ในหมู่สงฆ์ที่ถึงความเป็นหมู่ใหญ่แห่งพระเถระผู้รู้ราตรีนั้น สิกขาบทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วปรารภพระอุปเสนะ วังคันตบุตร. ด้วยว่าพระเถระรูปนั้นเห็นภิกษุทั้งหลายผู้มีพรรษาหย่อนสิบให้อุปสมบท (กุลบุตร) ตนเองมีพรรษาเดียวก็ได้ให้อุปสมบทแก่สัทธิวิหาริก. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีพรรษาหย่อนสิบ ไม่พึงให้อุปสมบท. รูปใดให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ” ดังนี้ (มหาวรรค 75). เมื่อสิกขาบทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้เขลา ไม่ฉลาด ก็ยังให้อุปสมบทอีก โดยกล่าวว่า “พวกเรามีพรรษาสิบ พวกเรามีพรรษาสิบ” ดังนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทอื่นอีกว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เขลา ไม่ฉลาด ไม่พึงให้อุปสมบท. รูปใดให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาด มีความสามารถ มีพรรษาสิบ หรือมีพรรษาเกินสิบ ให้อุปสมบทได้” ดังนี้ (มหาวรรค 76). ในกาลที่สงฆ์ถึงความเป็นหมู่ใหญ่แห่งพระเถระผู้รู้ราตรี สิกขาบทสองบทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้ว.

Vepullamahattanti vipulabhāvena mahattaṃ. Saṅgho hi yāva na theranavamajjhimānaṃ vasena vepullamahattaṃ patto hoti, tāva senāsanāni pahonti. Sāsane ekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā na uppajjanti. Vepullamahattaṃ pana patte te uppajjanti. Atha satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti. Tattha vepullamahattaṃ patte saṅghe paññattasikkhāpadāni ‘‘yo pana bhikkhu anupasampannena uttari dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ’’ [Pg.161] (pāci. 51); ‘‘yā pana bhikkhunī anuvassaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ’’ (pāci. 1171); ‘‘yā pana bhikkhunī ekaṃ vassaṃ dve vuṭṭhāpeyya, pācittiya’’nti (pāci. 1175) iminā nayena veditabbāni.

คำว่า เวปุลลมหัตตะ คือความเป็นหมู่ใหญ่โดยความไพบูลย์. ด้วยว่าสังฆะตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นหมู่ใหญ่โดยความไพบูลย์ ด้วยอำนาจแห่งพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ ตราบนั้น เสนาสนะทั้งหลายก็ยังเพียงพอ. ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะบางอย่าง (เช่น อาวาสมัจฉริยะ เป็นต้น) ในพระศาสนายังไม่เกิดขึ้น. แต่เมื่อถึงความเป็นหมู่ใหญ่โดยความไพบูลย์ ธรรมเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้น. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย. ในหมู่สงฆ์ที่ถึงความเป็นหมู่ใหญ่โดยความไพบูลย์นั้น สิกขาบทที่ทรงบัญญัติแล้ว พึงทราบโดยนัยมีคำว่า “อนึ่ง ภิกษุใดพึงนอนร่วมกับอนุปสัมบันเกินสองคืนหรือสามคืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์” (ปาจิตตีย์ 51); “อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงให้อุปสมบททุกปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์” (ปาจิตตีย์ 1171); “อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงให้อุปสมบทสองรูปในพรรษาเดียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์” ดังนี้ (ปาจิตตีย์ 1175).

Lābhaggamahattanti lābhassa aggamahattaṃ; yo lābhassa aggo uttamo mahantabhāvo, taṃ patto hotīti attho. Lābhena vā aggamahattampi, lābhena seṭṭhattañca mahantattañca pattoti attho. Saṅgho hi yāva na lābhaggamahattaṃ patto hoti, tāva na lābhaṃ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Patte pana uppajjanti, atha satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti – ‘‘yo pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya, pācittiya’’nti (pāci. 270). Idañhi lābhaggamahattaṃ patte saṅghe sikkhāpadaṃ paññattaṃ.

คำว่า ลาภัคคมหัตตะ คือความเป็นใหญ่โดยความเลิศแห่งลาภ; ความเป็นใหญ่ที่เลิศคือสูงสุดแห่งลาภมีอยู่, สงฆ์ถึงความเป็นใหญ่นั้น ดังนี้เป็นอรรถ. อีกนัยหนึ่ง ความเป็นใหญ่โดยความเลิศด้วยลาภ อธิบายว่า ถึงความเป็นผู้ประเสริฐและเป็นผู้ใหญ่ด้วยลาภ. ด้วยว่าสังฆะตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นใหญ่โดยความเลิศแห่งลาภ ตราบนั้น ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะทั้งหลาย (มีอิสสาและมัจฉริยะเป็นต้น) ย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะอาศัยลาภ. แต่เมื่อถึงแล้ว ย่อมเกิดขึ้น. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลายว่า “อนึ่ง ภิกษุใดพึงให้ของขบเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนแก่ชีเปลือย หรือปริพาชก หรือปริพาชิกา ต้องอาบัติปาจิตตีย์” ดังนี้ (ปาจิตตีย์ 270). ก็สิกขาบทนี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วในเมื่อสงฆ์ถึงความเป็นใหญ่โดยความเลิศแห่งลาภ.

Bāhusaccamahattanti bāhusaccassa mahantabhāvaṃ. Saṅgho hi yāva na bāhusaccamahattaṃ patto hoti, tāva na āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Bāhusaccamahattaṃ patte pana yasmā ekampi nikāyaṃ, dvepi…pe… pañcapi nikāye uggahetvā ayoniso ummujjamānā puggalā rasena rasaṃ saṃsanditvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpenti. Atha satthā ‘‘yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya – tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi…pe… samaṇuddesopi ce evaṃ vadeyyā’’tiādinā (pāci. 418) nayena sikkhāpadaṃ paññapetīti.

คำว่า พาหุสัจจมหัตตะ คือความเป็นใหญ่โดยความเป็นพหูสูต. ด้วยว่าสังฆะตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นใหญ่โดยความเป็นพหูสูต ตราบนั้น ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้น. แต่เมื่อถึงความเป็นใหญ่โดยความเป็นพหูสูต เพราะบุคคลทั้งหลายบางพวกเรียนนิกายหนึ่งบ้าง สองนิกายบ้าง... จนถึงห้านิกายบ้าง เป็นผู้ผุดขึ้น (อวดตัว) โดยไม่แยบคาย นำรส (คืออธรรม) มาผสมกับรส (คือธรรม) ย่อมแสดงพระศาสนาของพระศาสดาให้เป็นอธรรม เป็นอวินัย. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงบัญญัติสิกขาบทโดยนัยมีคำว่า “อนึ่ง ภิกษุใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ข้าพเจ้ารู้ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างนี้... แม้สามเณรหากกล่าวอย่างนี้” เป็นต้น ดังนี้ (ปาจิตตีย์ 418). นี้เป็นการอธิบายบทที่เนื้อความไม่ตื้น.

Evaṃ bhagavā āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ anuppattikālañca uppattikālañca dassetvā tasmiṃ samaye sabbasopi tesaṃ abhāvaṃ dassento ‘‘nirabbudo hi sāriputtā’’tiādimāha. Tattha nirabbudoti abbudavirahito; abbudā vuccanti corā, niccoroti attho. Corāti ca imasmiṃ atthe dussīlāva adhippetā. Te hi assamaṇāva hutvā samaṇapaṭiññatāya paresaṃ paccaye corenti. Tasmā nirabbudoti niccoro, niddussīloti vuttaṃ hoti. Nirādīnavoti nirupaddavo nirupasaggo; dussīlādīnavarahitoyevāti vuttaṃ hoti. Apagatakāḷakoti kāḷakā vuccanti dussīlāyeva; te hi suvaṇṇavaṇṇāpi samānā kāḷakadhammayogā kāḷakātveva veditabbā. Tesaṃ abhāvā apagatakāḷako[Pg.162]. Apahatakāḷakotipi pāṭho. Suddhoti apagatakāḷakattāyeva suddho pariyodāto pabhassaro. Sāre patiṭṭhitoti sāro vuccanti sīla-samādhi-paññāvimutti-vimuttiñāṇadassanaguṇā, tasmiṃ sāre patiṭṭhitattā sāre patiṭṭhito.

พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงกาลแห่งการไม่เกิดขึ้นและกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะทั้งหลายอย่างนี้แล้ว ในสมัยนั้น เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีแห่งธรรมเหล่านั้นโดยประการทั้งปวง จึงตรัสพระดำรัสมีคำว่า “ดูก่อนสารีบุตร ไม่มีฝีหนอง” เป็นต้น. ในพระดำรัสนั้น คำว่า นิรพพุโท คือ ปราศจากฝีหนอง; อธิบายว่า ไม่มีโจร เพราะคำว่า อัพพุทะ หมายถึง โจร. และในอรรถนี้ คำว่า โจร หมายถึง ภิกษุผู้ทุศีล. ด้วยว่าภิกษุเหล่านั้นแม้ไม่เป็นสมณะ แต่ปฏิญญาว่าเป็นสมณะ ย่อมชื่อว่าขโมยปัจจัยของผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น คำว่า นิรพพุโท จึงอธิบายว่า ไม่มีโจร คือไม่มีผู้ทุศีล. คำว่า นิราทีนโว คือ ไม่มีอุปัทวะ ไม่มีอุปสรรค; อธิบายว่า ปราศจากโทษคือผู้ทุศีลนั่นเอง. ในคำว่า อปคตกาลโก นี้ ภิกษุผู้ทุศีลนั่นเองเรียกว่า กาฬกะ (คนดำ); ด้วยว่าภิกษุเหล่านั้นแม้จะมีวรรณะดุจทอง แต่เพราะประกอบด้วยธรรมอันดำ (อกุศลธรรม) จึงพึงทราบว่าเป็นกาฬกะนั่นเอง. เพราะไม่มีภิกษุผู้ทุศีลเหล่านั้น จึงชื่อว่า อปคตกาลโก. อีกบทหนึ่งว่า อปหตกาลโก ก็มี. คำว่า สุทโธ คือ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว มีรัศมี (แห่งศีล) เพราะความเป็นผู้ปราศจากกาฬกะนั่นเอง. ในคำว่า สาเร ปติฏฐิโต นี้ คุณธรรมมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ เรียกว่า สาระ (แก่นสาร), เพราะตั้งมั่นอยู่ในแก่นสารนั้น จึงชื่อว่า สาเร ปติฏฐิโต.

Evaṃ sāre patiṭṭhitabhāvaṃ vatvā puna so cassa sāre patiṭṭhitabhāvo evaṃ veditabboti dassento imesañhi sāriputtāti ādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – yānimāni verañjāyaṃ vassāvāsaṃ upagatāni pañca bhikkhusatāni, imesaṃ yo guṇavasena pacchimako sabbaparittaguṇo bhikkhu, so sotāpanno. Sotāpannoti sotaṃ āpanno; sototi ca maggassetaṃ adhivacanaṃ. Sotāpannoti tena samannāgatassa puggalassa. Yathāha –

เมื่อตรัสถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในสาระอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงว่าความเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในสาระของภิกษุสงฆ์นั้น พึงทราบอย่างนี้อีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า “อิเมสํ หิ สาริปุตฺต” (สารีบุตร ภิกษุเหล่านี้) ในบทบาลีนั้น มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้ว่า ภิกษุห้าร้อยรูปเหล่านี้ที่จำพรรษาอยู่ในเมืองเวรัญชา ภิกษุรูปใดในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เป็นผู้มีคุณน้อยที่สุดโดยอำนาจแห่งคุณ คือมีคุณน้อยกว่าภิกษุทั้งปวง ภิกษุรูปนั้นเป็นพระโสดาบัน คำว่า “โสดาบัน” คือผู้ถึงแล้วซึ่งกระแส (โสตะ) และชื่อว่า “โสตะ” นี้เป็นชื่อของอริยมรรค คำว่า “โสดาบัน” นี้เป็นชื่อของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรคนั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘Soto sototi hidaṃ, sāriputta, vuccati; katamo nu kho, sāriputta, sototi? Ayameva hi, bhante, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti. ‘‘Sotāpanno sotāpannoti hidaṃ, sāriputta, vuccati; katamo nu kho, sāriputta, sotāpanno’’ti? ‘‘Yo hi, bhante, iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato, ayaṃ vuccati – sotāpanno. Soyamāyasmā evaṃnāmo evaṃgotto’’ti (saṃ. ni. 5.1001). Idha pana maggena phalassa nāmaṃ dinnaṃ. Tasmā phalaṭṭho ‘‘sotāpanno’’ti veditabbo.

“สารีบุตร คำว่า ‘โสตะ โสตะ’ ดังนี้แล สารีบุตร โสตะคืออะไรหนอ?” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ... สัมมาสมาธิ” ดังนี้ “สารีบุตร คำว่า ‘โสดาบัน โสดาบัน’ ดังนี้แล สารีบุตร โสดาบันคืออะไรหนอ?” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค บุคคลใดประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ บุคคลนี้เรียกว่าโสดาบัน ท่านผู้มีอายุรูปนี้มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้” (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ๕.๑๐๐๑) แต่ในที่นี้ ชื่อของมรรคได้ถูกให้แก่ผล เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลพึงทราบว่าเป็น ‘โสดาบัน’

Avinipātadhammoti vinipātetīti vinipāto; nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo, na attānaṃ apāyesu vinipātanasabhāvoti vuttaṃ hoti. Kasmā? Ye dhammā apāyagamanīyā, tesaṃ parikkhayā. Vinipatanaṃ vā vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo, apāyesu vinipātanasabhāvo assa natthīti vuttaṃ hoti. Sammattaniyāmena maggena niyatattā niyato. Sambodhi paraṃ ayanaṃ parā gati assāti sambodhiparāyaṇo. Upari maggattayaṃ avassaṃ sampāpakoti attho. Kasmā? Paṭiladdhapaṭhamamaggattāti.

ในบทว่า “อวินิปาตธัมโม” พึงทราบอรรถที่แยกเป็นส่วนๆ อย่างนี้ว่า ธรรมใดย่อมทำให้ตกไปอย่างวิปริต ธรรมนั้นชื่อว่า ‘วินิปาตะ’ ธรรมอันเป็นเหตุให้ตกไปอย่างวิปริตของภิกษุนั้นไม่มี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘อวินิปาตธัมโม’ คือไม่มีสภาพที่ทำให้ตนตกไปในอบาย ดังนี้ชื่อว่ากล่าวแล้ว เพราะเหตุไรจึงไม่มีสภาพที่ทำให้ตกไปในอบายอย่างวิปริต? เพราะความสิ้นไปแห่งอกุศลธรรมมีทิฏฐิเป็นต้นเหล่าใดที่เป็นเหตุให้ไปสู่อบาย อีกนัยหนึ่ง การตกไปอย่างวิปริตชื่อว่า ‘วินิปาตะ’ ธรรมอันเป็นเหตุให้ตกไปอย่างวิปริตของพระโสดาบันภิกษุนั้นไม่มี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘อวินิปาตธัมโม’ คือสภาพที่ทำให้ตกไปในอบายของท่านไม่มี ดังนี้ชื่อว่ากล่าวแล้ว ชื่อว่า ‘นิยตะ’ เพราะความเป็นผู้ถูกกำหนดไว้ด้วยมรรคอันเป็นสัมมัตตนิยาม ชื่อว่า ‘สัมโพธิปรายณะ’ เพราะมรรคเบื้องบนอันรู้แจ้งอริยสัจสี่เป็นธรรมที่พึงถึงอันยิ่งของท่าน อรรถว่า เป็นผู้ถึงมรรคเบื้องบนสามอย่างไม่ผิดพลาด เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้ได้มรรคเบื้องต้นแล้ว

Vinayapaññattiyācanakathā niṭṭhitā.

เรื่องการทูลขอให้บัญญัติพระวินัยจบลงแล้ว

Buddhāciṇṇakathā

เรื่องพุทธจริยา

22. Evaṃ dhammasenāpatiṃ saññāpetvā verañjāyaṃ taṃ vassāvāsaṃ vītināmetvā vutthavasso mahāpavāraṇāya pavāretvā atha kho bhagavā [Pg.163] āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesi. Kinti? Āciṇṇaṃ kho panetanti evamādi. Āciṇṇanti caritaṃ vattaṃ anudhammatā. Taṃ kho panetaṃ āciṇṇaṃ duvidhaṃ hoti – buddhāciṇṇaṃ, sāvakāciṇṇanti. Katamaṃ buddhāciṇṇaṃ? Idaṃ tāva ekaṃ – yehi nimantitā vassaṃ vasanti, na te anapaloketvā anāpucchitvā janapadacārikaṃ pakkamanti. Sāvakā pana apaloketvā vā anapaloketvā vā yathāsukhaṃ pakkamanti.

๒๒. เมื่อทรงให้พระสารีบุตรผู้เป็นพระธรรมเสนาบดีรู้แจ้งอย่างนี้แล้ว ทรงให้การจำพรรษานั้นในเมืองเวรัญชาล่วงไปแล้ว ครั้นทรงจำพรรษาแล้ว ทรงปวารณาในวันมหาปวารณาเพ็ญเดือน ๑๑ ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรียกพระอานนท์ผู้มีอายุ คำว่า ‘อามันเตสิ’ คือ ทรงเรียก ทรงตรัส ทรงให้รู้แจ้ง ทรงเรียกอย่างไร? ทรงเรียกด้วยคำมีอาทิว่า ‘อาจิณฺณํ โข ปเนตํ’ (นี้เป็นพุทธจริยา) คำว่า ‘อาจิณฺณํ’ คือ จริยาที่ประพฤติแล้ว วัตร และความเป็นไปตามธรรมอันเป็นโลกุตตระ จริยาที่เคยประพฤตินั้นมีสองอย่าง คือ พุทธจริยา และสาวกจริยา พุทธจริยาคืออะไร? พุทธจริยาอย่างหนึ่งคือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ที่คฤหัสถ์นิมนต์ให้จำพรรษาอยู่ ย่อมไม่เสด็จจาริกไปในชนบทโดยไม่บอกลาหรือไม่สอบถาม ส่วนสาวกทั้งหลายนั้น ย่อมไปตามสบายหรือตามที่ปรารถนา โดยจะบอกลาก็ดี หรือไม่บอกลาก็ดี

Aparampi buddhāciṇṇaṃ – vutthavassā pavāretvā janasaṅgahatthāya janapadacārikaṃ pakkamantiyeva. Janapadacārikaṃ carantā ca mahāmaṇḍalaṃ majjhimamaṇḍalaṃ antimamaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ maṇḍale caranti. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ, antimamaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmā honti, tadā mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivārā nikkhamitvā gāmanigamādīsu mahājanaṃ āmisapaṭiggahena anuggaṇhantā dhammadānena cassa vivaṭṭupanissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhentā navahi māsehi janapadacārikaṃ pariyosāpenti. Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā honti, mahāpavāraṇāya appavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāretvā māgasirassa paṭhamadivase mahābhikkhusaṅghaparivārā nikkhamitvā vuttanayeneva majjhimamaṇḍale aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpenti. Sace pana nesaṃ vutthavassānaṃ aparipākindriyā veneyyasattā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamentā māgasiramāsampi tattheva vasitvā phussamāsassa paṭhamadivase mahābhikkhusaṅghaparivārā nikkhamitvā vuttanayeneva antimamaṇḍale sattahi māsehi cārikaṃ pariyosāpenti. Tesu ca maṇḍalesu yattha katthaci vicarantāpi te te satte kilesehi viyojentā sotāpattiphalādīhi payojentā veneyyavaseneva nānāvaṇṇāni pupphāni ocinantā viya caranti.

พุทธจริยาอื่นอีกคือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว ย่อมเสด็จจาริกไปในชนบทเพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์หมู่ชนเท่านั้น และเมื่อจาริกไปในชนบท ย่อมจาริกไปในมณฑลใดมณฑลหนึ่งในบรรดามณฑลสามเหล่านี้ คือ มณฑลใหญ่ มณฑลกลาง มณฑลเล็ก ในบรรดามณฑลเหล่านั้น มณฑลใหญ่มี ๙๐๐ โยชน์ มณฑลกลางมี ๖๐๐ โยชน์ มณฑลเล็กมี ๓๐๐ โยชน์ เมื่อใดพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปรารถนาจะจาริกไปในมณฑลใหญ่ ในกาลนั้น ทรงปวารณาในวันมหาปวารณาแล้ว ในวันแรม ๑ ค่ำ ทรงมีภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกไป สงเคราะห์มหาชนในบ้าน นิคม เป็นต้น ด้วยการรับอามิส และเพิ่มพูนกุศลอันอาศัยวิวัฏฏะของมหาชนนั้นด้วยการให้ธรรมทาน ย่อมให้การจาริกไปในชนบทสำเร็จด้วย ๙ เดือน แต่ถ้าสมถะและวิปัสสนาของภิกษุทั้งหลายยังอ่อนในพรรษา เมื่อเป็นเช่นนั้น ทรงไม่ปวารณาในวันมหาปวารณา แต่ทรงให้การสงเคราะห์ปวารณาแล้ว ปวารณาในวันเพ็ญเดือน ๑๒ แล้ว ในวันแรกของเดือนอ้าย ทรงมีภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกไป ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมให้การจาริกในมณฑลกลางสำเร็จด้วย ๘ เดือน แต่ถ้าสัตว์ที่พึงแนะนำของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้จำพรรษาแล้ว มีอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า เมื่อเป็นเช่นนั้น ทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นของสัตว์ที่พึงแนะนำเหล่านั้น ประทับอยู่ในที่จำพรรษานั้นเองตลอดเดือนอ้าย แล้วในวันแรกของเดือนยี่ ทรงมีภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกไป ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมให้การจาริกในมณฑลเล็กสำเร็จด้วย ๗ เดือน และเมื่อจาริกไปในมณฑลเหล่านั้น ณ ที่ใดที่หนึ่ง ก็ทรงให้สัตว์เหล่านั้นพรากจากกิเลสทั้งหลาย และทรงให้ประกอบด้วยโสดาปัตติผลเป็นต้น ราวกับเก็บดอกไม้มีสีต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งสัตว์ที่พึงแนะนำเท่านั้น

Aparampi buddhānaṃ āciṇṇaṃ – devasikaṃ paccūsasamaye santaṃ sukhaṃ nibbānārammaṇaṃ katvā phalasamāpattisamāpajjanaṃ, phalasamāpattiyā vuṭṭhahitvā devasikaṃ mahākaruṇāsamāpattiyā samāpajjanaṃ, tato vuṭṭhahitvā dasasahassacakkavāḷe bodhaneyyasattasamavalokanaṃ.

พุทธจริยาอื่นอีกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายคือ การเข้าผลสมาบัติโดยทรงกระทำพระนิพพานอันสงบและเป็นเหตุให้เกิดสุขเป็นอารมณ์ในเวลาเช้ามืดทุกวัน การเสด็จออกจากผลสมาบัติแล้วเข้ามหากรุณาสมาบัติทุกวัน และการเสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัตินั้นแล้วทรงตรวจดูสัตว์ที่พึงรู้แจ้งอริยสัจสี่ในหมื่นจักรวาล

Aparampi [Pg.164] buddhānaṃ āciṇṇaṃ – āgantukehi saddhiṃ paṭhamataraṃ paṭisanthārakaraṇaṃ, aṭṭhuppattivasena dhammadesanā, otiṇṇe dose sikkhāpadapaññāpananti idaṃ buddhāciṇṇaṃ.

พุทธจริยาอื่นอีกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายคือ การทรงปฏิสันถารกับอาคันตุกะทั้งหลายก่อน การทรงแสดงธรรมโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของเรื่องราว และการทรงบัญญัติสิกขาบทเมื่อมีโทษเกิดขึ้น ทั้งหมดนี้คือพุทธจริยา

Katamaṃ sāvakāciṇṇaṃ? Buddhassa bhagavato kāle dvikkhattuṃ sannipāto pure vassūpanāyikāya ca kammaṭṭhānaggahaṇatthaṃ, vutthavassānañca adhigataguṇārocanatthaṃ upari kammaṭṭhānaggahaṇatthañca. Idaṃ sāvakāciṇṇaṃ. Idha pana buddhāciṇṇaṃ dassento āha – ‘‘āciṇṇaṃ kho panetaṃ, ānanda, tathāgatāna’’nti.

สาวกจริยาคืออะไร? ในสมัยของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า มีการประชุมสองครั้ง คือ ก่อนวันเข้าพรรษาเพื่อประโยชน์แก่การรับกรรมฐาน และเพื่อประโยชน์แก่การบอกคุณที่ภิกษุทั้งหลายผู้จำพรรษาแล้วได้บรรลุ และเพื่อประโยชน์แก่การรับกรรมฐานเบื้องบน ทั้งหมดนี้คือสาวกจริยา แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะแสดงพุทธจริยา จึงตรัสว่า ‘อานนท์ นี้เป็นพุทธจริยาของพระตถาคตทั้งหลาย’

Āyāmāti āgaccha yāma. Apalokessāmāti cārikaṃ caraṇatthāya āpucchissāma. Evanti sampaṭicchanatthe nipāto. Bhanteti gāravādhivacanametaṃ; satthuno paṭivacanadānantipi vaṭṭati. Bhagavato paccassosīti bhagavato vacanaṃ paṭiassosi, abhimukho hutvā suṇi sampaṭicchi. Evanti iminā vacanena paṭiggahesīti vuttaṃ hoti.

คำว่า Āyāmā ความว่า มาเถิด ไปกันเถิด. คำว่า Apalokessāma ความว่า เราจักบอกลาเพื่อประโยชน์แก่การจาริก. คำว่า Evaṃ เป็นนิบาตในอรรถแห่งการรับคำ. คำว่า Bhante นี้เป็นคำกล่าวแสดงความเคารพ หรือจะกล่าวว่าเป็นคำตอบรับพระศาสดาก็ควร. บทว่า Bhagavato paccassosi ความว่า ได้ฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า คือเป็นผู้ต่อหน้าแล้วฟัง รับคำไว้. มีคำอธิบายว่า รับคำด้วยคำว่า "เอวํ" (อย่างนั้น พระเจ้าข้า) นี้.

Atha kho bhagavā nivāsetvāti idha pubbaṇhasamayanti vā sāyanhasamayanti vā na vuttaṃ. Evaṃ santepi bhagavā katabhattakicco majjhanhikaṃ vītināmetvā āyasmantaṃ ānandaṃ pacchāsamaṇaṃ katvā nagaradvārato paṭṭhāya nagaravīthiyo suvaṇṇarasapiñjarāhi raṃsīhi samujjotayamāno yena verañjassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami. Gharadvāre ṭhitamattameva cassa bhagavantaṃ disvā parijano ārocesi. Brāhmaṇo satiṃ paṭilabhitvā saṃvegajāto sahasā vuṭṭhāya mahārahaṃ āsanaṃ paññapetvā bhagavantaṃ paccuggamma ‘‘ito, bhagavā, upasaṅkamatū’’ti āha. Bhagavā upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho verañjo brāhmaṇo bhagavantaṃ upanisīditukāmo attanā ṭhitapadesato yena bhagavā tenupasaṅkami. Ito paraṃ uttānatthameva.

ในบทว่า Atha kho bhagavā nivāsetvā นี้ ท่านพระอุบาลีเถระมิได้กล่าวว่า ในเวลาเช้า หรือในเวลาเย็น. ถึงกระนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงยังเวลาเที่ยงให้ล่วงไป ทรงมีพระอานนท์เป็นปัจฉาสมณะ ทรงยังถนนในเมืองให้สว่างไสวด้วยพระรัศมีที่มีสีเหลืองทองดุจน้ำทองคำ ตั้งแต่ประตูเมืองเป็นต้นไป เสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของเวรัญชพราหมณ์. พวกบริวารเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเพียงแต่ประทับยืนอยู่ที่ใกล้ประตูบ้านเท่านั้น จึงได้กราบทูล. พราหมณ์ได้สติ เกิดความสังเวช รีบลุกขึ้นปูลาดอาสนะอันควรแก่ผู้ประเสริฐ แล้วออกไปรับเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า กราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์โปรดเสด็จมาทางนี้เถิด". พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. ลำดับนั้น เวรัญชพราหมณ์ใคร่จะนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงเดินจากที่ที่ตนยืนอยู่ เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำที่เหลือจากนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Yaṃ pana brāhmaṇo āha – ‘‘apica yo deyyadhammo, so na dinno’’ti. Tatrāyamadhippāyo – mayā nimantitānaṃ vassaṃvutthānaṃ tumhākaṃ temāsaṃ divase divase pāto yāgukhajjakaṃ, majjhanhike khādanīyabhojanīyaṃ, sāyanhe anekavidha pānavikati gandhapupphādīhi pūjāsakkāroti evamādiko yo deyyadhammo dātabbo assa, so na dinnoti. Tañca kho no asantanti ettha pana liṅgavipallāso veditabbo. So ca kho deyyadhammo amhākaṃ no asantoti ayañhettha attho. Atha [Pg.165] vā yaṃ dānavatthuṃ mayaṃ tumhākaṃ dadeyyāma, tañca kho no asantanti evamettha attho veditabbo.

คำที่พราหมณ์กล่าวว่า "อนึ่ง ไทยธรรมใด ยังมิได้ถวาย" นั้น มีอธิบายว่า ไทยธรรมมีอาทิอย่างนี้ คือ ข้าวยาคูและของเคี้ยวในเวลาเช้า ของควรเคี้ยวและของควรบริโภคในเวลาเที่ยง และการบูชาสักการะด้วยเครื่องดื่มนานาชนิด ของหอมและดอกไม้เป็นต้นในเวลาเย็น ซึ่งควรจะถวายแก่พระองค์ผู้ที่ข้าพเจ้าได้นิมนต์ไว้และอยู่จำพรรษาแล้วตลอด ๓ เดือน ในทุกๆ วันตลอด ๓ เดือนนั้น ไทยธรรมนั้นยังมิได้ถวาย. ในบทว่า Tañca kho no asantaṃ นี้ พึงทราบการสลับเพศ (ลิงควิปัลลาส). มีความหมายว่า "และไทยธรรมนั้น มิใช่ว่าไม่มีแก่เราทั้งหลาย". อีกนัยหนึ่ง พึงทราบความหมายในบทนี้ว่า "ทานวัตถุใดที่พวกข้าพเจ้าพึงถวายแก่พระองค์ ทานวัตถุนั้น มิใช่ว่าไม่มีแก่เราทั้งหลาย".

Nopi adātukamyatāti adātukāmatāpi no natthi, yathā pahūtavittūpakaraṇānaṃ maccharīnaṃ. Taṃ kutettha labbhā bahukiccā gharāvāsāti tatrāyaṃ yojanā – yasmā bahukiccā gharāvāsā, tasmā ettha santepi deyyadhamme dātukamyatāya ca taṃ kuto labbhā kuto taṃ sakkā laddhuṃ, yaṃ mayaṃ tumhākaṃ deyyadhammaṃ dadeyyāmāti gharāvāsaṃ garahanto āha. So kira mārena āvaṭṭitabhāvaṃ na jānāti, ‘‘gharāvāsapalibodhena me satisammoso jāto’’ti maññi, tasmā evamāha. Apica – taṃ kutettha labbhāti imasmiṃ temāsabbhantare yamahaṃ tumhākaṃ dadeyyaṃ, taṃ kuto labbhā? Bahukiccā hi gharāvāsāti evamettha yojanā veditabbā.

คำว่า Nopi adātukamyatā ความว่า แม้ความไม่ใคร่จะถวายก็หามีแก่เราไม่ เหมือนอย่างพวกคนตระหนี่ที่มีทรัพย์และอุปกรณ์เป็นอันมาก. ในคำว่า Taṃ kutettha labbhā bahukiccā gharāvāsā นี้ มีการประกอบความดังนี้ว่า เพราะการครองเรือนมีกิจมาก เพราะฉะนั้น ในการครองเรือนนี้ แม้เมื่อไทยธรรมมีอยู่ และแม้เมื่อความใคร่จะถวายมีอยู่ แต่เพราะเหตุใดเราทั้งหลายจึงจะได้ถวายไทยธรรมแก่พระองค์ เหตุนั้นจะหาได้จากไหน จะสามารถหาได้จากไหน พราหมณ์กล่าวอย่างนี้เพื่อตำหนิการครองเรือน. ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นไม่รู้ภาวะที่ตนถูกมารดลใจ จึงสำคัญว่า "เพราะความกังวลในการครองเรือน ความหลงลืมสติจึงเกิดขึ้นแก่เรา" เพราะฉะนั้น เขาจึงกล่าวอย่างนั้น. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบการประกอบความในบทว่า Taṃ kutettha labbhā นี้ว่า ในระหว่าง ๓ เดือนนี้ ข้าพเจ้าพึงถวายสิ่งใดแก่พระองค์ จะหาโอกาสนั้นได้จากไหน เพราะการครองเรือนมีกิจมาก.

Atha brāhmaṇo ‘‘yaṃnūnāhaṃ yaṃ me tīhi māsehi dātabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ ekadivaseneva dadeyya’’nti cintetvā adhivāsetu me bhavaṃ gotamotiādimāha. Tattha svātanāyāti yaṃ me tumhesu sakkāraṃ karoto sve bhavissati puññañceva pītipāmojjañca, tadatthāya. Atha tathāgato ‘‘sace ahaṃ nādhivāseyyaṃ, ‘ayaṃ temāsaṃ kiñci aladdhā kupito maññe, tena me yāciyamāno ekabhattampi na paṭiggaṇhāti, natthi imasmiṃ adhivāsanakhanti, asabbaññū aya’nti evaṃ brāhmaṇo ca verañjāvāsino ca garahitvā bahuṃ apuññaṃ pasaveyyuṃ, taṃ tesaṃ mā ahosī’’ti tesaṃ anukampāya adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

ครั้นแล้ว พราหมณ์คิดว่า "ถ้ากระไร สิ่งใดที่ข้าพเจ้าควรจะถวายตลอด ๓ เดือน ข้าพเจ้าพึงถวายสิ่งนั้นทั้งหมดในวันเดียวเท่านั้น" จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดรับของข้าพเจ้า". ในบทนั้น คำว่า Svātanāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่บุญและความอิ่มเอิบปราโมทย์ที่จะมีแก่ข้าพเจ้าในวันพรุ่งนี้ ในขณะที่ข้าพเจ้าทำสักการะในพระองค์ทั้งหลาย. ลำดับนั้น พระตถาคตทรงดำริว่า "ถ้าเราไม่รับ พราหมณ์และชาวเมืองเวรัญชาทั้งหลายก็จะตำหนิแล้วประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมากว่า 'พระโคดมนี้คงจะโกรธเพราะไม่ได้อะไรเลยตลอด ๓ เดือน เพราะเหตุที่โกรธนั้น เมื่อถูกอ้อนวอนอยู่ จึงไม่รับแม้แต่ภัตเพียงมื้อเดียว พระโคดมนี้ไม่มีอธิวาสนขันติ พระโคดมนี้ไม่ใช่สัพพัญญู' อย่าให้สิ่งมิใช่บุญนั้นได้มีแก่เขาเหล่านั้นเลย" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับด้วยอาการดุษณีภาพ เพราะทรงอนุเคราะห์แก่เขาเหล่านั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับด้วยอาการดุษณีภาพ".

Adhivāsetvā ca atha kho bhagavā verañjaṃ brāhmaṇaṃ ‘‘alaṃ gharāvāsapalibodhacintāyā’’ti saññāpetvā taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā tattha ca naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā dhammaratanavassaṃ vassetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Pakkante ca pana bhagavati verañjo brāhmaṇo puttadāraṃ āmantesi – ‘‘mayaṃ, bhaṇe, bhagavantaṃ temāsaṃ nimantetvā ekadivasaṃ ekabhattampi nādamha. Handa, dāni tathā dānaṃ paṭiyādetha yathā temāsikopi deyyadhammo sve ekadivaseneva [Pg.166] dātuṃ sakkā hotī’’ti. Tato paṇītaṃ dānaṃ paṭiyādāpetvā yaṃ divasaṃ bhagavā nimantito, tassā rattiyā accayena āsanaṭṭhānaṃ alaṅkārāpetvā mahārahāni āsanāni paññapetvā gandhadhūmavāsakusumavicitraṃ mahāpūjaṃ sajjetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho verañjo brāhmaṇo tassā rattiyā accayena…pe… niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

และเมื่อทรงรับนิมนต์แล้ว ครั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เวรัญชพราหมณ์เข้าใจว่า "อย่ากังวลด้วยการคิดถึงความกังวลในการครองเรือนเลย" ทรงชี้แจงให้เห็นประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพด้วยธรรมีกถาอันสมควรแก่ขณะนั้น ทรงให้สมาทานถือเอาในกุศลธรรมทั้งหลาย ทรงให้พราหมณ์นั้นอาจหาญร่าเริงในกุศลธรรมเหล่านั้น ทรงทำให้มีความอุตสาหะ ทรงให้ร่าเริงด้วยความอุตสาหะนั้นและด้วยคุณธรรมอื่นๆ ที่มีอยู่ ทรงยังฝนคือธรรมรัตนะให้ตกแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป. และเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้ว เวรัญชพราหมณ์ได้เรียกบุตรและภรรยามากล่าวว่า "แน่ะพวกรวมพล เราทั้งหลายนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าไว้ตลอด ๓ เดือน แต่ไม่ได้ถวายแม้แต่ภัตเพียงมื้อเดียวตลอดวันหนึ่งเลย. มาเถิด บัดนี้ พวกเจ้าจงจัดเตรียมทานโดยประการที่ไทยธรรมอันควรจะถวายตลอด ๓ เดือน จะสามารถถวายได้ในวันเดียวในวันพรุ่งนี้". ลำดับนั้น พราหมณ์สั่งให้จัดเตรียมทานอันประณีต เมื่อล่วงราตรีนั้นไป ซึ่งเป็นวันที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์ไว้ จึงสั่งให้ตกแต่งสถานที่ตั้งอาสนะ ให้ปูลาดอาสนะอันควรแก่ผู้ประเสริฐ จัดเตรียมมหาบูชาอันวิจิตรด้วยของหอม ควันอบ และดอกไม้ แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า "ลำดับนั้น เวรัญชพราหมณ์ เมื่อล่วงราตรีนั้นไป... ภัตตาหารเสร็จแล้ว" ดังนี้.

23. Bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto tattha agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā…pe… nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Atha kho verañjo brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghanti buddhappamukhanti buddhapariṇāyakaṃ; buddhaṃ saṅghattheraṃ katvā nisinnanti vuttaṃ hoti. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappetvāti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvā. Sampavāretvāti suṭṭhu pavāretvā ‘ala’nti hatthasaññāya mukhasaññāya vacībhedena ca paṭikkhipāpetvā. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ; apanītahatthanti vuttaṃ hoti. Ticīvarena acchādesīti ticīvaraṃ bhagavato adāsi. Idaṃ pana vohāravacanamattaṃ hoti ‘‘ticīvarena acchādesī’’ti, tasmiñca ticīvare ekameko sāṭako sahassaṃ agghati. Iti brāhmaṇo bhagavato tisahassagghanakaṃ ticīvaramadāsi uttamaṃ kāsikavatthasadisaṃ. Ekamekañca bhikkhuṃ ekamekena dussayugenāti ekamekena dussayugaḷena. Tatra ekasāṭako pañcasatāni agghati. Evaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañcasatasahassagghanakāni dussāni adāsi. Brāhmaṇo ettakampi datvā atuṭṭho puna sattaṭṭhasahassagghanake anekarattakambale ca paṭṭuṇṇapattapaṭe ca phāletvā phāletvā āyogaaṃsabaddhakakāyabandhanaparissāvanādīnaṃ atthāya adāsi. Satapākasahassapākānañca bhesajjatelānaṃ tumbāni pūretvā ekamekassa bhikkhuno abbhañjanatthāya sahassagghanakaṃ telamadāsi. Kiṃ bahunā, catūsu paccayesu na koci parikkhāro samaṇaparibhogo adinno nāma ahosi. Pāḷiyaṃ pana cīvaramattameva vuttaṃ.

๒๓. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จไปยังเรือนของพราหมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระชื่ออุปาลีจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า...ประทับนั่งพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์" ในบทว่า "ครั้งนั้น พราหมณ์ชาวเวรัญชา...ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข" นี้ คำว่า "มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข" หมายถึง มีพระพุทธเจ้าเป็นผู้นำสูงสุด โดยให้พระพุทธเจ้าเป็นประธานสงฆ์แล้วประทับนั่ง คำว่า "ประณีต" หมายถึง เลิศ คำว่า "ด้วยมือของตน" หมายถึง ด้วยมือของตนเอง คำว่า "ให้อิ่มหนำ" หมายถึง ทำให้ยินดีอย่างดี ทำให้เต็มอิ่ม ทำให้บริบูรณ์พอเพียงตามความต้องการ คำว่า "ให้ปวารณา" หมายถึง ให้ห้ามอย่างดี โดยให้ปฏิเสธด้วยการทำสัญลักษณ์มือ ด้วยการทำสัญลักษณ์หน้า หรือด้วยการกล่าววาจาว่า "พอแล้ว" คำว่า "ผู้เสวยแล้ว" หมายถึง ผู้เสวยภัตตาหารแล้ว คำว่า "มีมืออันนำออกจากบาตรแล้ว" หมายถึง มีมืออันนำออกจากบาตรแล้ว คือมีมืออันยกออกแล้ว คำว่า "ถวายผ้าไตรจีวร" หมายถึง ถวายผ้าไตรจีวรแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า อนึ่ง คำว่า "ถวายผ้าไตรจีวร" นี้ เป็นเพียงสำนวนโวหารเท่านั้น และในผ้าไตรจีวรนั้น ผ้าแต่ละผืนมีค่าหนึ่งพัน ดังนั้น พราหมณ์จึงถวายผ้าไตรจีวรมีค่าสามพัน ซึ่งเป็นผ้าอย่างดีเสมอด้วยผ้าที่เกิดในแคว้นกาสี แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า คำว่า "ภิกษุแต่ละรูปด้วยผ้าคู่แต่ละคู่" หมายถึง ด้วยผ้าคู่แต่ละคู่ ในผ้าคู่นั้น ผ้าผืนหนึ่งมีค่าห้าร้อย ดังนี้ พราหมณ์จึงถวายผ้ามีค่าห้าแสนแก่ภิกษุห้าร้อยรูป พราหมณ์แม้ถวายสิ่งของมีประมาณเท่านี้แล้วก็ยังไม่พอใจ จึงได้ฉีกผ้ากัมพลสีแดงจำนวนมากที่มีค่าเจ็ดพันแปดพัน และผ้าที่เกิดในแคว้นปัฏฏุณณะและสิณฐะ ออกเป็นชิ้นๆ เพื่อประโยชน์แก่เครื่องใช้สอยมีผ้าอายโยค ผ้าสะพายบ่า ผ้าประคดเอว และผ้ากรองน้ำเป็นต้น แล้วถวาย และได้บรรจุขวดหนังด้วยน้ำมันยาที่เคี่ยวร้อยครั้งพันครั้ง แล้วถวายน้ำมันมีค่าหนึ่งพันแก่ภิกษุแต่ละรูป เพื่อประโยชน์ในการนวดเท้า จะกล่าวอะไรมากเล่า ในปัจจัยสี่นั้น ไม่มีบริขารใดๆ ที่เป็นของใช้ของสมณะที่ไม่ได้ถวายเลย แต่ในพระบาลีกล่าวถึงเพียงผ้าจีวรเท่านั้น

Evaṃ mahāyāgaṃ yajitvā saputtadāraṃ vanditvā nisinnaṃ atha kho bhagavā verañjaṃ brāhmaṇaṃ temāsaṃ mārāvaṭṭanena dhammasavanāmatarasaparibhogaparihīnaṃ ekadivaseneva dhammāmatavassaṃ vassetvā puripuṇṇasaṅkappaṃ kurumāno dhammiyā [Pg.167] kathāya sandassetvā…pe… uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Brāhmaṇopi saputtadāro bhagavantañca bhikkhusaṅghañca vanditvā ‘‘punapi, bhante, amhākaṃ anuggahaṃ kareyyāthā’’ti evamādīni vadanto anubandhitvā assūni pavattayamāno nivatti.

เมื่อพราหมณ์ชาวเวรัญชานั้นได้บูชามหายัญอย่างนี้แล้ว พร้อมด้วยบุตรภรรยาได้กราบไหว้และนั่งอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำให้พราหมณ์ผู้ขาดการบริโภครสแห่งอมตธรรมคือการฟังธรรมตลอดสามเดือนเพราะการรบกวนของมาร ให้บริบูรณ์ด้วยความดำริ โดยทรงยังฝนคืออมตธรรมให้ตกลงมาเพียงวันเดียว ทรงแสดงธรรมด้วยพระธรรมเทศนา...แล้วเสด็จลุกจากอาสนะไป พราหมณ์พร้อมด้วยบุตรภรรยาได้กราบไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดอนุเคราะห์พวกข้าพระองค์อีกเถิด" พลางติดตามไป น้ำตาไหลริน แล้วก็กลับไป

Atha kho bhagavā verañjāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvāti yathājjhāsayaṃ yathārucitaṃ vāsaṃ vasitvā verañjāya nikkhamitvā mahāmaṇḍale cārikāya caraṇakāle gantabbaṃ buddhavīthi pahāya dubbhikkhadosena kilantaṃ bhikkhusaṅghaṃ ujunāva maggena gahetvā gantukāmo soreyyādīni anupagamma payāgapatiṭṭhānaṃ gantvā tattha gaṅgaṃ nadiṃ uttaritvā yena bārāṇasī tadavasari. Tena avasari tadavasari. Tatrāpi yathājjhāsayaṃ viharitvā vesāliṃ agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘anupagamma soreyyaṃ…pe… vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti.

คำว่า "ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองเวรัญชาตามพระอัธยาศัย" หมายถึง ทรงประทับอยู่ตามพระอัธยาศัย ตามที่ทรงพอพระทัยแล้ว เสด็จออกจากเมืองเวรัญชา ในเวลาที่เสด็จจาริกไปในมณฑลใหญ่ ทรงละทางที่พระพุทธเจ้าควรเสด็จไป ทรงพาภิกษุสงฆ์ผู้ลำบากเพราะโทษแห่งทุพภิกขภัยไปตามทางตรงเท่านั้น ทรงประสงค์จะเสด็จไป จึงไม่เสด็จแวะเมืองโสเรยยะเป็นต้น เสด็จไปยังท่าปยาคะ แล้วข้ามแม่น้ำคงคา ณ ท่าปยาคะนั้น แล้วเสด็จถึงเมืองพาราณสีตามทางที่ควรจะถึงเมืองพาราณสี คำว่า "เสด็จถึง" นั้น หมายถึง "เสด็จถึงที่นั้น" แม้ในเมืองพาราณสีนั้น ก็ทรงประทับอยู่ตามพระอัธยาศัย แล้วเสด็จไปยังเมืองเวสาลี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่เสด็จแวะเมืองโสเรยยะ...ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ในป่ามหาวัน ใกล้เมืองเวสาลี"

Buddhāciṇṇakathā niṭṭhitā.

เรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงประพฤติมา จบแล้ว

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

Verañjakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเวรัญชกัณฑ์ จบแล้ว

Tatridaṃ samantapāsādikāya samantapāsādikattasmiṃ –

ในคำว่า "ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา" นี้ คำต่อไปนี้กล่าวถึงความเป็นสมันตปาสาทิกา (น่าเลื่อมใสโดยรอบ) ของอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา

Ācariyaparamparato, nidānavatthuppabhedadīpanato;

Parasamayavivajjanato, sakasamayavisuddhito ceva.

คือเพราะสืบทอดมาจากอาจารย์, เพราะแสดงความแตกต่างของเรื่องราวและวัตถุแห่งนิทาน, เพราะหลีกเลี่ยงลัทธิของผู้อื่น, และเพราะความบริสุทธิ์แห่งลัทธิของตน

Byañjanaparisodhanato, padatthato pāḷiyojanakkamato;

Sikkhāpadanicchayato, vibhaṅganayabhedadassanato.

เพราะการชำระพยัญชนะให้บริสุทธิ์, เพราะอรรถบท, เพราะลำดับการโยชนาพระบาลี, เพราะการวินิจฉัยสิกขาบท, และเพราะการแสดงความแตกต่างแห่งนัยแห่งวิภังค์

Sampassataṃ na dissati, kiñci apāsādikaṃ yato ettha;

Viññūnamayaṃ tasmā, samantapāsādikātveva.

เพราะเหตุที่ปราชญ์ผู้พิจารณาเห็นด้วยปัญญาจักษุ ไม่เห็นสิ่งที่ไม่น่าเลื่อมใสใดๆ ในอรรถกถานี้ เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้จึงชื่อว่า "สมันตปาสาทิกา"

Saṃvaṇṇanā pavattā, vinayassa vineyyadamanakusalena;

Vuttassa lokanāthena, lokamanukampamānenāti.

อรรถกถาพระวินัยนี้ จึงชื่อว่า "สมันตปาสาทิกา" ซึ่งพระโลกนาถผู้ทรงฉลาดในการฝึกฝนเวไนยสัตว์ ผู้ทรงอนุเคราะห์โลก ได้ตรัสไว้ จบ

Verañjakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเวรัญชกัณฑ์ จบแล้ว

1. Pārājikakaṇḍaṃ

๑. ปาราชิกกัณฑ์

1. Paṭhamapārājikaṃ

๑. ปฐมปาราชิก

Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā

อรรถกถาสุทินนภาณวาร

24. Ito [Pg.168] paraṃ tena kho pana samayena vesāliyā avidūretiādi yebhuyyena uttānatthaṃ. Tasmā anupadavaṇṇanaṃ pahāya yattha yattha vattabbaṃ atthi, taṃ tadeva vaṇṇayissāma. Kalandagāmoti kalandakā vuccanti kāḷakā, tesaṃ vasena laddhanāmo gāmo. Kalandaputtoti gāmavasena laddhanāmassa rājasammatassa cattālīsakoṭivibhavassa kalandaseṭṭhino putto. Yasmā pana tasmiṃ gāme aññepi kalandanāmakā manussā atthi, tasmā kalandaputtoti vatvā puna seṭṭhiputtoti vuttaṃ. Sambahulehīti bahukehi. Sahāyakehīti sukhadukkhāni saha āyanti upagacchantīti sahāyā, sahāyā eva sahāyakā, tehi sahāyakehi. Saddhinti ekato. Kenacideva karaṇīyenāti kenacideva bhaṇḍappayojanauddhārasāraṇādinā kiccena; kattikanakkhattakīḷākiccenātipi vadanti. Bhagavā hi kattikajuṇhapakkhe vesāliṃ sampāpuṇi. Kattikanakkhattakīḷā cettha uḷārā hoti. Tadatthaṃ gatoti veditabbo.

๒๔. บททั้งหลายมีคำว่า "ครั้งนั้นแล ไม่ไกลจากเมืองเวสาลี" เป็นต้น ที่อยู่ถัดจากเวรัญชกัณฑ์นี้ ส่วนมากมีความหมายชัดเจน เพราะเหตุนั้น เราจึงจะละการอธิบายบทต่อบท แล้วจะอธิบายเฉพาะบทที่ควรกล่าวเท่านั้น ในบทว่า "บ้านกะลันทกะ" นี้ คำว่า "กะลันทกะ" หมายถึง กระรอก ชื่อบ้านที่ได้มาเพราะกระรอกเหล่านั้น คำว่า "บุตรของกะลันทกะ" หมายถึง บุตรของเศรษฐีกะลันทกะ ผู้มีชื่อตามชื่อบ้าน ผู้ได้รับการยกย่องจากพระราชา ผู้มีสมบัติสี่สิบล้าน อนึ่ง เพราะในบ้านกะลันทกะนั้น มีคนอื่นๆ ที่ชื่อกะลันทกะอีกด้วย เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "บุตรของกะลันทกะ" แล้ว จึงกล่าวซ้ำว่า "บุตรของเศรษฐี" โดยพระสังคีติกาจารย์ คำว่า "ด้วยจำนวนมาก" หมายถึง ด้วยจำนวนมาก คำว่า "ด้วยสหายทั้งหลาย" หมายถึง สหายทั้งหลายคือผู้ที่ประสบสุขและทุกข์ร่วมกัน สหายเหล่านั้นแลคือสหาย ด้วยสหายเหล่านั้น คำว่า "พร้อมด้วย" หมายถึง พร้อมกัน คำว่า "ด้วยกิจบางอย่าง" หมายถึง ด้วยกิจบางอย่าง เช่น กิจเกี่ยวกับการค้าขาย การนำสินค้าออก การเก็บดอกเบี้ย การเตือนวันชำระหนี้ หรือบางท่านก็กล่าวว่า ด้วยกิจเกี่ยวกับการเล่นนักขัตฤกษ์กัตติกะ แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงเมืองเวสาลีในข้างขึ้นเดือนกัตติกะ และการเล่นนักขัตฤกษ์กัตติกะในเมืองนี้เป็นงานใหญ่ ควรทราบว่าพระองค์เสด็จไปเพื่อประโยชน์นั้น

Addasa khoti kathaṃ addasa? So kira nagarato bhuttapātarāsaṃ suddhuttarāsaṅgaṃ mālāgandhavilepanahatthaṃ buddhadassanatthaṃ dhammasavanatthañca nikkhamantaṃ mahājanaṃ disvā ‘‘kva gacchathā’’ti pucchi. ‘‘Buddhadassanatthaṃ dhammasavanatthañcā’’ti. Tena hi ‘‘ahampi gacchāmī’’ti gantvā catubbidhāya parisāya parivutaṃ brahmassarena dhammaṃ desentaṃ bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasa kho…pe… desenta’’nti. Disvānassāti disvāna assa. Etadahosīti pubbe katapuññatāya codiyamānassa bhabbakulaputtassa etaṃ ahosi. Kiṃ ahosi? Yaṃnūnāhampi dhammaṃ suṇeyyanti. Tattha yannūnāti parivitakkadassanametaṃ. Evaṃ kirassa parivitakko uppanno ‘‘yamayaṃ parisā ekaggacittā dhammaṃ suṇāti, aho vatāhampi taṃ suṇeyya’’nti.

บทว่า อทฺทสา โข ดังนี้ เห็นอย่างไร? สุทินนั้นแล เห็นมหาชนผู้บริโภคอาหารเช้าแล้ว มีผ้าห่มเฉวียงบ่าอันบริสุทธิ์สะอาด มีดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ในมือ ออกจากเมืองไปเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้าและเพื่อฟังธรรม จึงถามว่า 'ท่านทั้งหลายจะไปไหน?' (มหาชนตอบว่า) 'เพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้าและเพื่อฟังธรรม' สุทินจึงกล่าวว่า 'ถ้าอย่างนั้น แม้ข้าพเจ้าก็จะไปด้วย' ดังนี้แล้วไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม มีบริษัท ๔ แวดล้อมอยู่ เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ได้เห็นแล้วแล... ทรงแสดงอยู่' บทว่า ทิสฺวานสฺสาติ คือ เห็นแล้วของสุทินนั้น บทว่า เอตทโหสีติ คือ ความคิดนี้ได้มีแก่กุลบุตรผู้ควรแก่การบรรลุธรรม ผู้ถูกเตือนด้วยบุญที่ทำไว้ในปางก่อน ความคิดอะไรได้มีแล้ว? คือ 'ถ้ากระไร แม้เราก็พึงฟังธรรมบ้าง' ดังนี้ ในประโยคนั้น บทว่า ยนฺนูน นี้ เป็นบทแสดงความตรึก ความตรึกของสุทินนั้นเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ว่า 'บริษัทนี้มีจิตเป็นเอกัคคตาฟังธรรมใด โอหนอ แม้เราก็พึงฟังธรรมนั้นบ้าง'

Atha kho sudinno kalandaputto yena sā parisāti idha kasmā ‘‘yena bhagavā’’ti avatvā ‘‘yena sā parisā’’ti vuttanti ce. Bhagavantañhi parivāretvā uḷāruḷārajanā mahatī parisā nisinnā, tatra na sakkā iminā pacchā āgatena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā nisīdituṃ. Parisāya pana ekasmiṃ padese sakkāti so taṃ parisaṃyeva upasaṅkamanto. Tena vuttaṃ [Pg.169] – ‘‘atha kho sudinno kalandaputto yena sā parisā’’ti. Ekamantaṃ nisinnassa kho sudinnassa kalandaputtassa etadahosīti na nisinnamattasseva ahosi, atha kho bhagavato sittayūpasaṃhitaṃ thokaṃ dhammakathaṃ sutvā; taṃ panassa yasmā ekamantaṃ nisinnasseva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisinnassa kho sudinnassa kalandaputtassa etadahosī’’ti. Kiṃ ahosīti? Yathā yathā khotiādi.

ในบทว่า 'ครั้งนั้น สุทินกลันทบุตร เข้าไปหาบริษัทนั้น' นี้ ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'เข้าไปหาบริษัทนั้น' โดยไม่กล่าวว่า 'เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค' คำตอบคือ เพราะบริษัทใหญ่ประกอบด้วยบุคคลผู้ประเสริฐยิ่งนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ ในบริษัทนั้น สุทินผู้มาภายหลังนี้ ไม่สามารถจะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วนั่งได้ แต่สามารถจะนั่ง ณ ที่ส่วนหนึ่งของบริษัทได้ เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหาบริษัทนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้น สุทินกลันทบุตร เข้าไปหาบริษัทนั้น' ในบทว่า 'ครั้งนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่สุทินกลันทบุตรผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง' นี้ ความคิดนี้มิได้มีแก่สุทินผู้สักว่านั่งลงเท่านั้น แต่ได้มีขึ้นเพราะได้ฟังพระธรรมเทศนาเล็กน้อยที่ประกอบด้วยไตรสิกขาของพระผู้มีพระภาค แต่เพราะความคิดนั้นได้มีแก่สุทินผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่สุทินกลันทบุตรผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง' ความคิดอะไรได้มีแล้ว? คือ ความคิดว่า 'ยถา ยถา โข' เป็นต้น

Tatrāyaṃ saṅkhepakathā – ahaṃ kho yena yena ākārena bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, tena tena me upaparikkhato evaṃ hoti yadetaṃ sittayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ caritabbaṃ, ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi; tasmā pabbajjā ‘‘anagāriyā’’ti ñātabbā. Taṃ anagāriyaṃ pabbajjaṃ. Pabbajeyyanti paribbajeyyaṃ.

ในคำนั้น มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้ว่า เราย่อมรู้ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงด้วยอาการใดๆ เมื่อเราพิจารณาด้วยอาการนั้นๆ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า พรหมจรรย์อันประกอบด้วยไตรสิกขานี้ อันบุคคลพึงประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพื่อให้ถึงจิตดวงสุดท้าย โดยไม่ให้ขาดแม้แต่วันเดียว และอันบุคคลพึงประพฤติให้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพื่อให้ถึงจิตดวงสุดท้าย โดยไม่ให้เศร้าหมองด้วยกิเลสแม้แต่วันเดียว อันบุคคลพึงประพฤติให้บริสุทธิ์ดุจสังข์ที่ขัดแล้ว ดุจสังข์ที่ขูดแล้ว ดุจสังข์ที่ล้างขัดแล้ว พรหมจรรย์นี้ อันบุคคลผู้ครองเรือน ผู้อยู่ในท่ามกลางเรือน ไม่สามารถจะประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว... ฯลฯ... ได้โดยง่าย 'ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวด แล้วนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์อันสมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้ย้อมด้วยน้ำฝาด ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตหนอ' ดังนี้ ในบทนี้ เพราะเหตุที่การงานอันเป็นประโยชน์แก่เรือน เช่น การทำนา การค้าขาย เป็นต้น เรียกว่า 'อาคาริยะ' และการงานนั้นไม่มีในการบวช เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า การบวชเรียกว่า 'อนาคาริยะ' การบวชอันเป็นอนาคาริยะนั้น 'พึงบวช' คือ 'พึงออกบวช'

25. Aciravuṭṭhitāya parisāya yena bhagavā tenupasaṅkamīti sudinno avuṭṭhitāya parisāya na bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. Kasmā? Tatrassa bahū ñātisālohitā mittāmaccā santi, te ‘‘‘tvaṃ mātāpitūnaṃ ekaputtako, na labbhā tayā pabbajitu’nti bāhāyampi gahetvā ākaḍḍheyyuṃ, tato pabbajjāya antarāyo bhavissatī’’ti saheva parisāya uṭṭhahitvā thokaṃ gantvā puna kenaci sarīrakiccalesena nivattitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma pabbajjaṃ yāci. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sudinno kalandaputto aciravuṭṭhitāya parisāya…pe… pabbājetu maṃ bhagavā’’ti.

๒๕. ในบทว่า 'เมื่อบริษัทลุกไปไม่นาน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค' นี้ สุทินมิได้ทูลขอการบวชต่อพระผู้มีพระภาคในขณะที่บริษัทยังไม่ลุกขึ้น เพราะเหตุไร? เพราะในที่นั้น มีญาติสาโลหิตและมิตรอมาตย์ของเขาอยู่เป็นจำนวนมาก ชนเหล่านั้นอาจจะจับแขนแล้วฉุดกระชากไปว่า 'ท่านเป็นบุตรคนเดียวของบิดามารดา ท่านไม่ควรบวช' และการบวชก็จะมีอันตราย (สุทินคิดดังนี้แล้ว) จึงลุกขึ้นพร้อมกับบริษัท เดินไปได้เล็กน้อย แล้วกลับมาด้วยข้ออ้างเรื่องกิจส่วนตัวบางอย่าง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลขอการบวช เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้น สุทินกลันทบุตร เมื่อบริษัทลุกไปไม่นาน... ขอพระผู้มีพระภาคโปรดให้ข้าพระองค์บวชเถิด'

Bhagavā pana yasmā rāhulakumārassa pabbajitato pabhuti mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeti, tasmā naṃ pucchi – ‘‘anuññātosi pana tvaṃ sudinna mātāpitūhi…pe… pabbajjāyā’’ti.

แต่พระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่นับตั้งแต่การบวชของพระราหุลกุมารเป็นต้นมา ไม่ทรงให้บุตรที่บิดามารดาไม่อนุญาตบวช เพราะเหตุนั้น จึงตรัสถามเขาว่า 'ดูก่อนสุทิน บิดามารดาอนุญาตท่านเพื่อการบวชแล้วหรือ...'

26. Ito [Pg.170] paraṃ pāṭhānusāreneva gantvā taṃ karaṇīyaṃ tīretvāti ettha evamattho veditabbo – dhuranikkhepeneva taṃ karaṇīyaṃ niṭṭhāpetvāti; na hi pabbajjāya tibbacchandassa bhaṇḍappayojanauddhārasāraṇādīsu vā nakkhattakīḷāyaṃ vā cittaṃ namati. Amma tātāti ettha pana ammāti mātaraṃ ālapati; tātāti pitaraṃ. Tvaṃ khosīti tvaṃ kho asi. Ekaputtakoti ekova puttako; añño te jeṭṭho vā kaniṭṭho vā natthi. Ettha ca ‘‘ekaputto’’ti vattabbe anukampāvasena ‘‘ekaputtako’’ti vuttaṃ. Piyoti pītijananako. Manāpoti manavaḍḍhanako. Sukhedhitoti sukhena edhito; sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. Sukhaparihatoti sukhena parihato; jātakālato pabhuti dhātīhi aṅkato aṅkaṃ haritvā dhāriyamāno assakarathakādīhi bālakīḷanakehi kīḷamāno sādurasabhojanaṃ bhojiyamāno sukhena parihato.

๒๖. หลังจากนี้ พึงดำเนินไปตามลำดับบท ในบทว่า 'กระทำกิจนั้นให้สำเร็จแล้ว' พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า 'กระทำกิจนั้นให้สำเร็จด้วยการวางภาระลงนั่นเอง' เพราะจิตของผู้มีฉันทะแรงกล้าในการบวช ย่อมไม่น้อมไปในการขนย้ายสิ่งของหรือการเล่นมหรสพเป็นต้น ในบทว่า 'แม่จ๋า พ่อจ๋า' นี้ บทว่า 'อัมมะ' เรียกมารดา; บทว่า 'ตาตะ' เรียกบิดา บทว่า 'ตฺวํ โขสิ' คือ 'ตฺวํ โข อสิ' (ท่านเป็น) บทว่า 'เอกปุตฺตโก' คือ เป็นบุตรคนเดียวนั่นเอง; พี่ชายหรือน้องชายอื่นของท่านไม่มี ในบทนี้ แม้ควรจะกล่าวว่า 'เอกปุตฺโต' แต่ท่านกล่าวว่า 'เอกปุตฺตโก' ด้วยอำนาจแห่งความเอ็นดู บทว่า 'ปิโย' คือ ผู้ยังความรักให้เกิด บทว่า 'มนาโป' คือ ผู้ยังใจให้เจริญ บทว่า 'สุขเธธิโต' คือ ผู้ที่เติบโตมาด้วยความสุข อรรถว่า ผู้ที่ได้รับการบำรุงเลี้ยงด้วยความสุข บทว่า 'สุขปริหโต' คือ ผู้ที่ได้รับการประคับประคองด้วยความสุข; คือนับตั้งแต่เวลาเกิดเป็นต้นมา ได้รับการอุ้มชูจากพี่เลี้ยงจากอ้อมแขนหนึ่งไปสู่อ้อมแขนหนึ่ง ได้เล่นของเล่นเด็ก เช่น ม้าไม้ รถเล็ก เป็นต้น ได้รับการเลี้ยงดูด้วยอาหารรสอร่อย ได้รับการประคับประคองด้วยความสุข

Na tvaṃ, tāta sudinna, kiñci dukkhassa jānāsīti tvaṃ tāta sudinna kiñci appamattakampi kalabhāgaṃ dukkhassa na jānāsi; atha vā kiñci dukkhena nānubhosīti attho. Karaṇatthe sāmivacanaṃ, anubhavanatthe ca jānanā; atha vā kiñci dukkhaṃ nassarasīti attho. Upayogatthe sāmivacanaṃ, saraṇatthe ca jānanā. Vikappadvayepi purimapadassa uttarapadena samānavibhattilopo daṭṭhabbo. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena ñātabbaṃ. Maraṇenapi mayaṃ te akāmakā vinā bhavissāmāti sacepi tava amhesu jīvamānesu maraṇaṃ bhaveyya, tena te maraṇenapi mayaṃ akāmakā anicchakā na attano ruciyā, vinā bhavissāma; tayā viyogaṃ vā pāpuṇissāmāti attho. Kiṃ pana mayaṃ tanti evaṃ sante kiṃ pana kiṃ nāma taṃ kāraṇaṃ yena mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma; atha vā kiṃ pana mayaṃ tanti kena pana kāraṇena mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāmāti evamettha attho daṭṭhabbo.

ดูก่อนสุทินบุตร เจ้าไม่รู้ทุกข์แม้เพียงส่วนเสี้ยวเล็กน้อยเลย หรืออีกนัยหนึ่ง เจ้าไม่เสวยอารมณ์ด้วยทุกข์เลย ดังนี้เป็นอรรถ ในอรรถแห่งกรณะ เป็นสามีวิภัตติ และกิริยาคือการรู้ย่อมมีในอรรถแห่งการเสวย หรืออีกนัยหนึ่ง เจ้าไม่ระลึกถึงทุกข์เลย ดังนี้เป็นอรรถ ในอรรถแห่งอุปโยคะ เป็นสามีวิภัตติ และกิริยาคือการรู้ย่อมมีในอรรถแห่งการระลึก พึงเห็นการลบวิภัตติที่เสมอกันของบทหน้าคือ กิญฺจิ กับบทหลังคือ ทุกฺขสฺส ในวิกัปทั้งสอง พึงรู้คำทั้งหมดนั้นโดยอนุโลมตามคัมภีร์สัททา แม้หากความตายของท่านมีอยู่เมื่อพวกเรายังมีชีวิตอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราก็จักพลัดพรากจากท่านด้วยความตายนั้น โดยไม่ต้องการ ไม่ใช่ความพอใจของตนเอง หรือจักถึงการพลัดพรากจากท่าน ดังนี้เป็นอรรถ เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุอะไรเล่าที่พวกเราจักอนุญาตให้ท่านผู้ยังมีชีวิตอยู่ หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยเหตุอะไรเล่าที่พวกเราจักอนุญาตให้ท่านผู้ยังมีชีวิตอยู่ พวกเราไม่อนุญาตเลย ดังนี้ พึงเห็นอรรถในประโยคว่า กึ ปน มยํ เป็นต้นนี้

27. Tatthevāti yattha naṃ ṭhitaṃ mātāpitaro nānujāniṃsu, tattheva ṭhāne. Anantarahitāyāti kenaci attharaṇena anatthatāya.

๒๗. คำว่า ตตฺเถว ได้แก่ ในที่ใด มารดาบิดาไม่อนุญาตสุทินผู้ยืนอยู่ในที่นั้น ในที่นั้นนั่นเอง คำว่า อนนฺตรหิตาย ได้แก่ ความที่ไม่มีเครื่องลาดอันใครๆ ลาดไว้

28. Paricārehīti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhāpetvā tattha sahāyakehi saddhiṃ yathāsukhaṃ indriyāni cārehi sañcārehi; ito cito ca upanehīti vuttaṃ hoti. Atha vā paricārehīti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhāpetvā [Pg.171] tattha sahāyakehi saddhiṃ laḷa, upalaḷa, rama, kīḷassūtipi vuttaṃ hoti. Kāme paribhuñjantoti attano puttadārehi saddhiṃ bhoge bhuñjanto. Puññāni karontoti buddhañca dhammañca saṅghañca ārabbha dānappadānādīni sugatimaggasodhakāni kusalakammāni karonto. Tuṇhī ahosīti kathānuppabandhavicchedanatthaṃ nirālāpasallāpo ahosi. Athassa mātāpitaro tikkhattuṃ vatvā paṭivacanampi alabhamānā sahāyake pakkosāpetvā ‘‘esa vo sahāyako pabbajitukāmo, nivāretha na’’nti āhaṃsu. Tepi taṃ upasaṅkamitvā tikkhattuṃ avocuṃ, tesampi tuṇhī ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sudinnassa kalandaputtassa sahāyakā…pe… tuṇhī ahosī’’ti.

๒๘. คำว่า ปริจาเรหิ ได้แก่ จงให้พวกนักร้อง นักฟ้อน นักแสดง เป็นต้น ตั้งอยู่เฉพาะหน้า แล้วจงให้อินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น เที่ยวไป เที่ยวไปรอบ ในอารมณ์เหล่านั้นกับเพื่อนตามสบาย จงนำเข้าไปใกล้ในอารมณ์นี้และอารมณ์นี้ ดังนี้เป็นคำที่กล่าวไว้ หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า ปริจาเรหิ ได้แก่ จงให้พวกนักร้อง นักฟ้อน นักแสดง เป็นต้น ตั้งอยู่เฉพาะหน้า แล้วจงบำรุง (หรือจงรื่นเริง) จงรื่นเริงยิ่ง จงยินดี จงเล่น ในอารมณ์เหล่านั้นกับเพื่อน ดังนี้ก็เป็นคำที่กล่าวไว้ คำว่า กาเม ปริภุญฺชนฺโต ได้แก่ เสวยโภคะทั้งหลายกับบุตรและภรรยาของตนอยู่ คำว่า ปุญฺญานิ กโรนฺโต ได้แก่ กระทำกุศลกรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องชำระทางสุคติ มีการให้ทานเป็นต้น โดยปรารภพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ คำว่า ตุณฺหี อโหสิ ได้แก่ เป็นผู้ไม่มีการพูดจาปราศรัย เพื่อประโยชน์แก่การตัดความต่อเนื่องแห่งถ้อยคำ ลำดับนั้น มารดาบิดาของสุทินนั้นกล่าวสามครั้งแล้ว เมื่อไม่ได้แม้แต่คำตอบ จึงให้เรียกเพื่อนๆ มา แล้วกล่าวว่า 'เพื่อนคนนี้ของพวกเจ้าใคร่จะบวช พวกเจ้าจงห้ามเขาเสีย' แม้เพื่อนเหล่านั้นก็เข้าไปหาสุทินนั้นแล้วกล่าวสามครั้ง แม้แก่เพื่อนเหล่านั้น สุทินก็นิ่งเสีย เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ลำดับนั้น เพื่อนของสุทินบุตรกาลันทกะ... (ละไว้)... ได้นิ่งเสียแล้ว' ดังนี้

29. Athassa sahāyakānaṃ etadahosi – ‘‘sace ayaṃ pabbajjaṃ alabhamāno marissati na koci guṇo bhavissati. Pabbajitaṃ pana naṃ mātāpitaropi kālena kālaṃ passissanti. Mayampi passissāma. Pabbajjāpi ca nāmesā bhāriyā, divase divase mattikāpattaṃ gahetvā piṇḍāya caritabbaṃ. Ekaseyyaṃ ekabhattaṃ brahmacariyaṃ atidukkaraṃ. Ayañca sukhumālo nāgarikajātiyo, so taṃ carituṃ asakkonto puna idheva āgamissati. Handassa mātāpitaro anujānāpessāmā’’ti. Te tathā akaṃsu. Mātāpitaropi naṃ anujāniṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sudinnassa kalandaputtassa sahāyakā yena sudinnassa kalandaputtassa mātāpitaro…pe… anuññātosi mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti.

๒๙. ลำดับนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่เพื่อนของสุทินว่า 'หากสุทินนี้ไม่ได้บวชแล้วจักตาย ประโยชน์ใดๆ ก็จักไม่มี แต่เมื่อเขาบวชแล้ว มารดาบิดาก็จักเห็นเขาเป็นครั้งคราว แม้พวกเราก็จักเห็น และการบวชนี้ชื่อว่าเป็นภาระหนัก ทุกๆ วันต้องถือบาตรดินเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต พรหมจรรย์ที่มีการนอนผู้เดียว มีอาหารมื้อเดียว เป็นสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง สุทินนี้ก็เป็นคนละเอียดอ่อน มีชาติเป็นชาวเมือง เขาไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์นั้นได้แล้ว จักกลับมาที่บ้านนี้เอง เอาเถิด พวกเราจักให้มารดาบิดาของเขาอนุญาต' เพื่อนเหล่านั้นได้กระทำอย่างนั้น มารดาบิดาก็ได้อนุญาตสุทินนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ลำดับนั้น เพื่อนของสุทินบุตรกาลันทกะ... (ละไว้)... ได้รับอนุญาตจากมารดาบิดาเพื่อการบรรพชาจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือนแล้ว' ดังนี้

30. Haṭṭhoti tuṭṭho. Udaggoti pītivasena abbhunnatakāyacitto. Katipāhanti katipayāni divasāni. Balaṃ gāhetvāti sappāyabhojanāni bhuñjanto, ucchādananhāpanādīhi ca kāyaṃ pariharanto, kāyabalaṃ janetvā mātāpitaro vanditvā assumukhaṃ ñātiparivaṭṭaṃ pahāya yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… pabbājetu maṃ bhante bhagavāti. Bhagavā samīpe ṭhitaṃ aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘tena hi bhikkhu sudinnaṃ pabbājehi ceva upasampādehi cā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissuṇitvā sudinnaṃ kalandaputtaṃ jinadattiyaṃ saddhivihārikaṃ laddhā pabbājesi ceva upasampādesi ca. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho [Pg.172] sudinno kalandaputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti.

๓๐. คำว่า หฏฺโฐ ได้แก่ ยินดี คำว่า อุทคฺโค ได้แก่ มีกายและจิตอันตื่นตัวยิ่งด้วยอำนาจแห่งปีติ คำว่า กติปาหํ ได้แก่ สิ้นวันเล็กน้อย คำว่า พลํ คาเหตฺวา ได้แก่ บริโภคโภชนะที่สบาย และบำรุงกายด้วยการขัดสีและการอาบน้ำเป็นต้น ให้กำลังกายเกิดแล้ว ไหว้มารดาบิดา ละหมู่ญาติที่มีน้ำตาบนใบหน้า แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า... (ละไว้)... 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงให้ข้าพระองค์บวชเถิด' พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้เที่ยวบิณฑบาตซึ่งยืนอยู่ใกล้ว่า 'ดูก่อนภิกษุ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้สุทินบวชและจงให้อุปสมบทเถิด' ภิกษุนั้นรับคำของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้สัทธิวิหาริกชื่อสุทินบุตรกาลันทกะผู้ที่พระพุทธเจ้าประทานให้ แล้วได้ให้บวชและได้ให้อุปสมบท เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'สุทินบุตรกาลันทกะได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว' ดังนี้

Ettha pana ṭhatvā sabbaaṭṭhakathāsu pabbajjā ca upasampadā ca kathitā. Mayaṃ pana yathāṭhitapāḷivaseneva khandhake kathayissāma. Na kevalañcetaṃ, aññampi yaṃ khandhake vā parivāre vā kathetabbaṃ aṭṭhakathācariyehi vibhaṅgekathitaṃ, taṃ sabbaṃ tattha tattheva kathayissāma. Evañhi kathiyamāne pāḷikkameneva vaṇṇanā katā hoti. Tato tena tena vinicchayena atthikānaṃ pāḷikkameneva imaṃ vinayasaṃvaṇṇanaṃ oloketvā so so vinicchayo suviññeyyo bhavissatīti.

แต่ในคำว่า 'ได้บรรพชา ได้อุปสมบทแล้ว' นี้ การบรรพชาและการอุปสมบทได้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งปวง แต่พวกเราจักกล่าวในขันธกะโดยอำนาจแห่งพระบาลีที่ตั้งอยู่ตามลำดับเท่านั้น และพวกเราจักไม่กล่าวเพียงเรื่องการบรรพชาและการอุปสมบทนี้เท่านั้น แม้เรื่องอื่นใดที่พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ในวิภังค์ ซึ่งพึงกล่าวในขันธกะหรือในปริวาร พวกเราจักกล่าวเรื่องทั้งหมดนั้นในขันธกะและปริวารนั้นๆ นั่นเอง เพราะว่าเมื่อกล่าวอย่างนั้น การอธิบายย่อมเป็นอันกระทำโดยลำดับแห่งพระบาลีเท่านั้น เพราะเหตุนั้น วินิจฉัยนั้นๆ ก็จักเป็นสิ่งที่บุคคลผู้ต้องการวินิจฉัยนั้นๆ รู้ได้ง่าย โดยลำดับแห่งพระบาลีทีเดียว ด้วยการตรวจดูอรรถกถาพระวินัยนี้ ดังนี้

Acirūpasampannoti aciraṃ upasampanno hutvā; upasampadato nacirakāleyevāti vuttaṃ hoti. Evarūpeti evaṃvidhe evaṃjātike. Dhutaguṇeti kilesaniddhunanake guṇe. Samādāya vattatīti samādiyitvā gaṇhitvā vattati carati viharati. Āraññiko hotīti gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā āraññikadhutaṅgavasena araññavāsiko hoti. Piṇḍapātikoti atirekalābhapaṭikkhepena cuddasa bhattāni paṭikkhipitvā piṇḍapātikadhutaṅgavasena piṇḍapātiko hoti. Paṃsukūlikoti gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā paṃsukūlikadhutaṅgavasena paṃsukūliko hoti. Sapadānacārikoti loluppacāraṃ paṭikkhipitvā sapadānacārikadhutaṅgavasena sapadānacāriko hoti; gharapaṭipāṭiyā bhikkhāya pavisati. Vajjigāmanti vajjīnaṃ gāmaṃ vajjīsu vā gāmaṃ.

คำว่า อจิรูปสมฺปนฺโน คือ เป็นผู้บวชแล้วไม่นาน อธิบายว่า บวชแล้วไม่นานนับแต่เวลาอุปสมบทมา. คำว่า เอวรูปิ คือ มีอย่างนี้ มีประเภทอย่างนี้. คำว่า ธุตคุณ คือ คุณเครื่องกำจัดกิเลส. คำว่า สมาทาย วตฺตติ คือ สมาทานถือเอาแล้ว ประพฤติ ดำเนินอยู่ อยู่. คำว่า อารญฺญิโก โหติ คือ ปฏิเสธเสนาสนะใกล้บ้านแล้ว เป็นผู้มีปกติอยู่ป่าด้วยอำนาจแห่งอารัญญิกธุดงค์. คำว่า ปิณฺฑปาติโก คือ ปฏิเสธลาภที่เกินความจำเป็น ปฏิเสธภัต 14 อย่างแล้ว เป็นผู้มีปกติเที่ยวบิณฑบาตด้วยอำนาจแห่งปิณฑปาติกธุดงค์. คำว่า ปํสุกูลิโก คือ ปฏิเสธคหบดีจีวร เป็นผู้มีปกติถือผ้าบังสุกุลด้วยอำนาจแห่งปังสุกูลิกธุดงค์. คำว่า สปทานจาริโก คือ ปฏิเสธการเที่ยวไปตามความโลเล เป็นผู้มีปกติเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้านด้วยอำนาจแห่งสปทานจาริกธุดงค์ คือ เข้าไปเพื่อบิณฑบาตตามลำดับเรือน. คำว่า วชฺชีคามํ คือ หมู่บ้านของชาววัชชี หรือหมู่บ้านในแคว้นวัชชี.

Aḍḍhā mahaddhanātiādīsu upabhogaparibhogūpakaraṇamahantatāya aḍḍhā; ye hi tesaṃ upabhogā yāni ca upabhogūpakaraṇāni, tāni mahantāni bahulāni sārakānīti vuttaṃ hoti. Nidhetvā ṭhapitadhanamahantatāya mahaddhanā. Mahābhogāti divasaparibbayasaṅkhātabhogamahantatāya mahābhogā. Aññehi upabhogehi jātarūparajatasseva pahūtatāya pahūtajātarūparajatā. Alaṅkārabhūtassa vittūpakaraṇassa pītipāmojjakaraṇassa pahūtatāya pahūtavittūpakaraṇā. Vohāravasena parivattentassa dhanadhaññassa pahūtatāya pahūtadhanadhaññāti veditabbā.

ในบทว่า อฑฺฒา มหทฺธนา เป็นต้น มีอธิบายว่า มั่งคั่ง เพราะความที่เครื่องอุปโภคบริโภคมีมาก ด้วยว่าเครื่องอุปโภคและเครื่องอุปโภคบริโภคของคนเหล่านั้นมีมาก มีมากมาย มีสาระ. มีทรัพย์มาก เพราะความที่ทรัพย์ที่ฝังไว้มีมาก. คำว่า มหาโภคา คือ มีโภคะมาก เพราะความที่โภคะอันนับว่าค่าใช้จ่ายประจำวันมีมาก. มีทองและเงินมาก เพราะความที่ทองและเงินมีมากยิ่งกว่าเครื่องอุปโภคอื่น ๆ. มีเครื่องปลื้มใจมาก เพราะความที่เครื่องปลื้มใจอันเป็นเครื่องประดับและเป็นเครื่องทำความยินดีปราโมทย์มีมาก. มีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก เพราะความที่ทรัพย์และข้าวเปลือกอันเปลี่ยนไปมาด้วยอำนาจแห่งการค้าขายมีมาก พึงทราบอย่างนี้.

Senāsanaṃ [Pg.173] saṃsāmetvāti senāsanaṃ paṭisāmetvā; yathā na vinassati tathā naṃ suṭṭhu ṭhapetvāti attho. Saṭṭhimatte thālipāketi gaṇanaparicchedato saṭṭhithālipāke. Ekameko cettha thālipāko dasannaṃ bhikkhūnaṃ bhattaṃ gaṇhāti. Taṃ sabbampi channaṃ bhikkhusatānaṃ bhattaṃ hoti. Bhattābhihāraṃ abhihariṃsūti ettha abhiharīyatīti abhihāro. Kiṃ abhiharīyati? Bhattaṃ. Bhattameva abhihāro bhattābhihāro, taṃ bhattābhihāraṃ. Abhihariṃsūti abhimukhā hariṃsu. Tassa santikaṃ gahetvā āgamaṃsūti attho. Etassa kiṃ pamāṇanti? Saṭṭhi thālipākā. Tena vuttaṃ – ‘‘saṭṭhimatte thālipāke bhattābhihāraṃ abhihariṃsū’’ti. Bhikkhūnaṃ vissajjetvāti sayaṃ ukkaṭṭhapiṇḍapātikattā sapadānacāraṃ caritukāmo bhikkhūnaṃ paribhogatthāya pariccajitvā datvā. Ayaṃ hi āyasmā ‘‘bhikkhū ca lābhaṃ lacchanti ahañca piṇḍakena na kilamissāmī’’ti etadatthameva āgato. Tasmā attano āgamanānurūpaṃ karonto bhikkhūnaṃ vissajjetvā sayaṃ piṇḍāya pāvisi.

คำว่า เสนาสนํ สํสาเมตฺวา คือ เก็บงำเสนาสนะ อธิบายว่า วางไว้ให้ดีโดยประการที่เสนาสนะจะไม่เสียหาย. คำว่า สฏฺฐิมตฺเต ถาลิปาเก คือ หม้อข้าวประมาณ 60 หม้อ โดยการกำหนดนับ. และในหม้อข้าวเหล่านั้น หม้อข้าวแต่ละหม้อ จุอาหารสำหรับภิกษุ 10 รูป. ทั้งหมดนั้นจึงเป็นอาหารสำหรับภิกษุ 600 รูป. ในบทว่า ภตฺตาภิหารํ อภิหรึสุ นี้ มีอธิบายว่า สิ่งที่เขานำมาถวาย ชื่อว่า อภิหาระ. เขานำอะไรมาถวาย? คือ นำภัตมาถวาย. ภัตนั่นแหละคืออภิหาระ ชื่อว่า ภัตตาภิหาระ. คำว่า อภิหรึสุ คือ นำมาเฉพาะหน้า อธิบายว่า ถือเอามายังสำนักของท่าน. ถามว่า ประมาณของสิ่งนี้คือเท่าไร? ตอบว่า หม้อข้าว 60 หม้อ. เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า สฏฺฐิมตฺเต ... อภิหรึสุ. คำว่า ภิกฺขูนํ วิสฺสชฺเชตฺวา คือ เพราะตนเองเป็นผู้ถือปิณฑปาติกธุดงค์อย่างยิ่งยวด ประสงค์จะเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับบ้าน จึงสละให้เพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของภิกษุทั้งหลายแล้วถวายไป. ด้วยว่าพระเถระนี้มาด้วยความตั้งใจว่า ภิกษุทั้งหลายจักได้ลาภ และเราก็จักไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทำสิ่งที่สมควรแก่การมาของตน จึงสละให้แก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว ตนเองก็เข้าไปบิณฑบาต.

31. Ñātidāsīti ñātakānaṃ dāsī. Ābhidosikanti pārivāsikaṃ ekarattātikkantaṃ pūtibhūtaṃ. Tatrāyaṃ padattho – pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso, abhidosova ābhidosiko, ekarattātikkantassa vā nāmasaññā esā, yadidaṃ ābhidosikoti, taṃ ābhidosikaṃ. Kummāsanti yavakummāsaṃ. Chaḍḍetukāmā hotīti yasmā antamaso dāsakammakarānampi gorūpānampi aparibhogāraho, tasmā taṃ kacavaraṃ viya bahi chaḍḍetukāmā hoti. Sacetanti sace etaṃ. Bhaginīti ariyavohārena ñātidāsiṃ ālapati. Chaḍḍanīyadhammanti chaḍḍetabbasabhāvaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘bhagini, etaṃ sace bahi chaḍḍanīyadhammaṃ nissaṭṭhapariggahaṃ, taṃ idha me patte ākirā’’ti.

๓๑. คำว่า ญาติทาสี คือ ทาสีของพวกญาติ. คำว่า อาภิโทสิกํ คือ ของค้างคืนที่ล่วงเลยไปคืนหนึ่งจนเน่าเสีย. ในคำนั้น มีอรรถวิเคราะห์ดังนี้ สิ่งที่ถูกโทษคือความเน่าเสียครอบงำ ชื่อว่า อภิโทสะ, อภิโทสะนั่นแหละ ชื่อว่า อาภิโทสิกะ. หรือคำว่า อาภิโทสิกะ นี้ เป็นชื่อของโภชนะที่ค้างคืนหนึ่งแล้ว. คำว่า กุมฺมาสํ คือ ขนมกุมมาสที่ทำจากข้าวบาร์เลย์. คำว่า ฉทฺเทตุกามา โหติ คือ เพราะว่าโดยที่สุดแม้แต่ทาสกรรมกรหรือฝูงโคก็ไม่ควรบริโภค เพราะเหตุนั้น นางจึงประสงค์จะทิ้งขนมกุมมาสนั้นไว้ภายนอกเหมือนทิ้งขยะ. คำว่า สเจตํ คือ ถ้าว่าสิ่งนั่น. คำว่า ภคินิ คือ ท่านเรียกทาสีของญาติด้วยอริยโวหาร. คำว่า ฉทฺทนียธมฺมํ คือ มีสภาวะที่ควรทิ้ง. มีคำอธิบายดังนี้ว่า น้องหญิง ถ้าว่าสิ่งนั่นเป็นของที่ควรทิ้งไว้ภายนอก เป็นของที่สละการครอบครองแล้ว เธอจงเทสิ่งนั่นลงในบาตรของฉันนี้เถิด.

Kiṃ pana evaṃ vattuṃ labbhati, viññatti vā payuttavācā vā na hotīti? Na hoti. Kasmā? Nissaṭṭhapariggahattā. Yañhi chaḍḍanīyadhammaṃ nissaṭṭhapariggahaṃ, yattha sāmikā anālayā honti, taṃ sabbaṃ ‘‘detha āharatha idha ākirathā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Tathā hi aggaariyavaṃsiko āyasmā raṭṭhapālopi ‘‘chaḍḍanīyadhammaṃ kummāsaṃ idha me patte ākirā’’ti (ma. ni. 2.299) avaca. Tasmā yaṃ evarūpaṃ chaḍḍanīyadhammaṃ aññaṃ vā apariggahitaṃ vanamūlaphalabhesajjādikaṃ taṃ sabbaṃ yathāsukhaṃ āharāpetvā paribhuñjitabbaṃ, na kukkuccāyitabbaṃ. Hatthānanti [Pg.174] bhikkhāggahaṇatthaṃ pattaṃ upanāmayato maṇibandhato pabhuti dvinnampi hatthānaṃ. Pādānanti nivāsanantato paṭṭhāya dvinnampi pādānaṃ. Sarassāti ‘‘sacetaṃ bhaginī’’ti vācaṃ nicchārayato sarassa ca. Nimittaṃ aggahesīti gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāraṃ aggahesi sañjāni sallakkhesi. Sudinno hi bhagavato dvādasame vasse pabbajito vīsatime vasse ñātikulaṃ piṇḍāya paviṭṭho sayaṃ pabbajjāya aṭṭhavassiko hutvā; tena naṃ sā ñātidāsī disvāva na sañjāni, nimittaṃ pana aggahesīti.

ถามว่า ก็การกล่าวอย่างนี้ควรหรือ จะไม่เป็นวิญญัติหรือปยุตตวาจาหรือ? ตอบว่า ไม่เป็น. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นของที่สละการครอบครองแล้ว. ด้วยว่าสิ่งใดเป็นของควรทิ้ง เป็นของที่สละการครอบครองแล้ว ซึ่งเจ้าของไม่มีความอาลัยในสิ่งนั้น สิ่งนั้นทั้งหมดพึงกล่าวได้ว่า จงให้ จงนำมา จงเทลงในบาตรนี้. จริงอย่างนั้น แม้พระรัฏฐปาละผู้เป็นยอดแห่งพระอริยวงศ์ ก็ได้กล่าวว่า จงเทขนมกุมมาสอันเป็นของควรทิ้งลงในบาตรของฉันนี้. เพราะเหตุนั้น สิ่งใดที่เป็นของควรทิ้งเช่นนี้ หรือสิ่งอื่นที่ไม่มีใครครอบครอง เช่น รากไม้ ผลไม้ และยาในป่าเป็นต้น สิ่งนั้นทั้งหมดพึงให้เขานำมาแล้วบริโภคได้ตามสบาย ไม่ควรทำความรังเกียจ. คำว่า หตฺถานํ คือ แห่งมือทั้งสองข้าง ตั้งแต่ข้อมือเป็นต้นไปของพระสุทินผู้ยื่นบาตรเพื่อรับบิณฑบาต. คำว่า ปาทานํ คือ แห่งเท้าทั้งสองข้าง ตั้งแต่ชายผ้าอันตรวาสกเป็นต้นไป. คำว่า สรสฺส คือ แห่งเสียงของพระสุทินผู้เปล่งวาจาว่า สเจตํ ภคินิ. คำว่า นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ คือ จำได้ซึ่งอาการที่เคยสังเกตไว้ในกาลเป็นคฤหัสถ์ คือรู้ได้ สังเกตได้. ด้วยว่าพระสุทินบวชในพรรษาที่ 12 ของพระผู้มีพระภาค และในพรรษาที่ 20 ได้เข้าไปบิณฑบาตยังตระกูลญาติ โดยที่ตนเองบวชมาได้ 8 พรรษาแล้ว เพราะเหตุนั้น ทาสีของญาติผู้นั้นเห็นท่านแล้วจึงจำไม่ได้ในทันที แต่จำได้ด้วยนิมิต (อาการที่เคยสังเกตเห็น) ดังนี้.

Sudinnassa mātaraṃ etadavocāti atigarunā pabbajjūpagatena sāmiputtena saddhiṃ ‘‘tvaṃ nu kho me, bhante, ayyo sudinno’’tiādivacanaṃ vattuṃ avisahantī vegena gharaṃ pavisitvā sudinnassa mātaraṃ etaṃ avoca. Yaggheti ārocanatthe nipāto. Sace je saccanti ettha jeti ālapane nipāto. Evañhi tasmiṃ dese dāsijanaṃ ālapanti, tasmā ‘‘tvaṃ, bhoti dāsi, sace saccaṃ bhaṇasī’’ti evamettha attho daṭṭhabbo.

ภรรยาของสุทินน์ไม่กล้าที่จะกล่าวคำมีอาทิว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านคือพระสุทินน์ผู้เป็นสามีของดิฉันใช่ไหม" กับสามีผู้เป็นที่เคารพอย่างยิ่งตั้งแต่ยังอยู่ในเพศฆราวาส และบัดนี้ได้บวชเป็นพระแล้ว จึงรีบเข้าไปในเรือนแล้วกล่าวคำนี้กับมารดาของสุทินน์ คำว่า "ยัคเฆ" เป็นนิบาตในอรรถว่า "บอกกล่าว" ในบทว่า "สเจ เช สจฺจํ" นั้น คำว่า "เช" เป็นนิบาตในอรรถว่า "เรียก" เพราะในประเทศนั้น เขาย่อมเรียกหญิงทาสีว่า "เช" ฉะนั้น ในบทว่า "สเจ เช สจฺจํ" นี้ พึงเห็นอรรถว่า "แน่ะนางทาสี ถ้าเธอพูดความจริง"

32. Aññataraṃ kuṭṭamūlanti tasmiṃ kira dese dānapatīnaṃ gharesu sālā honti, āsanāni cettha paññattāni honti, upaṭṭhāpitaṃ udakakañjiyaṃ; tattha pabbajitā piṇḍāya caritvā nisīditvā bhuñjanti. Sace icchanti, dānapatīnampi santakaṃ gaṇhanti. Tasmā tampi aññatarassa kulassa īdisāya sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti veditabbaṃ. Na hi pabbajitā kapaṇamanussā viya asāruppe ṭhāne nisīditvā bhuñjantīti.

๓๒. ในบทว่า "อัญญตรํ กุฏฺฐมูลํ" นั้น ได้ยินว่า ในประเทศนั้น ศาลาทั้งหลายย่อมมีอยู่ในบริเวณบ้านของทายกทั้งหลาย และในศาลาเหล่านั้น อาสนะทั้งหลายก็ปูลาดไว้ น้ำดื่มน้ำใช้และน้ำข้าวก็จัดตั้งไว้ บรรพชิตทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตแล้วก็นั่งฉันในศาลาเหล่านั้น หากปรารถนาจะรับสิ่งของของทายกทั้งหลาย ก็ย่อมรับเอาสิ่งของของทายกทั้งหลายได้ด้วย ฉะนั้น พึงทราบว่า แม้เชิงกำแพงนั้นก็คือเชิงกำแพงแห่งศาลาของตระกูลใดตระกูลหนึ่งเช่นนี้ เพราะบรรพชิตทั้งหลายย่อมไม่นั่งฉันในที่ไม่สมควรเหมือนคนอนาถา ฉะนั้น พึงทราบว่า (เชิงกำแพงนั้น) คือเชิงกำแพงแห่งศาลาใดศาลาหนึ่งเช่นนี้

Atthi nāma tātāti ettha atthīti vijjamānatthe; nāmāti pucchanatthe maññanatthe ca nipāto. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘atthi nu kho, tāta sudinna, amhākaṃ dhanaṃ, na mayaṃ niddhanāti vattabbā, yesaṃ no tvaṃ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi’’; tathā ‘‘atthi nu kho, tāta sudinna, amhākaṃ jīvitaṃ, na mayaṃ matāti vattabbā, yesaṃ no tvaṃ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi’’; tathā ‘‘atthi maññe, tāta sudinna, tava abbhantare sāsanaṃ nissāya paṭiladdho [Pg.175] samaṇaguṇo, yaṃ tvaṃ subhojanarasasaṃvaḍḍhitopi imaṃ jigucchaneyyaṃ ābhidosikaṃ kummāsaṃ amatamiva nibbikāro paribhuñjissasī’’ti.

ในบทว่า "อตฺถิ นาม ตาต" นั้น คำว่า "อตฺถิ" เป็นนิบาตในอรรถว่า "มีอยู่" คำว่า "นาม" เป็นนิบาตในอรรถว่า "ถาม" และ "สำคัญ" (นึกว่า) คำนี้มีความหมายว่า "ดูก่อนพ่อสุทินน์ ทรัพย์ของเราทั้งหลายมีอยู่มิใช่หรือ เราไม่ควรถูกเรียกว่าเป็นคนไม่มีทรัพย์ ที่เธอผู้เป็นบุตรของเรานั่งฉันขนมกุมมาสค้างคืนในที่เช่นนี้" อีกอย่างหนึ่ง "ดูก่อนพ่อสุทินน์ ชีวิตของเราทั้งหลายยังมีอยู่มิใช่หรือ เราไม่ควรถูกเรียกว่าเป็นคนตายแล้ว ที่เธอผู้เป็นบุตรของเรานั่งฉันขนมกุมมาสค้างคืนในที่เช่นนี้" อีกอย่างหนึ่ง "ดูก่อนพ่อสุทินน์ พ่อเข้าใจว่าคุณธรรมของสมณะที่เธอได้บรรลุโดยอาศัยพระศาสนา ย่อมมีอยู่ในภายในของเธอ เพราะเธอแม้จะเป็นผู้เจริญด้วยรสอาหารอันประณีต ก็ยังฉันขนมกุมมาสค้างคืนอันน่ารังเกียจนี้ เหมือนฉันอมฤตโดยไม่มีความรังเกียจ"

So pana gahapati dukkhābhitunnatāya etamatthaṃ paripuṇṇaṃ katvā vattumasakkonto ‘‘atthi nāma, tāta sudinna, ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasī’’ti ettakameva avoca. Akkharacintakā panettha imaṃ lakkhaṇaṃ vadanti – anokappanāmarisanatthavasena etaṃ atthināmasadde upapade ‘‘paribhuñjissasī’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Tassāyamattho – atthi nāma…pe… paribhuñjissasi, idaṃ paccakkhampi ahaṃ na saddahāmi na marisayāmīti. Tatāyaṃ ābhidosikoti tato tava gehato ayaṃ ābhidosiko kummāso laddhoti attho. Tatoyantipi pāṭho. Tadāyantipi paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Yena sakapitu nivesananti yena sakassa pitu attano pitu nivesananti attho; thero pitari pemeneva subbaco hutvā agamāsi. Adhivāsesīti thero ukkaṭṭhapiṇḍapātikopi samāno ‘‘sace ekabhattampi na gahessāmi, ativiya nesaṃ domanassaṃ bhavissatī’’ti ñātīnaṃ anukampāya adhivāsesi.

แต่คฤหบดีนั้นถูกความทุกข์บีบคั้น จึงไม่สามารถกล่าวอรรถนี้ให้บริบูรณ์ได้ ได้กล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ดูก่อนพ่อสุทินน์ มีอยู่หรือ (เป็นไปได้หรือ) ที่เธอจะฉันขนมกุมมาสค้างคืน" ส่วนนักอักขรจินตกะทั้งหลายกล่าวลักษณะในประโยคนี้ว่า เมื่อมีบทใกล้เคียงคือคำว่า "อตฺถิ นาม" คำว่า "ปริภุญฺชิสฺสสิ" ซึ่งเป็นอนาคตกาล ถูกใช้ด้วยอำนาจแห่งอรรถว่า "ไม่เชื่อ" และ "ทนไม่ได้" อรรถของประโยคนั้นคือ "ดูก่อนพ่อสุทินน์ มีอยู่หรือ... (ละ)... ที่เธอจะฉันขนมกุมมาสค้างคืน แม้เรื่องนี้จะเป็นสิ่งที่เห็นประจักษ์ ฉันก็ยังไม่เชื่อและทนไม่ได้" ในบทว่า "ตตายํ อาภิโทสิโก" นี้ อรรถว่า "ขนมกุมมาสค้างคืนนี้ เธอได้มาจากเรือนของเธอนั้น" บทว่า "ตโตยนฺติปิ" ก็มี บทว่า "ตทายํ" ก็มีผู้สวด แต่บทนั้นไม่ดี ในบทว่า "เยน สกปิตุ นิเวสนํ" อรรถว่า "ไปยังที่ซึ่งเป็นเรือนของบิดาของตน" พระเถระเป็นผู้ว่าง่ายเพราะความรักในบิดา จึงได้ไป ในบทว่า "อธิวาเสสิ" นั้น พระเถระแม้จะเป็นผู้ทรงธุดงค์ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรอย่างยิ่งยวด ก็ยังรับนิมนต์ด้วยความอนุเคราะห์ญาติทั้งหลาย โดยคิดว่า "ถ้าเราไม่รับแม้ภัตตาหารมื้อเดียว ความไม่สบายใจอย่างยิ่งย่อมจะเกิดแก่ญาติเหล่านั้น"

33. Opuñjāpetvāti upalimpāpetvā. Ekaṃ hiraññassāti ettha hiraññanti kahāpaṇo veditabbo. Purisoti nātidīgho nātirasso majjhimappamāṇo veditabbo. Tirokaraṇīyanti karaṇatthe bhummaṃ; sāṇipākārena parikkhipitvāti attho. Atha vā tiro karonti etenāti tirokaraṇīyaṃ, taṃ parikkhipitvā; samantato katvāti attho. Tena hīti yasmā ajja sudinno āgamissati tena kāraṇena. Hi iti padapūraṇamatte nipāto. Tenāti ayampi vā uyyojanatthe nipātoyeva.

๓๓. คำว่า "โอปุญฺชาเปตฺวา" คือ "ให้ทา (ด้วยดินเหนียวหรือมูลโค)" ในบทว่า "เอกํ หิรญฺญสฺส" นั้น พึงทราบว่า "หิรญฺญํ" คือ กหาปณะ พึงทราบว่า "บุรุษ" คือ ชายผู้มีรูปร่างไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป มีขนาดปานกลาง ในบทว่า "ติโรกาณียํ" นั้น เป็นสัตตมีวิภัตติที่ลงในอรรถแห่งเครื่องมือ (กรณะ) อรรถว่า "ล้อมรอบด้วยม่านผ้า" อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่เขากระทำเพื่อกั้นขวางด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า "ติโรกาณียํ" อรรถว่า "ล้อมรอบสิ่งนั้น" หรือ "กระทำโดยรอบ" ในบทว่า "เตน หิ" นั้น เพราะวันนี้พระสุทินน์จะมา ด้วยเหตุนั้น คำว่า "หิ" เป็นนิบาตเพียงเพื่อเติมบท อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "เตน" นี้ก็เป็นนิบาตในอรรถว่า "ชักชวน" (ตักเตือน) เช่นกัน

34. Pubbaṇhasamayanti ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ kālārocanaṃ na vuttaṃ, atha kho ārociteyeva kāle agamāsīti veditabbo. Idaṃ te tātāti dve puñje dassento āha. Mātūti janettiyā. Mattikanti mātito āgataṃ; idaṃ te mātāmahiyā mātu imaṃ gehaṃ āgacchantiyā dinnadhananti attho. Itthikāya itthidhananti hīḷento āha[Pg.176]. Itthikāya nāma itthiparibhogānaṃyeva nhānacuṇṇādīnaṃ atthāya laddhaṃ dhanaṃ kittakaṃ bhaveyya. Tassāpi tāva parimāṇaṃ passa. Atha vā idaṃ te tāta sudinna mātu dhanaṃ, tañca kho mattikaṃ, na mayā dinnaṃ, tava mātuyeva santakanti vuttaṃ hoti. Taṃ panetaṃ na kasiyā na vaṇijjāya sambhūtaṃ, apica kho itthikāya itthidhanaṃ. Yaṃ itthikāya ñātikulato sāmikakulaṃ gacchantiyā laddhabbaṃ nhānacuṇṇādīnaṃ atthāya itthidhanaṃ, taṃ tāva ettakanti evamettha attho daṭṭhabbo.

๓๔. ในบทว่า "ปุพฺพณฺหสมยํ" นั้น แม้ว่าในบาลีจะไม่ได้กล่าวถึงการบอกเวลาไว้ แต่พึงทราบว่า พระเถระได้ไปเมื่อมีการบอกเวลาแล้ว (คฤหบดี) กล่าวคำว่า "อิทํ เต ตต" โดยแสดงกองเงินและกองทองสองกอง คำว่า "มาตุ" คือ ของมารดาผู้ให้กำเนิด คำว่า "มตฺติกํ" คือ ทรัพย์ที่มาจากมารดา อรรถว่า "ทรัพย์นี้เป็นทรัพย์ที่ยายของเธอให้แก่มารดาของเธอเมื่อมารดาของเธอมายังเรือนนี้" (คฤหบดี) กล่าวคำว่า "อิตฺถิกาย อิตฺถิธนํ" ด้วยความเหยียดหยาม ทรัพย์ที่หญิงได้มาเพื่อประโยชน์แก่เครื่องใช้สอยของหญิงเท่านั้น เช่น ผงอาบน้ำเป็นต้น จะมีประมาณเท่าไรกันเล่า เธอจงดูประมาณของทรัพย์นั้นก่อนเถิด อีกอย่างหนึ่ง คำนี้มีความหมายว่า "ดูก่อนพ่อสุทินน์ ทรัพย์นี้เป็นทรัพย์ของมารดาของเธอ และทรัพย์นั้นเป็นทรัพย์ที่มาจากมารดา ไม่ใช่ทรัพย์ที่พ่อให้ เป็นทรัพย์ของมารดาของเธอเท่านั้น" แต่ทรัพย์นั้นไม่ได้เกิดขึ้นจากการทำนา ไม่ได้เกิดขึ้นจากการค้าขาย แต่เป็นทรัพย์ของหญิง เป็นทรัพย์ที่หญิงพึงได้เมื่อไปจากตระกูลญาติสู่ตระกูลสามี เพื่อประโยชน์แก่ผงอาบน้ำเป็นต้น ทรัพย์ของหญิงนั้นมีประมาณเท่านี้ พึงเห็นอรรถในบทว่า "อิตฺถิกาย อิตฺถิธนํ" นี้อย่างนี้

Aññaṃ pettikaṃ aññaṃ pitāmahanti yaṃ pana te pitu ca pitāmahānañca santakaṃ, taṃ aññaṃyeva. Nihitañca payuttañca ativiya bahu; ettha ca pitāmahanti taddhitalopaṃ katvā veditabbaṃ. Petāmahanti vā pāṭho. Labbhā tāta sudinna hīnāyāvattitvāti tāta, sudinna, uttamaṃ ariyaddhajaṃ pabbajitaliṅgaṃ pahāya hīnāya gihibhāvāya āvattitvā labbhā bhogā bhuñjituṃ, nālabbhā bhuñjituṃ, na tvaṃ rājabhīto pabbajito, na iṇāyikehi palibuddho hutvāti. Tāta na ussahāmīti ettha pana tātāti vacanaṃ gehasitapemena āha, na samaṇatejena. Na ussahāmīti na sakkomi. Na visahāmīti nappahomi, na samatthomhi.

บทว่า อญฺญํ เปตฺติกํ อญฺญํ ปิตามหํ ความว่า ทรัพย์ที่เป็นของบิดาและของปู่ของเธอนั้นมีอยู่ต่างหาก (จากกองเงินกองทองที่แสดงให้ดู) ทั้งที่ฝังไว้และที่นำออกให้กู้ยืมมีอยู่มากมายยิ่งนัก ในบทว่า ปิตามหํ นี้ พึงทราบว่ามีการลบปัจจัยตัทธิต หรือมีบทว่า เปตามหํ ก็มี บทว่า ลพฺภา ตาต สุทินฺน หีนายาวตฺติตฺวา ความว่า ดูก่อนพ่อสุทินน์ เธอละเพศบรรพชิตอันเป็นธงชัยของพระอริยะอันสูงสุด กลับมาสู่ความเป็นคฤหัสถ์อันต่ำทรามแล้ว ย่อมสามารถบริโภคโภคะได้ ไม่ใช่ว่าจะบริโภคไม่ได้ เธอไม่ได้บวชเพราะกลัวพระราชา ไม่ได้บวชเพราะถูกเจ้าหนี้รบกวน ส่วนในบทว่า ตาต น อุสฺสหายิ นี้ คำว่า ตาต (ลูกเอ๋ย) เศรษฐีกล่าวด้วยความรักที่อาศัยเรือน ไม่ได้กล่าวด้วยเดชของสมณะ คำว่า น อุสฺสหายิ คือ ไม่สามารถ (น สกฺโกมิ) คำว่า น วิสหายิ คือ ไม่ไหว (น ปโหมิ) ไม่มีความสามารถ (น สมตฺโถมฺหิ)

‘‘Vadeyyāma kho taṃ gahapatī’’ti idaṃ pana vacanaṃ samaṇatejenāha. Nātikaḍḍheyyāsīti yaṃ te mayi pemaṃ patiṭṭhitaṃ, taṃ kodhavasena na atikaḍḍheyyāsi; sace na kujjheyyāsīti vuttaṃ hoti. Tato seṭṭhi ‘‘putto me saṅgahaṃ maññe kattukāmo’’ti udaggacitto āha – ‘‘vadehi tāta sudinnā’’ti. Tenahīti uyyojanatthe vibhattipatirūpako nipāto. Tatonidānanti taṃnidānaṃ taṃhetukanti paccattavacanassa to-ādeso veditabbo; samāse cassa lopābhāvo. Bhayaṃ vāti ‘‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyu’’ntiādinā nayena vuttaṃ rājādibhayaṃ; cittutrāsoti attho. Chambhitattanti rājūhi vā corehi vā ‘‘dhanaṃ dehī’’ti kammakāraṇaṃ kāriyamānassa kāyiñjanaṃ kāyakampo hadayamaṃsacalanaṃ. Lomahaṃsoti uppanne bhaye lomānaṃ haṃsanaṃ uddhaggabhāvo. Ārakkhoti anto ca bahi ca rattiñca divā ca ārakkhaṇaṃ.

คำว่า 'คฤหบดี เราจะพูดกับท่าน' นี้ พระเถระกล่าวด้วยเดชของสมณะ บทว่า นาทิกฑฺเฒยฺยาสิ ความว่า หากท่านไม่กระทบกระทั่ง (ไม่ดึงดัน) ด้วยอำนาจแห่งความโกรธต่อความรักที่มีอยู่ในตัวเรา คือหากท่านไม่โกรธ ลำดับนั้น เศรษฐีมีใจเบิกบานคิดว่า 'บุตรของเราคงอยากจะสงเคราะห์เป็นแน่' จึงกล่าวว่า 'พ่อสุทินน์ จงพูดเถิด' คำว่า เตน หิ เป็นนิบาตที่มีรูปคล้ายวิภัตติในอรรถชักชวน บทว่า ตโตนิทานํ พึงทราบว่าเป็นการแปลงปฐมาวิภัตติเป็น โต ปัจจัย มีความหมายว่า มีสิ่งนั้นเป็นเหตุ และในสมาสไม่มีการลบ โต ปัจจัยนั้น บทว่า ภยํ วา ได้แก่ ความกลัวมีพระราชาเป็นต้นที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ทำอย่างไรพระราชาทั้งหลายจึงจะไม่นำโภคะของเราไป' อธิบายว่า คือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต บทว่า ฉมฺภิตตฺตํ คือการไหวแห่งกาย การสั่นแห่งกาย การเต้นแห่งเนื้อหัวใจ ของผู้ที่ถูกพระราชาหรือพวกโจรบังคับว่า 'จงให้ทรัพย์' บทว่า โลมหํโส คือความชูชันแห่งขนทั้งหลายในเมื่อความกลัวเกิดขึ้น บทว่า อารกฺโข คือการเฝ้ารักษาทั้งภายในและภายนอก ทั้งกลางคืนและกลางวัน

35. Tena hi vadhūti seṭṭhi gahapati dhanaṃ dassetvā puttaṃ attanā gihibhāvatthāya palobhetuṃ asakkonto ‘‘mātugāmasadisaṃ dāni purisānaṃ [Pg.177] bandhanaṃ natthī’’ti maññitvā tassa purāṇadutiyikaṃ āmantesi – ‘‘tena hi vadhū’’ti. Purāṇadutiyikanti purāṇaṃ dutiyikaṃ pubbe gihikāle dutiyikaṃ, gehasitasukhupabhogasahāyikaṃ bhūtapubbabhariyanti attho. Tena hīti yena kāraṇena mātugāmasadisaṃ bandhanaṃ natthi. Pādesu gahetvāti pāde gahetvā; upayogatthe bhummavacanaṃ, pādesu vā taṃ gahetvā. ‘‘Kīdisā nāma tā ayyaputta accharāyo’’ti kasmā evamāha? Tadā kira sambahule khattiyakumārepi brāhmaṇakumārepi seṭṭhiputtepi mahāsampattiyo pahāya pabbajante disvā pabbajjāguṇaṃ ajānantā kathaṃ samuṭṭhāpenti – ‘‘kasmā ete pabbajantī’’ti. Athaññe vadanti – ‘‘devaccharānaṃ devanāṭakānaṃ kāraṇā’’ti. Sā kathā vitthārikā ahosi. Taṃ gahetvā ayaṃ evamāhāti. Thero taṃ paṭikkhipanto na kho ahaṃ bhaginīti āha. Samudācaratīti voharati vadeti. Tattheva mucchitā papatāti naṃ bhaginivādena samudācarantaṃ disvā ‘‘anatthiko dāni mayā ayaṃ yo maṃ pajāpatiṃ samānaṃ attanā saddhiṃ ekamātukucchiyā sayitadārikaṃ viya maññatī’’ti samuppannabalavasokā hutvā tasmiṃyeva padese mucchitā papatā; patitāti attho.

๓๕. บทว่า เตน หิ วธู ความว่า เมื่อเศรษฐีคฤหบดีไม่สามารถล่อลวงบุตรให้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ด้วยตนเองโดยการแสดงทรัพย์ได้ จึงคิดว่า 'บัดนี้ ไม่มีเครื่องจองจำใดสำหรับบุรุษจะเสมอด้วยสตรี' จึงเรียกภรรยาเก่าของพระสุทินน์มาว่า 'ถ้าอย่างนั้น ลูกสะใภ้' บทว่า ปุราณทุติยิกํ หมายถึง ภรรยาเก่าที่เป็นคู่ครองในสมัยเป็นคฤหัสถ์ในกาลก่อน เป็นสหายผู้ร่วมเสวยสุขที่อาศัยเรือน อธิบายว่า คือภรรยาในกาลก่อนนั่นเอง คำว่า เตน หิ หมายถึง ด้วยเหตุที่ว่าไม่มีเครื่องจองจำใดเสมอด้วยสตรี บทว่า ปาเทสุ คเหตฺวา คือจับที่เท้าทั้งสอง บทนี้เป็นภุมมวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ หรือหมายถึงจับพระเถระที่เท้าทั้งสอง เหตุใดนางจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ลูกเจ้า นางอัปสรเหล่านั้นเป็นเช่นไร' ได้ยินว่า ในเวลานั้น เมื่อเห็นกษัตริย์กุมาร พราหมณกุมาร และบุตรเศรษฐีจำนวนมากละทิ้งสมบัติอันยิ่งใหญ่แล้วออกบวช คนทั้งหลายผู้ไม่รู้คุณของการบวชจึงตั้งเรื่องขึ้นว่า 'คนเหล่านี้บวชทำไม' ส่วนคนอื่นๆ ก็กล่าวว่า 'บวชเพราะเหตุนางอัปสรและนางฟ้อนรำของเทวดา' เรื่องนั้นจึงแพร่หลายไป นางจึงถือเอาเรื่องนั้นมากล่าวเช่นนี้ พระเถระเมื่อจะปฏิเสธเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่อย่างนั้นหรอก น้องหญิง' บทว่า สมุทาจรติ หมายถึง เรียก หรือกล่าว บทว่า ตตฺเถว มุจฺฉิตา ปปตา ความว่า เมื่อนางเห็นพระเถระเรียกตนด้วยคำว่า 'น้องหญิง' จึงคิดว่า 'บัดนี้ พระลูกเจ้าผู้นี้ไม่ต้องการเราแล้ว พระองค์ผู้เห็นเราซึ่งเป็นภรรยาแท้ๆ ว่าเป็นเหมือนเด็กหญิงที่นอนอยู่ในครรภ์มารดาเดียวกันกับตน' ดังนี้ จึงเกิดความโศกเศร้าอย่างแรงกล้า แล้วสลบล้มลงในที่นั้นเอง อธิบายว่า ล้มลงนั่นเอง

Mā no viheṭhayitthāti mā amhe dhanaṃ dassetvā mātugāmañca uyyojetvā viheṭhayittha; vihesā hesā pabbajitānanti. Tena hi tāta sudinna bījakampi dehīti ettha tena hīti abhiratiyaṃ uyyojeti. Sace tvaṃ abhirato brahmacariyaṃ carasi, caritvā ākāse nisīditvā parinibbāyitā hohi, amhākaṃ pana kulavaṃsabījakaṃ ekaṃ puttaṃ dehi. Mā no aputtakaṃ sāpateyyaṃ licchavayo atiharāpesunti mayañhi licchavīnaṃ gaṇarājūnaṃ rajje vasāma, te te pituno accayena imaṃ sāpateyyaṃ evaṃ mahantaṃ amhākaṃ vibhavaṃ aputtakaṃ kuladhanarakkhakena puttena virahitaṃ attano rājantepuraṃ atiharāpeyyunti, taṃ te mā atiharāpesuṃ, mā atiharāpentūti.

บทว่า มา โน วิเหฐยิตฺถา ความว่า อย่าเบียดเบียนพวกเราด้วยการแสดงทรัพย์และส่งสตรีมาเลย เพราะการกระทำนี้เป็นการเบียดเบียนบรรพชิตทั้งหลาย ในบทว่า เตน หิ ตาต สุทินฺน พีชกมฺปิ เทหิ นี้ คำว่า เตน หิ เป็นการชักชวนให้ยินดี ความว่า หากเธอมีความยินดีประพฤติพรหมจรรย์ ก็จงประพฤติเถิด ครั้นประพฤติแล้วจะเหาะไปนั่งในอากาศแล้วปรินิพพานก็จงเป็นเถิด แต่ขอจงให้บุตรสักคนหนึ่งแก่พวกเราเพื่อเป็นเชื้อสายของตระกูล ในบทว่า มา โน อปุตฺตกํ ... ลิจฺฉวิโย อติหราเปสุํ นี้ ข้าพเจ้าจะนำเนื้อความที่ลี้ลับออกมาแสดง เพราะพวกเราอาศัยอยู่ในแคว้นของกษัตริย์ลิจฉวีผู้เป็นคณะ กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น เมื่อบิดาของเธอสิ้นชีวิตไปแล้ว ก็จะพึงนำทรัพย์สมบัติอันมากมายเช่นนี้ของพวกเราที่ปราศจากบุตรผู้รักษาทรัพย์ตระกูล เข้าไปสู่พระราชวังของตน ดังนั้น ขออย่าให้กษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้นนำทรัพย์เหล่านั้นไปเลย อธิบายว่า อย่าให้พวกเขานำไปเลย

Etaṃ kho me, amma, sakkā kātunti kasmā evamāha? So kira cintesi – ‘‘etesaṃ sāpateyyassa ahameva sāmī, añño natthi. Te maṃ sāpateyyarakkhaṇatthāya niccaṃ anubandhissanti; tenāhaṃ na lacchāmi appossukko samaṇadhammaṃ kātuṃ, puttakaṃ pana labhitvā oramissanti, tato [Pg.178] ahaṃ yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti imaṃ nayaṃ passanto evamāhāti.

เหตุใดพระเถระจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่แม่ เรื่องนี้อาตมาสามารถทำได้' ได้ยินว่า พระเถระนั้นคิดว่า 'เราเท่านั้นเป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติของบิดามารดาเหล่านี้ ไม่มีผู้อื่น บิดามารดาเหล่านั้นจะคอยติดตามเราอยู่เสมอเพื่อต้องการให้รักษาทรัพย์ ด้วยเหตุนั้น เราจะไม่มีโอกาสทำสมณธรรมได้อย่างหมดกังวล แต่ถ้าได้บุตรแล้ว บิดามารดาก็จะเลิกติดตามเรา จากนั้นเราก็จะทำสมณธรรมได้ตามความสบาย' พระเถระเมื่อเห็นนัยนี้จึงได้กล่าวอย่างนั้น

36. Pupphanti utukāle uppannalohitassa nāmaṃ. Mātugāmassa hi utukāle gabbhapatiṭṭhānaṭṭhāne lohitavaṇṇā piḷakā saṇṭhahitvā satta divasāni vaḍḍhitvā bhijjanti, tato lohitaṃ paggharati, tassetaṃ nāmaṃ ‘‘puppha’’nti. Taṃ pana yāva balavaṃ hoti bahu paggharati, tāva dinnāpi paṭisandhi na tiṭṭhati, doseneva saddhiṃ paggharati; dose pana paggharite suddhe vatthumhi dinnā paṭisandhi khippaṃ patiṭṭhāti. Pupphaṃsā uppajjīti pupphaṃ assā uppajji; akāralopena sandhi purāṇadutiyikāya bāhāyaṃ gahetvāti purāṇadutiyikāya yā bāhā, tatra naṃ gahetvāti attho.

๓๖. คำว่า “บุปผะ” เป็นชื่อของโลหิตที่เกิดขึ้นในเวลามีระดู จริงอยู่ ในเวลามีระดูของหญิง ตุ่มเลือดมีสีแดงตั้งอยู่ดีแล้วในที่ตั้งครรภ์ เจริญขึ้นตลอด ๗ วันแล้วย่อมแตก เพราะการแตกนั้นโลหิตย่อมไหลออก ชื่อว่า “บุปผะ” นี้เป็นชื่อของโลหิตนั้น แต่ว่าโลหิตนั้นมีกำลังมากเพียงใด ย่อมไหลออกมากเพียงนั้น ตลอดกาลเพียงนั้น แม้ปฏิสนธิที่ให้แล้วก็ย่อมไม่ตั้งอยู่ได้ ย่อมไหลออกพร้อมด้วยโทษคือโลหิตนั่นเอง แต่ว่าเมื่อโทษคือโลหิตไหลออกแล้ว เมื่อมดลูกบริสุทธิ์แล้ว ปฏิสนธิที่ให้แล้วย่อมตั้งอยู่ได้โดยเร็ว คำว่า “บุปผังสา อุปปัชชีติ” คือ ระดูของหญิงนั้นเกิดขึ้นแล้ว สนธิย่อมมีด้วยการลบอักษร อะ คำว่า “ปุราณทุติยิกายะ พาหายัง คเหตวาติ” คือ อรรถว่า จับที่แขนของภรรยาเก่านั้น

Apaññatte sikkhāpadeti paṭhamapārājikasikkhāpade aṭṭhapite. Bhagavato kira paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni bhikkhū cittaṃ ārādhayiṃsu, na evarūpaṃ ajjhācāramakaṃsu. Taṃ sandhāyeva idaṃ suttamāha – ‘‘ārādhayiṃsu vata me, bhikkhave, bhikkhū ekaṃ samayaṃ citta’’nti (ma. ni. 1.225). Atha bhagavā ajjhācāraṃ apassanto pārājikaṃ vā saṅghādisesaṃ vā na paññapesi. Tasmiṃ tasmiṃ pana vatthusmiṃ avasese pañca khuddakāpattikkhandhe eva paññapesi. Tena vuttaṃ – ‘‘apaññatte sikkhāpade’’ti.

คำว่า “อปัญญัตเต สิกขาปเท” คือ เมื่อปฐมปาราชิกสิกขาบทยังไม่ทรงบัญญัติไว้ ได้ยินว่า ในปฐมโพธิกาลตลอด ๒๐ ปี ภิกษุทั้งหลายยังพระทัยของพระผู้มีพระภาคให้ยินดีแล้ว ไม่ได้กระทำการล่วงละเมิดอันมีรูปอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายเอาการยังพระทัยให้ยินดีนั้นนั่นเอง จึงตรัสพระสูตรนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสมัยหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายยังพระทัยของเราให้ยินดีแล้วแท้จริง” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อไม่ทรงเห็นการล่วงละเมิด จึงไม่ได้ทรงบัญญัติปาราชิกสิกขาบทหรือสังฆาทิเสสสิกขาบท แต่ในเรื่องนั้นๆ ทรงบัญญัติเพียงกองแห่งอาบัติเล็กน้อย ๕ อย่างที่เหลือ เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า “อปัญญัตเต สิกขาปเท”

Anādīnavadassoti yaṃ bhagavā idāni sikkhāpadaṃ paññapento ādīnavaṃ dassessati, taṃ apassanto anavajjasaññī hutvā. Sace hi ‘‘ayaṃ idaṃ na karaṇīyanti vā mūlacchejjāya vā saṃvattatī’’ti jāneyya, saddhāpabbajito kulaputto tatonidānaṃ jīvitakkhayaṃ pāpuṇantopi na kareyya. Ettha pana ādīnavaṃ apassanto niddosasaññī ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘anādīnavadasso’’ti. Purāṇadutiyikāyāti bhummavacanaṃ. Abhiviññāpesīti pavattesi; pavattanāpi hi kāyaviññatticopanato ‘‘viññāpanā’’ti vuccati. Tikkhattuṃ abhiviññāpanañcesa gabbhasaṇṭhānasanniṭṭhānatthamakāsīti veditabbo.

คำว่า “อนาทีนวทัสโส” คือ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบัญญัติสิกขาบทในบัดนี้ จักทรงแสดงโทษใด พระสุทินไม่เห็นโทษนั้น จึงมีความสำคัญว่าไม่มีโทษ จริงอยู่ หากพระสุทินนี้พึงรู้ว่า “เมถุนธรรมนี้ไม่ควรกระทำ” หรือ “เมถุนธรรมนี้ย่อมเป็นไปเพื่อการขาดรากขาดโคน” กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา แม้ถึงความสิ้นชีวิตเพราะเหตุนั้น ก็ไม่พึงกระทำ แต่ในเมถุนธรรมนี้ พระสุทินไม่เห็นโทษ จึงมีความสำคัญว่าไม่มีโทษ เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า “อนาทีนวทัสโส” คำว่า “ปุราณทุติยิกายะ” เป็นภูมิวจนะ คำว่า “อภิวิญญาเปสีติ” คือ ยังให้เป็นไปแล้ว จริงอยู่ แม้การยังให้เป็นไปก็เรียกว่า “วิญญาปนา” เพราะการเคลื่อนไหวที่เกิดจากกายวิญญัติ และพึงทราบว่า พระสุทินนี้ได้กระทำการยังให้เป็นไป ๓ ครั้ง เพื่อประโยชน์แก่การตกลงแห่งครรภ์

Sā tena gabbhaṃ gaṇhīti sā ca teneva ajjhācārena gabbhaṃ gaṇhi, na aññathā. Kiṃ pana aññathāpi gabbhaggahaṇaṃ hotīti? Hoti. Kathaṃ? Kāyasaṃsaggena[Pg.179], coḷaggahaṇena, asucipānena, nābhiparāmasanena, rūpadassanena, saddena, gandhena. Itthiyo hi ekaccā utusamaye chandarāgarattā purisānaṃ hatthaggāha-veṇiggāha-aṅgapaccaṅgaparāmasanaṃ sādiyantiyopi gabbhaṃ gaṇhanti. Evaṃ kāyasaṃsaggena gabbhaggahaṇaṃ hoti.

คำว่า “สา เตนะ คัพภัง คัณหีติ” คือ และภรรยาเก่าผู้นั้นได้ถือเอาครรภ์เพราะการล่วงละเมิดนั้นนั่นเอง ไม่ใช่เพราะเหตุอื่น ถามว่า “การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้แม้เพราะเหตุอื่นด้วยหรือ?” ตอบว่า “มีได้” ถามว่า “มีได้อย่างไร?” ตอบว่า “เพราะการสัมผัสกาย เพราะการจับผ้า เพราะการดื่มอสุจิ เพราะการลูบสะดือ เพราะการเห็นรูป เพราะเสียง เพราะกลิ่น” จริงอยู่ หญิงบางพวกในเวลามีระดู กำหนัดด้วยฉันทราคะ แม้จะยินดีอยู่ในการจับมือ การจับมวยผม การลูบอวัยวะน้อยใหญ่ของบุรุษทั้งหลาย ก็ย่อมถือเอาครรภ์ได้ การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการสัมผัสกายอย่างนี้

Udāyittherassa pana purāṇadutiyikā bhikkhunī taṃ asuciṃ ekadesaṃ mukhena aggahesi, ekadesaṃ coḷakeneva saddhiṃ aṅgajāte pakkhipi. Sā tena gabbhaṃ gaṇhi. Evaṃ coḷaggahaṇena gabbhaggahaṇaṃ hoti.

แต่ว่า ภิกษุณีผู้เป็นภรรยาเก่าของพระอุทยีเถระ ได้ถือเอาอสุจินั้นส่วนหนึ่งด้วยปาก และได้ใส่อสุจิส่วนหนึ่งพร้อมกับผ้าเท่านั้นในอวัยวะเพศ ภิกษุณีนั้นได้ถือเอาครรภ์เพราะการถือเอาผ้านั้น การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการจับผ้าอย่างนี้

Migasiṅgatāpasassa mātā migī utusamaye tāpasassa passāvaṭṭhānaṃ āgantvā sasambhavaṃ passāvaṃ pivi. Sā tena gabbhaṃ gaṇhitvā migasiṅgaṃ vijāyi. Evaṃ asucipānena gabbhaggahaṇaṃ hoti.

นางเนื้อผู้เป็นมารดาของมิคสิงคดาบส ในเวลามีระดู ได้มายังที่ถ่ายปัสสาวะของดาบสแล้วดื่มปัสสาวะที่เป็นไปพร้อมด้วยอสุจิ นางเนื้อนั้นได้ถือเอาครรภ์เพราะการดื่มอสุจินั้นแล้วคลอดมิคสิงคกุมาร การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการดื่มอสุจิอย่างนี้

Sāmassa pana bodhisattassa mātāpitūnaṃ cakkhuparihāniṃ ñatvā sakko puttaṃ dātukāmo dukūlapaṇḍitaṃ āha – ‘‘vaṭṭati tumhākaṃ methunadhammo’’ti? ‘‘Anatthikā mayaṃ etena, isipabbajjaṃ pabbajitāmhā’’ti. ‘‘Tena hi imissā utusamaye aṅguṭṭhena nābhiṃ parāmaseyyāthā’’ti. So tathā akāsi. Sā tena gabbhaṃ gaṇhitvā sāmaṃ tāpasadārakaṃ vijāyi. Evaṃ nābhiparāmasanena gabbhaggahaṇaṃ hoti. Eteneva nayena maṇḍabyassa ca caṇḍapajjotassa ca vatthu veditabbaṃ.

แต่ว่า พระอินทร์ทรงทราบความเสื่อมแห่งจักษุของมารดาบิดาพระโพธิสัตว์นามว่าสามะ ทรงใคร่จะให้บุตร จึงตรัสกับทุคูลบัณฑิตว่า “เมถุนธรรมย่อมควรแก่ท่านทั้งหลายหรือ?” ทุคูลบัณฑิตกล่าวว่า “พวกเราไม่มีความต้องการด้วยสิ่งนี้ ได้บวชเป็นฤๅษีแล้ว” พระอินทร์ตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น ในเวลามีระดูของนางปาริกาผู้นี้ ท่านทั้งหลายพึงลูบคลำสะดือด้วยนิ้วหัวแม่มือเถิด” ทุคูลบัณฑิตนั้นได้กระทำอย่างนั้น นางปาริกาผู้นั้นได้ถือเอาครรภ์เพราะการลูบสะดือนั้นแล้วคลอดสามดาบสกุมาร การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการลูบสะดืออย่างนี้ พึงทราบเรื่องของมาณฑัพยกุมารและพระเจ้าจัณฑปัชโชตด้วยนัยนี้เอง

Kathaṃ rūpadassanena hoti? Idhekaccā itthī utusamaye purisasaṃsaggaṃ alabhamānā chandarāgavasena antogehagatāva purisaṃ upanijjhāyati rājorodhā viya, sā tena gabbhaṃ gaṇhāti. Evaṃ rūpadassanena gabbhaggahaṇaṃ hoti.

การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการเห็นรูปอย่างไร? ในโลกนี้ หญิงบางคนในเวลามีระดู ไม่ได้การสัมผัสบุรุษ เป็นผู้กำหนัดด้วยอำนาจแห่งฉันทราคะ อยู่ภายในเรือนแล้วนั่นเอง ย่อมเพ่งพินิจหรือตรึกตรองถึงบุรุษ เหมือนนางสนมของพระราชา หญิงนั้นย่อมถือเอาครรภ์เพราะการเพ่งพินิจนั้น การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยการเห็นรูปอย่างนี้

Balākāsu pana puriso nāma natthi, tā utusamaye meghasaddaṃ sutvā gabbhaṃ gaṇhanti. Kukkuṭiyopi kadāci ekassa kukkuṭassa saddaṃ sutvā bahukāpi gabbhaṃ gaṇhanti. Tathā gāvī usabhassa. Evaṃ saddena gabbhaggahaṇaṃ hoti.

แต่ว่า ในพวกนกยางไม่มีตัวผู้ นกยางเหล่านั้นในเวลามีระดู ฟังเสียงเมฆแล้วย่อมถือเอาครรภ์ แม้แม่ไก่ทั้งหลายบางครั้งฟังเสียงขันของไก่ตัวผู้ตัวหนึ่งแล้ว แม้เป็นอันมากก็ย่อมถือเอาครรภ์ได้ เช่นเดียวกัน แม่โคทั้งหลายฟังเสียงของโคอุสภะแล้ว แม้เป็นอันมากก็ย่อมถือเอาครรภ์ได้ การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยเสียงอย่างนี้

Gāvī eva ca kadāci usabhagandhena gabbhaṃ gaṇhanti. Evaṃ gandhena gabbhaggahaṇaṃ hoti.

และแม่โคทั้งหลายนั่นเอง บางครั้งย่อมถือเอาครรภ์เพราะกลิ่นของโคอุสภะ การถือเอาครรภ์ย่อมมีได้ด้วยกลิ่นอย่างนี้

Idha [Pg.180] panāyaṃ ajjhācārena gabbhaṃ gaṇhi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti, evaṃ tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassāvakkanti hotī’’ti (ma. ni. 1.408).

แต่ว่า ในเรื่องนี้ ภรรยาเก่าผู้นี้ได้ถือเอาครรภ์เพราะการล่วงละเมิด พระผู้มีพระภาคทรงหมายเอาการถือเอาครรภ์นั้น จึงตรัสว่า “มารดาบิดาประชุมกัน มารดามีระดู และคันธัพพะปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ การหยั่งลงแห่งครรภ์ย่อมมีเพราะการประชุมกันแห่งเหตุ ๓ ประการ”

Bhummā devā saddamanussāvesunti yasmā natthi loke raho nāma pāpakammaṃ pakubbato. Sabbapaṭhamaṃ hissa taṃ pāpaṃ attanā jānāti, tato ārakkhadevatā, athaññāpi paracittaviduniyo devatā. Tasmāssa paracittavidū sakalavanasaṇḍanissitā bhummā devā taṃ ajjhācāraṃ disvā saddaṃ anussāvesuṃ. Yathā aññepi devā suṇanti, tathā nicchāresuṃ. Kinti? Nirabbudo vata, bho…pe… ādīnavo uppāditoti. Tassattho verañjakaṇḍe vuttanayeneva veditabbo.

คำว่า “ภุมมา เทวา สัททะมะนุสสาเวสุนติ” คือ เพราะเหตุที่ในโลกไม่มีที่ลับสำหรับผู้กระทำกรรมชั่ว จริงอยู่ ก่อนอื่นทั้งหมด ผู้นั้นย่อมรู้กรรมชั่วนั้นด้วยตนเอง หลังจากนั้น เทวดารักษาตัวย่อมรู้ หลังจากนั้น แม้เทวดาอื่นผู้รู้จิตของผู้อื่นก็ย่อมรู้ เพราะเหตุนั้น ภุมมเทวดาทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในป่าทั้งปวง ผู้รู้จิตของผู้อื่น เห็นการล่วงละเมิดนั้นแล้ว ได้ยังเสียงให้ประกาศแล้ว ได้เปล่งเสียงโดยอาการที่แม้เทวดาอื่นพึงได้ยินว่า “นิรัพพุโท วะตะ โภ...เป...อาทีนะโว อุปปาทิโต” พึงทราบอรรถแห่งบทมีนิรัพพุโทเป็นต้นนั้นด้วยนัยที่กล่าวแล้วในเวรัญชกัณฑ์นั่นเอง

Bhummānaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā cātumahārājikāti ettha pana bhummānaṃ devānaṃ saddaṃ ākāsaṭṭhadevatā assosuṃ; ākāsaṭṭhānaṃ cātumahārājikāti ayamanukkamo veditabbo. Brahmakāyikāti asaññasatte ca arūpāvacare ca ṭhapetvā sabbepi brahmāno assosuṃ; sutvā ca saddamanussāvesunti veditabbo. Itiha tena khaṇenāti evaṃ tena sudinnassa ajjhācārakkhaṇena. Tena muhuttenāti ajjhācāramuhutteneva. Yāva brahmalokāti yāva akaniṭṭhabrahmalokā. Abbhuggacchīti abhiuggacchi abbhuṭṭhāsi ekakolāhalamahosīti.

ในบทว่า จาตุมหาราชิกา (ซึ่งได้ยินเสียงของเทวดาชั้นภุมมะ) นี้ พึงทราบลำดับว่า เทวดาชั้นอากาศได้ยินเสียงของเทวดาชั้นภุมมะ และเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาได้ยินเสียงของเทวดาชั้นอากาศ. ในบทว่า พรหมกายิกา พึงทราบว่า พรหมทั้งปวงเว้นอสัญญีสัตว์พรหมและอรูปาวจรพรหม ได้ยินเสียง และเมื่อได้ยินแล้วก็ส่งเสียงต่อๆ กันไป. ในบทว่า อิติห เตน ขเณน พึงทราบว่า ด้วยขณะแห่งการล่วงละเมิดของพระสุทินนั้นอย่างนี้. ในบทว่า เตน มุหุตเตน พึงทราบว่า ด้วยมุหุตแห่งการล่วงละเมิดนั้นเอง. ในบทว่า ยาวพรหมโลก พึงทราบว่า จนถึงพรหมโลกชั้นอกนิฏฐา. ในบทว่า อัพภุคคัจฉิ พึงทราบว่า ได้แผ่ขึ้นไป ได้เกิดขึ้นพร้อมกันเป็นเสียงอึกทึกครึกโครม.

Puttaṃ vijāyīti suvaṇṇabimbasadisaṃ pacchimabhavikasattaṃ janesi. Bījakoti nāmamakaṃsūti na aññaṃ nāmaṃ kātumadaṃsu, ‘‘bījakampi dehī’’ti mātāmahiyā vuttabhāvassa pākaṭattā ‘‘bījako tvevassa nāmaṃ hotū’’ti ‘‘bījako’’ti nāmamakaṃsu. Puttassa pana nāmavaseneva ca mātāpitūnampissa nāmamakaṃsu. Te aparena samayenāti bījakañca bījakamātarañca sandhāya vuttaṃ. Bījakassa kira sattaṭṭhavassakāle tassa mātā bhikkhunīsu so ca bhikkhūsu pabbajitvā kalyāṇamitte upanissāya arahatte patiṭṭhahiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘ubho agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā arahattaṃ sacchākaṃsū’’ti.

ในบทว่า ปุตตัง วิชายี พึงทราบว่า ได้ให้กำเนิดสัตว์ผู้มีภพสุดท้าย ซึ่งเหมือนรูปทอง. ในบทว่า พีชโกติ นามะมะกังสู พึงทราบว่า ไม่ได้ให้ตั้งชื่ออื่น เพราะความที่ยายกล่าวว่า 'จงให้ชื่อว่า พีชกะเถิด' เป็นที่ปรากฏ จึงตั้งชื่อว่า 'พีชกะ' โดยกล่าวว่า 'ขอให้ชื่อของเด็กนั้นเป็นพีชกะเถิด'. อนึ่ง ได้ตั้งชื่อของมารดาบิดาของเด็กนั้น โดยอาศัยชื่อของเด็กนั้นนั่นเอง. ในบทว่า เต อปเรน สมเยน สังคีติกาจารย์กล่าวโดยอ้างถึงพีชกะและมารดาของพีชกะ. ในกาลที่พีชกะมีอายุเจ็ดแปดขวบ มารดาของเขาได้บวชในหมู่ภิกษุณี และเขาก็บวชในหมู่ภิกษุ อาศัยกัลยาณมิตรแล้วได้ตั้งมั่นในอรหัตต์. เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ทั้งสองได้บวชจากเรือนเป็นอนาคาริก และได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตต์'.

37. Evaṃ mātāputtānaṃ pabbajjā saphalā ahosi. Pitā pana vippaṭisārābhibhūto vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmato sudinnassaahudeva kukkucca’’ntiādi. Tattha ahudevāti [Pg.181] ahu eva, dakāro padasandhikaro. Ahosiyevāti attho. Kukkuccanti ajjhācārahetuko pacchānutāpo. Vippaṭisārotipi tasseva nāmaṃ. So hi viññūhi akattabbatāya kucchitakiriyabhāvato kukkuccaṃ. Kataṃ ajjhācāraṃ nivattetuṃ asamatthatāya taṃ paṭicca virūpaṃ saraṇabhāvato vippaṭisāroti vuccati. Alābhā vata meti mayhaṃ vata alābhā; ye jhānādīnaṃ guṇānaṃ alābhā nāma, te mayhaṃ, na aññassāti adhippāyo. Na vata me lābhāti yepi me paṭiladdhā pabbajjasaraṇagamanasikkhāsamādānaguṇā, tepi neva mayhaṃ lābhā ajjhācāramalīnattā. Dulladdhaṃ vata meti idaṃ sāsanaṃ laddhampi me dulladdhaṃ. Na vata me suladdhanti yathā aññesaṃ kulaputtānaṃ, evaṃ na vata me suladdhaṃ. Kasmā? Yamahaṃ evaṃ svākkhātedhammavinaye…pe… brahmacariyaṃ caritunti. Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ maggabrahmacariyaṃ. Kiso ahosīti khādituṃ vā bhuñjituṃ vā asakkonto tanuko ahosi appamaṃsalohito. Uppaṇḍuppaṇḍukajātoti sañjātuppaṇḍuppaṇḍukabhāvo paṇḍupalāsappaṭibhāgo. Dhamanisanthatagattoti pariyādinnamaṃsalohitattā sirājāleneva santharitagatto. Antomanoti anusocanavasena abbhantareyeva ṭhitacitto. Hadayavatthuṃ nissāya pavattanavasena pana sabbepi antomanāyeva. Līnamanoti uddese paripucchāya kammaṭṭhāne adhisīle adhicitte adhipaññāya vattapaṭipattipūraṇe ca nikkhittadhuro avipphāriko aññadatthu kosajjavaseneva līno saṅkucito mano assāti līnamano. Dukkhīti cetodukkhena dukkhī. Dummanoti dosena duṭṭhamano, virūpamano vā domanassābhibhūtatāya. Pajjhāyīti vippaṭisāravasena vahacchinno viya gadrabho taṃ taṃ cintayi.

๓๗. การบวชของมารดาและบุตรนั้นมีผลแล้ว. ส่วนบิดาถูกความเดือดร้อนใจครอบงำอยู่. เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อถ โข อายสฺมโต สุทินฺนสฺส อหุเทว กุกฺกุจฺจํ' (ความเดือดร้อนใจได้มีแก่พระสุทินนั่นเอง). ในบทว่า อหุเทว นั้น อหุ เอว (มีแล้วนั่นเอง) อักษร 'ท' เป็นตัวเชื่อมบท. ความหมายคือ มีแล้วนั่นเอง. ในบทว่า กุกกุจฺจํ พึงทราบว่า คือความเดือดร้อนใจภายหลังอันมีเหตุมาจากการล่วงละเมิด. ชื่อว่า วิปปฏิสาร ก็เป็นชื่อของความเดือดร้อนใจนั้นเอง. เพราะว่าความเดือดร้อนใจนั้น ผู้รู้กล่าวว่า กุกกุจฺจํ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรกระทำ และเพราะเป็นกิริยาที่น่ารังเกียจ. และกล่าวว่า วิปปฏิสาร เพราะไม่สามารถยับยั้งการล่วงละเมิดที่ได้กระทำไปแล้วได้ และเพราะระลึกถึงสิ่งนั้นอย่างผิดปกติ. ในบทว่า อลาภา วต เมติ พึงทราบว่า 'โอ้หนอ ความไม่ได้ลาภทั้งหลายมีแก่เรา' ความประสงค์คือ ความไม่ได้คุณธรรมทั้งหลายมีฌานเป็นต้นเหล่านั้น มีแก่เรา ไม่ใช่มีแก่ผู้อื่น. ในบทว่า น วต เม ลาภาติ พึงทราบว่า 'โอ้หนอ ลาภทั้งหลายไม่มีแก่เรา' แม้คุณธรรมทั้งหลายมีบรรพชา การถึงสรณะ และการสมาทานสิกขาที่เราได้แล้ว ก็ไม่เป็นลาภแก่เรา เพราะความที่มันเศร้าหมองด้วยการล่วงละเมิด. ในบทว่า ทุลลทฺธํ วต เมติ พึงทราบว่า 'โอ้หนอ การได้ศาสนานี้ของเราเป็นการได้ที่ไม่ดี' หรือ 'โอ้หนอ การได้ของเราไม่ดีเหมือนการได้ของกุลบุตรทั้งหลายอื่น'. เพราะเหตุไร? เพราะเราบวชในพระธรรมวินัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้... (ละไว้)... ไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์บริสุทธิ์ตลอดชีวิตได้. ในบทว่า พรหมจริยํ พึงทราบว่า คือมรรคพรหมจรรย์ที่สงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา. ในบทว่า กิโส อโหสิ พึงทราบว่า ได้เป็นผู้ผอมบาง มีเนื้อและเลือดน้อย เพราะไม่สามารถเคี้ยวหรือบริโภคได้. ในบทว่า อุปปัณฑุปปัณฑุกชาโต พึงทราบว่า มีสภาพซีดเหลืองอย่างยิ่ง มีผิวพรรณเหมือนใบไม้เหลือง. ในบทว่า ธมนิสันถตคัตโต พึงทราบว่า มีร่างกายที่ถูกปกคลุมด้วยข่ายแห่งเส้นเอ็นเท่านั้น เพราะเนื้อและเลือดถูกดูดซึมไปหมดสิ้น. ในบทว่า อันโตมโน พึงทราบว่า มีจิตตั้งอยู่ภายในเท่านั้น โดยอาการที่เศร้าโศกตามการล่วงละเมิด หรือโดยอาการที่ตรอมใจอยู่ภายใน. แต่โดยอาการที่จิตเกิดขึ้นอาศัยหทัยวัตถุแล้ว สัตว์ทั้งปวงก็มีจิตตั้งอยู่ภายในเท่านั้น. ในบทว่า ลีนมโน พึงทราบว่า มีจิตหดหู่ห่อเหี่ยว เพราะความเกียจคร้านเท่านั้น โดยเป็นผู้ทอดธุระ ไม่แผ่ซ่านไปในการสาธยาย การสอบถาม การเจริญกรรมฐาน ในอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา และในการบำเพ็ญวัตรปฏิบัติ. ในบทว่า ทุกฺขี พึงทราบว่า เป็นผู้มีทุกข์ด้วยเจโตทุกข์ หรือด้วยโทมนัส. ในบทว่า ทุมฺมโน พึงทราบว่า เป็นผู้มีใจชั่วด้วยโทสะ หรือเป็นผู้มีใจวิปริตเพราะถูกโทมนัสครอบงำ. ในบทว่า ปชฺฌายี พึงทราบว่า ได้คิดถึงเรื่องนั้นๆ เหมือนลาที่มีบ่าขาด เพราะความเดือดร้อนใจ.

38. Sahāyakā bhikkhūti taṃ evaṃbhūtaṃ gaṇasaṅgaṇikāpapañcena vītināmentaṃ disvā yassa vissāsikā kathāphāsukā bhikkhū te naṃ etadavocuṃ. Pīṇindriyoti pasādapatiṭṭhānokāsassa sampuṇṇattā paripuṇṇacakkhuādiindriyo. So dāni tvanti ettha dānīti nipāto, so pana tvanti vuttaṃ hoti. Kaccino tvanti kacci nu tvaṃ. Anabhiratoti ukkaṇṭhito; gihibhāvaṃ patthayamānoti attho. Tasmā tameva anabhiratiṃ paṭikkhipanto āha – ‘‘na kho ahaṃ, āvuso, anabhirato’’ti. Adhikusalānaṃ pana dhammānaṃ bhāvanāya abhiratova ahanti[Pg.182]. Atthi me pāpakammaṃ katanti mayā kataṃ ekaṃ pāpakammaṃ atthi upalabbhati saṃvijjati, niccakālaṃ abhimukhaṃ viya me tiṭṭhati. Atha naṃ pakāsento ‘‘purāṇadutiyikāyā’’tiādimāha.

๓๘. ในบทว่า สหายกา ภิกขู พึงทราบว่า ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสหาย ผู้สนิทสนมและพูดคุยด้วยสบายใจ ได้เห็นพระสุทินนั้นผู้มีสภาพเช่นนั้น (ผอมเหลืองเป็นต้น) ผู้กำลังใช้เวลาอยู่กับการคลุกคลีกับหมู่คณะ จึงได้กล่าวคำนี้แก่ท่าน. ในบทว่า ปีณินฺทริโย พึงทราบว่า เป็นผู้มีอินทรีย์มีจักษุเป็นต้นบริบูรณ์ เพราะความที่โอกาสเป็นที่ตั้งแห่งปสาทะเต็มเปี่ยม. ในบทว่า โส ทานิ ตฺวัง นี้ คำว่า ทานิ เป็นนิบาต. ความหมายคือ 'ท่านนั้นแล'. ในบทว่า กจฺจิ นุ ตฺวัง พึงทราบว่า 'ท่านยังประพฤติอยู่หรือหนอ'. ในบทว่า อนภิรโต พึงทราบว่า คือผู้เบื่อหน่าย ผู้ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวปฏิเสธความไม่ยินดีนั้นว่า 'อาวุโส ข้าพเจ้าไม่ได้ไม่ยินดีเลย'. แต่แท้จริงแล้ว พระสุทินนี้ไม่ยินดีในการเจริญธรรมอันเป็นกุศลยิ่งยวดมีสมถะและวิปัสสนาเป็นต้น. พึงทราบดังนี้. ในบทว่า อตฺถิ เม ปาปกมฺมํ กตํ พึงทราบว่า 'กรรมชั่วอย่างหนึ่งที่ข้าพเจ้าทำแล้วมีอยู่ ปรากฏอยู่ มีอยู่จริง ตั้งอยู่ตรงหน้าข้าพเจ้าตลอดเวลา'. จากนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ปุราณทุติยิกายา' เพื่อเปิดเผยกรรมชั่วอันนั้น.

Alañhi te, āvuso sudinna, kukkuccāyāti āvuso sudinna, tuyhetaṃ pāpakammaṃ alaṃ samatthaṃ kukkuccāya; paṭibalaṃ kukkuccaṃ uppādetunti vuttaṃ hoti. Yaṃ tvanti ādimhi yena pāpena tvaṃ na sakkhissasi brahmacariyaṃ carituṃ, taṃ te pāpaṃ alaṃ kukkuccāyāti evaṃ sambandho veditabbo. Atha naṃ anusāsantā ‘‘nanu āvuso bhagavatā’’tiādimāhaṃsu. Tattha nanūti anumatiggahaṇatthe nipāto. Anekapariyāyenāti anekakāraṇena. Virāgāyāti virāgatthāya. No sarāgāyāti no rāgena rajjanatthāya. Bhagavatā hi ‘‘imaṃ me dhammaṃ sutvā sattā sabbabhavabhogesu virajjissanti, no rajjissantī’’ etadatthāya dhammo desitoti adhippāyo. Esa nayo sabbapadesu. Idaṃ panettha pariyāyavacanamattaṃ. Visaṃyogāyāti kilesehi visaṃyujjanatthāya. No saṃyogāyāti na saṃyujjanatthāya. Anupādānāyāti aggahaṇatthāya. No saupādānāyāti na saṅgahaṇatthāya.

บทว่า Alañhi te, āvuso sudinna, kukkuccāya ความว่า ดูก่อนท่านสุทินนะผู้มีอายุ กรรมอันลามกของท่านนี้ เพียงพอ คือสามารถเพื่อยังความรังเกียจให้เกิดขึ้นได้ คือสามารถยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น พึงทราบความเชื่อมโยงในบทว่า ยํ ตฺวํ เป็นต้น อย่างนี้ว่า บาปใดที่ท่านไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์ได้ บาปนั้นย่อมเพียงพอเพื่อยังความรังเกียจให้เกิดขึ้นแก่ท่าน ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะสั่งสอนพระสุทินนะนั้น จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า นนุ อาวุโส ภควตา ในบทนั้น คำว่า นนุ เป็นนิบาตลงในอรรถแห่งการรับเอาความเห็นของผู้อื่น บทว่า อเนกปริยาเยน หมายถึง ด้วยเหตุหลายประการ บทว่า วิราคาย หมายถึง เพื่อประโยชน์แห่งวิราคะ (ความคลายกำหนัด) บทว่า โน สราคาย หมายถึง ไม่ใช่เพื่อความยินดีด้วยราคะ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมนี้ โดยมีอรรถาธิบายว่า เมื่อสัตว์ทั้งหลายได้ฟังธรรมของเรานี้แล้ว จักคลายกำหนัดในภพและโภคะทั้งปวง จักไม่กำหนัด นัยนี้พึงทราบในบททั้งปวง ส่วนในบทเหล่านี้ (มีวิสังโยคายะเป็นต้น) เป็นเพียงการกล่าวโดยปริยายเท่านั้น บทว่า วิสํโยคาย หมายถึง เพื่อประโยชน์แห่งการไม่ประกอบด้วยกิเลส บทว่า โน สํโยคาย หมายถึง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แห่งการประกอบด้วยกิเลส บทว่า อนุปาทานาย หมายถึง เพื่อประโยชน์แห่งการไม่ยึดมั่น บทว่า โน สอุปาทานาย หมายถึง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แห่งการยึดมั่น

Tattha nāma tvanti tasmiṃ nāma tvaṃ. Sarāgāya cetessasīti saha rāgena vattamānāya methunadhammāya cetessasi kappessasi pakappessasi; etadatthaṃ vāyamissasīti attho. Esa nayo sabbattha. Puna rāgavirāgādīni nava padāni nibbattitalokuttaranibbānameva sandhāya vuttāni. Tasmā rāgavirāgāyāti vā madanimmadanāyāti vā vuttepi ‘‘nibbānatthāyā’’ti evameva attho daṭṭhabbo. Nibbānañhi yasmā taṃ āgamma ārabbha paṭicca rāgo virajjati na hoti, tasmā rāgavirāgoti vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma mānamada-purisamadādayo madā nimmadā amadā honti vinassanti, tasmā madanimmadananti vuccati. Yasmā ca taṃ āgamma sabbāpi kāmapipāsā vinayaṃ abbhatthaṃ yāti, tasmā pipāsavinayoti vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma pañca kāmaguṇālayā samugghātaṃ gacchanti, tasmā ālayasamugghātoti vuccati. Yasmā ca taṃ āgamma tebhūmakavaṭṭaṃ upacchijjati, tasmā vaṭṭupacchedoti vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma sabbaso taṇhā khayaṃ gacchati virajjati nirujjhati ca, tasmā taṇhakkhayo virāgo nirodhoti vuccati. Yasmā [Pg.183] panetaṃ catasso yoniyo, pañca gatiyo, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava ca sattāvāse, aparāparabhāvāya vinanato ābandhanato saṃsibbanato vānanti laddhavohārāya taṇhāya nikkhantaṃ nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ, tasmā nibbānanti vuccatīti.

ในบทว่า ตตฺถ นาม ตฺวํ หมายถึง ในธรรมนั้น (ที่ทรงแสดงแล้ว) ท่านยังจักคิดปรุงแต่ง คือท่านจักคิดปรุงแต่ง จักดำริ จักดำริพล่าน เพื่อประโยชน์แห่งเมถุนธรรมที่ดำเนินไปพร้อมด้วยราคะ คือจักพยายามเพื่อประโยชน์แห่งเมถุนธรรมนี้ นัยนี้พึงทราบในบททั้งปวง อนึ่ง บท ๙ บทมีบทว่า ราควิราคะ เป็นต้น ภิกษุทั้งหลายกล่าวโดยมุ่งหมายถึงโลกุตตรนิพพานที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า ราควิราคาย หรือ มทนิมฺมทนาย ก็พึงทราบความหมายว่า เพื่อประโยชน์แห่งพระนิพพาน อย่างนี้เท่านั้น จริงอยู่ เพราะพระนิพพานนั้น เมื่อบุคคลมาถึง ปรารภ และอาศัยแล้ว ราคะย่อมคลายไป คือไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ราควิราคะ อนึ่ง เพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว ความมัวเมามีความถือตัวว่าเราประเสริฐและความถือตัวว่าเป็นบุรุษเป็นต้น ย่อมไม่มีความมัวเมา คือย่อมพินาศไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า มทนิมฺมทนะ และเพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว ความกระหายในกามทั้งปวงย่อมถึงความระงับ คือความดับไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปิปาสวินยะ อนึ่ง เพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว อาลัยคือกามคุณ ๕ ย่อมถึงความถอนรากถอนโคน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อาลยสมุคฆาตะ และเพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว วัฏฏะในภพสามย่อมขาดไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วัฏฏุปัจเฉทะ อนึ่ง เพราะเมื่ออาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว ตัณหาทั้งปวงย่อมถึงความสิ้นไป คลายไป และดับไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตัณหักขยะ วิราคะ และนิโรธ อนึ่ง เพราะพระนิพพานนี้ ออกไปแล้ว สลัดออกแล้ว และไม่ประกอบแล้วจากตัณหา ซึ่งได้ชื่อว่า วานะ เพราะเป็นเครื่องร้อยรัด ผูกมัด และเย็บติด เพื่อความเป็นไปในภพน้อยภพใหญ่ในโยนิ ๔ คติ ๕ วิญญาณฐิติ ๗ และสัตตาวาส ๙ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า นิพพาน พึงทราบความหมายอย่างนี้

Kāmānaṃ pahānaṃ akkhātanti vatthukāmānaṃ, kilesakāmānañca pahānaṃ vuttaṃ. Kāmasaññānaṃ pariññāti sabbāsampi kāmasaññānaṃ ñātatīraṇapahānavasena tividhā pariññā akkhātā. Kāmapipāsānanti kāmesu pātabyatānaṃ kāme vā pātumicchānaṃ. Kāmavitakkānanti kāmupasañhitānaṃvitakkānaṃ. Kāmapariḷāhānanti pañcakāmaguṇikarāgavasena uppannapariḷāhānaṃ antodāhānaṃ. Imesu pañcasu ṭhānesu kilesakkhayakaro lokuttaramaggova kathito. Sabbapaṭhamesu pana tīsu ṭhānesu lokiyalokuttaramissako maggo kathitoti veditabbo.

บทว่า กามานํ ปหานํ อกฺขาตํ หมายถึง ทรงตรัสการละวัตถุกามและกิเลสกาม (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ บทว่า กามสญฺญานํ ปริญฺญา หมายถึง ทรงตรัสปริญญา ๓ อย่าง คือการรู้ การพิจารณา และการละ ด้วยอำนาจแห่งสัญญาทั้งปวงในวัตถุกามและกิเลสกาม (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ บทว่า กามปิปาสานํ หมายถึง ทรงตรัสการกำจัดตัณหาอันเป็นเหตุแห่งการบริโภคในกามทั้งหลาย หรือความปรารถนาเพื่อจะบริโภคในกาม (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ บทว่า กามวิตกฺกานํ หมายถึง ทรงตรัสการถอนกามวิตกอันประกอบด้วยกิเลสกาม (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ บทว่า กามปริฬาหานํ หมายถึง ทรงตรัสการระงับความเร่าร้อนภายในที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งราคะในกามคุณ ๕ (คืออรหัตตมรรค) มิใช่หรือ ในฐานะ ๕ ประการเหล่านี้ ทรงตรัสโลกุตตรมรรคอันกระทำความสิ้นไปแห่งกิเลสเท่านั้น อนึ่ง ในฐานะ ๓ ประการแรก พึงทราบว่าทรงตรัสมรรคที่ระคนด้วยโลกีย์และโลกุตตระ

Netaṃ āvusoti na etaṃ āvuso, tava pāpakammaṃ appasannānañca pasādāya evarūpānaṃ pasādatthāya na hoti. Atha khvetanti atha kho etaṃ. Atha kho tantipi pāṭho. Aññathattāyāti pasādaññathābhāvāya vippaṭisārāya hoti. Ye maggena anāgatasaddhā, tesaṃ vippaṭisāraṃ karoti – ‘‘īdisepi nāma dhammavinaye mayaṃ pasannā, yatthevaṃ duppaṭipannā bhikkhū’’ti. Ye pana maggenāgatasaddhā, tesaṃ sineru viya vātehi acalo pasādo īdisehi vatthūhi ito vā dāruṇatarehi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekaccānaṃ aññathattāyā’’ti.

บทว่า เนตํ อาวุโส หมายถึง ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กรรมอันลามกของท่านนี้ ย่อมไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของเหล่าชนผู้ยังไม่เลื่อมใส และเพื่อประโยชน์แก่ความเลื่อมใสของเหล่าชนผู้มีสภาพเช่นนั้น (คือผู้ที่ยังไม่เลื่อมใส) บทว่า อถ ขฺเวตํ หมายถึง แต่ว่ากรรมนี้ (มีปาฐะว่า อถ โข ตนฺติ ก็มี) บทว่า อญฺญถตฺตาย หมายถึง ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นอย่างอื่นจากความเลื่อมใส คือเพื่อความเดือดร้อนใจ กรรมนี้ย่อมกระทำความเดือดร้อนใจแก่ชนเหล่าใดที่มีศรัทธาอันยังไม่มาด้วยมรรค (คือปุถุชน) ว่า ในพระธรรมวินัยเช่นนี้ ที่มีภิกษุประพฤติชั่วอย่างนี้ เรากลับเลื่อมใสเสียได้หรือ ส่วนชนเหล่าใดที่มีศรัทธาอันมาด้วยมรรคแล้ว (คืออริยบุคคล) ความเลื่อมใสของชนเหล่านั้นย่อมไม่หวั่นไหว เหมือนภูเขาสิเนรุไม่หวั่นไหวด้วยลมพายุ เพราะเรื่องเช่นนี้ หรือเรื่องที่ร้ายแรงยิ่งกว่านี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เพื่อความเป็นอย่างอื่นแก่คนบางคน

39. Bhagavato etamatthaṃ ārocesunti bhagavato etaṃ atthaṃ ācikkhiṃsu paṭivedayiṃsu. Ārocayamānā ca neva piyakamyatāya na bhedapurekkhāratāya, na tassāyasmato avaṇṇapakāsanatthāya, na kalisāsanāropanatthāya, nāpi ‘‘idaṃ sutvā bhagavā imassa sāsane patiṭṭhaṃ na dassati, nikkaḍḍhāpessati na’’nti maññamānā ārocesuṃ. Atha kho ‘‘imaṃ sāsane uppannaṃ abbudaṃ ñatvā bhagavā sikkhāpadaṃ paññapessati, velaṃ mariyādaṃ āṇaṃ ṭhapessatī’’ti ārocesuṃ.

๓๙. บทว่า ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ หมายถึง ได้บอกและแจ้งเรื่องนี้ (คือเรื่องการเสพเมถุนในอดีตภรรยาของพระสุทินนะ) แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า และเมื่อกราบทูลนั้น มิได้กราบทูลด้วยความต้องการเป็นที่รัก มิได้กราบทูลด้วยความมุ่งหมายจะให้แตกแยก มิได้กราบทูลเพื่อประจานโทษของพระเถระรูปนั้น มิได้กราบทูลเพื่อยกโทษด้วยความโกรธ และมิได้กราบทูลด้วยคิดว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับเรื่องนี้แล้ว จักไม่ประทานที่ตั้งมั่นในพระศาสนาแก่พระสุทินนะนี้ จักทรงขับไล่พระสุทินนะนั้นไป แต่ว่า พวกเธอได้กราบทูลด้วยคิดว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเรื่องเลวร้ายที่เกิดขึ้นในพระศาสนานี้แล้ว จักทรงบัญญัติสิกขาบท จักทรงตั้งขอบเขต กฎเกณฑ์ และพระบัญญัติ

Etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇeti ettha sudinnassa ajjhācāravītikkamo sikkhāpadapaññattiyā kāraṇattā nidānañceva pakaraṇañcāti vuttoti veditabbo. Kāraṇañhi yasmā nideti attano phalaṃ ‘‘gaṇhātha na’’nti [Pg.184] dassentaṃ viya appeti, pakaroti ca naṃ kattuṃ ārabhati, karotiyeva vā; tasmā nidānañceva pakaraṇañcāti vuccati. Vigarahi buddho bhagavāti buddho bhagavā vigarahi nindi; yathā taṃ vaṇṇāvaṇṇārahānaṃ vaṇṇañca avaṇṇañca bhaṇantesu aggapuggalo. Na hi bhagavato sīlavītikkamakaraṃ puggalaṃ disvā ‘‘ayaṃ jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā ganthena vā dhutaṅgena vā ñāto yasassī īdisaṃ puggalaṃ rakkhituṃ vaṭṭatī’’ti cittaṃ uppajjati, nāpi pesalaṃ guṇavantaṃ disvā tassa guṇaṃ paṭicchādetuṃ cittaṃ uppajjati. Atha kho garahitabbaṃ garahati eva, pasaṃsitabbañca pasaṃsati eva, ayañca garahitabbo; tasmā taṃ tādilakkhaṇe ṭhito avikampamānena cittena vigarahi buddho bhagavā ‘‘ananucchavika’’ntiādīhi vacanehi.

ในนิทานนี้ ในปกรณ์นี้ พึงทราบว่า การล่วงละเมิดอันเป็นการประพฤติล่วงเกินของพระสุทิน เป็นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท จึงชื่อว่านิทานและปกรณ์ เพราะเหตุนั้น นิทานจึงชื่อว่านิทาน เพราะย่อมมอบผลของตนให้ เหมือนแสดงว่า "จงรับผลนั้น" ส่วนปกรณ์ ย่อมกระทำผลนั้น ย่อมเริ่มเพื่อกระทำผลนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าปกรณ์ หรือย่อมกระทำผลนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านิทานและปกรณ์ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทรงตำหนิแล้ว คือทรงติเตียนแล้ว เหมือนบุคคลอื่นผู้เป็นยอดบุคคลในบรรดาผู้กล่าวคุณและโทษของผู้ควรสรรเสริญและควรติเตียนย่อมตำหนิ เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคทรงเห็นบุคคลผู้ทำความล่วงละเมิดศีลแล้ว พระทัยย่อมไม่เกิดขึ้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้มีชาติก็ดี มีโคตรก็ดี เป็นบุตรแห่งตระกูลก็ดี มีคัมภีร์ก็ดี มีธุดงค์ก็ดี เป็นที่รู้จัก มีบริวารมาก ควรจะรักษาบุคคลเช่นนี้" และเมื่อทรงเห็นผู้มีศีลอันเป็นที่รัก ผู้มีคุณแล้ว พระทัยย่อมไม่เกิดขึ้นเพื่อจะปกปิดคุณของบุคคลนั้น แต่ย่อมทรงตำหนิผู้ที่ควรตำหนิเท่านั้น และย่อมทรงสรรเสริญผู้ที่ควรสรรเสริญเท่านั้น และพระสุทินนี้ก็เป็นผู้ที่ควรตำหนิ เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคจึงทรงตำหนิพระสุทินนั้นด้วยพระดำรัสมีคำว่า "อนนุจฉวิกัง" เป็นต้น ด้วยพระทัยที่ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นอยู่ในลักษณะแห่งผู้คงที่ (ตาทิ)

Tatthāyaṃ atthavaṇṇanā – yadidaṃ tayā, moghapurisa, tucchamanussa kammaṃ kataṃ, taṃ samaṇakaraṇānaṃ dhammānaṃ maggaphalanibbānasāsanānaṃ vā na anucchavikaṃ, tesaṃ chaviṃ chāyaṃ sundarabhāvaṃ na anveti nānugacchati, atha kho ārakāva tehi dhammehi. Ananucchavikattā eva ca ananulomikaṃ, tesaṃ na anulometi; atha kho vilomaṃ paccanīkabhāve ṭhitaṃ. Ananulomikattā eva ca appatirūpaṃ, patirūpaṃ sadisaṃ paṭibhāgaṃ na hoti, atha kho asadisaṃ appaṭibhāgameva. Appatirūpattā eva ca assāmaṇakaṃ, samaṇānaṃ kammaṃ na hoti. Assāmaṇakattā akappiyaṃ. Yañhi samaṇakammaṃ na hoti, taṃ tesaṃ na kappati. Akappiyattā akaraṇīyaṃ. Na hi samaṇā yaṃ na kappati, taṃ karonti. Tañcetaṃ tayā kataṃ, tasmā ananucchavikaṃ te, moghapurisa, kataṃ…pe… akaraṇīyanti. Kathañhi nāmāti kena nāma kāraṇena, kiṃ nāma kāraṇaṃ passantoti vuttaṃ hoti. Tato kāraṇābhāvaṃ dassento parato ‘‘nanu mayā moghapurisā’’tiādimāha. Taṃ sabbaṃ vuttatthameva.

ในบรรดาพระดำรัสมีคำว่า "อนนุจฉวิกัง" เป็นต้นนั้น นี้คืออรรถกถา: ดูก่อนโมฆบุรุษ ผู้ว่างเปล่าจากมรรคผล บุรุษผู้ไร้ประโยชน์ การกระทำใดที่ท่านทำแล้ว การกระทำนั้นไม่สมควรแก่ธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกระทำสมณะ (เช่น หิริโอตตัปปะ) หรือไม่สมควรแก่มรรค ผล นิพพาน และพระศาสนา ย่อมไม่เป็นไปตาม ไม่เข้าถึงความงามอันเป็นเงาของธรรมเหล่านั้น แต่ย่อมห่างไกลจากธรรมเหล่านั้น และเพราะไม่สมควรนั่นเอง จึงไม่คล้อยตาม ย่อมไม่เป็นไปตามธรรมเหล่านั้น แต่ย่อมเป็นปฏิปักษ์ ตั้งอยู่ในความเป็นข้าศึก และเพราะไม่คล้อยตามนั่นเอง จึงไม่เหมาะสม ย่อมไม่เป็นเหมือน ไม่เท่าเทียม ไม่เป็นส่วนที่เท่ากัน แต่ย่อมไม่เหมือนกัน ไม่เป็นส่วนที่เท่ากันเลย และเพราะไม่เหมาะสมนั่นเอง จึงไม่เป็นกิจของสมณะ ย่อมไม่เป็นกิจของสมณะ เพราะไม่เป็นกิจของสมณะ จึงไม่ควรแก่สมณะ เพราะกิจใดไม่ควรแก่สมณะ เพราะไม่ควร จึงไม่ควรทำ เพราะสมณะทั้งหลายย่อมไม่ทำสิ่งที่ตนไม่ควรทำ และการกระทำนั้น ท่านได้ทำแล้ว เพราะเหตุนั้น ดูก่อนโมฆบุรุษ ท่านได้ทำสิ่งที่ไม่สมควร ไม่คล้อยตาม ไม่เหมาะสม ไม่เป็นกิจของสมณะ ไม่ควร และไม่ควรทำ คำว่า "กถัญหิ นาม" หมายความว่า "ด้วยเหตุอะไรหนอ ท่านจึงไม่สามารถ" หรือ "เห็นเหตุอะไรหนอ ท่านจึงไม่สามารถ" หลังจากนั้น เพื่อแสดงว่าไม่มีเหตุ จึงตรัสคำว่า "นั่นหรือโมฆบุรุษ" เป็นต้นในภายหลัง คำทั้งหมดนั้นมีความหมายที่อธิบายไว้แล้ว

Idāni yasmā yaṃ tena pāpakammaṃ kataṃ, taṃ vipaccamānaṃ ativiya dukkhavipākaṃ hoti, tasmāssa taṃ vipākaṃ dassetuṃ katāparādhaṃ viya puttaṃ anukampakā mātāpitaro dayālukena cittena sudinnaṃ paribhāsanto ‘‘varaṃ te moghapurisā’’tiādimāha. Tattha āsu sīghaṃ etassa visaṃ āgacchatīti āsīviso. Ghoraṃ caṇḍamassa visanti ghoraviso, tassa āsīvisassa ghoravisassa. ‘‘Pakkhitta’’nti etassa ‘‘vara’’nti iminā sambandho[Pg.185]. Īdisassa āsīvisassa ghoravisassa mukhe aṅgajātaṃ varaṃ pakkhittaṃ; sace pakkhittaṃ bhaveyya, varaṃ siyā; sundaraṃ sādhu suṭṭhu siyāti attho. Na tvevāti na tu eva varaṃ na sundarameva na sādhumeva na suṭṭhumeva. Esa nayo sabbattha. Kaṇhasappassāti kāḷasappassa. Aṅgārakāsuyāti aṅgārapuṇṇakūpe, aṅgārarāsimhi vā. Ādittāyāti padittāya gahitaaggivaṇṇāya. Sampajjalitāyāti samantato pajjalitāya acciyo muccantiyā. Sajotibhūtāyāti sappabhāya. Samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtāyāti vuttaṃ hoti.

บัดนี้ เพราะกรรมชั่วใดที่พระสุทินทำแล้ว กรรมชั่วนั้นเมื่อให้ผล ย่อมมีวิบากเป็นทุกข์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงวิบากนั้นแก่พระสุทิน พระผู้มีพระภาคจึงทรงตำหนิพระสุทินด้วยพระทัยที่เปี่ยมด้วยความกรุณา เหมือนบิดามารดาผู้เอ็นดูย่อมขู่บุตรผู้ทำผิดแล้ว ด้วยพระดำรัสมีคำว่า "วรัง เต โมฆบุรุษ" เป็นต้น ในพระดำรัสนั้น พึงทราบอรรถดังนี้ว่า "อาสีวิโส" คือ งูที่มีพิษแล่นเร็ว เพราะพิษของมันแล่นขึ้นมาอย่างรวดเร็ว "โฆรวิโส" คือ งูที่มีพิษร้ายกาจ เพราะมีพิษที่ร้ายกาจ ของงูอาสีวิสะ โฆรวิสะนั้น คำว่า "วรัง" นี้มีความสัมพันธ์กับคำว่า "ปักขิตตัง" ที่อยู่ข้างหลัง (โดยสลับตำแหน่ง) อวัยวะเพศที่ถูกใส่เข้าไปในปากของงูอาสีวิสะ โฆรวิสะเช่นนี้ ยังดีกว่า ถ้าถูกใส่เข้าไปแล้ว ก็ยังดี ยังงาม ยังดีเยี่ยม นี่คืออรรถะ คำว่า "น ตฺเวว" หมายความว่า "ไม่ดีเลย ไม่สวยงามเลย ไม่ดีเลย ไม่ดีเยี่ยมเลย" ในประโยคหลังทั้งหมดนี้ก็เป็นนัยเดียวกัน คำว่า "กัณหสัปปัสสะ" หมายถึง งูเห่าดำ คำว่า "อังคารกาสุยา" หมายถึง ในหลุมที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิง หรือในกองถ่านเพลิง คำว่า "อาทิตตายะ" หมายถึง ที่ลุกโพลง มีสีเหมือนไฟ คำว่า "สัมปชชลิตายะ" หมายถึง ที่ลุกโชนไปทั่ว ปล่อยเปลวไฟออกมา คำว่า "สโชติภูตายะ" หมายถึง ที่มีแสงสว่าง ที่มีเปลวไฟลุกขึ้นโดยรอบ เป็นกลุ่มแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน

Taṃ kissa hetūti yaṃ mayā vuttaṃ ‘‘vara’’nti taṃ kissa hetu, katarena kāraṇenāti ce? Maraṇaṃ vā nigaccheyyāti yo tattha aṅgajātaṃ pakkhipeyya, so maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Itonidānañca kho…pe… upapajjeyyāti yaṃ idaṃ mātugāmassa aṅgajāte aṅgajātapakkhipanaṃ, itonidānaṃ tassa kārako puggalo nirayaṃ upapajjeyya; evaṃ kammassa mahāsāvajjataṃ passanto taṃ garahi, na tassa dukkhāgamaṃ icchamāno. Tattha nāma tvanti tasmiṃ nāma evarūpe kamme evaṃ mahāsāvajje samānepi tvaṃ. Yaṃ tvanti ettha yanti hīḷanatthe nipāto. Tvanti taṃ-saddassa vevacanaṃ; dvīhipi yaṃ vā taṃ vā hīḷitamavaññātanti vuttaṃ hoti. Asaddhammanti asataṃ nīcajanānaṃ dhammaṃ; tehi sevitabbanti attho. Gāmadhammanti gāmānaṃ dhammaṃ; gāmavāsikamanussānaṃ dhammanti vuttaṃ hoti. Vasaladhammanti pāpadhamme vasanti paggharantīti vasalā, tesaṃ vasalānaṃ hīnapurisānaṃ dhammaṃ, vasalaṃ vā kilesapaggharaṇakaṃ dhammaṃ. Duṭṭhullanti duṭṭhu ca kilesadūsitaṃ thūlañca asukhumaṃ, anipuṇanti vuttaṃ hoti. Odakantikanti udakakiccaṃ antikaṃ avasānaṃ assāti odakantiko, taṃ odakantikaṃ. Rahassanti rahobhavaṃ, paṭicchanne okāse uppajjanakaṃ. Ayañhi dhammo jigucchanīyattā na sakkā āvi aññesaṃ dassanavisaye kātuṃ, tena vuttaṃ – ‘‘rahassa’’nti. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, dvayaṃ dvayaṃ samāpattintipi pāṭho. Dayaṃ dayaṃ samāpattintipi paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Samāpajjissasīti etaṃ ‘‘tattha nāma tva’’nti ettha vuttanāmasaddena yojetabbaṃ ‘‘samāpajjissasi nāmā’’ti.

คำว่า “วรัง” ที่เรากล่าวไว้แล้วนั้น เพราะเหตุอะไร ด้วยเหตุผลใดเล่า? หากภิกษุใดพึงสอดอวัยวะเพศเข้าไปในปากงูนั้น ภิกษุนั้นพึงถึงความตาย หรือความทุกข์เพียงความตาย (คือเจ็บปวดสาหัสปางตาย) และเพราะเหตุนี้ บุคคลผู้กระทำกรรมคือการสอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปในอวัยวะเพศของมาตุคาม พึงไปเกิดในนรก พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่ากรรมนี้มีโทษมาก จึงทรงตำหนิภิกษุนั้น ไม่ใช่เพราะทรงประสงค์ให้ภิกษุนั้นถึงความทุกข์ คำว่า “ตัตถะ นามะ ตวัง” (เธอไปทำกรรมเช่นนั้นได้อย่างไร) หมายถึง แม้กรรมเช่นนั้นมีโทษมากถึงเพียงนี้ เธอก็ยัง... คำว่า “ยัง ตวัง” ในที่นี้ คำว่า “ยัง” เป็นนิบาตในความหมายของการดูหมิ่น คำว่า “ตวัง” เป็นคำพ้องของคำว่า “ตัง” ทั้งสองคำนี้หมายถึง “สิ่งที่ถูกดูหมิ่นหรือถูกดูถูก” คำว่า “อสัทธรรม” หมายถึง ธรรมของคนพาล คนเลวทราม เป็นสิ่งที่คนเหล่านั้นพึงเสพ คำว่า “คามธรรม” หมายถึง ธรรมของชาวบ้าน ธรรมของมนุษย์ผู้ที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้าน คำว่า “วสลธรรม” หมายถึง ธรรมของคนถ่อย คือผู้ที่หลั่งไหลซึ่งบาปธรรม หรือธรรมที่หลั่งไหลซึ่งกิเลส คำว่า “ทุฏฐุลล์” หมายถึง สิ่งที่กิเลสทำให้เสียไป เป็นสิ่งไม่ดี เป็นสิ่งหยาบ ไม่ละเอียด ไม่ประณีต คำว่า “โอทกันติกะ” หมายถึง สิ่งที่มีกิจเกี่ยวกับน้ำเป็นที่สุด คือการชำระล้างด้วยน้ำ คำว่า “รหัสสะ” หมายถึง สิ่งที่เกิดขึ้นในที่ลับ ในที่ปกปิด เพราะธรรมนี้เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ จึงไม่สามารถกระทำในที่แจ้งให้ผู้อื่นเห็นได้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “รหัสสะ” คำว่า “ทวยังทวยะสมาปัตติง” หมายถึง การเข้าถึงธรรมอันบุคคลสองคนพึงเข้าถึง (คือการร่วมประเวณี) มีอีกบทหนึ่งว่า “ทวยัง ทวยัง สมาปัตติง” และบางพวกก็อ่านว่า “ทยัง ทยัง สมาปัตติง” ซึ่งไม่ดี คำว่า “สมาปัชชิสสสิ” นี้ พึงประกอบกับคำว่า “นามะ” ที่กล่าวไว้ในบทว่า “ตัตถะ นามะ ตวัง” เป็น “สมาปัชชิสสสิ นามะ” (เธอจะเข้าถึงได้อย่างไร)

Bahūnaṃ kho…pe… ādikattā pubbaṅgamoti sāsanaṃ sandhāya vadati. Imasmiṃ sāsane tvaṃ bahūnaṃ puggalānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ ādikattā, sabbapaṭhamaṃ [Pg.186] karaṇato; pubbaṅgamo sabbapaṭhamaṃ etaṃ maggaṃ paṭipannattā; dvāraṃdado, upāyadassakoti vuttaṃ hoti. Imañhi lesaṃ laddhā tava anusikkhamānā bahū puggalā nānappakārake makkaṭiyā methunapaṭisevanādike akusaladhamme karissantīti ayamettha adhippāyo.

คำว่า “พหูนัง โข...อาทิกัตตา ปุพพังคะโม” พระผู้มีพระภาคตรัสโดยทรงมุ่งถึงพระศาสนา ในพระศาสนานี้ เธอเป็นผู้เริ่มแรกแห่งอกุศลธรรมของบุคคลจำนวนมาก เพราะเป็นผู้กระทำก่อนใครทั้งหมด เป็นผู้ไปก่อน เพราะเป็นผู้ดำเนินไปในทางนี้ก่อนใครทั้งหมด เป็นผู้เปิดประตู เป็นผู้แสดงอุบาย เพราะบุคคลจำนวนมากเมื่อได้ร่องรอยนี้แล้ว เลียนแบบเธอ จักกระทำอกุศลธรรมต่างๆ มีการเสพเมถุนกับนางวานรเป็นต้น นี่คือความประสงค์ในคำว่า “พหูนัง โข...อาทิกัตตา ปุพพังคะโม” นี้

Anekapariyāyenāti imehi ‘‘ananucchavika’’ntiādinā nayena vuttehi, bahūhi kāraṇehi. Dubbharatāya…pe… kosajjassa avaṇṇaṃ bhāsitvāti dubbharatādīnaṃ vatthubhūtassa asaṃvarassa avaṇṇaṃ nindaṃ garahaṃ bhāsitvāti attho. Yasmā hi asaṃvare ṭhitassa puggalassa attā dubbharatañceva dupposatañca āpajjati, tasmā asaṃvaro ‘‘dubbharatā, dupposatā’’ti ca vuccati. Yasmā pana asaṃvare ṭhitassa attā catūsu paccayesu mahicchataṃ sineruppamāṇepi ca paccaye laddhā asantuṭṭhitaṃ āpajjati, tasmā asaṃvaro ‘‘mahicchatā, asantuṭṭhitā’’ti ca vuccati. Yasmā ca asaṃvare ṭhitassa attā gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca saṃvattati, kosajjānugato ca hoti aṭṭhakusītavatthupāripūriyā saṃvattati, tasmā asaṃvaro ‘‘saṅgaṇikā, ceva kosajjañcā’’ti vuccati.

คำว่า “อเนกปริยาเยนะ” หมายถึง ด้วยเหตุผลหลายประการที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีคำว่า “อนนุจฉวิกัง” เป็นต้น คำว่า “ทุพภรตายะ...ภาสิตวา” หมายถึง การกล่าวโทษ การตำหนิความไม่สำรวม ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งผลคือความเลี้ยงยากเป็นต้น เพราะว่าอัตตา (ตน) ของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในความไม่สำรวม ย่อมถึงความเป็นผู้เลี้ยงยากและบำรุงยาก ฉะนั้น ความไม่สำรวมจึงถูกเรียกว่า “ทุพภรตา” (เลี้ยงยาก) และ “ทุปโปสตา” (บำรุงยาก) อนึ่ง เพราะอัตตาของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในความไม่สำรวม ย่อมถึงความเป็นผู้มีความปรารถนามากในปัจจัย ๔ และไม่สันโดษแม้ได้ปัจจัยเท่าภูเขาสิเนรุ ฉะนั้น ความไม่สำรวมจึงถูกเรียกว่า “มหิจฉตา” (มีความปรารถนามาก) และ “อสันตุฏฐิตา” (ไม่สันโดษ) และเพราะอัตตาของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในความไม่สำรวม ย่อมเป็นไปเพื่อการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและคลุกคลีด้วยกิเลส และย่อมเป็นผู้ตามประกอบด้วยความเกียจคร้าน เพื่อความบริบูรณ์แห่งวัตถุแห่งความเกียจคร้าน ๘ ประการ ฉะนั้น ความไม่สำรวมจึงถูกเรียกว่า “สังคณิกา” (การคลุกคลี) และ “โกสัชชะ” (ความเกียจคร้าน)

Subharatāya…pe… vīriyārambhassa vaṇṇaṃ bhāsitvāti subharatādīnaṃ vatthubhūtassa saṃvarassa vaṇṇaṃ bhāsitvāti attho. Yasmā hi asaṃvaraṃ pahāya saṃvare ṭhitassa attā subharo hoti suposo, catūsu ca paccayesu appicchataṃ nittaṇhabhāvaṃ āpajjati, ekamekasmiñca paccaye yathālābha-yathābala-yathāsāruppavasena tippabhedāya santuṭṭhiyā saṃvattati, tasmā saṃvaro ‘‘subharatā ceva suposatā ca appiccho ca santuṭṭho cā’’ti vuccati.

คำว่า “สุภรตายะ...วีริยารัมภัสสะ วัณณัง ภาสิตวา” หมายถึง การกล่าวคุณ การสรรเสริญความสำรวม ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งผลคือความเลี้ยงง่ายเป็นต้น เพราะว่าอัตตาของบุคคลผู้ละความไม่สำรวมแล้วตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมเป็นผู้เลี้ยงง่าย บำรุงง่าย และย่อมถึงความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ปราศจากตัณหาในปัจจัย ๔ และย่อมเป็นไปเพื่อความสันโดษ ๓ ประการ คือ ยถาลาภสันโดษ (สันโดษตามมีตามได้), ยถาพลสันโดษ (สันโดษตามกำลัง), ยถาสารุปปสันโดษ (สันโดษตามสมควร) ในปัจจัยแต่ละอย่าง ฉะนั้น ความสำรวมจึงถูกเรียกว่า “สุภรตา” (เลี้ยงง่าย), “สุโปสตา” (บำรุงง่าย), “อัปปิจฉะ” (มีความปรารถนาน้อย) และ “สันตุฏฐะ” (มีความสันโดษ)

Yasmā pana asaṃvaraṃ pahāya saṃvare ṭhitassa attā kilesasallekhanatāya ceva niddhunanatāya ca saṃvattati, tasmā saṃvaro ‘‘sallekho ca dhuto cā’’ti vuccati.

อนึ่ง เพราะอัตตาของบุคคลผู้ละความไม่สำรวมแล้วตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมเป็นไปเพื่อการขัดเกลากิเลส และเพื่อการกำจัดกิเลส ฉะนั้น ความสำรวมจึงถูกเรียกว่า “สัลเลขะ” (การขัดเกลา) และ “ธุตะ” (การกำจัด)

Yasmā ca asaṃvaraṃ pahāya saṃvare ṭhitassa attā kāyavācānaṃ appāsādikaṃ appasādanīyaṃ asantaṃ asāruppaṃ kāyavacīduccaritaṃ cittassa appāsādikaṃ [Pg.187] appasādanīyaṃ asantaṃ asāruppaṃ akusalavitakkattayañca anupagamma tabbiparītassa kāyavacīsucaritassa ceva kusalavitakkattayassa ca pāsādikassa pasādanīyassa santassa sāruppassa pāripūriyā saṃvattati, tasmā saṃvaro ‘‘pāsādiko’’ti vuccati.

และเพราะอัตตาของบุคคลผู้ละความไม่สำรวมแล้วตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมไม่เข้าถึงกายทุจริต วจีทุจริต อันไม่น่าเลื่อมใส ไม่ควรเลื่อมใส ไม่สงบ ไม่สมควรแก่สมณะ และอกุศลวิตก ๓ ประการ อันไม่น่าเลื่อมใส ไม่ควรเลื่อมใส ไม่สงบ ไม่สมควรแก่สมณะ แต่ย่อมเป็นไปเพื่อความบริบูรณ์แห่งกายสุจริต วจีสุจริต และกุศลวิตก ๓ ประการ อันตรงกันข้าม คือน่าเลื่อมใส ควรเลื่อมใส สงบ และสมควรแก่สมณะ ฉะนั้น ความสำรวมจึงถูกเรียกว่า “ปาสาทิกะ” (น่าเลื่อมใส)

Yasmā pana asaṃvaraṃ pahāya saṃvare ṭhitassa attā sabbakilesāpacayabhūtāya, vivaṭṭāya, aṭṭhavīriyārambhavatthupāripūriyā ca saṃvattati, tasmā saṃvaro ‘‘apacayo ceva vīriyārambho cā’’ti vuccatīti.

อนึ่ง เพราะอัตตาของบุคคลผู้ละความไม่สำรวมแล้วตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมเป็นไปเพื่อการทำลายกิเลสทั้งปวง เพื่อวิวัฏฏะ (นิพพาน) และเพื่อความบริบูรณ์แห่งวัตถุแห่งการปรารภความเพียร ๘ ประการ ฉะนั้น ความสำรวมจึงถูกเรียกว่า “อปจยะ” (การทำลายกิเลส) และ “วีริยารัมภะ” (การปรารภความเพียร) ดังนี้แล

Bhikkhūnaṃ tadanucchavikaṃ tadanulomikanti tattha sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ yaṃ idāni sikkhāpadaṃ paññapessati, tassa anucchavikañceva anulomikañca. Yo vā ayaṃ subharatādīhi saṃvaro vutto, tassa anucchavikañceva anulomikañca saṃvarappahānapaṭisaṃyuttaṃ asuttantavinibaddhaṃ pāḷivinimuttaṃ okkantikadhammadesanaṃ katvāti attho. Bhagavā kira īdisesu ṭhānesu pañcavaṇṇakusumamālaṃ karonto viya, ratanadāmaṃ sajjento viya, ca ye paṭikkhipanādhippāyā asaṃvarābhiratā te samparāyikena vaṭṭabhayena tajjento anekappakāraṃ ādīnavaṃ dassento, ye sikkhākāmā saṃvare ṭhitā te appekacce arahatte patiṭṭhapento appekacce anāgāmi-sakadāgāmi-sotāpattiphalesu upanissayavirahitepi saggamagge patiṭṭhapento dīghanikāyappamāṇampi majjhimanikāyappamāṇampi dhammadesanaṃ karoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘bhikkhūnaṃ tadanucchavikaṃ tadanulomikaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā’’ti.

คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ตทนุจฉวิกะ ตทนุลอมิกะ” หมายความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเทศนาอันเป็นโอกันติกะ คือธรรมเทศนาที่หยั่งลงด้วยญาณ ซึ่งไม่ผูกพันอยู่ในพระสูตรและพระวินัยปิฎก หรือไม่ผูกพันอยู่ในพระสูตรและพระอภิธรรมปิฎก และพ้นจากพระวินัยปิฎก อันประกอบด้วยสังวร ๕ และปหาน ๕ ที่เหมาะสมและคล้อยตามสิกขาบทที่จักทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันอยู่ในที่นั้น หรือที่เหมาะสมและคล้อยตามสังวรที่ตรัสไว้ด้วยสุภรตาเป็นต้นนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงบัญญัติสิกขาบทในที่เช่นนี้ ทรงกระทำดุจผู้ร้อยพวงมาลัยดอกไม้ ๕ สี หรือดุจผู้จัดพวงรัตนะ ทรงขู่ภิกษุทั้งหลายผู้มีความประสงค์จะห้ามปราม ผู้ยินดีในการไม่สำรวม ด้วยภัยในวัฏฏะอันจะพึงมีในภพหน้า ทรงแสดงโทษนานาประการ และทรงยังภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในการศึกษา ผู้ตั้งอยู่ในสังวร บางพวกให้ตั้งอยู่ในพระอรหัต บางพวกให้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล สกทาคามิผล โสดาปัตติผล และแม้ผู้ปราศจากอุปนิสัยแห่งการได้มรรคผล ก็ทรงยังให้ตั้งอยู่ในหนทางสวรรค์ ทรงแสดงธรรมเทศนาที่มีประมาณเท่ากับทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย. คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ตทนุจฉวิกะ ตทนุลอมิกะ ธัมมีกถา กระทำแล้ว” นี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้โดยอ้างอิงถึงธรรมเทศนานั้น.

Tena hīti tena sudinnassa ajjhācārena kāraṇabhūtena. Sikkhāpadanti ettha sikkhitabbāti sikkhā, pajjate imināti padaṃ, sikkhāya padaṃ sikkhāpadaṃ; sikkhāya adhigamupāyoti attho. Atha vā mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti vuttaṃ hoti. Methunaviratiyā methunasaṃvarassetaṃ adhivacanaṃ. Methunasaṃvaro hi tadaññesaṃ sikkhāsaṅkhātānaṃ sīlavipassanājhānamaggadhammānaṃ vuttatthavasena padattā idha ‘‘sikkhāpada’’nti adhippeto. Ayañca attho sikkhāpadavibhaṅge vuttanayeneva veditabbo. Apica tassatthassa dīpakaṃ vacanampi ‘‘sikkhāpada’’nti veditabbaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘sikkhāpadanti yo tattha nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti. Atha vā yathā ‘‘anabhijjhā dhammapada’’nti vutte anabhijjhā eko dhammakoṭṭhāsoti attho [Pg.188] hoti, evamidhāpi ‘‘sikkhāpada’’nti sikkhākoṭṭhāso sikkhāya eko padesotipi attho veditabbo.

คำว่า “เตน หิ” หมายถึง เพราะการล่วงละเมิดของสุทินนะนั้นเป็นเหตุ. ในคำว่า “สิกขาบท” นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ธรรมชาติใดพึงศึกษา ธรรมชาตินั้นชื่อว่า “สิกขา” (การศึกษา); ธรรมชาตินี้เป็นเหตุให้ถึงซึ่งธรรมนั้น ธรรมนั้นชื่อว่า “บท” (ทาง); “สิกขาบท” คือทางแห่งสิกขา (อธิศีล อธิจิตต์ อธิปัญญา) ทั้งสาม หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึงอุบายแห่งการบรรลุสิกขา. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า สิกขาบทคือรากฐาน ที่พึ่ง ที่ตั้งแห่งสิกขา. คำว่า “สิกขาบท” นี้เป็นชื่อเรียกการงดเว้นเมถุนธรรมและการสำรวมเมถุนธรรม. เพราะการสำรวมเมถุนธรรมนั้นเป็นบทแห่งศีล วิปัสสนา ฌาน และมรรคธรรมทั้งหลายอันนับว่าเป็นสิกขาอื่น ๆ โดยนัยแห่งความหมายที่กล่าวมาแล้วสองนัย จึงประสงค์เอาคำว่า “สิกขาบท” ในที่นี้. ความหมายนี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทวิภังค์. อนึ่ง แม้คำที่แสดงความหมายนั้น (คือการงดเว้นเมถุนธรรม) ก็พึงทราบว่าเป็น “สิกขาบท” ด้วย. คำนี้ก็กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาว่า “คำว่า ‘สิกขาบท’ นั้น คือนามกาย บทกาย นิรุตติกาย พยัญชนกาย ที่มีอยู่ในที่นั้น.” อีกนัยหนึ่ง เหมือนเมื่อกล่าวว่า “อนภิชฌา ธัมมบท” หมายถึงอนภิชฌาเป็นส่วนหนึ่งของธรรมฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบความหมายว่า “สิกขาบท” คือส่วนหนึ่งของสิกขา หรือเป็นส่วนที่แสดงถึงสิกขาสามประการ.

Dasa atthavase paṭiccāti dasa kāraṇavase sikkhāpadapaññattihetu adhigamanīye hitavisese paṭicca āgamma ārabbha, dasannaṃ hitavisesānaṃ nipphattiṃ sampassamānoti vuttaṃ hoti. Idāni te dasa atthavase dassento ‘‘saṅghasuṭṭhutāyā’’tiādimāha. Tattha saṅghasuṭṭhutā nāma saṅghassa suṭṭhubhāvo, ‘‘suṭṭhu devā’’ti āgataṭṭhāne viya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanabhāvo. Yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti, tasmā saṅghassa ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti mama vacanasampaṭicchanatthaṃ paññapessāmi, asampaṭicchane ādīnavaṃ sampaṭicchane ca ānisaṃsaṃ dassetvā, na balakkārena abhibhavitvāti etamatthaṃ āvikaronto āha – ‘‘saṅghasuṭṭhutāyā’’ti. Saṅghaphāsutāyāti saṅghassa phāsubhāvāya; sahajīvitāya sukhavihāratthāyāti attho.

คำว่า “ทส อัตถวเส ปฏิจจะ” หมายความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเล็งเห็นความสำเร็จแห่งประโยชน์พิเศษ ๑๐ ประการ จึงทรงอาศัย อิงอาศัย และปรารภประโยชน์พิเศษ ๑๐ ประการอันพึงบรรลุได้ซึ่งเป็นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท จึงจักทรงบัญญัติ. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงประโยชน์พิเศษ ๑๐ ประการนั้น จึงตรัสคำว่า “สังฆสุฏฐุตาย” เป็นต้น. ในคำว่า “สังฆสุฏฐุตาย” เป็นต้นนั้น คำว่า “สังฆสุฏฐุตา” หมายถึงความเป็นผู้ดีของสงฆ์ คือความเป็นผู้สามารถรับพระดำรัสว่า “ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” เหมือนในที่ที่มาว่า “ดีแล้ว เทพเจ้าข้า” หรือความเป็นผู้สามารถรับพระดำรัสว่า “ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”. อนึ่ง ภิกษุใดรับพระดำรัสของพระตถาคต หรือรับแล้วประพฤติ การรับนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ภิกษุนั้นตลอดกาลนาน. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า “สังฆสุฏฐุตาย” เพื่อทรงประกาศความหมายนี้ว่า “เราจักบัญญัติเพื่อประโยชน์แห่งการที่สงฆ์จะรับพระดำรัสของเราว่า ‘ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า’ โดยแสดงโทษในการไม่รับและอานิสงส์ในการรับ ไม่ใช่โดยการข่มขี่ด้วยกำลัง.” คำว่า “สังฆผาสุตาย” หมายถึง เพื่อความเป็นอยู่ผาสุกของสงฆ์; หมายถึง เพื่อความเป็นอยู่ผาสุกอันเป็นเครื่องยังชีพร่วมกัน.

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti dummaṅkū nāma dussīlapuggalā; ye maṅkutaṃ āpādiyamānāpi dukkhena āpajjanti, vītikkamaṃ karontā vā katvā vā na lajjanti, tesaṃ niggahatthāya; te hi sikkhāpade asati ‘‘kiṃ tumhehi diṭṭhaṃ, kiṃ sutaṃ – kiṃ amhehi kataṃ; katarasmiṃ vatthusmiṃ katamaṃ āpattiṃ āropetvā amhe niggaṇhathā’’ti saṅghaṃ viheṭhessanti, sikkhāpade pana sati te saṅgho sikkhāpadaṃ dassetvā dhammena vinayena satthusāsanena niggahessati. Tena vuttaṃ – ‘‘dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti.

คำว่า “ทุมมังกูนัง ปุคคะลานัง นิคคะหายะ” หมายความว่า “ทุมมังกุ” คือบุคคลผู้ทุศีล; ภิกษุผู้ทุศีลเหล่าใด แม้ถูกทำให้ถึงความเป็นผู้ไม่มีความน่าเกรงใจ ก็ยังถึงความเป็นผู้ไม่มีความน่าเกรงใจได้ด้วยความยากลำบาก, หรือเมื่อกำลังทำหรือทำความล่วงละเมิดแล้วก็ไม่ละอาย, เพื่อประโยชน์ในการข่มภิกษุผู้ทุศีลเหล่านั้น. เพราะว่าเมื่อไม่มีสิกขาบท บุคคลผู้ทุศีลเหล่านั้นจักเบียดเบียนสงฆ์ด้วยการกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายเห็นอะไร ได้ยินอะไร – พวกข้าพเจ้าทำอะไร? เพราะเรื่องอะไร ท่านทั้งหลายจึงปรับอาบัติอะไรแก่พวกข้าพเจ้าแล้วข่มพวกข้าพเจ้า?” แต่เมื่อมีสิกขาบท สงฆ์จักแสดงสิกขาบทแล้วข่มภิกษุผู้ทุศีลเหล่านั้นด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยพระพุทธานุศาสนีอันเป็นญัตติกรรมวาจาที่สมบูรณ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “ทุมมังกูนัง ปุคคะลานัง นิคคะหายะ” (เพื่อข่มบุคคลผู้ทุมมังกุ).

Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti pesalānaṃ piyasīlānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihāratthāya. Piyasīlā hi bhikkhū kattabbākattabbaṃ sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādaṃ ajānantā sikkhattayapāripūriyā ghaṭamānā kilamanti, sandiṭṭhamānā ubbāḷhā honti. Kattabbākattabbaṃ pana sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādaṃ ñatvā sikkhattayapāripūriyā ghaṭamānā na kilamanti, sandiṭṭhamānā na ubbāḷhā honti. Tena nesaṃ sikkhāpadapaññāpanā phāsuvihārāya saṃvattati. Yo vā dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho, sveva etesaṃ phāsuvihāro. Dussīlapuggale nissāya hi uposatho na tiṭṭhati[Pg.189], pavāraṇā na tiṭṭhati, saṅghakammāni nappavattanti, sāmaggī na hoti, bhikkhū anekaggā uddesaparipucchākammaṭṭhānādīni anuyuñjituṃ na sakkonti. Dussīlesu pana niggahitesu sabbopi ayaṃ upaddavo na hoti. Tato pesalā bhikkhū phāsu viharanti. Evaṃ ‘‘pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsu vihārāyā’’ti ettha dvidhā attho veditabbo.

คำว่า “เปสลานัง ภิกขูนัง ผาสุวิหารายะ” หมายความว่า เพื่อประโยชน์แห่งการอยู่ผาสุกของภิกษุผู้เป็นที่รักใคร่เคารพของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ผู้มีศีลอันเป็นที่รัก. เพราะว่าภิกษุผู้มีศีลอันเป็นที่รัก เมื่อไม่รู้ขอบเขตและข้อจำกัดว่าอะไรควรทำไม่ควรทำ อะไรมีโทษไม่มีโทษ และพยายามบำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์ ย่อมเหน็ดเหนื่อย และย่อมถูกรบกวนด้วยความสงสัย. แต่เมื่อรู้ขอบเขตและข้อจำกัดว่าอะไรควรทำไม่ควรทำ อะไรมีโทษไม่มีโทษ และพยายามบำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์ ย่อมไม่เหน็ดเหนื่อย และย่อมไม่ถูกรบกวนด้วยความสงสัย. เพราะเหตุนั้น การบัญญัติสิกขาบทจึงเป็นไปเพื่อการอยู่ผาสุกของภิกษุเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง การข่มบุคคลผู้ทุมมังกุ (ผู้ทุศีล) นั่นแหละ เป็นการอยู่ผาสุกของภิกษุผู้เปสละเหล่านี้. เพราะอาศัยบุคคลผู้ทุศีลแล้ว อุโบสถย่อมไม่ตั้งอยู่ ปวารณาย่อมไม่ตั้งอยู่ สังฆกรรมอื่น ๆ ย่อมไม่เป็นไป ความสามัคคีย่อมไม่มี ภิกษุทั้งหลายย่อมไม่สามารถตั้งใจศึกษาเล่าเรียน สอบถามกรรมฐานเป็นต้นได้. แต่เมื่อข่มบุคคลผู้ทุศีลแล้ว ภัยพิบัติทั้งหมดนี้ย่อมไม่มี. จากนั้น ภิกษุผู้เปสละทั้งหลายย่อมอยู่ผาสุก. ด้วยประการฉะนี้ ความหมายในคำว่า “เปสลานัง ภิกขูนัง ผาสุวิหารายะ” พึงทราบได้สองนัย.

Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāyāti diṭṭhadhammikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena tasmiññeva attabhāve pattabbā pāṇippahāra-daṇḍappahāra-hatthaccheda-pādaccheda-akitti-ayasavippaṭisārādayo dukkhavisesā. Iti imesaṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya pidhānāya āgamanamaggathakanāyāti attho.

คำว่า เพื่อสำรวมอาสวะอันเป็นไปในปัจจุบันนี้ หมายถึง ทุกข์พิเศษทั้งหลายมี การถูกทุบตีด้วยมือ การถูกตีด้วยไม้ การถูกตัดมือ การถูกตัดเท้า การไม่มีชื่อเสียง การไม่มีบริวาร และความเดือดร้อนใจ เป็นต้น ที่ภิกษุผู้ไม่สำรวมพึงได้รับในอัตภาพนั้นเอง. อธิบายว่า เพื่อสำรวม เพื่อปิดกั้น เพื่อปิดทางมาแห่งอาสวะอันเป็นไปในปัจจุบันเหล่านี้.

Samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyāti samparāyikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena katapāpakammamūlakā samparāye narakādīsu pattabbā dukkhavisesā, tesaṃ paṭighātatthāya paṭippassambhanatthāya vūpasamatthāyāti vuttaṃ hoti.

คำว่า เพื่อกำจัดอาสวะอันเป็นไปในภพหน้า หมายถึง ทุกข์พิเศษทั้งหลายที่ภิกษุผู้ไม่สำรวมมีกรรมชั่วที่ทำแล้วเป็นรากเหง้า พึงได้รับในภพหน้า เช่น ในนรกเป็นต้น. เป็นอันกล่าวไว้ว่า เพื่อประโยชน์แก่การกำจัด เพื่อประโยชน์แก่การสงบระงับ และเพื่อประโยชน์แก่การสงบระงับไม่ให้เกิดขึ้นอีกซึ่งอาสวะเหล่านั้น.

Appasannānaṃ pasādāyāti sikkhāpadapaññattiyā hi sati sikkhāpadapaññattiṃ ñatvā vā yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū disvā vā yepi appasannā paṇḍitamanussā, te ‘‘yāni vata loke mahājanassa rajjana-dussana-muyhanaṭṭhānāni, tehi ime samaṇā sakyaputtiyā ārakā viratā viharanti, dukkaraṃ vata karonti, bhāriyaṃ vata karontī’’ti pasādaṃ āpajjanti, vinayapiṭake potthakaṃ disvā micchādiṭṭhika-tivedī brāhmaṇo viya. Tena vuttaṃ – ‘‘appasannānaṃ pasādāyā’’ti.

คำว่า เพื่อความเลื่อมใสของบุคคลผู้ยังไม่เลื่อมใสนี้ อธิบายว่า เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท มนุษย์ผู้มีปัญญาเหล่าใดที่ยังไม่เลื่อมใส เมื่อรู้สิกขาบทที่บัญญัติแล้ว หรือเห็นภิกษุทั้งหลายผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่บัญญัติไว้ ก็ย่อมเกิดความเลื่อมใสว่า 'โอหนอ สมณะศากยบุตรเหล่านี้ ย่อมอยู่ห่างไกลจากอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ความขัดเคือง และความหลงของมหาชนในโลก ย่อมทำสิ่งที่ทำได้ยากหนอ ย่อมทำสิ่งที่หนักหนอ' เหมือนพราหมณ์ผู้มีมิจฉาทิฏฐิและเป็นผู้รู้ไตรเพท เห็นคัมภีร์ในพระวินัยปิฎกแล้วย่อมเกิดความเลื่อมใส ฉะนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เพื่อความเลื่อมใสของบุคคลผู้ยังไม่เลื่อมใส'.

Pasannānaṃ bhiyyobhāvāyāti yepi sāsane pasannā kulaputtā tepi sikkhāpadapaññattiṃ ñatvā yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū vā disvā ‘‘aho ayyā dukkarakārino, ye yāvajīvaṃ ekabhattaṃ brahmacariyaṃ vinayasaṃvaraṃ anupālentī’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdanti. Tena vuttaṃ – ‘‘pasannānaṃ bhiyyobhāvāyā’’ti.

คำว่า เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของบุคคลผู้เลื่อมใสแล้วนี้ อธิบายว่า กุลบุตรเหล่าใดที่เลื่อมใสในพระศาสนาแล้ว กุลบุตรเหล่านั้นเมื่อรู้สิกขาบทที่บัญญัติแล้ว หรือเห็นภิกษุทั้งหลายผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่บัญญัติไว้ ก็ย่อมเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปว่า 'โอหนอ พระคุณเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ทำสิ่งที่ทำได้ยากหนอ ผู้ใดรักษาพรหมจรรย์ มีการนอนผู้เดียว มีการฉันหนเดียว และวินัยสังวรตลอดชีวิต' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของบุคคลผู้เลื่อมใสแล้ว'.

Saddhammaṭṭhitiyāti tividho saddhammo – pariyattisaddhammo, paṭipattisaddhammo, adhigamasaddhammoti. Tattha piṭakattayasaṅgahitaṃ sabbampi buddhavacanaṃ ‘‘pariyattisaddhammo’’ nāma. Terasa dhutaguṇā, cuddasa khandhakavattāni, dveasīti mahāvattāni, sīlasamādhivipassanāti [Pg.190] ayaṃ ‘‘paṭipattisaddhammo’’ nāma. Cattāro ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni nibbānañcāti ayaṃ ‘‘adhigamasaddhammo’’ nāma. So sabbopi yasmā sikkhāpadapaññattiyā sati bhikkhū sikkhāpadañca tassa vibhaṅgañca tadatthajotanatthaṃ aññañca buddhavacanaṃ pariyāpuṇanti, yathāpaññattañca paṭipajjamānā paṭipattiṃ pūretvā paṭipattiyā adhigantabbaṃ lokuttaradhammaṃ adhigacchanti, tasmā sikkhāpadapaññattiyā ciraṭṭhitiko hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘saddhammaṭṭhitiyā’’ti.

คำว่า เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรมนี้ พระสัทธรรมมีสามอย่าง คือ พระปริยัติสัทธรรม พระปฏิปัตติสัทธรรม และพระอธิคมสัทธรรม. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น พระพุทธพจน์ทั้งหมดที่สงเคราะห์ด้วยพระไตรปิฎก ชื่อว่า 'พระปริยัติสัทธรรม'. ธุดงค์ ๑๓, วัตรในขันธกะ ๑๔, มหาวัตร ๘๒, ศีล สมาธิ วิปัสสนา ทั้งหมดนี้ ชื่อว่า 'พระปฏิปัตติสัทธรรม'. อริยมรรค ๔, สามัญญผล ๔ และพระนิพพาน ทั้งหมดนี้ ชื่อว่า 'พระอธิคมสัทธรรม'. พระสัทธรรมทั้งหมดนั้น เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท ภิกษุทั้งหลายย่อมเล่าเรียนสิกขาบทและวิภังค์ของสิกขาบทนั้น และพระพุทธพจน์อื่นเพื่อประโยชน์แก่การทำให้เนื้อความของสิกขาบทนั้นปรากฏ และเมื่อปฏิบัติอยู่ตามที่บัญญัติไว้ ย่อมบำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุโลกุตตรธรรมอันเป็นพระปฏิเวธสัทธรรมด้วยปฏิปทา. เพราะเหตุนั้น การบัญญัติสิกขาบทจึงเป็นเหตุให้พระสัทธรรมตั้งอยู่ได้นาน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม'.

Vinayānuggahāyāti sikkhāpadapaññattiyā hi sati saṃvaravinayo ca pahānavinayo ca samathavinayo ca paññattivinayo cāti catubbidhopi vinayo anuggahito hoti upatthambhito sūpatthambhito. Tena vuttaṃ – ‘‘vinayānuggahāyā’’ti.

คำว่า เพื่ออนุเคราะห์พระวินัยนี้ อธิบายว่า เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท พระวินัยทั้งสี่อย่าง คือ สังวรวินัย ปหานวินัย สมถวินัย และปัญญัตติวินัย ย่อมได้รับการอนุเคราะห์ ได้รับการอุปถัมภ์ ได้รับการอุปถัมภ์อย่างดี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เพื่ออนุเคราะห์พระวินัย'.

Sabbāneva cetāni padāni ‘‘sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti iminā vacanena saddhiṃ yojetabbāni. Tatrāyaṃ paṭhamapacchimapadayojanā – ‘‘saṅghasuṭṭhutāya sikkhāpadaṃ paññapessāmi, vinayānuggahāya sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti.

บทเหล่านี้ทั้งหมดพึงประกอบเข้ากับคำว่า 'เราจักบัญญัติสิกขาบท' นี้. ในการประกอบนั้น การประกอบบทแรกและบทสุดท้ายมีดังนี้ คือ 'เราจักบัญญัติสิกขาบทเพื่อความดีงามแห่งสงฆ์, เราจักบัญญัติสิกขาบทเพื่ออนุเคราะห์พระวินัย'.

Api cettha yaṃ saṅghasuṭṭhu taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghaphāsu taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti evaṃ saṅkhalikanayaṃ; yaṃ saṅghasuṭṭhu taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghasuṭṭhu taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti evañca ekekapadamūlikaṃ dasakkhattuṃ yojanaṃ katvā yaṃ vuttaṃ parivāre (pari. 334) –

อนึ่ง ในบททั้งหลายมีคำว่า 'เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์' เป็นต้นนี้ คำว่า 'สิ่งใดเป็นความดีงามแห่งสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นความผาสุกแห่งสงฆ์, สิ่งใดเป็นความผาสุกแห่งสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นไปเพื่อข่มบุคคลผู้กระด้าง' ดังนี้ เป็นนัยแห่งการเชื่อมโยงกันเป็นลูกโซ่; และคำว่า 'สิ่งใดเป็นความดีงามแห่งสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นความผาสุกแห่งสงฆ์, สิ่งใดเป็นความดีงามแห่งสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นไปเพื่อข่มบุคคลผู้กระด้าง' ดังนี้ เป็นการประกอบบทแต่ละบทเป็นรากฐานสิบครั้ง. คำใดที่พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ในพระปริวารปาฬิว่า –

‘‘Atthasataṃ dhammasataṃ, dve ca niruttisatāni;

Cattāri ñāṇasatāni, atthavase pakaraṇe’’ti.

ประโยชน์ร้อยหนึ่ง เหตุร้อยหนึ่ง นิรุตติสองร้อย และญาณสี่ร้อย ย่อมมีในอรรถวสนัยแห่งปกรณ์.

Taṃ sabbaṃ veditabbaṃ. Taṃ panetaṃ yasmā parivāreyeva āvi bhavissati, tasmā idha na vaṇṇitanti.

คำทั้งหมดนั้นพึงทราบ. อนึ่ง เพราะคำทั้งหมดนั้นจักปรากฏชัดในพระปริวารนั้นเอง เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่อธิบายในที่นี้.

Evaṃ sikkhāpadapaññattiyā ānisaṃsaṃ dassetvā tasmiṃ sikkhāpade bhikkhūhi kattabbakiccaṃ dīpento ‘‘evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti āha. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhikkhave, imaṃ pana mayā iti sandassitānisaṃsaṃ sikkhāpadaṃ evaṃ pātimokkhuddese uddiseyyātha ca pariyāpuṇeyyātha ca dhāreyyātha ca aññesañca vāceyyāthāti. Atirekānayanattho [Pg.191] hi ettha ca saddo, tenāyamattho ānīto hotīti.

เมื่อทรงแสดงอานิสงส์ของการบัญญัติสิกขาบทดังนี้แล้ว ทรงประสงค์จะแสดงกิจที่ภิกษุทั้งหลายพึงทำในสิกขาบทนั้น จึงตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงแสดงสิกขาบทนี้อย่างนี้'. เป็นอันกล่าวอะไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงสิกขาบทนี้ที่มีอานิสงส์อันเราแสดงไว้ดีแล้วด้วยลำดับมีคำว่า 'เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์' เป็นต้นนี้ ในการแสดงปาติโมกข์อย่างนี้ด้วย, จงเล่าเรียนด้วย, จงทรงจำด้วย, และจงให้ผู้อื่นกล่าวหรือสอนด้วย. จริงอยู่ ศัพท์ว่า 'จ' ในบทว่า 'อุททิเสยยาถะ จะ' นี้ มีความหมายว่านำอรรถที่เกินจากที่กล่าวโดยตรงมา. เพราะเหตุนั้น อรรถมีคำว่า 'การเล่าเรียน' เป็นต้นนี้จึงถูกนำมา ดังนี้.

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘imaṃ sikkhāpada’’nti taṃ dassento ‘‘yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, pārājiko hoti asaṃvāso’’ti āha. Evaṃ mūlacchejjavasena daḷhaṃ katvā paṭhamapārājike paññatte aparampi anupaññattatthāya makkaṭīvatthu udapādi. Tassuppattidīpanatthametaṃ vuttaṃ – evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotīti. Tassattho – bhagavatā bhikkhūnaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ evaṃ paññattaṃ hoti ca, idañca aññaṃ vatthu udapādīti.

บัดนี้ เมื่อทรงแสดงสิกขาบทที่ตรัสไว้ว่า 'สิกขาบทนี้' จึงตรัสว่า 'อนึ่ง ภิกษุใดเสพเมถุนธรรม ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก ไม่ใช่ผู้ร่วมสังวาส'. เมื่อปฐมปาราชิกสิกขาบทถูกบัญญัติให้มั่นคงด้วยอำนาจแห่งการตัดรากถอนโคนในพระศาสนาแล้ว เรื่องนางมักกะฏีก็เกิดขึ้นอีกเพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติอนุบัญญัติ. เพื่อแสดงความเป็นมาของเรื่องนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า 'สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้'. อรรถของคำพูดมีคำว่า 'เอวัญจิทัง ภะคะวะตา' เป็นต้นนั้น พึงทราบด้วยนัยที่จะกล่าวต่อไปนี้ คือ สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ด้วย และเรื่องนางมักกะฏีนี้ก็เกิดขึ้นอีกด้วย ดังนี้.

Paṭhamapaññattikathā niṭṭhitā.

เรื่องปฐมบัญญัติจบแล้ว.

Sudinnabhāṇavāraṃ niṭṭhitaṃ.

สุทินนภาณวารจบแล้ว.

Makkaṭīvatthukathā

เรื่องนางมักกะฏี

40. Idāni yaṃ taṃ aññaṃ vatthu uppannaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – makkaṭiṃ āmisenāti mahāvane bhikkhūnaṃ khantimettādiguṇānubhāvena nirāsaṅkacittā bahū migamorakukkuṭamakkaṭādayo tiracchānā padhānāgāraṭṭhānesu vicaranti. Tatra ekaṃ makkaṭiṃ āmisena yāgubhattakhajjakādinā upalāpetvā, saṅgaṇhitvāti vuttaṃ hoti. Tassāti bhummavacanaṃ. Paṭisevatīti pacurapaṭisevano hoti; pacuratthe hi vattamānavacanaṃ. So bhikkhūti so methunadhammapaṭisevanako bhikkhu. Senāsanacārikaṃ āhiṇḍantāti te bhikkhū āgantukā buddhadassanāya āgatā pātova āgantukabhattāni labhitvā katabhattakiccā bhikkhūnaṃ nivāsanaṭṭhānāni passissāmāti vicariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘senāsanacārikaṃ āhiṇḍantā’’ti. Yena te bhikkhū tenupasaṅkamīti tiracchānagatā nāma ekabhikkhunā saddhiṃ vissāsaṃ katvā aññesupi tādisaññeva cittaṃ uppādenti. Tasmā sā makkaṭī yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ca attano vissāsikabhikkhusseva tesampi taṃ vikāraṃ dassesi.

๔๐. บัดนี้ เพื่อแสดงเรื่องอื่นที่เกิดขึ้นแล้ว พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “เตน โข ปน สมเยน” เป็นต้น ในคำนั้น นี้คืออรรถาธิบายบทที่ไม่ง่าย คำว่า “มักกฏิํ อามิเสน” (ด้วยอามิสซึ่งนางลิง) หมายถึง ในป่าใหญ่ สัตว์เดรัจฉานจำนวนมาก มีกวาง นกยูง ไก่ ลิง เป็นต้น มีจิตปราศจากความสงสัย หรือปราศจากความรังเกียจ กล้าหาญ ด้วยอานุภาพแห่งคุณมีขันติและเมตตาเป็นต้นของภิกษุทั้งหลาย ย่อมเที่ยวไปในที่ตั้งแห่งเรือนกรรมฐาน ในบรรดาสัตว์เดรัจฉานเหล่านั้น นางลิงตัวหนึ่งถูกล่อลวงด้วยอามิสมีข้าวต้ม ข้าว และของขบเคี้ยวเป็นต้น ชื่อว่า “อุปลาเปตฺวา สงฺคณฺหิตฺวา” (ล่อลวงแล้ว ชักชวนแล้ว) คำว่า “ตสฺสา” เป็นสัตตมีวิภัตติ คำว่า “ปฏิเสวติ” หมายถึง ผู้เสพเป็นประจำ เพราะในอรรถว่า “เป็นประจำ” ย่อมเป็นวัตตมานวิภัตติ คำว่า “โส ภิกฺขุ” หมายถึง ภิกษุผู้เสพเมถุนธรรมนั้น คำว่า “เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑนฺตา” (เที่ยวไปในเสนาสนะ) หมายถึง ภิกษุเหล่านั้นเป็นอาคันตุกะ มาเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้า ได้รับภัตตาหารสำหรับอาคันตุกะตั้งแต่เช้าตรู่ ทำกิจภัตตาหารเสร็จแล้ว คิดว่า “เราจักดูที่อยู่ของภิกษุทั้งหลาย” แล้วจึงเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า “เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑนฺตา” คำว่า “เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ” (เข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น) หมายถึง สัตว์เดรัจฉานทั้งหลาย เมื่อทำความคุ้นเคยกับภิกษุรูปหนึ่งแล้ว ย่อมยังจิตเช่นนั้นเองให้เกิดขึ้นในภิกษุรูปอื่น ๆ ด้วย เพราะเหตุนั้น นางลิงนั้นจึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น และเมื่อเข้าไปหาแล้ว ก็แสดงอาการวิปริตนั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น เหมือนแสดงแก่ภิกษุผู้คุ้นเคยของตนเอง

Cheppanti naṅguṭṭhaṃ. Oḍḍīti abhimukhaṃ ṭhapesi. Nimittampi akāsīti yena niyāmena yāya kiriyāya methunādhippāyaṃ te jānanti taṃ akāsīti attho[Pg.192]. So bhikkhūti yassāyaṃ vihāro. Ekamantaṃ nilīyiṃsūti ekasmiṃ okāse paṭicchannā acchiṃsu.

คำว่า “เจปฺปนฺติ” หมายถึง กระดิกหาง คำว่า “โอฑฺฑี” หมายถึง ตั้งไว้ตรงหน้า คำว่า “นิมิตฺตมฺปิ อกาสิ” (ทำนิมิตด้วย) หมายถึง นางลิงนั้นได้ทำนิมิตที่ทำให้ภิกษุเหล่านั้นรู้ความประสงค์ในเมถุน หรือความต้องการเสพเมถุนได้ด้วยอาการใด ด้วยกิริยาใด นี้คืออรรถะ คำว่า “โส ภิกฺขุ” หมายถึง ภิกษุผู้เป็นเจ้าของวิหารนี้ คำว่า “เอกมนฺตํ นิลียึสุ” (ซ่อนตัวอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง) หมายถึง ซ่อนตัวอยู่ในที่แห่งหนึ่ง

41. Saccaṃ, āvusoti sahoḍḍhaggahito coro viya paccakkhaṃ disvā coditattā ‘‘kiṃ vā mayā kata’’ntiādīni vattuṃ asakkonto ‘‘saccaṃ, āvuso’’ti āha. Nanu, āvuso, tatheva taṃ hotīti āvuso yathā manussitthiyā, nanu tiracchānagatitthiyāpi taṃ sikkhāpadaṃ tatheva hoti. Manussitthiyāpi hi dassanampi gahaṇampi āmasanampi phusanampi ghaṭṭanampi duṭṭhullameva. Tiracchānagatitthiyāpi taṃ sabbaṃ duṭṭhullameva. Ko ettha viseso? Alesaṭṭhāne tvaṃ lesaṃ oḍḍesīti.

๔๑. คำว่า “สจฺจํ อาวุโส” (จริง ท่านผู้มีอายุ) หมายถึง เพราะถูกว่ากล่าวโดยเห็นประจักษ์ เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมของกลาง จึงไม่สามารถจะกล่าวคำว่า “เราทำอะไรไป” เป็นต้นได้ จึงกล่าวว่า “จริง ท่านผู้มีอายุ” คำว่า “นนุ (ป) โหติ” (ก็ไม่เป็นเช่นนั้นหรือ) หมายถึง ท่านผู้มีอายุ ก็เหมือนกับว่าสิกขาบทนั้นย่อมมีแก่สตรีมนุษย์ สิกขาบทนั้นย่อมมีแก่สตรีเดรัจฉานด้วยเช่นกัน อนึ่ง การมองด้วยราคะ การจับ การลูบคลำ การสัมผัส การกระทบกระแทกอย่างแรง แม้แก่สตรีมนุษย์ ก็เป็นสิ่งหยาบคายเท่านั้น แม้แก่สตรีเดรัจฉาน การจับเป็นต้นทั้งหมดนั้น ก็เป็นสิ่งหยาบคายเท่านั้น ในการเสพสตรีมนุษย์และนางลิงนี้ มีอะไรแตกต่างกันเล่า ท่านย่อมยกข้ออ้างขึ้นในที่ที่ไม่ควรยกข้ออ้างขึ้น ดังนี้

42. Antamaso tiracchānagatāyapi pārājiko hoti asaṃvāsoti tiracchānagatāyapi methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā pārājiko yeva hotīti daḷhataraṃ sikkhāpadamakāsi. Duvidhañhi sikkhāpadaṃ – lokavajjaṃ, paṇṇattivajjañca. Tattha yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ nāma. Sesaṃ paṇṇattivajjaṃ. Tattha lokavajje anupaññatti uppajjamānā rundhantī dvāraṃ pidahantī sotaṃ pacchindamānā gāḷhataraṃ karontī uppajjati, aññatra adhimānā, aññatra supinantāti ayaṃ pana vītikkamābhāvā abbohārikattā ca vuttā. Paṇṇattivajje akate vītikkame uppajjamānā sithilaṃ karontī mocentī dvāraṃ dadamānā aparāparampi anāpattiṃ kurumānā uppajjati, gaṇabhojanaparamparabhojanādīsu anupaññattiyo viya. ‘‘Antamaso taṅkhaṇikāyapī’’ti evarūpā pana kate vītikkame uppannattā paññattigatikāva hoti. Idaṃ pana paṭhamasikkhāpadaṃ yasmā lokavajjaṃ, na paṇṇattivajjaṃ; tasmā ayamanupaññatti rundhantī dvāraṃ pidahantī sotaṃ pacchindamānā gāḷhataraṃ karontī uppajji.

๔๒. คำว่า “อนฺตมโส อสํวาส” (แม้ที่สุด ไม่เป็นผู้ร่วมสังวาส) หมายถึง แม้เสพเมถุนธรรมกับสตรีเดรัจฉาน ก็เป็นผู้ขาดจากความเป็นสมณะเท่านั้น จึงทรงบัญญัติสิกขาบทให้เข้มงวดยิ่งขึ้น อนึ่ง สิกขาบทมี ๒ อย่าง คือ โลกวัชชะ (โทษทางโลก) และ ปัณณัตติวัชชะ (โทษทางบัญญัติ) ในบรรดาสิกขาบท ๒ อย่างนั้น สิกขาบทใดที่จิตในส่วนที่มีเจตนาเป็นอกุศลเท่านั้น สิกขาบทนั้นชื่อว่า โลกวัชชะ สิกขาบทที่เหลือชื่อว่า ปัณณัตติวัชชะ ในโลกวัชชะ อนุบัญญัติที่เกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยขัดขวางการล่วงละเมิด ปิดประตูแห่งการล่วงละเมิด ตัดกระแสแห่งการล่วงละเมิด และทำให้เข้มงวดยิ่งขึ้น ส่วนอนุบัญญัติที่ว่า “เว้นจากความสำคัญผิด เว้นจากฝันไป” นี้ ตรัสไว้เพราะไม่มีการล่วงละเมิด และเพราะไม่จัดเป็นองค์แห่งอาบัติ ในปัณณัตติวัชชะ อนุบัญญัติที่เกิดขึ้นก่อนที่จะมีการล่วงละเมิด ย่อมเกิดขึ้นโดยทำให้หย่อนลง คลายสิ่งที่ผูกไว้ เปิดประตูแห่งการล่วงละเมิด และทำให้ไม่มีอาบัติซ้ำแล้วซ้ำอีก เหมือนอนุบัญญัติในเรื่องคณโภชนะ ปรัมปรโภชนะ เป็นต้น ส่วนอนุบัญญัติเช่น “อนฺตมโส ตงฺขณิกายปิ” (แม้ที่สุดแก่หญิงที่อยู่ชั่วขณะ) นี้ เพราะเกิดขึ้นเมื่อมีการล่วงละเมิดแล้ว จึงเป็นไปตามบัญญัติเดิมเท่านั้น แต่ปฐมปาราชิกสิกขาบทนี้ เพราะเป็นโลกวัชชะ ไม่ใช่ปัณณัตติวัชชะ เพราะเหตุนั้น อนุบัญญัตินี้จึงเกิดขึ้นโดยขัดขวาง ปิดประตู ตัดกระแส และทำให้เข้มงวดยิ่งขึ้น

Evaṃ dvepi vatthūni sampiṇḍetvā mūlacchejjavasena daḷhataraṃ katvā paṭhamapārājike paññatte aparampi anupaññattatthāya vajjiputtakavatthu udapādi. Tassuppattidassanatthametaṃ vuttaṃ – ‘‘evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotī’’ti[Pg.193]. Tassattho – bhagavatā bhikkhūnaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ evaṃ paññattaṃ hoti ca idañca aññampi vatthu udapādīti.

เมื่อรวบรวมเรื่องทั้งสอง คือเรื่องสุทินน์และเรื่องนางลิงเข้าด้วยกันอย่างนี้ และทำให้เข้มงวดยิ่งขึ้นโดยเป็นไปเพื่อการตัดรากเหง้าในพระศาสนา เมื่อปฐมปาราชิกถูกบัญญัติแล้ว เรื่องวัชชีบุตรซึ่งเป็นเรื่องอื่นจากสองเรื่องนั้น ก็เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่อนุบัญญัติอีก เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของเรื่องวัชชีบุตรนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “เอวญฺจิทํ ภควตา ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ โหติ” (สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้) อรรถะของคำว่า “เอวญฺจิทํ ภควตา” เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า “สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ และเรื่องวัชชีบุตรนี้ซึ่งเป็นเรื่องอื่นก็เกิดขึ้นแล้ว”

Makkaṭīvatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องนางลิงจบแล้ว

Santhatabhāṇavāro

สันถตภาณวาร

Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā

อรรถาธิบายเรื่องวัชชีบุตร

43-44. Idāni yaṃ taṃ aññampi vatthu uppannaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādimāha. Tatrāpi ayamanuttānapadavaṇṇanā – vesālikāti vesālivāsino. Vajjiputtakāti vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā. Sāsane kira yo yo upaddavo ādīnavo abbudamuppajji, sabbaṃ taṃ vajjiputtake nissāya. Tathā hi devadattopi vajjiputtake pakkhe labhitvā saṅghaṃ bhindi. Vajjiputtakā eva ca vassasataparinibbute bhagavati uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpesuṃ. Imepi tesaṃ yeva ekacce evaṃ paññattepi sikkhāpade yāvadatthaṃ bhuñjiṃsu…pe… methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsūti.

๔๓-๔๔. บัดนี้ เพื่อแสดงเรื่องอื่นที่เกิดขึ้นแล้วอีก พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “เตน โข ปน สมเยน” เป็นต้น ในคำว่า “เตน โข ปน สมเยน” เป็นต้นนั้น นี้คืออรรถาธิบายบทที่ไม่ง่าย คำว่า “เวสาลีกา” หมายถึง ชาวเมืองเวสาลี คำว่า “วัชชีปุตฺตกา” หมายถึง บุตรของตระกูลทั้งหลายในแคว้นวัชชี ในเมืองเวสาลี อนึ่ง ภัยพิบัติใด ๆ โทษใด ๆ การกระทำลับ ๆ ล่อ ๆ ใด ๆ ที่เกิดขึ้นในพระศาสนา เรื่องทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นโดยอาศัยวัชชีบุตรทั้งหลาย ข้อนั้นจริงอยู่ แม้พระเทวทัตก็ได้วัชชีบุตรทั้งหลายเป็นพวก แล้วทำลายสงฆ์ และวัชชีบุตรทั้งหลายนั่นเอง เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไปแล้ว ๑๐๐ ปี ก็ได้แสดงพระสัทธรรมให้เป็นอธรรม และพระวินัยให้เป็นอวินัย แม้ภิกษุเหล่านี้บางรูปในบรรดาวัชชีบุตรเหล่านั้น เมื่อสิกขาบทถูกบัญญัติไว้อย่างนี้แล้ว ก็ยังฉันตามความพอใจ... (ละไว้)... เสพเมถุนธรรม ดังนี้

Ñātibyasanenapīti ettha asanaṃ byasanaṃ vikkhepo viddhaṃsanaṃ vināsoti sabbametaṃ ekatthaṃ. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, tena ñātibyasanena, rājadaṇḍabyādhimaraṇavippavāsanimittena ñātivināsenāti attho. Esa nayo dutiyapadepi. Tatiyapade pana ārogyavināsako rogo eva rogabyasanaṃ. So hi ārogyaṃ byasati vikkhipati vināsetīti byasanaṃ. Rogova byasanaṃ rogabyasanaṃ, tena rogabyasanena. Phuṭṭhāti adhipannā abhibhūtā samannāgatāti attho.

ในบทว่า ญาติพยสเนนาปีติ นี้ คำว่า อสนะ พยสนะ วิเขปะ วิทธังสนะ วินาสะ ทั้งหมดนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ความพินาศของญาติ ชื่อว่า ญาติพยสนะ ด้วยญาติพยสนะนั้น อธิบายว่า ด้วยความพินาศของญาติ อันมีเหตุคือราชทัณฑ์ พยาธิ มรณะ และการพลัดพราก ในบทที่สอง (โภคพยสเนนาปีติ) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ส่วนในบทที่สาม (โรคพยสเนนาปีติ) โรคที่ทำลายความไม่มีโรค (สุขภาพ) นั่นแหละ ชื่อว่า โรคพยสนะ เพราะโรคย่อมทำลาย ย่อมทำให้กระจัดกระจาย ย่อมทำให้พินาศซึ่งความไม่มีโรค จึงชื่อว่า พยสนะ โรคนั่นแหละคือพยสนะ ชื่อว่า โรคพยสนะ ด้วยโรคพยสนะนั้น อธิบายว่า ถูกครอบงำ ถูกข่มเหง ถึงพร้อมแล้ว

Na mayaṃ, bhante ānanda, buddhagarahinoti bhante ānanda, mayaṃ na buddhaṃ garahāma, na buddhassa dosaṃ dema. Na dhammagarahino, na saṅghagarahino. Attagarahino mayanti attānameva mayaṃ garahāma, attano dosaṃ dema. Alakkhikāti nissirikā. Appapuññāti parittapuññā. Vipassakā kusalānaṃ dhammānanti ye aṭṭhatiṃsārammaṇesu vibhattā kusalā dhammā, tesaṃ vipassakā; tato tato ārammaṇato vuṭṭhāya teva dhamme vipassamānāti [Pg.194] attho. Pubbarattāpararattanti rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ, rattiyā aparaṃ apararattaṃ, paṭhamayāmañca pacchimayāmañcāti vuttaṃ hoti. Bodhipakkhikānanti bodhissa pakkhe bhavānaṃ, arahattamaggañāṇassa upakārakānanti attho. Bhāvanānuyoganti vaḍḍhanānuyogaṃ. Anuyuttā vihareyyāmāti gihipalibodhaṃ āvāsapalibodhañca pahāya vivittesu senāsanesu yuttapayuttā anaññakiccā vihareyyāma.

ในบทว่า ข้าแต่ท่านพระอานนท์ พวกข้าพระองค์มิได้ติเตียนพระพุทธเจ้า ดังนี้ ข้าแต่ท่านพระอานนท์ พวกข้าพระองค์มิได้ติเตียนพระพุทธเจ้า มิได้ให้โทษแก่พระพุทธเจ้า มิได้ติเตียนพระธรรม มิได้ติเตียนพระสงฆ์ ในบทว่า พวกข้าพระองค์ติเตียนตนเอง ดังนี้ พวกข้าพระองค์ติเตียนตนเองเท่านั้น ให้โทษแก่ตนเอง ในบทว่า อลักขิกา (ผู้ไม่มีโชค) ดังนี้ คือ ผู้ไม่มีสิริ ในบทว่า อัปปปุญญา (ผู้มีบุญน้อย) ดังนี้ คือ ผู้มีบุญน้อย ในบทว่า วิปัสสกา กุสลานัง ธัมมานัง (ผู้เห็นแจ้งซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย) ดังนี้ อธิบายว่า กุศลธรรมทั้งหลายที่จำแนกอยู่ในอารมณ์ ๓๘ ประการนั้น พวกข้าพระองค์เป็นผู้เห็นแจ้งซึ่งกุศลธรรมเหล่านั้น คือ ออกจากอารมณ์นั้นๆ แล้วเห็นแจ้งซึ่งธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ในบทว่า ปุพพรัตตาปรรัตตัง (ในปฐมยามและปัจฉิมยาม) ดังนี้ หมายถึง ส่วนเบื้องต้นของราตรี คือ ปุพพรัตตะ ส่วนเบื้องปลายของราตรี คือ อปรรัตตะ กล่าวคือ ปฐมยามและปัจฉิมยาม ในบทว่า โพธิปักขิกานัง (แห่งธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งโพธิ) ดังนี้ อธิบายว่า ธรรมทั้งหลายที่อยู่ในฝ่ายแห่งโพธิ คือ ธรรมที่เกื้อกูลแก่อรหัตตมรรคญาณ ในบทว่า ภาวนานุโยคัง (การประกอบความเพียรในการเจริญ) ดังนี้ คือ การประกอบความเพียรในการเพิ่มพูน ในบทว่า อนุยุตตา วิหเรยยามะ (พึงอยู่ด้วยการประกอบความเพียร) ดังนี้ หมายถึง พวกข้าพระองค์พึงละเครื่องกังวลของคฤหัสถ์และเครื่องกังวลของอาวาสแล้ว อยู่ในเสนาสนะที่สงัด เป็นผู้ประกอบความเพียรอย่างยิ่ง ไม่มีกิจอื่น

Evamāvusoti thero etesaṃ āsayaṃ ajānanto idaṃ nesaṃ mahāgajjitaṃ sutvā ‘‘sace ime īdisā bhavissanti, sādhū’’ti maññamāno ‘‘evamāvuso’’ti sampaṭicchi. Aṭṭhānametaṃ anavakāsoti ubhayampetaṃ kāraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Kāraṇañhi yasmā tattha tadāyattavuttibhāvena phalaṃ tiṭṭhati. Yasmā cassa taṃ okāso hoti tadāyattavuttibhāvena, tasmā ‘‘ṭhānañca avakāso cā’’ti vuccati, taṃ paṭikkhipanto āha – ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso’’ti. Etaṃ ṭhānaṃ vā okāso vā natthi. Yaṃ tathāgatoti yena tathāgato vajjīnaṃ vā…pe… samūhaneyya, taṃ kāraṇaṃ natthīti attho. Yadi hi bhagavā etesaṃ ‘‘labheyyāma upasampada’’nti yācantānaṃ upasampadaṃ dadeyya, evaṃ sante ‘‘pārājiko hoti asaṃvāso’’ti paññattaṃ samūhaneyya. Yasmā panetaṃ na samūhanati, tasmā ‘‘aṭṭhānameta’’ntiādimāha.

ในบทว่า เอวามะวุโส (เออ ท่านผู้มีอายุ) ดังนี้ พระเถระไม่ทราบอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้น ได้ฟังเสียงบันลืออันยิ่งใหญ่ของภิกษุเหล่านั้นแล้ว คิดว่า "ถ้าภิกษุเหล่านี้จะเป็นเช่นนี้จริง ก็ดีแล้ว" จึงรับว่า "เออ ท่านผู้มีอายุ" บทว่า อัฏฐานเมตัง อนวกาโส (ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส) ทั้งสองบทนี้ เป็นคำปฏิเสธเหตุ เพราะเหตุว่า ผลย่อมตั้งอยู่ได้ในเหตุนั้น ด้วยความเป็นไปอันอาศัยเหตุนั้น และเพราะเหตุนั้นเป็นโอกาสของผล ด้วยความเป็นไปอันอาศัยเหตุนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ฐานะและโอกาส" เมื่อทรงปฏิเสธเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อานนท์ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส" ฐานะหรือโอกาสนี้ไม่มี ในบทว่า ยัญตถาคโต (ที่พระตถาคต) ดังนี้ อธิบายว่า เหตุที่พระตถาคตพึงถอนสิกขาบทปาราชิกที่บัญญัติไว้เพราะชาววัชชี หรือบุตรของชาววัชชีนั้น ไม่มี หากพระผู้มีพระภาคพึงประทานอุปสมบทแก่ภิกษุเหล่านั้นที่ทูลขอว่า "ขอพวกข้าพระองค์พึงได้อุปสมบทเถิด" เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เท่ากับทรงถอนสิกขาบทที่บัญญัติไว้ว่า "เป็นปาราชิก ไม่เป็นผู้ร่วมสังวาส" แต่เพราะพระองค์ไม่ทรงถอนสิกขาบทนี้ ฉะนั้นจึงตรัสคำว่า "อัฏฐานเมตัง" เป็นต้น

So āgato na upasampādetabboti ‘‘yadi hi evaṃ āgato upasampadaṃ labheyya, sāsane agāravo bhaveyya. Sāmaṇerabhūmiyaṃ pana ṭhito sagāravo ca bhavissati, attatthañca karissatī’’ti ñatvā anukampamāno bhagavā āha – ‘‘so āgato na upasampādetabbo’’ti. So āgato upasampādetabboti evaṃ āgato bhikkhubhāve ṭhatvā avipannasīlatāya sāsane sagāravo bhavissati, so sati upanissaye nacirasseva uttamatthaṃ pāpuṇissatīti ñatvā upasampādetabboti āha.

ในบทว่า ผู้นั้นมาแล้วไม่ควรให้อุปสมบท ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "หากผู้นั้นมาแล้วพึงได้อุปสมบท ก็จะเป็นผู้ไม่เคารพในพระศาสนา แต่เมื่อดำรงอยู่ในภูมิแห่งสามเณร ก็จะเป็นผู้เคารพ และจะทำประโยชน์ตนได้" จึงทรงพระกรุณาตรัสว่า "ผู้นั้นมาแล้วไม่ควรให้อุปสมบท" ในบทว่า ผู้นั้นมาแล้วควรให้อุปสมบท ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "ผู้นั้นมาแล้ว เมื่อดำรงอยู่ในความเป็นภิกษุ ด้วยความเป็นผู้มีศีลไม่วิบัติ ก็จะเป็นผู้เคารพในพระศาสนา และผู้นั้นเมื่อมีอุปนิสัย ก็จักบรรลุประโยชน์อันสูงสุดได้ในไม่ช้า" จึงตรัสว่า "ควรให้อุปสมบท"

Evaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā āgatesu anupasampādetabbañca upasampādetabbañca dassetvā tīṇipi vatthūni samodhānetvā paripuṇṇaṃ katvā sikkhāpadaṃ paññapetukāmo ‘‘evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti vatvā ‘‘yo pana bhikkhu…pe… asaṃvāso’’ti paripuṇṇaṃ sikkhāpadaṃ paññapesi.

เมื่อทรงแสดงบุคคลที่มาแล้วหลังจากเสพเมถุนธรรมว่าไม่ควรให้อุปสมบท และควรให้อุปสมบท ทรงรวบรวมวัตถุทั้งสามให้บริบูรณ์แล้ว ทรงประสงค์จะบัญญัติสิกขาบท จึงตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็พวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้" แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทที่บริบูรณ์ว่า "อนึ่ง ภิกษุใด... เป็นผู้ไม่ร่วมสังวาส"

Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องวัชชีบุตร จบลงแล้ว

Catubbidhavinayakathā

เรื่องวินัย ๔ อย่าง

45. Idānissa [Pg.195] atthaṃ vibhajanto ‘‘yo panāti, yo yādiso’’tiādimāha. Tasmiṃ pana sikkhāpade ca sikkhāpadavibhaṅge ca sakale ca vinayavinicchaye kosallaṃ patthayantena catubbidho vinayo jānitabbo –

๔๕. บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกอรรถแห่งสิกขาบทนั้น จึงตรัสคำว่า "โย ปะนะ (อนึ่ง ภิกษุใด) คือ ภิกษุใดเช่นไร" เป็นต้น อนึ่ง ผู้ที่ปรารถนาความเชี่ยวชาญในสิกขาบทนั้น ในสิกขาบทวิภังค์ และในการวินิจฉัยวินัยทั้งหมด พึงทราบวินัย ๔ อย่าง คือ

Catubbidhañhi vinayaṃ, mahātherā mahiddhikā;

Nīharitvā pakāsesuṃ, dhammasaṅgāhakā purā.

เพราะในกาลก่อน พระมหาเถระผู้มีฤทธิ์มาก ผู้สังคายนาพระธรรม ได้นำวินัย ๔ อย่างออกมาประกาศแล้ว

Katamaṃ catubbidhaṃ? Suttaṃ, suttānulomaṃ, ācariyavādaṃ, attanomatinti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘āhaccapadena rasena ācariyavaṃsena adhippāyā’’ti, ettha hi āhaccapadanti suttaṃ adhippetaṃ, rasoti suttānulomaṃ, ācariyavaṃsoti ācariyavādo, adhippāyoti attanomati.

วินัย ๔ อย่างนั้นคืออะไร? คือ สุตตะ, สุตตานุโลมะ, อาจริยวาทะ, อัตตโนมติ ซึ่งอาศัยคำที่กล่าวไว้ว่า "ด้วยอาหัจจบท ด้วยรส ด้วยอาจริยวงศ์ ด้วยอัธยาศัย" ในคำเหล่านั้น คำว่า อาหัจจบท หมายถึง สุตตะ, คำว่า รส หมายถึง สุตตานุโลมะ, คำว่า อาจริยวงศ์ หมายถึง อาจริยวาทะ, คำว่า อัธยาศัย หมายถึง อัตตโนมติ

Tattha suttaṃnāma sakale vinayapiṭake pāḷi.

ในบรรดาวินัยเหล่านั้น คำว่า สุตตะ คือ พระบาลีทั้งหมดในพระวินัยปิฎก

Suttānulomaṃ nāma cattāro mahāpadesā; ye bhagavatā evaṃ vuttā – ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ na kappatī’ti appaṭikkhittaṃ, taṃ ce akappiyaṃ anulometi; kappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo na kappati. Yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ na kappatī’ti appaṭikkhittaṃ, taṃ ce kappiyaṃ anulometi; akappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo kappati. Yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ kappatī’ti ananuññātaṃ, taṃ ce akappiyaṃ anulometi, kappiyaṃ paṭibāhati; taṃ vo na kappati. Yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ kappatī’ti ananuññātaṃ, taṃ ce kappiyaṃ anulometi, akappiyaṃ paṭibāhati; taṃ vo kappatī’’ti (mahāva. 305).

คำว่า สุตตานุโลมะ คือ มหาปเทส ๔ ประการ ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตมิได้ห้ามไว้ว่า 'สิ่งนี้ไม่ควร' หากภิกษุยังอนุโลมสิ่งที่ไม่ควรนั้น และห้ามสิ่งที่ควร สิ่งนั้นไม่ควรแก่พวกเธอ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตมิได้ห้ามไว้ว่า 'สิ่งนี้ไม่ควร' หากภิกษุยังอนุโลมสิ่งที่ควรนั้น และห้ามสิ่งที่ไม่ควร สิ่งนั้นควรแก่พวกเธอ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตมิได้อนุญาตไว้ว่า 'สิ่งนี้ควร' หากภิกษุยังอนุโลมสิ่งที่ไม่ควร และห้ามสิ่งที่ควร สิ่งนั้นไม่ควรแก่พวกเธอ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตมิได้อนุญาตไว้ว่า 'สิ่งนี้ควร' หากภิกษุยังอนุโลมสิ่งที่ควร และห้ามสิ่งที่ไม่ควร สิ่งนั้นควรแก่พวกเธอ" (มหาวรรค ๓๐๕)

Ācariyavādo nāma dhammasaṅgāhakehi pañcahi arahantasatehi ṭhapitā pāḷivinimuttā okkantavinicchayappavattā aṭṭhakathātanti.

อาจริยวาท ชื่อว่า เป็นแบบแผนแห่งอรรถกถาที่พระอรหันต์ ๕๐๐ องค์ผู้รวบรวมพระธรรมได้ตั้งไว้ ซึ่งแยกจากพระบาลี และเป็นการวินิจฉัยที่ดำเนินไปโดยอาศัยปัญญาหยั่งลง

Attanomati nāma sutta-suttānuloma-ācariyavāde muñcitvā anumānena attano anubuddhiyā nayaggāhena upaṭṭhitākārakathanaṃ.

อัตตโนมติ ชื่อว่า เป็นการกล่าวถึงอาการที่ปรากฏขึ้น (แก่ตน) ด้วยการอนุมาน ด้วยปัญญาของตนที่คล้อยตาม (พระสูตรเป็นต้น) และด้วยการยึดถือหลักการที่ได้จาก (พระสูตรเป็นต้น) โดยเว้นพระสูตร สุตตานุโลม และอาจริยวาทแล้ว

Apica suttantābhidhammavinayaṭṭhakathāsu āgato sabbopi theravādo ‘‘attanomati’’ nāma. Taṃ pana attanomatiṃ gahetvā kathentena na daḷhaggāhaṃ [Pg.196] gahetvā voharitabbaṃ. Kāraṇaṃ sallakkhetvā atthena pāḷiṃ, pāḷiyā ca atthaṃ saṃsanditvā kathetabbaṃ. Attanomati ācariyavāde otāretabbā. Sace tattha otarati ceva sameti ca, gahetabbā. Sace neva otarati na sameti, na gahetabbā. Ayañhi attanomati nāma sabbadubbalā. Attanomatito ācariyavādo balavataro.

อนึ่ง เถรวาททั้งหมดที่มาในอรรถกถาพระสูตร พระอภิธรรม และพระวินัย ชื่อว่า “อัตตโนมติ” แต่เมื่อกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมตินั้น ไม่พึงกล่าวโดยยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น พึงพิจารณาเหตุแล้วกล่าวโดยสอบทานอรรถกับพระบาลี และพระบาลีกับอรรถ พึงนำอัตตโนมติไปเทียบเคียงในอาจริยวาท หากเข้ากันได้และสอดคล้องกันในอาจริยวาทนั้น พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากันและไม่สอดคล้องกัน ก็ไม่พึงยึดถือ เพราะอัตตโนมตินี้ชื่อว่าอ่อนที่สุด อาจริยวาทมีกำลังยิ่งกว่าอัตตโนมติ

Ācariyavādopi suttānulome otāretabbo. Tattha otaranto samentoyeva gahetabbo, itaro na gahetabbo. Ācariyavādato hi suttānulomaṃ balavataraṃ.

พึงนำอาจริยวาทไปเทียบเคียงในสุตตานุโลมด้วย ในสุตตานุโลมนั้น พึงยึดถือเฉพาะอาจริยวาทที่เข้ากันได้และสอดคล้องกันเท่านั้น ส่วนอาจริยวาทอื่นไม่พึงยึดถือ เพราะสุตตานุโลมมีกำลังยิ่งกว่าอาจริยวาท

Suttānulomampi sutte otāretabbaṃ. Tattha otarantaṃ samentameva gahetabbaṃ, itaraṃ na gahetabbaṃ. Suttānulomato hi suttameva balavataraṃ. Suttañhi appaṭivattiyaṃ kārakasaṅghasadisaṃ buddhānaṃ ṭhitakālasadisaṃ. Tasmā yadā dve bhikkhū sākacchanti, sakavādī suttaṃ gahetvā katheti, paravādī suttānulomaṃ. Tehi aññamaññaṃ khepaṃ vā garahaṃ vā akatvā suttānulomaṃ sutte otāretabbaṃ. Sace otarati sameti, gahetabbaṃ. No ce, na gahetabbaṃ; suttasmiṃyeva ṭhātabbaṃ. Athāyaṃ suttaṃ gahetvā katheti, paro ācariyavādaṃ. Tehipi aññamaññaṃ khepaṃ vā garahaṃ vā akatvā ācariyavādo sutte otāretabbo. Sace otarati sameti, gahetabbo. Anotaranto asamento ca gārayhācariyavādo na gahetabbo; suttasmiṃyeva ṭhātabbaṃ.

พึงนำสุตตานุโลมไปเทียบเคียงในพระสูตรด้วย ในพระสูตรนั้น พึงยึดถือเฉพาะสุตตานุโลมที่เข้ากันได้และสอดคล้องกันเท่านั้น ส่วนสุตตานุโลมอื่นไม่พึงยึดถือ เพราะพระสูตรเท่านั้นมีกำลังยิ่งกว่าสุตตานุโลม เพราะพระสูตรนั้นใครๆ ก็คัดค้านไม่ได้ เปรียบเหมือนพระสงฆ์ผู้ทำสังคายนา เปรียบเหมือนกาลที่พระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ เพราะเหตุนั้น เมื่อภิกษุสองรูปสนทนากัน ฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม ภิกษุเหล่านั้นไม่พึงกล่าวคัดค้านหรือติเตียนกันและกัน พึงนำสุตตานุโลมไปเทียบเคียงในพระสูตร หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในพระสูตรเท่านั้น อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่พึงกล่าวคัดค้านหรือติเตียนกันและกัน พึงนำอาจริยวาทไปเทียบเคียงในพระสูตร หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ ส่วนอาจริยวาทที่ไม่เข้ากันและไม่สอดคล้องกัน ซึ่งเป็นอาจริยวาทที่ควรตำหนิ ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในพระสูตรเท่านั้น

Athāyaṃ suttaṃ gahetvā katheti, paro attanomatiṃ. Tehipi aññamaññaṃ khepaṃ vā garahaṃ vā akatvā attanomati sutte otāretabbā. Sace otarati sameti, gahetabbā. No ce, na gahetabbā. Suttasmiṃ yeva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่พึงกล่าวคัดค้านหรือติเตียนกันและกัน พึงนำอัตตโนมติไปเทียบเคียงในพระสูตร หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในพระสูตรเท่านั้น

Atha panāyaṃ suttānulomaṃ gahetvā katheti, paro suttaṃ. Suttaṃ suttānulome otāretabbaṃ. Sace otarati sameti, tisso saṅgītiyo ārūḷhaṃ pāḷiāgataṃ paññāyati, gahetabbaṃ. No ce tathā paññāyati na otarati na sameti, bāhirakasuttaṃ vā hoti siloko vā aññaṃ vā gārayhasuttaṃ guḷhavessantaraguḷhavinayavedallādīnaṃ aññatarato āgataṃ, na gahetabbaṃ. Suttānulomasmiṃyeva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร พึงนำพระสูตรไปเทียบเคียงในสุตตานุโลม หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน และปรากฏว่าเป็นพระสูตรที่มาในพระบาลีที่สังคายนาขึ้นสามครั้ง พึงยึดถือไว้ หากไม่ปรากฏเช่นนั้น ไม่เข้ากัน ไม่สอดคล้องกัน หรือเป็นพระสูตรภายนอก หรือเป็นคาถาภายนอก หรือเป็นพระสูตรที่ควรตำหนิที่มาจากคัมภีร์ใดคัมภีร์หนึ่งในบรรดาคัมภีร์กูฬหเวสสันดร กูฬหวินัย เวทัลละเป็นต้น ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในสุตตานุโลมเท่านั้น

Athāyaṃ [Pg.197] suttānulomaṃ gahetvā katheti, paro ācariyavādaṃ. Ācariyavādo suttānulome otāretabbo. Sace otarati sameti, gahetabbo. No ce, na gahetabbo. Suttānulomeyeva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท พึงนำอาจริยวาทไปเทียบเคียงในสุตตานุโลม หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในสุตตานุโลมเท่านั้น

Athāyaṃ suttānulomaṃ gahetvā katheti, paro attanomatiṃ. Attanomati suttānulome otāretabbā. Sace otarati sameti, gahetabbā. No ce, na gahetabbā. Suttānulomeyeva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ พึงนำอัตตโนมติไปเทียบเคียงในสุตตานุโลม หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในสุตตานุโลมเท่านั้น

Atha panāyaṃ ācariyavādaṃ gahetvā katheti, paro suttaṃ. Suttaṃ ācariyavāde otāretabbaṃ. Sace otarati sameti, gahetabbaṃ. Itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ. Ācariyavādeyeva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร พึงนำพระสูตรไปเทียบเคียงในอาจริยวาท หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ ส่วนพระสูตรที่ควรตำหนิอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอาจริยวาทเท่านั้น

Athāyaṃ ācariyavādaṃ gahetvā katheti, paro suttānulomaṃ. Suttānulomaṃ ācariyavāde otāretabbaṃ. Otarantaṃ samentameva gahetabbaṃ, itaraṃ na gahetabbaṃ. Ācariyavādeyeva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม พึงนำสุตตานุโลมไปเทียบเคียงในอาจริยวาท พึงยึดถือเฉพาะสุตตานุโลมที่เข้ากันได้และสอดคล้องกันเท่านั้น ส่วนสุตตานุโลมอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอาจริยวาทเท่านั้น

Athāyaṃ ācariyavādaṃ gahetvā katheti, paro attanomatiṃ. Attanomati ācariyavāde otāretabbā. Sace otarati sameti, gahetabbā. No ce, na gahetabbā. Ācariyavādeyeva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ พึงนำอัตตโนมติไปเทียบเคียงในอาจริยวาท หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ หากไม่เข้ากัน ก็ไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอาจริยวาทเท่านั้น

Atha panāyaṃ attanomatiṃ gahetvā katheti, paro suttaṃ. Suttaṃ attanomatiyaṃ otāretabbaṃ. Sace otarati sameti, gahetabbaṃ. Itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ. Attanomatiyameva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือพระสูตร พึงนำพระสูตรไปเทียบเคียงในอัตตโนมติ หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ ส่วนพระสูตรที่ควรตำหนิอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอัตตโนมติเท่านั้น

Athāyaṃ attanomatiṃ gahetvā katheti, paro suttānulomaṃ. Suttānulomaṃ attanomatiyaṃ otāretabbaṃ. Otarantaṃ samentameva gahetabbaṃ, itaraṃ na gahetabbaṃ. Attanomatiyameva ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถือสุตตานุโลม พึงนำสุตตานุโลมไปเทียบเคียงในอัตตโนมติ พึงยึดถือเฉพาะสุตตานุโลมที่เข้ากันได้และสอดคล้องกันเท่านั้น ส่วนสุตตานุโลมอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอัตตโนมติเท่านั้น

Athāyaṃ attanomatiṃ gahetvā katheti, paro ācariyavādaṃ. Ācariyavādo attanomatiyaṃ otāretabbo. Sace otarati sameti, gahetabbo; itaro gārayhācariyavādo na gahetabbo. Attanomatiyameva ṭhātabbaṃ. Attano gahaṇameva baliyaṃ kātabbaṃ. Sabbaṭṭhānesu ca khepo vā garahā vā na kātabbāti.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถืออัตตโนมติ ฝ่ายปรวาทีกล่าวโดยยึดถืออาจริยวาท พึงนำอาจริยวาทไปเทียบเคียงในอัตตโนมติ หากเข้ากันได้และสอดคล้องกัน พึงยึดถือไว้ ส่วนอาจริยวาทที่ควรตำหนิอื่นไม่พึงยึดถือ พึงตั้งอยู่ในอัตตโนมติเท่านั้น พึงถือเอาความยึดถือของตนเท่านั้นเป็นกำลัง และไม่พึงกล่าวคัดค้านหรือติเตียนในทุกกรณี

Atha [Pg.198] panāyaṃ ‘‘kappiya’’nti gahetvā katheti, paro ‘‘akappiya’’nti. Sutte ca suttānulome ca otāretabbaṃ. Sace kappiyaṃ hoti, kappiye ṭhātabbaṃ. Sace akappiyaṃ, akappiye ṭhātabbaṃ.

อนึ่ง หากฝ่ายสากวาทีกล่าวโดยยึดถือว่า “ควร” ฝ่ายปรวาทีกล่าวว่า “ไม่ควร” พึงนำไปเทียบเคียงในพระสูตรและสุตตานุโลม หากเป็นสิ่งที่ควร พึงตั้งอยู่ในสิ่งที่ควร หากเป็นสิ่งที่ไม่ควร พึงตั้งอยู่ในสิ่งที่ไม่ควร

Athāyaṃ tassa kappiyabhāvasādhakaṃ suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dasseti, paro kāraṇaṃ na vindati. Kappiyeva ṭhātabbaṃ. Atha paro tassa akappiyabhāvasādhakaṃ suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dasseti, anena attano gahaṇanti katvā daḷhaṃ ādāya na ṭhātabbaṃ. ‘‘Sādhū’’ti sampaṭicchitvā akappiyeva ṭhātabbaṃ. Atha dvinnampi kāraṇacchāyā dissati, paṭikkhittabhāvoyeva sādhu, akappiye ṭhātabbaṃ. Vinayañhi patvā kappiyākappiyavicāraṇamāgamma rundhitabbaṃ, gāḷhaṃ kattabbaṃ, sotaṃ pacchinditabbaṃ, garukabhāveyeva ṭhātabbaṃ.

หรือถ้าบุคคลนี้แสดงเหตุผลและวินิจฉัยอันมากซึ่งยังความเป็นของควรให้สำเร็จจากพระสูตรได้ และฝ่ายอื่นหาเหตุผลไม่ได้ พึงตั้งอยู่ในของควรเท่านั้น. หรือถ้าฝ่ายอื่นแสดงเหตุผลและวินิจฉัยอันมากซึ่งยังความเป็นของไม่ควรให้สำเร็จจากพระสูตรได้ บุคคลนี้ไม่พึงยึดถืออย่างมั่นคงว่าเป็นความยึดถือของตน แต่พึงรับว่า "ดีแล้ว" และพึงตั้งอยู่ในของไม่ควรเท่านั้น. หรือถ้าเงาแห่งเหตุผลของทั้งสองฝ่ายปรากฏ ความเป็นของที่ถูกห้ามเท่านั้นเป็นสิ่งดี พึงตั้งอยู่ในของไม่ควร. เพราะว่าเมื่อถึงวินัยและอาศัยการพิจารณาของควรและไม่ควรแล้ว พึงปิดกั้น (ความเห็นว่าเป็นของควร) พึงกระทำให้มั่นคง (ในความเห็นว่าไม่ควร) พึงตัดขาดกระแส (แห่งวาทะที่ว่าควร) พึงตั้งอยู่ในความเป็นของหนัก (คือของไม่ควร) เท่านั้น.

Atha panāyaṃ ‘‘akappiya’’nti gahetvā katheti, paro ‘‘kappiya’’nti. Sutte ca suttānulome ca otāretabbaṃ. Sace kappiyaṃ hoti, kappiye ṭhātabbaṃ. Sace akappiyaṃ, akappiye ṭhātabbaṃ.

แต่ถ้าบุคคลนี้ถือเอาว่า "ไม่ควร" แล้วกล่าว, ฝ่ายอื่นถือเอาว่า "ควร" แล้วกล่าว. พึงนำลงในพระสูตรและอนุโลมพระสูตร. ถ้าเป็นของควร พึงตั้งอยู่ในของควร. ถ้าเป็นของไม่ควร พึงตั้งอยู่ในของไม่ควร.

Athāyaṃ bahūhi suttavinicchayakāraṇehi akappiyabhāvaṃ dasseti, paro kāraṇaṃ na vindati, akappiye ṭhātabbaṃ. Atha paro bahūhi suttavinicchayakāraṇehi kappiyabhāvaṃ dasseti, ayaṃ kāraṇaṃ na vindati, kappiye ṭhātabbaṃ. Atha dvinnampi kāraṇacchāyā dissati, attano gahaṇaṃ na vissajjetabbaṃ. Yathā cāyaṃ kappiyākappiye akappiyakappiye ca vinicchayo vutto; evaṃ anāpattiāpattivāde āpattānāpattivāde ca, lahukagarukāpattivāde garukalahukāpattivāde cāpi vinicchayo veditabbo. Nāmamattaṃyeva hi ettha nānaṃ, yojanānaye nānaṃ natthi, tasmā na vitthāritaṃ.

หรือถ้าบุคคลนี้แสดงความเป็นของไม่ควรด้วยเหตุผลและวินิจฉัยจากพระสูตรได้มาก และฝ่ายอื่นหาเหตุผลไม่ได้ พึงตั้งอยู่ในของไม่ควร. หรือถ้าฝ่ายอื่นแสดงความเป็นของควรด้วยเหตุผลและวินิจฉัยจากพระสูตรได้มาก และบุคคลนี้หาเหตุผลไม่ได้ พึงตั้งอยู่ในของควร. หรือถ้าเงาแห่งเหตุผลของทั้งสองฝ่ายปรากฏ ไม่พึงละทิ้งความยึดถือของตน. วินิจฉัยนี้ที่กล่าวไว้ในของควรและไม่ควร (ของฝ่ายตน) และในของไม่ควรและควร (ของฝ่ายอื่น) ฉันใด, พึงทราบวินิจฉัยนี้ในวาทะว่าไม่เป็นอาบัติและเป็นอาบัติ (ของฝ่ายตน) และในวาทะว่าอาบัติและไม่อาบัติ (ของฝ่ายอื่น) และในวาทะว่าอาบัติเบาและอาบัติหนัก (ของฝ่ายตน) และในวาทะว่าอาบัติหนักและอาบัติเบา (ของฝ่ายอื่น) ด้วยฉันนั้น. เพราะว่าในเรื่องเหล่านี้ เพียงชื่อเท่านั้นที่แตกต่างกัน ในนัยแห่งการประกอบไม่มีความแตกต่างกัน เพราะเหตุนั้นจึงไม่ขยายความ.

Evaṃ kappiyākappiyādivinicchaye uppanne yo sutta-suttānulomaācariyavādaattanomatīsu atirekakāraṇaṃ labhati, tassa vāde ṭhātabbaṃ. Sabbaso pana kāraṇaṃ vinicchayaṃ alabhantena suttaṃ na jahitabbaṃ, suttasmiṃyeva ṭhātabbanti. Evaṃ tasmiṃ sikkhāpade ca sikkhāpadavibhaṅge ca sakale ca vinayavinicchaye kosallaṃ patthayantena ayaṃ catubbidho vinayo jānitabbo.

เมื่อวินิจฉัยเรื่องควรไม่ควรเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว บุคคลใดได้เหตุผลที่ยิ่งกว่าในพระสูตร, อนุโลมพระสูตร, วาทะของอาจารย์ และความเห็นของตน พึงตั้งอยู่ในวาทะของบุคคลนั้น. แต่บุคคลผู้ไม่ได้เหตุผลและวินิจฉัยโดยประการทั้งปวง ไม่พึงละทิ้งพระสูตร พึงตั้งอยู่ในพระสูตรเท่านั้น. ดังนี้. เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลผู้ปรารถนาความฉลาดในสิกขาบทนั้น, ในสิกขาบทวิภังค์ และในวินัยวินิจฉัยทั้งหมด พึงรู้ซึ่งวินัย ๔ ประการนี้.

Imañca [Pg.199] pana catubbidhaṃ vinayaṃ ñatvāpi vinayadharena puggalena tilakkhaṇasamannāgatena bhavitabbaṃ. Tīṇi hi vinayadharassa lakkhaṇāni icchitabbāni. Katamāni tīṇi? ‘‘Suttañcassa svāgataṃ hoti suppavatti suvinicchitaṃ suttato anubyañjanato’’ti idamekaṃ lakkhaṇaṃ. ‘‘Vinaye kho pana ṭhito hoti asaṃhīro’’ti idaṃ dutiyaṃ. ‘‘Ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hoti sumanasikatā sūpadhāritā’’ti idaṃ tatiyaṃ.

อนึ่ง แม้รู้ซึ่งวินัย ๔ ประการนี้แล้ว บุคคลผู้เป็นวินัยธรพึงประกอบด้วยลักษณะ ๓ ประการ. เพราะลักษณะ ๓ ประการของวินัยธรเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา. ลักษณะ ๓ ประการอะไรบ้าง? ลักษณะหนึ่งคือ "พระสูตร (คือพระวินัยปิฎก) ของวินัยธรนั้นมาดีแล้ว (ท่องจำได้ดี) มีความเป็นไปดี (คล่องแคล่ว) วินิจฉัยดีแล้วโดยพระบาลีและโดยอรรถกถา". ลักษณะที่สองคือ "ตั้งอยู่ในวินัยและไม่ถูกชักจูงได้". ลักษณะที่สามคือ "ลำดับอาจารย์ของวินัยธรนั้นเรียนดีแล้ว กระทำไว้ในใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว".

Tattha suttaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭakaṃ. Tañcassa svāgataṃ hotīti suṭṭhu āgataṃ. Suppavattīti suṭṭhu pavattaṃ paguṇaṃ vācuggataṃ suvinicchitaṃ. Suttato anubyañjanatoti pāḷito ca paripucchato ca aṭṭhakathāto ca suvinicchitaṃ hoti, kaṅkhacchedaṃ katvā uggahitaṃ.

ในลักษณะ ๓ ประการนั้น พึงทราบอรรถดังนี้ว่า "พระสูตร" คือพระวินัยปิฎกทั้งหมด. และพระวินัยปิฎกนั้น "ย่อมมาดีแล้ว" ของวินัยธรนั้น คือมาดีแล้ว (ท่องจำได้). "ย่อมเป็นไปดี" คือเป็นไปดีแล้ว คล่องแคล่ว ขึ้นสู่ปาก (ท่องจำได้). "วินิจฉัยดีแล้วโดยพระสูตรและโดยอรรถกถา" คือวินิจฉัยดีแล้วโดยพระบาลี, โดยปริปุจฉา และโดยอรรถกถา, เรียนรู้แล้วด้วยการตัดความสงสัย.

Vinaye kho pana ṭhito hotīti vinaye lajjībhāvena patiṭṭhito hoti. Alajjī hi bahussutopi samāno lābhagarutāya tantiṃ visaṃvādetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpetvā sāsane mahantaṃ upaddavaṃ karoti. Saṅghabhedampi saṅgharājimpi uppādeti. Lajjī pana kukkuccako sikkhākāmo jīvitahetupi tantiṃ avisaṃvādetvā dhammameva vinayameva ca dīpeti, satthusāsanaṃ garuṃ katvā ṭhapeti. Tathā hi pubbe mahātherā tikkhattuṃ vācaṃ nicchāresuṃ – ‘‘anāgate lajjī rakkhissati, lajjī rakkhissati, lajjī rakkhissatī’’ti. Evaṃ yo lajjī, so vinayaṃ avijahanto avokkamanto lajjībhāvena vinaye ṭhito hoti suppatiṭṭhitoti. Asaṃhīroti saṃhīro nāma yo pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhato vā uparito vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno vitthunati vipphandati santiṭṭhituṃ na sakkoti; yaṃ yaṃ parena vuccati taṃ taṃ anujānāti; sakavādaṃ chaḍḍetvā paravādaṃ gaṇhāti. Yo pana pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāya vā heṭṭhupariyena vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno na vitthunati na vipphandati, ekekalomaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ‘‘evaṃ mayaṃ vadāma; evaṃ no ācariyā vadantī’’ti vissajjeti; yamhi pāḷi ca pāḷivinicchayo ca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya parikkhayaṃ pariyādānaṃ agacchanto tiṭṭhati, ayaṃ vuccati ‘‘asaṃhīro’’ti.

คำว่า "ย่อมตั้งอยู่ในวินัย" นั้น คือตั้งมั่นอยู่ในวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย. เพราะว่าผู้ไม่ละอาย แม้มีสุตะมาก ก็เพราะความเป็นผู้หนักในลาภ ย่อมทำให้พระวินัยปิฎกคลาดเคลื่อน แสดงพระศาสนาของพระศาสดาให้เป็นอธรรม เป็นอวินัย แล้วย่อมกระทำอันตรายใหญ่ในพระศาสนา. ย่อมทำให้เกิดแม้การแตกแยกแห่งสงฆ์ แม้รอยร้าวแห่งสงฆ์. แต่บุคคลผู้ละอาย มีความรังเกียจ (ในบาป) ใคร่ในสิกขา แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ก็ไม่ทำให้พระวินัยปิฎกคลาดเคลื่อน ย่อมแสดงแต่ธรรมและวินัยเท่านั้น กระทำพระศาสนาของพระศาสดาให้เป็นของหนัก (เคารพ) แล้วตั้งไว้. ข้อนั้นจริงดังนี้ พระมหาเถระทั้งหลายในกาลก่อนได้เปล่งวาจา ๓ ครั้งว่า "ในอนาคต ผู้ละอายจักรักษา (พระศาสนา), ผู้ละอายจักรักษา, ผู้ละอายจักรักษา". เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลใดมีความละอาย (จากบาป) บุคคลนั้นไม่ละทิ้ง ไม่ก้าวล่วงวินัย ย่อมตั้งอยู่ในวินัยด้วยความเป็นผู้ละอาย ย่อมตั้งมั่นดีแล้ว. ดังนี้. ในคำว่า "ไม่ถูกชักจูงได้" นั้น บุคคลใดเมื่อถูกถามในพระบาลี หรือในอรรถกถา หรือโดยส่วนเบื้องล่าง หรือโดยส่วนเบื้องบน หรือโดยลำดับบท ย่อมงงงวย ย่อมกระสับกระส่าย ไม่สามารถจะตั้งมั่นดีได้; วาทะใดๆ ที่บุคคลฝ่ายอื่นกล่าว ย่อมอนุญาตวาทะนั้นๆ; ละทิ้งวาทะของตนแล้วย่อมถือเอาวาทะของผู้อื่น บุคคลนั้นชื่อว่า "ถูกชักจูงได้". แต่บุคคลใดเมื่อถูกถามในพระบาลี หรือในอรรถกถา หรือโดยส่วนเบื้องล่างและเบื้องบน หรือโดยลำดับบท ย่อมไม่งงงวย ไม่กระสับกระส่าย, เหมือนกำลังถอนขนเส้นหนึ่งๆ ด้วยแหนบ ฉันนั้น ย่อมตอบได้ว่า "พวกเรากล่าวอย่างนี้; อาจารย์ทั้งหลายของเรากล่าวอย่างนี้"; ในบุคคลใด ทั้งพระบาลีและวินิจฉัยแห่งพระบาลี ย่อมตั้งอยู่โดยไม่ถึงความสิ้นไป ไม่ถึงความหมดสิ้นไป เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทอง, บุคคลนี้ย่อมถูกกล่าวว่า "ไม่ถูกชักจูงได้".

Ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hotīti theraparamparā vaṃsaparamparā cassa suṭṭhu gahitā hoti. Sumanasikatāti suṭṭhu manasikatā; āvajjitamatte ujjalitapadīpo viya hoti. Sūpadhāritāti suṭṭhu [Pg.200] upadhāritā pubbāparānusandhito atthato kāraṇato ca upadhāritā; attano matiṃ pahāya ācariyasuddhiyā vattā hoti ‘‘mayhaṃ ācariyo asukācariyassa santike uggaṇhi, so asukassā’’ti evaṃ sabbaṃ ācariyaparamparaṃ theravādaṅgaṃ āharitvā yāva upālitthero sammāsambuddhassa santike uggaṇhīti pāpetvā ṭhapeti. Tatopi āharitvā upālitthero sammāsambuddhassa santike uggaṇhi, dāsakatthero attano upajjhāyassa upālittherassa, soṇakatthero attano upajjhāyassa dāsakattherassa, siggavatthero attano upajjhāyassa soṇakattherassa, moggaliputtatissatthero attano upajjhāyassa siggavattherassa caṇḍavajjittherassa cāti. Evaṃ sabbaṃ ācariyaparamparaṃ theravādaṅgaṃ āharitvā attano ācariyaṃ pāpetvā ṭhapeti. Evaṃ uggahitā hi ācariyaparamparā suggahitā hoti. Evaṃ asakkontena pana avassaṃ dve tayo parivaṭṭā uggahetabbā. Sabbapacchimena hi nayena yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripucchañca vadanti, tathā ñātuṃ vaṭṭati.

อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของวินัยธรนั้น คือลำดับพระเถระและลำดับวงศ์ที่วินัยธรนั้นรับไว้ดีแล้ว. คำว่า สุมนสิกตา คือการกระทำไว้ในใจดีแล้ว ย่อมเป็นเหมือนประทีปที่สว่างโพลงขึ้นเพียงแค่รำลึกถึง. คำว่า สูปธาริตา คือการทรงจำไว้ดีแล้ว คือทรงจำไว้โดยการสืบต่อเรื่องราวเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยอรรถและโดยเหตุ; ละความเห็นของตนเสีย ย่อมเป็นผู้กล่าวตามความบริสุทธิ์ของอาจารย์ว่า 'อาจารย์ของข้าพเจ้าเรียนมาจากอาจารย์ชื่อโน้น อาจารย์ชื่อโน้นนั้นเรียนมาจากอาจารย์ชื่อโน้น' ดังนี้ ย่อมนำลำดับอาจารย์อันเป็นส่วนแห่งเถรวาททั้งหมดไปจนถึงพระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วตั้งไว้. แม้จากนั้นก็นำสืบมาว่า พระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระทาสกเถระเรียนมาจากพระอุบาลีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน, พระโสณกเถระเรียนมาจากพระทาสกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน, พระสิกควเถระเรียนมาจากพระโสณกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน, พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเรียนมาจากพระสิกควเถระและพระจัณฑวัชชีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน ดังนี้. ย่อมนำลำดับอาจารย์อันเป็นส่วนแห่งเถรวาททั้งหมดมาจนถึงอาจารย์ของตนแล้วตั้งไว้. ด้วยว่าลำดับอาจารย์ที่เรียนมาอย่างนี้แล ชื่อว่าเรียนมาดีแล้ว. อนึ่ง เมื่อไม่สามารถจะทำอย่างนี้ได้ อย่างน้อยพึงเรียนลำดับการสืบทอดสองหรือสามรอบอย่างแน่นอน. เพราะว่าโดยนัยสุดท้ายอย่างต่ำที่สุด พึงรู้ตามที่อาจารย์และอาจารย์ของอาจารย์กล่าวสอนทั้งพระบาลีและอรรถกถา.

Imehi ca pana tīhi lakkhaṇehi samannāgatena vinayadharena vatthuvinicchayatthaṃ sannipatite saṅghe otiṇṇe vatthusmiṃ codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe sahasā avinicchinitvāva cha ṭhānāni oloketabbāni. Katamāni cha? Vatthu oloketabbaṃ, mātikā oloketabbā, padabhājanīyaṃ oloketabbaṃ, tikaparicchedo oloketabbo, antarāpatti oloketabbā, anāpatti oloketabbāti.

อนึ่ง วินัยธรผู้ประกอบด้วยลักษณะ ๓ ประการเหล่านี้ เมื่อสงฆ์ประชุมกันเพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยเรื่องราว และเมื่อเรื่องราวปรากฏขึ้น ผู้โจทก์และผู้ถูกโจทก์ได้กล่าวคำที่ควรกล่าวแล้ว ไม่พึงรีบวินิจฉัยโดยพลัน แต่พึงพิจารณาฐานะ ๖ ประการ. ฐานะ ๖ ประการคืออะไรบ้าง? คือ พึงพิจารณาเรื่องราว, พึงพิจารณามาติกา, พึงพิจารณาปทภาชนีย์, พึงพิจารณาติกปริจเฉท, พึงพิจารณาอันตราบัติ, พึงพิจารณาอนาบัติ.

Vatthuṃ olokentopi hi ‘‘tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabbaṃ, na tveva naggena āgantabbaṃ; yo āgaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 517) evaṃ ekaccaṃ āpattiṃ passati. So taṃ suttaṃ ānetvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamessati.

เพราะว่า เมื่อพิจารณาเรื่องราว ย่อมเห็นอาบัติบางอย่างดังนี้ว่า 'พึงปกปิดด้วยหญ้าหรือใบไม้แล้วจึงมา ไม่พึงเปลือยกายมาเลย; ภิกษุใดเปลือยกายมา, ต้องอาบัติทุกกฏ' (ปร. 517). วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

Mātikaṃ olokentopi ‘‘sampajānamusāvāde pācittiya’’ntiādinā (pāci. 2) nayena pañcannaṃ āpattīnaṃ aññataraṃ āpattiṃ passati, so taṃ suttaṃ ānetvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamessati.

เมื่อพิจารณามาติกา ย่อมเห็นอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ ๕ กอง โดยนัยมีอาทิว่า 'แกล้งพูดเท็จ ต้องปาจิตตีย์' (ปาจิ. 2) วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

Padabhājanīyaṃ [Pg.201] olokentopi ‘‘akkhayite sarīre methunaṃ dhammaṃ paṭisevati, āpatti pārājikassa. Yebhuyyena khayite sarīre methunaṃ dhammaṃ paṭisevati, āpatti thullaccayassā’’tiādinā (pārā. 59 ādayo, atthato samānaṃ) nayena sattannaṃ āpattīnaṃ aññataraṃ āpattiṃ passati, so padabhājanīyato suttaṃ ānetvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamessati.

เมื่อพิจารณาปทภาชนีย์ ย่อมเห็นอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ ๗ กอง โดยนัยมีอาทิว่า 'เสพเมถุนธรรมในซากศพที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกิน ต้องอาบัติปาราชิก. เสพเมถุนธรรมในซากศพที่ถูกสัตว์กัดกินโดยมากแล้ว ต้องอาบัติถุลลัจจัย' (ปร. 59 เป็นต้น) วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรจากปทภาชนีย์มาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

Tikaparicchedaṃ olokentopi tikasaṅghādisesaṃ vā tikapācittiyaṃ vā tikadukkaṭaṃ vā aññataraṃ vā āpattiṃ tikaparicchede passati, so tato suttaṃ ānetvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamessati.

เมื่อพิจารณาติกปริจเฉท ย่อมเห็นอาบัติสังฆาทิเสสหมวด ๓ หรืออาบัติปาจิตตีย์หมวด ๓ หรืออาบัติทุกกฏหมวด ๓ หรืออาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในติกปริจเฉท วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรจากติกปริจเฉทนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

Antarāpattiṃ olokentopi ‘‘paṭilātaṃ ukkhipati, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 355) evaṃ yā sikkhāpadantaresu antarāpatti hoti taṃ passati, so taṃ suttaṃ ānetvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamessati.

เมื่อพิจารณาอันตราบัติ ย่อมเห็นอันตราบัติที่มีอยู่ในระหว่างสิกขาบททั้งหลายดังนี้ว่า 'ยกดุ้นไฟที่ตกลงมาขึ้น ต้องอาบัติทุกกฏ' (ปาจิ. 355) วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

Anāpattiṃ olokentopi ‘‘anāpatti bhikkhu asādiyantassa, atheyyacittassa, na maraṇādhippāyassa, anullapanādhippāyassa, na mocanādhippāyassa, asañcicca, assatiyā, ajānantassā’’ti (pārā. 72 ādayo) evaṃ tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade niddiṭṭhaṃ anāpattiṃ passati, so taṃ suttaṃ ānetvā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamessati.

เมื่อพิจารณาอนาบัติ ย่อมเห็นอนาบัติที่ระบุไว้ในสิกขาบทนั้นๆ ดังนี้ว่า 'ภิกษุผู้ไม่ยินดี, ผู้ไม่มีจิตคิดจะลัก, ผู้ไม่มีเจตนาจะให้ตาย, ผู้ไม่มีเจตนาจะอวดอ้าง, ผู้ไม่มีเจตนาจะให้เคลื่อน, ผู้ไม่แกล้ง, ผู้เผลอสติ, ผู้ไม่รู้ ไม่ต้องอาบัติ' (ปร. 72 เป็นต้น) วินัยธรนั้นย่อมนำพระสูตรนั้นมาแล้วระงับอธิกรณ์นั้น.

Yo hi bhikkhu catubbidhavinayakovido tilakkhaṇasampanno imāni cha ṭhānāni oloketvā adhikaraṇaṃ vūpasamessati, tassa vinicchayo appaṭivattiyo, buddhena sayaṃ nisīditvā vinicchitasadiso hoti. Taṃ cevaṃ vinicchayakusalaṃ bhikkhuṃ koci katasikkhāpadavītikkamo bhikkhu upasaṅkamitvā attano kukkuccaṃ puccheyya; tena sādhukaṃ sallakkhetvā sace anāpatti hoti, ‘‘anāpattī’’ti vattabbaṃ. Sace pana āpatti hoti, ‘‘āpattī’’ti vattabbaṃ. Sā desanāgāminī ce, ‘‘desanāgāminī’’ti vattabbaṃ. Vuṭṭhānagāminī ce, ‘‘vuṭṭhānagāminī’’ti vattabbaṃ. Athassa pārājikacchāyā dissati, ‘‘pārājikāpattī’’ti na tāva vattabbaṃ. Kasmā? Methunadhammavītikkamo hi uttarimanussadhammavītikkamo ca oḷāriko. Adinnādānamanussaviggahavītikkamā pana sukhumā cittalahukā. Te sukhumeneva āpajjati, sukhumena rakkhati, tasmā visesena taṃvatthukaṃ kukkuccaṃ pucchiyamāno ‘‘āpattī’’ti avatvā sacassa ācariyo dharati, tato tena so bhikkhu ‘‘amhākaṃ ācariyaṃ [Pg.202] pucchā’’ti pesetabbo. Sace so puna āgantvā ‘‘tumhākaṃ ācariyo suttato nayato oloketvā ‘satekiccho’ti maṃ āhā’’ti vadati, tato anena so ‘‘sādhu suṭṭhu yaṃ ācariyo bhaṇati taṃ karohī’’ti vattabbo. Atha panassa ācariyo natthi, saddhiṃ uggahitatthero pana atthi, tassa santikaṃ pesetabbo – ‘‘amhehi saha uggahitatthero gaṇapāmokkho, taṃ gantvā pucchā’’ti. Tenāpi ‘‘satekiccho’’ti vinicchite ‘‘sādhu suṭṭhu tassa vacanaṃ karohī’’ti vattabbo. Atha saddhiṃ uggahitattheropi natthi, antevāsiko paṇḍito atthi, tassa santikaṃ pesetabbo – ‘‘asukadaharaṃ gantvā pucchā’’ti. Tenāpi ‘‘satekiccho’’ti vinicchite ‘‘sādhu suṭṭhu tassa vacanaṃ karohī’’ti vattabbo. Atha daharassāpi pārājikacchāyāva upaṭṭhāti, tenāpi ‘‘pārājikosī’’ti na vattabbo. Dullabho hi buddhuppādo, tato dullabhatarā [Pg.203] pabbajjā ca upasampadā ca. Evaṃ pana vattabbo – ‘‘vivittaṃ okāsaṃ sammajjitvā divāvihāraṃ nisīditvā sīlāni sodhetvā dvattiṃsākāraṃ tāva manasi karohī’’ti. Sace tassa arogaṃ sīlaṃ kammaṭṭhānaṃ ghaṭayati, saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti, upacārappanāppattaṃ viya cittampi ekaggaṃ hoti, divasaṃ atikkantampi na jānāti. So divasātikkame upaṭṭhānaṃ āgato evaṃ vattabbo – ‘‘kīdisā te cittappavattī’’ti. Ārocitāya cittappavattiyā vattabbo – ‘‘pabbajjā nāma cittavisuddhatthāya, appamatto samaṇadhammaṃ karohī’’ti.

ภิกษุใดแลผู้เชี่ยวชาญในวินัย ๔ อย่าง สมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๓ ประการ พิจารณาฐานะ ๖ เหล่านี้แล้ว ระงับอธิกรณ์ การวินิจฉัยของภิกษุนั้นย่อมไม่กลับกลาย เป็นเช่นเดียวกับการวินิจฉัยที่พระพุทธเจ้าประทับนั่งวินิจฉัยด้วยพระองค์เอง. อนึ่ง ภิกษุผู้ฉลาดในการวินิจฉัยเช่นนั้น หากภิกษุผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทบางรูปเข้าไปหาแล้ว สอบถามความรังเกียจของตน; ภิกษุนั้นพึงกำหนดให้ดีแล้ว หากเป็นอนาบัติ พึงกล่าวว่า 'เป็นอนาบัติ'. แต่หากเป็นอาบัติ พึงกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ'. หากอาบัตินั้นเป็นเทศนาคามินี พึงกล่าวว่า 'เป็นเทศนาคามินี'. หากเป็นวุฏฐานคามินี พึงกล่าวว่า 'เป็นวุฏฐานคามินี'. หากเงาแห่งปาราชิกปรากฏแก่ภิกษุนั้น ยังไม่พึงกล่าวว่า 'เป็นอาบัติปาราชิก'. เพราะเหตุไร? เพราะการล่วงละเมิดเมถุนธรรมและการล่วงละเมิดอุตตริมนุสสธรรมนั้นหยาบ. ส่วนการล่วงละเมิดอทินนาทานและมนุสสวิคคหะละเอียดอ่อน มีจิตรวดเร็ว. ภิกษุย่อมต้องอาบัติเหล่านั้นด้วยจิตที่ละเอียดอ่อนนั่นเอง ย่อมรักษาได้ด้วยจิตที่ละเอียดอ่อน, เพราะฉะนั้น เมื่อถูกถามความรังเกียจที่มีวัตถุนั้นเป็นพิเศษ จึงไม่พึงกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ' แต่หากอาจารย์ของภิกษุนั้นยังมีชีวิตอยู่ ภิกษุนั้นพึงส่งภิกษุผู้มีความรังเกียจนั้นไปว่า 'จงไปถามอาจารย์ของเราเถิด'. หากภิกษุนั้นกลับมาอีกแล้วกล่าวว่า 'อาจารย์ของท่านพิจารณาตามพระสูตรและตามนัยแล้ว บอกแก่ข้าพเจ้าว่า ยังแก้ไขได้' ภิกษุนั้นพึงกล่าวแก่เขาว่า 'ดีแล้ว สิ่งใดที่อาจารย์กล่าว ท่านจงทำสิ่งนั้นให้ดีเถิด'. แต่หากอาจารย์ของภิกษุนั้นไม่มีอยู่ แต่มีพระเถระผู้ร่วมศึกษาอยู่ พึงส่งไปสำนักของพระเถระนั้นว่า 'พระเถระผู้ร่วมศึกษาของเราเป็นประมุขของคณะ ท่านจงไปถามพระเถระนั้นเถิด'. แม้เมื่อพระเถระนั้นวินิจฉัยว่า 'ยังแก้ไขได้' ก็พึงกล่าวว่า 'ดีแล้ว ท่านจงทำตามคำของท่านให้ดีเถิด'. หากแม้พระเถระผู้ร่วมศึกษาก็ไม่มี แต่มีอันเตวาสิกผู้เป็นบัณฑิตอยู่ พึงส่งไปสำนักของเขาว่า 'จงไปถามพระหนุ่มชื่อโน้นเถิด'. แม้เมื่ออันเตวาสิกนั้นวินิจฉัยว่า 'ยังแก้ไขได้' ก็พึงกล่าวว่า 'ดีแล้ว ท่านจงทำตามคำของท่านให้ดีเถิด'. หากแม้ในใจของพระหนุ่มนั้นก็ปรากฏเงาแห่งปาราชิก แม้พระหนุ่มนั้นก็ไม่พึงกล่าวว่า 'ท่านเป็นปาราชิก'. เพราะการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าหาได้ยาก, การบรรพชาและอุปสมบทหาได้ยากยิ่งกว่านั้น. แต่พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านจงกวาดสถานที่สงัด นั่งในที่พักกลางวัน ชำระศีลให้บริสุทธิ์ แล้วมนสิการอาการ ๓๒ ไปก่อนเถิด'. หากศีลของภิกษุนั้นไม่บกพร่อง กรรมฐานย่อมประกอบกัน สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏชัด จิตย่อมเป็นเอกัคคตาประหนึ่งถึงอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ แม้เวลาล่วงไปทั้งวันก็ไม่รู้. เมื่อภิกษุนั้นมาเพื่อบำรุงในเวลาสิ้นวัน พึงถามอย่างนี้ว่า 'ความเป็นไปแห่งจิตของท่านเป็นอย่างไร?'. เมื่อเธอบอกความเป็นไปแห่งจิตแล้ว พึงกล่าวว่า 'การบรรพชาชื่อว่าเพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิต ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาททำสมณธรรมเถิด'.

Yassa pana sīlaṃ bhinnaṃ hoti, tassa kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayati, patodābhitunnaṃ viya cittaṃ vikampati, vippaṭisāragginā ḍayhati, tattapāsāṇe nisinno viya taṅkhaṇaññeva vuṭṭhāti. So āgato ‘‘kā te cittappavattī’’ti pucchitabbo. Ārocitāya cittappavattiyā ‘‘natthi loke raho nāma pāpakammaṃ pakubbato. Sabbapaṭhamañhi pāpaṃ karonto attanā jānāti, athassa ārakkhadevatā paracittavidū samaṇabrāhmaṇā aññā ca devatā jānanti, tvaṃyeva dāni tava sotthiṃ pariyesāhī’’ti vattabbo.

แต่ศีลของภิกษุใดขาดแล้ว กรรมฐานของภิกษุนั้นย่อมไม่ประกอบกัน จิตย่อมหวั่นไหวเหมือนถูกแทงด้วยปฏัก ถูกไฟคือความเดือดร้อนใจเผาผลาญ ย่อมลุกขึ้นทันทีเหมือนคนนั่งบนแผ่นหินที่ร้อนระอุ. เมื่อภิกษุนั้นมาแล้ว พึงถามว่า 'ความเป็นไปแห่งจิตของท่านเป็นอย่างไร?'. เมื่อเธอบอกความเป็นไปแห่งจิตแล้ว พึงกล่าวว่า 'ในโลกนี้ ชื่อว่าที่ลับสำหรับผู้ทำกรรมชั่วไม่มี. เพราะเมื่อทำกรรมชั่ว ตนเองย่อมรู้ก่อนใครเพื่อน, จากนั้น เทวดาผู้รักษา และสมณพราหมณ์ผู้รู้ใจผู้อื่น และเทวดาเหล่าอื่นย่อมรู้, เดี๋ยวนี้ ท่านนั่นแหละจงแสวงหาความสวัสดีของตนเถิด'.

Niṭṭhitā catubbidhavinayakathā

จบการวินิจฉัยวินัย ๔ อย่าง

Vinayadharassa ca lakkhaṇādikathā.

และเรื่องลักษณะของพระวินัยธรเป็นต้น จบแล้ว

Bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā

พรรณนาภิกขุปทภาชนีย์

Idāni sikkhāpadavibhaṅgassa atthaṃ vaṇṇayissāma. Yaṃ vuttaṃ yo panāti yo yādisotiādi. Ettha yo panāti vibhajitabbapadaṃ; yo yādisotiādīni tassa vibhajanapadāni. Ettha ca yasmā panāti nipātamattaṃ; yoti atthapadaṃ; tañca aniyamena puggalaṃ dīpeti, tasmā tassa atthaṃ dassento aniyamena puggaladīpakaṃ yo saddameva āha. Tasmā ettha evamattho veditabbo – yo panāti yo yokocīti vuttaṃ hoti. Yasmā pana yo yokoci nāma, so avassaṃ liṅga-yutta-jāti-nāma-gotta-sīla-vihāra-gocaravayesu ekenākārena paññāyati, tasmā taṃ tathā ñāpetuṃ taṃ pabhedaṃ pakāsento ‘‘yādiso’’tiādimāha. Tattha yādisoti liṅgavasena yādiso vā tādiso vā hotu; dīgho vā rasso vā kāḷo vā odāto vā maṅguracchavi vā kiso vā thūlo vāti attho. Yathāyuttoti yogavasena yena vā tena vā yutto hotu; navakammayutto vā uddesayutto vā vāsadhurayutto vāti attho. Yathājaccoti jātivasena yaṃjacco vā taṃjacco vā hotu; khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vāti attho. Yathānāmoti nāmavasena yathānāmo vā tathānāmo vā hotu; buddharakkhito vā dhammarakkhito vā saṅgharakkhito vāti attho. Yathāgottoti gottavasena yathāgotto vā tathāgotto vā yena vā tena vā gottena hotu; kaccāyano vā vāsiṭṭho vā kosiyo vāti attho. Yathāsīloti sīlesu yathāsīlo vā tathāsīlo vā hotu; navakammasīlo vā uddesasīlo vā vāsadhurasīlo vāti attho. Yathāvihārīti vihāresupi yathāvihārī vā tathāvihārī vā hotu; navakammavihārī vā uddesavihārī vā vāsadhuravihārī vāti attho. Yathāgocaroti gocaresupi yathāgocaro vā tathāgocaro vā hotu; navakammagocaro vā uddesagocaro vā vāsadhuragocaro vāti attho. Thero vāti ādīsu vayovuḍḍhādīsu yo vā so vā hotu; paripuṇṇadasavassatāya thero vā ūnapañcavassatāya navo vā atirekapañcavassatāya [Pg.204] majjhimo vāti attho. Atha kho sabbova imasmiṃ atthe eso vuccati ‘‘yo panā’’ti.

บัดนี้ เราจักพรรณนาอรรถแห่งสิกขาบทวิภังค์. คำที่ตรัสไว้ว่า “โย ปนาติ โย ยาทิโส” เป็นต้นนั้น ในคำนี้ บทว่า “โย ปนาติ” เป็นบทที่ควรจำแนก ส่วนบทว่า “โย ยาทิโส” เป็นต้น เป็นบทที่จำแนกบทนั้น. และในบทจำแนกทั้งหลายนี้ เพราะเหตุที่บทว่า “ปนาติ” เป็นเพียงนิบาต (ไม่มีความหมาย) ส่วนบทว่า “โย” เป็นบทที่แสดงอรรถ และบทนั้นย่อมแสดงบุคคลทั่วไปโดยไม่กำหนด ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงอรรถของบทนั้น จึงตรัสแต่บทว่า “โย” ซึ่งแสดงบุคคลทั่วไปโดยไม่กำหนด. เพราะเหตุนั้น ในบทนี้ พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า บทว่า “โย ปนาติ” นั้น หมายถึง “บุคคลใดบุคคลหนึ่ง” ดังนี้. อนึ่ง เพราะเหตุว่า บุคคลใดบุคคลหนึ่งนั้น ย่อมปรากฏโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดา ลิงค์ (เพศ), ยุตตะ (การประกอบ), ชาติ (กำเนิด), นาม (ชื่อ), โคตร (ตระกูล), สีล (ศีล), วิหาร (การอยู่), โคจร (ที่เที่ยวไป) และวัย (อายุ) ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงให้บุคคลนั้นรู้โดยอาการนั้น จึงทรงแสดงความแตกต่างนั้นแล้วตรัสบทว่า “ยาทิโส” เป็นต้น. ในบทว่า “ยาทิโส” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งเพศ จะเป็นเช่นไรก็ตาม จะเป็นเช่นนั้นก็ตาม จะเป็นคนสูงก็ตาม จะเป็นคนเตี้ยก็ตาม จะเป็นคนดำก็ตาม จะเป็นคนขาวก็ตาม จะเป็นคนมีผิวพรรณเหมือนปลาไหลก็ตาม จะเป็นคนผอมก็ตาม จะเป็นคนอ้วนก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถายุตโต” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งการประกอบ จะประกอบด้วยการงานอย่างใดอย่างหนึ่งก็ตาม จะประกอบด้วยการงานใหม่ก็ตาม จะประกอบด้วยการสอนก็ตาม จะประกอบด้วยวิปัสสนาธุระก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาชัจโจ” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งชาติ จะมีชาติเช่นไรก็ตาม จะมีชาติเช่นนั้นก็ตาม จะเป็นกษัตริย์ก็ตาม จะเป็นพราหมณ์ก็ตาม จะเป็นแพศย์ก็ตาม จะเป็นศูทรก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถานาโม” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งชื่อ จะมีชื่อเช่นไรก็ตาม จะมีชื่อเช่นนั้นก็ตาม จะชื่อว่า พุทธรักขิตก็ตาม จะชื่อว่า ธรรมรักขิตก็ตาม จะชื่อว่า สังฆรักขิตก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาโคตโต” นั้น หมายถึง โดยอำนาจแห่งโคตร จะมีโคตรเช่นไรก็ตาม จะมีโคตรเช่นนั้นก็ตาม จะมีโคตรว่า กัจจายนะก็ตาม จะมีโคตรว่า วาสิฏฐะก็ตาม จะมีโคตรว่า โกสิยะก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาสีโล” นั้น หมายถึง ในศีลทั้งหลาย จะมีศีลเช่นไรก็ตาม จะมีศีลเช่นนั้นก็ตาม จะมีศีลคือการงานใหม่ก็ตาม จะมีศีลคือการสอนก็ตาม จะมีศีลคือวิปัสสนาธุระก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาวิหารี” นั้น หมายถึง แม้ในการอยู่ทั้งหลาย จะมีการอยู่เช่นไรก็ตาม จะมีการอยู่เช่นนั้นก็ตาม จะมีการอยู่ด้วยการงานใหม่ก็ตาม จะมีการอยู่ด้วยการสอนก็ตาม จะมีการอยู่ด้วยวิปัสสนาธุระก็ตาม ดังนี้. บทว่า “ยถาโคจโร” นั้น หมายถึง แม้ในที่เที่ยวไปทั้งหลาย จะมีที่เที่ยวไปเช่นไรก็ตาม จะมีที่เที่ยวไปเช่นนั้นก็ตาม จะมีที่เที่ยวไปคือการงานใหม่ก็ตาม จะมีที่เที่ยวไปคือการสอนก็ตาม จะมีที่เที่ยวไปคือวิปัสสนาธุระก็ตาม ดังนี้. ในบทว่า “เถโร วา” เป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า ในบุคคลทั้งหลายมีผู้เจริญด้วยวัยเป็นต้น บุคคลใดบุคคลหนึ่งก็ตาม เพราะความเป็นผู้มีพรรษาครบสิบ จึงเป็นพระเถระก็ตาม เพราะความเป็นผู้มีพรรษาหย่อนห้า จึงเป็นพระนวกะก็ตาม เพราะความเป็นผู้มีพรรษาเกินห้า จึงเป็นพระมัชฌิมะก็ตาม ดังนี้. อนึ่ง พระภิกษุทั้งหมดนั้นแล ในอรรถนี้ ชื่อว่า “โย ปนาติ”.

Bhikkhuniddese bhikkhatīti bhikkhako; labhanto vā alabhanto vā ariyāya yācanāya yācatīti attho. Buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhācariyaṃ ajjhupagato nāma. Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so kasigorakkhādīhi jīvikakappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu. Parapaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu; piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu. Agghaphassavaṇṇabhedena bhinnaṃ paṭaṃ dhāretīti bhinnapaṭadharo. Tattha satthakacchedanena agghabhedo veditabbo. Sahassagghanakopi hi paṭo satthakena khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinno bhinnaggho hoti. Purimagghato upaḍḍhampi na agghati. Suttasaṃsibbanena phassabhedo veditabbo. Sukhasamphassopi hi paṭo suttehi saṃsibbito bhinnaphasso hoti. Kharasamphassataṃ pāpuṇāti. Sūcimalādīhi vaṇṇabhedo veditabbo. Suparisuddhopi hi paṭo sūcikammato paṭṭhāya sūcimalena, hatthasedamalajallikāhi, avasāne rajanakappakaraṇehi ca bhinnavaṇṇo hoti; pakativaṇṇaṃ vijahati. Evaṃ tīhākārehi bhinnapaṭadhāraṇato bhinnapaṭadharoti bhikkhu. Gihivatthavisabhāgānaṃ vā kāsāvānaṃ dhāraṇamatteneva bhinnapaṭadharoti bhikkhu.

ในบทนิเทศว่า ภิกขุ พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า ย่อมขอ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ จะได้ก็ตาม จะไม่ได้ก็ตาม ย่อมขอด้วยการขอของพระอริยะ ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะความเป็นผู้เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจารที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงเข้าถึงแล้ว จึงชื่อว่า ผู้เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร. อนึ่ง บุคคลใดบุคคลหนึ่งละกองโภคสมบัติอันน้อยก็ตาม อันมากก็ตาม ออกจากเรือนแล้วบวชในเพศบรรพชิต บุคคลนั้นละการเลี้ยงชีวิตด้วยการไถนา การเลี้ยงโคเป็นต้นแล้ว เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจารด้วยการยอมรับเพศบรรพชิตเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นผู้มีชีวิตเนื่องด้วยผู้อื่น แม้กำลังฉันภัตตาหารที่คนหาบมาให้ในท่ามกลางวิหาร ก็ชื่อว่า ผู้เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นผู้มีความพยายามเกิดขึ้นในการบวชอาศัยภัตตาหารที่ได้ด้วยการเที่ยวบิณฑบาต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ. ย่อมทรงผ้าที่ขาดด้วยความแตกต่างแห่งราคา ความแตกต่างแห่งสัมผัส และความแตกต่างแห่งสี เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ผู้ทรงผ้าขาด. ในความแตกต่างแห่งราคา ความแตกต่างแห่งสัมผัส และความแตกต่างแห่งสีนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งราคาด้วยการตัดด้วยมีดเล็ก. อนึ่ง ผ้าแม้มีราคาพันหนึ่ง เมื่อถูกตัดเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยด้วยมีดเล็ก ย่อมเป็นผ้าที่มีราคาขาด. ย่อมไม่ควรแม้ครึ่งหนึ่งจากราคาเดิม. พึงทราบความแตกต่างแห่งสัมผัสด้วยการเย็บด้วยด้าย. อนึ่ง ผ้าแม้มีสัมผัสละเอียดอ่อนยิ่ง เมื่อถูกเย็บด้วยด้าย ย่อมเป็นผ้าที่มีสัมผัสขาด. ย่อมถึงความเป็นผ้าที่มีสัมผัสหยาบ. พึงทราบความแตกต่างแห่งสีด้วยมลทินของเข็มเป็นต้น. อนึ่ง ผ้าแม้บริสุทธิ์ยิ่ง ตั้งแต่การเย็บเป็นต้น ย่อมเป็นผ้าที่มีสีขาดด้วยมลทินของเข็ม ด้วยเหงื่อไคลมือและสิ่งสกปรกที่ซักไม่ออก และในที่สุดด้วยการย้อมและการทำกัปปะพินทุ. ย่อมละสีเดิม. อย่างนี้ เพราะการทรงผ้าที่ขาดด้วยอาการสามอย่าง จึงชื่อว่า ผู้ทรงผ้าขาด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะการทรงผ้ากาสาวพัสตร์ที่ไม่เหมือนผ้าของคฤหัสถ์ด้วยการทรงเท่านั้น จึงชื่อว่า ผู้ทรงผ้าขาด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภิกขุ.

Samaññāyāti paññattiyā vohārenāti attho. Samaññāya eva hi ekacco ‘‘bhikkhū’’ti paññāyati. Tathā hi nimantanādimhi bhikkhūsu gaṇiyamānesu sāmaṇerepi gahetvā ‘‘sataṃ bhikkhū sahassaṃ bhikkhū’’ti vadanti. Paṭiññāyāti attano paṭijānanena paṭiññāyapi hi ekacco ‘‘bhikkhū’’ti paññāyati. Tassa ‘‘ko etthāti? Ahaṃ, āvuso, bhikkhū’’ti (a. ni. 10.96) evamādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Ayaṃ pana ānandattherena vuttā dhammikā paṭiññā. Rattibhāge pana dussīlāpi paṭipathaṃ āgacchantā ‘‘ko etthā’’ti vutte adhammikāya paṭiññāya abhūtāya ‘‘mayaṃ bhikkhū’’ti vadanti.

บทว่า “สมาญญายาติ” นั้น หมายถึง ชื่อว่า ภิกขุ ด้วยบัญญัติ ด้วยโวหาร ดังนี้เป็นอรรถ. อนึ่ง บุคคลบางคนย่อมปรากฏว่า “ภิกขุ” ด้วยชื่อบัญญัติเท่านั้น. ข้อนั้นจริงอยู่ เมื่อนับภิกษุทั้งหลายในงานนิมนต์เป็นต้น ย่อมกล่าวว่า “ภิกษุร้อยหนึ่ง ภิกษุพันหนึ่ง” โดยรวมสามเณรเข้าไปด้วย. บทว่า “ปฏิญญายาติ” นั้น หมายถึง ชื่อว่า ภิกขุ ด้วยการยอมรับของตน ดังนี้เป็นอรรถ. อนึ่ง บุคคลบางคนย่อมปรากฏว่า “ภิกขุ” ด้วยการยอมรับ. พึงเห็นความเป็นไปได้ของภิกขุผู้ยอมรับนั้น ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ใครอยู่ในที่นี้? ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเป็นภิกขุ” (อ. อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต 10.96). แต่การยอมรับนี้ เป็นการยอมรับที่ชอบด้วยธรรมที่พระเถระอานนท์กล่าวไว้. แต่ในเวลากลางคืน แม้คนทุศีลทั้งหลาย เมื่อถูกถามว่า “ใครอยู่ในที่นี้?” เมื่อเดินสวนทางมา ย่อมกล่าวว่า “พวกเราเป็นภิกขุ” ด้วยการยอมรับที่ไม่ชอบด้วยธรรม ไม่เป็นจริง.

Ehi [Pg.205] bhikkhūti ehi bhikkhu nāma bhagavato ‘‘ehi bhikkhū’’ti vacanamattena bhikkhubhāvaṃ ehibhikkhūpasampadaṃ patto. Bhagavā hi ehibhikkhubhāvāya upanissayasampannaṃ puggalaṃ disvā rattapaṃsukūlantarato suvaṇṇavaṇṇaṃ dakkhiṇahatthaṃ nīharitvā brahmaghosaṃ nicchārento ‘‘ehi, bhikkhu, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti vadati. Tassa saheva bhagavato vacanena gihiliṅgaṃ antaradhāyati, pabbajjā ca upasampadā ca ruhati. Bhaṇḍu kāsāyavasano hoti. Ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ekaṃ aṃse ṭhapetvā vāmaṃsakūṭe āsattanīluppalavaṇṇamattikāpatto –

คำว่า เอหิภิกขุ นั้น หมายถึงบุคคลผู้บรรลุความเป็นภิกษุ คือเอหิภิกขุอุปสัมปทา ด้วยพระดำรัสว่า “เอหิภิกขุ” ของพระผู้มีพระภาคเท่านั้น. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงทอดพระเนตรเห็นบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยอันเป็นปัจจัยอันแรงกล้าเพื่อความเป็นเอหิภิกขุแล้ว ทรงเหยียดพระหัตถ์ขวามีสีดุจทองออกจากระหว่างผ้าบังสุกุลสีแดง ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันประเสริฐ ตรัสว่า “มาเถิด ภิกษุ จงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบ”. พร้อมกับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค เพศคฤหัสถ์ของบุคคลนั้นก็อันตรธานไป ความเป็นบรรพชิตและความเป็นอุปสัมบันก็สำเร็จ. มีศีรษะโล้น นุ่งห่มผ้ากาสายะ นุ่งผ้าอันตรวาสกผืนหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์ผืนหนึ่ง วางผ้าสังฆาฏิผืนหนึ่งไว้บนบ่า มีบาตรดินสีเหมือนดอกอุบลเขียวอันคล้องไว้ที่จะงอยบ่าซ้าย –

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.

ผ้าไตรจีวร บาตร ขวาน เข็ม และประคดเอว พร้อมด้วยผ้ากรองน้ำ แปดอย่างเหล่านี้ เป็นบริขารของภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนา.

Evaṃ vuttehi aṭṭhahi parikkhārehi sarīre paṭimukkehiyeva saṭṭhivassikatthero viya iriyāpathasampanno buddhācariyako buddhupajjhāyako sammāsambuddhaṃ vandamānoyeva tiṭṭhati. Bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ ekasmiṃ kāle ehibhikkhūpasampadāya eva upasampādeti. Evaṃ upasampannāni ca sahassupari ekacattālīsuttarāni tīṇi bhikkhusatāni ahesuṃ; seyyathidaṃ – pañca pañcavaggiyattherā, yaso kulaputto, tassa parivārā catupaṇṇāsa sahāyakā, tiṃsa bhaddavaggiyā, sahassapurāṇajaṭilā, saddhiṃ dvīhi aggasāvakehi aḍḍhateyyasatā paribbājakā, eko aṅgulimālattheroti. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

เมื่อบริขารแปดอย่างที่กล่าวมาแล้วนั้นสวมใส่ที่ร่างกายแล้ว ภิกษุนั้นก็ดำรงอยู่ด้วยอิริยาบถอันสมบูรณ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นพระอาจารย์ มีพระพุทธเจ้าเป็นพระอุปัชฌาย์ เหมือนพระเถระผู้มีพรรษาหกสิบ กำลังไหว้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่ทีเดียว. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงให้อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทาเท่านั้น ในกาลหนึ่งในปฐมโพธิกาล (หรือภายในยี่สิบพรรษา). ภิกษุผู้อุปสมบทแล้วอย่างนี้ มีจำนวน ๑,๓๔๑ รูป (คือสามร้อยสี่สิบเอ็ดรูปยิ่งด้วยพันหนึ่ง) คือ พระปัญจวัคคีย์เถระ ๕ รูป, ยสกุลบุตร, สหาย ๕๔ รูปผู้เป็นบริวารของท่าน, เจ้าชายภัททวัคคีย์ ๓๐ รูป, ชฎิลเก่า ๑,๐๐๐ รูป, ปริพาชก ๒๕๐ รูป (หรือสามร้อยครึ่ง) พร้อมด้วยพระอัครสาวก ๒ รูป, พระองคุลิมาลเถระ ๑ รูป. ข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า –

‘‘Tīṇi sataṃ sahassañca, cattālīsaṃ punāpare;

Eko ca thero sappañño, sabbe te ehibhikkhukā’’ti.

สามร้อย หนึ่งพัน และสี่สิบ และพระเถระผู้มีปัญญาอีกหนึ่งรูป ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นเอหิภิกขุ.

Na kevalañca ete eva, aññepi bahū santi. Seyyathidaṃ – tisataparivāro selo brāhmaṇo, sahassaparivāro mahākappino, dasasahassā kapilavatthuvāsino kulaputtā, soḷasasahassā pārāyanikabrāhmaṇāti evamādayo. Te pana vinayapiṭake pāḷiyaṃ na niddiṭṭhattā na vuttā. Ime tattha niddiṭṭhattā vuttāti.

มิใช่แต่ภิกษุเหล่านี้เท่านั้น แม้เหล่าอื่นก็มีมาก คือ เสลพราหมณ์มีบริวาร ๓๐๐, พระเจ้ามหากัปปินะมีบริวาร ๑,๐๐๐, กุลบุตรผู้อยู่ในกบิลพัสดุ์ ๑๐,๐๐๐, พราหมณ์ปารายนิกะ ๑๖,๐๐๐ เป็นต้น. แต่ภิกษุเหล่านั้นไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีวินัยปิฎก เพราะไม่ได้ระบุไว้. ส่วนภิกษุเหล่านี้ท่านกล่าวไว้ เพราะระบุไว้ในพระวินัยบาลีนั้น.

‘‘Sattavīsa sahassāni, tīṇiyeva satāni ca;

Etepi sabbe saṅkhātā, sabbe te ehibhikkhukā’’ti.

สองหมื่นเจ็ดพัน และสามร้อยเท่านั้น ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดก็นับรวมเข้า (ในเอหิภิกขุ) ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นเอหิภิกขุ.

Tīhi [Pg.206] saraṇagamanehi upasampannoti ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’tiādinā nayena tikkhattuṃ vācaṃ bhinditvā vuttehi tīhi saraṇagamanehi upasampanno. Ayañhi upasampadā nāma aṭṭhavidhā – ehibhikkhūpasampadā, saraṇagamanūpasampadā, ovādapaṭiggahaṇūpasampadā, pañhabyākaraṇūpasampadā, garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā, dūtenūpasampadā, aṭṭhavācikūpasampadā, ñatticatutthakammūpasampadāti. Tattha ehibhikkhūpasampadā, saraṇagamanūpasampadā ca vuttā eva.

คำว่า อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์นั้น หมายถึงผู้ที่อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์ที่กล่าวแยกคำกันสามครั้ง ด้วยนัยมีคำว่า “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” เป็นต้น. แท้จริง อุปสัมปทานี้มี ๘ อย่าง คือ เอหิภิกขุอุปสัมปทา, สรณคมนูปสัมปทา, โอวาทปฏิคคหณูปสัมปทา, ปัญหาพยากรณูปสัมปทา, ครุธัมมปฏิคคหณูปสัมปทา, ทูเตนูปสัมปทา, อัฏฐวาจิกูปสัมปทา, ญัตติจตุตถกรรมูปสัมปทา. ในบรรดาอุปสัมปทา ๘ อย่างนั้น เอหิภิกขุอุปสัมปทาและสรณคมนูปสัมปทาได้กล่าวไว้แล้ว.

Ovādapaṭiggahaṇūpasampadā nāma ‘‘tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesu cā’ti. Evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yaṃ kiñci dhammaṃ sossāmi kusalūpasaṃhitaṃ, sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ sossāmī’ti. Evaṃ hi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘sātasahagatā ca me kāyagatāsati na vijahissatī’ti. Evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154) iminā ovādapaṭiggahaṇena mahākassapattherassa anuññātaupasampadā.

โอวาทปฏิคคหณูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่พระมหากัสสปเถระ ด้วยการรับโอวาทนี้ว่า “กัสสปะ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘หิริโอตตัปปะอันแรงกล้าจักตั้งมั่นอยู่ (ในเรา) ทั้งในพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ’. กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักฟังธรรมใดๆ อันประกอบด้วยกุศล เราจักทำธรรมนั้นทั้งหมดให้เป็นที่ต้องการ (คือใส่ใจ) มนสิการ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด มีโสตประสาทและโสตปัญญาอันตั้งไว้แล้วจักฟังธรรม’. กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘กายคตาสติอันเป็นไปกับด้วยความยินดีของเราจักไม่ละไป’. กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้” (สํ. นิ. 2.154).

Pañhabyākaraṇūpasampadā nāma sopākassa anuññātaupasampadā. Bhagavā kira pubbārāme anucaṅkamantaṃ sopākasāmaṇeraṃ ‘‘‘uddhumātakasaññā’ti vā, sopāka, ‘rūpasaññā’ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanā, udāhu ekatthā, byañjanameva nāna’’nti dasa asubhanissite pañhe pucchi. So te byākāsi. Bhagavā tassa sādhukāraṃ datvā ‘‘kativassosi tvaṃ, sopākā’’ti pucchi. ‘‘Sattavassohaṃ, bhagavā’’ti. ‘‘Sopāka, tvaṃ mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā pañhe byākāsī’’ti āraddhacitto upasampadaṃ anujāni. Ayaṃ pañhabyākaraṇūpasampadā.

ปัญหาพยากรณูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่โสปากสามเณร. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงเดินจงกรมตามโสปากสามเณรในวัดบุพพาราม ตรัสถามปัญหา ๑๐ ข้อที่อาศัยอสุภะว่า “โสปากะ สัญญาว่าอุทธุมมาตกะ หรือสัญญาว่ารูป ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน?” โสปากสามเณรนั้นได้แก้ปัญหาเหล่านั้น. พระผู้มีพระภาคทรงประทานสาธุการแก่สามเณรนั้นแล้ว ตรัสถามว่า “โสปากะ เธอมีอายุเท่าไร?” สามเณรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์มีอายุ ๗ ปี.” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โสปากะ เธอแก้ปัญหาทั้งหลายโดยเทียบเคียงกับสัพพัญญุตญาณของเรา” แล้วทรงมีพระทัยยินดี ทรงอนุญาตอุปสัมปทา. อุปสัมปทานี้ชื่อว่า ปัญหาพยากรณูปสัมปทา.

Garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā nāma mahāpajāpatiyā aṭṭhagarudhammassa paṭiggahaṇena anuññātaupasampadā.

ครุธัมมปฏิคคหณูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่พระมหาปชาบดีโคตมี ด้วยการรับครุธรรม ๘ ประการ.

Dūtenūpasampadā nāma aḍḍhakāsiyā gaṇikāya anuññātaupasampadā.

ทูเตนูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่นางคณิกาชื่ออัฑฒกาสี.

Aṭṭhavācikūpasampadā nāma bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghato ñatticatutthena bhikkhusaṅghato ñatticatutthenāti imehi dvīhi kammehi upasampadā.

อัฏฐวาจิกูปสัมปทา หมายถึงการอุปสมบทด้วยกรรม ๒ อย่างเหล่านี้ คือ ญัตติจตุตถกรรมจากภิกษุณีสงฆ์ และญัตติจตุตถกรรมจากภิกษุสงฆ์.

Ñatticatutthakammūpasampadā [Pg.207] nāma bhikkhūnaṃ etarahi upasampadā. Imāsu aṭṭhasu upasampadāsu ‘‘yā sā, bhikkhave, mayā tīhi saraṇagamanehi upasampadā anuññātā, taṃ ajjatagge paṭikkhipāmi. Anujānāmi, bhikkhave, ñatticatutthena kammena upasampādetu’’nti (mahāva. 69) evaṃ anuññātāya imāya upasampadāya upasampannoti vuttaṃ hoti.

ญัตติจตุตถกรรมูปสัมปทา หมายถึงอุปสัมปทาของภิกษุทั้งหลายในปัจจุบันนี้. ในบรรดาอุปสัมปทา ๘ อย่างเหล่านี้ คำว่า “ผู้ที่อุปสมบทแล้วด้วยอุปสัมปทานี้” หมายถึงผู้ที่อุปสมบทด้วยอุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตไว้ดังนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย อุปสัมปทาที่เราอนุญาตด้วยไตรสรณคมน์นั้น เราห้ามเสียตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป. ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรม” (มหาวรรค 69).

Bhadroti apāpako. Kalyāṇaputhujjanādayo hi yāva arahā, tāva bhadrena sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena ca samannāgatattā ‘‘bhadro bhikkhū’’ti saṅkhyaṃ gacchanti. Sāroti tehiyeva sīlasārādīhi samannāgatattā nīlasamannāgamena nīlo paṭo viya ‘‘sāro bhikkhū’’ti veditabbo. Vigatakilesapheggubhāvato vā khīṇāsavova ‘‘sāro’’ti veditabbo. Sekhoti puthujjanakalyāṇakena saddhiṃ satta ariyā tisso sikkhā sikkhantīti sekhā. Tesu yo koci ‘‘sekho bhikkhū’’ti veditabbo. Na sikkhatīti asekho. Sekkhadhamme atikkamma aggaphale ṭhito, tato uttari sikkhitabbābhāvato khīṇāsavo ‘‘asekho’’ti vuccati. Samaggena saṅghenāti sabbantimena pariyāyena pañcavaggakaraṇīye kamme yāvatikā bhikkhū kammappattā, tesaṃ āgatattā chandārahānaṃ chandassa āhaṭattā, sammukhībhūtānañca appaṭikkosanato ekasmiṃ kamme samaggabhāvaṃ upagatena. Ñatticatutthenāti tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā kātabbena. Kammenāti dhammikena vinayakammena. Akuppenāti vatthu-ñatti-anussāvana-sīmā-parisasampattisampannattā akopetabbataṃ appaṭikkositabbatañca upagatena. Ṭhānārahenāti kāraṇārahena satthusāsanārahena. Upasampanno nāma uparibhāvaṃ samāpanno, pattoti attho. Bhikkhubhāvo hi uparibhāvo, tañcesa yathāvuttena kammena samāpannattā ‘‘upasampanno’’ti vuccati. Ettha ca ñatticatutthakammaṃ ekameva āgataṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā cattāri saṅghakammāni nīharitvā vitthārato kathetabbānīti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Tāni ca ‘‘apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamma’’nti paṭipāṭiyā ṭhapetvā vitthārena khandhakato parivārāvasāne kammavibhaṅgato ca pāḷiṃ āharitvā kathitāni. Tāni mayaṃ parivārāvasāne kammavibhaṅgeyeva vaṇṇayissāma. Evañhi sati paṭhamapārājikavaṇṇanā ca [Pg.208] na bhāriyā bhavissati; yathāṭhitāya ca pāḷiyā vaṇṇanā suviññeyyā bhavissati. Tāni ca ṭhānāni asuññāni bhavissanti; tasmā anupadavaṇṇanameva karoma.

คำว่า “ภัทโร” คือ ผู้ไม่มีบาป หรือผู้ไม่เลวทราม ชื่อว่าภิกษุ. อธิบายว่า กัลยาณปุถุชนเป็นต้น จนถึงพระอรหันต์นั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่า “ภิกษุผู้ภัทร” เพราะประกอบด้วยศีลอันดีงาม (คือจตุปาริสุทธิศีล) สมาธิ (อันเป็นพื้นฐานแห่งวิปัสสนา) ปัญญา (คือโลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา) วิมุตติ (คืออรหัตตผล) และวิมุตติญาณทัสสนะ (คือปัจจเวกขณญาณที่รู้เห็นอรหัตตผล). คำว่า “สาระ” คือ พึงทราบว่า “ภิกษุผู้มีสาระ” เหมือนผ้าสีครามที่ประกอบด้วยสีคราม เพราะประกอบด้วยสาระคือศีลเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า “สาระ” คือพระขีณาสพเท่านั้น เพราะเป็นผู้ปราศจากเปลือกคือคือกิเลส. คำว่า “เสกขะ” คือ กัลยาณปุถุชนพร้อมด้วยอริยบุคคล ๗ จำพวก ย่อมศึกษาซึ่งสิกขา ๓ ประการ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าเสกขะ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบุคคลหนึ่ง พึงทราบว่า “ภิกษุผู้เสกขะ”. คำว่า “ไม่ศึกษา” เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอเสกขะ. พระขีณาสพชื่อว่า “อเสกขะ” เพราะล่วงธรรมที่พึงศึกษาแล้ว ตั้งอยู่ในอรหัตตผล และไม่มีธรรมที่พึงศึกษาต่อไปยิ่งกว่านั้น. คำว่า “ด้วยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียง” คือ ด้วยสงฆ์ที่ถึงความพร้อมเพรียงกันในกรรมอันควรทำด้วยสงฆ์ ๕ รูป โดยปริยายสุดท้าย เพราะภิกษุจำนวนเท่าใดที่ถึงพร้อมด้วยกรรม (คือมีจำนวนอย่างน้อย ๕ รูป) มาประชุมพร้อมแล้ว และได้นำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมาแล้ว และภิกษุผู้มาประชุมพร้อมหน้าก็มิได้คัดค้าน. คำว่า “ด้วยญัตติจตุตถกรรม” คือ ด้วยกรรมที่พึงทำด้วยญัตติ ๑ และอนุสาวนา ๓. คำว่า “ด้วยกรรม” คือ ด้วยวินัยกรรมอันเป็นธรรม. คำว่า “อันไม่กำเริบ” คือ ด้วยกรรมที่ถึงความไม่ควรให้กำเริบ ไม่ควรคัดค้าน เพราะถึงพร้อมด้วยวัตถุสมบัติ ญัตติสมบัติ อนุสาวนาสมบัติ สีมาสมบัติ และปริสาสมบัติ. คำว่า “อันควรแก่ฐานะ” คือ ด้วยกรรมที่ควรแก่เหตุ (คือญัตติจตุตถกรรมวาจาอันเป็นเหตุแห่งอุปสัมปทากรรม) ควรแก่พระพุทธานุศาสนี. คำว่า “อุปสัมบัน” ชื่อว่าผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีชั้นสูง คือผู้บรรลุแล้ว. อธิบายว่า ความเป็นภิกษุคือความเป็นผู้มีชั้นสูง หรือความเป็นผู้ประเสริฐ. และบุคคลนี้ชื่อว่า “อุปสัมบัน” เพราะถึงซึ่งความเป็นผู้ประเสริฐนั้นด้วยกรรมที่กล่าวมาแล้ว. และในปทภาชนีย์แห่งปฐมปาราชิกสิกขาบทนี้ ญัตติจตุตถกรรมเท่านั้นที่มา. แต่ถึงแม้ญัตติจตุตถกรรมเท่านั้นจะมา ก็จริงอยู่ แต่ในอรรถกถาทั้งปวง ท่านอาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “พึงหยุด ณ ที่นี้ แล้วนำสังฆกรรม ๔ อย่างออกมากล่าวโดยพิสดาร”. และกรรมเหล่านั้น ท่านอาจารย์ทั้งหลายได้นำพระบาลีจากขันธกะ (คือมหาวรรคและจุลวรรค) และจากกัมมวิภังค์ในท้ายปริวาร มากล่าวโดยพิสดาร โดยเรียงลำดับไว้ว่า “อปโลกนกรรม ญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรม”. เราทั้งหลายจักพรรณนา (กรรมเหล่านั้น) ในกัมมวิภังค์ท้ายปริวารนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนี้ การพรรณนาปฐมปาราชิกก็จักไม่เป็นภาระหนัก และการพรรณนาพระบาลีที่ตั้งอยู่ตามนั้นก็จักเป็นที่เข้าใจง่าย. และสถานที่เหล่านั้น (คือพระบาลีกัมมวิภังค์) ก็จักไม่ว่างเปล่าจากการพรรณนา. เพราะเหตุนั้น เราทั้งหลายจึงจักพรรณนาไปตามลำดับบทเท่านั้น

Tatrāti tesu ‘‘bhikkhako’’tiādinā nayena vuttesu bhikkhūsu. Yvāyaṃ bhikkhūti yo ayaṃ bhikkhu. Samaggena saṅghena…pe… upasampannoti aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatuttheneva kammena upasampanno. Ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhūti ayaṃ imasmiṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā pārājiko hotī’’ti atthe ‘‘bhikkhū’’ti adhippeto. Itare pana ‘‘bhikkhako’’ti ādayo atthuddhāravasena vuttā. Tesu ca ‘‘bhikkhako’’ti ādayo niruttivasena vuttā, ‘‘samaññāya bhikkhu, paṭiññāya bhikkhū’’ti ime dve abhilāpavasena vuttā, ‘‘ehi bhikkhū’’ti buddhena upajjhāyena paṭiladdhaupasampadāvasena vutto. Saraṇagamanabhikkhu anuppannāya kammavācāya upasampadāvasena vutto, ‘‘bhadro’’tiādayo guṇavasena vuttāti veditabbā.

คำว่า “ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น” คือ ในบรรดาภิกษุที่กล่าวไว้ด้วยนัยมี “ภิกขกะ” เป็นต้น. คำว่า “ภิกษุใด” คือ ภิกษุใด. คำว่า “อุปสัมบันด้วยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียง...เป็นต้น” คือ ผู้ถึงความเป็นบรรพชิตชั้นสูงด้วยญัตติจตุตถกรรมเท่านั้น ในบรรดาอุปสัมปทา ๘ อย่าง. คำว่า “ภิกษุนี้เป็นที่ประสงค์ในอรรถนี้” คือ ภิกษุนี้ (คือผู้ถึงความเป็นบรรพชิตชั้นสูงด้วยญัตติจตุตถกรรม) เป็นที่ประสงค์ว่า “ภิกษุ” ในอรรถแห่งสิกขาบทนี้ว่า “เสพเมถุนธรรมแล้วเป็นปาราชิก”. ส่วนภิกษุอื่นมี “ภิกขกะ” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้นแสดง. และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุมี “ภิกขกะ” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งนิรุตติ (คือการแสดงความหมายของศัพท์). ภิกษุ ๒ จำพวกนี้ คือ “ภิกษุโดยสมัญญา” และ “ภิกษุโดยปฏิญญา” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งการเรียกขาน. “เอหิภิกษุ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งอุปสัมปทาที่ได้ด้วยพระพุทธเจ้าผู้เป็นอุปัชฌาย์. “ภิกษุผู้ถึงสรณะ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งอุปสัมปทาที่ได้ก่อนที่ญัตติจตุตถกรรมวาจาจะเกิดขึ้น. “ภิกษุผู้ภัทร” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยแห่งคุณ (มีศีลเป็นต้น) ดังนี้ พึงทราบ

Bhikkhupadabhājanīyaṃ niṭṭhitaṃ.

การจำแนกบทว่าภิกษุ จบแล้ว.

Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā

การพรรณนาการจำแนกบทว่าด้วยสิกขาและสาชีพ

Idāni ‘‘bhikkhūna’’nti idaṃ padaṃ visesatthābhāvato avibhajitvāva yaṃ sikkhañca sājīvañca samāpannattā bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno hoti, taṃ dassento sikkhātiādimāha. Tattha sikkhitabbāti sikkhā. Tissoti gaṇanaparicchedo. Adhisīlasikkhāti adhikaṃ uttamaṃ sīlanti adhisīlaṃ; adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti adhisīlasikkhā. Esa nayo adhicitta-adhipaññāsikkhāsu.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงซึ่งสิกขาและสาชีพใด ที่ภิกษุทั้งหลายถึงพร้อมแล้ว จึงเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย โดยมิได้ทรงจำแนกบทว่า “ภิกขูนัง” นี้ เพราะไม่มีอรรถพิเศษ จึงตรัสคำว่า “สิกขา” เป็นต้น. ในบรรดาบทเหล่านั้น “สิกขา” คือ ธรรมที่พึงศึกษา (พึงเพียรพยายาม). “ติสโส” เป็นศัพท์ที่กำหนดจำนวน. “อธิสีลสิกขา” คือ ศีลอันยิ่ง ศีลอันสูงสุด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอธิศีล. และอธิศีลนั้นเป็นสิกขา เพราะเป็นธรรมที่พึงศึกษา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอธิสีลสิกขา. นัยนี้พึงทราบในอธิจิตตสิกขาและอธิปัญญาสิกขา

Katamaṃ panettha sīlaṃ, katamaṃ adhisīlaṃ, katamaṃ cittaṃ, katamaṃ adhicittaṃ, katamā paññā, katamā adhipaññāti? Vuccate – pañcaṅgadasaṅgasīlaṃ tāva sīlameva. Tañhi buddhe uppannepi anuppannepi loke pavattati. Uppanne buddhe tasmiṃ sīle buddhāpi sāvakāpi mahājanaṃ samādapenti. Anuppanne buddhe paccekabuddhā ca kammavādino ca dhammikā samaṇabrāhmaṇā cakkavattī ca mahārājāno mahābodhisattā ca samādapenti. Sāmampi paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā samādiyanti. Te taṃ kusalaṃ dhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhonti. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pana ‘‘adhisīla’’nti vuccati, tañhi sūriyo viya pajjotānaṃ sineru viya pabbatānaṃ sabbalokiyasīlānaṃ [Pg.209] adhikañceva uttamañca, buddhuppādeyeva ca pavattati, na vinā buddhuppādā. Na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā añño satto ṭhapetuṃ sakkoti, buddhāyeva pana sabbaso kāyavacīdvāraajjhācārasotaṃ chinditvā tassa tassa vītikkamassa anucchavikaṃ taṃ sīlasaṃvaraṃ paññapenti. Pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ, taṃ pana idha anadhippetaṃ. Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevati.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ศีลคืออะไร? อธิศีลคืออะไร? จิตคืออะไร? อธิจิตคืออะไร? ปัญญาคืออะไร? อธิปัญญาคืออะไร? ตอบว่า: ศีลมีองค์ ๕ และศีลมีองค์ ๑๐ นั้น เป็นเพียงศีลเท่านั้น เพราะศีลนั้นย่อมเป็นไปในโลกไม่ว่าพระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น พระพุทธเจ้าและพระสาวกทั้งหลายย่อมให้มหาชนสมาทานศีลนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าไม่อุบัติขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้กล่าวเรื่องกรรมและมีธรรมะทั้งหลาย พระมหาจักรพรรดิและมหาราชทั้งหลาย และพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายย่อมให้สมาทาน และแม้สมณพราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิตทั้งหลายก็ย่อมสมาทานด้วยตนเอง ท่านเหล่านั้นเมื่อบำเพ็ญกุศลธรรมนั้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเสวยสมบัติในหมู่เทพและมนุษย์ทั้งหลาย ส่วนศีลคือปาติโมกขสังวรศีลนั้นเรียกว่า "อธิศีล" เพราะศีลนั้นเป็นศีลที่ยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าศีลที่เป็นโลกิยะทั้งปวง เหมือนดวงอาทิตย์ยิ่งกว่าแสงสว่างทั้งหลาย และเหมือนภูเขาสิเนรุยิ่งกว่าภูเขาทั้งหลาย และย่อมเป็นไปเฉพาะเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น จะไม่มีขึ้นได้หากปราศจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า เพราะสัตว์อื่นนอกจากพระพุทธเจ้าไม่สามารถยกวินัยบัญญัตินั้นขึ้นตั้งไว้ได้ แต่พระพุทธเจ้าเท่านั้นทรงตัดกระแสแห่งการล่วงละเมิดทางกายและวาจาโดยประการทั้งปวง และทรงบัญญัติศีลสังวรนั้นให้เหมาะสมกับการล่วงละเมิดแต่ละอย่าง อนึ่ง ศีลที่สัมปยุตด้วยมรรคและผลเท่านั้นเป็นอธิศีลยิ่งกว่าปาติโมกขสังวรศีล แต่ศีลนั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะภิกษุผู้เข้าถึงศีลนั้นแล้วย่อมไม่เสพเมถุนธรรม

Kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittāni, lokiyaaṭṭhasamāpatticittāni ca ekajjhaṃ katvā cittamevāti veditabbāni. Buddhuppādānuppāde cassa pavatti, samādapanaṃ samādānañca sīle vuttanayeneva veditabbaṃ. Vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ pana ‘‘adhicitta’’nti vuccati. Tañhi adhisīlaṃ viya sīlānaṃ sabbalokiyacittānaṃ adhikañceva uttamañca, buddhuppādeyeva ca hoti, na vinā buddhuppādā. Tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ, taṃ pana idha anadhippetaṃ. Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevati.

ส่วนกุศลจิต ๘ ดวงที่เป็นกามาวจร และโลกียสมาบัติจิต ๘ ดวงนั้น เมื่อรวมเข้าด้วยกันแล้ว พึงทราบว่าเป็นเพียงจิตเท่านั้น การเป็นไปของจิตนั้น การให้ผู้อื่นสมาทาน และการสมาทานด้วยตนเอง ไม่ว่าพระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องศีลนั่นเอง ส่วนอัฏฐสมาบัติจิตที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนานั้นเรียกว่า "อธิจิต" เพราะจิตนั้นเป็นจิตที่ยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าศีลทั้งหลาย เหมือนอธิศีล และยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าโลกียจิตทั้งปวง และย่อมมีขึ้นเฉพาะเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น จะไม่มีขึ้นได้หากปราศจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า อนึ่ง จิตที่สัมปยุตด้วยมรรคและผลเท่านั้นเป็นอธิจิตยิ่งกว่าจิตนั้น แต่จิตนั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะภิกษุผู้เข้าถึงจิตนั้นแล้วย่อมไม่เสพเมถุนธรรม

‘‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭha’’nti (dha. sa. 1371; vibha. 793; ma. ni. 3.92) -ādinayappavattaṃ pana kammassakatañāṇaṃ paññā, sā hi buddhe uppannepi anuppannepi loke pavattati. Uppanne buddhe tassā paññāya buddhāpi buddhasāvakāpi mahājanaṃ samādapenti. Anuppanne buddhe paccekabuddhā ca kammavādino ca dhammikā samaṇabrāhmaṇā cakkavattī ca mahārājāno mahābodhisattā ca samādapenti. Sāmampi paṇḍitā sattā samādiyanti. Tathā hi aṅkuro dasavassasahassāni mahādānaṃ adāsi. Velāmo, vessantaro, aññe ca bahū paṇḍitamanussā mahādānāni adaṃsu. Te taṃ kusalaṃ dhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhaviṃsu. Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ pana vipassanāñāṇaṃ ‘‘adhipaññā’’ti vuccati. Sā hi adhisīla-adhicittāni viya sīlacittānaṃ sabbalokiyapaññānaṃ adhikā ceva uttamā ca, na ca vinā buddhuppādā loke pavattati. Tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā, sā pana idha anadhippetā. Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti.

ส่วนกัมมัสสกตาญาณที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล การบูชายัญมีผล" นั้นเรียกว่า "ปัญญา" เพราะปัญญานั้นย่อมเป็นไปในโลกไม่ว่าพระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น พระพุทธเจ้าและพระสาวกทั้งหลายย่อมให้มหาชนสมาทานปัญญานั้น เมื่อพระพุทธเจ้าไม่อุบัติขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้กล่าวเรื่องกรรมและมีธรรมะทั้งหลาย พระมหาจักรพรรดิและมหาราชทั้งหลาย และพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายย่อมให้สมาทาน และแม้สัตว์ผู้เป็นบัณฑิตทั้งหลายก็ย่อมสมาทานด้วยตนเอง ข้อนั้นจริงดังนี้ คือ พระเจ้าอังกุระได้ถวายมหาทานตลอดหมื่นปี พราหมณ์เวฬามะ พระเวสสันดร และบัณฑิตมนุษย์อื่นอีกมากมายก็ได้ถวายมหาทาน ท่านเหล่านั้นเมื่อบำเพ็ญกุศลธรรมนั้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเสวยสมบัติในหมู่เทพและมนุษย์ทั้งหลาย ส่วนวิปัสสนาญาณที่กำหนดอาการแห่งไตรลักษณ์นั้นเรียกว่า "อธิปัญญา" เพราะปัญญานั้นเป็นปัญญาที่ยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าศีลและจิตทั้งหลาย เหมือนอธิศีลและอธิจิต และยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าโลกียปัญญาทั้งปวง และย่อมเป็นไปในโลกเฉพาะเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น จะไม่มีขึ้นได้หากปราศจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า อนึ่ง มรรคปัญญาและผลปัญญาเท่านั้นเป็นอธิปัญญาที่ยิ่งกว่าปัญญานั้น แต่ปัญญานั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะภิกษุผู้เข้าถึงปัญญานั้นแล้วย่อมไม่เสพเมถุนธรรม

Tatrāti tāsu tīsu sikkhāsu. Yāyaṃ adhisīlasikkhāti yā ayaṃ pātimokkhasīlasaṅkhātā adhisīlasikkhā. Etaṃ sājīvaṃ nāmāti etaṃ sabbampi [Pg.210] bhagavatā vinaye ṭhapitaṃ sikkhāpadaṃ, yasmā ettha nānādesajātigottādibhedabhinnā bhikkhū saha jīvanti ekajīvikā sabhāgajīvikā sabhāgavuttino honti, tasmā ‘‘sājīva’’nti vuccati. Tasmiṃ sikkhatīti taṃ sikkhāpadaṃ cittassa adhikaraṇaṃ katvā ‘‘yathāsikkhāpadaṃ nu kho sikkhāmi na sikkhāmī’’ti cittena olokento sikkhati. Na kevalañcāyametasmiṃ sājīvasaṅkhāte sikkhāpadeyeva sikkhati, sikkhāyapi sikkhati, ‘‘etaṃ sājīvaṃ nāmā’’ti imassa pana anantarassa padassa vasena ‘‘tasmiṃ sikkhatī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi taṃ evaṃ vuttaṃ, atha kho ayamettha attho daṭṭhabbo – tassā ca sikkhāya sikkhaṃ paripūrento sikkhati, tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatīti. Tena vuccati sājīvasamāpannoti idampi anantarassa sājīvapadasseva vasena vuttaṃ. Yasmā pana so sikkhampi samāpanno, tasmā sikkhāsamāpannotipi atthato veditabbo. Evañhi sati ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti etassa padassa padabhājanampi paripuṇṇaṃ hoti.

ในบรรดาสิกขา ๓ ประการนั้น คำว่า "อธิศีลสิกขา" หมายถึงอธิศีลสิกขาที่เรียกว่าปาติโมกขสังวรศีล คำว่า "เอตัง สาชีวัง นามะ" หมายถึงสิกขาบททั้งหมดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในพระวินัย เพราะในสิกขาบทนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้ต่างกันด้วยประเภทมีประเทศ ชาติ และโคตรเป็นต้น ย่อมอยู่ร่วมกัน มีความเป็นอยู่ร่วมกัน มีความเป็นอยู่เสมอกัน มีความประพฤติเสมอกัน ฉะนั้นจึงเรียกว่า "สาชีวะ" คำว่า "ตัสสมิง สิกขติ" หมายถึงภิกษุนั้นย่อมศึกษาโดยทำสิกขาบทนั้นให้เป็นที่ตั้งแห่งจิต พิจารณาด้วยจิตว่า "เราจะศึกษาตามสิกขาบทนี้ หรือจะไม่ศึกษาหนอ" อนึ่ง ภิกษุนี้มิได้ศึกษาเฉพาะในสิกขาบทที่เรียกว่าสาชีวะนี้เท่านั้น แต่ยังศึกษาในสิกขาด้วย อย่างไรก็ตาม คำว่า "ตัสสมิง สิกขติ" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยอาศัยบทที่อยู่ก่อนหน้าคือ "เอตัง สาชีวัง นามะ" แม้จะตรัสไว้อย่างนั้น แต่พึงเห็นอรรถะในที่นี้ว่า ภิกษุนั้นย่อมศึกษาโดยบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และย่อมศึกษาโดยไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น ฉะนั้น คำว่า "สาชีวสมาปันโน" นี้ก็ตรัสไว้โดยอาศัยบทสาชีวะที่อยู่ก่อนหน้าเช่นกัน แต่เพราะภิกษุนั้นเข้าถึงสิกขาด้วย ฉะนั้นจึงพึงทราบว่า "สิกขาสมาปันโน" โดยอรรถ เมื่อเป็นเช่นนี้ การจำแนกบทของคำว่า "สิกขาสาชีวสมาปันโน" ก็ย่อมบริบูรณ์

Sikkhāsājīvapadabhājanīyaṃ niṭṭhitaṃ.

การจำแนกบทว่า สิกขาสาชีวะ จบลงแล้ว

Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกการสละสิกขา

Sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvāti sikkhañca appaṭikkhipitvā dubbalabhāvañca appakāsetvā. Yasmā ca dubbalye āvikatepi sikkhā appaccakkhātāva hoti, sikkhāya pana paccakkhātāya dubbalyaṃ āvikatameva hoti. Tasmā ‘‘dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti iminā padena na koci visesattho labbhati. Yathā pana ‘‘dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyyā’’ti vutte dirattavacanena na koci visesattho labbhati, kevalaṃ lokavohāravasena byañjanasiliṭṭhatāya mukhārūḷhatāya etaṃ vuttaṃ. Evamidampi vohāravasena byañjanasiliṭṭhatāya mukhārūḷhatāya vuttanti veditabbaṃ.

“ไม่สละสิกขาและไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” หมายถึง ไม่ละทิ้งสิกขาและไม่เปิดเผยสภาพที่อ่อนแอ เพราะว่าแม้จะเปิดเผยความอ่อนแอแล้ว สิกขาก็ยังไม่ถูกสละ แต่เมื่อสิกขาถูกสละแล้ว ความอ่อนแอจะถูกเปิดเผย ดังนั้น ด้วยบทว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” จึงไม่ได้รับความหมายพิเศษใดๆ แต่เหมือนกับที่เมื่อกล่าวว่า “พึงอยู่ร่วมสองสามคืน” ด้วยคำว่า “สองคืน” ก็ไม่ได้รับความหมายพิเศษใดๆ เป็นเพียงการกล่าวตามสำนวนโลก เพราะความไพเราะของพยัญชนะและความคุ้นเคยในปาก ฉันใด แม้บทนี้ก็พึงทราบว่ากล่าวตามสำนวนโลก เพราะความไพเราะของพยัญชนะและความคุ้นเคยในปาก ฉันนั้น.

Yasmā vā bhagavā sātthaṃ sabyañjanaṃ dhammaṃ deseti, tasmā ‘‘sikkhaṃ appaccakkhāyā’’ti iminā atthaṃ sampādetvā ‘‘dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti iminā byañjanaṃ sampādeti. Parivārakapadavirahitañhi ekameva atthapadaṃ vuccamānaṃ parivāravirahito rājā viya, vatthālaṅkāravirahito viya ca puriso na sobhati; parivārakena pana atthānulomena sahāyapadena saddhiṃ taṃ sobhatīti.

อีกนัยหนึ่ง เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมพร้อมด้วยอรรถและพยัญชนะ ดังนั้น จึงทรงทำให้ความหมายสมบูรณ์ด้วยบทว่า “ไม่สละสิกขา” และทรงทำให้พยัญชนะสมบูรณ์ด้วยบทว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” เพราะว่าบทแสดงความหมายเพียงบทเดียวที่กล่าวโดยปราศจากบทประกอบ ย่อมไม่งดงาม เหมือนพระราชาที่ปราศจากบริวาร หรือเหมือนบุรุษที่ปราศจากเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับ แต่เมื่อกล่าวพร้อมกับบทประกอบที่เป็นบทเสริมตามความหมาย ย่อมงดงาม ฉะนั้น.

Yasmā [Pg.211] vā sikkhāpaccakkhānassa ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hoti, tasmā taṃ sandhāya ‘‘sikkhaṃ appaccakkhāyā’’tipadassa atthaṃ vivaranto ‘‘dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti āha.

อีกนัยหนึ่ง เพราะการเปิดเผยความอ่อนแอบางอย่างเป็นความหมายของการสละสิกขา ดังนั้น เมื่อทรงประสงค์จะอธิบายความหมายของบทว่า “ไม่สละสิกขา” โดยอ้างถึงสิ่งนั้น จึงตรัสว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ”.

Tattha siyā yasmā na sabbaṃ dubbalyāvikammaṃ sikkhāpaccakkhānaṃ, tasmā ‘‘dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti paṭhamaṃ vatvā tassa atthaniyamanatthaṃ ‘‘sikkhaṃ appaccakkhāyā’’ti vattabbanti, tañca na; kasmā? Atthānukkamābhāvato. ‘‘Sikkhāsājīvasamāpanno’’ti hi vuttattā yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ appaccakkhāyāti vuccamāno anukkameneva attho vutto hoti, na aññathā. Tasmā idameva paṭhamaṃ vuttanti.

ในบทนั้น อาจมีผู้ท้วงว่า เพราะการเปิดเผยความอ่อนแอทั้งหมดไม่ใช่การสละสิกขา ดังนั้น จึงควรกล่าวว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” ก่อน แล้วจึงกล่าวว่า “ไม่สละสิกขา” เพื่อกำหนดความหมายของสิ่งนั้น มิใช่หรือ? คำท้วงนั้นไม่ควรกล่าว เพราะไม่มีลำดับความหมาย เพราะเมื่อกล่าวว่า “ผู้เข้าถึงสิกขาและอาชีวะ” แล้ว เมื่อกล่าวว่า “ไม่สละสิกขาที่เข้าถึงแล้ว” ความหมายย่อมถูกกล่าวตามลำดับ ไม่เป็นอย่างอื่น ดังนั้น พึงทราบว่าบทนี้แหละถูกกล่าวไว้ก่อน.

Apica anupaṭipāṭiyāpi ettha attho veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Sikkhāsājīvasamāpanno’’ti ettha yaṃ sikkhaṃ samāpanno taṃ appaccakkhāya yañca sājīvaṃ samāpanno tattha dubbalyaṃ anāvikatvāti.

อนึ่ง แม้ในบทนี้ ความหมายก็พึงทราบตามลำดับ อย่างไร? ในบทว่า “ผู้เข้าถึงสิกขาและอาชีวะ” พึงทราบว่า “ไม่สละสิกขาใดที่เข้าถึงแล้ว และไม่เปิดเผยความอ่อนแอในอาชีวะใดที่เข้าถึงแล้ว”.

Idāni sikkhāpaccakkhānadubbalyāvikammānaṃ visesāvisesaṃ sikkhāpaccakkhānalakkhaṇañca dassento ‘‘atthi bhikkhave’’tiādimāha. Tattha atthi bhikkhavetiādīni dve mātikāpadāni; tāni vibhajanto ‘‘kathañca bhikkhave’’tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – kathanti kena ākārena. Dubbalyāvikammañcāti dubbalyassa āvikammañca. Idhāti imasmiṃ sāsane. Ukkaṇṭhitoti anabhiratiyā imasmiṃ sāsane kicchajīvikappatto. Atha vā ajja yāmi, sve yāmi, ito yāmi, ettha yāmīti uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno, vikkhitto anekaggoti vuttaṃ hoti. Anabhiratoti sāsane abhirativirahito.

บัดนี้ เมื่อประสงค์จะแสดงความแตกต่างและความไม่แตกต่างของการสละสิกขาและการเปิดเผยความอ่อนแอ และลักษณะของการสละสิกขา จึงตรัสบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่” เป็นต้น ในบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่” เป็นต้นนั้น มีบทมาติกาอยู่สองบท เมื่อทรงประสงค์จะจำแนกบทมาติกาเหล่านั้น จึงตรัสบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า” เป็นต้น ในบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า” เป็นต้นนั้น มีการอธิบายบทที่ไม่ง่ายดังนี้: “อย่างไร” หมายถึง ด้วยอาการอย่างไร “และการเปิดเผยความอ่อนแอ” หมายถึง การเปิดเผยสภาพที่อ่อนแอ “ในศาสนานี้” หมายถึง ในพระศาสนานี้ “ผู้เบื่อหน่าย” หมายถึง ผู้ที่ถึงซึ่งการมีชีวิตอยู่อย่างลำบากในพระศาสนานี้ เพราะความไม่ยินดี หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึง ผู้ที่อยู่โดยเงยคอ (หรือทำคอหงิกๆ) คิดว่า “วันนี้เราจะไป พรุ่งนี้เราจะไป เราจะไปจากที่นี่ เราจะไปที่นั่น” มีจิตฟุ้งซ่าน ไม่ตั้งมั่นในอารมณ์เดียว “ผู้ไม่ยินดี” หมายถึง ผู้ปราศจากความยินดีในพระศาสนา.

Sāmaññā cavitukāmoti samaṇabhāvato apagantukāmo. Bhikkhubhāvanti bhikkhubhāvena. Karaṇatthe upayogavacanaṃ. ‘‘Kaṇṭhe āsattena aṭṭīyeyyā’’tiādīsu (pārā. 162) pana yathālakkhaṇaṃ karaṇavacaneneva vuttaṃ. Aṭṭīyamānoti aṭṭaṃ pīḷitaṃ dukkhitaṃ viya attānaṃ ācaramāno; tena vā bhikkhubhāvena aṭṭo kariyamāno pīḷiyamānoti attho. Harāyamānoti lajjamāno. Jigucchamānoti asuciṃ viya taṃ jigucchanto. Gihibhāvaṃ patthayamānotiādīni uttānatthāniyeva. Yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyanti ettha yaṃnūnāti parivitakkadassane nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sacāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyaṃ, sādhu vata me siyā’’ti. Vadati viññāpetīti [Pg.212] imamatthaṃ etehi vā aññehi vā byañjanehi vacībhedaṃ katvā vadati ceva, yassa ca vadati, taṃ viññāpeti jānāpeti. Evampīti uparimatthasampiṇḍanatto pikāro. Evampi dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca appaccakkhātā, aññathāpi.

“ผู้ประสงค์จะเคลื่อนจากความเป็นสมณะ” หมายถึง ผู้ประสงค์จะหลีกไปจากความเป็นสมณะ “ซึ่งความเป็นภิกษุ” บทว่า “ภิกขุภาวัง” นี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถกรณะ (เครื่องมือ) แต่ในบทว่า “พึงเบื่อหน่ายด้วยการผูกคอ” เป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยกรณวิภัตติโดยลักษณะ “ผู้เบื่อหน่าย” หมายถึง ผู้ทำตนเหมือนถูกบีบคั้น ถูกเบียดเบียน หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึง ผู้ถูกความเป็นภิกษุนั้นบีบคั้น เบียดเบียน “ผู้ละอาย” หมายถึง ผู้ละอาย “ผู้รังเกียจ” หมายถึง ผู้รังเกียจความเป็นภิกษุนั้นเหมือนสิ่งไม่สะอาด บทว่า “ผู้ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์” เป็นต้น มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว ในบทว่า “ถ้ากระไรหนอ เราพึงสละพระพุทธเจ้าเสีย” คำว่า “ยันนูนะ” เป็นนิบาตที่แสดงการตรึกตรอง ความหมายคือ “ถ้าเราพึงสละพระพุทธเจ้าเสีย ก็คงจะดีสำหรับเราหนอ” “กล่าวและทำให้รู้แจ้ง” หมายถึง กล่าวความหมายนี้ด้วยพยัญชนะเหล่านี้หรือพยัญชนะอื่น โดยการเปล่งวาจา และทำให้ผู้ที่ตนกล่าวด้วยนั้นรู้แจ้ง ในบทว่า “แม้ด้วยอาการอย่างนี้” อักษร “ปิ” มีความหมายว่ารวบรวมความหมายข้างบน แม้ด้วยอาการอย่างนี้ การเปิดเผยความอ่อนแอและการไม่สละสิกขาก็มีอยู่ หรือแม้ด้วยอาการอื่น การเปิดเผยความอ่อนแอและการไม่สละสิกขาก็มีอยู่.

Idāni taṃ aññathāpi dubbalyāvikammaṃ sikkhāya ca appaccakkhānaṃ dassento ‘‘atha vā panā’’tiādimāha. Taṃ sabbaṃ atthato uttānameva. Padato panettha ādito paṭṭhāya ‘‘buddhaṃ paccakkheyyaṃ, dhammaṃ, saṅghaṃ, sikkhaṃ, vinayaṃ, pātimokkhaṃ, uddesaṃ, upajjhāyaṃ, ācariyaṃ, saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ, samānupajjhāyakaṃ, samānācariyakaṃ, sabrahmacāriṃ paccakkheyya’’nti imāni cuddasa padāni paccakkhānākārena vuttāni.

บัดนี้ เมื่อประสงค์จะแสดงการเปิดเผยความอ่อนแอและการไม่สละสิกขาด้วยอาการอื่น จึงตรัสบทว่า “หรืออีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น ข้อความทั้งหมดนั้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว แต่ในข้อความนี้ ตั้งแต่ต้น บทว่า “พึงสละพระพุทธเจ้า, พึงสละพระธรรม, พึงสละพระสงฆ์, พึงสละสิกขา, พึงสละพระวินัย, พึงสละปาติโมกข์, พึงสละอุเทศ, พึงสละอุปัชฌาย์, พึงสละอาจารย์, พึงสละสัทธิวิหาริก, พึงสละอันเตวาสิก, พึงสละผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกัน, พึงสละผู้มีอาจารย์ร่วมกัน, พึงสละสพรหมจารี” เหล่านี้เป็นบท ๑๔ บทที่กล่าวไว้ในลักษณะของการสละสิกขา.

Gihī assantiādīni ‘‘gihī, upāsako, ārāmiko, sāmaṇero, titthiyo, titthiyasāvako, assamaṇo, asakyaputtiyo assa’’nti imāni aṭṭha padāni ‘‘assa’’nti iminā bhāvavikappākārena vuttāni. Evaṃ ‘‘yaṃnūnāha’’nti iminā paṭisaṃyuttāni dvāvīsati padāni.

บทว่า “พึงเป็นคฤหัสถ์” เป็นต้น คือบทว่า “พึงเป็นคฤหัสถ์, พึงเป็นอุบาสก, พึงเป็นอารามิกะ, พึงเป็นสามเณร, พึงเป็นเดียรถีย์, พึงเป็นสาวกของเดียรถีย์, พึงเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ, พึงเป็นผู้ไม่ใช่ศากยบุตร” เหล่านี้เป็น ๘ บทที่กล่าวไว้ในลักษณะของการตรึกตรองถึงความเป็นไปที่พึงปรารถนาด้วยคำว่า “พึงเป็น” ด้วยประการฉะนี้ บทที่ประกอบด้วยคำว่า “ถ้ากระไรหนอเรา” จึงมี ๒๒ บท.

46. Yathā ca etāni, evaṃ ‘‘yadi panāhaṃ, apāhaṃ, handāhaṃ, hoti me’’ti imesu ekamekena paṭisaṃyuttāni dvāvīsatīti sabbāneva satañca dasa ca padāni honti.

๔๖. และบทเหล่านี้ที่ประกอบด้วย “ยันนูนาหัง” มี ๒๒ บท ฉันใด บทที่ประกอบด้วยแต่ละบทใน ๔ บทนี้ คือ “ยทิ ปนาหัง” (ถ้าหากเรา), “อปาหัง” (แม้เรา), “หันดาหัง” (เอาเถิดเรา), “โหติ เม” (มีแก่เรา) ก็มี ๒๒ บท ๒๒ บท ฉันนั้น รวมทั้งหมดจึงมี ๑๑๐ บท.

47. Tato paraṃ saritabbavatthudassananayena pavattāni ‘‘mātaraṃ sarāmī’’tiādīni sattarasa padāni. Tattha khettanti sālikhettādiṃ. Vatthunti tiṇapaṇṇasākaphalāphalasamuṭṭhānaṭṭhānaṃ. Sippanti kumbhakārapesakārasippādikaṃ.

๔๗. ถัดจากนั้น บท ๑๗ บท มีคำว่า “ระลึกถึงมารดา” เป็นต้น ที่เป็นไปแล้วด้วยนัยแห่งการแสดงวัตถุที่ควรระลึก (ย่อมมี). ในบทเหล่านั้น คำว่า “เขต” หมายถึงที่นาข้าวสาลีเป็นต้น. คำว่า “วัตถุ” หมายถึงที่สวนอันเป็นที่เกิดของหญ้า ใบไม้ ผัก ผลไม้เล็กและผลไม้ใหญ่. คำว่า “ศิลปะ” หมายถึงศิลปะของช่างหม้อและช่างทอผ้าเป็นต้น.

48. Tato paraṃ sakiñcanasapalibodhabhāvadassanavasena pavattāni ‘‘mātā me atthi, sā mayā posetabbā’’tiādīni nava padāni.

๔๘. ถัดจากนั้น บท ๙ บท มีคำว่า “มารดาของเรามีอยู่, มารดานั้นเราพึงเลี้ยงดู” เป็นต้น ที่เป็นไปแล้วด้วยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นผู้มีกังวลและมีเครื่องปลิโพธ (ย่อมมี).

49. Tato paraṃ sanissayasappatiṭṭhabhāvadassanavasena pavattāni ‘‘mātā me atthi, sā maṃ posessatī’’tiādīni soḷasa padāni.

๔๙. ถัดจากนั้น บท ๑๖ บท มีคำว่า “มารดาของเรามีอยู่, มารดานั้นจักเลี้ยงดูเรา” เป็นต้น ที่เป็นไปแล้วด้วยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นผู้มีที่พึ่งและมีที่ตั้ง (ย่อมมี).

50. Tato paraṃ ekabhattaekaseyyabrahmacariyānaṃ dukkarabhāvadassanavasena pavattāni ‘‘dukkara’’ntiādīni aṭṭha padāni.

๕๐. ถัดจากนั้น บท ๘ บท มีคำว่า “ทำได้ยาก” เป็นต้น ที่เป็นไปแล้วด้วยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นสิ่งที่ทำได้ยากแห่งการฉันหนเดียว การนอนผู้เดียว และพรหมจรรย์ (ย่อมมี).

Tattha [Pg.213] dukkaranti ekabhattādīnaṃ karaṇe dukkarataṃ dasseti. Na sukaranti sukarabhāvaṃ paṭikkhipati. Evaṃ duccaraṃ na sucaranti ettha. Na ussahāmīti tattha ussāhābhāvaṃ asakkuṇeyyataṃ dasseti. Na visahāmīti asayhataṃ dasseti. Na ramāmīti ratiyā abhāvaṃ dasseti. Nābhiramāmīti abhiratiyā abhāvaṃ dasseti. Evaṃ imāni ca paññāsa, purimāni ca dasuttarasatanti saṭṭhisataṃ padāni dubbalyāvikammavāre vuttānīti veditabbāni.

ในบท ๘ บทเหล่านั้น ด้วยบทว่า “ทำได้ยาก” ย่อมแสดงความทำได้ยากในการทำ (การฉันหนเดียวเป็นต้น). ด้วยบทว่า “ทำได้ไม่ง่าย” ย่อมปฏิเสธความเป็นสิ่งที่ทำได้ง่าย. ในบทว่า “ประพฤติได้ยาก, ประพฤติได้ไม่ง่าย” นี้ ก็เช่นเดียวกัน. ด้วยบทว่า “เราไม่อาจ” ย่อมแสดงความไม่มีอุตสาหะ หรือความเป็นสิ่งที่ไม่อาจทำได้ในการฉันหนเดียวเป็นต้นนั้น. ด้วยบทว่า “เราไม่อดทน” ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่อาจทนได้. ด้วยบทว่า “เราไม่ยินดี” ย่อมแสดงความไม่มีความยินดี. ด้วยบทว่า “เราไม่เพลิดเพลิน” ย่อมแสดงความไม่มีความเพลิดเพลินอย่างยิ่ง. บท ๕๐ บทเหล่านี้ และบท ๑๑๐ บทในก่อน รวมเป็น ๑๖๐ บท ตรัสไว้แล้วในวาระว่าด้วยการเปิดเผยความอ่อนแอ พึงทราบดังนี้.

51. Sikkhāpaccakkhānavārepi ‘‘kathañca bhikkhave’’ti ādi sabbaṃ atthato uttānameva. Padato panetthāpi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, dhammaṃ, saṅghaṃ, sikkhaṃ, vinayaṃ, pātimokkhaṃ, uddesaṃ, upajjhāyaṃ, ācariyaṃ, saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ, samānupajjhāyakaṃ, samānācariyakaṃ, sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti imāni cuddasa padāni sikkhāpaccakkhānavacanasambandhena pavattāni. Sabbapadesu ca ‘‘vadati viññāpetī’’ti vacanassa ayamattho – vacībhedaṃ katvā vadati, yassa ca vadati taṃ teneva vacībhedena ‘‘ayaṃ sāsanaṃ jahitukāmo sāsanato muccitukāmo bhikkhubhāvaṃ cajitukāmo imaṃ vākyabhedaṃ karotī’’ti viññāpeti sāveti jānāpeti.

๕๑. แม้ในวาระว่าด้วยการสละสิกขา บททั้งหมดมีคำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า” เป็นต้น โดยอรรถแล้วก็แจ่มแจ้งอยู่แล้ว. แต่ในวาระว่าด้วยการสละสิกขานี้ โดยบท บท ๑๔ บทเหล่านี้ คือ “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า, พระธรรม, พระสงฆ์, สิกขา, วินัย, ปาติโมกข์, อุเทศ, อุปัชฌาย์, อาจารย์, สัทธิวิหาริก, อันเตวาสิก, ผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกัน, ผู้มีอาจารย์ร่วมกัน, สพรหมจารี” เป็นไปแล้วโดยความเกี่ยวข้องกับคำพูดในการสละสิกขา. และในบททั้งปวง อรรถของคำว่า “ย่อมกล่าว ย่อมให้รู้” นี้คือ เปล่งวาจาแล้วย่อมกล่าว และย่อมให้บุคคลที่ตนกล่าวถึงนั้นรู้ ให้ได้ยิน ให้ทราบด้วยการเปล่งวาจานั้นเองว่า “ภิกษุนี้ใคร่จะละพระศาสนา ใคร่จะพ้นจากพระศาสนา ใคร่จะสละความเป็นภิกษุ จึงเปล่งประโยคนี้”.

Sace panāyaṃ ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattukāmo padapaccābhaṭṭhaṃ katvā ‘‘paccakkhāmi buddha’’nti vā vadeyya. Milakkhabhāsāsu vā aññatarabhāsāya tamatthaṃ vadeyya. ‘‘Buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattukāmo uppaṭipāṭiyā ‘‘dhammaṃ paccakkhāmī’’ti vā ‘‘sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti vā vadeyya, seyyathāpi uttarimanussadhammavibhaṅge ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’ti vattukāmo ‘‘dutiyaṃ jhāna’’nti vadati, sace yassa vadati so ‘‘ayaṃ bhikkhubhāvaṃ cajitukāmo etamatthaṃ vadatī’’ti ettakamattampi jānāti, viraddhaṃ nāma natthi; khettameva otiṇṇaṃ, paccakkhātāva hoti sikkhā. Sakkattā vā brahmattā vā cutasatto viya cutova hoti sāsanā.

แต่หากภิกษุนี้ใคร่จะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า” แล้วสลับบทกล่าวว่า “สละพระพุทธเจ้า” หรือกล่าวอรรถนั้นด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งในบรรดาภาษาของพวกมิลักขะ. หากใคร่จะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า” แล้วกล่าวโดยผิดลำดับว่า “ข้าพเจ้าสละพระธรรม” หรือ “ข้าพเจ้าสละสพรหมจารี” เหมือนอย่างในวิภังค์แห่งอุตตริมนุสสธรรม ใคร่จะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าเข้าปฐมฌาน” แต่กลับกล่าวว่า “ทุติยฌาน” ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน หากบุคคลที่ตนกล่าวถึงนั้นรู้แม้เพียงเท่านี้ว่า “ภิกษุนี้ใคร่จะสละความเป็นภิกษุ จึงกล่าวอรรถนี้” ชื่อว่าความผิดพลาดไม่มี ตกไปในเขต (แห่งการสละสิกขา) นั่นเอง สิกขาเป็นอันสละแล้ว. ย่อมเป็นอันจุติจากพระศาสนาแล้ว เหมือนสัตว์ที่จุติจากความเป็นพระอินทร์หรือจากความเป็นพรหม.

Sace pana ‘‘buddhaṃ paccakkhi’’nti vā, ‘‘buddhaṃ paccakkhissāmī’’ti vā, ‘‘buddhaṃ paccakkheyya’’nti vāti atītānāgataparikappavacanehi vadati, dūtaṃ vā pahiṇāti, sāsanaṃ vā peseti, akkharaṃ vā chindati, hatthamuddāya vā tamatthaṃ āroceti, appaccakkhātā hoti sikkhā. Uttarimanussadhammārocanaṃ pana hatthamuddāyapi sīsaṃ eti. Sikkhāpaccakkhānaṃ manussajātikasattassa santike cittasampayuttaṃ vacībhedaṃ [Pg.214] karontasseva sīsaṃ eti. Vacībhedaṃ katvā viññāpentopi ca yadi ‘‘ayameva jānātū’’ti ekaṃ niyametvā āroceti, tañca soyeva jānāti, paccakkhātā hoti sikkhā. Atha so na jānāti, añño samīpe ṭhito jānāti, appaccakkhātā hoti sikkhā. Atha dvinnaṃ ṭhitaṭṭhāne dvinnampi niyametvā ‘‘etesaṃ ārocemī’’ti vadati, tesu ekasmiṃ jānantepi dvīsu jānantesupi paccakkhātāva hoti sikkhā. Evaṃ sambahulesupi veditabbaṃ.

แต่หากกล่าวด้วยคำพูดที่เป็นอดีต อนาคต หรือปรีกัป (คำสมมติ) ว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้าแล้ว” หรือ “ข้าพเจ้าจักสละพระพุทธเจ้า” หรือ “ข้าพเจ้าพึงสละพระพุทธเจ้า” หรือส่งทูตไป หรือส่งจดหมายไป หรือตัดอักษร หรือบอกอรรถนั้นด้วยท่าทางมือ สิกขาเป็นอันไม่สละแล้ว. แต่การบอกอุตตริมนุสสธรรม แม้ด้วยท่าทางมือก็ถึงที่สุด (เป็นปาราชิก). การสละสิกขาย่อมถึงที่สุดเฉพาะแก่ผู้เปล่งวาจาที่ประกอบด้วยจิตในสำนักของสัตว์ผู้เกิดเป็นมนุษย์เท่านั้น. และแม้เมื่อเปล่งวาจาให้รู้ หากกำหนดบุคคลคนหนึ่งว่า “บุคคลนี้เท่านั้นจงรู้” แล้วบอก และบุคคลที่กำหนดนั้นเองรู้ สิกขาเป็นอันสละแล้ว. หากบุคคลที่กำหนดนั้นไม่รู้ แต่บุคคลอื่นที่ยืนอยู่ในที่ใกล้รู้ สิกขาเป็นอันไม่สละแล้ว. หากกำหนดบุคคลสองคนในที่ที่ยืนอยู่ของบุคคลสองคนว่า “เราจักบอกแก่บุคคลเหล่านั้น” แล้วกล่าว แม้คนหนึ่งในบุคคลเหล่านั้นรู้ หรือทั้งสองคนรู้ สิกขาเป็นอันสละแล้วเท่านั้น. ในบุคคลจำนวนมากก็พึงทราบเช่นกัน.

Sace pana anabhiratiyā pīḷito sabhāge bhikkhū parisaṅkamāno ‘‘yo koci jānātū’’ti uccasaddaṃ karonto ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vadati, tañca avidūre ṭhito navakammiko vā añño vā samayaññū puriso sutvā ‘‘ukkaṇṭhito ayaṃ samaṇo gihibhāvaṃ pattheti, sāsanato cuto’’ti jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Taṅkhaṇaññeva pana apubbaṃ acarimaṃ dujjānaṃ, sace āvajjanasamaye jānāti; yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā jānanti, paccakkhātā hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti kaṅkhanto cirena jānāti, appaccakkhātā hoti sikkhā. Idañhi sikkhāpaccakkhānañca upari abhūtārocanaduṭṭhullavācā-attakāmaduṭṭhadosabhūtā-rocanasikkhāpadāni ca ekaparicchedāni. Āvajjanasamaye ñāte eva sīsaṃ enti, ‘‘kiṃ ayaṃ bhaṇatī’’ti kaṅkhatā cirena ñāte sīsaṃ na enti. Yathā cāyaṃ ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti pade vinicchaye vutto; evaṃ sabbapadesu veditabbo.

แต่หากภิกษุถูกความไม่ยินดีบีบคั้น ระแวงภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน คิดว่า “ใครก็ตามจงรู้” แล้วทำเสียงดังกล่าวว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า” และนวกัมมิกะ หรือบุคคลอื่นผู้รู้ธรรมเนียมในพระศาสนาที่ยืนอยู่ในที่ไม่ไกล ได้ยินแล้วรู้ว่า “สมณะนี้ระอาแล้ว ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ จุติจากพระศาสนาแล้ว” สิกขาเป็นอันสละแล้วเท่านั้น. แต่ในขณะนั้นเอง (ที่สละสิกขา) เป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก ไม่ก่อนไม่หลัง หากรู้ในขณะที่พิจารณา เหมือนอย่างที่มนุษย์ในโลกฟังคำพูดแล้วรู้ตามปกติ สิกขาเป็นอันสละแล้ว. หากสงสัยอยู่ว่า “ภิกษุนี้กล่าวอะไร” แล้วรู้ในภายหลังนาน สิกขาเป็นอันไม่สละแล้ว. แท้จริง การสละสิกขานี้ และสิกขาบทว่าด้วยการบอกอภูตธรรม, วาจาหยาบคาย, อัตตกาม, โทษร้าย และการบอกภูตธรรมข้างบน มีกำหนดอย่างเดียวกัน. คือย่อมถึงที่สุดเมื่อรู้ในขณะที่พิจารณาเท่านั้น เมื่อสงสัยอยู่ว่า “ภิกษุนี้กล่าวอะไร” แล้วรู้ในภายหลังนาน ย่อมไม่ถึงที่สุด. การวินิจฉัยในบทว่า “ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า” ตรัสไว้แล้วฉันใด ในบททั้งปวงก็พึงทราบการวินิจฉัยฉันนั้น.

Yasmā ca yadā sikkhā paccakkhātā hoti, tadā ‘‘yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyya’’ntiādīni avadatāpi dubbalyaṃ āvikatameva hoti; tasmā sabbesaṃ padānaṃ avasāne vuttaṃ – ‘‘evampi, bhikkhave, dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca paccakkhātā’’ti.

เพราะว่าเมื่อใดสิกขาเป็นอันบอกคืนแล้ว เมื่อนั้นแม้ไม่กล่าวคำมีอาทิว่า "ไฉนหนอ เราพึงบอกคืนพระพุทธเจ้า" ความเป็นผู้ทุพพลภาพก็เป็นอันเปิดเผยแล้วนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ในที่สุดแห่งบททั้งปวง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ ก็ชื่อว่าเป็นการเปิดเผยความทุพพลภาพด้วย และสิกขาก็เป็นอันบอกคืนแล้วด้วย"

Tato paraṃ gihīti maṃ dhārehīti ettha sacepi ‘‘gihī bhavissāmī’’ti vā ‘‘gihī homī’’ti vā ‘‘gihī jātomhī’’ti vā ‘‘gihimhī’’ti vā vadati, appaccakkhātā hoti sikkhā. Sace pana ‘‘ajja paṭṭhāya gihīti maṃ dhārehī’’ti vā ‘‘jānāhī’’ti vā ‘‘sañjānāhī’’ti vā ‘‘manasi karohī’’ti vā vadati, ariyakena vā vadati milakkhakena vā; evametasmiṃ atthe vutte [Pg.215] yassa vadati, sace so jānāti, paccakkhātā hoti sikkhā. Esa nayo sesesupi ‘‘upāsako’’tiādīsu sattasu padesu. Evaṃ imāni ca aṭṭha, purimāni ca cuddasāti dvāvīsati padāni honti.

หลังจากนั้น ในบทว่า "จงจำเราว่าเป็นคฤหัสถ์" นี้ แม้หากกล่าวว่า "เราจักเป็นคฤหัสถ์" หรือ "เราเป็นคฤหัสถ์" หรือ "เราเกิดเป็นคฤหัสถ์แล้ว" หรือ "เราเป็นคฤหัสถ์แล้ว" สิกขาเป็นอันไม่บอกคืน แต่หากกล่าวว่า "ตั้งแต่วันนี้ไป จงจำเราว่าเป็นคฤหัสถ์" หรือ "จงรู้" หรือ "จงจำได้" หรือ "จงทำในใจ" หรือกล่าวด้วยภาษาของพระอริยะ หรือกล่าวด้วยภาษาของคนป่าเถื่อน เมื่อความหมายนี้ถูกกล่าวแก่ผู้ใด หากผู้นั้นรู้ สิกขาเป็นอันบอกคืนแล้ว นัยนี้แลในบท ๗ บทที่เหลือมี "อุบาสก" เป็นต้นด้วย อย่างนี้ บท ๘ บทเหล่านี้ และบท ๑๔ บทก่อน รวมเป็น ๒๒ บท

52. Ito paraṃ purimāneva cuddasa padāni ‘‘alaṃ me, kinnu me, na mamattho, sumuttāha’’nti imehi catūhi yojetvā vuttāni chappaññāsa honti. Tattha alanti hotu, pariyattanti attho. Kiṃnu meti kiṃ mayhaṃ kiccaṃ, kiṃ karaṇīyaṃ, kiṃ sādhetabbanti attho. Na mamatthoti natthi mama attho. Sumuttāhanti sumutto ahaṃ. Sesamettha vuttanayameva. Evaṃ imāni ca chappaññāsa purimāni ca dvāvīsatīti aṭṭhasattati padāni sarūpeneva vuttāni.

๕๒. หลังจากนี้ บท ๑๔ บทก่อนนั่นเอง เมื่อนำมาประกอบกับบท ๔ บทเหล่านี้คือ "พอแล้วสำหรับเรา", "เราจะทำอะไร", "ประโยชน์ของเราไม่มี", "เราพ้นดีแล้ว" ที่กล่าวไว้ ย่อมมี ๕๖ บท ในบทเหล่านั้น บทว่า "อลํ" (พอแล้ว) มีอรรถว่า "จงพอเถิด" หรือ "เพียงพอแล้ว" บทว่า "กึ นุ เม" (เราจะทำอะไร) มีอรรถว่า "กิจอะไรมีแก่เรา", "อะไรควรทำ", "อะไรควรสำเร็จ" บทว่า "น มมตฺโถ" (ประโยชน์ของเราไม่มี) มีอรรถว่า "ประโยชน์ของเราไม่มี" บทว่า "สุมุตฺตาหํ" (เราพ้นดีแล้ว) มีอรรถว่า "เราพ้นดีแล้ว" ที่เหลือในบทเหล่านี้ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง อย่างนี้ บท ๕๖ บทเหล่านี้ และบท ๒๒ บทก่อน รวมเป็น ๗๘ บท ได้กล่าวไว้โดยรูปศัพท์นั่นเอง

53. Yasmā pana tesaṃ vevacanehipi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, tasmā ‘‘yāni vā panaññānipī’’tiādimāha. Tattha yāni vā panaññānipīti pāḷiyaṃ ‘‘buddha’’ntiādīni āgatapadāni ṭhapetvā yāni aññāni atthi. Buddhavevacanāni vāti buddhassa vā pariyāyanāmāni…pe… asakyaputtiyassa vā. Tattha vaṇṇapaṭṭhāne āgataṃ nāmasahassaṃ upāligāthāsu (ma. ni. 2.76) nāmasataṃ aññāni ca guṇato labbhamānāni nāmāni ‘‘buddhavevacanānī’’ti veditabbāni. Sabbānipi dhammassa nāmāni dhammavevacanānīti veditabbāni. Esa nayo sabbattha.

๕๓. แต่เพราะว่าแม้ด้วยคำไวพจน์ของบทเหล่านั้น การบอกคืนสิกขาก็ย่อมมีได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือแม้คำอื่นใด" ในคำว่า "หรือแม้คำอื่นใด" นั้น หมายถึงบทอื่นใดที่มีอยู่ นอกเหนือจากบทที่มาในบาลีมี "พุทธะ" เป็นต้น คำว่า "หรือคำไวพจน์ของพระพุทธเจ้า" หมายถึงพระนามอันเป็นปริยายของพระพุทธเจ้า หรือของพระศากยบุตร ในคำเหล่านั้น พระนามพันที่มาในวรรณปัฏฐาน พระนามร้อยที่มาในอุบาลีคาถา (ม.อุ. ๒.๗๖) และพระนามอื่น ๆ ที่พึงได้โดยคุณ พึงทราบว่าเป็น "พุทธไวพจน์" ชื่อทั้งปวงของธรรม พึงทราบว่าเป็น "ธัมมไวพจน์" นัยนี้แลในที่ทั้งปวง

Ayaṃ panettha yojanā – buddhaṃ paccakkhāmīti na vevavacanena paccakkhānaṃ yathārutameva. ‘‘Sammāsambuddhaṃ paccakkhāmi, anantabuddhiṃ, anomabuddhiṃ, bodhipaññāṇaṃ, dhīraṃ, vigatamohaṃ, pabhinnakhīlaṃ, vijitavijayaṃ paccakkhāmī’’ti evamādibuddhavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ.

การประกอบความในบทเหล่านี้มีดังนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระพุทธเจ้า" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ แต่เป็นไปตามที่กล่าวไว้โดยตรง การบอกคืนสิกขาด้วยพุทธไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ผู้มีพระปัญญาไม่มีที่สุด, ผู้มีพระปัญญาไม่ต่ำทราม, ผู้มีพระปัญญาเป็นเครื่องตรัสรู้, ผู้ทรงปัญญา, ผู้ปราศจากโมหะ, ผู้ทำลายขีละแล้ว, ผู้ทรงชนะมาร" ชื่อว่าเป็นการบอกคืนสิกขาด้วยพุทธไวพจน์

Dhammaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ, yathārutameva. ‘‘Svākkhātaṃ dhammaṃ paccakkhāmi, sandiṭṭhikaṃ, akālikaṃ, ehipassikaṃ, opaneyyikaṃ, paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi dhammaṃ paccakkhāmi. Asaṅkhataṃ dhammaṃ paccakkhāmi; virāgaṃ, nirodhaṃ, amataṃ dhammaṃ paccakkhāmi, dīghanikāyaṃ paccakkhāmi, brahmajālaṃ majjhimanikāyaṃ, mūlapariyāyaṃ, saṃyuttanikāyaṃ, oghataraṇaṃ, aṅguttaranikāyaṃ, cittapariyādānaṃ, khuddakanikāyaṃ, jātakaṃ, abhidhammaṃ, kusalaṃ dhammaṃ, akusalaṃ dhammaṃ, abyākataṃ dhammaṃ, satipaṭṭhānaṃ, sammappadhānaṃ, iddhipādaṃ, indriyaṃ, balaṃ, bojjhaṅgaṃ, maggaṃ, phalaṃ, nibbānaṃ paccakkhāmī’’ti caturāsītidhammakkhandhasahassesu ekadhammakkhandhassapi [Pg.216] nāmaṃ dhammavevacanameva. Evaṃ dhammavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรม" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ แต่เป็นไปตามที่กล่าวไว้โดยตรง การบอกคืนสิกขาด้วยธัมมไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรมที่ตรัสดีแล้ว, พระธรรมที่ผู้ปฏิบัติพึงเห็นเอง, พระธรรมที่ไม่ประกอบด้วยกาล, พระธรรมที่ควรเรียกให้มาดู, พระธรรมที่ควรน้อมเข้ามา, พระธรรมที่วิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน, ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรมที่เป็นอสังขตะ, ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรมที่เป็นวิราคะ, นิโรธะ, อมตะ, ข้าพเจ้าขอคืนพระธรรมคือทีฆนิกาย, พรหมชาลสูตร, มัชฌิมนิกาย, มูลปริยายสูตร, สังยุตตนิกาย, โอฆตรณสูตร, อังคุตตรนิกาย, จิตตปริยาทานสูตร, ขุททกนิกาย, ชาดก, อภิธรรม, กุศลธรรม, อกุศลธรรม, อัพยากตธรรม, สติปัฏฐาน, สัมมัปปธาน, อิทธิบาท, อินทรีย์, พละ, โพชฌงค์, มรรค, ผล, นิพพาน" ชื่อของแม้ธรรมขันธ์หนึ่งใน ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ก็เป็นธัมมไวพจน์นั่นเอง อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยธัมมไวพจน์ย่อมมี

Saṅghaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Suppaṭipannaṃ saṅghaṃ paccakkhāmi, ujuppaṭipannaṃ, ñāyappaṭipannaṃ, sāmīcippaṭipannaṃ saṅghaṃ, catupurisayugaṃ saṅghaṃ, aṭṭhapurisapuggalaṃ saṅghaṃ, āhuneyyaṃ saṅghaṃ, pāhuneyyaṃ, dakkhiṇeyyaṃ, añjalikaraṇīyaṃ, anuttaraṃ puññakkhettaṃ saṅghaṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ saṅghavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระสงฆ์" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ การบอกคืนสิกขาด้วยสังฆไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีแล้ว, ผู้ปฏิบัติชอบแล้ว, ผู้ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์, ผู้ปฏิบัติสมควรแล้ว, ข้าพเจ้าขอคืนพระสงฆ์ผู้เป็นคู่แห่งบุรุษ ๔ คู่, ผู้เป็นบุรุษบุคคล ๘, ข้าพเจ้าขอคืนพระสงฆ์ผู้ควรแก่ของที่เขานำมาบูชา, ผู้ควรแก่ของต้อนรับ, ผู้ควรแก่ทักษิณา, ผู้ควรแก่การทำอัญชลี, ผู้เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า" อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยสังฆไวพจน์ย่อมมี

Sikkhaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Bhikkhusikkhaṃ paccakkhāmi, bhikkhunīsikkhaṃ, adhisīlasikkhaṃ, adhicittasikkhaṃ, adhipaññāsikkhaṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ sikkhāvevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนสิกขา" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ การบอกคืนสิกขาด้วยสิกขาไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนภิกขุสิกขา, ภิกขุนีสิกขา, อธิสีลสิกขา, อธิจิตตสิกขา, อธิปัญญาสิกขา" อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยสิกขาไวพจน์ย่อมมี

Vinayaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Bhikkhuvinayaṃ paccakkhāmi, bhikkhunīvinayaṃ, paṭhamaṃ pārājikaṃ, dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ pārājikaṃ, saṅghādisesaṃ, thullaccayaṃ, pācittiyaṃ, pāṭidesanīyaṃ, dukkaṭaṃ, dubbhāsitaṃ paccakkhāmī’’ti evamādivinayavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระวินัย" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ การบอกคืนสิกขาด้วยวินัยไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนภิกขุวินัย, ภิกขุนีวินัย, ปาราชิกที่ ๑, ปาราชิกที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔, สังฆาทิเสส, ถุลลัจจัย, ปาจิตตีย์, ปาฏิเทสนียะ, ทุกกฏ, ทุพภาสิต" อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยวินัยไวพจน์ย่อมมี

Pātimokkhaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunīpātimokkhaṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ pātimokkhavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การบอกคืนสิกขาด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าขอคืนพระปาติโมกข์" ไม่ใช่การบอกคืนด้วยคำไวพจน์ การบอกคืนสิกขาด้วยปาติโมกขไวพจน์มีอาทิว่า "ข้าพเจ้าขอคืนภิกขุปาติโมกข์, ภิกขุนีปาติโมกข์" อย่างนี้ การบอกคืนสิกขาด้วยปาติโมกขไวพจน์ย่อมมี

Uddesaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Bhikkhupātimokkhuddesaṃ, bhikkhunīpātimokkhuddesaṃ, paṭhamaṃ pātimokkhuddesaṃ, dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ pañcamaṃ pātimokkhuddesaṃ, sammāsambuddhuddesaṃ, anantabuddhiuddesaṃ, anomabuddhiuddesaṃ, bodhipaññāṇuddesaṃ, dhīruddesaṃ, vigatamohuddesaṃ, pabhinnakhīluddesaṃ, vijitavijayuddesaṃ paccakkhāmī’’ti evamādiuddesavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอุเทศ' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอุเทศมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอุเทศแห่งภิกขุปาติโมกข์, อุเทศแห่งภิกขุนีปาติโมกข์, อุเทศแห่งปาติโมกข์ครั้งที่หนึ่ง, ครั้งที่สอง, ครั้งที่สาม, ครั้งที่สี่, ครั้งที่ห้า, อุเทศแห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, อุเทศแห่งพระอนันตพุทธะ, อุเทศแห่งพระอโนมพุทธะ, อุเทศแห่งพระโพธิปัญญา, อุเทศแห่งพระธีระ, อุเทศแห่งพระวิคตโมหะ, อุเทศแห่งพระปภินนขีละ, อุเทศแห่งพระวิชิตวิชัย' เป็นการสละสิกขา.

Upajjhāyaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Yo maṃ pabbājesi, yo maṃ upasampādesi, yassa mūlenāhaṃ pabbajito, yassa mūlenāhaṃ upasampanno, yassamūlikā mayhaṃ pabbajjā, yassamūlikā mayhaṃ upasampadā tāhaṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ upajjhāyavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอุปัชฌาย์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอุปัชฌาย์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละท่านผู้ที่ให้ข้าพเจ้าบวช, ท่านผู้ที่ให้อุปสมบทแก่ข้าพเจ้า, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าบวชโดยมีท่านเป็นมูลเหตุ, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าอุปสมบทโดยมีท่านเป็นมูลเหตุ, ท่านผู้ที่การบวชของข้าพเจ้ามีท่านเป็นมูลเหตุ, ท่านผู้ที่การอุปสมบทของข้าพเจ้ามีท่านเป็นมูลเหตุ' เป็นการสละสิกขา.

Ācariyaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Yo maṃ pabbājesi, yo maṃ anussāvesi, yāhaṃ nissāya vasāmi, yāhaṃ uddisāpemi, yāhaṃ [Pg.217] paripucchāmi, yo maṃ uddisati, yo maṃ paripucchāpeti tāhaṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ ācariyavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอาจารย์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอาจารย์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละท่านผู้ที่ให้ข้าพเจ้าบวช (ด้วยไตรสรณคมน์), ท่านผู้ที่บอกกรรมวาจาแก่ข้าพเจ้า, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าอาศัยอยู่, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าให้บอกบาลี, ท่านผู้ที่ข้าพเจ้าสอบถามอรรถ, ท่านผู้ที่บอกบาลีแก่ข้าพเจ้า, ท่านผู้ที่ให้ข้าพเจ้าสอบถามอรรถ' เป็นการสละสิกขา.

Saddhivihārikaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Yāhaṃ pabbājesiṃ, yāhaṃ upasampādesiṃ, mayhaṃ mūlena yo pabbajito, mayhaṃ mūlena yo upasampanno, mayhaṃmūlikā yassa pabbajjā, mayhaṃ mūlikā yassa upasampadā tāhaṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ saddhivihārikavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสัทธิวิหาริก' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสัทธิวิหาริกมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละศิษย์ที่ข้าพเจ้าให้บวช, ศิษย์ที่ข้าพเจ้าให้อุปสมบท, ศิษย์ที่บวชโดยมีข้าพเจ้าเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่อุปสมบทโดยมีข้าพเจ้าเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่การบวชของเขามีข้าพเจ้าเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่การอุปสมบทของเขามีข้าพเจ้าเป็นมูลเหตุ' เป็นการสละสิกขา.

Antevāsikaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Yāhaṃ pabbājesiṃ, yāhaṃ anussāvesiṃ, yo maṃ nissāya vasati, yo maṃ uddisāpeti, yo maṃ paripucchati, yassāhaṃ uddisāmi, yāhaṃ paripucchāpemi taṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ antevāsikavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละอันเตวาสิก' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอันเตวาสิกมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละศิษย์ที่ข้าพเจ้าให้บวช (ด้วยไตรสรณคมน์), ศิษย์ที่ข้าพเจ้าบอกกรรมวาจา, ศิษย์ที่อาศัยข้าพเจ้าอยู่, ศิษย์ที่ให้ข้าพเจ้าบอกบาลี, ศิษย์ที่สอบถามอรรถจากข้าพเจ้า, ศิษย์ที่ข้าพเจ้าบอกบาลีให้, ศิษย์ที่ข้าพเจ้าให้สอบถามอรรถ' เป็นการสละสิกขา.

Samānupajjhāyakaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Mayhaṃ upajjhāyo yaṃ pabbājesi, yaṃ upasampādesi, yo tassa mūlena pabbajito, yo tassa mūlena upasampanno, yassa tammūlikā pabbajjā, yassa tammūlikā upasampadā taṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ samānupajjhāyakavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสมานุปัชฌายกะ' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสมานุปัชฌายกะมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละศิษย์ที่อุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าให้บวช, ศิษย์ที่อุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าให้อุปสมบท, ศิษย์ที่บวชโดยมีอุปัชฌาย์นั้นเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่อุปสมบทโดยมีอุปัชฌาย์นั้นเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่การบวชของเขามีอุปัชฌาย์นั้นเป็นมูลเหตุ, ศิษย์ที่การอุปสมบทของเขามีอุปัชฌาย์นั้นเป็นมูลเหตุ' เป็นการสละสิกขา.

Samānācariyakaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Mayhaṃ ācariyo yaṃ pabbājesi, yaṃ anussāvesi, yo taṃ nissāya vasati, yo taṃ uddisāpeti paripucchati, yassa me ācariyo uddisati, yaṃ paripucchāpeti taṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ samānācariyakavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสมานาจาริยกะ' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสมานาจาริยกะมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละศิษย์ที่อาจารย์ของข้าพเจ้าให้บวช (ด้วยไตรสรณคมน์), ศิษย์ที่อาจารย์ของข้าพเจ้าบอกกรรมวาจา, ศิษย์ที่อาศัยอาจารย์นั้นอยู่, ศิษย์ที่ให้อาจารย์นั้นบอกบาลีและสอบถามอรรถ, ศิษย์ที่อาจารย์ของข้าพเจ้าบอกบาลีให้, ศิษย์ที่อาจารย์ของข้าพเจ้าให้สอบถามอรรถ' เป็นการสละสิกขา.

Sabrahmacāriṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Yenāhaṃ saddhiṃ adhisīlaṃ sikkhāmi, adhicittaṃ adhipaññaṃ sikkhāmi taṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ sabrahmacārivevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสพรหมจารี' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสพรหมจารีมีประมาณเท่านี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละสพรหมจารีที่ข้าพเจ้าศึกษาอธิศีล, อธิจิตต์, อธิปัญญาด้วยกัน' เป็นการสละสิกขา.

Gihīti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Āgārikoti maṃ dhārehi, kassako, vāṇijo, gorakkho, okallako, moḷibaddho, kāmaguṇikoti maṃ dhārehī’’ti evaṃ gihivevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นคฤหัสถ์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งคฤหัสถ์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้ครองเรือน, เป็นชาวนา, เป็นพ่อค้า, เป็นคนเลี้ยงโค, เป็นคนยากจน, เป็นผู้มีมวยผม, เป็นผู้บริโภคกามคุณ' เป็นการสละสิกขา.

Upāsakoti [Pg.218] maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Dvevāciko upāsakoti maṃ dhārehi, tevāciko upāsako, buddhaṃ saraṇagamaniko, dhammaṃ saṅghaṃ saraṇagamaniko, pañcasikkhāpadiko dasasikkhāpadiko upāsakoti maṃ dhārehī’’ti evaṃ upāsakavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสก' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอุบาสกมีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้กล่าวสองวาจา, เป็นอุบาสกผู้กล่าวสามวาจา, เป็นอุบาสกผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ, เป็นอุบาสกผู้ถึงพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ, เป็นอุบาสกผู้มีศีลห้า, เป็นอุบาสกผู้มีศีลสิบ' เป็นการสละสิกขา.

Ārāmikoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Kappiyakārakoti maṃ dhārehi, veyyāvaccakaro, appaharitakārako, yāgubhājako, phalabhājako, khajjakabhājakoti maṃ dhārehī’’ti evaṃ ārāmikavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอารามิก' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งอารามิกมีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นกัปปิยการกะ (ผู้ทำสิ่งที่ควร), เป็นไวยาวัจกร (ผู้ทำกิจธุระ), เป็นผู้ทำไม่ให้มีหญ้าเขียว (ผู้ถางหญ้า), เป็นผู้แจกข้าวต้ม, เป็นผู้แจกผลไม้, เป็นผู้แจกของขบเคี้ยว' เป็นการสละสิกขา.

Sāmaṇeroti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Kumārakoti maṃ dhārehi, cellako, ceṭako, moḷigallo, samaṇuddeso’ti maṃ dhārehī’’ti evaṃ sāmaṇeravecanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นสามเณร' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสามเณรมีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นกุมารกะ (สามเณรน้อย), เป็นเจลลกะ (สามเณรหนุ่ม), เป็นเจฏกะ (สามเณรกลาง), เป็นโมฬิคัลละ (สามเณรใหญ่), เป็นสมณุทเทส (สามเณรผู้มุ่งสมณะ)' เป็นการสละสิกขา.

Titthiyoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Nigaṇṭhoti maṃ dhārehi, ājīvako, tāpaso, paribbājako, paṇḍaraṅgoti maṃ dhārehī’’ti evaṃ titthiyavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นเดียรถีย์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งเดียรถีย์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นนิครนถ์, เป็นอาชีวก, เป็นดาบส, เป็นปริพาชก, เป็นบัณฑุรังคะ (ผู้มีกายขาว)' เป็นการสละสิกขา.

Titthiyasāvakoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Nigaṇṭhasāvakoti maṃ dhārehi’’ ājīvaka tāpasa paribbājaka paṇḍaraṅgasāvakoti maṃ dhārehīti evaṃ titthiyasāvakavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นสาวกของเดียรถีย์' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งสาวกของเดียรถีย์มีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นสาวกของนิครนถ์, เป็นสาวกของอาชีวก, เป็นสาวกของดาบส, เป็นสาวกของปริพาชก, เป็นสาวกของบัณฑุรังคะ' เป็นการสละสิกขา.

Assamaṇoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Dussīloti maṃ dhārehi, pāpadhammo, asucisaṅkassarasamācāro, paṭicchannakammanto, assamaṇo samaṇapaṭiñño, abrahmacārī brahmacāripaṭiñño, antopūti, avassuto, kasambujāto, koṇṭho’ti maṃ dhārehī’’ti evaṃ assamaṇavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ' ไม่เป็นการสละสิกขาด้วยไวพจน์. แต่การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งผู้ไม่ใช่สมณะมีประมาณเท่านี้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้ทุศีล, เป็นผู้มีบาปธรรม, เป็นผู้มีอาจาระไม่สะอาดน่ารังเกียจ, เป็นผู้มีการงานปกปิด, เป็นผู้ไม่ใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ, เป็นผู้ไม่ใช่พรหมจารีแต่ปฏิญาณว่าเป็นพรหมจารี, เป็นผู้เน่าใน, เป็นผู้เปียกชุ่มด้วยกิเลส, เป็นผู้เกิดจากหยากเยื่อ, เป็นผู้มีหน่อขาดแล้ว' เป็นการสละสิกขา.

Asakyaputtiyoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ. ‘‘Na sammāsambuddhaputtoti maṃ dhārehi, na anantabuddhiputto, na anomabuddhiputto, na bodhipaññāṇaputto, na dhīraputto, na vigatamohaputto, na pabhinnakhīlaputto[Pg.219], na vijitavijayaputtoti maṃ dhārehī’’ti evamādiasakyaputtiyavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti.

การสละสิกขาด้วยคำว่า "จงจำเราว่าเป็นผู้ไม่ใช่บุตรของพระศากยะ" ไม่ใช่การสละสิกขาด้วยไวพจน์. การสละสิกขาด้วยไวพจน์แห่งคำว่าไม่ใช่บุตรของพระศากยะเป็นต้นอย่างนี้ว่า "จงจำเราว่าเป็นผู้ไม่ใช่บุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ไม่ใช่บุตรของผู้มีพระปัญญาอันไม่มีที่สุด, ไม่ใช่บุตรของผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ, ไม่ใช่บุตรของผู้มีพระโพธิปัญญา, ไม่ใช่บุตรของผู้มีปรีชา, ไม่ใช่บุตรของผู้มีโมหะอันไปปราศแล้ว, ไม่ใช่บุตรของผู้มีกิเลสอันทำลายแล้ว, ไม่ใช่บุตรของผู้มีชัยชนะอันชนะแล้ว" ย่อมเป็นการสละสิกขา.

Tehi ākārehi tehi liṅgehi tehi nimittehīti tehi ‘‘buddhavevacanāni vā’’tiādinā nayena vuttehi buddhādīnaṃ vevacanehi. Vevacanāni hi sikkhāpaccakkhānassa kāraṇattā ākārāni, buddhādīnaṃ saṇṭhānadīpanattā sikkhāpaccakkhānasaṇṭhānattā eva vā liṅgāni, sikkhāpaccakkhānassa sañjānanahetuto manussānaṃ tilakādīni viya nimittānīti vuccanti. Evaṃ kho bhikkhaveti ito paraṃ aññassa sikkhāpaccakkhānakāraṇassa abhāvato niyamento āha. Ayañhettha attho, evameva dubbalyāvikammañceva hoti sikkhāpaccakkhānañca, na ito paraṃ kāraṇamatthīti.

ด้วยอาการเหล่านั้น ด้วยเครื่องหมายเหล่านั้น ด้วยนิมิตเหล่านั้น คือด้วยไวพจน์แห่งพระพุทธเจ้าเป็นต้นที่กล่าวไว้โดยนัยมีคำว่า "หรือไวพจน์แห่งพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. แท้จริง ไวพจน์เหล่านั้นเรียกว่าอาการ เพราะเป็นเหตุแห่งการสละสิกขา, เรียกว่าเครื่องหมาย เพราะเป็นเครื่องแสดงรูปร่างของพระพุทธเจ้าเป็นต้น หรือเพราะเป็นรูปร่างของการสละสิกขาเอง, และเรียกว่านิมิต เพราะเป็นเหตุให้รู้การสละสิกขา เหมือนเครื่องหมายมีไฝเป็นต้นของมนุษย์. พระผู้มีพระภาคตรัสกำหนดไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล" เพราะไม่มีเหตุแห่งการสละสิกขาอื่นอีกนอกจากนี้. อธิบายความในที่นี้ว่า การแสดงความอ่อนแอและการสละสิกขา ย่อมมีด้วยอาการอย่างนี้เท่านั้น ไม่มีเหตุอื่นนอกจากนี้.

54. Evaṃ sikkhāpaccakkhānalakkhaṇaṃ dassetvā appaccakkhāne asammohatthaṃ tasseva ca sikkhāpaccakkhānalakkhaṇassa puggalādivasena vipattidassanatthaṃ ‘‘kathañca, bhikkhave, appaccakkhātā’’tiādimāha. Tattha yehi ākārehītiādi vuttanayameva. Ummattakoti yakkhummattako vā pittummattako vā yo koci viparītasañño, so sace paccakkhāti, appaccakkhātā hoti sikkhā. Ummattakassāti tādisasseva ummattakassa; tādisassa hi santike sace pakatatto sikkhaṃ paccakkhāti, ummattako na jānāti, appaccakkhātāva hoti sikkhā. Khittacittoti yakkhummattako vuccati. Purimapade pana ummattakasāmaññena vuttaṃ ‘‘yakkhummattako vā pittummattako vā’’ti. Ubhinnampi viseso anāpattivāre āvi bhavissati. Evaṃ khittacitto sikkhaṃ paccakkhāti, appaccakkhātāva hoti. Tassa santike paccakkhātāpi tamhi ajānante appaccakkhātāva hoti.

๕๔. เมื่อแสดงลักษณะของการสละสิกขาอย่างนี้แล้ว เพื่อให้เกิดความเข้าใจชัดเจนในการไม่สละสิกขา และเพื่อแสดงความวิบัติแห่งลักษณะการสละสิกขานั้นเองโดยบุคคลเป็นต้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การไม่สละสิกขาเป็นอย่างไร?" ในคำนั้น คำมีอาทิว่า "ด้วยอาการเหล่าใด" ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "คนวิกลจริต" หมายถึง ผู้มีสัญญาวิปลาสคนใดคนหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นผู้บ้าเพราะถูกยักษ์เข้าสิง หรือผู้บ้าเพราะดีกำเริบ. ถ้าผู้นั้นสละสิกขา สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้ว. คำว่า "ของคนวิกลจริต" หมายถึง ต่อหน้าคนวิกลจริตเช่นนั้นนั่นเอง; แท้จริง ถ้าภิกษุผู้มีสติปกติสละสิกขาต่อหน้าคนวิกลจริตเช่นนั้น และคนวิกลจริตนั้นไม่รู้ สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. คำว่า "ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน" หมายถึง ผู้บ้าเพราะถูกยักษ์เข้าสิง. แต่ในบทก่อนได้กล่าวโดยรวมถึงคนวิกลจริตว่า "ผู้บ้าเพราะถูกยักษ์เข้าสิง หรือผู้บ้าเพราะดีกำเริบ". ความแตกต่างของทั้งสองอย่างจะปรากฏชัดในวาระแห่งอนาบัติ. อย่างนี้ ผู้มีจิตฟุ้งซ่านสละสิกขา สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. แม้สละสิกขาต่อหน้าผู้นั้น แต่เมื่อผู้นั้นไม่รู้ สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง.

Vedanāṭṭoti balavatiyā dukkhavedanāya phuṭṭho mucchāpareto; tena vilapantena paccakkhātāpi appaccakkhātāva hoti. Tassa santike paccakkhātāpi tamhi ajānante appaccakkhātā hoti.

คำว่า "ผู้ถูกเวทนากดขี่" หมายถึง ผู้ถูกทุกขเวทนาอันแรงกล้ากระทบแล้ว ถูกความสลบไสลครอบงำ; แม้ผู้นั้นเพ้อเจ้อสละสิกขา สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. แม้สละสิกขาต่อหน้าผู้นั้น แต่เมื่อผู้นั้นไม่รู้ สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้ว.

Devatāya santiketi bhummadevataṃ ādiṃ katvā yāva akaniṭṭhadevatāya santike paccakkhātāpi appaccakkhātāva hoti. Tiracchānagatassāti nāgamāṇavakassa vā supaṇṇamāṇavakassa vā kinnara-hatthi-makkaṭādīnaṃ vā yassa kassaci santike paccakkhātāpi appaccakkhātāva hoti[Pg.220]. Tatra ummattakādīnaṃ santike ajānanabhāvena appaccakkhātāti āha. Devatāya santike atikhippaṃ jānanabhāvena. Devatā nāma mahāpaññā tihetukapaṭisandhikā atikhippaṃ jānanti, cittañca nāmetaṃ lahuparivattaṃ. Tasmā cittalahukassa puggalassa cittavaseneva ‘‘mā atikhippaṃ vināso ahosī’’ti devatāya santike sikkhāpaccakkhānaṃ paṭikkhipi.

คำว่า "ต่อหน้าเทวดา" หมายถึง แม้สละสิกขาต่อหน้าเทวดา ตั้งแต่ภุมมเทวดาไปจนถึงเทวดาชั้นอกนิฏฐา สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. คำว่า "ต่อหน้าสัตว์เดรัจฉาน" หมายถึง แม้สละสิกขาต่อหน้าพญานาคหนุ่ม หรือพญาครุฑหนุ่ม หรือสัตว์เดรัจฉานใดๆ เช่น กินนร ช้าง ลิง เป็นต้น สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. ในบทนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้ว" เพราะความที่บุคคลมีคนวิกลจริตเป็นต้นไม่รู้. ส่วนต่อหน้าเทวดา (ตรัสว่าไม่สละแล้ว) เพราะความที่เทวดารู้เร็วเกินไป. ชื่อว่าเทวดาเป็นผู้มีปัญญามาก มีปฏิสนธิเป็นติเหตุกะ ย่อมรู้ได้เร็ว และจิตนี้ชื่อว่าเป็นสภาพที่เปลี่ยนแปลงเร็ว. เพราะฉะนั้น เพื่อมิให้ความพินาศมีแก่บุคคลผู้มีจิตเบา (เปลี่ยนแปลงเร็ว) เร็วเกินไปโดยอาศัยจิตเท่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงห้ามการสละสิกขาต่อหน้าเทวดา.

Manussesu pana niyamo natthi. Yassa kassaci sabhāgassa vā visabhāgassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā viññussa santike paccakkhātā paccakkhātāva hoti. Sace pana so na jānāti, appaccakkhātāva hotīti etamatthaṃ dassento ‘‘ariyakenā’’tiādimāha. Tattha ariyakaṃ nāma ariyavohāro, māgadhabhāsā. Milakkhakaṃ nāma yo koci anariyako andhadamiḷādi. So ca na paṭivijānātīti bhāsantare vā anabhiññatāya, buddhasamaye vā akovidatāya ‘‘idaṃ nāma atthaṃ esa bhaṇatī’’ti nappaṭivijānāti. Davāyāti sahasā aññaṃ bhaṇitukāmo sahasā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti bhaṇati. Ravāyāti ravābhaññena, ‘‘aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññaṃ bhaṇanto. Purimena ko visesoti ce? Purimaṃ paṇḍitassāpi sahasāvasena aññabhaṇanaṃ. Idaṃ pana mandattā momūhattā apakataññuttā pakkhalantassa ‘‘aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññabhaṇanaṃ.

แต่ในหมู่มนุษย์ไม่มีการกำหนด. การสละสิกขาต่อหน้าบุคคลผู้รู้แจ้ง ไม่ว่าจะเป็นผู้มีเพศเดียวกันหรือต่างเพศกัน คฤหัสถ์หรือบรรพชิตก็ตาม ย่อมเป็นการสละสิกขาแล้วนั่นเอง. แต่ถ้าผู้นั้นไม่รู้ สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้วนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคตรัสคำมีอาทิว่า "ด้วยภาษาของชาวอริยะ" เพื่อแสดงความหมายนี้. ในคำนั้น คำว่า "ภาษาของชาวอริยะ" หมายถึง ภาษาที่ชาวอริยะใช้พูด คือภาษามาคธี. คำว่า "ภาษามิลักขะ" หมายถึง ภาษาใดภาษาหนึ่งที่ไม่ใช่ภาษาของชาวอริยะ เช่น ภาษาอันธกะ ภาษาทมิฬ เป็นต้น. และคำว่า "ผู้นั้นไม่เข้าใจ" คือไม่เข้าใจว่า "ภิกษุนี้พูดความหมายชื่อนี้" เพราะความไม่ชำนาญในภาษาอื่น หรือเพราะความไม่เชี่ยวชาญในพระธรรมวินัย. คำว่า "โดยคะนอง" หมายถึง ผู้ที่ต้องการจะพูดอย่างอื่นโดยรีบร้อน แต่กลับพูดว่า "ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า" โดยรีบร้อน. คำว่า "โดยพลั้งพลาด" หมายถึง ผู้ที่ตั้งใจจะพูดอย่างอื่น แต่กลับพูดอย่างอื่นโดยพลั้งพลาด. ถ้าถามว่า "ความแตกต่างจากข้อก่อนคืออะไร?" ข้อก่อนคือการพูดอย่างอื่นโดยรีบร้อนแม้ของบัณฑิต. แต่ข้อนี้คือการพูดอย่างอื่นของคนเขลาผู้มืดบอดไม่รู้ความหมายที่ตั้งใจจะพูดอย่างอื่นแล้วพลั้งพลาดไป.

Asāvetukāmo sāvetīti imassa sikkhāpadassa pāḷiṃ vāceti paripucchati uggaṇhāti sajjhāyaṃ karoti vaṇṇeti, ayaṃ vuccati ‘‘asāvetukāmo sāvetī’’ti. Sāvetukāmo na sāvetīti dubbalabhāvaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhanto vacībhedaṃ na karoti, ayaṃ vuccati ‘‘sāvetukāmo na sāvetī’’ti. Aviññussa sāvetīti mahallakassa vā potthakarūpasadisassa, garumedhassa vā samaye akovidassa, gāmadārakānaṃ vā aviññutaṃ pattānaṃ sāveti. Viññussa na sāvetīti paṇḍitassa ñātuṃ samatthassa na sāveti. Sabbaso vā panāti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādīsu yena yena pariyāyena sikkhā paccakkhātā hoti, tato ekampi vacībhedaṃ katvā na sāveti. Evaṃ khoti appaccakkhānalakkhaṇaṃ niyameti. Ayaṃ hettha attho – ‘‘evameva sikkhā appaccakkhātā hoti, na aññena kāraṇenā’’ti.

คำว่า "ผู้ไม่ต้องการให้ได้ยินแต่กลับทำให้ได้ยิน" หมายถึง ผู้ที่สอน สอบถาม เรียน สาธยาย และอธิบายพระบาลีของสิกขาบทนี้ ผู้นี้เรียกว่า "ผู้ไม่ต้องการให้ได้ยินแต่กลับทำให้ได้ยิน". คำว่า "ผู้ต้องการให้ได้ยินแต่กลับไม่ทำให้ได้ยิน" หมายถึง ผู้ที่แสดงความอ่อนแอแล้วสละสิกขา แต่ไม่เปล่งวาจาให้ชัดเจน ผู้นี้เรียกว่า "ผู้ต้องการให้ได้ยินแต่กลับไม่ทำให้ได้ยิน". คำว่า "ทำให้ได้ยินแก่ผู้ไม่รู้" หมายถึง ทำให้ได้ยินแก่คนแก่ที่เหมือนรูปหุ่น หรือแก่ผู้มีปัญญาทึบที่ไม่เชี่ยวชาญในพระธรรมวินัย หรือแก่เด็กชาวบ้านที่ยังไม่ถึงความเป็นผู้รู้แจ้ง. คำว่า "ไม่ทำให้ได้ยินแก่ผู้รู้" หมายถึง ไม่ทำให้ได้ยินแก่บัณฑิตผู้สามารถเข้าใจความหมาย. คำว่า "หรือโดยประการทั้งปวง" หมายถึง ในคำมีอาทิว่า "ข้าพเจ้าสละพระพุทธเจ้า" สิกขาได้สละแล้วด้วยปริยายใดๆ ผู้นั้นไม่เปล่งวาจาแม้เพียงคำเดียวจากปริยายนั้น. พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดลักษณะของการไม่สละสิกขาด้วยคำว่า "อย่างนี้แล". อธิบายความในที่นี้ว่า "สิกขาชื่อว่าไม่สละแล้ว ย่อมมีด้วยอาการอย่างนี้เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเหตุอื่น".

Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

วิภังค์แห่งการสละสิกขาจบลงแล้ว.

Mūlapaññattivaṇṇanā

การพรรณนาพระบัญญัติเบื้องต้น

55. Idāni [Pg.221] ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’tiādīnaṃ atthadassanatthaṃ ‘‘methunadhammo nāmā’’tiādimāha. Tattha methunadhammo nāmāti idaṃ niddisitabbassa methunadhammassa uddesapadaṃ. Asaddhammoti asataṃ nīcajanānaṃ dhammo. Gāmadhammoti gāmavāsīnaṃ sevanadhammo. Vasaladhammoti vasalānaṃ dhammo; kilesavassanato vā sayameva vasalo dhammoti vasaladhammo. Duṭṭhullanti duṭṭhuñca kilesehi duṭṭhattā, thūlañca anipuṇabhāvatoti duṭṭhullaṃ. Ito paṭṭhāya ca tīsu padesu ‘‘yo so’’ti idaṃ parivattetvā ‘‘yaṃ ta’’nti katvā yojetabbaṃ – ‘‘yaṃ taṃ duṭṭhullaṃ, yaṃ taṃ odakantikaṃ, yaṃ taṃ rahassa’’nti. Ettha ca yasmā tassa kammassa parivārabhūtaṃ dassanampi gahaṇampi āmasanampi phusanampi ghaṭṭanampi duṭṭhullaṃ, tasmāpi taṃ kammaṃ duṭṭhullaṃ. Yaṃ taṃ duṭṭhullaṃ so methunadhammo. Udakaṃ assa ante suddhatthaṃ ādīyatīti udakantaṃ, udakantameva odakantikaṃ; yaṃ taṃ odakantikaṃ, so methunadhammo. Raho paṭicchanne okāse kattabbatāya rahassaṃ. Yaṃ taṃ rahassaṃ, so methunadhammoti evaṃ yojanā veditabbā.

๕๕. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถแห่งบททั้งหลายมีคำว่า “พึงเสพเมถุนธรรม” เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสพระพจน์อันเป็นบทภาชนีย์มีคำว่า “เมถุนธรรมชื่อว่า” เป็นต้น ในคำว่า “เมถุนธรรมชื่อว่า” เป็นต้นนั้น บทว่า “เมถุนธรรมชื่อว่า” นี้ เป็นบทแสดงโดยย่อแห่งเมถุนธรรมอันพึงแสดงโดยพิสดาร ชื่อว่า อสัทธรรม เพราะเป็นธรรมของคนไม่ดี ของคนเลวทราม ชื่อว่า คามธรรม เพราะเป็นธรรมที่ชาวบ้าน (คฤหัสถ์) พึงเสพ ชื่อว่า วสลธรรม เพราะเป็นธรรมของคนเลวทราม หรือเพราะเป็นธรรมที่เทกิเลสออกด้วยตนเอง ชื่อว่า วสละ หรือเป็นธรรมที่เทกิเลสออก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วสลธรรม ชื่อว่า ทุฏฐุลละ เพราะเป็นของไม่ดีด้วย เพราะถูกกิเลสทั้งหลายประทุษร้ายแล้ว และเป็นของหยาบด้วย เพราะความเป็นของไม่ละเอียด ตั้งแต่บทว่า ทุฏฐุลละนี้เป็นต้นไป ในบททั้งสามนั้น พึงเปลี่ยนบทบาลีว่า “โย โส” นี้เป็นคำว่า “ยัง ตัง” แล้วพึงประกอบว่า “ยัง ตัง ทุฏฐุลลัง, ยัง ตัง โอทกันติกัง, ยัง ตัง รหัสสัง” และในบททั้งหลายมีทุฏฐุลละเป็นต้นนี้ เพราะเหตุใด แม้การเห็น แม้การจับ แม้การลูบคลำ แม้การถูกต้อง แม้การเสียดสี อันเป็นบริวารแห่งกรรมนั้น เป็นของหยาบช้า เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นจึงชื่อว่า ทุฏฐุลละ กรรมอันใดเป็นทุฏฐุลละ กรรมนั้นชื่อว่า เมถุนธรรม น้ำอันบุคคลย่อมถือเอาเพื่อความบริสุทธิ์ในที่สุดแห่งกรรมนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อุทกันตะ อุทกันตะนั่นแหละชื่อว่า โอทกันติกะ กรรมอันใดเป็นโอทกันติกะ กรรมนั้นชื่อว่า เมถุนธรรม เพราะความเป็นกรรมอันพึงกระทำในที่ลับ ในโอกาสอันปกปิด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า รหัสสะ กรรมอันใดเป็นรหัสสะ กรรมนั้นชื่อว่า เมถุนธรรม พึงทราบการประกอบความดังนี้

Dvayena dvayena samāpajjitabbato dvayaṃdvayasamāpatti. Tattha yojanā – ‘‘yā sā dvayaṃdvayasamāpatti so methunadhammo nāmā’’ti. Idha pana taṃ sabbaṃ ekajjhaṃ nigamento āha ‘‘eso methunadhammo nāmā’’ti. Kiṃ kāraṇā vuccati methunadhammoti? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ kāraṇā vuccati methunadhammoti.

เพราะความเป็นกรรมอันพึงถึงพร้อมด้วยคู่และคู่ (หญิงและชายสองคน) จึงชื่อว่า ทวยังทวยสมาปัตติ การประกอบความในบทว่า ทวยังทวยสมาปัตตินั้นคือ “ความถึงพร้อมด้วยคู่และคู่ใดมีอยู่ ความถึงพร้อมนั้นชื่อว่า เมถุนธรรม” ดังนี้ แต่ในบทภาชนีย์แห่งบทว่า เมถุนธรรมชื่อว่า นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประสงค์จะสรุปบททั้งหมดนั้นรวมกัน จึงตรัสว่า “เอโส เมถุนธัมโม นามะ” เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า เมถุนธรรม? เพราะเป็นธรรมของคนสองคนผู้กำหนัดแล้ว ผู้กำหนัดยิ่งแล้ว ผู้ชุ่มโชกแล้ว ผู้ถูกกิเลสครอบงำแล้ว ผู้เสมอกัน (ด้วยความเป็นผู้กำหนัดเป็นต้น) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า เมถุนธรรม

Paṭisevati nāmāti idaṃ ‘‘paṭiseveyyā’’ti ettha yenākārena paṭiseveyyāti vuccati, tassākārassa dassanatthaṃ mātikāpadaṃ. Yo nittena nimittantiādīsu yo bhikkhu itthiyā nimittena attano nimittaṃ, itthiyā aṅgajātena attano aṅgajātaṃ sabbantimena pamāṇena ekatilabījamattampi vātena asamphuṭṭhe allokāse paveseti, eso paṭisevati nāma; ettakena sīlabhedaṃ pāpuṇāti, pārājiko hoti.

บทว่า “ปฏิเสวติ นามะ” นี้ เป็นบทมาติกาเพื่อแสดงอาการที่ภิกษุพึงเสพในบทว่า “พึงเสพ” นั้น อรรถในบทว่า “โย นิมิตเตนะ นิมิตตัง” เป็นต้น พึงทราบดังนี้ ภิกษุใดสอดใส่นิมิตของตนด้วยนิมิตแห่งหญิง หรือสอดใส่นิมิตของตนในนิมิตแห่งหญิง หรือสอดใส่อวัยวะเพศของตนด้วยอวัยวะเพศแห่งหญิง หรือสอดใส่อวัยวะเพศของตนในอวัยวะเพศแห่งหญิง แม้เพียงเมล็ดงาเมล็ดหนึ่งด้วยประมาณอันเป็นที่สุดแห่งประมาณทั้งปวง ในที่ชุ่มชื้นอันลมปกติไม่ถูกต้องแล้ว ภิกษุนั้นชื่อว่า ย่อมเสพ ด้วยการเสพเพียงเท่านี้ ย่อมถึงซึ่งความแตกแห่งศีล เป็นปาราชิก

Ettha ca itthinimitte cattāri passāni, vemajjhañcāti pañca ṭhānāni labbhanti. Purisanimitte cattāri passāni, majjhaṃ, uparicāti cha. Tasmā itthinimitte heṭṭhā pavesentopi pārājiko hoti. Uparito pavesentopi, ubhohi passehi [Pg.222] pavesentopi cattāri ṭhānāni muñcitvā majjhena pavesentopi pārājiko hoti. Purisanimittaṃ pana heṭṭhābhāgena chupantaṃ pavesentopi pārājiko hoti. Uparibhāgena chupantaṃ pavesentopi, ubhohi passehi chupantaṃ pavesentopi, majjheneva chupantaṃ pavesentopi samañchitaṅguliṃ viya majjhimapabbapiṭṭhiyā saṅkocetvā uparibhāgena chupantaṃ pavesentopi pārājiko hoti. Tattha tulādaṇḍasadisaṃ pavesentassāpi cattāri passāni, majjhañcāti pañca ṭhānāni; saṅkocetvā pavesentassāpi cattāri passāni, uparibhāgamajjhañcāti pañca ṭhānāni – evaṃ sabbānipi purisanimitte dasa ṭhānāni honti.

และในการเสพนี้ ในนิมิตแห่งหญิง ย่อมได้ฐานะ ๕ คือ ข้างทั้ง ๔ และตรงกลาง ในนิมิตแห่งชาย ย่อมได้ฐานะ ๖ คือ ข้างทั้ง ๔ ตรงกลาง และข้างบน (ของอวัยวะเพศที่งอเข้า) เพราะเหตุนั้น ในนิมิตแห่งหญิง แม้ภิกษุผู้สอดใส่จากข้างล่างก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่จากข้างบนก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่จากข้างทั้งสองก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่ตรงกลางโดยเว้นฐานะทั้ง ๔ ก็เป็นปาราชิก ส่วนในนิมิตแห่งชาย แม้ภิกษุผู้สอดใส่นิมิตที่ถูกต้องด้วยส่วนข้างล่างก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่นิมิตที่ถูกต้องด้วยส่วนข้างบนก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่นิมิตที่ถูกต้องด้วยข้างทั้งสองก็เป็นปาราชิก แม้สอดใส่นิมิตที่ถูกต้องด้วยตรงกลางเท่านั้นก็เป็นปาราชิก แม้ภิกษุผู้สอดใส่โดยหดอวัยวะเพศเข้าเหมือนสอดใส่นิ้วมือที่งอด้วยหลังข้อกลาง แล้วถูกต้องด้วยส่วนข้างบนก็เป็นปาราชิก ในวิธีสอดใส่สองอย่างนั้น สำหรับภิกษุผู้สอดใส่เหมือนคันชั่ง ย่อมมีฐานะ ๕ คือ ข้างทั้ง ๔ และตรงกลาง สำหรับภิกษุผู้สอดใส่โดยหดเข้า ย่อมมีฐานะ ๕ คือ ข้างทั้ง ๔ และตรงกลางส่วนข้างบน ด้วยประการฉะนี้ ฐานะทั้งหมดในนิมิตแห่งชายจึงมี ๑๐

Nimitte jātaṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ cammakhīlaṃ vā piḷakaṃ vā paveseti, āpatti pārājikassa. Naṭṭhakāyappasādaṃ matacammaṃ vā sukkhapiḷakaṃ vā paveseti, āpatti dukkaṭassa. Methunassādena lomaṃ vā aṅguli-aṅguṭṭhabījādīni vā pavesentassāpi dukkaṭameva. Ayañca methunakathā nāma yasmā duṭṭhullā kathā asabbhikathā, tasmā etaṃ vā aññaṃ vā vinaye īdisaṃ ṭhānaṃ kathentena paṭikkūlamanasikārañca samaṇasaññañca hirottappañca paccupaṭṭhapetvā sammāsambuddhe gāravaṃ uppādetvā asamakāruṇikassa lokanāthassa karuṇāguṇaṃ āvajjetvā kathetabbaṃ. So hi nāma bhagavā sabbaso kāmehi vinivattamānasopi sattānuddayāya lokānukampāya sattesu kāruññataṃ paṭicca sikkhāpadapaññāpanatthāya īdisaṃ kathaṃ kathesi. ‘‘Aho satthu karuṇāguṇo’’ti evaṃ lokanāthassa karuṇāguṇaṃ āvajjetvā kathetabbaṃ.

หากภิกษุสอดใส่ติ่งเนื้อหรือหูดหรือฝีที่เกิดขึ้นในนิมิต (ของชาย) อันมีกายปสาทะไม่เสียแล้ว ย่อมเป็นอาบัติปาราชิก หากสอดใส่หนังที่ตายแล้วหรือฝีที่แห้งแล้วอันมีกายปสาทะเสียแล้ว ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ แม้ภิกษุผู้สอดใส่ขน หรือนิ้วมือ นิ้วเท้า นิ้วหัวแม่มือ นิ้วหัวแม่เท้า อัณฑะ เป็นต้น ด้วยความยินดีในเมถุน ก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น และเมถุนกถานี้ชื่อว่า เป็นถ้อยคำหยาบช้า เป็นถ้อยคำของคนไม่ดี (อีกนัยหนึ่ง) เป็นถ้อยคำที่ไม่ควรกล่าวในที่ชุมชน เพราะเหตุนั้น เพราะความที่เมถุนกถานี้เป็นถ้อยคำหยาบช้าและเป็นถ้อยคำของคนไม่ดี บุคคลผู้บอกสอนเรื่องนี้หรือเรื่องอื่นที่คล้ายคลึงกันในวินัย พึงตั้งปฏิกูลมนสิการ สมณสัญญา และหิริโอตตัปปะไว้เฉพาะหน้า ให้ความเคารพในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดขึ้น น้อมรำลึกถึงพระกรุณาคุณของพระโลกนาถผู้มีพระกรุณาหาผู้เสมอเหมือนมิได้แล้วจึงบอกสอน ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น แม้จะมีพระทัยถอยกลับจากกามทั้งหลายโดยประการทั้งปวงแล้วก็ตาม แต่เพราะอาศัยความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลาย ความอนุเคราะห์โลก และความสงสารในหมู่สัตว์ เพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติสิกขาบท จึงได้ตรัสถ้อยคำเช่นนี้ (ซึ่งไม่ควรฟัง) โอ้หนอ พระกรุณาคุณของพระศาสดาช่างน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก พึงน้อมรำลึกถึงพระกรุณาคุณของพระโลกนาถอย่างนี้แล้วจึงบอกสอน

Apica yadi bhagavā sabbākārena īdisaṃ kathaṃ na katheyya, ko jāneyya ‘‘ettakesu

อนึ่ง หากพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสถ้อยคำเช่นนี้โดยประการทั้งปวงแล้ว ใครเล่าจะพึงรู้ว่า “ในฐานะมีประมาณเท่านี้

Ṭhānesu pārājikaṃ, ettakesu thullaccayaṃ, ettakesu dukkaṭa’’nti. Tasmā suṇantenapi kathentenapi bījakena mukhaṃ apidhāya dantavidaṃsakaṃ hasamānena na nisīditabbaṃ. ‘‘Sammāsambuddhenāpi īdisaṃ kathita’’nti paccavekkhitvā gabbhitena hirottappasampannena satthupaṭibhāgena hutvā kathetabbanti.

เป็นปาราชิก ในฐานะมีประมาณเท่านี้เป็นถุลลัจจัย ในฐานะมีประมาณเท่านี้เป็นทุกกฏ” ดังนี้ ใครเล่าจะพึงรู้ ย่อมไม่รู้แน่นอน เพราะเหตุนั้น แม้ผู้ฟังและผู้บอกสอน ก็ไม่พึงนั่งหัวเราะจนเห็นฟันโดยไม่ใช้พัดปิดปาก พึงพิจารณาว่า “แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ยังตรัสถ้อยคำเช่นนี้” แล้วพึงเป็นผู้มีอุตสาหะ มีความองอาจ สมบูรณ์ด้วยหิริโอตตัปปะ เป็นผู้ประพฤติตามพระศาสดาแล้วจึงบอกสอนเถิด นี้เป็นคำชักชวน

Mūlapaññattaṃ niṭṭhitaṃ.

พระบัญญัติเดิม จบแล้ว

Anupaññattivāre – antamasoti sabbantimena paricchedena. Tiracchānagatāyapīti paṭisandhivasena tiracchānesu gatāyapi. Pageva manussitthiyāti paṭhamataraṃ manussajātikāya itthiyā. Pārājikavatthubhūtā eva cettha tiracchānagatitthī tiracchānagatāti gahetabbā, na sabbā. Tatrāyaṃ paricchedo –

ในอนุบัญญัติวาระ – คำว่า “อันตมโส” คือ ด้วยการกำหนดที่เป็นที่สุดแห่งส่วนทั้งปวง คำว่า “ติรัจฉานคตายปิ” คือ แม้ในสัตว์ดิรัจฉานตัวเมียที่เกิดในกำเนิดดิรัจฉานด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ (ภิกษุเสพเมถุนธรรมแล้ว) ย่อมเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่ศากยบุตร คำว่า “ปเคว มนุสสิตถิยาติ” คือ ไม่ต้องพูดถึงหญิงมนุษย์ (เพราะภิกษุเสพเมถุนธรรมแล้ว) ย่อมเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่ศากยบุตรก่อนใครอื่น (ตั้งแต่ต้น) และในบทว่า “อันตมโส ติรัจฉานคตายปิ” นี้ พึงถือเอาเฉพาะสัตว์ดิรัจฉานตัวเมียที่เป็นวัตถุแห่งอาบัติปาราชิกเท่านั้นว่าเป็น “ติรัจฉานคตา” ไม่พึงถือเอาสัตว์ดิรัจฉานตัวเมียทั้งหมด ในคำนั้น มีการกำหนดดังนี้

Apadānaṃ ahi macchā, dvipadānañca kukkuṭī;

Catuppadānaṃ majjārī, vatthu pārājikassimāti.

สัตว์ไม่มีเท้า คือ งูและปลา, สัตว์สองเท้า คือ ไก่ตัวเมีย, สัตว์สี่เท้า คือ แมวตัวเมีย, สัตว์เหล่านี้เป็นวัตถุแห่งปาราชิก.

Tattha ahiggahaṇena sabbāpi ajagaragonasādibhedā dīghajāti saṅgahitā. Tasmā dīghajātīsu yattha tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ sakkā tilaphalamattampi pavesetuṃ, sā pārājikavatthu. Avasesā dukkaṭavatthūti veditabbā. Macchaggahaṇena sabbāpi macchakacchapamaṇḍūkādibhedā odakajāti saṅgahitā. Tatrāpi dīghajātiyaṃ vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – pataṅgamukhamaṇḍūkā nāma honti tesaṃ mukhasaṇṭhānaṃ mahantaṃ, chiddaṃ appakaṃ, tattha pavesanaṃ nappahoti; mukhasaṇṭhānaṃ pana vaṇasaṅkhepaṃ gacchati, tasmā taṃ thullaccayavatthūti veditabbaṃ. Kukkuṭiggahaṇena sabbāpi kākakapotādibhedā pakkhijāti saṅgahitā. Tatrāpi vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ. Majjāriggahaṇena sabbāpi rukkhasunakha-muṅgusa-godhādibhedā catuppadajāti saṅgahitā. Tatrāpi vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ.

ในคาถานั้น ด้วยการระบุถึงงู ย่อมสงเคราะห์สัตว์ชาติยาวทั้งหมด มีงูเหลือมและงูแมวเซาเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ในบรรดาสัตว์ชาติยาวเหล่านั้น ชาติใดที่สามารถสอดใส่แม้เพียงเมล็ดงาลงไปในมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรคทั้งสามได้ ชาตินั้นเป็นวัตถุแห่งปาราชิก. ส่วนที่เหลือพึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งทุกกฏ. ด้วยการระบุถึงปลา ย่อมสงเคราะห์สัตว์ชาติที่เกิดในน้ำทั้งหมด มีปลา เต่า และกบเป็นต้น. แม้ในสัตว์ชาติที่เกิดในน้ำนั้น ก็พึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏ โดยนัยที่กล่าวแล้วในสัตว์ชาติยาวนั่นเอง. แต่มีข้อพิเศษดังนี้ คือ กบที่ชื่อว่าปตังคมุขะ (กบปากตั๊กแตน) มีอยู่ สัณฐานปากของกบเหล่านั้นใหญ่ แต่ช่องปากเล็ก การสอดใส่เข้าไปในช่องนั้นไม่พอ (ไม่สำเร็จ) แต่สัณฐานปากนั้นย่อมถึงเพียงการนับว่าเป็นแผล เพราะฉะนั้น พึงทราบว่ากบนั้นเป็นวัตถุแห่งถุลลัจจัย. ด้วยการระบุถึงไก่ตัวเมีย ย่อมสงเคราะห์สัตว์ชาติมีปีกทั้งหมด มีกาและนกพิราบเป็นต้น. แม้ในสัตว์ชาติมีปีกนั้น ก็พึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ด้วยการระบุถึงแมวตัวเมีย ย่อมสงเคราะห์สัตว์ชาติสี่เท้าทั้งหมด มีกระรอก พังพอน และตะกวดเป็นต้น. แม้ในสัตว์ชาติสี่เท้านั้น ก็พึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Pārājikoti parājito, parājayaṃ āpanno. Ayañhi pārājikasaddo sikkhāpadāpattipuggalesu vattati. Tattha ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso yaṃ tathāgato vajjīnaṃ vā vajjiputtakānaṃ vā kāraṇā sāvakānaṃ pārājikaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ samūhaneyyā’’ti (pārā. 43) evaṃ sikkhāpade vattamāno veditabbo. ‘‘Āpattiṃ tvaṃ, bhikkhu, āpanno pārājika’’nti (pārā. 67) evaṃ āpattiyaṃ. ‘‘Na mayaṃ pārājikā, yo avahaṭo so pārājiko’’ti (pārā. 155) evaṃ puggale vattamāno veditabbo. ‘‘Pārājikena dhammena anuddhaṃseyyā’’tiādīsu (pārā. 384) pana dhamme vattatīti vadanti. Yasmā pana tattha dhammoti katthaci āpatti[Pg.224], katthaci sikkhāpadameva adhippetaṃ, tasmā so visuṃ na vattabbo. Tattha sikkhāpadaṃ yo taṃ atikkamati, taṃ parājeti, tasmā ‘‘pārājika’’nti vuccati. Āpatti pana yo naṃ ajjhāpajjati, taṃ parājeti, tasmā ‘‘pārājikā’’ti vuccati. Puggalo yasmā parājito parājayamāpanno, tasmā ‘‘pārājiko’’ti vuccati. Etameva hi atthaṃ sandhāya parivārepi –

คำว่า ปาราชิกะ หมายถึง ผู้พ่ายแพ้ ผู้ถึงซึ่งความพ่ายแพ้. ด้วยว่าคำว่า ปาราชิก นี้ ย่อมใช้ในความหมายว่า สิกขาบท อาบัติ และบุคคล. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น คำว่า ปาราชิก ที่ใช้ในความหมายว่า สิกขาบท พึงทราบดังนี้ว่า "ดูกรอานนท์ ข้อที่ตถาคตจะพึงเพิกถอนสิกขาบทปาราชิกที่บัญญัติไว้แก่สาวก เพราะเหตุแห่งพวกเจ้าวัชชีหรือพวกเจ้าวัชชีบุตรนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส" (ปารา. 43). ที่ใช้ในความหมายว่า อาบัติ พึงทราบดังนี้ว่า "ดูกรภิกษุ เธอต้องอาบัติปาราชิกแล้ว" (ปารา. 67). ที่ใช้ในความหมายว่า บุคคล พึงทราบดังนี้ว่า "พวกเราไม่เป็นปาราชิก ผู้ใดลักไป ผู้นั้นเป็นปาราชิก" (ปารา. 155). แต่มีวาทะอื่นกล่าวว่า ในประโยคว่า "พึงโจทด้วยธรรมอันเป็นปาราชิก" เป็นต้น (ปารา. 384) คำว่า ปาราชิก ย่อมใช้ในความหมายว่า ธรรม. แต่เพราะในคำเหล่านั้น บางแห่งหมายถึงอาบัติว่าเป็นธรรม บางแห่งหมายถึงสิกขาบทนั่นเองว่าเป็นธรรม เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวแยกธรรมนั้นไว้ต่างหาก. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น สิกขาบทใดที่ภิกษุผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น ย่อมทำให้ภิกษุนั้นพ่ายแพ้ เพราะฉะนั้น สิกขาบทนั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิก". ส่วนอาบัติใดที่ภิกษุผู้ต้องอาบัตินั้น ย่อมทำให้ภิกษุนั้นพ่ายแพ้ เพราะฉะนั้น อาบัตินั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิกา". ส่วนบุคคลใดเป็นผู้พ่ายแพ้แล้ว ถึงซึ่งความพ่ายแพ้แล้ว เพราะฉะนั้น บุคคลนั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิก". ด้วยว่า เพื่อหมายเอาเนื้อความนี้เอง แม้ในคัมภีร์ปริวารก็กล่าวไว้ว่า –

‘‘Pārājikanti yaṃ vuttaṃ, taṃ suṇohi yathātathaṃ;

Cuto paraddho bhaṭṭho ca, saddhammā hi niraṅkato;

Saṃvāsopi tahiṃ natthi, tenetaṃ iti vuccatī’’ti vuttaṃ. (pari. 339);

"คำว่า ปาราชิก ที่กล่าวไว้แล้วนั้น ท่านจงฟังตามความเป็นจริง. เพราะว่าบุคคลผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น และต้องอาบัตินั้น ย่อมเคลื่อนคลาด พลัดพราก ตกไป และถูกกำจัดออกจากพระสัทธรรม. แม้การอยู่ร่วมก็ไม่มีในบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเรียกว่า ปาราชิก." (ปริ. 339)

Ayañhettha attho – ‘‘taṃ sikkhāpadaṃ vītikkamanto āpattiñca āpanno puggalo cuto hotīti sabbaṃ yojetabbaṃ. Tena vuccatīti yena kāraṇena assamaṇo hoti asakyaputtiyo paribhaṭṭho chinno parājito sāsanato, tena vuccati. Kinti? ‘‘Pārājiko hotī’’ti.

เนื้อความในคาถานี้มีดังนี้ คือ พึงประกอบบททั้งหมดว่า "บุคคลผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้น และต้องอาบัตินั้น ย่อมเคลื่อนคลาด..." เป็นต้น. ที่ว่า "เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า" คือ เพราะเหตุใดบุคคลนั้นจึงเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่ศากยบุตร เป็นผู้ตกไป ขาดจากศาสนา เป็นผู้พ่ายแพ้ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า. เรียกว่าอย่างไร? เรียกว่า "เป็นปาราชิก".

Saha vasanti etthāti saṃvāso, taṃ dassetuṃ ‘‘saṃvāso nāmā’’ti vatvā ‘‘ekakamma’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saddhiṃ yojanāya vaṇṇanā – catubbidhampi saṅghakammaṃ sīmāparicchinnehi pakatattehi bhikkhūhi ekato kattabbattā ekakammaṃ nāma. Tathā pañcavidhopi pātimokkhuddeso ekato uddisitabbattā ekuddeso nāma. Paññattaṃ pana sikkhāpadaṃ sabbehipi lajjīpuggalehi samaṃ sikkhitabbabhāvato samasikkhatā nāma. Ettha yasmā sabbepi lajjino etesu kammādīsu saha vasanti, na ekopi tato bahiddhā sandissati, tasmā tāni sabbānipi gahetvā ‘‘eso saṃvāso nāmā’’ti āha. So ca vuttappakāro saṃvāso tena puggalena saddhiṃ natthi, tena kāraṇena so pārājiko puggalo asaṃvāsoti vuccatīti.

ภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ร่วมกันในกรรมนี้ เพราะฉะนั้น กรรมนี้จึงชื่อว่า สังวาส. เพื่อจะแสดงสังวาสนั้น จึงตรัสว่า "สังวาสชื่อว่า" แล้วจึงตรัสคำว่า "เอกกรรม" เป็นต้น. ในคำว่า เอกกรรม เป็นต้นนั้น มีคำพรรณนาพร้อมด้วยการประกอบบทดังนี้ – สังฆกรรมแม้ทั้ง ๔ อย่าง ชื่อว่า เอกกรรม เพราะภิกษุปกตัตตะทั้งหลายผู้ถูกจำกัดด้วยสีมาเดียวกัน พึงทำร่วมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. เช่นเดียวกัน การสวดปาติโมกข์แม้ทั้ง ๕ อย่าง ชื่อว่า เอกุทเทส เพราะพึงสวดร่วมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ส่วนสิกขาบทที่บัญญัติไว้ ชื่อว่า สมสิกขตา เพราะเป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีความละอายทั้งหมดพึงศึกษาเสมอกัน. ในปทภาชนีย์นี้ เพราะเหตุที่บุคคลผู้มีความละอายทั้งหมด ย่อมอยู่ร่วมกันในกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ไม่เห็นแม้แต่คนเดียวที่อยู่นอกเหนือไปจากนั้น เพราะฉะนั้น จึงรวบรวมกรรมเป็นต้นเหล่านั้นทั้งหมดแล้วตรัสว่า "นี้ชื่อว่าสังวาส". และสังวาสที่มีประเภทตามที่กล่าวแล้วนั้น ย่อมไม่มีร่วมกับบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้ต้องปาราชิกนั้นจึงเรียกว่า "ผู้ไม่มีสังวาส". นี้เป็นคำพรรณนาพร้อมด้วยการประกอบบท.

56. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yaṃ taṃ ‘‘paṭiseveyyā’’ti ettha yenākārena paṭiseveyyāti vuccati, tassākārassa dassanatthaṃ ‘‘paṭisevati nāmā’’ti idaṃ mātikāpadaṃ ṭhapetvā ‘‘nimittena nimittaṃ aṅgajātena aṅgajāta’’nti vuttaṃ. Tattha yasmā na kevalaṃ itthiyā [Pg.225] eva nimittaṃ pārājikavatthu, na ca manussitthiyā eva, suvaṇṇarajatādimayānañca itthīnampi nimittaṃ vatthumeva na hoti; tasmā yaṃ yaṃ vatthu hoti, taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘tisso itthiyo’’tiādinā nayena yesaṃ nimittāni vatthūni honti, te satte vatvā ‘‘manussitthiyā tayo magge’’tiādinā nayena tāni vatthūni āha.

๕๖. เมื่อจำแนกสิกขาบทที่ยกขึ้นแสดงไว้โดยลำดับบทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ในบทว่า "พึงเสพ" นี้ เพื่อจะแสดงอาการที่ภิกษุผู้เสพย่อมชื่อว่าพึงเสพ จึงตั้งมาติกาบทว่า "ชื่อว่าเสพ" แล้วตรัสคำว่า "ด้วยนิมิตต่อนิมิต ด้วยองค์กำเนิดต่อองค์กำเนิด" ดังนี้. ในคำว่า "ด้วยนิมิตต่อนิมิต" เป็นต้นนั้น เพราะเหตุว่า ไม่ใช่เพียงนิมิตของหญิงเท่านั้นที่เป็นวัตถุแห่งปาราชิก และไม่ใช่เพียงนิมิตของหญิงมนุษย์เท่านั้น และนิมิตของหญิงที่ทำด้วยทองและเงินเป็นต้น ก็ไม่เป็นวัตถุ (แห่งปาราชิก) เลย. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงวัตถุใดๆ ที่เป็นวัตถุ จึงตรัสสัตว์ทั้งหลายที่มีนิมิตเป็นวัตถุ ด้วยนัยมีคำว่า "หญิง ๓ จำพวก" เป็นต้น แล้วจึงตรัสวัตถุเหล่านั้นด้วยนัยมีคำว่า "มรรค ๓ ของหญิงมนุษย์" เป็นต้น.

Tattha tisso itthiyo, tayo ubhatobyañjanakā, tayo paṇḍakā, tayo purisāti pārājikavatthūnaṃ nimittānaṃ nissayā dvādasa sattā honti. Tesu itthipurisā pākaṭā eva. Paṇḍakaubhatobyañjanakabhedo pabbajjākhandhakavaṇṇanāyaṃ pākaṭo bhavissati.

ในคำว่า "มรรค ๓ ของหญิงมนุษย์" เป็นต้นนั้น สัตว์ ๑๒ จำพวก คือ หญิง ๓, อุภโตพยัญชนก ๓, บัณเฑาะก์ ๓, ชาย ๓ ย่อมเป็นที่อาศัยของนิมิตอันเป็นวัตถุแห่งปาราชิก. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น หญิงและชายปรากฏชัดอยู่แล้ว. ส่วนความต่างแห่งบัณเฑาะก์และอุภโตพยัญชนก จักปรากฏชัดในอรรถกถาปัพพัชชกขันธกะ.

Manussitthiyā tayo magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassāti ettha ca manussitthiyā tīsu maggesūti attho veditabbo. Evaṃ sabbattha. Sabbe eva cete manussitthiyā tayo maggā, amanussitthiyā tayo, tiracchānagatitthiyā tayoti nava; manussaubhatobyañjanakādīnaṃ nava; manussapaṇḍakādīnaṃ dve dve katvā cha; tathā manussapurisādīnanti samatiṃsa maggā honti. Etesu nimittasaṅkhātesu yattha katthaci attano aṅgajātaṃ tilaphalamattampi pavesetvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto pārājikaṃ āpajjati.

ในบทว่า มนุสสิตถิยา ตโย มัคเค เมถุนัง ธัมมัง ปฏิเสวันตัสสาติ นี้ พึงทราบอรรถว่า ในมรรคทั้งสามของมนุษย์หญิง. พึงทราบอย่างนี้ในบทว่า ทเวมัคเค ทั้งปวง. มรรคทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมด คือ มรรคสามของมนุษย์หญิง, มรรคสามของอมนุษย์หญิง (เช่น นางยักษิณี, นางเทวดา), มรรคสามของสัตว์เดรัจฉานหญิง, รวมเป็นเก้า; มรรคเก้าของมนุษย์อุภโตพยัญชนกเป็นต้น; มรรคหกของมนุษย์บัณเฑาะก์เป็นต้น โดยทำเป็นสองๆ; และมรรคหกของมนุษย์บุรุษเป็นต้น รวมเป็นสามสิบมรรค. ในมรรคทั้งหลายเหล่านี้ที่ชื่อว่านิมิตนั้น ภิกษุผู้สอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปแม้เพียงเมล็ดงาในมรรคใดมรรคหนึ่ง แล้วเสพเมถุนธรรม ย่อมต้องอาบัติปาราชิก.

Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยจตุกกะที่หนึ่ง

57. Āpajjanto pana yasmā sevanacitteneva āpajjati, na vinā tena; tasmā taṃ lakkhaṇaṃ dassento bhagavā ‘‘bhikkhussa sevanacittaṃ upaṭṭhite’’tiādimāha. Tattha bhikkhussāti methunasevanakassa bhikkhussa. Sevanacittaṃ upaṭṭhiteti bhummatthe paccattavacanaṃ, sevanacitte paccupaṭṭhiteti attho. Vaccamaggaṃ aṅgajātaṃ pavesentassāti yena maggena vaccaṃ nikkhamati taṃ maggaṃ attano aṅgajātaṃ purisanimittaṃ tilaphalamattampi pavesentassa. Āpatti pārājikassāti āpatti pārājikā assa hotīti attho. Atha vā āpattīti āpajjanaṃ hoti. Pārājikassāti pārājikadhammassa. Esa nayo sabbattha.

๕๗. อนึ่ง เพราะภิกษุผู้ต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยจิตคิดเสพเท่านั้น ไม่ต้องโดยปราศจากจิตนั้น เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงลักษณะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘เมื่อจิตคิดเสพเกิดขึ้นแก่ภิกษุ’ ในคำว่า ภิกขุสสาติ นี้ หมายถึง ภิกษุผู้เสพเมถุน. ในบทว่า เสวนจิตตัง อุปัฏฐิเต นี้ คำว่า เสวนจิตตัง เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถสัตตมีวิภัตติ อรรถว่า เมื่อจิตคิดเสพเกิดขึ้นเฉพาะ. ในบทว่า วัจจมัคคัง อังคชาตัง ปเวเสนตัสสาติ นี้ หมายถึง ภิกษุผู้สอดอวัยวะเพศของตน คือ นิมิตบุรุษ เข้าไปในช่องทางที่อุจจาระออก แม้เพียงเมล็ดงา. ในบทว่า อาปัตติ ปาราชิกัสสาติ นี้ อรรถว่า อาบัติปาราชิกย่อมมีแก่ภิกษุนั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อาปัตติ คือ การถึง ย่อมมี. คำว่า ปาราชิกัสสาติ คือ การถึงซึ่งปาราชิกธรรม. พึงทราบโดยนัยนี้ในบททั้งปวง.

58. Evaṃ sevanacitteneva pavesentassa āpattiṃ dassetvā idāni yasmā taṃ pavesanaṃ nāma na kevalaṃ attūpakkameneva, parūpakkamenāpi hoti[Pg.226]. Tatrāpi ca sādiyantasseva āpatti paṭisevanacittasamaṅgissa, na itarassa. Tasmā ye saddhāpabbajitā kulaputtā sammāpaṭipannakā parūpakkamena pavesanepi sati na sādiyanti, tesaṃ rakkhaṇatthaṃ ‘‘bhikkhupaccatthikā manussitthi’’ntiādimāha.

๕๘. เมื่อทรงแสดงอาบัติของภิกษุผู้สอดอวัยวะเพศเข้าไปด้วยจิตคิดเสพเท่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะการสอดอวัยวะเพศนั้น ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยความพยายามของตนเองเท่านั้น แต่เกิดขึ้นด้วยความพยายามของผู้อื่นก็ได้. และในกรณีนั้น อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้ยินดีและประกอบด้วยจิตคิดเสพเท่านั้น ไม่ใช่แก่ภิกษุอื่น. เพราะฉะนั้น เพื่อรักษาเหล่ากุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา ผู้ปฏิบัติชอบ ผู้ไม่ยินดีแม้ในการสอดอวัยวะเพศด้วยความพยายามของผู้อื่น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘ภิกษุผู้เป็นศัตรู มนุษย์หญิง’.

Tattha paṭipakkhaṃ atthayanti icchantīti paccatthikā, bhikkhū eva paccatthikā bhikkhupaccatthikā; visabhāgānaṃ veribhikkhūnametaṃ adhivacanaṃ. Manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvāti issāpakatā taṃ bhikkhuṃ nāsetukāmā āmisena vā upalāpetvā mittasanthavavasena vā ‘‘idaṃ amhākaṃ kiccaṃ karohī’’ti vatvā kañci manussitthiṃ rattibhāge tassa bhikkhussa vasanokāsaṃ ānetvā. Vaccamaggena aṅgajātaṃ abhinisīdentīti taṃ bhikkhuṃ hatthapādasīsādīsu suggahitaṃ nipparipphandaṃ gahetvā itthiyā vaccamaggena tassa bhikkhuno aṅgajātaṃ abhinisīdenti; sampayojentīti attho.

ในคำว่า ภิกขุปัจจัตถิกา มนุสสิตถิง เป็นต้นนั้น คำว่า ปัจจัตถิกา หมายถึง ผู้ปรารถนาซึ่งฝ่ายตรงข้าม (อีกนัยหนึ่ง) ผู้ปรารถนาซึ่งศัตรูฝ่ายตรงข้าม. ภิกษุทั้งหลายนั่นแหละเป็นผู้ปรารถนาซึ่งฝ่ายตรงข้าม เป็นศัตรู. ภิกขุปัจจัตถิกา คือ ภิกษุผู้ปรารถนาซึ่งฝ่ายตรงข้าม. คำนี้เป็นชื่อของภิกษุผู้เป็นศัตรูผู้มีอัธยาศัยไม่เสมอกัน. ในคำว่า มนุสสิตถิง ภิกขุสสะ สันติเก อาเนตวาติ นี้ หมายถึง ภิกษุผู้ถูกความริษยาครอบงำ หรือถูกความริษยาบีบคั้น มีความประสงค์จะทำลายภิกษุนั้น จึงล่อลวงด้วยอามิสมีภัตตาหารเป็นต้น หรือด้วยการผูกมิตร แล้วกล่าวว่า ‘ท่านจงทำกิจนี้ของเรา’ ดังนี้ แล้วนำมนุษย์หญิงคนใดคนหนึ่งมายังที่อยู่ของภิกษุนั้นในเวลากลางคืน. ในคำว่า วัจจมัคเคน อังคชาตัง อภินิสีเทนตีติ นี้ อรรถว่า พวกเขาจับภิกษุนั้นที่มือ เท้า ศีรษะ เป็นต้น ให้แน่น ไม่ให้ดิ้นรน แล้วให้นั่งทับอวัยวะเพศของภิกษุนั้นด้วยช่องทางอุจจาระของหญิงนั้น; คือ ทำให้ร่วมกัน.

So cetiādīsu so ce bhikkhu vaccamaggabbhantaraṃ attano aṅgajātassa pavesanaṃ sādiyati adhivāseti tasmiṃ khaṇe sevanacittaṃ upaṭṭhāpeti. Paviṭṭhaṃ sādiyati adhivāseti, paviṭṭhakāle sevanacittaṃ upaṭṭhāpeti. Ṭhitaṃ sādiyati adhivāseti, ṭhānappattakāle sukkavissaṭṭhisamaye sevanacittaṃ upaṭṭhāpeti. Uddharaṇaṃ sādiyati adhivāseti, nīharaṇakāle paṭisevanacittaṃ upaṭṭhāpeti. Evaṃ catūsu ṭhānesu sādiyanto ‘‘mama verisamaṇehi idaṃ kata’’nti vattuṃ na labhati, pārājikāpattimeva āpajjati. Yathā ca imāni cattāri sādiyanto āpajjati; evaṃ purimaṃ ekaṃ asādiyitvā tīṇi sādiyantopi, dve asādiyitvā dve sādiyantopi, tīṇi asādiyitvā ekaṃ sādiyantopi āpajjatiyeva. Sabbaso pana asādiyanto āsīvisamukhaṃ viya aṅgārakāsuṃ viya ca paviṭṭhaṃ aṅgajātaṃ maññamāno nāpajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘pavesanaṃ na sādiyati…pe… uddharaṇaṃ na sādiyati, anāpattī’’ti. Imañhi evarūpaṃ āraddhavipassakaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhaṃ ekādasahi aggīhi sampajjalitāni ca sabbāyatanāni ukkhittāsike viya ca vadhake pañca kāmaguṇe passantaṃ puggalaṃ rakkhanto bhagavā paccatthikānañcassa manorathavighātaṃ [Pg.227] karonto imaṃ ‘‘pavesanaṃ na sādiyatī’’tiādikaṃ catukkaṃ nīharitvā ṭhapesīti.

ในคำมีอาทิว่า โส เจ เป็นต้นนั้น ถ้าภิกษุนั้นยินดีหรืออดทนต่อการสอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปในช่องทางอุจจาระ และในขณะนั้นก็ยังให้จิตคิดเสพเกิดขึ้น. ถ้าภิกษุนั้นยินดีหรืออดทนต่อการที่อวัยวะเพศเข้าไปแล้ว และในขณะที่เข้าไปแล้วก็ยังให้จิตคิดเสพเกิดขึ้น. ถ้าภิกษุนั้นยินดีหรืออดทนต่อการหยุดอยู่ และในขณะที่หยุดอยู่ หรือในขณะที่ถึงการหยุดอยู่ หรือในขณะที่น้ำอสุจิเคลื่อน ก็ยังให้จิตคิดเสพเกิดขึ้น. ถ้าภิกษุนั้นยินดีหรืออดทนต่อการถอนออก และในขณะที่ถอนออกก็ยังให้จิตคิดเสพเกิดขึ้น. ภิกษุผู้ยินดีในฐานะทั้งสี่อย่างนี้ ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘พวกสมณะศัตรูของเราได้ทำสิ่งนี้’ แต่ย่อมต้องอาบัติปาราชิกเท่านั้น. และภิกษุผู้ยินดีในฐานะทั้งสี่นี้ย่อมต้องอาบัติฉันใด ภิกษุผู้ไม่ยินดีในฐานะแรกหนึ่ง แต่ยินดีในสามฐานะที่เหลือก็ดี, ผู้ไม่ยินดีในสองฐานะ แต่ยินดีในสองฐานะที่เหลือก็ดี, ผู้ไม่ยินดีในสามฐานะ แต่ยินดีในหนึ่งฐานะที่เหลือก็ดี ย่อมต้องอาบัติเหมือนกัน. ส่วนภิกษุผู้ไม่ยินดีโดยประการทั้งปวง ผู้สำคัญว่าอวัยวะเพศที่ถูกสอดเข้าไปนั้น เหมือนถูกสอดเข้าไปในปากงูพิษ หรือเหมือนถูกสอดเข้าไปในหลุมถ่านเพลิง ย่อมไม่ต้องอาบัติ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘ไม่ยินดีการสอดเข้าไป...ไม่ยินดีการถอนออก ไม่เป็นอาบัติ’. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะรักษาบุคคลผู้มีวิปัสสนาอันปรารภแล้วอย่างนี้ ผู้ไม่ห่วงใยในกายและชีวิต ผู้เห็นอายตนะทั้งปวงอันไฟคือราคะเป็นต้น ๑๑ กองลุกโพลงอยู่ และเห็นกามคุณ ๕ เหมือนเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบ จึงทรงทำลายความปรารถนาของศัตรูของภิกษุนั้น และทรงนำจตุกกะมีอาทิว่า ‘ไม่ยินดีการสอดเข้าไป’ นี้ออกมาตั้งไว้.

Paṭhamacatukkakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยจตุกกะที่หนึ่ง จบแล้ว.

Ekūnasattatidvisatacatukkakathā

อรรถกถาว่าด้วยจตุกกะ ๒๖๙

59-60. Evaṃ paṭhamacatukkaṃ dassetvā idāni yasmā bhikkhupaccatthikā itthiṃ ānetvā na kevalaṃ vaccamaggeneva abhinisīdenti, atha kho passāvamaggenapi mukhenapi. Itthiṃ ānetvāpi ca keci jāgarantiṃ ānenti, keci suttaṃ, keci mattaṃ, keci ummattaṃ, keci pamattaṃ aññavihitaṃ vikkhittacittanti attho. Keci mataṃ akkhāyitaṃ, soṇasiṅgālādīhi akkhāyitanimittanti attho. Keci mataṃ yebhuyyena akkhāyitaṃ, yebhuyyena akkhāyitā nāma yassā nimitte vaccamagge passāvamagge mukhe vā bahutaro okāso akkhāyito hoti. Keci mataṃ yebhuyyena khāyitaṃ, yebhuyyena khāyitā nāma yassā vaccamaggādike nimitte bahuṃ khāyitaṃ hoti, appaṃ akkhāyitaṃ. Na kevalañca manussitthimeva ānenti, atha kho amanussitthimpi tiracchānagatitthimpi. Na kevalañca vuttappakāraṃ itthimeva, ubhatobyañjanakampi paṇḍakampi purisampi ānenti. Tasmā tesaṃ vasena aññānipi catukkāni dassento ‘‘bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ jāgaranti’’ntiādimāha.

๕๙-๖๐. ครั้นแสดงจตุกกะที่หนึ่งอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่พวกภิกษุผู้เป็นศัตรูนำหญิงมาแล้ว มิใช่เพียงแต่ให้ทับโดยทางวัจจมรรค (ทวารหนัก) เท่านั้น แต่ที่แท้ยังให้ทับโดยทางปัสสาวมรรค (ทวารเบา) และโดยทางปากอีกด้วย. อนึ่ง แม้เมื่อนำหญิงมา บางพวกก็นำหญิงที่ตื่นอยู่มา บางพวกก็นำหญิงที่หลับอยู่มา บางพวกก็นำหญิงที่มึนเมามา บางพวกก็นำหญิงที่บ้ามา บางพวกก็นำหญิงที่ประมาท (อธิบายว่า มีจิตส่งไปในอารมณ์อื่น หรือมีจิตฟุ้งซ่าน) มา. บางพวกก็นำหญิงที่ตายแล้วซึ่งมีนิมิตยังไม่ถูกสัตว์กัดกินมา (อธิบายว่า มีนิมิตที่พวกสุนัขบ้านและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นยังไม่กัดกิน). บางพวกก็นำหญิงที่ตายแล้วซึ่งมีนิมิตยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมากมา, หญิงที่ชื่อว่ามีนิมิตยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก คือ หญิงที่ในนิมิต คือทางวัจจมรรค ทางปัสสาวมรรค หรือทางปาก มีส่วนมากที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกิน. บางพวกก็นำหญิงที่ตายแล้วซึ่งมีนิมิตถูกสัตว์กัดกินโดยมากมา, หญิงที่ชื่อว่ามีนิมิตถูกสัตว์กัดกินโดยมาก คือ หญิงที่ในนิมิตมีทางวัจจมรรคเป็นต้น มีส่วนมากที่ถูกสัตว์กัดกิน มีส่วนน้อยที่ยังไม่ถูกกัดกิน. อนึ่ง มิใช่เพียงแต่นำมนุษย์หญิงมาเท่านั้น แต่ที่แท้ยังนำอมนุษย์หญิงและสัตว์เดรัจฉานตัวเมียมาอีกด้วย. อนึ่ง มิใช่เพียงแต่นำหญิงตามประเภทที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น แต่ยังนำอุภโตพยัญชนก บัณเฑาะก์ และบุรุษมาอีกด้วย. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงจตุกกะอื่นๆ ตามประเภทของบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา มนุสฺสิตฺถึ ชาครนฺตึ" ดังนี้.

Tattha pāḷiyā asammohatthaṃ vuttacatukkāni evaṃ saṅkhyāto veditabbāni – manussitthiyā tiṇṇaṃ maggānaṃ vasena tīṇi suddhikacatukkāni, tīṇi jāgarantīcatukkāni, tīṇi suttacatukkāni, tīṇi mattacatukkāni, tīṇi ummattacatukkāni, tīṇi pamattacatukkāni, tīṇi mataakkhāyitacatukkāni, tīṇi yebhuyyena akkhāyitacatukkāni, tīṇi yebhuyyena khāyitacatukkānīti sattavīsati catukkāni. Tathā amanussitthiyā; tathā tiracchānagatitthiyāti itthivāre ekāsīti catukkāni. Yathā ca itthivāre evaṃ ubhatobyañjanakavāre. Paṇḍakapurisavāresu pana dvinnaṃ maggānaṃ vasena catupaṇṇāsa catupaṇṇāsa honti. Evaṃ sabbānipi dvesatāni, sattati ca catukkāni honti, tāni uttānatthāniyeva.

ในบรรดาบทเหล่านั้น เพื่อความไม่หลงลืมในพระบาลี พึงทราบจตุกกะทั้งหลายที่ตรัสไว้โดยการนับจำนวนดังนี้ คือ โดยอำนาจแห่งมรรค ๓ ของมนุษย์หญิง มีสุทธิกจตุกกะ ๓, ชาครันตีจตุกกะ ๓, สุตตจตุกกะ ๓, มัตตจตุกกะ ๓, อุมมัตตจตุกกะ ๓, ปมัตตจตุกกะ ๓, มตอักขายิตจตุกกะ ๓, เยภุยเยนอักขายิตจตุกกะ ๓, เยภุยเยนขายิตจตุกกะ ๓ รวมเป็น ๒๗ จตุกกะ. ในอมนุษย์หญิงก็เช่นนั้น, ในสัตว์เดรัจฉานตัวเมียก็เช่นนั้น รวมเป็น ๘๑ จตุกกะในอิตถีวาร. อิตถีวารมี ๘๑ จตุกกะฉันใด ในอุภโตพยัญชนกวารก็มี ๘๑ จตุกกะฉันนั้น. ส่วนในปัณฑกวารและปุริสวาร โดยอำนาจแห่งมรรค ๒ มีวารละ ๕๔ จตุกกะ. รวมจตุกกะทั้งหมดเป็น ๒๗๐ จตุกกะ, จตุกกะเหล่านั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Sabbavāresu [Pg.228] panettha ‘‘mataṃ yebhuyyena akkhāyitaṃ khāyita’’nti etasmiṃ ṭhāne ayaṃ vinicchayo – tambapaṇṇidīpe kira dve vinayadharā samānācariyakā therā ahesuṃ – upatissatthero ca, phussadevatthero ca. Te mahābhaye uppanne vinayapiṭakaṃ pariharantā rakkhiṃsu. Tesu upatissatthero byattataro. Tassāpi dve antevāsikā ahesuṃ – mahāpadumatthero ca mahāsumatthero ca. Tesu mahāsumatthero nakkhattuṃ vinayapiṭakaṃ assosi, mahāpadumatthero tena saddhiṃ navakkhattuṃ, visuñca ekakova navakkhattunti aṭṭhārasakkhattuṃ assosi; ayameva tesu byattataro. Tesu mahāsumatthero navakkhattuṃ vinayapiṭakaṃ sutvā ācariyaṃ muñcitvā aparagaṅgaṃ agamāsi. Tato mahāpadumatthero āha – ‘‘sūro vata, re, esa vinayadharo yo dharamānakaṃyeva ācariyaṃ muñcitvā aññattha vasitabbaṃ maññati. Nanu ācariye dharamāne vinayapiṭakañca aṭṭhakathā ca anekakkhattuṃ gahetvāpi na vissajjetabbaṃ, niccakālaṃ sotabbaṃ, anusaṃvaccharaṃ sajjhāyitabba’’nti.

ก็ในวาระทั้งปวง ในที่นี้ ในฐานะว่า "หญิงตายแล้วซึ่งมีนิมิตยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก และถูกสัตว์กัดกินโดยมาก" นี้ มีวินิจฉัยดังนี้:- ได้ยินว่า ในเกาะตัมพปัณณิ มีพระเถระผู้ทรงพระวินัย ๒ รูป มีอาจารย์ร่วมกัน คือ พระอุปติสสเถระ และพระปุสสเทวเถระ. พระเถระทั้งสองรูปนั้น เมื่อคราวเกิดภัยพิบัติใหญ่ (ภัยจากโจรพราหมณ์ติสสะ) ได้ช่วยกันประคับประคองรักษาพระวินัยปิฎกไว้. ในพระเถระ ๒ รูปนั้น พระอุปติสสเถระเป็นผู้ฉลาดเฉลียวมากกว่า. แม้พระอุปติสสเถระนั้น ก็มีศิษย์ ๒ รูป คือ พระมหาปทุมเถระ และพระมหาสุมเถระ. ในศิษย์ ๒ รูปนั้น พระมหาสุมเถระฟัง (เรียน) พระวินัยปิฎก ๙ จบ. ส่วนพระมหาปทุมเถระฟังพร้อมกับพระมหาสุมเถระนั้น ๙ จบ และฟังต่างหากรูปเดียวอีก ๙ จบ รวมเป็น ๑๘ จบ; ในศิษย์ ๒ รูปนั้น พระมหาปทุมเถระนี้แหละเป็นผู้ฉลาดเฉลียวมากกว่า. ในศิษย์ ๒ รูปนั้น พระมหาสุมเถระฟังพระวินัยปิฎก ๙ จบแล้ว ลาอาจารย์ไปยังฝั่งแม่น้ำข้างโน้น. ลำดับนั้น พระมหาปทุมเถระจึงกล่าวว่า "เฮ้ย! พระวินัยธรรูปนี้ช่างกล้าหาญจริงหนอ ที่สำคัญว่าควรละอาจารย์ผู้ยังดำรงชีพอยู่ไปอยู่ในที่อื่น. อันที่จริง เมื่ออาจารย์ยังดำรงชีพอยู่ แม้จะเรียนพระวินัยปิฎกและอรรถกถาหลายจบแล้ว ก็ไม่ควรละทิ้ง มิใช่หรือ? ควรฟังอยู่เป็นนิจ มิใช่หรือ? ควรสาธยายอยู่ทุกปี มิใช่หรือ?"

Evaṃ vinayagarukānaṃ bhikkhūnaṃ kāle ekadivasaṃ upatissatthero mahāpadumattherappamukhānaṃ pañcannaṃ antevāsikasatānaṃ paṭhamapārājikasikkhāpade imaṃ padesaṃ vaṇṇento nisinno hoti. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘bhante, yebhuyyena akkhāyite pārājikaṃ, yebhuyyena khāyite thullaccayaṃ, upaḍḍhakkhāyite kena bhavitabba’’nti? Thero āha – ‘‘āvuso, buddhā nāma pārājikaṃ paññapentā na sāvasesaṃ katvā paññapenti, anavasesaṃyeva katvā sabbaṃ pariyādiyitvā sotaṃ chinditvā pārājikavatthusmiṃ pārājikameva paññapenti. Idañhi sikkhāpadaṃ lokavajjaṃ, na paṇṇattivajjaṃ. Tasmā yadi upaḍḍhakkhāyite pārājikaṃ bhaveyya, paññapeyya sammāsambuddho. Pārājikacchāyā panettha na dissati, thullaccayameva dissatī’’ti.

ในสมัยของภิกษุผู้เคารพพระวินัยอย่างนี้ วันหนึ่ง พระอุปติสสเถระนั่งอธิบายเนื้อความตอนนี้ในปฐมปาราชิกสิกขาบท แก่ศิษย์ ๕๐๐ รูป มีพระมหาปทุมเถระเป็นประธาน. ศิษย์เหล่านั้นจึงถามท่านว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในศพที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก เป็นปาราชิก, ในศพที่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก เป็นถุลลัจจัย, เมื่อศพถูกสัตว์กัดกินไปครึ่งหนึ่ง ควรจะเป็นอาบัติอะไร?" พระเถระตอบว่า "อาวุโส ขึ้นชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อจะทรงบัญญัติปาราชิก มิได้ทรงบัญญัติให้มีส่วนเหลือ ทรงบัญญัติให้ไม่มีส่วนเหลือทีเดียว ทรงรวบรวมเอาเขตปาราชิกทั้งหมด ทรงตัดกระแสเสียแล้ว ทรงบัญญัติปาราชิกนั่นแหละในวัตถุแห่งปาราชิก. เพราะว่าสิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ มิใช่ปัณณัตติวัชชะ. เพราะฉะนั้น หากว่าในศพที่ถูกกัดกินไปครึ่งหนึ่งจะเป็นปาราชิกไซร้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็คงจะทรงบัญญัติไว้แล้ว. แต่ในศพที่ถูกกัดกินไปครึ่งหนึ่งนี้ ไม่ปรากฏเงาแห่งปาราชิกเลย ปรากฏแต่ถุลลัจจัยเท่านั้น."

Apica matasarīre pārājikaṃ paññapento bhagavā yebhuyyena akkhāyite ṭhapesi ‘‘tato paraṃ pārājikaṃ natthī’’ti dassetuṃ. Thullaccayaṃ paññapento yebhuyyena khāyite ṭhapesi ‘‘tato paraṃ thullaccayaṃ natthī’’ti dassetuntipi veditabbaṃ. Khāyitākhāyitañca nāmetaṃ matasarīrasmiṃyeva veditabbaṃ, na jīvamāne. Jīvamāne hi nakhapiṭṭhippamāṇepi chavimaṃse vā nhārumhi [Pg.229] vā sati pārājikameva hoti. Yadipi nimittaṃ sabbaso khāyitaṃ chavicammaṃ natthi, nimittasaṇṭhānaṃ paññāyati, pavesanaṃ jāyati, pārājikameva. Nimittasaṇṭhānaṃ pana anavasesetvā sabbasmiṃ nimitte chinditvā samantato tacchetvā uppāṭite vaṇasaṅkhepavasena thullaccayaṃ. Nimittato patitāya maṃsapesiyā upakkamantassa dukkaṭaṃ. Matasarīre pana yadipi sabbaṃ sarīraṃ khāyitaṃ hoti, yadipi akkhāyitaṃ, tayo pana maggā akkhāyitā, tesu upakkamantassa pārājikaṃ. Yebhuyyena akkhāyite pārājikameva. Upaḍḍhakkhāyite ca yebhuyyena khāyite ca thullaccayaṃ.

อนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอาบัติปาราชิกในซากศพ ได้ทรงหยุดไว้เพียงซากศพที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก เพื่อจะทรงแสดงว่า 'หลังจากนั้นไปไม่มีอาบัติปาราชิก' และพึงทราบว่า เมื่อทรงบัญญัติอาบัติถุลลัจจัย ได้ทรงหยุดไว้เพียงซากศพที่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก เพื่อจะทรงแสดงว่า 'หลังจากนั้นไปไม่มีอาบัติถุลลัจจัย' ดังนี้ด้วย. อนึ่ง คำว่า 'ถูกกัดกินและไม่ถูกกัดกิน' นี้ พึงทราบเฉพาะในซากศพเท่านั้น ไม่พึงทราบในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่. เพราะในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ แม้ในที่ประมาณเท่าหลังเล็บ เมื่อมีหนัง เนื้อ หรือเอ็นอยู่ ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น. ถึงแม้ว่าอวัยวะเพศจะถูกสัตว์กัดกินไปโดยสิ้นเชิง หนังกำพร้าไม่มีอยู่ แต่ถ้ารูปร่างของอวัยวะเพศยังปรากฏอยู่ และการสอดใส่ยังทำได้ ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น. แต่เมื่อไม่เหลือรูปร่างของอวัยวะเพศไว้ คือตัดอวัยวะเพศทั้งหมด เฉือนโดยรอบแล้วถอนออก เมื่อภิกษุพยายามสอดใส่เข้าไปโดยส่วนแห่งแผล ย่อมเป็นถุลลัจจัย. เมื่อพยายามสอดใส่ในชิ้นเนื้อที่หลุดออกจากอวัยวะเพศ ย่อมเป็นทุกกฏ. อนึ่ง ในซากศพ ถึงแม้ร่างกายทั้งหมดจะถูกสัตว์กัดกิน หรือไม่ถูกสัตว์กัดกินก็ตาม แต่ถ้ามรรคทั้ง ๓ ยังไม่ถูกสัตว์กัดกิน เมื่อภิกษุพยายามสอดใส่ในมรรคเหล่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก. ในมรรคที่ยังไม่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น. ในมรรคที่ถูกสัตว์กัดกินไปครึ่งหนึ่ง และในมรรคที่ถูกสัตว์กัดกินโดยมาก ย่อมเป็นถุลลัจจัย.

Manussānaṃ jīvamānakasarīre akkhināsakaṇṇacchiddavatthikosesu satthakādīhi katavaṇe vā methunarāgena tilaphalamattampi aṅgajātaṃ pavesentassa thullaccayameva. Avasesasarīre upakacchakādīsu dukkaṭaṃ. Mate allasarīre pārājikakkhette pārājikaṃ, thullaccayakkhette thullaccayaṃ, dukkaṭakkhette dukkaṭaṃ. Yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hoti kuthitaṃ nīlamakkhikasamākiṇṇaṃ kimikulasamākulaṃ navahi vaṇamukhehi paggaḷitapubbakuṇapabhāvena upagantumpi asakkuṇeyyaṃ, tadā pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca vijahati; tādise sarīre yattha katthaci upakkamato dukkaṭameva. Tiracchānagatānaṃ hatthi-assa-goṇa-gadrabha-oṭṭhamahiṃsādīnaṃ nāsāya thullaccayaṃ. Vatthikose thullaccayameva. Sabbesampi tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ, avasesasarīrepi dukkaṭameva. Matānaṃ allasarīre pārājikakkhette pārājikaṃ, thullaccayakkhette thullaccayaṃ, dukkaṭakkhette dukkaṭaṃ.

ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ของมนุษย์ เมื่อภิกษุสอดใส่อวัยวะเพศแม้มีขนาดเท่าเมล็ดงา ด้วยความกำหนัดในเมถุน เข้าไปในช่องตา ช่องจมูก ช่องหู และในช่องปัสสาวะ หรือในแผลที่ทำไว้ด้วยศัสตราเป็นต้น ย่อมเป็นถุลลัจจัยเท่านั้น. ในร่างกายส่วนที่เหลือ เช่น รักแร้เป็นต้น เมื่อสอดใส่เข้าไป ย่อมเป็นทุกกฏ. ในซากศพที่ยังสดในเขตปาราชิก เป็นปาราชิก, ในเขตถุลลัจจัย เป็นถุลลัจจัย, ในเขตทุกกฏ เป็นทุกกฏ. แต่เมื่อใดร่างกายพองขึ้น เน่าเปื่อย เต็มไปด้วยแมลงวันหัวเขียว ยั้วเยี้ยด้วยหมู่หนอน มีหนองไหลออกจากปากแผลทั้ง ๙ เพราะความเป็นซากศพเน่าจนไม่สามารถจะเข้าไปใกล้ได้ ในเวลานั้น ย่อมพ้นจากความเป็นวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งถุลลัจจัย; ในร่างกายเช่นนั้น เมื่อพยายามสอดใส่ในที่ใดที่หนึ่ง ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น. ในสัตว์เดรัจฉาน มีช้าง ม้า โค ลา อูฐ และกระบือเป็นต้น เมื่อสอดใส่เข้าไปในจมูก ย่อมเป็นถุลลัจจัย. ในช่องปัสสาวะ ย่อมเป็นถุลลัจจัยเท่านั้น. ในช่องตา ช่องหู และแผลของสัตว์เดรัจฉานทุกชนิด ย่อมเป็นทุกกฏ, แม้ในร่างกายส่วนที่เหลือก็เป็นทุกกฏเช่นกัน. ในซากสัตว์เดรัจฉานที่ยังสด ในเขตปาราชิก เป็นปาราชิก, ในเขตถุลลัจจัย เป็นถุลลัจจัย, ในเขตทุกกฏ เป็นทุกกฏ.

Kuthitakuṇape pana pubbe vuttanayeneva sabbattha dukkaṭaṃ. Kāyasaṃsaggarāgena vā methunarāgena vā jīvamānakapurisassa vatthikosaṃ appavesento nimittena nimittaṃ chupati, dukkaṭaṃ. Methunarāgena itthiyā appavesento nimittena nimittaṃ chupati, thullaccayaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘itthinimittaṃ methunarāgena mukhena chupati thullaccaya’’nti vuttaṃ. Cammakkhandhake ‘‘chabbaggiyā bhikkhū aciravatiyā nadiyā gāvīnaṃ tarantīnaṃ visāṇesupi gaṇhanti, kaṇṇesupi gaṇhanti, gīvāyapi gaṇhanti, cheppāyapi gaṇhanti, piṭṭhimpi abhiruhanti, rattacittāpi aṅgajātaṃ chupantī’’ti (mahāva. 252) imissā aṭṭhuppattiyā avisesena vuttaṃ – ‘‘na ca, bhikkhave, rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti [Pg.230] (mahāva. 252). Taṃ sabbampi saṃsanditvā yathā na virujjhati tathā gahetabbaṃ. Kathañca na virujjhati? Yaṃ tāva mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘methunarāgena mukhena chupatī’’ti. Tatra kira nimittamukhaṃ mukhanti adhippetaṃ. ‘‘Methunarāgenā’’ti ca vuttattāpi ayameva tattha adhippāyoti veditabbo. Na hi itthinimitte pakatimukhena methunupakkamo hoti. Khandhakepi ye piṭṭhiṃ abhiruhantā methunarāgena aṅgajātena aṅgajātaṃ chupiṃsu, te sandhāya thullaccayaṃ vuttanti veditabbaṃ. Itarathā hi dukkaṭaṃ siyā. Keci panāhu ‘‘khandhakepi mukheneva chupanaṃ sandhāya oḷārikattā kammassa thullaccayaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyampi taṃ sandhāyabhāsitaṃ gahetvāva methunarāgena mukhena chupati thullaccayanti vutta’’nti. Tasmā suṭṭhu sallakkhetvā ubhosu vinicchayesu yo yuttataro so gahetabbo. Vinayaññū pana purimaṃ pasaṃsanti. Kāyasaṃsaggarāgena pana pakatimukhena vā nimittamukhena vā itthinimittaṃ chupantassa saṅghādiseso. Tiracchānagatitthiyā passāvamaggaṃ nimittamukhena chupantassa vuttanayeneva thullaccayaṃ. Kāyasaṃsaggarāgena dukkaṭanti.

ส่วนในซากศพที่เน่าเปื่อย ย่อมเป็นทุกกฏในที่ทุกแห่ง โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ภิกษุผู้มีความกำหนัดในการสัมผัสกายก็ดี มีความกำหนัดในเมถุนก็ดี เมื่อไม่สอดใส่อวัยวะเพศเข้าไปในช่องปัสสาวะของบุรุษผู้ยังมีชีวิตอยู่ แต่ใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศ ย่อมเป็นทุกกฏ. เมื่อมีความกำหนัดในเมถุน ไม่สอดใส่อวัยวะเพศเข้าไปในหญิง แต่ใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศ ย่อมเป็นถุลลัจจัย. แต่ในมหาอรรถกถากล่าวว่า 'ใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศหญิงด้วยปาก ด้วยความกำหนัดในเมถุน เป็นถุลลัจจัย'. ในจัมมขันธกะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยไม่แปลกกัน เพราะเรื่องที่เกิดขึ้นนี้ว่า 'ภิกษุฉัพพัคคีย์จับแม้ที่เขา จับแม้ที่หู จับแม้ที่คอ จับแม้ที่หาง ขึ้นขี่แม้ที่หลังของแม่โคทั้งหลายที่กำลังข้ามแม่น้ำอจิรวดี และแม้เป็นผู้มีจิตกำหนัดก็ถูกต้องอวัยวะเพศ' ดังนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตกำหนัดไม่พึงถูกต้องอวัยวะเพศ ภิกษุใดถูกต้อง ต้องอาบัติถุลลัจจัย'. พึงนำคำทั้งหมดนั้นมาเทียบเคียงกันแล้วถือเอาโดยประการที่ไม่ขัดแย้งกัน. และจะถือเอาอย่างไรจึงจะไม่ขัดแย้งกัน? คำใดที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาว่า 'ถูกต้องด้วยปากด้วยความกำหนัดในเมถุน' นั้น ได้ยินว่า ในคำนั้น ท่านประสงค์เอาปากคือนิมิต (ปลายอวัยวะเพศ) ว่าเป็นปาก. และเพราะคำว่า 'ด้วยความกำหนัดในเมถุน' พึงทราบว่า ความหมายนี้เท่านั้นเป็นความประสงค์ในมหาอรรถกถานั้น. เพราะการพยายามทำเมถุนในอวัยวะเพศหญิงด้วยปากปกติ ย่อมไม่มี. แม้ในขันธกะ พึงทราบว่า ท่านกล่าวอาบัติถุลลัจจัยหมายถึงภิกษุผู้ขึ้นขี่หลังแล้วใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศด้วยความกำหนัดในเมถุน. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่นก็พึงเป็นทุกกฏ. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'แม้ในขันธกะ ท่านก็หมายถึงการถูกต้องด้วยปากนั่นเอง จึงตรัสอาบัติถุลลัจจัย เพราะความที่กรรมนั้นหยาบคาย. แม้ในอรรถกถา ท่านก็ถือเอาคำที่ตรัสหมายถึงการถูกต้องด้วยปากนั้นนั่นแหละ จึงกล่าวว่า ใช้อวัยวะเพศถูกต้องอวัยวะเพศหญิงด้วยปาก ด้วยความกำหนัดในเมถุน เป็นถุลลัจจัย'. เพราะฉะนั้น พึงกำหนดให้ดีแล้วถือเอาคำวินิจฉัยที่สมควรกว่าในบรรดาวินิจฉัยทั้งสองนั้น. แต่พระวินัยธรทั้งหลายย่อมสรรเสริญคำวินิจฉัยแรก. ส่วนภิกษุผู้มีความกำหนัดในการสัมผัสกาย ถูกต้องอวัยวะเพศหญิงด้วยปากปกติก็ดี ด้วยปากคือนิมิตก็ดี เป็นสังฆาทิเสส. เมื่อถูกต้องช่องปัสสาวะของสัตว์เดรัจฉานตัวเมียด้วยปากคือนิมิต เป็นถุลลัจจัย โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ถ้าถูกต้องด้วยความกำหนัดในการสัมผัสกาย เป็นทุกกฏ.

Ekūnasattatidvisatacatukkakathā niṭṭhitā.

การอธิบายจตุกกะ ๒๖๙ จบแล้ว.

Santhatacatukkabhedakathā

กถาว่าด้วยการจำแนกจตุกกะในสันถตสิกขาบท

61-62. Evaṃ bhagavā paṭipannakassa bhikkhuno rakkhaṇatthaṃ sattatidvisatacatukkāni nīharitvā ‘‘idāni ye anāgate pāpabhikkhū ‘santhataṃ imaṃ na kiñci upādinnakaṃ upādinnakena phusati, ko ettha doso’ti sañcicca lesaṃ oḍḍessanti, tesaṃ sāsane patiṭṭhā eva na bhavissatī’’ti disvā tesu sattatidvisatacatukkesu ekamekaṃ catukkaṃ catūhi santhatādibhedehi bhinditvā dassento bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvā vaccamaggena passāvamaggena mukhena aṅgajātaṃ abhinisīdenti santhatāya asanthatassātiādimāha.

๖๑-๖๒. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำจตุกกะ 270 อย่างออกมา เพื่อประโยชน์แก่การรักษาภิกษุผู้ปฏิบัติ (วิปัสสนากัมมัฏฐาน) อย่างนี้ ทรงเห็นแล้วว่า “บัดนี้ ภิกษุผู้ลามกเหล่าใดในอนาคต จักจงใจตั้งข้ออ้างว่า ‘รูปที่เกิดจากกรรม (อุปาทินนกรูป) บางอย่างที่ปกปิดห่อหุ้มไว้นี้ ไม่ถูกต้อง (ไม่สัมผัส) ด้วยรูปที่เกิดจากกรรม (อุปาทินนกรูป) โทษอะไรมีในเรื่องนี้’ ความตั้งมั่นในพระศาสนาของภิกษุเหล่านั้นจักไม่มีเลย” ดังนี้ ทรงจำแนกจตุกกะแต่ละอย่างในจตุกกะ 270 เหล่านั้น ด้วยความแตกต่าง 4 อย่าง มีสันถตะเป็นต้น แล้วทรงแสดง ตรัสคำมีอาทิว่า “ภิกษุปัจจัตถิกะทั้งหลาย นำหญิงมนุษย์มายังสำนักของภิกษุแล้ว ให้องคชาตเข้าไปนั่งทับทางอุจจาระ ทางปัสสาวะ ทางปาก ของภิกษุผู้ไม่ปกปิด ด้วยหญิงผู้ปกปิด”

Tattha santhatāya asanthatassātiādīsu santhatāya itthiyā vaccamaggena passāvamaggena mukhena asanthatassa bhikkhussa aṅgajātaṃ abhinisīdentīti iminā [Pg.231] nayena yojanā veditabbā. Tattha santhatā nāma yassā tīsu maggesu yo koci maggo paliveṭhetvā vā anto vā pavesetvā yena kenaci vatthena vā paṇṇena vā vākapaṭṭena vā cammena vā tipusīsādīnaṃ paṭṭena vā paṭicchanno. Santhato nāma yassa aṅgajātaṃ tesaṃyeva vatthādīnaṃ yena kenaci paṭicchannaṃ. Tattha upādinnakena vā anupādinnakaṃ ghaṭṭiyatu, anupādinnakena vā upādinnakaṃ, anupādinnakena vā anupādinnakaṃ, upādinnakena vā upādinnakaṃ, sace yattake paviṭṭhe pārājikaṃ hotīti vuttaṃ, tattakaṃ pavisati, sabbattha sādiyantassa pārājikakkhette pārājikaṃ; thullaccayakkhette thullaccayaṃ, dukkaṭakkhette dukkaṭameva hoti. Sace itthinimittaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ, khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ. Sace purisanimittaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ, khāṇuṃ pavesentassa dukkaṭaṃ. Sace ubhayaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ, khāṇunā khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ. Sace itthinimitte veḷunaḷapabbādīnaṃ kiñci pakkhittaṃ, tassa heṭṭhābhāgaṃ cepi phusanto tilaphalamattaṃ paveseti, pārājikaṃ. Uparibhāgaṃ cepi ubhosu passesu ekapassaṃ cepi phusanto paveseti, pārājikaṃ. Cattāripi passāni aphusanto pavesetvā tassa talaṃ cepi phusati, pārājikaṃ. Yadi pana passesu vā tale vā aphusanto ākāsagatameva katvā pavesetvā nīharati, dukkaṭaṃ. Bahiddhā khāṇuke phusati dukkaṭameva. Yathā ca itthinimitte vuttaṃ, evaṃ sabbattha lakkhaṇaṃ veditabbanti.

ในคำมีอาทิว่า “ด้วยหญิงผู้ปกปิดแก่ภิกษุผู้ไม่ปกปิด” พึงทราบการประกอบความด้วยนัยนี้ว่า “ให้เข้าไปนั่งทับองคชาตของภิกษุผู้ไม่ปกปิด ด้วยทางอุจจาระ ทางปัสสาวะ ทางปาก ของหญิงผู้ปกปิด” ในคำนั้น หญิงใดมีทางใดทางหนึ่งในทางทั้งสามถูกห่อหุ้มไว้ หรือสอดเข้าไปข้างในแล้วถูกปกปิดไว้ด้วยผ้า ใบไม้ แผ่นเปลือกไม้ หนัง หรือแผ่นดีบุก ตะกั่ว เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง หญิงนั้นชื่อว่า “สันถตา” องคชาตของภิกษุใดถูกปกปิดไว้ด้วยผ้าเป็นต้นเหล่านั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นชื่อว่า “สันถตะ” ในการปกปิดนั้น อุปาทินนกรูปพึงถูกต้องอนุปาทินนกรูป หรืออนุปาทินนกรูปพึงถูกต้องอุปาทินนกรูป หรืออนุปาทินนกรูปพึงถูกต้องอนุปาทินนกรูป หรืออุปาทินนกรูปพึงถูกต้องอุปาทินนกรูป ถ้าองคชาตประมาณเท่าใดที่สอดเข้าไปแล้วเป็นปาราชิก ดังที่ตรัสไว้ องคชาตประมาณเท่านั้นเข้าไป เมื่อเป็นเช่นนั้น ในการถูกต้องทั้งหมด ภิกษุผู้ยินดี ในเขตปาราชิก เป็นปาราชิกนั่นเอง ในเขตถุลลัจจัย เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง ในเขตทุกกฏ เป็นทุกกฏนั่นเอง ถ้าทำนิมิตหญิงให้เป็นตอไม้แล้วปกปิดไว้ ภิกษุผู้ถูกต้องตอไม้ เป็นทุกกฏ ถ้าทำนิมิตชายให้เป็นตอไม้แล้วปกปิดไว้ ภิกษุผู้สอดตอไม้เข้าไป เป็นทุกกฏ ถ้าทำนิมิตทั้งสองให้เป็นตอไม้แล้วปกปิดไว้ ภิกษุผู้ถูกต้องตอไม้ด้วยตอไม้ เป็นทุกกฏ ถ้ามีสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น ข้อไม้ไผ่ ข้ออ้อ เป็นต้น สอดเข้าไปในนิมิตหญิง ถ้าภิกษุถูกต้องส่วนล่างของข้อไม้นั้นแล้วสอดเข้าไปแม้เท่าเมล็ดงา เป็นปาราชิก ถ้าภิกษุถูกต้องส่วนบนแล้วสอดเข้าไปแม้เท่าเมล็ดงา เป็นปาราชิก ถ้าภิกษุถูกต้องข้างใดข้างหนึ่งในสองข้างแล้วสอดเข้าไป เป็นปาราชิก ถ้าภิกษุสอดเข้าไปโดยไม่ถูกต้องทั้งสี่ข้าง แล้วถูกต้องส่วนล่างที่อยู่ข้างใน (พื้น) ของข้อไม้นั้น เป็นปาราชิก แต่ถ้าภิกษุสอดเข้าไปโดยไม่ถูกต้องข้างใดข้างหนึ่ง หรือส่วนล่างที่อยู่ข้างใน โดยทำให้อยู่ในอากาศเท่านั้น แล้วดึงออก เป็นทุกกฏ ถ้าถูกต้องตอไม้ภายนอกนิมิต เป็นทุกกฏนั่นเอง และพึงทราบลักษณะในนิมิตทั้งหมดอย่างเดียวกันกับที่ตรัสไว้ในนิมิตหญิง ดังนี้แล

Santhatacatukkabhedakathā niṭṭhitā.

เรื่องการจำแนกจตุกกะที่ปกปิด จบแล้ว

Bhikkhupaccatthikacatukkabhedavaṇṇanā

คำอธิบายการจำแนกจตุกกะของภิกษุปัจจัตถิกะ

63-64. Evaṃ santhatacatukkabhedaṃ vatvā idāni yasmā na kevalaṃ manussitthiādike bhikkhussa eva santike ānenti. Atha kho bhikkhumpi tāsaṃ santike ānenti, tasmā tappabhedaṃ dassento ‘‘bhikkhupaccatthikā bhikkhuṃ manussitthiyā santike’’ti ādinā nayena sabbāni tāni catukkāni punapi nīharitvā dassesi. Tesu vinicchayo vuttanayeneva veditabboti.

๖๓-๖๔. ครั้นตรัสเรื่องการจำแนกจตุกกะที่ปกปิดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุว่า ภิกษุปัจจัตถิกะทั้งหลาย ไม่ใช่เพียงแต่นำหญิงมนุษย์เป็นต้นมายังสำนักของภิกษุเท่านั้น แต่ยังนำภิกษุไปสู่สำนักของหญิงมนุษย์เป็นต้นเหล่านั้นด้วย เพราะเหตุนั้น ทรงแสดงซึ่งความแตกต่างนั้น ด้วยนัยมีอาทิว่า “ภิกขุปัจจัตถิกะทั้งหลาย นำภิกษุไปสู่สำนักของหญิงมนุษย์” ทรงนำจตุกกะเหล่านั้นทั้งหมดออกมาแสดงอีก การวินิจฉัยในจตุกกะเหล่านั้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Bhikkhupaccatthikavasena catukkabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการจำแนกจตุกกะโดยเกี่ยวข้องกับภิกษุปัจจัตถิกะ จบแล้ว

Rājapaccatthikādicatukkabhedakathā

เรื่องการจำแนกจตุกกะมีราชาปัจจัตถิกะเป็นต้น

65. Yasmā [Pg.232] pana na bhikkhupaccatthikā eva evaṃ karonti, rājapaccatthikādayopi karonti. Tasmā tampi pabhedaṃ dassento ‘‘rājapaccatthikā’’tiādimāha. Tattha rājāno eva paccatthikā rājapaccatthikā. Te ca sayaṃ ānentāpi aññehi āṇāpentāpi ānentiyevāti veditabbā. Corā eva paccatthikā corapaccatthikā. Dhuttāti methunupasaṃhitakhiḍḍāpasutā nāgarikakerāṭiyapurisā, itthidhuttasurādhuttādayo vā; dhuttā eva paccatthikā dhuttapaccatthikā. Gandhanti hadayaṃ vuccati, taṃ uppāṭentīti uppalagandhā, uppalagandhā eva paccatthikā uppalagandhapaccatthikā. Ete kira na kasivaṇijjādīhi jīvanti, panthaghātagāmaghātādīni katvā puttadāraṃ posenti. Te kammasiddhiṃ patthayamānā devatānaṃ āyācetvā tāsaṃ balikammatthaṃ manussānaṃ hadayaṃ uppāṭenti. Sabbakāle ca manussā dullabhā. Bhikkhū pana araññe viharantā sulabhā honti. Te sīlavantaṃ bhikkhuṃ gahetvā ‘‘sīlavato vadho nāma bhāriyo hotī’’ti maññamānā tassa sīlavināsanatthaṃ manussitthiādike vā ānenti; taṃ vā tattha nenti. Ayamettha viseso. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Bhikkhupaccatthikavāre vuttanayeneva ca imesu catūsupi vāresu catukkāni veditabbāni. Pāḷiyaṃ pana saṃkhittena vuttāni.

๖๕. แต่เพราะเหตุว่า ไม่ใช่เพียงแต่ภิกษุปัจจัตถิกะเท่านั้นที่ทำอย่างนี้ แม้ราชาปัจจัตถิกะ โจระปัจจัตถิกะ เป็นต้น ก็ทำอย่างนี้ด้วย เพราะเหตุนั้น ทรงแสดงซึ่งความแตกต่างนั้นด้วย ตรัสคำมีอาทิว่า “ราชาปัจจัตถิกะ” ในคำมีอาทิว่า ราชาปัจจัตถิกะ นั้น พระราชาทั้งหลายผู้เป็นศัตรู ชื่อว่า ราชาปัจจัตถิกะ และพึงทราบว่า ราชาปัจจัตถิกะเหล่านั้น แม้จะนำมาเอง หรือให้ผู้อื่นนำมา ก็ชื่อว่านำมานั่นเอง โจรทั้งหลายผู้เป็นศัตรู ชื่อว่า โจระปัจจัตถิกะ คำว่า “ธูตตะ” ได้แก่ ชายชาวเมืองผู้ฉลาดแกมโกง ผู้หมกมุ่นในการเล่นสนุกที่เกี่ยวข้องกับเมถุน หรือผู้ติดหญิง ผู้ติดสุรา เป็นต้น ธูตตะทั้งหลายผู้เป็นศัตรู ชื่อว่า ธูตตะปัจจัตถิกะ คำว่า “คันธะ” หมายถึง หัวใจ ผู้ที่ควักหัวใจออก ชื่อว่า อุปปะละคันธะ อุปปะละคันธะทั้งหลายผู้เป็นศัตรู ชื่อว่า อุปปะละคันธะปัจจัตถิกะ อุปปะละคันธะเหล่านี้ ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยการทำนา การค้าขาย เป็นต้น แต่เลี้ยงชีพด้วยการปล้นสะดมทาง การปล้นสะดมหมู่บ้าน เป็นต้น อุปปะละคันธะเหล่านั้น เมื่อปรารถนาความสำเร็จในกิจการ จึงอ้อนวอนเทวดาทั้งหลาย แล้วควักหัวใจของมนุษย์ เพื่อประโยชน์แก่การบูชาเทวดาเหล่านั้น และในทุกกาล มนุษย์ (คฤหัสถ์) หายาก แต่ภิกษุทั้งหลายผู้ประทับอยู่ในป่า หาง่าย อุปปะละคันธะเหล่านั้น จับภิกษุผู้มีศีลแล้ว คิดว่า “การฆ่าภิกษุผู้มีศีลเป็นเรื่องหนัก (บาปหนัก)” จึงนำหญิงมนุษย์เป็นต้นมา เพื่อประโยชน์แก่การทำลายศีลของภิกษุนั้น หรือนำภิกษุนั้นไปสู่ที่ที่มีหญิงเหล่านั้น นี้เป็นความแตกต่างในอุปปะละคันธะปัจจัตถิกะนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง และพึงทราบจตุกกะในวาระทั้งสี่เหล่านี้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วในวาระภิกขุปัจจัตถิกะนั่นเอง แต่ในพระบาลี สังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวไว้โดยย่อ

Sabbākārena catukkabhedakathā niṭṭhitā.

เรื่องการจำแนกจตุกกะโดยประการทั้งปวง จบแล้ว

Āpattānāpattivāravaṇṇanā

คำอธิบายวาระแห่งอาบัติและอนาบัติ

66. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘manussitthiyā tayo magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassā’’tiādi, ettha asammohatthaṃ ‘‘maggena magga’’ntiādimāha. Tattha maggena magganti itthiyā tīsu maggesu aññatarena maggena attano aṅgajātaṃ paveseti atha vā sambhinnesu dvīsu maggesu passāvamaggena vaccamaggaṃ vaccamaggena vā passāvamaggaṃ paveseti. Maggena amagganti passāvādimaggena pavesetvā tassa sāmantā vaṇena nīharati. Amaggena magganti maggasāmantena vaṇena pavesetvā maggena nīharati. Amaggena amagganti dvīsu sambhinnavaṇesu ekena vaṇena pavesetvā dutiyena nīharati. Imassa [Pg.233] suttassa anulomavasena sabbattha vaṇasaṅkhepe thullaccayaṃ veditabbaṃ.

๖๖. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า ‘เมื่อเสพเมถุนธรรมในมรรคทั้งสามของหญิงมนุษย์’ เป็นต้น เพื่อไม่ให้หลง จึงตรัสคำว่า ‘มัคเคน มัคคัง’ เป็นต้น ในคำว่า ‘มัคเคน มัคคัง’ นั้น หมายถึง การสอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปในมรรคอย่างใดอย่างหนึ่งในมรรคทั้งสามของหญิง หรืออีกอย่างหนึ่ง สอดเข้าไปในมรรคทั้งสองที่ปะปนกัน คือสอดจากทางปัสสาวะไปทางอุจจาระ หรือจากทางอุจจาระไปทางปัสสาวะ ในคำว่า ‘มัคเคน อมัคคัง’ นั้น หมายถึง สอดเข้าไปทางมรรคคือทางปัสสาวะเป็นต้นแล้วนำออกทางแผลที่อยู่ใกล้เคียงมรรคนั้น ในคำว่า ‘อมัคเคน มัคคัง’ นั้น หมายถึง สอดเข้าไปทางแผลที่อยู่ใกล้เคียงมรรคแล้วนำออกทางมรรค ในคำว่า ‘อมัคเคน อมัคคัง’ นั้น หมายถึง สอดเข้าไปทางแผลอย่างหนึ่งในแผลทั้งสองที่ปะปนกันแล้วนำออกทางแผลที่สอง พึงทราบว่าในพระสูตรนี้ ถุลลัจจัยย่อมมีในที่ที่สอดเข้าไปในแผลโดยอนุโลมทุกแห่ง

Idāni yaṃ parato vakkhati ‘‘anāpatti ajānantassa asādiyantassā’’ti, tattha asammohatthaṃ ‘‘bhikkhu suttabhikkhumhī’’tiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yo paṭibuddho sādiyati so ‘‘suttamhi mayi eso vippaṭipajji, nāhaṃ jānāmī’’ti na muccati. Ubho nāsetabbāti cettha dvepi liṅganāsanena nāsetabbā. Tatra dūsakassa paṭiññākaraṇaṃ natthi, dūsito pucchitvā paṭiññāya nāsetabbo. Sace na sādiyati, na nāsetabbo. Esa nayo sāmaṇeravārepi.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสคำว่า ‘อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่รู้ ผู้ไม่ยินดี’ ในภายหลัง เพื่อไม่ให้หลง จึงตรัสคำว่า ‘ภิกษุ สุตตภิกขุมหิ’ เป็นต้น ความประสงค์ในบทนั้นคือ ภิกษุใดตื่นแล้วยินดี ภิกษุนั้นย่อมไม่พ้นจากอาบัติ แม้จะกล่าวว่า ‘ภิกษุนี้ประพฤติผิดในเราผู้หลับอยู่ เราไม่รู้’ ในบทว่า ‘อุโภ นาสิตัพพา’ นี้ ภิกษุทั้งสองรูปพึงถูกทำลายเพศ ในสองรูปนั้น ภิกษุผู้ทำลายไม่จำเป็นต้องรับสารภาพ แต่ภิกษุผู้ถูกทำลายนั้น พึงสอบถามว่ายินดีหรือไม่ยินดีแล้ว พึงทำลายด้วยการรับสารภาพ ถ้าไม่ยินดี ก็ไม่ต้องทำลาย นัยนี้พึงทราบแม้ในสามเณรวาระ

Evaṃ tattha tattha taṃ taṃ āpattiñca anāpattiñca dassetvā idāni anāpattimeva dassento ‘‘anāpatti ajānantassā’’tiādimāha. Tattha ajānanto nāma yo mahāniddaṃ okkanto parena kataṃ upakkamampi na jānāti vesāliyaṃ mahāvane divāvihāragato bhikkhu viya. Evarūpassa anāpatti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘‘nāhaṃ bhagavā jānāmī’ti; ‘anāpatti, bhikkhu, ajānantassā’’’ti (pārā. 75). Asādiyanto nāma yo jānitvāpi na sādiyati, tattheva sahasā vuṭṭhitabhikkhu viya. Vuttampi cetaṃ – ‘‘‘nāhaṃ bhagavā sādiyi’nti. ‘Anāpatti, bhikkhu, asādiyantassā’’ti.

เมื่อแสดงอาบัติและอนาบัติเหล่านั้นในวาระนั้นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงเฉพาะอนาบัติ จึงตรัสคำว่า ‘อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่รู้’ เป็นต้น ในบทนั้น ภิกษุผู้ไม่รู้ชื่อว่า ‘อชานันตะ’ คือภิกษุใดเข้าถึงการหลับอย่างหนัก ไม่รู้แม้ความพยายามที่ผู้อื่นกระทำ เหมือนภิกษุผู้ไปสู่ที่อยู่กลางวันในป่ามหาวัน เมืองเวสาลี ภิกษุมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ คำนี้แม้พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวไว้ว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ไม่รู้’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ภิกษุ อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่รู้’ ภิกษุผู้ไม่ยินดีชื่อว่า ‘อสาทิยันตะ’ คือภิกษุใดแม้รู้แล้วก็ไม่ยินดี เหมือนภิกษุผู้ตื่นขึ้นโดยพลันในป่ามหาวันนั้นเอง คำนี้แม้พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวไว้ว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ไม่ยินดี’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ภิกษุ อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่ยินดี’

Ummattako nāma pittummattako. Duvidhañhi pittaṃ – baddhapittaṃ, abaddhapittañcāti. Tattha abaddhapittaṃ lohitaṃ viya sabbaṅgagataṃ, tamhi kupite sattānaṃ kaṇḍukacchusarīrakampādīni honti. Tāni bhesajjakiriyāya vūpasamanti. Baddhapittaṃ pana pittakosake ṭhitaṃ. Tamhi kupite sattā ummattakā honti vipallatthasaññā hirottappaṃ chaḍḍetvā asāruppācāraṃ caranti. Lahukagarukāni sikkhāpadāni maddantāpi na jānanti. Bhesajjakiriyāyapi atekicchā honti. Evarūpassa ummattakassa anāpatti.

ภิกษุผู้บ้าชื่อว่า ‘ปิตตุมมัตตกะ’ ดีมีสองอย่างคือ ดีที่ถูกผูกไว้และดีที่ไม่ถูกผูกไว้ ในสองอย่างนั้น ดีที่ไม่ถูกผูกไว้จะไปทั่วอวัยวะทั้งปวงเหมือนเลือด เมื่อดีนั้นกำเริบ สัตว์ทั้งหลายย่อมมีโรคมีอาการคัน หิด และตัวสั่นเป็นต้น โรคเหล่านั้นย่อมสงบลงได้ด้วยการรักษาด้วยยา ส่วนดีที่ถูกผูกไว้นั้นตั้งอยู่ในถุงน้ำดี เมื่อดีนั้นกำเริบ สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นบ้า มีความสำคัญผิด ละทิ้งหิริโอตตัปปะ ประพฤติอาจาระที่ไม่สมควร แม้เหยียบย่ำสิกขาบทที่เป็นลหุกะและครุกะก็ไม่รู้ และไม่สามารถรักษาได้ด้วยการรักษาด้วยยา ภิกษุผู้บ้าเพราะดีมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ

Khittacitto nāma vissaṭṭhacitto yakkhummattako vuccati. Yakkhā kira bheravāni vā ārammaṇāni dassetvā mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayarūpaṃ vā maddantā satte vikkhittacitte vipallatthasaññe karonti. Evarūpassa khittacittassa anāpatti. Tesaṃ pana ubhinnaṃ ayaṃ viseso – pittummattako niccameva ummattako hoti, pakatisaññaṃ na labhati. Yakkhummattako [Pg.234] antarantarā pakatisaññaṃ paṭilabhatīti. Idha pana pittummattako vā hotu yakkhummattako vā, yo sabbaso muṭṭhassati kiñci na jānāti, aggimpi suvaṇṇampi gūthampi candanampi ekasadisaṃ maddantova vicarati, evarūpassa anāpatti. Antarantarā saññaṃ paṭilabhitvā ñatvā karontassa pana āpattiyeva.

ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านชื่อว่า ‘ขิตตจิตตะ’ คือผู้บ้าเพราะยักษ์ ยักษ์ทั้งหลายย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายมีจิตฟุ้งซ่าน มีความสำคัญผิด โดยการแสดงอารมณ์ที่น่ากลัว หรือโดยการสอดมือเข้าไปในปากแล้วเหยียบย่ำหทัยรูป ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ ความแตกต่างระหว่างภิกษุผู้บ้าทั้งสองประเภทนี้คือ ภิกษุผู้บ้าเพราะดีจะบ้าอยู่เสมอ ไม่ได้ปกติสัญญา ส่วนภิกษุผู้บ้าเพราะยักษ์จะได้ปกติสัญญาเป็นครั้งคราว ในอนาบัติวาระนี้ ไม่ว่าจะเป็นภิกษุผู้บ้าเพราะดีหรือผู้บ้าเพราะยักษ์ ภิกษุใดมีสติหลงลืมโดยประการทั้งปวง ไม่รู้อะไรเลย เที่ยวเหยียบย่ำแม้ไฟ ทองคำ อุจจาระ และจันทน์ เหมือนกันหมด ภิกษุมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ ส่วนภิกษุใดได้สัญญาเป็นครั้งคราว รู้แล้วกระทำ ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น

Vedanāṭṭo nāma yo adhimattāya dukkhavedanāya āturo kiñci na jānāti, evarūpassa anāpatti.

ภิกษุผู้ถูกเวทนาครอบงำชื่อว่า ‘เวทนาฏฐะ’ คือภิกษุใดป่วยไข้ด้วยทุกขเวทนาอย่างหนัก ไม่รู้อะไรเลย ภิกษุมีสภาพอย่างนี้ย่อมเป็นอนาบัติ

Ādikammiko nāma yo tasmiṃ tasmiṃ kamme ādibhūto. Idha pana sudinnatthero ādikammiko, tassa anāpatti. Avasesānaṃ makkaṭīsamaṇavajjiputtakādīnaṃ āpattiyevāti.

ภิกษุผู้เป็นอาทิกัมมิกะชื่อว่า ‘อาทิกัมมิกะ’ คือภิกษุใดเป็นผู้เริ่มแรกในกรรมนั้นๆ ส่วนในสิกขาบทนี้ พระสุทินเถระเป็นอาทิกัมมิกะ ย่อมเป็นอนาบัติแก่ท่าน ส่วนภิกษุที่เหลือจากพระสุทินเถระ มีภิกษุผู้เสพกับลิงตัวเมีย ภิกษุวัชชีบุตรเป็นต้น ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปทภาชนีย์จบแล้ว

Pakiṇṇakakathā

เรื่องเบ็ดเตล็ด

Imasmiṃ pana sikkhāpade kosallatthaṃ idaṃ pakiṇṇakaṃveditabbaṃ –

อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ พึงทราบเรื่องเบ็ดเตล็ดนี้ เพื่อประโยชน์แห่งความฉลาดคือ –

‘‘Samuṭṭhānañca kiriyā, atho saññā sacittakaṃ;

Lokavajjañca kammañca, kusalaṃ vedanāya cā’’ti.

‘สมุฏฐานและกิริยา อีกทั้งสัญญา สจิตตกะ โลกวัชชะและกรรม กุศลพร้อมด้วยเวทนา’ ดังนี้

Tattha ‘‘samuṭṭhāna’’nti sabbasaṅgāhakavasena cha sikkhāpadasamuṭṭhānāni. Tāni parivāre āvi bhavissanti. Samāsato pana sikkhāpadaṃ nāma – atthi chasamuṭṭhānaṃ, atthi catusamuṭṭhānaṃ, atthi tisamuṭṭhānaṃ, atthi kathinasamuṭṭhānaṃ, atthi eḷakalomasamuṭṭhānaṃ, atthi dhuranikkhepādisamuṭṭhānanti.

ในสมุฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น คำว่า ‘สมุฏฐาน’ หมายถึง สมุฏฐานแห่งสิกขาบทมี ๖ อย่าง โดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์สิกขาบททั้งปวง สมุฏฐานเหล่านั้นจักปรากฏในปริวารบาลี ส่วนโดยย่อ สิกขาบทชื่อว่ามี ๖ สมุฏฐานก็มี มี ๔ สมุฏฐานก็มี มี ๓ สมุฏฐานก็มี มีกฐินสมุฏฐานก็มี มีเอฬกโลมสมุฏฐานก็มี มีธุรนิกเขปเป็นต้นสมุฏฐานก็มี ดังนี้

Tatrāpi kiñci kiriyato samuṭṭhāti, kiñci akiriyato samuṭṭhāti, kiñci kiriyākiriyato samuṭṭhāti, kiñci siyā kiriyato, siyā akiriyato samuṭṭhāti, kiñci siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti.

แม้ในสิกขาบทเหล่านั้น สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นเพราะการกระทำ สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นเพราะการไม่กระทำ สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นเพราะการกระทำและไม่กระทำ สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นบางครั้งเพราะการกระทำ บางครั้งเพราะการไม่กระทำ สิกขาบทบางอย่างย่อมเกิดขึ้นบางครั้งเพราะการกระทำ บางครั้งเพราะการกระทำและไม่กระทำ

Tatrāpi atthi saññāvimokkhaṃ, atthi nosaññāvimokkhaṃ. Tattha yaṃ cittaṅgaṃ labhatiyeva, taṃ saññāvimokkhaṃ; itaraṃ nosaññāvimokkhaṃ.

แม้ในสิกขาบทเหล่านั้น มีสิกขาบทที่พ้นด้วยสัญญา และมีสิกขาบทที่ไม่พ้นด้วยสัญญา ในสองอย่างนั้น สิกขาบทใดย่อมได้องค์คือจิตเสมอ สิกขาบทนั้นชื่อว่า ‘สัญญาโมกขะ’ สิกขาบทอื่นที่ไม่ได้องค์คือจิตเสมอ ชื่อว่า ‘โนสัญญาโมกขะ’

Puna [Pg.235] atthi sacittakaṃ, atthi acittakaṃ. Yaṃ saheva cittena āpajjati, taṃ sacittakaṃ; yaṃ vināpi cittena āpajjati, taṃ acittakaṃ. Taṃ sabbampi lokavajjaṃ paṇṇattivajjanti duvidhaṃ. Tesaṃ lakkhaṇaṃ vuttameva.

อีกอย่างหนึ่ง มีสิกขาบทที่เป็นสจิตตกะ และมีสิกขาบทที่เป็นอจิตตกะ สิกขาบทใดย่อมถึงอาบัติพร้อมด้วยจิตเท่านั้น สิกขาบทนั้นชื่อว่า ‘สจิตตกะ’ สิกขาบทใดย่อมถึงอาบัติแม้ปราศจากจิต สิกขาบทนั้นชื่อว่า ‘อจิตตกะ’ สิกขาบททั้งหมดนั้นมีสองอย่างคือเป็นโลกวัชชะและเป็นปัณณัตติวัชชะ ลักษณะของสิกขาบทเหล่านั้นเราได้กล่าวไว้แล้ว

Kammakusalavedanāvasenāpi cettha atthi sikkhāpadaṃ kāyakammaṃ, atthi vacīkammaṃ. Tattha yaṃ kāyadvārikaṃ, taṃ kāyakammaṃ; yaṃ vacīdvārikaṃ, taṃ vacīkammanti veditabbaṃ. Atthi pana sikkhāpadaṃ kusalaṃ, atthi akusalaṃ, atthi abyākataṃ. Dvattiṃseva hi āpattisamauṭṭhāpakacittāni – aṭṭha kāmāvacarakusalāni, dvādasa akusalāni, dasa kāmāvacarakiriyacittāni, kusalato ca kiriyato ca dve abhiññācittānīti. Tesu yaṃ kusalacittena āpajjati, taṃ kusalaṃ; itarehi itaraṃ. Atthi ca sikkhāpadaṃ tivedanaṃ, atthi dvivedanaṃ, atthi ekavedanaṃ. Tattha yaṃ āpajjanto tīsu vedanāsu aññataravedanāsamaṅgī hutvā āpajjati, taṃ tivedanaṃ; yaṃ āpajjanto sukhasamaṅgī vā upekkhāsamaṅgī vā āpajjati, taṃ dvivedanaṃ; yaṃ āpajjanto dukkhavedanāsamaṅgīyeva āpajjati, taṃ ekavedananti veditabbaṃ. Evaṃ –

และด้วยอำนาจแห่งกรรม กุศล และเวทนา ในสิกขาบทเหล่านี้ มีสิกขาบทที่เป็นกายกรรม มีสิกขาบทที่เป็นวจีกรรม ในสองอย่างนั้น สิกขาบทใดเกิดทางกายทวาร สิกขาบทนั้นชื่อว่ากายกรรม สิกขาบทใดเกิดทางวจีทวาร สิกขาบทนั้นชื่อว่าวจีกรรม พึงทราบอย่างนี้ อนึ่ง มีสิกขาบทที่เป็นกุศล มีสิกขาบทที่เป็นอกุศล มีสิกขาบทที่เป็นอัพยากฤต จริงอยู่ จิตที่ยังอาบัติให้เกิดขึ้นมี 32 ดวงเท่านั้น คือ กามาวจรกุศลจิต 8 ดวง อกุศลจิต 12 ดวง กามาวจรกิริยาจิต 10 ดวง และอภิญญาจิต 2 ดวง ที่เป็นกุศลและกิริยา ในจิตเหล่านั้น สิกขาบทใดที่ภิกษุต้องด้วยกุศลจิต สิกขาบทนั้นชื่อว่ากุศล สิกขาบทที่ต้องด้วยจิตอื่น (อกุศล, อัพยากฤต) ชื่อว่าอื่น (อกุศล, อัพยากฤต) และมีสิกขาบทที่มีเวทนา 3 อย่าง มีสิกขาบทที่มีเวทนา 2 อย่าง มีสิกขาบทที่มีเวทนา 1 อย่าง ในสิกขาบทเหล่านั้น สิกขาบทใดที่ภิกษุผู้ต้องอาบัติประกอบด้วยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนา 3 อย่างแล้วต้องอาบัติ สิกขาบทนั้นชื่อว่าติเวทนา สิกขาบทใดที่ภิกษุผู้ต้องอาบัติประกอบด้วยสุขเวทนา หรือประกอบด้วยอุเบกขาเวทนาแล้วต้องอาบัติ สิกขาบทนั้นชื่อว่าทวิเวทนา สิกขาบทใดที่ภิกษุผู้ต้องอาบัติประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้นแล้วต้องอาบัติ สิกขาบทนั้นชื่อว่าเอกเวทนา พึงทราบอย่างนี้ อย่างนี้ –

‘‘Samuṭṭhānañca kiriyā, atho saññā sacittakaṃ;

Lokavajjañca kammañca, kusalaṃ vedanāya cā’’ti.

พึงทราบปกิณณกะนี้ว่า สมุฏฐาน กิริยา สัญญา สจิตตกะ โลกวัชชะ กรรม และกุศลพร้อมด้วยเวทนา

Imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā tesu samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ samuṭṭhānato ekasamuṭṭhānaṃ. Aṅgavasena dukasamuṭṭhānaṃ, kāyacittato samuṭṭhāti. Kiriyasamuṭṭhānañca karontoyeva hi etaṃ āpajjati. Methunapaṭisaṃyuttāya kāmasaññāya abhāvena muccanato saññāvimokkhaṃ. ‘‘Anāpatti ajānantassa asādiyantassā’’ti hi vuttaṃ. Methunacitteneva naṃ āpajjati, na vinā cittenāti sacittakaṃ. Rāgavaseneva āpajjitabbato lokavajjaṃ. Kāyadvāreneva samuṭṭhānato kāyakammaṃ. Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hoti, na tassa vasena kammabhāvo labbhati. Lobhacittena āpajjitabbato akusalacittaṃ. Sukhasamaṅgī vā upekkhāsamaṅgī vā taṃ āpajjatīti dvivedananti veditabbaṃ. Sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjati. Sikkhāpadasīsena pana sabbaaṭṭhakathāsudesanā ārūḷhā, tasmā evaṃ vuttaṃ.

เมื่อทราบปกิณณกะนี้แล้ว ในสมุฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเดียวโดยสมุฏฐาน มีสมุฏฐานสองอย่างโดยองค์ คือเกิดขึ้นจากกายและจิต และมีกิริยาสมุฏฐาน เพราะภิกษุผู้กระทำเท่านั้นย่อมต้องอาบัตินี้ เป็นสัญญาวิมอก เพราะพ้นจากอาบัติด้วยไม่มีกามสัญญาที่ประกอบด้วยเมถุน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ไม่มีอาบัติแก่ผู้ไม่รู้ ไม่ยินดี' ย่อมต้องอาบัตินั้นด้วยเมถุนจิตเท่านั้น ไม่ต้องอาบัติหากปราศจากจิต ฉะนั้นจึงเป็นสจิตตกะ เป็นโลกวัชชะ เพราะพึงต้องด้วยอำนาจแห่งราคะเท่านั้น เป็นกายกรรม เพราะเกิดขึ้นทางกายทวารเท่านั้น อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ จิตเป็นเพียงองค์ประกอบ ความเป็นกรรมย่อมไม่ได้ด้วยอำนาจแห่งจิตนั้น เป็นอกุศลจิต เพราะพึงต้องด้วยโลภจิต พึงทราบว่าเป็นทวิเวทนา เพราะภิกษุต้องอาบัตินั้นโดยประกอบด้วยสุขเวทนา หรือประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา และทั้งหมดนี้ย่อมสมควรแก่อาบัติ แต่การแสดงธรรมนี้ได้ถูกยกขึ้นในอรรถกถาทั้งปวงโดยหัวข้อสิกขาบท เพราะฉะนั้นจึงกล่าวไว้เช่นนี้

Pakiṇṇakakathā niṭṭhitā.

ปกิณณกถาจบแล้ว

Vinītavatthuvaṇṇanā

วินีตวัตถุวัณณนา

Makkaṭī [Pg.236] vajjiputtā ca…pe… vuḍḍhapabbajito migoti idaṃ kiṃ? Imā vinītavatthūnaṃ bhagavatā sayaṃ vinicchitānaṃ tesaṃ tesaṃ vatthūnaṃ uddānagāthā nāma. Tāni vatthūni ‘‘sukhaṃ vinayadharā uggaṇhissantī’’ti dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitāni. Vatthugāthā pana dharamāneyeva bhagavati upālittherena ṭhapitā ‘‘iminā lakkhaṇena āyatiṃ vinayadharā vinayaṃ vinicchinissantī’’ti. Tasmā ettha vuttalakkhaṇaṃ sādhukaṃ sallakkhetvā paṭhamasikkhāpadaṃ vinicchinitabbaṃ. Dutiyādīnañca vinītavatthūsu vuttalakkhaṇena dutiyādīni. Vinītavatthūni hi sippikānaṃ paṭicchannakarūpāni viya vinayadharānaṃ paṭicchannakavatthūni hontīti.

คำว่า 'มักกะฏี วัชชีปุตตา จ...เป...วุฑฒปัพพชิโต มิโค' นี้คืออะไร? คาถาเหล่านี้ชื่อว่าอุททานคาถาของวินีตวัตถุเหล่านั้นๆ ที่พระผู้มีพระภาคทรงวินิจฉัยด้วยพระองค์เอง พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้รวบรวมวัตถุเหล่านั้นไว้ โดยดำริว่า 'พระวินัยธรทั้งหลายจักเรียนรู้ได้โดยง่าย' ส่วนวัตถุคาถา (คือคาถาที่ร้อยกรองวัตถุ) นั้น พระอุบาลีเถระได้รวบรวมไว้ในขณะที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ โดยดำริว่า 'ด้วยลักษณะนี้ พระวินัยธรทั้งหลายจักวินิจฉัยพระวินัยได้ในภายหน้า' เพราะฉะนั้น พึงกำหนดลักษณะที่กล่าวไว้ในวินีตวัตถุนี้ให้ดี แล้ววินิจฉัยปฐมสิกขาบท และพึงวินิจฉัยทุติยสิกขาบทเป็นต้นด้วยลักษณะที่กล่าวไว้ในวินีตวัตถุของทุติยสิกขาบทเป็นต้น จริงอยู่ เพราะวินีตวัตถุทั้งหลายเป็นวัตถุที่ปกปิดไว้สำหรับพระวินัยธร เหมือนรูปภาพที่ปกปิดไว้สำหรับช่างศิลป์ ฉะนั้นจึงพึงวินิจฉัยด้วยลักษณะที่กล่าวไว้

67. Tattha purimāni dve vatthūni anupaññattiyaṃyeva vuttatthāni. Tatiye vatthumhi gihiliṅgenāti gihivesena odātavattho hutvā. Catutthe natthi kiñci vattabbaṃ. Tato paresu sattasu vatthūsu kusacīranti kuse ganthetvā katacīraṃ. Vākacīraṃ nāma tāpasānaṃ vakkalaṃ. Phalakacīraṃ nāma phalakasaṇṭhānāni phalakāni sibbitvā katacīraṃ. Kesakambaloti kesehi tante vāyitvā katakambalo. Vālakambaloti camaravālehi vāyitvā katakambalo. Ulūkapakkhikanti ulūkasakuṇassa pakkhehi katanivāsanaṃ. Ajinakkhipanti salomaṃ sakhuraṃ ajinamigacammaṃ. Dvādasame vatthumhi sārattoti kāyasaṃsaggarāgena sāratto; taṃ rāgaṃ ñatvā bhagavā ‘‘āpatti saṅghādisesassā’’ti āha.

๖๗. ในวัตถุเหล่านั้น วัตถุสองอย่างแรกมีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วในอนุบัญญัติ ในวัตถุที่สาม คำว่า 'คิหิลิงเคน' คือ 'เป็นผู้มีผ้าขาว นุ่งห่มอย่างคฤหัสถ์แล้วเสพ' ในวัตถุที่สี่ ไม่มีอะไรจะกล่าวอีก จากนั้น ในวัตถุเจ็ดอย่างถัดไป คำว่า 'กุสจีรัง' คือ 'ผ้าที่ทำด้วยการร้อยหญ้าคา' คำว่า 'วากจีรัง' คือ 'เปลือกไม้' ของดาบส คำว่า 'ผลกจีรัง' คือ 'ผ้าที่ทำด้วยการเย็บหรือร้อยแผ่นไม้เล็กๆ ที่มีลักษณะเหมือนแผ่นกระดาน' คำว่า 'เกสกัมพโล' คือ 'ผ้ากัมพลที่ทำด้วยการทอผมมนุษย์ในกี่' คำว่า 'วาลกัมพโล' คือ 'ผ้ากัมพลที่ทำด้วยการทอขนหางจามรี' คำว่า 'อูลูกปกขิกัง' คือ 'ผ้านุ่งที่ทำด้วยปีกนกเค้าแมว' คำว่า 'อชินักขิปัง' คือ 'หนังของเนื้อชื่ออชินะที่มีขนและกีบเท้า' ในวัตถุที่สิบสอง คำว่า 'สารัตโต' คือ 'เป็นผู้กำหนัดจัดด้วยกายสังสัคคราคะ (ความกำหนัดในการสัมผัสกาย) แล้วสอดใส่' พระผู้มีพระภาคทรงทราบราคะนั้นแล้ว จึงตรัสว่า 'เป็นอาบัติสังฆาทิเสส'

68. Terasame vatthumhi uppalavaṇṇāti sā therī sāvatthiyaṃ seṭṭhidhītā satasahassakappe abhinīhārasampannā. Tassā pakatiyāpi atidassanīyā nīluppalavaṇṇā kāyacchavi, abbhantare pana kilesasantāpassa abhāvena ativiya virocati. Sā tāyeva vaṇṇapokkharatāya ‘‘uppalavaṇṇā’’ti nāmaṃ labhi. Paṭibaddhacittoti gihikālato paṭṭhāya rattacitto; so kira tassā ñātidārako hoti. Atha khoti anantaratthe nipāto; mañcake nisinnānantaramevāti vuttaṃ hoti. Divā bāhirato āgantvā dvāraṃ pidhāya nisinnānañhi paṭhamaṃ andhakāraṃ hoti. So yāvassā taṃ andhakāraṃ na nassati, tāvadeva [Pg.237] evamakāsīti attho. Dūsesīti padhaṃsesi. Therī pana anavajjā attano samaṇasaññaṃ paccupaṭṭhapetvā asādiyantī nisīdi asaddhammādhippāyena parāmaṭṭhā aggikkhandha-silāthambha-khadirasārakhāṇukā viya. Sopi attano manorathaṃ pūretvā gato. Tassā theriyā dassanapathaṃ vijahantasseva ayaṃ mahāpathavī sinerupabbataṃ dhāretuṃ samatthāpi taṃ pāpapurisaṃ byāmamattakaḷevaraṃ dhāretuṃ asakkontī viya bhijjitvā vivaramadāsi. So taṅkhaṇaññeva avīcijālānaṃ indhanabhāvaṃ agamāsi. Bhagavā taṃ sutvā ‘‘anāpatti, bhikkhave, asādiyantiyā’’ti vatvā theriṃ sandhāya dhammapade imaṃ gāthaṃ abhāsi –

๖๘. ในเรื่องที่ ๑๓ พระเถรีนามว่าอุบลวรรณานั้น เป็นธิดาของเศรษฐีในเมืองสาวัตถี ผู้สมบูรณ์ด้วยการตั้งความปรารถนามาแล้วในแสนกัป ผิวพรรณกายของพระเถรีนั้น โดยปกติก็งามน่าดูอย่างยิ่ง มีผิวพรรณดังดอกอุบลเขียว แต่ภายในย่อมรุ่งเรืองอย่างยิ่งเพราะไม่มีความเร่าร้อนด้วยกิเลส พระเถรีนั้นได้ชื่อว่า “อุบลวรรณา” เพราะความเป็นแห่งวรรณะอันงามนั้นนั่นเอง ชายผู้มีจิตปฏิพัทธ์นั้นมีจิตกำหนัดมาตั้งแต่เป็นคฤหัสถ์ ชายนั้นเป็นเด็กชายผู้เป็นญาติของพระเถรีนั้นแล คำว่า “อถโข” เป็นนิบาตในอรรถว่าไม่มีระหว่าง ย่อมเป็นอันกล่าวแล้วว่า “ในลำดับแห่งการนั่งบนเตียงนั่นเทียว” เพราะความมืด ย่อมมีแก่บุคคลผู้นั่งแล้วในเบื้องต้นที่มาแต่ภายนอกในเวลากลางวันแล้วปิดประตู ชายนั้นได้กระทำอย่างนี้เพียงใด ความมืดนั้นยังไม่หายไปจากพระเถรีนั้นเพียงนั้น ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ทำลายแล้ว” คือ ได้ทำลายแล้ว ส่วนพระเถรีผู้ไม่มีโทษ ได้นั่งอยู่โดยไม่ยินดี โดยให้ความสำคัญว่าตนเป็นสมณะ (อีกนัยหนึ่งว่าภิกษุณี) ตั้งอยู่เฉพาะแล้ว ดุจกองเพลิง เสาหิน หรือตอไม้แก่นขะทิระที่ถูกลูบคลำด้วยความประสงค์ในอธรรม ชายนั้นก็ทำความปรารถนาในใจของตนให้เต็มแล้วก็ไป แผ่นดินใหญ่นี้ซึ่งสามารถทรงไว้ซึ่งภูเขาสิเนรุได้ แม้จะสามารถทรงไว้ได้ ก็ดุจไม่สามารถทรงไว้ซึ่งร่างกายประมาณวาหนึ่งของบุรุษผู้ลามกนั้นได้ ได้แตกออกแล้วให้ช่องไปในขณะที่ชายนั้นละหนทางแห่งการเห็นของพระเถรีนั้นนั่นเทียว ชายนั้นได้ถึงความเป็นเชื้อเพลิงแห่งเปลวไฟในอเวจีในขณะนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้ไม่ยินดี” ดังนี้แล้ว ทรงปรารภพระเถรี ตรัสคาถานี้ในธรรมบทว่า

‘‘Vāri pokkharapatteva, āraggeriva sāsapo;

Yo na limpati kāmesu, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 401);

“หยาดน้ำย่อมไม่ติดอยู่บนใบบัวฉันใด หรือเมล็ดผักกาดย่อมไม่ติดอยู่บนปลายเข็มฉันใด บุคคลใดย่อมไม่ติดอยู่ในกามทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนั้นว่าเป็นพราหมณ์” (ธรรมบท ๔๐๑)

69. Cuddasame vatthumhi itthiliṅgaṃ pātubhūtanti rattibhāge niddaṃ okkantassa purisasaṇṭhānaṃ massudāṭhikādi sabbaṃ antarahitaṃ itthisaṇṭhānaṃ uppannaṃ. Tameva upajjhaṃ tameva upasampadanti pubbe gahitaupajjhāyameva pubbe kataupasampadameva anujānāmi. Puna upajjhā na gahetabbā; upasampadā na kātabbāti attho. Tāniyeva vassānīti bhikkhuupasampadato pabhuti yāva vassagaṇanā, taṃyeva vassagaṇanaṃ anujānāmi. Na ito paṭṭhāya vassagaṇanā kātabbāti attho. Bhikkhunīhi saṅgamitunti bhikkhunīhi saddhiṃ saṅgamituṃ saṅgantuṃ samaṅgī bhavituṃ anujānāmīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – appatirūpaṃ dānissā bhikkhūnaṃ majjhe vasituṃ, bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīhi saddhiṃ vasatūti. Yā āpattiyo bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi sādhāraṇāti yā desanāgāminiyo vā vuṭṭhānagāminiyo vā āpattiyo bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi saddhiṃ sādhāraṇā. Tā āpattiyo bhikkhunīnaṃ santike vuṭṭhātunti tā sabbāpi bhikkhunīhi kātabbaṃ vinayakammaṃ katvā bhikkhunīnaṃ santike vuṭṭhātuṃ anujānāmīti attho. Tāhi āpattīhi anāpattīti yā pana bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi asādhāraṇā sukkavissaṭṭhi-ādikā āpattiyo, tāhi anāpatti. Liṅgaparivattanena tā āpattiyo vuṭṭhitāva honti. Puna pakatiliṅge uppannepi tāhi āpattīhi tassa anāpattiyevāti ayaṃ tāvettha pāḷivinicchayo.

๖๙. ในเรื่องที่ ๑๔ คำว่า “เพศหญิงปรากฏแล้ว” คือ สัณฐานแห่งบุรุษทั้งหมด มีหนวดและเคราเป็นต้น ของบุคคลผู้ถึงการหลับในส่วนแห่งราตรี ได้อันตรธานไปแล้ว สัณฐานแห่งหญิงได้เกิดขึ้นแล้ว คำว่า “อุปัชฌาย์นั้นนั่นเทียว อุปสมบทนั้นนั่นเทียว” คือ เราอนุญาตอุปัชฌาย์ที่ได้ถือเอาไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว และอุปสมบทที่ได้กระทำไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว ไม่พึงถือเอาอุปัชฌาย์อีก ไม่พึงกระทำอุปสมบทอีก ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “พรรษาเหล่านั้นนั่นเทียว” คือ เราอนุญาตการนับพรรษาเพียงใดที่นับมาตั้งแต่อุปสมบทเป็นภิกษุ ไม่พึงนับพรรษาตั้งแต่นี้เป็นต้นไป ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “พึงอยู่ร่วมกับภิกษุณีทั้งหลาย” คือ เราอนุญาตเพื่ออันอยู่ร่วม เพื่ออันไปรวมกัน เพื่ออันเป็นผู้พร้อมเพรียงกันกับภิกษุณีทั้งหลาย ดังนี้เป็นอรรถ ย่อมเป็นอันกล่าวแล้วว่า “บัดนี้ไม่สมควรที่เธอจะอยู่ท่ามกลางภิกษุทั้งหลาย เธอจงไปสำนักภิกษุณีแล้วอยู่ร่วมกับภิกษุณีทั้งหลายเถิด” คำว่า “อาบัติทั้งหลายเหล่าใดเป็นสาธารณะแก่ภิกษุทั้งหลายกับภิกษุณีทั้งหลาย” คือ อาบัติทั้งหลายเหล่าใดที่เป็นอาบัติที่พึงแสดง หรือเป็นอาบัติที่พึงออกจากอาบัติ ซึ่งเป็นสาธารณะแก่ภิกษุทั้งหลายกับภิกษุณีทั้งหลาย คำว่า “พึงออกจากอาบัติเหล่านั้นในสำนักของภิกษุณีทั้งหลาย” คือ เราอนุญาตเพื่ออันกระทำวินัยกรรมที่ภิกษุณีทั้งหลายพึงกระทำแล้วออกจากอาบัติเหล่านั้นทั้งหมดในสำนักของภิกษุณีทั้งหลาย ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “อนาบัติด้วยอาบัติเหล่านั้น” คือ ส่วนอาบัติทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่เป็นสาธารณะแก่ภิกษุทั้งหลายกับภิกษุณีทั้งหลาย มีการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อนเป็นต้น อนาบัติย่อมมีด้วยอาบัติเหล่านั้น เพราะการเปลี่ยนเพศ อาบัติเหล่านั้นย่อมเป็นอันออกจากอาบัติแล้วนั่นเทียว แม้เมื่อเพศปกติเกิดขึ้นอีก อนาบัติย่อมมีแก่ภิกษุนั้นด้วยอาบัติอันไม่เป็นสาธารณะเหล่านั้นนั่นเทียว ดังนี้เป็นการวินิจฉัยพระบาลีในเรื่องการเปลี่ยนเพศนี้ก่อน

Ayaṃ [Pg.238] pana pāḷimutto okkantikavinicchayo – imesu tāva dvīsu liṅgesu purisaliṅgaṃ uttamaṃ, itthiliṅgaṃ hīnaṃ; tasmā purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyati. Itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhāti. Itthiliṅgaṃ pana antaradhāyantaṃ dubbalaakusalena antaradhāyati. Purisaliṅgaṃ balavakusalena patiṭṭhāti. Evaṃ ubhayampi akusalena antaradhāyati, kusalena paṭilabbhati.

ส่วนการวินิจฉัยที่หยั่งลงนี้ พ้นจากพระบาลี พึงทราบความเป็นแห่งเพศต่ำและเพศสูงเป็นต้นอย่างนี้ก่อน ในสองเพศเหล่านี้ เพศชายเป็นเพศสูง เพศหญิงเป็นเพศต่ำ เพราะเหตุนั้น เพศชายย่อมอันตรธานไปด้วยอกุศลอันมีกำลัง เพศหญิงย่อมตั้งอยู่ด้วยกุศลอันมีกำลังอ่อน ส่วนเพศหญิงเมื่ออันตรธานไป ย่อมอันตรธานไปด้วยอกุศลอันมีกำลังอ่อน เพศชายย่อมตั้งอยู่ด้วยกุศลอันมีกำลัง อย่างนี้ แม้ทั้งสองเพศก็ย่อมอันตรธานไปด้วยอกุศล และย่อมได้คืนมาด้วยกุศล

Tattha sace dvinnaṃ bhikkhūnaṃ ekato sajjhāyaṃ vā dhammasākacchaṃ vā katvā ekāgāre nipajjitvā niddaṃ okkantānaṃ ekassa itthiliṅgaṃ pātubhavati, ubhinnampi sahaseyyāpatti hoti. So ce paṭibujjhitvā attano taṃ vippakāraṃ disvā dukkhī dummano rattibhāgeyeva itarassa āroceyya, tena samassāsetabbo – ‘‘hotu, mā cintayittha. Vaṭṭasseveso doso. Sammāsambuddhena dvāraṃ dinnaṃ, bhikkhu vā hotu bhikkhunī vā, anāvaṭo dhammo avārito saggamaggo’’ti. Samassāsetvā ca evaṃ vattabbaṃ – ‘‘tumhehi bhikkhunupassayaṃ gantuṃ vaṭṭati. Atthi vo kāci sandiṭṭhā bhikkhuniyo’’ti. Sacassā honti tādisā bhikkhuniyo atthīti, no ce honti natthīti vatvā so bhikkhu vattabbo – ‘‘mama saṅgahaṃ karotha; idāni maṃ paṭhamaṃ bhikkhunupassayaṃ nethā’’ti. Tena bhikkhunā taṃ gahetvā tassā vā sandiṭṭhānaṃ attano vā sandiṭṭhānaṃ bhikkhunīnaṃ santikaṃ gantabbaṃ. Gacchantena ca na ekakena gantabbaṃ. Catūhi pañcahi bhikkhūhi saddhiṃ jotikañca kattaradaṇḍañca gahetvā saṃvidahanaṃ parimocetvā ‘‘mayaṃ asukaṃ nāma ṭhānaṃ gacchāmā’’ti gantabbaṃ. Sace bahigāme dūre vihāro hoti, antarāmagge gāmantara-nadīpāra-rattivippavāsa-gaṇaohīyanāpattīhi anāpatti. Bhikkhunupassayaṃ gantvā tā bhikkhuniyo vattabbā – ‘‘asukaṃ nāma bhikkhuṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āma, ayyā’’ti. ‘‘Tassa itthiliṅgaṃ pātubhūtaṃ, saṅgahaṃ dānissa karothā’’ti. Tā ce ‘‘sādhu, ayyā, idāni mayampi sajjhāyissāma, dhammaṃ sossāma, gacchatha tumhe’’ti vatvā saṅgahaṃ karonti, ārādhikā ca honti saṅgāhikā lajjiniyo, tā kopetvā aññattha na gantabbaṃ. Gacchati ce, gāmantara-nadīpāra-rattivippavāsa-gaṇaohīyanāpattīhi na muccati. Sace pana lajjiniyo honti, na saṅgāhikāyo; aññattha gantuṃ labbhati. Sacepi alajjiniyo honti, saṅgahaṃ pana karonti; tāpi pariccajitvā aññattha gantuṃ labbhati. Sace lajjiniyo ca saṅgāhikā [Pg.239] ca, ñātikā na honti, āsannagāme pana aññā ñātikāyo honti paṭijagganikā, tāsampi santikaṃ gantuṃ vaṭṭatīti vadanti. Gantvā sace bhikkhubhāvepi nissayapaṭipanno, patirūpāya bhikkhuniyā santike nissayo gahetabbo. Mātikā vā vinayo vā uggahito suggahito, puna uggaṇhanakāraṇaṃ natthi. Sace bhikkhubhāve parisāvacaro, tassa santikeyeva upasampannā sūpasampannā. Aññassa santike nissayo gahetabbo. Pubbe taṃ nissāya vasantehipi aññassa santikeyeva nissayo gahetabbo. Paripuṇṇavassasāmaṇerenāpi aññassa santikeyeva upajjhā gahetabbā.

ในอธิการนั้น หากเมื่อภิกษุ ๒ รูปสาธยายหรือสนทนาธรรมร่วมกันแล้วนอนในเรือนหลังเดียวกันจนหลับไป หากเพศหญิงปรากฏแก่ภิกษุรูปหนึ่ง ภิกษุทั้งสองรูปย่อมต้องอาบัติเพราะการนอนร่วมกัน (สหเสยยะ). หากภิกษุรูปนั้นตื่นขึ้นมาเห็นความแปรปรวนนั้นของตนแล้วเป็นทุกข์เสียใจ แจ้งแก่อีกรูปหนึ่งในคืนนั้นเอง ภิกษุอีกรูปนั้นพึงปลอบโยนว่า 'ช่างเถิด อย่าคิดไปเลย โทษนี้เป็นโทษของวัฏฏะนั่นเอง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประทานช่องทางไว้แล้ว จะเป็นภิกษุหรือภิกษุณีก็ตาม ธรรมก็ไม่ถูกปิดกั้น ทางสวรรค์ก็ไม่ถูกห้าม' ครั้นปลอบโยนแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านควรไปสู่สำนักภิกษุณี มีภิกษุณีบางรูปที่ท่านเคยเห็น (คุ้นเคย) บ้างไหม?' หากมีภิกษุณีเช่นนั้น พึงกล่าวว่า 'มี' หากไม่มี พึงกล่าวว่า 'ไม่มี' แล้วพึงบอกภิกษุรูปนั้นว่า 'ขอท่านจงทำความสงเคราะห์แก่ข้าพเจ้า บัดนี้ขอจงนำข้าพเจ้าไปสู่สำนักภิกษุณีก่อน' ภิกษุรูปนั้นพึงพาเธอไปสู่สำนักของภิกษุณีที่คุ้นเคยของเธอหรือของตนเอง. และเมื่อไป ไม่พึงไปรูปเดียว พึงไปพร้อมกับภิกษุ ๔ หรือ ๕ รูป ถือประทีปและไม้เท้า เว้นจากการนัดหมายแล้วกล่าวว่า 'พวกเราจะไปสู่สถานที่ชื่อโน้น' แล้วจึงไป. หากวิหารอยู่ไกลนอกหมู่บ้าน ในระหว่างทางย่อมไม่มีอาบัติเพราะการเข้าบ้าน (กามันตระ), เพราะการข้ามแม่น้ำ (นดีปาระ), เพราะการอยู่ปราศจากจีวร (รัตติวิปปวาส) และเพราะการพลัดจากพวก (คณโอหิยนะ). เมื่อไปถึงสำนักภิกษุณีแล้ว พึงกล่าวแก่ภิกษุณีเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลายรู้จักภิกษุชื่อโน้นไหม?' (หากพวกเธอตอบว่า) 'รู้จัก เจ้าค่ะ' (พึงกล่าวว่า) 'เพศหญิงปรากฏแก่ภิกษุรูปนั้นแล้ว บัดนี้ขอท่านทั้งหลายจงสงเคราะห์เธอเถิด' หากภิกษุณีเหล่านั้นกล่าวว่า 'ดีแล้ว เจ้าค่ะ บัดนี้แม้พวกเราก็จะสาธยาย จะฟังธรรม ท่านทั้งหลายจงไปเถิด' ดังนี้แล้วทำการสงเคราะห์ และหากพวกเธอเป็นผู้ทำความยินดี เป็นผู้สงเคราะห์ และเป็นผู้มีใจละอาย ไม่พึงทำให้พวกเธอขุ่นเคืองแล้วไปที่อื่น. หากไป ย่อมไม่พ้นจากอาบัติกามันตระ, นดีปาระ, รัตติวิปปวาส และคณโอหิยนะ. แต่หากเป็นผู้มีใจละอาย แต่ไม่เป็นผู้สงเคราะห์ ย่อมได้ (อนุญาต) เพื่อจะไปที่อื่น. แม้หากเป็นผู้ไม่มีใจละอาย แต่ทำการสงเคราะห์ ก็ย่อมได้เพื่อจะละทิ้งภิกษุณีเหล่านั้นแล้วไปที่อื่น. หากภิกษุณีที่เป็นผู้มีใจละอายและเป็นผู้สงเคราะห์ไม่ใช่ญาติ แต่ในหมู่บ้านใกล้เคียงมีภิกษุณีอื่นที่เป็นญาติและเป็นผู้คอยดูแลอยู่ ท่านกล่าวว่า แม้จะไปสู่สำนักของภิกษุณีเหล่านั้นก็ควร. เมื่อไปถึงแล้ว หากแม้ในขณะเป็นภิกษุเป็นผู้ประพฤตินิสสัย พึงถือเอานิสสัยในสำนักของภิกษุณีที่สมควร. หากเรียนมาติกาหรือวินัยไว้ดีแล้ว ก็ไม่มีเหตุที่จะต้องเรียนซ้ำอีก. หากในขณะเป็นภิกษุเป็นผู้ท่องเที่ยวไปในบริษัท (เป็นอาจารย์) ผู้ที่อุปสมบทในสำนักของท่านย่อมเป็นผู้อุปสมบทดีแล้ว. (แต่) พึงถือเอานิสสัยในสำนักของผู้อื่น. แม้ภิกษุทั้งหลายผู้อาศัยท่านนั้นอยู่ก่อน ก็พึงถือเอานิสสัยในสำนักของผู้อื่นนั่นเอง. แม้สามเณรผู้มีอายุครบปี (๒๐ ปี) ก็พึงถืออุปัชฌาย์ในสำนักของผู้อื่นนั่นเอง.

Yaṃ panassa bhikkhubhāve adhiṭṭhitaṃ ticīvarañca patto ca, taṃ adhiṭṭhānaṃ vijahati, puna adhiṭṭhātabbaṃ. Saṅkaccikā ca udakasāṭikā ca gahetabbā. Yaṃ atirekacīvaraṃ vā atirekapatto vā vinayakammaṃ katvā ṭhapito hoti, taṃ sabbampi vinayakammaṃ vijahati, puna kātabbaṃ. Paṭiggahitatelamadhuphāṇitādīnipi paṭiggahaṇaṃ vijahanti. Sace paṭiggahaṇato sattame divase liṅgaṃ parivattati, puna paṭiggahetvā sattāhaṃ vaṭṭati. Yaṃ pana bhikkhukāle aññassa bhikkhuno santakaṃ paṭiggahitaṃ, taṃ paṭiggahaṇaṃ na vijahati. Yaṃ ubhinnaṃ sādhāraṇaṃ avibhajitvā ṭhapitaṃ, taṃ pakatatto rakkhati. Yaṃ pana vibhattaṃ etasseva santakaṃ, taṃ paṭiggahaṇaṃ vijahati. Vuttampi cetaṃ parivāre –

ส่วนไตรจีวรและบาตรที่เธออธิษฐานไว้ในขณะเป็นภิกษุ ย่อมละการอธิษฐานนั้น พึงอธิษฐานใหม่. และพึงถือเอาผ้าพันอกและผ้าอาบน้ำ. อติเรกจีวรหรืออติเรกบาตรใดที่ทำวินัยกรรมไว้ อติเรกบริขารทั้งหมดนั้นย่อมละวินัยกรรม พึงทำใหม่. แม้เภสัชมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นที่รับประเคนไว้ ก็ย่อมละการรับประเคน. หากเพศเปลี่ยนในวันที่ ๗ นับแต่รับประเคน พึงรับประเคนใหม่แล้วใช้ได้ ๗ วัน. ส่วนของของภิกษุอื่นที่ตนรับประเคนไว้ในขณะเป็นภิกษุ ของนั้นย่อมไม่ละการรับประเคน. วัตถุใดที่เป็นของร่วมกันที่เก็บไว้โดยยังไม่ได้แบ่ง ภิกษุผู้มีเพศปกติย่อมรักษาวัตถุนั้นไว้. แต่ส่วนที่แบ่งแล้วซึ่งเป็นของของภิกษุรูปนี้ (ผู้เปลี่ยนเพศ) ส่วนนั้นย่อมละการรับประเคน. คำนี้ท่านกล่าวไว้ในปริวารว่า

‘‘Telaṃ madhuṃ phāṇitañcāpi sappiṃ;

Sāmaṃ gahetvāna nikkhipeyya;

Avītivatte sattāhe;

Sati paccaye paribhuñjantassa āpatti;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 480);

“น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย และเนยใส หากหยิบฉวยเอาเองแล้วเก็บไว้ เมื่อยังไม่ล่วง ๗ วัน หากมีปัจจัย (เหตุ) เมื่อบริโภค ย่อมต้องอาบัติ ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายพิจารณาแล้ว” (ปริวาร ๔๘๐)

Idañhi liṅgaparivattanaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭiggahaṇaṃ nāma liṅgaparivattanena, kālaṃkiriyāya, sikkhāpaccakkhānena, hīnāyāvattanena, anupasampannassa dānena, anapekkhavissajjanena, acchinditvā gahaṇena ca vijahati. Tasmā sacepi harītakakhaṇḍampi paṭiggahetvā ṭhapitamatthi, sabbamassa paṭiggahaṇaṃ vijahati. Bhikkhuvihāre pana yaṃkiñcissā santakaṃ paṭiggahetvā vā appaṭiggahetvā [Pg.240] vā ṭhapitaṃ, sabbassa sāva issarā, āharāpetvā gahetabbaṃ. Yaṃ panettha thāvaraṃ tassā santakaṃ senāsanaṃ vā uparopakā vā, te yassicchati tassa dātabbā. Terasasu sammutīsu yā bhikkhukāle laddhā sammuti, sabbā sā paṭippassambhati. Purimikāya senāsanaggāho paṭippassambhati. Sace pacchimikāya senāsane gahite liṅgaṃ parivattati, bhikkhunisaṅgho cassā uppannaṃ lābhaṃ dātukāmo hoti, apaloketvā dātabbo. Sace bhikkhunīhi sādhāraṇāya paṭicchannāya āpattiyā parivasantassa liṅgaṃ parivattati, pakkhamānattameva dātabbaṃ. Sace mānattaṃ carantassa parivattati, puna pakkhamānattameva dātabbaṃ. Sace ciṇṇamānattassa parivattati, bhikkhunīhi abbhānakammaṃ kātabbaṃ. Sace akusalavipāke parikkhīṇe pakkhamānattakāle punadeva liṅgaṃ parivattati, chārattaṃ mānattameva dātabbaṃ. Sace ciṇṇe pakkhamānatte parivattati, bhikkhūhi abbhānakammaṃ kātabbanti.

คำกล่าวนี้กล่าวหมายถึงการเปลี่ยนเพศ การรับประเคนชื่อว่าย่อมสละไปเพราะการเปลี่ยนเพศ, เพราะการตาย, เพราะการบอกคืนสิกขา, เพราะการกลับไปสู่เพศต่ำ (เป็นคฤหัสถ์), เพราะการให้แก่คนผู้ไม่ใช่บรรพชิต, เพราะการสละทิ้งโดยไม่เยื่อใย, และเพราะการแย่งชิงเอาไป ดังนั้น แม้จะมีชิ้นสมอที่รับประเคนเก็บไว้ก็ตาม การรับประเคนทั้งหมดของภิกษุนั้นย่อมสละไป ส่วนสิ่งของใดที่เป็นของภิกษุนั้นที่เก็บไว้ในวิหารของภิกษุ ไม่ว่าจะรับประเคนไว้แล้วหรือไม่ก็ตาม ภิกษุณีนั้น (ผู้เปลี่ยนเพศมา) ย่อมเป็นเจ้าของสิ่งของทั้งหมดนั้นเอง ควรให้ผู้อื่นนำมาแล้วรับเอาไป ส่วนสิ่งใดที่เป็นอสังหาริมทรัพย์ของภิกษุนั้นในวิหารนี้ เช่น เสนาสนะหรือต้นไม้ที่ปลูกไว้ สิ่งเหล่านั้นภิกษุณีนั้นปรารถนาจะให้แก่ภิกษุรูปใด ก็ควรให้แก่ภิกษุรูปนั้น ในบรรดาสมมติ ๑๓ อย่าง สมมติใดที่ได้รับในขณะเป็นภิกษุ สมมตินั้นทั้งหมดเป็นอันระงับไป การถือเอาเสนาสนะในพรรษาต้นเป็นอันระงับไป ถ้าหากว่าเมื่อถือเอาเสนาสนะในพรรษาหลังแล้วเพศเปลี่ยนไป และภิกษุณีสงฆ์ประสงค์จะถวายลาภที่เกิดขึ้นในเสนาสนะนั้นแก่ภิกษุณีนั้น ก็ควรบอกกล่าว (อปลอกนะ) แล้วถวาย ถ้าหากว่าขณะที่ภิกษุนั้นอยู่ปริวาสเพราะอาบัติที่ปกปิดไว้ซึ่งเป็นอาบัติร่วมกับภิกษุณีแล้วเพศเปลี่ยนไป ควรให้ปักขมานัตเท่านั้น ถ้าหากว่าขณะที่กำลังประพฤติมานัตอยู่แล้วเพศเปลี่ยนไป ก็ควรให้ปักขมานัตอีกครั้ง ถ้าหากว่าเมื่อประพฤติมานัตเสร็จแล้วเพศเปลี่ยนไป ภิกษุณีทั้งหลายควรทำอัพภานกรรม ถ้าหากว่าเมื่อวิบากของอกุศลสิ้นสุดลง ในขณะที่ประพฤติปักขมานัตอยู่ เพศกลับเป็นชายอีกครั้ง ควรให้มานัต ๖ ราตรีเท่านั้น ถ้าหากว่าเมื่อประพฤติปักขมานัตเสร็จแล้วเพศเปลี่ยนไป ภิกษุทั้งหลายควรทำอัพภานกรรม

Anantare bhikkhuniyā liṅgaparivattanavatthumhi idha vuttanayeneva sabbo vinicchayo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – sacepi bhikkhunikāle āpannā sañcarittāpatti paṭicchannā hoti, parivāsadānaṃ natthi, chārattaṃ mānattameva dātabbaṃ. Sace pakkhamānattaṃ carantiyā liṅgaṃ parivattati, na tenattho, chārattaṃ mānattameva dātabbaṃ. Sace ciṇṇamānattāya parivattati, puna mānattaṃ adatvā bhikkhūhi abbhetabbo. Atha bhikkhūhi mānatte adinne puna liṅgaṃ parivattati, bhikkhunīhi pakkhamānattameva dātabbaṃ. Atha chārattaṃ mānattaṃ carantassa puna parivattati, pakkhamānattameva dātabbaṃ. Ciṇṇamānattassa pana liṅgaparivatte jāte bhikkhunīhi abbhānakammaṃ kātabbaṃ. Puna parivatte ca liṅge bhikkhunibhāve ṭhitāyapi yā āpattiyo pubbe paṭippassaddhā, tā suppaṭippassaddhā evāti.

ในการวินิจฉัยเรื่องการเปลี่ยนเพศของภิกษุณีในลำดับถัดไป พึงทราบการวินิจฉัยทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเรื่องการเปลี่ยนเพศของภิกษุนี้ แต่มีข้อแตกต่างดังนี้คือ แม้ว่าอาบัติสังฆาทิเสส (เช่น สัญจริตตอาบัติ) ที่ภิกษุณีต้องในขณะเป็นภิกษุณีจะถูกปกปิดไว้ ก็ไม่มีการให้ปริวาส ควรให้มานัต ๖ ราตรีเท่านั้น ถ้าหากว่าขณะที่กำลังประพฤติปักขมานัตอยู่แล้วเพศเปลี่ยนไป ปักขมานัตนั้นก็ไม่มีประโยชน์ (ใช้ไม่ได้) ควรให้มานัต ๖ ราตรีเท่านั้น ถ้าหากว่าเมื่อประพฤติมานัตเสร็จแล้วเพศเปลี่ยนไป ภิกษุทั้งหลายควรทำอัพภานโดยไม่ต้องให้มานัตซ้ำอีก หรือถ้าหากว่าภิกษุทั้งหลายยังไม่ได้ให้มานัตแล้วเพศเปลี่ยนกลับ (เป็นหญิง) อีก ภิกษุณีทั้งหลายควรให้ปักขมานัตเท่านั้น หรือถ้าหากว่าขณะที่กำลังประพฤติมานัต ๖ ราตรีอยู่แล้วเพศเปลี่ยนกลับ (เป็นหญิง) อีก ก็ควรให้ปักขมานัตเท่านั้น แต่เมื่อการเปลี่ยนเพศเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ประพฤติมานัตเสร็จแล้ว ภิกษุณีทั้งหลายควรทำอัพภานกรรม และเมื่อเพศเปลี่ยนกลับไปมา แม้จะดำรงอยู่ในสถานะภิกษุณี อาบัติเหล่าใดที่ระงับไปแล้วในก่อนหน้านั้น อาบัติเหล่านั้นก็เป็นอันระงับไปดีแล้วนั่นเอง

70. Ito parāni ‘‘mātuyā methunaṃ dhamma’’ntiādīni cattāri vatthūni uttānatthāniyeva.

๗๐. เรื่อง ๔ เรื่องหลังจากเรื่องการเปลี่ยนเพศนี้ มีเรื่อง 'เสพเมถุนธรรมกับมารดา' เป็นต้น มีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) ทั้งนั้น

71. Mudupiṭṭhikavatthumhi so kira bhikkhu naṭapubbako. Tassa sippakosallatthaṃ parikammakatā piṭṭhi mudukā ahosi. Tasmā evaṃ kātuṃ asakkhi.

๗๑. ในเรื่องภิกษุผู้มีหลังอ่อน ได้ยินว่าภิกษุนั้นเคยเป็นนักฟ้อนรำ (นักแสดง) มาก่อน หลังของท่านที่ได้รับการฝึกฝน (ทำบริกรรม) เพื่อความเชี่ยวชาญในศิลปะของตนจึงอ่อนนุ่ม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงสามารถทำเช่นนั้น (ก้มลงอมองคชาตของตน) ได้

Lambīvatthumhi [Pg.241] tassa bhikkhussa aṅgajātaṃ dīghaṃ hoti lambati, tasmā lambīti vutto.

ในเรื่องลัมพี องคชาตของภิกษุนั้นยาวและห้อยลงมา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า 'ลัมพี'

Ito parāni dve vaṇavatthūni uttānāneva. Lepacittavatthumhi lepacittaṃ nāma cittakammarūpaṃ.

เรื่องแผล ๒ เรื่องหลังจากเรื่องลัมพีนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ในเรื่องเลปจิตตะ คำว่า 'เลปจิตตะ' หมายถึงรูปภาพที่เขียนขึ้นด้วยจิตรกรรม

Dārudhītalikavatthumhi dārudhītalikā nāma kaṭṭharūpaṃ. Yathā ca imesu dvīsu evaṃ aññesupi dantarūpa-potthakarūpa-loharūpādīsu anupādinnakesu itthirūpesu nimitte methunarāgena upakkamantassa asuci muccatu vā mā vā, dukkaṭameva. Kāyasaṃsaggarāgena upakkamantassāpi tatheva dukkaṭaṃ. Mocanarāgena pana upakkamantassa mutte saṅghādiseso, amutte thullaccayanti.

ในเรื่องทารุธีตลิกา คำว่า 'ทารุธีตลิกา' หมายถึงรูปไม้ และในเรื่องทั้งสองนี้ (เลปจิตตะและทารุธีตลิกา) เป็นอย่างไร ในรูปหญิงอื่น ๆ ที่ไม่มีใจครอง (อนุปาทินนกะ) เช่น รูปงาช้าง รูปปั้น (ดินหรือขี้ผึ้ง) รูปโลหะ เป็นต้น ก็เป็นอย่างนั้น คือ เมื่อภิกษุพยายามที่นิมิต (อวัยวะเพศ) ด้วยเมถุนราคะ ไม่ว่าอสุจิจะเคลื่อนหรือไม่ก็ตาม เป็นทุกกฏเท่านั้น แม้เมื่อพยายามด้วยกายสังสัคคราคะ (ราคะในการสัมผัสกาย) ก็เป็นทุกกฏเช่นเดียวกัน แต่เมื่อพยายามด้วยโมจนราคะ (ราคะในการทำใหอสุจิเคลื่อน) ถ้าอสุจิเคลื่อน เป็นสังฆาทิเสส ถ้าไม่เคลื่อน เป็นถุลลัจจัย พึงทราบอย่างนี้

72. Sundaravatthumhi ayaṃ sundaro nāma rājagahe kuladārako saddhāya pabbajito; attabhāvassa abhirūpatāya ‘‘sundaro’’ti nāmaṃ labhi. Taṃ rathikāya gacchantaṃ disvā samuppannachandarāgā sā itthī imaṃ vippakāraṃ akāsi. Thero pana anāgāmī. Tasmā so na sādiyi. Aññesaṃ pana avisayo eso.

๗๒. ในเรื่องสุนทระ ท่านสุนทระนี้เป็นกุลบุตรในกรุงราชคฤห์ บวชด้วยศรัทธา ได้รับชื่อว่า 'สุนทระ' เพราะความที่ร่างกายมีรูปงาม หญิงนั้นเห็นท่านกำลังเดินไปตามถนน ก็เกิดฉันทราคะขึ้น จึงได้ทำการอันวิปริตนี้ ส่วนพระเถระเป็นพระอนาคามี เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ยินดี แต่การไม่ยินดี (ในลักษณะนี้) ไม่ใช่พิสัยของผู้อื่น (ผู้ที่ยังไม่เป็นพระอนาคามี)

Ito paresu catūsu vatthūsu te bhikkhū jaḷā dummedhā mātugāmassa vacanaṃ gahetvā tathā katvā pacchā kukkuccāyiṃsu.

ในเรื่อง ๔ เรื่องหลังจากเรื่องสุนทระนี้ ภิกษุเหล่านั้นเป็นคนเขลา ปัญญาทึบ เชื่อคำของมาตุคามแล้วทำตามนั้น ภายหลังจึงเกิดความรังเกียจ (สงสัยในอาบัติ)

73. Akkhāyitādīni tīṇi vatthūni uttānatthāneva. Dvīsu chinnasīsavatthūsu ayaṃ vinicchayo – vaṭṭakate mukhe vivaṭe aṅgajātaṃ pavesento sace heṭṭhā vā upari vā ubhayapassehi vā chupantaṃ paveseti, pārājikaṃ. Catūhipi passehi achupantaṃ pavesetvā abbhantare tālukaṃ chupati, pārājikameva. Cattāri passāni tālukañca achupanto ākāsagatameva katvā paveseti ca nīharati ca, dukkaṭaṃ. Yadi pana dantā suphusitā, antomukhe okāso natthi, dantā ca bahi oṭṭhamaṃsena paṭicchannā, tattha vātena asamphuṭṭhaṃ allokāsaṃ tilaphalamattampi pavesentassa pārājikameva. Uppāṭite pana oṭṭhamaṃse dantesuyeva upakkamantassa thullaccayaṃ. Yopi danto bahi nikkhamitvā tiṭṭhati, na sakkā oṭṭhehi pidahituṃ. Tattha upakkamantepi bahi nikkhantajivhāya upakkamantepi thullaccayameva. Jīvamānakasarīrepi bahi nikkhantajivhāya thullaccayameva. Yadi pana bahijivhāya paliveṭhetvā antomukhaṃ paveseti, pārājikameva. Uparigīvāya [Pg.242] chinnasīsassapi adhobhāgena aṅgajātaṃ pavesetvā tālukaṃ chupantassa pārājikameva.

๗๓. เรื่อง ๓ อย่างมีอักขายิตะเป็นต้น มีเนื้อความตื้นนั่นแล ในเรื่องศพที่ศีรษะขาด ๒ เรื่องนี้ มีวินิจฉัยดังนี้ คือ เมื่อสอดอวัยวะเพศเข้าไปในปากที่ทำให้กลมและเปิดอยู่ ถ้าสอดเข้าไปโดยที่อวัยวะเพศนั้นถูกต้องส่วนล่างบ้าง ส่วนบนบ้าง ส่วนข้างทั้งสองบ้าง เป็นปาราชิก สอดเข้าไปโดยไม่ถูกต้องส่วนข้างทั้งสี่ แต่ถูกต้องเพดานปากข้างใน เป็นปาราชิกนั่นเอง ไม่ถูกต้องส่วนข้างทั้งสี่และเพดานปาก ทำให้อยู่ในอากาศเท่านั้น แล้วสอดเข้าไปและถอนออก เป็นทุกกฏ ก็ถ้าฟันชิดกันดี ในปากไม่มีช่องว่าง และฟันถูกริมฝีปากหุ้มไว้ข้างนอก เมื่อสอดเข้าไปแม้เพียงเท่าเมล็ดงาในที่เปียกชื้นซึ่งลมไม่ถูกต้องในฟันที่ถูกริมฝีปากหุ้มไว้นั้น เป็นปาราชิกนั่นเอง แต่เมื่อริมฝีปากถูกเปิดออกแล้ว เมื่อพยายามในฟันเท่านั้น เป็นถุลลัจจัย ฟันใดที่งอกออกมาข้างนอก ไม่สามารถปิดด้วยริมฝีปากได้ แม้เมื่อพยายามในฟันนั้น หรือแม้เมื่อพยายามในลิ้นที่แลบออกมาข้างนอก ก็เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง แม้ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ เมื่อพยายามในลิ้นที่แลบออกมาข้างนอก ก็เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง ก็ถ้าพันด้วยลิ้นข้างนอกแล้วสอดเข้าไปในปาก เป็นปาราชิกนั่นเอง แม้ในศพที่ศีรษะขาดเหนือคอ เมื่อสอดอวัยวะเพศเข้าไปทางส่วนล่างแล้วถูกต้องเพดานปาก ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง

Aṭṭhikavatthumhi susānaṃ gacchantassāpi dukkaṭaṃ. Aṭṭhikāni saṅkaḍḍhantassāpi, nimitte methunarāgena upakkamantassāpi, kāyasaṃsaggarāgena upakkamantassāpi, muccatu vā mā vā, dukkaṭameva. Mocanarāgena pana upakkamantassa muccante saṅghādiseso, amuccante thullaccayameva.

ในเรื่องกระดูก แม้ภิกษุผู้ไปสู่ป่าช้าก็เป็นทุกกฏ แม้ภิกษุผู้รวบรวมกระดูก แม้ภิกษุผู้พยายามด้วยเมถุนราคะในนิมิต แม้ภิกษุผู้พยายามด้วยกายสังสัคคราคะ จะเคลื่อนหรือไม่เคลื่อนก็ตาม เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่เมื่อภิกษุผู้พยายามด้วยราคะเพื่อจะให้เคลื่อน เมื่อเคลื่อน เป็นสังฆาทิเสส เมื่อไม่เคลื่อน เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง

Nāgīvatthumhi nāgamāṇavikā vā hotu kinnarīādīnaṃ vā aññatarā, sabbattha pārājikaṃ.

ในเรื่องนาคี จะเป็นนางนาคมาณวิกา หรือเป็นสัตว์เดรัจฉานตัวเมียอย่างใดอย่างหนึ่งมีกินรีเป็นต้นก็ตาม ในสัตว์เดรัจฉานตัวเมียทั้งหมดนั้น เป็นปาราชิก

Yakkhīvatthumhi sabbāpi devatā yakkhīyeva.

ในเรื่องยักษิณี เทวดาตัวเมียทั้งหมดชื่อว่ายักษิณีเท่านั้น

Petīvatthumhi nijjhāmataṇhikādipetiyo allīyitumpi na sakkā. Vimānapetiyo pana atthi; yāsaṃ kāḷapakkhe akusalaṃ vipaccati, juṇhapakkhe devatā viya sampattiṃ anubhonti. Evarūpāya petiyā vā yakkhiyā vā sace dassana-gahaṇa-āmasana-phusana-ghaṭṭanāni paññāyanti, pārājikaṃ. Athāpi dassanaṃ natthi, itarāni paññāyanti, pārājikameva. Atha dassanagahaṇāni na paññāyanti, āmasanaphusanaghaṭṭanehi paññāyamānehi taṃ puggalaṃ visaññaṃ katvā attano manorathaṃ pūretvā gacchati, ayaṃ avisayo nāma. Tasmā ettha avisayattā anāpatti. Paṇḍakavatthu pākaṭameva.

ในเรื่องเปรตหญิง เปรตหญิงมีนิชฌามตัณหิกาเป็นต้น ไม่สามารถจะเข้าไปใกล้ชิดได้ แต่เปรตหญิงชื่อวิมานเปรตยังมีอยู่ ซึ่งอกุศลย่อมให้ผลในข้างแรมของเปรตหญิงเหล่านั้น ในข้างขึ้นย่อมเสวยสมบัติเหมือนเทวดา ในเปรตหญิงหรือยักษิณีมีสภาพอย่างนี้ ถ้าการเห็น การจับ การลูบคลำ การถูกต้อง การเสียดสี ปรากฏ เป็นปาราชิก แม้การเห็นไม่มี แต่การจับเป็นต้นปรากฏ เป็นปาราชิกนั่นเอง อนึ่ง หากการเห็นและการจับไม่ปรากฏ แต่เมื่อมีการลูบคลำ การถูกต้อง การเสียดสี ปรากฏ ทำให้บุคคลนั้นหมดสติแล้วไป นี้ชื่อว่าไม่ใช่วิสัย เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้เพราะความเป็นอวิสัย จึงไม่มีอาบัติ เรื่องบัณเฑาะก์ชัดเจนอยู่แล้ว

Upahatindriyavatthumhi upahatindriyoti upahatakāyappasādo khāṇukaṇṭakamiva sukhaṃ vā dukkhaṃ vā na vedayati. Avedayantassāpi sevanacittavasena āpatti.

ในเรื่องผู้มีอินทรีย์เสีย คำว่า ผู้มีอินทรีย์เสีย คือ มีกายปสาทถูกลมและดีเป็นต้นทำลายแล้ว ไม่เสวยสุขเวทนาหรือทุกขเวทนาเหมือนตอไม้และหนาม แม้ผู้ไม่เสวย ย่อมมีอาบัติด้วยอำนาจแห่งจิตที่เสพ

Chupitamattavatthusmiṃ yo ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī’’ti mātugāmaṃ gaṇhitvā methune virajjitvā vippaṭisārī hoti, dukkaṭamevassa hoti. Methunadhammassa hi pubbapayogā hatthaggāhādayo yāva sīsaṃ na pāpuṇāti, tāva dukkaṭe tiṭṭhanti. Sīse patte pārājikaṃ hoti. Paṭhamapārājikassa hi dukkaṭameva sāmantaṃ. Itaresaṃ tiṇṇaṃ thullaccayaṃ. Ayaṃ pana bhikkhu methunadhamme virajjitvā kāyasaṃsaggaṃ sādiyīti veditabbo. Tenāha bhagavā – ‘‘āpatti saṅghādisesassā’’ti.

ในเรื่องเพียงแต่ถูกต้อง ภิกษุใดจับมาตุคามด้วยคิดว่า "เราจักเสพเมถุนธรรม" แล้วคลายกำหนัดในเมถุนธรรม มีความเดือดร้อนใจ ย่อมเป็นทุกกฏแก่ภิกษุนั้นนั่นเอง ด้วยว่าบุพประโยคแห่งเมถุนธรรม มีการจับมือเป็นต้น ตราบใดที่ยังไม่ถึงที่สุดคือการสอดอวัยวะเพศ ตราบนั้นย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏ เมื่อถึงที่สุดคือการสอดอวัยวะเพศ ย่อมเป็นปาราชิก เพราะว่าทุกกฏเป็นของใกล้เคียงแห่งปฐมปาราชิกนั่นเอง ส่วนถุลลัจจัยเป็นของใกล้เคียงแห่งปาราชิก ๓ ที่เหลือ แต่ภิกษุนี้พึงทราบว่า คลายกำหนัดในเมถุนธรรมแล้วแต่ยินดีในการถูกต้องกาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นอาบัติสังฆาทิเสส"

74. Bhaddiyavatthusmiṃ [Pg.243] bhaddiyaṃ nāma taṃ nagaraṃ. Jātiyāvanaṃ nāma jātipupphagumbānaṃ ussannatāya evaṃ laddhanāmaṃ; taṃ tassa nagarassa upacāre vanaṃ hoti. So tattha nipanno tena vātupatthambhena mahāniddaṃ okkami. Ekarasaṃ bhavaṅgameva vattati. Kilinnaṃ passitvāti asucikiliṭṭhaṃ passitvā.

๗๔. ในเรื่องภัททิยะ เมืองนั้นชื่อภัททิยะ ป่านั้นชื่อว่าชาติยาวัน ได้ชื่ออย่างนี้เพราะความหนาแน่นของพุ่มดอกมะลิ ป่านั้นเป็นป่าในเขตเมืองนั้น ภิกษุนั้นนอนอยู่ในป่านั้น ได้ถึงการหลับอย่างหนักเพราะลมนั้นพยุงไว้ ภวังคจิตที่มีกิจอย่างเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไป คำว่า "เห็นเปื้อนแล้ว" คือ เห็นเปื้อนด้วยอสุจิ

75. Ito parāni sādiyanapaṭisaṃyuttāni cattāri vatthūni, ajānanavatthu cāti pañca uttānatthāneva.

๗๕. เรื่อง ๔ อย่างที่เกี่ยวข้องกับการยินดีต่อจากนี้ และเรื่องไม่รู้ รวมเป็น ๕ เรื่อง มีเนื้อความตื้นนั่นแล

76. Dvīsu asādiyanavatthūsu sahasā vuṭṭhāsīti āsīvisena daṭṭho viya agginā daḍḍho viya ca turitaṃ vuṭṭhāsi. Akkamitvā pavattesīti appamatto bhikkhu āraddhavipassako upaṭṭhitassati khippaṃ vuṭṭhahantova akkamitvā bhūmiyaṃ vaṭṭento parivaṭṭento viheṭhento pātesi. Puthujjanakalyāṇakena hi evarūpesu ṭhānesu cittaṃ rakkhitabbaṃ. Ayañca tesaṃ aññataro saṅgāmasīsayodho bhikkhu.

๗๖. ในเรื่องไม่ยินดี ๒ เรื่อง คำว่า "ลุกขึ้นโดยพลัน" คือ ลุกขึ้นโดยเร็วเหมือนถูกงูพิษกัด หรือเหมือนถูกไฟไหม้ คำว่า "เหยียบย่ำแล้วให้กลิ้งไป" คือ ภิกษุผู้ไม่ประมาท ผู้ปรารภวิปัสสนา ผู้มีสติปรากฏ ลุกขึ้นโดยเร็วแล้วเหยียบย่ำ ทำให้กลิ้งไปบนพื้นดิน ทำให้กลิ้งกลับไปกลับมา เบียดเบียนแล้วทำให้ตกลงไป ด้วยว่ากัลยาณปุถุชนพึงรักษาจิตในฐานะเช่นนี้ และภิกษุนี้เป็นภิกษุผู้เป็นยอดนักรบในสงครามรูปหนึ่งในบรรดากัลยาณปุถุชนเหล่านั้น

77. Dvāraṃ vivaritvā nipannavatthumhi divā paṭisallīyantenāti divā nipajjantena. Dvāraṃ saṃvaritvā paṭisallīyitunti dvāraṃ pidahitvā nipajjituṃ. Ettha ca kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘ayaṃ nāma āpattī’’ti na vuttā. Vivaritvā nipannadosena pana uppanne vatthusmiṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, divā paṭisallīyantena dvāraṃ saṃvaritvā paṭisallīyitu’’nti vuttattā asaṃvaritvā paṭisallīyantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. Bhagavato hi adhippāyaṃ ñatvā upālittherādīhi aṭṭhakathā ṭhapitā. ‘‘Atthāpatti divā āpajjati no ratti’’nti (pari. 323) imināpi cetaṃ siddhaṃ.

๗๗. ในเรื่องนอนเปิดประตู คำว่า "เมื่อภิกษุผู้หลีกเร้นในเวลากลางวัน" คือ เมื่อภิกษุผู้นอนในเวลากลางวัน คำว่า "พึงปิดประตูแล้วหลีกเร้น" คือ พึงปิดประตูแล้วนอน ก็แล ในเรื่องนี้ แม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสไว้ในพระบาลีว่า "เป็นอาบัติชื่อนี้" แต่เพราะโทษแห่งการนอนเปิดประตู เมื่อเรื่องเกิดขึ้น เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้หลีกเร้นในเวลากลางวัน ปิดประตูแล้วหลีกเร้น" พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้หลีกเร้นโดยไม่ปิดประตู เพราะว่าพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายมีพระอุบาลีเถระเป็นต้น ทราบพระพุทธประสงค์แล้วจึงได้ตั้งอรรถกถาไว้ และอาบัตินี้สำเร็จได้ด้วยพระบาลีปริวารว่า "อาบัติย่อมต้องในเวลากลางวัน ไม่ใช่ในเวลากลางคืน" นี้ด้วย

Kīdisaṃ pana dvāraṃ saṃvaritabbaṃ, kīdisaṃ na saṃvaritabbaṃ? Rukkhapadaraveḷupadarakilañjapaṇṇādīnaṃ yena kenaci kavāṭaṃ katvā heṭṭhā udukkhale upari uttarapāsake ca pavesetvā kataṃ parivattakadvārameva saṃvaritabbaṃ. Aññaṃ gorūpānaṃ vajesu viya rukkhasūcikaṇṭakadvāraṃ, gāmathakanakaṃ cakkalakayuttadvāraṃ, phalakesu vā kiṭikāsu vā dve tīṇi cakkalakāni yojetvā kataṃ saṃsaraṇakiṭikadvāraṃ, āpaṇesu viya kataṃ ugghāṭanakiṭikadvāraṃ, dvīsu tīsu ṭhānesu veṇusalākā gopphetvā paṇṇakuṭīsu kataṃ salākahatthakadvāraṃ, dussasāṇidvāranti evarūpaṃ dvāraṃ na saṃvaritabbaṃ. Pattahatthassa kavāṭappaṇāmane pana [Pg.244] ekaṃ dussasāṇidvārameva anāpattikaraṃ, avasesāni paṇāmentassa āpatti. Divā paṭisallīyantassa pana parivattakadvārameva āpattikaraṃ, sesāni saṃvaritvā vā asaṃvaritvā vā nipannassa āpatti natthi. Saṃvaritvā pana nipajjitabbaṃ, etaṃ vattaṃ.

ประตูแบบไหนที่ควรปิด และประตูแบบไหนที่ไม่ควรปิด? ประตูที่ควรปิดคือประตูหมุนที่ทำจากไม้กระดาน ไม้ไผ่ เสื่อ หรือใบไม้ เป็นต้น โดยใช้สิ่งใดสิ่งหนึ่งทำเป็นบานประตู แล้วสอดเข้าที่เบ้าด้านล่างและห่วงด้านบน ประตูแบบอื่น ๆ เช่น ประตูไม้ซี่หรือประตูหนามที่ใช้ในคอกวัว, ประตูที่ใช้ล้อเลื่อนหนึ่งอันสำหรับปิดทางเข้าหมู่บ้าน, ประตูบานเลื่อนที่ทำจากแผ่นไม้หรือซี่ไม้ไผ่ที่ติดล้อเลื่อนสองหรือสามอัน, ประตูที่เปิดยกขึ้นเหมือนในร้านค้า, ประตูที่ทำจากซี่ไม้ไผ่สานกันในเรือนใบไม้, หรือประตูที่ทำจากผ้า ประตูเหล่านี้ไม่ควรปิด สำหรับพระภิกษุผู้ถือบาตร การผลักบานประตูผ้าเท่านั้นที่ไม่เป็นอาบัติ แต่ถ้าผลักบานประตูอื่น ๆ เป็นอาบัติ สำหรับพระภิกษุที่จำวัดในเวลากลางวัน ประตูหมุนเท่านั้นที่ทำให้เป็นอาบัติ ส่วนประตูอื่น ๆ ไม่ว่าปิดหรือไม่ปิดก็ไม่เป็นอาบัติ แต่ควรปิดแล้วจึงจำวัด นี่เป็นวัตรปฏิบัติ

Parivattakadvāraṃ pana kittakena saṃvutaṃ hoti? Sūcighaṭikādīsu dinnāsu saṃvutameva hoti. Apica kho sūcimattepi dinne vaṭṭati. Ghaṭikamattepi dinne vaṭṭati. Dvārabāhaṃ phusitvā pihitamattepi vaṭṭati. Īsakaṃ aphusitepi vaṭṭati. Sabbantimena vidhinā yāvatā sīsaṃ nappavisati tāvatā aphusitepi vaṭṭatīti. Sace bahūnaṃ vaḷañjanaṭṭhānaṃ hoti, bhikkhuṃ vā sāmaṇeraṃ vā ‘‘dvāraṃ, āvuso, jaggāhī’’ti vatvāpi nipajjituṃ vaṭṭati. Atha bhikkhū cīvarakammaṃ vā aññaṃ vā kiñci karontā nisinnā honti, ‘‘ete dvāraṃ jaggissantī’’ti ābhogaṃ katvāpi nipajjituṃ vaṭṭati. Kurundaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘upāsakampi āpucchitvā vā, ‘esa jaggissatī’ti ābhogaṃ katvā vā nipajjituṃ vaṭṭati. Kevalaṃ bhikkhuniṃ vā mātugāmaṃ vā āpucchituṃ na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Atha dvārassa udukkhalaṃ vā uttarapāsako vā bhinno vā hoti aṭṭhapito vā, saṃvarituṃ na sakkoti, navakammatthaṃ vā pana iṭṭhakapuñjo vā mattikādīnaṃ vā rāsi antodvāre kato hoti, aṭṭaṃ vā bandhanti, yathā saṃvarituṃ na sakkoti; evarūpe antarāye sati asaṃvaritvāpi nipajjituṃ vaṭṭati. Yadi pana kavāṭaṃ natthi, laddhakappameva. Upari sayantena nisseṇiṃ āropetvā nipajjitabbaṃ. Sace nisseṇimatthake thakanakaṃ hoti, thaketvāpi nipajjitabbaṃ. Gabbhe nipajjantena gabbhadvāraṃ vā pamukhadvāraṃ vā yaṃkiñci saṃvaritvā nipajjituṃ vaṭṭati. Sace ekakuṭṭake gehe dvīsu passesu dvārāni katvā vaḷañjanti, dvepi dvārāni jaggitabbāni.

ประตูหมุนควรปิดสนิทแค่ไหน? เมื่อใส่สลักหรือกลอนเป็นต้นแล้วก็ถือว่าปิดสนิทแล้ว แม้จะใส่เพียงสลักเล็ก ๆ หรือกลอนเล็ก ๆ ก็ใช้ได้ แม้จะปิดเพียงแค่บานประตูแตะกับวงกบก็ใช้ได้ แม้จะยังไม่แตะกันเล็กน้อยก็ใช้ได้ ด้วยวิธีสุดท้ายคือ แม้จะยังไม่แตะกันในระยะที่ศีรษะไม่สามารถลอดเข้าไปได้ก็ใช้ได้ หากเป็นสถานที่ที่พระภิกษุจำนวนมากใช้สอย ก็สามารถจำวัดได้โดยบอกพระภิกษุหรือสามเณรว่า “ท่านผู้มีอายุ โปรดช่วยดูแลประตูด้วย” หรือหากมีพระภิกษุนั่งทำจีวรหรือกิจอื่น ๆ อยู่ ก็สามารถจำวัดได้โดยใส่ใจว่า “พระภิกษุเหล่านี้จะดูแลประตูเอง” ในคัมภีร์กุรุนทีอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “สามารถจำวัดได้โดยบอกอุบาสก หรือใส่ใจว่าอุบาสกผู้นี้จะดูแลเอง แต่ไม่ควรบอกภิกษุณีหรือสตรีเพศ” หากเบ้าประตูหรือห่วงด้านบนของประตูชำรุดหรือยังไม่ได้ติดตั้ง ทำให้ไม่สามารถปิดประตูได้ หรือมีกองอิฐหรือกองดินเป็นต้นวางอยู่ภายในประตู หรือมีการตั้งนั่งร้านที่ทำให้ไม่สามารถปิดประตูได้ ในกรณีที่มีอุปสรรคเช่นนี้ ก็สามารถจำวัดได้โดยไม่ต้องปิดประตู หากไม่มีบานประตู ก็ถือว่าเป็นการจำวัดที่ได้รับอนุญาตแล้ว สำหรับพระภิกษุที่จำวัดบนชั้นบน ควรยกบันไดขึ้นแล้วจึงจำวัด หากมีที่ปิดอยู่บนยอดบันได ก็ควรปิดแล้วจึงจำวัด สำหรับพระภิกษุที่จำวัดในห้อง ก็สามารถปิดประตูห้องหรือประตูทางเข้า หรือประตูใด ๆ ก็ได้แล้วจึงจำวัด หากในอาคารที่มีผนังเดียวกัน มีประตูสองด้านที่ใช้สอยอยู่ ก็ควรดูแลประตูทั้งสองด้าน

Tibhūmakepi pāsāde dvāraṃ jaggitabbameva. Sace bhikkhācārā paṭikkamma lohapāsādasadisaṃ pāsādaṃ bahū bhikkhū divāvihāratthaṃ pavisanti, saṅghattherena dvārapālassa ‘‘dvāraṃ jaggāhī’’ti vatvā vā ‘‘dvārajagganaṃ etassa bhāro’’ti ābhogaṃ katvā vā pavisitvā nipajjitabbaṃ. Yāva saṅghanavakena evameva kattabbaṃ. Pure pavisantānaṃ ‘‘dvārajagganaṃ nāma pacchimānaṃ bhāro’’ti evaṃ ābhogaṃ kātumpi vaṭṭati. Anāpucchā vā ābhogaṃ vā akatvā antogabbhe vā asaṃvutadvāre bahi vā nipajjantānaṃ āpatti. Gabbhe vā bahi vā nipajjanakālepi ‘‘dvārajagganaṃ nāma mahādvāre dvārapālassa bhāro’’ti [Pg.245] ābhogaṃ katvā nipajjituṃ vaṭṭatiyeva. Lohapāsādādīsu ākāsatale nipajjantenāpi dvāraṃ saṃvaritabbameva.

แม้ในปราสาทสามชั้นก็ควรดูแลประตู หากพระภิกษุจำนวนมากกลับจากบิณฑบาตแล้วเข้าไปในปราสาทที่คล้ายกับโลหปราสาทเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน พระสังฆเถระควรบอกนายประตูว่า “จงดูแลประตูด้วย” หรือใส่ใจว่า “การดูแลประตูเป็นหน้าที่ของนายประตูผู้นี้” แล้วจึงเข้าไปจำวัด แม้พระภิกษุผู้มีพรรษาท้ายแถวก็ควรทำเช่นเดียวกัน สามารถใส่ใจได้ว่า “การดูแลประตูเป็นหน้าที่ของพระภิกษุที่มาทีหลัง” แล้วจึงเข้าไปจำวัด สำหรับพระภิกษุที่จำวัดในห้องด้านในหรือด้านนอก โดยไม่ได้บอกกล่าวหรือไม่ได้ใส่ใจถึงการดูแลประตูที่ยังไม่ได้ปิด เป็นอาบัติ แม้ในเวลาที่จำวัดในห้องหรือด้านนอก ก็สามารถใส่ใจว่า “การดูแลประตูเป็นหน้าที่ของนายประตูที่ประตูใหญ่” แล้วจึงจำวัดได้ สำหรับพระภิกษุที่จำวัดในที่โล่งแจ้งในโลหปราสาทเป็นต้น ก็ควรปิดประตู

Ayañhettha saṅkhepo – idaṃ divāpaṭisallīyanaṃ yena kenaci parikkhitte sadvārabandhe ṭhāne kathitaṃ. Tasmā abbhokāse vā rukkhamūle vā maṇḍape vā yattha katthaci sadvārabandhe nipajjantena dvāraṃ saṃvaritvāva nipajjitabbaṃ. Sace mahāpariveṇaṃ hoti, mahābodhiyaṅgaṇalohapāsādaṅgaṇasadisaṃ bahūnaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ, yattha dvāraṃ saṃvutampi saṃvutaṭṭhāne na tiṭṭhati, dvāraṃ alabhantā pākāraṃ āruhitvāpi vicaranti, tattha saṃvaraṇakiccaṃ natthi. Rattiṃ dvāraṃ vivaritvā nipanno aruṇe uggate uṭṭhahati, anāpatti. Sace pabujjhitvā puna supati, āpatti. Yo pana ‘‘aruṇe uggate vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinditvāva dvāraṃ asaṃvaritvā rattiṃ nipajjati, yathāparicchedameva ca na vuṭṭhāti, tassa āpattiyeva. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘evaṃ nipajjanto anādariyadukkaṭāpi na muccatī’’ti vuttaṃ.

นี่คือบทสรุปในเรื่องนี้ การจำวัดในเวลากลางวันนี้กล่าวไว้ในสถานที่ที่มีรั้วรอบขอบชิดและมีประตูพร้อมกลอน ดังนั้น พระภิกษุที่จำวัดในที่โล่งแจ้ง ใต้ต้นไม้ หรือในมณฑป หรือที่ใดก็ตามที่มีประตูพร้อมกลอน ก็ควรปิดประตูแล้วจึงจำวัด หากเป็นบริเวณวัดใหญ่ที่คล้ายกับลานพระมหาโพธิ์หรือลานโลหปราสาท ซึ่งเป็นสถานที่ที่คนจำนวนมากเข้าออก และประตูที่ปิดไว้ก็ไม่คงอยู่ในสภาพที่ปิดสนิท ผู้ที่หาประตูไม่พบก็ปีนกำแพงเข้าไปได้ ในที่เช่นนั้นไม่มีกิจที่ต้องปิดประตู พระภิกษุที่จำวัดโดยเปิดประตูในเวลากลางคืนแล้วตื่นขึ้นเมื่ออรุณขึ้น ไม่เป็นอาบัติ หากตื่นแล้วกลับไปนอนอีก เป็นอาบัติ ส่วนพระภิกษุที่กำหนดเวลาไว้ว่า “เมื่ออรุณขึ้น ฉันจะตื่น” แล้วจำวัดในเวลากลางคืนโดยไม่ปิดประตู และไม่ตื่นตามที่กำหนดไว้ ก็เป็นอาบัติ ในมหาปัจจรีอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “พระภิกษุที่จำวัดเช่นนี้ไม่พ้นจากอนาทริยทุกกฏ”

Yo pana bahudeva rattiṃ jaggitvā addhānaṃ vā gantvā divā kilantarūpo mañce nisinno pāde bhūmito amocetvāva niddāvasena nipajjati, tassa anāpatti. Sace okkantaniddo ajānantopi pāde mañcakaṃ āropeti, āpattiyeva. Nisīditvā apassāya supantassa anāpatti. Yopi ca ‘‘niddaṃ vinodessāmī’’ti caṅkamanto patitvā sahasāva vuṭṭhāti, tassāpi anāpatti. Yo pana patitvā tattheva sayati, na vuṭṭhāti, tassa āpatti.

ภิกษุใดเฝ้าประตูอยู่ตลอดหลายคืน หรือไปทางไกลแล้ว ในเวลากลางวันมีรูปกายเหน็ดเหนื่อย นั่งอยู่บนเตียง ไม่ปล่อยเท้าจากพื้นดินนั่นเองแล้วนอนด้วยอำนาจแห่งการหลับ ภิกษุนั้นไม่มีอาบัติ. ถ้าหากภิกษุนั้นมีอันหลับครอบงำแล้ว ไม่รู้ตัวก็ยกเท้าขึ้นสู่เตียงเล็ก อาบัติย่อมมีนั่นเอง. ภิกษุผู้นั่งพิงเสาเป็นต้นแล้วหลับ ไม่มีอาบัติ. ภิกษุใดอีกคิดว่า 'จักบรรเทาความง่วง' ดังนี้ ขณะจงกรมล้มลงแล้วพลันลุกขึ้น ภิกษุนั้นก็ไม่มีอาบัติ. แต่ว่า ภิกษุใดล้มลงแล้วนอนอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเอง ไม่ลุกขึ้น ภิกษุนั้นมีอาบัติ.

Ko muccati, ko na muccatīti? Mahāpaccariyaṃ tāva ‘‘ekabhaṅgena nipannakoyeva muccati. Pāde pana bhūmito mocetvā nipanno yakkhagahitakopi visaññībhūtopi na muccatī’’ti vuttaṃ. Kurundaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘bandhitvā nipajjāpitova muccatī’’ti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yo caṅkamanto muccitvā patito tattheva supati, tassāpi avisayattā āpatti na dissati. Ācariyā pana evaṃ na kathayanti. Tasmā āpattiyevāti mahāpadumattherena vuttaṃ. Dve pana janā āpattito muccantiyeva, yo ca yakkhagahitako, yo ca bandhitvā nipajjāpito’’ti.

ใครพ้นจากอาบัติ ใครไม่พ้น ดังนี้ เป็นคำถาม. ก่อนอื่น ในมหาปัจจรี ได้กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุผู้นอนตะแคงข้างเดียวเท่านั้น ย่อมพ้นจากอาบัติ. แต่ว่า ภิกษุผู้นอนปล่อยเท้าจากพื้นดินแล้ว แม้ภิกษุผู้ถูกยักษ์จับ แม้ภิกษุผู้มีสัญญาขาดไปแล้ว ย่อมไม่พ้น' ดังนี้. แต่ว่า ในกุรุนทีอรรถกถา ได้กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุผู้ถูกผูกมัดแล้วให้นอนเท่านั้น ย่อมพ้น' ดังนี้. แต่ว่า ในมหาอรรถกถา ได้กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุใดขณะจงกรมเป็นลมล้มลงแล้วหลับอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเอง อาบัติย่อมไม่ปรากฏเพราะความเป็นผู้ไม่อยู่ในวิสัยของภิกษุนั้น. แต่อาจารย์ทั้งหลายย่อมไม่กล่าวว่าไม่มีอาบัติ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น อาบัติย่อมมีนั่นเอง' ดังนี้ โดยพระมหาปทุมเถระ. แต่ว่า ชนสองพวกนี้ย่อมพ้นจากอาบัติแน่นอน คือ ภิกษุผู้ถูกยักษ์จับ และภิกษุผู้ถูกผูกมัดแล้วให้นอน ดังนี้ เป็นคำตอบ.

78. Bhārukacchakavatthumhi [Pg.246] anāpatti supinantenāti yasmā supinante avisayattā evaṃ hoti, tasmā upālitthero bhagavatā avinicchitapubbampi imaṃ vatthuṃ nayaggāhena vinicchini. Bhagavāpi ca sutvā ‘‘sukathitaṃ, bhikkhave, upālinā; apade padaṃ karonto viya, ākāse padaṃ dassento viya upāli imaṃ pañhaṃ kathesī’’ti vatvā theraṃ etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.219, 228). Ito parāni supabbādīni vatthūni uttānatthāneva.

๗๘. ในเรื่องภารุกัจฉกะ ไม่มีอาบัติด้วยความฝัน ดังนี้ เพราะเหตุใด การฝันว่าเสพเมถุนดังนี้ ย่อมมีเพราะความเป็นผู้ไม่อยู่ในวิสัย หรือเพราะไม่สามารถสำรวมได้ในความฝัน เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระได้วินิจฉัยเรื่องนี้ ซึ่งพระผู้มีพระภาคยังไม่เคยทรงวินิจฉัยมาก่อน ด้วยการถือเอาหลักการ หรือด้วยการถือเอาหลักการจากเรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงวินิจฉัยแล้ว. และพระผู้มีพระภาคก็ทรงสดับการวินิจฉัยแล้ว ตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอุบาลีกล่าวดีแล้ว เหมือนผู้กระทำรอยเท้าในที่ที่ไม่มีรอยเท้า เหมือนผู้แสดงรอยเท้าในอากาศ พระอุบาลีได้กล่าวตอบปัญหานี้แล้ว' ดังนี้ แล้วทรงตั้งพระเถระไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้ทรงวินัย พระอุบาลีเป็นเลิศ' ดังนี้ (อ. นิ. 1.219, 228). เรื่องอื่น ๆ มีสุปัพพะเป็นต้นจากเรื่องภารุกัจฉกะนี้ มีเนื้อความตื้นนั่นเอง.

80. Bhikkhunīsampayojanādīsu te licchavikumārakā khiḍḍāpasutā attano anācārena evaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya ca licchavīnaṃ vināso eva udapādi.

๘๐. ในเรื่องภิกษุณีสัมปโยชนะเป็นต้น เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นเป็นผู้ขวนขวายในการเล่น ได้กระทำดังนี้ด้วยความไม่เคารพของตน. และความพินาศนั่นเองได้เกิดขึ้นแก่เจ้าลิจฉวีทั้งหลายเริ่มตั้งแต่นั้นมา.

82. Vuḍḍhapabbajitavatthumhi dassanaṃ agamāsīti anukampāya ‘‘taṃ dakkhissāmī’’ti gehaṃ agamāsi. Athassa sā attano ca dārakānañca nānappakārehi anāthabhāvaṃ saṃvaṇṇesi. Anapekkhañca naṃ ñatvā kupitā ‘‘ehi vibbhamāhī’’ti balakkārena aggahesi. So attānaṃ mocetuṃ paṭikkamanto jarādubbalatāya uttāno paripati. Tato sā attano manaṃ akāsi. So pana bhikkhu anāgāmī samucchinnakāmarāgo tasmā na sādiyīti.

๘๒. ในเรื่องวุฑฒบรรพชิต ได้ไปเพื่อเห็น ดังนี้ คือ ด้วยความอนุเคราะห์ คิดว่า 'จักดูภรรยาเก่าคนนั้น' ดังนี้ จึงได้ไปสู่เรือน. ในลำดับนั้น ภรรยาเก่าคนนั้นได้พรรณนาความเป็นผู้ไม่มีที่พึ่งของตนเองและของเด็กทั้งหลายด้วยประการต่าง ๆ. และรู้ว่าภิกษุนั้นไม่แยแสแล้ว เป็นผู้โกรธ กล่าวว่า 'มาเถิด จงสึกเสีย' ดังนี้ แล้วได้จับไว้ด้วยการใช้กำลัง หรือด้วยการบังคับ. ภิกษุนั้นขณะถอยหลังไปเพื่อจะให้ตนเองพ้น ได้ล้มหงายลงเพราะความเป็นผู้ไม่มีกำลังด้วยชรา. เพราะการล้มลงนั้น ภรรยาเก่าคนนั้นได้กระทำตามความพอใจของตน. แต่ว่า ภิกษุนั้นเป็นพระอนาคามี เป็นผู้มีกามราคะตัดขาดแล้วโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุนั้น ย่อมไม่ยินดี ดังนี้ พึงทราบ.

83. Migapotakavatthu uttānatthamevāti.

๘๓. เรื่องมิคโปตกะมีเนื้อความตื้นนั่นเอง ดังนี้ เป็นอันจบ.

Vinītavatthu niṭṭhitaṃ.

วินีตวัตถุจบแล้ว.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อว่า สมันตปาสาทิกา

Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ปฐมปาราชิกวัณณนาจบแล้ว.

Tatridaṃ samantapāsādikāya samantapāsādikattasmiṃ –

ในคำว่า สมันตปาสาทิกา วินยสังวัณณนา นั้น คำนี้ที่จักกล่าวต่อไป ย่อมมีในความเป็นเครื่องยังจิตให้เลื่อมใสโดยรอบของอรรถกถาสมันตปาสาทิกา คือ

Ācariyaparamparato, nidānavatthuppabhedadīpanato;

Parasamayavivajjanato, sakasamayavisuddhito ceva.

เพราะสืบต่อมาจากอาจารย์ เพราะแสดงความต่างแห่งเรื่องอันเป็นนิทานและอาจริยวาท เพราะเว้นลัทธิของผู้อื่น และเพราะความบริสุทธิ์แห่งลัทธิของตน.

Byañjanaparisodhanato, padatthato pāḷiyojanakkamato;

Sikkhāpadanicchayato, vibhaṅganayabhedadassanato.

เพราะชำระพยัญชนะให้บริสุทธิ์ เพราะอรรถแห่งบท เพราะลำดับแห่งการโยชนาพระบาลี เพราะการวินิจฉัยสิกขาบท และเพราะแสดงความต่างแห่งนัยการจำแนกเหมือนการจำแนกในวิภังค์.

Sampassataṃ [Pg.247] na dissati, kiñci apāsādikaṃ yato ettha;

Viññūnamayaṃ tasmā, samantapāsādikātveva.

เพราะเหตุใด สิ่งใดสิ่งหนึ่งอันไม่ยังจิตให้เลื่อมใส ย่อมไม่ปรากฏในอรรถกถานี้แก่บัณฑิตทั้งหลายผู้เห็นโดยชอบด้วยจักษุคือปัญญา เพราะเหตุนั้น อรรถกถาอธิบายนี้จึงชื่อว่า สมันตปาสาทิกา นั่นเอง.

Saṃvaṇṇanā pavattā, vinayassa vineyyadamanakusalena;

Vuttassa lokanāthena, lokamanukampamānenāti.

อรรถกถาอธิบายนี้ได้เป็นไปแล้วแห่งพระวินัยปิฎกอันประเสริฐ ที่พระโลกนาถผู้ฉลาดในการฝึกฝนเวไนยสัตว์ ผู้ทรงอนุเคราะห์โลก ตรัสแล้ว ดังนี้ เป็นคำคาถาที่กล่าวมาแล้ว.

Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ปฐมปาราชิกวัณณนาจบแล้ว.

2. Dutiyapārājikaṃ

๒. ปาราชิกที่ 2

Dutiyaṃ adutiyena, yaṃ jinena pakāsitaṃ;

Pārājikaṃ tassa dāni, patto saṃvaṇṇanākkamo.

บัดนี้ เมื่ออธิบายปฐมปาราชิกจบแล้ว ลำดับแห่งอรรถกถาอธิบายแห่งปาราชิกที่สอง ซึ่งพระชินเจ้าผู้ไม่มีที่สองได้ทรงประกาศแล้ว ได้มาถึงแล้ว.

Yasmā tasmā suviññeyyaṃ, yaṃ pubbe ca pakāsitaṃ;

Taṃ sabbaṃ vajjayitvāna, hoti saṃvaṇṇanā ayaṃ.

เพราะความเป็นผู้มาถึงแห่งลำดับอธิบายปาราชิกที่สองนั้น อรรถกถาอธิบายนี้ย่อมมี โดยเว้นบทที่ผู้ศึกษาทั้งหลายพึงรู้ได้โดยง่าย และบทที่ได้ประกาศไว้แล้วในกาลก่อนทั้งหมดนั้น.

Dhaniyavatthuvaṇṇanā

ธนิยวัตถุวัณณนา

84. Tena samayena buddho bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbateti tattha rājagaheti evaṃnāmake nagare, tañhi mandhātu-mahāgovindādīhi pariggahitattā ‘‘rājagaha’’nti vuccati. Aññepettha pakāre vaṇṇayanti. Kiṃ tehi! Nāmametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti. Sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasantavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsanaṭṭhānamāha – gijjhakūṭe pabbateti. So ca gijjhā tassa kūṭesu vasiṃsu, gijjhasadisāni vā tassa kūṭāni; tasmā gijjhakūṭoti vuccatīti veditabbo.

๘๔. ในคำว่า 'เตน สมเยน (ปะ) คิชฌกูเฏ ปัพพเต' ดังนี้ ในคำว่า 'ราชคหะ' นั้น คือ ในเมืองชื่อราชคฤห์ดังนี้. จริงอยู่ เมืองนั้นย่อมถูกกล่าวว่า 'ราชคฤห์' เพราะความเป็นที่ถูกยึดครองเป็นราชธานีอันพระเจ้ามันธาตุจักรพรรดิ, มหาโควินทพราหมณ์เป็นต้น. อาจารย์อื่น ๆ ย่อมพรรณนาประการอื่น ๆ นอกจากที่กล่าวมาแล้วในบทว่า 'ราชคหะ' นี้. ประโยชน์อะไรด้วยประการเหล่านั้น! ชื่อว่า 'ราชคฤห์' นี้เป็นชื่อของเมืองนั้น. แต่ว่า เมืองนี้ชื่อราชคฤห์นั้น ย่อมเป็นราชธานีในสมัยพุทธกาลด้วย และในสมัยพระเจ้าจักรพรรดิด้วย. ในสมัยอื่นย่อมว่างเปล่าจากมนุษย์ เป็นที่อันยักษ์ทั้งหลายยึดครอง เป็นป่าที่รื่นรมย์ในฤดูวสันต์ของยักษ์ทั้งหลายเหล่านั้น. พระสังคีติกาจารย์ได้กล่าวที่ประทับโดยแสดงหมู่บ้านที่เที่ยวบิณฑบาตดังนี้ว่า 'คิชฌกูฏบรรพต' ดังนี้. และภูเขานั้น แร้งทั้งหลายได้อาศัยอยู่ที่ยอดทั้งหลายของภูเขานั้น หรือยอดทั้งหลายของภูเขานั้นคล้ายแร้ง เพราะเหตุนั้น ย่อมถูกกล่าวว่า 'คิชฌกูฏ' ดังนี้ พึงทราบ.

Sambahulāti vinayapariyāyena tayo janā sambahulāti vuccanti, tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena tayo tayo eva, tato paṭṭhāya sambahulā. Idha pana te suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā. Sandiṭṭhāti nātivissāsikā na daḷhamittā; tattha tattha saṅgamma diṭṭhattā hi te sandiṭṭhāti vuccanti. Sambhattāti ativissāsikā daḷhamittā; te [Pg.248] hi suṭṭhu bhattā bhajamānā ekasambhogaparibhogāti katvā ‘‘sambhattā’’ti vuccanti. Isigilipasseti isigili nāma pabbato, tassa passe. Pubbe kira pañcasatamattā paccekabuddhā kāsikosalādīsu janapadesu piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ tasmiṃ pabbate sannipatitvā samāpattiyā vītināmenti. Manussā te pavisanteva passanti na nikkhamante. Tato āhaṃsu – ‘‘ayaṃ pabbato ime isayo gilatī’’ti. Tadupādāya tassa ‘‘isigili’’tveva samaññā udapādi, tassa passe pabbatapāde.

คำว่า "สัมพหุลา" ตามนัยแห่งพระวินัย ภิกษุ ๓ รูป เรียกว่า "สัมพหุลา" (หลายรูป) ยิ่งกว่านั้น (ตั้งแต่ ๔ รูปขึ้นไป) เรียกว่า "สงฆ์" ตามนัยแห่งพระสูตร ภิกษุ ๓ รูป ก็คือ ๓ รูปเท่านั้น ตั้งแต่ ๓ รูปนั้นเป็นต้นไป (คือตั้งแต่ ๔ รูปขึ้นไป) เรียกว่า "สัมพหุลา" แต่ในอธิการนี้ พึงทราบว่าภิกษุเหล่านั้นเรียกว่า "สัมพหุลา" ตามนัยแห่งพระสูตร คำว่า "สันทิฏฐา" หมายถึง ภิกษุที่ไม่สนิทสนมกันมาก ไม่ใช่เพื่อนสนิท เพราะภิกษุเหล่านั้นเรียกว่า "สันทิฏฐา" เนื่องจากเป็นผู้ที่เคยพบเห็นกันในที่นั้นๆ คำว่า "สัมภัตตา" หมายถึง ภิกษุที่สนิทสนมกันมาก เป็นเพื่อนสนิท เพราะภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า "สัมภัตตา" เนื่องจากเป็นผู้คบหากันอย่างดี มีการบริโภคปัจจัยและธรรมร่วมกัน คำว่า "อิสิคิลิปัสเส" หมายถึง ที่ข้างภูเขาชื่ออิสิคิลิ มีภูเขาชื่ออิสิคิลิอยู่ ที่ข้างภูเขานั้น ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระปัจเจกพุทธเจ้าประมาณ ๕๐๐ องค์ เที่ยวบิณฑบาตในชนบททั้งหลาย มีแคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น แล้วประชุมกันที่ภูเขานั้นในเวลาหลังภัต ย่อมยังเวลาให้ล่วงไปด้วยสมาบัติ มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นแต่ตอนเข้าไปเท่านั้น ไม่เห็นตอนออกมา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวกันว่า "ภูเขานี้กลืนกินฤๅษีเหล่านี้" อาศัยคำนั้น ชื่อว่า "อิสิคิลิ" นั่นเองจึงปรากฏแก่ภูเขานั้น ที่ข้างภูเขานั้น คือที่เชิงเขา

Tiṇakuṭiyo karitvāti tiṇacchadanā sadvārabandhā kuṭiyo katvā. Vassaṃ upagacchantena hi nālakapaṭipadaṃ paṭipannenāpi pañcannaṃ chadanānaṃ aññatarena channeyeva sadvārabandhe senāsane upagantabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabbaṃ. Yo upagaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 204). Tasmā vassakāle sace senāsanaṃ labhati, iccetaṃ kusalaṃ; no ce labhati, hatthakammaṃ pariyesitvāpi kātabbaṃ. Hatthakammaṃ alabhantena sāmampi kātabbaṃ. Na tveva asenāsanikena vassaṃ upagantabbaṃ. Ayamanudhammatā. Tasmā te bhikkhū tiṇakuṭiyo karitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni paricchinditvā katikavattāni ca khandhakavattāni ca adhiṭṭhāya tīsu sikkhāsu sikkhamānā vassaṃ upagacchiṃsu.

คำว่า "ติณกุฏิโย กริตวา" หมายถึง สร้างกุฏิที่มีหลังคาหญ้าและมีประตูพร้อม ด้วยว่า ภิกษุผู้จะเข้าจำพรรษา แม้ผู้ปฏิบัติในนาลกปฏิปทา ก็พึงเข้าจำพรรษาในเสนาสนะที่มีหลังคาด้วยเครื่องมุงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องมุง ๕ อย่าง และมีประตูพร้อม สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงเข้าจำพรรษาในที่ไม่มีเสนาสนะ รูปใดเข้าจำพรรษา ต้องอาบัติทุกกฏ" เพราะฉะนั้น ในฤดูฝน ถ้าได้เสนาสนะ นั่นเป็นการดี หากไม่ได้ แม้ขวนขวายการงาน (เพื่อสร้างเสนาสนะ) ก็พึงทำ เมื่อไม่ได้รับความช่วยเหลือในการงาน ภิกษุพึงทำเอง แต่ไม่พึงเป็นผู้ไม่มีเสนาสนะแล้วเข้าจำพรรษาเลย นี้เป็นความเหมาะสมแก่ธรรม เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงสร้างกุฏิหญ้า กำหนดที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันเป็นต้น สมาทานกติกาวัตรและขันธกวัตร ศึกษาอยู่ในสิกขา ๓ แล้วเข้าจำพรรษา

Āyasmāpi dhaniyoti na kevalaṃ te therāva imassa sikkhāpadassa ādikammiko āyasmā dhaniyopi. Kumbhakāraputtoti kumbhakārassa putto; tassa hi nāmaṃ dhaniyo, pitā kumbhakāro, tena vuttaṃ – ‘‘dhaniyo kumbhakāraputto’’ti. Vassaṃ upagacchīti tehi therehi saddhiṃ ekaṭṭhāneyeva tiṇakuṭikaṃ karitvā vassaṃ upagacchi. Vassaṃvutthāti purimikāya upagatā mahāpavāraṇāya pavāritā pāṭipadadivasato paṭṭhāya ‘‘vutthavassā’’ti vuccanti. Evaṃ vassaṃvutthā hutvā.

คำว่า "อายสฺมาปิ ธนิโย" หมายถึง ไม่ใช่เพียงพระเถระเหล่านั้นเท่านั้นที่เข้าจำพรรษา แม้ท่านพระธนิยะผู้เป็นต้นบัญญัติสิกขาบทนี้ก็เข้าจำพรรษาด้วย คำว่า "กุมภการปุตโต" หมายถึง บุตรของช่างหม้อ ด้วยว่า ท่านมีชื่อว่าธนิยะ บิดาเป็นช่างหม้อ เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า "ธนิยะ กุมภการปุตโต" คำว่า "วสฺสํ อุปคจฺฉิ" หมายถึง ท่านสร้างกุฏิหญ้าเข้าจำพรรษาในที่เดียวกันกับพระเถระเหล่านั้นนั่นเอง คำว่า "วสฺสํวุตฺถา" หมายถึง ภิกษุผู้เข้าจำพรรษาในปุริมพรรษา ปวารณาแล้วด้วยมหาปวารณา ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำเป็นต้นไป เรียกว่า "วุฏฐพรรษา" (ผู้จำพรรษาแล้ว) เป็นผู้จำพรรษาแล้วอย่างนี้

Tiṇakuṭiyo bhinditvāti na daṇḍamuggarādīhi cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā, vattasīsena pana tiṇañca dāruvalli-ādīni ca oropetvāti attho. Yena hi vihārapaccante kuṭi katā hoti, tena sace āvāsikā bhikkhū honti, te āpucchitabbā. ‘‘Sace imaṃ kuṭiṃ paṭijaggitvā koci vasituṃ ussahati, tassa dethā’’ti vatvā pakkamitabbaṃ. Yena araññe vā katā hoti[Pg.249], paṭijagganakaṃ vā na labhati, tena ‘‘aññesampi paribhogaṃ bhavissatī’’ti paṭisāmetvā gantabbaṃ. Te pana bhikkhū araññe kuṭiyo katvā paṭijagganakaṃ alabhantā tiṇañca kaṭṭhañca paṭisāmetvā saṅgopetvāti attho. Yathā ca ṭhapitaṃ taṃ upacikāhi na khajjati, anovassakañca hoti, tathā ṭhapetvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ āgantvā vasitukāmānaṃ sabrahmacārīnaṃ upakārāya bhavissatī’’ti gamiyavattaṃ pūretvā.

คำว่า "ติณกุฏิโย ภินทิตวา" ไม่ได้หมายถึงการทุบทำลายให้เป็นผุยผงด้วยท่อนไม้และกระบองเป็นต้น แต่หมายความว่า รื้อหญ้าและไม้เถาวัลย์เป็นต้นลงตามลำดับแห่งวัตร ด้วยว่า ภิกษุรูปใดสร้างกุฏิไว้ที่ท้ายวิหาร หากมีภิกษุเจ้าอาวาสอยู่ ภิกษุนั้นพึงบอกลาภิกษุเหล่านั้นว่า "หากใครสามารถดูแลกุฏินี้และอยู่ได้ ก็จงมอบให้แก่ภิกษุนั้นเถิด" กล่าวอย่างนี้แล้วจึงค่อยจากไป ภิกษุรูปใดสร้างกุฏิไว้ในป่า หรือไม่พบผู้ที่จะมาดูแล ภิกษุนั้นพึงเก็บงำไว้ด้วยคิดว่า "จักเป็นของใช้สอยแม้แก่ภิกษุรูปอื่นๆ" แล้วจึงจากไป ส่วนภิกษุเหล่านั้น เมื่อสร้างกุฏิในป่าแล้วไม่พบผู้ดูแล จึงเก็บหญ้าและไม้ไว้ให้ดี คือให้ปลอดภัย หมายความว่า เก็บรักษาไว้โดยประการที่ปลวกไม่กัดกินและฝนไม่สาดเปียก โดยคิดว่า "สถานที่นี้จักเป็นประโยชน์แก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายที่ปรารถนาจะมาอยู่" ดังนี้ แล้วบำเพ็ญคามิกวัตร (วัตรของผู้จะไป)

Janapadacārikaṃ pakkamiṃsūti attano attano cittānukūlaṃ janapadaṃ agamaṃsu. Āyasmā pana dhaniyo kumbhakāraputto tattheva vassaṃ vasītiādi uttānatthameva. Yāvatatiyakanti yāvatatiyavāraṃ. Anavayoti anuavayo, sandhivasena ukāralopo. Anu anu avayo, yaṃ yaṃ kumbhakārehi kattabbaṃ nāma atthi, sabbattha anūno paripuṇṇasippoti attho. Saketi attano santake. Ācariyaketi ācariyakamme. Kumbhakārakammeti kumbhakārānaṃ kamme; kumbhakārehi kattabbakammeti attho. Etena sakaṃ ācariyakaṃ sarūpato dassitaṃ hoti. Pariyodātasippoti parisuddhasippo. Anavayattepi sati aññehi asadisasippoti vuttaṃ hoti.

คำว่า "ชนปทจาริกํ ปกฺกมิํสู" หมายถึง ได้ไปยังชนบทตามความพอใจของตนๆ ส่วนประโยคว่า "ท่านพระธนิยะกุมภการบุตรได้จำพรรษาอยู่ที่นั่นเอง" เป็นต้น มีเนื้อความง่ายอยู่แล้ว คำว่า "ยาวตติยกํ" หมายถึง จนถึงวาระที่ ๓ คำว่า "อนวโย" พึงตัดบทเป็น "อนุ + อวโย" มีการลบสระอุด้วยอำนาจสนธิ หมายความว่า ไม่มีความบกพร่องในศิลปะ คือเป็นผู้มีศิลปะบริสุทธิ์บริบูรณ์ในกิจการงานทุกอย่างที่ช่างหม้อพึงทำ คำว่า "สเก" หมายถึง ในของที่เป็นของตน คำว่า "อาจริยเก" หมายถึง ในงานของอาจารย์ คำว่า "กุมภการกมฺเม" หมายถึง ในงานของพวกช่างหม้อ คือในงานที่ช่างหม้อพึงทำ ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงงานของอาจารย์ของตนโดยสรูป คำว่า "ปริโยทาตสิปฺโป" หมายถึง มีศิลปะบริสุทธิ์ ที่ว่า "อนวโย" นั้น หมายความว่า เป็นผู้มีศิลปะหาผู้เสมอเหมือนมิได้ในบรรดาช่างหม้ออื่นๆ

Sabbamattikāmayanti piṭṭhasaṅghāṭakakavāṭasūcighaṭikavātapānakavāṭamattaṃ ṭhapetvā avasesaṃ bhittichadaniṭṭhakathambhādibhedaṃ sabbaṃ gehasambhāraṃ mattikāmayameva katvāti attho. Tiṇañca kaṭṭhañca gomayañca saṅkaḍḍhitvā taṃ kuṭikaṃ pacīti taṃ sabbamattikāmayaṃ katvā pāṇikāya ghaṃsitvā sukkhāpetvā telatambamattikāya parimajjitvā anto ca bahi ca tiṇādīhi pūretvā yathā pakkā supakkā hoti, evaṃ paci. Evaṃ pakkā ca pana sā ahosi kuṭikā. Abhirūpāti surūpā. Pāsādikāti pasādajanikā. Lohitikāti lohitavaṇṇā. Kiṅkaṇikasaddoti kiṅkaṇikajālassa saddo. Yathā kira nānāratanehi katassa kiṅkaṇikajālassa saddo hoti, evaṃ tassā kuṭikāya vātapānantarikādīhi paviṭṭhena vātena samāhatāya saddo ahosi. Etenassā anto ca bahi ca supakkabhāvo dassito hoti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kiṅkaṇikā’’ti kaṃsabhājanaṃ, tasmā yathā abhihatassa kaṃsabhājanassa saddo, evamassā vātappahatāya saddo ahosī’’ti vuttaṃ.

คำว่า สัพพมัตติกามยันติ มีอรรถว่า เว้นไว้แต่เพียงบานประตู บานหน้าต่าง สลัก กลอน และบานหน้าต่างช่องลม ส่วนที่เหลือทั้งหมด คือผนัง หลังคา อิฐ เสา เป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนประกอบของกุฏิทั้งหมด ทำด้วยดินเหนียวเท่านั้น คำว่า ติณัญจะ กัฏฐัญจะ โคมยัญจะ สังกฑฺฒิตฺวา ตัง กุฏิกัง ปจีติ คือ ทำกุฏินั้นทั้งหมดด้วยดินเหนียว ขัดด้วยมือ (หรือเกรียงอันมีรูปคล้ายมือ) ทำให้แห้ง ขัดด้วยดินเหนียวสีแดงผสมน้ำมัน แล้วใส่หญ้าเป็นต้นไว้ทั้งข้างในและข้างนอก เผาจนสุกดีแล้วอย่างนั้น กุฏินั้นที่เผาแล้วอย่างนั้น ก็เป็นกุฏิที่สุกดีแล้ว คำว่า อภิรูปา คือ มีรูปงาม คำว่า ปาสาทิกา คือ ทำให้เกิดความเลื่อมใส คำว่า โลหิติกา คือ มีสีแดง คำว่า กิงกณิกสัทโท คือ เสียงของพวงกระดิ่ง เสียงของกุฏินั้นที่ถูกลมพัดกระทบที่ช่องลมและช่องว่างต่างๆ ก็มีเสียงเหมือนเสียงของพวงกระดิ่งที่ทำด้วยรัตนะต่างๆ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่ากุฏินั้นสุกดีแล้วทั้งข้างในและข้างนอก แต่ในมหาอรรถกถา กล่าวว่า 'กิงกณิกา' คือ ภาชนะทองเหลือง ดังนั้น เสียงของกุฏินั้นที่ถูกลมพัดกระทบ จึงเหมือนเสียงของภาชนะทองเหลืองที่ถูกตี ดังนี้

85. Kiṃ [Pg.250] etaṃ, bhikkhaveti ettha jānantova bhagavā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchi. Bhagavato etamatthaṃ ārocesunti sabbamattikāmayāya kuṭikāya karaṇabhāvaṃ ādito paṭṭhāya bhagavato ārocesuṃ. Kathañhi nāma so, bhikkhave…pe… kuṭikaṃ karissatīti idaṃ atītatthe anāgatavacanaṃ; akāsīti vuttaṃ hoti. Tassa lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ. Na hi nāma, bhikkhave, tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā anukampā avihesā bhavissatīti ettha anuddayāti anurakkhaṇā; etena mettāpubbabhāgaṃ dasseti. Anukampāti paradukkhena cittakampanā. Avihesāti avihiṃsanā; etehi karuṇāpubbabhāgaṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘bhikkhave, tassa moghapurisassa pathavīkhaṇanacikkhallamaddanaaggidānesu bahū khuddānukhuddake pāṇe byābādhentassa vināsentassa tesu pāṇesu mettākaruṇānaṃ pubbabhāgamattāpi anuddayā anukampā avihesā na hi nāma bhavissati appamattakāpi nāma na bhavissatī’’ti. Mā pacchimā janatā pāṇesu pātabyataṃ āpajjīti pacchimo janasamūho pāṇesu pātabyabhāvaṃ mā āpajji. ‘‘Buddhakālepi bhikkhūhi evaṃ kataṃ, īdisesu ṭhānesu pāṇātipātaṃ karontānaṃ natthi doso’’ti maññitvā imassa diṭṭhānugatiṃ āpajjamānā pacchimā janatā mā pāṇesu pātabye ghaṃsitabbe evaṃ maññīti vuttaṃ hoti.

๘๕. ในคำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นอะไร' พระผู้มีพระภาคทรงทราบอยู่แล้วนั่นแหละ ทรงสอบถามเพื่อทรงยกเรื่องขึ้นมา ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค คือได้กราบทูลเรื่องการสร้างกุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวทั้งหมด ตั้งแต่ต้นแด่พระผู้มีพระภาค คำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนหนอภิกษุนั้น...จักทำกุฏิ' นี้เป็นคำอนาคตกาลในอดีตกาล คือกล่าวว่า 'ได้ทำแล้ว' ลักษณะของคำนั้น พึงค้นหาจากคัมภีร์ไวยากรณ์ ในคำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนหนอความเอ็นดู ความอนุเคราะห์ ความไม่เบียดเบียนในสัตว์ทั้งหลาย จักไม่มีแก่โมฆบุรุษนั้น' นี้ คำว่า 'อนุททยา' คือ การตามรักษา ด้วยคำนี้ ทรงแสดงเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้น คำว่า 'อนุกัมปา' คือ ความหวั่นไหวแห่งจิตเพราะความทุกข์ของผู้อื่น คำว่า 'อวิเหสา' คือ การไม่เบียดเบียน ด้วยคำเหล่านี้ ทรงแสดงกรุณาที่เป็นส่วนเบื้องต้น ความว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเอ็นดู ความอนุเคราะห์ ความไม่เบียดเบียน แม้เพียงส่วนเบื้องต้นแห่งเมตตาและกรุณาในสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้น ย่อมไม่มีแก่โมฆบุรุษนั้น ผู้เบียดเบียน ผู้ทำลายสัตว์เล็กสัตว์น้อยจำนวนมาก ในการขุดดิน การเหยียบย่ำโคลน และการก่อไฟ' คำว่า 'ขอหมู่ชนในภายหลังอย่าถึงความเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งหลายเลย' คือ ขอหมู่ชนในภายหลังอย่าถึงความเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งหลายเลย ความว่า 'ขอหมู่ชนในภายหลัง ผู้ถึงการทำตามทิฏฐิของภิกษุนี้ โดยสำคัญว่า 'แม้ในสมัยพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายก็ทำอย่างนี้ โทษย่อมไม่มีแก่ผู้ทำปาณาติบาตในที่เช่นนี้' อย่าสำคัญอย่างนี้ว่า 'สัตว์ทั้งหลายพึงถูกทำลาย พึงถูกขัดสี' เลย

Evaṃ dhaniyaṃ garahitvā na ca, bhikkhave, sabbamattikāmayā kuṭikā kātabbāti āyatiṃ tādisāya kuṭikāya karaṇaṃ paṭikkhipi; paṭikkhipitvā ca ‘‘yo kareyya āpatti dukkaṭassā’’ti sabbamattikāmayakuṭikākaraṇe āpattiṃ ṭhapesi. Tasmā yopi pathavīkhaṇanādinā pāṇesu pātabyataṃ anāpajjanto tādisaṃ kuṭikaṃ karoti, sopi dukkaṭaṃ āpajjati. Pathavīkhaṇanādīhi pana pāṇesu pātabyataṃ āpajjanto yaṃ yaṃ vatthuṃ vītikkamati, tattha tattha vuttameva āpattiṃ āpajjati. Dhaniyattherassa ādikammikattā anāpatti. Sesānaṃ sikkhāpadaṃ atikkamitvā karontānampi kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭameva. Dabbasambhāramissakā pana yathā vā tathā vā missā hotu, vaṭṭati. Suddhamattikāmayāva na vaṭṭati. Sāpi iṭṭhakāhi giñjakāvasathasaṅkhepena katā vaṭṭati. Evaṃ bhanteti kho…pe… taṃ kuṭiṃ bhindiṃsūti bhagavato vacanaṃ sampaṭicchitvā kaṭṭhehi ca pāsāṇehi ca taṃ kuṭikaṃ vikirantā bhindiṃsu.

พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนพระธนิยะอย่างนี้แล้ว ทรงห้ามการสร้างกุฏิเช่นนั้นในภายหลังว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวทั้งหมดไม่พึงทำ' และเมื่อทรงห้ามแล้ว ก็ทรงบัญญัติอาบัติทุกกฏในการสร้างกุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวทั้งหมดว่า 'ผู้ใดพึงทำ พึงปรับอาบัติทุกกฏ' เพราะฉะนั้น ภิกษุใดแม้ไม่ถึงความเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งหลายด้วยการขุดดินเป็นต้น แล้วสร้างกุฏิเช่นนั้น ภิกษุนั้นก็ต้องอาบัติทุกกฏ แต่ภิกษุใดถึงความเป็นผู้ทำลายสัตว์ทั้งหลายด้วยการขุดดินเป็นต้น ล่วงละเมิดวัตถุใดๆ ก็ต้องอาบัติที่กล่าวไว้แล้วในวัตถุนั้นๆ พระเถระธนิยะเป็นอาทิกัมมิกะ จึงไม่มีอาบัติ ส่วนภิกษุที่เหลือ แม้ผู้ทำโดยล่วงละเมิดสิกขาบท หรือผู้ได้กุฏิที่ผู้อื่นทำแล้วและอยู่ในกุฏินั้น ก็ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น แต่กุฏิที่ผสมด้วยวัสดุต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการผสมอย่างไร ก็ย่อมควร เฉพาะกุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวล้วนๆ เท่านั้นที่ไม่ควร แม้กุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวล้วนๆ นั้น หากทำเป็นรูปอาคารอิฐ ก็ย่อมควร ในคำว่า 'ขอรับ พระพุทธเจ้าข้า' เป็นต้น... 'ได้ทำลายกุฏินั้น' คือ ภิกษุทั้งหลายรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทำลายกุฏินั้น โดยการรื้อกระจายด้วยไม้และหิน

Atha [Pg.251] kho āyasmā dhaniyotiādimhi ayaṃ saṅkhepattho – dhaniyo ekapasse divāvihāraṃ nisinno tena saddena āgantvā te bhikkhū ‘‘kissa me tumhe, āvuso, kuṭiṃ bhindathā’’ti pucchitvā ‘‘bhagavā bhedāpetī’’ti sutvā subbacatāya sampaṭicchi.

ในคำว่า 'ครั้งนั้นแล ท่านพระธนิยะ' เป็นต้น นี้เป็นอรรถโดยย่อ คือ พระธนิยะนั่งพักกลางวันอยู่ข้างหนึ่ง ได้มาเพราะเสียงนั้น แล้วถามภิกษุเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลาย ท่านทำลายกุฏิของผมทำไม' เมื่อได้ยินว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงให้ทำลาย' ก็รับคำด้วยความเป็นผู้ว่าง่าย

Kasmā pana bhagavā iminā atimahantena ussāhena attano vasanatthaṃ kataṃ kuṭikaṃ bhedāpesi, nanu etassettha vayakammampi atthīti? Kiñcāpi atthi, atha kho naṃ bhagavā akappiyāti bhindāpesi, titthiyadhajoti bhindāpesi. Ayamettha vinicchayo. Aṭṭhakathāyaṃ pana aññānipi kāraṇāni vuttāni – sattānuddayāya, pattacīvaraguttatthāya, senāsanabāhullapaasedhanāyātiādīni. Tasmā idānipi yo bhikkhu bahussuto vinayaññū aññaṃ bhikkhuṃ akappiyaṃ parikkhāraṃ gahetvā vicarantaṃ disvā taṃ chindāpeyya vā bhindāpeyya vā anupavajjo, so neva codetabbo na sāretabbo; na taṃ labbhā vattuṃ ‘‘mama parikkhāro tayā nāsito, taṃ me dehī’’ti.

แต่เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงทรงให้ทำลายกุฏิที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่ของตน (พระธนิยะ) ด้วยความพยายามอันยิ่งใหญ่นี้เล่า ก็ค่าใช้จ่ายของท่านธนิยะในเรื่องนี้ก็มีอยู่มิใช่หรือ? แม้ว่าจะมีอยู่ แต่พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้ทำลายกุฏินั้น เพราะไม่ควร และทรงให้ทำลายเพราะเป็นธงของเดียรถีย์ นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องนี้ แต่ในอรรถกถา ได้กล่าวเหตุผลอื่นๆ อีก เช่น เพื่ออนุเคราะห์สัตว์ เพื่อรักษาบาตรและจีวร เพื่อห้ามความมากเกินไปของเสนาสนะ เป็นต้น เพราะฉะนั้น แม้ในปัจจุบันนี้ ภิกษุใดเป็นพหูสูต รู้พระวินัย เห็นภิกษุอื่นถือบริขารที่ไม่ควรเที่ยวไป แล้วให้ตัดหรือให้ทำลายบริขารนั้น ภิกษุนั้นย่อมไม่มีโทษที่พึงติเตียน ไม่พึงถูกว่ากล่าว ไม่พึงถูกเตือน และไม่พึงกล่าวแก่ภิกษุนั้นว่า 'บริขารของฉัน ท่านทำลายแล้ว ขอท่านจงให้บริขารนั้นแก่ฉัน' หรือ 'จงให้ค่าบริขารนั้นแก่ฉัน'

Pāḷimuttakavinicchayo

วินิจฉัยที่นอกเหนือจากพระบาลี

Tatrāyaṃ pāḷimuttako kappiyākappiyaparikkhāravinicchayo – keci tālapaṇṇacchattaṃ anto vā bahi vā pañcavaṇṇena suttena sibbantā vaṇṇamaṭṭhaṃ karonti, taṃ na vaṭṭati. Ekavaṇṇena pana nīlena vā pītakena vā yena kenaci suttena anto vā bahi vā sibbituṃ chattadaṇḍaggāhakaṃ salākapañjaraṃ vā vinandhituṃ vaṭṭati. Tañca kho thirakaraṇatthaṃ, na vaṇṇamaṭṭhatthāya. Chattapaṇṇakesu makaradantakaṃ vā aḍḍhacandakaṃ vā chindituṃ na vaṭṭati. Chattadaṇḍe gehathambhesu viya ghaṭako vā vāḷarūpakaṃ vā na vaṭṭati. Sacepi sabbattha āraggena lekhā dinnā hoti, sāpi na vaṭṭati. Ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā dhāretabbaṃ. Lekhāpi ghaṃsitvā vā apanetabbā, suttakena vā daṇḍo veṭhetabbo. Daṇḍabunde pana ahicchattakasaṇṭhānaṃ vaṭṭati. Vātappahārena acalanatthaṃ chattamaṇḍalikaṃ rajjukehi gāhetvā daṇḍe bandhanti, tasmiṃ bandhanaṭṭhāne valayamiva ukkiritvā lekhaṃ ṭhapenti, sā vaṭṭati.

ในวินิจฉัยเรื่องบริขารที่ควรและไม่ควรซึ่งนอกเหนือจากพระบาลีนี้ ภิกษุบางรูปเย็บร่มใบตาลทั้งข้างในหรือข้างนอกด้วยด้าย ๕ สี ทำให้มีสีสันสวยงาม การทำเช่นนั้นไม่ควร แต่การเย็บด้วยด้ายสีเดียว เช่น สีคราม หรือสีเหลือง หรือด้ายสีใดสีหนึ่ง ทั้งข้างในหรือข้างนอก หรือการผูกโครงซี่ร่มที่ยึดกับด้ามร่มนั้นควร การผูกนั้นก็เพื่อทำให้มั่นคงแข็งแรง ไม่ใช่เพื่อความสวยงามของสีสัน ไม่ควรตัดใบตาลที่ทำร่มให้เป็นรูปปากมกร (ฟันปลา) หรือรูปพระจันทร์ครึ่งซีก ที่ด้ามร่มไม่ควรทำเป็นรูปหม้อน้ำหรือรูปสัตว์ร้ายเหมือนที่เสาเรือน แม้หากมีการขีดเส้นด้วยเหล็กแหลมไปทั่วด้ามร่ม เส้นนั้นก็ไม่ควร รูปหม้อน้ำและรูปสัตว์ร้ายนั้นต้องทำลายเสียก่อนจึงจะทรง (ใช้) ได้ แม้เส้นที่ขีดก็ต้องขูดออกหรือลบออก หรือใช้ด้ายพันด้ามร่มไว้ แต่ที่โคนด้ามร่ม รูปดอกเห็ดนั้นควร เพื่อป้องกันไม่ให้ร่มไหวด้วยแรงลม จึงใช้เชือกเล็กๆ ยึดวงกลมภายในร่มแล้วผูกไว้ที่ด้ามร่ม ณ ที่ผูกนั้น หากขูดให้เป็นรอยเหมือนกำไลแล้วทำเครื่องหมายไว้ เครื่องหมายนั้นควร

Cīvaramaṇḍanatthāya nānāsuttakehi satapadīsadisaṃ sibbantā āgantukapaṭṭaṃ ṭhapenti, aññampi yaṃkiñci sūcikammavikāraṃ karonti, paṭṭamukhe vā pariyante [Pg.252] vā veṇiṃ vā saṅkhalikaṃ vā, evamādi sabbaṃ na vaṭṭati, pakatisūcikammameva vaṭṭati. Gaṇṭhikapaṭṭakañca pāsakapaṭṭañca aṭṭhakoṇampi soḷasakoṇampi karonti, tattha agghiyagayamuggarādīni dassenti, kakkaṭakkhīni ukkiranti, sabbaṃ na vaṭṭati, catukoṇameva vaṭṭati. Koṇasuttapiḷakā ca cīvare ratte duviññeyyarūpā vaṭṭanti. Kañjikapiṭṭhakhaliādīsu cīvaraṃ pakkhipituṃ na vaṭṭati. Cīvarakammakāle pana hatthamalasūcimalādīnaṃ dhovanatthaṃ kiliṭṭhakāle ca dhovanatthaṃ vaṭṭati. Gandhaṃ vā lākhaṃ vā telaṃ vā rajane pakkhipituṃ na vaṭṭati.

ภิกษุทั้งหลายเย็บจีวรด้วยด้ายหลายสีให้เป็นลายเหมือนตะขาบเพื่อประดับจีวร แล้วติดแผ่นผ้าเสริม (อากันตุกะ) หรือทำลวดลายเย็บปักถักร้อยที่แปลกประหลาดอย่างอื่น เช่น ทำเป็นลายเปียหรือลายโซ่ที่ปากผ้าหรือที่ชายผ้า เป็นต้น ทั้งหมดนี้ไม่ควร การเย็บแบบปกติเท่านั้นที่ควร ภิกษุทั้งหลายทำแผ่นผ้าสำหรับติดลูกดุมและแผ่นผ้าสำหรับติดห่วงให้เป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๑๖ เหลี่ยมบ้าง ในแผ่นผ้านั้นแสดงรูปสถูป รูปขอ รูปกระบอง เป็นต้น หรือแกะสลักเป็นลายตาปู ทั้งหมดนี้ไม่ควร ควรทำเป็นแผ่นผ้า ๔ เหลี่ยมเท่านั้น ส่วนปมด้ายที่มุม (รังดุมและรังห่วง) เมื่อย้อมจีวรแล้วหากมองเห็นไม่ชัดเจนก็ควร ไม่ควรใส่จีวรลงในน้ำข้าว น้ำแป้ง หรือแป้งเปียก เป็นต้น แต่ในเวลาทำจีวร ควรซักเพื่อล้างสิ่งสกปรกจากมือและเข็ม เป็นต้น และควรซักในเวลาที่จีวรสกปรก ไม่ควรใส่เครื่องหอม ครั่ง หรือน้ำมันลงในน้ำย้อม

Cīvaraṃ rajitvā saṅkhena vā maṇinā vā yena kenaci na ghaṭṭetabbaṃ. Bhūmiyaṃ jāṇukāni nihantvā hatthehi gahetvā doṇiyampi na ghaṃsitabbaṃ. Doṇiyaṃ vā phalake vā ṭhapetvā ante gāhāpetvā hatthehi paharituṃ pana vaṭṭati; tampi muṭṭhinā na kātabbaṃ. Porāṇakattherā pana doṇiyampi na ṭhapesuṃ. Eko gahetvā tiṭṭhati; aparo hatthe katvā hatthena paharati. Cīvarassa kaṇṇasuttakaṃ na vaṭṭati, rajitakāle chinditabbaṃ. Yaṃ pana ‘‘anujānāmi, bhikkhave, kaṇṇasuttaka’’nti (mahāva. 344) evaṃ anuññātaṃ, taṃ anuvāte pāsakaṃ katvā bandhitabbaṃ rajanakāle lagganatthāya. Gaṇṭhikepi sobhākaraṇatthaṃ lekhā vā piḷakā vā na vaṭṭati, nāsetvā paribhuñjitabbaṃ.

เมื่อย้อมจีวรแล้ว ไม่ควรขัดด้วยสังข์ หรือมณี หรือวัตถุใดๆ ไม่ควรคุกเข่าลงบนพื้นแล้วจับจีวรขยี้หรือทุบในรางย้อม แต่การวางจีวรไว้ในรางย้อมหรือบนแผ่นกระดานแล้วให้คนอื่นช่วยจับปลายไว้ แล้วใช้มือตบ (ทุบ) นั้นควร แม้การตบนั้นก็ไม่ควรทำด้วยกำปั้น ส่วนพระเถระในโบราณกาลไม่วางจีวรแม้ในรางย้อม รูปหนึ่งถือจีวรไว้ อีกรูปหนึ่งวางจีวรบนมือแล้วใช้มืออีกข้างหนึ่งตบ ด้ายริมจีวร (กัณณสุตตกะ) ไม่ควร เมื่อย้อมเสร็จแล้วควรตัดออก ส่วนด้ายริมจีวรที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตด้ายริมจีวร" นั้น ควรทำเป็นห่วงที่ผ้าทาบ (อนุวาต) แล้วผูกไว้เพื่อประโยชน์ในการแขวนในเวลาที่ย้อม แม้ที่ลูกดุมก็ไม่ควรมีรอยขีดหรือปุ่มเพื่อความสวยงาม ต้องทำลายเสียก่อนจึงจะใช้ได้

Patte vā thālake vā āraggena lekhaṃ karonti, anto vā bahi vā na vaṭṭati. Pattaṃ bhamaṃ āropetvā majjitvā pacanti – ‘‘maṇivaṇṇaṃ karissāmā’’ti, na vaṭṭati; telavaṇṇo pana vaṭṭati. Pattamaṇḍale bhittikammaṃ na vaṭṭati, makaradantakaṃ pana vaṭṭati.

การขีดเส้นด้วยเหล็กแหลมที่บาตรหรือถาด ทั้งข้างในหรือข้างนอก ไม่ควร ภิกษุทั้งหลายนำบาตรขึ้นเครื่องกลึงแล้วขัดและเผาด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำให้มีสีเหมือนมณี" ดังนี้ การทำเช่นนั้นไม่ควร แต่บาตรที่มีสีเหมือนน้ำมันใส (สีคล้ำ) นั้นควร ลวดลายที่เชิงบาตรไม่ควร แต่รูปปากมกร (ฟันปลา) นั้นควร

Dhamakaraṇachattakassa upari vā heṭṭhā vā dhamakaraṇakucchiyaṃ vā lekhā na vaṭṭati, chattamukhavaṭṭiyaṃ panassa lekhā vaṭṭati.

รอยขีดเขียนที่ส่วนบน ส่วนล่าง หรือที่ท้องของเครื่องกรองน้ำ (ธมกรก) ไม่ควร แต่รอยขีดเขียนที่ขอบปากของเครื่องกรองน้ำนั้นควร

Kāyabandhanassa sobhanatthaṃ tahiṃ tahiṃ diguṇaṃ suttaṃ koṭṭenti, kakkaṭacchīni uṭṭhapenti, na vaṭṭati. Ubhosu pana antesu dasāmukhassa thirabhāvāya diguṇaṃ koṭṭetuṃ vaṭṭati. Dasāmukhe pana ghaṭakaṃ vā makaramukhaṃ vā deḍḍubhasīsaṃ vā yaṃkiñci vikārarūpaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Tattha tattha acchīni dassetvā mālākammalatākammādīni vā katvā koṭṭitakāyabandhanampi na vaṭṭati. Ujukameva pana macchakaṇṭakaṃ vā khajjuripattakaṃ vā maṭṭhapaṭṭikaṃ vā katvā koṭṭituṃ vaṭṭati. Kāyabandhanassa dasā ekā vaṭṭati, dve tīṇi cattāripi vaṭṭanti; tato [Pg.253] paraṃ na vaṭṭanti. Rajjukakāyabandhanaṃ ekameva vaṭṭati. Pāmaṅgasaṇṭhānaṃ pana ekampi na vaṭṭati. Dasā pana pāmaṅgasaṇṭhānāpi vaṭṭati. Bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjukanti na vattabbaṃ, taṃ vaṭṭati.

การเย็บด้ายสองชั้นในที่นั้นๆ หรือทำลายตาปูเพื่อให้ประคดเอวสวยงาม ไม่ควร แต่การเย็บด้ายสองชั้นที่ปลายทั้งสองข้างเพื่อให้ชายประคดเอวมั่นคงแข็งแรงนั้นควร ไม่ควรทำรูปแปลกๆ ที่ชายประคดเอว เช่น รูปหม้อน้ำ รูปปากมกร รูปหัวงูน้ำ หรือรูปที่ทำขึ้นอย่างประณีตอย่างใดอย่างหนึ่ง ประคดเอวที่เย็บโดยแสดงลายตาปู หรือทำลายดอกไม้ ลายเถาวัลย์ เป็นต้น ในที่นั้นๆ แม้จะเป็นประคดเอวที่เย็บแล้วก็ไม่ควร แต่การเย็บให้เป็นลายก้างปลา ลายใบอินทผลัม หรือลายแผ่นเรียบตรงๆ นั้นควร ชายประคดเอวเส้นเดียวก็ควร สองเส้น สามเส้น หรือสี่เส้นก็ควร เกินกว่านั้นไม่ควร ประคดเอวที่เป็นเชือกเส้นเดียวเท่านั้นที่ควร ส่วนประคดเอวที่มีลักษณะเหมือนเครื่องประดับ (ปามังคะ) แม้เส้นเดียวก็ไม่ควร แต่ชายประคดเอวที่มีลักษณะเหมือนเครื่องประดับนั้นควร ประคดเอวที่ทำโดยนำเชือกหลายเส้นมารวมกันแล้วพันด้วยเชือกเส้นเดียวให้รอบโดยไม่มีช่องว่าง ไม่ควรเรียกว่าประคดเอวหลายเส้น ประคดเอวนั้นควร

Kāyabandhanavidhe aṭṭhamaṅgalādikaṃ yaṃkiñci vikārarūpaṃ na vaṭṭati, paricchedalekhāmattaṃ vaṭṭati. Vidhakassa ubhosu antesu thirakaraṇatthāya ghaṭakaṃ karonti, ayampi vaṭṭati.

รูปแปลกๆ เช่น รูปมงคล ๘ ประการ เป็นต้น ที่ลูกดุมประคดเอวไม่ควร มีเพียงรอยขีดแบ่งส่วนเท่านั้นที่ควร ภิกษุทั้งหลายทำรูปหม้อน้ำที่ปลายทั้งสองข้างของลูกดุมประคดเอวเพื่อความมั่นคงแข็งแรง แม้รูปหม้อน้ำนี้ก็ควร

Añjaniyaṃ itthipurisacatuppadasakuṇarūpaṃ vā mālākamma-latākammamakaradantaka-gomuttakaaḍḍhacandakādibhedaṃ vā vikārarūpaṃ na vaṭṭati. Ghaṃsitvā vā chinditvā vā yathā vā na paññāyati, tathā suttena veṭhetvā vaḷañjetabbā. Ujukameva pana caturaṃsā vā aṭṭhaṃsā vā soḷasaṃsā vā añjanī vaṭṭati. Heṭṭhato pissā dve vā tisso vā vaṭṭalekhāyo vaṭṭanti. Gīvāyampissā pidhānakabandhanatthaṃ ekā vaṭṭalekhā vaṭṭati.

รูปแปลกๆ ที่กระบอกใส่ยาตา เช่น รูปหญิง รูปชาย รูปสัตว์สี่เท้า รูปนก หรือรูปต่างๆ มีลายดอกไม้ ลายเถาวัลย์ ลายปากมกร ลายเยี่ยววัว ลายพระจันทร์ครึ่งซีก เป็นต้น ไม่ควร ต้องขูดออกหรือตัดออก หรือพันด้วยด้ายจนมองไม่เห็นรอยเดิมแล้วจึงควรใช้ กระบอกใส่ยาตาที่ตรงๆ เป็น ๔ เหลี่ยม ๘ เหลี่ยม หรือ ๑๖ เหลี่ยมนั้นควร แม้ที่ส่วนล่างของกระบอกใส่ยาตานั้น รอยขีดวงกลม ๒ หรือ ๓ รอยก็ควร ที่คอของกระบอกใส่ยาตานั้น รอยขีดวงกลมรอยหนึ่งเพื่อประโยชน์ในการผูกฝาปิดก็ควร

Añjanisalākāyapi vaṇṇamaṭṭhakammaṃ na vaṭṭati. Añjanitthavikāyampi yaṃkiñci nānāvaṇṇena suttena vaṇṇamaṭṭhakammaṃ na vaṭṭati. Eseva nayo kuñcikākosakepi. Kuñcikāya vaṇṇamaṭṭhakammaṃ na vaṭṭati, tathā sipāṭikāyaṃ. Ekavaṇṇasuttena panettha yena kenaci sibbituṃ vaṭṭati.

การทำรูปทรงให้เรียบเนียนสวยงามแม้ในไม้ป้ายตาไม่ควร. แม้ในถุงใส่ไม้ป้ายตา การทำรูปทรงให้เรียบเนียนสวยงามด้วยด้ายหลากสีอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ควร. นัยนี้แม้ในซองกุญแจ. การทำรูปทรงให้เรียบเนียนสวยงามในลูกกุญแจไม่ควร, ในถุงใส่ของ (เช่น มีดพร้า) ก็เช่นเดียวกัน. แต่ในบรรดาถุงเหล่านี้ การเย็บถุงอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยด้ายสีเดียวควร.

Ārakaṇṭakepi vaṭṭamaṇikaṃ vā aññaṃ vā vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭati. Gīvāyaṃ pana paricchedalekhā vaṭṭati. Pipphalikepi maṇikaṃ vā piḷakaṃ vā yaṃkiñci uṭṭhapetuṃ na vaṭṭati. Daṇḍake pana paricchedalekhā vaṭṭati. Nakhacchedanaṃ valitakaṃyeva karonti, tasmā taṃ vaṭṭati. Uttarāraṇiyaṃ vā adharāraṇiyaṃ vā araṇidhanuke vā uparipellanadaṇḍake vā mālākammādikaṃ yaṃkiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭati, pellanadaṇḍakassa pana vemajjhe maṇḍalaṃ hoti, tattha paricchedalekhāmattaṃ vaṭṭati. Sūcisaṇḍāsaṃ karonti, yena sūciṃ ḍaṃsāpetvā ghaṃsanti, tattha makaramukhādikaṃ yaṃkiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭati, sūciḍaṃsanatthaṃ pana mukhamattaṃ hoti, taṃ vaṭṭati.

แม้ในมีดปลายแหลมสำหรับตกแต่งคัมภีร์ การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามเป็นรูปกลมเหมือนลูกปัดหรือรูปอื่นไม่ควร. แต่รอยขีดแบ่งที่คอควร. แม้ในมีดเล็กสำหรับตัดสิ่งของ การทำให้เกิดรูปทรงอย่างใดอย่างหนึ่งจะเป็นรูปกลมเหมือนลูกปัดหรือรูปปุ่มไม่ควร. แต่รอยขีดแบ่งที่ด้ามไม้ป้ายตาควร. เขาย่อมทำมีดตัดเล็บให้มีรอยหยักเท่านั้น เพราะฉะนั้นมีดที่มีรอยหยักนั้นควร. การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามอย่างใดอย่างหนึ่งมีลวดลายดอกไม้เป็นต้น ในไม้สีไฟอันบนก็ดี ในไม้สีไฟอันล่างก็ดี ในคันธนูสีไฟก็ดี ในไม้กดอันบนก็ดี ไม่ควร. แต่ที่ตรงกลางของไม้กดมีวงกลมอยู่ เพียงรอยขีดแบ่งในวงกลมนั้นควร. เขาย่อมทำคีมหนีบเข็ม ซึ่งใช้หนีบเข็มแล้วขัดถู การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามอย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปปากมกรเป็นต้นในคีมหนีบเข็มนั้นไม่ควร. แต่เพียงส่วนปากเพื่อประโยชน์แก่การหนีบเข็มมีอยู่ ส่วนปากนั้นควร.

Dantakaṭṭhacchedanavāsiyampi yaṃkiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭati, ujukameva kappiyalohena ubhosu vā passesu caturaṃsaṃ vā aṭṭhaṃsaṃ vā bandhituṃ vaṭṭati. Kattaradaṇḍepi yaṃkiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭati, heṭṭhā ekā vā dve vā vaṭṭalekhā upari ahicchattakamakuḷamattañca vaṭṭati.

แม้ในมีดเล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ควร, แต่การใช้โลหะที่ควรผูกให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมหรือรูปแปดเหลี่ยมที่ด้านข้างทั้งสองหรือที่ด้านข้างเดียวให้ตรงเท่านั้นควร. แม้ในไม้เท้า การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ควร, แต่รอยขีดกลมหนึ่งหรือสองรอยที่ข้างล่าง และเพียงรูปดอกเห็ดตูมที่ข้างบนควร.

Telabhājanesu [Pg.254] visāṇe vā nāḷiyaṃ vā alābuke vā āmaṇḍasārake vā ṭhapetvā itthirūpaṃ purisarūpañca avasesaṃ sabbampi vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭati.

ในบรรดาภาชนะใส่น้ำมัน คือในเขาสัตว์ก็ดี ในกระบอกไม้ก็ดี ในน้ำเต้าก็ดี ในภาชนะที่ทำจากผงผลมะขวิดก็ดี เว้นรูปผู้หญิงและรูปผู้ชายเสียแล้ว การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามที่เหลือทั้งหมดควร.

Mañcapīṭhe bhisibimbohane bhūmattharaṇe pādapuñchane caṅkamanabhisiyā sammuñjaniyaṃ kacavarachaḍḍanake rajanadoṇikāya pānīyauḷuṅke pānīyaghaṭe pādakathalikāya phalakapīṭhake valayādhārake daṇḍādhārakepattapidhāne tālavaṇṭe vījaneti – etesu sabbaṃ mālākammādivaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭati. Senāsane pana dvārakavāṭavātapānakavāṭādīsu sabbaratanamayampi vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭati.

ในเตียงและตั่ง, เบาะและหมอน, เครื่องลาดพื้น, ผ้าเช็ดเท้า, เบาะสำหรับปูทางจงกรม, ไม้กวาด, ตะกร้าทิ้งขยะ, รางใส่น้ำย้อม, กระบวยน้ำดื่ม, หม้อน้ำดื่ม, กระเบื้องขัดเท้า, ตั่งไม้กระดาน, เชิงรองบาตรแบบวงกลม, เชิงรองบาตรแบบมีขา, ฝาบาตร, พัดใบตาล, พัดสี่เหลี่ยม ดังนี้ ในสิ่งของเหล่านี้ทั้งหมด การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามมีลวดลายดอกไม้เป็นต้นควร. แต่ในเสนาสนะ ที่บานประตู บานหน้าต่างเป็นต้น การทำรูปทรงที่เรียบเนียนสวยงามแม้ที่ทำด้วยรัตนะทั้งปวงก็ควร.

Senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthi, aññatra viruddhasenāsanā. Viruddhasenāsanaṃ nāma aññesaṃ sīmāya rājavallabhehi katasenāsanaṃ vuccati, tasmā ye tādisaṃ senāsanaṃ karonti, te vattabbā – ‘‘mā amhākaṃ sīmāya senāsanaṃ karothā’’ti. Anādiyitvā karontiyeva, punapi vattabbā – ‘‘mā evaṃ akattha, mā amhākaṃ uposathapavāraṇānaṃ antarāyamakattha, mā sāmaggiṃ bhindittha, tumhākaṃ senāsanaṃ katampi kataṭṭhāne na ṭhassatī’’ti. Sace balakkārena karontiyeva, yadā tesaṃ lajjiparisā ussannā hoti, sakkā ca hoti laddhuṃ dhammiko vinicchayo, tadā tesaṃ pesetabbaṃ – ‘‘tumhākaṃ āvāsaṃ harathā’’ti. Sace yāva tatiyaṃ pesite haranti, sādhu; no ce haranti, ṭhapetvā bodhiñca cetiyañca avasesasenāsanāni bhinditabbāni, no ca kho aparibhogaṃ karontehi, paṭipāṭiyā pana chadana-gopānasī-iṭṭhakādīni apanetvā tesaṃ pesetabbaṃ – ‘‘tumhākaṃ dabbasambhāre harathā’’ti. Sace haranti, sādhu; no ce haranti, atha tesu dabbasambhāresu himavassavātātapādīhi pūtibhūtesu vā corehi vā haṭesu agginā vā daḍḍhesu sīmasāmikā bhikkhū anupavajjā, na labbhā codetuṃ ‘‘tumhehi amhākaṃ dabbasambhārā nāsitā’’ti vā ‘‘tumhākaṃ gīvā’’ti vā. Yaṃ pana sīmasāmikehi bhikkhūhi kataṃ, taṃ sukatameva hotīti.

ในเสนาสนะ ไม่มีสิ่งใดที่ควรห้าม เว้นแต่เสนาสนะที่เป็นปฏิปักษ์. เสนาสนะที่พวกภิกษุอลัชชีผู้เป็นที่โปรดปรานของพระราชาสร้างขึ้นในสีมาของภิกษุอื่น ชื่อว่าเสนาสนะที่เป็นปฏิปักษ์. เพราะฉะนั้น ภิกษุเหล่าใดสร้างเสนาสนะเช่นนั้น ควรกล่าวแก่ภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายอย่าสร้างเสนาสนะในสีมาของพวกเราเลย". หากพวกเขายังคงสร้างโดยไม่เอื้อเฟื้อถ้อยคำ ควรกล่าวอีกว่า "ท่านทั้งหลายอย่าได้ทำอย่างนี้เลย อย่าได้ทำอันตรายแก่อุโบสถและปวารณาของพวกเรา อย่าได้ทำลายความสามัคคีของสงฆ์เลย เสนาสนะของพวกท่านแม้สร้างเสร็จแล้ว ก็จะไม่ตั้งอยู่ในที่ที่สร้างนั้น". หากพวกเขายังคงสร้างด้วยการใช้อำนาจข่มเหง เมื่อใดลัชชีบริษัทของภิกษุเหล่านั้นมีจำนวนมาก และสามารถจะได้รับการวินิจฉัยที่ชอบด้วยธรรม เมื่อนั้นควรส่งข่าวไปหาภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายจงรื้อถอนอาวาสของพวกท่านไปเสีย". หากส่งข่าวไปจนถึงสามครั้งแล้วพวกเขารื้อถอนไป ก็เป็นการดี. หากไม่รื้อถอนไป เว้นแต่ต้นโพธิ์และเจดีย์แล้ว เสนาสนะที่เหลือควรทำลายเสีย แต่เมื่อจะทำลาย ไม่ควรทำลายให้ถึงกับใช้สอยไม่ได้ แต่ควรขนย้ายหลังคา กลอน และอิฐเป็นต้นออกไปตามลำดับ แล้วส่งข่าวไปหาภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายจงนำเครื่องอุปกรณ์มีไม้เป็นต้นของพวกท่านไปเสีย". หากพวกเขานำไป ก็เป็นการดี. หากไม่นำไป ต่อมาเมื่อเครื่องอุปกรณ์เหล่านั้นผุพังไปเพราะหิมะ ฝน ลม และแดดเป็นต้นก็ดี ถูกโจรลักไปก็ดี หรือถูกไฟไหม้ก็ดี ภิกษุผู้เป็นเจ้าของสีมาไม่มีโทษที่ควรติเตียน ไม่ควรจะถูกฟ้องร้องว่า "พวกท่านทำลายเครื่องอุปกรณ์ของพวกเรา" หรือ "พวกท่านต้องชดใช้ค่าเสียหาย". ส่วนการทำลายใดที่ภิกษุผู้เป็นเจ้าของสีมาได้ทำแล้ว การทำลายนั้นเป็นอันทำดีแล้วเท่านั้น. นี้คือการวินิจฉัยของใช้ที่ควรและไม่ควรที่นอกเหนือจากพระบาลี.

Pāḷimuttakavinicchayo niṭṭhito.

การวินิจฉัยที่นอกเหนือจากพระบาลี จบแล้ว.

86. Evaṃ bhinnāya pana kuṭikāya dhaniyassa parivitakkañca puna kuṭikaraṇatthāya ussāhañca dassetuṃ ‘‘atha kho āyasmato’’tiādi vuttaṃ. Tattha [Pg.255] dārugahe gaṇakoti rañño dārubhaṇḍāgāre dārugopako. Devagahadārūnīti devena gahitadārūni. Rājapaṭiggahitabhūtāni dārūnīti attho. Nagarapaṭisaṅkhārikānīti nagarassa paṭisaṅkhārūpakaraṇāni. Āpadatthāya nikkhittānīti aggidāhena vā purāṇabhāvena vā paṭirājūparundhanādinā vā gopuraṭṭālakarājantepurahatthisālādīnaṃ vipatti āpadāti vuccati. Tadatthaṃ nikkhittānīti vuttaṃ hoti. Khaṇḍākhaṇḍikaṃ chedāpetvāti attano kuṭiyā pamāṇaṃ sallakkhetvā kiñci agge kiñci majjhe kiñci mūle khaṇḍākhaṇḍaṃ karonto chedāpesi.

๘๖. พระสังคีติกาจารย์กล่าวคำว่า "อถ โข อายสฺมโต" เป็นต้น เพื่อแสดงความดำริของพระธนิยะเมื่อกุฏิถูกทำลายแล้วอย่างนี้ และความอุตสาหะเพื่อจะสร้างกุฏิอีกครั้ง. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ทารุคเห คณโก" หมายถึง ผู้ดูแลไม้ในโรงเก็บไม้ของพระราชา. คำว่า "เทวคหทารูนี" หมายถึง ไม้ที่พระราชาทรงยึดถือไว้ คือไม้ที่พระราชาทรงครอบครองแล้ว. คำว่า "นครปฏิสังขาริกานิ" หมายถึง เครื่องอุปกรณ์สำหรับซ่อมแซมเมือง. คำว่า "อาปทตฺถาย นิกฺขิตฺตานิ" มีอธิบายว่า ความพินาศของซุ้มประตู หอคอย พระราชวังชั้นใน และโรงช้างเป็นต้น เพราะไฟไหม้ก็ดี เพราะความเก่าแก่ก็ดี หรือเพราะการปิดล้อมของพระราชาที่เป็นศัตรูเป็นต้น เรียกว่า "อาปทา" (เหตุฉุกเฉิน). เป็นอันกล่าวว่า ไม้ที่เก็บไว้เพื่อประโยชน์แก่เหตุฉุกเฉินนั้น (คือเพื่อซ่อมแซมเมื่อเกิดความพินาศ). คำว่า "ขณฺฑากฺขณฺฑิกํ เฉทาเปตฺวา" หมายถึง กำหนดขนาดกุฏิของตนแล้ว ให้ตัดไม้บางส่วนที่ปลาย บางส่วนที่กลาง บางส่วนที่โคน โดยทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นใหญ่.

87. Vassakāroti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ. Magadhamahāmattoti magadharaṭṭhe mahāmatto, mahatiyā issariyamattāya samannāgato, magadharañño vā mahāmatto; mahāamaccoti vuttaṃ hoti. Anusaññāyamānoti tattha tattha gantvā paccavekkhamāno. Bhaṇeti issarānaṃ nīcaṭṭhānikapurisālapanaṃ. Bandhaṃ āṇāpesīti brāhmaṇo pakatiyāpi tasmiṃ issāpakatova. So rañño ‘‘āṇāpehī’’ti vacanaṃ sutvā yasmā ‘‘pakkosāpehī’’ti rañño na vuttaṃ, tasmā ‘‘naṃ hatthesu ca pādesu ca bandhaṃ katvā āṇāpessāmī’’ti bandhaṃ āṇāpesi. Addasa kho āyasmā dhaniyoti kathaṃ addasa? So kira attanā lesena dārūnaṃ haṭabhāvaṃ ñatvā ‘‘nissaṃsayaṃ esa dārūnaṃ kāraṇā rājakulato vadhaṃ vā bandhaṃ vā pāpuṇissati, tadā naṃ ahameva mocessāmī’’ti niccakālaṃ tassa pavattiṃ suṇantoyeva vicarati. Tasmā takhaṇaññeva gantvā addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasa kho āyasmā dhaniyo’’ti. Dārūnaṃ kiccāti dārūnaṃ kāraṇā. Purāhaṃ haññāmīti ahaṃ purā haññāmi; yāva ahaṃ na haññāmi, tāva tvaṃ eyyāsīti attho.

๘๗. คำว่า วัสสการะ คือ ชื่อของพราหมณ์นั้น. คำว่า มคธมหาอำมาตย์ คือ อำมาตย์ใหญ่ในแคว้นมคธ ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้มีอำนาจใหญ่ หรืออำมาตย์ใหญ่ของพระราชาแห่งมคธ ความว่า มหาอำมาตย์. คำว่า อนุสัญญายมานะ คือ ไปยังที่นั้นๆ แล้วพิจารณาดู. คำว่า ภเณ คือ คำเรียกบุรุษผู้มีตำแหน่งต่ำของเจ้านาย. คำว่า บังคับให้ผูก คือ พราหมณ์นั้นโดยปกติก็เป็นผู้ถูกความริษยาครอบงำอยู่แล้ว. เขาได้ฟังพระดำรัสของพระราชาว่า 'จงสั่ง' เพราะพระราชาไม่ได้ตรัสว่า 'จงเรียกมา' เพราะฉะนั้น (พราหมณ์นั้นคิดว่า) 'เราจะสั่งให้ผูกเขาที่มือและเท้า' จึงสั่งให้ผูก. คำว่า ท่านพระธนิยะได้เห็นแล้ว คือ เห็นได้อย่างไร? ได้ยินว่า ท่านนั้นครั้นรู้ว่าไม้ถูกนำไปแล้วด้วยเลศของตน (คิดว่า) 'แน่นอนว่านายช่างไม้นี้จักถึงซึ่งการฆ่าหรือการจองจำจากราชสำนักเพราะเหตุแห่งไม้ เมื่อนั้นเราเองจักช่วยให้เขาพ้น' จึงเที่ยวฟังเรื่องราวของนายช่างไม้นั้นอยู่เป็นนิตย์. เพราะฉะนั้นจึงไปในขณะนั้นเองแล้วได้เห็น. ด้วยเหตุนั้นพระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ท่านพระธนิยะได้เห็นแล้ว'. คำว่า เพราะกิจแห่งไม้ คือ เพราะเหตุแห่งไม้. คำว่า ก่อนที่ข้าพเจ้าจะถูกฆ่า คือ ก่อนที่ข้าพเจ้าจะถูกฆ่า ความว่า 'ตราบใดที่ข้าพเจ้ายังไม่ถูกฆ่า ขอท่านจงมาเถิด'.

88. Iṅgha, bhante, sarāpehīti ettha iṅghāti codanatthe nipāto. Paṭhamābhisittoti abhisitto hutvā paṭhamaṃ. Evarūpiṃ vācaṃ bhāsitāti ‘‘dinnaññeva samaṇabrāhmaṇānaṃ tiṇakaṭṭhodakaṃ paribhuñjantū’’ti imaṃ evarūpiṃ vācaṃ abhisitto hutvā paṭhamameva yaṃ tvaṃ abhāsi, taṃ sayameva bhāsitvā idāni sarasi, na sarasīti vuttaṃ hoti. Rājāno kira abhisittamattāyeva dhammabheriṃ carāpenti – ‘‘dinnaññeva samaṇabrāhmaṇānaṃ tiṇakaṭṭhodakaṃ paribhuñjantū’’ti taṃ sandhāya esa vadati. Tesaṃ mayā sandhāya bhāsitanti [Pg.256] tesaṃ appamattakepi kukkuccāyantānaṃ samitabāhitapāpānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ tiṇakaṭṭhodakaharaṇaṃ sandhāya mayā etaṃ bhāsitaṃ; na tumhādisānanti adhippāyo. Tañca kho araññe apariggahitanti tañca tiṇakaṭṭhodakaṃ yaṃ araññe apariggahitaṃ hoti; etaṃ sandhāya mayā bhāsitanti dīpeti.

๘๘. ในบทว่า 'อิงฺฆ ภนฺเต สราเปหิ' นี้ คำว่า 'อิงฺฆ' เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน (ชักชวน). คำว่า 'ผู้ได้รับการอภิเษกครั้งแรก' คือ เป็นผู้ได้รับการอภิเษกแล้วในเบื้องต้น. คำว่า 'ได้ตรัสพระวาจามีอย่างนี้' คือ พระวาจามีอย่างนี้ที่ท่านได้ตรัสไว้ในเบื้องต้นนั่นเองเมื่อได้รับการอภิเษกแล้วว่า 'หญ้า ไม้ และน้ำ อันเราให้แล้วนั่นแหละ ขอสมณพราหมณ์ทั้งหลายจงบริโภคหญ้า ไม้ และน้ำนั้นเถิด' ความว่า 'ท่านตรัสเองแล้วบัดนี้จำได้หรือจำไม่ได้'. ได้ยินว่า พระราชาทั้งหลายเมื่อได้รับการอภิเษกแล้วเท่านั้น ย่อมประกาศธรรมเภรีว่า 'หญ้า ไม้ และน้ำ อันเราให้แล้วนั่นแหละ ขอสมณพราหมณ์ทั้งหลายจงบริโภคหญ้า ไม้ และน้ำนั้นเถิด' ท่านพระธนิยะกล่าวหมายถึงคำนั้น. คำว่า 'ข้าพเจ้ากล่าวหมายถึงท่านเหล่านั้น' คือ ข้าพเจ้ากล่าวคำนี้หมายถึงการนำหญ้า ไม้ และน้ำ ของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ผู้มีความรังเกียจแม้ในสิ่งเล็กน้อย ผู้มีบาปอันสงบระงับและขจัดออกไปแล้ว ไม่ได้หมายถึงท่านทั้งหลายผู้เช่นกับท่าน นี้เป็นความประสงค์ (ของพระเจ้าพิมพิสาร). คำว่า 'และหญ้า ไม้ และน้ำ ที่ไม่ได้ถูกครอบครองในป่า' คือ และหญ้า ไม้ และน้ำ ที่ไม่ได้ถูกครอบครองในป่า แสดงอรรถว่า 'ข้าพเจ้ากล่าวหมายถึงหญ้า ไม้ และน้ำที่ไม่ได้ถูกครอบครองในป่านี้'.

Lomena tvaṃ muttosīti ettha lomamiva lomaṃ, kiṃ pana taṃ? Pabbajjāliṅgaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma dhuttā ‘‘maṃsaṃ khādissāmā’’ti mahagghalomaṃ eḷakaṃ gaṇheyyuṃ. Tamenaṃ añño viññupuriso disvā ‘‘imassa eḷakassa maṃsaṃ kahāpaṇamattaṃ agghati. Lomāni pana lomavāre lomavāre aneke kahāpaṇe agghantī’’ti dve alomake eḷake datvā gaṇheyya. Evaṃ so eḷako viññupurisamāgamma lomena mucceyya. Evameva tvaṃ imassa kammassa katattā vadhabandhanāraho. Yasmā pana arahaddhajo sabbhi avajjharūpo, tvañca sāsane pabbajitattā yaṃ pabbajjāliṅgabhūtaṃ arahaddhajaṃ dhāresi. Tasmā tvaṃ iminā pabbajjāliṅgalomena eḷako viya viññupurisamāgamma muttosīti.

ในบทว่า 'โลเมน ตฺวํ มุตฺโตสิ' นี้ พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า 'เหมือนขน ชื่อว่า โลมะ'. ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือเพศบรรพชิต. ความว่าอย่างไร? เปรียบเหมือนพวกนักเลงคิดว่า 'เราจักกินเนื้อ' จึงจับแกะที่มีขนมีค่ามาก. บุรุษผู้รู้คนอื่นเห็นแกะนั้นแล้ว (คิดว่า) 'เนื้อของแกะตัวนี้มีค่าเพียงกหาปณะเดียว แต่ขนนั้นมีค่าหลายกหาปณะในแต่ละคราวๆ ที่โกนขน' จึงให้แกะที่ไม่มีขนสองตัวแล้วรับเอาแกะตัวนั้นไป. แกะตัวนั้นย่อมพ้นได้เพราะอาศัยบุรุษผู้รู้ด้วยขน ฉันใด ท่านก็เป็นผู้ควรแก่การฆ่าและการจองจำเพราะได้ทำกรรมนี้ ฉันนั้น. แต่เพราะธงของพระอรหันต์เป็นสภาวะที่สัตบุรุษไม่ควรฆ่า และท่านก็เป็นผู้บวชในพระศาสนา จึงทรงธงของพระอรหันต์ซึ่งเป็นเพศบรรพชิตนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงพ้นได้ด้วยขนคือเพศบรรพชิตนี้ เหมือนแกะพ้นจากการถูกฆ่าเพราะอาศัยบุรุษผู้รู้ ฉะนั้น.

Manussā ujjhāyantīti rañño parisati bhāsamānassa sammukhā ca parammukhā ca sutvā tattha tattha manussā ujjhāyanti, avajjhāyanti, avajānantā taṃ jhāyanti olokenti lāmakato vā cintentīti attho. Khiyyantīti tassa avaṇṇaṃ kathenti pakāsenti. Vipācentīti vitthārikaṃ karonti, sabbattha pattharanti; ayañca attho saddasatthānusārena veditabbo. Ayaṃ panettha yojanā – ‘‘alajjino ime samaṇā sakyaputtiyā’’tiādīni cintentā ujjhāyanti. ‘‘Natthi imesaṃ sāmañña’’ntiādīni bhaṇantā khiyyanti. ‘‘Apagatā ime sāmaññā’’tiādīni tattha tattha vitthārentā vipācentīti. Etena nayena imesaṃ padānaṃ ito parampi tattha tattha āgatapadānurūpena yojanā veditabbā. Brahmacārinoti seṭṭhacārino. Sāmaññanti samaṇabhāvo. Brahmaññanti seṭṭhabhāvo. Sesaṃ uttānatthameva.

คำว่า 'มนุษย์ทั้งหลายติเตียน' คือ มนุษย์ทั้งหลายได้ฟัง (เรื่องราว) ในที่ประชุมของพระราชา ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ย่อมติเตียน ย่อมดูหมิ่น ความว่า เมื่อจะดูหมิ่นท่าน ย่อมเพ่งดู ย่อมมองดู หรือย่อมคิดโดยความเป็นคนเลว. คำว่า 'ย่อมตำหนิ' คือ ย่อมกล่าวโทษ ย่อมประกาศโทษของท่าน. คำว่า 'ย่อมแพร่หลาย' คือ ย่อมทำให้กว้างขวาง ย่อมกระจายไปทั่วทุกแห่ง และอรรถนี้พึงทราบตามหลักไวยากรณ์. การประกอบบทในที่นี้มีดังนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมติเตียนโดยคิดว่า 'สมณศากยบุตรเหล่านี้เป็นผู้ไม่มีความละอาย' เป็นต้น. ย่อมตำหนิโดยกล่าวว่า 'ความเป็นสมณะของสมณศากยบุตรเหล่านี้ไม่มี' เป็นต้น. ย่อมแพร่หลายโดยขยายความในที่นั้นๆ ว่า 'ความเป็นสมณะของสมณศากยบุตรเหล่านี้เสื่อมไปแล้ว' เป็นต้น. ด้วยนัยนี้ การประกอบบทของบทเหล่านี้แม้ในที่อื่นต่อไปในที่นั้นๆ พึงทราบตามบทที่มา. คำว่า 'พรหมจารี' คือ ผู้ประพฤติประเสริฐ. คำว่า 'ความเป็นสมณะ' คือ ความเป็นสมณะ. คำว่า 'ความเป็นพราหมณ์' คือ ความเป็นผู้ประเสริฐ. ที่เหลือมีอรรถง่ายดายเท่านั้น.

Rañño dārūnītiādimhi ‘‘adinnaṃ ādiyissatī’’ti ayaṃ ujjhāyanattho. Yaṃ panetaṃ adinnaṃ ādiyi, taṃ dassetuṃ ‘‘rañño dārūnī’’ti vuttaṃ. Iti vacanabhede asammuyhantehi attho veditabbo. Purāṇavohāriko [Pg.257] mahāmattoti bhikkhubhāvato purāṇe gihikāle vinicchayavohāre niyuttattā ‘‘vohāriko’’ti saṅkhaṃ gato mahāamacco.

ในบทว่า 'ไม้ของพระราชา' เป็นต้น อรรถว่าติเตียนนี้ คือ 'จักถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้'. ก็เพื่อจะแสดงสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ที่ถือเอาไปนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม้ของพระราชา'. อรรถพึงทราบโดยไม่หลงในความต่างแห่งพจน์. คำว่า 'มหาอำมาตย์ผู้เป็นโวหาริกแต่ก่อน' คือ มหาอำมาตย์ผู้ถึงซึ่งการนับว่าเป็น 'โวหาริก' เพราะได้รับการแต่งตั้งในกิจการวินิจฉัยในสมัยที่เป็นคฤหัสถ์ก่อนความเป็นภิกษุ.

Atha kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavocāti bhagavā sāmaṃyeva lokavohārampi jānāti, atītabuddhānaṃ paññattimpi jānāti – ‘‘pubbepi buddhā ettakena pārājikaṃ paññapenti, ettakena thullaccayaṃ, ettakena dukkaṭa’’nti. Evaṃ santepi sace aññehi lokavohāraviññūhi saddhiṃ asaṃsanditvā pādamattena pārājikaṃ paññapeyya, tenassa siyuṃ vattāro ‘‘sīlasaṃvaro nāma ekabhikkhussapi appameyyo asaṅkhyeyyo mahāpathavī-samudda-ākāsāni viya ativitthiṇṇo, kathañhi nāma bhagavā pādamattakena nāsesī’’ti! Tato tathāgatassa ñāṇabalaṃ ajānantā sikkhāpadaṃ kopeyyuṃ, paññattampi sikkhāpadaṃ yathāṭhāne na tiṭṭheyya. Lokavohāraviññūhi pana saddhiṃ saṃsanditvā paññatte so upavādo na hoti. Aññadatthu evaṃ vattāro honti – ‘‘imehi nāma agārikāpi pādamattena coraṃ hanantipi bandhantipi pabbājentipi. Kasmā bhagavā pabbajitaṃ na nāsessati; yena parasantakaṃ tiṇasalākamattampi na gahetabba’’nti! Tathāgatassa ca ñāṇabalaṃ jānissanti. Paññattampi ca sikkhāpadaṃ akuppaṃ bhavissati, yathāṭhāne ṭhassati. Tasmā lokavohāraviññūhi saddhiṃ saṃsanditvā paññapetukāmo sabbāvantaṃ parisaṃ anuvilokento atha kho bhagavā avidūre nisinnaṃ disvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca ‘‘kittakena kho bhikkhu rājā māgadho seniyo bimbisāro coraṃ gahetvā hanati vā bandhati vā pabbājeti vā’’ti.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้แก่ภิกษุนั้น (ความจริงแล้ว) พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบโลกโวหารด้วยพระองค์เอง ทรงทราบแม้บัญญัติของพระพุทธเจ้าในอดีตว่า “แม้พระพุทธเจ้าในอดีตก็ทรงบัญญัติปาราชิกด้วยการขโมยมีประมาณเท่านี้ ทรงบัญญัติถุลลัจจัยด้วยประมาณเท่านี้ ทรงบัญญัติทุกกฏด้วยประมาณเท่านี้” แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น หากพระองค์ไม่ปรึกษาหารือกับผู้รู้โลกโวหารเหล่าอื่น แล้วทรงบัญญัติปาราชิกด้วยทรัพย์เพียงหนึ่งบาท (๑ มาสก) ก็จะมีผู้กล่าวติเตียนพระองค์ว่า “ชื่อว่าการสำรวมศีล แม้สำหรับภิกษุรูปเดียว ก็ประมาณไม่ได้ นับไม่ได้ แผ่ไพศาลยิ่งนัก ดุจมหาปฐพี มหาสมุทร และอากาศ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้ฉิบหาย (จากความเป็นภิกษุ) ด้วยทรัพย์เพียงหนึ่งบาทเล่า” เพราะเหตุนั้น ผู้ที่ไม่รู้กำลังพระญาณของพระตถาคต ก็จะพึงทำลายสิกขาบท สิกขาบทที่บัญญัติไว้แล้วก็จะไม่ตั้งมั่นอยู่ในฐานะที่ควร แต่เมื่อทรงบัญญัติโดยปรึกษาหารือกับผู้รู้โลกโวหารแล้ว การติเตียนนั้นย่อมไม่มี ยิ่งกว่านั้น ก็จะมีผู้กล่าวอย่างนี้ว่า “แม้คฤหัสถ์เหล่านี้ ก็ยังฆ่าบ้าง จองจำบ้าง เนรเทศบ้าง ซึ่งโจรด้วยทรัพย์เพียงหนึ่งบาท เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจะไม่ทรงให้บรรพชิตผู้ไม่ควรแม้แต่จะถือเอาแม้เพียงหญ้าหรือไม้ซีกของผู้อื่นฉิบหายเล่า” และเขาก็จะรู้กำลังพระญาณของพระตถาคต ทั้งสิกขาบทที่บัญญัติไว้แล้วก็จะไม่กำเริบ (ไม่ถูกทำลาย) จะตั้งมั่นอยู่ในฐานะที่ควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระประสงค์จะบัญญัติโดยปรึกษาหารือกับผู้รู้โลกโวหาร จึงทรงตรวจดูบริษัททั้งปวง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นภิกษุนั้นนั่งอยู่ไม่ไกล จึงได้ตรัสคำนี้แก่ภิกษุนั้นว่า “ภิกษุ พระราชาจอมมคธพระนามว่าพิมพิสารผู้มีกองทัพ ทรงจับโจรแล้วย่อมประหารบ้าง จองจำบ้าง หรือเนรเทศบ้าง ด้วยทรัพย์ประมาณเท่าไร”

Tattha māgadhoti magadhānaṃ issaro. Seniyoti senāya sampanno. Bimbisāroti tassa nāmaṃ. Pabbājeti vāti raṭṭhato nikkhāmeti. Sesamettha uttānatthameva. Pañcamāsako pādoti tadā rājagahe vīsatimāsako kahāpaṇo hoti, tasmā pañcamāsako pādo. Etena lakkhaṇena sabbajanapadesu kahāpaṇassa catuttho bhāgo ‘‘pādo’’ti veditabbo. So ca kho porāṇassa nīlakahāpaṇassa vasena, na itaresaṃ rudradāmakādīnaṃ. Tena hi pādena atītabuddhāpi pārājikaṃ paññapesuṃ, anāgatāpi paññapessanti. Sabbabuddhānañhi pārājikavatthumhi vā pārājike vā nānattaṃ natthi. Imāneva cattāri pārājikavatthūni[Pg.258]. Imāneva cattāri pārājikāni. Ito ūnaṃ vā atirekaṃ vā natthi. Tasmā bhagavāpi dhaniyaṃ vigarahitvā pādeneva dutiyapārājikaṃ paññapento ‘‘yo pana bhikkhu adinnaṃ theyyasaṅkhāta’’ntiādimāha.

ในคำเหล่านั้น คำว่า มาคโธ หมายถึง ผู้เป็นใหญ่แห่งชาวมคธ. คำว่า เสนิโย หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยกองทัพ. คำว่า พิมพิสาโร เป็นชื่อของพระราชาองค์นั้น. คำว่า ปพฺพาเชติ วา หมายถึง ให้พ้นไปจากแคว้น. ส่วนที่เหลือในที่นี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. คำว่า ปญฺจมาสโก ปาโท ความว่า ในสมัยนั้น ที่กรุงราชคฤห์ ๒๐ มาสก เป็น ๑ กหาปณะ เพราะฉะนั้น ๕ มาสก จึงชื่อว่า ๑ บาท. ด้วยกำหนดนี้ พึงทราบว่าในชนบททั้งปวง ส่วนที่ ๔ ของกหาปณะ ชื่อว่า บาท. และบาทนั้น พึงทราบตามอำนาจแห่งนิลกหาปณะรุ่นเก่า ไม่พึงทราบตามอำนาจแห่งกหาปณะอื่นๆ มีรุทรทามกะเป็นต้น. ด้วยบาทนั้นนั่นแล แม้พระพุทธเจ้าในอดีตก็ได้ทรงบัญญัติปาราชิกไว้แล้ว แม้พระพุทธเจ้าในอนาคตก็จักทรงบัญญัติ. จริงอยู่ ความต่างกันในวัตถุแห่งปาราชิก หรือในอาบัติปาราชิก ของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ย่อมไม่มี. วัตถุแห่งปาราชิก ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น. อาบัติปาราชิก ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น. ที่จะน้อยกว่านี้หรือมากกว่านี้ไม่มี. เพราะเหตุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิธนิยภิกษุแล้ว เมื่อจะทรงบัญญัติปาราชิกที่ ๒ ด้วยบาทนั่นแล จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า โย ปน ภิกฺขุ อทินฺนํ เถยฺยสงฺขาตํ (อนึ่ง ภิกษุใด ถือเอาของที่เจ้าของไม่ได้ให้ ด้วยอาการแห่งขโมย)

Evaṃ mūlacchejjavasena daḷhaṃ katvā dutiyapārājike paññatte aparampi anupaññattatthāya rajakabhaṇḍikavatthu udapādi, tassuppattidīpanatthametaṃ vuttaṃ – ‘‘evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotī’’ti. Tassattho ca anupaññattisambandho ca paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Yathā ca idha, evaṃ ito paresu sabbasikkhāpadesu. Yaṃ yaṃ pubbe vuttaṃ, taṃ taṃ sabbaṃ vajjetvā uparūpari apubbameva vaṇṇayissāma. Yadi hi yaṃ yaṃ vuttanayaṃ, taṃ taṃ punapi vaṇṇayissāma, kadā vaṇṇanāya antaṃ gamissāma! Tasmā yaṃ yaṃ pubbe vuttaṃ, taṃ taṃ sabbaṃ sādhukaṃ upasallakkhetvā tattha tattha attho ca yojanā ca veditabbā. Apubbaṃ pana yaṃkiñci anuttānatthaṃ, taṃ sabbaṃ mayameva vaṇṇayissāma.

เมื่อทรงบัญญัติปาราชิกที่ ๒ ให้มั่นคงโดยอำนาจแห่งการตัดรากถอนโคน (ในพระศาสนา) อย่างนี้แล้ว เรื่องห่อผ้าของช่างย้อมก็ได้เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติอนุบัญญัติอื่นอีก เพื่อแสดงความเกิดขึ้นของเรื่องนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวคำนี้ว่า เอวญฺจิทํ ภควตา ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ โหติ (สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้). เนื้อความและความสืบเนื่องแห่งอนุบัญญัติของคำนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำพรรณนาปาราชิกที่ ๑ นั่นแล. และในสิกขาบทนี้ฉันใด ในสิกขาบทที่เหลือต่อจากนี้ไปทั้งหมดก็ฉันนั้น. บทใดที่เรากล่าวไว้แล้วในก่อน เราจะเว้นบทนั้นทั้งหมด แล้วจะพรรณนาเฉพาะบทที่ไม่เคยมีมาก่อนในลำดับถัดไป. เพราะถ้าหากเราจะพรรณนาบทที่กล่าวโดยนัยไว้แล้วซ้ำอีก เมื่อไรเล่าเราจะถึงที่สุดแห่งการพรรณนา! เพราะเหตุนั้น บทใดที่กล่าวไว้แล้วในก่อน พึงกำหนดจดจำบทนั้นทั้งหมดให้ดี แล้วพึงทราบเนื้อความและการประกอบบทในที่นั้นๆ. ส่วนบทที่ไม่เคยมีมาก่อนอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีเนื้อความไม่ชัดเจน เราเองจักพรรณนาบทนั้นทั้งหมด.

Dhaniyavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องธนิยะ จบแล้ว.

90. Rajakattharaṇaṃ gantvāti rajakatitthaṃ gantvā; tañhi yasmā tattha rajakā vatthāni attharanti, tasmā rajakattharaṇanti vuccati. Rajakabhaṇḍikanti rajakānaṃ bhaṇḍikaṃ; rajakā sāyanhasamaye nagaraṃ pavisantā bahūni vatthāni ekekaṃ bhaṇḍikaṃ bandhanti. Tato ekaṃ bhaṇḍikaṃ tesaṃ pamādena apassantānaṃ avaharitvā thenetvāti attho.

๙๐. คำว่า รชกตฺถรณํ คนฺตฺวา ความว่า ไปสู่ท่าของช่างย้อม. จริงอยู่ เพราะเหตุที่พวกช่างย้อมย่อมปูลาด (ตาก) ผ้าในที่นั้น เพราะฉะนั้น ที่นั้นจึงเรียกว่า รชกตฺถรณะ (ที่ตากผ้าของช่างย้อม). คำว่า รชกภณฺฑิกํ หมายถึง ห่อของของพวกช่างย้อม. พวกช่างย้อมเมื่อจะเข้าเมืองในเวลาเย็น ย่อมผูกผ้าจำนวนมากให้เป็นห่อๆ ละห่อ. ความหมายคือ ขโมยเอาห่อผ้าห่อหนึ่งไปจากห่อผ้าเหล่านั้น ในขณะที่พวกช่างย้อมเหล่านั้นประมาทไม่ทันเห็น.

Padabhājanīyavaṇṇanā

คำพรรณนาบทภาชนีย์

92. Gāmo nāmāti evamādi ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti ettha vuttassa gāmassa ca araññassa ca pabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha yasmiṃ gāme ekā eva kuṭi, ekaṃ gehaṃ seyyathāpi malayajanapade; ayaṃ ekakuṭiko gāmo nāma. Etena nayena aparepi veditabbā. Amanusso nāma yo sabbaso vā manussānaṃ abhāvena yakkhapariggahabhūto; yato vā manussā kenaci kāraṇena punapi āgantukāmā eva apakkantā. Parikkhitto nāma iṭṭhakapākāraṃ ādiṃ katvā antamaso kaṇṭakasākhāhipi parikkhitto. Gonisādiniviṭṭho nāma vīthisannivesādivasena anivisitvā yathā gāvo tattha tattha dve tayo nisīdanti, evaṃ tattha tattha [Pg.259] dve tīṇi gharāni katvā niviṭṭho. Satthoti jaṅghasatthasakaṭasatthādīsu yo koci. Imasmiñca sikkhāpade nigamopi nagarampi gāmaggahaṇeneva gahitanti veditabbaṃ.

๙๒. คำว่า คาโม นาม เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เพื่อแสดงความต่างกันของบ้านและป่าที่ตรัสไว้ในบทว่า คามา วา อรญฺญา วา นี้. ในคำเหล่านั้น ในบ้านใดมีกระท่อมเพียงหลังเดียว มีเรือนเพียงหลังเดียว เหมือนอย่างในมลยชนบท บ้านนี้ชื่อว่า บ้านมีกระท่อมเดียว. พึงทราบแม้บ้านอื่นๆ โดยนัยนี้. ชื่อว่า อมนุษย์ ได้แก่ บ้านที่ไม่มีมนุษย์อยู่เลยเพราะถูกยักษ์ยึดครอง หรือบ้านที่มนุษย์ทั้งหลายจากไปแล้วด้วยเหตุบางอย่าง แต่ยังประสงค์จะกลับมาอีก. ชื่อว่า มีเครื่องล้อม ได้แก่ บ้านที่ล้อมไว้ด้วยเครื่องล้อมมีกำแพงอิฐเป็นต้น จนถึงที่สุดแม้ล้อมด้วยกิ่งไม้มีหนาม. ชื่อว่า ตั้งอยู่เหมือนโคที่นั่ง ได้แก่ บ้านที่ไม่ได้ตั้งอยู่โดยอำนาจการจัดระเบียบถนนเป็นต้น แต่ตั้งเรือนไว้สองสามหลังในที่นั้นๆ เหมือนอย่างที่พวกโคพากันนั่งอยู่สองสามตัวในที่นั้นๆ. คำว่า สตฺโถ หมายถึง กองคาราวานอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดากองคาราวานเดินเท้าและกองคาราวานเกวียนเป็นต้น. และในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่า แม้นิคมและเมือง ก็ทรงสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า บ้าน นั่นเอง.

Gāmūpacārotiādi araññaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ. Indakhīle ṭhitassāti yassa gāmassa anurādhapurasseva dve indakhīlā, tassa abbhantarime indakhīle ṭhitassa; tassa hi bāhiro indakhīlo ābhidhammikanayena araññasaṅkhepaṃ gacchati. Yassa pana eko, tassa gāmadvārabāhānaṃ vemajjhe ṭhitassa. Yatrāpi hi indakhīlo natthi, tatra gāmadvārabāhānaṃ vemajjhameva ‘‘indakhīlo’’ti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘gāmadvārabāhānaṃ vemajjhe ṭhitassā’’ti. Majjhimassāti thāmamajjhimassa, no pamāṇamajjhimassa, neva appathāmassa, na mahāthāmassa; majjhimathāmassāti vuttaṃ hoti. Leḍḍupātoti yathā mātugāmo kāke uḍḍāpento ujukameva hatthaṃ ukkhipitvā leḍḍuṃ khipati, yathā ca udakukkhepe udakaṃ khipanti, evaṃ akhipitvā yathā taruṇamanussā attano balaṃ dassentā bāhaṃ pasāretvā leḍḍuṃ khipanti, evaṃ khittassa leḍḍussa patanaṭṭhānaṃ. Patito pana luṭhitvā yattha gacchati, taṃ na gahetabbaṃ.

คำว่า 'เขตบ้าน' เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงขอบเขตของป่า. คำว่า 'ผู้ยืนอยู่ที่เสาเขื่อน' หมายถึง ในหมู่บ้านใดที่มีเสาเขื่อน ๒ ต้น เหมือนเมืองอนุราธปุระ, หมายถึงผู้ที่ยืนอยู่ที่เสาเขื่อนต้นในของหมู่บ้านนั้น; ด้วยว่า เสาเขื่อนต้นนอกของหมู่บ้านนั้น ย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าในป่าโดยนัยแห่งพระอภิธรรม. ส่วนหมู่บ้านใดมีเสาเขื่อนต้นเดียว, หมายถึงผู้ที่ยืนอยู่ตรงกลางระหว่างเสาประตูบ้านของหมู่บ้านนั้น. แม้ในหมู่บ้านใดไม่มีเสาเขื่อน, ในหมู่บ้านนั้น ตรงกลางระหว่างเสาประตูบ้านนั่นแหละ เรียกว่า 'เสาเขื่อน'. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า 'ผู้ที่ยืนอยู่ตรงกลางระหว่างเสาประตูบ้าน'. คำว่า 'ผู้มีกำลังปานกลาง' หมายถึง ผู้มีกำลังปานกลางโดยกำลัง, ไม่ใช่ผู้มีขนาดปานกลาง, ไม่ใช่ผู้มีกำลังน้อย, ไม่ใช่ผู้มีกำลังมาก; คือตรัสหมายถึงผู้มีกำลังปานกลาง. คำว่า 'ที่ก้อนดินตก' หมายถึง ที่ตกแห่งก้อนดินที่ขว้างไป, เหมือนสตรีเมื่อจะให้กาบินหนีไป ย่อมยกมือขึ้นตรงๆ แล้วขว้างก้อนดินไป, และเหมือนที่เขาสาดน้ำไปในอุทุกเขปสีมา, ไม่ใช่ขว้างไปอย่างนั้น, แต่เหมือนพวกคนหนุ่มเมื่อจะแสดงกำลังของตน เหยียดแขนออกแล้วขว้างก้อนดินไป, ที่ตกแห่งก้อนดินที่ขว้างไปอย่างนั้น. ส่วนก้อนดินที่ตกแล้วกลิ้งไปถึงที่ใด ไม่พึงถือเอาที่นั้น.

Aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupātoti ettha pana nibbakosassa udakapātaṭṭhāne ṭhitassa majjhimassa purisassa suppapāto vā musalapāto vā gharūpacāro nāma. Tasmiṃ gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupāto gāmūpacāroti kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Mahāpaccariyampi tādisameva. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘gharaṃ nāma, gharūpacāro nāma, gāmo nāma, gāmūpacāro nāmā’’ti mātikaṃ ṭhapetvā nibbakosassa udakapātaṭṭhānabbhantaraṃ gharaṃ nāma. Yaṃ pana dvāre ṭhito mātugāmo bhājanadhovanaudakaṃ chaḍḍeti, tassa patanaṭṭhānañca mātugāmeneva antogehe ṭhitena pakatiyā bahi khittassa suppassa vā sammuñjaniyā vā patanaṭṭhānañca, gharassa purato dvīsu koṇesu sambandhitvā majjhe rukkhasūcidvāraṃ ṭhapetvā gorūpānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ kataparikkhepo ca ayaṃ sabbopi gharūpacāro nāma. Tasmiṃ gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupātabbhantaraṃ gāmo nāma. Tato aññassa leḍḍupātassa abbhantaraṃ gāmūpacāro [Pg.260] nāmāti vuttaṃ. Idamettha pamāṇaṃ. Yathā cettha, evaṃ sabbattha yo yo aṭṭhakathāvādo vā theravādo vā pacchā vuccati so pamāṇato daṭṭhabbo.

ในคำว่า 'ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตเรือนของหมู่บ้านที่ไม่มีรั้ว' นี้, ที่ตกแห่งกระด้งหรือที่ตกแห่งสากของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ที่ชายคาน้ำตก เรียกว่า 'เขตเรือน'. ที่ก้อนดินตกของผู้ที่ยืนอยู่ในเขตเรือนนั้น เรียกว่า 'เขตบ้าน' ดังนี้ อรรถกถากุรุนทีกล่าวไว้. ในอรรถกถามหาปัจจรีก็กล่าวไว้เช่นนั้นเหมือนกัน. ส่วนในมหาอรรถกถา ได้ตั้งมาติกาไว้ ๔ ข้อว่า 'ชื่อว่าเรือน, ชื่อว่าเขตเรือน, ชื่อว่าบ้าน, ชื่อว่าเขตบ้าน' แล้วกล่าวว่า ภายในที่ชายคาน้ำตก ชื่อว่า 'เรือน'. ส่วนที่ตกแห่งน้ำล้างภาชนะที่สตรีผู้ยืนอยู่ที่ประตูสาดไป, และที่ตกแห่งกระด้งหรือไม้กวาดที่สตรีผู้ยืนอยู่ในเรือนขว้างออกไปข้างนอกตามปกติ, และรั้วที่ทำไว้เพื่อกั้นฝูงโคไม่ให้เข้าไป โดยเชื่อมต่อที่มุมทั้งสองด้านหน้าเรือนแล้วทำประตูไม้ระแนงไว้ตรงกลาง, พื้นที่ทั้งหมดนี้ชื่อว่า 'เขตเรือน'. ภายในที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตเรือนนั้น ชื่อว่า 'บ้าน'. ภายในที่ก้อนดินตกอีกครั้งหนึ่งจากที่นั้น ชื่อว่า 'เขตบ้าน' ดังนี้. คำในมหาอรรถกถานี้เป็นประมาณในที่นี้. และในที่นี้เป็นประมาณฉันใด, ในที่ทั้งปวง อรรถกถาวาทะหรือเถรวาทะใดที่กล่าวไว้ภายหลัง, วาทะนั้นพึงทราบว่าเป็นประมาณฉันนั้น.

Yañcetaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ pāḷiyā viruddhamiva dissati. Pāḷiyañhi – ‘‘gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti ettakameva vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana taṃ leḍḍupātaṃ gāmasaṅkhepaṃ katvā tato paraṃ gāmūpacāro vuttoti? Vuccate – saccameva pāḷiyaṃ vuttaṃ, adhippāyo panettha veditabbo. So ca aṭṭhakathācariyānameva vidito. Tasmā yathā ‘‘gharūpacāre ṭhitassā’’ti ettha gharūpacāralakkhaṇaṃ pāḷiyaṃ avuttampi aṭṭhakathāyaṃ vuttavasena gahitaṃ. Evaṃ sesampi gahetabbaṃ.

และคำใดที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถานั้น, คำนั้นดูเหมือนจะขัดแย้งกับพระบาลี. ด้วยว่า ในพระบาลีตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตเรือน'. แต่ในอรรถกถา กลับทำที่ก้อนดินตกนั้นให้เป็นการสงเคราะห์เข้าในบ้าน แล้วจึงกล่าวถึงเขตบ้านถัดจากนั้นไป? ข้าพเจ้าขอตอบว่า ที่ตรัสไว้ในพระบาลีนั้นเป็นความจริงแท้, แต่พึงทราบความประสงค์ในที่นี้. และความประสงค์นั้น อรรถกถาจารย์ทั้งหลายเท่านั้นทราบแล้ว. เพราะเหตุนั้น ลักษณะของเขตเรือน แม้ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี แต่ถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาในคำว่า 'ผู้ยืนอยู่ในเขตเรือน' นี้ฉันใด, แม้ลักษณะที่เหลือก็พึงถือเอาฉันนั้น.

Tatrāyaṃ nayo – idha gāmo nāma duvidho hoti – parikkhitto ca aparikkhitto ca. Tatra parikkhittassa parikkhepoyeva paricchedo. Tasmā tassa visuṃ paricchedaṃ avatvā ‘‘gāmūpacāro nāma parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Aparikkhittassa pana gāmassa gāmaparicchedo vattabbo. Tasmā tassa gāmaparicchedadassanatthaṃ ‘‘aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti vuttaṃ. Gāmaparicchede ca dassite gāmūpacāralakkhaṇaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā ñātunti puna ‘‘tattha ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti na vuttaṃ. Yo pana gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupātaṃyeva ‘‘gāmūpacāro’’ti vadati, tassa gharūpacāro gāmoti āpajjati. Tato gharaṃ, gharūpacāro, gāmo, gāmūpacāroti esa vibhāgo saṅkarīyati. Asaṅkarato cettha vinicchayo veditabbo vikāle gāmappavesanādīsu. Tasmā pāḷiñca aṭṭhakathañca saṃsanditvā vuttanayenevettha gāmo ca gāmūpacāro ca veditabbo. Yopi ca gāmo pubbe mahā hutvā pacchā kulesu naṭṭhesu appako hoti, so gharūpacārato leḍḍupāteneva paricchinditabbo. Purimaparicchedo panassa parikkhittassāpi aparikkhittassāpi appamāṇamevāti.

ในการถือเอาเขตบ้านนั้น มีนัยดังนี้: ในบทว่า 'บ้าน' นี้ บ้านมี ๒ ชนิด คือ บ้านที่มีรั้ว และบ้านที่ไม่มีรั้ว. ใน ๒ ชนิดนั้น รั้วของบ้านที่มีรั้วนั่นแหละเป็นเครื่องกำหนด. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสเครื่องกำหนดแยกต่างหากสำหรับบ้านนั้น แต่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า 'เขตบ้าน คือ ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ที่เสาเขื่อนของบ้านที่มีรั้ว'. ส่วนขอบเขตของบ้านที่ไม่มีรั้ว พึงกล่าว. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงขอบเขตของบ้านที่ไม่มีรั้วนั้น จึงตรัสว่า 'ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตเรือนของบ้านที่ไม่มีรั้ว'. และเมื่อแสดงขอบเขตของบ้านแล้ว ลักษณะของเขตบ้านก็สามารถรู้ได้โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง จึงไม่ได้ตรัสซ้ำว่า 'ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ที่นั่น'. นี้เป็นนัยในที่นี้. ส่วนอาจารย์ใดกล่าวว่า ที่ก้อนดินตกของผู้ที่ยืนอยู่ในเขตเรือนนั่นแหละเป็น 'เขตบ้าน', ในวาทะของอาจารย์นั้น ย่อมได้ความว่า เขตเรือนคือบ้าน. เมื่อเป็นเช่นนั้น การจำแนกนี้คือ เรือน, เขตเรือน, บ้าน, เขตบ้าน ย่อมปะปนกัน. และพึงทราบการวินิจฉัยในที่นี้โดยไม่ให้ปะปนกัน ในสิกขาบททั้งหลายมีการเข้าไปสู่บ้านในเวลาวิกาลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบบ้านและเขตบ้านในบทว่า 'บ้านหรือป่า' นี้ โดยการเทียบเคียงพระบาลีและอรรถกถาตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. และแม้หมู่บ้านใดที่เคยใหญ่โตมาก่อน แต่ภายหลังเมื่อตระกูลทั้งหลายพินาศไปจึงกลายเป็นหมู่บ้านเล็ก, หมู่บ้านนั้นพึงกำหนดด้วยที่ก้อนดินตกจากเขตเรือนเท่านั้น. ส่วนขอบเขตเดิมของหมู่บ้านนั้น ไม่ว่าจะเป็นบ้านที่มีรั้วหรือไม่มีรั้วก็ตาม ย่อมไม่เป็นประมาณเลย ดังนี้.

Araññaṃ nāma ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcāti imaṃ yathāvuttalakkhaṇaṃ gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā imasmiṃ adinnādānasikkhāpade avasesaṃ ‘‘araññaṃ’’ [Pg.261] nāmāti veditabbaṃ. Abhidhamme pana ‘‘araññanti nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) vuttaṃ. Āraññakasikkhāpade ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) vuttaṃ. Taṃ indakhīlato paṭṭhāya āropitena ācariyadhanunā pañcadhanusatappamāṇanti veditabbaṃ. Evaṃ bhagavatā ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti etassa atthaṃ vibhajantena ‘‘gharaṃ, gharūpacāro, gāmo, gāmūpacāro arañña’’nti pāpabhikkhūnaṃ lesokāsanisedhanatthaṃ pañca koṭṭhāsā dassitā. Tasmā ghare vā gharūpacāre vā gāme vā gāmūpacāre vā araññe vā pādagghanakato paṭṭhāya sassāmikaṃ bhaṇḍaṃ avaharantassa pārājikamevāti veditabbaṃ.

คำว่า 'ป่า' พึงทราบว่าหมายถึงสถานที่ที่เหลือจากการยกเว้นหมู่บ้านและบริเวณใกล้เคียงหมู่บ้านที่มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้วในสิกขาบทอทินนาทานนี้. ส่วนในพระอภิธรรมกล่าวว่า 'ป่า' คือสถานที่ใดที่ออกไปพ้นจากเสาเขื่อนประตูเมือง สถานที่ทั้งหมดนั้นชื่อว่าป่า. ในปทภาชนีย์แห่งอารัญญิกสิกขาบทกล่าวว่า 'เสนาสนะที่ชื่อว่าอารัญญิกะ มีประมาณ 500 คันธนู เป็นอย่างยิ่ง'. พึงทราบว่าป่านั้นมีประมาณ 500 คันธนู โดยเริ่มนับจากเสาเขื่อนประตูเมืองด้วยคันธนูของอาจารย์ที่ขึ้นสายไว้. พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทว่า 'จากบ้านหรือจากป่า' ได้ทรงแสดงส่วน 5 ส่วน คือ 'เรือน, บริเวณเรือน, หมู่บ้าน, บริเวณหมู่บ้าน, ป่า' เพื่อห้ามโอกาสอันเป็นช่องทาง (ในการอ้างเลศ) ของพวกภิกษุผู้ลามก. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ภิกษุผู้ลักทรัพย์มีเจ้าของ โดยเริ่มนับตั้งแต่มีราคาถึงบาทหนึ่งขึ้นไป ไม่ว่าจะลักในเรือน, บริเวณเรือน, หมู่บ้าน, บริเวณหมู่บ้าน หรือในป่า ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น.

Idāni ‘‘adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā’’tiādīnaṃ atthadassanatthaṃ ‘‘adinnaṃ nāmā’’tiādimāha. Tattha adinnanti dantaponasikkhāpade attano santakampi appaṭiggahitakaṃ kappiyaṃ ajjhoharaṇīyaṃ vuccati. Idha pana yaṃkiñci parapariggahitaṃ sassāmikaṃ bhaṇḍaṃ, tadetaṃ tehi sāmikehi kāyena vā vācāya vā na dinnanti adinnaṃ. Attano hatthato vā yathāṭhitaṭṭhānato vā na nissaṭṭhanti anissaṭṭhaṃ. Yathāṭhāne ṭhitampi anapekkhatāya na pariccattanti apariccattaṃ. Ārakkhasaṃvidhānena rakkhitattā rakkhitaṃ. Mañjūsādīsu pakkhipitvā gopitattā gopitaṃ. ‘‘Mama ida’’nti taṇhāmamattena mamāyitattā mamāyitaṃ. Tāhi apariccāgarakkhaṇagopanāhi tehi bhaṇḍasāmikehi parehi pariggahitanti parapariggahitaṃ. Etaṃ adinnaṃ nāma.

บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถแห่งบทว่า 'adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā' เป็นต้น หลังจากที่อธิบายบทว่า 'จากบ้านหรือจากป่า' จบแล้ว จึงกล่าวบทว่า 'adinnaṃ nāmā' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า 'อทินนะ' ในทันตโปณสิกขาบท หมายถึง ของที่เป็นของตนเองแท้ๆ แต่ยังไม่ได้รับประเคน เป็นของควรแก่ภิกษุ และเป็นของที่พึงกลืนกินได้. แต่ในสิกขาบทนี้ หมายถึง ทรัพย์ที่มีเจ้าของหวงแหนอย่างใดอย่างหนึ่ง, ทรัพย์นั้นชื่อว่า 'อทินนะ' เพราะเจ้าของเหล่านั้นไม่ได้ให้ด้วยกายหรือด้วยวาจา. ชื่อว่า 'อนิสสัฏฐะ' เพราะยังไม่ถูกปล่อยจากมือของตน หรือจากสถานที่ที่ตั้งอยู่ตามเดิม. ชื่อว่า 'อปริจจัตตะ' เพราะแม้จะตั้งอยู่ในที่เดิม แต่ก็ยังไม่ได้ถูกสละด้วยความไม่ห่วงใย. ชื่อว่า 'รักขิตะ' เพราะเป็นของที่ถูกรักษาไว้ด้วยการจัดแจงการอารักขา. ชื่อว่า 'โคปิตะ' เพราะเป็นของที่ถูกเก็บรักษาไว้โดยการใส่ไว้ในหีบเป็นต้น. ชื่อว่า 'มมายิตะ' เพราะเป็นของที่เจ้าของยึดถือว่าเป็นของตนด้วยตัณหาอันเป็นเหตุแห่งความถือว่าเป็นของตนว่า 'นี่เป็นของเรา'. ชื่อว่า 'ปรปริคคหิตะ' เพราะเป็นของที่ผู้อื่นซึ่งเป็นเจ้าของทรัพย์เหล่านั้นหวงแหนไว้ด้วยการไม่สละ การรักษา และการเก็บรักษาเหล่านั้น. สิ่งนี้ชื่อว่า 'อทินนะ'.

Theyyasaṅkhātanti ettha thenoti coro, thenassa bhāvo theyyaṃ; avaharaṇacittassetaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Saṅkhā, saṅkhāta’’nti atthato ekaṃ; koṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ, ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu (su. ni. 880) viya. Theyyañca taṃ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṃ, theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti attho. Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ, tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṃ. Yo ca theyyasaṅkhātena ādiyati, so yasmā theyyacitto hoti, tasmā byañjanaṃ anādiyitvā atthameva dassetuṃ theyyacitto avaharaṇacittoti evamassa padabhājanaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ในบทว่า 'theyyasaṅkhātaṃ' นี้ คำว่า 'เถนะ' คือ โจร, ภาวะของโจรชื่อว่า 'เถยยะ'; คำนี้เป็นชื่อของจิตที่คิดจะลักขโมย. บทว่า 'สังขา' และ 'สังขาตะ' มีอรรถอย่างเดียวกัน; คำนี้เป็นชื่อของ 'ส่วน' (หมวด) เหมือนในบทว่า 'saññānidānā hi papañcasaṅkhā' เป็นต้น. ชื่อว่า 'เถยยสังขาตะ' เพราะเป็นทั้งการลักและเป็นทั้งส่วน; อธิบายว่า เป็นส่วนแห่งจิตส่วนหนึ่งที่นับว่าเป็นการลัก. และคำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ (เครื่องมือ), เพราะฉะนั้น พึงเห็นโดยอรรถว่า 'theyyasaṅkhātena' (ด้วยจิตที่นับว่าเป็นการลัก). และบุคคลใดถือเอาด้วยจิตที่นับว่าเป็นการลัก เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้มีจิตคิดลักขโมย, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวปทภาชนีย์ของบทนั้นไว้ว่า 'theyyacitto avaharaṇacitto' (มีจิตคิดลัก มีจิตคิดขโมย) เพื่อแสดงเฉพาะอรรถโดยไม่ยึดถือพยัญชนะ.

Ādiyeyya [Pg.262], hareyya, avahareyya, iriyāpathaṃ vikopeyya, ṭhānā cāveyya, saṅketaṃ vītināmeyyāti ettha pana paṭhamapadaṃ abhiyogavasena vuttaṃ, dutiyapadaṃ aññesaṃ bhaṇḍaṃ harantassa gacchato vasena, tatiyapadaṃ upanikkhittabhaṇḍavasena, catutthaṃ saviññāṇakavasena, pañcamaṃ thale nikkhittādivasena, chaṭṭhaṃ parikappavasena vā suṅkaghātavasena vā vuttanti veditabbaṃ. Yojanā panettha ekabhaṇḍavasenapi nānābhaṇḍavasenapi hoti. Ekabhaṇḍavasena ca saviññāṇakeneva labbhati, nānābhaṇḍavasena saviññāṇakāviññāṇakamissakena.

ส่วนในบทว่า 'ādiyeyya' เป็นต้นนี้ พึงทราบว่า บทแรก (อาทิเยยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งการฟ้องร้อง (หรือการพยายามอย่างยิ่งเพื่อจะให้ได้มา), บทที่สอง (หเรยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้กำลังเดินนำทรัพย์ของผู้อื่นไป, บทที่สาม (อวหเรยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ที่ฝากไว้, บทที่สี่ (อิริยาปะถัง วิโกเปยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ที่มีวิญญาณ, บทที่ห้า (ฐานา จาเวตยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ที่วางไว้บนบกเป็นต้น, บทที่หก (สังเกตัง วีตินาเมยยะ) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งสถานที่ที่กำหนดไว้ หรือด้วยอำนาจแห่งด่านเก็บภาษี. และการประกอบความในบทเหล่านี้ มีได้ทั้งด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ชนิดเดียว และด้วยอำนาจแห่งทรัพย์หลายชนิด. และด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ชนิดเดียว ย่อมได้เฉพาะในทรัพย์ที่มีวิญญาณเท่านั้น. ส่วนด้วยอำนาจแห่งทรัพย์หลายชนิด ย่อมได้ทั้งในทรัพย์ที่มีวิญญาณ ทรัพย์ที่ไม่มีวิญญาณ และทรัพย์ที่ระคนกัน.

Tattha nānābhaṇḍavasena tāva evaṃ veditabbaṃ – ādiyeyyāti ārāmaṃ abhiyuñjati, āpatti dukkaṭassa. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, āpatti thullaccayassa. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, āpatti pārājikassa.

ในบรรดาทรัพย์ชนิดเดียวและทรัพย์หลายชนิดนั้น พึงทราบการประกอบความด้วยอำนาจแห่งทรัพย์หลายชนิดก่อนดังนี้: บทว่า 'ādiyeyyā' คือ ฟ้องร้องเอาสวน (สวนผลไม้หรือสวนดอกไม้), เป็นอาบัติทุกกฏ. ทำให้เจ้าของเกิดความสงสัย, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. เจ้าของทอดธุระว่า 'ทรัพย์นี้จักไม่เป็นของเรา', เป็นอาบัติปาราชิก.

Hareyyāti aññassa bhaṇḍaṃ haranto sīse bhāraṃ theyyacitto āmasati, āpatti dukkaṭassa. Phandāpeti, āpatti thullaccayassa. Khandhaṃ oropeti, āpatti pārājikassa.

บทว่า 'hareyyā' คือ เมื่อกำลังนำทรัพย์ของผู้อื่นไป มีจิตคิดลักขโมยแล้วถูกต้องภาระบนศีรษะ, เป็นอาบัติทุกกฏ. ทำให้ไหว, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. ปลงลงที่บ่า, เป็นอาบัติปาราชิก.

Avahareyyāti upanikkhittaṃ bhaṇḍaṃ ‘‘dehi me bhaṇḍa’’nti vuccamāno ‘‘nāhaṃ gaṇhāmī’’ti bhaṇati, āpatti dukkaṭassa. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, āpatti thullaccayassa. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ dassatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, āpatti pārājikassa.

บทว่า 'avahareyyā' คือ ทรัพย์ที่วางไว้ใกล้ๆ หรือทรัพย์ที่ฝากไว้ เมื่อถูกเขากล่าวว่า 'จงให้ทรัพย์แก่ข้าพเจ้า' กลับกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าไม่ได้เอาไป', เป็นอาบัติทุกกฏ. ทำให้เจ้าของเกิดความสงสัย, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. เจ้าของทอดธุระว่า 'เขาจักไม่ให้แก่เรา', เป็นอาบัติปาราชิก.

Iriyāpathaṃ vikopeyyāti ‘‘sahabhaṇḍahārakaṃ nessāmī’’ti paṭhamaṃ pādaṃ saṅkāmeti, āpatti thullaccayassa. Dutiyaṃ pādaṃ saṅkāmeti, āpatti pārājikassa.

บทว่า 'iriyāpathaṃ vikopeyyā' คือ คิดว่า 'เราจักนำไปทั้งผู้ที่กำลังถือทรัพย์อยู่' แล้วเลื่อนเท้าก้าวแรก, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. เลื่อนเท้าก้าวที่สอง, เป็นอาบัติปาราชิก.

Ṭhānā cāveyyāti thalaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto āmasati, āpatti dukkaṭassa. Phandāpeti, āpatti thullaccayassa. Ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassa.

บทว่า 'ṭhānā cāveyyā' คือ มีจิตคิดลักขโมยแล้วถูกต้องทรัพย์ที่ตั้งอยู่บนบก, เป็นอาบัติทุกกฏ. ทำให้ไหว, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. ให้เคลื่อนจากที่, เป็นอาบัติปาราชิก.

Saṅketaṃ vītināmeyyāti parikappitaṭṭhānaṃ paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmeti, āpatti thullaccayassa. Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti, āpatti pārājikassa. Atha vā paṭhamaṃ pādaṃ suṅkaghātaṃ atikkāmeti, āpatti thullaccayassa. Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti, āpatti pārājikassāti – ayamettha nānābhaṇḍavasena yojanā.

บทว่า 'saṅketaṃ vีtināmeyyā' คือ ให้ก้าวล่วงเท้าแรกจากสถานที่ที่กำหนดไว้, เป็นอาบัติถุลลัจจัย. ให้ก้าวล่วงเท้าที่สอง, เป็นอาบัติปาราชิก. หรืออีกนัยหนึ่ง ให้ก้าวล่วงเท้าแรกจากด่านเก็บภาษี, เป็นอาบัติทุกกฏ. ให้ก้าวล่วงเท้าที่สอง, เป็นอาบัติปาราชิก. นี้คือการประกอบความด้วยอำนาจแห่งทรัพย์หลายชนิดในบทว่า 'อาทิเยยยะ' เป็นต้นนี้.

Ekabhaṇḍavasena [Pg.263] pana sassāmikaṃ dāsaṃ vā tiracchānaṃ vā yathāvuttena abhiyogādinā nayena ādiyati vā harati vā avaharati vā iriyāpathaṃ vā vikopeti, ṭhānā vā cāveti, paricchedaṃ vā atikkāmeti – ayamettha ekabhaṇḍavasena yojanā.

ส่วนการประกอบความด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ชนิดเดียว พึงทราบดังนี้: บุคคลย่อมถือเอา (ādiyati) หรือนำไป (harati) หรือนำออกไป (avaharati) หรือทำอิริยาบถให้วิปริต (iriyāpathaṃ vikopeti) หรือให้เคลื่อนจากที่ (ṭhānā cāveti) หรือให้ก้าวล่วงเขตที่กำหนด (paricchedaṃ atikkāmeti) ซึ่งทาสหรือสัตว์เดรัจฉานที่มีเจ้าของ โดยนัยมีการฟ้องร้องเป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว. นี้คือการประกอบความด้วยอำนาจแห่งทรัพย์ชนิดเดียวในบทว่า 'อาทิเยยยะ' เป็นต้นนี้.

Pañcavīsatiavahārakathā

คำพรรณนาว่าด้วยอวหาร ๒๕ อย่าง

Apica imāni cha padāni vaṇṇentena pañca pañcake samodhānetvā pañcavīsati avahārā dassetabbā. Evaṃ vaṇṇayatā hi idaṃ adinnādānapārājikaṃ suvaṇṇitaṃ hoti. Imasmiñca ṭhāne sabbaaṭṭhakathā ākulā luḷitā duviññeyyavinicchayā. Tathā hi sabbaaṭṭhakathāsu yāni tāni pāḷiyaṃ ‘‘pañcahākārehi adinnaṃ ādiyantassa āpatti pārājikassa, parapariggahitañca hotī’’tiādinā nayena avahāraṅgāni vuttāni, tānipi gahetvā katthaci ekaṃ pañcakaṃ dassitaṃ, katthaci ‘‘chahākārehī’’ti āgatehi saddhiṃ dve pañcakāni dassitāni. Etāni ca pañcakāni na honti. Yattha hi ekekena padena avahāro sijjhati, taṃ pañcakaṃ nāma vuccati. Ettha pana sabbehipi padehi ekoyeva avahāro. Yāni ca tattha labbhamānāniyeva pañcakāni dassitāni, tesampi na sabbesaṃ attho pakāsito. Evamimasmiṃ ṭhāne sabbaaṭṭhakathā ākulā luḷitā duviññeyyavinicchayā. Tasmā pañca pañcakesamodhānetvā dassiyamānā ime pañcavīsati avahārā sādhukaṃ sallakkhetabbā.

ยิ่งกว่านั้น อาจารย์ผู้พรรณนาบท ๖ บทเหล่านี้ พึงรวมปัญจกะ ๕ อย่างเข้าด้วยกัน แล้วแสดงอวหาร ๒๕ อย่าง การที่อาจารย์พรรณนาอย่างนี้ ย่อมเป็นการพรรณนาอทินนาทานปาราชิกสิกขาบทนี้ได้ดีแล้ว และในที่นี้ อรรถกถาทั้งปวงสับสน วุ่นวาย มีวินิจฉัยที่เข้าใจยาก ด้วยว่า ในอรรถกถาทั้งปวง องค์แห่งอวหารที่ตรัสไว้ในพระบาลีด้วยนัยมีอาทิว่า "เมื่อภิกษุถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ด้วยอาการ ๕ อย่าง และเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ย่อมเป็นอาบัติปาราชิก" นั้น บางแห่งก็นำองค์เหล่านั้นมาแล้วแสดงปัญจกะไว้เพียงอย่างเดียว บางแห่งก็แสดงปัญจกะ ๒ อย่างพร้อมกับบทที่มาว่า "ด้วยอาการ ๖ อย่าง" แต่ปัญจกะเหล่านี้ไม่ชื่อว่าเป็นปัญจกะ เพราะว่า หมวดบท ๕ บทที่อวหารสำเร็จได้ด้วยบทแต่ละบทนั้น ชื่อว่าปัญจกะ แต่ในที่นี้ อวหารเพียงอย่างเดียวเท่านั้นย่อมสำเร็จด้วยบททั้งหมด และปัญจกะที่พึงได้ซึ่งแสดงไว้ในอรรถกถาเหล่านั้น ก็มิได้อธิบายความหมายของปัญจกะทั้งหมดไว้ ในที่นี้ อรรถกถาทั้งปวงจึงสับสน วุ่นวาย มีวินิจฉัยที่เข้าใจยาก เพราะฉะนั้น อวหาร ๒๕ อย่างเหล่านี้ที่แสดงไว้โดยการรวมปัญจกะ ๕ อย่างเข้าด้วยกัน พึงกำหนดจดจำให้ดี

Pañca pañcakāni nāma – nānābhaṇḍapañcakaṃ, ekabhaṇḍapañcakaṃ, sāhatthikapañcakaṃ, pubbapayogapañcakaṃ, theyyāvahārapañcakanti. Tattha nānābhaṇḍapañcakañca ekabhaṇḍapañcakañca ‘‘ādiyeyya, hareyya, avahareyya, iriyāpathaṃ vikopeyya, ṭhānā cāveyyā’’ti imesaṃ padānaṃ vasena labbhanti. Tāni pubbe yojetvā dassitanayeneva veditabbāni. Yaṃ panetaṃ ‘‘saṅketaṃ vītināmeyyā’’ti chaṭṭhaṃ padaṃ, taṃ parikappāvahārassa ca nissaggiyāvahārassa ca sādhāraṇaṃ. Tasmā taṃ tatiyapañcamesu pañcakesu labbhamānapadavasena yojetabbaṃ. Vuttaṃ nānābhaṇḍapañcakañca ekabhaṇḍapañcakañca.

ปัญจกะ ๕ อย่าง คือ นานาภัณฑ์ปัญจกะ, เอกภัณฑ์ปัญจกะ, สาหัตถิกปัญจกะ, ปุพพปโยคปัญจกะ, และเถยยาวหารปัญจกะ ในบรรดาปัญจกะเหล่านั้น นานาภัณฑ์ปัญจกะและเอกภัณฑ์ปัญจกะ ย่อมได้มาโดยอำนาจแห่งบทเหล่านี้ คือ "พึงถือเอา, พึงนำไป, พึงอวหาร, พึงทำอิริยาบถให้วิปริต, พึงเคลื่อนจากที่" ปัญจกะเหล่านั้นพึงทราบด้วยนัยที่แสดงไว้โดยการประกอบเข้าไว้ก่อนแล้ว ส่วนบทที่ ๖ คือ "พึงล่วงเลยข้อตกลง" นั้น เป็นบทที่ใช้ร่วมกันได้ทั้งในปริกัปปาวหารและนิสสัคคิยาวหาร เพราะฉะนั้น บทนั้นพึงประกอบเข้าโดยอำนาจแห่งบทที่พึงได้ในปัญจกะที่ ๓ และที่ ๕ นานาภัณฑ์ปัญจกะและเอกภัณฑ์ปัญจกะได้กล่าวไว้แล้ว

Katamaṃ sāhatthikapañcakaṃ? Pañca avahārā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, atthasādhako, dhuranikkhepoti. Tattha sāhatthiko nāma parassa bhaṇḍaṃ sahatthā avaharati. Āṇattiko nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ [Pg.264] avaharā’’ti aññaṃ āṇāpeti. Nissaggiyo nāma antosuṅkaghāte ṭhito bahisuṅkaghātaṃ pāteti, āpatti pārājikassāti, iminā ca saddhiṃ ‘‘saṅketaṃ vītināmeyyā’’ti idaṃ padayojanaṃ labhati. Atthasādhako nāma ‘‘asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā avaharā’’ti āṇāpeti. Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati, āṇāpako āṇattikkhaṇeyeva pārājiko hoti, avahārako pana avahaṭakāle. Ayaṃ atthasādhako. Dhuranikkhepo pana upanikkhittabhaṇḍavasena veditabbo. Idaṃ sāhatthikapañcakaṃ.

สาหัตถิกปัญจกะเป็นอย่างไร? อวหาร ๕ อย่าง คือ สาหัตถิกะ, อาณัตติกะ, นิสสัคคิยะ, อัตถสาธกะ, และธุรนิกเขปะ ในบรรดาอวหารเหล่านั้น สาหัตถิกะ คือ การที่บุคคลอวหารทรัพย์ของผู้อื่นด้วยมือของตนเอง อาณัตติกะ คือ การที่บุคคลสั่งผู้อื่นว่า "จงอวหารทรัพย์ของผู้นั้น" นิสสัคคิยะ คือ การที่บุคคลยืนอยู่ในด่านภาษีแล้วทำให้ของตกไปนอกด่านภาษี ย่อมเป็นอาบัติปาราชิก และบทว่า "พึงล่วงเลยข้อตกลง" นี้ ย่อมได้การประกอบเข้ากับบทนี้ อัตถสาธกะ คือ การที่บุคคลสั่งว่า "เมื่อใดท่านสามารถอวหารทรัพย์ชื่อนั้นได้ เมื่อนั้นจงอวหาร" ในกรณีนั้น ถ้าผู้อื่นไม่มีอุปสรรคแล้วอวหารทรัพย์นั้น ผู้สั่งย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่สั่งนั่นเอง ส่วนผู้อวหารย่อมเป็นปาราชิกในเวลาที่อวหารแล้ว นี่คืออัตถสาธกะ ส่วนธุรนิกเขปะ พึงทราบโดยอำนาจแห่งทรัพย์ที่ฝากไว้ นี่คือสาหัตถิกปัญจกะ

Katamaṃ pubbapayogapañcakaṃ? Aparepi pañca avahārā – pubbapayogo, sahapayogo, saṃvidāvahāro, saṅketakammaṃ, nimittakammanti. Tattha āṇattivasena pubbapayogo veditabbo. Ṭhānā cāvanavasena sahapayogo. Itare pana tayo pāḷiyaṃ (pārā. 118-120) āgatanayeneva veditabbāti. Idaṃ pubbapayogapañcakaṃ.

ปุพพปโยคปัญจกะเป็นอย่างไร? อวหารอีก ๕ อย่าง คือ ปุพพปโยคะ, สหปโยคะ, สังวิทาวหาระ, สังเกตกัมมะ, และนิมิตตกัมมะ ในบรรดาอวหารเหล่านั้น ปุพพปโยคะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการสั่ง สหปโยคะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการเคลื่อนจากที่ ส่วนอวหารอีก ๓ อย่างที่เหลือ พึงทราบด้วยนัยที่มาในพระบาลีนั่นเอง นี่คือปุพพปโยคปัญจกะ

Katamaṃ theyyāvahārapañcakaṃ? Aparepi pañca avahārā – theyyāvahāro, pasayhāvahāro, parikappāvahāro, paṭicchannāvahāro, kusāvahāroti. Te pañcapi ‘‘aññataro bhikkhu saṅghassa cīvare bhājiyamāne theyyacitto kusaṃ saṅkāmetvā cīvaraṃ aggahesī’’ti (pārā. 138) etasmiṃ kusasaṅkāmanavatthusmiṃ vaṇṇayissāma. Idaṃ theyyāvahārapañcakaṃ. Evamimāni pañca pañcakāni samodhānetvā ime pañcavīsati avahārā veditabbā.

เถยยาวหารปัญจกะเป็นอย่างไร? อวหารอีก ๕ อย่าง คือ เถยยาวหาระ, ปสยหาวหาระ, ปริกัปปาวหาระ, ปฏิฉันนาวหาระ, และกุสาวหาระ อวหารทั้ง ๕ อย่างนั้น เราจักพรรณนาในกุสสังกามานวัตถุนี้ว่า "ภิกษุรูปหนึ่งมีจิตคิดจะลัก ได้เคลื่อนสลากแล้วถือเอาจีวรไปในขณะที่สงฆ์กำลังแบ่งจีวร" เป็นต้น นี่คือเถยยาวหารปัญจกะ อวหาร ๒๕ อย่างเหล่านี้พึงทราบโดยการรวมปัญจกะ ๕ อย่างเข้าด้วยกันอย่างนี้

Imesu ca pana pañcasu pañcakesu kusalena vinayadharena otiṇṇaṃ vatthuṃ sahasā avinicchinitvāva pañca ṭhānāni oloketabbāni. Yāni sandhāya porāṇā āhu –

อนึ่ง ในปัญจกะ ๕ อย่างเหล่านี้ พระวินัยธรผู้ฉลาด เมื่อมีเรื่องเกิดขึ้น ไม่พึงรีบวินิจฉัยเลย แต่พึงพิจารณาสถานะ ๕ อย่าง ซึ่งโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า -

‘‘Vatthuṃ kālañca desañca, agghaṃ paribhogapañcamaṃ;

Tulayitvā pañca ṭhānāni, dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo’’ti.

"ผู้มีปัญญาพึงพิจารณาวัตถุ กาล เทศะ ราคา และการบริโภคเป็นที่ ๕ โดยการเทียบเคียงสถานะทั้ง ๕ นี้แล้ว พึงวินิจฉัยเนื้อความ"

Tattha vatthunti bhaṇḍaṃ; avahārakena hi ‘‘mayā idaṃ nāma avahaṭa’’nti vuttepi āpattiṃ anāropetvāva taṃ bhaṇḍaṃ sassāmikaṃ vā assāmikaṃ vāti upaparikkhitabbaṃ. Sassāmikepi sāmikānaṃ sālayabhāvo vā nirālayabhāvo vā upaparikkhitabbo. Sace tesaṃ sālayakāle avahaṭaṃ, bhaṇḍaṃ agghāpetvā āpatti kātabbā. Sace nirālayakāle[Pg.265], na pārājikena kāretabbo. Bhaṇḍasāmikesu pana bhaṇḍaṃ āharāpentesu bhaṇḍaṃ dātabbaṃ. Ayamettha sāmīci.

ในคาถานั้น คำว่า วัตถุ ได้แก่ ทรัพย์ที่ถูกอวหาร เพราะว่า แม้เมื่อผู้อวหารกล่าวว่า "ข้าพเจ้าอวหารวัตถุชื่อนี้ไปแล้ว" ก็ยังไม่พึงปรับอาบัติ แต่พึงพิจารณาทรัพย์นั้นว่ามีเจ้าของหรือไม่มีเจ้าของ แม้ในทรัพย์ที่มีเจ้าของ ก็พึงพิจารณาความมีอาลัยหรือความไม่มีอาลัยของเจ้าของทั้งหลาย หากอวหารไปในขณะที่เจ้าของยังมีอาลัย พึงให้ตีราคาทรัพย์แล้วปรับอาบัติ หากอวหารไปในขณะที่เจ้าของหมดอาลัยแล้ว ไม่พึงให้ปรับด้วยปาราชิก แต่เมื่อเจ้าของทรัพย์ให้คนมานำทรัพย์ไป ก็พึงคืนทรัพย์ให้ นี่เป็นสามีจิกรรมในเรื่องนี้

Imassa panatthassa dīpanatthamidaṃ vatthu – bhātiyarājakāle kira mahācetiyapūjāya dakkhiṇadisato eko bhikkhu sattahatthaṃ paṇḍukāsāvaṃ aṃse karitvā cetiyaṅgaṇaṃ pāvisi; taṅkhaṇameva ca rājāpi cetiyavandanatthaṃ āgato. Tattha ussāraṇāya vattamānāya mahājanasammaddo ahosi. Atha so bhikkhu janasammaddapīḷito aṃsato patantaṃ kāsāvaṃ adisvāva nikkhanto; nikkhamitvā ca kāsāvaṃ apassanto ‘‘ko īdise janasammadde kāsāvaṃ lacchati, na dāni taṃ mayha’’nti dhuranikkhepaṃ katvā gato. Athañño bhikkhu pacchā āgacchanto taṃ kāsāvaṃ disvā theyyacittena gahetvā puna vippaṭisārī hutvā ‘‘assamaṇo dānimhi, vibbhamissāmī’’ti citte uppannepi ‘‘vinayadhare pucchitvā ñassāmī’’ti cintesi.

เรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนี้ ดังได้ยินมาว่า ในรัชสมัยของพระเจ้าภาติยะ ในการบูชามหาเจดีย์ มีภิกษุรูปหนึ่งมาจากทิศใต้ พาดผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่นยาว ๗ ศอกไว้บนบ่า แล้วเข้าไปยังลานพระเจดีย์ ในขณะนั้นเอง แม้พระราชาก็เสด็จมาเพื่อทรงนมัสการพระเจดีย์ เมื่อมีการจัดระเบียบผู้คนให้หลีกทางกันอยู่ ก็เกิดการเบียดเสียดกันของมหาชนขึ้น ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นถูกมหาชนเบียดเสียด ไม่ทันเห็นผ้ากาสาวะที่ตกจากบ่าจึงออกไป ครั้นออกไปแล้วไม่เห็นผ้ากาสาวะ จึงคิดว่า 'ในที่ที่มหาชนเบียดเสียดกันเช่นนี้ ใครเล่าจะเก็บผ้ากาสาวะได้ บัดนี้ผ้าผืนนั้นไม่ใช่ของอาตมาแล้ว' ดังนี้ จึงวางธุระเสียแล้วไป ต่อมา ภิกษุอีกรูปหนึ่งเดินตามมา เห็นผ้ากาสาวะผืนนั้น จึงถือเอาไปด้วยจิตคิดจะลัก ภายหลังเกิดความเดือดร้อนใจขึ้นว่า 'บัดนี้เราไม่ใช่สมณะแล้ว เราจักสึก' แม้เมื่อความคิดเกิดขึ้นเช่นนี้แล้ว ก็ยังคิดว่า 'เราจักถามพระวินัยธรแล้วจึงจักรู้'

Tena ca samayena cūḷasumanatthero nāma sabbapariyattidharo vinayācariyapāmokkho mahāvihāre paṭivasati. So bhikkhu theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā okāsaṃ kāretvā attano kukkuccaṃ pucchi. Thero tena bhaṭṭhe janakāye pacchā āgantvā gahitabhāvaṃ ñatvā ‘‘atthi dāni ettha okāso’’ti cintetvā āha – ‘‘sace kāsāvasāmikaṃ bhikkhuṃ āneyyāsi, sakkā bhaveyya tava patiṭṭhā kātu’’nti. ‘‘Kathāhaṃ, bhante, taṃ dakkhissāmī’’ti? ‘‘Tahiṃ tahiṃ gantvā olokehī’’ti. So pañcapi mahāvihāre oloketvā neva addakkhi. Tato naṃ thero pucchi – ‘‘katarāya disāya bahū bhikkhū āgacchantī’’ti? ‘‘Dakkhiṇadisāya, bhante’’ti. ‘‘Tena hi kāsāvaṃ dīghato ca tiriyañca minitvā ṭhapehi. Ṭhapetvā dakkhiṇadisāya vihārapaṭipāṭiyā vicinitvā taṃ bhikkhuṃ ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ bhikkhuṃ disvā therassa santikaṃ ānesi. Thero pucchi – ‘‘tavedaṃ kāsāva’’nti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kuhiṃ te pātita’’nti? So sabbaṃ ācikkhi. Thero pana tena kataṃ dhuranikkhepaṃ sutvā itaraṃ pucchi – ‘‘tayā idaṃ kuhiṃ disvā gahita’’nti? Sopi sabbaṃ ārocesi. Tato naṃ thero āha – ‘‘sace te suddhacittena gahitaṃ abhavissa, anāpattiyeva te assa. Theyyacittena pana gahitattā dukkaṭaṃ āpannosi. Taṃ desetvā anāpattiko hohi. Idañca kāsāvaṃ attano [Pg.266] santakaṃ katvā etasseva bhikkhuno dehī’’ti. So bhikkhu amateneva abhisitto paramassāsappatto ahosīti. Evaṃ vatthu oloketabbaṃ.

ก็ในสมัยนั้น พระจูฬสุมนเถระผู้ทรงพระปริยัติทั้งปวง เป็นประมุขของพระวินัยาจารย์ พำนักอยู่ในมหาวิหาร ภิกษุรูปนั้นเข้าไปหาพระเถระ ไหว้แล้วขอโอกาสแล้ว จึงถามถึงความรังเกียจของตน พระเถระทราบภาวะที่ภิกษุนั้นเก็บเอาไปในภายหลังเมื่อมหาชนเบาบางลงแล้ว จึงคิดว่า 'บัดนี้ ในเรื่องนี้ยังมีช่องทางอยู่' จึงกล่าวว่า 'ถ้าท่านพึงนำภิกษุเจ้าของผ้ากาสาวะมาได้ การทำที่พึ่งให้แก่ท่านก็พึงมีได้' ภิกษุนั้นถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะพบภิกษุรูปนั้นได้อย่างไร' พระเถระกล่าวว่า 'จงไปตรวจดูในที่นั้นๆ เถิด' ภิกษุนั้นตรวจดูแม้ในมหาวิหารทั้ง ๕ แห่งแล้วก็ไม่พบ ลำดับนั้น พระเถระจึงถามท่านว่า 'ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากมาจากทิศไหน' ภิกษุนั้นตอบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มาจากทิศใต้ครับ' พระเถระกล่าวว่า 'ถ้าอย่างนั้น ท่านจงวัดผ้ากาสาวะโดยส่วนยาวและส่วนกว้างแล้วเก็บไว้ ครั้นเก็บไว้แล้ว จงเที่ยวตรวจดูตามลำดับวิหารในทิศใต้แล้วนำภิกษุรูปนั้นมา' ภิกษุนั้นทำอย่างนั้นแล้ว พบภิกษุรูปนั้นแล้วจึงนำมายังสำนักของพระเถระ พระเถระถามว่า 'ผ้ากาสาวะนี้ของท่านหรือ' ภิกษุนั้นตอบว่า 'ใช่ครับ ท่านผู้เจริญ' พระเถระถามว่า 'ท่านทำตกไว้ที่ไหน' ภิกษุนั้นก็บอกเรื่องทั้งปวง ส่วนพระเถระฟังเรื่องการวางธุระที่ภิกษุนั้นทำแล้ว จึงถามภิกษุอีกรูปหนึ่งว่า 'ท่านเห็นผ้าผืนนี้ที่ไหนแล้วจึงถือเอา' แม้ภิกษุนั้นก็บอกเรื่องทั้งปวง ลำดับนั้น พระเถระจึงกล่าวกับภิกษุนั้นว่า 'ถ้าท่านพึงถือเอาด้วยจิตบริสุทธิ์ อาบัติก็ไม่พึงมีแก่ท่านเลย แต่เพราะถือเอาด้วยจิตคิดจะลัก ท่านจึงต้องอาบัติทุกกฏ ท่านจงแสดงอาบัตินั้นแล้วเป็นผู้ไม่มีอาบัติเถิด และจงทำผ้ากาสาวะผืนนี้ให้เป็นของตนแล้วมอบให้แก่ภิกษุรูปนี้' ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ถึงความเบาใจอย่างยิ่ง ราวกับถูกรดด้วยน้ำอมฤต เรื่องนี้พึงพิจารณาโดยวัตถุอย่างนี้

Kāloti avahārakālo. Tadeva hi bhaṇḍaṃ kadāci samagghaṃ hoti, kadāci mahagghaṃ. Tasmā taṃ bhaṇḍaṃ yasmiṃ kāle avahaṭaṃ, tasmiṃyeva kāle yo tassa aggho hoti, tena agghena āpatti kāretabbā. Evaṃ kālo oloketabbo.

คำว่า กาล คือ กาลที่ลักทรัพย์ ด้วยว่า ทรัพย์นั้นนั่นแล บางคราวมีราคาถูก บางคราวมีราคาแพง เพราะฉะนั้น ทรัพย์นั้นถูกลักในกาลใด ในกาลนั้นนั่นแล ทรัพย์นั้นมีราคาเท่าใด พึงปรับอาบัติด้วยราคานั้น พึงพิจารณากาลอย่างนี้

Desoti avahāradeso. Tañhi bhaṇḍaṃ yasmiṃ dese avahaṭaṃ, tasmiṃyeva dese yo tassa aggho hoti, tena agghena āpatti kāretabbā. Bhaṇḍuṭṭhānadese hi bhaṇḍaṃ samagghaṃ hoti, aññattha mahagghaṃ.

คำว่า ประเทศ คือ ประเทศที่ลักทรัพย์ ด้วยว่า ทรัพย์นั้นถูกลักในประเทศใด ในประเทศนั้นนั่นแล ทรัพย์นั้นมีราคาเท่าใด พึงปรับอาบัติด้วยราคานั้น เพราะว่า ในประเทศที่ทรัพย์เกิด ทรัพย์มีราคาถูก ในที่อื่นมีราคาแพง

Imassāpi ca atthassa dīpanatthamidaṃ vatthu – antarasamudde kira eko bhikkhu susaṇṭhānaṃ nāḷikeraṃ labhitvā bhamaṃ āropetvā saṅkhathālakasadisaṃ manoramaṃ pānīyathālakaṃ katvā tattheva ṭhapetvā cetiyagiriṃ agamāsi. Athañño bhikkhu antarasamuddaṃ gantvā tasmiṃ vihāre paṭivasanto taṃ thālakaṃ disvā theyyacittena gahetvā cetiyagirimeva āgato. Tassa tattha yāguṃ pivantassa taṃ thālakaṃ disvā thālakasāmiko bhikkhu āha – ‘‘kuto te idaṃ laddha’’nti? ‘‘Antarasamuddato me ānīta’’nti. So taṃ ‘‘netaṃ tava santakaṃ, theyyāya te gahita’’nti saṅghamajjhaṃ ākaḍḍhi. Tattha ca vinicchayaṃ alabhitvā mahāvihāraṃ agamiṃsu. Tattha bheriṃ paharāpetvā mahācetiyasamīpe sannipātaṃ katvā vinicchayaṃ ārabhiṃsu. Vinayadharattherā avahāraṃ saññāpesuṃ.

และเพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ แม้เรื่องนี้ก็มีอยู่ ดังได้ยินมาว่า ในระหว่างทะเล ภิกษุรูปหนึ่งได้กะลามะพร้าวที่มีรูปทรงสวยงาม นำขึ้นเครื่องกลึงทำเป็นถ้วยน้ำดื่มที่น่ารื่นรมย์คล้ายกับถ้วยสังข์ วางไว้ในที่นั้นเองแล้วได้ไปยังเจดียคิรีวิหาร ครั้งนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งไปยังระหว่างทะเล พำนักอยู่ในวิหารนั้น เห็นถ้วยนั้นแล้วถือเอาไปด้วยจิตคิดจะลัก แล้วได้มายังเจดียคิรีวิหารนั่นเอง เมื่อภิกษุนั้นกำลังดื่มยาคูในที่นั้น ภิกษุเจ้าของถ้วยเห็นถ้วยนั้นแล้วจึงถามว่า 'ท่านได้ถ้วยนี้มาจากไหน' ภิกษุนั้นตอบว่า 'ข้าพเจ้านำมาจากระหว่างทะเล' ภิกษุเจ้าของถ้วยนั้นจึงฉุดภิกษุนั้นไปท่ามกลางสงฆ์ด้วยกล่าวว่า 'นี่ไม่ใช่ของท่าน ท่านถือเอาไปด้วยการลัก' เมื่อไม่ได้การวินิจฉัยในที่นั้น จึงได้ไปยังมหาวิหาร ที่มหาวิหารนั้น ให้ตีกลองแล้วให้ประชุมกันใกล้พระมหาเจดีย์ เริ่มการวินิจฉัย พระวินัยธรเถระทั้งหลายให้รู้แจ้งการลัก

Tasmiñca sannipāte ābhidhammikagodattatthero nāma vinayakusalo hoti. So evamāha – ‘‘iminā idaṃ thālakaṃ kuhiṃ avahaṭa’’nti? ‘‘Antarasamudde avahaṭa’’nti. ‘‘Tatridaṃ kiṃ agghatī’’ti? ‘‘Na kiñci agghati. Tatra hi nāḷikeraṃ bhinditvā miñjaṃ khāditvā kapālaṃ chaḍḍenti, dāruatthaṃ pana pharatī’’ti. ‘‘Imassa bhikkhuno ettha hatthakammaṃ kiṃ agghatī’’ti? ‘‘Māsakaṃ vā ūnamāsakaṃ vā’’ti. ‘‘Atthi pana katthaci sammāsambuddhena māsakena vā ūnamāsakena vā pārājikaṃ paññatta’’nti. Evaṃ vutte ‘‘sādhu! Sādhu! Sukathitaṃ suvinicchita’’nti ekasādhukāro ahosi. Tena ca samayena bhātiyarājāpi cetiyavandanatthaṃ nagarato nikkhamanto taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā sabbaṃ paṭipāṭiyā sutvā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘mayi sante bhikkhūnampi bhikkhūnīnampi [Pg.267] gihīnampi adhikaraṇaṃ ābhidhammikagodattattherena vinicchitaṃ suvinicchitaṃ, tassa vinicchaye atiṭṭhamānaṃ rājāṇāya ṭhapemī’’ti. Evaṃ deso oloketabbo.

และในการประชุมนั้น พระเถระนามว่าอาภิธัมมิกโคทัตตะ ผู้ฉลาดในพระวินัย ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ถาดนี้ ภิกษุรูปนี้ขโมยไปจากที่ไหน?' (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) 'ขโมยไปจากกลางทะเล' (พระเถระถามว่า) 'ถาดนี้มีค่าเท่าไรในที่นั้น?' (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) 'ไม่มีค่าอะไรเลย ที่นั่น พวกเขาจะกะเทาะมะพร้าว กินเนื้อในแล้วทิ้งกะลาไป แต่ยังอำนวยประโยชน์คือเป็นฟืนได้' (พระเถระถามว่า) 'ค่าแรงฝีมือของภิกษุรูปนี้ในการทำถาดนี้มีค่าเท่าไร?' (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) 'หนึ่งมาสก หรือหย่อนกว่าหนึ่งมาสก' (พระเถระถามว่า) 'พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบัญญัติอาบัติปาราชิกด้วยของที่มีค่าหนึ่งมาสกหรือหย่อนกว่าหนึ่งมาสกในที่ใดที่หนึ่งบ้างหรือไม่?' เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว เสียงสาธุการเป็นอันเดียวกันก็เกิดขึ้นว่า 'สาธุ! สาธุ! กล่าวดีแล้ว! วินิจฉัยดีแล้ว!' และในเวลานั้น พระเจ้าภาติยะก็เสด็จออกจากเมืองเพื่อต้องการไหว้เจดีย์ เมื่อได้ยินเสียงนั้น จึงตรัสถามว่า 'เสียงอะไร?' และเมื่อทรงทราบเรื่องราวทั้งหมดตามลำดับแล้ว ก็ทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศในเมืองว่า 'เมื่อเรายังดำรงอยู่ อธิกรณ์ของภิกษุ ภิกษุณี และคฤหัสถ์ ที่พระอาภิธัมมิกโคทัตตเถระได้วินิจฉัยแล้วนั้น เป็นการวินิจฉัยที่ดีเยี่ยม ผู้ใดไม่ตั้งอยู่ในคำวินิจฉัยของท่าน เราจะลงโทษด้วยพระราชอาญา' พึงพิจารณาเนื้อความอย่างนี้

Agghoti bhaṇḍaggho. Navabhaṇḍassa hi yo aggho hoti, so pacchā parihāyati; yathā navadhoto patto aṭṭha vā dasa vā agghati, so pacchā bhinno vā chiddo vā āṇigaṇṭhikāhato vā appaggho hoti tasmā na sabbadā bhaṇḍaṃ pakatiaggheneva kātabbanti. Evaṃ aggho oloketabbo.

คำว่า 'อัคคะ' (ค่า) คือ ค่าของสิ่งของ เพราะว่าค่าของสิ่งของใหม่ย่อมลดลงในภายหลัง เช่น บาตรที่ขัดใหม่มีค่า ๘ หรือ ๑๐ กหาปณะ แต่ภายหลัง เมื่อบาตรนั้นแตก หรือเป็นรู หรือถูกตอกด้วยหมุดหรือผูกด้วยปม ย่อมมีค่าน้อยลง เพราะฉะนั้น ไม่ควรคิดค่าของสิ่งของด้วยราคาปกติของมันเองเสมอไป พึงพิจารณาค่าอย่างนี้

Paribhogoti bhaṇḍaparibhogo. Paribhogenāpi hi vāsiādibhaṇḍassa aggho parihāyati. Tasmā evaṃ upaparikkhitabbaṃ, sace koci kassaci pādagghanakaṃ vāsiṃ harati, tatra vāsisāmiko pucchitabbo – ‘‘tayā ayaṃ vāsi kittakena kītā’’ti? ‘‘Pādena, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pana te kiṇitvāva ṭhapitā, udāhu taṃ vaḷañjesī’’ti? Sace vadati ‘‘ekadivasaṃ me dantakaṭṭhaṃ vā rajanachalliṃ vā pattapacanakadāruṃ vā chinnaṃ, ghaṃsitvā vā nisitā’’ti. Athassā porāṇo aggho bhaṭṭhoti veditabbo. Yathā ca vāsiyā evaṃ añjaniyā vā añjanisalākāya vā kuñcikāya vā palālena vā thusehi vā iṭṭhakacuṇṇena vā ekavāraṃ ghaṃsitvā dhovanamattenāpi aggho bhassati. Tipumaṇḍalassa makaradantacchedanenāpi parimajjitamattenāpi, udakasāṭikāya sakiṃ nivāsanapārupanenāpi paribhogasīsena aṃse vā sīse vā ṭhapanamattenāpi, taṇḍulādīnaṃ papphoṭanenāpi tato ekaṃ vā dve vā apanayanenāpi, antamaso ekaṃ pāsāṇasakkharaṃ uddharitvā chaḍḍitamattenāpi, sappitelādīnaṃ bhājanantarapaavattanenāpi, antamaso tato makkhikaṃ vā kipillikaṃ vā uddharitvā chaḍḍitamattenāpi, guḷapiṇḍakassa madhurabhāvajānanatthaṃ nakhena vijjhitvā aṇumattaṃ gahitamattenāpi aggho bhassati. Tasmā yaṃkiñci pādagghanakaṃ vuttanayeneva sāmikehi paribhogena ūnaṃ kataṃ hoti, na taṃ avahaṭo bhikkhu pārājikena kātabbo. Evaṃ paribhogo oloketabbo. Evaṃ imāni tulayitvā pañca ṭhānāni dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo, āpattiṃ vā anāpattiṃ vā garukaṃ vā lahukaṃ vā āpattiṃ yathāṭhāne ṭhapeyyāti.

คำว่า 'ปริโภคะ' คือ การใช้สอยสิ่งของ เพราะว่าค่าของสิ่งของ เช่น มีด เป็นต้น ย่อมลดลงเพราะการใช้สอย เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาอย่างนี้ ถ้าภิกษุรูปใดขโมยมีดที่มีค่าหนึ่งบาทของใครคนหนึ่ง พึงถามเจ้าของมีดนั้นว่า 'ท่านซื้อมีดนี้มาด้วยราคาเท่าไร?' ถ้าเขาตอบว่า 'ท่านขอรับ ซื้อมาด้วยราคาหนึ่งบาท' พึงถามว่า 'แล้วท่านซื้อมาแล้วเก็บไว้เลย หรือว่าท่านได้ใช้สอยมันบ้างแล้ว?' ถ้าเขาตอบว่า 'วันหนึ่ง ข้าพเจ้าได้ตัดไม้สีฟัน หรือตัดเปลือกไม้สำหรับย้อม หรือตัดฟืนสำหรับเผาบาตร หรือข้าพเจ้าได้ขัดหรือลับมันแล้ว' เมื่อเขาตอบอย่างนั้น พึงทราบว่าราคาเดิมของมีดนั้นตกไปแล้ว และเช่นเดียวกับมีด ค่าของตลับยาหยอดตา หรือไม้สำหรับยาหยอดตา หรือลูกกุญแจ ก็ย่อมลดลงแม้เพียงแค่ขัดและล้างด้วยฟาง แกลบ หรือผงอิฐเพียงครั้งเดียว ค่าของวงแหวนรองบาตรที่ทำด้วยดีบุก ก็ย่อมลดลงแม้เพียงการบากเป็นรูปฟันมกร หรือเพียงแค่ขัดถู ค่าของผ้าอาบน้ำฝน ก็ย่อมลดลงแม้เพียงแค่สวมใส่หรือห่มครั้งเดียว หรือโดยหัวข้อคือการใช้สอยเพียงแค่วางไว้บนบ่าหรือบนศีรษะ ค่าของข้าวสารเป็นต้น ก็ย่อมลดลงแม้เพียงการฝัด หรือเพียงแค่หยิบข้าวสารออกไปหนึ่งหรือสองเม็ด หรือแม้ที่สุดเพียงแค่หยิบก้อนหินหรือกรวดออกไปทิ้งหนึ่งก้อน ค่าของเนยใสหรือน้ำมันเป็นต้น ก็ย่อมลดลงแม้เพียงการถ่ายใส่ภาชนะอื่น หรือแม้ที่สุดเพียงแค่ตักแมลงวันหรือมดออกจากเนยใสหรือน้ำมันนั้นแล้วทิ้งไป ค่าของก้อนน้ำอ้อย ก็ย่อมลดลงแม้เพียงแค่เจาะด้วยเล็บเพื่อทราบรสหวานแล้วหยิบไปเพียงเล็กน้อย เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ขโมยสิ่งของที่มีค่าหนึ่งบาท ซึ่งเจ้าของได้ใช้สอยจนมีค่าน้อยลงตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่พึงปรับด้วยอาบัติปาราชิก พึงพิจารณาการใช้สอยอย่างนี้ ผู้ฉลาดพึงพิจารณาฐานะ ๕ เหล่านี้แล้วกำหนดเนื้อความ พึงตั้งอาบัติหรืออนาบัติ อาบัติหนักหรืออาบัติเบา ไว้ในฐานะที่ควร

Niṭṭhito ‘‘ādiyeyya…pe… saṅketaṃ vītināmeyyā’’ti.

คำว่า 'อาทิเยยยะ...เป...สังเกตัง วีตินาเมยยะ' (พึงถือเอา...ละ...พึงล่วงเลยเครื่องหมาย) จบแล้ว

Imesaṃ padānaṃ vinicchayo.

การวินิจฉัยบทเหล่านี้ จบแล้ว

Idāni [Pg.268] yadidaṃ ‘‘yathārūpe adinnādāne’’tiādīni vibhajantena ‘‘yathārūpaṃ nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathārūpanti yathājātikaṃ. Taṃ pana yasmā pādato paṭṭhāya hoti, tasmā ‘‘pādaṃ vā pādārahaṃ vā atirekapādaṃ vā’’ti āha. Tattha pādena kahāpaṇassa catutthabhāgaṃ akappiyabhaṇḍameva dasseti. Pādārahena pādagghanakaṃ kappiyabhaṇḍaṃ. Atirekapādena ubhayampi. Ettāvatā sabbākārena dutiyapārājikappahonakavatthu dassitaṃ hoti.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงจำแนกบทมี 'ยถารูเป อทินนาทาเน' เป็นต้น ได้ตรัสพระดำรัสมี 'ยถารูปัง นามะ' เป็นต้น ในพระดำรัสนั้น คำว่า 'ยถารูปัง' คือ ตามประเภทของมัน แต่เพราะสิ่งของนั้นมีค่าตั้งแต่หนึ่งบาทขึ้นไป จึงตรัสว่า 'หนึ่งบาท หรือควรแก่หนึ่งบาท หรือเกินกว่าหนึ่งบาท' ในบรรดาคำว่า 'บาท' 'ควรแก่บาท' 'เกินกว่าบาท' นั้น ด้วยคำว่า 'บาท' ทรงแสดงถึงอักกัปปิยภัณฑ์เท่านั้นซึ่งเป็นหนึ่งในสี่ส่วนของกหาปณะ ด้วยคำว่า 'ควรแก่บาท' ทรงแสดงถึงกัปปิยภัณฑ์ที่มีค่าหนึ่งบาท ด้วยคำว่า 'เกินกว่าบาท' ทรงแสดงถึงสิ่งของทั้งสองอย่าง ด้วยคำว่า 'บาท' 'ควรแก่บาท' 'เกินกว่าบาท' เพียงเท่านี้ ย่อมเป็นอันทรงแสดงวัตถุที่เพียงพอแก่ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ โดยประการทั้งปวง

Pathabyā rājāti sakalapathaviyā rājā dīpacakkavattī asokasadiso, yo vā panaññopi ekadīpe rājā, sīhaḷarājasadiso. Padesarājāti ekadīpassa padesissaro, bimbisāra-pasenadi-ādayo viya. Maṇḍalikā nāma ye dīpapadesepi ekamekaṃ maṇḍalaṃ bhuñjanti. Antarabhogikā nāma dvinnaṃ rājūnaṃ antarā katipayagāmasāmikā. Akkhadassāti dhammavinicchanakā, te dhammasabhāyaṃ nisīditvā aparādhānurūpaṃ corānaṃ hatthapādacchejjādiṃ anusāsanti. Ye pana ṭhānantarappattā amaccā vā rājakumārā vā katāparādhā honti, te rañño ārocenti, garukaṃ ṭhānaṃ sayaṃ na vinicchinanti. Mahāmattāti ṭhānantarappattā mahāamaccā; tepi tattha tattha gāme vā nigame vā nisīditvā rājakiccaṃ karonti. Ye vā panāti aññepi ye rājakulanissitā vā sakissariyanissitā vā hutvā chejjabhejjaṃ anusāsanti, sabbepi te imasmiṃ atthe ‘‘rājāno’’ti dasseti.

คำว่า 'ปฐัพยา ราชา' คือ พระราชาผู้เป็นจักรพรรดิในทวีป เช่น พระเจ้าอโศก หรือพระราชาอื่นใดในทวีปหนึ่ง เช่น พระเจ้าสีหฬะ ก็เรียกว่า 'ปฐัพยา ราชา' คำว่า 'ปเทสราชา' คือ ผู้เป็นใหญ่ในส่วนหนึ่งของทวีป เช่น พระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าปเสนทิโกศล เป็นต้น พระราชาเหล่าใดครอบครองแว่นแคว้นแต่ละแห่งในส่วนหนึ่งของทวีป พระราชาเหล่านั้นเรียกว่า 'มัณฑลิกะ' เจ้าของหมู่บ้านเล็กน้อยที่อยู่ระหว่างพระราชาสองพระองค์ เรียกว่า 'อันตรโภคิกะ' คำว่า 'อักขทัสสะ' คือ ผู้ตัดสินคดีความ พวกเขาจะนั่งในธรรมสภาและสั่งสอน (ลงโทษ) โจรด้วยการตัดมือและเท้าเป็นต้น ตามสมควรแก่ความผิด แต่อำมาตย์หรือราชกุมารผู้ถึงแล้วซึ่งตำแหน่งซึ่งได้กระทำความผิด พวกเขาจะกราบทูลต่อพระราชา และย่อมไม่วินิจฉัยฐานะที่หนักด้วยตนเอง คำว่า 'มหามัตตะ' คือ มหาอำมาตย์ผู้ถึงแล้วซึ่งตำแหน่ง แม้อำมาตย์เหล่านั้นก็นั่งในหมู่บ้านหรือนิคมนั้นๆ และปฏิบัติราชกิจ และคำว่า 'เย วา ปนะ' ทรงแสดงว่าบุคคลอื่นใดที่อาศัยราชตระกูล หรืออาศัยความเป็นใหญ่ของตน แล้วสั่งการให้ตัดและการผ่า บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดในอรรถบทนี้เรียกว่า 'พระราชาทั้งหลาย'

Haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñca. Pabbājeyyunti nīhareyyuṃ. Corosīti evamādīni ca vatvā paribhāseyyuṃ; tenevāha – ‘‘paribhāso eso’’ti. Purimaṃ upādāyāti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā pārājikaṃ āpattiṃ āpannaṃ puggalaṃ upādāya. Sesaṃ pubbe vuttanayattā uttānapadatthattā ca pākaṭamevāti.

พึงทุบตี พึงตัด พึงขับไล่ คำว่า 'เจ้าเป็นโจร' เป็นต้น กล่าวแล้วพึงด่า เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'นั่นเป็นการด่า' คำว่า 'อาศัยบทก่อน' คืออาศัยบุคคลผู้เสพเมถุนธรรมแล้วถึงอาบัติปาราชิก บทที่เหลือมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น และมีอรรถบทที่ตื้น จึงปรากฏชัดเจน

93. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yaṃ taṃ ādiyeyyātiādīhi chahi padehi saṅkhepato ādānaṃ dassetvā saṅkhepatoeva ‘‘pādaṃ vā pādārahaṃ vā atirekapādaṃ vā’’ti ādātabbabhaṇḍaṃ dassitaṃ, taṃ yattha yattha ṭhitaṃ, yathā yathā ādānaṃ gacchati, anāgate [Pg.269] pāpabhikkhūnaṃ lesokāsanirundhanatthaṃ tathā tathā vitthārato dassetuṃ ‘‘bhūmaṭṭhaṃ thalaṭṭha’’ntiādinā nayena mātikaṃ ṭhapetvā ‘‘bhūmaṭṭhaṃ nāma bhaṇḍaṃ bhūmiyaṃ nikkhittaṃ hotī’’tiādinā nayena tassa vibhaṅgaṃ āha.

๙๓. ครั้นจำแนกสิกขาบทที่ยกขึ้นแสดงไว้โดยลำดับบทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงการถือเอาโดยย่อด้วยบท ๖ บท มีคำว่า 'พึงถือเอา' เป็นต้น และแสดงพัสดุอันควรถือเอาโดยย่อว่า 'บาทหนึ่ง หรือมีค่าเท่าบาท หรือเกินบาท' แล้ว เพื่อประโยชน์แก่การปิดกั้นโอกาสแห่งการอ้างเล่ห์ของภิกษุผู้มีบาปในอนาคต จึงทรงตั้งมาติกาด้วยนัยมีคำว่า 'ของที่อยู่บนพื้นดิน ของที่อยู่บนเนินดิน' เป็นต้น แล้วตรัสจำแนกมาติกานั้นโดยพิสดาร ด้วยนัยมีคำว่า 'ชื่อว่าของที่อยู่บนพื้นดิน คือของที่ฝังไว้ในพื้นดิน' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าพัสดุนั้นตั้งอยู่ในที่ใดๆ และการถือเอาถึงโดยอาการใดๆ

Pañcavīsatiavahārakathā niṭṭhitā.

เรื่องการลัก ๒๕ อย่าง จบแล้ว

Bhūmaṭṭhakathā

เรื่องของที่อยู่บนพื้นดิน

94. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanāya saddhiṃ vinicchayakathā. Nikhātanti bhūmiyaṃ khaṇitvā ṭhapitaṃ. Paṭicchannanti paṃsuiṭṭhakādīhi paṭicchannaṃ. Bhūmaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ…pe… gacchati vā, āpatti dukkaṭassāti taṃ evaṃ nikhaṇitvā vā paṭicchādetvā vā ṭhapitattā bhūmiyaṃ ṭhitaṃ bhaṇḍaṃ yo bhikkhu kenacideva upāyena ñatvā ‘‘āharissāmī’’ti theyyacitto hutvā rattibhāge uṭṭhāya gacchati, so bhaṇḍaṭṭhānaṃ appatvāpi sabbakāyavacīvikāresu dukkaṭaṃ āpajjati. Kathaṃ? So hi tassa āharaṇatthāya uṭṭhahanto yaṃ yaṃ aṅgapaccaṅgaṃ phandāpeti, sabbattha dukkaṭameva. Nivāsanapārupanaṃ saṇṭhapeti, hatthavāre hatthavāre dukkaṭaṃ. ‘‘Mahantaṃ nidhānaṃ na sakkā ekena āharituṃ, dutiyaṃ pariyesissāmī’’ti kassaci sahāyassa santikaṃ gantukāmo dvāraṃ vivarati, padavāre ca hatthavāre ca dukkaṭaṃ. Dvārapidahane pana aññasmiṃ vā gamanassa anupakāre anāpatti. Tassa nipannokāsaṃ gantvā ‘‘itthannāmā’’ti pakkosati, tamatthaṃ ārocetvā ‘‘ehi gacchāmā’’ti vadati, vācāya vācāya dukkaṭaṃ. So tassa vacanena uṭṭhahati, tassāpi dukkaṭaṃ. Uṭṭhahitvā tassa santikaṃ gantukāmo nivāsanapārupanaṃ saṇṭhapeti, dvāraṃ vivaritvā tassa samīpaṃ gacchati, hatthavārapadavāresu sabbattha dukkaṭaṃ. So taṃ pucchati ‘‘asuko ca asuko ca kuhiṃ, asukañca asukañca pakkosāhī’’ti, vācāya vācāya dukkaṭaṃ. Sabbe samāgate disvā ‘‘mayā asukasmiṃ nāma ṭhāne evarūpo nidhi upaladdho, gacchāma taṃ gahetvā puññāni ca karissāma, sukhañca jīvissāmā’’ti vadati, vācāya vācāya dukkaṭameva.

๙๔. ในวิภังค์นั้น นี้เป็นคำวินิจฉัยพร้อมด้วยการพรรณนาบทที่ไม่ตื้น คำว่า 'นิกขาตะ' คือของที่ขุดฝังไว้ในพื้นดิน คำว่า 'ปฏิฉันนะ' คือของที่ปิดบังไว้ด้วยผงดิน อิฐเป็นต้น คำว่า 'ของที่อยู่บนพื้นดิน...ย่อมถึงอาบัติทุกกฏ' คือภิกษุใดรู้ว่าพัสดุนั้นตั้งอยู่ในพื้นดินเพราะถูกขุดฝังไว้หรือปิดบังไว้แล้วอย่างนี้ มีจิตคิดขโมยว่า 'จักนำมา' แล้วลุกขึ้นไปในเวลากลางคืน ภิกษุนั้นแม้ยังไม่ถึงที่ตั้งแห่งพัสดุนั้น ย่อมถึงอาบัติทุกกฏในการเคลื่อนไหวทางกายและวาจาทั้งปวง อย่างไร? ภิกษุนั้นเมื่อลุกขึ้นเพื่อนำพัสดุนั้นไป ยังอวัยวะน้อยใหญ่ใดๆ ให้ไหว ย่อมเป็นทุกกฏในทุกๆ การไหวนั้น จัดแจงผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ ย่อมเป็นทุกกฏในการเคลื่อนไหวด้วยมือแต่ละครั้ง คิดว่า 'ขุมทรัพย์ที่ฝังไว้มีมาก ไม่สามารถนำมาคนเดียวได้ จักแสวงหาสหายคนที่สอง' แล้วใคร่จะไปหาสหายคนใดคนหนึ่ง จึงเปิดประตู ย่อมเป็นทุกกฏในการก้าวเท้าแต่ละครั้งและในการเคลื่อนไหวด้วยมือ แต่ในการปิดประตู หรือในความพยายามอย่างอื่นที่ไม่เป็นประโยชน์แก่การไป ย่อมไม่มีอาบัติ ไปถึงที่นอนของสหายนั้นแล้วเรียกชื่อว่า 'ชื่อนั้น' บอกเรื่องนั้นหรือเรื่องที่จะไปขโมยว่า 'มาเถิด เราไปกันเถิด' ย่อมเป็นทุกกฏในคำพูดแต่ละคำ สหายนั้นลุกขึ้นเพราะคำพูดของภิกษุนั้น แม้ของสหายนั้นก็ย่อมเป็นทุกกฏ ลุกขึ้นแล้วใคร่จะไปหาสหายนั้น จัดแจงผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ เปิดประตูแล้วไปหาสหายนั้น ย่อมเป็นทุกกฏในการเคลื่อนไหวด้วยมือและเท้าทุกๆ แห่ง ภิกษุนั้นถามสหายนั้นว่า 'นายนั้นและนายนั้นอยู่ที่ไหน จงเรียกนายนั้นและนายนั้นมา' ย่อมเป็นทุกกฏในคำพูดแต่ละคำ เห็นภิกษุทั้งปวงมาพร้อมกันแล้วกล่าวว่า 'เราได้พบขุมทรัพย์ที่ฝังไว้เช่นนี้ในที่ชื่อนั้นแล้ว เราไปนำขุมทรัพย์นั้นมาแล้วจักทำบุญทั้งหลาย และจักเลี้ยงชีพอย่างมีความสุข' ย่อมเป็นทุกกฏในคำพูดแต่ละคำ

Evaṃ laddhasahāyo kudālaṃ pariyesati. Sace panassa attano kudālo atthi, ‘‘taṃ āharissāmī’’ti gacchanto ca gaṇhanto ca āharanto ca sabbattha hatthavārapadavāresu dukkaṭaṃ āpajjati. Sace natthi, aññaṃ [Pg.270] bhikkhuṃ vā gahaṭṭhaṃ vā gantvā yācati, yācanto ca sace ‘‘kudālaṃ me dehi, kudālena me attho, kiñci kātabbamatthi, taṃ katvā paccāharissāmī’’ti musā abhaṇanto yācati, vācāya vācāya dukkaṭaṃ. Sace ‘‘mātikā sodhetabbā atthi, vihāre bhūmikammaṃ kātabbaṃ atthī’’ti musāpi bhaṇati, yaṃ yaṃ vacanaṃ musā, tattha tattha pācittiyaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalikhitanti veditabbaṃ. Na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthi. Sace pana kudālassa daṇḍo natthi, ‘‘daṇḍaṃ karissāmī’’ti vāsiṃ vā pharasuṃ vā niseti, tadatthāya gacchati, gantvā sukkhakaṭṭhaṃ chindati tacchati ākoṭeti, sabbattha hatthavārapadavāresu dukkaṭaṃ. Allarukkhaṃ chindati, pācittiyaṃ. Tato paraṃ sabbapayogesu dukkaṭaṃ. Saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana mahāpaccariyañca tattha jātakakaṭṭhalatāchedanatthaṃ vāsipharasuṃ pariyesantānampi dukkaṭaṃ vuttaṃ. Sace pana tesaṃ evaṃ hoti ‘‘vāsipharasukudāle yācantā āsaṅkitā bhavissāma, lohaṃ samuṭṭhāpetvā karomā’’ti. Tato araññaṃ gantvā lohabījatthaṃ pathaviṃ khaṇanti, akappiyapathaviṃ khaṇantānaṃ dukkaṭehi saddhiṃ pācittiyānīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha pācittiyaṭṭhāne dukkaṭā na muccati. Kappiyapathaviṃ khaṇantānaṃ dukkaṭāniyeva. Bījaṃ pana gahetvā tato paraṃ sabbakiriyāsu payoge payoge dukkaṭaṃ.

ภิกษุผู้ได้สหายแล้วอย่างนี้ ย่อมแสวงหาจอบ ถ้าจอบของภิกษุผู้เป็นต้นเรื่องนั้นมีอยู่ เมื่อคิดว่า 'จักนำจอบนั้นมา' เมื่อไปก็ดี เมื่อถือเอาก็ดี เมื่อนำมาก็ดี ย่อมถึงอาบัติทุกกฏในการเคลื่อนไหวด้วยมือและเท้าทุกๆ แห่ง ถ้าไม่มี เมื่อไปขอภิกษุอื่นหรือคฤหัสถ์ เมื่อขอโดยไม่กล่าวคำเท็จว่า 'จงให้จอบแก่เรา เรามีความต้องการจอบ มีกิจบางอย่างที่ควรทำ เมื่อทำกิจนั้นแล้วจักนำกลับมา' ย่อมเป็นทุกกฏในคำพูดแต่ละคำ ถ้ากล่าวคำเท็จว่า 'มีร่องน้ำที่ควรชำระ มีงานดินที่ควรทำในวิหาร' คำพูดใดเป็นคำเท็จ ย่อมเป็นปาจิตตีย์ในคำพูดนั้นๆ แต่ในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่าในคำจริงก็ดี ในคำเท็จก็ดี ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น พึงทราบว่าคำนั้นเป็นคำที่เขียนด้วยความประมาท เพราะเหตุที่ในปุพพประโยคแห่งอทินนาทาน ไม่มีชื่อว่าทุกกฏในที่แห่งอาบัติปาจิตตีย์ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าคำนั้นเป็นคำที่เขียนด้วยความประมาท แต่ถ้าด้ามจอบไม่มี เมื่อคิดว่า 'จักทำด้าม' แล้วลับมีดหรือขวาน ไปเพื่อประโยชน์แก่ด้ามจอบนั้น ไปแล้วตัดไม้แห้ง ถาก หรือตอกแล้วใส่ด้าม ย่อมเป็นทุกกฏในการเคลื่อนไหวด้วยมือและเท้าทุกๆ แห่ง ถ้าตัดต้นไม้สด ย่อมเป็นปาจิตตีย์ หลังจากนั้น ในความพยายามทั้งปวง ย่อมเป็นทุกกฏ แต่ในสังเขปอรรถกถาและมหาปัจจรีย์ กล่าวไว้ว่าแม้ของภิกษุทั้งหลายผู้แสวงหามีดและขวานเพื่อประโยชน์แก่การตัดไม้และเถาวัลย์ที่เกิดบนหม้อนั้นก็เป็นทุกกฏ แต่ถ้าภิกษุผู้ขโมยเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อเราขอมีด ขวาน จอบ เราจักเป็นที่สงสัย เราจักถลุงเหล็กขึ้นแล้วทำ' เพราะความคิดเช่นนั้น ไปป่าแล้วขุดพื้นดินเพื่อประโยชน์แก่แร่เหล็ก ของภิกษุทั้งหลายผู้ขุดพื้นดินที่ไม่ควร ย่อมเป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏทั้งหลาย ดังนี้ ในมหาปัจจรีย์กล่าวไว้ และอย่างไรในที่นี้ ทุกกฏในที่แห่งปาจิตตีย์ย่อมไม่พ้นในความพยายามทั้งปวงอย่างนั้น ของภิกษุทั้งหลายผู้ขุดพื้นดินที่ควร ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น แต่เมื่อถือเอาแร่เหล็กแล้ว หลังจากนั้น ในการกระทำทั้งปวง ในความพยายามแต่ละครั้ง ย่อมเป็นทุกกฏ

Piṭakapariyesanepi hatthavārapadavāresu vuttanayeneva dukkaṭaṃ. Musāvāde pācittiyaṃ. Piṭakaṃ kātukāmatāya vallicchedane pācittiyanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Gacchati vā āpatti dukkaṭassāti evaṃ pariyiṭṭhasahāyakudālapiṭako nidhiṭṭhānaṃ gacchati, padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Sace pana gacchanto ‘‘imaṃ nidhiṃ laddhā buddhapūjaṃ vā dhammapūjaṃ vā saṅghabhattaṃ vā karissāmī’’ti kusalaṃ uppādeti, kusalacittena gamane anāpatti. Kasmā? ‘‘Theyyacitto dutiyaṃ vā…pe… gacchati vā, āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha atheyyacittassa anāpatti. Maggato okkamma nidhānaṭṭhānaṃ gamanatthāya maggaṃ karonto bhūtagāmaṃ chindati, pācittiyaṃ. Sukkhakaṭṭhaṃ chindati, dukkaṭaṃ.

แม้ในการแสวงหาตะกร้า ก็เป็นทุกกฏด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วในบทว่า 'หัตถวาร' และ 'ปทวาร' เป็นต้น. ในการพูดเท็จ เป็นปาจิตตีย์. การตัดเถาวัลย์ด้วยความประสงค์จะทำตะกร้า เป็นปาจิตตีย์. การจัดแจงทั้งหมดพึงทราบด้วยนัยก่อนนั่นแล. หรือเมื่อภิกษุมีสหาย จอบ และตะกร้าที่แสวงหามาได้แล้ว ไปยังที่ตั้งของขุมทรัพย์ ย่างก้าวไปทุกย่างก้าว เป็นทุกกฏ. แต่ถ้าเมื่อภิกษุไปอยู่ เกิดกุศลจิตว่า 'เมื่อได้ขุมทรัพย์นี้แล้ว จักทำพุทธบูชา หรือธรรมบูชา หรือถวายภัตตาหารแก่สงฆ์' ดังนี้ การไปด้วยกุศลจิตนั้นไม่มีอาบัติ. เพราะเหตุไร? เพราะพระองค์ตรัสไว้ว่า 'มีจิตคิดจะขโมย... หรือไปอยู่ เป็นทุกกฏ' ดังนี้. และเหมือนกับการไปในที่นี้ ภิกษุผู้ไม่มีจิตคิดจะขโมย ย่อมไม่มีอาบัติในที่ทั้งปวง. เมื่อภิกษุหลีกจากทางเพื่อไปสู่ที่ฝังขุมทรัพย์ ทำทางโดยตัดภูตคาม เป็นปาจิตตีย์. ตัดไม้แห้ง เป็นทุกกฏ.

Tatthajātakanti ciranihitāya kumbhiyā upari jātakaṃ. Kaṭṭhaṃ vā lataṃ vāti na kevalaṃ kaṭṭhalatameva, yaṃkiñci allaṃ vā sukkhaṃ vā tiṇarukkhalatādiṃ chindantassa sahapayogattā dukkaṭameva hoti.

คำว่า 'ตัตถชาตกัง' หมายถึงสิ่งที่เกิดขึ้นบนหม้อที่ฝังไว้นาน. คำว่า 'ไม้หรือเถาวัลย์' มิใช่หมายถึงเพียงไม้หรือเถาวัลย์เท่านั้น แต่หมายถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นหญ้า ต้นไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น ที่สดหรือแห้ง เมื่อตัดแล้วย่อมเป็นทุกกฏนั่นแล เพราะเป็นสหปโยคะ (การกระทำที่เกี่ยวเนื่องกัน).

Aṭṭhavidhaṃ [Pg.271] hetaṃ dukkaṭaṃ nāma imasmiṃ ṭhāne samodhānetvā therehi dassitaṃ – pubbapayogadukkaṭaṃ, sahapayogadukkaṭaṃ, anāmāsadukkaṭaṃ, durupaciṇṇadukkaṭaṃ, vinayadukkaṭaṃ, ñātadukkaṭaṃ, ñattidukkaṭaṃ, paṭissavadukkaṭanti. Tattha ‘‘theyyacitto dutiyaṃ vā kudālaṃ vā piṭakaṃ vā pariyesati gacchati vā, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ pubbapayogadukkaṭaṃ nāma. Ettha hi dukkaṭaṭṭhāne dukkaṭaṃ, pācittiyaṭṭhāne pācittiyameva hoti. ‘‘Tatthajātakaṃ kaṭṭhaṃ vā lataṃ vā chindati, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ sahapayogadukkaṭaṃ nāma. Ettha pana pācittiyavatthu ca dukkaṭavatthu ca dukkaṭaṭṭhāneyeva tiṭṭhati. Kasmā? Avahārassa sahapayogattāti. Yaṃ pana dasavidhaṃ ratanaṃ, sattavidhaṃ dhaññaṃ, sabbañca āvudhabhaṇḍādiṃ āmasantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ, idaṃ anāmāsadukkaṭaṃ nāma. Yaṃ kadalināḷikerādīnaṃ tatthajātakaphalāni āmasantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ, idaṃ durupaciṇṇadukkaṭaṃ nāma. Yaṃ pana piṇḍāya carantassa patte raje patite pattaṃ appaṭiggahetvā adhovitvā vā tattha bhikkhaṃ gaṇhantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ, idaṃ vinayadukkaṭaṃ nāma. ‘‘Sutvā na vadanti, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 419) idaṃ ñātadukkaṭaṃ nāma. Yaṃ ekādasasu samanubhāsanāsu ‘‘ñattiyā dukkaṭa’’nti (pārā. 414) vuttaṃ, idaṃ ñattidukkaṭaṃ nāma. ‘‘Tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca na paññāyati, paṭissave ca āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 207) idaṃ paṭissavadukkaṭaṃ nāma. Idaṃ pana sahapayogadukkaṭaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘yaṃkiñci allaṃ vā sukkhaṃ vā tiṇarukkhalatādiṃ chindantassa sahapayogattā dukkaṭameva hotī’’ti.

ทุกกฏ ๘ อย่างนี้แล ที่พระเถระทั้งหลายได้รวบรวมแสดงไว้ในที่นี้ คือ ปุพพปโยคทุกกฏ, สหปโยคทุกกฏ, อนามัสสทุกกฏ, ทุรูปจิณณทุกกฏ, วินยทุกกฏ, ญาตทุกกฏ, ญัตติทุกกฏ, ปฏิสสวทุกกฏ. ในบรรดาทุกกฏเหล่านั้น คำว่า 'มีจิตคิดจะขโมย แสวงหาจอบหรือตะกร้าเป็นครั้งที่สอง... หรือไปอยู่ เป็นทุกกฏ' นี้ชื่อว่า ปุพพปโยคทุกกฏ. ด้วยว่าในปุพพปโยคนี้ ในฐานะที่เป็นทุกกฏ ย่อมเป็นทุกกฏ, ในฐานะที่เป็นปาจิตตีย์ ย่อมเป็นปาจิตตีย์นั่นแล. คำว่า 'ตัดไม้หรือเถาวัลย์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น... เป็นทุกกฏ' นี้ชื่อว่า สหปโยคทุกกฏ. แต่ในสหปโยคนี้ วัตถุที่เป็นปาจิตตีย์และวัตถุที่เป็นทุกกฏ ย่อมตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นทุกกฏเท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นสหปโยคะกับการลักทรัพย์. อนึ่ง ทุกกฏที่ตรัสไว้แก่ภิกษุผู้จับต้องรัตนะ ๑๐ อย่าง, ธัญชาติ ๗ อย่าง, และอาวุธเครื่องใช้เป็นต้นทั้งหมด นี้ชื่อว่า อนามัสสทุกกฏ. ทุกกฏที่ตรัสไว้แก่ภิกษุผู้จับต้องผลไม้ที่เกิดขึ้นในต้นกล้วย ต้นมะพร้าวเป็นต้นนั้น นี้ชื่อว่า ทุรูปจิณณทุกกฏ. อนึ่ง ทุกกฏที่ตรัสไว้แก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต เมื่อฝุ่นตกลงในบาตรแล้ว ไม่รับบาตร (ให้ถูกต้อง) หรือไม่ล้างบาตร แล้วรับบิณฑบาตในบาตรนั้น นี้ชื่อว่า วินยทุกกฏ. คำว่า 'ได้ยินแล้วไม่บอก เป็นทุกกฏ' นี้ชื่อว่า ญาตทุกกฏ. ทุกกฏที่ตรัสไว้ในสมนุภาสนา ๑๑ อย่างว่า 'เป็นทุกกฏเพราะญัตติ' นี้ชื่อว่า ญัตติทุกกฏ. คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย... และเป็นทุกกฏเพราะการรับรอง' นี้ชื่อว่า ปฏิสสวทุกกฏ. อนึ่ง นี้เป็นสหปโยคทุกกฏ. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้ว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นหญ้า ต้นไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น ที่สดหรือแห้ง เมื่อตัดแล้วย่อมเป็นทุกกฏนั่นแล เพราะเป็นสหปโยคะ'.

Sace panassa tatthajātake tiṇarukkhalatādimhi chinnepi lajjidhammo okkamati, saṃvaro uppajjati, chedanapaccayā dukkaṭaṃ desetvā muccati. Atha dhuranikkhepaṃ akatvā saussāhova paṃsuṃ khaṇati, chedanadukkaṭaṃ paṭippassambhati, khaṇanadukkaṭe patiṭṭhāti. Akappiyapathaviṃ khaṇantopi hi idha sahapayogattā dukkaṭameva āpajjati. Sace panassa sabbadisāsu khaṇitvā kumbhimūlaṃ pattassāpi lajjidhammo okkamati, khaṇanapaccayā dukkaṭaṃ desetvā muccati.

แต่ถ้าแม้เมื่อภิกษุนั้นตัดหญ้า ต้นไม้ เถาวัลย์เป็นต้นที่เกิดขึ้นในที่นั้นแล้ว ลัชชีธรรม (ความละอายบาป) เกิดขึ้น สังวรเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการตัดนั้น. หากภิกษุนั้นยังไม่ละความพยายาม ยังคงขุดดินอยู่ ทุกกฏอันเกิดจากการตัดย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏอันเกิดจากการขุด. เพราะแม้ผู้ขุดแผ่นดินที่ไม่ควรขุด ก็ย่อมเป็นทุกกฏในที่นี้เพราะเป็นสหปโยคะ. แต่ถ้าภิกษุนั้นขุดไปรอบทิศจนถึงก้นหม้อแล้ว แม้ลัชชีธรรมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการขุดนั้น.

Byūhati vāti atha pana saussāhova paṃsuṃ viyūhati, ekapasse rāsiṃ karoti, khaṇanadukkaṭaṃ paṭippassambhati, viyūhanadukkaṭe patiṭṭhāti. Tañca paṃsuṃ tattha tattha puñjaṃ karonto payoge payoge dukkaṭaṃ āpajjati. Sace pana rāsiṃ katvāpi dhuranikkhepaṃ karoti, lajjidhammaṃ āpajjati[Pg.272], viyūhanadukkaṭaṃ desetvā muccati. Uddharati vāti atha pana saussāhova paṃsuṃ uddharitvā bahi pāteti, viyūhanadukkaṭaṃ paṭippassambhati, uddharaṇadukkaṭe patiṭṭhāti. Paṃsuṃ pana kudālena vā hatthehi vā pacchiyā vā tahiṃ tahiṃ pātento payoge payoge dukkaṭaṃ āpajjati. Sace pana sabbaṃ paṃsuṃ nīharitvā kumbhiṃ thalaṭṭhaṃ katvāpi lajjidhammaṃ āpajjati, uddharaṇadukkaṭaṃ desetvā muccati. Atha pana saussāhova kumbhiṃ āmasati, uddharaṇadukkaṭaṃ paṭippassambhati, āmasanadukkaṭe patiṭṭhāti. Āmasitvāpi ca lajjidhammaṃ āpajjanto āmasanadukkaṭaṃ desetvā muccati. Atha saussāhova kumbhiṃ phandāpeti, āmasanadukkaṭaṃ paṭippassambhati, ‘‘phandāpeti, āpatti thullaccayassā’’ti vuttathullaccaye patiṭṭhāti.

คำว่า 'หรือรื้อออก' หมายถึง หากภิกษุนั้นยังคงพยายามรื้อดินออก กองดินไว้ข้างหนึ่ง ทุกกฏอันเกิดจากการขุดย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏอันเกิดจากการรื้อออก. และเมื่อภิกษุนั้นกองดินไว้ในที่นั้นๆ ย่อมเป็นทุกกฏทุกครั้งที่กระทำ. แต่ถ้าแม้เมื่อกองดินแล้ว ภิกษุนั้นละความพยายาม ลัชชีธรรมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการรื้อออก. คำว่า 'หรือยกขึ้น' หมายถึง หากภิกษุนั้นยังคงพยายามตักดินขึ้นแล้วเทออกไปข้างนอก ทุกกฏอันเกิดจากการรื้อออกย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏอันเกิดจากการตักขึ้น. อนึ่ง เมื่อภิกษุนั้นเทดินด้วยจอบ หรือด้วยมือ หรือด้วยตะกร้า ไปในที่นั้นๆ ย่อมเป็นทุกกฏทุกครั้งที่กระทำ. แต่ถ้าแม้เมื่อตักดินทั้งหมดออกแล้ว ทำให้หม้อตั้งอยู่บนพื้นดิน และลัชชีธรรมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการตักขึ้น. หากภิกษุนั้นยังคงพยายามจับต้องหม้อ ทุกกฏอันเกิดจากการตักขึ้นย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในทุกกฏอันเกิดจากการจับต้อง. และแม้เมื่อจับต้องแล้ว ลัชชีธรรมเกิดขึ้น ภิกษุนั้นย่อมพ้นจากอาบัติด้วยการแสดงทุกกฏอันเกิดจากการจับต้อง. หากภิกษุนั้นยังคงพยายามเขย่าหม้อ ทุกกฏอันเกิดจากการจับต้องย่อมระงับไป และย่อมตั้งอยู่ในถุลลัจจัยที่ตรัสไว้ว่า 'เขย่า เป็นถุลลัจจัย'.

Tatrāyaṃ dukkaṭathullaccayānaṃ dvinnampi vacanattho – paṭhamaṃ tāvettha duṭṭhu kataṃ satthārā vuttakiccaṃ virādhetvā katanti dukkaṭaṃ. Atha vā duṭṭhaṃ kataṃ, virūpā sā kiriyā bhikkhukiriyānaṃ majjhe na sobhatīti evampi dukkaṭaṃ. Vuttañcetaṃ –

ในบรรดาบทว่าอาบัติทุกกฏและอาบัติถุลลัจจัยนั้น อรรถแห่งบททั้งสองนี้คือ บทว่าทุกกฏก่อน คือกรรมที่ทำไม่ดี ทำผิดพลาดจากกิจที่พระศาสดาตรัสไว้ ชื่อว่าทุกกฏ อีกอย่างหนึ่ง กรรมที่ทำไม่ดี กิริยานั้นไม่น่าดูในท่ามกลางกิริยาของภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่าทุกกฏ และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า

‘‘Dukkaṭaṃ iti yaṃ vuttaṃ, taṃ suṇohi yathātathaṃ;

Aparaddhaṃ viraddhañca, khalitaṃ yañca dukkaṭaṃ.

ทุกกฏที่ตรัสไว้ ท่านจงฟังตามความเป็นจริง กรรมที่ผิดพลาดและกรรมที่บกพร่อง และกรรมที่พลั้งพลาด ชื่อว่าทุกกฏ

‘‘Yaṃ manusso kare pāpaṃ, āvi vā yadi vā raho;

Dukkaṭanti pavedenti, tenetaṃ iti vuccatī’’ti. (pari. 339);

บาปใดที่มนุษย์พึงทำ ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ บัณฑิตทั้งหลายย่อมประกาศว่าทุกกฏ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าทุกกฏ

Itaraṃ pana thūlattā, accayattā ca thullaccayaṃ. ‘‘Samparāye ca duggati’’ (saṃ. ni. 1.49), ‘‘yaṃ hoti kaṭukapphala’’ntiādīsu (dha. pa. 66; netti. 91) viya cettha saṃyogabhāvo veditabbo. Ekassa santike desetabbesu hi accayesu tena samo thūlo accayo natthi. Tasmā vuttaṃ ‘‘thūlattā accayattā ca thullaccaya’’nti. Vuttañcetaṃ –

ส่วนอาบัติอื่น (จากทุกกฏ) ชื่อว่าถุลลัจจัย เพราะเป็นอาบัติที่หยาบและเป็นอาบัติ พึงทราบความเป็นอักษรซ้อนในบทนี้ เหมือนในพระบาลีว่า "ในสัมปรายภพ ย่อมมีทุคติ" และ "กรรมใดมีผลเผ็ดร้อน" เป็นต้น เพราะในบรรดาอาบัติที่พึงแสดงแก่ภิกษุรูปเดียว ไม่มีอาบัติที่หยาบเท่าอาบัตินั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ถุลลัจจัย เพราะเป็นอาบัติที่หยาบและเป็นอาบัติ" และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า

‘‘Thullaccayanti yaṃ vuttaṃ, taṃ suṇohi yathātathaṃ;

Ekassa mūle yo deseti, yo ca taṃ paṭiggaṇhati;

Accayo tena samo natthi, tenetaṃ iti vuccatī’’ti. (pari. 339);

ถุลลัจจัยที่ตรัสไว้ ท่านจงฟังตามความเป็นจริง ผู้ใดแสดง (อาบัติ) แก่ภิกษุรูปเดียว และผู้ใดรับ (อาบัติ) นั้น ไม่มีอาบัติใดเสมอด้วยอาบัตินั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าถุลลัจจัย

Phandāpentassa [Pg.273] ca payoge payoge thullaccayaṃ. Phandāpetvāpi ca lajjidhammaṃ okkanto thullaccayaṃ desetvā muccati. Sahapayogato paṭṭhāyeva cettha purimā purimā āpatti paṭippassambhati. Sahapayogaṃ pana akatvā lajjidhammaṃ okkantena yā pubbapayoge dukkaṭapācittiyā āpannā, sabbā tā desetabbā. Sahapayoge ca tatthajātakacchedane bahukānipi dukkaṭāni paṃsukhaṇanaṃ patvā paṭippassambhanti. Ekaṃ khaṇanadukkaṭameva hoti. Khaṇane bahukānipi viyūhanaṃ, viyūhane bahukānipi uddharaṇaṃ, uddharaṇe bahukānipi āmasanaṃ, āmasane bahukānipi phandāpanaṃ patvā paṭippassambhanti. Paṃsukhaṇanādīsu ca lajjidhamme uppanne bahukāpi āpattiyo hontu, ekameva desetvā muccatīti kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Purimāpattipaṭippassaddhi ca nāmesā ‘‘ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayā paṭippassambhantī’’ti (pārā. 414) evaṃ anusāvanāsuttesuyeva āgatā. Idha pana dutiyapārājike aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbāti.

และเมื่อภิกษุทำให้ไหว ย่อมเป็นถุลลัจจัยในทุกๆ ประโยค และแม้เมื่อทำให้ไหวแล้ว ภิกษุผู้เข้าถึงลัชชีธรรม (ความละอาย) ย่อมพ้นได้ด้วยการแสดงอาบัติถุลลัจจัย ในกรณีนี้ อาบัติก่อนๆ ย่อมระงับไปตั้งแต่เริ่มประโยคที่ทำพร้อมกัน แต่ถ้าภิกษุเข้าถึงลัชชีธรรมโดยไม่ได้กระทำพร้อมกัน อาบัติทุกกฏและปาจิตตีย์ที่ล่วงในประโยคก่อนๆ ทั้งหมดนั้น พึงแสดง และในประโยคที่ทำพร้อมกัน อาบัติทุกกฏจำนวนมากที่เกิดจากการตัดสิ่งที่เกิดในที่นั้น ย่อมระงับไปเมื่อถึงการขุดดิน ย่อมเป็นทุกกฏจากการขุดเพียงอย่างเดียว ในการขุด อาบัติทุกกฏจำนวนมากย่อมระงับไปเมื่อถึงการเกลี่ยดิน ในการเกลี่ยดิน อาบัติทุกกฏจำนวนมากย่อมระงับไปเมื่อถึงการยกขึ้น ในการยกขึ้น อาบัติทุกกฏจำนวนมากย่อมระงับไปเมื่อถึงการสัมผัส ในการสัมผัส อาบัติทุกกฏจำนวนมากย่อมระงับไปเมื่อถึงการทำให้ไหว และในกรณีที่เกิดลัชชีธรรมในการขุดดินเป็นต้น แม้อาบัติจะมาก ก็พ้นได้ด้วยการแสดงเพียงอาบัติเดียว ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถากุรุนที การระงับอาบัติก่อนๆ นี้ มีชื่อว่า "ทุกกฏย่อมระงับด้วยญัตติ ถุลลัจจัยย่อมระงับด้วยกรรมวาจาสองครั้ง" ดังที่มาในอนุสาวนาสูตรเท่านั้น แต่ในปาราชิกสิกขาบทที่ 2 นี้ พึงถือตามเกณฑ์ของพระอรรถกถาจารย์

Ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassāti yo pana phandāpetvāpi lajjidhammaṃ anokkamitvāva taṃ kumbhiṃ ṭhānato antamaso kesaggamattampi cāveti, pārājikameva āpajjatīti attho. Ṭhānā cāvanañcettha chahi ākārehi veditabbaṃ. Kathaṃ? Kumbhiṃ mukhavaṭṭiyaṃ gahetvā attano abhimukhaṃ ākaḍḍhanto iminā antena phuṭṭhokāsaṃ kesaggamattampi pārimantena atikkāmeti, pārājikaṃ. Tatheva gahetvā parato pellento pārimantena phuṭṭhokāsaṃ kesaggamattampi iminā antena atikkāmeti, pārājikaṃ. Vāmato vā dakkhiṇato vā apanāmento vāmantena phuṭṭhokāsaṃ kesaggamattampi dakkhiṇantena atikkāmeti, pārājikaṃ. Dakkhiṇantena vā phuṭṭhokāsaṃ kesaggamattampi vāmantena atikkāmeti, pārājikaṃ. Uddhaṃ ukkhipanto kesaggamattampi bhūmito moceti, pārājikaṃ. Khaṇitvā heṭṭhato osīdento bundena phuṭṭhokāsaṃ kesaggamattampi mukhavaṭṭiyā atikkāmeti, pārājikanti evaṃ ekaṭṭhāne ṭhitāya kumbhiyā. Yadi pana kumbhimukhavaṭṭiyā pāsaṃ katvā lohakhāṇuṃ vā khadirasārādikhāṇuṃ vā pathaviyaṃ ākoṭetvā tattha saṅkhalikāya bandhitvā ṭhapenti, ekissā disāya ekāya saṅkhalikāya baddhāya dve ṭhānāni labbhanti, dvīsu tīsu catūsu disāsu catūhi saṅkhalikāhi baddhāya pañca ṭhānāni labbhanti.

บทว่า Ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassa ความว่า ภิกษุใดแม้ทำให้ไหวแล้ว แต่ยังไม่เข้าถึงลัชชีธรรม ทำให้หม้อนั้นเคลื่อนจากที่แม้เพียงปลายขนทราย ย่อมต้องอาบัติปาราชิกเท่านั้น การทำให้เคลื่อนจากที่ในกรณีนี้ พึงทราบด้วยอาการ 6 อย่าง อย่างไร? ภิกษุจับหม้อที่ขอบปากแล้วดึงเข้ามาหาตน หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยปลายด้านนี้ แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นปลายด้านโน้นไป ย่อมเป็นปาราชิก จับเช่นนั้นแล้วผลักไปข้างหน้า หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยปลายด้านโน้น แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นปลายด้านนี้ไป ย่อมเป็นปาราชิก ทำให้เคลื่อนไปทางซ้ายหรือทางขวา หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยปลายด้านซ้าย แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นปลายด้านขวาไป ย่อมเป็นปาราชิก หรือทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยปลายด้านขวา แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นปลายด้านซ้ายไป ย่อมเป็นปาราชิก ยกขึ้นข้างบน หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสแม้เพียงปลายขนทราย พ้นจากพื้นดิน ย่อมเป็นปาราชิก ขุดแล้วทำให้จมลงข้างล่าง หากทำให้ส่วนที่ถูกสัมผัสด้วยก้นหม้อ แม้เพียงปลายขนทราย ล่วงพ้นขอบปากไป ย่อมเป็นปาราชิก ด้วยอาการ 6 อย่างนี้ สำหรับหม้อที่ตั้งอยู่ในที่เดียว แต่ถ้าทำบ่วงที่ขอบปากหม้อ แล้วตอกหลักเหล็กหรือหลักไม้แก่นตะเคียนเป็นต้นลงในดิน ผูกด้วยโซ่ไว้ที่หลักนั้น หม้อที่ผูกด้วยโซ่เส้นเดียวในทิศเดียว ย่อมได้ 2 ฐาน หม้อที่ผูกด้วยโซ่ 4 เส้นใน 2, 3, 4 ทิศ ย่อมได้ 5 ฐาน

Tattha [Pg.274] ekakhāṇuke baddhakumbhiyā paṭhamaṃ khāṇukaṃ vā uddharati, saṅkhalikaṃ vā chindati, thullaccayaṃ. Tato kumbhiṃ yathāvuttanayena kesaggamattampi ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Atha paṭhamaṃ kumbhiṃ uddharati, thullaccayaṃ. Tato khāṇukaṃ kesaggamattampi ṭhānā cāveti, saṅkhalikaṃ vā chindati, pārājikaṃ. Etena upāyena dvīsu tīsu catūsu khāṇukesu baddhakumbhiyāpi pacchime ṭhānācāvane pārājikaṃ. Sesesu thullaccayaṃ veditabbaṃ.

ในบรรดาหม้อเหล่านั้น หม้อที่ผูกไว้กับหลักเดียว หากภิกษุถอนหลักออกก่อน หรือตัดโซ่ ย่อมเป็นถุลลัจจัย หลังจากนั้น หากทำให้หม้อเคลื่อนจากที่แม้เพียงปลายขนทรายตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก อีกอย่างหนึ่ง หากยกหม้อขึ้นก่อน ย่อมเป็นถุลลัจจัย หลังจากนั้น หากทำให้หลักเคลื่อนจากที่แม้เพียงปลายขนทราย หรือตัดโซ่ ย่อมเป็นปาราชิก ด้วยอุบายนี้ หม้อที่ผูกไว้กับหลัก 2, 3, 4 หลัก ก็เช่นกัน ในการทำให้เคลื่อนจากที่ในฐานสุดท้าย ย่อมเป็นปาราชิก ในส่วนที่เหลือ พึงทราบว่าเป็นถุลลัจจัย

Sace khāṇu natthi, saṅkhalikāya agge valayaṃ katvā tatthajātake mūle pavesitaṃ hoti, paṭhamaṃ kumbhiṃ uddharitvā pacchā mūlaṃ chetvā valayaṃ nīharati, pārājikaṃ. Atha mūlaṃ acchetvā valayaṃ ito cito ca sāreti, rakkhati. Sace pana mūlato anīharitvāpi hatthena gahetvā ākāsagataṃ karoti, pārājikaṃ. Ayamettha viseso. Sesaṃ vuttanayameva.

หากไม่มีหลัก แต่ทำห่วงที่ปลายโซ่แล้วสอดเข้าไปในรากไม้ที่ขึ้นในที่นั้น หากยกหม้อขึ้นก่อน แล้วจึงตัดรากไม้และดึงห่วงออก ย่อมเป็นปาราชิก อีกอย่างหนึ่ง หากยังไม่ตัดรากไม้ แต่เลื่อนห่วงไปมา ย่อมยังไม่เป็นปาราชิก แต่ถ้ายังไม่ดึงออกจากรากไม้ แต่จับด้วยมือแล้วทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศ ย่อมเป็นปาราชิก นี้เป็นข้อแตกต่างในกรณีนี้ ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

Keci pana nimittatthāya kumbhimatthake nigrodharukkhādīni ropenti, mūlāni kumbhiṃ vinandhitvā ṭhitāni honti, ‘‘mūlāni chinditvā kumbhiṃ gahessāmī’’ti chindantassa payoge payoge dukkaṭaṃ. Chinditvā okāsaṃ katvā kumbhiṃ kesaggamattampi ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Mūlāni chindatova luṭhitvā kumbhī ninnaṭṭhānaṃ gatā, rakkhati tāva. Gataṭṭhānato uddharati, pārājikaṃ. Sace chinnesu mūlesu ekamūlamattena kumbhī tiṭṭhati, so ca taṃ ‘‘imasmiṃ mūle chinne patissatī’’ti chindati, chinnamatte pārājikaṃ. Sace pana ekamūleneva pāse baddhasūkaro viya ṭhitā hoti, aññaṃ kiñci lagganakaṃ natthi, tasmimpi mūle chinnamatte pārājikaṃ. Sace kumbhimatthake mahāpāsāṇo ṭhapito hoti, taṃ daṇḍena ukkhipitvā apanetukāmo kumbhimatthake jātarukkhaṃ chindati, dukkaṭaṃ. Tassā samīpe jātakaṃ chetvā āharati, atatthajātakattā taṃ chindato pācittiyaṃ.

บางพวกปลูกต้นไทรเป็นต้นไว้บนปากหม้อเพื่อเป็นเครื่องหมาย รากของต้นไม้เหล่านั้นก็พันรัดหม้อไว้ เมื่อภิกษุคิดว่า “เราจะตัดรากแล้วเอาหม้อไป” ตัดรากไม้ในทุกๆ ครั้งที่พยายาม ก็เป็นทุกกฏ เมื่อตัดรากแล้วทำช่องว่างให้หม้อเคลื่อนจากที่ตั้งแม้เพียงปลายผม ก็เป็นปาราชิก เมื่อกำลังตัดรากอยู่ หม้อกลิ้งตกลงไปในที่ต่ำ ก็ยังไม่เป็นปาราชิก แต่เมื่อยกหม้อขึ้นจากที่ที่ตกลงไปแล้ว ก็เป็นปาราชิก หากเมื่อรากถูกตัดแล้ว หม้อยังคงตั้งอยู่ได้ด้วยรากเพียงเส้นเดียว และภิกษุนั้นรู้ว่า “เมื่อรากเส้นนี้ถูกตัด หม้อก็จะตกลงไป” แล้วตัดรากนั้น เมื่อตัดขาดแล้ว ก็เป็นปาราชิก หากหม้อนั้นตั้งอยู่ได้ด้วยรากเพียงเส้นเดียว เหมือนหมูที่ติดบ่วง ไม่มีสิ่งอื่นใดเกาะเกี่ยวอยู่ เมื่อรากนั้นถูกตัดขาดแล้ว ก็เป็นปาราชิก หากมีก้อนหินใหญ่ตั้งอยู่บนปากหม้อ และภิกษุประสงค์จะยกก้อนหินนั้นออกด้วยไม้ แล้วตัดต้นไม้ที่เกิดอยู่บนปากหม้อ ก็เป็นทุกกฏ แต่ถ้าตัดต้นไม้ที่เกิดอยู่ใกล้หม้อแล้วนำไป เพราะไม่ใช่ต้นไม้ที่เกิดอยู่บนปากหม้อ การตัดต้นไม้นั้นเป็นปาจิตตีย์

Attano bhājananti sace pana kumbhiṃ uddharituṃ asakkonto kumbhigatabhaṇḍaggahaṇatthaṃ attano bhājanaṃ pavesetvā antokumbhiyaṃ pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghanakaṃ theyyacitto āmasati, āpatti dukkaṭassa. Paricchedo cettha pārājikaniyamanatthaṃ vutto. Theyyacittena pana ūnapañcamāsakampi āmasanto dukkaṭaṃ āpajjatiyeva.

คำว่า “ภาชนะของตน” หมายถึง หากภิกษุไม่สามารถยกหม้อขึ้นได้ แต่เพื่อจะเอาของที่อยู่ในหม้อ จึงสอดภาชนะของตนเข้าไปในหม้อ แล้วลักแตะต้องของมีค่าตั้งแต่ 5 มาสกขึ้นไปที่อยู่ในหม้อ ก็เป็นอาบัติทุกกฏ การกำหนดประมาณในที่นี้กล่าวไว้เพื่อกำหนดปาราชิก แต่ภิกษุผู้มีเจตนาลักแตะต้องของมีค่าน้อยกว่า 5 มาสก ก็เป็นอาบัติทุกกฏอยู่ดี

Phandāpetīti [Pg.275] ettha yāva ekābaddhaṃ katvā attano bhājanaṃ paveseti, tāva phandāpetīti vuccati. Api ca ito cito ca apabyūhantopi phandāpetiyeva, so thullaccayaṃ āpajjati. Yadā pana ekābaddhabhāvo chinno, kumbhigataṃ kumbhiyameva, bhājanagatampi bhājaneyeva hoti, tadā attano bhājanagataṃ nāma hoti. Evaṃ katvā kumbhito anīhatepi ca bhājane pārājikaṃ āpajjati.

ในคำว่า “ยังให้ไหว” หมายถึง ตราบใดที่ยังสอดภาชนะของตนเข้าไปโดยทำให้เป็นอันเดียวกันอยู่ ตราบนั้นเรียกว่า “ยังให้ไหว” อนึ่ง แม้ผู้ที่เขี่ยไปมา ก็เรียกว่า “ยังให้ไหว” ผู้นั้นเป็นอาบัติถุลลัจจัย แต่เมื่อความเป็นอันเดียวกันขาดไป ของที่อยู่ในหม้อก็อยู่ในหม้อ ของที่อยู่ในภาชนะก็อยู่ในภาชนะ เมื่อนั้นจึงชื่อว่า “อยู่ในภาชนะของตน” แม้กระทำอย่างนี้แล้ว ภาชนะยังไม่ได้ถูกยกออกจากหม้อ ก็เป็นปาราชิก

Muṭṭhiṃ vā chindatīti ettha yathā aṅgulantarehi nikkhantakahāpaṇā kumbhigate kahāpaṇe na samphusanti, evaṃ muṭṭhiṃ karonto muṭṭhiṃ chindati nāma; sopi pārājikaṃ āpajjati.

ในคำว่า “หรือตัดกำมือ” หมายถึง ภิกษุผู้ทำกำมือโดยที่เหรียญกษาปณ์ที่หลุดออกมาจากช่องนิ้วมือไม่แตะต้องเหรียญกษาปณ์ที่อยู่ในหม้ออย่างนี้ ชื่อว่า “ตัดกำมือ” ภิกษุนั้นก็เป็นปาราชิก

Suttārūḷhanti sutte ārūḷhaṃ; suttena āvutassāpi suttamayassāpi etaṃ adhivacanaṃ. Pāmaṅgādīnihi sovaṇṇamayānipi honti rūpiyamayānipi suttamayānipi, muttāvaliādayopi ettheva saṅgahaṃ gatā. Veṭhananti sīsaveṭhanapaṭo vuccati. Etesu yaṃkiñci theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Pāmaṅgādīni koṭiyaṃ gahetvā ākāsaṭṭhaṃ akaronto uccāreti, thullaccayaṃ.

คำว่า “ของที่ร้อยด้วยด้าย” หมายถึง ของที่ขึ้นอยู่กับด้าย คำนี้เป็นชื่อเรียกของที่ร้อยด้วยด้าย หรือของที่ทำด้วยด้าย เพราะว่าเครื่องประดับรูปทรงปะมะกะเป็นต้น มีทั้งที่ทำด้วยทอง ที่ทำด้วยเงิน และที่ทำด้วยด้าย สร้อยไข่มุกเป็นต้นก็สงเคราะห์เข้าในของที่ร้อยด้วยด้ายนี้ คำว่า “เวฐนะ” หมายถึง ผ้าโพกศีรษะ ในบรรดาของเหล่านี้ ภิกษุมีเจตนาลักแตะต้องสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ก็เป็นทุกกฏ ยังให้ไหว เป็นถุลลัจจัย เมื่อยกเครื่องประดับปะมะกะเป็นต้นขึ้นโดยจับที่ปลาย โดยไม่ทำให้ลอยขึ้นจากที่ ก็เป็นถุลลัจจัย

Ghaṃsanto nīharatīti ettha pana paripuṇṇāya kumbhiyā upari samatittikaṃ kumbhiṃ katvā ṭhapitaṃ vā ekaṃ koṭiṃ bunde ekaṃ koṭiṃ mukhavaṭṭiyaṃ katvā ṭhapitaṃ vā ghaṃsantassa nīharato thullaccayaṃ. Kumbhimukhā mocentassa pārājikaṃ. Yaṃ pana upaḍḍhakumbhiyaṃ vā rittakumbhiyaṃ vā ṭhapitaṃ, tassa attano phuṭṭhokāsova ṭhānaṃ, na sakalā kumbhī, tasmā taṃ ghaṃsantassāpi nīharato patiṭṭhitokāsato kesaggamatte mutte pārājikameva. Kumbhiyā pana paripuṇṇāya vā ūnāya vā ujukameva uddharantassa heṭṭhimakoṭiyā patiṭṭhitokāsā muttamatteva pārājikaṃ. Antokumbhiyaṃ ṭhapitaṃ yaṃkiñci pārājikappahonakaṃ bhaṇḍaṃ sakalakumbhiyaṃ cārentassa, pāmaṅgādiñca ghaṃsitvā nīharantassa yāva mukhavaṭṭiṃ nātikkamati, tāva thullaccayameva. Tassa hi sabbāpi kumbhī ṭhānanti saṅkhepamahāpaccariyādīsu vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ṭhapitaṭṭhānameva ṭhānaṃ, na sakalā kumbhī. Tasmā yathāṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi mocentassa pārājikamevā’’ti vuttaṃ, taṃ pamāṇaṃ. Itaraṃ pana ākāsagataṃ akarontassa cīvaravaṃse ṭhapitacīvaraveṭhanakanayena vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Vinayavinicchaye hi āgate garuke ṭhātabbaṃ, esā vinayadhammatā. Apica ‘‘attano bhājanagataṃ [Pg.276] vā karoti, muṭṭhiṃ vā chindatī’’ti vacanato petaṃ veditabbaṃ. Yathā antokumbhiyaṃ ṭhitassa na sabbā kumbhī ṭhānanti.

ในคำว่า “ถูไถแล้วนำออก” นั้น หากเป็นของที่วางไว้บนหม้อที่เต็มเสมอขอบ หรือของที่วางไว้โดยให้ปลายข้างหนึ่งอยู่ที่ก้นหม้อและปลายอีกข้างหนึ่งอยู่ที่ขอบปากหม้อ เมื่อภิกษุถูไถแล้วนำออก ก็เป็นถุลลัจจัย เมื่อทำให้พ้นจากปากหม้อ ก็เป็นปาราชิก แต่ของที่วางไว้ในหม้อที่เต็มครึ่งหนึ่งหรือในหม้อเปล่า ที่ตั้งของของนั้นคือบริเวณที่ของนั้นแตะต้องอยู่เท่านั้น ไม่ใช่หม้อทั้งใบ เพราะฉะนั้น แม้เมื่อภิกษุถูไถแล้วนำออก เมื่อของนั้นพ้นจากที่ตั้งแม้เพียงปลายผม ก็เป็นปาราชิก แต่เมื่อภิกษุยกของออกจากหม้อที่เต็มหรือพร่องโดยตรง เมื่อปลายล่างสุดพ้นจากที่ตั้งแล้ว ก็เป็นปาราชิก ของมีค่าพอเป็นปาราชิกสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่วางอยู่ในหม้อ เมื่อภิกษุเคลื่อนย้ายไปทั่วหม้อ หรือถูไถเครื่องประดับปะมะกะเป็นต้นแล้วนำออก ตราบใดที่ยังไม่พ้นขอบปากหม้อ ตราบนั้นก็เป็นถุลลัจจัย เพราะในสังเขปมหาปัจจรียะเป็นต้นกล่าวไว้ว่า “หม้อทั้งใบเป็นที่ตั้งของของนั้น” แต่ในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “ที่ที่วางไว้เท่านั้นเป็นที่ตั้ง ไม่ใช่หม้อทั้งใบ เพราะฉะนั้น เมื่อทำให้พ้นจากที่ที่วางไว้แม้เพียงปลายผม ก็เป็นปาราชิก” คำกล่าวนี้เป็นประมาณ (ถือเป็นหลัก) ส่วนคำกล่าวอื่นนั้น กล่าวไว้โดยนัยแห่งการวางผ้าห่มไว้บนราวผ้า โดยไม่ทำให้ลอยขึ้นจากที่ ไม่ควรยึดถือ เพราะในวินัยวินิจฉัย เมื่อมีข้อขัดแย้งกัน พึงยึดถือข้อที่หนักกว่า นี่เป็นธรรมเนียมของวินัย อนึ่ง พึงทราบข้อนี้จากคำว่า “หรือทำให้เป็นของอยู่ในภาชนะของตน หรือตัดกำมือ” ด้วยว่า ของที่อยู่ในหม้อนั้น หม้อทั้งใบไม่ใช่ที่ตั้ง

Sappiādīsu yaṃkiñci pivato ekapayogena pītamatte pārājikanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Mahāpaccariyādīsu pana ayaṃ vibhāgo dassito – ‘‘mukhaṃ anapanetvā ākaḍḍhantassa pivato sace paragalagataṃ pādaṃ na agghati, mukhagatena saddhiṃ agghati, rakkhati tāva. Kaṇṭhena pana paricchinnakāleyeva pārājikaṃ hoti. Sacepi oṭṭhehi paricchindanto oṭṭhe pidahati, pārājikameva. Uppaladaṇḍaveḷunāḷinaḷanāḷiādīhi pivantassāpi sace paragalagatameva pādaṃ agghati, pārājikaṃ. Sace saha mukhagatena agghati, na tāva pārājikaṃ hoti. Uppaladaṇḍādigatena saddhiṃ ekābaddhabhāvaṃ kopetvā oṭṭhehi paricchinnamatte pārājikaṃ. Sace uppaladaṇḍādigatena saddhiṃ agghati, uppaladaṇḍādīnaṃ bunde aṅguliyāpi pihitamatte pārājikaṃ. Pādagghanake paragalaṃ appaviṭṭhe uppaladaṇḍādīsu ca mukhe ca atirekapādārahampi ekābaddhaṃ hutvā tiṭṭhati, rakkhatiyevā’’ti. Taṃ sabbampi yasmā ‘‘attano bhājanagataṃ vā karoti, muṭṭhiṃ vā chindatī’’ti imaṃ nayaṃ bhajati, tasmā sudassitameva. Esa tāva ekābaddhe nayo.

ในเนยใสเป็นต้น ภิกษุผู้ดื่มวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อดื่มด้วยความพยายามครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก ดังนี้ มหาอรรถกถาได้กล่าวไว้. ส่วนในมหาปัจจรีเป็นต้น ได้แสดงการจำแนกนี้ไว้ว่า: 'ภิกษุผู้ดื่มโดยไม่ถอนปากออก ดึงดูดหรือดูดเข้าไป ถ้าวัตถุที่ถึงลำคอข้างหนึ่งยังไม่ถึงราคาหนึ่งปาทะ แต่ถึงราคาพร้อมกับวัตถุที่อยู่ในปาก ก็ยังรักษาไว้ได้ก่อน. แต่เมื่อถูกตัดขาดด้วยลำคอเท่านั้น จึงเป็นปาราชิก. แม้ถ้าภิกษุผู้ตัดขาดด้วยริมฝีปาก ปิดริมฝีปาก ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง. แม้ภิกษุผู้ดื่มด้วยก้านบัว กระบอกไม้ไผ่ กระบอกอ้อเป็นต้น ถ้าวัตถุที่ถึงลำคอข้างหนึ่งเท่านั้นถึงราคาหนึ่งปาทะ ก็เป็นปาราชิก. ถ้าถึงราคาพร้อมกับวัตถุที่อยู่ในปาก ก็ยังไม่เป็นปาราชิก. เมื่อทำลายความเป็นอันเดียวกันกับวัตถุที่อยู่ในก้านบัวเป็นต้น แล้วถูกตัดขาดด้วยริมฝีปากเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก. ถ้าถึงราคาพร้อมกับวัตถุที่อยู่ในก้านบัวเป็นต้น เมื่อปิดโคนของก้านบัวเป็นต้นด้วยนิ้วมือแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก. วัตถุที่มีค่าหนึ่งปาทะ แม้ยังไม่เข้าสู่ลำคอข้างหนึ่ง แต่เป็นอันเดียวกันอยู่ในก้านบัวเป็นต้น และในปาก แม้มีค่าเกินหนึ่งปาทะ ก็ยังรักษาไว้ได้นั่นเอง.' คำพูดทั้งหมดนั้น เพราะเหตุที่เข้าถึงแนวทางที่ว่า 'ทำให้เป็นของที่อยู่ในภาชนะของตน หรือตัดกำมือ' เพราะฉะนั้น จึงแสดงไว้ดีแล้วนั่นเอง. นี้เป็นแนวทางในวัตถุที่ผูกติดเป็นอันเดียวกันก่อน.

Sace pana hatthena vā pattena vā thālakādinā vā kenaci bhājanena gahetvā pivati, yamhi payoge pādagghanakaṃ pūreti, tamhi gate pārājikaṃ. Atha mahagghaṃ hoti, sippikāyapi ekapayogeneva pādagghanakaṃ gahetuṃ sakkā hoti, ekuddhāreyeva pārājikaṃ. Bhājanaṃ pana nimujjāpetvā gaṇhantassa yāva ekābaddhaṃ hoti, tāva rakkhati. Mukhavaṭṭiparicchedena vā uddhārena vā pārājikaṃ. Yadā pana sappiṃ vā telaṃ vā acchaṃ telasadisameva madhuphāṇitaṃ vā kumbhiṃ āviñchetvā attano bhājane paveseti, tadā tesaṃ acchatāya ekābaddhatā natthīti pādagghanake mukhavaṭṭito gaḷitamatte pārājikaṃ.

แต่ถ้าภิกษุถือเอาด้วยมือก็ดี ด้วยบาตรก็ดี ด้วยถาดเป็นต้นก็ดี หรือด้วยภาชนะอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วดื่ม เมื่อความพยายามใดทำให้วัตถุมีค่าหนึ่งปาทะเต็ม เมื่อความพยายามนั้นถึงแล้ว ก็เป็นปาราชิก. หรือถ้าเนยใสเป็นต้นนั้นมีค่ามาก แม้ด้วยช้อนก็สามารถตักวัตถุมีค่าหนึ่งปาทะได้ด้วยความพยายามครั้งเดียวเท่านั้น ก็เป็นปาราชิกด้วยการยกขึ้นครั้งเดียวเท่านั้น. แต่สำหรับภิกษุผู้ตักโดยจุ่มภาชนะลงไป ตราบใดที่ยังเป็นอันเดียวกันอยู่ ตราบนั้นก็ยังรักษาไว้ได้. เป็นปาราชิกด้วยการตัดขาดที่ขอบปาก หรือด้วยการยกภาชนะออก. แต่เมื่อใด ภิกษุเอียงหม้อเนยใสก็ดี น้ำมันก็ดี น้ำผึ้งหรือน้ำอ้อยงบที่ใสเหมือนน้ำมันเท่านั้นก็ดี ให้เข้าสู่ภาชนะของตน เมื่อนั้น เพราะความเป็นของใสของเนยใสเป็นต้นเหล่านั้น ความเป็นอันเดียวกันจึงไม่มี ดังนี้ เมื่อวัตถุมีค่าหนึ่งปาทะไหลลงจากขอบปากแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก.

Pacitvā ṭhapitaṃ pana madhuphāṇitaṃ sileso viya cikkanaṃ ākaḍḍhanavikaḍḍhanayoggaṃ hoti, uppanne kukkucce ekābaddhameva hutvā paṭinīharituṃ sakkoti, etaṃ mukhavaṭṭiyā nikkhamitvā bhājane paviṭṭhampi bāhirena saddhiṃ ekābaddhattā rakkhati, mukhavaṭṭito chinnamatte pana pārājikaṃ. Yopi theyyacittena [Pg.277] parassa kumbhiyā pādagghanakaṃ sappiṃ vā telaṃ vā avassapivanakaṃ yaṃkiñci dukūlasāṭakaṃ vā cammakhaṇḍādīnaṃ vā aññataraṃ pakkhipati, hatthato muttamatte pārājikaṃ.

ส่วนน้ำผึ้งหรือน้ำอ้อยงบที่ปรุงแล้ววางไว้ ย่อมเหนียวเหมือนยางไม้ เหมาะสมกับการดึงดูดไปข้างหน้าและการผลักไปอีกข้างหนึ่ง เมื่อความรังเกียจเกิดขึ้น ก็สามารถนำกลับคืนได้โดยเป็นอันเดียวกันเท่านั้น. น้ำผึ้งหรือน้ำอ้อยงบนี้ แม้จะออกจากขอบปากแล้วเข้าสู่ภาชนะของตน ก็ยังรักษาไว้ได้เพราะความเป็นอันเดียวกันกับวัตถุภายนอก. แต่เมื่อถูกตัดขาดจากขอบปากแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก. ภิกษุใดมีเจตนาขโมย ใส่ผ้าทอละเอียดก็ดี หรือชิ้นหนังเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งก็ดี ซึ่งมีค่าหนึ่งปาทะ ที่จะซึมซับเนยใสหรือน้ำมันในหม้อของผู้อื่นอย่างแน่นอน เมื่อหลุดจากมือแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก.

Rittakumbhiyā ‘‘idāni telaṃ ākirissantī’’ti ñatvā yaṃkiñci bhaṇḍaṃ theyyacitto pakkhipati, taṃ ce tattha tele ākiṇṇe pañcamāsakaagghanakaṃ pivati, pītamatte pārājikanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ pana tattheva sukkhataḷāke sukkhamātikāya ujukaraṇavinicchayena virujjhati, avahāralakkhaṇañcettha na paññāyati, tasmā na gahetabbaṃ. Mahāpaccariyādīsu pana tassa uddhāre pārājikaṃ vuttaṃ, taṃ yuttaṃ.

ภิกษุใดรู้ว่า 'บัดนี้ พวกเขาจักเทน้ำมันลงในหม้อเปล่า' แล้วมีเจตนาขโมยใส่สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่งลงไป ถ้าสิ่งของนั้นเมื่อน้ำมันถูกเทลงในหม้อเปล่านั้นแล้ว ซึมซับน้ำมันเป็นต้นที่มีค่าห้ามาสก เมื่อซึมซับแล้วเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก ดังนี้ มหาอรรถกถาได้กล่าวไว้. แต่คำพูดนั้นย่อมขัดแย้งกับคำตัดสินเกี่ยวกับการทำให้ร่องน้ำที่แห้งในสระน้ำที่แห้งตรงในมหาอรรถกถานั้นเอง. และลักษณะของการขโมยก็ไม่ปรากฏในกรณีนี้ เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรยึดถือคำพูดนั้น. ส่วนในมหาปัจจรีเป็นต้น ได้กล่าวว่า เป็นปาราชิกในการยกสิ่งของที่วางไว้นั้นออก คำพูดนั้นเหมาะสม.

Parassa rittakumbhiyā saṅgopanatthāya bhaṇḍaṃ ṭhapetvā tattha tele ākiṇṇe ‘‘sace ayaṃ jānissati, maṃ palibujjhissatī’’ti bhīto pādagghanakaṃ telaṃ pītaṃ bhaṇḍaṃ theyyacittena uddharati, pārājikaṃ. Suddhacittena uddharati, pare āharāpente bhaṇḍadeyyaṃ. Bhaṇḍadeyyaṃ nāma yaṃ parassa naṭṭhaṃ, tassa mūlaṃ vā tadeva vā bhaṇḍaṃ dātabbanti attho. No ce deti, sāmikassa dhuranikkhepe pārājikaṃ. Sace parassa kumbhiyā añño sappiṃ vā telaṃ vā ākirati, tatra cāyaṃ theyyacittena telapivanakaṃ bhaṇḍaṃ pakkhipati, vuttanayeneva pārājikaṃ. Attano rittakumbhiyā parassa sappiṃ vā telaṃ vā ākiraṇabhāvaṃ ñatvā theyyacittena bhaṇḍaṃ nikkhipati, pubbe vuttanayeneva uddhāre pārājikaṃ. Suddhacitto nikkhipitvā pacchā theyyacittena uddharati, pārājikameva. Suddhacittova uddharati, neva avahāro, na gīvā; mahāpaccariyaṃ pana anāpattimattameva vuttaṃ. ‘‘‘Kissa mama kumbhiyaṃ telaṃ ākirasī’ti kupito attano bhaṇḍaṃ uddharitvā chaḍḍeti, no bhaṇḍadeyya’’nti kurundiyaṃ vuttaṃ. Theyyacittena mukhavaṭṭiyaṃ gahetvā kumbhiṃ āviñchati telaṃ gaḷetukāmo, pādagghanake gaḷite pārājikaṃ. Theyyacitteneva jajjaraṃ karoti ‘‘savitvā gamissatī’’ti pādagghanake savitvā gate pārājikaṃ. Theyyacitteneva chiddaṃ karoti omaṭṭhaṃ vā ummaṭṭhaṃ vā vemaṭṭhaṃ vā, idaṃ pana sammohaṭṭhānaṃ; tasmā suṭṭhu sallekkhetabbaṃ. Ayañhettha vinicchayo – omaṭṭhaṃ nāma adhomukhachiddaṃ; ummaṭṭhaṃ nāma uddhaṃmukhachiddaṃ; vemaṭṭhaṃ nāma uḷuṅkasseva ujugatachiddaṃ. Tatra omaṭṭhassa bahi paṭṭhāya katassa abbhantarantato pādagghanake tele gaḷite bahi anikkhantepi pārājikaṃ. Kasmā? Yasmā tato gaḷitamattameva bahigataṃ nāma [Pg.278] hoti, na kumbhigatasaṅkhyaṃ labhati. Anto paṭṭhāya katassa bāhirantato pādagghanake gaḷite pārājikaṃ. Ummaṭṭhassa yathā tathā vā katassa bāhirantato pādagghanake gaḷite pārājikaṃ. Tañhi yāva bāhirantato na gaḷati, tāva kumbhigatameva hoti. ‘‘Vemaṭṭhassa ca kapālamajjhato gaḷitavasena kāretabbo’’ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Taṃ pana anto ca bahi ca paṭṭhāya majjhe ṭhapetvā katachidde taḷākassa ca mariyādabhedena sameti. Anto paṭṭhāya kate pana bāhirantena, bahi paṭṭhāya kate abbhantarantena kāretabboti idamettha yuttaṃ. Yo pana ‘‘vaṭṭitvā gacchissatī’’ti theyyacittena kumbhiyā ādhārakaṃ vā upatthambhanaleḍḍuke vā apaneti, vaṭṭitvā gatāya pārājikaṃ. Telākiraṇabhāvaṃ pana ñatvā rittakumbhiyā jajjarabhāve vā chiddesu vā katesu pacchā nikkhantatelappamāṇena bhaṇḍadeyyaṃ hoti. Aṭṭhakathāsu pana katthaci pārājikantipi likhitaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ.

ภิกษุเก็บของไว้ในหม้อเปล่าของผู้อื่นเพื่อรักษาของนั้น เมื่อมีน้ำมันถูกเทลงในหม้อนั้น ภิกษุนั้นกลัวว่า 'ถ้าเจ้าของหม้อนี้รู้เข้า เขาจะรบกวนเรา' จึงมีจิตคิดขโมยนำของที่ซึมซับน้ำมันราคา 1 มาสกออกไป ต้องอาบัติปาราชิก. ถ้าภิกษุนำออกไปด้วยจิตบริสุทธิ์ แต่ผู้อื่น (เจ้าของน้ำมัน) มาทวงคืน ต้องภัณฑเทยยะ. คำว่า ภัณฑเทยยะ หมายถึง ของผู้อื่นที่เสียหายไปนั้น พึงชดใช้ด้วยมูลค่าของของนั้น หรือด้วยของสิ่งนั้นเอง. ถ้าไม่ชดใช้ เมื่อเจ้าของทอดธุระ (ไม่ทวงถามอีก) ต้องอาบัติปาราชิก. ถ้าผู้อื่นเทเนยใสหรือน้ำมันลงในหม้อของผู้อื่น และภิกษุนี้มีจิตคิดขโมยนำของที่ใช้ซึมซับน้ำมันใส่ลงไปในหม้อนั้น ต้องอาบัติปาราชิกด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ภิกษุรู้ว่าผู้อื่นจะเทเนยใสหรือน้ำมันลงในหม้อเปล่าของตน จึงมีจิตคิดขโมยนำของใส่ลงไป ต้องอาบัติปาราชิกเมื่อนำออกไป ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น. ภิกษุใส่ของลงไปด้วยจิตบริสุทธิ์ แต่ภายหลังนำออกไปด้วยจิตคิดขโมย ต้องอาบัติปาราชิก. ถ้าภิกษุนำออกไปด้วยจิตบริสุทธิ์เท่านั้น ไม่เป็นอวหาร (การขโมย) และไม่เป็นหนี้ แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่าเป็นเพียงอนาบัติ. ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า 'ภิกษุโกรธว่า "ทำไมท่านจึงเทน้ำมันลงในหม้อของเรา" แล้วนำของของตนออกไปทิ้ง ไม่ต้องภัณฑเทยยะ.' ภิกษุมีจิตคิดขโมย ต้องการให้น้ำมันไหลออก จึงจับที่ขอบปากหม้อแล้วเอียงหม้อ เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกไหลออกไป ต้องอาบัติปาราชิก. ภิกษุมีจิตคิดขโมย ทำให้หม้อผุพังโดยคิดว่า 'น้ำมันจะรั่วไหลออกไป' เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกรั่วไหลออกไป ต้องอาบัติปาราชิก. ภิกษุมีจิตคิดขโมยเจาะรูแบบโอมาฏฐะ หรืออุมมาฏฐะ หรือเวมาฏฐะ แต่สิ่งนี้เป็นที่ตั้งแห่งความสับสน ฉะนั้นจึงควรพิจารณาให้ดี. การวินิจฉัยในเรื่องนี้คือ รูที่ปากคว่ำลงเรียกว่า โอมาฏฐะ รูที่ปากหงายขึ้นเรียกว่า อุมมาฏฐะ รูที่เจาะตรงเหมือนรูของกระบวยตักน้ำเรียกว่า เวมาฏฐะ. ในบรรดารูทั้งสามนั้น สำหรับ รูแบบโอมาฏฐะที่เจาะจากภายนอก เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกไหลออกจากขอบด้านใน แม้ยังไม่ไหลออกสู่ภายนอก ก็ต้องอาบัติปาราชิก. เพราะเหตุใด? เพราะน้ำมันที่ไหลออกจากขอบด้านในนั้น ถือว่าออกไปสู่ภายนอกแล้ว ไม่นับว่าเป็นน้ำมันที่อยู่ในหม้ออีกต่อไป. สำหรับรูที่เจาะจากภายใน เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกไหลออกจากขอบด้านนอก ต้องอาบัติปาราชิก. สำหรับรูแบบอุมมาฏฐะที่เจาะอย่างไรก็ตาม เมื่อน้ำมันราคา 1 มาสกไหลออกจากขอบด้านนอก ต้องอาบัติปาราชิก. เพราะน้ำมันนั้น ตราบใดที่ยังไม่ไหลออกจากขอบด้านนอก ตราบนั้นก็ยังคงอยู่ในหม้อ. ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'สำหรับรูแบบเวมาฏฐะ พึงทำให้ไหลออกจากตรงกลางของผนังหม้อ.' คำกล่าวในอรรถกถานั้นสอดคล้องกับการเจาะรูที่ทำโดยเว้นตรงกลางไว้ โดยเริ่มจากภายในและภายนอก เหมือนกับการทำลายคันกั้นของสระน้ำ. แต่ในกรณีที่เจาะจากภายใน พึงให้ไหลออกทางขอบด้านนอก และในกรณีที่เจาะจากภายนอก พึงให้ไหลออกทางขอบด้านใน การวินิจฉัยนี้เหมาะสมในเรื่องนี้. อนึ่ง ภิกษุใดมีจิตคิดขโมย ถอดฐานรองหม้อหรือก้อนหินที่ค้ำยันหม้อออก โดยคิดว่า 'หม้อจะกลิ้งไป' เมื่อหม้อกลิ้งไปแล้ว ต้องอาบัติปาราชิก. แต่ถ้าภิกษุรู้ว่าจะมีน้ำมันถูกเทลงไป จึงทำให้หม้อเปล่าผุพังหรือเจาะรูไว้ ภายหลังเมื่อน้ำมันไหลออกไปตามปริมาณที่กำหนด ต้องภัณฑเทยยะ. แต่ในอรรถกถาบางแห่งก็เขียนไว้ว่า 'ปาราชิก' ซึ่งเป็นการเขียนด้วยความประมาท.

Paripuṇṇāya kumbhiyā upari kathalaṃ vā pāsāṇaṃ vā ‘‘patitvā bhindissati, tato telaṃ paggharissatī’’ti theyyacittena dubbandhaṃ vā karoti, duṭṭhapitaṃ vā ṭhapeti, avassapatanakaṃ tathā karontassa katamatte pārājikaṃ. Rittakumbhiyā upari karoti, taṃ pacchā puṇṇakāle patitvā bhindati, bhaṇḍadeyyaṃ. Īdisesu hi ṭhānesu bhaṇḍassa natthikāle katapayogattā āditova pārājikaṃ na hoti. Bhaṇḍavināsadvārassa pana katattā bhaṇḍadeyyaṃ hoti. Āharāpentesu adadato sāmikānaṃ dhuranikkhepena pārājikaṃ.

ภิกษุมีจิตคิดขโมย ทำการผูกมัดไม่ดี หรือวางสิ่งของไม่ดี (เช่น เศษหม้อหรือก้อนหิน) ไว้บนหม้อที่เต็ม โดยคิดว่า 'มันจะตกลงมาแตก แล้วน้ำมันจะไหลออกไป' เมื่อทำเช่นนั้นในลักษณะที่สิ่งนั้นจะต้องตกลงมาอย่างแน่นอน ต้องอาบัติปาราชิกทันทีที่ทำเสร็จ. ถ้าทำเช่นนั้นบนหม้อเปล่า แล้วภายหลังเมื่อหม้อเต็ม สิ่งนั้นตกลงมาแตก ต้องภัณฑเทยยะ. เพราะในกรณีเช่นนี้ การกระทำนั้นเกิดขึ้นในขณะที่ยังไม่มีของ (น้ำมัน) จึงยังไม่เป็นปาราชิกตั้งแต่แรก. แต่เพราะได้กระทำซึ่งเป็นเหตุแห่งความเสียหายของของนั้น จึงต้องภัณฑเทยยะ. เมื่อเจ้าของทวงคืน แต่ภิกษุไม่ให้ เมื่อเจ้าของทอดธุระ (ไม่ทวงถามอีก) ต้องอาบัติปาราชิก.

Theyyacittena mātikaṃ ujukaṃ karoti ‘‘vaṭṭitvā vā gamissati, velaṃ vā uttarāpessatī’’ti; vaṭṭitvā vā gacchatu, velaṃ vā uttaratu, ujukaraṇakāle pārājikaṃ. Īdisā hi payogā pubbapayogāvahāre saṅgahaṃ gacchanti. Sukkhamātikāya ujukatāya pacchā udake āgate vaṭṭitvā vā gacchatu, velaṃ vā uttaratu, bhaṇḍadeyyaṃ. Kasmā? Ṭhānā cāvanapayogassa abhāvā. Tassa lakkhaṇaṃ nāvaṭṭhe āvi bhavissati.

ภิกษุมีจิตคิดขโมย ทำทางน้ำให้ตรง โดยคิดว่า 'น้ำจะไหลไป หรือจะท่วมฝั่ง' ไม่ว่าน้ำจะไหลไปหรือท่วมฝั่งก็ตาม เมื่อทำทางน้ำให้ตรง ต้องอาบัติปาราชิก. เพราะการกระทำเช่นนี้จัดเข้าในการขโมยด้วยการกระทำเบื้องต้น. ถ้าทำทางน้ำที่แห้งให้ตรงแล้ว ภายหลังเมื่อน้ำมา ไม่ว่าน้ำจะไหลไปหรือท่วมฝั่งก็ตาม ต้องภัณฑเทยยะ. เพราะเหตุใด? เพราะไม่มีการกระทำที่ทำให้ของเคลื่อนจากที่. ลักษณะของการไม่มีการกระทำที่ทำให้ของเคลื่อนจากที่นั้น จะปรากฏในเรื่องนาวฏฐะ.

Tattheva bhindati vātiādīsu aṭṭhakathāyaṃ tāva vuttaṃ – ‘‘bhindati vāti muggarena pothetvā bhindati. Chaḍḍeti vāti udakaṃ vā vālikaṃ vā ākiritvā uttarāpeti. Jhāpeti vāti dārūni āharitvā jhāpeti. Aparibhogaṃ [Pg.279] vā karotīti akhāditabbaṃ vā apātabbaṃ vā karoti; uccāraṃ vā passāvaṃ vā visaṃ vā ucchiṭṭhaṃ vā kuṇapaṃ vā pātesi, āpatti dukkaṭassāti ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭaṃ, buddhavisayo nāmeso. Kiñcāpi dukkaṭaṃ, āharāpente pana bhaṇḍadeyya’’nti. Tattha purimadvayaṃ na sameti. Tañhi kumbhijajjarakaraṇena ca mātikāujukaraṇena ca saddhiṃ ekalakkhaṇaṃ. Pacchimaṃ pana dvayaṃ ṭhānā acāventenāpi sakkā kātuṃ. Tasmā ettha evaṃ vinicchayaṃ vadanti – ‘‘aṭṭhakathāyaṃ kira ‘ṭhānā cāvanassa natthitāya dukkaṭa’nti idaṃ pacchimadvayaṃ sandhāya vuttaṃ. Ṭhānā cāvanaṃ akarontoyeva hi theyyacittena vā vināsetukāmatāya vā jhāpeyyapi, aparibhogampi kareyya. Purimadvaye pana vuttanayena bhindantassa vā chaḍḍentassa vā ṭhānā cāvanaṃ atthi, tasmā tathā karontassa vināsetukāmatāya bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena pārājika’’nti. Pāḷiyaṃ ‘‘dukkaṭa’’nti vuttattā ayuttanti ce? Na; aññathā gahetabbatthato. Pāḷiyañhi theyyacittapakkhe ‘‘bhindati vāti udakena sambhindati, chaḍḍeti vāti tattha vamati vā passāvaṃ vā chaḍḍetī’’ti evameke vadanti.

ในอรรถกถาแห่งบทว่า “ภินทติ วา” เป็นต้นนั้น ได้กล่าวไว้ว่า “ภินทติ วา” คือทุบด้วยค้อนแล้วทำลาย “ฉฑฺเฑติ วา” คือเทน้ำหรือทรายลงไปแล้วทำให้น้ำล้น “ฌาเปติ วา” คือนำฟืนมาเผา หรือจุดไฟเผา “อปริโภคํ วา กโรติ” คือทำให้เป็นของที่กินไม่ได้หรือดื่มไม่ได้ หรือทำอุจจาระ ปัสสาวะ ยาพิษ ของเดน หรือซากศพให้ตกลงไป ต้องอาบัติทุกกฏ เพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่ อาบัติทุกกฏนี้เป็นพุทธวิสัย แม้จะเป็นทุกกฏ แต่ถ้าเจ้าของเรียกคืน ต้องชดใช้สิ่งของ ในบรรดา ๔ อย่างนั้น บทสองบทแรก (ภินทติ, ฉฑฺเฑติ) ไม่สอดคล้องกัน เพราะบทสองบทแรกนั้นมีลักษณะอย่างเดียวกันกับการทำหม้อให้แตกละเอียดและการทำร่องน้ำให้ตรง ส่วนบทสองบทหลัง (ฌาเปติ, อปริโภคํ กโรติ) สามารถทำได้โดยไม่ต้องเคลื่อนจากที่ ดังนั้น ในเรื่องนี้จึงกล่าววินิจฉัยไว้ดังนี้ว่า “ในอรรถกถาที่กล่าวว่า ‘ต้องอาบัติทุกกฏเพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่’ นั้น หมายถึงบทสองบทหลัง (ฌาเปติ, อปริโภคํ กโรติ) เพราะภิกษุผู้ไม่เคลื่อนจากที่นั่นแหละ อาจเผาด้วยเจตนาลักทรัพย์หรือด้วยความประสงค์จะทำลาย หรืออาจทำให้เป็นของใช้ไม่ได้ ส่วนในบทสองบทแรก (ภินทติ, ฉฑฺเฑติ) ตามนัยที่กล่าวไว้ ภิกษุผู้ทำลายหรือทิ้งนั้นมีการเคลื่อนจากที่ ดังนั้น ภิกษุผู้ทำเช่นนั้นด้วยความประสงค์จะทำลาย ต้องชดใช้สิ่งของ และด้วยเจตนาลักทรัพย์ ต้องอาบัติปาราชิก” หากมีผู้กล่าวว่า “ในพระบาลีกล่าวว่า ‘ทุกกฏ’ จึงไม่สมควร” ก็ไม่ใช่ เพราะมีความหมายที่ควรเข้าใจเป็นอย่างอื่น ในพระบาลีนั้น ในกรณีที่มีเจตนาลักทรัพย์ บางอาจารย์กล่าวว่า “ภินทติ วา” คือผสมด้วยน้ำ “ฉฑฺเฑติ วา” คืออาเจียนหรือถ่ายปัสสาวะลงไปในสิ่งนั้น

Ayaṃ panettha sāro – vinītavatthumhi tiṇajjhāpako viya ṭhānā acāvetukāmova kevalaṃ bhindati, bhinnattā pana telādīni nikkhamanti, yaṃ vā panettha patthinnaṃ, taṃ ekābaddhameva tiṭṭhati. Achaḍḍetukāmoyeva ca kevalaṃ tattha udakavālikādīni ākirati, ākiṇṇattā pana telaṃ chaḍḍīyati. Tasmā vohāravasena ‘‘bhindati vā chaḍḍeti vā’’ti vuccatīti. Evametesaṃ padānaṃ attho gahetabbo. Nāsetukāmatāpakkhe pana itarathāpi yujjati. Evañhi kathiyamāne pāḷi ca aṭṭhakathā ca pubbāparena saṃsanditvā kathitā honti. Ettāvatāpi ca santosaṃ akatvā ācariye payirupāsitvā vinicchayo veditabboti.

สาระสำคัญในเรื่องนี้คือ: เหมือนภิกษุผู้เผากองหญ้าในวินีตวัตถุ ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะเคลื่อนจากที่ ย่อมทำลายโดยแท้ แต่เพราะการทำลายนั้น น้ำมันเป็นต้นย่อมไหลออกไป หรือสิ่งใดที่ข้นเหนียวอยู่ในภาชนะนั้น สิ่งนั้นก็ยังคงติดกันอยู่โดยไม่เคลื่อนจากที่ และภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะทิ้ง ย่อมเทน้ำหรือทรายเป็นต้นลงไปในสิ่งนั้นโดยแท้ แต่เพราะการเทลงไปนั้น น้ำมันย่อมถูกทิ้งไป ดังนั้น จึงกล่าวโดยโวหารว่า “ภินทติ วา ฉฑฺเฑติ วา” พึงเข้าใจความหมายของบทเหล่านี้ดังนี้ ส่วนในกรณีที่มีความประสงค์จะทำลาย ก็ย่อมสมควรในความหมายอื่นด้วย เพราะเมื่อกล่าวเช่นนี้ ทั้งพระบาลีและอรรถกถาย่อมสอดคล้องกันและกล่าวไว้โดยลำดับ แม้กระนั้น ก็ยังไม่ควรพอใจเพียงวินิจฉัยเท่านี้ แต่พึงเข้าหาสอบถามอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญวินิจฉัยเพื่อทำความเข้าใจให้ถ่องแท้

Bhūmaṭṭhakathā niṭṭhitā.

ภูมัฏฐกถา จบแล้ว

Thalaṭṭhakathā

ถลัฏฐกถา

95. Thalaṭṭhe thale nikkhittanti bhūmitale vā pāsāṇatalapabbatatalādīsu vā yattha katthaci paṭicchanne vā appaṭicchanne vā ṭhapitaṃ thalaṭṭhanti [Pg.280] veditabbaṃ. Taṃ sace rāsikataṃ hoti, antokumbhiyaṃ bhājanagatakaraṇamuṭṭhicchedanavinicchayena vinicchinitabbaṃ. Sace ekābaddhaṃ silesaniyyāsādi pakkamadhuphāṇitavinicchayena vinicchinitabbaṃ. Sace garukaṃ hoti bhārabaddhaṃ lohapiṇḍi-guḷapiṇḍi-telamadhughaṭādi vā, kumbhiyaṃ ṭhānācāvanavinicchayena vinicchinitabbaṃ. Saṅkhalikabaddhassa ca ṭhānabhedo sallakkhetabbo. Pattharitvā ṭhapitaṃ pana pāvārattharaṇasāṭakādiṃ ujukaṃ gahetvā ākaḍḍhati, pārimante orimantena phuṭṭhokāsaṃ atikkante pārājikaṃ. Evaṃ sabbadisāsu sallakkhetabbaṃ. Veṭhetvā uddharati, kesaggamattaṃ ākāsagataṃ karontassa pārājikaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

๙๕. ในถลัฏฐะ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า “ถลนิกขิตตะ” คือสิ่งของที่วางไว้บนพื้นดิน หรือบนพื้นหิน พื้นภูเขาเป็นต้น หรือในที่ใดที่หนึ่งที่ปกปิดไว้หรือไม่ปกปิดไว้ก็ตาม พึงทราบว่าเป็น “ถลัฏฐะ” หากสิ่งนั้นเป็นกองรวมกัน พึงวินิจฉัยด้วยวินิจฉัยเรื่องการทำให้เข้าภาชนะของตนและการตัดด้วยกำมือในหม้อ หากเป็นของที่ติดกันเป็นก้อน เช่น ยางไม้เหนียวเป็นต้น พึงวินิจฉัยด้วยวินิจฉัยเรื่องน้ำผึ้งและน้ำอ้อยที่เคี่ยวแล้ว หากเป็นของหนักที่ผูกเป็นภาระ เช่น ก้อนเหล็ก ก้อนน้ำอ้อย หม้อน้ำมัน หม้อน้ำผึ้งเป็นต้น พึงวินิจฉัยด้วยวินิจฉัยเรื่องการเคลื่อนจากที่ในหม้อ และพึงสังเกตความแตกต่างของที่ตั้งของสิ่งของที่ผูกด้วยโซ่ แต่หากดึงผ้าปูลาด ผ้าห่ม หรือผ้าผืนเป็นต้นที่ปูไว้ตรงๆ เมื่อปลายด้านหนึ่งล่วงพ้นจากที่ที่ปลายอีกด้านหนึ่งสัมผัสอยู่ ต้องอาบัติปาราชิก พึงสังเกตเช่นนี้ในทุกทิศทาง หากม้วนแล้วยกขึ้น ทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศแม้เพียงปลายเส้นผม ต้องอาบัติปาราชิก ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

Thalaṭṭhakathā niṭṭhitā.

ถลัฏฐกถา จบแล้ว

Ākāsaṭṭhakathā

อากาสัฏฐกถา

96. Ākāsaṭṭhe morassa chahi ākārehi ṭhānaparicchedo veditabbo – purato mukhatuṇḍakena, pacchato kalāpaggena, ubhayapassesu pakkhapariyantehi, adho pādanakhasikhāya, uddhaṃ sikhaggenāti. Bhikkhu ‘‘sassāmikaṃ ākāsaṭṭhaṃ moraṃ gahessāmī’’ti purato vā tiṭṭhati, hatthaṃ vā pasāreti, moro ākāseyeva pakkhe cāreti, vātaṃ gāhāpetvā gamanaṃ upacchinditvā tiṭṭhati. Tassa bhikkhuno dukkaṭaṃ. Taṃ aphandento hatthena āmasati, dukkaṭameva. Ṭhānā acāvento phandāpeti, thullaccayaṃ. Hatthena pana gahetvā vā aggahetvā vā mukhatuṇḍakena phuṭṭhokāsaṃ kalāpaggaṃ, kalāpaggena vā phuṭṭhokāsaṃ mukhatuṇḍakaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Tathā vāmapakkhapariyantena phuṭṭhokāsaṃ dakkhiṇapakkhapariyantaṃ, dakkhiṇapakkhapariyantena vā phuṭṭhokāsaṃ vāmapakkhapariyantaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Tathā pādanakhasikhāya phuṭṭhokāsaṃ sikhaggaṃ, sikhaggena vā phuṭṭhokāsaṃ pādanakhasikhaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ.

๙๖. ในอากาสัฏฐะ พึงทราบการกำหนดที่ตั้งของนกยูงด้วยอาการ ๖ อย่าง คือ ด้านหน้าด้วยปลายจะงอยปาก ด้านหลังด้วยปลายหาง ด้านข้างทั้งสองด้วยปลายปีก ด้านล่างด้วยปลายเล็บเท้า และด้านบนด้วยปลายหงอน ภิกษุคิดว่า “เราจะจับนกยูงมีเจ้าของที่อยู่ในอากาศ” แล้วยืนอยู่ข้างหน้า หรือเหยียดมือออกไป นกยูงนั้นก็ยังคงกระพือปีกอยู่ในอากาศ รับลมแล้วหยุดการบิน ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุนั้นลูบนกยูงโดยไม่ทำให้กระดุกกระดิก ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น หากไม่เคลื่อนจากที่แต่ทำให้กระดุกกระดิก ต้องอาบัติถุลลัจจัย แต่หากจับด้วยมือหรือไม่จับก็ตาม แล้วทำให้ปลายจะงอยปากล่วงพ้นจากที่ที่ปลายหางสัมผัสอยู่ หรือทำให้ปลายหางล่วงพ้นจากที่ที่ปลายจะงอยปากสัมผัสอยู่ ต้องอาบัติปาราชิก เช่นเดียวกัน หากทำให้ปลายปีกซ้ายล่วงพ้นจากที่ที่ปลายปีกขวาสัมผัสอยู่ หรือทำให้ปลายปีกขวาล่วงพ้นจากที่ที่ปลายปีกซ้ายสัมผัสอยู่ ต้องอาบัติปาราชิก เช่นเดียวกัน หากทำให้ปลายเล็บเท้าล่วงพ้นจากที่ที่ปลายหงอนสัมผัสอยู่ หรือทำให้ปลายหงอนล่วงพ้นจากที่ที่ปลายเล็บเท้าสัมผัสอยู่ ต้องอาบัติปาราชิก

Ākāsena gacchanto moro sīsādīsu yasmiṃ aṅge nilīyati, taṃ tassa ṭhānaṃ. Tasmā taṃ hatthe nilīnaṃ ito cito ca karontopi phandāpetiyeva, yadi pana itarena hatthena gahetvā ṭhānā cāveti, pārājikaṃ[Pg.281]. Itaraṃ hatthaṃ upaneti, moro sayameva uḍḍetvā tattha nilīyati, anāpatti. Aṅge nilīnabhāvaṃ ñatvā theyyacittena ekaṃ padavāraṃ gacchati, thullaccayaṃ. Dutiye pārājikaṃ.

นกยูงที่บินไปในอากาศ เกาะอยู่ที่อวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่ง เช่น ศีรษะเป็นต้น อวัยวะส่วนนั้นเป็นที่ตั้งของนกยูงนั้น ดังนั้น แม้ภิกษุที่ทำให้นกยูงที่เกาะอยู่ในมือเคลื่อนไปมา ก็เพียงแค่ทำให้กระดุกกระดิกเท่านั้น แต่หากจับด้วยมืออีกข้างหนึ่งแล้วเคลื่อนจากที่ ต้องอาบัติปาราชิก หากภิกษุเอามืออีกข้างหนึ่งเข้าไปใกล้นกยูง นกยูงก็บินไปเกาะที่มือนั้นเอง ไม่ต้องอาบัติ เมื่อรู้ว่านกยูงเกาะอยู่ที่อวัยวะใด แล้วเดินไปหนึ่งก้าวด้วยเจตนาลักทรัพย์ ต้องอาบัติถุลลัจจัย หากเดินไปก้าวที่สอง ต้องอาบัติปาราชิก

Bhūmiyaṃ ṭhitamoro dvinnaṃ vā pādānaṃ kalāpassa ca vasena tīṇi ṭhānāni labhati. Taṃ ukkhipantassa yāva ekampi ṭhānaṃ pathaviṃ phusati, tāva thullaccayaṃ. Kesaggamattampi pathaviyā mocitamatte pārājikaṃ. Pañjare ṭhitaṃ saha pañjarena uddharati, pārājikaṃ. Yadi pana pādaṃ na agghati, sabbattha agghavasena kātabbaṃ. Antovatthumhi carantaṃ moraṃ theyyacittena padasā bahivatthuṃ nīharanto dvāraparicchedaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Vaje ṭhitabalībaddassa hi vajo viya antovatthu tassa ṭhānaṃ. Hatthena pana gahetvā antovatthusmimpi ākāsagataṃ karontassa pārājikameva. Antogāme carantampi gāmaparikkhepaṃ atikkāmentassa pārājikaṃ. Sayameva nikkhamitvā gāmūpacāre vā vatthūpacāre vā carantaṃ pana theyyacitto kaṭṭhena vā kathalāya vā utrāsetvā aṭavimukhaṃ karoti, moro uḍḍetvā antogāme vā antovatthumhi vā chadanapiṭṭhe vā nilīyati, rakkhati. Sace pana aṭavimukhe uḍḍeti vā gacchati vā ‘‘aṭaviṃ pavesetvā gahessāmī’’ti parikappe asati pathavito kesaggamattampi uḍḍitamatte vā dutiyapadavāre vā pārājikaṃ. Kasmā? Yasmā gāmato nikkhantassa ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ hoti. Kapiñjarādīsupi ayameva vinicchayo.

นกยูงที่ยืนอยู่บนพื้นดิน ย่อมได้ฐานะ ๓ อย่าง โดยอาศัยเท้าทั้งสองและหาง. ภิกษุผู้ยกนกยูงนั้นขึ้น ตราบใดที่ฐานะแม้เพียงอย่างหนึ่งยังสัมผัสพื้นดินอยู่ ตราบนั้นเป็นถุลลัจจัย. เมื่อนกยูงพ้นจากพื้นดินไปแม้เพียงมาตรว่าปลายขน เป็นปาราชิก. ภิกษุยกนกยูงที่อยู่ในกรงขึ้นพร้อมกับกรง เป็นปาราชิก. หากนกยูงนั้นมีค่าไม่ถึงหนึ่งบาท ในการถือเอาทุกกรณี พึงตัดสินด้วยค่าของมัน. ภิกษุมีจิตคิดจะลัก นำนกยูงที่เดินอยู่ในบริเวณบ้านออกไปนอกบริเวณบ้านด้วยเท้า ก้าวล่วงเขตประตูไป เป็นปาราชิก. ด้วยว่า บริเวณบ้านเป็นฐานะของนกยูงนั้น เหมือนคอกเป็นฐานะของโคที่อยู่ในคอก ฉะนั้น. แต่ถ้าภิกษุจับด้วยมือแล้วทำให้นกยูงลอยขึ้นในอากาศ แม้ในบริเวณบ้าน ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง. ภิกษุทำให้นกยูงที่เดินอยู่ในหมู่บ้านก้าวล่วงเขตหมู่บ้านไป เป็นปาราชิก. ส่วนนกยูงที่ออกมาเองแล้วเดินอยู่ในอุปจารหมู่บ้านหรืออุปจารบ้าน ภิกษุมีจิตคิดจะลัก ทำให้มันตกใจด้วยท่อนไม้หรือด้วยกระเบื้องแล้วไล่ไปทางป่า ถ้านกยูงบินไปจับที่ในหมู่บ้าน หรือในบริเวณบ้าน หรือบนหลังคาบ้าน ยังรักษาจากปาราชิกอยู่. แต่ถ้ามันบินไปทางป่า หรือเดินไปทางป่า เมื่อไม่มีความดำริว่า 'เราจะให้มันเข้าป่าแล้วจึงจะจับ' พอนกยูงบินพ้นจากพื้นดินไปแม้เพียงมาตรว่าปลายขน หรือในย่างก้าวที่สอง เป็นปาราชิก. เพราะเหตุไร? เพราะที่ที่นกยูงซึ่งออกจากหมู่บ้านไปแล้วยืนอยู่นั่นแหละ เป็นฐานะของมัน. แม้ในนกกระทาเป็นต้น ก็มีวินิจฉัยอย่างนี้เหมือนกัน.

Sāṭakaṃ vāti vātavegukkhittaṃ pathavitale pattharitvā ṭhapitamiva ākāsena gacchantaṃ khalibaddhaṃ sāṭakaṃ abhimukhāgataṃ hatthena ekasmiṃ ante gaṇhāti, ito cito ca ṭhānaṃ avikopentoyeva gamanupacchede dukkaṭaṃ. Ṭhānācāvanaṃ akaronto cāleti, phandāpane thullaccayaṃ. Ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Ṭhānaparicchedo cassa morasseva chahi ākārehi veditabbo.

คำว่า หรือผ้า ความว่า ภิกษุจับผ้าที่ลงแป้งไว้ซึ่งลอยมาในอากาศเหมือนผ้าที่ถูกลมพัดปลิวไปแผ่ไว้บนพื้นดินที่ลอยมาข้างหน้าด้วยมือที่ชายข้างหนึ่ง เมื่อไม่ทำให้ฐานะเคลื่อนไปข้างโน้นข้างนี้ เป็นทุกกฏเพราะตัดการไป. เมื่อไม่ทำให้เคลื่อนจากฐานะแต่ทำให้ไหว เป็นถุลลัจจัยเพราะทำให้ไหว. ถ้าทำให้เคลื่อนจากฐานะ เป็นปาราชิก. และการกำหนดฐานะของผ้านั้น พึงทราบด้วยอาการ ๖ อย่าง เหมือนนกยูงนั่นเอง.

Abaddhasāṭako pana ekasmiṃ ante gahitamatteva dutiyenantena patitvā bhūmiyaṃ patiṭṭhāti, tassa dve ṭhānāni honti – hattho ceva bhūmi ca. Taṃ yathāgahitameva paṭhamaṃ gahitokāsappadesato cāleti, thullaccayaṃ. Pacchā bhūmito dutiyahatthena vā pādena vā ukkhipati, pārājikaṃ. Paṭhamaṃ [Pg.282] vā bhūmito uddharati, thullaccayaṃ. Pacchā gahitokāsappadesato cāveti, pārājikaṃ. Gahaṇaṃ vā amuñcanto ujukameva hatthaṃ onāmetvā bhūmigataṃ katvā teneva hatthena ukkhipati, pārājikaṃ. Veṭhanepi ayameva vinicchayo.

ส่วนผ้าที่ไม่ได้ลงแป้ง พอถูกจับที่ชายข้างหนึ่ง ชายอีกข้างหนึ่งก็ตกลงประดิษฐานบนพื้นดิน ฐานะของผ้านั้นมี ๒ คือ มือและพื้นดิน. ภิกษุทำให้ผ้าที่ถือไว้อย่างนั้นนั่นแหละเคลื่อนจากที่ว่างที่จับไว้ในตอนแรก เป็นถุลลัจจัย. ภายหลัง ยกขึ้นจากพื้นดินด้วยมือที่สองหรือด้วยเท้า เป็นปาราชิก. หรือว่า ยกขึ้นจากพื้นดินก่อน เป็นถุลลัจจัย ภายหลัง ทำให้เคลื่อนจากที่ว่างที่จับไว้ เป็นปาราชิก. หรือไม่ปล่อยที่จับไว้ น้อมมือลงตรงๆ ทำให้ผ้าส่วนที่อยู่บนพื้นดินถูกยกขึ้นด้วยมือนั้นเอง เป็นปาราชิก. แม้ในผ้าโพกศีรษะ ก็มีวินิจฉัยอย่างนี้เหมือนกัน.

Hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā chijjamānanti manussānaṃ alaṅkarontānaṃ gīveyyakādipiḷandhanaṃ vā suvaṇṇasalākaṃ chindantānaṃ suvaṇṇakārānaṃ suvaṇṇakhaṇḍaṃ vā chijjamānaṃ patati, tañce bhikkhu ākāsena āgacchantaṃ theyyacitto hatthena gaṇhāti, gahaṇameva ṭhānaṃ. Gahitappadesato hatthaṃ apaneti, pārājikaṃ. Cīvare patitaṃ hatthena ukkhipati, pārājikaṃ. Anuddharitvāva yāti, dutiye padavāre pārājikaṃ. Patte patitepi eseva nayo. Sīse vā mukhe vā pāde vā patiṭṭhitaṃ hatthena gaṇhāti, pārājikaṃ. Aggahetvāva yāti, dutiye padavāre pārājikaṃ. Yattha katthaci patati, tassa patitokāsova ṭhānaṃ, na sabbaṃ aṅgapaccaṅgaṃ pattacīvaraṃ vāti.

คำว่า เงินหรือทองที่ขาดอยู่ ความว่า เครื่องประดับมีสร้อยคอเป็นต้นของพวกมนุษย์ผู้กำลังประดับอยู่ก็ดี ชิ้นทองของพวกช่างทองผู้กำลังตัดแท่งทองอยู่ก็ดี ขาดตกลงมา. ถ้าภิกษุมีจิตคิดจะลัก จับเงินหรือทองนั้นที่กำลังลอยมาในอากาศด้วยมือ การจับนั่นแหละเป็นฐานะ. ภิกษุเลื่อนมือไปจากที่ที่จับไว้ เป็นปาราชิก. เงินหรือทองตกบนจีวร ภิกษุยกขึ้นด้วยมือ เป็นปาราชิก. ไม่ยกขึ้นเลยแต่เดินไป เป็นปาราชิกในก้าวที่สอง. แม้ในเงินหรือทองที่ตกลงในบาตร ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เงินหรือทองประดิษฐานบนศีรษะก็ดี บนหน้าก็ดี บนเท้าก็ดี ภิกษุจับด้วยมือ เป็นปาราชิก. ไม่จับเลยแต่เดินไป เป็นปาราชิกในก้าวที่สอง. เงินหรือทองตกลง ณ ที่ใดที่หนึ่ง ที่ที่ตกลงนั่นแหละเป็นฐานะของมัน อวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหมด หรือบาตรและจีวร ไม่ใช่ฐานะ.

Ākāsaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยของที่อยู่ในอากาศ จบแล้ว.

Vehāsaṭṭhakathā

อรรถกถาว่าด้วยของที่อยู่ในที่สูง

97. Vehāsaṭṭhe mañcapīṭhādīsu ṭhapitaṃ bhaṇḍaṃ āmāsaṃ vā hotu anāmāsaṃ vā, theyyacittena āmasantassa dukkaṭaṃ. Mañcapīṭhesu ṭhapitabhaṇḍesu panettha thalaṭṭhe vuttanayena vinicchayo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – sace khaliyā baddhasāṭako mañce vā pīṭhe vā patthaṭo majjhena mañcatalaṃ na phusati, mañcapādeva phusati, tesaṃ vasena ṭhānaṃ veditabbaṃ. Pādānaṃ upari phuṭṭhokāsameva hi atikkamitamattena tattha pārājikaṃ hoti. Saha mañcapīṭhehi harantassa pana mañcapīṭhapādānaṃ patiṭṭhitokāsavasena ṭhānaṃ veditabbaṃ.

๙๗. วินิจฉัยในของที่อยู่ในที่สูง พึงทราบดังนี้ วัตถุที่วางอยู่บนเตียง เก้าอี้ เป็นต้น จะเป็นของที่ควรจับต้องก็ตาม ไม่ควรจับต้องก็ตาม ภิกษุมีจิตคิดจะลักลูบคลำอยู่ เป็นทุกกฏ. ในบรรดาวัตถุที่วางอยู่บนเตียงและเก้าอี้เหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องของที่อยู่บนบก. แต่มีข้อแปลกกันดังนี้ คือ ถ้าผ้าที่ลงแป้งไว้แผ่ไว้บนเตียงหรือเก้าอี้ ส่วนกลางไม่สัมผัสพื้นเตียง สัมผัสแต่ขาเตียงเท่านั้น พึงทราบฐานะโดยอาศัยขาเตียงเหล่านั้น. เพราะในเรื่องผ้านั้น พอผ้าพ้นจากที่ที่สัมผัสอยู่บนขาเตียงเท่านั้น ก็เป็นปาราชิก. ส่วนสำหรับภิกษุผู้เอาไปพร้อมกับเตียงและเก้าอี้ พึงทราบฐานะโดยอาศัยที่ที่ขาเตียงและขาเก้าอี้ประดิษฐานอยู่.

Cīvaravaṃse vāti cīvaraṭhapanatthāya bandhitvā ṭhapite vaṃse vā kaṭṭhadaṇḍake vā. Tattha saṃharitvā pārato antaṃ orato bhogaṃ katvā ṭhapitacīvarassa patiṭṭhitokāsena phuṭṭhokāsova ṭhānaṃ, na sabbo cīvaravaṃso. Tasmā theyyacittena taṃ bhoge gahetvā ākaḍḍhantassa pārato vaṃse patiṭṭhitokāsaṃ orato cīvarena vaṃsassa phuṭṭhappadesaṃ atikkāmentassa [Pg.283] ekadvaṅgulamattākaḍḍhaneneva pārājikaṃ. Ante gahetvā ākaḍḍhantassāpi eseva nayo. Tattheva pana cīvaravaṃse vāmato vā dakkhiṇato vā sārentassa vāmantena dakkhiṇantaṭṭhānaṃ dakkhiṇantena vā vāmantaṭṭhānaṃ atikkantamatte dasadvādasaṅgulamattasāraṇeneva pārājikaṃ. Uddhaṃ ukkhipantassa kesaggamattukkhipanena pārājikaṃ. Cīvaravaṃsaṃ phusantaṃ vā aphusantaṃ vā rajjukena bandhitvā ṭhapitacīvaraṃ mocentassa thullaccayaṃ, mutte pārājikaṃ. Muttamattameva hi taṃ ‘‘ṭhānā cuta’’nti saṅkhyaṃ gacchati. Vaṃse veṭhetvā ṭhapitaṃ nibbeṭhentassa thullaccayaṃ, nibbeṭhitamatte pārājikaṃ. Valayaṃ katvā ṭhapite valayaṃ chindati vā moceti vā ekaṃ vā vaṃsakoṭiṃ mocetvā nīharati, thullaccayaṃ. Chinnamatte muttamatte nīhaṭamatte ca pārājikaṃ. Tathā akatvāva cīvaravaṃse ito cito ca sāreti, rakkhati tāva. Valayassa hi sabbopi cīvaravaṃso ṭhānaṃ. Kasmā? Tattha saṃsaraṇadhammatāya. Yadā pana naṃ hatthena gahetvā ākāsagataṃ karoti, pārājikaṃ. Pasāretvā ṭhapitassa patiṭṭhitokāsena phuṭṭhokāsova ṭhānaṃ. Tattha saṃharitvā ṭhapite vuttanayena vinicchayo veditabbo. Yaṃ pana ekenantena bhūmiṃ phusitvā ṭhitaṃ hoti, tassa cīvaravaṃse ca bhūmiyañca patiṭṭhitokāsavasena dve ṭhānāni. Tattha bhūmiyaṃ ekenantena patiṭṭhite abaddhasāṭake vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Cīvararajjuyāpi ayameva vinicchayo.

ในราวไม้สำหรับพาดผ้า คือในราวไม้ไผ่หรือไม้ท่อนที่ผูกพาดไว้เพื่อประโยชน์แก่การวางผ้า. ในราวไม้นั้น ผ้าที่พับแล้วทำชายไว้ข้างโน้น ทำส่วนที่ทบไว้ข้างนี้ วางไว้แล้ว. สถานที่ตั้งของผ้าที่สัมผัสกับราวไม้นั้นเท่านั้นเป็นฐาน ไม่ใช่ราวไม้พาดผ้าทั้งหมด. เพราะฉะนั้น ภิกษุมีจิตคิดขโมย ถือเอาผ้าที่ส่วนทบข้างนี้แล้วดึงไป เมื่อทำให้ส่วนที่ตั้งอยู่บนราวไม้ข้างโน้นล่วงพ้นส่วนที่ผ้าสัมผัสกับราวไม้ข้างนี้ไปเพียง ๑-๒ องคุลีเท่านั้น เป็นปาราชิก. แม้ภิกษุถือเอาที่ชายข้างโน้นแล้วดึงไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง ในราวไม้พาดผ้านั้นเอง ภิกษุเคลื่อนผ้าไปทางซ้ายหรือทางขวา เมื่อส่วนปลายข้างซ้ายพ้นจากที่ตั้งปลายข้างขวา หรือส่วนปลายข้างขวาพ้นจากที่ตั้งปลายข้างซ้ายไปเพียง ๑๐-๑๒ องคุลีเท่านั้น เป็นปาราชิก. ภิกษุยกขึ้นข้างบน เมื่อยกขึ้นไปเพียงปลายเส้นผม เป็นปาราชิก. ภิกษุแก้ผ้าที่ผูกด้วยเชือกเล็กวางไว้ โดยจะสัมผัสราวไม้พาดผ้าหรือไม่สัมผัสก็ตาม เป็นถุลลัจจัย. เมื่อหลุดแล้ว เป็นปาราชิก. เพราะผ้าที่หลุดแล้วเท่านั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่า "เคลื่อนจากฐาน". ภิกษุแก้ผ้าที่พันไว้บนราวไม้ เป็นถุลลัจจัย. เมื่อแก้แล้วเท่านั้น เป็นปาราชิก. ภิกษุตัดหรือแก้ห่วงผ้าที่ทำเป็นห่วงวางไว้ หรือแก้ปลายราวไม้ข้างหนึ่งแล้วดึงออก เป็นถุลลัจจัย. เมื่อตัดแล้ว เมื่อหลุดแล้ว หรือเมื่อดึงออกแล้ว เป็นปาราชิก. ภิกษุไม่ทำอย่างนั้น แต่เคลื่อนผ้าไปมาบนราวไม้พาดผ้า ย่อมยังรักษาปาราชิกไว้ได้. เพราะราวไม้พาดผ้าทั้งหมดเป็นฐานของห่วงผ้า. เพราะเหตุไร? เพราะมีสภาพเคลื่อนที่ไปมาได้ในราวไม้นั้น. แต่เมื่อใด ภิกษุถือห่วงผ้านั้นด้วยมือแล้วทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศ เมื่อนั้นเป็นปาราชิก. ผ้าที่แผ่วางไว้ สถานที่ที่ผ้าสัมผัสกับราวไม้นั้นเท่านั้นเป็นฐาน. ในผ้าที่พับวางไว้ในที่นั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. อนึ่ง ผ้าใดที่ปลายข้างหนึ่งสัมผัสพื้นดินตั้งอยู่ ผ้าผืนนั้นมีสองฐานโดยอาศัยสถานที่ตั้งอยู่บนราวไม้พาดผ้าและบนพื้นดิน. ในผ้าสาฎกที่ไม่ได้ลงแป้งซึ่งปลายข้างหนึ่งตั้งอยู่บนพื้นดิน พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แม้ในเชือกพาดผ้า ก็มีวินิจฉัยนี้เหมือนกัน.

Aṅkusake laggetvā ṭhapitabhaṇḍaṃ pana bhesajjaghaṭo vā bhesajjatthavikā vā sace bhittiṃ vā bhūmiṃ vā aphusitvā ṭhapitaṃ lagganakaṃ ghaṃsantassa nīharato aṅkusakoṭito nikkhantamatte pārājikaṃ. Lagganakaṃ baddhaṃ hoti, bundena ukkhipitvā ākāsagataṃ karontassa aṅkusakoṭito anikkhantepi pārājikaṃ. Bhittinissitaṃ hoti, paṭhamaṃ aṅkusakoṭito nīharati, thullaccayaṃ. Pacchā bhittiṃ moceti, pārājikaṃ. Paṭhamaṃ bhittiṃ mocetvā pacchā aṅkusato nīharantassāpi eseva nayo. Sace pana bhāriyaṃ bhaṇḍaṃ nīharituṃ asakkonto sayaṃ bhittinissitaṃ katvā aṅkusato nīharati, puna bhittiṃ amocetvāpi aṅkusato nīhaṭamatteyeva pārājikaṃ. Attanā kataṭṭhānañhi ṭhānaṃ na hoti. Bhūmiṃ phusitvā ṭhitassa pana dve eva ṭhānāni. Tattha vuttoyeva vinicchayo. Yaṃ [Pg.284] pana sikkāya pakkhipitvā laggitaṃ hoti, taṃ sikkāto nīharantassāpi saha sikkāya aṅkusato nīharantassāpi pārājikaṃ. Bhittibhūmisannissitavasena cettha ṭhānabhedopi veditabbo.

อนึ่ง สิ่งของที่แขวนไว้ที่ขอเกี่ยว เช่น หม้อยาหรือถุงยา ถ้าแขวนไว้โดยไม่สัมผัสผนังหรือพื้นดิน ภิกษุดึงออกโดยถูสายแขวนที่แขวน เมื่อพ้นจากปลายขอเกี่ยวเท่านั้น เป็นปาราชิก. ถ้าสายแขวนนั้นตึง ภิกษุยกขึ้นด้วยก้นสิ่งของแล้วทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศ แม้ยังไม่พ้นจากปลายขอเกี่ยว ก็เป็นปาราชิก. ถ้าสิ่งของนั้นพิงผนังอยู่ ภิกษุดึงออกจากปลายขอเกี่ยวก่อน เป็นถุลลัจจัย. ภายหลังจึงปลดจากผนัง เป็นปาราชิก. แม้ภิกษุปลดจากผนังก่อนแล้วจึงดึงออกจากขอเกี่ยว ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง ถ้าสิ่งของนั้นหนัก ภิกษุไม่สามารถดึงออกได้ จึงทำให้พิงผนังด้วยตนเองแล้วดึงออกจากขอเกี่ยว แม้ยังไม่ปลดจากผนัง เมื่อดึงออกจากขอเกี่ยวแล้วเท่านั้น เป็นปาราชิก. เพราะสถานที่ที่ตนเองทำขึ้น ไม่ใช่ฐาน. อนึ่ง สิ่งของที่สัมผัสพื้นดินตั้งอยู่ มีสองฐานเท่านั้น. ในสิ่งของที่สัมผัสพื้นดินนั้น วินิจฉัยได้กล่าวไว้แล้ว. อนึ่ง สิ่งของใดที่ใส่ไว้ในสาแหรกแล้วแขวนไว้ ภิกษุดึงสิ่งของนั้นออกจากสาแหรก หรือดึงออกจากขอเกี่ยวพร้อมกับสาแหรก ก็เป็นปาราชิก. ในสิ่งของที่ใส่ไว้ในสาแหรกนี้ พึงทราบความแตกต่างของฐานโดยอาศัยสิ่งของที่พิงผนังและสิ่งของที่สัมผัสพื้นดิน.

Bhittikhīloti ujukaṃ katvā bhittiyaṃ ākoṭito vā tatthajātako eva vā; nāgadanto pana vaṅko ākoṭito eva. Tesu laggetvā ṭhapitaṃ aṅkusake vuttanayeneva vinicchinitabbaṃ. Dvīsu tīsu pana paṭipāṭiyā ṭhitesu āropetvā ṭhapitaṃ kuntaṃ vā bhindivālaṃ vā agge vā bunde vā gahetvā ākaḍḍhati, ekamekassa phuṭṭhokāsamatte atikkante pārājikaṃ. Phuṭṭhokāsamattameva hi tesaṃ ṭhānaṃ hoti, na sabbe khīlā vā nāgadantā vā. Bhittiabhimukho ṭhatvā majjhe gahetvā ākaḍḍhati, orimantena phuṭṭhokāsaṃ pārimantena atikkantamatte pārājikaṃ. Parato pellentassāpi eseva nayo. Hatthena gahetvā ujukaṃ ukkhipanto kesaggamattampi ākāsagataṃ karoti, pārājikaṃ. Bhittiṃ nissāya ṭhapitaṃ bhittiṃ ghaṃsanto ākaḍḍhati, aggena phuṭṭhokāsaṃ bundaṃ, bundena vā phuṭṭhokāsaṃ aggaṃ atikkāmentassa pārājikaṃ. Bhittiabhimukho ṭhatvā ākaḍḍhanto ekenantena phuṭṭhokāsaṃ aparantaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Ujukaṃ ukkhipanto kesaggamattaṃ ākāsagataṃ karoti, pārājikaṃ.

คำว่า "ภิตติขีละ" คือหลักที่ตอกตรงเข้าไปในผนัง หรือหลักที่เกิดขึ้นเองในผนังนั้น. ส่วน "นาคทันตะ" คือหลักที่ตอกงอเข้าไปเท่านั้น. ในหลักภิตติขีละและนาคทันตะเหล่านั้น พึงวินิจฉัยสิ่งของที่แขวนไว้โดยนัยที่กล่าวไว้ในขอเกี่ยว. อนึ่ง ในหลักภิตติขีละหรือนาคทันตะที่ตั้งเรียงกันสองหรือสามอัน ภิกษุถือเอาหอกหรือหลาวที่วางพาดไว้ที่ปลายหรือที่โคนแล้วดึงไป เมื่อพ้นจากส่วนที่หอกเป็นต้นสัมผัสกับหลักแต่ละอันเท่านั้น เป็นปาราชิก. เพราะส่วนที่หอกเป็นต้นสัมผัสเท่านั้นเป็นฐาน ไม่ใช่หลักทั้งหมดหรือนาคทันตะทั้งหมด. ภิกษุยืนหันหน้าเข้าหาผนัง ถือเอาตรงกลางแล้วดึงไป เมื่อทำให้ส่วนที่สัมผัสข้างนี้ล่วงพ้นส่วนที่สัมผัสข้างโน้นไปเท่านั้น เป็นปาราชิก. แม้ภิกษุผลักไปข้างโน้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ภิกษุถือด้วยมือแล้วยกขึ้นตรงๆ แม้เพียงปลายเส้นผมให้ลอยขึ้นไปในอากาศ เป็นปาราชิก. ภิกษุดึงสิ่งของที่วางพิงผนังอยู่โดยถูผนังไป เมื่อทำให้ส่วนที่ปลายพ้นจากส่วนที่โคนสัมผัส หรือทำให้ส่วนที่โคนพ้นจากส่วนที่ปลายสัมผัส เป็นปาราชิก. ภิกษุยืนหันหน้าเข้าหาผนังแล้วดึงไป เมื่อทำให้ส่วนที่สัมผัสข้างหนึ่งพ้นจากส่วนปลายอีกข้างหนึ่ง เป็นปาราชิก. ภิกษุยกขึ้นตรงๆ ทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศเพียงปลายเส้นผม เป็นปาราชิก.

Rukkhe vā laggitanti tālarukkhādīsu āropetvā laggite aṅkusakādīsu vuttanayena vinicchayo veditabbo. Tatthajātakaṃ pana tālapiṇḍiṃ cālentassa thullaccayaṃ. Yasmiṃ phale pārājikavatthu pūrati, tasmiṃ bandhanā muttamatte pārājikaṃ. Piṇḍiṃ chindati, pārājikaṃ. Aggena paṇṇantaraṃ āropetvā ṭhapitā dve ṭhānāni labhati – ṭhapitaṭṭhānañca vaṇṭaṭṭhānañca; tattha vuttanayena vinicchayo veditabbo. Yo pana ‘‘chinnamattā patamānā saddaṃ kareyyā’’ti bhayena sayaṃ aggena paṇṇantaraṃ āropetvā chindati, chinnamatte pārājikaṃ. Attanā kataṭṭhānañhi ṭhānaṃ na hoti. Etena upāyena sabbarukkhānaṃ pupphaphalesu vinicchayo veditabbo.

ในทรัพย์ที่แขวนไว้บนต้นไม้ การวินิจฉัยพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องขอเกี่ยวเป็นต้น ซึ่งวางหรือแขวนไว้บนต้นไม้ เช่น ต้นตาลเป็นต้น. อนึ่ง ภิกษุผู้เขย่าทะลายตาลที่เกิดอยู่บนต้นนั้น ย่อมเป็นถุลลัจจัย. ผลใดที่วัตถุแห่งปาราชิกสำเร็จ เมื่อผลนั้นหลุดจากขั้วแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ถ้าตัดทะลาย ย่อมเป็นปาราชิก. ทะลายที่วางไว้โดยเอาปลายสอดเข้าไปในระหว่างใบ ย่อมได้สองฐาน คือ ฐานที่วางไว้ และฐานที่ขั้ว การวินิจฉัยพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. อนึ่ง ภิกษุใดกลัวว่า “เมื่อตัดแล้ว ทะลายจะตกลงไปส่งเสียงดัง” จึงเอาปลายสอดเข้าไปในระหว่างใบแล้วตัดเอง เมื่อตัดขาดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. เพราะฐานที่ตนทำขึ้นเองนั้น ไม่ใช่ฐาน (ที่แท้จริง). ด้วยอุบายนี้ การวินิจฉัยในดอกและผลของต้นไม้ทั้งปวง พึงทราบ.

Pattādhārakepīti ettha rukkhādhārako vā hotu valayādhārako vā daṇḍādhārako vā yaṃkiñci pattaṭṭhapanakaṃ pacchikāpi hotu pattādhārako tveva saṅkhyaṃ gacchati. Tattha ṭhapitapattassa pattena phuṭṭhokāso eva [Pg.285] ṭhānaṃ. Tattha rukkhādhārake pañcahākārehi ṭhānaparicchedo hoti. Tattha ṭhitaṃ pattaṃ mukhavaṭṭiyaṃ gahetvā catūsu disāsu yato kutoci kaḍḍhanto ekenantena phuṭṭhokāsaṃ aparantaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Uddhaṃ kesaggamattaṃ ukkhipato pārājikaṃ. Sahādhārakena harantassāpi eseva nayoti.

ในคำว่า “แม้ในที่รองบาตร” ในที่นี้ ไม่ว่าจะเป็นที่รองบาตรไม้ หรือที่รองบาตรวงแหวน หรือที่รองบาตรไม้เท้า หรือสิ่งใดก็ตามที่เป็นที่วางบาตร แม้ตะกร้า ก็จัดว่าเป็นที่รองบาตรทั้งสิ้น. ในที่นั้น เฉพาะบริเวณที่บาตรสัมผัสกับที่รองบาตรเท่านั้น จึงเป็นฐาน. ในที่นั้น การกำหนดฐานในที่รองบาตรไม้ ย่อมมีด้วยอาการ ๕ อย่าง. ภิกษุผู้จับบาตรที่ตั้งอยู่ตรงขอบปาก แล้วดึงจากทิศใดทิศหนึ่งในสี่ทิศ ทำให้ส่วนปลายด้านหนึ่งล่วงเลยบริเวณที่สัมผัสไป ย่อมเป็นปาราชิก. ภิกษุผู้ยกขึ้นสูงเพียงปลายเส้นผม ย่อมเป็นปาราชิก. แม้ภิกษุผู้ถือเอาไปพร้อมกับที่รองบาตร ก็มีนัยอย่างนี้แล.

Vehāsaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยทรัพย์ที่อยู่บนอากาศ จบลงแล้ว.

Udakaṭṭhakathā

อรรถกถาว่าด้วยทรัพย์ที่อยู่ในน้ำ

98. Udakaṭṭhe – udake nikkhittaṃ hotīti rājabhayādibhītehi udakena avinassanadhammesu tambalohabhājanādīsu suppaṭicchannaṃ katvā pokkharaṇīādīsu asandanake udake nikkhittaṃ. Tassa patiṭṭhitokāsoyeva ṭhānaṃ, na sabbaṃ udakaṃ. Gacchati vā āpatti dukkaṭassāti agambhīre udake padasā gacchantassa padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Gambhīre hatthehi vā pādehi vā payogaṃ karontassa hatthavārehi vā padavārehi vā payoge payoge dukkaṭaṃ. Eseva nayo kumbhigahaṇatthaṃ nimujjanummujjanesu. Sace pana antarā kiñci udakasappaṃ vā vāḷamacchaṃ vā disvā bhīto palāyati, anāpatti. Āmasanādīsu bhūmigatāya kumbhiyā vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha bhūmiṃ khaṇitvā kaḍḍhati, idha kaddame osāreti. Evaṃ chahākārehi ṭhānaparicchedo hoti.

๙๘. ในทรัพย์ที่อยู่ในน้ำ – คำว่า “ทรัพย์ที่อยู่ในน้ำ” หมายถึง ทรัพย์ที่บุคคลผู้กลัวภัยจากพระราชาเป็นต้น ได้ปิดบังไว้เป็นอย่างดีในภาชนะทองแดงเป็นต้น ซึ่งมีสภาพไม่เสียหายด้วยน้ำ แล้วนำไปวางไว้ในน้ำที่ไม่ไหล เช่น ในสระน้ำเป็นต้น. เฉพาะบริเวณที่ทรัพย์นั้นตั้งอยู่เท่านั้นจึงเป็นฐาน ไม่ใช่น้ำทั้งหมด. หรือเมื่อเดินไปในน้ำที่ไม่ลึกด้วยเท้า ย่อมเป็นทุกกฏทุกย่างก้าว. เมื่อว่ายน้ำลึกด้วยมือหรือเท้า ย่อมเป็นทุกกฏทุกครั้งที่ใช้มือหรือเท้า. นัยนี้แลในเรื่องการดำผุดดำว่ายเพื่อจะเอาหม้อทรัพย์. อนึ่ง ถ้าในระหว่างนั้น เห็นงูน้ำหรือปลาที่ดุร้ายแล้วกลัวหนีไป ย่อมไม่มีอาบัติ. ในเรื่องการสัมผัสเป็นต้น การวินิจฉัยในหม้อที่อยู่ในดิน พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้น (หม้อในดิน) พึงขุดดินแล้วดึงขึ้นมา แต่ในที่นี้ (หม้อในน้ำ) พึงกวาดโคลนลงไป. การกำหนดฐานย่อมมีด้วยอาการ ๖ อย่างอย่างนี้.

Uppalādīsu yasmiṃ pupphe vatthuṃ pūreti, tasmiṃ chinnamatte pārājikaṃ. Uppalajātikānañcettha yāva ekasmimpi passe vāko na chijjati, tāva rakkhati. Padumajātikānaṃ pana daṇḍe chinne abbhantare suttaṃ acchinnampi na rakkhati. Sāmikehi chinditvā ṭhapitāni uppalādīni honti, yaṃ vatthuṃ pūreti, tasmiṃ uddhaṭe pārājikaṃ. Hatthakabaddhāni honti, yasmiṃ hatthake vatthu pūrati, tasmiṃ uddhaṭe pārājikaṃ. Bhārabaddhāni honti, taṃ bhāraṃ channaṃ ākārānaṃ yena kenaci ākārena ṭhānā cāventassa bhūmaṭṭhakumbhiyaṃ vuttanayena pārājikaṃ. Dīghanāḷāni uppalādīni honti, pupphesu vā nāḷesu vā [Pg.286] veṇiṃ katvā udakapiṭṭhe rajjukesu tiṇāni santharitvā ṭhapenti vā bandhanti vā, tesaṃ dīghato pupphaggena ca nāḷantena ca tiriyaṃ pariyantehi heṭṭhā patiṭṭhitokāsena uddhaṃ upari ṭhitassa piṭṭhiyāti chahākārehi ṭhānā cāvanaparicchedo veditabbo.

ในดอกอุบลเป็นต้น ดอกใดที่วัตถุแห่งปาราชิกสำเร็จ เมื่อตัดดอกนั้นขาดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ในดอกอุบลชาติในที่นี้ ตราบใดที่ใยยังไม่ขาดแม้เพียงด้านเดียว ตราบนั้นยังไม่เป็นปาราชิก. แต่สำหรับดอกปทุมชาติ เมื่อตัดก้านแล้ว แม้ด้ายข้างในยังไม่ขาด ก็ไม่พ้นจากปาราชิก. ดอกอุบลเป็นต้นที่เจ้าของตัดวางไว้ก็มี ดอกใดที่วัตถุแห่งปาราชิกสำเร็จ เมื่อยกดอกนั้นขึ้นแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ดอกบัวที่มัดเป็นกำก็มี กำใดที่วัตถุแห่งปาราชิกสำเร็จ เมื่อยกกำนั้นขึ้นแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ดอกบัวที่มัดเป็นภาระก็มี ภิกษุผู้เคลื่อนภาระนั้นออกจากฐานด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๖ อย่าง ย่อมเป็นปาราชิกตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องหม้อที่อยู่ในดิน. ดอกอุบลเป็นต้นที่มีก้านยาวก็มี บางทีก็ทำเป็นเปียที่ดอกหรือที่ก้าน แล้ววางหรือผูกไว้บนผิวน้ำโดยปูหญ้าไว้บนเชือก การกำหนดการเคลื่อนฐานของดอกบัวเหล่านั้น พึงทราบด้วยอาการ ๖ อย่าง คือ โดยความยาว โดยปลายดอก โดยปลายก้าน โดยขอบด้านข้าง โดยบริเวณที่ตั้งอยู่ด้านล่าง และโดยผิวน้ำที่อยู่ด้านบน.

Yopi udakapiṭṭhiyaṃ ṭhapitapupphakalāpaṃ udakaṃ cāletvā vīciṃ uṭṭhāpetvā kesaggamattampi yathāṭhitaṭṭhānato cāveti, pārājikaṃ. Atha pana parikappeti ‘‘ettha gataṃ gahessāmī’’ti, rakkhati tāva; gataṭṭhāne pana uddharato pārājikaṃ. Udakato accuggatassa pupphassa sakalamudakaṃ ṭhānaṃ, taṃ uppāṭetvā ujukaṃ uddharantassa nāḷante kesaggamattaṃ udakato atikkante pārājikaṃ. Pupphe gahetvā apanāmetvā ākaḍḍhanto uppāṭeti, na udakaṃ ṭhānaṃ, uppāṭitamatte pārājikaṃ. Kalāpabaddhāni pupphāni udakaṭṭhāne vā rukkhe vā gacche vā bandhitvā ṭhapenti, bandhanaṃ amocetvā ito cito ca karontassa thullaccayaṃ, bandhane muttamatte pārājikaṃ. Paṭhamaṃ bandhanaṃ mocetvā pacchā harati, ettha chahākārehi ṭhānaparicchedoti idaṃ ubhayaṃ mahāpaccariyādīsu vuttaṃ. Paduminiyaṃ pupphāni saha paduminiṃyā gaṇhitukāmassa pupphanāḷehi ca pattanāḷehi ca phuṭṭhaudakavasena uddhañceva tiriyañca ṭhānaparicchedo veditabbo. Taṃ panassa paduminiṃ anuppāṭetvā pupphāni vā pattāni vā attano abhimukhaṃ ākaḍḍhantassa thullaccayaṃ. Uppāṭitamatte pārājikaṃ.

แม้ภิกษุใดเขย่าน้ำให้เกิดคลื่น แล้วทำให้ช่อดอกไม้ที่วางอยู่บนผิวน้ำเคลื่อนจากที่ตั้งเดิมแม้เพียงปลายเส้นผม ย่อมเป็นปาราชิก. แต่ถ้าภิกษุคิดว่า “เราจะเอาดอกบัวที่ลอยมาถึงที่นี่” ตราบนั้นยังไม่เป็นปาราชิก แต่เมื่อยกขึ้นจากที่ที่ลอยมาถึงแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ดอกบัวที่โผล่พ้นน้ำขึ้นมาทั้งหมด น้ำทั้งหมดเป็นฐาน เมื่อถอนดอกนั้นแล้วยกขึ้นตรงๆ เมื่อปลายก้านล่วงพ้นน้ำไปเพียงปลายเส้นผม ย่อมเป็นปาราชิก. ภิกษุผู้จับดอกบัวแล้วโน้มไปด้านข้างแล้วดึงขึ้นมา น้ำไม่เป็นฐาน เมื่อถอนขาดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ดอกไม้ที่มัดเป็นช่อแล้ววางไว้ในน้ำ หรือบนต้นไม้ หรือในพุ่มไม้ ภิกษุผู้กระทำช่อนั้นให้เคลื่อนไปมาโดยไม่แก้เครื่องผูก ย่อมเป็นถุลลัจจัย เมื่อเครื่องผูกหลุดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. ถ้าแก้เครื่องผูกก่อนแล้วจึงนำไป ในที่นี้มีการกำหนดฐานด้วยอาการ ๖ อย่าง คำทั้งสองนี้กล่าวไว้ในมหาปัจจรีย์เป็นต้น. ในกอปทุม ภิกษุผู้ประสงค์จะถือเอาดอกบัวพร้อมกับกอปทุมนั้น การกำหนดฐานพึงทราบโดยอาศัยน้ำที่สัมผัสกับก้านดอกและก้านใบ ทั้งในแนวตั้งและแนวนอน. อนึ่ง ภิกษุผู้ดึงดอกบัวหรือใบบัวเข้าหาตนโดยไม่ถอนกอปทุมนั้น ย่อมเป็นถุลลัจจัย. เมื่อถอนขาดแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก.

Pupphapattanāḷe ṭhānato acāvetvāpi paṭhamaṃ paduminiṃ uppāṭentassa thullaccayaṃ. Pacchā pupphapattanāḷesu ṭhānā cāvitesu pārājikaṃ. Uppāṭitāya paduminiyā pupphaṃ gaṇhanto pana bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo. Bahi ṭhapite rāsikatakalāpabaddhabhārabaddhapupphepi eseva nayo. Bhisaṃ vā muḷālaṃ vā yena vatthu pūrati, taṃ uppāṭentassa pārājikaṃ. Kaddame phuṭṭhokāsavasena cettha ṭhānaṃ paricchinditabbaṃ. Tāni uppāṭentassa sukhumampi mūlaṃ acchinnaṃ hoti, rakkhati tāva. Bhisapabbe jātaṃ pattaṃ vā pupphaṃ vā hoti, tampi rakkhatīti mahāaṭṭhakathāyameva vuttaṃ. Bhisagaṇṭhimhi pana kaṇṭako hoti yobbanappattānaṃ mukhapiḷakā viya, ayaṃ adīghattā na rakkhati. Sesaṃ uppalādīsu vuttanayameva.

การถอนกอบัวโดยที่ยังไม่ทำให้ดอก ใบ หรือก้านบัวเคลื่อนจากที่ก่อน ย่อมเป็นถุลลัจจัย แต่เมื่อทำให้ดอก ใบ หรือก้านบัวเคลื่อนจากที่แล้ว ย่อมเป็นปาราชิก ส่วนภิกษุผู้เก็บดอกบัวจากกอบัวที่ถูกถอนแล้ว พึงปรับอาบัติโดยการตีราคาเป็นสิ่งของ แม้ในดอกไม้ที่วางไว้ภายนอกที่ถูกรวมเป็นกอง ถูกมัดเป็นกำ หรือถูกมัดเป็นภาระ ก็มีนัยเดียวกันนี้ ภิกษุผู้ถอนเหง้าบัวหรือสายบัวที่ทำให้วัตถุแห่งปาราชิกครบถ้วน ย่อมเป็นปาราชิก ในเรื่องนี้ พึงกำหนดสถานที่โดยอาศัยบริเวณที่สัมผัสกับโคลน เมื่อถอนสิ่งเหล่านั้น แม้รากที่ละเอียดอ่อนก็ยังไม่ขาด ย่อมรักษาไว้ได้ ใบหรือดอกที่เกิดที่ข้อของเหง้าบัวนั้น ก็ยังรักษาไว้ได้ ดังที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาเท่านั้น แต่หนามที่ข้อของเหง้าบัวนั้น เหมือนสิวที่หน้าของคนหนุ่มสาว หนามนี้ไม่ช่วยรักษาไว้ได้เพราะไม่ยาว ส่วนที่เหลือก็มีนัยเดียวกันกับที่กล่าวไว้ในบัวสายเป็นต้น

Macchakacchapānaṃ [Pg.287] sassāmikānaṃ vāpiādīsu sakalamudakaṃ ṭhānaṃ. Tasmā yo paṭijagganaṭṭhāne sassāmikaṃ macchaṃ baḷisena vā jālena vā kumanena vā hatthena vā gaṇhāti, tassa yena macchena vatthu pūrati, tasmiṃ kesaggamattampi udakato uddhaṭamatte pārājikaṃ. Koci maccho gayhamāno ito cito ca dhāvati, ākāsaṃ vā uppatati, tīre vā patati, ākāse vā ṭhitaṃ tīre vā patitaṃ gaṇhatopi pārājikameva. Kacchapampi bahi gocaratthaṃ gataṃ gaṇhato eseva nayo. Udakaṭṭhaṃ pana udakā mocayato pārājikaṃ.

น้ำทั้งหมดในสระน้ำเป็นต้นของปลาและเต่าที่มีเจ้าของ เป็นสถานที่ของมัน เพราะฉะนั้น ภิกษุใดจับปลาที่มีเจ้าของในที่ที่เขาดูแลรักษาไว้ด้วยเบ็ดบ้าง ด้วยแหบ้าง ด้วยลอบบ้าง ด้วยมือบ้าง เมื่อวัตถุแห่งปาราชิกครบถ้วนด้วยปลาตัวใด เมื่อปลาตัวนั้นถูกยกขึ้นจากน้ำเพียงชั่วปลายผม ย่อมเป็นปาราชิก ปลาบางตัวเมื่อถูกจับ ย่อมวิ่งไปมาบ้าง กระโดดขึ้นไปในอากาศบ้าง ตกอยู่บนฝั่งบ้าง แม้ภิกษุจับปลาที่อยู่ในอากาศหรือตกอยู่บนฝั่งนั้น ก็เป็นปาราชิกเช่นกัน แม้ภิกษุจับเต่าที่ออกไปหากินภายนอก ก็มีนัยเดียวกันนี้ แต่ภิกษุผู้ทำให้เต่าที่อยู่ในน้ำหลุดพ้นจากน้ำ ย่อมเป็นปาราชิก

Tesu tesu pana janapadesu sabbasādhāraṇassa mahātaḷākassa niddhamanatumbaṃ nissāya sabbasādhāraṇameva kunnadīsadisaṃ udakavāhakaṃ khaṇanti. Tato khuddakamātikāyo nīharitvā mātikākoṭiyaṃ attano attano vaḷañjanatthāya āvāṭe khaṇanti. Tesaṃ pana yadā udakena attho hoti, tadā āvāṭe khuddakamātikāyo udakavāhakañca sodhetvā niddhamanatumbaṃ ugghāṭenti. Tato udakena saddhiṃ macchā nikkhamitvā anupubbena āvāṭe patvā vasanti. Tattha taḷāke ca udakavāhakesu ca macche gaṇhante na vārenti. Khuddakāsu pana attano attano mātikāsu udakaāvāṭesu ca paviṭṭhamacche gaṇhituṃ na denti, vārenti; tattha yo taḷāke vā niddhamanatumbe vā udakavāhake vā macche gaṇhāti, avahārena so na kāretabbo. Khuddakamātikāsu pana āvāṭesu vā paviṭṭhaṃ gaṇhanto gahitassa agghavasena kāretabbo. Sace tato gayhamāno maccho ākāse vā uppatati, tīre vā patati, taṃ ākāsaṭṭhaṃ vā tīraṭṭhaṃ vā udakavinimuttaṃ gaṇhato avahāro natthi. Kasmā? Yasmā attano pariggahaṭṭhāne ṭhitasseva te sāmikā. Evarūpā hi tattha katikā. Kacchapepi eseva nayo.

ในชนบทเหล่านั้นๆ อาศัยท่อระบายน้ำของสระใหญ่ที่เป็นสาธารณะแก่คนทั้งปวง พวกเขาย่อมขุดคลองส่งน้ำที่เป็นสาธารณะแก่คนทั้งปวงเช่นกัน ซึ่งคล้ายกับแม่น้ำเล็กๆ จากนั้น พวกเขาก็แยกคลองเล็กๆ ออกไป และขุดบ่อที่ปลายคลองเพื่อประโยชน์ในการใช้สอยของตนเอง แต่เมื่อคนเหล่านั้นมีความต้องการน้ำ เมื่อนั้นพวกเขาก็ทำความสะอาดบ่อ คลองเล็กๆ และคลองส่งน้ำ แล้วเปิดท่อระบายน้ำ จากนั้น ปลาก็ออกมาพร้อมกับน้ำ และค่อยๆ เข้าไปอยู่ในบ่อ ในที่นั้น พวกเขาไม่ห้ามผู้ที่จับปลาในสระใหญ่และในคลองส่งน้ำ แต่ในคลองเล็กๆ และบ่อน้ำของตนเอง พวกเขาไม่ให้จับปลาที่เข้าไปอยู่ และห้ามไว้ ในที่นั้น ภิกษุใดจับปลาในสระใหญ่ ในท่อระบายน้ำ หรือในคลองส่งน้ำ โดยเจตนาลักทรัพย์ ภิกษุนั้นไม่พึงถูกปรับด้วยอาบัติลักทรัพย์ แต่ภิกษุผู้จับปลาที่เข้าไปอยู่ในคลองเล็กๆ หรือในบ่อ พึงถูกปรับอาบัติโดยการตีราคาของปลาที่จับได้ หากปลาที่ถูกจับจากคลองเล็กหรือบ่อนั้น กระโดดขึ้นไปในอากาศบ้าง ตกอยู่บนฝั่งบ้าง ภิกษุผู้จับปลาที่อยู่ในอากาศหรืออยู่บนฝั่งที่พ้นจากน้ำนั้น ไม่มีอาบัติลักทรัพย์ เพราะเหตุไร? เพราะคนเหล่านั้นเป็นเจ้าของเฉพาะปลาที่อยู่ในสถานที่ที่ตนครอบครองเท่านั้น เพราะข้อตกลงในที่นั้นเป็นเช่นนี้ แม้ในเต่าก็มีนัยเดียวกันนี้

Sace pana maccho gayhamāno āvāṭato khuddakamātikaṃ āruhati, tattha naṃ gaṇhatopi avahāroyeva. Khuddakamātikāto pana udakavāhakaṃ, tato ca taḷākaṃ ārūḷhaṃ gaṇhato avahāro natthi. Yo āvāṭato bhattasitthehi palobhetvā mātikaṃ āropetvā gaṇhāti, avahārova. Tato pana palobhetvā udakavāhakaṃ āropetvā gaṇhantassa avahāro natthi. Keci pana kutocideva sabbasādhāraṇaṭṭhānato [Pg.288] macche ānetvā pacchimavatthubhāge udakāvāṭe khipitvā posetvā divase divase dve tīṇi uttaribhaṅgatthāya mārenti. Evarūpaṃ macchaṃ udake vā ākāse vā tīre vā yattha katthaci ṭhitaṃ gaṇhato avahāro eva. Kacchapepi eseva nayo.

แต่หากปลาที่ถูกจับจากบ่อขึ้นไปในคลองเล็ก แม้ภิกษุจับปลาตัวนั้นในคลองเล็กนั้น ก็เป็นอาบัติลักทรัพย์เช่นกัน แต่ภิกษุผู้จับปลาที่ขึ้นจากคลองเล็กไปยังคลองส่งน้ำ และจากคลองส่งน้ำไปยังสระใหญ่ ไม่มีอาบัติลักทรัพย์ ภิกษุใดล่อปลาจากบ่อด้วยข้าวสุก แล้วทำให้ขึ้นไปในคลองเล็กแล้วจับ ก็เป็นอาบัติลักทรัพย์เท่านั้น แต่ภิกษุผู้ล่อปลาจากคลองเล็กนั้น แล้วทำให้ขึ้นไปในคลองส่งน้ำแล้วจับ ไม่มีอาบัติลักทรัพย์ แต่บางคนนำปลามาจากสถานที่สาธารณะแห่งใดแห่งหนึ่ง แล้วนำมาปล่อยเลี้ยงไว้ในบ่อน้ำส่วนท้ายของที่ดิน และฆ่าปลาวันละสองสามตัวเพื่อเป็นกับข้าว ภิกษุผู้จับปลาเช่นนี้ที่อยู่ในน้ำบ้าง ในอากาศบ้าง บนฝั่งบ้าง หรือที่ใดก็ตาม ย่อมเป็นอาบัติลักทรัพย์เท่านั้น แม้ในเต่าก็มีนัยเดียวกันนี้

Nidāghakāle pana nadiyā sote pacchinne katthaci ninnaṭṭhāne udakaṃ tiṭṭhati, tattha manussā macchānaṃ vināsāya madanaphalavasādīni pakkhipitvā gacchanti, macchā tāni khādantā maritvā uttānā udake plavantā tiṭṭhanti. Yo tattha gantvā ‘‘yāva sāmikā nāgacchanti, tāvime macche gaṇhissāmī’’ti gaṇhāti, agghavasena kāretabbo. Paṃsukūlasaññāya gaṇhato avahāro natthi, āharāpente pana bhaṇḍadeyyaṃ. Macchavisaṃ pakkhipitvā gatamanussā bhājanāni āharitvā pūretvā gacchanti, yāva ‘‘punapi āgacchissāmā’’ti sālayā honti, tāva te sassāmikamacchāva. Yadā pana te ‘‘alaṃ amhāka’’nti nirālayā pakkamanti, tato paṭṭhāya theyyacittena gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Paṃsukūlasaññissa anāpatti. Yathā ca macchakacchapesu, evaṃ sabbāyapi odakajātiyā vinicchayo veditabboti.

ในฤดูร้อน เมื่อกระแสน้ำในแม่น้ำขาดหายไป น้ำย่อมขังอยู่ในที่ลุ่มบางแห่ง ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายย่อมใส่ผลไม้ที่ทำให้มึนเมาและยาพิษเป็นต้น เพื่อทำลายปลา แล้วก็จากไป ปลาเหล่านั้นเมื่อกินสิ่งเหล่านั้นแล้วก็ตาย ลอยหงายท้องอยู่ในน้ำ ภิกษุใดไปในที่นั้นแล้วคิดว่า 'ตราบใดที่เจ้าของยังไม่มา เราจะจับปลาเหล่านี้' แล้วจับไป พึงถูกปรับอาบัติโดยการตีราคา ภิกษุผู้จับด้วยสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ไม่มีอาบัติลักทรัพย์ แต่หากเจ้าของให้ส่งคืน ก็ต้องชดใช้สิ่งของ มนุษย์ที่ใส่ยาพิษปลาแล้วจากไป ย่อมนำภาชนะมาตักปลาไปจนเต็ม แล้วก็จากไป ตราบใดที่พวกเขายังมีความอาลัยว่า 'เราจะกลับมาอีก' ตราบนั้นปลาเหล่านั้นก็ยังคงเป็นปลาที่มีเจ้าของอยู่ แต่เมื่อใดที่พวกเขาไม่มีความอาลัยแล้วจากไปว่า 'พอแล้วสำหรับเรา' ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป ภิกษุผู้จับด้วยเจตนาลักทรัพย์ ย่อมเป็นทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ไม่มีอาบัติ พึงทราบวินิจฉัยในสัตว์น้ำทุกชนิดเช่นเดียวกับในปลาและเต่า

Udakaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อุทกอรรถกถา จบแล้ว

Nāvaṭṭhakathā

นาวอรรถกถา

99. Nāvaṭṭhe – paṭhamaṃ tāva nāvaṃ dassento ‘‘nāvā nāma yāya taratī’’ti āha. Tasmā idha antamaso rajanadoṇikāpi veṇukalāpakopi ‘‘nāvā’’tveva veditabbo. Sīmāsammannane pana dhuvanāvā anto khaṇitvā vā phalakehi bandhitvā vā katā sabbantimena paricchedena tiṇṇaṃ vāhanikā eva vaṭṭati. Idha pana ekassapi vāhanikā ‘‘nāvā’’ tveva vuccati. Nāvāya nikkhittanti yaṃkiñci indriyabaddhaṃ vā anindriyabaddhaṃ vā; tassa avahāralakkhaṇaṃ thalaṭṭhe vuttanayeneva veditabbaṃ. Nāvaṃ avaharissāmītiādimhi ca dutiyapariyesanagamanaāmasanaphandāpanāni vuttanayāneva. Bandhanaṃ mocetīti ettha pana yā bandhane muttamatte ṭhānā na cavati, tassā bandhanaṃ yāva [Pg.289] na muttaṃ hoti, tāva dukkaṭaṃ. Mutte pana thullaccayampi pārājikampi hoti, taṃ parato āvi bhavissati. Sesaṃ vuttanayameva. Ayaṃ tāva pāḷivaṇṇanā.

๙๙. ในเรื่องเรือ – ในเบื้องต้น เมื่อแสดงเรือ ท่านกล่าวว่า ‘ชื่อว่าเรือ คือสิ่งที่ใช้ข้ามไป’ เพราะเหตุนั้น ในนาววัตถุกถานี้ แม้รางย้อมผ้า หรือแม้แพไม้ไผ่ ก็พึงทราบว่าเป็น ‘เรือ’ เท่านั้น แต่ในการสมมติสีมา เรือที่มั่นคงซึ่งทำโดยการขุดภายใน หรือประกอบด้วยแผ่นกระดาน โดยประมาณที่สุดแล้ว พึงเป็นเรือที่บรรทุกได้เพียงสามคนเท่านั้น แต่ในนาววัตถุกถานี้ เรือที่บรรทุกได้แม้คนเดียว ก็เรียกว่า ‘เรือ’ เท่านั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ผูกติดกับอินทรีย์ (มีชีวิต) หรือไม่ผูกติดกับอินทรีย์ (ไม่มีชีวิต) ที่วางไว้ในเรือ ชื่อว่า ‘นาวายะ นิกขิตตะ’ (ของที่วางในเรือ) ลักษณะการลักของนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องของที่อยู่บนบกนั่นเอง และการแสวงหาครั้งที่สอง การไป การพิจารณา และการทำให้ไหว ในบทบาลีมีอาทิว่า ‘เราจักลักเรือ’ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว แต่ในบทว่า ‘แก้เครื่องผูก’ นี้ เรือลำใดเมื่อเครื่องผูกหลุดแล้วไม่เคลื่อนจากที่ ตราบใดที่เครื่องผูกของเรือลำนั้นยังไม่หลุดพ้น ตราบนั้นเป็นทุกกฏ แต่เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมเป็นถุลลัจจัยบ้าง เป็นปาราชิกบ้าง การเป็นถุลลัจจัยและปาราชิกนั้นจักปรากฏในภายหลัง ส่วนที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว นี่คืออรรถกถาบาลีในเบื้องต้น

Ayaṃ panettha pāḷimuttakavinicchayo – caṇḍasote bandhitvā ṭhapitanāvāya ekaṃ ṭhānaṃ bandhanameva, tasmiṃ muttamatte pārājikaṃ. Tattha yutti pubbe vuttā eva. Vippanaṭṭhā nāvā pana yaṃ yaṃ udakappadesaṃ pharitvā ṭhitā hoti, svāssā ṭhānaṃ. Tasmā taṃ uddhaṃ vā uccārentassa, adho vā opilāpentassa, catūsu vā disāsu phuṭṭhokāsaṃ atikkāmentassa atikkantamatte pārājikaṃ. Niccale udake abandhanaṃ attano dhammatāya ṭhitanāvaṃ purato vā pacchato vā vāmadakkhiṇapassato vā kaḍḍhantassa ekenantena phuṭṭhokāsaṃ aparena udake patiṭṭhitantena atikkantamatte pārājikaṃ. Uddhaṃ kesaggamattaṃ udakato mocite adho nāvātalena phuṭṭhokāsaṃ mukhavaṭṭiṃ atikkantamatte pārājikaṃ. Tīre bandhitvā niccale udake ṭhapitanāvāya bandhanañca ṭhitokāso cāti dve ṭhānāni. Taṃ paṭhamaṃ bandhanā moceti, thullaccayaṃ. Pacchā channaṃ ākārānaṃ aññatarena ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Paṭhamaṃ ṭhānā cāvetvā pacchā bandhanamocanepi eseva nayo. Thale ussādetvā ukkujjitvā ṭhapitanāvāya phuṭṭhokāsova ṭhānaṃ. Tassā pañcahākārehi ṭhānaparicchedo veditabbo.

แต่ในนาววัตถุกถานี้ มีวินิจฉัยนอกบาลีดังนี้ – เรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว ที่ตั้งของเรือนั้นคือเครื่องผูกเท่านั้น เมื่อเครื่องผูกนั้นหลุดพ้นแล้ว เป็นปาราชิก เหตุผลในเรื่องนั้นได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น แต่เรือที่เสียหายและตั้งอยู่ ณ ที่ใดๆ ที่เรือนั้นแผ่ไปถึงในบริเวณน้ำนั้นๆ นั่นแหละคือที่ตั้งของเรือนั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อภิกษุทำให้เรือนั้นเคลื่อนที่ขึ้นข้างบน หรือจมลงข้างล่าง หรือทำให้ล่วงพ้นบริเวณที่สัมผัสในทิศทั้งสี่ เมื่อล่วงพ้นไปแล้ว เป็นปาราชิก ในน้ำที่นิ่ง เรือที่ตั้งอยู่ตามธรรมชาติโดยไม่มีเครื่องผูก เมื่อภิกษุลากเรือนั้นไปข้างหน้า ข้างหลัง หรือข้างซ้ายข้างขวา เมื่อปลายด้านหนึ่งล่วงพ้นบริเวณที่สัมผัสไปแล้ว โดยที่ปลายอีกด้านหนึ่งยังตั้งอยู่ในน้ำ เป็นปาราชิก เมื่อทำให้เรือพ้นจากน้ำขึ้นไปข้างบนเพียงปลายเส้นผม หรือเมื่อส่วนที่สัมผัสกับพื้นเรือด้านล่างล่วงพ้นขอบปากเรือไปแล้ว เป็นปาราชิก เรือที่ผูกไว้ที่ฝั่งในน้ำที่นิ่ง มีที่ตั้งสองอย่างคือ เครื่องผูกและบริเวณที่ตั้งอยู่ เมื่อแก้เครื่องผูกก่อน เป็นถุลลัจจัย ภายหลังทำให้เคลื่อนจากที่ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในหกอย่าง เป็นปาราชิก เมื่อทำให้เคลื่อนจากที่ก่อนแล้วแก้เครื่องผูกในภายหลัง ก็มีนัยเดียวกันนี้ เรือที่ยกขึ้นคว่ำไว้บนบก บริเวณที่สัมผัสเท่านั้นคือที่ตั้ง พึงทราบการกำหนดที่ตั้งของเรือนั้นด้วยอาการห้าอย่าง

Nikkujjitvā ṭhapitanāvāya pana mukhavaṭṭiyā phuṭṭhokāsova ṭhānaṃ, tassāpi pañcahākārehi ṭhānaparicchedaṃ ñatvā yato kutoci phuṭṭhokāsaṃ uddhañca kesaggamattaṃ atikkantamatte pārājikaṃ veditabbaṃ. Thale pana ussādetvā dvinnaṃ dārughaṭikānaṃ upari ṭhapitanāvāya dārughaṭikānaṃ phuṭṭhokāsoyeva ṭhānaṃ, tasmā tattha mañcapādamatthakesuyeva patthaṭabaddhasāṭake nāgadantesu ṭhapitabhindivāle ca vuttanayena vinicchayo veditabbo.

แต่เรือที่คว่ำไว้ บริเวณที่สัมผัสกับขอบปากเรือเท่านั้นคือที่ตั้ง พึงทราบว่า เมื่อรู้การกำหนดที่ตั้งของเรือนั้นด้วยอาการห้าอย่างแล้ว เมื่อทำให้บริเวณที่สัมผัสจากที่ใดที่หนึ่ง หรือทำให้เคลื่อนขึ้นไปข้างบนเพียงปลายเส้นผม เป็นปาราชิก แต่เรือที่ยกขึ้นวางบนท่อนไม้สองท่อนบนบก บริเวณที่ท่อนไม้สัมผัสเท่านั้นคือที่ตั้ง เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องผ้าที่ผูกติดอยู่บนปลายขาเตียง หรือในเรื่องส้อมที่วางอยู่บนงาช้าง

Yottabaddhāya pana nāvāya saṭṭhisattatibyāmappamāṇaṃ yottaṃ amocetvāva ākaḍḍhitvā

แต่เรือที่ผูกด้วยเชือก เมื่อลากเชือกที่มีความยาวประมาณหกสิบหรือเจ็ดสิบศอก โดยไม่แก้เชือกนั้น

Pathavilaggaṃ katvā saha yottena thale ṭhapitāya nāvāya [Pg.290] na phuṭṭhokāsamattameva ṭhānaṃ. Atha kho yottakoṭito paṭṭhāya yāva nāvāya pathaviyaṃ patiṭṭhitokāsassa pacchimanto tāva dīghato, tiriyaṃ pana nāvāya ca yottassa ca pathaviyaṃ patiṭṭhitapariyantappamāṇaṃ ṭhānanti veditabbaṃ. Taṃ dīghato vā tiriyato vā kaḍḍhantassa ekenantena phuṭṭhokāsaṃ aparena pathaviyaṃ patiṭṭhitantena atikkantamatte, uddhaṃ kesaggamattaṃ saha yottena pathavito mocite pārājikaṃ. Yo pana titthe ṭhitanāvaṃ āruhitvā theyyacitto arittena vā phiyena vā pājeti, pārājikaṃ. Sace pana chattaṃ vā paṇāmetvā cīvaraṃ vā pādehi akkamitvā hatthehi ukkhipitvā laṅkārasadisaṃ katvā vātaṃ gaṇhāpeti, balavā ca vāto āgamma nāvaṃ harati, vāteneva sā haṭā hoti; puggalassa natthi avahāro. Payogo atthi, so pana ṭhānā cāvanapayogo na hoti. Yadi pana taṃ nāvaṃ evaṃ gacchantiṃ pakatigamanaṃ upacchinditvā aññaṃ disābhāgaṃ neti, pārājikaṃ. Sayameva yaṃkiñci gāmatitthaṃ sampattaṃ ṭhānā acāventova vikkiṇitvā gacchati, neva atthi avahāro. Bhaṇḍadeyyaṃ pana hotīti.

เรือที่วางอยู่บนบกโดยติดกับพื้นดินพร้อมกับเชือก ที่ตั้งไม่ใช่เพียงบริเวณที่สัมผัสเท่านั้น แต่พึงทราบว่า ที่ตั้งนั้นมีความยาวตั้งแต่ปลายเชือกไปจนถึงสุดขอบด้านหลังของบริเวณที่เรือตั้งอยู่บนพื้นดิน ส่วนด้านกว้าง พึงทราบว่าที่ตั้งนั้นคือบริเวณที่มีขนาดเท่ากับขอบเขตที่เรือและเชือกตั้งอยู่บนพื้นดิน เมื่อภิกษุลากเรือนั้นไปตามยาวหรือตามขวาง เมื่อปลายด้านหนึ่งล่วงพ้นบริเวณที่สัมผัสไปแล้ว โดยที่ปลายอีกด้านหนึ่งยังตั้งอยู่บนพื้นดิน หรือเมื่อทำให้เรือพร้อมเชือกพ้นจากพื้นดินขึ้นไปข้างบนเพียงปลายเส้นผม เป็นปาราชิก แต่ภิกษุใดขึ้นเรือที่จอดอยู่ที่ท่าเรือ มีจิตคิดจะลัก แล้วพายเรือด้วยไม้ถ่อหรือไม้พาย เป็นปาราชิก ถ้าภิกษุใดก้มร่มลง หรือเหยียบจีวรด้วยเท้าแล้วยกขึ้นด้วยมือ ทำให้เหมือนใบเรือ แล้วรับลม และลมที่แรงพัดมาแล้วพัดเรือไป เรือนั้นถูกพัดไปโดยลมเท่านั้น ไม่เป็นการลักของบุคคลนั้น มีการกระทำอยู่ แต่การกระทำนั้นไม่ใช่การกระทำที่ทำให้เคลื่อนจากที่ แต่ถ้าภิกษุใดขัดขวางการเคลื่อนที่ตามปกติของเรือที่กำลังแล่นไปเช่นนั้น แล้วนำไปในทิศทางอื่น เป็นปาราชิก เรือที่แล่นไปเอง หรือแล่นไปตามปกติ แล้วไปถึงท่าเรือหมู่บ้านใดๆ เมื่อภิกษุขายเรือนั้นโดยไม่ทำให้เคลื่อนจากที่ แล้วจากไป ไม่เป็นการลักเลย แต่เป็นหนี้ค่าของ นี่คือวินิจฉัยนอกบาลี

Nāvaṭṭhakathā niṭṭhitā.

นาววัตถุกถา จบแล้ว

Yānaṭṭhakathā

ยานวัตถุกถา

100. Yānaṭṭhe – yānaṃ tāva dassento ‘‘yānaṃ nāma vayha’’ntiādimāha. Tattha upari maṇḍapasadisaṃ padaracchannaṃ sabbapaliguṇṭhimaṃ vā chādetvā kataṃ vayhaṃ. Ubhosu passesu suvaṇṇarajatādimayā gopānasiyo datvā garuḷapakkhakanayena katā sandamānikā. Ratho ca sakaṭañca pākaṭameva. Tesu yattha katthaci saviññāṇakaṃ vā aviññāṇakaṃ vā rāsiādivasena ṭhapitaṃ bhaṇḍaṃ theyyacittena ṭhānā cāventassa nāvaṭṭhe ca thalaṭṭhe ca vuttanayeneva pārājikaṃ veditabbaṃ.

๑๐๐. ในเรื่องยาน – ในเบื้องต้น เมื่อแสดงยาน ท่านกล่าวว่า ‘ชื่อว่ายาน คือสิ่งที่พึงบรรทุก’ เป็นต้น ในบทบาลีมีอาทิว่า ‘ชื่อว่ายาน คือสิ่งที่พึงบรรทุก’ นั้น ยานที่ทำโดยมีหลังคาคล้ายมณฑป หรือปิดคลุมโดยรอบทั้งหมด ชื่อว่า ‘วัยหะ’ ยานที่ทำโดยมีคานทองคำ เงิน เป็นต้น ยื่นออกไปทั้งสองข้าง หรือทำคล้ายปีกครุฑ ชื่อว่า ‘สันทมานิกา’ (แคร่หาม) รถและเกวียนก็เป็นที่รู้กันอยู่แล้ว ในยานเหล่านั้น ไม่ว่าจะเป็นยานใดๆ เมื่อภิกษุมีจิตคิดจะลัก ทำให้ของที่วางไว้ ไม่ว่าจะเป็นสิ่งมีชีวิตหรือไม่มีชีวิต โดยเป็นกองหรือเป็นต้น เคลื่อนจากที่ พึงทราบว่าเป็นปาราชิกโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องของที่อยู่บนเรือและของที่อยู่บนบก

Ayaṃ pana viseso – yānaṭṭhaṃ taṇḍulādibhaṇḍaṃ piṭakena gaṇhato piṭake anukkhittepi piṭakaṃ apaharitvā taṇḍulādīnaṃ ekābaddhabhāve vikopite pārājikaṃ. Thalaṭṭhādīsupi ayaṃ nayo labbhati. Yānaṃ [Pg.291] avaharissāmītiādimhi dutiyapariyesanādīni vuttanayāneva. Ṭhānā cāvetīti ettha pana dukayuttassa yānassa dvinnaṃ goṇānaṃ aṭṭha pādā, dve ca cakkānīti dasa ṭhānāni. Taṃ theyyacittassa dhure nisīditvā pājayato goṇānaṃ pāduddhāre thullaccayaṃ. Cakkānaṃ pana pathaviyaṃ patiṭṭhitappadesato kesaggamatte atikkante pārājikaṃ. Sace pana goṇā ‘‘nāyaṃ amhākaṃ sāmiko’’ti ñatvā dhuraṃ chaḍḍetvā ākaḍḍhantā tiṭṭhanti vā phandanti vā, rakkhati tāva. Goṇe puna ujukaṃ paṭipādetvā dhuraṃ āropetvā daḷhaṃ yojetvā pācanena vijjhitvā pājentassa vuttanayeneva tesaṃ pāduddhāre thullaccayaṃ. Cakkātikkame pārājikaṃ.

แต่มีข้อแปลกกันดังนี้ คือ ภิกษุผู้ถือเอาสิ่งของมีข้าวสารเป็นต้นซึ่งเป็นของสำหรับยานด้วยตะกร้า แม้ยังมิได้ยกตะกร้าขึ้น แต่ได้ปัดตะกร้าให้ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของข้าวสารเป็นต้นเสียไป เป็นปาราชิก แม้ในของที่ตั้งอยู่บนบกเป็นต้น ก็พึงทราบโดยนัยนี้ ในคำว่า “เราจักลักยาน” เป็นต้น การแสวงหาครั้งที่สองเป็นต้น ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แต่ในคำว่า “เคลื่อนจากที่” พึงวินิจฉัยดังนี้ ยานที่เทียมด้วยโคสองตัว มีเท้าโค ๘ เท้า และล้อ ๒ ล้อ รวมเป็น ๑๐ ฐาน ภิกษุผู้มีจิตคิดจะลัก นั่งที่แอกแล้วขับยานนั้นไป เมื่อโคยกเท้าขึ้น เป็นถุลลัจจัย แต่เมื่อล้อล่วงเลยที่ตั้งบนพื้นดินไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก ถ้าโคเหล่านั้นรู้ว่า “คนขับนี้ไม่ใช่เจ้าของของเรา” แล้วสลัดแอกออก ดึงไป หรือหยุดนิ่ง หรือดิ้นรน ก็ยังรักษาไว้ได้ (ยังไม่เป็นปาราชิก) แต่เมื่อภิกษุทำให้โคเหล่านั้นตรงอีกครั้ง ยกแอกขึ้นเทียมให้แน่นหนา และใช้ปฏักแทงขับไป เมื่อโคยกเท้าขึ้น ก็เป็นถุลลัจจัยตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล เมื่อล้อล่วงเลยไป เป็นปาราชิก

Sacepi sakaddame magge ekaṃ cakkaṃ kaddame laggaṃ hoti, dutiyaṃ cakkaṃ goṇā parivattentā pavattenti, ekassa ṭhitattā na tāva avahāro hoti. Goṇe pana puna ujukaṃ paṭipādetvā pājentassa ṭhitacakke kesaggamattaṃ phuṭṭhokāsaṃ atikkante pārājikaṃ. Catuyuttakassa pana aṭṭhārasa ṭhānāni, aṭṭhayuttakassa catuttiṃsāti – etenupāyena yuttayānassa ṭhānabhedo veditabbo.

แม้ถ้าในทางที่มีโคลน ล้อหนึ่งติดอยู่ในโคลน โคทั้งหลายหมุนล้อที่สองให้หมุนไป เพราะล้อหนึ่งยังหยุดอยู่ การลักยังไม่สำเร็จ แต่เมื่อภิกษุทำให้โคเหล่านั้นตรงอีกครั้งแล้วขับไป เมื่อล้อที่หยุดอยู่ล่วงเลยที่สัมผัสไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก ส่วนยานที่เทียมด้วยโคสี่ตัว มี ๑๘ ฐาน ยานที่เทียมด้วยโคแปดตัว มี ๓๔ ฐาน พึงทราบความต่างกันของฐานของยานที่เทียมแล้วโดยอุบายนี้

Yaṃ pana ayuttakaṃ dhure ekāya pacchato ca dvīhi upatthambhinīhi upatthambhetvā ṭhapitaṃ, tassa tiṇṇaṃ upatthambhinīnaṃ cakkānañca vasena pañca ṭhānāni. Sace dhure upatthambhinī heṭṭhābhāge kappakatā hoti, cha ṭhānāni. Pacchato pana anupatthambhetvā dhure upatthambhitasseva upatthambhinīvasena tīṇi vā cattāri vā ṭhānāni. Dhurena phalakassa vā dārukassa vā upari ṭhapitassa tīṇi ṭhānāni. Tathā pathaviyaṃ ṭhapitassa. Taṃ dhuraṃkaḍḍhitvā vā ukkhipitvā vā purato ca pacchato ca ṭhānā cāventassa thullaccayaṃ. Cakkānaṃ patiṭṭhitaṭṭhāne kesaggamattaṃ atikkante pārājikaṃ. Cakkāni apanetvā dvīhi akkhasīsehi dārūnaṃ upari ṭhapitassa dve ṭhānāni. Taṃ kaḍḍhanto vā ukkhipanto vā phuṭṭhokāsaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Bhūmiyaṃ ṭhapitassa dhurena ca catūhi ca akkhuddhīhi patiṭṭhitavasena pañca ṭhānāni. Taṃ dhure gahetvā kaḍḍhato uddhīnaṃ pacchimantehi purimante atikkante pārājikaṃ. Uddhīsu gahetvā kaḍḍhato uddhīnaṃ purimantehi pacchimante atikkante pārājikaṃ. Passe gahetvā kaḍḍhato uddhīnaṃyeva tiriyaṃ patiṭṭhitaṭṭhānassa atikkamena pārājikaṃ. Majjhe gahetvā ukkhipato kesaggamattaṃ pathavito [Pg.292] mutte pārājikaṃ. Atha uddhikhāṇukā na honti, samameva bāhaṃ katvā majjhe vijjhitvā akkhasīsāni pavesitāni honti, taṃ heṭṭhimatalassa samantā sabbaṃ pathaviṃ phusitvā tiṭṭhati. Tattha catūsu disāsu uddhañca phuṭṭhaṭṭhānātikkamavasena pārājikaṃ veditabbaṃ. Bhūmiyaṃ nābhiyā ṭhapitacakkassa ekameva ṭhānaṃ, tassa pañcahākārehi paricchedo. Nemipassena ca nābhiyā ca phusitvā ṭhitassa dve ṭhānāni. Nemiyā uṭṭhitabhāgaṃ pādena akkamitvā bhūmiyaṃ phusāpetvā aresu vā nemiyā vā gahetvā ukkhipantassa attanā kataṭṭhānaṃ ṭhānaṃ na hoti, tasmā tasmiṃ ṭhitepi avasesaṭṭhāne atikkantamatte pārājikaṃ.

ส่วนยานที่ไม่ได้เทียม ซึ่งตั้งไว้โดยมีไม้ค้ำยันอันหนึ่งที่แอก และไม้ค้ำยันสองอันที่ข้างหลัง ยานนั้นมี ๕ ฐาน โดยอาศัยไม้ค้ำยัน ๓ อันและล้อทั้งหลาย ถ้าไม้ค้ำยันที่แอกมีส่วนล่างทำเป็นสองแฉก ก็มี ๖ ฐาน แต่ถ้าไม่ได้ค้ำยันที่ข้างหลัง แต่ค้ำยันที่แอกเท่านั้น ก็มี ๓ หรือ ๔ ฐาน โดยอาศัยไม้ค้ำยัน ยานที่ตั้งอยู่บนแผ่นกระดานหรือท่อนไม้ด้วยแอก มี ๓ ฐาน ยานที่ตั้งอยู่บนพื้นดินก็มี ๓ ฐานเช่นกัน ภิกษุผู้ดึงหรือยกแอกนั้นให้เคลื่อนจากที่ไปข้างหน้าหรือข้างหลัง เป็นถุลลัจจัย เมื่อล้อล่วงเลยที่ตั้งไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก ยานที่ถอดล้อออกแล้วตั้งอยู่บนท่อนไม้ด้วยปลายเพลาสองข้าง มี ๒ ฐาน ภิกษุผู้ดึงหรือยกยานนั้นให้ล่วงเลยที่สัมผัสไป เป็นปาราชิก ยานที่ตั้งอยู่บนพื้นดินโดยอาศัยแอกและเดือยเพลา ๔ อัน มี ๕ ฐาน ภิกษุผู้จับที่แอกแล้วดึงยานนั้น เมื่อปลายด้านหลังของเดือยเพลาล่วงเลยปลายด้านหน้าไป เป็นปาราชิก เมื่อจับที่เดือยเพลาแล้วดึง เมื่อปลายด้านหน้าของเดือยเพลาล่วงเลยปลายด้านหลังไป เป็นปาราชิก เมื่อจับที่ข้างแล้วดึง เพราะล่วงเลยที่ตั้งของเดือยเพลานั่นเองไปในแนวขวาง เป็นปาราชิก เมื่อจับตรงกลางแล้วยกขึ้น เมื่อยานพ้นจากพื้นดินไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก ถ้าไม่มีเดือยเพลา แต่ทำคานให้เสมอกันแล้วเจาะตรงกลางสอดปลายเพลาเข้าไป ยานนั้นจะตั้งอยู่โดยสัมผัสพื้นดินทั้งหมดรอบๆ พื้นด้านล่าง ในยานนั้น พึงทราบว่าเป็นปาราชิกโดยการล่วงเลยที่สัมผัสไปในทิศทั้งสี่และข้างบน ล้อที่ตั้งอยู่บนพื้นดินด้วยดุม มีฐานเดียว การกำหนดของล้อนั้นมี ๕ อย่าง ล้อที่ตั้งอยู่โดยสัมผัสพื้นดินด้วยข้างขอบล้อและดุม มี ๒ ฐาน ภิกษุผู้เหยียบส่วนที่ตั้งขึ้นของขอบล้อด้วยเท้าให้สัมผัสพื้นดิน แล้วจับที่ซี่ล้อหรือขอบล้อแล้วยกขึ้น ที่ที่ตนทำขึ้นนั้นไม่เป็นฐาน เพราะฉะนั้น แม้ที่นั้นจะยังตั้งอยู่ แต่เมื่อส่วนที่เหลือล่วงเลยไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก

Bhittiṃ nissāya ṭhapitacakkassāpi dve ṭhānāni. Tattha paṭhamaṃ bhittito mocentassa thullaccayaṃ. Pacchā pathavito kesaggamattuddhāre pārājikaṃ. Paṭhamaṃ bhūmito mocentassa pana sace bhittiyaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ na kuppati, eseva nayo. Atha aresu gahetvā heṭṭhā kaḍḍhantassa bhittiṃ phusitvā ṭhitokāsassa uparimo anto heṭṭhimaṃ atikkamati, pārājikaṃ. Maggappaṭipanne yāne yānasāmiko kenacideva karaṇīyena orohitvā maggā okkanto hoti, athañño bhikkhu paṭipathaṃ āgacchanto ārakkhasuññaṃ passitvā, ‘‘yānaṃ avaharissāmī’’ti ārohati, tassa payogaṃ vināyeva goṇā gahetvā pakkantā, avahāro natthi. Sesaṃ nāvāyaṃ vuttasadisanti.

ล้อที่ตั้งพิงกำแพงก็มี ๒ ฐาน ในล้อนั้น เมื่อทำให้หลุดจากกำแพงก่อน เป็นถุลลัจจัย ภายหลังเมื่อยกพ้นจากพื้นดินไปเพียงมาตรว่าปลายเส้นผม เป็นปาราชิก แต่เมื่อทำให้หลุดจากพื้นดินก่อน ถ้าที่ตั้งพิงกำแพงยังไม่เคลื่อนไป ก็เป็นนัยเดียวกันนี้ หรือเมื่อจับที่ซี่ล้อแล้วดึงลงมาข้างล่าง เมื่อปลายด้านบนของที่ตั้งพิงกำแพงล่วงเลยปลายด้านล่างไป เป็นปาราชิก ในยานที่กำลังเดินทาง เจ้าของยานลงจากยานหลีกไปจากทางด้วยกิจบางอย่าง แล้วภิกษุอื่นเดินสวนทางมา เห็นยานที่ว่างจากผู้ดูแลแล้วคิดว่า “เราจักลักยาน” จึงขึ้นไปนั่ง โดยที่ยังไม่มีความพยายามของภิกษุนั้น โคทั้งหลายก็พาไป การลักยังไม่สำเร็จ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ในเรื่องเรือ

Yānaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องยาน จบแล้ว

Bhāraṭṭhakathā

อรรถกถาเรื่องภาระ

101. Ito paraṃ bhāroyeva bhāraṭṭhaṃ. So sīsabhārādivasena catudhā dassito. Tattha sīsabhārādīsu asammohatthaṃ sīsādīnaṃ paricchedo veditabbo. Tattha sīsassa tāva purimagale galavāṭako, piṭṭhigale kesañci kesante āvaṭṭo hoti, galasseva ubhosu passesu kesañci kesā oruyha jāyanti, ye kaṇṇacūḷikāti vuccanti, tesaṃ adhobhāgo cāti ayaṃ heṭṭhimaparicchedo, tato upari sīsaṃ. Etthantare ṭhitabhāro sīsabhāro nāma.

๑๐๑. ถัดจากนี้ไป ภาระนั่นแหละชื่อว่า ภาระ ภาระนั้นแสดงไว้ ๔ อย่าง โดยจำแนกเป็นภาระที่ศีรษะเป็นต้น ในภาระที่ศีรษะเป็นต้นนั้น เพื่อไม่ให้หลงผิด พึงทราบการกำหนดศีรษะเป็นต้น ในบรรดาศีรษะเป็นต้นนั้น ก่อนอื่น ที่คอส่วนหน้ามีหลุมคอ ที่คอส่วนหลังของบางคนมีขวัญที่ปลายผม ที่ข้างทั้งสองของคอของบางคน ผมงอกลงมา ซึ่งเรียกว่า ปอยผมที่หู ส่วนล่างของผมเหล่านั้น นี้คือขอบเขตด้านล่าง เหนือจากขอบเขตด้านล่างนั้นขึ้นไป คือ ศีรษะ ภาระที่ตั้งอยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่า สีสภาระ (ภาระที่ศีรษะ)

Ubhosu [Pg.293] passesu kaṇṇacūḷikāhi paṭṭhāya heṭṭhā, kapparehi paṭṭhāya upari, piṭṭhigalāvattato ca galavāṭakato ca paṭṭhāya heṭṭhā, piṭṭhivemajjhāvattato ca uraparicchedamajjhe hadayaāvāṭato ca paṭṭhāya upari khandho. Etthantare ṭhitabhāro khandhabhāro nāma.

จากติ่งหูทั้งสองข้างลงไปข้างล่าง, จากข้อศอกขึ้นไปข้างบน, จากท้ายทอยและจากแอ่งคอลงไปข้างล่าง, จากกลางหลังและจากแอ่งอกตรงกลางส่วนอกขึ้นไปข้างบน ชื่อว่าบ่า. ภาระที่ตั้งอยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่าภาระบ่า.

Piṭṭhivemajjhāvattato pana hadayaāvāṭato ca paṭṭhāya heṭṭhā yāva pādanakhasikhā, ayaṃ kaṭiparicchedo. Etthantare samantato sarīre ṭhitabhāro kaṭibhāro nāma.

ส่วนที่จากกลางหลังและจากแอ่งอกลงไปข้างล่างจนถึงปลายเล็บเท้า นี้ชื่อว่าส่วนเอว. ภาระที่ตั้งอยู่ทั่วร่างกายในระหว่างนี้ ชื่อว่าภาระเอว.

Kapparato paṭṭhāya pana heṭṭhā yāva hatthanakhasikhā, ayaṃ olambakaparicchedo. Etthantare ṭhitabhāro olambako nāma.

ส่วนที่จากข้อศอกลงไปข้างล่างจนถึงปลายเล็บมือ นี้ชื่อว่าส่วนที่ห้อยลง. ภาระที่ตั้งอยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่าภาระที่ห้อยลง.

Idāni sīse bhārantiādīsu ayaṃ apubbavinicchayo – yo bhikkhu ‘‘idaṃ gahetvā ettha yāhī’’ti sāmikehi anāṇatto sayameva ‘‘mayhaṃ idaṃ nāma detha, ahaṃ vo bhaṇḍaṃ vahāmī’’ti tesaṃ bhaṇḍaṃ sīsena ādāya gacchanto theyyacittena taṃ bhaṇḍaṃ āmasati, dukkaṭaṃ. Yathāvuttasīsaparicchedaṃ anatikkāmentova ito cito ca ghaṃsanto sāretipi paccāsāretipi, thullaccayaṃ. Khandhaṃ oropitamatte kiñcāpi sāmikānaṃ ‘‘vahatū’’ti cittaṃ atthi, tehi pana anāṇattattā pārājikaṃ. Khandhaṃ pana anoropetvāpi sīsato kesaggamattaṃ mocentassa pārājikaṃ. Yamakabhārassa pana eko bhāro sīse patiṭṭhāti, eko piṭṭhiyaṃ, tattha dvinnaṃ ṭhānānaṃ vasena vinicchayo veditabbo. Ayaṃ pana suddhasīsabhārādīnaṃyeva vasena desanā āraddhā. Yo cāyaṃ sīsabhāre vutto, khandhabhārādīsupi ayameva vinicchayo.

บัดนี้ ในคำว่า 'ภาระบนศีรษะ' เป็นต้น นี้คือการวินิจฉัยตามลำดับ – ภิกษุใดอันเจ้าของมิได้สั่งว่า 'จงถือสิ่งนี้ไปที่นี่' แต่ตนเองกล่าวว่า 'จงให้สิ่งของชื่อนี้แก่เรา เราจะนำสิ่งของของท่านไป' แล้วถือสิ่งของของเจ้าของเหล่านั้นไปโดยศีรษะ เมื่อมีเจตนาจะขโมย ลูบคลำสิ่งของนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ. เมื่อยังไม่ล่วงเลยส่วนศีรษะที่กล่าวมาแล้วนั้น แต่ลูบคลำไปมา ทำให้เคลื่อนไปบ้าง ทำให้เคลื่อนกลับมาบ้าง ต้องอาบัติถุลลัจจัย. แม้เมื่อวางลงบนบ่าแล้ว เจ้าของจะมีความคิดว่า 'จงนำไปเถิด' ก็ตาม แต่เพราะเจ้าของมิได้สั่ง ต้องอาบัติปาราชิก. อนึ่ง แม้ยังไม่วางลงบนบ่า แต่ทำให้สิ่งของเคลื่อนจากศีรษะเพียงปลายผม ต้องอาบัติปาราชิก. อนึ่ง ภาระที่เป็นคู่กัน ภาระหนึ่งตั้งอยู่บนศีรษะ ภาระหนึ่งตั้งอยู่บนหลัง ในภาระที่เป็นคู่นั้น พึงทราบการวินิจฉัยโดยอาศัยฐานะทั้งสอง. อนึ่ง การแสดงนี้เริ่มขึ้นโดยอาศัยภาระบนศีรษะล้วนๆ เป็นต้นเท่านั้น. และการวินิจฉัยใดที่กล่าวไว้ในภาระบนศีรษะ การวินิจฉัยนั้นก็พึงทราบในภาระบนบ่าเป็นต้นด้วยเช่นกัน.

Hatthe bhāranti ettha pana hatthena gahitattā olambako ‘‘hatthe bhāro’’ti vutto.

ในคำว่า 'ภาระในมือ' นี้ ภาระที่ห้อยลงชื่อว่า 'ภาระในมือ' เพราะถือด้วยมือ.

So paṭhamaṃyeva bhūmito vā gahito hotu, suddhacittena sīsādīhi vā, ‘‘hatthe bhāro’’ tveva saṅkhyaṃ gacchati. Taṃ theyyacittena tādisaṃ gahanaṭṭhānaṃ disvā bhūmiyaṃ vā gacchādīsu vā nikkhipantassa hatthato muttamatte pārājikaṃ. Bhūmito gaṇhātīti ettha pana tesaṃ bhārānaṃ yaṃkiñci pātarāsādikāraṇā suddhacittena bhūmiyaṃ nikkhipitvā puna theyyacittena kesaggamattaṃ uddharantassa pārājikanti.

ภาระที่ห้อยลงนั้น แม้จะถือจากพื้นดินมาตั้งแต่แรก หรือถือมาด้วยจิตบริสุทธิ์จากศีรษะเป็นต้น ก็จัดเข้าในคำว่า 'ภาระในมือ' เท่านั้น. เมื่อภิกษุมีเจตนาจะขโมย เห็นสถานที่รกเช่นนั้นแล้ว วางสิ่งของนั้นลงบนพื้นดินหรือในพุ่มไม้เป็นต้น ทันทีที่สิ่งของหลุดจากมือ ต้องอาบัติปาราชิก. ในคำว่า 'ถือจากพื้นดิน' นี้ พึงทราบการวินิจฉัยดังนี้ คือ ภิกษุใดวางภาระอย่างใดอย่างหนึ่งลงบนพื้นดินด้วยจิตบริสุทธิ์เพราะเหตุแห่งการฉันเช้าเป็นต้น แล้วกลับมีเจตนาจะขโมย ยกขึ้นเพียงปลายผม ต้องอาบัติปาราชิก.

Bhāraṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยภาระ จบลงแล้ว.

Ārāmaṭṭhakathā

อรรถกถาว่าด้วยอาราม

102. Ārāmaṭṭhepi [Pg.294] – ārāmaṃ tāva dassento ‘‘ārāmo nāma pupphārāmo phalārāmo’’ti āha. Tesu vassikādīnaṃ pupphanako pupphārāmo. Ambaphalādīnaṃ phalanako phalārāmo. Ārāme catūhi ṭhānehi nikkhittassa vinicchayo bhūmaṭṭhādīsu vuttanayo eva.

๑๐๒. ในอารามัตถะ (สิ่งของในอาราม) ก็เช่นกัน ในเบื้องต้น ทรงแสดงอารามว่า 'อารามชื่อว่าบุปผาราม (สวนดอกไม้) และผลาราม (สวนผลไม้)' ดังนี้. ในบรรดาสวนเหล่านั้น สถานที่ที่ดอกมะลิเป็นต้นบาน ชื่อว่าบุปผาราม. สถานที่ที่มะม่วงเป็นต้นออกผล ชื่อว่าผลาราม. การวินิจฉัยสิ่งของที่วางไว้ในอารามโดยฐานะ ๔ อย่าง ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในภูมัตถะเป็นต้นนั่นเอง.

Tatthajātake pana mūlanti usīrahiriverādikaṃ yaṃkiñci mūlaṃ, taṃ uppāṭetvā vā uppāṭitaṃ vā gaṇhantassa yena mūlena vatthu pūrati, tasmiṃ gahite pārājikaṃ. Kandopi mūleneva saṅgahito. Uppāṭentassa cettha appamattakepi acchinne thullaccayameva. Tattha vinicchayo bhise vuttanayeneva veditabbo. Tacanti bhesajjatthāya vā rajanatthāya vā upayogagamanūpagaṃ yaṃkiñci rukkhattacaṃ; taṃ uppāṭetvā vā uppāṭitaṃ vā gaṇhantassa mūle vuttanayena pārājikaṃ. Pupphanti vassikamallikādikaṃ yaṃkiñci pupphaṃ, taṃ ocinitvā vā ocinitaṃ vā gaṇhantassa uppalapadumesu vuttanayena pārājikaṃ. Pupphānampi hi vaṇṭaṃ vā bandhanaṃ vā acchinnaṃ rakkhati. Vaṇṭabbhantare pana kesañci sūcikā hoti, sā na rakkhati. Phalanti ambaphalatālaphalādikaṃ yaṃkiñci, taṃ rukkhato gaṇhantassa vinicchayo rukkhe laggitakathāyaṃ vutto. Apanetvā ṭhapitaṃ bhūmaṭṭhādisaṅgahitameva.

อนึ่ง ในสิ่งของที่เกิดในอารามนั้น คำว่า 'ราก' คือรากอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น รากหญ้าแฝก รากข่า เป็นต้น. ภิกษุผู้ถอนรากนั้น หรือถือรากที่ถอนแล้ว เมื่อรากนั้นมีปริมาณถึงมูลค่าที่ทำให้วัตถุครบองค์ปาราชิก ต้องอาบัติปาราชิก. หัวก็สงเคราะห์เข้าในรากนั่นเอง. และในรากนี้ เมื่อภิกษุถอนรากแม้เพียงเล็กน้อย แต่ยังไม่ขาด ต้องอาบัติถุลลัจจัย. การวินิจฉัยในเรื่องนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในบัว. คำว่า 'เปลือกไม้' คือเปลือกไม้อย่างใดอย่างหนึ่งที่ใช้ประโยชน์ได้เพื่อเป็นยาหรือเพื่อย้อมสี. ภิกษุผู้ลอกเปลือกไม้นั้น หรือถือเปลือกไม้ที่ลอกแล้ว ต้องอาบัติปาราชิกตามนัยที่กล่าวไว้ในราก. คำว่า 'ดอกไม้' คือดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ดอกมะลิ ดอกพุดซ้อน เป็นต้น. ภิกษุผู้เด็ดดอกไม้นั้น หรือถือดอกไม้ที่เด็ดแล้ว ต้องอาบัติปาราชิกตามนัยที่กล่าวไว้ในดอกอุบลและดอกปทุม. แท้จริง ก้านดอกไม้หรือส่วนที่ยึดติดของดอกไม้ที่ยังไม่ขาด ก็ยังคงรักษาดอกไม้ไว้. อนึ่ง ในดอกไม้บางชนิด มีเส้นใยอยู่ภายในก้าน เส้นใยนั้นไม่รักษาดอกไม้ไว้. คำว่า 'ผลไม้' คือผลไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น มะม่วง ตาล เป็นต้น. การวินิจฉัยภิกษุผู้ถือผลไม้นั้นจากต้น ได้กล่าวไว้ในเรื่องสิ่งของที่ติดอยู่กับต้นไม้แล้ว. สิ่งของที่ถูกนำออกจากต้นไม้แล้ววางไว้ ก็สงเคราะห์เข้าในภูมัตถะเป็นต้นนั่นเอง.

Ārāmaṃ abhiyuñjatīti parasantakaṃ ‘‘mama santako aya’’nti musā bhaṇitvā abhiyuñjati, adinnādānassa payogattā dukkaṭaṃ. Sāmikassa vimatiṃ uppādetīti vinicchayakusalatāya balavanissitādibhāvena vā ārāmasāmikassa saṃsayaṃ janeti. Kathaṃ? Tañhi tathā vinicchayappasutaṃ disvā sāmiko cinteti – ‘‘sakkhissāmi nu kho ahaṃ imaṃ ārāmaṃ attano kātuṃ, na sakkhissāmi nu kho’’ti. Evaṃ tassa vimati uppajjamānā tena uppāditā hoti, tasmā thullaccayaṃ āpajjati.

คำว่า 'ฟ้องอาราม' คือกล่าวเท็จว่า 'อารามนี้เป็นของฉัน' แล้วฟ้องร้องเพื่อตนเอง เพราะเป็นความพยายามในการลักทรัพย์ ต้องอาบัติทุกกฏ. คำว่า 'ทำให้เจ้าของสงสัย' คือทำให้เจ้าของอารามเกิดความสงสัยหรือความลังเลใจ เพราะความเชี่ยวชาญในการวินิจฉัย หรือเพราะเป็นผู้มีอำนาจเป็นต้น. อย่างไร? คือเมื่อเจ้าของอารามเห็นภิกษุผู้ฟ้องร้องนั้นเชี่ยวชาญในการวินิจฉัยเช่นนั้น ก็คิดว่า 'เราจะสามารถทำอารามนี้ให้เป็นของตนได้หรือไม่หนอ จะไม่สามารถได้หรือไม่หนอ' ดังนี้. เมื่อความสงสัยของเจ้าของอารามเกิดขึ้นเช่นนี้ ก็ชื่อว่าภิกษุผู้ฟ้องร้องนั้นทำให้เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นจึงต้องอาบัติถุลลัจจัย.

Dhuraṃ nikkhipatīti yadā pana sāmiko ‘‘ayaṃ thaddho kakkhaḷo jīvitabrahmacariyantarāyampi me kareyya, alaṃ dāni mayhaṃ iminā ārāmenā’’ti dhuraṃ nikkhipati, abhiyuñjako pārājikaṃ āpajjati. Sace sayampi katadhuranikkhepo hoti, atha ca pana sāmikena dhure nikkhittepi abhiyuñjako dhuraṃ anikkhipitvāva ‘‘imaṃ suṭṭhu pīḷetvā mama āṇāpavattiṃ dassetvā kiṅkārappaṭissāvibhāve [Pg.295] naṃ ṭhapetvā dassāmī’’ti dātabbabhāve saussāho hoti, rakkhati tāva. Athāpi abhiyuñjako ‘‘acchinditvā na dāni naṃ imassa dassāmī’’ti dhuraṃ nikkhipati, sāmiko pana na dhuraṃ nikkhipati, pakkhaṃ pariyesati, kālaṃ āgameti, ‘‘lajjiparisaṃ tāva labhāmi, pacchā jānissāmī’’ti puna gahaṇeyeva saussāho hoti, rakkhatiyeva. Yadā pana sopi ‘‘na dassāmī’’ti, sāmikopi ‘‘na lacchāmī’’ti – evaṃ ubhopi dhuraṃ nikkhipanti, tadā abhiyuñjakassa pārājikaṃ. Atha pana abhiyuñjitvā vinicchayaṃ kurumāno aniṭṭhite vinicchaye sāmikenapi dhuranikkhepe akate attano assāmikabhāvaṃ jānantoyeva tato kiñci pupphaṃ vā phalaṃ vā gaṇhāti, bhaṇḍagghena kāretabbo.

คำว่า ‘ลดหย่อนความเพียร’ คือ เมื่อใดแล เจ้าของลดหย่อนความเพียรว่า ‘พระรูปนี้แข็งกระด้าง หยาบคาย พึงทำอันตรายแก่ชีวิตและอันตรายแก่พรหมจรรย์ของเราได้ บัดนี้ อารามนี้พอแล้วแก่เรา’ พระผู้ฟ้องร้องย่อมต้องอาบัติปาราชิก ถ้าตนเองก็มีการลดหย่อนความเพียรที่ทำแล้ว อนึ่ง แม้เจ้าของลดหย่อนความเพียรแล้ว แต่พระผู้ฟ้องร้องยังไม่ลดหย่อนความเพียรนั่นแหละ มีความอุตสาหะในการคืนให้ว่า ‘เราจักเบียดเบียนพระรูปนี้อย่างดีแล้ว แสดงการเป็นไปแห่งอำนาจของเราแล้ว ตั้งเจ้าของนั้นไว้ในความเป็นผู้มีอันถามว่า จักทำอะไรหนอ แล้วจักคืนให้’ อย่างนี้ ยังรักษาอยู่ก่อน อนึ่ง ถ้าแม้พระผู้ฟ้องร้องลดหย่อนความเพียรว่า ‘บัดนี้ เราจักแย่งชิงอารามนั้นแล้วจักไม่ให้แก่เจ้าของนี้’ แต่เจ้าของไม่ลดหย่อนความเพียร ยังแสวงหาพวกพ้อง ยังรอคอยกาลอันสมควร มีความอุตสาหะในการยึดคืนนั่นแหละว่า ‘เรายังไม่ได้บริษัทผู้ละอาย จักรู้ในภายหลัง’ อย่างนี้ ก็ยังรักษาอยู่ เมื่อใดแล พระผู้ฟ้องร้องนั้นก็ว่า ‘จักไม่คืนให้’ เจ้าของก็ว่า ‘จักไม่ได้’ ทั้งสองฝ่ายต่างก็ลดหย่อนความเพียรอย่างนี้ เมื่อนั้น ปาราชิกแก่พระผู้ฟ้องร้อง อนึ่ง เมื่อฟ้องร้องแล้วกำลังวินิจฉัยอยู่ การวินิจฉัยยังไม่เสร็จสิ้น เจ้าของก็ยังไม่ลดหย่อนความเพียร แต่พระผู้ฟ้องร้องรู้ว่าตนไม่มีความเป็นเจ้าของนั่นแหละ ถือเอาดอกไม้หรือผลไม้อะไรๆ จากอารามนั้น พึงให้ใช้ราคาของ

Dhammaṃ carantoti bhikkhusaṅghe vā rājakule vā vinicchayaṃ karonto. Sāmikaṃ parājetīti vinicchayikānaṃ ukkocaṃ datvā kūṭasakkhiṃ otāretvā ārāmasāmikaṃ jinātīti attho. Āpatti pārājikassāti na kevalaṃ tasseva, sañcicca tassa atthasādhane pavattānaṃ kūṭavinicchayikānampi kūṭasakkhīnampi sabbesaṃ pārājikaṃ. Ettha ca sāmikassa dhuranikkhepavaseneva parājayo veditabbo. Anikkhittadhuro hi aparājitova hoti. Dhammaṃ caranto parajjatīti sacepi dhammena vinayena satthusāsanena vinicchayassa pavattattā sayaṃ parājayaṃ pāpuṇāti; evampi musāvādena sāmikānaṃ pīḷākaraṇapaccayā thullaccayaṃ āpajjatīti.

คำว่า ‘ประพฤติธรรม’ คือ กำลังวินิจฉัยในภิกษุสงฆ์ก็ดี ในราชตระกูลก็ดี คำว่า ‘ยังเจ้าของให้แพ้’ คือ ให้สินบนแก่ผู้ตัดสินแล้ว นำพยานเท็จมาแล้ว ชนะเจ้าของอาราม ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า ‘อาบัติปาราชิก’ คือ ไม่ใช่เฉพาะของพระผู้ฟ้องร้องนั้นเท่านั้น แต่เป็นปาราชิกของทั้งหมด คือแม้ผู้ตัดสินเท็จและพยานเท็จผู้จงใจเป็นไปในการสำเร็จประโยชน์ของพระผู้ฟ้องร้องนั้น อนึ่ง ในการฟ้องร้องนี้ พึงทราบว่าความแพ้เป็นไปโดยอำนาจแห่งการลดหย่อนความเพียรของเจ้าของนั่นแหละ เพราะผู้ยังไม่ลดหย่อนความเพียร ย่อมไม่เป็นผู้แพ้ คำว่า ‘ประพฤติธรรมแล้วแพ้’ คือ แม้ถ้าเพราะการเป็นไปแห่งการวินิจฉัยโดยธรรม โดยวินัย โดยพระศาสนาของพระศาสดา ตนเองถึงความแพ้ แม้เช่นนั้น เพราะเหตุแห่งการทำความเบียดเบียนแก่เจ้าของด้วยมุสาวาท ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย ดังนี้

Ārāmaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อารามัฏฐกถา จบแล้ว

Vihāraṭṭhakathā

วิหารัฏฐกถา

103. Vihāraṭṭhepi – catūhi ṭhānehi nikkhittaṃ vuttanayameva. Abhiyogepi cettha cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa bhikkhūnaṃ dinnaṃ vihāraṃ vā pariveṇaṃ vā āvāsaṃ vā mahantampi khuddakampi abhiyuñjato abhiyogo na ruhati. Acchinditvā gaṇhitumpi na sakkoti. Kasmā? Sabbesaṃ dhuranikkhepābhāvato. Na hettha sabbe cātuddisā bhikkhū dhuranikkhepaṃ karontīti. Dīghabhāṇakādibhedassa pana gaṇassa ekapuggalassa vā santakaṃ abhiyuñjitvā gaṇhanto sakkoti [Pg.296] te dhuraṃ nikkhipāpetuṃ. Tasmā tattha ārāme vuttanayena vinicchayo veditabboti.

๑๐๓. ในวิหารัฏฐภัณฑ์ก็ดี วัตถุที่เก็บไว้ใน ๔ ฐาน ก็มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ อนึ่ง ในวิหารัฏฐภัณฑ์นี้ ในการฟ้องร้องก็ดี การฟ้องร้องของพระผู้ฟ้องร้องซึ่งวิหารก็ดี บริเวณก็ดี อาวาสก็ดี ที่ถวายแก่ภิกษุทั้งหลายโดยอุทิศสงฆ์ ๔ ทิศ ทั้งใหญ่และเล็ก ย่อมไม่ขึ้น แม้แย่งชิงเอาไปก็ไม่สามารถ เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีการลดหย่อนความเพียรของภิกษุทั้งหมด เพราะเหตุว่า ภิกษุ ๔ ทิศทั้งหมดในวิหารเป็นต้นนี้ ย่อมไม่ลดหย่อนความเพียร ดังนี้ แต่พระผู้ฟ้องร้องซึ่งของของคณะที่มีประเภทมีทีฆภาณกเป็นต้นก็ดี ของบุคคลคนเดียวก็ดี สามารถยังคณะหรือบุคคลนั้นให้ลดหย่อนความเพียรได้ เพราะฉะนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในวิหารัฏฐภัณฑ์นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในอารามัฏฐภัณฑ์ ดังนี้

Vihāraṭṭhakathā niṭṭhitā.

วิหารัฏฐกถา จบแล้ว

Khettaṭṭhakathā

เขตตัฏฐกถา

104. Khettaṭṭhepi – khettaṃ tāva dassento ‘‘khettaṃ nāma yattha pubbaṇṇaṃ vā aparaṇṇaṃ vā jāyatī’’ti āha. Tattha pubbaṇṇanti sāliādīni satta dhaññāni; aparaṇṇanti muggamāsādīni; ucchukhettādikampi ettheva saṅgahitaṃ. Idhāpi catūhi ṭhānehi nikkhittaṃ vuttanayameva. Tatthajātake pana sālisīsādīni nirumbhitvā vā ekamekaṃ hattheneva chinditvā vā asitena lāyitvā vā bahūni ekato uppāṭetvā vā gaṇhantassa yasmiṃ bīje vā sīse vā muṭṭhiyaṃ vā muggamāsādiphale vā vatthu pūrati, tasmiṃ bandhanā mocitamatte pārājikaṃ. Acchijjamāno pana daṇḍako vā vāko vā taco vā appamattakopi rakkhati.

๑๐๔. ในเขตตัฏฐภัณฑ์ก็ดี ก่อนอื่นแสดงนาว่า ‘ชื่อว่านา คือที่ที่ข้าวเปลือกหรือพืชตระกูลถั่วเกิด’ ในคำว่านาเป็นต้นนั้น คำว่า ‘ข้าวเปลือก’ คือ ข้าวเปลือก ๗ ชนิด มีข้าวสาลีเป็นต้น คำว่า ‘พืชตระกูลถั่ว’ คือ ถั่วเขียว ถั่วดำเป็นต้น แม้ไร่อ้อยเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในเขตตัฏฐภัณฑ์นี้ ในเขตตัฏฐภัณฑ์นี้ก็ดี วัตถุที่เก็บไว้ใน ๔ ฐาน ก็มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ อนึ่ง ในวัตถุที่เกิดในนานั้น ของผู้ถือเอาซึ่งรวงข้าวสาลีเป็นต้น โดยไม่ตัดก็ดี โดยตัดทีละรวงด้วยมือเท่านั้นก็ดี โดยเกี่ยวด้วยเคียวก็ดี โดยถอนต้นถั่วจำนวนมากพร้อมกันก็ดี วัตถุแห่งปาราชิกย่อมเต็มในเมล็ดพืชก็ดี ในรวงก็ดี ในกำมือก็ดี ในผลถั่วเขียว ถั่วดำเป็นต้นก็ดี เมื่อวัตถุนั้นหลุดจากขั้วแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก แต่ก้านก็ดี เปลือกก็ดี หรือผิวก็ดี ที่ยังไม่ขาด แม้เล็กน้อย ก็ยังรักษาอยู่

Vīhināḷaṃ dīghampi hoti, yāva antonāḷato vīhisīsadaṇḍako na nikkhamati, tāva rakkhati. Kesaggamattampi nāḷato daṇḍakassa heṭṭhimatale nikkhante bhaṇḍagghena kāretabbo. Asitena lāyitvā gaṇhato pana muṭṭhigatesu heṭṭhā chinnesupi sace sīsāni jaṭitāni, rakkhanti tāva. Vijaṭetvā pana kesaggamattampi ukkhipato sace vatthu pūrati, pārājikaṃ. Sāmikehi pana lāyitvā ṭhapitaṃ sabhusaṃ vā abhusaṃ vā katvā gaṇhato yena vatthu pūrati, tasmiṃ gahite pārājikaṃ. Sace parikappeti ‘‘idaṃ madditvā papphoṭetvā sārameva gaṇhissāmī’’ti rakkhati tāva. Maddanapapphoṭanesu ṭhānā cāventassāpi pārājikaṃ natthi, pacchā bhājanagate katamatte pārājikaṃ. Abhiyogo panettha vuttanayo eva.

ฟางข้าวก็ยาว ตราบใดที่ก้านรวงข้าวไม่หลุดออกจากฟางข้างใน ตราบนั้นยังรักษาอยู่ เมื่อก้านหลุดออกจากฟางแม้เพียงปลายผม พึงให้ใช้ราคาของ อนึ่ง แต่ผู้เกี่ยวด้วยเคียวแล้วถือเอา แม้รวงข้าวที่อยู่ในกำมือถูกตัดข้างล่างแล้ว ถ้ายังพันกันอยู่ ก็ยังรักษาอยู่ก่อน อนึ่ง แต่ผู้แก้ให้คลายแล้วยกขึ้นแม้เพียงปลายผม ถ้าวัตถุแห่งปาราชิกเต็ม ย่อมเป็นปาราชิก อนึ่ง แต่ผู้ถือเอาข้าวที่เจ้าของเกี่ยวแล้วเก็บไว้ โดยทำเป็นข้าวเปลือกมีแกลบก็ดี ไม่มีแกลบก็ดี เมื่อถือเอาข้าวที่วัตถุแห่งปาราชิกเต็ม ย่อมเป็นปาราชิก ถ้าคิดว่า ‘เราจักนวดและฟาดข้าวนี้แล้วจักเอาแต่เนื้อข้าว’ อย่างนี้ ก็ยังรักษาอยู่ก่อน แม้ผู้เคลื่อนย้ายจากที่นวดและฟาด ก็ไม่มีปาราชิก ภายหลัง เมื่อทำให้อยู่ในภาชนะแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก การฟ้องร้องในเขตตัฏฐภัณฑ์นี้ ก็มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ

Khīlasaṅkamanādīsu pathavī nāma anagghā. Tasmā sace ekeneva khīlena ito kesaggamattampi pathavippadesaṃ sāmikānaṃ passantānaṃ vā apassantānaṃ vā attano santakaṃ karoti, tasmiṃ khīle nāmaṃ chinditvā vā acchinditvā vā saṅkāmitamatte tassa ca, ye cassa ekacchandā, sabbesaṃ pārājikaṃ. Sace pana [Pg.297] dvīhi khīlehi gahetabbaṃ hoti, paṭhame khīle thullaccayaṃ; dutiye pārājikaṃ. Sace tīhi gahetabbaṃ hoti, paṭhame dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ, tatiye pārājikaṃ. Evaṃ bahukesupi avasāne dve ṭhapetvā purimehi dukkaṭaṃ, avasāne dvinnaṃ ekena thullaccayaṃ, itarena pārājikaṃ veditabbaṃ. Tañca kho sāmikānaṃ dhuranikkhepena. Evaṃ sabbattha.

ในเรื่องการย้ายหลักหมุดเป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ แผ่นดินชื่อว่ามีค่ามาก (หรือหาค่ามิได้) เพราะเหตุนั้น ถ้าภิกษุทำให้ส่วนแห่งแผ่นดินแม้เพียงเท่าปลายผมจากที่นี้เป็นของตน ด้วยหลักหมุดเพียงอันเดียว เมื่อเจ้าของเห็นอยู่ก็ตาม ไม่เห็นอยู่ก็ตาม เมื่อย้ายหลักหมุดนั้นไปแล้วเท่านั้น โดยจะตัดชื่อออกหรือไม่ก็ตาม ภิกษุนั้นและภิกษุทั้งหลายผู้มีฉันทะร่วมกันกับภิกษุนั้นทั้งหมด เป็นปาราชิก ถ้าพึงถือเอาด้วยหลักหมุด ๒ อัน ในหลักหมุดอันแรกเป็นถุลลัจจัย ในอันที่สองเป็นปาราชิก ถ้าพึงถือเอาด้วยหลักหมุด ๓ อัน ในอันแรกเป็นทุกกฏ ในอันที่สองเป็นถุลลัจจัย ในอันที่สามเป็นปาราชิก อย่างนี้ แม้ในหลักหมุดจำนวนมาก เว้น ๒ อันสุดท้ายไว้ ด้วยหลักหมุดอันก่อนๆ เป็นทุกกฏ ด้วยหลักหมุดอันหนึ่งใน ๒ อันสุดท้ายเป็นถุลลัจจัย ด้วยหลักหมุดที่เหลือเป็นปาราชิก พึงทราบ และพึงทราบปาราชิกนั้นด้วยการทอดธุระของเจ้าของ พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง

Rajjuṃ vāti ‘‘mama santakaṃ ida’’nti ñāpetukāmo rajjuṃ vā pasāreti, yaṭṭhiṃ vā pāteti, dukkaṭaṃ. ‘‘Idāni dvīhi payogehi attano santakaṃ karissāmī’’ti tesaṃ paṭhame thullaccayaṃ, dutiye pārājikaṃ.

ในบทว่า Rajjuṃ vā เป็นต้น ผู้ประสงค์จะให้รู้ว่า 'ที่นี้เป็นของฉัน' ย่อมขึงเชือกก็ดี หรือทอดไม้เท้าลงก็ดี เป็นทุกกฏ ในความพยายาม ๒ ครั้งนั้น (ที่คิดว่า) 'บัดนี้ เราจักทำให้เป็นของตนด้วยความพยายาม ๒ ครั้ง' ด้วยความพยายามครั้งแรกเป็นถุลลัจจัย ด้วยครั้งที่สองเป็นปาราชิก

Vatiṃ vāti parassa khettaṃ parikkhepavasena attano kātukāmo dārūni nikhaṇati, payoge payoge dukkaṭaṃ. Ekasmiṃ anāgate thullaccayaṃ, tasmiṃ āgate pārājikaṃ. Sace tattakena asakkonto sākhāparivāreneva attano kātuṃ sakkoti, sākhāpātanepi eseva nayo. Evaṃ yena yena parikkhipitvā attano kātuṃ sakkoti, tattha tattha paṭhamapayogehi dukkaṭaṃ. Avasāne dvinnaṃ ekena thullaccayaṃ, itarena pārājikaṃ veditabbaṃ.

ในบทว่า Vatiṃ vā เป็นต้น ผู้ประสงค์จะทำนาของผู้อื่นให้เป็นของตนด้วยอำนาจแห่งการล้อมรั้ว ย่อมขุดฝังไม้ทั้งหลาย ในความพยายามแต่ละครั้งเป็นทุกกฏ เมื่อความพยายามครั้งสุดท้ายยังมาไม่ถึง เป็นถุลลัจจัย เมื่อความพยายามนั้นมาถึงแล้ว เป็นปาราชิก ถ้าไม่สามารถด้วยเหตุเพียงเท่านั้น แต่สามารถทำให้เป็นของตนได้ด้วยการล้อมด้วยกิ่งไม้เท่านั้น แม้ในการทอดกิ่งไม้ลง ก็นัยนี้แล อย่างนี้ ด้วยวัตถุใดๆ ที่ล้อมแล้วสามารถทำให้เป็นของตนได้ ในวัตถุนั้นๆ ด้วยความพยายามอันแรกๆ เป็นทุกกฏ ในที่สุด ด้วยความพยายามอันหนึ่งใน ๒ อันเป็นถุลลัจจัย ด้วยอันที่เหลือเป็นปาราชิก พึงทราบ

Mariyādaṃ vāti parassa khettaṃ ‘‘mama ida’’nti ñāpetukāmo attano khettamariyādaṃ

ในบทว่า Mariyādaṃ vā เป็นต้น ผู้ประสงค์จะให้รู้ว่า 'ที่นี้เป็นของฉัน' ซึ่งนาของผู้อื่น (ย่อมย้าย) คันนาของตน

Kedārapāḷiṃ yathā parassa khettaṃ atikkamati, evaṃ saṅkāmeti, paṃsumattikādīhi vā vaḍḍhetvā vitthataṃ karoti, akataṃ vā pana patiṭṭhāpeti, purimapayogehi dukkaṭaṃ. Dvinnaṃ pacchimānaṃ ekena thullaccayaṃ, itarena pārājikanti.

ย้ายคันนาโดยประการที่ล่วงล้ำเข้าไปในนาของผู้อื่น หรือเพิ่มพูนด้วยฝุ่นและดินเหนียวเป็นต้นทำให้กว้างออกไป หรือประดิษฐานคันนาที่ยังไม่ได้ทำขึ้น ด้วยความพยายามอันก่อนๆ เป็นทุกกฏ ด้วยอันหนึ่งใน ๒ อันสุดท้ายเป็นถุลลัจจัย ด้วยอันที่เหลือเป็นปาราชิก ดังนี้

Khettaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาเขตต์ จบแล้ว

Vatthuṭṭhakathā

อรรถกถาวัตถุ

105. Vatthuṭṭhepi – vatthuṃ tāva dassento vatthu nāma ‘‘ārāmavatthu vihāravatthū’’ti āha. Tattha bījaṃ vā uparopake vā aropetvāva kevalaṃ bhūmiṃ sodhetvā tiṇṇaṃ pākārānaṃ yena kenaci parikkhipitvā vā aparikkhipitvā vā pupphārāmādīnaṃ atthāya ṭhapito bhūmibhāgo ārāmavatthu nāma. Eteneva nayena ekavihārapariveṇaāvāsānaṃ atthāya ṭhapito bhūmibhāgo vihāravatthu nāma. Yopi pubbe ārāmo [Pg.298] ca vihāro ca hutvā pacchā vinassitvā bhūmimatto ṭhito, ārāmavihārakiccaṃ na karoti, sopi ārāmavihāravatthusaṅgaheneva saṅgahito. Vinicchayo panettha khettaṭṭhe vuttasadisoyevāti.

๑๐๕. แม้ในวัตถุฏฐะ เมื่อจะแสดงวัตถุก่อน จึงกล่าวว่า วัตถุชื่อว่า 'อารามวัตถุ วิหารวัตถุ' ดังนี้ ในคำว่า Tattha เป็นต้นนั้น ส่วนแห่งแผ่นดินที่ยังไม่ได้ปลูกเมล็ดพืชหรือต้นกล้าเลย เพียงแต่ชำระพื้นที่ดินแล้ว จะล้อมด้วยกำแพงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากำแพง ๓ ชนิดก็ตาม ไม่ล้อมก็ตาม ที่ตั้งไว้เพื่อประโยชน์แก่สวนดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่าอารามวัตถุ ด้วยนัยนี้แล ส่วนแห่งแผ่นดินที่ตั้งไว้เพื่อประโยชน์แก่วิหารเดียว บริเวณเดียว หรืออาวาสเดียว ชื่อว่าวิหารวัตถุ แม้ที่ใดในกาลก่อนเคยเป็นอารามและวิหาร ภายหลังพินาศไปเหลือเพียงพื้นที่ดิน ไม่สามารถทำกิจแห่งอารามและวิหารได้ แม้ที่นั้นก็สงเคราะห์เข้าด้วยการสงเคราะห์เป็นอารามวัตถุและวิหารวัตถุนั่นเอง วินิจฉัยในอรรถกถาวัตถุนี้ เหมือนกับที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเขตต์นั่นเอง ดังนี้

Vatthuṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาวัตถุ จบแล้ว

106. Gāmaṭṭhe yaṃ vattabbaṃ taṃ vuttameva.

๑๐๖. ในเรื่องบ้าน คำใดพึงกล่าว คำนั้นกล่าวแล้วนั่นเอง

Araññaṭṭhakathā

อรรถกถาป่า

107. Araññaṭṭhe – araññaṃ tāva dassento ‘‘araññaṃ nāma yaṃ manussānaṃ pariggahitaṃ hoti, taṃ arañña’’nti āha. Tattha yasmā araññaṃ nāma manussānaṃ pariggahitampi atthi, apariggahitampi; idha pana yaṃ pariggahitaṃ sārakkhaṃ, yato na vinā mūlena kaṭṭhalatādīni gahetuṃ labbhanti, taṃ adhippetaṃ. Tasmā ‘‘yaṃ manussānaṃ pariggahitaṃ hotī’’ti vatvā puna ‘‘arañña’’nti vuttaṃ. Tena imamatthaṃ dasseti – ‘‘na pariggahitabhāvo araññassa lakkhaṇaṃ. Yaṃ pana attano araññalakkhaṇena araññaṃ manussānañca pariggahitaṃ, taṃ imasmiṃ atthe arañña’’nti. Tattha vinicchayo ārāmaṭṭhādīsu vuttasadiso.

๑๐๗. ในอรรถกถาป่า เมื่อจะแสดงป่าก่อน จึงกล่าวว่า 'ป่าชื่อว่าที่ใดที่มนุษย์หวงแหน (ครอบครอง) แล้ว ที่นั้นชื่อว่าป่า' ดังนี้ ในคำว่า Tattha เป็นต้นนั้น เพราะเหตุว่า ป่าที่มนุษย์หวงแหนก็มี ที่ไม่ได้หวงแหนก็มี แต่ในที่นี้ (ในสิกขาบทนี้) ประสงค์เอาป่าที่หวงแหน มีการรักษา ซึ่งไม่สามารถจะถือเอาไม้และเถาวัลย์เป็นต้นได้โดยไม่มีมูลค่า เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า 'ที่ใดที่มนุษย์หวงแหนแล้ว' ดังนี้แล้ว จึงกล่าวอีกว่า 'ป่า' ด้วยคำนั้นย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า 'ความเป็นของที่ถูกหวงแหน ไม่ใช่ลักษณะของป่า แต่ที่ใดเป็นป่าด้วยลักษณะแห่งป่าของตน และเป็นที่ที่มนุษย์หวงแหน ที่นั้นชื่อว่าป่าในเนื้อความนี้' ดังนี้ วินิจฉัยในอรรถกถาป่านั้น เหมือนกับที่กล่าวไว้ในอารามฏฐะเป็นต้น

Tatthajātakesu panettha ekasmimpi mahaggharukkhe chinnamatte pārājikaṃ. Lataṃ vāti ettha ca vettopi latāpi latā eva; tattha yo vetto vā latā vā dīghā hoti, mahārukkhe ca gacche ca vinivijjhitvā vā veṭhetvā vā gatā, sā mūle chinnāpi avahāraṃ na janeti agge chinnāpi, yadā pana aggepi mūlepi chinnā hoti, tadā avahāraṃ janeti. Sace pana veṭhetvā ṭhitā hoti, veṭhetvā ṭhitā pana rukkhato mocitamattā avahāraṃ janeti.

ในบรรดาสิ่งที่เกิดในป่านั้น เมื่อตัดต้นไม้ที่มีค่ามากแม้เพียงต้นเดียวเสร็จสิ้น เป็นปาราชิก ในบทว่า Lataṃ vā นี้ แม้หวาย แม้เถาวัลย์ ก็คือเถาวัลย์นั่นเอง ในบรรดาหวายและเถาวัลย์นั้น หวายหรือเถาวัลย์ใดยาว และเลื้อยพันหรือรัดต้นไม้ใหญ่และพุ่มไม้ไป เถาวัลย์นั้นแม้ถูกตัดที่โคนก็ยังไม่ทำให้การลักสำเร็จ แม้ถูกตัดที่ปลายก็ยังไม่ทำให้การลักสำเร็จ แต่เมื่อใดถูกตัดทั้งที่ปลายและที่โคน เมื่อนั้นย่อมทำให้การลักสำเร็จ แต่ถ้าเถาวัลย์นั้นพันตั้งอยู่ เถาวัลย์ที่พันตั้งอยู่นั้น เพียงแค่ทำให้หลุดจากต้นไม้ ก็ย่อมทำให้การลักสำเร็จ

Tiṇaṃ vāti ettha tiṇaṃ vā hotu paṇṇaṃ vā, sabbaṃ tiṇaggahaṇeneva gahitaṃ; taṃ gehacchadanādīnamatthāya parehi chinnaṃ vā attanā chinditvā vā gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Na kevalañca tiṇapaṇṇameva, aññampi yaṃkiñci vākachalli ādi, yattha sāmikā sālayā, taṃ gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Tacchetvā ṭhapito addhagatopi rukkho na gahetabbo. Yo pana agge ca mūle ca chinno hoti, sākhāpissa pūtikā [Pg.299] jātā, challiyopi gaḷitā, ‘‘ayaṃ sāmikehi chaḍḍito’’ti gahetuṃ vaṭṭati. Lakkhaṇacchinnassāpi yadā lakkhaṇaṃ challiyā pariyonaddhaṃ hoti, tadā gahetuṃ vaṭṭati. Gehādīnaṃ atthāya rukkhe chinditvā yadā tāni katāni ajjhāvutthāni ca honti, dārūnipi araññe vassena ca ātapena ca vinassanti, īdisānipi disvā ‘‘chaḍḍitānī’’ti gahetuṃ vaṭṭati. Kasmā? Yasmā araññasāmikā etesaṃ anissarā. Yehi araññasāmikānaṃ deyyadhammaṃ datvā chinnāni, te eva issarā, tehi ca tāni chaḍḍitāni, nirālayā tattha jātāti.

ในคำว่า Tiṇaṃ vā นี้ หญ้าก็ตาม ใบไม้ก็ตาม ทั้งหมดถูกสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า หญ้า นั่นเอง. ภิกษุผู้ถือเอาหญ้าหรือใบไม้ (มีใบตาลเป็นต้น) นั้น ที่ผู้อื่นตัดไว้เพื่อประโยชน์แก่การมุงหลังคาเรือนเป็นต้น หรือที่ตนเองตัดแล้วถือเอา พึงถูกปรับตามค่าของสิ่งของ. ไม่ใช่เพียงหญ้าและใบไม้เท่านั้น แม้สิ่งอื่นใดมีเชือกปอและเปลือกไม้เป็นต้น ที่เจ้าของยังมีความอาลัยอยู่ ภิกษุผู้ถือเอาสิ่งนั้น พึงถูกปรับตามค่าของสิ่งของ. ต้นไม้ที่ถูกถากแล้ววางไว้ แม้ล่วงกาลนานแล้ว ก็ไม่พึงถือเอา. แต่ต้นไม้ใดที่ถูกตัดทั้งที่ยอดและที่โคน กิ่งของมันก็เน่าเปื่อยแล้ว เปลือกก็หลุดลอกแล้ว พึงถือเอาได้ด้วยมนสิการว่า “สิ่งนี้เจ้าของทิ้งแล้ว”. แม้ต้นไม้ที่มีรอยตราที่เขาตัดไว้ เมื่อใดรอยตรานั้นถูกเปลือกหุ้มมิดแล้ว เมื่อนั้นพึงถือเอาได้. เมื่อตัดต้นไม้เพื่อประโยชน์แก่เรือนเป็นต้น และเรือนเหล่านั้นถูกสร้างและถูกอยู่อาศัยแล้ว ไม้ทั้งหลายในป่าก็ย่อมพินาศด้วยฝนและแดด เมื่อเห็นไม้เช่นนี้แล้ว พึงถือเอาได้ด้วยมนสิการว่า “ถูกทิ้งแล้ว”. เพราะเหตุไร? เพราะเจ้าของป่าไม่เป็นใหญ่ในไม้เหล่านี้. ชนเหล่าใดให้ไทยธรรมแก่เจ้าของป่าแล้วตัดไม้ ชนเหล่านั้นนั่นแลเป็นใหญ่ และไม้เหล่านั้นถูกชนเหล่านั้นทิ้งแล้ว พวกเขาไม่มีความอาลัยในไม้นั้นแล้ว.

Yopi bhikkhu paṭhamaṃyeva araññapālānaṃ deyyadhammaṃ datvā araññaṃ pavisitvā yathārucite rukkhe gāhāpeti, tassa tesaṃ ārakkhaṭṭhānaṃ agantvāpi yathārucitena maggena gantuṃ vaṭṭati. Athāpi pavisanto adatvā ‘‘nikkhamanto dassāmī’’ti rukkhe gāhāpetvā nikkhamanto tesaṃ dātabbaṃ datvā gacchati, vaṭṭati eva. Athāpi ābhogaṃ katvā gacchati ‘‘dehī’’ti vutte ‘‘dassāmī’’ti, ‘‘dehī’’ti vutte dātabbameva. Sace koci attano dhanaṃ datvā ‘‘bhikkhussa gantuṃ dethā’’ti vadati, laddhakappameva, gantuṃ vaṭṭati. Sace pana koci issarajātiko dhanaṃ adatvāva ‘‘bhikkhūnaṃ bhāgaṃ mā gaṇhathā’’ti vāreti, araññapālā ca ‘‘mayaṃ bhikkhūnaṃ tāpasānañca bhāgaṃ agaṇhantā kuto lacchāma, detha, bhante’’ti vadanti, dātabbameva.

ภิกษุใดให้ไทยธรรมแก่เจ้าหน้าที่ป่าไม้ตั้งแต่แรกทีเดียว แล้วเข้าไปในป่า ให้คนถือเอาต้นไม้ตามที่ต้องการ ภิกษุนั้นแม้ไม่ไปสู่ที่รักษาของเจ้าหน้าที่เหล่านั้น ก็ควรไปตามทางที่ต้องการได้. อนึ่ง เมื่อเข้าไปยังไม่ให้ แต่คิดว่า “เมื่อออกไปจักให้” แล้วให้ถือเอาต้นไม้ เมื่อออกไปให้ของที่ควรให้แก่เจ้าหน้าที่เหล่านั้นแล้วไป ก็ควรแท้. อนึ่ง เมื่อตั้งใจไว้ว่า “เมื่อเขาบอกว่า ‘จงให้’ จักให้” แล้วไป เมื่อเขาบอกว่า “จงให้” ก็พึงให้เท่านั้น. ถ้าทายกบางคนให้ทรัพย์ของตนแล้วกล่าวว่า “จงให้ทางแก่ภิกษุเถิด” เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ควรไปได้โดยเป็นผู้ได้ความควรแล้วนั่นแล. แต่ถ้าผู้มีอำนาจบางคนไม่ให้ทรัพย์เลย ห้ามว่า “อย่าถือเอาส่วนของภิกษุทั้งหลายเลย” และเจ้าหน้าที่ป่าไม้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพวกเราไม่ถือเอาส่วนของภิกษุและดาบสทั้งหลายแล้ว จักได้จากที่ไหนเล่า ขอท่านจงให้เถิด” เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงให้เท่านั้น.

Yo pana araññapālesu niddāyantesu vā kīḷāpasutesu vā katthaci pakkantesu vā āgantvā ‘‘kuhiṃ araññapālā’’ti pakkositvāpi adisvā gacchati, bhaṇḍadeyyaṃ. Yopi ārakkhaṭṭhānaṃ patvā kammaṭṭhānādīni manasikaronto vā aññavihito vā assatiyā atikkamati, bhaṇḍadeyyameva. Yassāpi taṃ ṭhānaṃ pattassa coro vā hatthī vā vāḷamigo vā mahāmegho vā vuṭṭhahati, so ca tamhā upaddavā muccitukamyatāya sahasā taṃ ṭhānaṃ atikkamati, rakkhati tāva, bhaṇḍadeyyaṃ pana hoti. Idaṃ pana araññe ārakkhaṭṭhānaṃ nāma suṅkaghātatopi garukataraṃ. Suṅkaghātassa hi paricchedaṃ anokkamitvā dūratova pariharanto dukkaṭameva āpajjati. Idaṃ pana theyyacittena pariharantassa ākāsena gacchatopi pārājikameva. Tasmā ettha appamattena bhavitabbanti.

แต่ภิกษุใดมาในเวลาที่เจ้าหน้าที่ป่าไม้กำลังหลับอยู่ หรือกำลังเพลิดเพลินในการเล่น หรือไปในที่บางแห่ง แม้เรียกหาว่า “เจ้าหน้าที่ป่าไม้อยู่ที่ไหน” แล้วไม่เห็นก็ไป ภิกษุนั้นต้องปรับตามค่าของสิ่งของ. แม้ภิกษุใดถึงที่รักษาแล้ว มนสิการกรรมฐานเป็นต้นอยู่ก็ดี มีจิตส่งไปในอารมณ์อื่นก็ดี ล่วงเลยไปด้วยความไม่มีสติ ภิกษุนั้นก็ต้องปรับตามค่าของสิ่งของเช่นกัน. แม้ภิกษุใดเมื่อถึงที่รักษานั้นแล้ว โจรก็ดี ช้างก็ดี สัตว์ร้ายก็ดี หรือเมฆใหญ่ก็ดี ตั้งขึ้น และภิกษุนั้นด้วยความปรารถนาจะพ้นจากอุปัทวะนั้น จึงรีบล่วงเลยที่รักษานั้นไป แม้จะรักษาตนไว้ได้ ก็ต้องปรับตามค่าของสิ่งของ. อนึ่ง ที่รักษาในป่านี้ชื่อว่าหนักกว่าด่านเก็บภาษี. เพราะภิกษุผู้หลีกเลี่ยงด่านเก็บภาษีไปจากที่ไกล โดยยังไม่เข้าสู่เขตกำหนด ย่อมต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น. แต่ที่รักษานี้ สำหรับภิกษุผู้หลีกเลี่ยงไปด้วยจิตคิดจะลัก แม้ไปทางอากาศ ก็เป็นปาราชิกทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ในที่รักษานี้ พึงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด.

Araññaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยป่า จบแล้ว.

Udakakathā

เรื่องน้ำ.

108. Udake [Pg.300] pana – bhājanagatanti udakadullabhakāle udakamaṇikādīsu bhājanesu saṅgopetvā ṭhapitaṃ; taṃ yasmiṃ bhājane ṭhapitaṃ hoti, taṃ bhājanaṃ āviñchitvā vā chiddaṃ katvā vā tattha pokkharaṇītaḷākesu ca attano bhājanaṃ pavesetvā gaṇhantassa sappitelesu vuttanayena vinicchayo veditabbo.

๑๐๘. อนึ่ง ในเรื่องน้ำ – คำว่า bhājanagataṃ หมายถึงน้ำที่ถูกเก็บรักษาไว้ในภาชนะมีหม้อน้ำเป็นต้น ในเวลาที่น้ำหาได้ยาก. ภิกษุผู้ถือเอาน้ำนั้น โดยเอียงภาชนะที่น้ำนั้นถูกเก็บไว้ หรือทำรู หรือใส่ภาชนะของตนลงไปในหม้อน้ำ ตุ่มน้ำเป็นต้น หรือในสระโบกขรณีและสระที่กั้นด้วยคันดิน วินิจฉัยพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องเนยใสและน้ำมัน.

Mariyādacchedane pana tattha jātakabhūtagāmena saddhimpi mariyādaṃ chindantassa adinnādānapayogattā dukkaṭaṃ. Tañca pana pahāre pahāre hoti. Antoṭhatvā bahimukho chindanto bahi antena kāretabbo. Bahi ṭhatvā antomukho chindanto antoantena kāretabbo. Anto ca bahi ca chinditvā majjhe ṭhapetvā taṃ chindanto majjhena kāretabbo. Mariyādaṃ dubbalaṃ katvā gāvo pakkosati, gāmadārakehi vā pakkosāpeti, tā āgantvā khurehi mariyādaṃ chindanti, teneva chinnā hoti. Mariyādaṃ dubbalaṃ katvā gāvo udake paveseti, gāmadārakehi vā pavesāpeti, tāhi uṭṭhāpitavīciyo mariyādaṃ bhinditvā gacchanti. Gāmadārake vā ‘‘udake kīḷathā’’ti vadati, kīḷante vā utrāseti, tehi uṭṭhāpitavīciyopi mariyādaṃ chinditvā gacchanti. Antoudake jātarukkhaṃ chindati, aññena vā chindāpeti, tenapi patantena uṭṭhāpitavīciyo mariyādaṃ chinditvā gacchanti, teneva chinnā hoti. Mariyādaṃ dubbalaṃ katvā taḷākarakkhaṇatthāya taḷākato nibbahanaudakaṃ vā niddhamanatumbaṃ vā pidahati, aññato gacchantaṃ vā udakaṃ yathā ettha pavisati, evaṃ pāḷiṃ vā bandhati, mātikaṃ vā ujukaṃ karoti, tassa uparibhāge ṭhitaṃ attano taḷākaṃ vā bhindati, ussannaṃ udakaṃ mariyādaṃ gahetvā gacchati, teneva chinnā hoti. Sabbattha nikkhantaudakagghānurūpena avahārena kāretabbo.

อนึ่ง ในการตัดคันคู ภิกษุผู้ตัดคันคูพร้อมด้วยพืชคามที่เกิดในคันคูนั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ เพราะความเป็นประโยคแห่งอทินนาทาน. อนึ่ง อาบัตินั้นย่อมมีในทุกๆ การฟัน. ภิกษุผู้ยืนอยู่ข้างในแล้วหันหน้าออกไปข้างนอกตัด พึงปรับด้วยส่วนข้างนอก. ภิกษุผู้ยืนอยู่ข้างนอกแล้วหันหน้าเข้าข้างในตัด พึงปรับด้วยส่วนข้างใน. ภิกษุผู้ตัดทั้งข้างในและข้างนอกแล้วเหลือตรงกลางไว้ แล้วตัดตรงกลางนั้น พึงปรับด้วยส่วนกลาง. ภิกษุผู้ทำให้คันคูอ่อนแอแล้วเรียกโคมาเอง หรือให้เด็กชาวบ้านเรียก โคเหล่านั้นมาแล้วใช้กีบเท้าตัดคันคู คันคูนั้นก็ชื่อว่าถูกภิกษุนั้นตัดแล้ว. ภิกษุผู้ทำให้คันคูอ่อนแอแล้วให้โคเข้าไปในน้ำ หรือให้เด็กชาวบ้านให้เข้าไป คลื่นที่โคเหล่านั้นทำให้เกิดขึ้นทำลายคันคูแล้วไหลไป. หรือกล่าวแก่เด็กชาวบ้านว่า “จงเล่นในน้ำเถิด” หรือทำให้เด็กที่กำลังเล่นตกใจ คลื่นที่เด็กเหล่านั้นทำให้เกิดขึ้นก็ทำลายคันคูแล้วไหลไป. ภิกษุผู้ตัดต้นไม้ที่เกิดในน้ำภายใน หรือให้ผู้อื่นตัด แม้ด้วยต้นไม้นั้นที่ล้มลง คันคูก็ถูกทำลายไป ชื่อว่าถูกภิกษุนั้นตัดแล้ว. ภิกษุผู้ทำให้คันคูอ่อนแอแล้วปิดน้ำที่ระบายออก หรือท่อระบายน้ำจากสระเพื่อประโยชน์ในการรักษาสระของตน หรือกั้นคันดิน หรือทำทางน้ำให้ตรง โดยประการที่น้ำจะไหลเข้ามาในสระนี้ หรือทำลายสระของตนที่ตั้งอยู่ส่วนบน น้ำที่มากเกินไปไหลไปทำลายคันคู คันคูนั้นก็ชื่อว่าถูกภิกษุนั้นตัดแล้ว. ในการตัดทั้งปวง พึงปรับตามสมควรแก่ค่าของน้ำที่ไหลออกไป.

Niddhamanapanāḷiṃ ugghāṭetvā nīharantassāpi eseva nayo. Sace pana tena mariyādāya dubbalāya katāya attano dhammatāya āgantvā vā anāṇattehi gāmadārakehi āropitā vā gāviyo khurehi mariyādaṃ bhindanti, attanoyeva dhammatāya anāṇattehi vā gāmadārakehi udake pavesitā vīciyo uṭṭhāpenti, gāmadārakā vā sayameva pavisitvā kīḷantā uṭṭhāpenti antoudake vā rukkho aññena chijjamāno [Pg.301] patitvā uṭṭhāpeti, uṭṭhāpitā vīciyo mariyādaṃ chindanti, sacepi mariyādaṃ dubbalaṃ katvā sukkhataḷākassa udakanibbahanaṭṭhānaṃ vā udakaniddhamanatumbaṃ vā pidahati, aññato gamanamagge vā pāḷiṃ bandhati, sukkhamātikaṃ vā ujukaṃ karoti, pacchā deve vuṭṭhe udakaṃ āgantvā mariyādaṃ bhindati, sabbattha bhaṇḍadeyyaṃ.

แม้ในกรณีที่เปิดท่อระบายน้ำออกไป ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้. หากภิกษุนั้นทำให้คันดินอ่อนแอลง แล้วโคทั้งหลายก็มาทำลายคันดินด้วยกีบเท้าของมันเอง หรือโคเหล่านั้นถูกเด็กชาวบ้านที่ไม่ได้สั่งให้ทำ พาลงไปในน้ำแล้วทำให้เกิดคลื่น หรือเด็กชาวบ้านเองลงไปเล่นแล้วทำให้เกิดคลื่น หรือต้นไม้ในน้ำถูกผู้อื่นตัดแล้วล้มลงทำให้เกิดคลื่น คลื่นที่เกิดขึ้นนั้นทำลายคันดิน หรือแม้ภิกษุนั้นทำให้คันดินอ่อนแอลงแล้วปิดทางระบายน้ำของสระที่แห้ง หรือปิดท่อระบายน้ำ หรือสร้างคันกั้นน้ำในทางเดินไปที่อื่น หรือทำให้ร่องน้ำที่แห้งตรง เมื่อฝนตกในภายหลัง น้ำก็ไหลมาทำลายคันดิน ในทุกกรณีนี้ต้องชดใช้ค่าเสียหาย.

Yo pana nidāghe sukkhavāpiyā mariyādaṃ yāva talaṃ pāpetvā chindati, pacchā deve vuṭṭhe āgatāgataṃ udakaṃ palāyati, bhaṇḍadeyyaṃ. Yattakaṃ tappaccayā sassaṃ uppajjati, tato pādamattagghanakampi adento sāmikānaṃ dhuranikkhepena assamaṇo hoti.

อนึ่ง ภิกษุใดในฤดูร้อนเจาะคันดินของสระน้ำที่แห้งจนถึงก้นสระ ภายหลังเมื่อฝนตก น้ำที่ไหลมาก็จะไหลหนีไป ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. หากไม่ชดใช้พืชผลที่ควรจะเกิดขึ้นได้เพราะเหตุน้ำที่ไหลหนีไปนั้น แม้เพียงหนึ่งในสี่ส่วนของมูลค่าแก่เจ้าของ ภิกษุนั้นก็ไม่เป็นสมณะเพราะละทิ้งภาระ.

Yaṃ pana sabbasādhāraṇaṃ taḷākaṃ hoti; taḷāke udakassa sabbepi manussā issarā. Heṭṭhato panassa sassāni karonti, sassapālanatthaṃ taḷākato mahāmātikā nikkhamitvā khettamajjhena yāti, sāpi sadā sandanakāle sabbasādhāraṇā. Tato pana khuddakamātikā nīharitvā attano attano kedāresu udakaṃ pavesenti. Taṃ aññesaṃ gahetuṃ na denti. Nidāghasamayeva udake mandībhūte vārena udakaṃ denti, yo udakavāre sampatte na labhati, tassa sassāni milāyanti; tasmā aññesaṃ vāre añño gahetuṃ na labhati. Tattha yo bhikkhu paresaṃ khuddakamātikāto vā kedārato vā udakaṃ theyyacittena attano vā parassa vā mātikaṃ vā kedāraṃ vā paveseti, aṭavimukhaṃ vā vāheti, avahāro vassa hoti.

อนึ่ง สระน้ำใดเป็นของสาธารณะแก่คนทั้งปวง มนุษย์ทั้งปวงย่อมเป็นเจ้าของน้ำในสระนั้น. เบื้องล่างของสระนั้นย่อมมีการทำนา เพื่อรักษานา ร่องน้ำใหญ่ย่อมไหลออกจากสระผ่านกลางทุ่งนา ร่องน้ำใหญ่นั้นก็เป็นของสาธารณะเสมอในเวลาที่น้ำไหล. อนึ่ง จากร่องน้ำใหญ่นั้น ย่อมมีการขุดร่องน้ำเล็กๆ เพื่อนำน้ำเข้าสู่ไร่นาของตนๆ. พวกเขาไม่ยอมให้ผู้อื่นนำน้ำนั้นไป. ในฤดูร้อนเมื่อน้ำน้อยลง ย่อมมีการแบ่งน้ำตามลำดับเวร หากผู้ใดไม่ได้รับน้ำเมื่อถึงเวรของตน พืชผลของผู้นั้นย่อมเหี่ยวเฉา; เพราะฉะนั้น ในเวรของผู้อื่น ผู้อื่นย่อมไม่ได้รับน้ำ. ในกรณีนี้ ภิกษุใดมีเจตนาขโมยน้ำจากร่องน้ำเล็กของผู้อื่น หรือจากนาของผู้อื่น แล้วนำน้ำเข้าสู่ร่องน้ำหรือนาของตนเองหรือของผู้อื่น หรือปล่อยน้ำให้ไหลไปทางป่า ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ขโมย.

Yopi ‘‘cirena me udakavāro bhavissati, idañca sassaṃ milāyatī’’ti paresaṃ kedāre

ภิกษุใดคิดว่า 'เวรน้ำของอาตมาจะมาถึงในอีกนาน และพืชผลนี้ก็กำลังจะเหี่ยวเฉา' แล้วเข้าไปในนาของผู้อื่น

Pavisantassa udakassa pavisanamaggaṃ pidahitvā attano kedāraṃ paveseti, avahāro eva. Sace pana taḷākato aniggate paresaṃ mātikāmukhaṃ asampatteva udake sukkhamātikaṃyeva yathā āgacchantaṃ udakaṃ aññesaṃ kedāre appavisitvā attanoyeva kedāraṃ pavisati, evaṃ tattha tattha bandhati. Anikkhante baddhā subaddhā, nikkhante baddhā, bhaṇḍadeyyaṃ. Taḷākaṃ gantvā sayameva niddhamanapanāḷiṃ ugghāṭetvā attano kedāraṃ pavesentassāpi natthi avahāro. Kasmā? Taḷākaṃ nissāya khettassa katattā. Kurundiyādīsu pana ‘‘avahāro’’ti vuttaṃ. Taṃ [Pg.302] ‘‘vatthuṃ kālañca desañcā’’ti iminā lakkhaṇena na sameti. Tasmā mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttameva yuttanti.

ปิดทางน้ำที่ไหลเข้า แล้วนำน้ำเข้าสู่นาของตนเอง ย่อมเป็นการขโมย. อนึ่ง หากน้ำยังไม่ไหลออกจากสระ หรือยังไม่ถึงปากร่องน้ำของผู้อื่น แล้วภิกษุนั้นสร้างร่องน้ำที่แห้งของตนเองในลักษณะที่น้ำที่ไหลมาไม่เข้าสู่นาของผู้อื่น แต่เข้าสู่นาของตนเองเท่านั้น โดยสร้างในที่ต่างๆ เช่นนี้. หากสร้างก่อนที่น้ำจะไหลออก ถือว่าสร้างดีแล้ว; หากสร้างเมื่อน้ำไหลออกแล้ว ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. การที่ภิกษุไปที่สระแล้วเปิดท่อระบายน้ำด้วยตนเองเพื่อนำน้ำเข้าสู่นาของตนเองนั้น ไม่ถือเป็นการขโมย. เพราะเหตุใด? เพราะนาถูกสร้างโดยอาศัยสระนั้น. แต่ในคัมภีร์กุรุนทีเป็นต้นกล่าวว่า 'เป็นการขโมย' คำกล่าวเช่นนั้นไม่สอดคล้องกับลักษณะของวัตถุ เวลา และสถานที่. เพราะฉะนั้น สิ่งที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาจึงเหมาะสม.

Udakakathā niṭṭhitā.

เรื่องน้ำจบลงแล้ว.

Dantaponakathā

เรื่องไม้สีฟัน

109. Dantapoṇaṃ ārāmaṭṭhakavinicchayena vinicchinitabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yo saṅghassa vetanabhato hutvā devasikaṃ vā pakkhamāsavārena vā dantakaṭṭhaṃ āharati, so taṃ āharitvā chinditvāpi yāva bhikkhusaṅghaṃ na sampaṭicchāpeti, tāva tasseva hoti. Tasmā taṃ theyyacittena gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Tatthajātakaṃ pana garubhaṇḍaṃ, tampi bhikkhusaṅghena rakkhitagopitaṃ gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Eseva nayo gaṇapuggalagihimanussasantakepi chinnake acchinnake ca. Tesaṃ ārāmuyyānabhūmīsu jātaṃ sāmaṇerā vārena bhikkhusaṅghassa dantakaṭṭhaṃ āharantā ācariyupajjhāyānampi āharanti, taṃ yāva chinditvā saṅghaṃ na paṭicchāpenti, tāva sabbaṃ tesaṃyeva hoti. Tasmā tampi theyyacittena gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Yadā pana te chinditvā saṅghassa paṭicchāpetvā dantakaṭṭhamāḷake nikkhipanti, ‘‘yathāsukhaṃ bhikkhusaṅgho paribhuñjatū’’ti; tato paṭṭhāya avahāro natthi, vattaṃ pana jānitabbaṃ. Yo hi devasikaṃ saṅghamajjhe osarati, tena divase divase ekameva dantakaṭṭhaṃ gahetabbaṃ. Yo pana devasikaṃ na osarati, padhānaghare vasitvā dhammasavane vā uposathagge vā dissati, tena pamāṇaṃ sallakkhetvā cattāri pañcadantakaṭṭhāni attano vasanaṭṭhāne ṭhapetvā khāditabbāni. Tesu khīṇesu sace punapi dantakaṭṭhamāḷake bahūni hontiyeva, punapi āharitvā khāditabbāni. Yadi pana pamāṇaṃ asallakkhetvā āharati, tesu akkhīṇesuyeva māḷake khīyanti, tato keci therā ‘‘yehi gahitāni, te paṭiāharantū’’ti vadeyyuṃ, keci ‘‘khādantu, puna sāmaṇerā āharissantī’’ti, tasmā vivādapariharaṇatthaṃ pamāṇaṃ sallakkhetabbaṃ. Gahaṇe pana doso natthi. Maggaṃ gacchantenāpi ekaṃ vā dve vā thavikāya pakkhipitvā gantabbanti.

๑๐๙. ไม้สีฟันพึงวินิจฉัยด้วยหลักการวินิจฉัยทรัพย์สินในอาราม. แต่มีข้อแตกต่างคือ บุคคลใดเป็นลูกจ้างของสงฆ์ หรือเป็นผู้รับจ้างนำไม้สีฟันมาทุกวัน หรือตามเวรครึ่งเดือนหรือรายเดือน เมื่อเขานำมาและตัดแล้ว ตราบใดที่ยังไม่ได้ถวายแก่ภิกษุสงฆ์ ไม้สีฟันนั้นยังเป็นของเขาอยู่. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดถือเอาไม้สีฟันนั้นด้วยเจตนาขโมย ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. อนึ่ง ไม้สีฟันที่เกิดขึ้นในวัดที่เป็นของสงฆ์นั้นเป็นครุภัณฑ์ ภิกษุใดถือเอาไม้สีฟันที่สงฆ์ดูแลรักษาไว้ ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. นัยเดียวกันนี้ใช้กับไม้สีฟันที่เป็นของคณะบุคคล ของบุคคล หรือของคฤหัสถ์ ทั้งที่ตัดแล้วและยังไม่ได้ตัด ซึ่งเกิดขึ้นในที่ดินอารามหรือสวนของพวกเขา. สามเณรทั้งหลายเมื่อนำไม้สีฟันมาถวายภิกษุสงฆ์ตามเวร ก็ย่อมนำมาถวายอาจารย์และอุปัชฌาย์ด้วย. ตราบใดที่พวกเขายังไม่ได้ตัดและถวายแก่สงฆ์ ไม้สีฟันทั้งหมดนั้นยังเป็นของสามเณรเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดถือเอาไม้สีฟันนั้นด้วยเจตนาขโมย ต้องชดใช้ค่าเสียหาย. แต่เมื่อสามเณรเหล่านั้นตัดแล้วถวายแก่สงฆ์ และวางไว้บนชั้นไม้สีฟันโดยคิดว่า 'ขอภิกษุสงฆ์จงใช้สอยตามสบายเถิด' ตั้งแต่นั้นไปก็ไม่มีการขโมย. แต่พึงทราบวัตรปฏิบัติ. ภิกษุใดเข้าประชุมสงฆ์ทุกวัน พึงถือเอาไม้สีฟันเพียงอันเดียวในแต่ละวัน. ส่วนภิกษุใดไม่เข้าประชุมสงฆ์ทุกวัน แต่พักอยู่ในเรือนกรรมฐาน หรือปรากฏตัวในเวลาฟังธรรม หรือในโรงอุโบสถ ภิกษุนั้นพึงพิจารณาประมาณแล้วเก็บไม้สีฟัน ๔ หรือ ๕ อันไว้ในที่พักของตนเพื่อใช้สอย. เมื่อไม้สีฟันเหล่านั้นหมดไป หากยังมีไม้สีฟันจำนวนมากอยู่บนชั้นไม้สีฟันอีก ก็พึงนำมาใช้สอยได้อีก. แต่หากไม่พิจารณาประมาณแล้วนำมาใช้สอย เมื่อไม้สีฟันเหล่านั้นยังไม่หมดไป ไม้สีฟันบนชั้นก็จะหมดไป. เพราะเหตุที่หมดไปนั้น พระเถระบางรูปอาจกล่าวว่า 'ผู้ใดนำไปเกินควร ผู้นั้นจงนำกลับมา' พระเถระบางรูปอาจกล่าวว่า 'จงใช้สอยไปเถิด สามเณรจะนำมาอีก' เพราะฉะนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงการโต้เถียง พึงพิจารณาประมาณ. แต่การนำไปนั้นไม่มีโทษ. ภิกษุผู้เดินทางก็พึงใส่ไม้สีฟันหนึ่งหรือสองอันไว้ในย่ามแล้วเดินทางไปได้.

Dantaponakathā niṭṭhitā.

เรื่องไม้สีฟันจบลงแล้ว.

Vanappatikathā

เรื่องวนัปปติ

110. Vanassa [Pg.303] patīti vanappati; vanajeṭṭhakarukkhassetaṃ adhivacanaṃ. Idha pana sabbopi manussehi pariggahitarukkho adhippeto ambalabujapanasādiko. Yattha vā pana maricavalliādīni āropenti, so chijjamāno sace ekāyapi challiyā vā vākena vā sakalikāya vā pheggunā vā sambaddhova hutvā bhūmiyaṃ patati, rakkhati tāva.

๑๑๐. คำว่า วนัปปติ แปลว่า เจ้าแห่งป่า นี้เป็นชื่อของต้นไม้ที่ใหญ่ที่สุดในป่า แต่ในสิกขาบทนี้ หมายถึงต้นไม้ที่มนุษย์หวงแหนไว้ทั้งหมด มีต้นมะม่วง ต้นมะหาด และต้นขนุน เป็นต้น หรือต้นไม้ที่เขายกเถาพริกไทยเป็นต้นขึ้นพาดไว้ ต้นไม้นั้นเมื่อถูกตัด หากยังเชื่อมติดอยู่ด้วยเปลือกก็ดี ด้วยเปลือกตง (ใย) ก็ดี ด้วยสะเก็ดก็ดี ด้วยกระพี้ก็ดี แม้อย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วล้มลงสู่พื้นดิน เพียงเท่านี้ยังไม่เป็นอาบัติ (ยังรักษาอยู่)

Yo pana chinnopi vallīhi vā sāmantarukkhasākhāhi vā sambaddho sandhāritattā ujukameva tiṭṭhati, patanto vā bhūmiṃ na pāpuṇāti, natthi tattha parihāro, avahāro eva hoti. Yopi kakacena chinno acchinno viya hutvā tatheva tiṭṭhati, tasmimpi eseva nayo.

ส่วนต้นไม้ใดแม้ถูกตัดแล้ว แต่ยังคงติดอยู่ด้วยเถาวัลย์หรือกิ่งของต้นไม้ที่อยู่ใกล้เคียง เพราะถูกยึดไว้จึงยังคงตั้งตรงอยู่ หรือเมื่อล้มลงก็ยังไม่ถึงพื้นดิน ในกรณีนั้นไม่มีการพ้นจากอาบัติ เป็นอาบัติปาราชิกเท่านั้น แม้ต้นไม้ใดที่ถูกเลื่อยตัดแล้ว แต่ยังคงตั้งอยู่เช่นนั้นเหมือนยังไม่ถูกตัด ในต้นไม้นั้นก็มีนัยเดียวกันนี้

Yo pana rukkhaṃ dubbalaṃ katvā pacchā cāletvā pāteti, aññena vā cālāpeti; aññaṃ vāssa santike rukkhaṃ chinditvā ajjhottharati, parena vā ajjhottharāpeti; makkaṭe vā paripātetvā tattha āropeti, aññena vā āropāpeti; vagguliyo vā tattha āropeti, parena vā āropāpeti; tā taṃ rukkhaṃ pātenti, tasseva avahāro.

ส่วนภิกษุใดทำให้ต้นไม้อ่อนแอลงแล้ว ภายหลังเขย่าเองให้ล้มลง หรือสั่งให้ผู้อื่นเขย่า หรือตัดต้นไม้อื่นที่อยู่ใกล้ต้นไม้นั้นแล้วทับเอง หรือสั่งให้ผู้อื่นทับ หรือไล่ต้อนลิงให้ขึ้นไปบนต้นไม้นั้นเอง หรือสั่งให้ผู้อื่นให้ลิงขึ้นไป หรือให้ค้างคาวขึ้นไปบนต้นไม้นั้นเอง หรือสั่งให้ผู้อื่นให้ค้างคาวขึ้นไป แล้วลิงหรือค้างคาวเหล่านั้นทำให้ต้นไม้นั้นล้มลง เป็นอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุนั้นเอง

Sace pana tena rukkhe dubbale kate añño anāṇatto eva taṃ cāletvā pāteti,

แต่ถ้าภิกษุนั้นทำให้ต้นไม้อ่อนแอลงแล้ว ผู้อื่นซึ่งไม่ได้ถูกสั่ง เขย่าต้นไม้นั้นให้ล้มลง

Rukkhena vā ajjhottharati, attano dhammatāya makkaṭā vā vagguliyo vā ārohanti, paro vā anāṇatto āropeti, sayaṃ vā esa vātamukhaṃ sodheti, balavavāto āgantvā rukkhaṃ pāteti; sabbattha bhaṇḍadeyyaṃ. Vātamukhasodhanaṃ panettha asampatte vāte sukkhamātikāya ujukaraṇādīhi sameti, no aññathā. Rukkhaṃ āvijjhitvā satthena vā ākoṭeti, aggiṃ vā deti, maṇḍukakaṇṭakaṃ vā visaṃ vā ākoṭeti, yena so marati, sabbattha bhaṇḍadeyyamevāti.

หรือทับด้วยต้นไม้อื่น หรือลิงหรือค้างคาวขึ้นไปเองตามธรรมชาติ หรือผู้อื่นซึ่งไม่ได้ถูกสั่งทำให้ขึ้นไป หรือภิกษุเองถากถางทางลมไว้ แล้วลมแรงพัดมาทำให้ต้นไม้ล้มลง ในทุกกรณีต้องคืนทรัพย์ (เป็นอาบัติทุกกฏ) อนึ่ง การถากถางทางลมในกรณีนี้ เมื่อลมยังไม่มาถึง ย่อมเสมอกับการทำร่องน้ำแห้งให้ตรงเป็นต้น ไม่ใช่อย่างอื่น หรือภิกษุเจาะต้นไม้ด้วยศัสตรา หรือให้ไฟ หรือตอกด้วยเงี่ยงปลากระเบนหรือยาพิษ จนเป็นเหตุให้ต้นไม้นั้นตาย ในทุกกรณีต้องคืนทรัพย์ (เป็นอาบัติทุกกฏ) เท่านั้น

Vanappatikathā niṭṭhitā.

เรื่องว่าด้วยวนัปปติจบแล้ว

Haraṇakakathā

เรื่องว่าด้วยการนำไป (หรณกะ)

111. Haraṇake [Pg.304] – aññassa haraṇakaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto āmasatīti paraṃ sīsabhārādīhi bhaṇḍaṃ ādāya gacchantaṃ disvā ‘‘etaṃ harissāmī’’ti vegena gantvā āmasati, ettāvatā assa dukkaṭaṃ. Phandāpetīti ākaḍḍhanavikaḍḍhanaṃ karoti, sāmiko na muñcati, tenassa thullaccayaṃ. Ṭhānā cāvetīti ākaḍḍhitvā sāmikassa hatthato moceti, tenassa pārājikaṃ. Sace pana taṃ bhaṇḍasāmiko uṭṭhahitvā pothetvā puna taṃ bhaṇḍaṃ mocāpetvā gaṇheyya, bhikkhu paṭhamaggahaṇeneva pārājiko. Sīsato vā kaṇṇato vā gīvato vā hatthato vā alaṅkāraṃ chinditvā vā mocetvā vā gaṇhantassa sīsādīhi mocitamatte pārājikaṃ. Hatthe pana valayaṃ vā kaṭakaṃ vā anīharitvā aggabāhaṃ ghaṃsantova aparāparaṃ vā sāreti, ākāsagataṃ vā karoti, rakkhati tāva. Rukkhamūlacīvaravaṃsesu valayamiva na pārājikaṃ janeti. Kasmā? Saviññāṇakattā. Saviññāṇakakoṭṭhāsagatañhi yāva tato na nīhaṭaṃ, tāva tattheva hoti. Eseva nayo aṅgulimuddikapādakaṭakakaṭūpagapiḷandhanesu.

๑๑๑. ในเรื่องการนำไป (หรณกะ) การวินิจฉัยพึงทราบดังนี้: คำว่า 'จับต้องทรัพย์ของผู้อื่นด้วยจิตคิดจะขโมย' หมายถึง เห็นผู้อื่นแบกของบนศีรษะเป็นต้นเดินไปอยู่ คิดว่า 'เราจักลักเอาทรัพย์นี้' จึงรีบไปจับต้อง เพียงเท่านี้เป็นอาบัติทุกกฏ คำว่า 'ทำให้ไหว' หมายถึง การฉุดดึงไปมา แต่เจ้าของยังไม่ปล่อย เพราะการกระทำนั้นเป็นอาบัติถุลลัจจัย คำว่า 'ทำให้เคลื่อนจากที่' หมายถึง ฉุดดึงจนหลุดจากมือของเจ้าของ เพราะการกระทำนั้นเป็นอาบัติปาราชิก แต่ถ้าเจ้าของทรัพย์นั้นลุกขึ้นทุบตีแล้วชิงเอาทรัพย์นั้นคืนไป ภิกษุเป็นปาราชิกตั้งแต่การถือเอาครั้งแรกนั่นเอง เมื่อภิกษุถือเอาเครื่องประดับที่ตัดหรือถอดจากศีรษะ หู คอ หรือมือ เพียงแค่หลุดจากศีรษะเป็นต้น เป็นอาบัติปาราชิก แต่ที่มือ หากยังไม่ได้ถอดกำไลหรือทองต้นแขนออก เพียงแค่ถูไปตามลำแขน หรือทำให้ลอยอยู่ในอากาศ เพียงเท่านี้ยังไม่เป็นอาบัติ ไม่เป็นปาราชิกเหมือนกำไลที่คล้องอยู่ที่โคนต้นไม้หรือที่ราวไม้ไผ่สำหรับตากจีวร เพราะเหตุไร? เพราะเป็นของมีวิญญาณ (ติดกับสิ่งมีวิญญาณ) จริงอยู่ เครื่องประดับที่ติดอยู่ในส่วนของสิ่งมีวิญญาณ ตราบใดที่ยังไม่ได้ถูกนำออกจากส่วนของสิ่งมีวิญญาณนั้น ตราบนั้นก็ยังชื่อว่าอยู่ในส่วนของสิ่งมีวิญญาณนั้นเอง ในแหวนนิ้วมือ กำไลข้อเท้า และเครื่องประดับเอว ก็มีนัยเดียวกันนี้

Yo pana parassa nivatthasāṭakaṃ acchindati, paro ca salajjitāya sahasā na muñcati, ekenantena coro kaḍḍhati, ekenantena paro, rakkhati tāva. Parassa hatthato muttamatte pārājikaṃ. Athāpi taṃ kaḍḍhantassa chijjitvā ekadeso hatthagato hoti, so ca pādaṃ agghati pārājikameva. Sahabhaṇḍahārakanti ‘‘sabhaṇḍahārakaṃ bhaṇḍaṃ nessāmī’’ti cintetvā ‘‘ito yāhī’’ti bhaṇḍahārakaṃ tajjeti, so bhīto corena adhippetadisābhimukho hutvā ekaṃ pādaṃ saṅkāmeti, corassa thullaccayaṃ; dutiye pārājikaṃ. Pātāpetīti athāpi coro bhaṇḍahārakassa hatthe āvudhaṃ disvā sāsaṅko hutvā pātāpetvā gahetukāmo ekamantaṃ paṭikkamma santajjetvā pātāpeti, parassa hatthato muttamatte pārājikaṃ.

ส่วนภิกษุใดแย่งชิงผ้านุ่งของผู้อื่น และเจ้าของเพราะความละอายจึงไม่ยอมปล่อยโดยพลัน ภิกษุผู้ขโมยดึงข้างหนึ่ง เจ้าของดึงข้างหนึ่ง เพียงเท่านี้ยังไม่เป็นอาบัติ เพียงแค่หลุดจากมือของเจ้าของเป็นอาบัติปาราชิก แม้เมื่อดึงผ้านั้นจนขาดไปส่วนหนึ่งติดมือมา และส่วนนั้นมีค่าถึงหนึ่งบาท ก็เป็นปาราชิกเท่านั้น คำว่า 'พร้อมด้วยผู้ถือเอาทรัพย์' หมายถึง คิดว่า 'เราจักนำทรัพย์ไปพร้อมกับคนขนทรัพย์' แล้วขู่คนขนทรัพย์ว่า 'จงไปจากที่นี่' คนขนทรัพย์นั้นกลัวจึงหันหน้าไปทางทิศที่ภิกษุผู้ขโมยต้องการแล้วก้าวเท้าไปก้าวหนึ่ง เป็นอาบัติถุลลัจจัยแก่ภิกษุผู้ขโมย เมื่อก้าวเท้าที่สองเป็นอาบัติปาราชิก คำว่า 'ทำให้ตก' หมายถึง ภิกษุผู้ขโมยเห็นอาวุธในมือของคนขนทรัพย์แล้วเกิดความระแวง จึงสั่งให้ทิ้งลงเพราะอยากจะได้ทรัพย์ โดยถอยไปยืน ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งแล้วขู่ให้ทิ้งลง เพียงแค่หลุดจากมือของผู้อื่นเป็นอาบัติปาราชิก

Pātāpeti, āpatti dukkaṭassātiādi pana parikappavasena vuttaṃ. Yo hi bhaṇḍaṃ pātāpetvā ‘‘yaṃ mama ruccati, taṃ gahessāmī’’ti parikappetvā pātāpeti, tassa pātāpane ca āmasane ca dukkaṭaṃ, phandāpane thullaccayaṃ. Pādagghanakassa ṭhānā cāvane pārājikaṃ. Taṃ pacchā paṭipātiyamānassa muñcatopi natthiyeva samaṇabhāvo. Yopi bhaṇḍahārakaṃ [Pg.305] atikkamantaṃ disvā anubandhanto ‘‘tiṭṭha, tiṭṭha, bhaṇḍaṃ pātehī’’ti vatvā pātāpeti, tassāpi tena hatthato muttamatte pārājikaṃ.

คำว่า 'ทำให้ตก เป็นอาบัติทุกกฏ' เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจการกำหนดไว้ในใจ (การคาดการณ์) จริงอยู่ ภิกษุใดทำให้ทรัพย์ตกโดยกำหนดไว้ในใจว่า 'เราจักเอาทรัพย์ชิ้นที่ชอบใจ' ในการทำให้ตกและการจับต้อง เป็นอาบัติทุกกฏ ในการทำให้ไหว เป็นอาบัติถุลลัจจัย ในการทำให้ทรัพย์มีค่าหนึ่งบาทเคลื่อนจากที่ เป็นอาบัติปาราชิก แม้ภิกษุนั้นภายหลังเมื่อคนขนทรัพย์ทิ้งลงให้อีกแล้วปล่อยไป ความเป็นสมณะก็ไม่มีเลย แม้ภิกษุใดเห็นคนขนทรัพย์เดินผ่านไปแล้วไล่ตามไปสั่งว่า 'หยุด หยุด ทิ้งทรัพย์ลง' แล้วทำให้เขาทิ้งลง เพียงแค่หลุดจากมือของคนขนทรัพย์นั้น เป็นอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุนั้น

Yo pana ‘‘tiṭṭha tiṭṭhā’’ti vadati, ‘‘pātehī’’ti na vadati; itaro ca taṃ oloketvā ‘‘sace esa maṃ pāpuṇeyya, ghāteyyāpi ma’’ nti sālayova hutvā taṃ bhaṇḍaṃ gahanaṭṭhāne pakkhipitvā ‘‘puna nivattitvā gahessāmī’’ti pakkamati, pātanapaccayā pārājikaṃ natthi. Āgantvā pana theyyacittena gaṇhato uddhāre pārājikaṃ. Atha panassa evaṃ hoti – ‘‘mayā pātāpenteneva idaṃ mama santakaṃ kata’’nti tato naṃ sakasaññāya gaṇhāti; gahaṇe rakkhati, bhaṇḍadeyyaṃ pana hoti. ‘‘Dehī’’ti vutte adentassa sāmikānaṃ dhuranikkhepe pārājikaṃ. ‘‘So imaṃ chaḍḍetvā gato, anajjhāvutthakaṃ dāni ida’’nti paṃsukūlasaññāya gaṇhatopi eseva nayo. Atha pana sāmiko ‘‘tiṭṭha tiṭṭhā’’ti vuttamatteneva olokento taṃ disvā ‘‘na dāni idaṃ mayha’’nti dhuranikkhepaṃ katvā nirālayo chaḍḍetvā palāyati, taṃ theyyacittena gaṇhato uddhāre dukkaṭaṃ. Āharāpente dātabbaṃ, adentassa pārājikaṃ. Kasmā? Tassa payogena chaḍḍitattāti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Aññesu pana vicāraṇā eva natthi. Purimanayeneva sakasaññāya vā paṃsukūlasaññāya vā gaṇhantepi ayameva vinicchayoti.

อนึ่ง ภิกษุใดกล่าวว่า “หยุด หยุด” แต่ไม่กล่าวว่า “จงทิ้งลง” และผู้ถือทรัพย์นั้นมองดูภิกษุนั้นแล้วคิดว่า “หากภิกษุนี้มาถึงเรา อาจฆ่าเราก็ได้” จึงมีความอาลัยในของนั้นอย่างเดียว ทิ้งของนั้นไว้ในที่รกแล้วหลีกไปว่า “เราจะกลับมาเอาอีก” ด้วยเหตุแห่งการทิ้งลงนั้น ไม่มีอาบัติปาราชิก. แต่เมื่อมาแล้วถือเอาด้วยจิตคิดขโมย ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ยกขึ้น. อนึ่ง หากภิกษุนั้นมีความคิดว่า “เราทำให้ของนี้เป็นของของเราแล้วตั้งแต่ตอนที่ทำให้ทิ้งลง” แล้วถือเอาของนั้นด้วยสำคัญว่าเป็นของตน ย่อมพ้นจากปาราชิกในขณะที่ถือเอา แต่ย่อมเป็นภณฺฑเทยยะ (ของที่ต้องคืนเจ้าของ). เมื่อถูกกล่าวว่า “จงให้คืน” หากไม่ให้คืน ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่เจ้าของละความหวงแหน. แม้ภิกษุที่ถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุลว่า “เจ้าของทิ้งของนี้ไปแล้ว บัดนี้ของนี้ไม่มีเจ้าของหวงแหนแล้ว” ก็มีนัยเดียวกันนี้. อนึ่ง หากเจ้าของเพียงแค่ถูกกล่าวว่า “หยุด หยุด” ก็มองดูภิกษุนั้นแล้วเห็นว่า “บัดนี้ของนี้ไม่ใช่ของเราแล้ว” จึงละความหวงแหน ทิ้งไปโดยไม่มีความอาลัย แล้วหลบหนีไป เมื่อภิกษุถือเอาของนั้นด้วยจิตคิดขโมย ย่อมเป็นทุกกฏในขณะที่ยกขึ้น. เมื่อเจ้าของให้เอามาคืน ต้องให้คืน หากไม่ให้คืน ย่อมเป็นปาราชิก. เพราะเหตุไร? เพราะถูกทิ้งไปโดยการกระทำของภิกษุนั้น ดังนี้ มหาอรรถกถาได้กล่าวไว้. ส่วนในอรรถกถาอื่นไม่มีการวินิจฉัยเลย แม้ภิกษุที่ถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นของตน หรือด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล ก็มีวินิจฉัยนี้เช่นเดียวกันด้วยนัยก่อนหน้านี้.

Haraṇakakathā niṭṭhitā.

หรณกถา จบแล้ว.

Upanidhikathā

อุปนิธิกถา

112. Upanidhimhi – nāhaṃ gaṇhāmīti sampajānamusāvādepi adinnādānassa payogattā dukkaṭaṃ. ‘‘Kiṃ tumhe bhaṇatha? Nevidaṃ mayhaṃ anurūpaṃ, na tumhāka’’ntiādīni vadantassāpi dukkaṭameva. ‘‘Raho mayā etassa hatthe ṭhapitaṃ, na añño koci jānāti, ‘dassati nu kho me no’’’ti sāmiko vimatiṃ uppādeti, bhikkhussa thullaccayaṃ. Tassa pharusādibhāvaṃ disvā sāmiko ‘‘na mayhaṃ dassatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, tatra sacāyaṃ bhikkhu ‘‘kilametvā naṃ dassāmī’’ti dāne saussāho, rakkhati tāva. Sacepi so dāne nirussāho, bhaṇḍassāmiko pana gahaṇe saussāho[Pg.306], rakkhateva. Yadi pana so dāne nirussāho bhaṇḍasāmikopi ‘‘na mayhaṃ dassatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, evaṃ ubhinnaṃ dhuranikkhepena bhikkhuno pārājikaṃ. Yadipi mukhena ‘‘dassāmī’’ti vadati, cittena pana adātukāmo, evampi sāmikassa dhuranikkhepe pārājikaṃ. Taṃ pana upanidhi nāma saṅgopanatthāya attano hatthe parehi ṭhapitabhaṇḍaṃ, aguttadesato ṭhānā cāvetvā guttaṭṭhāne ṭhapanatthāya harato anāpatti. Theyyacittenapi ṭhānā cāventassa avahāro natthi. Kasmā? Attano hatthe nikkhittattā, bhaṇḍadeyyaṃ pana hoti. Theyyacittena paribhuñjatopi eseva nayo. Tāvakālikaggahaṇepi tatheva. Dhammaṃ carantotiādi vuttanayameva. Ayaṃ tāva pāḷivaṇṇanā.

๑๑๒. ในอุปนิธิ (ของฝาก) – แม้การกล่าวเท็จทั้งที่รู้ว่า “เราไม่ได้เอาไป” ก็เป็นทุกกฏ เพราะเป็นเหตุแห่งอทินนาทาน. แม้ภิกษุที่กล่าวคำมีอาทิว่า “พวกท่านพูดอะไรกัน? ของนี้ไม่สมควรแก่เราเลย, ไม่สมควรแก่พวกท่านเลย” ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. หากเจ้าของเกิดความสงสัยว่า “เราฝากของนี้ไว้ในมือของภิกษุนี้ในที่ลับ ไม่มีใครอื่นรู้ ภิกษุนี้จะคืนให้เราหรือไม่หนอ” ย่อมเป็นถุลลัจจัยแก่ภิกษุ. เมื่อเจ้าของเห็นความหยาบคายของภิกษุนั้นแล้วละความหวงแหนว่า “ภิกษุนี้จะไม่คืนให้เรา” ในกรณีนั้น หากภิกษุผู้รับฝากมีความพยายามในการคืนให้ว่า “เราจะคืนให้เขาหลังจากทำให้เขาเหนื่อยแล้ว” ย่อมพ้นจากปาราชิกไปก่อน. แม้ภิกษุนั้นจะไม่มีความพยายามในการคืนให้ แต่เจ้าของของนั้นมีความพยายามในการเอาคืน ก็ย่อมพ้นจากปาราชิกอยู่. แต่หากภิกษุนั้นไม่มีความพยายามในการคืนให้ และเจ้าของของนั้นก็ละความหวงแหนว่า “ภิกษุนี้จะไม่คืนให้เรา” ด้วยการละความหวงแหนของทั้งสองฝ่ายเช่นนี้ ย่อมเป็นปาราชิกแก่ภิกษุ. แม้จะกล่าวด้วยปากว่า “จะให้คืน” แต่ในใจไม่ต้องการให้คืน แม้เช่นนั้นก็เป็นปาราชิกในขณะที่เจ้าของละความหวงแหน. อนึ่ง ของที่ชื่อว่าอุปนิธิ คือของที่ผู้อื่นฝากไว้ในมือของตนเพื่อรักษาไว้ เพราะฉะนั้น การนำของนั้นจากที่ที่ไม่ปลอดภัยไปไว้ในที่ปลอดภัยเพื่อเก็บรักษา จึงไม่มีอาบัติ. แม้ผู้ที่ย้ายของจากที่หนึ่งด้วยจิตคิดขโมย ก็ไม่มีการลักทรัพย์. เพราะเหตุไร? เพราะของนั้นถูกฝากไว้ในมือของตน แต่ย่อมเป็นภณฺฑเทยยะ. แม้ผู้ที่บริโภคด้วยจิตคิดขโมย ก็มีนัยเดียวกันนี้. แม้การถือเอาชั่วคราวก็เช่นเดียวกัน. คำว่า “ประพฤติธรรม” เป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้ว. นี้เป็นการอธิบายพระบาลีเบื้องต้น.

Pāḷimuttakavinicchayo panettha pattacatukkādivasena evaṃ vutto – eko kira bhikkhu parassa mahagghe patte lobhaṃ uppādetvā taṃ haritukāmo ṭhapitaṭṭhānamassa suṭṭhu sallakkhetvā attanopi pattaṃ tasseva santike ṭhapesi. So paccūsasamaye āgantvā dhammaṃ vācāpetvā niddāyamānaṃ mahātheramāha – ‘‘vandāmi, bhante’’ti. ‘‘Ko eso’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, āgantukabhikkhu, kālassevamhi gantukāmo, asukasmiñca me ṭhāne īdisena nāma aṃsabaddhakena īdisāya pattatthavikāya patto ṭhapito. Sādhāhaṃ, bhante, taṃ labheyya’’nti thero pavisitvā taṃ gaṇhi. Uddhāreyeva corassa pārājikaṃ. Sace āgantvā ‘‘kosi tvaṃ avelāya āgato’’ti vutto bhīto palāyati, pārājikaṃ patvāva palāyati. Therassa pana suddhacittattā anāpatti. Thero ‘‘taṃ gaṇhissāmī’’ti aññaṃ gaṇhi, eseva nayo. Ayaṃ pana aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjati, manussaviggahe āṇattasadisavatthusmiṃ viya. Kurundiyaṃ pana ‘‘padavārena kāretabbo’’ti vuttaṃ, taṃ atādisameva gaṇhante yujjati.

ส่วนวินิจฉัยนอกพระบาลีในอุปนิธินี้ ได้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปัตตจตุกกะเป็นต้น ดังนี้ว่า: มีภิกษุรูปหนึ่งเกิดความโลภในบาตรราคาแพงของผู้อื่น ต้องการจะขโมยบาตรนั้น จึงสังเกตที่เก็บบาตรนั้นอย่างดี แล้วนำบาตรของตนไปวางไว้ใกล้บาตรนั้น. ภิกษุนั้นมาในเวลาเช้ามืด ให้สาธยายพระธรรมแล้วกล่าวกับพระมหาเถระที่กำลังหลับอยู่ว่า “กราบเรียนพระคุณเจ้า” (พระเถระถามว่า) “นี่ใคร?” (ภิกษุนั้นตอบว่า) “ข้าแต่พระคุณเจ้า ข้าพระองค์เป็นภิกษุอาคันตุกะ ต้องการจะกลับไปแต่เช้าตรู่ บาตรของข้าพระองค์วางไว้ในที่ชื่อนั้น มีสายสะพายอย่างนี้ มีถุงบาตรอย่างนี้. ข้าแต่พระคุณเจ้า ขอข้าพระองค์จงได้บาตรนั้นเถิด” พระเถระจึงเข้าไปถือเอาบาตรที่ถูกชี้บอกนั้น. ในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง ย่อมเป็นปาราชิกแก่ภิกษุผู้ขโมย. หากภิกษุนั้นมาแล้วถูกกล่าวว่า “ท่านเป็นใคร มาในเวลาที่ไม่สมควร” แล้วเกิดความกลัวหนีไป ก็เท่ากับหนีไปหลังจากเป็นปาราชิกแล้ว. ส่วนพระเถระไม่มีอาบัติ เพราะมีจิตบริสุทธิ์. พระเถระคิดว่า “เราจะถือเอาบาตรนั้น” แล้วถือเอาบาตรอื่น ก็มีนัยเดียวกันนี้. อนึ่ง นัยนี้ย่อมสมควรแก่พระเถระที่ถือเอาบาตรอื่นที่คล้ายคลึงกันนั้น เหมือนในวัตถุที่คล้ายกับผู้ที่ถูกสั่งให้ฆ่าในมนุสสวิคคหะ. ส่วนในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า “พึงกระทำด้วยการก้าวเท้า” คำนั้นย่อมสมควรแก่พระเถระที่ถือเอาบาตรอื่นที่ไม่คล้ายคลึงกันนั้น.

Taṃ maññamāno attano pattaṃ gaṇhitvā adāsi, corassa sāmikena dinnattā pārājikaṃ natthi, asuddhacittena pana gahitattā dukkaṭaṃ. Taṃ maññamāno corasseva pattaṃ gaṇhitvā adāsi, idhāpi corassa attano santakattā pārājikaṃ natthi, asuddhacittena pana gahitattā dukkaṭameva. Sabbattha therassa anāpatti.

พระเถระสำคัญว่าเป็นบาตรนั้น จึงถือเอาบาตรของตนให้ไป ไม่มีอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุผู้ขโมย เพราะเจ้าของให้ไปแล้ว แต่เป็นทุกกฏเพราะถือเอาด้วยจิตไม่บริสุทธิ์. พระเถระสำคัญว่าเป็นบาตรนั้น จึงถือเอาบาตรของภิกษุผู้ขโมยให้ไป แม้ในกรณีนี้ก็ไม่มีอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุผู้ขโมย เพราะเป็นของตนเอง แต่เป็นทุกกฏเท่านั้นเพราะถือเอาด้วยจิตไม่บริสุทธิ์. ในทุกกรณี พระเถระไม่มีอาบัติ.

Aparo [Pg.307] ‘‘pattaṃ coressāmī’’ti tatheva niddāyamānaṃ theraṃ vandi. ‘‘Ko aya’’nti ca vutte ‘ahaṃ, bhante, gilānabhikkhu, ekaṃ tāva me pattaṃ detha, gāmadvāraṃ gantvā bhesajjaṃ āharissāmī’’ti. Thero ‘‘idha gilāno natthi, coro ayaṃ bhavissatī’’ti sallakkhetvā ‘‘imaṃ haratū’’ti attano veribhikkhussa pattaṃ nīharitvā adāsi, dvinnampi uddhāreyeva pārājikaṃ. ‘‘Veribhikkhussa patto’’ti saññāya aññassa pattaṃ uddharantepi eseva nayo. Sace pana ‘‘verissāya’’nti saññāya corasseva pattaṃ uddharitvā deti, vuttanayeneva therassa pārājikaṃ, corassa dukkaṭaṃ. Atha ‘‘verissāya’’nti maññamāno attano pattaṃ deti, vuttanayeneva ubhinnampi dukkaṭaṃ.

พระอีกรูปหนึ่งคิดว่า "เราจะขโมยบาตร" จึงไหว้พระเถระผู้กำลังหลับอยู่เช่นนั้น เมื่อถูกถามว่า "นี่ใคร?" ก็กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมเป็นภิกษุไข้ ขอท่านจงให้บาตรแก่กระผมสักใบหนึ่งก่อนเถิด กระผมจะไปที่ประตูบ้านแล้วนำยามา" พระเถระพิจารณาแล้วว่า "ในวิหารนี้ไม่มีภิกษุไข้ ภิกษุนี้คงเป็นโจร" จึงคิดว่า "จงนำบาตรนี้ไป" แล้วนำบาตรของภิกษุผู้เป็นศัตรูของตนออกมาให้ไป ภิกษุทั้งสองรูปเป็นปาราชิกด้วยการยกขึ้นนั่นเอง แม้ในภิกษุผู้ยกบาตรของผู้อื่นขึ้นด้วยความสำคัญว่า "เป็นบาตรของภิกษุผู้เป็นศัตรู" ก็มีนัยนี้แล แต่ถ้าภิกษุนั้นสำคัญว่า "เป็นบาตรของศัตรู" แล้วยกบาตรของโจรนั่นเองให้ไป พระเถระเป็นปาราชิก โจรเป็นทุกกฏ ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ถ้าภิกษุนั้นสำคัญว่า "เป็นบาตรของศัตรู" แล้วให้บาตรของตนไป ภิกษุทั้งสองรูปเป็นทุกกฏด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Eko mahāthero upaṭṭhākaṃ daharabhikkhuṃ ‘‘pattacīvaraṃ gaṇha, asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā piṇḍāya carissāmā’’ti āha. Daharo gahetvā therassa pacchato pacchato gacchanto theyyacittaṃ uppādetvā sace sīse bhāraṃ khandhe karoti, pārājikaṃ natthi. Kasmā? Āṇattiyā gahitattā. Sace pana maggato okkamma aṭaviṃ pavisati, padavārena kāretabbo. Atha nivattitvā vihārābhimukho palāyitvā vihāraṃ pavisitvā gacchati, upacārātikkame pārājikaṃ. Athāpi mahātherassa nivāsanaparivattanaṭṭhānato gāmābhimukho palāyati, gāmūpacārātikkame pārājikaṃ. Yadi pana ubhopi piṇḍāya caritvā bhuñjitvā vā gahetvā vā nikkhamanti, thero ca punapi taṃ vadati – ‘‘pattacīvaraṃ gaṇha, vihāraṃ gamissāmā’’ti. Tatra ce so purimanayeneva theyyacittena sīse bhāraṃ khandhe karoti, rakkhati tāva. Aṭaviṃ pavisati, padavārena kāretabbo. Nivattitvā gāmābhimukho eva palāyati, gāmūpacārātikkame pārājikaṃ. Purato vihārābhimukho palāyitvā vihāre aṭṭhatvā anisīditvā avūpasanteneva theyyacittena gacchati, upacārātikkame pārājikaṃ. Yo pana anāṇatto gaṇhāti, tassa sīse bhāraṃ khandhe karaṇādīsupi pārājikaṃ. Sesaṃ purimasadisameva.

พระมหาเถระรูปหนึ่งกล่าวกับภิกษุหนุ่มผู้เป็นอุปัฏฐากว่า "จงถือบาตรจีวร เราจักไปบิณฑบาตในชื่อบ้านโน้น" ภิกษุหนุ่มนั้นถือเอาแล้วเดินตามหลังพระเถระไป หากเขาเกิดจิตคิดจะขโมยแล้วยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่า ก็ยังไม่เป็นปาราชิก เพราะเหตุไร? เพราะถือเอาด้วยคำสั่งนั่นเอง แต่ถ้าเขาหลีกจากทางแล้วเข้าไปในป่า พึงปรับอาบัติด้วยการก้าวเท้า หรือถ้าเขากลับหลังหันหนีไปทางวิหาร เข้าไปในวิหารแล้วเดินไป เป็นปาราชิกเมื่อล่วงเขตอุปจาร แม้ถ้าเขาหนีไปทางบ้านจากที่เปลี่ยนผ้าอันตรวาสกของพระมหาเถระ ก็เป็นปาราชิกเมื่อล่วงเขตอุปจารบ้าน หากภิกษุทั้งสองรูปนั้นเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันแล้วก็ดี หรือถือเอาบิณฑบาตแล้วก็ดี ออกไป พระเถระก็กล่าวกับภิกษุหนุ่มนั้นอีกว่า "จงถือบาตรจีวร เราจักไปวิหาร" ในคำกล่าวเช่นนั้น หากภิกษุหนุ่มนั้นยังคงมีจิตคิดจะขโมยอยู่ด้วยนัยก่อนนั่นเอง แล้วยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่า ก็ยังรักษาไว้ก่อน ถ้าเข้าไปในป่า พึงปรับอาบัติด้วยการก้าวเท้า ถ้ากลับหลังหันหนีไปทางบ้าน เป็นปาราชิกเมื่อล่วงเขตอุปจารบ้าน ถ้าหนีไปทางวิหารข้างหน้า เข้าไปในวิหารแล้วไม่หยุดไม่นั่ง แต่เดินไปด้วยจิตคิดจะขโมยที่ยังไม่สงบระงับ เป็นปาราชิกเมื่อล่วงเขตอุปจาร ส่วนภิกษุใดไม่ถูกสั่งแล้วถือเอา แม้ในการยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่าเป็นต้นของภิกษุนั้น ก็เป็นปาราชิก ข้อที่เหลือเหมือนกับข้อก่อนนั่นเอง

Yo pana ‘‘asukaṃ nāma vihāraṃ gantvā cīvaraṃ dhovitvā rajitvā vā ehī’’ti vutto ‘‘sādhū’’ti gahetvā gacchati, tassapi antarāmagge theyyacittaṃ uppādetvā sīse bhāraṃ khandhe karaṇādīsu pārājikaṃ natthi. Maggā okkamane padavārena kāretabbo. Taṃ vihāraṃ gantvā tattheva vasanto [Pg.308] theyyacittena paribhuñjanto jīrāpeti, corā vā tassa taṃ haranti, avahāro natthi, bhaṇḍadeyyaṃ pana hoti. Tato nikkhamitvā āgacchatopi eseva nayo.

ส่วนภิกษุใดถูกกล่าวว่า "จงไปวิหารชื่อโน้น ซักจีวรแล้วย้อมแล้วจงกลับมา" แล้วรับคำว่า "ขอรับ" ถือเอาแล้วไป แม้ของภิกษุนั้นก็ยังไม่เป็นปาราชิกในการเกิดจิตคิดจะขโมยแล้วยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่าเป็นต้นในระหว่างทาง ในการหลีกจากทาง พึงปรับอาบัติด้วยการก้าวเท้า ถ้าภิกษุนั้นไปถึงวิหารนั้นแล้วอยู่ในวิหารนั้นนั่นเอง บริโภคอยู่ด้วยจิตคิดจะขโมยแล้วทำให้จีวรเก่าคร่ำคร่า หรือว่าพวกโจรนำจีวรนั้นของภิกษุนั้นไป ก็ยังไม่มีการนำไป (ไม่เป็นปาราชิก) แต่ต้องชดใช้สิ่งของ แม้ของภิกษุผู้กลับมาจากวิหารนั้นก็มีนัยนี้แล

Yo pana anāṇatto therena nimitte vā kate sayameva vā kiliṭṭhaṃ sallakkhetvā ‘‘detha, bhante, cīvaraṃ; asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā rajitvā āharissāmī’’ti gahetvā gacchati; tassa antarāmagge theyyacittaṃ uppādetvā sīse bhāraṃ khandhe karaṇādīsu pārājikaṃ. Kasmā? Anāṇattiyā gahitattā. Maggā okkamatopi paṭinivattitvā tameva vihāraṃ āgantvā vihārasīmaṃ atikkamatopi vuttanayeneva pārājikaṃ. Tattha gantvā rajitvā paccāgacchatopi theyyacitte uppanne eseva nayo. Sace pana yattha gato, tattha vā antarāmagge vihāre vā tameva vihāraṃ paccāgantvā tassa ekapasse vā upacārasīmaṃ anatikkamitvā vasanto theyyacittena paribhuñjanto jīrāpeti, corā vā tassa taṃ haranti, yathā vā tathā vā nassati, bhaṇḍadeyyaṃ. Upacārasīmaṃ atikkamato pana pārājikaṃ.

ส่วนภิกษุใดไม่ถูกพระเถระสั่ง แต่เมื่อพระเถระทำนิมิตก็ดี หรือตนเองพิจารณาเห็นจีวรที่สกปรกแล้วก็ดี กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงให้จีวรเถิด กระผมจะไปบ้านชื่อโน้น ย้อมแล้วนำกลับมา" แล้วถือเอาไป ภิกษุนั้นเป็นปาราชิกในการเกิดจิตคิดจะขโมยแล้วยกของหนักขึ้นไว้บนศีรษะหรือบนบ่าเป็นต้นในระหว่างทาง เพราะเหตุไร? เพราะถือเอาด้วยการไม่สั่งนั่นเอง แม้ของภิกษุผู้หลีกจากทางไปก็ดี กลับมายังวิหารนั้นนั่นเองแล้วล่วงเขตวิหารไปก็ดี ก็เป็นปาราชิกด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้ของภิกษุผู้ไปถึงบ้านนั้นแล้วย้อมแล้วกลับมา เมื่อเกิดจิตคิดจะขโมยขึ้น ก็มีนัยนี้แล แต่ถ้าภิกษุนั้นไปถึงที่ใดแล้วอยู่ในที่นั้นก็ดี หรืออยู่ในวิหารแห่งหนึ่งในระหว่างทางก็ดี หรือกลับมายังวิหารเดิมนั้นนั่นเองแล้วอยู่ในข้างหนึ่งของวิหารนั้นโดยไม่ล่วงเขตอุปจารก็ดี บริโภคอยู่ด้วยจิตคิดจะขโมยแล้วทำให้จีวรเก่าคร่ำคร่า หรือว่าพวกโจรนำจีวรนั้นของภิกษุนั้นไป หรือจีวรนั้นพินาศไปด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ต้องชดใช้สิ่งของ ส่วนของภิกษุผู้ล่วงเขตอุปจารไป เป็นปาราชิก

Yo pana therena nimitte kayiramāne ‘‘detha, bhante, ahaṃ rajitvā āharissāmī’’ti vatvā ‘‘kattha gantvā, bhante, rajāmī’’ti pucchati. Thero ca naṃ ‘‘yattha icchasi, tattha gantvā rajāhī’’ti vadati, ayaṃ ‘‘vissaṭṭhadūto’’ nāma. Theyyacittena palāyantopi na avahārena kāretabbo. Theyyacittena pana palāyatopi paribhogena vā aññathā vā nāsayatopi bhaṇḍadeyyameva hoti. Bhikkhu bhikkhussa hatthe kiñci parikkhāraṃ pahiṇati – ‘‘asukavihāre asukabhikkhussa dehī’’ti, tassa theyyacitte uppanne sabbaṭṭhānesu ‘‘asukaṃ nāma vihāraṃ gantvā cīvaraṃ dhovitvā rajitvā vā ehī’’ti ettha vuttasadiso vinicchayo.

ส่วนภิกษุใดเมื่อพระเถระกำลังทำนิมิตอยู่ กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงให้เถิด กระผมจะย้อมแล้วนำกลับมา" แล้วถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมจะไปย้อมที่ไหน?" และพระเถระกล่าวกับภิกษุนั้นว่า "เธอปรารถนาจะไปย้อมที่ไหน จงไปย้อมที่นั่นเถิด" ภิกษุนี้ชื่อว่า "วิสสัฏฐทูต" (ทูตผู้ได้รับอนุญาตตามใจชอบ) เพราะฉะนั้น แม้หนีไปด้วยจิตคิดจะขโมย ก็ไม่พึงปรับอาบัติด้วยการนำไป (ไม่เป็นปาราชิก) แต่แม้ของภิกษุผู้หนีไปด้วยจิตคิดจะขโมย หรือผู้ทำให้พินาศด้วยการบริโภคก็ดี หรือด้วยเหตุอย่างอื่นก็ดี หรือด้วยประการใดประการหนึ่ง ก็ต้องชดใช้สิ่งของนั่นเอง ภิกษุรูปหนึ่งส่งบริขารบางอย่างไปในมือของภิกษุรูปหนึ่ง โดยสั่งว่า "จงให้แก่ภิกษุชื่อโน้นในวิหารชื่อโน้น" เมื่อจิตคิดจะขโมยเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เป็นทูตนั้น ในที่ทั้งปวงก็มีวินิจฉัยเหมือนกับที่กล่าวไว้ในคำว่า "จงไปวิหารชื่อโน้น ซักจีวรแล้วย้อมแล้วจงกลับมา" นี้

Aparo bhikkhuṃ pahiṇitukāmo nimittaṃ karoti – ‘‘ko nu kho gahetvā gamissatī’’ti, tatra ce eko – ‘‘detha, bhante, ahaṃ gahetvā gamissāmī’’ti gahetvā gacchati, tassa theyyacitte uppanne sabbaṭṭhānesu ‘‘detha, bhante, cīvaraṃ, asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā rajitvā āharissāmī’’ti ettha vuttasadiso vinicchayo. Therena cīvaratthāya vatthaṃ labhitvā upaṭṭhākakule ṭhapitaṃ hoti. Athassa antevāsiko vatthaṃ haritukāmo tatra gantvā ‘‘taṃ kira vatthaṃ dethā’’ti therena pesito viya vadati; tassa vacanaṃ saddahitvā upāsakena ṭhapitaṃ upāsikā vā, upāsikāya ṭhapitaṃ [Pg.309] upāsako vā añño vā, koci nīharitvā deti, uddhāreyevassa pārājikaṃ. Sace pana therassa upaṭṭhākehi ‘‘imaṃ therassa dassāmā’’ti attano vatthaṃ ṭhapitaṃ hoti. Athassa antevāsiko taṃ haritukāmo tattha gantvā ‘‘therassa kira vatthaṃ dātukāmattha, taṃ dethā’’ti vadati. Te cassa saddahitvā ‘‘mayaṃ, bhante, bhojetvā dassāmāti ṭhapayimha, handa gaṇhāhī’’ti denti. Sāmikehi dinnattā pārājikaṃ natthi, asuddhacittena pana gahitattā dukkaṭaṃ, bhaṇḍadeyyañca hoti.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งประสงค์จะส่งภิกษุไป จึงทำนิมิต (แสดงอาการ) ว่า "ใครหนอจะรับเอาไป" ในเรื่องนั้น หากภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดให้มาเถิด กระผมจะรับเอาไปเอง" แล้วรับเอาไป หากจิตคิดลักเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น วินิจฉัยก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในที่ทั้งปวงว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดให้จีวรมาเถิด กระผมจะไปสู่หมู่บ้านชื่อโน้น ย้อมแล้วจะนำมา" เป็นต้น พระเถระได้ผ้าเพื่อประโยชน์แก่จีวรแล้วเก็บไว้ในตระกูลอุปัฏฐาก ลำดับนั้น อันเตวาสิกของพระเถระนั้นประสงค์จะเอาผ้านั้น จึงไปที่นั่นแล้วกล่าวเหมือนเป็นผู้ที่พระเถระส่งมาว่า "ได้ยินว่า ท่านจงให้ผ้านั้น" อุบาสกเชื่อคำของเขาจึงนำผ้าที่อุบาสกเก็บไว้ให้ หรืออุบาสิกานำผ้าที่อุบาสิกาเก็บไว้ให้ หรืออุบาสกนำผ้าที่อุบาสิกาเก็บไว้ให้ หรืออุบาสิกานำผ้าที่อุบาสกเก็บไว้ให้ หรือใครๆ อื่นนำออกมาให้ พอเขายกขึ้นเท่านั้น เป็นปาราชิกแก่ภิกษุนั้น แต่ถ้าพวกอุปัฏฐากของพระเถระคิดว่า "พวกเราจะถวายผ้าผืนนี้แก่พระเถระ" แล้วเก็บผ้าของตนไว้ ลำดับนั้น อันเตวาสิกของพระเถระนั้นประสงค์จะเอาผ้านั้น จึงไปที่นั่นแล้วกล่าวว่า "ได้ยินว่า พวกท่านประสงค์จะถวายผ้าแก่พระเถระ โปรดให้ผ้านั้นมาเถิด" พวกเขาเชื่อคำของภิกษุนั้นจึงกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าตั้งใจว่าจะให้ฉันภัตตาหารก่อนแล้วจึงจะถวาย เชิญรับไปเถิด" ดังนี้แล้วจึงให้ เพราะเจ้าของให้เอง จึงไม่เป็นปาราชิก แต่เพราะรับเอาไปด้วยจิตไม่บริสุทธิ์ จึงเป็นทุกกฎ และต้องคืนของนั้น

Bhikkhu bhikkhussa vatvā gāmaṃ gacchati, ‘‘itthannāmo mama vassāvāsikaṃ dassati, taṃ gahetvā ṭhapeyyāsī’’ti. ‘‘Sādhū’’ti so bhikkhu tena dinnaṃ mahagghasāṭakaṃ attanā laddhena appagghasāṭakena saddhiṃ ṭhapetvā tena āgatena attano mahagghasāṭakassa laddhabhāvaṃ ñatvā vā añatvā vā ‘‘dehi me vassāvāsika’’nti vutto ‘‘tava thūlasāṭako laddho, mayhaṃ pana sāṭako mahaggho, dvepi asukasmiṃ nāma okāse ṭhapitā, pavisitvā gaṇhāhī’’ti vadati. Tena pavisitvā thūlasāṭake gahite itarassa itaraṃ gaṇhato uddhāre pārājikaṃ. Athāpi tassa sāṭake attano nāmaṃ attano ca sāṭake tassa nāmaṃ likhitvā ‘‘gaccha nāmaṃ vācetvā gaṇhāhī’’ti vadati, tatrāpi eseva nayo. Yo pana attanā ca tena ca laddhasāṭake ekato ṭhapetvā taṃ evaṃ vadati – ‘‘tayā ca mayā ca laddhasāṭakā dvepi antogabbhe ṭhapitā, gaccha yaṃ icchasi, taṃ vicinitvā gaṇhāhī’’ti. So ca lajjāya āvāsikena laddhaṃ thūlasāṭakameva gaṇheyya, tatrāvāsikassa vicinitvā gahitāvasesaṃ itaraṃ gaṇhato anāpatti. Āgantuko bhikkhu āvāsikānaṃ cīvarakammaṃ karontānaṃ samīpe pattacīvaraṃ ṭhapetvā ‘‘ete saṅgopessantī’’ti maññamāno nhāyituṃ vā aññatra vā gacchati. Sace naṃ āvāsikā saṅgopenti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce, naṭṭhe gīvā na hoti. Sacepi so ‘‘idaṃ, bhante, ṭhapethā’’ti vatvā gacchati, itare ca sakiccappasutattā na jānanti, eseva nayo. Athāpi te ‘‘idaṃ, bhante, ṭhapethā’’ti vuttā ‘‘mayaṃ byāvaṭā’’ti paṭikkhipanti, itaro ca ‘‘avassaṃ ṭhapessantī’’ti anādiyitvā gacchati, eseva nayo. Sace pana tena yācitā vā ayācitā vā ‘‘mayaṃ ṭhapessāma, tvaṃ gacchā’’ti vadanti; taṃ saṅgopitabbaṃ. No ce saṅgopenti, naṭṭhe gīvā. Kasmā? Sampaṭicchitattā.

ภิกษุบอกภิกษุอีกรูปหนึ่งแล้วไปสู่หมู่บ้านว่า "ทายกชื่อโน้นจะถวายผ้าวัสสาวาสิกะแก่ผม ท่านช่วยรับผ้านั้นไว้ด้วยเถิด" ภิกษุนั้นรับคำว่า "ดีละ" แล้วเก็บผ้าสาฎกมีราคามากที่ทายกนั้นถวายไว้รวมกับผ้าสาฎกมีราคาน้อยที่ตนได้มา เมื่อภิกษุนั้นกลับมาแล้วถามว่า "ขอท่านจงให้ผ้าวัสสาวาสิกะแก่ผมเถิด" ภิกษุผู้รับฝากจะรู้หรือไม่รู้ว่าภิกษุนั้นได้ผ้ามีราคามากก็ตาม จึงกล่าวว่า "ท่านได้ผ้าสาฎกเนื้อหยาบ ส่วนผ้าสาฎกของผมมีราคามาก ผ้าทั้งสองผืนเก็บไว้ในที่ชื่อโน้น ท่านจงเข้าไปเลือกเอาเองเถิด" เมื่อภิกษุนั้นเข้าไปถือเอาผ้าสาฎกเนื้อหยาบไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งถือเอาผ้าอีกผืนหนึ่ง (ที่มีราคามาก) ไป เป็นปาราชิกในขณะที่ยกขึ้น แม้หากภิกษุนั้นจะเขียนชื่อของตนไว้ที่ผ้าของภิกษุนั้น และเขียนชื่อของภิกษุนั้นไว้ที่ผ้าของตนแล้วกล่าวว่า "ท่านจงไปอ่านชื่อแล้วหยิบเอาเถิด" ในกรณีนี้ก็นัยเดียวกัน ส่วนภิกษุใดเก็บผ้าสาฎกที่ตนและภิกษุนั้นได้มาไว้รวมกันแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ผ้าสาฎกที่ท่านและผมได้มาทั้งสองผืนเก็บไว้ในห้อง ท่านจงไปเลือกเอาผืนที่ท่านปรารถนาเถิด" และภิกษุนั้นถือเอาเฉพาะผ้าสาฎกเนื้อหยาบที่ภิกษุเจ้าถิ่นได้มาเพราะความเกรงใจ ในกรณีนั้น ภิกษุเจ้าถิ่นถือเอาผ้าอีกผืนหนึ่งที่เหลือจากการที่ภิกษุอาคันตุกะเลือกแล้ว ไม่เป็นอาบัติ ภิกษุอาคันตุกะวางบาตรและจีวรไว้ใกล้พวกภิกษุเจ้าถิ่นผู้กำลังทำจีวรอยู่ ด้วยคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้จักช่วยดูแลให้" แล้วไปสรงน้ำหรือไปที่อื่น หากภิกษุเจ้าถิ่นช่วยดูแลให้ นั่นเป็นการดี หากไม่ดูแล เมื่อของหายไป ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ (ไม่เป็นหนี้) แม้หากภิกษุอาคันตุกะนั้นกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดช่วยเก็บของนี้ไว้ด้วย" แล้วไป แต่ภิกษุเหล่าอื่นมัวแต่กังวลด้วยกิจของตนจึงไม่รับรู้ ก็นัยเดียวกัน แม้หากภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นถูกกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดช่วยเก็บของนี้ไว้ด้วย" แล้วปฏิเสธว่า "พวกผมกำลังยุ่งอยู่" แต่ภิกษุอาคันตุกะไม่เอื้อเฟื้อคำปฏิเสธนั้นด้วยคิดว่า "อย่างไรเสียพวกเขาก็จักเก็บไว้ให้" แล้วไป ก็นัยเดียวกัน แต่ถ้าภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นถูกขอร้องก็ตาม ไม่ถูกขอร้องก็ตาม กล่าวว่า "พวกผมจักเก็บไว้ให้ ท่านไปเถิด" ดังนี้ ของนั้นอันภิกษุเจ้าถิ่นควรดูแลให้ดี หากไม่ดูแล เมื่อของหายไป ต้องรับผิดชอบ เพราะเหตุไร? เพราะได้รับคำ (รับฝาก) ไว้แล้ว

Yo [Pg.310] bhikkhu bhaṇḍāgāriko hutvā paccūsasamaye eva bhikkhūnaṃ pattacīvarāni heṭṭhāpāsādaṃ oropetvā dvāraṃ apidahitvā tesampi anārocetvāva dūre bhikkhācāraṃ gacchati; tāni ce corā haranti, tasseva gīvā. Yo pana bhikkhūhi ‘‘oropetha, bhante, pattacīvarāni; kālo salākaggahaṇassā’’ti vutto ‘‘samāgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘āma, samāgatamhā’’ti vutte pattacīvarāni nīharitvā nikkhipitvā bhaṇḍāgāradvāraṃ bandhitvā ‘‘tumhe pattacīvarāni gahetvā heṭṭhāpāsādadvāraṃ paṭijaggitvā gaccheyyāthā’’ti vatvā gacchati. Tatra ceko alasajātiko bhikkhu bhikkhūsu gatesu pacchā akkhīni puñchanto uṭṭhahitvā udakaṭṭhānaṃ mukhadhovanatthaṃ gacchati, taṃ khaṇaṃ disvā corā tassa pattacīvaraṃ haranti, suhaṭaṃ. Bhaṇḍāgārikassa gīvā na hoti.

ภิกษุใดเป็นภัณฑาคาริก ในเวลาปัจจุสมัย (เช้ามืด) ได้นำบาตรและจีวรของภิกษุทั้งหลายลงมาไว้ที่ชั้นล่างของปราสาท เปิดประตูทิ้งไว้ ทั้งไม่ได้บอกกล่าวแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้วไปบิณฑบาตในที่ไกล หากโจรลักของเหล่านั้นไป ภิกษุภัณฑาคาริกนั้นต้องรับผิดชอบ (เป็นหนี้) ส่วนภิกษุภัณฑาคาริกใดถูกภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดนำบาตรและจีวรลงมาเถิด ถึงเวลาจับสลากแล้ว" จึงถามว่า "พวกท่านมาพร้อมกันแล้วหรือ" เมื่อภิกษุเหล่านั้นตอบว่า "ครับ มาพร้อมกันแล้ว" จึงนำบาตรและจีวรออกมาวางไว้ ปิดประตูคลังแล้วสั่งว่า "พวกท่านจงรับเอาบาตรและจีวรไป แล้วช่วยกันดูแลประตูชั้นล่างของปราสาทก่อนจึงค่อยไป" ดังนี้แล้วจึงไป ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้เกียจคร้านรูปหนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายไปกันหมดแล้ว จึงลุกขึ้นเช็ดตาในภายหลังแล้วไปสู่ที่ใช้น้ำเพื่อล้างหน้า โจรเห็นช่องในขณะนั้นจึงลักบาตรและจีวรของภิกษุนั้นไป อย่างนี้ชื่อว่าถูกลักไปดีแล้ว ภิกษุภัณฑาคาริกไม่ต้องรับผิดชอบ

Sacepi koci bhaṇḍāgārikassa anārocetvāva bhaṇḍāgāre attano parikkhāraṃ ṭhapeti, tasmimpi naṭṭhe bhaṇḍāgārikassa gīvā na hoti. Sace pana bhaṇḍāgāriko taṃ disvā ‘‘aṭṭhāne ṭhapita’’nti gahetvā ṭhapeti, naṭṭhe tassa gīvā. Sacepi ṭhapitabhikkhunā ‘‘mayā, bhante, īdiso nāma parikkhāro ṭhapito, upadhāreyyāthā’’ti vutto ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, dunnikkhittaṃ vā maññamāno aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti, tasseva gīvā. ‘‘Nāhaṃ jānāmī’’ti paṭikkhipantassa pana natthi gīvā. Yopi tassa passantasseva ṭhapeti, bhaṇḍāgārikañca na sampaṭicchāpeti, naṭṭhaṃ sunaṭṭhameva. Sace taṃ bhaṇḍāgāriko aññatra ṭhapeti, naṭṭhe gīvā. Sace bhaṇḍāgāraṃ suguttaṃ, sabbo saṅghassa ca cetiyassa ca parikkhāro tattheva ṭhapīyati, bhaṇḍāgāriko ca bālo abyatto dvāraṃ vivaritvā dhammakathaṃ vā sotuṃ, aññaṃ vā kiñci kātuṃ katthaci gacchati, taṃ khaṇaṃ disvā yattakaṃ corā haranti, sabbaṃ tassa gīvā. Bhaṇḍāgārato nikkhamitvā bahi caṅkamantassa vā dvāraṃ vivaritvā sarīraṃ utuṃ gāhāpentassa vā tattheva samaṇadhammānuyogena nisinnassa vā tattheva nisīditvā kenaci kammena byāvaṭassa vā uccārapassāvapīḷitassāpi tato tattheva upacāre vijjamāne bahi gacchato vā aññena vā kenaci ākārena pamattassa sato dvāraṃ vivaritvā vā vivaṭameva pavisitvā vā sandhiṃ chinditvā vā yattakaṃ tassa pamādapaccayā corā haranti, sabbaṃ tasseva gīvā. Uṇhasamaye pana vātapānaṃ vivaritvā nipajjituṃ vaṭṭatīti vadanti. Uccārapīḷitassa pana [Pg.311] tasmiṃ upacāre asati aññattha gacchantassa gilānapakkhe ṭhitattā avisayo; tasmā gīvā na hoti.

หากภิกษุรูปใดรูปหนึ่งนำบริขารของตนไปเก็บไว้ในคลังโดยไม่บอกภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก (ผู้ดูแลคลัง) และบริขารนั้นหายไป ภัณฑาคาริกไม่ต้องรับผิดชอบ. แต่หากภัณฑาคาริกเห็นบริขารนั้นแล้วคิดว่า "วางไว้ไม่ถูกที่" จึงหยิบไปเก็บไว้ที่อื่น หากบริขารนั้นหายไป ภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. หากภิกษุผู้เก็บบริขารได้บอกภัณฑาคาริกว่า "ท่านขอรับ บริขารชื่อนี้ข้าพเจ้าได้เก็บไว้แล้ว ขอท่านโปรดตรวจตราด้วย" และภัณฑาคาริกตอบรับว่า "ดีแล้ว" หรือภัณฑาคาริกคิดว่า "วางไว้ไม่ดี" จึงย้ายไปเก็บไว้ที่อื่น หากบริขารนั้นหายไป ภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. แต่หากภัณฑาคาริกปฏิเสธว่า "อาตมาไม่รู้" ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ. แม้ภิกษุใดนำบริขารไปเก็บไว้ต่อหน้าภัณฑาคาริกนั่นเอง แต่ไม่ได้มอบหมายให้ภัณฑาคาริกดูแล หากบริขารนั้นหายไป ก็ถือว่าหายไปจริงๆ (ภัณฑาคาริกไม่ต้องรับผิดชอบ). หากภัณฑาคาริกนำบริขารนั้นไปเก็บไว้ที่อื่น หากหายไป ภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. หากคลังบริขารได้รับการดูแลอย่างดี และบริขารทั้งหมดของสงฆ์และเจดีย์ถูกเก็บไว้ที่นั่น แต่ภัณฑาคาริกเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด เปิดประตูทิ้งไว้แล้วไปฟังธรรมหรือไปทำกิจอื่นที่ใดที่หนึ่ง หากพวกโจรเห็นโอกาสนั้นแล้วขโมยบริขารไปเท่าใด ทั้งหมดนั้นภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. หากภัณฑาคาริกออกจากคลังไปเดินจงกรมข้างนอก หรือเปิดประตูรับลมให้ร่างกาย หรือนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ในคลังนั้น หรือนั่งทำกิจบางอย่างอยู่ในคลังนั้น หรือแม้ถูกปวดอุจจาระปัสสาวะรบกวน ทั้งที่มีที่ถ่ายอุจจาระปัสสาวะอยู่ใกล้ๆ ในคลังนั้น แต่กลับออกไปข้างนอก หรือประมาทด้วยเหตุอื่นใดก็ตาม โดยเปิดประตูทิ้งไว้ หรือเข้าไปในประตูที่เปิดอยู่แล้ว หรือเจาะช่องกำแพง หากพวกโจรขโมยบริขารไปเท่าใดเพราะความประมาทของภัณฑาคาริกนั้น ทั้งหมดนั้นภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. แต่มีผู้กล่าวว่า ในฤดูร้อน การเปิดหน้าต่างระบายอากาศแล้วนอนนั้นเป็นสิ่งที่ควรทำ. แต่หากภัณฑาคาริกถูกปวดอุจจาระปัสสาวะรบกวน และไม่มีที่ถ่ายอุจจาระปัสสาวะอยู่ใกล้ๆ ในคลังนั้น การที่เขาออกไปที่อื่นนั้นถือเป็นกรณีของผู้ป่วย จึงไม่ต้องรับผิดชอบ.

Yo pana anto uṇhapīḷito dvāraṃ suguttaṃ katvā bahi nikkhamati, corā ca naṃ gahetvā ‘‘dvāraṃ vivarā’’ti vadanti, yāva tatiyaṃ na vivaritabbaṃ. Yadi pana te corā ‘‘sace na vivarasi, tañca māressāma, dvārañca bhinditvā parikkhāraṃ harissāmā’’ti pharasuādīni ukkhipanti. ‘‘Mayi ca mate saṅghassa ca senāsane vinaṭṭhe guṇo natthī’’ti vivarituṃ vaṭṭati. Idhāpi avisayattā gīvā natthīti vadanti. Sace koci āgantuko kuñcikaṃ vā deti, dvāraṃ vā vivarati, yattakaṃ corā haranti, sabbaṃ tassa gīvā. Saṅghena bhaṇḍāgāraguttatthāya sūciyantakañca kuñcikamuddikā ca yojetvā dinnā hoti, bhaṇḍāgāriko ghaṭikamattaṃ datvā nipajjati, corā vivaritvā parikkhāraṃ haranti, tasseva gīvā. Sūciyantakañca kuñcikamuddikañca yojetvā nipannaṃ panetaṃ sace corā āgantvā ‘‘vivarā’’ti vadanti, tattha purimanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Evaṃ guttaṃ katvā nipanne pana sace bhittiṃ vā chadanaṃ vā bhinditvā umaṅgena vā pavisitvā haranti, na tassa gīvā. Sace bhaṇḍāgāre aññepi therā vasanti, vivaṭe dvāre attano attano parikkhāraṃ gahetvā gacchanti, bhaṇḍāgāriko tesu gatesu dvāraṃ na jaggati, sace tattha kiñci avaharīyati, bhaṇḍāgārikassa issaratāya bhaṇḍāgārikasseva gīvā. Therehi pana sahāyehi bhavitabbaṃ. Ayaṃ tattha sāmīci.

แต่หากภิกษุผู้ดูแลคลังถูกความร้อนภายในคลังรบกวน จึงปิดประตูอย่างแน่นหนาแล้วออกไปข้างนอก หากพวกโจรจับเขาไว้แล้วบอกว่า "เปิดประตู!" เขาไม่ควรเปิดจนกว่าจะถึงสามครั้ง. แต่หากพวกโจรเหล่านั้นกล่าวว่า "ถ้าไม่เปิด เราจะฆ่าท่าน และจะพังประตูเข้าไปขโมยบริขาร" แล้วยกขวานเป็นต้นขึ้นมา ภัณฑาคาริกควรคิดว่า "หากเราตายไป และเสนาสนะของสงฆ์เสียหาย ก็ไม่มีประโยชน์อันใด" แล้วจึงเปิดประตู. ในกรณีนี้ก็กล่าวว่าไม่ต้องรับผิดชอบ เพราะเป็นเหตุสุดวิสัย. หากภิกษุอาคันตุกะรูปใดให้ลูกกุญแจ หรือเปิดประตู หากพวกโจรขโมยบริขารไปเท่าใด ทั้งหมดนั้นภิกษุอาคันตุกะรูปนั้นต้องรับผิดชอบ. หากสงฆ์ได้มอบเครื่องสลักและลูกกุญแจสำหรับดูแลคลังบริขารให้ภัณฑาคาริก แต่ภัณฑาคาริกกลับใส่เพียงกลอนแล้วนอนหลับ หากพวกโจรเปิดเข้าไปขโมยบริขารไป ทั้งหมดนั้นภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. แต่หากภัณฑาคาริกผู้นี้ได้ใส่เครื่องสลักและลูกกุญแจอย่างแน่นหนาแล้วนอนหลับ หากพวกโจรมาแล้วบอกว่า "เปิด!" ในกรณีนั้นก็พึงปฏิบัติตามวิธีเดิม. แต่หากภัณฑาคาริกได้ดูแลอย่างดีแล้วนอนหลับ หากพวกโจรพังกำแพงหรือหลังคา หรือเจาะอุโมงค์เข้าไปขโมยบริขารไป ภัณฑาคาริกไม่ต้องรับผิดชอบ. หากมีพระเถระรูปอื่นนอกจากภัณฑาคาริกอาศัยอยู่ในคลังบริขาร และเมื่อประตูเปิดอยู่ พวกท่านนำบริขารของตนออกไปแล้ว ภัณฑาคาริกไม่ได้ดูแลประตูหลังจากที่พวกท่านออกไปแล้ว หากมีสิ่งใดถูกขโมยไปในขณะนั้น ภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบเพราะเป็นผู้มีอำนาจหน้าที่. แต่พระเถระเหล่านั้นก็ควรเป็นผู้ช่วยเหลือ. นี่เป็นธรรมเนียมที่เหมาะสมในกรณีนั้น.

Yadi bhaṇḍāgāriko ‘‘tumhe bahi ṭhatvāva tumhākaṃ parikkhāraṃ gaṇhatha, mā pavisitthā’’ti vadati, tesañca eko lolamahāthero sāmaṇerehi ceva upaṭṭhākehi ca saddhiṃ bhaṇḍāgāraṃ pavisitvā nisīdati ceva nipajjati ca, yattakaṃ bhaṇḍaṃ nassati, sabbaṃ tassa gīvā. Bhaṇḍāgārikena pana avasesattherehi ca sahāyehi bhavitabbaṃ. Atha bhaṇḍāgārikova lolasāmaṇere ca upaṭṭhāke ca gahetvā bhaṇḍāgāre nisīdati ceva nipajjati ca, yaṃ tattha nassati, sabbaṃ tasseva gīvā. Tasmā bhaṇḍāgārikeneva tattha vasitabbaṃ. Avasesehi appeva rukkhamūle vasitabbaṃ, na ca bhaṇḍāgāreti.

หากภัณฑาคาริกกล่าวว่า "พวกท่านจงยืนอยู่ข้างนอกแล้วรับบริขารของพวกท่านไป อย่าเข้ามาข้างใน" แต่มีพระมหาเถระผู้คะนองรูปหนึ่งพร้อมด้วยสามเณรและอุบาสกผู้ดูแล เข้าไปนั่งและนอนในคลังบริขาร หากบริขารหายไปเท่าใด ทั้งหมดนั้นพระมหาเถระผู้คะนองนั้นต้องรับผิดชอบ. แต่ภัณฑาคาริกและพระเถระที่เหลือก็ควรเป็นผู้ช่วยเหลือ. หรือหากภัณฑาคาริกเองเป็นผู้พาพวกสามเณรผู้คะนองและอุบาสกผู้ดูแลเข้าไปนั่งและนอนในคลังบริขาร หากมีสิ่งใดหายไปในคลังนั้น ทั้งหมดนั้นภัณฑาคาริกต้องรับผิดชอบ. ดังนั้น ภัณฑาคาริกเท่านั้นที่ควรอาศัยอยู่ในคลังบริขาร. ส่วนภิกษุที่เหลือควรอาศัยอยู่ใต้ต้นไม้ก็ได้ แต่ไม่ควรอาศัยอยู่ในคลังบริขาร.

Ye [Pg.312] pana attano attano sabhāgabhikkhūnaṃ vasanagabbhesu parikkhāraṃ ṭhapenti, parikkhāre naṭṭhe yehi ṭhapito, tesaṃyeva gīvā. Itarehi pana sahāyehi bhavitabbaṃ. Yadi pana saṅgho bhaṇḍāgārikassa vihāreyeva yāgubhattaṃ dāpeti, so ca bhikkhācāratthāya gāmaṃ gacchati, naṭṭhaṃ tasseva gīvā. Bhikkhācāraṃ pavisantehi atirekacīvararakkhaṇatthāya ṭhapitavihāravārikassāpi yāgubhattaṃ vā nivāpaṃ vā labhamānasseva bhikkhācāraṃ gacchato yaṃ tattha nassati, sabbaṃ gīvā. Na kevalañca ettakameva, bhaṇḍāgārikassa viya yaṃ tassa pamādappaccayā nassati, sabbaṃ gīvā.

แต่ภิกษุรูปใดที่เก็บบริขารของภิกษุผู้มีอัธยาศัยเดียวกันไว้ในห้องพักของตน หากบริขารนั้นหายไป ภิกษุผู้เก็บนั้นเองต้องรับผิดชอบ. แต่ภิกษุรูปอื่นก็ควรเป็นผู้ช่วยเหลือ. แต่หากสงฆ์ให้ภัณฑาคาริกได้รับยาคูและภัตตาหารในวิหารเท่านั้น แต่ภัณฑาคาริกกลับออกไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน หากบริขารหายไป ภัณฑาคาริกนั้นเองต้องรับผิดชอบ. สำหรับภิกษุผู้เข้าบิณฑบาต ซึ่งเป็นผู้ที่ได้รับมอบหมายให้ดูแลวิหารเพื่อรักษาผ้าจีวรส่วนเกิน แม้จะได้รับยาคูหรือภัตตาหารแล้ว แต่ยังคงออกไปบิณฑบาต หากผ้าจีวรส่วนเกินที่อยู่ในคลังนั้นหายไปเท่าใด ทั้งหมดนั้นภิกษุผู้ดูแลวิหารนั้นต้องรับผิดชอบ. ไม่ใช่เพียงแค่นั้น แต่เหมือนกับภัณฑาคาริก หากมีสิ่งใดหายไปเพราะความประมาทของภิกษุผู้ดูแลวิหารนั้น ทั้งหมดนั้นภิกษุผู้ดูแลวิหารต้องรับผิดชอบ.

Sace vihāro mahā hoti, aññaṃ padesaṃ rakkhituṃ gacchantassa aññasmiṃ padese nikkhittaṃ haranti, avisayattā gīvā na hoti. Īdise pana vihāre vemajjhe sabbesaṃ osaraṇaṭṭhāne parikkhāre ṭhapetvā nisīditabbaṃ. Vihāravārikā vā dve tayo ṭhapetabbā. Sace tesaṃ appamattānaṃ ito cito ca rakkhataṃyeva kiñci nassati, gīvā na hoti. Vihāravārike bandhitvā haritabhaṇḍampi corānaṃ paṭipathaṃ gatesu aññena maggena haritabhaṇḍampi na tesaṃ gīvā. Sace vihāravārikānaṃ vihāre dātabbaṃ yāgubhattaṃ vā nivāpo vā na hoti, tehi pattabbalābhato atirekā dve tisso yāgusalākā, tesaṃ pahonakabhattasalākā ca ṭhapetuṃ vaṭṭati. Nibaddhaṃ katvā pana na ṭhapetabbā, manussā hi vippaṭisārino honti, ‘‘vihāravārikāyeva amhākaṃ bhattaṃ bhuñjantī’’ti. Tasmā parivattetvā ṭhapetabbā. Sace tesaṃ sabhāgā salākabhattāni āharitvā denti, iccetaṃ kusalaṃ; no ce denti, vāraṃ gāhāpetvā nīharāpetabbāni. Sace vihāravāriko dve tisso yāgusalākā, cattāri pañca salākabhattāni ca labhamānova bhikkhācāraṃ gacchati, bhaṇḍāgārikassa viya sabbaṃ naṭṭhaṃ gīvā hoti. Sace saṅghassa vihārapālānaṃ dātabbaṃ bhattaṃ vā nivāpo vā natthi, bhikkhū vihāravāraṃ gahetvā attano attano nissitake jaggenti, sampattavāraṃ aggahetuṃ na labhanti, yathā aññe bhikkhū karonti, tatheva kātabbaṃ. Bhikkhūhi pana asahāyakassa vā attadutiyassa vā yassa sabhāgo bhikkhu bhattaṃ ānetvā dātā natthi, evarūpassa vāro na pāpetabbo.

ถ้าอารามใหญ่โต เมื่อภิกษุไปเฝ้ารักษาในที่อื่น ทรัพย์ที่วางไว้ในที่อื่นถูกขโมยไป ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ เพราะเป็นเรื่องที่เกินวิสัย. แต่ในอารามเช่นนั้น พึงนั่งเฝ้าโดยรวบรวมบริขารทั้งหมดไว้ในที่รวมของภิกษุทั้งปวงซึ่งอยู่กลางอาราม. หรือพึงจัดภิกษุผู้เฝ้าอารามสองสามรูปไว้. ถ้าทรัพย์สิ่งใดสิ่งหนึ่งของภิกษุเหล่านั้นผู้ไม่ประมาท เฝ้ารักษาอยู่ทั้งข้างนี้ข้างโน้นหายไป ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ. แม้ทรัพย์ที่ถูกขโมยไปโดยการมัดภิกษุผู้เฝ้าอาราม หรือทรัพย์ที่ถูกขโมยไปโดยทางอื่นเมื่อพวกโจรไปตามทาง ก็ไม่ต้องรับผิดชอบแก่ภิกษุเหล่านั้น. ถ้าไม่มีข้าวต้มหรือข้าวสุกที่พึงถวายแก่ภิกษุผู้เฝ้าอารามในอาราม ภิกษุเหล่านั้นพึงจัดสลากข้าวต้มเกินกว่าลาภที่พึงได้สองสามสลาก และสลากข้าวสุกที่พอเพียงแก่ภิกษุเหล่านั้นได้. แต่ไม่พึงจัดให้เป็นประจำ เพราะมนุษย์ทั้งหลายจะเสียใจว่า "ภิกษุผู้เฝ้าอารามเท่านั้นที่ฉันภัตตาหารของเรา". เพราะฉะนั้น พึงจัดสลับเปลี่ยนกันไป. ถ้าภิกษุผู้มีส่วนร่วมของภิกษุเหล่านั้นนำสลากภัตมาให้ ก็เป็นกุศล; ถ้าไม่ให้ ก็พึงให้รับเวรแล้วนำออกไป. ถ้าภิกษุผู้เฝ้าอารามยังคงไปบิณฑบาตทั้งที่ได้รับสลากข้าวต้มสองสามสลาก และสลากภัตสี่ห้าสลาก ทรัพย์ที่หายไปทั้งหมดก็ต้องรับผิดชอบ เหมือนของภิกษุผู้เป็นคลัง. ถ้าไม่มีภัตตาหารหรือเสบียงที่พึงถวายแก่ภิกษุผู้เฝ้าอารามของสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายรับเวรเฝ้าอารามแล้วให้ศิษย์ของตนเฝ้า ก็ไม่พึงงดเวรที่มาถึง พึงทำเช่นเดียวกับที่ภิกษุอื่นทำ. แต่ภิกษุทั้งหลายไม่พึงให้เวรตกแก่ภิกษุผู้ไม่มีสหาย หรือผู้มีตนเป็นที่สอง หรือผู้ไม่มีภิกษุผู้มีส่วนร่วมนำภัตตาหารมาให้.

Yampi [Pg.313] pākavattatthāya vihāre ṭhapenti, taṃ gahetvā upajīvantena ṭhātabbaṃ. Yo taṃ na upajīvati, so vāraṃ na gāhāpetabbo. Phalāphalatthāyapi vihāre bhikkhuṃ ṭhapenti, jaggitvā gopetvā phalavārena bhājetvā khādanti. Yo tāni khādati, tena ṭhātabbaṃ. Anupajīvanto na gāhāpetabbo. Senāsanamañcapīṭhapaccattharaṇarakkhaṇatthāyapi ṭhapenti, āvāse vasantena ṭhātabbaṃ. Abbhokāsiko pana rukkhamūliko vā na gāhāpetabbo.

สิ่งใดที่เขาจัดไว้ในอารามเพื่อเป็นภัตตาหารประจำ ภิกษุผู้ยังชีพด้วยการรับสิ่งนั้นพึงเฝ้ารักษา. ภิกษุใดไม่ยังชีพด้วยสิ่งนั้น ไม่พึงให้รับเวร. แม้เพื่อประโยชน์ในการเฝ้ารักษาผลไม้ เขาก็จัดภิกษุไว้ในอาราม ภิกษุเหล่านั้นเฝ้ารักษาและคุ้มครองแล้วแบ่งปันผลไม้ตามเวรแล้วฉัน. ภิกษุใดฉันผลไม้เหล่านั้น ภิกษุนั้นพึงเฝ้ารักษา. ผู้ไม่ยังชีพด้วยสิ่งนั้น ไม่พึงให้รับเวร. แม้เพื่อประโยชน์ในการเฝ้ารักษาเสนาสนะ เตียง ตั่ง และเครื่องลาด เขาก็จัดภิกษุไว้ ภิกษุผู้อยู่ในอาวาสนั้นพึงเฝ้ารักษา. แต่ภิกษุผู้อยู่กลางแจ้งหรืออยู่โคนไม้ ไม่พึงให้รับเวร.

Eko navako hoti, bahussuto pana bahūnaṃ dhammaṃ vāceti, paripucchaṃ deti, pāḷiṃ vaṇṇeti, dhammakathaṃ katheti, saṅghassa bhāraṃ nittharati, ayaṃ lābhaṃ paribhuñjantopi āvāse vasantopi vāraṃ na gāhetabbo. ‘‘Purisaviseso nāma ñātabbo’’ti vadanti.

ภิกษุรูปหนึ่งเป็นนวกะ แต่เป็นพหูสูต สอนธรรมแก่ภิกษุจำนวนมาก ให้คำตอบปัญหาที่ถามบ่อยๆ อธิบายพระบาลี แสดงธรรมเทศนา แบกภาระของสงฆ์ ภิกษุรูปนี้แม้จะบริโภคลาภ หรืออยู่ในอาวาส ก็ไม่พึงให้รับเวร. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "พึงรู้จักบุคคลพิเศษ".

Uposathāgārapaṭimāgharajaggakassa pana diguṇaṃ yāgubhattaṃ devasikaṃ taṇḍulanāḷi saṃvacchare ticīvaraṃ, dasavīsagghanakaṃ kappiyabhaṇḍañca dātabbaṃ. Sace pana tassa taṃ labhamānasseva pamādena tattha kiñci nassati, sabbaṃ gīvā. Bandhitvā balakkārena acchinnaṃ pana na gīvā. Tattha cetiyassa vā saṅghassa vā santakena cetiyassa santakaṃ rakkhāpetuṃ vaṭṭati. Cetiyassa santakena saṅghassa santakaṃ rakkhāpetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ pana cetiyassa santakena saddhiṃ saṅghassa santakaṃ ṭhapitaṃ hoti, taṃ cetiyasantake rakkhāpite rakkhitameva hotīti evaṃ vaṭṭati. Pakkhavārena uposathāgārādīni rakkhatopi pamādavasena naṭṭhaṃ gīvāyevāti.

แต่ภิกษุผู้เฝ้าอุโบสถาคารและพระปฏิมาฆระ พึงได้รับข้าวต้มและภัตตาหารเป็น ๒ เท่า ข้าวสารวันละ ๑ นาฬิกา ไตรจีวรปีละ ๑ ชุด และบริขารที่ควรค่า ๑๐ ถึง ๒๐ (มาสก). แต่ถ้าสิ่งใดสิ่งหนึ่งในที่นั้นหายไปเพราะความประมาทของภิกษุนั้น ทั้งที่ได้รับสิ่งเหล่านั้นอยู่ ก็ต้องรับผิดชอบทั้งหมด. แต่ทรัพย์ที่ถูกปล้นไปโดยการมัดและใช้กำลัง ก็ไม่ต้องรับผิดชอบ. ในการเฝ้ารักษานั้น พึงให้เฝ้ารักษาสิ่งของของเจดีย์ด้วยสิ่งของของเจดีย์หรือของสงฆ์ได้. ไม่พึงให้เฝ้ารักษาสิ่งของของสงฆ์ด้วยสิ่งของของเจดีย์. แต่สิ่งของของสงฆ์ที่วางไว้รวมกับสิ่งของของเจดีย์ เมื่อให้เฝ้ารักษาสิ่งของของเจดีย์ ก็ชื่อว่าเฝ้ารักษาแล้ว ดังนั้นจึงพึงทำได้. แม้ของภิกษุผู้เฝ้ารักษาอุโบสถาคารเป็นต้นตามเวรปักษ์ สิ่งที่หายไปเพราะความประมาทก็ต้องรับผิดชอบเท่านั้น.

Upanidhikathā niṭṭhitā.

เรื่องอุปนิธิจบลงแล้ว.

Suṅkaghātakathā

เรื่องสุงกฆาตะ

113. Suṅkaṃ tato hanantīti suṅkaghātaṃ; suṅkaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi yasmā tato suṅkārahaṃ bhaṇḍaṃ suṅkaṃ adatvā nīharantā rañño suṅkaṃ hananti vināsenti, tasmā suṅkaghātanti vuttaṃ. Tatra pavisitvāti tatra pabbatakhaṇḍādīsu raññā paricchedaṃ katvā ṭhapite suṅkaṭṭhāne pavisitvā. Rājaggaṃ bhaṇḍanti rājārahaṃ bhaṇḍaṃ; yato rañño pañcamāsakaṃ [Pg.314] vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghanakaṃ suṅkaṃ dātabbaṃ hoti, taṃ bhaṇḍanti attho. Rājakantipi pāṭho, ayamevattho. Theyyacittoti ‘‘ito rañño suṅkaṃ na dassāmī’’ti theyyacittaṃ uppādetvā taṃ bhaṇḍaṃ āmasati, dukkaṭaṃ. Ṭhapitaṭṭhānato gahetvā thavikāya vā pakkhipati, paṭicchannaṭṭhāne vā ūrunā saddhiṃ bandhati, thullaccayaṃ. Suṅkaṭṭhānena paricchinnattā ṭhānācāvanaṃ na hoti. Suṅkaṭṭhānaparicchedaṃ dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ.

๑๑๓. "ทำลายภาษีจากที่นั้น" จึงเรียกว่า สุงกฆาตะ; นี่เป็นชื่อเรียกของด่านเก็บภาษี. เพราะว่าจากที่นั้น ผู้ที่นำสินค้าที่ควรเสียภาษีออกไปโดยไม่เสียภาษี ย่อมทำลายภาษีของพระราชา จึงเรียกว่า สุงกฆาตะ. "เข้าไปในที่นั้น" คือเข้าไปในด่านเก็บภาษีที่พระราชาทรงกำหนดเขตไว้ในช่องเขาเป็นต้น. "สินค้าของพระราชา" คือสินค้าที่ควรแก่พระราชา หมายถึงสินค้าที่ต้องเสียภาษีแก่พระราชา ๕ มาสก หรือเกินกว่า ๕ มาสก. มีบทว่า "ราชกัง" ด้วย แต่มีความหมายอย่างเดียวกันนี้. "ด้วยจิตคิดขโมย" คือคิดว่า "เราจะไม่เสียภาษีของพระราชาจากสินค้านี้" แล้วจับต้องสินค้านั้น เป็นทุกกฏ. หยิบจากที่วางไว้แล้วใส่ในถุง หรือผูกติดกับต้นขาในที่ซ่อน เป็นถุลลัจจัย. เพราะถูกกำหนดเขตด้วยด่านเก็บภาษี จึงไม่เป็นการเคลื่อนที่จากที่. ล่วงเลยเขตด่านเก็บภาษีด้วยก้าวที่สอง เป็นปาราชิก.

Bahisuṅkaghātaṃ pātetīti rājapurisānaṃ aññavihitabhāvaṃ passitvā anto ṭhitova bahi patanatthāya khipati. Tañce avassaṃ patanakaṃ, hatthato muttamatte pārājikaṃ. Tañce rukkhe vā khāṇumhi vā paṭihataṃ balavavātavegukkhittaṃ vā hutvā puna antoyeva patati, rakkhati. Puna gaṇhitvā khipati, pubbe vuttanayeneva pārājikaṃ. Bhūmiyaṃ patitvā vaṭṭantaṃ puna anto pavisati, pārājikameva. Kurundīsaṅkhepaṭṭhakathāsu pana ‘‘sace bahi patitaṃ ṭhatvā vaṭṭantaṃ pavisati, pārājikaṃ. Sace atiṭṭhamānaṃyeva vaṭṭitvā pavisati rakkhatī’’ti vuttaṃ.

"ทำให้ตกนอกด่านเก็บภาษี" คือเห็นว่าเจ้าหน้าที่ของพระราชาใจลอยอยู่ จึงยืนอยู่ข้างในแล้วโยนออกไปข้างนอกเพื่อให้ตก. ถ้าสิ่งนั้นจะต้องตกอย่างแน่นอน เมื่อหลุดจากมือ ก็เป็นปาราชิก. ถ้าสิ่งนั้นกระทบต้นไม้หรือตอไม้ หรือถูกลมแรงพัดกลับมาตกข้างในอีก ก็พ้นผิด. ถ้าหยิบแล้วโยนอีก ก็เป็นปาราชิกตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. ถ้าตกถึงพื้นแล้วกลิ้งกลับเข้ามาข้างในอีก ก็เป็นปาราชิกเหมือนเดิม. แต่ในอรรถกถากุรุนทีและอรรถกถาสังเขปกล่าวว่า "ถ้าสิ่งของที่ตกไปข้างนอกแล้วหยุดนิ่งแล้วกลิ้งกลับเข้ามาข้างใน เป็นปาราชิก. ถ้ากลิ้งกลับเข้ามาข้างในโดยไม่หยุดนิ่งเลย ก็พ้นผิด".

Anto ṭhatvā hatthena vā pādena vā yaṭṭhiyā vā vaṭṭeti, aññena vā vaṭṭāpeti, sace aṭṭhatvā vaṭṭamānaṃ gataṃ, pārājikaṃ. Anto ṭhatvā bahi gacchantaṃ rakkhati, ‘‘vaṭṭitvā gamissatī’’ti vā ‘‘añño naṃ vaṭṭessatī’’ti vā anto ṭhapitaṃ pacchā sayaṃ vā vaṭṭamānaṃ aññena vā vaṭṭitaṃ bahi gacchati, rakkhatiyeva. Suddhacittena ṭhapite pana tathā gacchante vattabbameva natthi. Dve puṭake ekābaddhe katvā suṅkaṭṭhānasīmantare ṭhapeti, kiñcāpi bahipuṭake suṅkaṃ pādaṃ agghati, tena saddhiṃ ekābaddhatāya pana anto puṭako rakkhati. Sace pana parivattetvā abbhantarimaṃ bahi ṭhapeti, pārājikaṃ. Kājepi ekabaddhaṃ katvā ṭhapite eseva nayo. Sace pana abandhitvā kājakoṭiyaṃ ṭhapitamattameva hoti, pārājikaṃ.

ยืนอยู่ภายใน (เขตด่าน) แล้วกลิ้ง (สิ่งของ) ไปด้วยมือก็ดี ด้วยเท้าก็ดี ด้วยไม้เท้าก็ดี หรือให้ผู้อื่นกลิ้งไปก็ดี หากว่า (สิ่งของนั้น) ไม่หยุดนิ่งแล้วกลิ้งไป (จนพ้นเขต) เป็นปาราชิก. ยืนอยู่ภายใน (เขตด่าน) แล้วรักษา (สิ่งของ) ที่กำลังออกไปภายนอก หรือคิดว่า 'สิ่งของนี้จะกลิ้งไปเอง' หรือ 'ผู้อื่นจะกลิ้งสิ่งของนี้ไป' แล้ววางไว้ภายใน (เขตด่าน) ภายหลังสิ่งของนั้นกลิ้งไปเองก็ดี หรือผู้อื่นกลิ้งไปก็ดี จนออกไปภายนอก ก็ยังเป็นการรักษาอยู่. แต่หากวางไว้ด้วยจิตบริสุทธิ์ (ไม่มีเจตนาให้สิ่งของออกไปภายนอก) แล้วสิ่งของนั้นออกไปเช่นนั้น ก็ไม่มีโทษเลย. ทำห่อสองห่อให้ผูกติดกัน แล้ววางไว้ในเขตด่านเก็บภาษี แม้ว่าห่อภายนอกมีค่าภาษีหนึ่งบาท แต่เพราะผูกติดกับห่อนั้น ห่อภายในก็ยังเป็นการรักษาอยู่. แต่หากกลับด้านแล้ววางห่อภายในไว้ภายนอก เป็นปาราชิก. ในกรณีที่วางของที่ผูกติดกันบนคานหาบ ก็มีนัยเดียวกัน. แต่หากไม่ได้ผูกติดกัน เพียงแค่วางไว้ที่ปลายคานหาบ ก็เป็นปาราชิก.

Gacchante yāne vā assapiṭṭhiādīsu vā ṭhapeti ‘‘bahi nīharissatī’’ti nīhaṭepi avahāro natthi, bhaṇḍadeyyampi na hoti. Kasmā? ‘‘Atra paviṭṭhassa suṅkaṃ gaṇhantū’’ti vuttattā idañca suṅkaṭṭhānassa bahi ṭhitaṃ, na ca tena nītaṃ, tasmā neva bhaṇḍadeyyaṃ na pārājikaṃ.

วาง (สิ่งของ) ไว้บนยานที่กำลังไปก็ดี บนหลังม้าเป็นต้นที่กำลังไปก็ดี โดยคิดว่า 'จะนำออกไปภายนอก' แม้ถูกนำออกไปแล้ว ก็ไม่มีการลักทรัพย์ และไม่มีการต้องชดใช้สิ่งของ. เพราะเหตุไร? เพราะพระราชาตรัสไว้ว่า 'จงเก็บภาษีจากผู้ที่เข้ามาในด่านเก็บภาษีนี้' และสิ่งของนี้ก็ตั้งอยู่นอกเขตด่านเก็บภาษี และพระภิกษุนั้นก็ไม่ได้นำออกไป เพราะฉะนั้นจึงไม่ต้องชดใช้สิ่งของและไม่เป็นปาราชิก.

Ṭhitayānādīsu ṭhapite vinā tassa payogaṃ gatesu theyyacittepi sati nevatthi avahāro. Yadi pana ṭhapetvā yānādīni pājento atikkāmeti[Pg.315], hatthisuttādīsu vā kataparicayattā purato ṭhatvā ‘‘ehi, re’’ti pakkosati, sīmātikkame pārājikaṃ. Eḷakalomasikkhāpade imasmiṃ ṭhāne aññaṃ harāpeti, anāpatti, idha pārājikaṃ. Tatra aññassa yāne vā bhaṇḍe vā ajānantassa pakkhipitvā tiyojanaṃ atikkāmeti, nissaggiyāni hontīti pācittiyaṃ. Idha anāpatti.

วางสิ่งของไว้บนยานเป็นต้นที่จอดอยู่ หากยานนั้นเคลื่อนที่ไปโดยปราศจากการกระทำของภิกษุนั้น แม้มีเจตนาลักทรัพย์ ก็ไม่มีการลักทรัพย์. แต่หากวางไว้แล้วขับยานเป็นต้นให้ล่วงเลยไป หรือเพราะมีความชำนาญในวิชาคชศาสตร์เป็นต้น ยืนอยู่ข้างหน้าแล้วเรียก 'เฮ้ย! มานี่!' (แล้วยานเคลื่อนไป) เมื่อล่วงเลยเขตไป เป็นปาราชิก. ในเอฬกโลมสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยขนแกะ) ในกรณีเช่นนี้ หากให้ผู้อื่นนำไป ไม่เป็นอาบัติ แต่ในสิกขาบทนี้ (ปาราชิก) เป็นปาราชิก. ในเอฬกโลมสิกขาบทนั้น หากใส่ (ขนแกะ) ลงในยานหรือสิ่งของของผู้อื่นโดยที่เขาไม่รู้ แล้วให้ล่วงเลยสามโยชน์ไป ขนแกะนั้นเป็นนิสสัคคีย์ จึงเป็นปาจิตตีย์. ในสิกขาบทนี้ (ปาราชิก) ไม่เป็นอาบัติ.

Suṅkaṭṭhāne suṅkaṃ datvāva gantuṃ vaṭṭati. Eko ābhogaṃ katvā gacchati ‘‘sace ‘suṅkaṃ dehī’ti vakkhanti, dassāmi; no ce vakkhanti, gamissāmī’’ti. Taṃ disvā eko suṅkiko ‘‘eso bhikkhu gacchati, gaṇhatha naṃ suṅka’’nti vadati, aparo ‘‘kuto pabbajitassa suṅkaṃ, gacchatū’’ti vadati, laddhakappaṃ hoti, gantabbaṃ. ‘‘Bhikkhūnaṃ suṅkaṃ adatvā gantuṃ na vaṭṭati, gaṇha upāsakā’’ti vutte pana ‘‘bhikkhussa suṅkaṃ gaṇhantehi pattacīvaraṃ gahetabbaṃ bhavissati, kiṃ tena, gacchatū’’ti vuttepi laddhakappameva. Sacepi suṅkikā niddāyanti vā, jūtaṃ vā kīḷanti, yattha katthaci vā gatā, ayañca ‘‘kuhiṃ suṅkikā’’ti pakkositvāpi na passati, laddhakappameva. Sacepi suṅkaṭṭhānaṃ patvā aññavihito, kiñci cintento vā sajjhāyanto vā manasikāraṃ anuyuñjanto vā corahatthisīhabyagghādīhi sahasā vuṭṭhāya samanubaddho vā, mahāmeghaṃ uṭṭhitaṃ disvā purato sālaṃ pavisitukāmo vā hutvā taṃ ṭhānaṃ atikkamati, laddhakappameva.

ในด่านเก็บภาษี ควรไปโดยการให้ภาษีเท่านั้น. ภิกษุรูปหนึ่งตั้งใจไปว่า 'ถ้าเจ้าหน้าที่เก็บภาษีบอกว่า 'จงให้ภาษี' เราก็จะให้ ถ้าไม่บอก เราก็จะไป'. เจ้าหน้าที่เก็บภาษีคนหนึ่งเห็นภิกษุนั้นแล้วพูดว่า 'ภิกษุรูปนั้นกำลังไป จงเก็บภาษีจากเขาเถิด' แต่เจ้าหน้าที่อีกคนหนึ่งพูดว่า 'ภิกษุจะไปเก็บภาษีอะไรได้เล่า ให้ท่านไปเถิด' อย่างนี้ถือว่าได้รับอนุญาตแล้ว ควรไปได้. แต่หากมีผู้กล่าวว่า 'ภิกษุไม่ควรไปโดยไม่ให้ภาษีนะ อุบาสก จงรับไปเถิด' แต่มีผู้กล่าวอีกว่า 'ถ้าจะเก็บภาษีจากภิกษุ ก็จะต้องยึดบาตรจีวรของท่านไป จะมีประโยชน์อะไรเล่า ให้ท่านไปเถิด' อย่างนี้ก็ถือว่าได้รับอนุญาตแล้ว. แม้เจ้าหน้าที่เก็บภาษีกำลังหลับอยู่ก็ดี กำลังเล่นการพนันอยู่ก็ดี หรือไปที่ไหนสักแห่งก็ดี และภิกษุนี้เรียกหาว่า 'เจ้าหน้าที่เก็บภาษีอยู่ไหน' แล้วก็ไม่เห็น อย่างนี้ก็ถือว่าได้รับอนุญาตแล้ว. แม้เมื่อไปถึงด่านเก็บภาษีแล้ว มีจิตใจวอกแวก คิดอะไรบางอย่างอยู่ก็ดี กำลังสาธยายอยู่ก็ดี กำลังเจริญกรรมฐานอยู่ก็ดี หรือถูกโจร ช้าง สิงห์ เสือ เป็นต้น ไล่ตามมาอย่างกะทันหันก็ดี หรือเห็นเมฆฝนตั้งเค้าขึ้นมาแล้วต้องการจะเข้าไปในศาลาข้างหน้าก็ดี แล้วล่วงเลยสถานที่นั้นไป อย่างนี้ก็ถือว่าได้รับอนุญาตแล้ว.

Suṅkaṃ pariharatīti ettha upacāraṃ okkamitvā kiñcāpi pariharati, avahāroyevāti

ในคำว่า 'หลีกเลี่ยงภาษี' นี้ แม้หากหลีกเลี่ยงโดยล่วงล้ำเข้าไปในเขตอุปจาร ก็ยังเป็นการลักทรัพย์นั่นเอง.

Kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃpana ‘‘‘pariharantaṃ rājapurisā viheṭhentī’ti kevalaṃ ādīnavaṃ dassetvā upacāraṃ okkamitvā pariharato dukkaṭaṃ, anokkamitvā pariharato anāpattī’’ti vuttaṃ. Idaṃ pāḷiyā sameti. Ettha dvīhi leḍḍupātehi upacāro paricchinditabboti.

ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาชื่อกุรุนที. แต่ในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า 'พระราชาจะเบียดเบียนภิกษุผู้หลีกเลี่ยง' ดังนี้ แสดงเพียงโทษเท่านั้น. ผู้หลีกเลี่ยงโดยล่วงล้ำเข้าไปในเขตอุปจาร เป็นทุกกฏ. ผู้หลีกเลี่ยงโดยไม่ล่วงล้ำเข้าไป ไม่เป็นอาบัติ. คำกล่าวนี้สอดคล้องกับพระบาลี. ในที่นี้ เขตอุปจารควรกำหนดด้วยการขว้างก้อนดินสองครั้ง.

Suṅkaghātakathā niṭṭhitā.

เรื่องการลักทรัพย์ในด่านเก็บภาษี จบลงแล้ว.

Pāṇakathā

เรื่องมนุษย์สัตว์.

114. Ito parasmiṃ ekaṃsena avahārappahonakapāṇaṃ dassento ‘‘manussapāṇo’’ti āha. Tampi bhujissaṃ harantassa avahāro natthi. Yopi [Pg.316] bhujisso mātarā vā pitarā vā āṭhapito hoti, attanā vā attano upari katvā paññāsaṃ vā saṭṭhiṃ vā aggahesi, tampi harantassa avahāro natthi; dhanaṃ pana gataṭṭhāne vaḍḍhati. Antojātaka-dhanakkīta-karamarānītappabhedaṃ pana dāsaṃyeva harantassa avahāro hoti. Tameva hi sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘pāṇo nāma manussapāṇo vuccatī’’ti. Ettha ca gehadāsiyā kucchimhi dāsassa jāto antojātako, dhanena kīto dhanakkīto, paradesato paharitvā ānetvā dāsabyaṃ upagamito karamarānītoti veditabbo. Evarūpaṃ pāṇaṃ ‘‘harissāmī’’ti āmasati, dukkaṭaṃ. Hatthe vā pāde vā gahetvā ukkhipanto phandāpeti, thullaccayaṃ. Ukkhipitvā palāyitukāmo kesaggamattampi ṭhitaṭṭhānato atikkāmeti, pārājikaṃ. Kesesu vā hatthesu vā gahetvā kaḍḍhati, padavārena kāretabbo.

๑๑๔. ในเรื่องมนุษย์สัตว์ที่อยู่ถัดจากเรื่องการลักทรัพย์ในด่านเก็บภาษีนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงสัตว์ที่ควรแก่การลักทรัพย์โดยแท้ จึงตรัสว่า 'มนุษย์สัตว์' (มนุษย์). แม้ภิกษุผู้ลักพาตัวมนุษย์ที่ไม่ใช่ทาส ก็ไม่มีการลักทรัพย์. แม้ผู้ที่ไม่ใช่ทาสที่มารดาหรือบิดามอบให้ หรือที่ตนเองรับเงินห้าสิบหรือหกสิบ (กหาปณะ) แล้ว (ยอมเป็นทาส) แม้ภิกษุผู้ลักพาตัวผู้นั้น ก็ไม่มีการลักทรัพย์ แต่ทรัพย์นั้นจะเพิ่มขึ้นในที่ที่ไปถึง. แต่การลักทรัพย์จะเกิดขึ้นเฉพาะเมื่อลักพาตัวทาสที่มีประเภทต่างๆ เช่น ทาสที่เกิดในเรือน ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ ทาสที่ถูกนำมาด้วยการทรมาน. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยมุ่งหมายถึงทาสเหล่านั้นว่า 'สัตว์ที่ชื่อว่ามนุษย์สัตว์' (หมายถึงทาส). ในบรรดาทาสเหล่านี้ ทาสที่เกิดในครรภ์ของทาสีในเรือนเพราะทาสชาย เรียกว่า อันโตชาตกทาส (ทาสที่เกิดในเรือน). ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ เรียกว่า ธนกกีตทาส (ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์). ทาสที่ถูกนำมาจากต่างประเทศโดยการทรมานแล้วทำให้เป็นทาส เรียกว่า กรมารานีตทาส (ทาสเชลย). หากภิกษุคิดว่า 'เราจะลักพาตัวสัตว์เช่นนี้' แล้วสัมผัส เป็นทุกกฏ. หากจับที่มือหรือเท้าแล้วยกขึ้น ทำให้ดิ้นรน เป็นถุลลัจจัย. หากยกขึ้นแล้วต้องการจะหนีไป แม้เพียงปลายผมก็ล่วงเลยจากที่ตั้งอยู่ เป็นปาราชิก. หากจับที่ผมหรือมือแล้วลากไป ต้องปรับตามจำนวนก้าว.

Padasā nessāmīti tajjento vā paharanto vā ‘‘ito gacchāhī’’ti vadati, tena vuttadisābhāgaṃ gacchantassa dutiyapadavārena pārājikaṃ. Yepi tena saddhiṃ ekacchandā honti, sabbesaṃ ekakkhaṇe pārājikaṃ. Bhikkhu dāsaṃ disvā sukhadukkhaṃ pucchitvā vā apucchitvā vā ‘‘gaccha, palāyitvā sukhaṃ jīvā’’ti vadati, so ce palāyati, dutiyapadavāre pārājikaṃ. Taṃ attano samīpaṃ āgataṃ añño ‘‘palāyā’’ti vadati, sace bhikkhusataṃ paṭipāṭiyā attano samīpamāgataṃ vadati, sabbesaṃ pārājikaṃ. Yo pana vegasā palāyantaṃyeva ‘‘palāya, yāva taṃ sāmikā na gaṇhantī’’ti bhaṇati, anāpatti pārājikassa. Sace pana saṇikaṃ gacchantaṃ bhaṇati, so ca tassa vacanena sīghaṃ gacchati, pārājikaṃ. Palāyitvā aññaṃ gāmaṃ vā desaṃ vā gataṃ disvā tatopi palāpentassa pārājikameva.

ภิกษุข่มขู่หรือตีแล้วกล่าวว่า 'จงไปทางนี้' เมื่อทาสนั้นไปตามทิศที่ภิกษุนั้นบอกแล้ว ย่อมเป็นปาราชิกในการก้าวเท้าครั้งที่สอง. ภิกษุเหล่าใดมีฉันทะเดียวกันกับภิกษุผู้ขโมยนั้น ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นปาราชิกในขณะเดียวกัน. ภิกษุเห็นทาสแล้วถามถึงสุขทุกข์หรือไม่ถามก็ตาม กล่าวว่า 'จงไปเถิด หนีไปแล้วจงมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุข' ถ้าทาสนั้นหนีไป ย่อมเป็นปาราชิกในการก้าวเท้าครั้งที่สอง. ภิกษุอื่นเห็นทาสนั้นมาใกล้ตนแล้วกล่าวว่า 'จงหนีไป' ถ้าภิกษุร้อยรูปกล่าวแก่ทาสที่มาใกล้ตนตามลำดับ ภิกษุทั้งหมดก็เป็นปาราชิก. แต่ภิกษุใดกล่าวแก่ทาสที่กำลังหนีมาด้วยความเร็วว่า 'จงหนีไป ตราบเท่าที่นายทั้งหลายยังจับท่านไม่ได้' ย่อมไม่มีอาบัติปาราชิก. แต่ถ้ากล่าวแก่ทาสที่กำลังเดินช้าๆ และทาสนั้นก็ไปอย่างรวดเร็วเพราะคำพูดของภิกษุนั้น ย่อมเป็นปาราชิก. ภิกษุเห็นทาสที่หนีไปถึงหมู่บ้านอื่นหรือประเทศอื่นแล้ว และทำให้ทาสนั้นหนีไปจากที่นั่นอีก ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง.

Adinnādānaṃ nāma pariyāyena muccati. Yo hi evaṃ vadati – ‘‘tvaṃ idha kiṃ karosi,

ชื่อว่าอทินนาทาน ย่อมพ้นจากอาบัติโดยปริยาย. ภิกษุใดกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านทำอะไรอยู่ในที่นี้,

Kiṃ te palāyituṃ na vaṭṭatīti vā, kiṃ katthaci gantvā sukhaṃ jīvituṃ na vaṭṭatīti vā, dāsadāsiyo palāyitvā amukaṃ nāma padesaṃ gantvā sukhaṃ jīvantī’’ti vā, so ca tassa vacanaṃ sutvā palāyati, avahāro natthi. Yopi ‘‘mayaṃ amukaṃ nāma padesaṃ gacchāma, tatrāgatā sukhaṃ jīvanti, amhehi ca saddhiṃ gacchantānaṃ antarāmaggepi pātheyyādīhi kilamatho natthī’’ti vatvā sukhaṃ attanā saddhiṃ āgacchantaṃ gahetvā gacchati [Pg.317] maggagamanavasena, na theyyacittena; nevatthi avahāro. Antarāmagge ca coresu uṭṭhitesu ‘‘are! Corā uṭṭhitā, vegena palāya, ehi yāhī’’ti vadantassāpi corantarāya mocanatthāya vuttattā avahāraṃ na vadantīti.

หรือว่า 'ท่านไม่ควรจะหนีไปหรือ' หรือว่า 'ท่านไม่ควรจะไปอยู่ที่ใดที่หนึ่งแล้วมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุขหรือ' หรือว่า 'ทาสชายหญิงหนีไปแล้วไปอยู่ในประเทศชื่อโน้น ย่อมมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุข' ถ้าทาสนั้นได้ยินคำพูดของภิกษุนั้นแล้วหนีไป ก็ไม่มีการนำไป (ไม่มีอาบัติ). ภิกษุใดกล่าวว่า 'พวกเราจงไปประเทศชื่อโน้น ผู้ที่ไปถึงที่นั่นย่อมมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุข และผู้ที่ไปกับพวกเราก็ไม่มีความลำบากด้วยเสบียงเป็นต้นในระหว่างทาง' แล้วพาทาสที่มาด้วยตนเองไปโดยการเดินทาง ไม่ใช่ด้วยจิตคิดขโมย ก็ไม่มีการนำไป. และเมื่อโจรเกิดขึ้นในระหว่างทาง ภิกษุกล่าวว่า 'เฮ้ย! โจรเกิดขึ้นแล้ว จงหนีไปอย่างรวดเร็ว มาเถิด จงไปเถิด' เพราะกล่าวเพื่อช่วยให้พ้นจากอันตรายของโจร จึงไม่กล่าวว่าเป็นการนำไป.

Pāṇakathā niṭṭhitā.

เรื่องปาณะจบแล้ว.

Apadakathā

เรื่องสัตว์ไม่มีเท้า

Apadesu ahi nāma sassāmiko ahituṇḍikādīhi gahitasappo; yaṃ kīḷāpentā

ในบรรดาสัตว์ไม่มีเท้า งูชื่อว่าอหิ คือ งูที่มีเจ้าของ ถูกหมองูเป็นต้นจับไว้ ซึ่งเมื่อทำให้เล่น

Aḍḍhampi pādampi kahāpaṇampi labhanti, muñcantāpi hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā gahetvāva muñcanti. Te kassaci bhikkhuno nisinnokāsaṃ gantvā sappakaraṇḍaṃ ṭhapetvā niddāyanti vā, katthaci vā gacchanti, tatra ce so bhikkhu theyyacittena taṃ karaṇḍaṃ āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Sace pana karaṇḍakaṃ ugghāṭetvā sappaṃ gīvāya gaṇhāti, dukkaṭaṃ. Uddharati, thullaccayaṃ. Ujukaṃ katvā uddharantassa karaṇḍatalato sappassa naṅguṭṭhe kesaggamatte mutte pārājikaṃ. Ghaṃsitvā kaḍḍhantassa naṅguṭṭhe mukhavaṭṭito muttamatte pārājikaṃ. Karaṇḍamukhaṃ īsakaṃ vivaritvā pahāraṃ vā datvā ‘‘ehi, re’’ti nāmena pakkositvā nikkhāmeti, pārājikaṃ. Tatheva vivaritvā maṇḍūkasaddaṃ vā mūsikasaddaṃ vā lājāvikiraṇaṃ vā katvā nāmena pakkosati, accharaṃ vā paharati, evaṃ nikkhantepi pārājikaṃ. Mukhaṃ avivaritvāpi evaṃ kate chāto sappo sīsena karaṇḍapuṭaṃ āhacca okāsaṃ katvā palāyati, pārājikameva. Sace pana mukhe vivarite sayameva sappo nikkhamitvā palāyati, bhaṇḍadeyyaṃ. Athāpi mukhaṃ vivaritvā vā avivaritvā vā kevalaṃ maṇḍūkamūsikasaddaṃ lājāvikiraṇameva ca karoti, na nāmaṃ gahetvā pakkosati, na accharaṃ vā paharati, sappo ca chātattā ‘‘maṇḍūkādīni khādissāmī’’ti nikkhamitvā palāyati, bhaṇḍadeyyameva. Maccho kevalaṃ idha apadaggahaṇena āgato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ udakaṭṭhe vuttamevāti.

ย่อมได้ครึ่งกหาปณะ หรือหนึ่งในสี่กหาปณะ หรือหนึ่งกหาปณะ เมื่อปล่อยก็ย่อมปล่อยโดยเอาเงินหรือทองไปแล้วเท่านั้น. หมองูเป็นต้นเหล่านั้นไปที่นั่งของภิกษุใดแล้ววางกรงงูไว้แล้วก็นอน หรือไปที่ใดที่หนึ่ง. ในที่นั้น ถ้าภิกษุนั้นด้วยจิตคิดขโมยแตะต้องกรงนั้น เป็นทุกกฏ. ทำให้กระดุกกระดิก เป็นถุลลัจจัย. เคลื่อนจากที่ เป็นปาราชิก. แต่ถ้าเปิดกรงแล้วจับงูที่คอ เป็นทุกกฏ. ดึงออก เป็นถุลลัจจัย. เมื่อภิกษุดึงออกตรงๆ หางของงูพ้นจากก้นกรงเท่าปลายผม เป็นปาราชิก. เมื่อภิกษุถูไถแล้วดึง หางพ้นจากขอบปากกรง เป็นปาราชิก. เปิดปากกรงเล็กน้อยแล้วตี หรือเรียกด้วยชื่อว่า 'เฮ้ย! มานี่' แล้วทำให้งูออกไป เป็นปาราชิก. เช่นนั้นแหละ เปิดแล้วทำเสียงกบ หรือเสียงหนู หรือโปรยข้าวตอก แล้วเรียกด้วยชื่อ หรือดีดนิ้ว หรือตี เมื่องูออกไปอย่างนี้ ก็เป็นปาราชิก. แม้ไม่เปิดปากกรง เมื่อทำอย่างนี้ งูที่หิวก็เอาหัวชนฝากรงแล้วทำช่องทางออกแล้วหนีไป ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง. แต่ถ้าเมื่อเปิดปากกรงแล้ว งูออกไปเองแล้วหนีไป เป็นภัณฑไทย. อนึ่ง แม้เปิดปากกรงหรือไม่เปิดปากกรงก็ตาม เพียงแต่ทำเสียงกบเสียงหนู หรือโปรยข้าวตอกเท่านั้น ไม่เรียกด้วยชื่อ ไม่ดีดนิ้ว หรือไม่ตี และงูนั้นเพราะความหิวคิดว่า 'จะกินกบเป็นต้น' แล้วออกไปหนีไป ก็เป็นภัณฑไทยนั่นเอง. ปลามาในอัปปทกถาบทนี้ด้วยการกล่าวถึงสัตว์ไม่มีเท้าเท่านั้น. คำใดที่ควรกล่าวในอัปปทภัณฑ์นี้ คำนั้นกล่าวไว้แล้วในอุทุกัฏฐะเท่านั้น.

Apadakathā niṭṭhitā.

เรื่องสัตว์ไม่มีเท้าจบแล้ว.

Dvipadakathā

เรื่องสัตว์สองเท้า

115. Dvipadesu [Pg.318] – ye avaharituṃ sakkā, te dassento ‘‘manussā pakkhajātā’’ti āha. Devatā pana avaharituṃ na sakkā. Pakkhā jātā etesanti pakkhajātā. Te lomapakkhā cammapakkhā aṭṭhipakkhāti tividhā. Tattha morakukkuṭādayo lomapakkhā, vagguliādayo cammapakkhā, bhamarādayo aṭṭhipakkhāti veditabbā. Te sabbepi manussā ca pakkhajātā ca kevalaṃ idha dvipadaggahaṇena āgatā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ ākāsaṭṭhe ca pāṇe ca vuttanayamevāti.

๑๑๕. ในบรรดาสัตว์สองเท้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสัตว์ที่สามารถนำไปได้ว่า 'มนุษย์และสัตว์ปีก' แต่เทวดาไม่สามารถนำไปได้. สัตว์ที่มีปีกเกิดแล้ว ชื่อว่าสัตว์ปีก. สัตว์เหล่านั้นมีสามชนิด คือ มีปีกเป็นขน มีปีกเป็นหนัง มีปีกเป็นกระดูก. ในสามชนิดนั้น นกยูง ไก่เป็นต้น ชื่อว่ามีปีกเป็นขน, ค้างคาวเป็นต้น ชื่อว่ามีปีกเป็นหนัง, ภมรเป็นต้น ชื่อว่ามีปีกเป็นกระดูก พึงทราบดังนี้. มนุษย์และสัตว์ปีกเหล่านั้นทั้งหมดมาในทวิปทภัณฑ์นี้ด้วยการกล่าวถึงสัตว์สองเท้าเท่านั้น. คำใดที่ควรกล่าวในทวิปทภัณฑ์นี้ คำนั้นกล่าวไว้แล้วในอากาศัฏฐะและปาณภัณฑ์เท่านั้น.

Dvipadakathā niṭṭhitā.

เรื่องสัตว์สองเท้าจบแล้ว.

Catuppadakathā

เรื่องสัตว์สี่เท้า

116. Catuppadesu – pasukāti pāḷiyaṃ āgatāvasesā sabbā catuppadajātīti veditabbā. Hatthiādayo pākaṭāyeva. Tattha theyyacittena hatthiṃ āmasantassa dukkaṭaṃ, phandāpentassa thullaccayaṃ. Yo pana mahābalo balamadena taruṇaṃ bhiṅkacchāpaṃ nābhimūle sīsena uccāretvā gaṇhanto cattāro pāde, soṇḍaṃ ca bhūmito kesaggamattampi moceti, pārājikaṃ. Hatthī pana koci hatthisālāyaṃ bandhitvā ṭhapito hoti, koci abaddhova tiṭṭhati, koci antovatthumhi tiṭṭhati, koci rājaṅgaṇe tiṭṭhati, tattha hatthisālāyaṃ gīvāya bandhitvā ṭhapitassa gīvābandhanañca cattāro ca pādāti pañca ṭhānāni honti. Gīvāya ca ekasmiñca pāde ayasaṅkhalikāya baddhassa cha ṭhānāni. Gīvāya ca dvīsu ca pādesu baddhassa satta ṭhānāni. Tesaṃ vasena phandāpanaṭhānācāvanāni veditabbāni. Abaddhassa sakalā hatthisālā ṭhānaṃ. Tato atikkamane, pārājikaṃ. Antovatthumhi ṭhitassa sakalaṃ antovatthumeva ṭhānaṃ. Tassa vatthudvārātikkamane pārājikaṃ. Rājaṅgaṇe ṭhitassa sakalanagaraṃ ṭhānaṃ. Tassa nagaradvārātikkamane pārājikaṃ. Bahinagare ṭhitassa ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ. Taṃ haranto padavārena kāretabbo. Nipannassa ekameva ṭhānaṃ. Taṃ theyyacittena uṭṭhāpentassa uṭṭhitamatte pārājikaṃ. Assepi ayameva vinicchayo. Sace pana so catūsu pādesu baddho hoti, aṭṭha ṭhānāni veditabbāni. Esa nayo oṭṭhepi.

๑๑๖. ในสัตว์สี่เท้าทั้งหลาย พึงทราบว่าคำว่า ปสุกา หมายถึงสัตว์สี่เท้าทุกชนิดที่เหลือจากสัตว์ที่มาในบาลี. ช้างเป็นต้น ปรากฏชัดอยู่แล้ว. ในสัตว์เหล่านั้น เมื่อภิกษุลูบคลำช้างด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นอาบัติทุกกฏ, เมื่อทำให้ไหว เป็นอาบัติถุลลัจจัย. ส่วนภิกษุใดมีกำลังมาก ด้วยความเมาในกำลัง ใช้ศีรษะหนุนที่โคนสะดือยกลูกช้างอ่อนขึ้น ถือเอาอยู่ ทำให้เท้าทั้ง ๔ และงวงพ้นจากพื้นดินแม้เพียงปลายเส้นขน เป็นอาบัติปาราชิก. อนึ่ง ช้างบางตัวถูกผูกไว้ในโรงช้าง, บางตัวยืนอยู่โดยไม่ได้ผูก, บางตัวยืนอยู่ในบริเวณบ้าน, บางตัวยืนอยู่ในลานหลวง. ในช้างเหล่านั้น ช้างที่ถูกผูกไว้ที่คอในโรงช้าง มีเครื่องผูกคอและเท้าทั้ง ๔ รวมเป็น ๕ ฐาน. ช้างที่ถูกผูกด้วยโซ่เหล็กที่คอและที่เท้าข้างหนึ่ง เป็น ๖ ฐาน. ช้างที่ถูกผูกที่คอและที่เท้าทั้งสองข้าง เป็น ๗ ฐาน. พึงทราบการทำให้ไหวและการทำให้เคลื่อนจากฐานด้วยอำนาจแห่งฐานเหล่านั้น. ช้างที่ไม่ได้ผูก โรงช้างทั้งหมดเป็นฐาน. เมื่อล่วงเลยโรงช้างนั้นไป เป็นอาบัติปาราชิก. ช้างที่ยืนอยู่ในบริเวณบ้าน บริเวณบ้านทั้งหมดนั่นแหละเป็นฐาน. เมื่อล่วงเลยประตูบ้านของช้างนั้นไป เป็นอาบัติปาราชิก. ช้างที่ยืนอยู่ในลานหลวง เมืองทั้งหมดเป็นฐาน. เมื่อล่วงเลยประตูเมืองของช้างนั้นไป เป็นอาบัติปาราชิก. ช้างที่ยืนอยู่นอกเมือง สถานที่ที่ยืนอยู่นั่นแหละเป็นฐาน. ภิกษุผู้ขโมยช้างนั้น พึงปรับอาบัติโดยนับตามย่างก้าว. ช้างที่นอนอยู่ มีฐานเดียวเท่านั้น. เมื่อภิกษุทำให้ช้างนั้นลุกขึ้นด้วยจิตคิดจะขโมย พอช้างลุกขึ้นเท่านั้น เป็นอาบัติปาราชิก. แม้ในม้า วินิจฉัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. แต่ถ้าม้านั้นถูกผูกไว้ที่เท้าทั้ง ๔ พึงทราบว่ามี ๘ ฐาน. แม้ในอูฐก็นัยนี้.

Goṇopi [Pg.319] koci gehe bandhitvā ṭhapito hoti. Koci abaddhova tiṭṭhati, koci pana vaje bandhitvā ṭhapito hoti, koci abaddhova tiṭṭhati. Tattha gehe bandhitvā ṭhapitassa cattāro pādā, bandhanañcāti pañca ṭhānāni; abaddhassa sakalaṃ gehaṃ. Vajepi baddhassa pañca ṭhānāni. Abaddhassa sakalo vajo. Taṃ vajadvāraṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Vajaṃ bhinditvā haranto khaṇḍadvāraṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Dvāraṃ vā vivaritvā vajaṃ vā bhinditvā bahi ṭhito nāmena pakkositvā nikkhāmeti, pārājikaṃ. Sākhābhaṅgaṃ dassetvā pakkosantassāpi eseva nayo. Dvāraṃ avivaritvā vajaṃ abhinditvā sākhābhaṅgaṃ cāletvā pakkosati, goṇo chātatāya vajaṃ laṅghetvā nikkhamati, pārājikameva. Sace pana dvāre vivarite vaje vā bhinne sayameva nikkhamati, bhaṇḍadeyyaṃ. Dvāraṃ vivaritvā vā avivaritvā vā vajampi bhinditvā vā abhinditvā vā kevalaṃ sākhābhaṅgaṃ cāleti, na pakkosati, goṇo chātatāya padasā vā laṅghetvā vā nikkhamati, bhaṇḍadeyyameva. Eko majjhe gāme baddho ṭhito, eko nipanno. Ṭhitagoṇassa pañca ṭhānāni honti, nipannassa dve ṭhānāni; tesaṃ vasena phandāpanaṭhānācāvanāni veditabbāni.

แม้โค บางตัวถูกผูกไว้ในบ้าน, บางตัวยืนอยู่โดยไม่ได้ผูก, บางตัวถูกผูกไว้ในคอก, บางตัวยืนอยู่โดยไม่ได้ผูก. ในโคเหล่านั้น โคที่ถูกผูกไว้ในบ้าน มีเท้าทั้ง ๔ และเครื่องผูก รวมเป็น ๕ ฐาน; โคที่ไม่ได้ผูก บ้านทั้งหมดเป็นฐาน. แม้ในคอก โคที่ถูกผูก มี ๕ ฐาน; โคที่ไม่ได้ผูก คอกทั้งหมดเป็นฐาน. ภิกษุทำให้โคตัวนั้นล่วงเลยประตูคอกไป เป็นอาบัติปาราชิก. ภิกษุทำลายคอกแล้วขโมยไป ทำให้ล่วงเลยช่องที่ตนทำลายไป เป็นอาบัติปาราชิก. ภิกษุเปิดประตูหรือทำลายคอกแล้ว ยืนอยู่นอกคอก เรียกชื่อให้โคออกมา เป็นอาบัติปาราชิก. แม้ภิกษุผู้แสดงกิ่งไม้ที่หักแล้วเรียก นัยนี้ก็เช่นเดียวกัน. ภิกษุไม่เปิดประตู ไม่ทำลายคอก แกว่งกิ่งไม้ที่หักแล้วเรียก, โคเพราะความหิว จึงกระโดดข้ามคอกออกมา เป็นอาบัติปาราชิกนั่นเอง. แต่ถ้าเมื่อประตูเปิดไว้ หรือคอกถูกทำลายแล้ว โคออกมาเอง, เป็นภัณฑเทยยะ. ภิกษุเปิดประตูหรือไม่เปิดก็ตาม ทำลายคอกหรือไม่ทำลายก็ตาม เพียงแต่แกว่งกิ่งไม้ที่หักแล้ว ไม่เรียก, โคเพราะความหิว จึงเดินออกมาเองหรือกระโดดข้ามออกมาก็ตาม เป็นภัณฑเทยยะนั่นเอง. โคตัวหนึ่งถูกผูกยืนอยู่กลางหมู่บ้าน, ตัวหนึ่งนอนอยู่. โคที่ยืนอยู่มี ๕ ฐาน, โคที่นอนอยู่มี ๒ ฐาน; พึงทราบการทำให้ไหวและการทำให้เคลื่อนจากฐานด้วยอำนาจแห่งฐานเหล่านั้น.

Yo pana nipannaṃ anuṭṭhāpetvā tattheva ghāteti, bhaṇḍadeyyaṃ. Suparikkhitte pana dvārayutte gāme ṭhitagoṇassa sakalagāmo ṭhānaṃ. Aparikkhitte ṭhitassa vā carantassa vā pādehi akkantaṭṭhānameva ṭhānaṃ gadrabhapasukāsupi ayameva vinicchayoti.

ส่วนภิกษุใดไม่ทำให้โคที่นอนอยู่ลุกขึ้น ฆ่าเสียในที่นั้นเอง เป็นภัณฑเทยยะ. แต่ในหมู่บ้านที่กั้นรั้วดีแล้วและมีประตู โคที่ยืนอยู่ หมู่บ้านทั้งหมดเป็นฐาน. ในหมู่บ้านที่ไม่ได้กั้นรั้ว โคที่ยืนอยู่หรือกำลังเดินอยู่ก็ตาม สถานที่ที่เท้าเหยียบอยู่เท่านั้นเป็นฐาน. แม้ในลาและสัตว์ที่เหลือ วินิจฉัยนี้ก็เช่นเดียวกัน.

Catuppadakathā niṭṭhitā.

จบกถาว่าด้วยสัตว์สี่เท้า.

Bahuppadakathā

กถาว่าด้วยสัตว์หลายเท้า

117. Bahuppadesu – sace ekāya satapadiyā vatthu pūrati, taṃ padasā nentassa navanavuti thullaccayāni, ekaṃ pārājikaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

๑๑๗. ในสัตว์หลายเท้าทั้งหลาย ถ้าความเป็นปาราชิกบริบูรณ์ด้วยตะขาบตัวเดียว, เมื่อภิกษุนำตะขาบนั้นไปด้วยเท้า (ของตะขาบ) เป็นอาบัติถุลลัจจัย ๙๙ ตัว เป็นอาบัติปาราชิก ๑ ตัว. ที่เหลือก็นัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Bahuppadakathā niṭṭhitā.

จบกถาว่าด้วยสัตว์หลายเท้า.

Ocarakakathā

กถาว่าด้วยภิกษุสอดแนม

118. Ocaratīti [Pg.320] ocarako, tattha tattha anto anupavisatīti vuttaṃ hoti. Ocaritvāti sallakkhetvā, upadhāretvāti attho. Ācikkhatīti parakulesu vā vihārādīsu vā duṭṭhapitaṃ asaṃvihitārakkhaṃ bhaṇḍaṃ aññassa corakammaṃ kātuṃ paṭibalassa āroceti. Āpatti ubhinnaṃ pārājikassāti avassaṃ hāriye bhaṇḍe ocarakassa āṇattikkhaṇe itarassa ṭhānācāvaneti evaṃ āpatti ubhinnaṃ pārājikassa. Yo pana ‘‘puriso gehe natthi, bhaṇḍaṃ asukasmiṃ nāma padese ṭhapitaṃ asaṃvihitārakkhaṃ, dvāraṃ asaṃvutaṃ, gatamatteneva sakkā harituṃ, natthi nāma koci purisakārūpajīvī, yo taṃ gantvā hareyyā’’tiādinā nayena pariyāyakathaṃ karoti, tañca sutvā añño ‘‘ahaṃ dāni harissāmī’’ti gantvā harati, tassa ṭhānācāvane pārājikaṃ, itarassa pana anāpatti. Pariyāyena hi adinnādānato muccatīti.

๑๑๘. ชื่อว่าโอจารกะ เพราะเป็นผู้สอดแนม หมายความว่า เข้าไปสอดส่องภายในในที่นั้นๆ. คำว่า โอจริตฺวา หมายถึง กำหนดรู้แล้ว, พิจารณาแล้ว. คำว่า อาจิกฺขติ คือ บอกทรัพย์ที่วางไว้ไม่ดี ไม่มีผู้รักษา ในบ้านของผู้อื่นหรือในวิหารเป็นต้น แก่ภิกษุอื่นผู้สามารถจะทำการขโมยได้. คำว่า เป็นอาบัติปาราชิกแก่ทั้งสอง หมายความว่า ในทรัพย์ที่พึงนำไปได้แน่นอน ในขณะที่ภิกษุสอดแนมสั่ง และในขณะที่ภิกษุอีกรูปหนึ่งทำให้เคลื่อนจากฐาน เป็นอาบัติปาราชิกแก่ทั้งสองด้วยประการฉะนี้. ส่วนภิกษุใดกล่าวคำโดยอ้อมด้วยนัยมีอาทิว่า ในบ้านไม่มีคน, ทรัพย์วางไว้ในที่ชื่อโน้น ไม่มีการรักษา, ประตูไม่ได้ปิด, พอไปถึงก็สามารถขโมยได้เลย, ไม่มีใครที่เป็นผู้ที่อาศัยความเพียรของบุรุษเลี้ยงชีพที่จะไปขโมยทรัพย์นั้นได้เลยหรือ ดังนี้, และภิกษุอื่นได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า บัดนี้เราจะขโมย แล้วไปขโมยมา, เมื่อภิกษุผู้ขโมยทำให้เคลื่อนจากฐาน เป็นอาบัติปาราชิก, ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่ง (ผู้พูด) ไม่เป็นอาบัติ. เพราะว่าย่อมพ้นจากอทินนาทานเพราะกล่าวโดยอ้อม.

Ocarakakathā niṭṭhitā.

จบกถาว่าด้วยภิกษุสอดแนม.

Oṇirakkhakathā

กถาว่าด้วยภิกษุผู้รักษาทรัพย์ที่เขานำมา

Oṇiṃ rakkhatīti oṇirakkho. Yo parena attano vasanaṭṭhāne ābhataṃ bhaṇḍaṃ ‘‘idaṃ

ชื่อว่าโอณิรักขะ เพราะรักษาทรัพย์ที่เขานำมา. ภิกษุใดรักษาทรัพย์ที่ผู้อื่นนำมาไว้ในที่อยู่ของตนว่า สิ่งนี้

Tāva, bhante, muhuttaṃ oloketha, yāva ahaṃ idaṃ nāma kiccaṃ katvā āgacchāmī’’ti vutto rakkhati, tassetaṃ adhivacanaṃ. Tenevāha – ‘‘oṇirakkho nāma āhaṭaṃ bhaṇḍaṃ gopento’’ti. Tattha oṇirakkho yebhuyyena bandhitvā laggetvā ṭhapitabhaṇḍaṃ amocetvāva heṭṭhā pasibbakaṃ vā puṭakaṃ vā chinditvā kiñcimattaṃ gahetvā sibbanādiṃ puna pākatikaṃ karoti, ‘‘evaṃ gaṇhissāmī’’ti āmasanādīni karontassa anurupā āpattiyo veditabbāti.

“ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงช่วยดูสิ่งของนี้ไว้ครู่หนึ่ง จนกว่ากระผมจะทำกิจชื่อนี้เสร็จแล้วกลับมา” ภิกษุผู้ถูกกล่าวอย่างนี้แล้วรักษาอยู่ คำว่า โอณิรักขะ นี้ เป็นชื่อของภิกษุนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ชื่อว่า โอณิรักขะ คือผู้รักษาทรัพย์ที่เขานำมาฝาก” ในคำว่า โอณิรักขะนั้น ภิกษุผู้รักษาทรัพย์ที่เขานำมาฝาก โดยส่วนมากจะผูกและประทับตราทรัพย์ที่เขาเก็บไว้ โดยไม่แก้ (เชือกหรือตรา) ออกเลย แต่เจาะหรือตัดถุงหรือห่อจากด้านล่าง แล้วถือเอาไปเพียงเล็กน้อย แล้วเย็บเป็นต้นให้กลับเป็นปกติเหมือนเดิม พึงทราบอาบัติที่เหมาะสม (แก่ราคาของ) แก่ภิกษุผู้คิดว่า “เราจะถือเอาอย่างนี้” แล้วกระทำการลูบคลำเป็นต้น

Oṇirakkhakathā niṭṭhitā.

จบเรื่องโอณิรักขะ

Saṃvidāvahārakathā

เรื่องสังวิทาวหาร

Saṃvidhāya [Pg.321] avahāro saṃvidāvahāro; aññamaññasaññattiyā katāvahāroti vuttaṃ hoti. Saṃvidahitvāti ekacchandatāya ekajjhāsayatāya sammantayitvāti attho. Tatrāyaṃ vinicchayo – sambahulā bhikkhū ‘‘asukaṃ nāma gehaṃ gantvā, chadanaṃ vā bhinditvā, sandhiṃ vā chinditvā bhaṇḍaṃ harissāmā’’ti saṃvidahitvā gacchanti. Tesu eko bhaṇḍaṃ avaharati. Tassuddhāre sabbesaṃ pārājikaṃ. Parivārepi cetaṃ vuttaṃ –

การลักทรัพย์โดยการนัดหมายกัน ชื่อว่า สังวิทาวหาร; อธิบายว่า คือการลักทรัพย์ที่กระทำด้วยการทำความตกลงกันและกัน คำว่า สังวิทหิตวา (นัดหมายกันแล้ว) ความว่า ปรึกษากันด้วยความเป็นผู้มีฉันทะเดียวกัน มีอัธยาศัยเดียวกัน ในเรื่องสังวิทาวหารนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุหลายรูปนัดหมายกันว่า “พวกเราจะไปที่บ้านชื่อโน้น เจาะหลังคาก็ดี ตัดช่อง (ฝา) ก็ดี แล้วจักขนเอาทรัพย์ไป” ดังนี้แล้วพากันไป ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุรูปหนึ่งลักทรัพย์ไป เมื่อภิกษุนั้นยกทรัพย์ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก แม้ในคัมภีร์ปริวาร ท่านก็กล่าวคำนี้ไว้ว่า:

‘‘Caturo janā saṃvidhāya, garubhaṇḍaṃ avāharuṃ;

Tayo pārājikā, eko na pārājiko;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);

“คน ๔ คนนัดหมายกันแล้ว ลักครุภัณฑ์ไป, ๓ คนต้องอาบัติปาราชิก, ๑ คนไม่ต้องอาบัติปาราชิก, ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายพิจารณาแล้ว”

Tassāyaṃ attho – cattāro janā ācariyantevāsikā chamāsakaṃ garubhaṇḍaṃ āharitukāmā jātā. Tattha ācariyo ‘‘tvaṃ ekaṃ māsakaṃ hara, tvaṃ ekaṃ, tvaṃ ekaṃ, ahaṃ tayo harissāmī’’ti āha. Antevāsikesu pana paṭhamo ‘‘tumhe, bhante, tayo haratha, tvaṃ ekaṃ hara, tvaṃ ekaṃ, ahaṃ ekaṃ harissāmī’’ti āha. Itarepi dve evameva āhaṃsu. Tattha antevāsikesu ekamekassa ekeko māsako sāhatthiko hoti, tena nesaṃ dukkaṭāpattiyo; pañca āṇattikā, tehi tiṇṇampi pārājikaṃ. Ācariyassa pana tayo sāhatthikā, tehissa thullaccayaṃ. Tayo āṇattikā, tehipi thullaccayameva. Imasmiñhi adinnādānasikkhāpade sāhatthikaṃ vā āṇattikassa, āṇattikaṃ vā sāhatthikassa aṅgaṃ na hoti. Sāhatthikaṃ pana sāhatthikeneva kāretabbaṃ, āṇattikaṃ āṇattikeneva. Tena vuttaṃ – ‘‘caturo janā saṃvidhāya…pe… pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti.

เนื้อความแห่งคาถานั้นดังนี้: คน ๔ คน คืออาจารย์และศิษย์ มีความประสงค์จะลักครุภัณฑ์ราคา ๖ มาสก ในบรรดาอาจารย์และศิษย์เหล่านั้น อาจารย์กล่าวว่า “เธอจงลัก ๑ มาสก, เธอจงลัก ๑ มาสก, เธอจงลัก ๑ มาสก, ส่วนเราจะลัก ๓ มาสก” ฝ่ายบรรดาศิษย์เหล่านั้น ศิษย์คนแรกกล่าวว่า “ท่านขอรับ ท่านจงลัก ๓ มาสก, เธอจงลัก ๑ มาสก, เธอจงลัก ๑ มาสก, ส่วนผมจะลัก ๑ มาสก” แม้ศิษย์อีก ๒ คนที่เหลือก็กล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน ในการนัดหมายลักทรัพย์นั้น ในบรรดาศิษย์เหล่านั้น ๑ มาสกของแต่ละคน เป็นของที่ลักด้วยมือตนเอง (สาหัตถิกะ), เพราะ ๑ มาสกนั้น พวกเขาจึงต้องอาบัติทุกกฏ; ๕ มาสก เป็นของที่ลักโดยการสั่ง (อาณัตติกะ), เพราะ ๕ มาสกเหล่านั้น ศิษย์ทั้ง ๓ รูปจึงต้องอาบัติปาราชิก ส่วนของอาจารย์ ๓ มาสก เป็นของที่ลักด้วยมือตนเอง, เพราะ ๓ มาสกนั้น ท่านจึงต้องอาบัติถุลลัจจัย ๓ มาสก เป็นของที่ลักโดยการสั่ง, เพราะ ๓ มาสกนั้น ท่านก็ต้องอาบัติถุลลัจจัยเหมือนกัน จริงอยู่ ในอทินนาทานสิกขาบทนี้ การลักด้วยมือตนเองไม่เป็นองค์ของการลักโดยการสั่ง หรือการลักโดยการสั่งก็ไม่เป็นองค์ของการลักด้วยมือตนเอง แต่การลักด้วยมือตนเอง พึงให้สำเร็จด้วยการลักด้วยมือตนเองเท่านั้น, การลักโดยการสั่ง พึงให้สำเร็จด้วยการลักโดยการสั่งเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “คน ๔ คนนัดหมายกันแล้ว... ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายพิจารณาแล้ว” ดังนี้

Apica saṃvidāvahāre asammohatthaṃ ‘‘ekabhaṇḍaṃ ekaṭṭhānaṃ, ekabhaṇḍaṃ nānāṭhānaṃ; nānābhaṇḍaṃ ekaṭṭhānaṃ, nānābhaṇḍaṃ nānāṭhāna’’nti idampi catukkaṃ atthato sallakkhetabbaṃ. Tattha ekabhaṇḍaṃ ekaṭṭhānanti ekakulassa āpaṇaphalake pañcamāsakaṃ bhaṇḍaṃ duṭṭhapitaṃ disvā sambahulā bhikkhū ekaṃ āṇāpenti ‘‘gacchetaṃ āharā’’ti, tassuddhāre sabbesaṃ pārājikaṃ. Ekabhaṇḍaṃ [Pg.322] nānāṭhānanti ekakulassa pañcasu āpaṇaphalakesu ekekamāsakaṃ duṭṭhapitaṃ disvā sambahulā ekaṃ āṇāpenti ‘‘gacchete āharā’’ti, pañcamassa māsakassa uddhāre sabbesaṃ pārājikaṃ. Nānābhaṇḍaṃ ekaṭṭhānanti bahūnaṃ santakaṃ pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghanakaṃ bhaṇḍaṃ ekasmiṃ ṭhāne duṭṭhapitaṃ disvā sambahulā ekaṃ āṇāpenti ‘‘gacchetaṃ āharā’’ti, tassuddhāre sabbesaṃ pārājikaṃ. Nānābhaṇḍaṃ nānāṭhānanti pañcannaṃ kulānaṃ pañcasu āpaṇaphalakesu ekekamāsakaṃ duṭṭhapitaṃ disvā sambahulā ekaṃ āṇāpenti ‘‘gacchete āharā’’ti, pañcamassa māsakassa uddhāre sabbesaṃ pārājikanti.

อนึ่ง เพื่อความไม่หลงลืมในเรื่องสังวิทาวหาร พึงกำหนดจตุกกะนี้โดยเนื้อความว่า “ทรัพย์อย่างเดียว ที่เดียว, ทรัพย์อย่างเดียว หลายที่, ทรัพย์หลายอย่าง ที่เดียว, ทรัพย์หลายอย่าง หลายที่” ในจตุกกะนั้น คำว่า ทรัพย์อย่างเดียว ที่เดียว ความว่า ภิกษุหลายรูปเห็นทรัพย์ราคา ๕ มาสกที่เขาวางไว้ไม่ดีบนแผงร้านค้าของตระกูลเดียว จึงสั่งภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงไปนำทรัพย์นั้นมา” เมื่อภิกษุนั้นยกทรัพย์ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก คำว่า ทรัพย์อย่างเดียว หลายที่ ความว่า ภิกษุหลายรูปเห็นทรัพย์ราคาอย่างละ ๑ มาสกที่เขาวางไว้ไม่ดีบนแผงร้านค้า ๕ แห่งของตระกูลเดียว จึงสั่งภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงไปนำทรัพย์เหล่านั้นมา” เมื่อภิกษุนั้นยกมาสกที่ ๕ ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก คำว่า ทรัพย์หลายอย่าง ที่เดียว ความว่า ภิกษุหลายรูปเห็นทรัพย์ราคา ๕ มาสก หรือเกินกว่า ๕ มาสก อันเป็นของคนหลายคน ที่เขาวางไว้ไม่ดีในที่เดียวกัน จึงสั่งภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงไปนำทรัพย์นั้นมา” เมื่อภิกษุนั้นยกทรัพย์ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก คำว่า ทรัพย์หลายอย่าง หลายที่ ความว่า ภิกษุหลายรูปเห็นทรัพย์ราคาอย่างละ ๑ มาสกของ ๕ ตระกูล ที่เขาวางไว้ไม่ดีบนแผงร้านค้า ๕ แห่ง จึงสั่งภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงไปนำทรัพย์เหล่านั้นมา” เมื่อภิกษุนั้นยกมาสกที่ ๕ ขึ้น ภิกษุทั้งหมดต้องอาบัติปาราชิก ดังนี้ พึงกำหนดทราบ

Saṃvidāvahārakathā niṭṭhitā.

จบเรื่องสังวิทาวหาร

Saṅketakammakathā

เรื่องสังเกตกรรม

119. Saṅketakammanti sañjānanakammaṃ; kālaparicchedavasena saññāṇakaraṇanti attho. Ettha ca ‘‘purebhattaṃ avaharā’’ti vutte ajja vā purebhattaṃ avaharatu, sve vā, anāgate vā saṃvacchare, natthi visaṅketo; ubhinnampi ocarake vuttanayeneva pārājikaṃ. Sace pana ‘‘ajja purebhattaṃ avaharā’’ti vutte sve purebhattaṃ avaharati, ‘‘ajjā’’ti niyāmitaṃ taṃ saṅketaṃ atikkamma pacchā avahaṭaṃ hoti. Sace ‘‘sve purebhattaṃ avaharā’’ti vutte ajja purebhattaṃ avaharati, ‘‘sve’’ti niyāmitaṃ taṃ saṅketaṃ appatvā pure avahaṭaṃ hoti; evaṃ avaharantassa avahārakasseva pārājikaṃ, mūlaṭṭhassa anāpatti. ‘‘Sve purebhatta’’nti vutte tadaheva vā sve pacchābhattaṃ vā harantopi taṃ saṅketaṃ pure ca pacchā ca haratīti veditabbo. Esa nayo pacchābhattarattindivesupi. Purimayāma-majjhimayāma-pacchimayāma-kāḷajuṇha-māsa-utu-saṃvaccharādivasenāpi cettha saṅketavisaṅketatā veditabbā. ‘‘Purebhattaṃ harā’’ti vutte ‘‘purebhattameva harissāmī’’ti vāyamantassa pacchābhattaṃ hoti; ettha kathanti? Mahāsumatthero tāva āha – ‘‘purebhattapayogova eso, tasmā mūlaṭṭho na muccatī’’ti. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘kālaparicchedaṃ atikkantattā visaṅketaṃ, tasmā mūlaṭṭho muccatī’’ti.

๑๑๙. คำว่า สังเกตกรรม คือ การทำเครื่องหมายให้รู้กัน, ความว่า การทำเครื่องหมายให้รู้ด้วยอำนาจการกำหนดเวลา ในเรื่องสังเกตกรรมนี้ เมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักในเวลาเช้า (ก่อนภัต)” ไม่ว่าผู้ถูกสั่งจะลักในเวลาเช้าของวันนี้ก็ดี ของวันพรุ่งนี้ก็ดี หรือในปีที่ยังมาไม่ถึงก็ดี ย่อมไม่มีความผิดพลาดแห่งการนัดหมาย (วิสังเกต); ภิกษุแม้ทั้งสองรูปต้องอาบัติปาราชิก ตามนัยที่กล่าวไว้ในโอจรกกถา แต่ถ้าเมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักวันนี้ในเวลาเช้า” แต่ผู้ถูกสั่งไปลักในเวลาเช้าของวันพรุ่งนี้, การลักนั้นชื่อว่าลักในภายหลัง เพราะล่วงเลยการนัดหมายที่กำหนดไว้ว่า “วันนี้” ถ้าเมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักวันพรุ่งนี้ในเวลาเช้า” แต่ผู้ถูกสั่งไปลักในเวลาเช้าของวันนี้, การลักนั้นชื่อว่าลักในก่อน เพราะยังไม่ถึงการนัดหมายที่กำหนดไว้ว่า “วันพรุ่งนี้”; เมื่อลักอย่างนี้ ภิกษุผู้ลักเท่านั้นต้องอาบัติปาราชิก ส่วนผู้สั่ง (มูลัฏฐะ) ไม่ต้องอาบัติ เมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักวันพรุ่งนี้ในเวลาเช้า” แต่ผู้ถูกสั่งลักในวันนั้นเองก็ดี หรือลักในเวลาบ่าย (หลังภัต) ของวันพรุ่งนี้ก็ดี พึงทราบว่า ภิกษุนั้นชื่อว่าลักในก่อนและลักในภายหลังแห่งการนัดหมายนั้น นัยนี้พึงทราบแม้ในเวลาบ่าย เวลาคืน และเวลากลางวัน และในเรื่องสังเกตกรรมนี้ พึงทราบความเป็นสังเกต (ตรงตามนัด) และวิสังเกต (ผิดนัด) โดยอำนาจแห่งปฐมยาม มัชฌิมยาม ปัจฉิมยาม ข้างแรม ข้างขึ้น เดือน ฤดู และปี เป็นต้น เมื่อผู้สั่งกล่าวว่า “จงลักในเวลาเช้า” ผู้ถูกสั่งพยายามอยู่ว่า “เราจักลักในเวลาเช้านั่นแหละ” แต่เวลาล่วงเลยไปจนเป็นเวลาบ่าย; ในกรณีนี้จะว่าอย่างไร? พระมหาซุมมเถระกล่าวว่า “นั่นเป็นเพียงปโยคะในเวลาเช้าเท่านั้น เพราะฉะนั้น ผู้สั่งจึงไม่พ้น (จากอาบัติ)” ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า “เพราะล่วงเลยการกำหนดเวลา จึงเป็นวิสังเกต เพราะฉะนั้น ผู้สั่งจึงพ้น (จากอาบัติ)”

Saṅketakammakathā niṭṭhitā.

จบเรื่องสังเกตกรรม

Nimittakammakathā

เรื่องนิมิตตกรรม

120. Nimittakammanti [Pg.323] saññuppādanatthaṃ kassaci nimittassa karaṇaṃ, taṃ ‘‘akkhiṃ vā nikhaṇissāmī’’tiādinā nayena tidhā vuttaṃ. Aññampi panettha hatthalaṅghana-pāṇippahāraaṅguliphoṭana-gīvunnāmana-ukkāsanādianekappakāraṃ saṅgahetabbaṃ. Sesamettha saṅketakamme vuttanayamevāti.

๑๒๐. คำว่า นิมิตตกัมมะ ได้แก่ การทำนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่การให้เกิดความสำคัญ (หมายรู้) นิมิตตกัมมะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยมีคำว่า "เราจักขยิบตา" เป็นต้น ๓ อย่าง. อนึ่ง ในนิมิตตกัมมะนี้ พึงสงเคราะห์เอาการทำนิมิตมีประการต่างๆ เป็นอันมาก มีการยกมือ การตบมือ การดีดนิ้ว การแหงนคอ และการกระแอม เป็นต้น แม้อื่นอีก. ส่วนคำที่เหลือในเรื่องนิมิตตกัมมะนี้ มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในสังเกตกัมมะนั่นเอง.

Nimittakammakathā niṭṭhitā.

เรื่องนิมิตตกัมมะ จบแล้ว.

Āṇattikathā

อาณัตติกถา

121. Idāni etesveva saṅketakammanimittakammesu asammohatthaṃ ‘‘bhikkhu bhikkhuṃ āṇāpetī’’tiādimāha. Tattha so taṃ maññamāno tanti so avahārako yaṃ āṇāpakena nimittasaññaṃ katvā vuttaṃ, taṃ etanti maññamāno tameva avaharati, ubhinnaṃ pārājikaṃ. So taṃ maññamāno aññanti yaṃ avaharāti vuttaṃ, taṃ etanti maññamāno aññaṃ tasmiṃyeva ṭhāne ṭhapitaṃ avaharati, mūlaṭṭhassa anāpatti. Aññaṃ maññamāno tanti āṇāpakena nimittasaññaṃ katvā vuttabhaṇḍaṃ appagghaṃ, idaṃ aññaṃ tasseva samīpe ṭhapitaṃ sārabhaṇḍanti evaṃ aññaṃ maññamāno tameva avaharati, ubhinnampi pārājikaṃ. Aññaṃ maññamāno aññanti purimanayeneva idaṃ aññaṃ tasseva samīpe ṭhapitaṃ sārabhaṇḍanti maññati, tañce aññameva hoti, tasseva pārājikaṃ.

๑๒๑. บัดนี้ เพื่อความไม่หลงผิดในสังเกตกัมมะและนิมิตตกัมมะเหล่านี้นั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ภิกษุสั่งภิกษุ" ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ผู้นั้นสำคัญสิ่งนั้นว่าเป็นสิ่งนั้น" ความว่า ภิกษุผู้ลักนั้นสำคัญว่า "สิ่งนี้คือสิ่งนั้น" ที่ผู้สั่งได้ทำนิมิตสัญญาบอกไว้ แล้วลักสิ่งนั้นเองไป เป็นปาราชิกด้วยกันทั้งสองรูป. คำว่า "ผู้นั้นสำคัญสิ่งนั้นว่าเป็นสิ่งอื่น" ความว่า ภิกษุผู้ลักสำคัญว่า "สิ่งนี้คือสิ่งนั้น" ที่ผู้สั่งบอกว่า "จงลัก" แต่กลับไปลักสิ่งอื่นที่วางไว้ในที่นั้นเอง ภิกษุผู้เป็นต้นสั่งไม่ต้องอาบัติ. คำว่า "สำคัญสิ่งอื่นว่าเป็นสิ่งนั้น" ความว่า พัสดุที่ผู้สั่งทำนิมิตสัญญาบอกไว้มีราคาถูก ภิกษุผู้ลักสำคัญว่า "สิ่งนี้เป็นสิ่งอื่น เป็นสารภัณฑ์ (ของมีค่า) ที่วางไว้ใกล้พัสดุนั้นเอง" จึงลักพัสดุที่สั่งนั้นเองไป เป็นปาราชิกด้วยกันทั้งสองรูป. คำว่า "สำคัญสิ่งอื่นว่าเป็นสิ่งอื่น" ความว่า โดยนัยก่อนนั่นเอง ภิกษุผู้ลักสำคัญว่า "สิ่งนี้เป็นสิ่งอื่น เป็นสารภัณฑ์ที่วางไว้ใกล้พัสดุนั้นเอง" และพัสดุนั้นก็เป็นสิ่งอื่นจริงๆ เป็นปาราชิกเฉพาะภิกษุผู้ลักเท่านั้น.

Itthannāmassa pāvadātiādīsu eko ācariyo tayo buddharakkhita-dhammarakkhita-saṅgharakkhitanāmakā antevāsikā daṭṭhabbā. Tattha bhikkhu bhikkhuṃ āṇāpetīti ācariyo kiñci bhaṇḍaṃ katthaci sallakkhetvā tassa haraṇatthāya buddharakkhitaṃ āṇāpeti. Itthannāmassa pāvadāti gaccha tvaṃ, buddharakkhita, etamatthaṃ dhammarakkhitassa pāvada. Itthannāmo itthannāmassa pāvadatūti dhammarakkhitopi saṅgharakkhitassa pāvadatu. Itthannāmo itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharatūti evaṃ tayā āṇattena dhammarakkhitena āṇatto saṅgharakkhito itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharatu, so hi amhesu vīrajātiko paṭibalo imasmiṃ kammeti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭaṃ. Sace pana sā āṇatti yathādhippāyaṃ [Pg.324] gacchati, yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ, āṇattikkhaṇe tadeva hoti. Atha taṃ bhaṇḍaṃ avassaṃ hāriyaṃ hoti, yaṃ parato ‘‘sabbesaṃ āpatti pārājikassā’’ti vuttaṃ, tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti ayaṃ yutti sabbattha veditabbā.

ในคำมีอาทิว่า "จงบอกแก่คนชื่อโน้น" พึงทราบว่า มีอาจารย์ ๑ รูป และศิษย์ ๓ รูป ชื่อพุทธรักขิต ธรรมรักขิต และสังฆรักขิต. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ภิกษุสั่งภิกษุ" ความว่า อาจารย์กำหนดพัสดุอย่างใดอย่างหนึ่งในที่บางแห่ง แล้วสั่งพุทธรักขิตเพื่อต้องการให้ไปลักพัสดุนั้น. คำว่า "จงบอกแก่คนชื่อโน้น" ความว่า พุทธรักขิต เธอจงไป จงบอกเนื้อความนี้แก่ธรรมรักขิต. คำว่า "คนชื่อโน้นจงบอกแก่คนชื่อโน้น" ความว่า แม้ธรรมรักขิตก็จงบอกแก่สังฆรักขิต. คำว่า "คนชื่อโน้นจงลักพัสดุชื่อโน้น" ความว่า สังฆรักขิตผู้ที่ธรรมรักขิตซึ่งเธอสั่งนั้นสั่งต่ออีกที จงลักพัสดุชื่อโน้น เพราะว่าในบรรดาพวกเรา สังฆรักขิตนั้นเป็นผู้มีชาติแห่งคนกล้า สามารถในงานนี้. คำว่า "ต้องอาบัติทุกกฎ" ความว่า อาจารย์ผู้สั่งอยู่อย่างนี้ ต้องอาบัติทุกกฎก่อน. แต่ถ้าคำสั่งนั้นดำเนินไปตามความประสงค์ อาบัติถุลลัจจัยที่กล่าวไว้ในภายหลัง ย่อมมีในขณะที่สั่งนั่นเอง. หรือว่าพัสดุนั้นจะต้องถูกนำไปอย่างแน่นอน อาบัติปาราชิกที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า "เป็นอาบัติปาราชิกแก่ทุกคน" ย่อมเป็นปาราชิกแก่พระอาจารย์ผู้สั่งนี้ในขณะที่สั่งนั้นเอง พึงทราบยุตินี้ในที่ทั้งปวง.

So itarassa ārocetīti buddharakkhito dhammarakkhitassa, dhammarakkhito ca saṅgharakkhitassa ‘‘amhākaṃ ācariyo evaṃ vadati – ‘itthannāmaṃ kira bhaṇḍaṃ avahara, tvaṃ kira amhesu ca vīrapuriso’’’ti āroceti, evaṃ tesampi dukkaṭaṃ. Avahārako paṭiggaṇhātīti ‘‘sādhu harissāmī’’ti saṅgharakkhito sampaṭicchati. Mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassāti saṅgharakkhitena paṭiggahitamatte ācariyassa thullaccayaṃ, mahājano hi tena pāpe niyojitoti. So taṃ bhaṇḍanti so ce saṅgharakkhito taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, sabbesaṃ catunnampi janānaṃ pārājikaṃ. Na kevalañca catunnaṃ, etena upāyena visaṅketaṃ akatvā paramparāya āṇāpentaṃ samaṇasataṃ samaṇasahassaṃ vā hotu, sabbesaṃ pārājikameva.

คำว่า "ผู้นั้นบอกแก่คนนอกนี้" ความว่า พุทธรักขิตบอกแก่ธรรมรักขิต และธรรมรักขิตบอกแก่สังฆรักขิตว่า "อาจารย์ของพวกเรากล่าวอย่างนี้ว่า 'ได้ยินว่า เธอจงลักพัสดุชื่อโน้น และได้ยินว่า ในบรรดาพวกเรา เธอเป็นคนกล้า'" เมื่อบอกอย่างนี้ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ต้องอาบัติทุกกฎ. คำว่า "ผู้ลักรับคำ" ความว่า สังฆรักขิตรับคำว่า "ดีละ ผมจะนำมา". คำว่า "อาบัติถุลลัจจัยแก่ผู้เป็นต้นสั่ง" ความว่า เมื่อสังฆรักขิตสักว่ารับคำ อาจารย์ต้องอาบัติถุลลัจจัย เพราะอาจารย์นั้นได้ชักชวนคนหมู่มากในบาป. คำว่า "พัสดุนั้น" ความว่า ถ้าสังฆรักขิตนั้นลักพัสดุนั้นไป เป็นปาราชิกแก่คนทั้ง ๔ รูป. และไม่ใช่เป็นปาราชิกเฉพาะ ๔ รูปเท่านั้น โดยอุบายนี้ หากสั่งกันต่อๆ ไปโดยไม่ให้ผิดนัด (ไม่ผิดตัว) จะเป็นภิกษุร้อยรูปหรือพันรูปก็ตาม เป็นปาราชิกแก่ทุกคนนั่นเอง.

Dutiyavāre – so aññaṃ āṇāpetīti so ācariyena āṇatto buddharakkhito dhammarakkhitaṃ adisvā vā avattukāmo vā hutvā saṅgharakkhitameva upasaṅkamitvā ‘‘amhākaṃ ācariyo evamāha – ‘itthannāmaṃ kira bhaṇḍaṃ avaharā’’’ti āṇāpeti. Āpatti dukkaṭassāti āṇattiyā tāva buddharakkhitassa dukkaṭaṃ. Paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassāti saṅgharakkhitena sampaṭicchite mūlaṭṭhasseva dukkaṭanti veditabbaṃ. Sace pana so taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, āṇāpakassa ca buddharakkhitassa, avahārakassa ca saṅgharakkhitassāti ubhinnampi pārājikaṃ. Mūlaṭṭhassa pana ācariyassa visaṅketattā pārājikena anāpatti. Dhammarakkhitassa ajānanatāya sabbena sabbaṃ anāpatti. Buddharakkhito pana dvinnaṃ sotthibhāvaṃ katvā attanā naṭṭho.

ในวาระที่สอง - คำว่า "ผู้นั้นสั่งคนอื่น" ความว่า พุทธรักขิตผู้ที่อาจารย์สั่งแล้วนั้น ไม่เห็นธรรมรักขิต หรือไม่อยากจะบอก จึงเข้าไปหาเฉพาะสังฆรักขิตเท่านั้นแล้วสั่งว่า "อาจารย์ของพวกเราสั่งอย่างนี้ว่า 'ได้ยินว่า เธอจงลักพัสดุชื่อโน้น'". คำว่า "ต้องอาบัติทุกกฎ" ความว่า เพราะการสั่งนั้น พุทธรักขิตต้องอาบัติทุกกฎก่อน. คำว่า "รับคำ ต้องอาบัติทุกกฎ" พึงทราบว่า เมื่อสังฆรักขิตรับคำ เป็นอาบัติทุกกฎแก่ผู้เป็นต้นสั่ง (อาจารย์) เท่านั้น. แต่ถ้าสังฆรักขิตนั้นลักพัสดุนั้นไป เป็นปาราชิกแก่ทั้งสองรูป คือ พุทธรักขิตผู้สั่ง และสังฆรักขิตผู้ลัก. ส่วนอาจารย์ผู้เป็นต้นสั่ง ไม่ต้องอาบัติปาราชิก เพราะเป็นการสั่งผิดนัด (ผิดตัว). สำหรับธรรมรักขิต ไม่ต้องอาบัติโดยประการทั้งปวง เพราะไม่รู้เรื่อง. ส่วนพุทธรักขิตทำให้คนทั้งสอง (อาจารย์และธรรมรักขิต) ปลอดภัย แต่ตนเองกลับฉิบหาย.

Ito paresu catūsu āṇattivāresu paṭhame tāva so gantvā puna paccāgacchatīti bhaṇḍaṭṭhānaṃ gantvā anto ca bahi ca ārakkhaṃ disvā avaharituṃ asakkonto āgacchati. Yadā sakkosi, tadāti kiṃ ajjeva avahaṭaṃ hoti? Gaccha yadā sakkosi tadā naṃ avaharāti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ puna āṇattiyāpi dukkaṭameva hoti. Sace pana taṃ bhaṇḍaṃ avassaṃ hāriyaṃ hoti, atthasādhakacetanā nāma maggānantaraphalasadisā, tasmā [Pg.325] ayaṃ āṇattikkhaṇeyeva pārājiko. Sacepi avahārako saṭṭhivassātikkamena taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, āṇāpako ca antarāyeva kālaṃ vā karoti, hīnāya vā āvattati; assamaṇova hutvā kālaṃ vā karissati, hīnāya vā āvattissati, avahārakassa pana avahārakkhaṇeyeva pārājikaṃ.

ในอาณัติวาระ ๔ วาระที่เหลือจากวาระนี้ ในวาระแรกก่อน คำว่า "ผู้นั้นไปแล้วกลับมาอีก" ความว่า ไปยังที่เก็บพัสดุแล้ว เห็นการรักษาทั้งภายในและภายนอก ไม่สามารถจะลักได้จึงกลับมา. คำว่า "เมื่อใดสามารถ เมื่อนั้น" ความว่า (อาจารย์ถามว่า) "พัสดุถูกลักไปในวันนี้หรือ?" (พุทธรักขิตตอบว่า "ยังครับ") (อาจารย์จึงสั่งว่า) "จงไป เมื่อใดสามารถ เมื่อนั้นจงลักพัสดุนั้น". คำว่า "ต้องอาบัติทุกกฎ" ความว่า แม้เพราะการสั่งซ้ำอย่างนี้ ก็เป็นอาบัติทุกกฎเหมือนกัน. แต่ถ้าพัสดุนั้นจะต้องถูกนำไปอย่างแน่นอน เจตนาที่ให้สำเร็จประโยชน์ ชื่อว่าคล้ายกับมรรคที่มีผลในลำดับถัดไป เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สั่งนี้จึงเป็นปาราชิกในขณะที่สั่งนั่นเอง. แม้หากว่าผู้ลักจะลักพัสดุนั้นเมื่อล่วงไป ๖๐ ปี และผู้สั่งจะถึงแก่กรรมเสียในระหว่าง หรือสึกไปเป็นคฤหัสถ์ก็ตาม เขาก็จะเป็นผู้ไม่ใช่สมณะนั่นเองแล้วถึงแก่กรรม หรือสึกไปเป็นคฤหัสถ์ ส่วนผู้ลัก ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ลักนั่นเอง.

Dutiyavāre – yasmā taṃ saṇikaṃ vā bhaṇanto tassa vā badhiratāya ‘‘mā avaharī’’ti

ในวาระที่สอง เพราะเหตุที่ภิกษุผู้สั่งใช้พูดคำว่า 'อย่าขนไป' นั้นเบาๆ หรือค่อยๆ หรือเพราะความที่ภิกษุผู้ถูกใช้เป็นคนหูหนวก

Etaṃ vacanaṃ na sāveti, tasmā mūlaṭṭho na mutto. Tatiyavāre – pana sāvitattā mutto. Catutthavāre – tena ca sāvitattā, itarena ca ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā oratattā ubhopi muttāti.

ไม่สามารถให้ได้ยินคำนั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้สั่งเดิมย่อมไม่พ้น (จากอาบัติ) แต่ในวาระที่สาม เพราะได้ทำให้ได้ยินแล้ว ย่อมพ้น (จากอาบัติ) ในวาระที่สี่ เพราะภิกษุผู้สั่งใช้ได้ทำให้ได้ยินแล้ว และเพราะภิกษุผู้ถูกใช้รับว่า 'สาธุ' แล้ว และได้งดเว้นแล้ว ทั้งสองรูปย่อมพ้น (จากอาบัติ) ดังนี้

Āṇattikathā niṭṭhitā.

เรื่องว่าด้วยการสั่งใช้ จบแล้ว

Āpattibhedaṃ

การจำแนกอาบัติ

122. Idāni tattha tattha ṭhānā cāvanavasena vuttassa adinnādānassa aṅgaṃ vatthubhedena ca āpattibhedaṃ dassento ‘‘pañcahi ākārehī’’tiādimāha. Tattha pañcahi ākārehīti pañcahi kāraṇehi; pañcahi aṅgehīti vuttaṃ hoti. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – adinnaṃ ādiyantassa ‘‘parapariggahitañca hotī’’tiādinā nayena vuttehi pañcahākārehi pārājikaṃ hoti, na tato ūnehīti. Tatrime pañca ākārā – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, parikkhārassa garukabhāvo, theyyacittaṃ, ṭhānācāvananti. Ito parehi pana dvīhi vārehi lahuke parikkhāre vatthubhedena thullaccayañca dukkaṭañca dassitaṃ.

๑๒๒. บัดนี้ เมื่อจะแสดงองค์แห่งอทินนาทานที่กล่าวแล้วโดยอาการคือการให้เคลื่อนจากที่ในวัตถุนั้นๆ และการจำแนกอาบัติโดยการจำแนกวัตถุ จึงได้กล่าวคำมีว่า 'ด้วยอาการ ๕ อย่าง' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยอาการ ๕ อย่าง' คือ ด้วยเหตุ ๕ อย่าง หรือด้วยองค์ ๕ อย่าง ความสังเขปในคำนั้นนี้ คือ แก่ภิกษุผู้ถือเอาอทินนาทาน ย่อมเป็นปาราชิกด้วยอาการ ๕ อย่างที่กล่าวแล้วโดยนัยมีว่า 'เป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน' เป็นต้น ไม่เป็นปาราชิกด้วยอาการที่หย่อนกว่า ๕ อย่างนั้น ดังนี้ อาการ ๕ อย่างเหล่านี้ในคำนั้น คือ เป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน มีความสำคัญว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ความที่บริขารเป็นของหนัก มีจิตคิดขโมย การให้เคลื่อนจากที่ ดังนี้ แต่ในวาระสองวาระถัดจากนี้ ได้แสดงอาบัติถุลลัจจัยและอาบัติทุกกฏในบริขารที่เป็นของเบาโดยการจำแนกวัตถุแล้ว

125. ‘‘Chahākārehī’’tiādinā nayena vuttavārattaye pana na sakasaññitā, na vissāsaggāhitā, na tāvakālikatā, parikkhārassa garukabhāvo, theyyacittaṃ, ṭhānācāvananti evaṃ cha ākārā veditabbā. Vatthubhedena panetthāpi paṭhamavāre pārājikaṃ. Dutiyatatiyesu thullaccayadukkaṭāni vuttāni. Tato paresu pana tīsu vāresu vijjamānepi vatthubhede vatthussa parehi apariggahitattā dukkaṭameva vuttaṃ. Tatra yadetaṃ ‘‘na [Pg.326] ca parapariggahita’’nti vuttaṃ, taṃ anajjhāvutthakaṃ vā hotu chaḍḍitaṃ chinnamūlakaṃ assāmikavatthu, attano santakaṃ vā, ubhayampi ‘‘na ca parapariggahita’’ntveva saṅkhyaṃ gacchati. Yasmā panettha parapariggahitasaññā ca atthi, theyyacittena ca gahitaṃ, tasmā anāpatti na vuttāti.

๑๒๕. แต่ในวาระ ๓ ที่กล่าวแล้วโดยนัยมีว่า 'ด้วยอาการ ๖ อย่าง' เป็นต้น พึงทราบอาการ ๖ อย่างอย่างนี้ คือ ไม่มีความสำคัญว่าเป็นของตน ไม่ใช่การถือเอาด้วยความคุ้นเคย ไม่ใช่การถือเอาชั่วคราว ความที่บริขารเป็นของหนัก มีจิตคิดขโมย การให้เคลื่อนจากที่ ในวาระนี้ แม้โดยการจำแนกวัตถุ ในวาระแรกเป็นปาราชิก ในวาระที่สองและที่สาม ได้กล่าวอาบัติถุลลัจจัยและทุกกฏไว้แล้ว แต่ในวาระ ๓ ถัดจากนั้น แม้มีการจำแนกวัตถุปรากฏอยู่ เพราะวัตถุนั้นผู้อื่นไม่ได้หวงแหน จึงได้กล่าวแต่เพียงอาบัติทุกกฏเท่านั้น ในวาระนั้น วัตถุใดที่กล่าวว่า 'ไม่ใช่ของที่ผู้อื่นหวงแหน' วัตถุนั้นจะเป็นของที่ไม่มีใครครอบครองอยู่ก็ดี เป็นของที่ทิ้งแล้ว มีอาลัยขาดแล้ว เป็นวัตถุที่ไม่มีเจ้าของ หรือเป็นของตนเองก็ดี ทั้งสองอย่างนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่า 'ไม่ใช่ของที่ผู้อื่นหวงแหน' เท่านั้น เพราะในวาระนี้มีความสำคัญว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหนด้วย และถือเอาด้วยจิตคิดขโมยด้วย เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กล่าวอนาบัติ ดังนี้

Āpattibhedaṃ niṭṭhitaṃ.

การจำแนกอาบัติ จบแล้ว

Anāpattibhedaṃ

การจำแนกอนาบัติ

131. Evaṃ vatthuvasena ca cittavasena ca āpattibhedaṃ dassetvā idāni anāpattibhedaṃ dassento ‘‘anāpatti sasaññissā’’tiādimāha. Tattha sasaññissāti sakasaññissa, ‘‘mayhaṃ santakaṃ idaṃ bhaṇḍa’’nti evaṃ sasaññissa parabhaṇḍampi gaṇhato gahaṇe anāpatti, gahitaṃ pana puna dātabbaṃ. Sace sāmikehi ‘‘dehī’’ti vutto na deti, tesaṃ dhuranikkhepe pārājikaṃ.

๑๓๑. อย่างนี้ แสดงการจำแนกอาบัติโดยวัตถุและโดยจิตแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงการจำแนกอนาบัติ จึงได้กล่าวคำมีว่า 'อนาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นของตน' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า 'แก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นของตน' นั้น คือ แก่ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นของตน แก่ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นของตนอย่างนี้ว่า 'สิ่งของนี้เป็นของของเรา' ในการถือเอาแม้ซึ่งสิ่งของของผู้อื่น ย่อมเป็นอนาบัติ แต่สิ่งของที่ถือเอาแล้ว พึงให้คืน ถ้าภิกษุถูกเจ้าของกล่าวว่า 'จงให้คืน' แล้วไม่ให้ ย่อมเป็นปาราชิกในการที่เจ้าของเหล่านั้นละความพยายาม

Vissāsaggāheti vissāsaggahaṇepi anāpatti. Vissāsaggāhalakkhaṇaṃ pana iminā suttena jānitabbaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgatassa vissāsaṃ gahetuṃ – sandiṭṭho ca hoti, sambhatto ca, ālapito ca, jīvati ca, gahite ca attamano’’ti (mahāva. 356). Tattha sandiṭṭhoti diṭṭhamattakamitto, sambhattoti daḷhamitto, ālapitoti ‘‘mama santakaṃ yaṃ icchasi, taṃ gaṇheyyāsi, āpucchitvā gahaṇe kāraṇaṃ natthī’’ti vutto. Jīvatīti anuṭṭhānaseyyāya sayitopi yāva jīvitindriyupacchedaṃ na pāpuṇāti. Gahite ca attamanoti gahite tuṭṭhacitto hoti, evarūpassa santakaṃ ‘‘gahite me attamano bhavissatī’’ti jānantena gahetuṃ vaṭṭati. Anavasesapariyādānavasena cetāni pañcaṅgāni vuttāni. Vissāsaggāho pana tīhi aṅgehi ruhati – sandiṭṭho, jīvati, gahite attamano; sambhatto, jīvati, gahite attamano; ālapito, jīvati, gahite attamanoti.

คำว่า 'การถือเอาด้วยความคุ้นเคย' นั้น แม้ในการถือเอาด้วยความคุ้นเคย ย่อมเป็นอนาบัติ แต่ลักษณะแห่งการถือเอาด้วยความคุ้นเคย พึงทราบด้วยพระสูตรนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ถือเอาด้วยความคุ้นเคยแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ เป็นผู้ที่เคยเห็นกันแล้วด้วย เป็นผู้ที่สนิทสนมกันแล้วด้วย เป็นผู้ที่เคยพูดกันแล้วด้วย เป็นผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ด้วย และเป็นผู้มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้วด้วย' (มหาวรรค ๓๕๖) ในคำนั้น คำว่า 'เป็นผู้ที่เคยเห็นกันแล้ว' นั้น คือ เป็นมิตรที่เคยเห็นกันเท่านั้น คำว่า 'เป็นผู้ที่สนิทสนมกันแล้ว' นั้น คือ เป็นมิตรที่มั่นคง คำว่า 'เป็นผู้ที่เคยพูดกันแล้ว' นั้น คือ ถูกกล่าวแล้วว่า 'ท่านปรารถนาสิ่งของของเราสิ่งใด พึงถือเอาสิ่งนั้น ไม่มีความจำเป็นที่จะต้องขออนุญาตก่อนแล้วจึงถือเอา' คำว่า 'เป็นผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่' นั้น คือ แม้เป็นผู้ที่นอนด้วยการนอนที่ไม่ลุกขึ้น ตราบใดที่ยังไม่ถึงความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ คำว่า 'และเป็นผู้มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว' นั้น คือ เมื่อของถูกเอาแล้ว ย่อมเป็นผู้มีใจยินดี ภิกษุผู้รู้ว่า 'เมื่อของถูกถือเอาแล้ว เจ้าของมีใจยินดี' พึงถือเอาสิ่งของของบุคคลเช่นนั้นได้ และองค์ ๕ เหล่านี้ ได้กล่าวแล้วโดยอาการแห่งการรวบรวมทั้งหมดโดยไม่เหลือ แต่การถือเอาด้วยความคุ้นเคย ย่อมสำเร็จด้วยองค์ ๓ คือ เคยเห็นกันแล้ว, ยังมีชีวิตอยู่, มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว; สนิทสนมกันแล้ว, ยังมีชีวิตอยู่, มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว; เคยพูดกันแล้ว, ยังมีชีวิตอยู่, มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว ดังนี้

Yo pana na jīvati, na ca gahite attamano hoti; tassa santakaṃ vissāsaggāhena gahitampi puna dātabbaṃ. Dadamānena ca matakadhanaṃ tāva ye tassa dhane issarā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā, tesaṃ dātabbaṃ. Anattamanassa santakaṃ tasseva dātabbaṃ. Yo pana paṭhamaṃyeva ‘‘suṭṭhu kataṃ tayā mama santakaṃ gaṇhantenā’’ti vacībhedena vā cittuppādamattena vā anumoditvā pacchā [Pg.327] kenaci kāraṇena kupito, paccāharāpetuṃ na labhati. Yopi adātukāmo cittena pana adhivāseti, na kiñci vadati, sopi puna paccāharāpetuṃ na labhati. Yo pana ‘‘mayā tumhākaṃ santakaṃ gahitaṃ vā paribhuttaṃ vā’’ti vutte ‘‘gahitaṃ vā hotu paribhuttaṃ vā, mayā pana taṃ kenacideva karaṇīyena ṭhapitaṃ, pākatikaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vadati. Ayaṃ paccāharāpetuṃ labhati.

แต่บุคคลใดไม่ยังมีชีวิตอยู่ และไม่เป็นผู้มีใจยินดีเมื่อของถูกถือเอาแล้ว สิ่งของของบุคคลนั้น แม้ถูกถือเอาด้วยความคุ้นเคยแล้ว ก็พึงให้คืน และเมื่อให้คืน พึงให้ทรัพย์ของผู้ตายแก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตเหล่าใดที่เป็นเจ้าของทรัพย์นั้น สิ่งของของผู้ไม่ยินดี พึงให้คืนแก่ผู้นั้นเอง แต่บุคคลใดในเบื้องต้นทีเดียว ยินดีแล้วด้วยการเปล่งวาจาหรือด้วยการเกิดแห่งจิตเท่านั้นว่า 'ท่านถือเอาสิ่งของของเราแล้ว ทำดีแล้ว' แล้วภายหลังโกรธด้วยเหตุบางอย่าง ย่อมไม่สามารถให้เรียกคืนได้ แม้บุคคลใดไม่ประสงค์จะให้ แต่ยินยอมด้วยจิต ไม่พูดอะไรเลย บุคคลนั้นก็ไม่สามารถให้เรียกคืนได้อีก แต่บุคคลใด เมื่อถูกกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถือเอาสิ่งของของท่านแล้ว หรือบริโภคแล้ว' แล้วกล่าวว่า 'จะถือเอาแล้วก็ดี จะบริโภคแล้วก็ดี แต่เราได้เก็บสิ่งนั้นไว้ด้วยกิจบางอย่าง ควรทำให้เป็นปกติ' บุคคลนี้ย่อมสามารถให้เรียกคืนได้

Tāvakāliketi ‘‘paṭidassāmi paṭikarissāmī’’ti evaṃ gaṇhantassa tāvakālikepi gahaṇe anāpatti. Gahitaṃ pana sace bhaṇḍasāmiko puggalo vā gaṇo vā ‘‘tuyhevetaṃ hotū’’ti anujānāti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce anujānāti, āharāpente dātabbaṃ. Saṅghasantakaṃ pana paṭidātumeva vaṭṭati.

คำว่า 'การถือเอาชั่วคราว' นั้น แก่ภิกษุผู้ถือเอาอย่างนี้ว่า 'เราจักให้คืน เราจักทำแทน' แม้ในการถือเอาชั่วคราว ย่อมเป็นอนาบัติ แต่สิ่งของที่ถือเอาแล้ว ถ้าเจ้าของสิ่งของเป็นบุคคลหรือคณะอนุญาตว่า 'สิ่งนี้จงเป็นของท่านเถิด' นั่นเป็นการดี ถ้าไม่อนุญาต พึงให้คืนเมื่อถูกให้เรียกคืน แต่สิ่งของของสงฆ์ พึงให้คืนเท่านั้น

Petapariggaheti ettha pana pettivisaye upapannāpi kālaṃ katvā tasmiṃyeva attabhāve nibbattāpi cātumahārājikādayo devāpi sabbe ‘‘petā’’ tveva saṅkhyaṃ gatā, tesaṃ pariggahe anāpatti. Sacepi hi sakko devarājā āpaṇaṃ pasāretvā nisinno hoti, dibbacakkhuko ca bhikkhu taṃ ñatvā attano cīvaratthāya satasahassagghanakampi sāṭakaṃ tassa ‘‘mā gaṇha, mā gaṇhā’’ti vadantassāpi gahetvā gacchati, vaṭṭati. Devatā pana uddissa balikammaṃ karontehi rukkhādīsu laggitasāṭake vattabbameva natthi.

ในคำว่า “เปตปริคคหะ” นี้แล สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในภูมิแห่งเปรตก็ดี สัตว์ทั้งหลายที่ตายแล้วบังเกิดในอัตภาพนั้นเอง หรือในซากศพนั้นก็ดี เทวดาทั้งหลายมีท้าวมหาราชทั้งสี่เป็นต้นก็ดี สัตว์ทั้งปวงเหล่านั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น “เปรต” เท่านั้น การถือเอาสิ่งของที่เปรตเหล่านั้นหวงแหนอยู่ ย่อมไม่มีอาบัติ. อนึ่ง แม้ท้าวสักกะจอมเทพจะทรงปูลาดร้านตลาดประทับนั่งอยู่ และภิกษุผู้มีทิพยจักษุรู้เรื่องนั้นแล้ว ถือเอาผ้าสาฎกมีค่าแสนหนึ่งเพื่อจีวรของตนไป แม้ท้าวสักกะจะตรัสว่า “อย่าเอาไป อย่าเอาไป” ก็ตาม ก็ย่อมควร. ส่วนผ้าสาฎกที่แขวนไว้ตามต้นไม้เป็นต้น ซึ่งพวกเทวดาอุทิศทำพลีกรรมไว้ ไม่ต้องกล่าวถึงเลย (ว่าควรเอาไป).

Tiracchānagatapariggaheti tiracchānagatānampi pariggahe anāpatti. Sacepi hi nāgarājā vā supaṇṇamāṇavako vā manussarūpena āpaṇaṃ pasāreti, tato cassa santakaṃ koci bhikkhu purimanayeneva gahetvā gacchati, vaṭṭati. Sīho vā byaggho vā migamahiṃsādayo vadhitvā khādanto jighacchāpīḷito āditova na vāretabbo. Anatthampi hi kareyya. Yadi pana thoke khāyite vāretuṃ sakkoti, vāretvā gahetuṃ vaṭṭati. Senādayopi āmisaṃ gahetvā gacchante pātāpetvā gaṇhituṃ vaṭṭati.

ในคำว่า “ติรัจฉานคตปริคคหะ” นี้ การถือเอาสิ่งของที่สัตว์เดรัจฉานหวงแหนอยู่ ย่อมไม่มีอาบัติ. อนึ่ง แม้พญานาคหรือพญาครุฑหนุ่มจะแปลงกายเป็นมนุษย์ปูลาดร้านตลาดอยู่ และภิกษุบางรูปถือเอาสิ่งของที่เป็นของของพญานาคหรือพญาครุฑนั้นไป ด้วยนัยก่อนนั่นเอง ก็ย่อมควร. อนึ่ง สิงโตหรือเสือที่ฆ่าเนื้อและควายป่าเป็นต้นกินอยู่ ซึ่งถูกความหิวโหยเบียดเบียน ไม่ควรห้าม (หรือขับไล่) ตั้งแต่แรก เพราะอาจจะทำอันตรายได้. แต่ถ้าหากว่าเมื่อมันกินไปได้เล็กน้อยแล้ว สามารถห้ามได้ ก็ควรห้ามแล้วถือเอาไป. แม้พวกนกเหยี่ยวเป็นต้นที่กำลังคาบเหยื่อไป ก็ควรทำให้ตกลงมา (หรือขู่ให้ตก) แล้วถือเอาไปได้.

Paṃsukūlasaññissāti assāmikaṃ ‘‘idaṃ paṃsukūla’’nti evaṃsaññissāpi gahaṇe anāpatti. Sace pana taṃ sassāmikaṃ hoti, āharāpente dātabbaṃ[Pg.328]. Ummattakassāti pubbe vuttappakārassa ummattakassāpi anāpatti. Ādikammikassāti idha dhaniyo ādikammiko, tassa anāpatti. Avasesānaṃ pana rajakabhaṇḍikādicorānaṃ chabbaggiyādīnaṃ āpattiyevāti.

ในคำว่า “ปังสุกูลสัญญี” นี้ การถือเอาสิ่งของที่ภิกษุมีความสำคัญว่า “นี่เป็นผ้าบังสุกุลที่ไม่มีเจ้าของ” ย่อมไม่มีอาบัติ. แต่ถ้าสิ่งนั้นมีเจ้าของอยู่ เมื่อเขามาทวง ก็พึงคืนให้. ในคำว่า “อุมมัตตกัสสะ” นี้ แม้ภิกษุผู้เป็นบ้าตามที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ก็ไม่มีอาบัติ. ในคำว่า “อาทิกัมมิกัสสะ” นี้ พระธนิยะเป็นอาทิกัมมิกะ (ต้นบัญญัติ) ในปาราชิกสิกขาบทที่สองนี้ การถือเอาของท่านย่อมไม่มีอาบัติ. ส่วนโจรทั้งหลายที่เหลือจากพระธนิยะ มีพวกฉัพพัคคีย์เป็นต้น ผู้ลักเอาห่อผ้าของพวกช่างย้อมเป็นต้น ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น.

Anāpattibhedaṃ niṭṭhitaṃ.

การจำแนกอนาบัติจบลงแล้ว.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายบทปทภาชนีย์จบลงแล้ว.

Pakiṇṇakakathā

ปกิณณกถา (เรื่องเบ็ดเตล็ด)

Samuṭṭhānañca kiriyā, atho saññā sacittakaṃ;

Lokavajjañca kammañca, kusalaṃ vedanāya cāti.

(บทสรุปที่กล่าวถึง) สมุฏฐานและกิริยา, อนึ่ง สัญญาและสจิตตกะ; โลกวัชชะและกรรม, กุศลและเวทนา. (พึงนำมาจากปฐมปาราชิก หน้า 235)

Imasmiṃ pana pakiṇṇake idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ – sāhatthikaṃ kāyato ca cittato ca samuṭṭhāti, āṇattikaṃ vācato ca cittato ca samuṭṭhāti, sāhatthikāṇattikaṃ kāyato ca vācato ca cittato ca samuṭṭhāti. Kiriyāsamuṭṭhānañca, karontoyeva hi etaṃ āpajjati na akaronto. ‘‘Adinnaṃ ādiyāmī’’ti saññāya abhāvena muccanato saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tuṭṭho vā bhīto vā majjhatto vā taṃ āpajjatīti tivedananti sabbaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ.

ในปกิณณกะนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า สิกขาบทนี้มีสมุฏฐาน ๓ คือ การลักด้วยตนเองย่อมเกิดขึ้นจากกายและจิต, การลักด้วยการสั่งย่อมเกิดขึ้นจากวาจาและจิต, การลักด้วยตนเองและด้วยการสั่งย่อมเกิดขึ้นจากกาย วาจา และจิต. และเป็นกิริยาสมุฏฐาน เพราะผู้กระทำเท่านั้นย่อมต้องอาบัตินี้ ผู้ไม่กระทำย่อมไม่ต้องอาบัติ. เป็นสัญญาวิมอก เพราะพ้นจากอาบัติด้วยไม่มีความสำคัญว่า “เราถือเอาของที่เขาไม่ได้ให้”, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, มีกายกรรม, มีวจีกรรม, มีอกุศลจิต, ย่อมต้องอาบัตินั้นด้วยความยินดีก็ดี ด้วยความกลัวก็ดี ด้วยความเป็นกลางก็ดี. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นติเวทนา (มีเวทนา ๓ อย่าง). การวินิจฉัยทั้งหมดนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฐมสิกขาบทนั่นเอง.

Pakiṇṇakakathā niṭṭhitā.

ปกิณณกถาจบลงแล้ว.

Vinītavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาอธิบายวินีตวัตถุ

132. Vinītavatthukathāsu chabbaggiyavatthu anupaññattiyaṃ vuttameva.

๑๓๒. ในวินีตวัตถุกถา เรื่องของภิกษุฉัพพัคคีย์นั้น ได้กล่าวไว้ในอนุบัญญัติแล้วนั่นเอง.

Dutiyavatthumhi – cittaṃ nāma puthujjanānaṃ rāgādivasena pakatiṃ vijahitvā dhāvati sandhāvati vidhāvati. Sace bhagavā kāyavacīdvārabhedaṃ vināpi cittuppādamattena āpattiṃ paññapeyya, ko sakkuṇeyya anāpattikaṃ attānaṃ kātuṃ! Tenāha – ‘‘anāpatti bhikkhu cittuppāde’’ti. Cittavasikena pana na bhavitabbaṃ, paṭisaṅkhānabalena cittaṃ nivāretabbamevāti.

ในเรื่องที่สอง – ชื่อว่าจิตของปุถุชนย่อมแล่นไป ย่อมแล่นไปอย่างยิ่ง ย่อมแล่นไปโดยประการต่างๆ โดยละทิ้งสภาพเดิมไปตามอำนาจแห่งราคะเป็นต้น. หากพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงบัญญัติอาบัติด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต โดยปราศจากการจำแนกทางกายทวารและวจีทวารแล้ว ใครเล่าจะสามารถทำตนให้ไม่มีอาบัติได้! เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ภิกษุไม่มีอาบัติในการเกิดขึ้นแห่งจิต”. แต่ภิกษุไม่ควรเป็นผู้ตามอำนาจจิต พึงห้ามจิตด้วยกำลังแห่งการพิจารณาโทษนั่นเอง.

133-4. Āmasana-phandāpana-ṭhānācāvanavatthūni uttānatthāneva. Tato parāni ca theyyacitto bhūmito aggahesīti vatthupariyosānāni.

เรื่องอามาสนะ (การจับต้อง), เรื่องผันดาปนะ (การทำให้ไหว), เรื่องฐานาจาวนะ (การทำให้เคลื่อนจากที่) เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. และเรื่องอื่นๆ ที่ต่อจากนั้นไปจนถึงเรื่องที่ว่า “ภิกษุมีจิตคิดลักถือเอาจากพื้นดิน” ก็เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว.

135. Niruttipathavatthusmiṃ 1.329 ādiyīti gaṇhi, ‘‘corosi tva’’nti parāmasi. Itaro pana ‘‘kena avahaṭa’’nti vutte ‘‘mayā avahaṭa’’nti pucchāsabhāgena paṭiññaṃ adāsi. Yadi hi itarena ‘‘kena gahitaṃ, kena apanītaṃ, kena ṭhapita’’nti vuttaṃ abhavissa, atha ayampi ‘‘mayā gahitaṃ, apanītaṃ, ṭhapita’’nti vā vadeyya. Mukhaṃ nāma bhuñjanatthāya ca kathanatthāya ca kataṃ, theyyacittaṃ pana vinā avahāro natthi. Tenāha bhagavā – ‘‘anāpatti bhikkhu niruttipathe’’ti. Vohāravacanamatte anāpattīti attho. Tato paraṃ veṭhanavatthu pariyosānaṃ sabbaṃ uttānatthameva.

๑๓๕. ในเรื่องนิรุตติปถะ (ทางแห่งภาษา) คำว่า “อาทิยิ” หมายถึง ถือเอาแล้ว, “ปรมาสิ” หมายถึง กล่าวหาว่า “ท่านเป็นโจร”. ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่งเมื่อถูกถามว่า “ใครเอาไป” ก็รับสารภาพว่า “ข้าพเจ้าเอาไป” โดยตอบตามลักษณะคำถาม. หากภิกษุอีกรูปหนึ่งนั้นถามว่า “ใครถือเอาไป, ใครนำไป, ใครเก็บไว้” ภิกษุรูปนี้ก็คงจะตอบว่า “ข้าพเจ้าถือเอาไป, ข้าพเจ้านำไป, ข้าพเจ้าเก็บไว้”. ชื่อว่าปากนั้นถูกสร้างขึ้น (ด้วยกรรม) เพื่อประโยชน์ในการกินและเพื่อประโยชน์ในการพูด. แต่การนำไปโดยปราศจากเจตนาลักขโมยนั้นไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ภิกษุไม่มีอาบัติในนิรุตติปถะ”. ความหมายคือ ไม่มีอาบัติเพียงแค่คำพูดที่ใช้ในชีวิตประจำวัน. เรื่องทั้งหมดที่ต่อจากนั้นไปจนถึงเรื่องเวฐนะ (การห่อ) ก็เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว.

137. Abhinnasarīravatthusmiṃ adhivatthoti sāṭakataṇhāya tasmiṃyeva sarīre nibbatto. Anādiyantoti tassa vacanaṃ agaṇhanto, ādaraṃ vā akaronto. Taṃ sarīraṃ uṭṭhahitvāti peto attano ānubhāvena taṃ sarīraṃ uṭṭhāpesi. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ sarīraṃ uṭṭhahitvā’’ti. Dvāraṃ thakesīti bhikkhussa susānasamīpeyeva vihāro, tasmā bhīrukajātiko bhikkhu khippameva tattha pavisitvā dvāraṃ thakesi. Tattheva paripatīti dvāre thakite peto sāṭake nirālayo hutvā taṃ sarīraṃ pahāya yathākammaṃ gato, tasmā taṃ sarīraṃ tattheva paripati, patitanti vuttaṃ hoti.

๑๓๗. ในเรื่องอภินนสรีระ (ร่างกายที่ไม่แตกทำลาย) คำว่า “อธิวัตถุ” หมายถึง เกิดสิงอยู่ในร่างกายนั้นเองด้วยตัณหาในผ้าสาฎก. คำว่า “อนาทิยันโต” หมายถึง ไม่รับฟังคำพูดของเปรตนั้น หรือไม่ใส่ใจ (ไม่เอื้อเฟื้อ). คำว่า “ตัง สรีรัง อุตถหิตวา” หมายถึง เปรตนั้นได้ทำให้ร่างกายนั้นลุกขึ้นด้วยอานุภาพของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า “ตัง สรีรัง อุตถหิตวา” (ร่างกายนั้นลุกขึ้นแล้ว). คำว่า “ทวารัง ถเกสิ” หมายถึง วิหารของภิกษุอยู่ใกล้ป่าช้านั่นเอง เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้มีปกติขี้กลัวจึงรีบเข้าไปในวิหารนั้นแล้วปิดประตู. คำว่า “ตัตเถวะ ปริปติ” หมายถึง เมื่อประตูถูกปิดแล้ว เปรตนั้นก็หมดอาลัยในผ้าสาฎก ละทิ้งร่างกายนั้นไปตามกรรม เพราะเหตุนั้น ร่างกายนั้นจึงล้มลงตรงนั้นเอง ดังนี้.

Abhinne sarīreti abbhuṇhe allasarīre paṃsukūlaṃ na gahetabbaṃ, gaṇhantassa evarūpā upaddavā honti, dukkaṭañca āpajjati. Bhinne pana gahetuṃ vaṭṭati. Kittāvatā pana bhinnaṃ hoti? Kāka-kulala-soṇa-siṅgālādīhi mukhatuṇḍakena vā dāṭhāya vā īsakaṃ phālitamattenāpi. Yassa pana patato ghaṃsanena chavimattaṃ chinnaṃ hoti, cammaṃ acchinnaṃ, etaṃ abhinnameva; camme pana chinne bhinnaṃ. Yassāpi sajīvakāleyeva pabhinnā gaṇḍakuṭṭhapiḷakā vā vaṇo vā hoti, idampi bhinnaṃ. Tatiyadivasato pabhuti uddhumātakādibhāvena kuṇapabhāvaṃ upagatampi bhinnameva. Sabbena sabbaṃ pana abhinnepi susānagopakehi vā aññehi vā manussehi gāhāpetuṃ vaṭṭati. No ce aññaṃ labhati, satthakena vā kenaci vā vaṇaṃ katvā gahetabbaṃ. Visabhāgasarīre pana satiṃ upaṭṭhapetvā samaṇasaññaṃ uppādetvā sīse vā hatthapādapiṭṭhiyaṃ vā vaṇaṃ katvā gahetuṃ vaṭṭati.

ในซากศพที่ยังไม่แตกทำลาย คือซากศพที่เพิ่งตายใหม่ๆ ยังเปียกชุ่มอยู่ ไม่ควรเก็บผ้าบังสุกุล ภิกษุผู้เก็บย่อมมีภัยอันตรายเช่นนั้น และย่อมต้องอาบัติทุกกฏ อนึ่ง ในซากศพที่แตกทำลายแล้ว ควรเก็บได้ อนึ่ง ซากศพที่แตกทำลายแล้วนั้นมีประมาณเท่าไร? แม้เพียงแค่ถูกกา เหยี่ยว สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ฉีกด้วยปลายจะงอยปากหรือด้วยเขี้ยวเพียงเล็กน้อย ก็เป็นซากศพที่แตกทำลายแล้ว อนึ่ง ซากศพใดที่ตกลงมาแล้วถูกเสียดสีจนหนังกำพร้าขาด แต่หนังแท้ยังไม่ขาด ซากศพนี้ยังไม่แตกทำลายเท่านั้น อนึ่ง เมื่อหนังแท้ขาดแล้ว จึงเป็นซากศพที่แตกทำลายแล้ว ซากศพใดแม้ในเวลาที่ยังมีชีวิตอยู่ มีฝี โรคเรื้อน ตุ่มหนอง หรือแผลอื่นเกิดขึ้น ซากศพนี้ก็เป็นซากศพที่แตกทำลายแล้ว ซากศพที่ถึงความเป็นซากศพเน่าด้วยความเป็นซากศพที่พองขึ้นเป็นต้น ตั้งแต่วันที่สามเป็นต้นไป ก็เป็นซากศพที่แตกทำลายแล้วเท่านั้น อนึ่ง โดยประการทั้งปวง แม้ในซากศพที่ยังไม่แตกทำลาย ก็ควรให้ผู้เฝ้าป่าช้าหรือมนุษย์อื่นๆ เก็บให้ ถ้าไม่ได้ผู้อื่น ก็ควรทำแผลด้วยมีดเล็กหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วเก็บเอาไป อนึ่ง ในซากศพของมาตุคาม (เพศหญิง) ควรตั้งสติไว้แล้วให้เกิดสัญญาว่าเป็นสมณะ แล้วทำแผลที่ศีรษะหรือที่หลังมือหลังเท้าแล้วเก็บผ้าบังสุกุลได้

Kusasaṅkāmanavatthukathā

เรื่องการย้ายหญ้ากุสะ

138. Tadanantare [Pg.330] vatthusmiṃ kusaṃ saṅkāmetvā cīvaraṃ aggahesīti pubbe ‘‘ādiyeyyā’’ti imassa padassa atthavaṇṇanāyaṃ nāmamattena dassitesu theyyāvahāra-pasayhāvahāra-parikappāvahārapaacchannāvahāra-kusāvahāresu kusāvahārena avaharīti attho.

๑๓๘. ในเรื่องถัดจากนั้นว่า 'ย้ายหญ้ากุสะแล้วถือเอาจีวร' นั้น มีอรรถว่า ในอรรถกถาที่แสดงไว้เพียงชื่อของบทว่า 'พึงถือเอา' ในกาลก่อน ในบรรดาการลัก 5 อย่าง คือ เถยยาวหาร (การลักโดยอาการซ่อนเร้น), ปสัยยาวหาร (การลักโดยหักหาญ), ปริกัปปาวหาร (การลักโดยการกำหนด), ปัจฉันนาวหาร (การลักโดยปกปิด), และกุสาวหาร (การลักโดยการย้ายหญ้ากุสะ) นั้น ได้ลักด้วยกุสาวหาร

Imesaṃ pana avahārānaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – yo hi koci sassāmikaṃ bhaṇḍaṃ rattibhāge vā divasabhāge vā sandhicchedādīni katvā adissamāno avaharati, kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhāti, tassevaṃ gaṇhato avahāro ‘‘theyyāvahāro’’ti veditabbo.

อนึ่ง พึงทราบความต่างกันแห่งการลักเหล่านี้อย่างนี้ คือ ผู้ใดผู้หนึ่ง ลักพัสดุอันมีเจ้าของในเวลากลางคืนหรือในเวลากลางวัน โดยการตัดช่องเป็นต้น ไม่ให้ใครเห็น หรือลวงด้วยเครื่องตวงโกงและกหาปณะปลอมเป็นต้นแล้วถือเอา การลักของผู้ถือเอาอยู่อย่างนี้ พึงทราบว่าเป็น 'เถยยาวหาร' (การลักโดยอาการซ่อนเร้น)

Yo pana pare pasayha balasā abhibhuyya, atha vā pana santajjetvā bhayaṃ dassetvā tesaṃ santakaṃ gaṇhāti, panthaghāta-gāmaghātādīni karontā dāmarikacorā viya kodhavasena paragharavilopaṃ karontā attano pattabalito ca adhikaṃ balakkārena gaṇhantā rāja-rājamahāmattādayo viya; tassevaṃ gaṇhato avahāro ‘‘pasayhāvahāro’’ti veditabbo.

ส่วนผู้ใดข่มเหงผู้อื่น ครอบงำด้วยกำลัง หรือขู่ตะคอกทำให้กลัวแล้วถือเอาสิ่งของของเขาเหล่านั้น เหมือนพวกโจรป่าผู้ทำการปล้นในหนทางและปล้นหมู่บ้านเป็นต้น หรือเหมือนพวกพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น ผู้ทำการปล้นบ้านผู้อื่นด้วยอำนาจแห่งความโกรธ และผู้ถือเอา (ส่วย) ยิ่งกว่าส่วยที่ตนควรได้ด้วยการใช้กำลัง การลักของผู้ถือเอาอยู่อย่างนี้ พึงทราบว่าเป็น 'ปสัยยาวหาร' (การลักโดยหักหาญ)

Parikappetvā gaṇhato pana avahāro ‘‘parikappāvahāro’’ti vuccati, so bhaṇḍaparikappa-okāsaparikappavasena duvidho. Tatrāyaṃ bhaṇḍaparikappo – idhekacco sāṭakatthiko antogabbhaṃ pavisitvā ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmi; sace suttaṃ, na gaṇhissāmī’’ti parikappetvā andhakāre pasibbakaṃ gaṇhāti, sāṭako ce tatra hoti, uddhāreyeva pārājikaṃ. Suttaṃ ce hoti, rakkhati. Bahi nīharitvā muñcitvā ‘‘sutta’’nti ñatvā puna āharitvā yathāṭhāne ṭhapeti, rakkhatiyeva. ‘‘Sutta’’nti ñatvāpi ‘‘yaṃ laddhaṃ, taṃ gahetabba’’nti gacchati, padavārena kāretabbo. Bhūmiyaṃ ṭhapetvā gaṇhāti, uddhāre pārājikaṃ. ‘‘Coro, coro’’ti sāmikehi pariyuṭṭhito chaḍḍetvā palāyati, rakkhati. Sāmikā taṃ disvā gaṇhanti, iccetaṃ kusalaṃ. Añño ce koci gaṇhāti, bhaṇḍadeyyaṃ. Atha nivattesu sāmikesu sayameva taṃ disvā ‘‘pagevetaṃ mayā nīhaṭaṃ, mama dāni santaka’’nti gaṇhāti, rakkhati; bhaṇḍadeyyaṃ pana hoti. ‘‘Sace suttaṃ bhavissati, gaṇhissāmi; sace sāṭako, na gaṇhissāmi. Sace [Pg.331] sappi bhavissati, gaṇhissāmi; sace telaṃ, na gaṇhissāmī’’tiādinā nayena parikappetvā gaṇhantassāpi eseva nayo.

ส่วนการลักของผู้กำหนดแล้วถือเอา พึงเรียกว่า 'ปริกัปปาวหาร' (การลักโดยการกำหนด) ซึ่งมีสองประเภท คือ การกำหนดพัสดุ และการกำหนดสถานที่ ในสองประเภทนั้น นี้คือการกำหนดพัสดุ คือ ในเรื่องนี้ บุคคลบางคนผู้ต้องการผ้า เข้าไปสู่ห้องชั้นในแล้วกำหนดว่า 'ถ้าเป็นผ้า จักถือเอา; ถ้าเป็นด้าย จักไม่ถือเอา' แล้วถือเอาถุงในที่มืด ถ้าในถุงนั้นมีผ้า ย่อมเป็นปาราชิกในการยกขึ้นนั่นเอง ถ้าเป็นด้าย ย่อมรอด เมื่อนำออกไปข้างนอกแล้วแก้ดู รู้ว่าเป็นด้าย แล้วนำกลับมาวางไว้ในที่เดิม ย่อมรอดแน่นอน แม้รู้ว่าเป็นด้ายแล้ว (คิดว่า) 'ได้สิ่งใด ควรเอาสิ่งนั้น' แล้วเดินไป พึงปรับอาบัติด้วยอำนาจแห่งย่างก้าว ถ้าวางไว้บนพื้นแล้วถือเอา ย่อมเป็นปาราชิกในการยกขึ้น ถ้าถูกเจ้าของทั้งหลายไล่ตามว่า 'โจร โจร' แล้วทิ้งหนีไป ย่อมรอด ถ้าพวกเจ้าของเห็นพัสดุนั้นแล้วถือเอาไป การกระทำนั้นไม่เป็นอาบัติ (รอด) ถ้าคนอื่นใครๆ ถือเอาไป เป็นของที่พึงให้คืน หรือเมื่อเจ้าของทั้งหลายกลับไปแล้ว ตนเองเห็นพัสดุนั้นแล้ว (คิดว่า) 'สิ่งนี้เรานำออกมาแต่แรกแล้ว บัดนี้เป็นของของเรา' แล้วถือเอา ย่อมรอด แต่เป็นของที่พึงให้คืน แม้ของผู้กำหนดแล้วถือเอาโดยนัยเป็นต้นว่า 'ถ้าเป็นด้าย จักถือเอา; ถ้าเป็นผ้า จักไม่ถือเอา' หรือ 'ถ้าเป็นเนยใส จักถือเอา; ถ้าเป็นน้ำมัน จักไม่ถือเอา' ก็นัยนี้เหมือนกัน

Mahāpaccariyādīsu pana ‘‘sāṭakatthikopi sāṭakapasibbakameva gahetvā nikkhanto bahi ṭhatvā muñcitvā ‘sāṭako aya’nti disvā gacchanto paduddhāreneva kāretabbo’’ti vuttaṃ. Ettha pana ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’ti parikappitattā parikappo dissati, disvā haṭattā parikappāvahāro na dissati. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana yaṃ parikappitaṃ taṃ adiṭṭhaṃ parikappitabhāve ṭhitaṃyeva uddharantassa avahāro vutto, tasmā tattha parikappāvahāro dissati. ‘‘Taṃ maññamāno taṃ avaharī’’ti pāḷiyā ca sametīti. Tattha yvāyaṃ ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’tiādinā nayena pavatto parikappo, ayaṃ ‘‘bhaṇḍaparikappo’’ nāma.

ส่วนในมหาปัจจรีเป็นต้น กล่าวไว้ว่า 'แม้ผู้ต้องการผ้า ถือเอาถุงผ้าเท่านั้นออกไป ยืนอยู่ข้างนอกแล้วแก้ดู เห็นว่า 'นี้เป็นผ้า' แล้วเดินไป พึงปรับอาบัติด้วยการยกเท้าขึ้นเท่านั้น' อนึ่ง ในอรรถกถานี้ การกำหนดพัสดุย่อมปรากฏ เพราะมีการกำหนดไว้ว่า 'ถ้าเป็นผ้า จักถือเอา' แต่ปริกัปปาวหารไม่ปรากฏ เพราะความเป็นของที่นำไปหลังจากเห็นแล้ว ส่วนในมหาอรรถกถา กล่าวถึงการลักของผู้ยกขึ้นซึ่งพัสดุที่กำหนดไว้แล้ว อันยังไม่เห็น อันตั้งอยู่ในสภาพที่กำหนดไว้เท่านั้น เพราะฉะนั้น ในมหาอรรถกถานั้น ปริกัปปาวหารย่อมปรากฏ และย่อมสอดคล้องกับพระบาลีว่า 'สำคัญสิ่งนั้นแล้วลักสิ่งนั้น' ดังนี้ ในบรรดาการกำหนดเหล่านั้น การกำหนดใดที่ดำเนินไปแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า 'ถ้าเป็นผ้า จักถือเอา' นี้ชื่อว่า 'ภัณฑปริกัปป์' (การกำหนดพัสดุ)

Okāsaparikappo pana evaṃ veditabbo – idhekacco lolabhikkhu parapariveṇaṃ vā kulagharaṃ vā araññe kammantasālaṃ vā pavisitvā tattha kathāsallāpena nisinno kiñci lobhaneyyaṃ parikkhāraṃ oloketi, olokento ca pana disvā dvārapamukhaheṭṭhāpāsādapariveṇadvārakoṭṭhakarukkhamūlādivasena paricchedaṃ katvā ‘‘sace maṃ etthantare passissanti, daṭṭhukāmatāya gahetvā vicaranto viya etesaṃyeva dassāmi; no ce passissanti, harissāmī’’ti parikappeti. Tassa taṃ ādāya parikappitaparicchedaṃ atikkantamatte pārājikaṃ. Sace upacārasīmaṃ parikappeti, tadabhimukhova gacchanto kammaṭṭhānādīni manasi karonto vā aññavihito vā asatiyā upacārasīmaṃ atikkamati, bhaṇḍadeyyaṃ. Athāpissa taṃ ṭhānaṃ pattassa coro vā hatthī vā vāḷamigo vā mahāmegho vā vuṭṭhahati, so ca tamhā upaddavā muccitukamyatāya sahasā taṃ ṭhānaṃ atikkamati, bhaṇḍadeyyameva. Keci panettha ‘‘yasmā mūleva theyyacittena gahitaṃ, tasmā na rakkhati, avahāroyevā’’ti vadanti. Ayaṃ tāva mahāaṭṭhakathānayo. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘sacepi so antoparicchede hatthiṃ vā assaṃ vā abhiruhitvā taṃ neva pājeti, na pājāpeti; paricchede atikkantepi pārājikaṃ natthi, bhaṇḍadeyyamevā’’ti vuttaṃ. Tatra yvāyaṃ ‘‘sace maṃ etthantare passissanti, daṭṭhukāmatāya gahetvā [Pg.332] vicaranto viya etesaṃyeva dassāmī’’ti pavatto parikappo, ayaṃ ‘‘okāsaparikappo’’ nāma.

การกำหนดสถานที่นั้น พึงทราบอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้โลเลบางรูปในศาสนานี้ เข้าไปสู่บริเวณของผู้อื่นก็ดี สู่เรือนของตระกูลก็ดี สู่โรงงานในป่าก็ดี นั่งอยู่ ณ ที่นั้นด้วยการพูดคุย แลดูบริขารบางอย่างที่น่าปรารถนา เมื่อแลดูอยู่และเห็นแล้ว กระทำกำหนดโดยส่วนมีประตู มุขหน้า ใต้ปราสาท บริเวณ ซุ้มประตูโขลน หรือโคนไม้เป็นต้น ย่อมดำริว่า “ถ้าชนทั้งหลายจักเห็นเราในภายในกำหนดนี้ เราจักคืนให้แก่เจ้าของเหล่านั้นเอง เหมือนผู้ถือเอาด้วยความประสงค์จะดูแล้วเดินเที่ยวไป; ถ้าไม่เห็น เราจักนำไป” เมื่อภิกษุนั้นถือเอาบริขารนั้นล่วงขอบเขตที่กำหนดไว้แล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก ถ้ากำหนดเขตอุปจารสีมา เมื่อเดินมุ่งหน้าไปยังอุปจารสีมานั้นนั่นเอง โดยมนสิการกรรมฐานเป็นต้นก็ดี หรือมีจิตส่งไปในอารมณ์อื่นก็ดี หรือล่วงอุปจารสีมาด้วยความเผลอสติก็ดี ย่อมเป็นภัณฑไทย อนึ่ง เมื่อโจรก็ดี ช้างก็ดี สัตว์ร้ายก็ดี เมฆใหญ่ก็ดี เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นผู้ถึงสถานที่นั้น และภิกษุนั้นปรารถนาจะพ้นจากอุปัทวะนั้น จึงรีบล่วงสถานที่นั้นไปโดยพลัน ย่อมเป็นภัณฑไทยนั่นเอง อาจารย์บางพวกในเรื่องนี้กล่าวว่า “เพราะเหตุที่ถือเอาด้วยไถยจิตตั้งแต่ต้น ฉะนั้นจึงไม่พ้น (จากอาบัติปาราชิก) ย่อมเป็นอวหารนั่นเอง” นี้เป็นนัยแห่งมหาอรรถกถาก่อน ส่วนในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า “ถึงแม้ภิกษุนั้นจะขึ้นขี่ช้างก็ดี ม้าก็ดี ภายในขอบเขตที่กำหนดไว้ และไม่ขับเอง ไม่สั่งให้ผู้อื่นขับ ถึงแม้ล่วงขอบเขตที่กำหนดไปแล้ว ก็ไม่เป็นปาราชิก เป็นภัณฑไทยนั่นเอง” ในบรรดาการดำริเหล่านั้น การดำริที่ดำเนินไปว่า “ถ้าชนทั้งหลายจักเห็นเราในภายในกำหนดนี้ เราจักคืนให้แก่เจ้าของเหล่านั้นเอง เหมือนผู้ถือเอาด้วยความประสงค์จะดูแล้วเดินเที่ยวไป” นี้ ชื่อว่า “โอกาสปริกัปป์”

Evamimesaṃ dvinnampi parikappānaṃ vasena parikappetvā gaṇhato avahāro ‘‘parikappāvahāro’’ti veditabbo.

การลักทรัพย์ของภิกษุผู้ถือเอาโดยกำหนดไว้แล้ว ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดทั้งสองอย่างนี้ พึงทราบว่า “ปริกัปปาวหาร”

Paṭicchādetvā pana avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro. So evaṃ veditabbo – yo bhikkhu manussānaṃ uyyānādīsu kīḷantānaṃ vā pavisantānaṃ vā omuñcitvā ṭhapitaṃ alaṅkārabhaṇḍaṃ disvā ‘‘sace onamitvā gahessāmi, ‘kiṃ samaṇo gaṇhātī’ti maṃ jānitvā viheṭheyyu’’nti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādeti – ‘‘pacchā gaṇhissāmī’’ti, tassa ettāvatā uddhāro natthīti na tāva avahāro hoti. Yadā pana te manussā antogāmaṃ pavisitukāmā taṃ bhaṇḍakaṃ vicinantāpi apassitvā ‘‘idāni andhakāro, sve jānissāmā’’ti sālayā eva gatā honti. Athassa taṃ uddharato uddhāre pārājikaṃ. ‘‘Paṭicchannakāleyeva taṃ mama santaka’’nti sakasaññāya vā ‘‘gatā dāni te, chaḍḍitabhaṇḍaṃ ida’’nti paṃsukūlasaññāya vā gaṇhantassa pana bhaṇḍadeyyaṃ. Tesu dutiyadivase āgantvā vicinitvā adisvā dhuranikkhepaṃ katvā gatesupi gahitaṃ bhaṇḍadeyyameva. Kasmā? Yasmā tassa payogena tehi na diṭṭhaṃ, yo pana tathārūpaṃ bhaṇḍaṃ disvā yathāṭhāne ṭhitaṃyeva appaṭicchādetvā theyyacitto pādena akkamitvā kaddame vā vālikāya vā paveseti, tassa pavesitamatteyeva pārājikaṃ.

ส่วนการลักทรัพย์โดยการปกปิด ชื่อว่า “ปฏิฉันนาวหาร” พึงทราบปฏิฉันนาวหารนั้นอย่างนี้ คือ ภิกษุใดเห็นเครื่องประดับที่มนุษย์ผู้เล่นอยู่ในสวนเป็นต้นก็ดี ผู้เข้าไปก็ดี ถอดวางไว้แล้ว ย่อมปกปิดด้วยฝุ่นก็ดี ด้วยใบไม้ก็ดี โดยดำริว่า “ถ้าเราก้มลงถือเอา ชนทั้งหลายจักรู้จักเราว่า ‘สมณะถือเอาอะไร’ แล้วจักเบียดเบียนเรา” โดยดำริว่า “เราจักถือเอาภายหลัง” การยกขึ้นของภิกษุนั้นด้วยประมาณเท่านี้ยังไม่มี ฉะนั้นจึงยังไม่เป็นอวหาร แต่เมื่อใด มนุษย์เหล่านั้นปรารถนาจะเข้าไปในภายในหมู่บ้าน แม้จะค้นหาเครื่องประดับนั้นอยู่แต่ไม่เห็น โดยดำริว่า “บัดนี้มืดแล้ว พรุ่งนี้เราจักรู้” แล้วกลับไปทั้งที่ยังมีความอาลัยอยู่ เมื่อภิกษุนั้นยกเครื่องประดับนั้นขึ้น ในขณะที่ยกขึ้นนั้นเป็นปาราชิก ส่วนภิกษุผู้ถือเอาด้วยความสำคัญว่าเป็นของตนว่า “เครื่องประดับนั้นเป็นของเราตั้งแต่เวลาที่ปกปิดแล้ว” ก็ดี หรือด้วยความสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุลว่า “บัดนี้ชนเหล่านั้นกลับไปแล้ว เครื่องประดับนี้เป็นของที่ทิ้งแล้ว” ก็ดี ย่อมเป็นภัณฑไทย ถึงแม้ชนเหล่านั้นมาในวันที่สอง ค้นหาแล้วไม่เห็น เลิกละความพยายามแล้วกลับไปแล้ว เครื่องประดับที่ถือเอาแล้วก็ยังเป็นภัณฑไทยนั่นเอง เพราะเหตุไร? เพราะเหตุที่เจ้าของเหล่านั้นมองไม่เห็นด้วยการกระทำของภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดเห็นเครื่องประดับเช่นนั้นแล้ว ไม่ปกปิด ตั้งอยู่ในที่เดิมนั่นเอง มีจิตคิดขโมย เหยียบด้วยเท้าแล้วฝังลงในโคลนก็ดี ในทรายก็ดี ในขณะที่ฝังลงแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก

Kusaṃ saṅkāmetvā pana avaharaṇaṃ ‘‘kusāvahāro’’ti vuccati. Sopi evaṃ veditabbo – yo bhikkhu kusaṃ pātetvā cīvare bhājiyamāne attano koṭṭhāsassa samīpe ṭhitaṃ appagghataraṃ vā mahagghataraṃ vā samasamaṃ vā agghena parassa koṭṭhāsaṃ haritukāmo attano koṭṭhāse patitaṃ kusadaṇḍakaṃ parassa koṭṭhāse pātetukāmo uddharati, rakkhati tāva. Parassa koṭṭhāse pāteti, rakkhateva. Yadā pana tasmiṃ patite parassa koṭṭhāsato parassa kusadaṇḍakaṃ uddharati, uddhaṭamatte pārājiko hoti. Sace paṭhamataraṃ parakoṭṭhāsato kusadaṇḍakaṃ uddharati attano koṭṭhāse pātetukāmatāya uddhāre rakkhati[Pg.333], pātane rakkhati. Attano koṭṭhāsato pana attano kusadaṇḍakaṃ uddharati, uddhāreyeva rakkhati. Taṃ uddharitvā parakoṭṭhāse pātentassa hatthato muttamatte pārājikaṃ.

ส่วนการลักทรัพย์โดยการย้ายกุสะ (ไม้สำหรับจับฉลาก) ชื่อว่า “กุสาวหาร” พึงทราบกุสาวหารนั้นอย่างนี้ คือ ภิกษุใดเมื่อมีการแบ่งจีวร โดยการทอดกุสะ มีความประสงค์จะนำส่วนของผู้อื่น ซึ่งตั้งอยู่ใกล้ส่วนของตน ที่ราคาถูกกว่าก็ดี ราคาแพงกว่าก็ดี หรือราคาเท่ากันโดยค่าก็ดี ไป มีความประสงค์จะทอดไม้กุสะที่ตกอยู่ในส่วนของตน ไปยังส่วนของผู้อื่น จึงยกขึ้น ย่อมพ้น (จากอาบัติปาราชิก) ก่อน ทอดลงในส่วนของผู้อื่น ย่อมพ้นนั่นเอง แต่เมื่อใด เมื่อไม้กุสะนั้นตกแล้ว ภิกษุนั้นยกไม้กุสะของผู้อื่นออกจากส่วนของผู้อื่น ในขณะที่ยกขึ้นแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก ถ้าภิกษุนั้นยกไม้กุสะออกจากส่วนของผู้อื่นก่อน ด้วยความประสงค์จะทอดลงในส่วนของตน ในขณะที่ยกขึ้นย่อมพ้น ในขณะที่ทอดลงย่อมพ้น ส่วนภิกษุใด ยกไม้กุสะของตนออกจากส่วนของตน ในขณะที่ยกขึ้นนั่นเองย่อมพ้น เมื่อไม้กุสะนั้นหลุดจากมือของภิกษุผู้ยกขึ้นแล้วทอดลงในส่วนของผู้อื่น ในขณะที่หลุดจากมือนั้นเท่านั้น ย่อมเป็นปาราชิก

Sace pana dvīsupi koṭṭhāsesu patitadaṇḍake adassanaṃ gameti, tato avasesabhikkhūsu gatesu itaro ‘‘‘mayhaṃ, bhante, daṇḍako na paññāyatī’ti. ‘Mayhampi, āvuso, na paññāyatī’ti. ‘Katamo pana, bhante, mayhaṃ bhāgo’ti? ‘Ayaṃ tuyhaṃ bhāgo’’’ti attano bhāgaṃ dasseti, tasmiṃ vivaditvā vā avivaditvā vā taṃ gaṇhitvā gate itaro tassa bhāgaṃ uddharati, uddhāre pārājikaṃ. Sacepi tena ‘‘ahaṃ mama bhāgaṃ tuyhaṃ na demi, tvaṃ pana attano bhāgaṃ ñatvā gaṇhā’’ti vutte ‘‘nāyaṃ mamā’’ti jānantopi tasseva bhāgaṃ gaṇhāti, uddhāre pārājikaṃ. Sace pana itaro ‘‘ayaṃ tuyhaṃ bhāgo, ayaṃ mayhaṃ bhāgoti kiṃ iminā vivādenā’’ti cintetvā ‘‘mayhaṃ vā patto hotu, tumhākaṃ vā, yo varabhāgo taṃ tumhe gaṇhathā’’ti vadati, dinnakaṃ nāma gahitaṃ hoti, natthettha avahāro. Sacepi so vivādabhīruko bhikkhu ‘‘yaṃ tuyhaṃ ruccati, taṃ gaṇhā’’ti vutto attano pattaṃ varabhāgaṃ ṭhapetvā lāmakaṃyeva gahetvā gacchati, tato itarassa vicinitāvasesaṃ gaṇhantassāpi avahāro natthevāti.

ก็ถ้าภิกษุทำให้ไม้สลากที่ตกอยู่ในส่วนทั้งสองหายไป จากนั้นเมื่อภิกษุที่เหลือไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า 'ท่านขอรับ ไม้สลากของกระผมไม่ปรากฏ' ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็กล่าวว่า 'อาวุโส ไม้สลากของผมก็ไม่ปรากฏ' ภิกษุรูปแรกถามว่า 'ท่านขอรับ ส่วนของกระผมคือส่วนไหนเล่า' ภิกษุรูปที่สองตอบว่า 'ส่วนนี้เป็นส่วนของท่าน' แล้วแสดงส่วนของตน เมื่อภิกษุรูปแรกนั้นโต้เถียงหรือไม่โต้เถียงแล้วถือเอาส่วนนั้นไป ภิกษุอีกรูปหนึ่งยักยอกส่วนของภิกษุนั้น การยักยอกนั้นเป็นปาราชิก แม้เมื่อภิกษุรูปที่สองกล่าวว่า 'เราไม่ให้ส่วนของเราแก่ท่าน แต่ท่านจงรู้ส่วนของตนแล้วถือเอาไปเถิด' ภิกษุรูปแรกแม้รู้ว่า 'นี่ไม่ใช่ของฉัน' แต่ก็ยังถือเอาส่วนของภิกษุนั้นนั่นเอง การยักยอกนั้นเป็นปาราชิก แต่ถ้าภิกษุอีกรูปหนึ่งคิดว่า 'ส่วนนี้เป็นของท่าน ส่วนนี้เป็นของฉัน การโต้เถียงกันด้วยเรื่องนี้จะมีประโยชน์อะไร' แล้วกล่าวว่า 'จะเป็นส่วนที่พึงได้แก่ฉันก็ดี หรือจะเป็นส่วนที่พึงได้แก่พวกท่านก็ดี ส่วนใดเป็นส่วนที่ดีกว่า พวกท่านจงถือเอาส่วนนั้นไปเถิด' ชื่อว่าของที่ให้แล้วอันถือเอาแล้วย่อมมี การยักยอกย่อมไม่มีในเรื่องนี้ แม้ภิกษุผู้กลัวการโต้เถียงนั้นถูกกล่าวว่า 'ท่านชอบส่วนใด จงถือเอาส่วนนั้นไปเถิด' แล้วละส่วนที่ดีกว่าที่พึงได้ของตนไว้ ถือเอาแต่ส่วนที่เลวไป การยักยอกย่อมไม่มีแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้ถือเอาส่วนที่เหลือจากการเลือกนั้นเลย

Aṭṭhakathāsupana vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ ṭhāne kusasaṅkāmanavasena cīvarabhājanīyameva ekaṃ āgataṃ, catunnampi pana paccayānaṃ uppattiñca bhājanīyañca nīharitvā dassetabba’’nti evañca vatvā cīvarakkhandhake‘‘paṭiggaṇhātu me, bhante, bhagavā sīveyyakaṃ dussayugaṃ; bhikkhusaṅghassa ca gahapaticīvaraṃ anujānātū’’ti (mahāva. 337) idaṃ jīvakavatthuṃ ādiṃ katvā uppannacīvarakathā, senāsanakkhandhake ‘‘tena kho pana samayena rājagahaṃ dubbhikkhaṃ hoti, manussā na sakkonti saṅghabhattaṃ kātuṃ, icchanti uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ kātu’’nti (cūḷava. 325) idaṃ suttamādiṃ katvā piṇḍapātakathā, senāsanakkhandhakeyeva ‘‘tena kho pana samayena sattarasavaggiyā bhikkhū aññataraṃ paccantimaṃ mahāvihāraṃ paṭisaṅkharonti – ‘idha mayaṃ vassaṃ vasissāmā’ti. Addasaṃsu kho chabbaggiyā bhikkhū sattarasavaggiye bhikkhū vihāraṃ paṭisaṅkharonte’’ti (cūḷava. 316) idaṃ chabbaggiyavatthuṃ ādiṃ katvā āgatasenāsanakathā, tadavasāne ca sappiādibhesajjakathā vitthārena [Pg.334] kathitā. Mayaṃ pana taṃ sabbaṃ āgatāgataṭṭhāneyeva kathayissāma; evaṃ kathane kāraṇaṃ pubbe vuttameva.

ก็ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'ในที่นี้ เรื่องการแบ่งจีวรอย่างเดียวเท่านั้นที่มาโดยอาศัยการย้ายไม้สลาก แต่พึงนำเรื่องการเกิดขึ้นและการแบ่งปัจจัยทั้ง ๔ มาแสดงด้วย' และเมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ในจีวรขันธกะ เรื่องจีวรที่เกิดขึ้นโดยมีเรื่องหมอชีวกนี้เป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับผ้าคู่สำหรับเย็บของข้าพระองค์ และขอทรงอนุญาตจีวรของคฤหบดีแก่ภิกษุสงฆ์เถิด' (มหาวรรค ๓๓๗) ในเสนาสนขันธกะ เรื่องบิณฑบาตโดยมีพระสูตรนี้เป็นต้นว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล เมืองราชคฤห์เกิดทุพภิกขภัย มนุษย์ทั้งหลายไม่สามารถทำสังฆภัตได้ ปรารถนาจะทำอุเทศภัต นิมันตนภัต สลากภัต ปักขิกภัต อุโบสถิกภัต ปาฏิปทิกภัต' (จุลวรรค ๓๒๕) และในเสนาสนขันธกะนั่นเอง เรื่องเสนาสนะที่มาโดยมีเรื่องฉัพพัคคีย์นี้เป็นต้นว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุสัตตรสวัคคีย์ทั้งหลายกำลังซ่อมแซมมหาวิหารแห่งหนึ่งที่ชายแดนว่า "พวกเราจักจำพรรษาในที่นี้" พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้เห็นพวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์กำลังซ่อมแซมวิหารอยู่' (จุลวรรค ๓๑๖) และในตอนท้ายเรื่องเภสัชมีเนยใสเป็นต้น ก็ได้กล่าวไว้โดยพิสดารแล้ว แต่พวกเราจักกล่าวเรื่องทั้งหมดนั้นในที่ที่มานั้นๆ เท่านั้น เหตุผลในการกล่าวอย่างนี้ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นแล

Kusasaṅkāmanavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องกุสสังกามานวัตถุจบแล้ว

139. Ito paraṃ jantāgharavatthu uttānatthameva.

๑๓๙. เรื่องจันตาฆรวัตถุต่อจากนี้ มีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) อยู่แล้ว

140. Pañcasu vighāsavatthūsu te bhikkhū anupasampannena kappiyaṃ kārāpetvā paribhuñjiṃsu. Vighāsaṃ pana gaṇhantena khāditāvasesaṃ chaḍḍitaṃ gahetabbaṃ. Yadi sakkoti khādante chaḍḍāpetvā gaṇhituṃ, etampi vaṭṭati. Attaguttatthāya pana parānuddayatāya ca na gahetabbaṃ.

๑๔๐. ในเรื่องวิฆาสวัตถุ ๕ เรื่องนั้น ภิกษุเหล่านั้นให้คนอนุปสัมบันทำสิ่งที่เป็นกัปปิยะแล้วจึงบริโภค อนึ่ง ภิกษุผู้จะรับวิฆาส (อาหารเหลือ) พึงรับอาหารที่เหลือจากการฉันแล้วที่ทิ้งแล้ว หากสามารถทำให้สัตว์ที่กำลังกินอยู่ทิ้งแล้วถือเอาได้ แม้การทำเช่นนี้ก็ควร แต่เพื่อประโยชน์ในการรักษาตน และเพื่อความเอ็นดูต่อสัตว์อื่น ไม่พึงรับ

141. Odanakhādanīyapūvaucchutimbarūsakabhājanīyavatthūsu aparassa bhāgaṃ dehīti asantaṃ puggalaṃ āha. Amūlakaṃ aggahesīti sāmikesu dentesu evaṃ aggahesi. Anāpatti bhikkhu pārājikassāti sāmikehi dinnaṃ aggahesi; tenassa anāpatti vuttā. Āpatti sampajānamusāvāde pācittiyassāti yo panānena sampajānamusāvādo vutto, tasmiṃ pācittiyaṃ āha; parato tekaṭulayāguvatthumhi viya. Gahaṇe pana ayaṃ vinicchayo – saṅghassa santakaṃ sammatena vā āṇattehi vā ārāmikādīhi diyyamānaṃ, gihīnañca santakaṃ sāmikena vā āṇattena vā diyyamānaṃ ‘‘aparassa bhāgaṃ dehī’’ti vatvā gaṇhato bhaṇḍadeyyaṃ. Aññena diyyamānaṃ gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Asammatena vā anāṇattena vā diyyamāne ‘‘aparampi bhāgaṃ dehī’’ti vatvā vā kūṭavassāni gaṇetvā vā gaṇhanto pattacatukke viya tassuddhāreyeva bhaṇḍagghena kāretabbo. Itarehi diyyamānaṃ evaṃ gaṇhato bhaṇḍadeyyaṃ. Sāmikena pana ‘‘imassa dehī’’ti dāpitaṃ vā sayaṃ dinnaṃ vā sudinnanti ayamettha sabbaaṭṭhakathāvinicchayato sāro.

๑๔๑. ในเรื่องการแจกภัต มีข้าว ของขบเคี้ยว ขนม อ้อย และมะพลับเป็นต้น ภิกษุกล่าวถึงบุคคลที่ไม่มีอยู่จริงว่า 'จงให้ส่วนของผู้อื่น' ที่ว่า 'รับเอาโดยไม่มีมูล' คือเมื่อเจ้าของกำลังให้ ก็รับเอาไปอย่างนั้น ที่ว่า 'ภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิก' เพราะรับเอาสิ่งที่เจ้าของให้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่าไม่ต้องอาบัติแก่ภิกษุนั้น ส่วนที่ว่า 'เป็นอาบัติปาจิตตีย์เพราะสัมปชานมุสาวาท' คือตรัสอาบัติปาจิตตีย์ในสัมปชานมุสาวาทที่ภิกษุนั้นกล่าว เหมือนในเรื่องข้าวต้มสามรสในภายหลัง ส่วนในการรับนี้ มีวินิจฉัยดังนี้: ทรัพย์ของสงฆ์ที่ภิกษุผู้ได้รับสมมติ หรือพวกอารามิกเป็นต้นที่ภิกษุผู้ได้รับสมมติสั่งให้เป็นผู้ให้ และทรัพย์ของคฤหัสถ์ที่เจ้าของหรือผู้ที่เจ้าของสั่งให้เป็นผู้ให้ ภิกษุผู้รับโดยกล่าวว่า 'จงให้ส่วนของผู้อื่น' เป็นเพียงของที่ต้องชดใช้ (ภัณฑเทยยะ) ภิกษุผู้รับสิ่งที่ผู้อื่น (นอกจาก ๔ ประเภทนั้น) ให้ พึงให้ปรับตามราคาของสิ่งของ เมื่อคนที่ไม่ได้รับสมมติ หรือคนที่ไม่ได้รับคำสั่งเป็นผู้ให้ ภิกษุผู้รับโดยกล่าวว่า 'จงให้ส่วนอื่นอีก' หรือโดยนับพรรษาปลอมแล้วรับ พึงปรับตามราคาของสิ่งของในขณะที่เขายกขึ้นนั่นเอง เหมือนในเรื่องบาตร ๔ ใบ ภิกษุผู้รับสิ่งที่คนอื่นๆ ให้ด้วยอาการอย่างนี้ เป็นเพียงของที่ต้องชดใช้ ส่วนสิ่งที่เจ้าของสั่งว่า 'จงให้แก่ภิกษุรูปนี้' หรือสิ่งที่เจ้าของให้เอง ชื่อว่าให้ดีแล้ว นี้เป็นสาระจากการวินิจฉัยในอรรถกถาทั้งปวงในเรื่องนี้

142-3. Odaniyagharādivatthūsu – odaniyagharaṃ nāma vikkāyikabhattapacanagharaṃ. Sūnagharaṃ nāma vikkāyikamaṃsapacanagharaṃ. Pūvagharaṃ nāma vikkāyikakhajjakapacanagharaṃ. Sesamettha, parikkhāravatthūsu ca pākaṭameva.

ในเรื่องโรงหุงข้าวเป็นต้น: ที่ชื่อว่า โรงหุงข้าว คือโรงหุงข้าวของพวกพ่อค้าข้าว ที่ชื่อว่า โรงฆ่าสัตว์ คือโรงหุงเนื้อของพวกพ่อค้าเนื้อ ที่ชื่อว่า โรงขนม คือโรงหุงของขบเคี้ยวของพวกพ่อค้าขนม คำที่เหลือในเรื่องเหล่านี้ และในเรื่องบริขารทั้งหลาย ชัดเจนอยู่แล้ว

144. Pīṭhavatthusmiṃ [Pg.335] – so bhikkhu parikappetvā ‘‘etaṃ ṭhānaṃ sampattaṃ gaṇhissāmī’’ti saṅkāmesi. Tenassa saṅkāmane avahāro natthi. Saṅkāmetvā pana parikappitokāsato gahaṇe pārājikaṃ vuttaṃ. Evaṃ haranto ca yadi pīṭhake theyyacittaṃ natthi, thavikaṃ agghāpetvā kāretabbo. Atha pīṭhakepi atthi, ubho agghāpetvā kāretabboti. Bhisiādīni tīṇi vatthūni pākaṭāneva.

๑๔๔. ในเรื่องตั่ง ภิกษุนั้นกำหนดไว้ว่า 'เราจักถือเอาสิ่งของที่มาถึงที่นี้' จึงย้ายที่ไป เพราะเหตุนั้น ในการย้ายที่ของภิกษุนั้น จึงยังไม่มีการลัก แต่เมื่อย้ายไปแล้ว รับเอาจากที่ที่กำหนดไว้ ตรัสว่าเป็นปาราชิก และเมื่อขนไปอย่างนี้ หากไม่มีจิตคิดจะลักในตั่ง พึงให้ปรับตามราคาถุง แต่ถ้ามีจิตคิดจะลักในตั่งด้วย พึงให้ปรับตามราคาทั้งสองอย่าง เรื่องวัตถุ ๓ อย่างมีเบาะเป็นต้น ชัดเจนอยู่แล้ว

146. Vissāsaggāhādīsu tīsu vatthūsu gahaṇe anāpatti, āharāpentesu bhaṇḍadeyyaṃ. Piṇḍāya paviṭṭhassa paṭiviso antoupacārasīmāyaṃ ṭhitasseva gahetuṃ vaṭṭati. Yadi pana dāyakā ‘‘bahiupacāraṭṭhānampi bhante, bhāgaṃ gaṇhatha, āgantvā paribhuñjissantī’’ti vadanti, evaṃ antogāmaṭṭhānampi gahetuṃ vaṭṭati. Sesamettha uttānatthameva.

๑๔๖. ในวัตถุ ๓ เรื่อง มีการถือเอาโดยวิสสาสะเป็นต้น เมื่อถือเอา ไม่เป็นอาบัติ, เมื่อให้เขาขนมา เป็นหนี้สิ่งของ. ส่วนส่วนแบ่งของภิกษุผู้เข้าไปบิณฑบาต พึงถือเอาได้เฉพาะสำหรับภิกษุผู้ยืนอยู่ในภายในอุปจารสีมาเท่านั้น. แต่ถ้าทายกทั้งหลายกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงรับส่วนแบ่งสำหรับภิกษุผู้อยู่นอกอุปจารสีมาด้วยเถิด ท่านเหล่านั้นมาแล้วจักบริโภคเอง' ดังนี้ พึงถือเอาส่วนแบ่งสำหรับภิกษุผู้อยู่ในภายในหมู่บ้านได้ด้วย. ข้อความที่เหลือในเรื่องนี้มีเนื้อความชัดเจนแล้ว.

148-9. Sattasu ambacorakādivatthūsu paṃsukūlasaññāya gahaṇe anāpatti, āharāpentesu bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena paribhoge pārājikaṃ. Tatrāyaṃ vinicchayo – sāmikāpi sālayā, corāpi sālayā, paṃsukūlasaññāya khādantassa bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena gaṇhato uddhāreyeva avahāro, bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo. Sāmikā sālayā, corā nirālayā, eseva nayo. Sāmikā nirālayā, corā sālayā; ‘‘puna gaṇhissāmā’’ti kismiñcideva gahanaṭṭhāne khipitvā gatā, eseva nayo. Ubhopi nirālayā, paṃsukūlasaññāya khādato anāpatti, theyyacittena dukkaṭaṃ.

๑๔๘-๙. ในวัตถุ ๗ อย่าง มีเรื่องมะม่วงที่โจรขโมยเป็นต้น เมื่อถือเอาด้วยความสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ไม่เป็นอาบัติ, เมื่อให้เขาขนมา เป็นหนี้สิ่งของ, เมื่อบริโภคด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นปาราชิก. ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: แม้เจ้าของก็ยังมีความอาลัย แม้โจรก็ยังมีความอาลัย, เมื่อภิกษุฉันด้วยความสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล เป็นหนี้สิ่งของ, เมื่อถือเอาด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นอวหารในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง, พึงให้ใช้ราคาของสิ่งของนั้น. แม้เจ้าของมีความอาลัย โจรไม่มีความอาลัย, นัยนี้เหมือนกัน. แม้เจ้าของไม่มีความอาลัย โจรมีความอาลัย; โจรทิ้งไว้ในที่รกชัฏบางแห่งแล้วไป โดยคิดว่า 'เราจักมาเอาอีก', นัยนี้เหมือนกัน. แม้ทั้งสองฝ่ายไม่มีความอาลัย เมื่อภิกษุฉันด้วยความสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ไม่เป็นอาบัติ, เมื่อฉันด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นทุกกฏ.

Saṅghassa ambādīsu pana saṅghārāme jātaṃ vā hotu, ānetvā dinnaṃ vā pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghanakaṃ avaharantassa pārājikaṃ. Paccante corupaddavena gāmesu vuṭṭhahantesu bhikkhūpi vihāre chaḍḍetvā ‘‘puna āvasante janapade āgamissāmā’’ti saussāhāva gacchanti. Bhikkhū tādisaṃ vihāraṃ patvā ambapakkādīni ‘‘chaḍḍitakānī’’ti paṃsukūlasaññāya paribhuñjanti, anāpatti; theyyacittena paribhuñjato avahāro hoti, bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo.

ส่วนวินิจฉัยในมะม่วงเป็นต้นของสงฆ์ พึงทราบดังนี้: สิ่งที่เกิดในสังฆารามก็ตาม หรือสิ่งที่เขานำมาถวายก็ตาม, เมื่อภิกุขุลักเอาสิ่งที่มีค่า ๕ มาสก หรือเกิน ๕ มาสก เป็นปาราชิก. ในปัจจันตชนบท เมื่อชาวบ้านพากันอพยพหนีภัยโจร ภิกษุทั้งหลายก็ทิ้งวิหารไป โดยมีความอุตสาหะ (ตั้งใจ) ว่า 'เมื่อชนบทกลับมาตั้งอยู่ตามเดิม เราจักกลับมา' ดังนี้แล้วจึงไป. ภิกษุอาคันตุกะมาถึงวิหารเช่นนั้นแล้ว บริโภคมะม่วงสุกเป็นต้นด้วยความสำคัญว่าเป็นของบังสุกุลว่า 'เป็นของที่เขาละทิ้งแล้ว' ไม่เป็นอาบัติ; เมื่อบริโภคด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นอวหาร, พึงให้ใช้ราคาของสิ่งของนั้น.

Mahāpaccariyaṃ [Pg.336] pana saṅkhepaṭṭhakathāyañca avisesena vuttaṃ – ‘‘chaḍḍitavihāre pana phalāphalaṃ theyyacittena paribhuñjato pārājikaṃ. Kasmā? Āgatānāgatānaṃ santakattā’’ti. Gaṇasantake pana puggalike ca saussāhamattameva pamāṇaṃ. Sace pana tato ambapakkādiṃ kulasaṅgahaṇatthāya deti, kuladūsakadukkaṭaṃ. Theyyacittena dento agghena kāretabbo. Saṅghikepi eseva nayo. Senāsanatthāya niyamitaṃ kulasaṅgahaṇatthāya dadato dukkaṭaṃ, issaravatāya thullaccayaṃ, theyyacittena pārājikaṃ. No ce vatthu pahoti, agghena kāretabbo. Bahi upacārasīmāya nisīditvā issaravatāya paribhuñjato gīvā. Ghaṇṭiṃ paharitvā kālaṃ ghosetvā ‘‘mayhaṃ pāpuṇātī’’ti khāditaṃ sukhāditaṃ. Ghaṇṭiṃ apaharitvā kālameva ghosetvā, ghaṇṭimeva paharitvā kālaṃ aghosetvā, ghaṇṭimpi apaharitvā kālampi aghosetvā aññesaṃ natthibhāvaṃ ñatvā ‘‘mayhaṃ pāpuṇātī’’ti khāditampi sukhāditameva. Pupphārāmavatthudvayaṃ pākaṭameva.

ส่วนในมหาปัจจรีและสังเขปอรรถกถา กล่าวไว้โดยไม่แปลกกันว่า 'ส่วนในวิหารที่ถูกทิ้งแล้ว ภิกษุผู้บริโภคผลไม้ด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นปาราชิก. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นของภิกษุทั้งหลายที่มาแล้วและยังไม่มา' ดังนี้. ส่วนในของที่เป็นของคณะและของที่เป็นของบุคคล ความเป็นผู้มีความอุตสาหะที่จะกลับมาเท่านั้นเป็นประมาณ. แต่ถ้าภิกษุให้มะม่วงสุกเป็นต้นจากของนั้นเพื่อสงเคราะห์ตระกูล เป็นทุกกฏฐานกุลทูสกะ. เมื่อให้ด้วยจิตคิดจะขโมย พึงให้ใช้ราคา. ในของสงฆ์ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เมื่อให้ของที่กำหนดไว้เพื่อเสนาสนะเพื่อสงเคราะห์ตระกูล เป็นทุกกฏ, เมื่อให้ด้วยอำนาจความเป็นเจ้าของ เป็นถุลลัจจัย, เมื่อให้ด้วยจิตคิดจะขโมย เป็นปาราชิก. ถ้าสิ่งของนั้นไม่ถึงราคาปาราชิก พึงให้ใช้ราคา. เมื่อภิกษุนั่งอยู่นอกอุปจารสีมาแล้วบริโภคด้วยอำนาจความเป็นเจ้าของ เป็นคีวา. เมื่อตีระฆังประกาศเวลาแล้วคิดว่า 'ถึงส่วนของฉันแล้ว' แล้วฉัน เป็นการฉันที่ชอบแล้ว. แม้เมื่อไม่ตีระฆังแต่ประกาศเวลาอย่างเดียวก็ดี, ตีระฆังอย่างเดียวแต่ไม่ประกาศเวลาก็ดี, ไม่ตีระฆังและไม่ประกาศเวลาก็ดี แต่รู้ว่าไม่มีภิกษุอื่นแล้วคิดว่า 'ถึงส่วนของฉันแล้ว' แล้วฉัน ก็เป็นการฉันที่ชอบแล้วเช่นกัน. เรื่องบุปผาราม ๒ เรื่อง ชัดเจนแล้ว.

150. Vuttavādakavatthuttaye vutto vajjemīti tayā vutto hutvā ‘‘tava vacanena vadāmī’’ti attho. Anāpatti bhikkhu pārājikassāti sāmikehi dinnattā anāpatti. Na ca, bhikkhave, ‘‘vutto vajjemī’’ti vattabboti ‘‘ahaṃ tayā vutto hutvā tava vacanena vadāmī’’ti evaṃ añño bhikkhu aññena bhikkhunā na vattabboti attho. Paricchedaṃ pana katvā ‘‘itthannāmaṃ tava vacanena gaṇhissāmī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Vutto vajjehīti mayā vutto hutvā mama vacanena vadehīti attho. Sesaṃ vuttanayameva. Imesupi ca dvīsu vatthūsu paricchedaṃ katvā vattuṃ vaṭṭati. Ettāvatā hi upārambhā mutto hotīti.

๑๕๐. ในหมวดวัตถุ ๓ เรื่องของวุตตวาทกะ คำว่า 'วุตโต วัชเชมิ' มีอรรถว่า 'ฉันเป็นผู้ที่ท่านกล่าวแล้ว จะกล่าวตามคำของท่าน'. คำว่า 'อนาปัตติ ภิกขุ ปาราชิกัสสะ' คือ ไม่เป็นอาบัติเพราะเจ้าของให้แล้ว. คำว่า 'น จ ภิกขเว วุตโต วัชเชมีติ วัตตัพโพ' มีอรรถว่า 'ภิกษุอื่นไม่พึงกล่าวแก่ภิกษุอื่นอย่างนี้ว่า ฉันเป็นผู้ที่ท่านกล่าวแล้ว จะกล่าวตามคำของท่าน'. แต่พึงกำหนดขอบเขตแล้วกล่าวว่า 'ฉันจะรับสิ่งของชื่อนี้ตามคำของท่าน' ดังนี้ พึงทำได้. คำว่า 'วุตโต วัชเชหิ' มีอรรถว่า 'ท่านเป็นผู้ที่ฉันกล่าวแล้ว จงกล่าวตามคำของฉัน'. ข้อความที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. และในวัตถุ ๒ เรื่องนี้ ก็พึงกำหนดขอบเขตแล้วกล่าวได้. เพราะด้วยการกล่าวเพียงเท่านี้ ย่อมพ้นจากการถูกตำหนิ.

151-2. Maṇivatthuttayassa majjhime vatthusmiṃ – nāhaṃ akallakoti nāhaṃ gilānoti attho. Sesaṃ pākaṭameva.

๑๕๑-๒. ในวัตถุเรื่องกลางแห่งหมวดวัตถุเรื่องมณี ๓ เรื่อง คำว่า 'นาหัง อกัลโลติ' มีอรรถว่า 'ฉันไม่ใช่ผู้ป่วย'. ข้อความที่เหลือชัดเจนแล้ว.

153. Sūkaravatthudvaye – kiñcāpi paṭhamassa bhikkhuno chātajjhattaṃ disvā kāruññena mocitattā anāpatti. Sāmikesu pana asampaṭicchantesu bhaṇḍadeyyaṃ, tāva mahanto vā matasūkaro āharitvā dātabbo, tadagghanakaṃ vā bhaṇḍaṃ. Sace pāsasāmike kuhiñcipi na passati, pāsasāmantā tadagghanakaṃ sāṭakaṃ vā kāsāvaṃ vā thālakaṃ vā yathā te āgatā [Pg.337] passanti, īdise ṭhāne ṭhapetvāva gantabbaṃ, theyyacittena pana mocentassa pārājikameva. Ettha ca koci sūkaro pāsaṃ pādena kaḍḍhitvā chinnamatte pāse ṭhānācāvanadhammena ṭhānena ṭhito hoti caṇḍasote baddhanāvā viya. Koci attano dhammatāya ṭhito, koci nipanno, koci kūṭapāsena baddho hoti. Kūṭapāso nāma yassa ante dhanukaṃ vā aṅkusako vā añño vā koci daṇḍako baddho hoti, yo tattha tattha rukkhādīsu laggitvā sūkarassa gamanaṃ nivāreti. Tatra pāsaṃ kaḍḍhitvā ṭhitassa ekameva ṭhānaṃ pāsabandhanaṃ, so hi pāse muttamatte vā chinnamatte vā palāyati. Attano dhammatāya ṭhitassa bandhanañca cattāro ca pādāti pañca ṭhānāni. Nipannassa bandhanañca sayanañcāti dve ṭhānāni. Kūṭapāsabaddhassa yattha yattha gacchati, taṃ tadeva ṭhānaṃ. Tasmā taṃ tato tato mocentā dasapi vīsatipi satampi bhikkhū pārājikaṃ āpajjanti. Tattha tattha āgataṃ disvā ekameva dāsaṃ palāpento viya.

๑๕๓. ในเรื่องหมู ๒ เรื่อง ถึงแม้ภิกษุรูปแรกเห็นหมูหิวโหยแล้วปล่อยด้วยความสงสาร ก็ไม่ต้องอาบัติ แต่ถ้าเจ้าของไม่รับ ก็ต้องชดใช้สิ่งของ (ภัณฑไทย) คือต้องนำหมูตายตัวใหญ่ขนาดนั้นมาให้ หรือสิ่งของที่มีค่าเท่ากับหมูนั้น ถ้าไม่เห็นเจ้าของบ่วงดักที่ไหนเลย ต้องวางผ้าสาฎก หรือผ้ากาสาวะ หรือถ้วย ที่มีค่าเท่ากับหมูนั้นไว้ในที่ที่เจ้าของมาแล้วจะเห็นได้ แล้วจึงไป แต่ถ้าปล่อยด้วยจิตคิดจะลัก ก็เป็นปาราชิกเท่านั้น ในเรื่องนี้ หมูบางตัวดึงบ่วงด้วยเท้า เมื่อบ่วงขาดแล้ว ก็ยังคงยืนอยู่ด้วยอาการที่ยังไม่เคลื่อนจากที่ เหมือนเรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว บางตัวยืนอยู่ตามปกติของมัน บางตัวนอนอยู่ บางตัวถูกกูฏบ่วง (บ่วงกล) ดักไว้ ที่ชื่อว่ากูฏบ่วง คือบ่วงที่มีคันธนู หรือขอเกี่ยว หรือไม้เล็กๆ อื่นๆ ผูกติดอยู่ที่ปลาย ซึ่งจะไปติดอยู่ตามต้นไม้เป็นต้นในที่ต่างๆ เพื่อกั้นการไปของหมู ในบรรดาหมูเหล่านั้น หมูที่ดึงบ่วงแล้วยืนอยู่ มีที่ตั้งเพียงที่เดียวคือที่ผูกบ่วง เพราะเมื่อบ่วงหลุดหรือขาดแล้ว มันก็หนีไปได้ หมูที่ยืนอยู่ตามปกติ มีที่ผูกบ่วงและเท้าทั้ง ๔ รวมเป็น ๕ ที่ หมูที่นอนอยู่ มีที่ผูกบ่วงและที่นอน รวมเป็น ๒ ที่ หมูที่ถูกกูฏบ่วงดักไว้ ไปถึงที่ใดๆ ที่นั้นๆ ก็เป็นที่ตั้ง (แห่งอาบัติ) เพราะฉะนั้น ภิกษุ ๑๐ รูป ๒๐ รูป หรือแม้ ๑๐๐ รูป ที่ปล่อยหมูนั้นจากที่นั้นๆ ก็ต้องอาบัติปาราชิก เหมือนกับเห็นทาสคนเดียวที่มาในที่ต่างๆ แล้วไล่ให้หนีไป

Purimānaṃ pana tiṇṇaṃ catuppadakathāyaṃ vuttanayena phandāpanaṭhānācāvanāni veditabbāni. Sunakhadaṭṭhaṃ sūkaraṃ vissajjāpentassāpi kāruññādhippāyena bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena pārājikaṃ. Pāsaṭṭhānaṃ pana sunakhasamīpaṃ vā asampattaṃ paṭipathaṃ gantvā paṭhamameva palāpentassa avahāro natthi. Yopi baddhasūkarassa ghāsañca pānīyañca datvā balaṃ gāhāpetvā ukkuṭṭhiṃ karoti – ‘‘utrasto palāyissatī’’ti; so ce palāyati, pārājikaṃ. Pāsaṃ dubbalaṃ katvā ukkuṭṭhisaddena palāpentassāpi eseva nayo.

ส่วนการทำให้ดิ้นรนและการทำให้เคลื่อนจากที่ของสัตว์ ๔ เท้า ๓ ประเภทแรก พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แม้ภิกษุที่ปล่อยหมูที่ถูกสุนัขกัด ด้วยความสงสาร ก็ต้องชดใช้สิ่งของ (ภัณฑไทย) ถ้าด้วยจิตคิดจะลัก ก็เป็นปาราชิก แต่ภิกษุที่ไปดักหน้าแล้วไล่หมูให้หนีไปก่อนที่มันจะไปถึงที่บ่วงดัก หรือใกล้สุนัข ไม่เป็นอวหาร (การลัก) ภิกษุใดให้อาหารและน้ำแก่หมูที่ถูกดักไว้ เพื่อให้มันมีกำลัง แล้วส่งเสียงสำแดงอาการขู่ว่า 'มันจักตกใจหนีไป' ถ้าหมูนั้นหนีไป เป็นปาราชิก แม้ภิกษุที่ทำให้บ่วงอ่อนกำลังลงแล้วไล่หมูด้วยเสียงขู่ ก็มีนัยเดียวกัน

Yo pana ghāsañca pānīyañca datvā gacchati, ‘‘balaṃ gahetvā palāyissatī’’ti; so ce palāyati, bhaṇḍadeyyaṃ. Pāsaṃ dubbalaṃ katvā gacchantassāpi eseva nayo. Pāsasantike satthaṃ vā aggiṃ vā ṭhapeti ‘‘chinne vā daḍḍhe vā palāyissatī’’ti. Sūkaro pāsaṃ cālento chinne vā daḍḍhe vā palāyati, bhaṇḍadeyyameva. Pāsaṃ yaṭṭhiyā saha pāteti, pacchā sūkaro taṃ maddanto gacchati, bhaṇḍadeyyaṃ. Sūkaro adūhalapāsāṇehi akkanto hoti, taṃ palāpetukāmassa adūhalaṃ kāruññena ukkhipato bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena pārājikaṃ. Sace ukkhittamatte agantvā pacchā gacchati, bhaṇḍadeyyameva. Ukkhipitvā ṭhapitaṃ adūhalaṃ [Pg.338] pāteti, pacchā sūkaro taṃ maddanto gacchati, bhaṇḍadeyyaṃ. Opāte patitasūkarampi kāruññena uddharato bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena pārājikaṃ. Opātaṃ pūretvā nāseti, pacchā sūkaro taṃ maddanto gacchati, bhaṇḍadeyyaṃ. Sūle viddhaṃ kāruññena uddharati, bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena pārājikaṃ. Sūlaṃ uddharitvā chaḍḍeti, bhaṇḍadeyyaṃ.

ส่วนภิกษุใดให้อาหารและน้ำแล้วไป โดยคิดว่า 'มันจักมีกำลังแล้วหนีไป' ถ้าหมูนั้นหนีไป ต้องชดใช้สิ่งของ (ภัณฑไทย) แม้ภิกษุที่ทำให้บ่วงอ่อนกำลังลงแล้วไป ก็มีนัยเดียวกัน วางศัสตราหรือไฟไว้ใกล้บ่วง โดยคิดว่า 'เมื่อบ่วงขาดหรือไหม้แล้ว มันจักหนีไป' หมูทำให้บ่วงไหว เมื่อบ่วงขาดหรือไหม้แล้วหนีไป เป็นภัณฑไทยเท่านั้น ทำให้บ่วงตกลงพร้อมกับไม้เท้า ภายหลังหมูเหยียบย่ำบ่วงนั้นแล้วไป เป็นภัณฑไทย หมูถูกหินทับ (ที่ทำให้ตายทันที) ภิกษุที่ต้องการจะให้หมูนั้นหนีไป ยกหินทับขึ้นด้วยความสงสาร เป็นภัณฑไทย ถ้าด้วยจิตคิดจะลัก เป็นปาราชิก ถ้าเมื่อยกขึ้นแล้วยังไม่ไป แต่ไปในภายหลัง เป็นภัณฑไทยเท่านั้น ยกหินทับขึ้นแล้ววางไว้ ภายหลังหมูเหยียบย่ำหินนั้นแล้วไป เป็นภัณฑไทย แม้ภิกษุที่ช่วยหมูที่ตกลงไปในหลุมขึ้นมาด้วยความสงสาร เป็นภัณฑไทย ถ้าด้วยจิตคิดจะลัก เป็นปาราชิก ถมหลุมให้เต็มแล้วทำลาย ภายหลังหมูเหยียบย่ำหลุมนั้นแล้วไป เป็นภัณฑไทย ช่วยหมูที่ถูกหลาวเสียบขึ้นมาด้วยความสงสาร เป็นภัณฑไทย ถ้าด้วยจิตคิดจะลัก เป็นปาราชิก ถอนหลาวออกแล้วทิ้งไป เป็นภัณฑไทย

Vihārabhūmiyaṃ pana pāse vā adūhalaṃ vā oḍḍentā vāretabbā – ‘‘migarūpānaṃ paṭisaraṇaṭṭhānametaṃ, mā idha evaṃ karothā’’ti. Sace ‘‘harāpetha, bhante’’ti vadanti, harāpetuṃ vaṭṭati. Atha sayaṃ haranti, sundarameva. Atha neva haranti, na harituṃ denti, rakkhaṃ yācitvā harāpetuṃ vaṭṭati. Manussā sassarakkhaṇakāle khettesu pāse ca adūhalapāsāṇādīni ca karonti – ‘‘maṃsaṃ khādantā sassāni rakkhissāmā’’ti. Vītivatte sassakāle tesu anālayesu pakkantesu tattha baddhaṃ vā patitaṃ vā mocetuṃ vaṭṭatīti.

ส่วนในเขตวัด เมื่อมีคนมาดักบ่วงหรือวางหินทับ พึงห้ามว่า 'ที่นี้เป็นที่พึ่งของพวกสัตว์ อย่าทำอย่างนี้ในที่นี้เลย' ถ้าพวกเขากล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า นิมนต์ให้คนนำไปเถิด' ดังนี้ ก็ควรให้คนนำไปเสีย ถ้าพวกเขานำไปเอง ก็เป็นการดี ถ้าพวกเขาไม่นำไปเอง และไม่ยอมให้คนนำไป ก็ควรขอความคุ้มครอง (จากเจ้าหน้าที่) แล้วให้คนนำไปเสีย มนุษย์ทั้งหลายในเวลาเฝ้าพืชผล ย่อมทำบ่วงและหินทับเป็นต้นในนา โดยคิดว่า 'เราจักกินเนื้อพลางเฝ้าพืชผลไปพลาง' เมื่อเวลาเฝ้าพืชผลผ่านไปแล้ว และพวกเขาจากไปโดยไม่มีความอาลัยแล้ว จะปล่อยสัตว์ที่ติดหรือตกลงไปในที่นั้น ก็ควร

Migavatthudvayepi sūkaravatthūsu vuttasadisoyeva vinicchayo.

แม้ในเรื่องเนื้อ (กวาง/ฟาน) ๒ เรื่อง ก็มีการวินิจฉัยเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในเรื่องหมู

Macchavatthudvayepi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – kumīnamukhaṃ vivaritvā vā pacchāpuṭakaṃ muñcitvā vā passena chiddaṃ katvā vā kumīnato macche pothetvā palāpentassa pārājikaṃ. Bhattasitthāni dassetvā evaṃ palāpentassāpi pārājikaṃ. Saha kumīnena uddharatopi pārājikaṃ. Kevalaṃ kumīnamukhaṃ vivarati, pacchāpuṭakaṃ muñcati, chiddaṃ vā karoti, macchā pana attano dhammatāya palāyanti, bhaṇḍadeyyaṃ. Evaṃ katvā bhattasitthāni dasseti, macchā gocaratthāya nikkhamitvā palāyanti, bhaṇḍadeyyameva. Mukhaṃ avivaritvā pacchāpuṭakaṃ amuñcitvā passena chiddaṃ akatvā kevalaṃ bhattasitthāni dasseti, macchā pana chātajjhattā sīsena paharitvā okāsaṃ katvā gocaratthāya nikkhamitvā palāyanti, bhaṇḍadeyyameva. Tucchakumīnassa mukhaṃ vā vivarati, pacchāpuṭakaṃ vā muñcati, chiddaṃ vā karoti, āgatāgatā macchā dvāraṃ pattā puṭakachiddehi palāyanti, bhaṇḍadeyyameva. Tucchakumīnaṃ gahetvā gumbe khipati, bhaṇḍadeyyamevāti. Yāne bhaṇḍaṃ pīṭhe thavikāya sadisaṃ.

ในเรื่องปลาทั้งสองอย่างนี้ ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้ แต่มีความต่างกันดังนี้คือ ภิกษุเปิดปากลอบก็ดี แก้ก้นลอบก็ดี ทำช่องที่ข้างลอบก็ดี แล้วทุบตีปลาให้หนีไปจากลอบ ต้องอาบัติปาราชิก. แม้ภิกษุแสดงก้อนข้าวแล้วทำให้ปลาหนีไปอย่างนี้ ก็ต้องอาบัติปาราชิก. แม้ภิกษุยกขึ้นพร้อมกับลอบ ก็ต้องอาบัติปาราชิก. แต่ถ้าเพียงเปิดปากลอบ แก้ก้นลอบ หรือทำช่อง แล้วปลาทั้งหลายหนีไปเองตามธรรมดาของมัน ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะ. ทำอย่างนั้นแล้วแสดงก้อนข้าว ปลาทั้งหลายออกไปเพื่อหากินแล้วหนีไป ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะเช่นเดียวกัน. ไม่เปิดปากลอบ ไม่แก้ก้นลอบ ไม่ทำช่องที่ข้างลอบ เพียงแสดงก้อนข้าว แต่ปลาทั้งหลายหิวจัด จึงเอาหัวชนจนเป็นช่องแล้วออกไปเพื่อหากินแล้วหนีไป ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะเช่นเดียวกัน. เปิดปากลอบเปล่าก็ดี แก้ก้นลอบเปล่าก็ดี ทำช่องลอบเปล่าก็ดี ปลาที่เข้ามาถึงประตูแล้วหนีไปทางช่องก้นลอบ ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะเช่นเดียวกัน. ถือเอาลอบเปล่าแล้วทิ้งลงในพุ่มไม้ ต้องปรับเป็นภัณฑะเดยยะเช่นเดียวกัน. ทรัพย์ในยาน มีนัยเช่นเดียวกับถุงบนตั่ง.

Maṃsapesivatthumhi [Pg.339] – sace ākāse gaṇhāti, gahitaṭṭhānameva ṭhānaṃ. Taṃ chahākārehi paricchinditvā ṭhānācāvanaṃ veditabbaṃ. Sesamettha dārugopālakarajakasāṭakavatthūsu ca ambacorakādivatthūsu vuttanayena vinicchinitabbaṃ.

ในวัตถุว่าด้วยชิ้นเนื้อ - ถ้าถือเอาในอากาศ สถานที่ที่ถือเอานั่นแหละเป็นที่ตั้ง. พึงทราบการทำให้เคลื่อนจากที่โดยกำหนดด้วยอาการ ๖ อย่าง. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ พึงวินิจฉัยตามนัยที่กล่าวไว้ในวัตถุว่าด้วยฟืน คนเลี้ยงโค ผ้าของช่างย้อม และวัตถุว่าด้วยขโมยมะม่วงเป็นต้น.

155. Kumbhivatthusmiṃ – yo sappitelādīni apādagghanakāni gahetvā ‘‘na puna evaṃ karissāmī’’ti saṃvare ṭhatvā dutiyadivasādīsupi puna citte uppanne evameva dhuranikkhepaṃ katvā paribhuñjanto sabbampi taṃ paribhuñjati, nevatthi pārājikaṃ. Dukkaṭaṃ vā thullaccayaṃ vā āpajjati, bhaṇḍadeyyaṃ pana hoti. Ayampi bhikkhu evamevamakāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘anāpatti bhikkhu pārājikassā’’ti. Dhuranikkhepaṃ pana akatvā ‘‘divase divase paribhuñjissāmī’’ti thokaṃ thokampi paribhuñjato yasmiṃ divase pādagghanakaṃ pūrati, tasmiṃ pārājikaṃ.

๑๕๕. ในวัตถุว่าด้วยหม้อ - ภิกษุใดถือเอาน้ำมันเนยหรือน้ำมันเป็นต้นที่ยังมีราคาไม่ถึงบาท แล้วตั้งอยู่ในความสำรวมว่า 'เราจะไม่ทำอย่างนี้อีก' แม้ในวันที่สองเป็นต้น เมื่อจิตคิดจะลักเกิดขึ้นอีก ก็สละความพยายาม (ธูรนิกเขปะ) อย่างนั้นแล้วบริโภค แม้จะบริโภคทั้งหมดนั้น ก็ไม่เป็นปาราชิก. แต่อาจต้องอาบัติทุกกฏหรือถุลลัจจัย และต้องเป็นภัณฑะเดยยะ. ภิกษุรูปนี้ก็ทำอย่างนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ภิกษุไม่ต้องอาบัติปาราชิก'. แต่ถ้าไม่สละความพยายาม แล้วคิดว่า 'เราจะบริโภคทุกวัน' แล้วบริโภคไปทีละน้อย ในวันที่ราคาครบหนึ่งบาท ก็เป็นปาราชิกในวันนั้น.

Saṃvidāvahāravatthūni saṃvidāvahāre, muṭṭhivatthūni odaniyagharādivatthūsu dve vighāsavatthūni ambacorakādivatthūsu vuttavinicchayanayena veditabbāni. Dve tiṇavatthūni uttānatthāneva.

วัตถุว่าด้วยการนัดแนะกันลัก พึงทราบในเรื่องการนัดแนะกันลัก. วัตถุว่าด้วยกำมือ พึงทราบในวัตถุว่าด้วยโรงหุงข้าวเป็นต้น. วัตถุว่าด้วยเศษอาหารสองอย่าง พึงทราบตามนัยแห่งการวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในวัตถุว่าด้วยขโมยมะม่วงเป็นต้น. วัตถุว่าด้วยหญ้าสองอย่าง มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

156. Ambabhājāpanādivatthūsu te bhikkhū ekaṃ gāmakāvāsaṃ paricchinnabhikkhukaṃ agamaṃsu. Tattha bhikkhū phalāphalaṃ paribhuñjamānāpi tesu āgatesu ‘‘therānaṃ phalāni dethā’’ti kappiyakārake na avocuṃ. Atha te bhikkhū ‘‘kiṃ saṅghikaṃ amhākaṃ na pāpuṇātī’’ti ghaṇṭiṃ paharitvā bhājāpetvā tesampi vassaggena bhāgaṃ datvā attanāpi paribhuñjiṃsu. Tena nesaṃ bhagavā ‘‘anāpatti, bhikkhave, paribhogatthāyā’’ti āha. Tasmā idānipi yattha āvāsikā āgantukānaṃ na denti, phalavāre ca sampatte aññesaṃ atthibhāvaṃ disvā corikāya attanāva khādanti, tattha āgantukehi ghaṇṭiṃ paharitvā bhājetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.

๑๕๖. ในวัตถุว่าด้วยการให้แบ่งมะม่วงเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นได้ไปยังอาวาสในหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งมีการจำกัดจำนวนภิกษุ. ในอาวาสนั้น พวกภิกษุเจ้าถิ่นแม้กำลังบริโภคผลไม้อยู่ เมื่อภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นมาถึง ก็ไม่บอกกัปปิยการกว่า 'จงถวายผลไม้แก่พระเถระทั้งหลาย'. ครั้งนั้น ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นคิดว่า 'ทำไมของสงฆ์จึงไม่ถึงแก่เรา' จึงตีระฆังให้แบ่งส่วน แล้วแบ่งส่วนให้แม้แก่ภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นตามลำดับพรรษา แล้วตนเองก็บริโภค. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแก่ภิกษุเหล่านั้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ไม่เป็นอาบัติ เพราะเป็นการบริโภค'. เพราะฉะนั้น ในปัจจุบันนี้ ในที่ใดที่ภิกษุเจ้าถิ่นไม่ให้แก่ภิกษุอาคันตุกะ และเมื่อถึงคราวผลไม้สุก เห็นว่ามีภิกษุอื่นอยู่ ก็แอบบริโภคเองอย่างขโมย ในที่นั้น ภิกษุอาคันตุกะพึงตีระฆังให้แบ่งส่วนแล้วบริโภคได้.

Yattha pana āvāsikā rukkhe rakkhitvā phalavāre sampatte bhājetvā khādanti, catūsu paccayesu sammā upanenti, anissarā tattha āgantukā. Yepi rukkhā cīvaratthāya niyametvā dinnā, tesupi āgantukā anissarā. Eseva nayo sesapaccayatthāya niyametvā dinnesupi.

แต่ในที่ใด ภิกษุเจ้าถิ่นรักษาต้นไม้ไว้ เมื่อถึงคราวผลไม้สุก ก็แบ่งกันบริโภค และนำไปใช้ในปัจจัย ๔ โดยชอบ ภิกษุอาคันตุกะไม่มีอำนาจในที่นั้น. แม้ต้นไม้ที่กำหนดถวายเพื่อจีวร ภิกษุอาคันตุกะก็ไม่มีอำนาจในต้นไม้นั้น. แม้ในต้นไม้ที่กำหนดถวายเพื่อปัจจัยที่เหลือ ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้.

Ye [Pg.340] pana tathā aniyamitā, āvāsikā ca te rakkhitvā gopetvā corikāya paribhuñjanti, na tesu āvāsikānaṃ katikāya ṭhātabbaṃ. Ye phalaparibhogatthāya dinnā, āvāsikāpi ne rakkhitvā gopetvā sammā upanenti, tesuyeva tesaṃ katikāya ṭhātabbaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘catunnaṃ paccayānaṃ niyametvā dinnaṃ theyyacittena paribhuñjanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo. Paribhogavaseneva taṃ bhājetvā paribhuñjantassa bhaṇḍadeyyaṃ. Yaṃ panettha senāsanatthāya niyamitaṃ, taṃ paribhogavaseneva bhājetvā paribhuñjantassa thullaccayañca bhaṇḍadeyyañcā’’ti.

ส่วนต้นไม้ที่ไม่ได้กำหนดไว้อย่างนั้น และภิกษุเจ้าถิ่นรักษาคุ้มครองไว้แต่แอบบริโภคอย่างขโมย ไม่พึงตั้งอยู่ในกติกาของภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้น. ต้นไม้ใดที่ถวายเพื่อบริโภคผล ภิกษุเจ้าถิ่นรักษาคุ้มครองไว้และนำไปใช้โดยชอบ พึงตั้งอยู่ในกติกาของภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นในต้นไม้นั้นเท่านั้น. แต่ในมหาปัจจรีย์กล่าวว่า 'ผลไม้ที่กำหนดถวายเพื่อปัจจัย ๔ ภิกษุผู้บริโภคด้วยจิตคิดจะลัก พึงให้ประเมินราคาภัณฑะแล้วให้ชดใช้. ส่วนผู้ที่แบ่งบริโภคด้วยอำนาจการบริโภคเท่านั้น ต้องเป็นภัณฑะเดยยะ. ผลไม้ใดในที่นี้ที่กำหนดไว้เพื่อเสนาสนะ ผู้ที่แบ่งบริโภคด้วยอำนาจการบริโภคเท่านั้น ต้องอาบัติถุลลัจจัยและเป็นภัณฑะเดยยะ'.

Odissa cīvaratthāya dinnaṃ cīvareyeva upanetabbaṃ. Sace dubbhikkhaṃ hoti, bhikkhū piṇḍapātena kilamanti, cīvaraṃ pana sulabhaṃ, saṅghasuṭṭhutāya apalokanakammaṃ katvā piṇḍapātepi upanetuṃ vaṭṭati. Senāsanena gilānapaccayena vā kilamantesu saṅghasuṭṭhutāya apalokanakammaṃ katvā tadatthāyapi upanetuṃ vaṭṭati. Odissa piṇḍapātatthāya gilānapaccayatthāya ca dinnepi eseva nayo. Odissa senāsanatthāya dinnaṃ pana garubhaṇḍaṃ hoti, taṃ rakkhitvā gopetvā tadatthameva upanetabbaṃ. Sace pana dubbhikkhaṃ hoti, bhikkhū piṇḍapātena na yāpenti. Ettha rājarogacorabhayādīhi aññattha gacchantānaṃ vihārā palujjanti, tālanāḷikerādike vināsenti, senāsanapaccayaṃ pana nissāya yāpetuṃ sakkā hoti. Evarūpe kāle senāsanaṃ vissajjetvāpi senāsanajagganatthāya paribhogo bhagavatā anuññāto. Tasmā ekaṃ vā dve vā varasenāsanāni ṭhapetvā itarāni lāmakakoṭiyā piṇḍapātatthāya vissajjetuṃ vaṭṭati. Mūlavatthucchedaṃ pana katvā na upanetabbaṃ.

สิ่งของที่ถวายเจาะจงเพื่อจีวร พึงนำไปใช้ในจีวรเท่านั้น. ถ้าเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุทั้งหลายลำบากด้วยบิณฑบาต แต่จีวรหาได้ง่าย ควรทำอปโลกนกรรมเพื่อความดีงามของสงฆ์ แล้วนำไปใช้ในบิณฑบาตก็ได้. เมื่อภิกษุทั้งหลายลำบากด้วยเสนาสนะหรือคิลานปัจจัย ควรทำอปโลกนกรรมเพื่อความดีงามของสงฆ์ แล้วนำไปใช้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้นก็ได้. แม้ในสิ่งของที่ถวายเจาะจงเพื่อบิณฑบาตและคิลานปัจจัย ก็มีนัยเดียวกันนี้. ส่วนสิ่งของที่ถวายเจาะจงเพื่อเสนาสนะ เป็นครุภัณฑ์ พึงรักษาและคุ้มครองไว้ แล้วนำไปใช้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้นเท่านั้น. แต่ถ้าเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุทั้งหลายไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยบิณฑบาต ในที่นี้ เมื่อภิกษุทั้งหลายไปที่อื่นเพราะภัยจากพระราชา ภัยจากโรค และภัยจากโจรเป็นต้น วิหารทั้งหลายย่อมพังทลายไป ต้นตาลและต้นมะพร้าวเป็นต้นย่อมพินาศไป แต่ปัจจัยคือเสนาสนะอาศัยแล้วยังอัตภาพให้เป็นไปได้. ในกาลเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการบริโภคเสนาสนะ แม้สละเสนาสนะแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การบำรุงรักษาเสนาสนะ. เพราะฉะนั้น ควรเว้นเสนาสนะอันประเสริฐไว้หนึ่งหรือสองแห่ง แล้วสละเสนาสนะที่เหลือในส่วนที่เลว เพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาต. แต่ไม่ควรนำไปใช้โดยการตัดรากเหง้าของวัตถุ.

Yo pana ārāmo catuppaccayatthāya niyametvā dinno, tattha apalokanakammaṃ na kātabbaṃ. Yena pana paccayena ūnaṃ, tadatthaṃ upanetuṃ vaṭṭati. Ārāmo jaggitabbo, vetanaṃ datvāpi jaggāpetuṃ vaṭṭati. Ye pana vetanaṃ labhitvā ārāmeyeva gehaṃ katvā vasantā rakkhanti, te ce āgatānaṃ bhikkhūnaṃ nāḷikeraṃ vā tālapakkaṃ vā denti, yaṃ tesaṃ saṅghena anuññātaṃ hoti – ‘‘divase divase ettakaṃ nāma khādathā’’ti tadeva te dātuṃ labhanti; tato uttari tesaṃ dadantānampi gahetuṃ na vaṭṭati.

ส่วนอารามใดที่กำหนดถวายเพื่อปัจจัยสี่ ไม่ควรทำอปโลกนกรรมในอารามนั้น. แต่ปัจจัยใดขาดแคลน ควรนำไปใช้เพื่อประโยชน์แก่ปัจจัยนั้น. อารามพึงบำรุงรักษา ควรให้ค่าจ้างแล้วจ้างให้บำรุงรักษาก็ได้. ส่วนชนเหล่าใดได้ค่าจ้างแล้วสร้างบ้านอยู่ในอารามนั้นเองและเฝ้ารักษาอยู่ ถ้าชนเหล่านั้นให้มะพร้าวหรือตาลสุกแก่ภิกษุทั้งหลายที่มาแล้ว ผลไม้ที่สงฆ์อนุญาตแก่ชนเหล่านั้นว่า 'จงกินผลไม้ชื่อว่าประมาณเท่านี้ทุกวัน' ชนเหล่านั้นย่อมให้ได้เพียงเท่านั้น; เกินกว่านั้น แม้ชนเหล่านั้นจะให้ ก็ไม่ควรรับ.

Yo [Pg.341] pana ārāmaṃ keṇiyā gahetvā saṅghassa catuppaccayatthāya kappiyabhaṇḍameva deti, ayaṃ bahukampi dātuṃ labhati. Cetiyassa padīpatthāya vā khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇatthāya vā dinno ārāmopi paṭijaggitabbo; vetanaṃ datvāpi jaggāpetabbo. Vetanañca panettha cetiyasantakampi saṅghasantakampi dātuṃ vaṭṭati. Etampi ārāmaṃ vetanena tattheva vasitvā rakkhantānañca keṇiyā gahetvā kappiyabhaṇḍadāyakānañca tattha jātakaphaladānaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

ส่วนทายกใดซื้ออารามแล้วถวายกัปปิยภัณฑ์เพื่อปัจจัยสี่แก่สงฆ์ ทายกนี้ย่อมให้ได้แม้มาก. แม้อารามที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่ประทีปหรือเพื่อซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมของเจดีย์ ก็พึงบำรุงรักษา; ควรให้ค่าจ้างแล้วจ้างให้บำรุงรักษาก็ได้. และในอารามนี้ ควรให้ค่าจ้างซึ่งเป็นของเจดีย์หรือของสงฆ์ก็ได้. การให้ผลไม้ที่เกิดในอารามนั้นแก่คนเฝ้าอารามที่อยู่และรักษาด้วยค่าจ้างในอารามนั้นเอง และแก่ทายกผู้ซื้อแล้วถวายกัปปิยภัณฑ์ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Ambapālakādivatthūsu – anāpatti, bhikkhave, gopakassa dāneti ettha kataraṃ pana gopakadānaṃ vaṭṭati, kataraṃ na vaṭṭatīti? Mahāsumatthero tāva āha – ‘‘yaṃ gopakassa paricchinditvā dinnaṃ hoti – ‘ettakaṃ divase divase gaṇhā’ti tadeva vaṭṭati; tato uttari na vaṭṭatī’’ti. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘kiṃ gopakānaṃ paṇṇaṃ āropetvā nimittasaññaṃ vā katvā dinnaṃ atthi, etesaṃ hatthe vissaṭṭhakassa ete issarā, tasmā yaṃ te denti taṃ bahukampi vaṭṭatī’’ti. Kurundaṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘manussānaṃ ārāmaṃ vā aññaṃ vā phalāphalaṃ dārakā rakkhanti, tehi dinnaṃ vaṭṭati. Āharāpetvā pana na gahetabbaṃ. Saṅghike pana cetiyasantake ca keṇiyā gahetvā rakkhantasseva dānaṃ vaṭṭati. Vetanena rakkhantassa attano bhāgamattaṃ vaṭṭatī’’ti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘yaṃ gihīnaṃ ārāmarakkhakā bhikkhūnaṃ denti, etaṃ vaṭṭati. Bhikkhusaṅghassa pana ārāmagopakā yaṃ attano bhatiyā khaṇḍetvā denti, etaṃ vaṭṭati. Yopi upaḍḍhārāmaṃ vā kecideva rukkhe vā bhatiṃ labhitvā rakkhati, tassāpi attano pattarukkhatoyeva dātuṃ vaṭṭati. Keṇiyā gahetvā rakkhantassa pana sabbampi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Etaṃ pana sabbaṃ byañjanato nānaṃ, atthato ekameva; tasmā adhippāyaṃ ñatvā gahetabbaṃ.

ในเรื่องของคนเฝ้าสวนมะม่วงเป็นต้น – 'ภิกษุทั้งหลาย ไม่มีอาบัติในการให้ของคนเฝ้าอาราม' ในบทนี้ การให้ของคนเฝ้าอารามเท่าไรที่ควร และเท่าไรที่ไม่ควร? พระมหาเถระชื่อมหาสุมะกล่าวไว้ก่อนว่า 'ผลไม้ที่แบ่งให้แก่คนเฝ้าอารามว่า "จงเอาไปประมาณเท่านี้ทุกวัน" ผลไม้นั้นเท่านั้นที่ควร; เกินกว่านั้นไม่ควร.' ส่วนพระมหาเถระชื่อมหาปทุมะกล่าวว่า 'มีผลไม้ที่ให้แก่คนเฝ้าอารามโดยเขียนลงในใบไม้ หรือทำเครื่องหมายไว้หรือ? คนเฝ้าอารามเหล่านี้เป็นใหญ่ในผลไม้ที่สละแล้วในมือของตน เพราะฉะนั้น ผลไม้ใดที่คนเฝ้าอารามเหล่านั้นให้ แม้มากก็ควร.' ส่วนในอรรถกถากุรุนทีกล่าวว่า 'เด็กทั้งหลายเฝ้ารักษาอารามของมนุษย์ หรือผลไม้ต่างๆ ผลไม้ที่เด็กเหล่านั้นให้ควร. แต่ไม่พึงรับโดยให้คนนำมา. ส่วนในของสงฆ์และของเจดีย์ การให้ของทายกผู้ซื้อแล้วรักษาเท่านั้นที่ควร. ส่วนของทายกผู้รักษาด้วยค่าจ้าง การให้ส่วนของตนเท่านั้นที่ควร.' ส่วนในมหาปัจจรีย์กล่าวว่า 'ผลไม้ที่คนเฝ้าอารามของคฤหัสถ์ให้แก่ภิกษุทั้งหลาย ผลไม้นี้ควร. ส่วนผลไม้ที่คนเฝ้าอารามของภิกษุสงฆ์แบ่งให้ด้วยค่าจ้างของตน ผลไม้นี้ควร. ชนใดได้ค่าจ้างแล้วรักษาอารามครึ่งหนึ่ง หรือต้นไม้บางต้นเท่านั้น การให้จากต้นไม้ที่ได้ส่วนแบ่งของตนเท่านั้นที่ควร. ส่วนของคนเฝ้าอารามที่ซื้อแล้วรักษา การให้ทั้งหมดก็ควร.' คำพูดทั้งหมดนี้ต่างกันโดยพยัญชนะ แต่เป็นอย่างเดียวกันโดยอรรถ; เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายแล้วถือเอา.

Dāruvatthumhi – tāvakāliko ahaṃ bhagavāti tāvakālikacitto ahaṃ bhagavāti vattukāmena vuttaṃ, tāvakālikacittoti ‘‘puna āharitvā dassāmī’’ti evaṃcitto ahanti vuttaṃ hoti. Bhagavā ‘‘tāvakālike anāpattī’’ti āha.

ในเรื่องไม้ – คำว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์เป็นผู้ใช้ชั่วคราว' อันผู้ประสงค์จะกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์มีจิตคิดจะใช้ชั่วคราว' ได้กล่าวแล้ว. คำว่า 'ตาวกาลิกจิตโต' หมายถึง 'ข้าพเจ้ามีจิตคิดว่า จะนำมาคืนให้ใหม่'. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'ไม่มีอาบัติในการใช้ชั่วคราว'.

Ayaṃ panettha pāḷimuttakavinicchayo – sace saṅgho saṅghikaṃ kammaṃ kāreti uposathāgāraṃ vā bhojanasālaṃ vā, tato āpucchitvā tāvakālikaṃ haritabbaṃ. Yo pana saṅghiko dabbasambhāro agutto deve vassante [Pg.342] temeti, ātapena sukkhati, taṃ sabbampi āharitvā attano āvāse kātuṃ vaṭṭati. Saṅgho āharāpento aññena vā dabbasambhārena mūlena vā saññāpetabbo. Na sakkā ce hoti saññāpetuṃ, ‘‘saṅghikena, bhante, kataṃ saṅghikaparibhogena vaḷañjathā’’ti vattabbaṃ. Senāsanassa pana ayameva bhikkhu issaro. Sacepi pāsāṇatthambho vā rukkhatthambho vā kavāṭaṃ vā vātapānaṃ vā nappahoti, saṅghikaṃ tāvakālikaṃ āharitvā pākatikaṃ kātuṃ vaṭṭati. Esa nayo aññesupi dabbasambhāresūti.

วินิจฉัยนอกพระบาลีในเรื่องนี้คือ – ถ้าสงฆ์ให้ทำกรรมที่เป็นของสงฆ์ เช่น อุโบสถาคารหรือโรงฉัน ควรบอกกล่าวแล้วนำไปใช้ชั่วคราว. ส่วนสัมภาระที่เป็นของสงฆ์ใดที่ไม่มีผู้คุ้มครอง เมื่อฝนตกก็เปียก เมื่อแดดออกก็แห้ง ควรนำสัมภาระนั้นทั้งหมดมาทำในอาวาสของตน. เมื่อสงฆ์ให้คนนำกลับมา พึงให้ยินยอมด้วยสัมภาระอื่นหรือด้วยราคา. ถ้าไม่สามารถให้ยินยอมได้ พึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งที่ทำด้วยของสงฆ์ ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยด้วยการบริโภคของสงฆ์เถิด'. ส่วนเสนาสนะ ภิกษุรูปนี้เท่านั้นเป็นเจ้าของ. แม้เสาหิน เสาไม้ บานประตู หรือหน้าต่าง ถ้าไม่พอ ควรนำของสงฆ์มาใช้ชั่วคราวแล้วทำให้เป็นปกติ. นัยนี้แลในสัมภาระอื่นๆ ด้วย.

Udakavatthusmiṃ – yadā udakaṃ dullabhaṃ hoti, yojanatopi aḍḍhayojanatopi āharīyati, evarūpe pariggahitaudake avahāro. Yatopi āharimato vā pokkharaṇīādīsu ṭhitato vā kevalaṃ yāgubhattaṃ sampādenti, pānīyaparibhogañca karonti, na aññaṃ mahāparibhogaṃ, tampi theyyacittena gaṇhato avahāro. Yato pana ekaṃ vā dve vā ghaṭe gahetvā āsanaṃ dhovituṃ, bodhirukkhe siñcituṃ udakapūjaṃ kātuṃ, rajanaṃ pacituṃ labbhati, tattha saṅghassa katikavaseneva paṭipajjitabbaṃ. Atirekaṃ gaṇhanto, mattikādīni vā theyyacittena pakkhipanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo.

ในเรื่องน้ำ – เมื่อน้ำหายาก ถูกนำมาจากระยะทางหนึ่งโยชน์หรือครึ่งโยชน์ ในน้ำที่ถูกเก็บรักษาไว้เช่นนั้น ย่อมเป็นการลัก. จากน้ำที่ถูกนำมาแต่ไกลก็ดี หรือจากน้ำที่อยู่ในสระน้ำเป็นต้นก็ดี ที่เขาจัดทำเพียงข้าวต้มข้าวสวยและน้ำดื่มน้ำใช้ ไม่มีการใช้สอยอย่างอื่นมาก การถือเอาสิ่งนั้นด้วยจิตคิดขโมย ย่อมเป็นการลัก. แต่จากน้ำที่อนุญาตให้ตักหนึ่งหม้อหรือสองหม้อ เพื่อล้างอาสนะ เพื่อรดต้นโพธิ์ เพื่อทำบูชาน้ำ เพื่อต้มน้ำย้อม ในที่นั้นพึงปฏิบัติด้วยอำนาจแห่งกติกาของสงฆ์เท่านั้น. ภิกษุผู้ถือเอาส่วนเกิน หรือผู้ใส่ดินเป็นต้นด้วยจิตคิดขโมย พึงให้ปรับไหมตามราคาของ

Sace āvāsikā katikavattaṃ daḷhaṃ karonti, aññesaṃ bhaṇḍakaṃ dhovituṃ vā rajituṃ vā na denti, attanā pana aññesaṃ apassantānaṃ gahetvā sabbaṃ karonti, tesaṃ katikāya na ṭhātabbaṃ. Yattakaṃ te dhovanti, tattakaṃ dhovitabbaṃ. Sace saṅghassa dve tisso pokkharaṇiyo vā udakasoṇḍiyo vā honti, katikā ca katā ‘‘ettha nhāyitabbaṃ, ito pānīyaṃ gahetabbaṃ, idha sabbaparibhogo kātabbo’’ti. Katikavatteneva sabbaṃ kātabbaṃ. Yattha katikā natthi, tattha sabbaparibhogo vaṭṭatīti.

ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำทำกติกาอย่างเคร่งครัด ไม่ให้ภิกษุอื่นซักหรือย้อมสิ่งของ แต่ตนเองกลับถือเอาสิ่งของทั้งหมดไปทำเมื่อภิกษุอาคันตุกะอื่นไม่เห็น เมื่อเป็นเช่นนั้น ไม่พึงถือตามกติกาของภิกษุผู้อยู่ประจำเหล่านั้น. พึงซักล้างได้เท่าที่ภิกษุเหล่านั้นซักล้าง. ถ้าสงฆ์มีสระน้ำสองสามแห่งหรือบ่อน้ำ และได้ทำกติกาไว้ว่า “พึงอาบน้ำในสระน้ำนี้ (หรือบ่อน้ำนี้) พึงตักน้ำดื่มจากสระน้ำนี้ พึงใช้สอยทั้งหมดในสระน้ำนี้” เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทำทั้งหมดด้วยอำนาจแห่งกติกาเท่านั้น. ในอารามใดไม่มีกติกา ในอารามนั้นการใช้สอยทั้งหมดเป็นอันควร

Mattikāvatthusmiṃ – yattha mattikā dullabhā hoti, nānappakārā vā vaṇṇamattikā āharitvā ṭhapitā, tattha thokāpi pañcamāsakaṃ agghati, tasmā pārājikaṃ. Saṅghike pana kamme cetiyakamme ca niṭṭhite saṅghaṃ āpucchitvā vā tāvakālikaṃ vā gahetuṃ vaṭṭati. Sudhāyapi cittakammavaṇṇesupi eseva nayo.

ในเรื่องดิน – ในที่ใดดินหายาก หรือดินสีต่างๆ ที่ถูกนำมาวางไว้มีหลายชนิด ในที่นั้นดินเหนียวแม้เพียงเล็กน้อยก็มีค่าห้ามาสก เพราะเหตุนั้นจึงเป็นปาราชิก. แต่ในงานของสงฆ์และงานเจดีย์ เมื่อเสร็จแล้ว การขออนุญาตสงฆ์แล้วนำไปใช้ชั่วคราวก็ดี ย่อมควร. ในปูนขาวและในสีสำหรับงานจิตรกรรมก็มีนัยนี้แล

Tiṇavatthūsu [Pg.343] – jhāpitatiṇe ṭhānācāvanassa abhāvā dukkaṭaṃ, bhaṇḍadeyyaṃ pana hoti. Saṅgho tiṇavatthuṃ jaggitvā saṅghikaṃ āvāsaṃ chādeti, puna kadāci jaggituṃ na sakkoti, athañño eko bhikkhu vattasīsena jaggati, saṅghassevetaṃ. No ce jaggati, saṅgheneko bhikkhu vattabbo ‘‘jaggitvā dehī’’ti. So ce bhāgaṃ icchati, bhāgaṃ datvāpi jaggāpetabbaṃ. Sace bhāgaṃ vaḍḍheti, dātabbameva. Vaḍḍhetiyeva, ‘‘gaccha jaggitvā sabbaṃ gahetvā attano santakaṃ senāsanaṃ chādehī’’ti vattabbo. Kasmā? Naṭṭhe attho natthi. Dadantehi pana savatthukaṃ na dātabbaṃ, garubhaṇḍaṃ hoti; tiṇamattaṃ pana dātabbaṃ. Tasmiṃ ce jaggitvā attano senāsanaṃ chādente puna saṅgho jaggituṃ pahoti, ‘‘tvaṃ mā jaggi, saṅgho jaggissatī’’ti vattabboti.

ในเรื่องหญ้า – ในหญ้าที่ถูกเผา เพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่ จึงเป็นทุกกฏ แต่พึงชดใช้ค่าของ. สงฆ์ดูแลรักษาที่ดินมีหญ้าแล้วมุงอารามที่เป็นของสงฆ์ ถ้าบางครั้งไม่สามารถดูแลรักษาได้อีก ภิกษุอื่นรูปหนึ่งดูแลรักษาโดยถือวัตรเป็นสำคัญ ที่ดินมีหญ้านี้เป็นของสงฆ์เท่านั้น. ถ้าไม่ดูแลรักษา สงฆ์พึงบอกภิกษุรูปหนึ่งว่า “จงดูแลรักษาแล้วให้มา”. ถ้าภิกษุนั้นต้องการส่วนของตน เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงให้ดูแลรักษาโดยให้ส่วนแบ่งก็ดี. ถ้าเพิ่มส่วนแบ่ง พึงให้เท่านั้น. ถ้าเพิ่มอีก พึงบอกว่า “จงไป ดูแลรักษาแล้วถือเอาทั้งหมดไปมุงเสนาสนะที่เป็นของตนเถิด”. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อเสียหายแล้วไม่มีประโยชน์. แต่ภิกษุผู้ให้ไม่พึงให้พร้อมด้วยที่ดิน เพราะที่ดินเป็นครุภัณฑ์ แต่พึงให้เพียงหญ้าเท่านั้น. ถ้าเมื่อภิกษุนั้นดูแลรักษาแล้วมุงเสนาสนะของตน สงฆ์สามารถดูแลรักษาได้อีก เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงบอกว่า “ท่านอย่าดูแลรักษาเลย สงฆ์จะดูแลรักษาเอง”

Mañcādīni satta vatthūni pākaṭāneva. Pāḷiyaṃ pana anāgatampi pāsāṇatthambhaṃ vā rukkhatthambhaṃ vā aññaṃ vā kiñci pādagghanakaṃ harantassa pārājikameva. Padhānagharādīsu chaḍḍitapatitānaṃ pariveṇādīnaṃ kuṭṭampi pākārampi bhinditvā iṭṭhakādīni avaharantassāpi eseva nayo. Kasmā? Saṅghikaṃ nāma kadāci ajjhāvasanti, kadāci na ajjhāvasanti. Paccante corabhayena janapade vuṭṭhahante chaḍḍitavihārādīsu kiñci parikkhāraṃ harantassāpi eseva nayo. Ye pana tato tāvakālikaṃ haranti, puna āvasitesu ca vihāresu bhikkhū āharāpenti, dātabbaṃ. Sacepi tato āharitvā senāsanaṃ kataṃ hoti, taṃ vā tadagghanakaṃ vā dātabbameva. ‘‘Puna āvasissāmā’’ti ālayaṃ acchinditvā vuṭṭhitesu janapadesu gaṇasantakaṃ vā puggalikaṃ vā gahitaṃ hoti; te ce anujānanti, paṭikammena kiccaṃ natthi. Saṅghikaṃ pana garubhaṇḍaṃ, tasmā paṭikammaṃ kattabbameva.

วัตถุเจ็ดอย่างมีเตียงเป็นต้นเป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว. แต่ในพระบาลีที่ไม่ได้กล่าวไว้ การถือเอาเสาหินก็ดี เสาไม้ก็ดี หรือสิ่งของอื่นใดที่มีค่าหนึ่งบาท ย่อมเป็นปาราชิกเท่านั้น. ในเรือนประธานเป็นต้น การทำลายผนังหรือกำแพงของบริเวณเป็นต้นที่ถูกทิ้งร้างและพังทลาย แล้วลักเอาอิฐเป็นต้นไป ของภิกษุผู้ลักเอาไปก็มีนัยนี้แล. เพราะเหตุไร? เพราะชื่อว่าของสงฆ์ บางครั้งก็มีผู้อยู่ครอง บางครั้งก็ไม่มีผู้อยู่ครอง. ในปัจจันตชนบท เมื่อชนบทอพยพออกไปเพราะภัยจากโจร การถือเอาบริขารบางอย่างไปจากวิหารที่ถูกทิ้งร้างเป็นต้น ของภิกษุผู้ถือเอาไปก็มีนัยนี้แล. แต่ภิกษุเหล่าใดถือเอาไปชั่วคราวจากอารามที่ถูกทิ้งร้างนั้น เมื่อภิกษุกลับมาอยู่และให้กลับนำมา พึงให้คืน. แม้ถ้าเสนาสนะถูกทำขึ้นโดยนำมาจากอารามที่ถูกทิ้งร้างนั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงให้คืนสิ่งของนั้นก็ดี หรือสิ่งของที่มีค่าเท่ากับสิ่งนั้นก็ดีเท่านั้น. ในชนบทที่อพยพออกไปโดยไม่ตัดความอาลัยว่า “เราจะกลับมาอีก” ถ้าสิ่งของของคณะหรือของบุคคลถูกถือเอาไป และคณะหรือบุคคลเหล่านั้นอนุญาต เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีกิจในการชดใช้. แต่ของสงฆ์เป็นครุภัณฑ์ เพราะเหตุนั้นพึงชดใช้เท่านั้น

157. Vihāraparibhogavatthu uttānatthameva.

๑๕๗. เรื่องการใช้สอยวิหารมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

Anujānāmi, bhikkhave, tāvakālikaṃ haritunti ettha yo bhikkhu saṅghikaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā tāvakālikaṃ haritvā attano phāsukaṭṭhāne ekampi dvepi māse saṅghikaparibhogena paribhuñjati, āgatāgatānaṃ vuḍḍhatarānaṃ deti, nappaṭibāhati, tassa tasmiṃ naṭṭhepi jiṇṇepi corāvahaṭepi gīvā na hoti. Vasitvā pana gacchantena yathāṭhāne ṭhapetabbaṃ. Yo pana puggalikaparibhogena paribhuñjati, āgatāgatānaṃ vuḍḍhatarānaṃ na [Pg.344] deti, tasmiṃ naṭṭhe tassa gīvā hoti. Aññaṃ pana āvāsaṃ haritvā paribhuñjantena sace tattha vuḍḍhataro āgantvā vuṭṭhāpeti, ‘‘mayā idaṃ asukāvāsato nāma āhaṭaṃ, gacchāmi, naṃ pākatikaṃ karomī’’ti vattabbaṃ. Sace so bhikkhu ‘‘ahaṃ pākatikaṃ karissāmī’’ti vadati, tassa bhāraṃ katvāpi gantuṃ vaṭṭatīti saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ถือเอาไปชั่วคราว” พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุใดถือเอาเตียงหรือเก้าอี้ของสงฆ์ไปชั่วคราว แล้วใช้สอยในที่อันสบายของตนเป็นเวลาเดือนหนึ่งหรือสองเดือน ด้วยการใช้สอยแบบของสงฆ์ ให้แก่ภิกษุผู้เฒ่าที่มาแล้วมาแล้ว ไม่ห้าม ภิกษุนั้นไม่ต้องรับผิดชอบในเตียงหรือเก้าอี้นั้น แม้เสียหาย ชำรุด หรือถูกโจรลักไป. แต่ภิกษุผู้ไปเมื่ออยู่แล้วพึงวางไว้ในที่เดิม. ส่วนภิกษุใดใช้สอยด้วยการใช้สอยแบบของบุคคล ไม่ให้แก่ภิกษุผู้เฒ่าที่มาแล้วมาแล้ว เมื่อเตียงหรือเก้าอี้นั้นเสียหาย ภิกษุนั้นย่อมต้องรับผิดชอบ. แต่ภิกษุผู้ถือเอาไปใช้อารามอื่น ถ้าภิกษุผู้เฒ่าในอารามนั้นมาแล้วให้ลุกขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงบอกว่า “ข้าพเจ้านำเตียงหรือเก้าอี้นี้มาจากอารามชื่อโน้น จะไปทำให้เป็นปกติ”. ถ้าภิกษุผู้เฒ่านั้นกล่าวว่า “อาตมาจะทำให้เป็นปกติเอง” เมื่อเป็นเช่นนั้น การไปโดยมอบภาระให้ภิกษุผู้เฒ่านั้นก็ย่อมควร ดังนี้ อรรถกถาโดยย่อกล่าวไว้แล้ว

Campāvatthumhi – tekaṭulayāgūti tilataṇḍulamuggehi vā tilataṇḍulamāsehi vā tilataṇḍulakulatthehi vā tilataṇḍulehi saddhiṃ yaṃkiñci ekaṃ aparaṇṇaṃ pakkhipitvā tīhi katā, etaṃ kira imehi tīhi catubhāgaudakasambhinne khīre sappimadhusakkarādīhi yojetvā karonti.

ในเรื่องเมืองจำปา – ชื่อว่าเตกตุลยาคู คือข้าวต้มที่ทำด้วยสามอย่าง โดยใส่พืชตระกูลถั่วชนิดใดชนิดหนึ่งลงไปพร้อมกับงาและข้าวสาร ด้วยงา ข้าวสาร และถั่วเขียวก็ดี หรือด้วยงา ข้าวสาร และถั่วดำก็ดี หรือด้วยงา ข้าวสาร และถั่วราชมาศเป็นต้นก็ดี. ได้ยินว่า เขาทำข้าวต้มนี้โดยผสมกับเนยใส น้ำผึ้ง น้ำตาลเป็นต้น ในน้ำนมที่ผสมน้ำหนึ่งในสี่ส่วน ด้วยงา ข้าวสาร และถั่วสามอย่างเหล่านี้

Rājagahavatthumhi – madhugoḷakoti atirasakapūvo vuccati; ‘‘madhusīsaka’’ntipi vadanti. Sesamettha vatthudvayepi odanabhājanīyavatthusmiṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

ในเรื่องกรุงราชคฤห์ คำว่า "มธุโคฬกะ" หมายถึง ขนมที่มีรสอร่อยยิ่ง และเรียกอีกอย่างว่า "มธุสีสกะ" (รวงผึ้ง) ส่วนที่เหลือในเรื่องทั้งสองนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องโอทนภาชนียะนั่นเอง

158. Ajjukavatthusmiṃ – etadavocāti gilāno hutvā avoca. Āyasmā upāli āyasmato ajjukassa pakkhoti na agatigamanavasena pakkho, api ca kho anāpattisaññitāya lajjīanuggahena vinayānuggahena ca thero pakkhoti veditabbo. Sesamettha uttānameva.

๑๕๘. ในเรื่องอัชชุกะ คำว่า "เอตทโวจ" หมายถึง กล่าวเพราะอาพาธ คำว่า "พระอุปาลีเป็นพวกของพระอัชชุกะ" ไม่ใช่เป็นพวกด้วยอำนาจแห่งการประพฤติอคติ แต่พึงทราบว่า พระเถระเป็นพวกด้วยเหตุแห่งความสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติ ด้วยการอนุเคราะห์แก่ภิกษุผู้ละอาย และด้วยการอนุเคราะห์แก่พระวินัย ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้เป็นความง่ายอยู่แล้ว

159. Bārāṇasīvatthusmiṃ – corehi upaddutanti corehi viluttaṃ. Iddhiyā ānetvā pāsāde ṭhapesīti thero kira taṃ kulaṃ sokasallasamappitaṃ āvaṭṭantaṃ vivaṭṭantaṃ disvā tassa kulassa anukampāya pasādānurakkhaṇatthāya dhammānuggahena attano iddhiyā ‘‘tesaṃyeva pāsādaṃ dārakānaṃ samīpe hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Dārakā ‘‘amhākaṃ pāsādo’’ti sañjānitvā abhiruhiṃsu. Tato thero iddhiṃ paṭisaṃhari, pāsādopi sakaṭṭhāneyeva aṭṭhāsi. Vohāravasena pana vuttaṃ ‘‘te dārake iddhiyā ānetvā pāsāde ṭhapesī’’ti. Iddhivisayeti īdisāya adhiṭṭhāniddhiyā anāpatti. Vikubbaniddhi pana na vaṭṭati.

๑๕๙. ในเรื่องกรุงพาราณสี คำว่า "ถูกโจรเบียดเบียน" หมายถึง ถูกโจรปล้น คำว่า "นำมาด้วยฤทธิ์แล้วตั้งไว้บนปราสาท" ได้ยินว่า พระเถระเห็นตระกูลนั้นถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทง ดิ้นรนไปมา ด้วยความอนุเคราะห์แก่ตระกูลนั้น เพื่อประโยชน์แก่การรักษาความเลื่อมใส ด้วยการอนุเคราะห์แก่พระธรรม ด้วยฤทธิ์ของตน ได้อธิษฐานว่า "ขอปราสาทจงตั้งอยู่ใกล้เด็กเหล่านั้นเถิด" เด็กทั้งหลายสำคัญว่า "เป็นปราสาทของเรา" จึงขึ้นไป หลังจากนั้น พระเถระก็ระงับฤทธิ์ ปราสาทก็ตั้งอยู่ในที่ของตนเอง แต่กล่าวโดยโวหารว่า "นำเด็กเหล่านั้นมาด้วยฤทธิ์แล้วตั้งไว้บนปราสาท" คำว่า "ในเรื่องฤทธิ์" หมายถึง ไม่เป็นอาบัติด้วยอธิษฐานฤทธิ์เช่นนี้ แต่การแสดงฤทธิ์แปลงกายไม่ควร

160-1. Avasāne vatthudvayaṃ uttānatthamevāti.

๑๖๐-๑. ในที่สุด เรื่องทั้งสองเป็นความง่ายอยู่แล้ว

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปาราชิกสิกขาบทที่ 2 จบแล้ว

Tatrāyaṃ [Pg.345] anusāsanī –

ในปาราชิกสิกขาบทที่ 2 นั้น มีคำพร่ำสอนดังนี้

Dutiyaṃ adutiyena, yaṃ jinena pakāsitaṃ;

Parājitakilesena, pārājikamidaṃ idha.

ปาราชิกสิกขาบทที่ 2 นี้ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ไม่มีสอง ผู้ทรงชนะกิเลสทั้งปวง ได้ทรงประกาศไว้ในพระศาสนานี้

Sikkhāpadaṃ samaṃ tena, aññaṃ kiñci na vijjati;

Anekanayavokiṇṇaṃ, gambhīratthavinicchayaṃ.

สิกขาบทอื่นที่เสมอด้วยสิกขาบทนั้น ซึ่งระคนด้วยนัยเป็นอันมาก มีการวินิจฉัยอรรถอันลึกซึ้ง ไม่มีเลย

Tasmā vatthumhi otiṇṇe, bhikkhunā vinayaññunā;

Vinayānuggahenettha, karontena vinicchayaṃ.

เพราะฉะนั้น เมื่อเรื่องเกิดขึ้น ภิกษุผู้รู้พระวินัย ผู้ปรารถนาจะอนุเคราะห์พระวินัยในเรื่องนี้ เมื่อจะวินิจฉัย

Pāḷiṃ aṭṭhakathañceva, sādhippāyamasesato;

Ogayha appamattena, karaṇīyo vinicchayo.

พึงหยั่งลงด้วยปัญญาโดยไม่ประมาท ทั้งพระบาลีและอรรถกถา พร้อมทั้งอรรถาธิบายโดยไม่เหลือ พึงวินิจฉัย

Āpattidassanussāho, na kattabbo kudācanaṃ;

Passissāmi anāpatti-miti kayirātha mānasaṃ.

ความพยายามในการเห็นอาบัติ ไม่พึงทำเลยในกาลไหนๆ พึงทำใจว่า "เราจักเห็นความไม่เป็นอาบัติ"

Passitvāpi ca āpattiṃ, avatvāva punappunaṃ;

Vīmaṃsitvātha viññūhi, saṃsanditvā ca taṃ vade.

แม้เห็นอาบัติแล้ว ไม่พึงกล่าวทันที พึงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำอีก พึงสอบสวนกับผู้รู้ทั้งหลาย แล้วจึงกล่าวอาบัตินั้น

Kappiyepi ca vatthusmiṃ, cittassa lahuvattino;

Vasena sāmaññaguṇā, cavantīdha puthujjanā.

แม้ในวัตถุที่ควร เพราะอำนาจแห่งจิตที่ประพฤติเร็ว ปุถุชนในพระศาสนานี้ ย่อมเคลื่อนจากคุณสมบัติแห่งสมณะ

Tasmā paraparikkhāraṃ, āsīvisamivoragaṃ;

Aggiṃ viya ca sampassaṃ, nāmaseyya vicakkhaṇoti.

เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ฉลาด พึงเห็นบริขารของผู้อื่นดุจงูพิษร้าย และดุจไฟ ไม่พึงจับต้อง

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาปาราชิกกัณฑ์

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

ภาคที่ 1 จบแล้ว