နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

ဝိနယပိဋကေ

විනය පිටකයෙහි

ပါရာဇိကကဏ္ဍ-အဋ္ဌကထာ (ပဌမော ဘာဂေါ)

පාරාජිකා කාණ්ඩ අටුවාව (පළමු භාගය)

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

ယော [Pg.1] ကပ္ပကောဋီဟိပိ အပ္ပမေယျံ;

ကာလံ ကရောန္တော အတိဒုက္ကရာနိ;

ခေဒံ ဂတော လောကဟိတာယ နာထော;

နမော မဟာကာရုဏိကဿ တဿ.

යම් ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් කෝටි සංඛ්‍යාත කල්ප ගණනක් මුළුල්ලෙහි ප්‍රමාණ කළ නොහැකි කාලයක් ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස අතිශයින් දුෂ්කර වූ පාරමී ධර්මයන් පුරමින් වෙහෙසට පත් වූ සේක් ද, මහා කාරුණික වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

အသမ္ဗုဓံ ဗုဒ္ဓနိသေဝိတံ ယံ;

ဘဝါဘဝံ ဂစ္ဆတိ ဇီဝလောကော;

နမော အဝိဇ္ဇာဒိကိလေသဇာလ-ဝိဒ္ဓံသိနော ဓမ္မဝရဿ တဿ.

යම් උතුම් දහමක් අවබෝධ කර නොගැනීම හේතුවෙන් සත්ව ලෝකය කුඩා මහත් භවයන්හි සැරිසරන්නේ ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මැනවින් සේවනය කරන ලද, අවිද්‍යාදී කෙලෙස් දැල විනාශ කරන්නා වූ ඒ උතුම් ධර්ම රත්නයට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

ဂုဏေဟိ ယော သီလသမာဓိပညာ-ဝိမုတ္တိဉာဏပ္ပဘုတီဟိ ယုတ္တော;

ခေတ္တံ ဇနာနံ ကုသလတ္ထိကာနံ;

တမရိယသံဃံ သိရသာ နမာမိ.

සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති සහ විමුක්ති ඥානදර්ශනාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, කුසල් කැමති ජනයාට අග්‍රගණ්‍ය පින් කෙතක් බඳු වූ ඒ ආර්ය මහා සංඝරත්නය ශීර්ෂයෙන් නමස්කාර කරමි.

ဣစ္စေဝမစ္စန္တနမဿနေယျံ;

နမဿမာနော ရတနတ္တယံ ယံ;

ပုညာဘိသန္ဒံ ဝိပုလံ အလတ္ထံ;

တဿာနုဘာဝေန ဟတန္တရာယော.

මෙලෙස අතිශයින්ම නමස්කාර කටයුතු වූ රත්නත්‍රය නමදින්නා වූ මා හට යම් අපිරිමිත පින්කඳක් ලැබුණේ ද, ඒ පිනෙහි ආනුභාවයෙන් සියලු අන්තරායන් දුරු වූයේ වෙමි.

ယသ္မိံ [Pg.2] ဌိတေ သာသနမဋ္ဌိတဿ;

ပတိဋ္ဌိတံ ဟောတိ သုသဏ္ဌိတဿ;

တံ ဝဏ္ဏယိဿံ ဝိနယံ အမိဿံ;

နိဿာယ ပုဗ္ဗာစရိယာနုဘာဝံ.

යම් විනය පිටකයක් පවතින කල්හි, අන්ත දෙකට නොගොස් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙහි මැනවින් පිහිටි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය ස්ථාවරව පවතින්නේ ද, පුරාණ ආචාර්යවරුන්ගේ අටුවා ක්‍රමය ඇසුරු කොට ගෙන අන්‍ය මතයන් හා මිශ්‍ර නොකොට ඒ විනය පිටකය විස්තර කරන්නෙමි.

ကာမဉ္စ ပုဗ္ဗာစရိယာသဘေဟိ;

ဉာဏမ္ဗုနိဒ္ဓေါတမလာသဝေဟိ;

ဝိသုဒ္ဓဝိဇ္ဇာပဋိသမ္ဘိဒေဟိ;

သဒ္ဓမ္မသံဝဏ္ဏနကောဝိဒေဟိ.

අර්හත් මාර්ග ඥානය නමැති ජලයෙන් කෙලෙස් කිලිටි හා ආශ්‍රවයන් සෝදා හැරියා වූ, පිරිසිදු විද්‍යාවන් හා පටිසම්භිදාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, සද්ධර්මය විස්තර කිරීමෙහි අතිශයින් දක්ෂ වූ,

သလ္လေခိယေ နောသုလဘူပမေဟိ;

မဟာဝိဟာရဿ ဓဇူပမေဟိ;

သံဝဏ္ဏိတောယံ ဝိနယော နယေဟိ;

စိတ္တေဟိ သမ္ဗုဒ္ဓဝရနွယေဟိ.

දුෂ්කර වූ පිළිවෙත් පිරීමෙහි අසමසම වූ, මහා විහාරයට ධජයක් බඳු වූ, සම්බුදු මතය අනුව යන්නා වූ පුරාණ මහා ආචාර්යවරයන් වහන්සේලා විසින් විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් මෙම විනය මැනවින් විස්තර කරන ලද්දේමය.

သံဝဏ္ဏနာ သီဟဠဒီပကေန;

ဝါကျေန ဧသာ ပန သင်္ခတတ္တာ;

န ကိဉ္စိ အတ္ထံ အဘိသမ္ဘုဏာတိ;

ဒီပန္တရေ ဘိက္ခုဇနဿ ယသ္မာ.

එසේ වුවද, එම පැරණි අටුවා විවරණයන් හෙළ බසින් සකස් කර ඇති බැවින්, ලක්දිවෙන් බැහැර ද්වීපාන්තරයන්හි වසන භික්ෂූන්ට ඉන් පූර්ණ අර්ථයක් ලබාගත නොහැකිය.

တသ္မာ ဣမံ ပါဠိနယာနုရူပံ;

သံဝဏ္ဏနံ ဒါနိ သမာရဘိဿံ;

အဇ္ဈေသနံ ဗုဒ္ဓသိရိဝှယဿ;

ထေရဿ သမ္မာ သမနုဿရန္တော.

එබැවින්, බුද්ධසිරි නම් තෙරණුවන්ගේ ආරාධනය මැනවින් සිහිපත් කරමින්, පාලි භාෂා ක්‍රමයට අනුකූලව මෙම අටුවා විවරණය දැන් ආරම්භ කරන්නෙමි.

သံဝဏ္ဏနံ တဉ္စ သမာရဘန္တော;

တဿာ မဟာအဋ္ဌကထံ သရီရံ;

ကတွာ မဟာပစ္စရိယံ တထေဝ;

ကုရုန္ဒိနာမာဒိသု ဝိဿုတာသု.

එම විස්තරය ආරම්භ කරන්නා වූ මම, මහා අටුවාව ප්‍රධාන පදනම කොට ගෙන, මහා පච්චරිය අටුවාව හා කුරුන්දි ආදී ප්‍රකට අටුවාවන්හි

ဝိနိစ္ဆယော အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တော;

ယော ယုတ္တမတ္ထံ အပရိစ္စဇန္တော;

တတောပိ အန္တောဂဓထေရဝါဒံ;

သံဝဏ္ဏနံ သမ္မ သမာရဘိဿံ.

සඳහන් වන්නා වූ විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්තව, සුදුසු අර්ථයන් අත් නොහැර, තෙරවාදී සම්ප්‍රදායයන් ද ඇතුළත් කරමින් මෙම අටුවාව මැනවින් සම්පාදනය කරන්නෙමි.

တံ [Pg.3] မေ နိသာမေန္တု ပသန္နစိတ္တာ;

ထေရာ စ ဘိက္ခူ နဝမဇ္ဈိမာ စ;

ဓမ္မပ္ပဒီပဿ တထာဂတဿ;

သက္ကစ္စ ဓမ္မံ ပတိမာနယန္တာ.

පහන් වූ සිතින් යුක්ත වූ ස්ථවිර, මධ්‍යම සහ නවක යන සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා, ධර්ම ප්‍රදීපයක් බඳු වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්මයට ගෞරව කරමින් මාගේ මේ විස්තරය සාවධානව අසත්වා.

ဗုဒ္ဓေန ဓမ္မော ဝိနယော စ ဝုတ္တော;

ယော တဿ ပုတ္တေဟိ တထေဝ ဉာတော;

သော ယေဟိ တေသံ မတိမစ္စဇန္တာ;

ယသ္မာ ပုရေ အဋ္ဌကထာ အကံသု.

බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් යම් ධර්මයක් හා විනයක් වදාරන ලද ද, උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවක පුත්‍රයන් වහන්සේලා එය ඒ අයුරින්ම අවබෝධ කරගත්හ. අතීතයෙහි හෙළ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ඒ ආර්ය මහා සංඝයාගේ මතයන් අත් නොහැර අටුවා සම්පාදනය කළහ.

တသ္မာ ဟိ ယံ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ;

တံ ဝဇ္ဇယိတွာန ပမာဒလေခံ;

သဗ္ဗမ္ပိ သိက္ခာသု သဂါရဝါနံ;

ယသ္မာ ပမာဏံ ဣဓ ပဏ္ဍိတာနံ.

එබැවින් අටුවාවල සඳහන් කරුණු අතරින් ලේඛනගත කිරීමේදී සිදුවූ අතපසුවීම් හැර, සෙසු සියල්ල ශික්ෂාකාමී පණ්ඩිතයන් හට මෙම ශාසනයෙහි පිළිගත යුතු ප්‍රමිතිය වන්නේමය.

တတော စ ဘာသန္တရမေဝ ဟိတွာ;

ဝိတ္ထာရမဂ္ဂဉ္စ သမာသယိတွာ;

ဝိနိစ္ဆယံ သဗ္ဗမသေသယိတွာ;

တန္တိက္ကမံ ကိဉ္စိ အဝေါက္ကမိတွာ.

එබැවින් ඒ අටුවාවන්ගෙන් (හෙළ) භාෂාන්තරය පමණක් ඉවත් කොට, විස්තරාත්මක ක්‍රමය සංක්ෂිප්ත කරමින්, සියලු විනිශ්චයන් ඉතිරි නොකොට ඇතුළත් කරමින් සහ පාලි පෙළෙහි අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා නොයමින්,

သုတ္တန္တိကာနံ ဝစနာနမတ္ထံ;

သုတ္တာနုရူပံ ပရိဒီပယန္တီ;

ယသ္မာ အယံ ဟေဿတိ ဝဏ္ဏနာပိ;

သက္ကစ္စ တသ္မာ အနုသိက္ခိတဗ္ဗာတိ.

සූත්‍රයන්ට අනුකූලව සූත්‍ර දේශනාවන්හි අර්ථය පැහැදිලි කරන්නා වූ මෙම අටුවාව ද සම්පාදනය වන බැවින්, එය ගෞරවයෙන් යුතුව උගත යුතුය.

ဗာဟိရနိဒါနကထာ

බාහිර නිදාන කථාව

တတ္ထ [Pg.4] တံ ဝဏ္ဏယိဿံ ဝိနယန္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိနယော တာဝ ဝဝတ္ထပေတဗ္ဗော. တေနေတံ ဝုစ္စတိ – ‘‘ဝိနယော နာမ ဣဓ သကလံ ဝိနယပိဋကံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ. သံဝဏ္ဏနတ္ထံ ပနဿ အယံ မာတိကာ –

එහි "ඒ විනය විස්තර කරන්නෙමි" යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළ බැවින්, පළමුව විනය යන්න අර්ථ නිරූපණය කළ යුතුය. එබැවින් මෙසේ කියනු ලැබේ - "මෙහි විනය යනු මුළු මහත් විනය පිටකයම අදහස් කෙරේ." එය විස්තර කිරීම සඳහා වූ මාතෘකාව (ගාථාව) මෙසේය -

ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ, ဓာရိတံ ယေန စာဘတံ;

ယတ္ထပ္ပတိဋ္ဌိတစေတမေတံ ဝတွာ ဝိဓိံ တတော.

මෙම විනය පිටකය කවුරුන් විසින්, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක් ද? කවුරුන් විසින් දරා ගන්නා ලද්දක් ද? කවුරුන් විසින් පරම්පරාවෙන් ගෙන එන ලද්දක් ද? කොතැනක පිහිටා තිබෙන්නක් ද? යන මේ ක්‍රමය පවසා ඉන් පසුව,

တေနာတိအာဒိပါဌဿ, အတ္ထံ နာနပ္ပကာရတော;

ဒဿယန္တော ကရိဿာမိ, ဝိနယဿတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ.

"තේන" යනාදී පාඨයන්ගේ අර්ථය විවිධ අයුරින් දක්වමින් විනය පිටකයේ අර්ථ විවරණය කරන්නෙමි.

တတ္ထ ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာတိ ဣဒံ တာဝ ဝစနံ ‘‘တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတီ’’တိ ဧဝမာဒိဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣဒဉှိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အတ္တပစ္စက္ခဝစနံ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝတ္တဗ္ဗမေတံ ‘‘ဣဒံ ဝစနံ ကေန ဝုတ္တံ, ကဒါ ဝုတ္တံ, ကသ္မာ စ ဝုတ္တ’’န္တိ? အာယသ္မတာ ဥပါလိတ္ထေရေန ဝုတ္တံ, တဉ္စ ပန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ.

එහි "කවුරුන් විසින්, කවදා, කුමක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක් ද" යන වචනය "ඒ සමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේරංජාවෙහි වැඩ වසන සේක" යනාදී නිදාන පාඨය අරභයා පවසන ලද්දකි. මන්දයත්, මෙය භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේම ප්‍රත්‍යක්ෂ වචනයක් නොවන බැවිනි. එබැවින් "මෙම වචනය කවුරුන් විසින් පවසන ලද්දක් ද? කවදා පවසන ලද්දක් ද? කුමක් නිසා පවසන ලද්දක් ද?" යන්න විමසිය යුතුය. මෙය ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරණුවන් විසින් ප්‍රථම මහා සංගායනා කාලයේදී පවසන ලද්දකි.

ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ

ප්‍රථම මහා සංගායනා කථාව

ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ နာမ စေသာ ကိဉ္စာပိ ပဉ္စသတိကသင်္ဂီတိက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တာ, နိဒါနကောသလ္လတ္ထံ ပန ဣဓာပိ ဣမိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဉှိ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကဝိနယနာ ကတဗုဒ္ဓကိစ္စေ ကုသိနာရာယံ ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ ယမကသာလာနမန္တရေ ဝိသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပစ္စူသသမယေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ လောကနာထေ, ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနေ သန္နိပတိတာနံ သတ္တန္နံ ဘိက္ခုသတသဟဿာနံ သံဃတ္ထေရော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သတ္တာဟပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ, သုဘဒ္ဒေန ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတေန ‘‘အလံ, အာဝုသော, မာ သောစိတ္ထ, မာ ပရိဒေဝိတ္ထ, သုမုတ္တာ မယံ တေန မဟာသမဏေန; ဥပဒ္ဒုတာ စ ဟောမ – ‘ဣဒံ ဝေါ ကပ္ပတိ, ဣဒံ ဝေါ န ကပ္ပတီ’တိ! ဣဒါနိ ပန မယံ ယံ ဣစ္ဆိဿာမ တံ ကရိဿာမ, ယံ န ဣစ္ဆိဿာမ န တံ ကရိဿာမာ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇; ဒီ. နိ. ၂.၂၃၂) ဝုတ္တဝစနမနုဿရန္တော ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ ယံ ပါပဘိက္ခူ အတီတသတ္ထုကံ ပါဝစနန္တိ မညမာနာ [Pg.5] ပက္ခံ လဘိတွာ နစိရဿေဝ သဒ္ဓမ္မံ အန္တရဓာပေယျုံ, ယာဝ စ ဓမ္မဝိနယော တိဋ္ဌတိ တာဝ အနတီတသတ္ထုကမေဝ ပါဝစနံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

පංචසතිකා සංගීතික්ඛන්ධකයෙහි (චුල්ලවග්ග පාලි) මෙම ප්‍රථම මහා සංගායනාව ගැන සඳහන් වුවද, නිදානය පිළිබඳ නිපුණතාව ඇති කරගනු පිණිස මෙහිදී ද මෙම ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ලෝකනාථ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කිරීමේ සිට සුභද්ද පරිබ්‍රාජකයා දමනය කිරීම දක්වා බුද්ධ කෘත්‍යයන් නිමවා, කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ගේ උපවත්තන සල් උයනෙහි සල් ගස් දෙබලක් අතරේ, වෙසක් පුන් පොහෝ දින අලුයම් කාලයෙහි අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා සත් දිනක් ගිය තැන, මහලු කල පැවිදි වූ සුභද්ද විසින් "ඇවැත්නි, කනගාටු නොවන්න, නොවැලපෙන්න, ඒ මහා ශ්‍රමණයන්ගෙන් අප දැන් මැනවින් නිදහස් වී ඇත. 'මෙය ඔබට කැපය, මෙය අකැපය' කියා උන්වහන්සේ අපට කරදර කළහ. දැන් අපට කැමති දෙයක් කළ හැකිය, අකැමති දේ නොකර සිටිය හැකිය" යි පැවසූ වචනය සිහිපත් කරමින්, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ "අධර්මවාදී භික්ෂූන් බලවත් වී සද්ධර්මය අතුරුදන් වීමට ඉඩ තිබේ. ධර්ම විනය පවතින තාක් කල් ශාසනය පවතී" යි සිතා සංගායනාවක් කිරීමට අදහස් කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම මෙසේ වදාරන ලදී -

‘ယော ဝေါ, အာနန္ဒ, မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော, သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၆).

"ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් දේශනා කරන ලද ද, යම් විනයක් පනවන ලද ද, මා ඇවෑමෙන් එයම ඔබලාගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය."

‘‘ယံနူနာဟံ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျံ, ယထယိဒံ သာသနံ အဒ္ဓနိယံ အဿ စိရဋ္ဌိတိကံ.

"මෙම ශාසනය දීර්ඝ කාලයක් පවතිනු පිණිස මම ධර්මය හා විනය සංගායනා කරන්නෙම් නම් මැනවි" යි (මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ) සිතූහ.

ယံ စာဟံ ဘဂဝတာ –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් කරුණක් (මා උදෙසා වදාරන ලද ද...)

‘ဓာရေဿသိ ပန မေ တွံ, ကဿပ, သာဏာနိ ပံသုကူလာနိ နိဗ္ဗသနာနီ’တိ ဝတွာ စီဝရေ သာဓာရဏပရိဘောဂေန စေဝ,

“කස්සප, මාගේ මේ හණ නූලෙන් කළ, පරිභෝග කර අවසන් වූ පාංශුකූල සිවුරු ඔබ දරන්නෙහිද?” යැයි වදාරා සිවුරු පොදු වශයෙන් පරිභෝග කිරීමෙන් ද,

‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ယာဝဒေ အာကင်္ခါမိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ; ကဿပေါပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာဝဒေ အာကင်္ခတိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’တိ –

“මහණෙනි, මම යම් තාක් කල් කැමති වන්නෙම් ද, කාමයන්ගෙන් වෙන්ව ම ...පෙ... ප්‍රථම ධ්‍යානයට එළඹ වාසය කරමි. මහණෙනි, කස්සප ද යම් තාක් කල් කැමති වන්නේ ද, කාමයන්ගෙන් වෙන්ව ම ...පෙ... ප්‍රථම ධ්‍යානයට එළඹ වාසය කරයි” යනුවෙන් ද -

ဧဝမာဒိနာ နယေန နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရဆဠဘိညာပ္ပဘေဒေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနေန စ အနုဂ္ဂဟိတော, တဿ ကိမညံ အာဏဏျံ ဘဝိဿတိ; နနု မံ ဘဂဝါ ရာဇာ ဝိယ သကကဝစဣဿရိယာနုပ္ပဒါနေန အတ္တနော ကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကံ ပုတ္တံ ‘သဒ္ဓမ္မဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကော မေ အယံ ဘဝိဿတီ’တိ မန္တွာ ဣမိနာ အသာဓာရဏေန အနုဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဟေသီ’’တိ စိန္တယန္တော ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသိ. ယထာဟ –

මෙසේ වූ ක්‍රමයෙන් නව අනුපූර්ව විහාර සමාපත්ති සහ ෂඩභිඥා ප්‍රභේද සහිත උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන්හි තමන් වහන්සේ හා සමසමව තැබීමෙන් අනුග්‍රහ කරන ලද ඒ මට, ධර්ම සංගායනා කිරීම හැර ණයෙන් මිදීමට අන් කුමන කාර්යයක් තිබේද? රජෙකු තමන්ගේම සන්නාහය හා රාජ්‍ය බලය ලබා දීමෙන් තම කුල වංශය පවත්වාගෙන යන්නා වූ පුත්‍රයාට අනුග්‍රහ කරන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ‘මොහු මාගේ සද්ධර්ම වංශය පවත්වාගෙන යන්නා වන්නේය’ යි සලකා අන් අයට සාධාරණ නොවූ මෙම අනුග්‍රහයෙන් මට අනුග්‍රහ කළා නොවේද?” යි සිතමින් ධර්ම විනය සංගායනා කිරීම පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර උද්‍යෝගය ඇති කරවූහ. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘ဧကမိဒါဟံ, အာဝုသော, သမယံ ပါဝါယ ကုသိနာရံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စမတ္တေဟိ ဘိက္ခုသတေဟီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၃၁) သဗ္ဗံ သုဘဒ္ဒကဏ္ဍံ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂූන් අමතා, “ඇවැත්නි, මම එක් කලෙක පාවා නුවර සිට කුසිනාරා නුවර බලා යන දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්ව පන්සියයක් පමණ වූ මහත් භික්ෂු සංඝයා සමඟ ගමන් කළෙමි” යි මෙසේ සියලු සුභද්‍ර කාණ්ඩය විස්තර වශයෙන් දත යුතුය.

တတော [Pg.6] ပရံ အာဟ –

ඉන්පසු මෙසේ වදාළහ -

‘‘ဟန္ဒ မယံ, အာဝုသော, ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမ. ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတိ, ဓမ္မော ပဋိဗာဟိယျတိ; အဝိနယော ဒိပ္ပတိ, ဝိနယော ပဋိဗာဟိယျတိ. ပုရေ အဓမ္မဝါဒိနော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဓမ္မဝါဒိနော ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တိ; အဝိနယဝါဒိနော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဝိနယဝါဒိနော ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တီ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇).

“ඇවැත්නි, එන්න, අපි ධර්මයත් විනයත් සංගායනා කරමු. අධර්මය බැබළෙන්නටත් ධර්මය බැහැර වන්නටත් පෙර, අවිනය බැබළෙන්නටත් විනය බැහැර වන්නටත් පෙර, අධර්මවාදීන් බලවත් වන්නටත් ධර්මවාදීන් දුබල වන්නටත් පෙර, අවිනයවාදීන් බලවත් වන්නටත් විනයවාදීන් දුබල වන්නටත් පෙර (අපි මෙය කරමු)” යි වදාළහ.

ဘိက္ခူ အာဟံသု – ‘‘တေန ဟိ, ဘန္တေ, ထေရော ဘိက္ခူ ဥစ္စိနတူ’’တိ. ထေရော သကလနဝင်္ဂသတ္ထုသာသနပရိယတ္တိဓရေ ပုထုဇ္ဇန-သောတာပန္န-သကဒါဂါမိ-အနာဂါမိ-သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝဘိက္ခူ အနေကသတေ အနေကသဟဿေ စ ဝဇ္ဇေတွာ တိပိဋကသဗ္ဗပရိယတ္တိပ္ပဘေဒဓရေ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေ မဟာနုဘာဝေ ယေဘုယျေန ဘဂဝတာ ဧတဒဂ္ဂံ အာရောပိတေ တေဝိဇ္ဇာဒိဘေဒေ ခီဏာသဝဘိက္ခူယေဝ ဧကူနပဉ္စသတေ ပရိဂ္ဂဟေသိ. ယေ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဧကေနူနာပဉ္စအရဟန္တသတာနိ ဥစ္စိနီ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇).

භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ස්වාමීනි, එසේ නම් තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් තෝරා ගන්නා සේක්වා” යි පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ සකල නවංග ශාස්තෘ ශාසන පර්යාප්තිය දරන්නා වූ සිය ගණනක් හා දහස් ගණනක් වූ පෘථග්ජන, සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ ශුෂ්ක විදර්ශක රහතන් වහන්සේලා මඟ හැර, ත්‍රිපිටක පර්යාප්ති ප්‍රභේදයන් දරන්නා වූ, පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත, මහානුභාව සම්පන්න, බොහෝ දුරට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒතදග්‍ර තනතුරුවල තබන ලද, ත්‍රිවිද්‍යාදී ප්‍රභේද සහිත රහතන් වහන්සේලා ම හාරසිය අනූනම දෙනෙකු තෝරා ගත්හ. යම් භික්ෂූන් පිරිසක් අරභයා “ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් නමක් අඩු පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා තෝරා ගත්හ” යි මෙසේ පවසන ලදී.

ကိဿ ပန ထေရော ဧကေနူနမကာသီတိ? အာယသ္မတော အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဩကာသကရဏတ္ထံ. တေန ဟာယသ္မတာ သဟာပိ ဝိနာပိ န သက္ကာ ဓမ္မသင်္ဂီတိ ကာတုံ, သော ဟာယသ္မာ သေက္ခော သကရဏီယော, တသ္မာ သဟာပိ န သက္ကာ; ယသ္မာ ပနဿ ကိဉ္စိ ဒသဗလဒေသိတံ သုတ္တဂေယျာဒိကံ ဘဂဝတော အသမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ဝိနာပိ န သက္ကာ. ယဒိ ဧဝံ သေက္ခောပိ သမာနော ဓမ္မသင်္ဂီတိယာ ဗဟုကာရတ္တာ ထေရေန ဥစ္စိနိတဗ္ဗော အဿ. အထ ကသ္မာ န ဥစ္စိနိတောတိ? ပရူပဝါဒဝိဝဇ္ဇနတော. ထေရော ဟိ အာယသ္မန္တေ အာနန္ဒေ အတိဝိယ ဝိဿတ္ထော အဟောသိ, တထာ ဟိ နံ သိရသ္မိံ ပလိတေသု ဇာတေသုပိ ‘‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ကုမာရကဝါဒေန ဩဝဒတိ. သကျကုလပ္ပသုတော စာယံ အာယသ္မာ တထာဂတဿ ဘာတာ စူဠပိတုပုတ္တော. တတြ ဟိ ဘိက္ခူ ဆန္ဒာဂမနံ ဝိယ မညမာနာ ‘‘ဗဟူ အသေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေ ဘိက္ခူ ဌပေတွာ အာနန္ဒံ သေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တံ ထေရော ဥစ္စိနီ’’တိ ဥပဝဒေယျုံ, တံ ပရူပဝါဒံ ပရိဝဇ္ဇေန္တော ‘‘အာနန္ဒံ ဝိနာ သင်္ဂီတိ [Pg.7] န သက္ကာ ကာတုံ, ဘိက္ခူနံယေဝ အနုမတိယာ ဂဟေဿာမီ’’တိ န ဥစ္စိနိ.

තෙරුන් වහන්සේ එක් නමක් අඩුවෙන් තෝරා ගත්තේ කුමකටද? ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට අවස්ථාව ලබා දීම පිණිස ය. ඒ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සමඟ හෝ උන්වහන්සේ නොමැතිව ධර්ම සංගායනාව කළ නොහැකි ය. ඒ ආයුෂ්මත් තෙරුන් සේඛ භික්ෂුවක් වූ බැවින්, රහත් වීමට කළ යුතු දෑ ඇති බැවින් උන්වහන්සේ සමඟ පමණක් සංගායනාව කළ නොහැකි ය. එහෙත් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් සෘජුව අසා උගත් සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදී කිසිදු ධර්මයක් උන්වහන්සේ නොදන්නා දෙයක් නොමැති බැවින්, උන්වහන්සේ නොමැතිව ද සංගායනාව කළ නොහැකි ය. මෙසේ සේඛ වුව ද ධර්ම සංගායනාවට බොහෝ උපකාරී වන බැවින් තෙරුන් වහන්සේ විසින් උන්වහන්සේව තෝරා ගත යුතුව තිබුණි. එසේ නම් කුමක් හෙයින් තෝරා නොගත්තේ ද? අනුන්ගේ දෝෂාරෝපණයන්ගෙන් වැළකීම පිණිස ය. මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් කෙරෙහි ඉතා කුළුපග වූහ. උන්වහන්සේගේ හිසෙහි කෙස් පැසී තිබියදී පවා “මේ දරුවා තමාගේ ප්‍රමාණය නොදනියි” යැයි කුමාරක වාදයෙන් අවවාද කළහ. එමෙන්ම මේ ආයුෂ්මත් තෙරුන් ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් තථාගතයන් වහන්සේගේ සුළු පියාගේ පුත්‍ර වූ සහෝදරයෙකි. එහිදී භික්ෂූන් වහන්සේලා පෞද්ගලික ඇල්මෙන් කටයුතු කළාක් මෙන් සලකා, “අසේඛ පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත භික්ෂූන් බොහෝ දෙනෙකු සිටියදී, සේඛ පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත ආනන්දයන්ව තෙරුන් වහන්සේ තෝරා ගත්හ” යි දෝෂාරෝපණය කළ හැකිය. ඒ පරෝපවාදය වළක්වනු පිණිස ද, “ආනන්දයන් නොමැතිව සංගායනාව කළ නොහැක, එහෙත් භික්ෂූන්ගේ ම අනුමැතියෙන් උන්වහන්සේව තෝරා ගන්නෙමි” යි සිතා මුලින් තෝරා නොගත්හ.

အထ သယမေဝ ဘိက္ခူ အာနန္ဒဿတ္ထာယ ထေရံ ယာစိံသု. ယထာဟ –

ඉන්පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා ම ආනන්ද තෙරුන් වෙනුවෙන් මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ගෙන් අයැද සිටියහ. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ မဟာကဿပံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘အယံ, ဘန္တေ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော ကိဉ္စာပိ သေက္ခော အဘဗ္ဗော ဆန္ဒာ ဒေါသာ မောဟာ ဘယာ အဂတိံ ဂန္တုံ, ဗဟု စာနေန ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ပရိယတ္တော; တေန ဟိ, ဘန္တေ, ထေရော အာယသ္မန္တမ္ပိ အာနန္ဒံ ဥစ္စိနတူ’တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အာယသ္မန္တမ္ပိ အာနန္ဒံ ဥစ္စိနီ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇).

“භික්ෂූන් වහන්සේලා ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ට මෙසේ පැවසූහ: ‘ස්වාමීනි, මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් සේඛ භික්ෂුවක් වුව ද ඡන්දයෙන්, දෝෂයෙන්, මෝහයෙන් හෝ භයෙන් අගතියට යාමට නොහැකි කෙනෙකි. එමෙන්ම උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි බොහෝ ධර්මය සහ විනය උගෙන ඇත. එබැවින් ස්වාමීනි, තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් ද තෝරා ගන්නා සේක්වා’ යි. එවිට ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් ද තෝරා ගත්හ.”

ဧဝံ ဘိက္ခူနံ အနုမတိယာ ဥစ္စိနိတေန တေနာယသ္မတာ သဒ္ဓိံ ပဉ္စ ထေရသတာနိ အဟေသုံ.

මෙසේ භික්ෂූන්ගේ අනුමැතියෙන් තෝරා ගන්නා ලද ඒ ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පන්සියයක් තෙරවරු වූහ.

အထ ခေါ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ မယံ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမာ’’တိ. အထ ခေါ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ရာဇဂဟံ ခေါ မဟာဂေါစရံ ပဟူတသေနာသနံ, ယံနူန မယံ ရာဇဂဟေ ဝဿံ ဝသန္တာ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမ, န အညေ ဘိက္ခူ ရာဇဂဟေ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆေယျု’’န္တိ. ကသ္မာ ပန နေသံ ဧတဒဟောသိ? ဣဒံ အမှာကံ ထာဝရကမ္မံ, ကောစိ ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလော သံဃမဇ္ဈံ ပဝိသိတွာ ဥက္ကောဋေယျာတိ. အထာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဉတ္တိဒုတိယေန ကမ္မေန သာဝေသိ, တံ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဉာတဗ္ဗံ.

ඉන්පසු ඒ ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: ‘අපි කොහේ ධර්මය හා විනය සංගායනා කරමුද?’ එවිට ඒ තෙරවරුන්ට මෙසේ සිතුණි: ‘රාජගෘහ නුවර යනු මහත් වූ ගොදුරු ගම් ඇති, බොහෝ සේනාසන ඇති ස්ථානයකි. එබැවින් අපි රාජගෘහයෙහි වස් වසමින් ධර්මය හා විනය සංගායනා කරන්නෙමු නම් මැනවි. වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක් රාජගෘහයෙහි වස් නොවැසිය යුතුය’ යි. ඔවුන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති වූයේ ඇයි? ‘අපගේ මේ ස්ථාවර කාර්යය, කිසියම් විරුද්ධවාදී පුද්ගලයෙකු සංඝයා මැදට පැමිණ අවුල් කළ හැකිය’ යන බිය නිසා ය. ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ඥප්ති දුතිය කර්ම වාක්‍යයකින් සංඝයා දැනුවත් කළහ. එය සංගීතික්ඛන්ධකයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය.

အထ တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော သတ္တသု သာဓုကီဠနဒိဝသေသု သတ္တသု စ ဓာတုပူဇာဒိဝသေသု ဝီတိဝတ္တေသု ‘‘အဍ္ဎမာသော အတိက္ကန္တော, ဣဒါနိ ဂိမှာနံ ဒိယဍ္ဎော မာသော သေသော, ဥပကဋ္ဌာ ဝဿူပနာယိကာ’’တိ မန္တွာ မဟာကဿပတ္ထေရော ‘‘ရာဇဂဟံ, အာဝုသော, ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဥပဍ္ဎံ ဘိက္ခုသံဃံ ဂဟေတွာ ဧကံ မဂ္ဂံ ဂတော. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ ဥပဍ္ဎံ ဂဟေတွာ ဧကံ မဂ္ဂံ ဂတော. အာနန္ဒတ္ထေရော ပန ဘဂဝတော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော သာဝတ္ထိံ ဂန္တွာ ရာဇဂဟံ ဂန္တုကာမော ယေန သာဝတ္ထိ တေန စာရိကံ ပက္ကာမိ. အာနန္ဒတ္ထေရေန ဂတဂတဋ္ဌာနေ မဟာပရိဒေဝေါ အဟောသိ – ‘‘ဘန္တေ အာနန္ဒ, ကုဟိံ သတ္ထာရံ ဌပေတွာ အာဂတောသီ’’တိ[Pg.8]. အနုပုဗ္ဗေန ပန သာဝတ္ထိံ အနုပ္ပတ္တေ ထေရေ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနဒိဝသေ ဝိယ မဟာပရိဒေဝေါ အဟောသိ.

ඉන්පසු තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු සත් දිනක් වූ ආදාහන පූජා දින ද, සත් දිනක් වූ ධාතු පූජා දින ද ඉක්ම ගිය කල්හි ‘දැන් මසක් අඩක් ගත විය. දැන් ගිම්හාන සෘතුවේ ඉතිරිව ඇත්තේ එකහමාරක් වූ මාසයකි, වස් එළඹෙන දිනය ආසන්නය’ යි සලකා මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ “ඇවැත්නි, රාජගෘහයට යමු” යි වදාරා භික්ෂු සංඝයාගෙන් අඩක් රැගෙන එක් මාවතකින් වැඩම කළහ. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ද අඩක් රැගෙන එක් මාවතකින් වැඩම කළහ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු රැගෙන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සැවැත් නුවරට ගොස්, රාජගෘහයට යාමට කැමතිව සැවැත් නුවර බලා චාරිකාවෙහි වැඩම කළහ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළ සෑම තැනකම, “ස්වාමීනි ආනන්දයෙනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේ අත්හැර දමා ආවේද?” යි පවසමින් මහත් වූ හඬා වැලපීම් ඇති විය. පිළිවෙලින් තෙරවරුන් සැවැත් නුවරට පැමිණි කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ දවසේ මෙන් මහත් වූ හඬා වැලපීම් ඇති විය.

တတြ သုဒံ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အနိစ္စတာဒိပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မိယာ ကထာယ တံ မဟာဇနံ သညာပေတွာ ဇေတဝနံ ပဝိသိတွာ ဒသဗလေန ဝသိတဂန္ဓကုဋိယာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ မဉ္စပီဌံ နီဟရိတွာ ပပ္ဖောဋေတွာ ဂန္ဓကုဋိံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မိလာတမာလာကစဝရံ ဆဍ္ဍေတွာ မဉ္စပီဌံ အတိဟရိတွာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ ဘဂဝတော ဌိတကာလေ ကရဏီယံ ဝတ္တံ သဗ္ဗမကာသိ. အထ ထေရော ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဘုတိ ဌာနနိသဇ္ဇဗဟုလတ္တာ ဥဿန္နဓာတုကံ ကာယံ သမဿာသေတုံ ဒုတိယဒိဝသေ ခီရဝိရေစနံ ပိဝိတွာ ဝိဟာရေယေဝ နိသီဒိ. ယံ သန္ဓာယ သုဘေန မာဏဝေန ပဟိတံ မာဏဝကံ ဧတဒဝေါစ –

එහිදී ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ අනිත්‍යතාව ආදිය පිළිබඳ වූ ධර්ම කථාවෙන් ඒ මහා ජනයා මැනවින් අවබෝධ කරවා, සනසා, ජේතවනයට පිවිස, දසබලයන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටියේ දොර හැර, ඇඳ පුටු එළියට ගෙන, ඒවා ගසා දමා පිරිසිදු කර, ගන්ධකුටිය හැමද, මැලවුණු මල් හා කසළ බැහැර කර, නැවත ඇඳ පුටු ගෙනවුත් තිබූ තැනම තබා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි කාලයේ කළ යුතු සියලු වත් පිළිවෙත් කළහ. ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමේ සිට බොහෝ සෙයින් සිටගෙන සිටීම හා හිඳගෙන සිටීම නිසා ශරීරයේ ධාතු කෝප වී තිබූ බැවින්, ශරීරය සුවපත් කරගනු පිණිස දෙවන දිනයේදී කිරි විරේකයක් පානය කර විහාරයේම වැඩසිටියහ. ඒ පිළිබඳව සුභ මාණවකයා විසින් එවූ මාණවකයාට මෙසේ පැවසූහ:

‘‘အကာလော ခေါ, မာဏဝက, အတ္ထိ မေ အဇ္ဇ ဘေသဇ္ဇမတ္တာ ပီတာ, အပ္ပေဝ နာမ သွေပိ ဥပသင်္ကမေယျာမာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၇).

"මාණවකය, දැන් කාලය නොවේ. මා අද බෙහෙත් ස්වල්පයක් පානය කර ඇත. හෙට දිනයේදී කරුණු යෙදුණහොත් අපට හමුවිය හැකි වනු ඇත."

ဒုတိယဒိဝသေ စေတကတ္ထေရေန ပစ္ဆာသမဏေန ဂန္တွာ သုဘေန မာဏဝေန ပုဋ္ဌော ဒီဃနိကာယေ သုဘသုတ္တံနာမ ဒသမံ သုတ္တမဘာသိ.

දෙවන දිනයේදී චේතක තෙරුන් වහන්සේ පසුපස වැඩසිටින ශ්‍රමණයන් වහන්සේ ලෙස කැටුව වැඩම කළ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, සුභ මාණවකයා විසින් විමසන ලදුව දීඝ නිකායේ දසවන සූත්‍රය වන 'සුභ සූත්‍රය' දේශනා කළහ.

အထ ထေရော ဇေတဝနဝိဟာရေ ခဏ္ဍဖုလ္လပ္ပဋိသင်္ခရဏံ ကာရာပေတွာ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ရာဇဂဟံ ဂတော. တထာ မဟာကဿပတ္ထေရော အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော စ သဗ္ဗံ ဘိက္ခုသံဃံ ဂဟေတွာ ရာဇဂဟမေဝ ဂတော.

ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේ ජේතවන විහාරයේ කැඩී බිඳී ගිය තැන් පිළිසකර කරවා, වස් සමාදන් වීමේ කාලය ආසන්න වූ විට රජගහ නුවරට වැඩම කළහ. එසේම මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ සහ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ද මුළු භික්ෂු සංඝයාම කැටුව රජගහ නුවරටම වැඩම කළහ.

တေန ခေါ ပန သမယေန ရာဇဂဟေ အဋ္ဌာရသ မဟာဝိဟာရာ ဟောန္တိ. တေ သဗ္ဗေပိ ဆဍ္ဍိတပတိတဥက္လာပါ အဟေသုံ. ဘဂဝတော ဟိ ပရိနိဗ္ဗာနေ သဗ္ဗေ ဘိက္ခူ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝိဟာရေ စ ပရိဝေဏေ စ ဆဍ္ဍေတွာ အဂမံသု. တတ္ထ ထေရာ ဘဂဝတော ဝစနပူဇနတ္ထံ တိတ္ထိယဝါဒပရိမောစနတ္ထဉ္စ ‘‘ပဌမံ မာသံ ခဏ္ဍဖုလ္လပ္ပဋိသင်္ခရဏံ ကရောမာ’’တိ စိန္တေသုံ. တိတ္ထိယာ ဟိ ဧဝံ ဝဒေယျုံ – ‘‘သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာ သတ္ထရိ ဌိတေယေဝ ဝိဟာရေ ပဋိဇဂ္ဂိံသု, ပရိနိဗ္ဗုတေ ဆဍ္ဍေသု’’န္တိ. တေသံ ဝါဒပရိမောစနတ္ထဉ္စ စိန္တေသုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ –

එකල රජගහ නුවර මහා විහාර දහඅටක් විය. ඒ සියල්ල අත්හැර දැමූ, කැඩී වැටී ගිය කසළින් ගහණ තැන් බවට පත්ව තිබුණි. මන්ද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන විහාර සහ පිරිවෙන් අත්හැර ගිය බැවිනි. එහිදී තෙරුන් වහන්සේලා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට ගෞරව කරනු පිණිසත්, අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ දොස් නැගීමෙන් මිදෙනු පිණිසත්, "පළමු මාසයේදී කැඩී බිඳී ගිය තැන් පිළිසකර කරමු" යි සිතූහ. මන්ද, අන්‍ය තීර්ථකයන් මෙසේ කිව හැකිය: "ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ ශාස්තෘන් වහන්සේ ජීවමානව සිටියදී පමණක් විහාර රැකබලා ගත්හ, උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු ඒවා අත්හැර දැමූහ" යනුවෙනි. ඔවුන්ගේ එවැනි වචනවලින් මිදීම සඳහා මෙසේ සිතූ බව කියනු ලැබේ.

‘‘အထ [Pg.9] ခေါ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ – ‘ဘဂဝတာ ခေါ, အာဝုသော, ခဏ္ဍဖုလ္လပ္ပဋိသင်္ခရဏံ ဝဏ္ဏိတံ. ဟန္ဒ မယံ, အာဝုသော, ပဌမံ မာသံ ခဏ္ဍဖုလ္လပ္ပဋိသင်္ခရဏံ ကရောမ, မဇ္ဈိမံ မာသံ သန္နိပတိတွာ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယိဿာမာ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၈).

"එවිට ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: 'ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කැඩී බිඳී ගිය තැන් පිළිසකර කිරීම වර්ණනා කරන ලදී. එබැවින් ඇවැත්නි, අපි පළමු මාසයේදී පිළිසකර කිරීම් සිදු කරමු. මැද මාසයේදී රැස්ව ධර්මය හා විනය සංගායනා කරමු' යනුවෙනි."

တေ ဒုတိယဒိဝသေ ဂန္တွာ ရာဇဒွါရေ အဋ္ဌံသု. အဇာတသတ္တု ရာဇာ အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, အာဂတတ္ထာ’’တိ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ ပဋိပုစ္ဆိ. ထေရာ အဋ္ဌာရသ မဟာဝိဟာရပဋိသင်္ခရဏတ္ထာယ ဟတ္ထကမ္မံ ပဋိဝေဒေသုံ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ရာဇာ ဟတ္ထကမ္မကာရကေ မနုဿေ အဒါသိ. ထေရာ ပဌမံ မာသံ သဗ္ဗဝိဟာရေ ပဋိသင်္ခရာပေတွာ ရညော အာရောစေသုံ – ‘‘နိဋ္ဌိတံ, မဟာရာဇ, ဝိဟာရပဋိသင်္ခရဏံ. ဣဒါနိ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟံ ကရောမာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ, ဝိဿတ္ထာ ကရောထ. မယှံ အာဏာစက္ကံ, တုမှာကံ ဓမ္မစက္ကံ ဟောတု. အာဏာပေထ, ဘန္တေ, ကိံ ကရောမီ’’တိ? ‘‘သင်္ဂဟံ ကရောန္တာနံ ဘိက္ခူနံ သန္နိသဇ္ဇဋ္ဌာနံ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကတ္ထ ကရောမိ, ဘန္တေ’’တိ? ‘‘ဝေဘာရပဗ္ဗတပဿေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာဒွါရေ ကာတုံ ယုတ္တံ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ ရာဇာ အဇာတသတ္တု ဝိဿကမ္မုနာ နိမ္မိတသဒိသံ သုဝိဘတ္တဘိတ္တိတ္ထမ္ဘသောပါနံ နာနာဝိဓမာလာကမ္မလတအာကမ္မဝိစိတ္တံ အဘိဘဝန္တမိဝ ရာဇဘဝနဝိဘူတိံ အဝဟသန္တမိဝ ဒေဝဝိမာနသိရိံ သိရိယာ နိကေတမိဝ ဧကနိပါတတိတ္ထမိဝ စ ဒေဝမနုဿနယနဝိဟင်္ဂါနံ လောကရာမဏေယျကမိဝ သမ္ပိဏ္ဍိတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗသာရမဏ္ဍံ မဏ္ဍပံ ကာရာပေတွာ ဝိဝိဓကုသုမဒါမ-ဩလမ္ဗက-ဝိနိဂ္ဂလန္တစာရုဝိတာနံ ရတနဝိစိတ္တမဏိကောဋ္ဋိမတလမိဝ စ နံ နာနာပုပ္ဖူပဟာရဝိစိတ္တသုပရိနိဋ္ဌိတဘူမိကမ္မံ ဗြဟ္မဝိမာနသဒိသံ အလင်္ကရိတွာ တသ္မိံ မဟာမဏ္ဍပေ ပဉ္စသတာနံ ဘိက္ခူနံ အနဂ္ဃာနိ ပဉ္စ ကပ္ပိယပစ္စတ္ထရဏသတာနိ ပညာပေတွာ ဒက္ခိဏဘာဂံ နိဿာယ ဥတ္တရာဘိမုခံ ထေရာသနံ မဏ္ဍပမဇ္ဈေ ပုရတ္ထာဘိမုခံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာသနာရဟံ ဓမ္မာသနံ ပညာပေတွာ ဒန္တခစိတံ ဗီဇနိဉ္စေတ္ထ ဌပေတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ အာရောစာပေသိ – ‘‘နိဋ္ဌိတံ, ဘန္တေ, မမ ကိစ္စ’’န္တိ.

උන්වහන්සේලා දෙවන දිනයේදී රජවාසල දොරටුව අසල වැඩසිටියහ. අජාසත්ත රජතුමා පැමිණ වැඳ, "ස්වාමීනි, කුමන කරුණක් නිසා වැඩම කළේද?" යි තමා විසින් කළ යුතු කටයුත්ත විමසීය. තෙරුන් වහන්සේලා මහා විහාර දහඅට පිළිසකර කිරීම සඳහා ශ්‍රමය අවශ්‍ය බව දන්වා සිටියහ. "යහපති ස්වාමීනි" යි පවසා රජතුමා ඒ සඳහා මිනිසුන් ලබා දුන්නේය. තෙරුන් වහන්සේලා පළමු මාසය තුළ සියලු විහාර පිළිසකර කරවා, රජුට මෙසේ දැන්වූහ: "මහරජ, විහාර පිළිසකර කිරීම් අවසන් විය. දැන් අපි ධර්ම විනය සංගායනා කරමු." "යහපති ස්වාමීනි, රිසි පරිදි එය කළ මැනව. මගේ ආඥා චක්‍රය පවතීවා, ඔබ වහන්සේලාගේ ධර්ම චක්‍රය පවතීවා! ස්වාමීනි, අණ කළ මැනව, මා කුමක් කළ යුතුද?" යි රජු ඇසීය. "මහරජ, සංගායනාව සිදු කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාට රැස්වීම් ශාලාවක් අවශ්‍ය වේ." "ස්වාමීනි, එය කොහි කරවම්ද?" "මහරජ, වේභාර පර්වත පාමුල සත්තපණ්ණි ගුහා ද්වාරය අසල එය කරවීම සුදුසුය." රජතුමා "යහපති ස්වාමීනි" යි පවසා, විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා මැවූ දෙයක් වැනි, මැනවින් බෙදා වෙන් කළ බිත්ති, කුළුණු හා පඩිපෙළ සහිත වූ ද, විවිධ මල්කම් හා ලතාකම්වලින් විසිතුරු වූ ද, රාජ භවනයක ශ්‍රී විභූතිය අභිබවා යන, දෙව් විමනක සිරිය පරදන, සිරි දේවියගේ වාසස්ථානයක් බඳු වූ ද, දෙවි මිනිසුන්ගේ නෙත් නමැති පක්ෂීන් රැස්වන තොටුපළක් බඳු වූ ද, ලෝකයේ සියලු රමණීය දෑ එක්තැන් කළාක් බඳු වූ ද මණ්ඩපයක් කරවා, එහි විවිධ මල්දම් එල්ලා අලංකාර වියන් බඳවා, මැණික් එබ්බවූ බිමක් බඳු වූ විවිධ මල් පූජාවන්ගෙන් සැරසූ බිම ඇති බ්‍රහ්ම විමනක් බඳු වූ ඒ මණ්ඩපය අලංකාර කර, එහි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙනුවෙන් අනගි ඇතිරිලි පන්සියයක් පනවා, දකුණු දිශාවට පිටුපා උතුරු දිශාව බලා සිටින සේ තෙරුන්ගේ අසනය ද, මණ්ඩපය මැද නැගෙනහිර දිශාව බලා සිටින සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උචිත වූ ධර්මාසනය ද පනවා, එහි ඇත් දළින් කළ වටාපතක් තබා, භික්ෂු සංඝයාට "ස්වාමීනි, මාගේ කටයුත්ත අවසන් විය" යි දන්වා යැවීය.

တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ သန္ဓာယ ဧဝမာဟံသု – ‘‘ဣမသ္မိံ ဘိက္ခုသံဃေ ဧကော ဘိက္ခု ဝိဿဂန္ဓံ ဝါယန္တော ဝိစရတီ’’တိ. ထေရော တံ သုတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဘိက္ခုသံဃေ အညော ဝိဿဂန္ဓံ ဝါယန္တော [Pg.10] ဝိစရဏကဘိက္ခု နာမ နတ္ထိ, အဒ္ဓါ ဧတေ မံ သန္ဓာယ ဝဒန္တီ’’တိ သံဝေဂံ အာပဇ္ဇိ. ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာဟံသု – ‘‘သွေ, အာဝုသော, သန္နိပါတော တွဉ္စ သေက္ခော သကရဏီယော, တေန တေ န ယုတ္တံ သန္နိပါတံ ဂန္တုံ, အပ္ပမတ္တော ဟောဟီ’’တိ.

එකල ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අරභයා මෙසේ කීහ: "මෙම භික්ෂු සංඝයා අතර එක් භික්ෂුවක් අමු ගඳ (කෙලෙස් ගඳ) විහිදුවමින් හැසිරෙයි" යනුවෙනි. තෙරුන් වහන්සේ එය අසා, "මේ භික්ෂු සංඝයා අතර මා හැර අමු ගඳ විහිදුවමින් හැසිරෙන වෙනත් භික්ෂුවක් නැත, ඒකාන්තයෙන්ම මොවුන් පවසන්නේ මා ගැනය" යි සිතා සංවේගයට පත් වූහ. ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ට මෙසේ කීහ: "ඇවැත්නි, හෙට සංගායනාව සඳහා රැස්වීම පවත්වනු ලැබේ. ඔබ තවමත් සේඛ භික්ෂුවකි, රහත් වීමට තවමත් කටයුතු ඉතිරිව ඇත. එබැවින් හෙට රැස්වීමට යෑම ඔබට සුදුසු නැත, අප්‍රමාදී වන්න."

အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော – ‘‘သွေ သန္နိပါတော, န ခေါ ပန မေတံ ပတိရူပံ ယွာဟံ သေက္ခော သမာနော သန္နိပါတံ ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ ကာယဂတာယသတိယာ ဝီတိနာမေတွာ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယံ စင်္ကမာ ဩရောဟိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ‘‘နိပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ ကာယံ အာဝဇ္ဇေသိ. ဒွေ ပါဒါ ဘူမိတော မုတ္တာ, အပ္ပတ္တဉ္စ သီသံ ဗိမ္ဗောဟနံ, ဧတသ္မိံ အန္တရေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိ. အယဉှိ အာယသ္မာ စင်္ကမေန ဗဟိ ဝီတိနာမေတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တော စိန္တေသိ – ‘‘နနု မံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘ကတပုညောသိ တွံ, အာနန္ဒ, ပဓာနမနုယုဉ္ဇ; ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါ’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၇). ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ကထာဒေါသော နာမ နတ္ထိ. မမ အစ္စာရဒ္ဓံ ဝီရိယံ တေန မေ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စာယ သံဝတ္တတိ. ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယသမထံ ယောဇေမီ’’တိ စင်္ကမာ ဩရောဟိတွာ ပါဒဓောဝနဋ္ဌာနေ ဌတွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ မဉ္စကေ နိသီဒိတွာ ‘‘ထောကံ ဝိဿမိဿာမီ’’တိ ကာယံ မဉ္စကေ ဥပနာမေသိ. ဒွေ ပါဒါ ဘူမိတော မုတ္တာ, သီသဉ္စ ဗိမ္ဗောဟနံ အသမ္ပတ္တံ. ဧတသ္မိံ အန္တရေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ, စတုဣရိယာပထဝိရဟိတံ ထေရဿ အရဟတ္တံ အဟောသိ. တေန ဣမသ္မိံ သာသနေ အနိပန္နော အနိသိန္နော အဋ္ဌိတော အစင်္ကမန္တော ‘‘ကော ဘိက္ခု အရဟတ္တံ ပတ္တော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရော’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

එසමයෙහි ආයුෂ්මත් ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ, "හෙට දින සංඝ රැස්වීම පැවැත්වෙයි. තවමත් සේඛ භික්ෂුවකව සිටින මා රැස්වීමට යෑම සුදුසු නැත" යි සිතා, රාත්‍රියෙහි බොහෝ වේලාවක් කායගතාසතිය වඩමින් කාලය ගත කළ සේක. රාත්‍රියේ අලුයම් කාලයෙහි සක්මනින් බැස විහාරයට ඇතුළු වී, "මදක් සැතපෙන්නෙමි" යි සිතා ශරීරය යහනෙහි ඇල කළ සේක. දෙපා පොළොවෙන් මිදුණි, එහෙත් හිස තවම කොට්ටයට ළඟා වී නොතිබුණි. මේ අතරතුර කිසිවක් උපාදානය කර නොගනිමින් උන්වහන්සේගේ සිත ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදුණේය. මෙම ආයුෂ්මත් ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සක්මනෙහි යෙදෙමින් කාලය ගත කළ ද සුවිශේෂී අධිගමයක් ලබා ගැනීමට නොහැකි වූ බැවින් මෙසේ සිතූ සේක: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට මෙසේ වදාළා නොවේද? 'ආනන්ද, ඔබ පින් කළ කෙනෙකි, වීර්යය වඩන්න; වහාම රහත් වනු ඇත' යනුවෙනි. බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහි කිසිදු අසත්‍යයක් නැත. මාගේ වීර්යය පමණට වඩා වැඩිය, එම හේතුවෙන් මාගේ සිත නොසන්සුන් බව (උද්ධච්චය) කරා යොමු වෙයි. එබැවින් මම දැන් වීර්යය හා සමාධිය සම මට්ටමක පවත්වා ගනිමි" යි සිතා සක්මනින් බැස, පා දෝවනය කරන ස්ථානයෙහි සිට පා සෝදා, විහාරයට ඇතුළු වී ඇඳෙහි වාඩි වී, "මදක් විවේක ගන්නෙමි" යි සිතා ශරීරය ඇඳ මත ඇල කළ සේක. දෙපා පොළොවෙන් මිදුණි, හිස තවම කොට්ටයට ළඟා වී නොතිබුණි. ඒ අතරතුර සිත ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදී නිදහස් විය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ සතර ඉරියව්වෙන්ම තොරව අරහත් ඵලයට පත් වූ සේක. එබැවින් මේ ශාසනයෙහි නිදා නොසිටි, වාඩි වී නොසිටි, සිටගෙන නොසිටි, සක්මන් නොකරමින් අරහත් ඵලයට පත් වූ භික්ෂුව කවුදැයි ඇසූ විට, "ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ" යැයි පැවසීම සුදුසුය.

အထ ခေါ ထေရာ ဘိက္ခူ ဒုတိယဒိဝသေ ကတဘတ္တကိစ္စာ ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေတွာ ဓမ္မသဘာယံ သန္နိပတိတာ. အာနန္ဒတ္ထေရော ပန အတ္တနော အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ ဉာပေတုကာမော ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ န ဂတော. ဘိက္ခူ ယထာဝုဍ္ဎံ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒန္တာ အာနန္ဒတ္ထေရဿ အာသနံ ဌပေတွာ နိသိန္နာ. တတ္ထ ကေဟိစိ ‘‘ဧတမာသနံ ကဿာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရဿာ’’တိ. ‘‘အာနန္ဒော ပန ကုဟိံ ဂတော’’တိ? တသ္မိံ သမယေ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘ဣဒါနိ မယှံ ဂမနကာလော’’တိ. တတော အတ္တနော အာနုဘာဝံ ဒဿေန္တော ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ အတ္တနော အာသနေယေဝ အတ္တာနံ ဒဿေသိ. အာကာသေနာဂန္တွာ နိသီဒီတိပိ ဧကေ.

ඉක්බිති දෙවන දිනයෙහි ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලා දන් වැළඳීමෙන් පසු පා සිවුරු තැන්පත් කර ධර්ම සභාවට රැස් වූ සේක. එහෙත් ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ රහත් වූ බව ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ බැවින් අනෙකුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එහි වැඩම නොකළ සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩිහිටි පිළිවෙළට තමන්ගේ නිසි අසුන් වල හිඳගන්නා විට ආනන්ද හිමියන්ගේ අසුන හිස්ව තබා අසුන් ගත්හ. එහිදී ඇතැම් නමක විසින් "මේ අසුන කාගේද?" යි ඇසූ විට, "එය ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අසුනයි" යැයි කීහ. "එසේ නම් ආනන්ද හිමියන් කොහේද?" යි විමසූහ. එකල්හි ස්ථවිරයන් වහන්සේ "දැන් මා වැඩම කළ යුතු කාලයයි" සිතූ සේක. ඉක්බිති තමන් වහන්සේගේ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය දක්වමින් පොළොවෙහි කිමිදී ගොස් තමන් වහන්සේගේ අසුනෙහිම පෙනී සිටි සේක. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ උන්වහන්සේ අහසින් වැඩම කළ බවයි.

ဧဝံ [Pg.11] နိသိန္နေ တသ္မိံ အာယသ္မန္တေ မဟာကဿပတ္ထေရော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော, ကိံ ပဌမံ သင်္ဂါယာမ, ဓမ္မံ ဝါ ဝိနယံ ဝါ’’တိ? ဘိက္ခူ အာဟံသု – ‘‘ဘန္တေ မဟာကဿပ, ဝိနယော နာမ ဗုဒ္ဓသာသနဿ အာယု, ဝိနယေ ဌိတေ သာသနံ ဌိတံ ဟောတိ; တသ္မာ ပဌမံ ဝိနယံ သင်္ဂါယာမာ’’တိ,. ‘‘ကံ ဓုရံ ကတွာ’’တိ? ‘‘အာယသ္မန္တံ ဥပါလိ’’န္တိ. ‘‘ကိံ အာနန္ဒော နပ္ပဟောတီ’’တိ? ‘‘နော နပ္ပဟောတိ; အပိ စ ခေါ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဓရမာနောယေဝ ဝိနယပရိယတ္တိံ နိဿာယ အာယသ္မန္တံ ဥပါလိံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရာနံ ယဒိဒံ ဥပါလီ’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉, ၂၂၈). တသ္မာ ဥပါလိတ္ထေရံ ပုစ္ဆိတွာ ဝိနယံ သင်္ဂါယာမာ’’တိ. တတော ထေရော ဝိနယံ ပုစ္ဆနတ္ထာယ အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နိ. ဥပါလိတ္ထေရောပိ ဝိဿဇ္ဇနတ္ထာယ သမ္မန္နိ. တတြာယံ ပါဠိ –

මෙසේ උන්වහන්සේ වැඩසිටි කල්හි මහා කාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතූ සේක: "ඇවැත්නි, අප මුලින්ම සංගායනා කරන්නේ කුමක්ද? ධර්මයද නැතහොත් විනයද?" එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා පවසා සිටියේ, "ස්වාමීනි මහා කාශ්‍යපයන් වහන්ස, විනය යනු බුද්ධ ශාසනයෙහි ආයුෂයයි. විනය පවතින විට ශාසනය පවතියි. එබැවින් මුලින්ම විනය සංගායනා කරමු" යනුවෙනි. "මූලිකත්වය දෙන්නේ කාටද?" යි ඇසූ විට, "ආයුෂ්මත් උපාලි ස්ථවිරයන් වහන්සේට" යැයි පැවසූහ. "ආනන්ද හිමියන් ඒ සඳහා අසමත්ද?" යි ඇසූ විට, "නැත, අසමත් නොවේ. එහෙත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටින කාලයේදීම විනය පිළිබඳ පරියප්තිය පදනම් කරගෙන ආයුෂ්මත් උපාලි හිමියන් ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක: 'මහණෙනි, මාගේ විනයධර භික්ෂූන් අතර උපාලි අගතැන්පත් වේ' යනුවෙනි. එබැවින් උපාලි ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් විමසා විනය සංගායනා කරමු" යැයි කීහ. ඉක්බිති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විනය විමසීම සඳහා තමන් වහන්සේවම සම්මත කර ගත් සේක. උපාලි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේද පිළිතුරු දීම සඳහා තමන් වහන්සේව සම්මත කර ගත් සේක. එහි එන පාළි පාඨය මෙසේය:

‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သံဃံ ဉာပေသိ –

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සංඝයාට මෙසේ දැන්වූ සේක -

‘‘သုဏာတု မေ, အာဝုသော, သံဃော. ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, အဟံ ဥပါလိံ ဝိနယံ ပုစ္ဆေယျ’န္တိ.

"ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ ඇත්නම්, මම උපාලි හිමියන්ගෙන් විනය පිළිබඳව ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි."

‘‘အာယသ္မာပိ ဥပါလိ သံဃံ ဉာပေသိ –

ආයුෂ්මත් උපාලි ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද සංඝයාට මෙසේ දැන්වූ සේක -

‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ, သံဃော. ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, အဟံ အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ဝိနယံ ပုဋ္ဌော ဝိဿဇ္ဇေယျ’’န္တိ.

"ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ ඇත්නම්, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේ විසින් විමසනු ලබන විනය ප්‍රශ්නවලට මම පිළිතුරු දෙන්නෙමි."

ဧဝံ အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နိတွာ အာယသ္မာ ဥပါလိ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဝန္ဒိတွာ ဓမ္မာသနေ နိသီဒိ, ဒန္တခစိတံ ဗီဇနိံ ဂဟေတွာ. တတော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ထေရာသနေ နိသီဒိတွာ အာယသ္မန္တံ ဥပါလိံ ဝိနယံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ပဌမံ, အာဝုသော ဥပါလိ, ပါရာဇိကံ ကတ္ထ ပညတ္တ’’န္တိ? ‘‘ဝေသာလိယံ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ကံ အာရဗ္ဘာ’’တိ? ‘‘သုဒိန္နံ ကလန္ဒပုတ္တံ အာရဗ္ဘာ’’တိ. ‘‘ကိသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ? ‘‘မေထုနဓမ္မေ’’တိ.

මෙසේ තමන් වහන්සේවම සම්මත කරගෙන ආයුෂ්මත් උපාලි ස්ථවිරයන් වහන්සේ අසුනින් නැගිට, සිවුර ඒකාංශ කොට (එක් උරහිසක් වැසෙන සේ පොරවා), මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වැඳ, ඇත් දළින් කළ වටාපතක් රැගෙන ධර්මාසනයෙහි අසුන් ගත් සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ස්ථවිර අසුනෙහි හිඳගෙන, ආයුෂ්මත් උපාලි හිමියන්ගෙන් විනය විමසූ සේක: "ඇවැත්නි උපාලි, පළමු පාරාජිකාව පනවන ලද්දේ කොහේදීද?" "ස්වාමීනි, විශාලා මහනුවරදීය." "කා අරභයාද?" "කලන්දක පුත්‍ර සුදින්න අරභයාය." "කිනම් කරුණක් නිසාද?" "මෛථුන ධර්මයෙහි හැසිරීම නිසාය."

အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အာယသ္မန္တံ ဥပါလိံ ပဌမဿ ပါရာဇိကဿ ဝတ္ထုမ္ပိ ပုစ္ဆိ, နိဒါနမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ပုဂ္ဂလမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ပညတ္တိမ္ပိ ပုစ္ဆိ, အနုပညတ္တိမ္ပိ ပုစ္ဆိ, အာပတ္တိမ္ပိ ပုစ္ဆိ, အနာပတ္တိမ္ပိ ပုစ္ဆိ; ယထာ စ ပဌမဿ တထာ ဒုတိယဿ တထာ တတိယဿ တထာ စတုတ္ထဿ ပါရာဇိကဿ ဝတ္ထုမ္ပိ ပုစ္ဆိ…ပေ… အနာပတ္တိမ္ပိ ပုစ္ဆိ. ပုဋ္ဌော ပုဋ္ဌော ဥပါလိတ္ထေရော ဝိဿဇ္ဇေသိ. တတော [Pg.12] ဣမာနိ စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ ‘‘ပါရာဇိကကဏ္ဍံ နာမ ဣဒ’’န္တိ သင်္ဂဟံ အာရောပေတွာ ဌပေသုံ. တေရသ သံဃာဒိသေသာနိ ‘‘တေရသက’’န္တိ ဌပေသုံ. ဒွေ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘အနိယတာနီ’’တိ ဌပေသုံ. တိံသ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယာနီ’’တိ ဌပေသုံ. ဒွေနဝုတိ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘ပါစိတ္တိယာနီ’’တိ ဌပေသုံ. စတ္တာရိ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘ပါဋိဒေသနီယာနီ’’တိ ဌပေသုံ. ပဉ္စသတ္တတိ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘သေခိယာနီ’’တိ ဌပေသုံ. သတ္တ ဓမ္မေ ‘‘အဓိကရဏသမထာ’’တိ ဌပေသုံ.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් උපාලි හිමියන්ගෙන් පළමු පාරාජිකාවට අදාළ කරුණ (වස්තුව), නිදානය, පුද්ගලයා, පැනවීම, අනුපැනවීම, ඇවැත හා ඇවැත් නොවන කරුණු පිළිබඳව විමසූ සේක. පළමු පාරාජිකාව මෙන්ම දෙවන, තෙවන හා සිව්වන පාරාජිකාවන්ට අදාළ වස්තුව ආදී කරුණු පිළිබඳවද විමසූ සේක. උපාලි ස්ථවිරයන් වහන්සේ විමසූ සෑම ප්‍රශ්නයකටම පිළිතුරු දුන් සේක. ඉන්පසු මෙම පාරාජිකා සතර "පාරාජිකා පාලිය" නමින් සංගායනා කොට තැන්පත් කළහ. සංඝාදිසේස දහතුන "තෙරසක" නමින් තැන්පත් කළහ. ශික්ෂාපද දෙකක් "අනියත" නමින් තැන්පත් කළහ. ශික්ෂාපද තිහක් "නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය" නමින් තැන්පත් කළහ. ශික්ෂාපද අනූ දෙකක් "පාචිත්තිය" නමින් තැන්පත් කළහ. ශික්ෂාපද සතරක් "පාටිදේසනීය" නමින් තැන්පත් කළහ. ශික්ෂාපද හැත්තෑ පහක් "සේඛියා" නමින් තැන්පත් කළහ. අධිකරණ සමථ ධර්ම හතක් ද තැන්පත් කළහ.

ဧဝံ မဟာဝိဘင်္ဂံ သင်္ဂဟံ အာရောပေတွာ ဘိက္ခုနီဝိဘင်္ဂေ အဋ္ဌ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘ပါရာဇိကကဏ္ဍံ နာမ ဣဒ’’န္တိ ဌပေသုံ. သတ္တရသ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘သတ္တရသက’’န္တိ ဌပေသုံ. တိံသ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယာနီ’’တိ ဌပေသုံ. ဆသဋ္ဌိသတသိက္ခာပဒါနိ ‘‘ပါစိတ္တိယာနီ’’တိ ဌပေသုံ. အဋ္ဌ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘ပါဋိဒေသနီယာနီ’’တိ ဌပေသုံ. ပဉ္စသတ္တတိ သိက္ခာပဒါနိ ‘‘သေခိယာနီ’’တိ ဌပေသုံ. သတ္တ ဓမ္မေ ‘‘အဓိကရဏသမထာ’’တိ ဌပေသုံ. ဧဝံ ဘိက္ခုနီဝိဘင်္ဂံ သင်္ဂဟံ အာရောပေတွာ ဧတေနေဝ ဥပါယေန ခန္ဓကပရိဝါရေပိ အာရောပေသုံ. ဧဝမေတံ သဥဘတောဝိဘင်္ဂခန္ဓကပရိဝါရံ ဝိနယပိဋကံ သင်္ဂဟမာရူဠှံ သဗ္ဗံ မဟာကဿပတ္ထေရော ပုစ္ဆိ, ဥပါလိတ္ထေရော ဝိဿဇ္ဇေသိ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနပရိယောသာနေ ပဉ္စ အရဟန္တသတာနိ သင်္ဂဟံ အာရောပိတနယေနေဝ ဂဏသဇ္ဈာယမကံသု. ဝိနယသင်္ဂဟာဝသာနေ ဥပါလိတ္ထေရော ဒန္တခစိတံ ဗီဇနိံ နိက္ခိပိတွာ ဓမ္မာသနာ ဩရောဟိတွာ ဝုဍ္ဎေ ဘိက္ခူ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိ.

මෙසේ මහා විභංගය සංගායනාවට නඟා නිමවා, භික්ෂුණී විභංගයේ ශික්ෂාපද අටක් 'පාරාජිකා කාණ්ඩය' නමින් තැබූහ. ශික්ෂාපද දාහතක් 'සත්තරසක' නමින් තැබූහ. ශික්ෂාපද තිහක් 'නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය' නමින් තැබූහ. ශික්ෂාපද එකසිය හැට හයක් 'පාචිත්තිය' නමින් තැබූහ. ශික්ෂාපද අටක් 'පාටිදේසනීය' නමින් තැබූහ. ශික්ෂාපද හැත්තෑ පහක් 'සේඛියා' නමින් තැබූහ. ධර්මයන් හතක් 'අධිකරණසමථ' නමින් තැබූහ. මෙසේ භික්ෂුණී විභංගය සංගායනාවට නඟා, එම ක්‍රමයෙන්ම ඛන්ධක හා පරිවාර ද සංගායනාවට නැඟූහ. මෙලෙස උභතෝ විභංග, ඛන්ධක හා පරිවාර යන සියල්ලෙන් යුක්ත වූ විනය පිටකය සංගායනාවට නඟන ලද්දේය. මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ සියල්ල ප්‍රශ්න කළහ, උපාලි තෙරණුවෝ පිළිතුරු දුන්හ. ප්‍රශ්න විසර්ජන අවසානයේ පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා සංගායනාවට නැඟූ ක්‍රමයෙන්ම සමූහ සජ්ඣායනා කළහ. විනය සංගායනාව අවසානයේ උපාලි තෙරණුවෝ දත් කැටයම් කළ වටාපත තබා, ධර්මාසනයෙන් බැස වැඩිමහලු භික්ෂූන්ට වැඳ තමන්ට හිමි අසුනේ වැඩසිටියහ.

ဝိနယံ သင်္ဂါယိတွာ ဓမ္မံ သင်္ဂါယိတုကာမော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဘိက္ခူ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဓမ္မံ သင်္ဂါယန္တေဟိ ကံ ပုဂ္ဂလံ ဓုရံ ကတွာ ဓမ္မော သင်္ဂါယိတဗ္ဗော’’တိ? ဘိက္ခူ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရံ ဓုရံ ကတွာ’’တိ အာဟံသု.

විනය සංගායනා කිරීමෙන් පසු ධර්මය සංගායනා කිරීමට කැමති වූ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ, "ධර්මය සංගායනා කිරීමේදී අප විසින් කවර පුද්ගලයෙකු පෙරදැරි කරගෙන ධර්මය සංගායනා කළ යුතුද?" යි භික්ෂූන්ගෙන් විමසූහ. භික්ෂූහු "ආනන්ද තෙරණුවන් පෙරදැරි කරගත යුතුය" යි පැවසූහ.

အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သံဃံ ဉာပေသိ –

එවිට ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ සංඝයාට මෙසේ දැන්වූහ (ප්‍රකාශ කළහ).

‘‘သုဏာတု မေ, အာဝုသော, သံဃော. ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, အဟံ အာနန္ဒံ ဓမ္မံ ပုစ္ဆေယျ’’န္တိ.

"ඇවැත්නි, සංඝයා මාගේ වචනය අසත්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ ඇත්නම්, මම ආනන්දගෙන් ධර්මය විමසන්නෙමි."

အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော သံဃံ ဉာပေသိ –

එකල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ සංඝයාට මෙසේ දැන්වූහ (ප්‍රකාශ කළහ).

‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ, သံဃော ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, အဟံ အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ဓမ္မံ ပုဋ္ဌော ဝိဿဇ္ဇေယျ’’န္တိ.

"ස්වාමීනි, සංඝයා මාගේ වචනය අසත්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ ඇත්නම්, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවන් විසින් ධර්මය විමසන ලදුව මම පිළිතුරු දෙන්නෙමි."

အထ [Pg.13] ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဝန္ဒိတွာ ဓမ္မာသနေ နိသီဒိ ဒန္တခစိတံ ဗီဇနိံ ဂဟေတွာ. အထ မဟာကဿပတ္ထေရော အာနန္ဒတ္ထေရံ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဗြဟ္မဇာလံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိ? ‘‘အန္တရာ စ, ဘန္တေ, ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ ရာဇာဂါရကေ အမ္ဗလဋ္ဌိကာယ’’န္တိ. ‘‘ကံ အာရဗ္ဘာ’’တိ? ‘‘သုပ္ပိယဉ္စ ပရိဗ္ဗာဇကံ, ဗြဟ္မဒတ္တဉ္စ မာဏဝ’’န္တိ. ‘‘ကိသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ? ‘‘ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏေ’’တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဗြဟ္မဇာလဿ နိဒါနမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ပုဂ္ဂလမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ဝတ္ထုမ္ပိ ပုစ္ဆိ. ‘‘သာမညဖလံ ပနာဝုသော အာနန္ဒ, ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိ? ‘ရာဇဂဟေ, ဘန္တေ, ဇီဝကမ္ဗဝနေ’’တိ. ‘‘ကေန သဒ္ဓိ’’န္တိ? ‘‘အဇာတသတ္တုနာ ဝေဒေဟိပုတ္တေန သဒ္ဓိ’’န္တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ သာမညဖလဿ နိဒါနမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ပုဂ္ဂလမ္ပိ ပုစ္ဆိ. ဧတေနေဝ ဥပါယေန ပဉ္စ နိကာယေ ပုစ္ဆိ.

ඉන්පසු ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ අසුනින් නැගිට, සිවුර ඒකාංශ කොට පොරවාගෙන, වැඩිමහලු තෙරවරුන්ට වැඳ, දත් කැටයම් කළ වටාපත ගෙන ධර්මාසනයෙහි වැඩසිටියහ. එවිට මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ආනන්ද තෙරණුවන්ගෙන් ධර්මය විමසූහ: "ඇවැත් ආනන්දයෙනි, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය කොහිදී දේශනා කරන ලද්දක්ද?" "ස්වාමීනි, රජගහ නුවරටත් නාලන්දාවටත් අතර පිහිටි රජුගේ විවේකාගාරයක් වූ අම්බලට්ඨිකා උයනේදීය." "කා අරභයා දේශනා කරන ලද්දක්ද?" "සුප්පිය නම් පරිබ්‍රාජකයා සහ බ්‍රහ්මදත්ත නම් මානවකයා අරභයාය." "කවර කරුණක් නිසාවෙන්ද?" "ගුණ ගැයීම හා අගුණ කීම (වර්ණාවර්ණ) නිසාවෙනි." එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවන්ගෙන් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ නිදානයත්, පුද්ගලයාත්, කරුණත් විමසූහ. "ඇවැත් ආනන්දයෙනි, සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රය කොහිදී දේශනා කරන ලද්දක්ද?" "ස්වාමීනි, රජගහනුවර ජීවකයන්ගේ අඹ වනයේදීය." "කා සමඟද?" "වේදේහී පුත්‍ර අජාසත්ත රජු සමඟය." එවිට ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවන්ගෙන් සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයේ නිදානයත්, පුද්ගලයාත් විමසූහ. මේ ක්‍රමයෙන්ම පංච නිකායම විමසූහ.

ပဉ္စနိကာယာ နာမ – ဒီဃနိကာယော, မဇ္ဈိမနိကာယော, သံယုတ္တနိကာယော, အင်္ဂုတ္တရနိကာယော, ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ. တတ္ထ ခုဒ္ဒကနိကာယော နာမ – စတ္တာရော နိကာယေ ဌပေတွာ, အဝသေသံ ဗုဒ္ဓဝစနံ. တတ္ထ ဝိနယော အာယသ္မတာ ဥပါလိတ္ထေရေန ဝိဿဇ္ဇိတော, သေသခုဒ္ဒကနိကာယော စတ္တာရော စ နိကာယာ အာနန္ဒတ္ထေရေန. တဒေတံ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ရသဝသေန ဧကဝိဓံ, ဓမ္မဝိနယဝသေန ဒုဝိဓံ, ပဌမမဇ္ဈိမပစ္ဆိမဝသေန တိဝိဓံ; တထာ ပိဋကဝသေန, နိကာယဝသေန ပဉ္စဝိဓံ, အင်္ဂဝသေန နဝဝိဓံ, ဓမ္မက္ခန္ဓဝသေန စတုရာသီတိသဟဿဝိဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

පංච නිකාය නම්: දීඝ නිකාය, මජ්ඣිම නිකාය, සංයුත්ත නිකාය, අංගුත්තර නිකාය සහ ඛුද්දක නිකායයි. එහි ඛුද්දක නිකාය යනු ප්‍රධාන නිකාය සතර හැර ඉතිරි සියලු බුද්ධ වචනයයි. එහි විනය පිටකය ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරණුවන් විසින් විසර්ජනය කරන ලද අතර, සෙසු ඛුද්දක නිකාය හා අනෙක් නිකාය සතර ආනන්ද තෙරණුවන් විසින් විසර්ජනය කරන ලදී. ඒ මේ සියලු බුද්ධ වචනය රසය වශයෙන් එක් වැදෑරුම් බවද, ධර්ම-විනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් බවද, ප්‍රථම-මධ්‍යම-පශ්චිම වශයෙන් තෙවැදෑරුම් බවද, එසේම පිටක වශයෙන්ද, නිකාය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් බවද, අංග වශයෙන් නව වැදෑරුම් බවද, ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූ හතර දහසක් වැදෑරුම් බවද දත යුතුය.

ကထံ ရသဝသေန ဧကဝိဓံ? ယဉှိ ဘဂဝတာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ယာဝ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဧတ္ထန္တရေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿာနိ ဒေဝမနုဿနာဂယက္ခာဒယော အနုသာသန္တေန ပစ္စဝေက္ခန္တေန ဝါ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗံ တံ ဧကရသံ ဝိမုတ္တိရသမေဝ ဟောတိ. ဧဝံ ရသဝသေန ဧကဝိဓံ.

රසය වශයෙන් එක් වැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වූ සම්‍යක් සම්බෝධිය අවබෝධ කළ තැන් පටන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පානා තෙක්, මේ අතර කාලයේ ගත වූ වසර හතළිස් පහ පුරා දෙවි, මිනිස්, නාග, යක්ෂ ආදීන්ට අනුශාසනා කරමින් හෝ තමන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් හෝ යම් දහමක් වදාළ සේක්ද, ඒ සියල්ලම විමුක්ති රසයම වන බැවින් එකම රසයකින් යුක්තය. මෙසේ රසය වශයෙන් එක් වැදෑරුම් වේ.

ကထံ ဓမ္မဝိနယဝသေန ဒုဝိဓံ? သဗ္ဗမေဝ စေတံ ဓမ္မော စေဝ ဝိနယော စာတိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. တတ္ထ ဝိနယပိဋကံ ဝိနယော, အဝသေသံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဓမ္မော; တေနေဝါဟ – ‘‘ယံနူန မယံ, အာဝုသော, ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမာ’’တိ. ‘‘အဟံ [Pg.14] ဥပါလိံ ဝိနယံ ပုစ္ဆေယျံ, အာနန္ဒံ ဓမ္မံ ပုစ္ဆေယျ’’န္တိ စ ဧဝံ ဓမ္မဝိနယဝသေန ဒုဝိဓံ.

ධර්ම-විනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ සියලු බුද්ධ වචනය 'ධර්මය' සහ 'විනය' යනුවෙන් සංඛ්‍යාවට (නමට) යයි. එහි විනය පිටකය 'විනය' වන අතර ඉතිරි බුද්ධ වචනය 'ධර්මය' වේ. ඒ නිසාම "ඇවැත්නි, අපි ධර්මයත් විනයත් සංගායනා කරමු" යැයිද, "මම උපාලිගෙන් විනයත්, ආනන්දගෙන් ධර්මයත් විමසන්නෙමි" යැයිද වදාළහ. මෙසේ ධර්ම-විනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

ကထံ ပဌမမဇ္ဈိမပစ္ဆိမဝသေန တိဝိဓံ? သဗ္ဗမေဝ ဟိဒံ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနံ, မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနံ, ပစ္ဆိမဗုဒ္ဓဝစနန္တိ တိပ္ပဘေဒံ ဟောတိ. တတ္ထ –

ප්‍රථම-මධ්‍යම-පශ්චිම වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ සියලු බුද්ධ වචනය ප්‍රථම බුද්ධ වචනය, මධ්‍යම බුද්ධ වචනය හා පශ්චිම බුද්ධ වචනය යැයි කොටස් තුනකි. එහි -

‘‘အနေကဇာတိသံသာရံ, သန္ဓာဝိဿံ အနိဗ္ဗိသံ;

ဂဟကာရံ ဂဝေသန္တော, ဒုက္ခာ ဇာတိ ပုနပ္ပုနံ.

"නොයෙක් ජාති ඇති සසරෙහි (ගෘහ නිර්මාණය කළ තණ්හාව) සොයමින් ඒකාන්තයෙන් (එය) දැක ගත නොහැකිව ඇවිද්දෙමි. නැවත නැවත ඉපදීම දුකකි."

‘‘ဂဟကာရက ဒိဋ္ဌောသိ, ပုန ဂေဟံ န ကာဟသိ;

သဗ္ဗာ တေ ဖာသုကာ ဘဂ္ဂါ, ဂဟကူဋံ ဝိသင်္ခတံ;

ဝိသင်္ခါရဂတံ စိတ္တံ, တဏှာနံ ခယမဇ္ဈဂါ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၅၃-၁၅၄);

"ගෘහ නිර්මාණකරුවාණෙනි (තණ්හාව), ඔබව (දැන් මා විසින්) දක්නා ලදී. නැවත (මා හට) ගෘහයක් (ශරීරයක්) නොකරන්නෙහිය. ඔබගේ සියලු පරාල (කෙලෙස්) බිඳ දමන ලදී. ගෘහ කූටය (අවිද්‍යාව) විනාශ කරන ලදී. (මාගේ) සිත සංස්කාර රහිත බවට (නිවනට) පත් විය. (මම) තණ්හාවන්ගේ ක්ෂය වීම (රහත් බව) ලබන ලදී."

ဣဒံ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနံ.

මෙය ප්‍රථම බුද්ධ වචනයයි.

ကေစိ ‘‘ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ ဓမ္မာ’’တိ ခန္ဓကေ ဥဒါနဂါထံ အာဟု. ဧသာ ပန ပါဋိပဒဒိဝသေ သဗ္ဗညုဘာဝပ္ပတ္တဿ သောမနဿမယဉာဏေန ပစ္စယာကာရံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ဥဒါနဂါထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

සමහර ඛන්ධක භාණක තෙරවරු ඛන්ධකයෙහි එන "යදා හවේ පාතුභවන්ති ධම්මා" යන උදාන ගාථාව ප්‍රථම බුද්ධ වචනය යැයි කියති. එහෙත් එය බුද්ධත්වයට පත් වූ දින සර්වඥ භාවයට පත් වූ තමන් වහන්සේ සොම්නස් සහගත ඥානයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන අවස්ථාවෙහි උපන් උදාන ගාථාවක් බව දත යුතුය.

ယံ ပန ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ အဘာသိ – ‘‘ဟန္ဒ ဒါနိ, ဘိက္ခဝေ, အာမန္တယာမိ ဝေါ, ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ, အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၈) ဣဒံ ပစ္ဆိမဗုဒ္ဓဝစနံ.

පිරිනිවන් පානා අවස්ථාවෙහි යම් වචනයක් වදාළ සේක්ද, එනම්: "මහණෙනි, දැන් මම ඔබ අමතමි, සියලු සංස්කාරයෝ විනාශ වන සුළුය, අප්‍රමාදව (කුසල් දහම්හි) යෙදෙන්න" යන්න පශ්චිම බුද්ධ වචනයයි.

ဥဘိန္နမန္တရေ ယံ ဝုတ္တံ ဧတံ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနန္တိ. ဧဝံ ပဌမမဇ္ဈိမပစ္ဆိမဝသေန တိဝိဓံ.

මේ දෙක අතර කාලයෙහි වදාළ සියල්ල මධ්‍යම බුද්ධ වචනයයි. මෙසේ ප්‍රථම-මධ්‍යම-පශ්චිම වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

ကထံ ပိဋကဝသေန တိဝိဓံ? သဗ္ဗမ္ပိ ဟေတံ ဝိနယပိဋကံ သုတ္တန္တပိဋကံ အဘိဓမ္မပိဋကန္တိ တိပ္ပဘေဒမေဝ ဟောတိ. တတ္ထ ပဌမသင်္ဂီတိယံ သင်္ဂီတဉ္စ အသင်္ဂီတဉ္စ သဗ္ဗမ္ပိ သမောဓာနေတွာ ဥဘယာနိ ပါတိမောက္ခာနိ, ဒွေ ဝိဘင်္ဂါနိ, ဒွါဝီသတိ ခန္ဓကာနိ, သောဠသပရိဝါရာတိ ဣဒံ ဝိနယပိဋကံ နာမ.

පිටක වශයෙන් තුන් ආකාර වන්නේ කෙසේද? මේ සියලු බුද්ධ වචනය විනය පිටකය, සුත්තන්ත පිටකය සහ අභිධර්ම පිටකය යනුවෙන් තුන් ආකාරයක්ම වේ. එහිදී ප්‍රථම සංගායනාවේදී සංගායනා කරන ලද්දා වූ ද, සංගායනා නොකරන ලද්දා වූ ද සියල්ල එක්කොට භික්ෂු-භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙක, විභංග දෙක (මහා විභංග හා භික්ෂුණී විභංග), විසි දෙකක් වූ ඛන්ධක සහ දහසයක් වූ පරිවාර යන මෙය විනය පිටකය නම් වේ.

ဗြဟ္မဇာလာဒိ စတုတ္တိံသသုတ္တသင်္ဂဟော ဒီဃနိကာယော, မူလပရိယာယသုတ္တာဒိ ဒိယဍ္ဎသတဒွေသုတ္တသင်္ဂဟော မဇ္ဈိမနိကာယော, ဩဃတရဏသုတ္တာဒိ သတ္တသုတ္တသဟဿ သတ္တသတ ဒွါသဋ္ဌိသုတ္တသင်္ဂဟော သံယုတ္တနိကာယော, စိတ္တပရိယာဒါနသုတ္တာဒိ နဝသုတ္တသဟဿ ပဉ္စသတ သတ္တပညာသသုတ္တသင်္ဂဟော အင်္ဂုတ္တရနိကာယော, ခုဒ္ဒကပါဌ-ဓမ္မပဒ-ဥဒါန-ဣတိဝုတ္တက-သုတ္တနိပါတ-ဝိမာနဝတ္ထု-ပေတဝတ္ထု-ထေရဂါထာ-ထေရီဂါထာ-ဇာတကနိဒ္ဒေသ-ပဋိသမ္ဘိဒါ-အပဒါန-ဗုဒ္ဓဝံသ-စရိယာပိဋကဝသေန [Pg.15] ပန္နရသပ္ပဘေဒေါ ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ ဣဒံ သုတ္တန္တပိဋကံ နာမ.

බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර තිස් හතරක් ඇතුළත් දීඝ නිකාය ද, මූලපරියාය සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර එකසිය පනස් දෙකක් ඇතුළත් මජ්ජිම නිකාය ද, ඕඝතරණ සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර හත්දහස් හත්සිය හැට දෙකක් ඇතුළත් සංයුත්ත නිකාය ද, චිත්තපරියාදාන සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර නවදහස් පන්සිය පනස් හතක් ඇතුළත් අංගුත්තර නිකාය ද, ඛුද්දකපාඨ, ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, සුත්තනිපාත, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, ජාතක, නිද්දේස, පටිසම්භිදාමග්ග, අපදාන, බුද්ධවංස හා චරියාපිටක වශයෙන් පසළොස් වැදෑරුම් වූ ඛුද්දක නිකාය ද යන මෙය සුත්තන්ත පිටකය නම් වේ.

ဓမ္မသင်္ဂဟော, ဝိဘင်္ဂေါ, ဓာတုကထာ, ပုဂ္ဂလပညတ္တိ, ကထာဝတ္ထု, ယမကံ, ပဋ္ဌာနန္တိ ဣဒံ အဘိဓမ္မပိဋကံ နာမ. တတ္ထ –

ධම්මසංගණී, විභංග, ධාතුකථා, පුද්ගලපඤ්ඤත්ති, කථාවත්ථු, යමක සහ පට්ඨාන යන මෙය අභිධර්ම පිටකය නම් වේ. එහිදී -

ဝိဝိဓဝိသေသနယတ္တာ, ဝိနယနတော စေဝ ကာယဝါစာနံ;

ဝိနယတ္ထဝိဒူဟိ အယံ, ဝိနယော ဝိနယောတိ အက္ခာတော.

විවිධ වූ ද, විශේෂ වූ ද නයින් යුක්ත බැවින් ද, කය හා වචනය හික්මවන බැවින් ද, විනය පිළිබඳ අර්ථ දන්නා පණ්ඩිතයෝ මෙය 'විනය' යැයි වදාළහ.

ဝိဝိဓာ ဟိ ဧတ္ထ ပဉ္စဝိဓ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသ ပါရာဇိကာဒိ သတ္တအာပတ္တိက္ခန္ဓမာတိကာ ဝိဘင်္ဂါဒိပ္ပဘေဒါ နယာ, ဝိသေသဘူတာ စ ဒဠှီကမ္မသိထိလကရဏပ္ပယောဇနာ အနုပညတ္တိနယာ, ကာယိကဝါစသိကအဇ္ဈာစာရနိသေဓနတော စေသ ကာယံ ဝါစဉ္စ ဝိနေတိ, တသ္မာ ဝိဝိဓနယတ္တာ ဝိသေသနယတ္တာ ကာယဝါစာနဉ္စ ဝိနယနတော ‘‘ဝိနယော’’တိ အက္ခာတော. တေနေတမေတဿ ဝစနတ္ထကောသလ္လတ္ထံ ဝုတ္တံ –

මක්නිසාද යත්, මෙහි පස් වැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේස, පාරාජිකා ආදී සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධ, මාතිකා, විභංග ආදී විවිධ ප්‍රභේද ඇත්තා වූ නයෝ වෙති. තවද මූල පညප්තිය ස්ථිර කිරීම හා ලිහිල් කිරීම යන ප්‍රයෝජන ඇති විශේෂ වූ අනුපညප්ති නයෝ ද වෙති. කායික හා වාචසික වැරදි ක්‍රියාවන් වැළැක්වීමෙන් මෙය කය හා වචනය හික්මවයි. එබැවින් විවිධ නයින් යුක්ත වීම, විශේෂ නයින් යුක්ත වීම සහ කය වචන හික්මවීම යන කරුණු නිසා 'විනය' යැයි කියනු ලැබේ. එම නිසා මේ ශබ්දයේ අර්ථයන් දැනගැනීමේ දක්ෂතාවය පිණිස මෙය පවසන ලදී -

‘‘ဝိဝိဓဝိသေသနယတ္တာ, ဝိနယနတော စေဝ ကာယဝါစာနံ;

ဝိနယတ္ထဝိဒူဟိ အယံ, ဝိနယော ဝိနယောတိ အက္ခာတော’’တိ.

"විවිධ වූ ද, විශේෂ වූ ද නයින් යුක්ත බැවින් ද, කය හා වචනය හික්මවන බැවින් ද, විනය පිළිබඳ අර්ථ දන්නා පණ්ඩිතයෝ මෙය 'විනය' යැයි වදාළහ."

ဣတရံ ပန –

අනෙක් පිටකය සම්බන්ධයෙන් නම් -

အတ္ထာနံ သူစနတော, သုဝုတ္တတော သဝနတောထ သူဒနတော;

သုတ္တာဏာ သုတ္တသဘာဂတော စ, သုတ္တန္တိ အက္ခာတံ.

අර්ථයන් දක්වන (සූචනය කරන) බැවින් ද, මැනවින් දේශනා කරන ලද බැවින් ද, අර්ථයන් උපදවන බැවින් ද, අර්ථයන් වැගිරවන බැවින් ද, මැනවින් රක්නා බැවින් ද, මිනුම් නූලට බඳු වූ ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද මෙය 'සූත්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ.

တဉှိ အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒေ အတ္ထေ သူစေတိ, သုဝုတ္တာ စေတ္ထ အတ္ထာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုလောမေန ဝုတ္တတ္တာ. သဝတိ စေတံ အတ္ထေ သဿမိဝ ဖလံ ပသဝတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သူဒတိ စေတံ ဓေနုဝိယ ခီရံ, ပဂ္ဃရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သုဋ္ဌု စ နေ တာယတိ ရက္ခတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သုတ္တသဘာဂဉ္စေတံ, ယထာ ဟိ တစ္ဆကာနံ သုတ္တံ ပမာဏံ ဟောတိ; ဧဝမေတမ္ပိ ဝိညူနံ. ယထာ စ သုတ္တေန သင်္ဂဟိတာနိ ပုပ္ဖာနိ န ဝိကိရိယန္တိ န ဝိဒ္ဓံသိယန္တိ; ဧဝမေတေန သင်္ဂဟိတာ အတ္ထာ. တေနေတမေတဿ ဝစနတ္ထကောသလ္လတ္ထံ ဝုတ္တံ –

මක්නිසාද යත්, එය තමාට අර්ථය, අනුන්ට අර්ථය ආදී වූ විවිධ අර්ථයන් පෙන්නුම් කරයි. එහි අර්ථයන් වෛනේය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූලව මැනවින් දේශනා කර ඇත. ධාන්‍ය විසින් ඵල උපදවන්නාක් මෙන් මෙය ද අර්ථයන් උපදවන බැවින් 'සවන' යැයි කියනු ලැබේ. දෙනකගෙන් කිරි වැගිරෙන්නාක් මෙන් මෙයින් අර්ථයන් වැගිරෙන බැවින් (පැතිරෙන බැවින්) 'සූදන' යැයි ද කියනු ලැබේ. එම අර්ථයන් මැනවින් රක්නා බැවින් 'තායන' (සුත්තාණ) යැයි ද කියනු ලැබේ. තවද මෙය වඩුවාගේ මිනුම් නූලට සමානය. වඩුවාට මිනුම් නූල යම් සේ ප්‍රමාණයක් (නිශ්චය කරන්නක්) වේ ද, එසේම පණ්ඩිතයන්ට මෙය ද මිනුම් දණ්ඩකි. නූලකින් අමුණන ලද මල් සුළඟින් විසිරී නොයන්නාක් මෙන්, මෙයින් සංග්‍රහ කරන ලද අර්ථයන් ද මිථ්‍යා වාදයන්ගෙන් විසිරී හෝ විනාශ වී නොයයි. එබැවින් එහි අර්ථය දැනගැනීමේ දක්ෂතාවය පිණිස මෙය පවසන ලදී -

‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော, သုဝုတ္တတော သဝနတောထ သူဒနတော;

သုတ္တာဏာ သုတ္တသဘာဂတော စ, သုတ္တန္တိ အက္ခာတ’’န္တိ.

"අර්ථයන් දක්වන බැවින් ද, මැනවින් දේශනා කරන ලද බැවින් ද, අර්ථයන් උපදවන බැවින් ද, අර්ථයන් වැගිරවන බැවින් ද, මැනවින් රක්නා බැවින් ද, මිනුම් නූලට බඳු වූ ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද මෙය 'සූත්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ."

ဣတရော [Pg.16] ပန –

අනෙක් පිටකය සම්බන්ධයෙන් නම් -

ယံ ဧတ္ထ ဝုဍ္ဎိမန္တော, သလက္ခဏာ ပူဇိတာ ပရိစ္ဆိန္နာ;

ဝုတ္တာဓိကာ စ ဓမ္မာ, အဘိဓမ္မော တေန အက္ခာတော.

මෙහි වෘද්ධියට පත් වූ ද, ස්වලක්ෂණ සහිත වූ ද, පූජනීය වූ ද, පිරිසිඳින ලද වූ ද, අතිරේක (විශිෂ්ට) වූ ද ධර්මයන් දේශනා කර ඇති බැවින්, එය 'අභිධර්මය' යැයි කියනු ලැබේ.

အယဉှိ အဘိသဒ္ဒေါ ဝုဍ္ဎိလက္ခဏပူဇိတပရိစ္ဆိန္နာဓိကေသု ဒိဿတိ. တထာဟေသ – ‘‘ဗာဠှာ မေ အာဝုသော ဒုက္ခာ ဝေဒနာ အဘိက္ကမန္တိ နော ပဋိက္ကမန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၃၈၉; သံ. နိ. ၅.၁၉၅) ဝုဍ္ဎိယံ အာဂတော. ‘‘ယာ တာ ရတ္တိယော အဘိညာတာ အဘိလက္ခိတာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၉) လက္ခဏေ. ‘‘ရာဇာဘိရာဇာ မနုဇိန္ဒော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၃၉၉; သု. နိ. ၅၅၈) ပူဇိတေ. ‘‘ပဋိဗလော ဝိနေတုံ အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၈၅) ပရိစ္ဆိန္နေ. အညမညသင်္ကရဝိရဟိတေ ဓမ္မေ စ ဝိနယေ စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေနာ’’တိအာဒီသု (ဝိ. ဝ. ၇၅) အဓိကေ.

මෙහි 'අභි' යන උපසර්ගය වෘද්ධි, ලක්ෂණ, පූජිත, පිරිසිඳින ලද සහ අතිරේක යන අර්ථවල දැකිය හැකිය. 'ඇවැත්නි, මාගේ දුක් වේදනාවෝ ඉතා වැඩෙති (අභික්කමති), අඩු නොවෙති' ආදී තැන්හි එය වෘද්ධි (වැඩි වීම) අර්ථයේ යෙදේ. 'යම් ඒ රාත්‍රීහු ප්‍රකටව දැනගන්නා ලද (අභිඤ්ඤාත) හා සලකුණු කරන ලද (අභිලක්ඛිත) වෙත් ද' ආදී තැන්හි ලක්ෂණ අර්ථයේ යෙදේ. 'රජුන්ටත් රජ වූ (රජාභිරජා) මනුෂ්‍යයන්ට ඉන්ද්‍රයෙකු වැනි වූ' ආදී තැන්හි පූජිත (ගෞරවණීය) අර්ථයේ යෙදේ. 'අභිධර්මයෙහි හා අභිවිනයෙහි හික්මවීමට සමර්ථ වේ' ආදී තැන්හි පිරිසිඳින ලද (විශේෂයෙන් වෙන් කරන ලද) අර්ථයේ යෙදේ. එහිදී එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවන සේ වෙන් කරන ලද ධර්මය හා විනය යන අදහස කියැවේ. 'ඉතා මනරම් (අභික්කන්ත) වර්ණයෙන්' ආදී තැන්හි අතිරේක (විශිෂ්ට) අර්ථයෙහි යෙදේ.

ဧတ္ထ စ ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ, မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၆၀ အာဒယော) နယေန ဝုဍ္ဎိမန္တောပိ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ သဒ္ဒါရမ္မဏံ ဝါ’’တိအာဒိနာ နယေန အာရမ္မဏာဒီဟိ လက္ခဏီယတ္တာ သလက္ခဏာပိ. ‘‘သေက္ခာ ဓမ္မာ, အသေက္ခာ ဓမ္မာ, လောကုတ္တရာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ နယေန ပူဇိတာပိ ပူဇာရဟာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဖဿော ဟောတိ ဝေဒနာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန သဘာဝပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ပရိစ္ဆိန္နာပိ. ‘‘မဟဂ္ဂတာ ဓမ္မာ, အပ္ပမာဏာ ဓမ္မာ, အနုတ္တရာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ နယေန အဓိကာပိ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. တေနေတမေတဿ ဝစနတ္ထကောသလ္လတ္ထံ ဝုတ္တံ –

තවද මෙහි 'රූපලෝකයේ උත්පත්තිය පිණිස මාර්ගය වඩයි, මෙත්තා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වසයි' ආදී නයින් වෘද්ධියට පත් ධර්මයන් ද දේශනා කර ඇත. 'රූපාරම්මණය හෝ සද්දාරම්මණය හෝ' ආදී නයින් අරමුණු ආදියෙන් හඳුනාගත හැකි බැවින් ස්වලක්ෂණ සහිත ධර්මයෝ ද වෙති. 'සේඛ ධර්ම, අසේඛ ධර්ම, ලෝකෝත්තර ධර්ම' ආදී නයින් පුජනීය බැවින් පූජිත (පූජාර්හ) ධර්මයෝ ද වෙති. 'ඵස්සය වෙයි, වේදනාව වෙයි' ආදී නයින් ස්වභාවයෙන් පිරිසිඳ දන්වා ඇති බැවින් පිරිසිඳින ලද ධර්මයෝ ද වෙති. 'මහග්ගත ධර්ම, අප්‍රමාණ ධර්ම, අනුත්තර ධර්ම' ආදී නයින් විශිෂ්ට බැවින් අතිරේක (අධික) ධර්මයන් ද දේශනා කර ඇත. එබැවින් එම අර්ථය දැනගැනීමේ දක්ෂතාවය පිණිස මෙය පවසන ලදී -

‘‘ယံ ဧတ္ထ ဝုဍ္ဎိမန္တော, သလက္ခဏာ ပူဇိတာ ပရိစ္ဆိန္နာ;

ဝုတ္တာဓိကာ စ ဓမ္မာ, အဘိဓမ္မော တေန အက္ခာတော’’တိ.

"මෙහි වෘද්ධියට පත් වූ ද, ස්වලක්ෂණ සහිත වූ ද, පූජනීය වූ ද, පිරිසිඳින ලද වූ ද, අතිරේක වූ ද ධර්මයන් දේශනා කර ඇති බැවින්, එය 'අභිධර්මය' යැයි කියනු ලැබේ."

ယံ ပနေတ္ထ အဝိသိဋ္ဌံ, တံ –

මෙහි පොදු වූ (විශේෂ නොවූ) යමක් වේ ද, එය -

ပိဋကံ ပိဋကတ္ထဝိဒူ, ပရိယတ္တိဗ္ဘာဇနတ္ထတော အာဟု;

တေန သမောဓာနေတွာ, တယောပိ ဝိနယာဒယော ဉေယျာ.

පිටක පිළිබඳ දන්නා පණ්ඩිතයෝ පරියත්තිය (ඉගෙනීම) සහ භාජනය (බඳුන) යන අර්ථවලින් 'පිටක' යැයි කීහ. ඒ පිටක ශබ්දය සමඟ එක් කොට විනය ආදී පිටක තුනම දත යුතුය.

ပရိယတ္တိပိ [Pg.17] ဟိ ‘‘မာ ပိဋကသမ္ပဒါနေနာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၆၆) ပိဋကန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘အထ ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ကုဒါလပိဋကံ အာဒါယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၂၈; အ. နိ. ၃.၇၀) ယံ ကိဉ္စိ ဘာဇနမ္ပိ. တသ္မာ ပိဋကံ ပိဋကတ္ထဝိဒူ, ပရိယတ္တိဗ္ဘာဇနတ္ထတော အာဟု.

පරියත්තිය ද 'පිටක සම්ප්‍රදානයෙන් පිළිනොගන්න' ආදී තැන්හි 'පිටක' යැයි කියනු ලැබේ. 'එවිට පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් හා කූඩයක් (පිටකයක්) ගෙන එන්නේය' ආදී තැන්හි යම් කිසි භාජනයක් ද 'පිටක' නම් වේ. එබැවින් පිටක පිළිබඳ දන්නා පණ්ඩිතයෝ පරියත්තිය සහ භාජනය යන අර්ථවලින් 'පිටක' යැයි කීහ.

ဣဒါနိ တေန သမောဓာနေတွာ တယောပိ ဝိနယာဒယော ဉေယျာတိ. တေန ဧဝံ ဒုဝိဓတ္ထေန ပိဋကသဒ္ဒေန သဟ သမာသံ ကတွာ ဝိနယော စ သော ပိဋကဉ္စ ပရိယတ္တိဘာဝတော တဿ တဿ အတ္ထဿ ဘာဇနတော စာတိ ဝိနယပိဋကံ, ယထာဝုတ္တေနေဝ နယေန သုတ္တန္တဉ္စ တံ ပိဋကဉ္စာတိ သုတ္တန္တပိဋကံ, အဘိဓမ္မော စ သော ပိဋကဉ္စာတိ အဘိဓမ္မပိဋကန္တိ ဧဝမေတေ တယောပိ ဝိနယာဒယော ဉေယျာ.

දැන් එම පිටක ශබ්දය සමඟ එක් කොට විනය ආදී තුනම දත යුතු ආකාරය මෙසේය: මෙම ද්විවිධ අර්ථ ඇති පිටක ශබ්දය සමඟ සමාස කිරීමෙන්, එය පරියත්තියක් (ඉගෙනිය යුතු දෙයක්) වන බැවින් ද, ඒ ඒ අර්ථයන්ට භාජනයක් (බඳුනක්) වන බැවින් ද විනය ද පිටකය ද වන හෙයින් 'විනය පිටකය' නම් වේ. ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම සූත්‍රය ද පිටකය ද වන හෙයින් 'සුත්තන්ත පිටකය' නම් වේ. අභිධර්මය ද පිටකය ද වන හෙයින් 'අභිධර්ම පිටකය' නම් වේ. මෙසේ මේ විනය ආදී තුනම දත යුතුය.

ဧဝံ ဉတွာ စ ပုနပိ တေသွေဝ ပိဋကေသု နာနပ္ပကာရကောသလ္လတ္ထံ –

මෙසේ දැනගෙන නැවතත් ඒ පිටකයන්හි විවිධාකාරයෙන් දක්ෂතාවය ඇති කරගනු පිණිස -

ဒေသနာသာသနကထာ, ဘေဒံ တေသု ယထာရဟံ;

သိက္ခာပဟာနဂမ္ဘီရ, ဘာဝဉ္စ ပရိဒီပယေ.

ඒ පිටකයන්හි දේශනා ප්‍රභේද, ශාසන ප්‍රභේද හා කථා ප්‍රභේද ද, එසේම ශික්ෂා, ප්‍රහාණ හා ගම්භීර භාවය ද සුදුසු පරිදි ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

ပရိယတ္တိဘေဒံ သမ္ပတ္တိံ, ဝိပတ္တိံ စာပိ ယံ ယဟိံ;

ပါပုဏာတိ ယထာ ဘိက္ခု, တမ္ပိ သဗ္ဗံ ဝိဘာဝယေ.

යම් පිටකයක භික්ෂුවක් යම් ආකාරයකින් යම් පරියත්ති ප්‍රභේදයකට ද, යම් සම්පත්තියකට ද, යම් විපත්තියකට ද පැමිණේ ද, ඒ සියල්ල ද පැහැදිලි කළ යුතුය.

တတြာယံ ပရိဒီပနာ ဝိဘာဝနာ စ, ဧတာနိ ဟိ တီဏိ ပိဋကာနိ ယထာက္ကမံ အာဏာ ဝေါဟာရ ပရမတ္ထဒေသနာ ယထာပရာဓ-ယထာနုလောမ-ယထာဓမ္မသာသနာနိ, သံဝရာသံဝရဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနာမရူပပရိစ္ဆေဒကထာတိ စ ဝုစ္စန္တိ.

මෙහි එම ගාථාව පිළිබඳ විස්තරය හා පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: මෙම පිටක තුන පිළිවෙළින් අණා දේශනා, වෝහාර දේශනා, පරමත්ථ දේශනා ලෙසත්; යථාපරාධ ශාසනය, යථානුලෝම ශාසනය, යථාධර්ම ශාසනය ලෙසත්; සංවරාසංවර කථාව, දිට්ඨිවිනිවේඨන කථාව, නාමරූපපරිච්ඡේද කථාව ලෙසත් කියනු ලැබේ.

ဧတ္ထ ဟိ ဝိနယပိဋကံ အာဏာရဟေန ဘဂဝတာ အာဏာဗာဟုလ္လတော ဒေသိတတ္တာ အာဏာဒေသနာ, သုတ္တန္တပိဋကံ ဝေါဟာရကုသလေန ဘဂဝတာ ဝေါဟာရဗာဟုလ္လတော ဒေသိတတ္တာ ဝေါဟာရဒေသနာ, အဘိဓမ္မပိဋကံ ပရမတ္ထကုသလေန ဘဂဝတာ ပရမတ္ထဗာဟုလ္လတော ဒေသိတတ္တာ ပရမတ္ထဒေသနာတိ ဝုစ္စတိ.

මෙහි අණ පැනවීමට සුදුසු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අණ පැනවීම් බහුලව දේශනා කරන ලද බැවින් විනය පිටකය 'අණා දේශනාව' නම් වේ. ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සම්මුති ව්‍යවහාරය බහුලව දේශනා කරන ලද බැවින් සූත්‍ර පිටකය 'වෝහාර දේශනාව' නම් වේ. පරමාර්ථ ධර්මයෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පරමාර්ථ ධර්මය බහුලව දේශනා කරන ලද බැවින් අභිධර්ම පිටකය 'පරමත්ථ දේශනාව' නම් වේ.

တထာ ပဌမံ ယေ တေ ပစုရာပရာဓာ သတ္တာ တေ ယထာပရာဓံ ဧတ္ထ သာသိတာတိ ယထာပရာဓသာသနံ, ဒုတိယံ အနေကဇ္ဈာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိကာ သတ္တာ ယထာနုလောမံ ဧတ္ထ သာသိတာတိ ယထာနုလောမသာသနံ, တတိယံ ဓမ္မပုဉ္ဇမတ္တေ ‘‘အဟံ မမာ’’တိ သညိနော သတ္တာ ယထာဓမ္မံ ဧတ္ထ သာသိတာတိ ယထာဓမ္မသာသနန္တိ ဝုစ္စတိ.

එසේම, බොහෝ වැරදි කරන සත්ත්වයන් එම වරදට අනුකූලව මෙහි (විනය පිටකයෙහි) හික්මවන බැවින් එය 'යථාපරාධ ශාසනය' නම් වේ. නන්වැදෑරුම් අදහස්, අනුසය සහ අධිමුක්ති ඇති සත්ත්වයන් ඔවුන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව මෙහි (සූත්‍ර පිටකයෙහි) හික්මවන බැවින් එය 'යථානුලෝම ශාසනය' නම් වේ. 'මම', 'මගේ' යැයි සලකන සත්ත්වයන් ධර්ම සමූහයක් පමණක් වූ පරමාර්ථ ධර්මයට අනුකූලව මෙහි (අභිධර්ම පිටකයෙහි) හික්මවන බැවින් එය 'යථාධර්ම ශාසනය' නම් වේ.

တထာ [Pg.18] ပဌမံ အဇ္ဈာစာရပဋိပက္ခဘူတော သံဝရာသံဝရော ဧတ္ထ ကထိတောတိ သံဝရာသံဝရကထာ, ဒုတိယံ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိပဋိပက္ခဘူတာ ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနာ ဧတ္ထ ကထိတာတိ ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာ, တတိယံ ရာဂါဒိပဋိပက္ခဘူတော နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ ဧတ္ထ ကထိတောတိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒကထာတိ ဝုစ္စတိ.

එසේම, විනය පිටකයෙහි කාය වාග් අකුසලයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සංවරය හා අසංවරය ගැන කියැවෙන බැවින් එය 'සංවරාසංවර කථාව' නම් වේ. සූත්‍ර පිටකයෙහි සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිවලට ප්‍රතිපක්ෂ වූ දෘෂ්ටි ලිහා දැක්වීම ගැන කියැවෙන බැවින් එය 'දිට්ඨිවිනිවේඨන කථාව' නම් වේ. අභිධර්ම පිටකයෙහි රාගාදී කෙලෙසුන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නාම-රූප වෙන් කර හඳුනා ගැනීම ගැන කියැවෙන බැවින් එය 'නාමරූපපරිච්ඡේද කථාව' නම් වේ.

တီသုပိ စ စေတေသု တိဿော သိက္ခာ, တီဏိ ပဟာနာနိ, စတုဗ္ဗိဓော စ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ ဟိ – ဝိနယပိဋကေ ဝိသေသေန အဓိသီလသိက္ခာ ဝုတ္တာ, သုတ္တန္တပိဋကေ အဓိစိတ္တသိက္ခာ, အဘိဓမ္မပိဋကေ အဓိပညာသိက္ခာ.

මේ පිටක තුනෙහිම ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව, ත්‍රිවිධ ප්‍රහාණය සහ සිව්වැදෑරුම් ගම්භීරභාවය දත යුතුය. එනම්, විනය පිටකයෙහි විශේෂයෙන් අධිශීල ශික්ෂාව වදාරන ලදී. සූත්‍ර පිටකයෙහි අධිචිත්ත ශික්ෂාවත්, අභිධර්ම පිටකයෙහි අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවත් වදාරන ලදී.

ဝိနယပိဋကေ စ ဝီတိက္ကမပ္ပဟာနံ ကိလေသာနံ, ဝီတိက္ကမပဋိပက္ခတ္တာ သီလဿ. သုတ္တန္တပိဋကေ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ, ပရိယုဋ္ဌာနပဋိပက္ခတ္တာ သမာဓိဿ. အဘိဓမ္မပိဋကေ အနုသယပ္ပဟာနံ အနုသယပဋိပက္ခတ္တာ ပညာယ.

විනය පිටකයෙහි කෙලෙසුන්ගේ වීතික්කම ප්‍රහාණය (පිටතට ගලා යාම වැළැක්වීම) කියැවේ; මන්ද ශීලය කෙලෙස්වල වීතික්කම අවස්ථාවට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවිනි. සූත්‍ර පිටකයෙහි පරියුට්ඨාන ප්‍රහාණය (සිතේ මතු වීම වැළැක්වීම) කියැවේ; මන්ද සමාධිය කෙලෙස්වල පරියුට්ඨාන අවස්ථාවට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවිනි. අභිධර්ම පිටකයෙහි අනුසය ප්‍රහාණය (සැඟවී ඇති කෙලෙස් මුලින්ම නැති කිරීම) කියැවේ; මන්ද ප්‍රඥාව කෙලෙස්වල අනුසය අවස්ථාවට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවිනි.

ပဌမေ စ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ ကိလေသာနံ, ဣတရေသု ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနာနိ. ပဌမေ စ ဒုစ္စရိတသံကိလေသဿ ပဟာနံ, ဣတရေသု တဏှာဒိဋ္ဌိသံကိလေသာနံ.

පළමු විනය පිටකයෙහි කෙලෙසුන්ගේ තදංග ප්‍රහාණය ද, සෙසු පිටක දෙකෙහි විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයන් ද කියැවේ. තවද, පළමුවැන්නෙහි දුශ්චරිත කෙලෙස් ප්‍රහාණය ද, සෙසු දෙකෙහි තණ්හා සහ දෘෂ්ටි කෙලෙස් ප්‍රහාණය ද කියැවේ.

ဧကမေကသ္မိဉ္စေတ္ထ စတုဗ္ဗိဓောပိ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဓမ္မောတိ ပါဠိ. အတ္ထောတိ တဿာယေဝတ္ထော. ဒေသနာတိ တဿာ မနသာဝဝတ္ထာပိတာယ ပါဠိယာ ဒေသနာ. ပဋိဝေဓောတိ ပါဠိယာ ပါဠိအတ္ထဿ စ ယထာဘူတာဝဗောဓော. တီသုပိ စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာ ယသ္မာ သသာဒီဟိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေါ မန္ဒဗုဒ္ဓီဟိ ဒုက္ခောဂါဟာ အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌာ စ, တသ္မာ ဂမ္ဘီရာ. ဧဝံ ဧကမေကသ္မိံ ဧတ္ထ စတုဗ္ဗိဓောပိ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙම සෑම පිටකයකම ධර්ම, අර්ථ, දේශනා සහ පටිවේධ වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් ගම්භීරභාවයක් (ගැඹුරු බවක්) ඇති බව දත යුතුය. එහි 'ධර්ම' යනු පාලි පෙළයි. 'අර්ථ' යනු එම පෙළෙහිම අර්ථයයි. 'දේශනා' යනු සිතින් මැනවින් තීරණය කර වදාරන ලද එම පාලි ධර්මයේ දේශනාවයි. 'පටිවේධ' යනු පාලි ධර්මය සහ එහි අර්ථය ඇති සැටියෙන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. හාවුන් වැනි සතුන්ට මහා සමුද්‍රය මෙන් මඳ නුවණැත්තන්ට මෙම ධර්ම-අර්ථ-දේශනා-පටිවේධයන් අවබෝධ කර ගැනීම ඉතා දුෂ්කර බැවින් සහ ඒවායේ අවසානය දැකීම අපහසු බැවින් ඒවා ගැඹුරුය (ගම්භීරය). මෙලෙස සෑම පිටකයකම පවත්නා සිව්වැදෑරුම් ගම්භීරභාවය දත යුතුය.

အပရော နယော – ဓမ္မောတိ ဟေတု. ဝုတ္တံ ဟေတံ – ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ. အတ္ထောတိ ဟေတုဖလံ. ဝုတ္တံ ဟေတံ – ‘‘ဟေတုဖလေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ. ဒေသနာတိ ပညတ္တိ, ယထာဓမ္မံ ဓမ္မာဘိလာပေါတိ အဓိပ္ပာယော. ပဋိဝေဓောတိ အဘိသမယော, သော စ လောကိယလောကုတ္တရော ဝိသယတော အသမ္မောဟတော စ အတ္ထာနုရူပံ ဓမ္မေသု, ဓမ္မာနုရူပံ အတ္ထေသု, ပညတ္တိပထာနုရူပံ ပညတ္တီသု အဝဗောဓော.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම්: 'ධර්ම' යනු හේතුවයි. 'හේතුව පිළිබඳ ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී. 'අර්ථ' යනු හේතුවේ ඵලයයි. 'හේතු ඵලය පිළිබඳ ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'දේශනා' යනු පැනවීමයි, එනම් ධර්මයට අනුකූලව කරන දේශනාවයි. 'පටිවේධ' යනු අවබෝධයයි; එය ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් අරමුණු අනුව ද, මුළා නොවීම් අනුව ද, අර්ථයට අනුකූලව ධර්මයන්හි ද, ධර්මයට අනුකූලව අර්ථයන්හි ද, පැනවීමට අනුකූලව පැනවීම්හි ද පවත්නා නිවැරදි අවබෝධයයි.

ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတေသု ပိဋကေသု ယံ ယံ ဓမ္မဇာတံ ဝါ အတ္ထဇာတံ ဝါ, ယာ စာယံ ယထာ ယထာ ဉာပေတဗ္ဗော အတ္ထော သောတူနံ ဉာဏဿ အဘိမုခေါ ဟောတိ, တထာ တထာ တဒတ္ထဇောတိကာ ဒေသနာ, ယော စေတ္ထ [Pg.19] အဝိပရီတာဝဗောဓသင်္ခါတော ပဋိဝေဓော သဗ္ဗမေတံ အနုပစိတကုသလသမ္ဘာရေဟိ ဒုပ္ပညေဟိ သသာဒီဟိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဒုက္ခောဂါဟံ အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌဉ္စ, တသ္မာ ဂမ္ဘီရံ. ဧဝမ္ပိ ဧကမေကသ္မိံ ဧတ္ထ စတုဗ္ဗိဓောပိ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙම පිටකයන්හි පවත්නා වූ යම් ධර්මයක් හෝ අර්ථයක් ඇද්ද, අසන්නන්ගේ ඥානයට හමුවන සේ යම් යම් අයුරින් අර්ථයන් දත යුතු ද, ඒ ඒ අර්ථයන් හෙළි කරන දේශනාව ද, නිවැරදි අවබෝධය නම් වූ පටිවේධය ද යන මේ සියල්ල, පින් නොකළ අඥාන පුද්ගලයන්ට හාවුන් හට මහා සමුද්‍රය මෙන් බැසගත නොහැකි වූ ද, පතුලක් නොපෙනෙනා වූ ද අයුරින් ගැඹුරුය. මෙසේ සෑම පිටකයකම පවත්නා සිව්වැදෑරුම් ගම්භීරභාවය දත යුතුය.

ဧတ္တာဝတာ စ –

මෙපමණකින්,

‘‘ဒေသနာ-သာသနကထာ, ဘေဒံ တေသု ယထာရဟံ;

သိက္ခာပဟာနဂမ္ဘီရဘာဝဉ္စ ပရိဒီပယေ’’တိ.

'දේශනා, ශාසන, කථා යන මේවායේ වෙනසත්; ශික්ෂා, ප්‍රහාණ සහ ගම්භීරභාවයන් ද සුදුසු පරිදි පැහැදිලි කරන්නේය' යන ගාථාව,

အယံ ဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာ ဟောတိ.

දක්වා ඇති අර්ථ ඇත්තක් වෙයි.

‘‘ပရိယတ္တိဘေဒံ သမ္ပတ္တိံ, ဝိပတ္တိဉ္စာပိ ယံ ယဟိံ;

ပါပုဏာတိ ယထာ ဘိက္ခု, တမ္ပိ သဗ္ဗံ ဝိဘာဝယေ’’တိ.

'පරියත්ති භේදය ද, භික්ෂුවක් යම් යම් පිටකයකින් ලබන සම්පත්තිය හා විපත්තිය ද ඒ සියල්ල පැහැදිලි කරන්නේය' යනුවෙන් පැවසේ.

ဧတ္ထ ပန တီသု ပိဋကေသု တိဝိဓော ပရိယတ္တိဘေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တိဿော ဟိ ပရိယတ္တိယော – အလဂဒ္ဒူပမာ, နိဿရဏတ္ထာ, ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တီတိ.

මෙහි පිටක තුනෙහි ත්‍රිවිධ පරියත්ති භේදයක් (ඉගෙනීමේ ක්‍රම තුනක්) දැකිය යුතුය. එනම්, අලගද්දූපමා පරියත්තිය, නිස්සරණත්ථා පරියත්තිය සහ භණ්ඩාගාරික පරියත්තියයි.

တတ္ထ ယာ ဒုဂ္ဂဟိတာ ဥပါရမ္ဘာဒိဟေတု ပရိယာပုဋာ, အယံ အလဂဒ္ဒူပမာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသော အလဂဒ္ဒတ္ထိကော အလဂဒ္ဒဂဝေသီ အလဂဒ္ဒပရိယေသနံ စရမာနော, သော ပဿေယျ မဟန္တံ အလဂဒ္ဒံ. တမေနံ ဘောဂေ ဝါ နင်္ဂုဋ္ဌေ ဝါ ဂဏှေယျ. တဿ သော အလဂဒ္ဒေါ ပဋိပရိဝတ္တိတွာ ဟတ္ထေ ဝါ ဗာဟာယ ဝါ အညတရသ္မိံ ဝါ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေ ဍံသေယျ. သော တတောနိဒါနံ မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆေယျ, မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဒုဂ္ဂဟိတတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, အလဂဒ္ဒဿ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣဓေကစ္စေ မောဃပုရိသာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ သုတ္တံ…ပေ… ဝေဒလ္လံ. တေ တံ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏိတွာ တေသံ ဓမ္မာနံ ပညာယ အတ္ထံ န ဥပပရိက္ခန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ပညာယ အတ္ထံ အနုပပရိက္ခတံ န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ. တေ ဥပါရမ္ဘာနိသံသာ စေဝ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ စ. ယဿ စတ္ထာယ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ, တဉ္စဿ အတ္ထံ နာနုဘောန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတာ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဒုဂ္ဂဟိတတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၈).

එහිදී, යම් පරියත්තියක් (ඉගෙනීමක්) වැරදි ලෙස වටහාගෙන, අන් අය හා තර්ක කිරීමට සහ වාදයෙන් ජය ගැනීමට වැනි දේ සඳහා උගන්වන්නේ ද, එය 'අලගද්දූපමා පරියත්තිය' (සර්පයා උපමා කොට ඇති ඉගෙනීම) නම් වේ. එය අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, යම් සේ විෂඝෝර සර්පයෙකු අවශ්‍ය වූ සර්පයන් සොයන්නෙකු මහා සර්පයෙකු දැක උගේ දරණ හෝ වල්ගය අල්ලා ගන්නේ ද, එවිට එම සර්පයා හැරී ඔහුගේ අත හෝ වෙනත් අවයවයක් දෂ්ට කරන්නේ ද, ඒ හේතුවෙන් ඔහු මරණයට හෝ මරණාසන්න දුකකට පත් වන්නේ ද, එයට හේතුව ඔහු සර්පයා අල්ලා ගැනීමේ නොදන්නාකමයි. මහණෙනි, එමෙන්ම ඇතැම් මෝඝ පුරුෂයන් සූත්‍ර ආදී ධර්මය ඉගෙන ගත්ත ද නුවණින් එහි අර්ථය විමසා නොබලති. එසේ අර්ථය නොවිමසන බැවින් එම ධර්මය ඔවුනට අවබෝධ නොවේ. ඔවුහු අනුන්ට නින්දා කිරීමට සහ වාදයෙන් මිදීමට පමණක් ධර්මය උගනිති. යම් අර්ථයක් (නිවන්) උදෙසා ධර්මය උගත යුතු ද, එම අර්ථය ඔවුහු නොලබති. වැරදි ලෙස උගත් එම ධර්මය ඔවුන්ට බොහෝ කල් අහිත පිණිසත් දුක් පිණිසත් පවතී. එයට හේතුව ධර්මය වැරදි ලෙස වටහා ගැනීමයි.'

ယာ [Pg.20] ပန သုဂ္ဂဟိတာ သီလက္ခန္ဓာဒိပါရိပူရိံယေဝ အာကင်္ခမာနေန ပရိယာပုဋာ န ဥပါရမ္ဘာဒိ ဟေတု, အယံ နိဿရဏတ္ထာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တေသံ တေ ဓမ္မာ သုဂ္ဂဟိတာ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တိ. တံ ကိဿ ဟေတု? သုဂ္ဂဟိတတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၉).

සීලාදී ගුණධර්මයන් සම්පූර්ණ කර ගැනීමට පමණක් කැමතිව, වාද තර්ක කිරීම් ආදී හේතු රහිතව මැනවින් උගන්නා වූ ධර්මය 'නිස්සරණත්ථා පරියත්තිය' (සංසාරයෙන් එතෙර වීම අරමුණු කරගත් ඉගෙනීම) නම් වේ. ඒ අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'ඔවුන් මැනවින් ඉගෙන ගත් එම ධර්මය බොහෝ කල් හිත පිණිසත් සුව පිණිසත් පවතී. එයට හේතුව ධර්මය මැනවින් වටහා ගැනීමයි.'

ယံ ပန ပရိညာတက္ခန္ဓော ပဟီနကိလေသော ဘာဝိတမဂ္ဂေါ ပဋိဝိဒ္ဓါကုပ္ပော သစ္ဆိကတနိရောဓော ခီဏာသဝေါ ကေဝလံ ပဝေဏီပါလနတ္ထာယ ဝံသာနုရက္ခဏတ္ထာယ ပရိယာပုဏာတိ, အယံ ဘဏ္ဍာဂါရိကပအယတ္တီတိ.

එහෙත්, පිරිසිඳ දන්නා ලද ස්කන්ධයන් ඇති, ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති, වඩන ලද මාර්ගය ඇති, අවබෝධ කළ අකුප්ප ධර්මය (අරහත් ඵලය) ඇති, සාක්ෂාත් කළ නිරෝධය (නිවන) ඇති රහතන් වහන්සේ යම් පරියප්තියක් හුදෙක් ශාසන පරම්පරාව රැක ගැනීම පිණිසත්, බුද්ධ වංශය ආරක්ෂා කිරීම පිණිසත් හදාරන්නේ ද, එය 'භාණ්ඩාගාරික පරියප්තිය' (භාණ්ඩාගාරිකයෙකු බඳු වූ පරියප්තිය) යි.

ဝိနယေ ပန သုပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခု သီလသမ္ပတ္တိံ နိဿာယ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ပါပုဏာတိ, တာသံယေဝ စ တတ္ထ ပဘေဒဝစနတော. သုတ္တေ သုပ္ပဋိပန္နော သမာဓိသမ္ပဒံ နိဿာယ ဆ အဘိညာ ပါပုဏာတိ, တာသံယေဝ စ တတ္ထ ပဘေဒဝစနတော. အဘိဓမ္မေ သုပ္ပဋိပန္နော ပညာသမ္ပဒံ နိဿာယ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ ပါပုဏာတိ, တာသဉ္စ တတ္ထေဝ ပဘေဒဝစနတော. ဧဝမေတေသု သုပ္ပဋိပန္နော ယထာက္ကမေန ဣမံ ဝိဇ္ဇာတ္တယဆဠဘိညာစတုပဋိသမ္ဘိဒါဘေဒံ သမ္ပတ္တိံ ပါပုဏာတိ.

විනයෙහි මැනවින් පිළිපන් භික්ෂුව තමාගේ ශීල සම්පත්තිය නිසා (විනයෙහි ත්‍රිවිද්‍යාවන් ප්‍රභේද වශයෙන් වදාරා ඇති බැවින්) ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලබයි. සූත්‍රයෙහි මැනවින් පිළිපන් භික්ෂුව තමාගේ සමාධි සම්පත්තිය නිසා (සූත්‍රයෙහි ෂඩ් අභිඥාවන් ප්‍රභේද වශයෙන් වදාරා ඇති බැවින්) ෂඩ් අභිඥාවන් ලබයි. අභිධර්මයෙහි මැනවින් පිළිපන් භික්ෂුව තමාගේ ප්‍රඥා සම්පත්තිය නිසා (අභිධර්මයෙහිම සිව් පිළිසිඹියාවන් ප්‍රභේද වශයෙන් වදාරා ඇති බැවින්) සිව් පිළිසිඹියාවන් ලබයි. මෙසේ මේ පිටකයන්හි මැනවින් පිළිපන් භික්ෂුව පිළිවෙළින් ත්‍රිවිද්‍යාව, ෂඩ් අභිඥාව සහ සිව් පිළිසිඹියාව යන සම්පත්තීන් කරා පැමිණෙයි.

ဝိနယေ ပန ဒုပ္ပဋိပန္နော အနုညာတသုခသမ္ဖဿအတ္ထရဏပါဝုရဏာဒိဖဿသာမညတော ပဋိက္ခိတ္တေသု ဥပါဒိန္နဖဿာဒီသု အနဝဇ္ဇသညီ ဟောတိ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ယေမေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယာ’’တိ (ပါစိ. ၄၁၇; မ. နိ. ၁.၂၃၄) တတော ဒုဿီလဘာဝံ ပါပုဏာတိ. သုတ္တေ ဒုပ္ပဋိပန္နော ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလာ သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၅) အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော ဒုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှာတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အတ္တနာ ဒုဂ္ဂဟိတေန အမှေ စေဝ အဗ္ဘာစိက္ခတိ, အတ္တာနဉ္စ ခနတိ, ဗဟုဉ္စ အပုညံ ပသဝတီ’’တိ (ပါစိ. ၄၁၇; မ. နိ. ၁.၂၃၆) တတော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတံ ပါပုဏာတိ. အဘိဓမ္မေ ဒုပ္ပဋိပန္နော ဓမ္မစိန္တံ အတိဓာဝန္တော အစိန္တေယျာနိပိ စိန္တေတိ, တတော စိတ္တက္ခေပံ ပါပုဏာတိ. ဝုတ္တံ ဟေတံ – ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, အစိန္တေယျာနိ န စိန္တေတဗ္ဗာနိ, ယာနိ စိန္တေန္တော ဥမ္မာဒဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၇). ဧဝမေတေသု ဒုပ္ပဋိပန္နော ယထာက္ကမေန ဣမံ ဒုဿီလဘာဝမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတာ စိတ္တက္ခေပဘေဒံ ဝိပတ္တိံ ပါပုဏာတီတိ.

විනයෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් භික්ෂුව, (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්) අනුදැන වදාළ සුඛ සම්ඵස්ස ඇති ඇතිරිලි සහ පෙරවීම් ආදියේ ස්පර්ශය හා සමාන යැයි සලකා, ප්‍රතික්ෂේප කළ මාතෘගාමී ස්පර්ශ ආදියෙහි වරදක් නැතැයි යන සංඥාව ඇති කර ගනී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් ධර්ම කෙනෙක් අන්තරායකර යැයි වදාළ සේක් ද, ඒවා සේවනය කරන්නාට අන්තරාය පිණිස නොපවතී යැයි අරිට්ඨ භික්ෂුව පැවසූ අයුරින් ඔහු දුශ්ශීල බවට පැමිණෙයි. සූත්‍රයෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් භික්ෂුව, "මහණෙනි, මේ පුද්ගලයන් සිව් දෙනා ලොව විද්‍යමාන වෙති" යනාදී තැන්හි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අදහස වටහා නොගෙන, දේශනාව වරදවා ග්‍රහණය කර ගනී. තමා විසින් වරදවා ගත් දෙයින් බුදුන් වහන්සේට ද චෝදනා කරයි, තමාගේ (කුසල් මුල්) ද විනාශ කර ගනී, බොහෝ අකුසල් ද රැස් කර ගනී යන දේශනාවට අනුව, ඔහු මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට පැමිණෙයි. අභිධර්මයෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් භික්ෂුව ධර්ම ස්වභාවයන් පිළිබඳ පමණට වඩා සිතන්නට ගොස් අචින්ත්‍ය විෂයන් (සිතා නිම කළ නොහැකි දෑ) ද සිතයි, එයින් ඔහු චිත්ත වික්ෂේපයට (උමතු බවට) පැමිණෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි, "මහණෙනි, මේ සතර කරුණ අචින්ත්‍ය වේ, ඒවා සිතන තැනැත්තා උමතු භාවයට හෝ වෙහෙසට පත් වේ." මෙසේ මේ පිටකයන්හි වරදවා පිළිපදින්නා පිළිවෙළින් දුශ්ශීල බව, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සහ චිත්ත වික්ෂේපය යන විපත්තීන්ට පැමිණෙයි.

ဧတ္တာဝတာ [Pg.21] စ –

මෙතෙක් පවසා ඇති පරිදි –

‘‘ပရိယတ္တိဘေဒံ သမ္ပတ္တိံ, ဝိပတ္တိံ စာပိ ယံ ယဟိံ;

ပါပုဏာတိ ယထာ ဘိက္ခု, တမ္ပိ သဗ္ဗံ ဝိဘာဝယေ’’တိ.

"යම් යම් පිටකයන්හි භික්ෂුව යම් පරියප්ති භේදයක්, යම් සම්පත්තියක් සහ යම් විපත්තියක් යම් ආකාරයකින් ලබන්නේ ද, ඒ සියල්ල විස්තර කළ යුතුය."

အယမ္ပိ ဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာ ဟောတိ. ဧဝံ နာနပ္ပကာရတော ပိဋကာနိ ဉတွာ တေသံ ဝသေနေတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ တိဝိဓန္တိ ဉာတဗ္ဗံ.

මේ ගාථාව ද පවසන ලද අර්ථ ඇත්තේමය. මෙසේ නොයෙක් ආකාරයෙන් පිටකයන් හඳුනාගෙන, ඒ පිටකයන්ගේ වශයෙන් මේ බුද්ධ වචනය ත්‍රිවිධ (ආකාර තුනක්) බව දත යුතුය.

ကထံ နိကာယဝသေန ပဉ္စဝိဓံ? သဗ္ဗမေဝ စေတံ ဒီဃနိကာယော, မဇ္ဈိမနိကာယော, သံယုတ္တနိကာယော, အင်္ဂုတ္တရနိကာယော, ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ ပဉ္စပ္ပဘေဒံ ဟောတိ. တတ္ထ ကတမော ဒီဃနိကာယော? တိဝဂ္ဂသင်္ဂဟာနိ ဗြဟ္မဇာလာဒီနိ စတုတ္တိံသ သုတ္တာနိ.

නිකාය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ සියලුම බුද්ධ වචනය දීඝ නිකාය, මජ්ඣිම නිකාය, සංයුත්ත නිකාය, අංගුත්තර නිකාය සහ ඛුද්දක නිකාය වශයෙන් පස් ආකාර වේ. එහි දීඝ නිකාය යනු කුමක්ද? වර්ග තුනකින් සංග්‍රහ කරන ලද, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර තිස් හතරකි.

စတုတ္တိံသေဝ သုတ္တန္တာ, တိဝဂ္ဂေါ ယဿ သင်္ဂဟော;

ဧသ ဒီဃနိကာယောတိ, ပဌမော အနုလောမိကော.

සූත්‍ර තිස් හතරක්ම ඇති, වර්ග තුනකින් සංග්‍රහ කරන ලද යම් නිකායක් ඇද්ද, එය අර්ථයට අනුකූල වූ 'දීඝ නිකාය' නම් වූ ප්‍රථම නිකායයි.

ကသ္မာ ပနေသ ဒီဃနိကာယောတိ ဝုစ္စတိ? ဒီဃပ္ပမာဏာနံ သုတ္တာနံ သမူဟတော နိဝါသတော စ, သမူဟနိဝါသာ ဟိ နိကာယောတိ ဝုစ္စန္တိ. ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကနိကာယမ္ပိ သမနုပဿာမိ ဧဝံ စိတ္တံ; ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ; ပေါဏိကနိကာယော, စိက္ခလ္လိကနိကာယော’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀) ဧဝမာဒီနိ စေတ္ထ သာဓကာနိ သာသနတော စ လောကတော စ. ဧဝံ သေသာနမ္ပိ နိကာယဘာဝေ ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මේ නිකායට 'දීඝ නිකාය' යැයි කියනු ලබන්නේ ඇයි? දිගු ප්‍රමාණයේ සූත්‍රයන්ගේ සමූහයක් (සමූහතො) සහ පවතින ස්ථානයක් (නිවාසතො) වන බැවිනි. සමූහයට සහ පවතින ස්ථානයට 'නිකාය' යැයි කියනු ලැබේ. "මහණෙනි, තිරිසන්ගත ප්‍රාණීන් මෙන් මෙතරම් විසිතුරු වූ අන් කිසිදු එක් නිකායක් මම නොදකිමි; පෝණික නිකාය, චික්ඛල්ලික නිකාය" යනාදී ශාසනික සහ ලෝක සම්මත උදාහරණ මීට සාධක වේ. සෙසු නිකායන්හි 'නිකාය' යන නාමයෙහි අර්ථය ද මෙසේම දත යුතුය.

ကတမော မဇ္ဈိမနိကာယော? မဇ္ဈိမပ္ပမာဏာနိ ပဉ္စဒသဝဂ္ဂသင်္ဂဟာနိ မူလပရိယာယသုတ္တာဒီနိ ဒိယဍ္ဎသတံ ဒွေ စ သုတ္တာနိ.

මජ්ඣිම නිකාය යනු කුමක්ද? මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ සූත්‍රයන්ගෙන් යුත්, වර්ග පහළොවකින් සංග්‍රහ කරන ලද, මූලපරියාය සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර එකසිය පනස් දෙකකි.

ဒိယဍ္ဎသတံ သုတ္တန္တာ, ဒွေ စ သုတ္တာနိ ယတ္ထ သော;

နိကာယော မဇ္ဈိမော ပဉ္စ-ဒသဝဂ္ဂပရိဂ္ဂဟော.

යම් නිකායක සූත්‍ර එකසිය පනස් දෙකක් ඇද්ද, වර්ග පහළොවකින් යුක්ත වූ එය මජ්ඣිම නිකායයි.

ကတမော သံယုတ္တနိကာယော? ဒေဝတာသံယုတ္တာဒိဝသေန ဌိတာနိ ဩဃတရဏာဒီနိ သတ္တ သုတ္တသဟဿာနိ သတ္တ စ သုတ္တသတာနိ ဒွါသဋ္ဌိ စ သုတ္တာနိ.

සංයුත්ත නිකාය යනු කුමක්ද? දේවතා සංයුත්තය ආදී වශයෙන් පවතින, ඕඝතරණ සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර හත්දහස් හත්සිය හැට දෙකකි.

သတ္တ သုတ္တသဟဿာနိ, သတ္တ သုတ္တသတာနိ စ;

ဒွါသဋ္ဌိ စေဝ သုတ္တန္တာ, ဧသော သံယုတ္တသင်္ဂဟော.

සූත්‍ර හත්දහස් හත්සිය හැට දෙකක්ම වූ මෙය සංයුත්ත නිකායේ සංග්‍රහයයි.

ကတမော [Pg.22] အင်္ဂုတ္တရနိကာယော? ဧကေကအင်္ဂါတိရေကဝသေန ဌိတာနိ စိတ္တပရိယာဒါနာဒီနိ နဝ သုတ္တသဟဿာနိ ပဉ္စ သုတ္တသတာနိ သတ္တပညာသဉ္စ သုတ္တာနိ.

අංගුත්තර නිකාය යනු කුමක්ද? එකින් එක අංගයන් වැඩි වන ක්‍රමයට පවතින, චිත්තපරියාදාන සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර නවදහස් පන්සිය පනස් හතකි.

နဝ သုတ္တသဟဿာနိ, ပဉ္စ သုတ္တသတာနိ စ;

သတ္တပညာသ သုတ္တာနိ, သင်္ချာ အင်္ဂုတ္တရေ အယံ.

සූත්‍ර නවදහස් පන්සිය පනස් හතක් වන මෙය අංගුත්තර නිකායේ සංඛ්‍යාවයි.

ကတမော ခုဒ္ဒကနိကာယော? သကလံ ဝိနယပိဋကံ အဘိဓမ္မပိဋကံ ခုဒ္ဒကပါဌာဒယော စ ပုဗ္ဗေ နိဒဿိတာ ပန္နရသဘေဒါ ဌပေတွာ စတ္တာရော နိကာယေ အဝသေသံ ဗုဒ္ဓဝစနန္တိ.

ඛුද්දක නිකාය යනු කුමක්ද? මුළු විනය පිටකය ද, අභිධර්ම පිටකය ද, කලින් දක්වන ලද ඛුද්දකපාඨ ආදී පසළොස් වැදෑරුම් ප්‍රභේදයන් ද ඇතුළුව, නිකාය සතර හැර ඉතිරි සියලුම බුද්ධ වචනය ඛුද්දක නිකායයි.

ဌပေတွာ စတုရောပေတေ, နိကာယေ ဒီဃအာဒိကေ;

တဒညံ ဗုဒ္ဓဝစနံ, နိကာယော ခုဒ္ဒကော မတောတိ.

දීඝ නිකාය ආදී වූ මේ නිකාය සතර තබා, එයින් පරිබාහිර වූ සෙසු බුද්ධ වචනය ඛුද්දක නිකාය ලෙස දත යුතුය.

ဧဝံ နိကာယဝသေန ပဉ္စဝိဓံ.

මෙසේ නිකාය වශයෙන් (බුද්ධ වචනය) පස් වැදෑරුම් වේ.

ကထံ အင်္ဂဝသေန နဝဝိဓံ? သဗ္ဗမေဝ ဟိဒံ သုတ္တံ, ဂေယျံ, ဝေယျာကရဏံ, ဂါထာ, ဥဒါနံ, ဣတိဝုတ္တကံ, ဇာတကံ, အဗ္ဘုတဓမ္မံ, ဝေဒလ္လန္တိ နဝပ္ပဘေဒံ ဟောတိ. တတ္ထ ဥဘတောဝိဘင်္ဂနိဒ္ဒေသခန္ဓကပရိဝါရာ သုတ္တနိပါတေ မင်္ဂလသုတ္တ-ရတနသုတ္တ-နာလကသုတ္တ-တုဝဋ္ဋကသုတ္တာနိ အညမ္ပိ စ သုတ္တနာမကံ တထာဂတဝစနံ သုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗမ္ပိ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိသေသေန သံယုတ္တကေ သကလောပိ သဂါထာဝဂ္ဂေါ, သကလံ အဘိဓမ္မပိဋကံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ, ယဉ္စ အညမ္ပိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ အသင်္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ တံ ဝေယျာကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မပဒံ, ထေရဂါထာ, ထေရီဂါထာ, သုတ္တနိပါတေ နောသုတ္တနာမိကာ သုဒ္ဓိကဂါထာ စ ဂါထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာပဋိသံယုတ္တာ ဒွါသီတိ သုတ္တန္တာ ဥဒါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဒသုတ္တရသတသုတ္တန္တာ ဣတိဝုတ္တကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အပဏ္ဏကဇာတကာဒီနိ ပညာသာဓိကာနိ ပဉ္စ ဇာတကသတာနိ ဇာတကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အစ္ဆရိယာ အဗ္ဘုတာ ဓမ္မာ အာနန္ဒေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၉) -အာဒိနယပ္ပဝတ္တာ သဗ္ဗေပိ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဓမ္မပဋိသံယုတ္တာ သုတ္တန္တာ အဗ္ဘုတဓမ္မန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စူဠဝေဒလ္လ-မဟာဝေဒလ္လ-သမ္မာဒိဋ္ဌိ-သက္ကပဉှ-သင်္ခါရဘာဇနိယ-မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တာဒယော သဗ္ဗေပိ ဝေဒဉ္စ တုဋ္ဌိဉ္စ လဒ္ဓါ လဒ္ဓါ ပုစ္ဆိတသုတ္တန္တာ ဝေဒလ္လန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ အင်္ဂဝသေန နဝဝိဓံ.

අංග වශයෙන් නවවැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ සියලුම බුද්ධ වචනය සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භුතධම්ම, වේදල්ල යනුවෙන් නව ප්‍රභේදයකින් යුක්ත වේ. එහිදී උභතෝවිභංග, නිද්දේස, ඛන්ධක, පරිවාර යන ග්‍රන්ථ ද, සුත්තනිපාතයේ මංගල සූත්‍ර, රතන සූත්‍ර, නාලක සූත්‍ර, තුවටක සූත්‍ර යන මේවා ද, සූත්‍ර නාමය ඇති අනෙකුත් තථාගත වචන ද 'සූත්‍ර' යැයි දත යුතුය. ගාථා සහිත වූ සියලුම සූත්‍ර 'ගෙය්‍ය' යැයි දත යුතුය. විශේෂයෙන් සංයුක්ත නිකායේ මුළු සගාථා වග්ගයම ද, මුළු අභිධර්ම පිටකය ද, ගාථා රහිත වූ සූත්‍ර ද, අනෙක් අංග අටෙහි ඇතුළත් නොවන යම් බුද්ධ වචනයක් වේද එය 'වෙය්‍යාකරණ' යැයි දත යුතුය. ධම්මපදය, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, සුත්තනිපාතයේ සූත්‍ර නාමය නොමැති ශුද්ධ ගාථා 'ගාථා' යැයි දත යුතුය. සෝමනස්ස සහගත ඥානමය ගාථා සහිත වූ සූත්‍ර අසූදෙක 'උදාන' යැයි දත යුතුය. “වුත්තඤ්හේතං භගවතා” යනාදී ක්‍රමයෙන් පවතින සූත්‍ර එකසිය දසය 'ඉතිවුත්තක' යැයි දත යුතුය. අපණ්ණක ජාතකය ආදී පන්සිය පනහක් පමණ වූ ජාතක කථා 'ජාතක' යැයි දත යුතුය. “මහණෙනි, ආනන්ද කෙරෙහි මේ ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු සතරක් පවතී” යනාදී ක්‍රමයෙන් පවතින ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු හා සම්බන්ධ සියලු සූත්‍ර 'අබ්භුතධම්ම' යැයි දත යුතුය. චූළවේදල්ල, මහා වේදල්ල, සම්මාදිට්ඨි, සක්කපඤ්හ, සංඛාරභාජනීය, මහාපුණ්ණම සූත්‍ර ආදී වූ, නැවත නැවතත් ඥානය හා ප්‍රීතිය ලබා ගනිමින් විමසන ලද සියලු සූත්‍ර 'වේදල්ල' යැයි දත යුතුය. මෙසේ අංග වශයෙන් නවවැදෑරුම් වේ.

ကထံ [Pg.23] ဓမ္မက္ခန္ဓဝသေန စတုရာသီတိသဟဿဝိဓံ? သဗ္ဗမေဝ စေတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ –

ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූහාරදහසක් වැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ සියලුම බුද්ධ වචනය –

‘‘ဒွါသီတိ ဗုဒ္ဓတော ဂဏှိံ, ဒွေ သဟဿာနိ ဘိက္ခုတော;

စတုရာသီတိ သဟဿာနိ, ယေ မေ ဓမ္မာ ပဝတ္တိနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၁၀၂၇);

“මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මස්කන්ධ අසූදෙදහසක් උගත්තෙමි, භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් දෙදහසක් උගත්තෙමි; මාගේ මතකයේ පවතින ඒ ධර්මස්කන්ධයන් සියල්ල අසූහාරදහසකි.”

ဧဝံ ပရိဒီပိတဓမ္မက္ခန္ဓဝသေန စတုရာသီတိသဟဿပ္ပဘေဒံ ဟောတိ. တတ္ထ ဧကာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ ဧကော ဓမ္မက္ခန္ဓော. ယံ အနေကာနုသန္ဓိကံ တတ္ထ အနုသန္ဓိဝသေန ဓမ္မက္ခန္ဓဂဏနာ. ဂါထာဗန္ဓေသု ပဉှာပုစ္ဆနံ ဧကော ဓမ္မက္ခန္ဓော, ဝိဿဇ္ဇနံ ဧကော. အဘိဓမ္မေ ဧကမေကံ တိက-ဒုက-ဘာဇနံ, ဧကမေကဉ္စ စိတ္တဝါရဘာဇနံ, ဧကော ဓမ္မက္ခန္ဓော. ဝိနယေ အတ္ထိ ဝတ္ထု, အတ္ထိ မာတိကာ, အတ္ထိ ပဒဘာဇနီယံ, အတ္ထိ အန္တရာပတ္တိ, အတ္ထိ အာပတ္တိ, အတ္ထိ အနာပတ္တိ, အတ္ထိ ပရိစ္ဆေဒေါ; တတ္ထ ဧကမေကော ကောဋ္ဌာသော, ဧကမေကော ဓမ္မက္ခန္ဓောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ ဓမ္မက္ခန္ဓဝသေန စတုရာသီတိသဟဿဝိဓံ.

මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලද ධර්මස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රභේද වශයෙන් අසූහාරදහසක් වේ. එහි එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රය එක් ධර්මස්කන්ධයකි. යම් සූත්‍රයක අනුසන්ධි බොහෝ වේ ද, එහි අනුසන්ධි ප්‍රමාණයට ධර්මස්කන්ධ ගණන වේ. ගාථා බන්ධනයන්හි ප්‍රශ්න විමසීම එක් ධර්මස්කන්ධයකි, පිළිතුරු දීම එක් ධර්මස්කන්ධයකි. අභිධර්මයේ එක් එක් තික-දුක බෙදා දැක්වීම ද, එක් එක් චිත්තවාර බෙදා දැක්වීම ද එක් ධර්මස්කන්ධයකි. විනයෙහි වස්තුව, මාතෘකාව, පදභාජනීය, අන්තරාපත්ති, ආපත්ති, අනාපත්ති සහ පරිච්ඡේද (තික්කඡේදය) යන මේවා පවතී; එහි එක් එක් කොටසක් එක් එක් ධර්මස්කන්ධයක් යැයි දත යුතුය. මෙසේ ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූහාරදහසක් වැදෑරුම් වේ.

ဧဝမေတံ အဘေဒတော ရသဝသေန ဧကဝိဓံ, ဘေဒတော ဓမ္မဝိနယာဒိဝသေန ဒုဝိဓာဒိဘေဒံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သင်္ဂါယန္တေန မဟာကဿပပ္ပမုခေန ဝသီဂဏေန ‘‘အယံ ဓမ္မော, အယံ ဝိနယော; ဣဒံ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနံ, ဣဒံ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနံ, ဣဒံ ပစ္ဆိမဗုဒ္ဓဝစနံ; ဣဒံ ဝိနယပိဋကံ, ဣဒံ သုတ္တန္တပိဋကံ, ဣဒံ အဘိဓမ္မပိဋကံ; အယံ ဒီဃနိကာယော…ပေ… အယံ ခုဒ္ဒကနိကာယော; ဣမာနိ သုတ္တာဒီနိ နဝင်္ဂါနိ, ဣမာနိ စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီ’’တိ ဣမံ ပဘေဒံ ဝဝတ္ထပေတွာဝ သင်္ဂီတံ. န ကေဝလဉ္စ ဧတ္တကမေဝ, အညမ္ပိ ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟ-ဝဂ္ဂသင်္ဂဟပေယျာလသင်္ဂဟ-ဧကကနိပါတ-ဒုကနိပါတာဒိနိပါတသင်္ဂဟ-သံယုတ္တသင်္ဂဟ-ပဏ္ဏာသသင်္ဂဟာဒိအနေကဝိဓံ တီသု ပိဋကေသု သန္ဒိဿမာနံ သင်္ဂဟပ္ပဘေဒံ ဝဝတ္ထပေတွာဧဝ သတ္တဟိ မာသေဟိ သင်္ဂီတံ. သင်္ဂီတိပရိယောသာနေ စဿ – ‘‘ဣဒံ မဟာကဿပတ္ထေရေန ဒသဗလဿ သာသနံ ပဉ္စဝဿသဟဿပရိမာဏံ ကာလံ ပဝတ္တနသမတ္ထံ ကတ’’န္တိ သဉ္ဇာတပ္ပမောဒါ သာဓုကာရံ ဝိယ ဒဒမာနာ အယံ မဟာပထဝီ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ အနေကပ္ပကာရံ ကမ္ပိ သင်္ကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ, အနေကာနိ စ အစ္ဆရိယာနိ ပါတုရဟေသုန္တိ အယံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိနာမ. ယာ လောကေ –

මෙසේ මේ බුද්ධ වචනය ප්‍රභේද නොමැතිව රස වශයෙන් එක් වැදෑරුම් ද, ප්‍රභේද වශයෙන් ධර්ම-විනය ආදී වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ද වේ. මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ වසීප්‍රාප්ත රහතන් වහන්සේලා විසින් ධර්ම සංගායනා කරනු ලබන කල්හි, “මෙය ධර්මයයි, මෙය විනයයි; මෙය ප්‍රථම බුද්ධ වචනයයි, මෙය මධ්‍යම බුද්ධ වචනයයි, මෙය පශ්චිම බුද්ධ වචනයයි; මෙය විනය පිටකයයි, මෙය සූත්‍ර පිටකයයි, මෙය අභිධර්ම පිටකයයි; මෙය දීඝ නිකායයි...පෙ... මෙය ඛුද්දක නිකායයි; මේ සූත්‍ර ආදී නව අංගයන්ය, මේ අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන්ය” යනාදී වශයෙන් මේ ප්‍රභේදයන් වෙන් කොට තහවුරු කරමින් සංගායනා කරන ලදී. මෙපමණක්ම නොව, පිටකත්‍රයෙහිම දක්නට ලැබෙන උද්දාන සංග්‍රහ, වර්ග සංග්‍රහ, පෙය්‍යාල සංග්‍රහ, ඒකක නිපාත-දුක නිපාත ආදී නිපාත සංග්‍රහ, සංයුක්ත සංග්‍රහ, පණ්ණාස සංග්‍රහ ආදී බොහෝ වූ ප්‍රභේදයන් ද වෙන් වෙන් වශයෙන් නියම කොට මාස හතකින් සංගායනා කර නිමවන ලදී. සංගායනාව අවසානයෙහි, “මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මේ ශාසනය වසර පන්දහසක් පවතිනු පිණිස සමත් වන පරිදි සිදු කරන ලදී” යයි මහත් ප්‍රමෝදයට පත්ව සාධුකාර දෙන්නාක් මෙන්, මේ මහා පෘථිවිය ජල කෙළවර දක්වා විවිධ ආකාරයෙන් කම්පා විය, ප්‍රකම්පා විය, අතිශයින් කම්පා විය, සෙලවුණි. නොයෙක් ආශ්චර්යයන් ද පහළ විය. මෙය ප්‍රථම මහා සංගායනාව නම් වේ. ලෝකයෙහි එය –

သတေဟိ ပဉ္စဟိ ကတာ, တေန ပဉ္စသတာတိ စ;

ထေရေဟေဝ ကတတ္တာ စ, ထေရိကာတိ ပဝုစ္စတီတိ.

පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද බැවින් 'පඤ්චසතා' යනුවෙන් ද, රහත් තෙරවරුන් විසින්ම කළ බැවින් 'ථේරිකා' යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ.

ဣမိဿာ [Pg.24] ပန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိယာ ပဝတ္တမာနာယ ဝိနယံ ပုစ္ဆန္တေန အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ‘‘ပဌမံ, အာဝုသော ဥပါလိ, ပါရာဇိကံ ကတ္ထ ပညတ္တ’’န္တိ ဧဝမာဒိဝစနပရိယောသာနေ ‘‘ဝတ္ထုမ္ပိ ပုစ္ဆိ, နိဒါနမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ပုဂ္ဂလမ္ပိ ပုစ္ဆီ’’တိ ဧတ္ထ နိဒါနေ ပုစ္ဆိတေ တံ နိဒါနံ အာဒိတော ပဘုတိ ဝိတ္ထာရေတွာ ယေန စ ပညတ္တံ, ယသ္မာ စ ပညတ္တံ, သဗ္ဗမေတံ ကထေတုကာမေန အာယသ္မတာ ဥပါလိတ္ထေရေန ဝုတ္တံ ‘‘တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတီ’’တိ သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝမိဒံ အာယသ္မတာ ဥပါလိတ္ထေရေန ဝုတ္တံ, တဉ္စ ပန ‘‘ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ စ ‘‘ဣဒံ ဝစနံ ကေန ဝုတ္တံ, ကဒါ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ပကာသိတော ဟောတိ.

මේ ප්‍රථම මහා සංගායනාව පැවැත්වෙන කල්හි විනය විමසන්නා වූ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් “ඇවැත්නි උපාලි, ප්‍රථම පාරාජිකාව කොහේදී පණවන ලද්දක්ද?” යනාදී වචනය අවසානයෙහි “වස්තුව ද විමසූහ, නිදානය ද විමසූහ, පුද්ගලයා ද විමසූහ” යනුවෙන් දැක්වෙන පරිදි, නිදානය විමසූ කල්හි එම නිදානය මුල සිට සවිස්තරව, කවුරුන් විසින් පණවන ලද්දක්ද, කුමන හේතුවක් නිසා පණවන ලද්දක්ද යන මේ සියල්ල පැවසීමට කැමති ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් “ඒ සමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ වේරංජාවෙහි වැඩ වසන සේක” යනාදී සියල්ල පවසන ලදී. මෙසේ මෙය ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් පවසන ලදී. එය ප්‍රථම මහා සංගායනා කාලයෙහි පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. මෙපමණකින් “මේ වචනය කවුරුන් විසින් පවසන ලද්දක්ද, කවදා පවසන ලද්දක්ද” යන පදයන්හි අර්ථය ප්‍රකාශ විය.

ဣဒါနိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဝုစ္စတေ, ယသ္မာ အယမာယသ္မတာ မဟာကဿပတ္ထေရေန နိဒါနံ ပုဋ္ဌော တသ္မာနေန တံ နိဒါနံ အာဒိတော ပဘုတိ ဝိတ္ထာရေတုံ ဝုတ္တန္တိ. ဧဝမိဒံ အာယသ္မတာ ဥပါလိတ္ထေရေန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝဒန္တေနာပိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ စ ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာတိ ဣမေသံ မာတိကာပဒါနံ အတ္ထော ပကာသိတော ဟောတိ.

දැන් “කුමක් සඳහා පවසන ලද්දක්ද?” යන්නට මෙහි පිළිතුරු කියනු ලැබේ. ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් නිදානය විමසන ලද බැවින්, ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් ඒ නිදානය මුල සිට සවිස්තරව දැක්වීමට මෙය පවසන ලදී. මෙසේ මෙය ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රථම මහා සංගායනා කාලයෙහි පවසන ලද මුත්, මේ හේතුව නිසා පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. මෙපමණකින් “කවුරුන් විසින්, කවදා, කුමක් නිසා පවසන ලද්දක්ද” යන මේ මාතෘකා පදයන්හි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.

ဣဒါနိ ဓာရိတံ ယေန စာဘတံ, ယတ္ထပ္ပတိဋ္ဌိတံ စေတမေတံ ဝတွာ ဝိဓိံ တတောတိ ဧတေသံ အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထံ ဣဒံ ဝုစ္စတိ. တံ ပနေတံ ‘‘တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတီ’’တိ ဧဝမာဒိဝစနပဋိမဏ္ဍိတနိဒါနံ ဝိနယပိဋကံ ကေန ဓာရိတံ, ကေနာဘတံ, ကတ္ထ ပတိဋ္ဌိတန္တိ? ဝုစ္စတေ – အာဒိတော တာဝ ဣဒံ ဘဂဝတော သမ္မုခါ အာယသ္မတာ ဥပါလိတ္ထေရေန ဓာရိတံ, တဿ သမ္မုခတော အပရိနိဗ္ဗုတေ တထာဂတေ ဆဠဘိညာဒိဘေဒေဟိ အနေကေဟိ ဘိက္ခုသဟဿေဟိ ပရိနိဗ္ဗုတေ တထာဂတေ မဟာကဿပပ္ပမုခေဟိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ. ကေနာဘတန္တိ? ဇမ္ဗုဒီပေ တာဝ ဥပါလိတ္ထေရမာဒိံ ကတွာ အာစရိယပရမ္ပရာယ ယာဝ တတိယသင်္ဂီတိ တာဝ အာဘတံ. တတြာယံ အာစရိယပရမ္ပရာ –

දැන්, මෙය කවුරුන් විසින් දරන ලද්දේද, කවුරුන් විසින් ගෙන එන ලද්දේද, කොහි පිහිටුවන ලද්දේද යන්න සහ ඊට පසු විධිවිධානයන් පිළිබඳ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා මෙය කියනු ලැබේ. "ඒ සමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේරංජාවෙහි වැඩවසන සේක" යනාදී වචනවලින් අලංකාර වූ නිදානයක් ඇති මේ විනය පිටකය කවුරුන් විසින් දරන ලද්දේද, කවුරුන් විසින් ගෙන එන ලද්දේද, කොහි පිහිටුවන ලද්දේද? පිළිතුර මෙසේය - මුලින්ම මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහිදී ආයුෂ්මත් උපාලි මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් දරන ලදි. තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් නොපෑ සමයෙහි උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහිදී සළභිඥාදී ගුණවලින් යුත් නොයෙක් දහස් ගණන් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් දරන ලදි. තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු මහා කාශ්‍යප මහා තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ ධර්ම සංගායක තෙරුන් වහන්සේලා විසින් දරන ලදි. කවුරුන් විසින් ගෙන එන ලද්දේද යත්? පළමුව ජම්බුද්වීපයෙහි උපාලි තෙරුන් වහන්සේ පටන් ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් තෙවන සංගායනාව දක්වා ගෙන එන ලදි. එහි ආචාර්ය පරම්පරාව මෙසේය -

ဥပါလိ ဒါသကော စေဝ, သောဏကော သိဂ္ဂဝေါ တထာ;

တိဿော မောဂ္ဂလိပုတ္တော စ, ပဉ္စေတေ ဝိဇိတာဝိနော.

උපාලි තෙරණුවෝ ද, දාසක තෙරණුවෝ ද, සෝණක තෙරණුවෝ ද, එසේම සිග්ගව තෙරණුවෝ ද, මොග්ගලිපුත්ත තිස්ස තෙරණුවෝ ද යන කෙලෙස් දිනූ මේ රහතන් වහන්සේලා පස්නමයි.

ပရမ္ပရာယ ဝိနယံ, ဒီပေ ဇမ္ဗုသိရိဝှယေ;

အစ္ဆိဇ္ဇမာနမာနေသုံ, တတိယော ယာဝ သင်္ဂဟော.

ජම්බුද්වීපය නමැති මේ දිවයිනෙහි තුන්වන සංගායනාව දක්වා ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් නොසිඳී පවත්වාගෙන විනය පිටකය ගෙන ආහ.

အာယသ္မာ [Pg.25] ဟိ ဥပါလိ ဣမံ ဝိနယဝံသံ ဝိနယတန္တိံ ဝိနယပဝေဏိံ ဘဂဝတော

ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මේ විනය වංශය, විනය තන්ත්‍රය හා විනය පරම්පරාව,

သမ္မုခါ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဗဟူနံ ဘိက္ခူနံ ဟဒယေ ပတိဋ္ဌာပေသိ. တဿ ဟာယသ္မတော သန္တိကေ ဝိနယဝံသံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိနယေ ပကတညုတံ ပတ္တေသု ပုဂ္ဂလေသု ပုထုဇ္ဇန-သောတာပန္န-သကဒါဂါမိ-အနာဂါမိနော ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ, ခီဏာသဝါနံ သဟဿမေကံ အဟောသိ. ဒါသကတ္ထေရောပိ တဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော အဟောသိ, သော ဥပါလိတ္ထေရဿ သမ္မုခါ ဥဂ္ဂဟေတွာ တထေဝ ဝိနယံ ဝါစေသိ. တဿာပိ အာယသ္မတော သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိနယေ ပကတညုတံ ပတ္တာ ပုထုဇ္ဇနာဒယော ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ, ခီဏာသဝါနံ သဟဿမေဝ အဟောသိ. သောဏကတ္ထေရောပိ ဒါသကတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော အဟောသိ, သောပိ အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ ဒါသကတ္ထေရဿ သမ္မုခါ ဥဂ္ဂဟေတွာ တထေဝ ဝိနယံ ဝါစေသိ. တဿာပိ အာယသ္မတော သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိနယေ ပကတညုတံ ပတ္တာ ပုထုဇ္ဇနာဒယော ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ, ခီဏာသဝါနံ သဟဿမေဝ အဟောသိ. သိဂ္ဂဝတ္ထေရောပိ သောဏကတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော အဟောသိ, သောပိ အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ သောဏကတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဝိနယံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အရဟန္တသဟဿဿ ဓုရဂ္ဂါဟော အဟောသိ. တဿ ပနာယသ္မတော သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိနယေ ပကတညုတံ ပတ္တာ ပုထုဇ္ဇန-သောတာပန္နသကဒါဂါမိ-အနာဂါမိနောပိ ခီဏာသဝါပိ ဧတ္တကာနိ သတာနီတိ ဝါ ဧတ္တကာနိ သဟဿာနီတိ ဝါ အပရိစ္ဆိန္နာ အဟေသုံ. တဒါ ကိရ ဇမ္ဗုဒီပေ အတိမဟာဘိက္ခုသမုဒါယော အဟောသိ. မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရဿ ပန အာနုဘာဝေါ တတိယသင်္ဂီတိယံ ပါကဋော ဘဝိဿတိ. ဧဝမိဒံ ဝိနယပိဋကံ ဇမ္ဗုဒီပေ တာဝ ဣမာယ အာစရိယပရမ္ပရာယ ယာဝ တတိယသင်္ဂီတိ တာဝ အာဘတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි උගෙන බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ හදවත්හි පිහිටුවූහ. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි විනය වංශය උගෙන විනයෙහි ප්‍රවීණත්වයට පත් පෘථග්ජන, සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී පිරිස ගණනින් මෙපමණ යැයි කිව නොහැකි තරම් වූහ. රහතන් වහන්සේලා දහසක් වූහ. දාසක තෙරුන් වහන්සේ ද උන්වහන්සේගේම සද්ධිවිහාරික වූහ. උන්වහන්සේ උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි උගෙන එලෙසම විනය ඉගැන්වූහ. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ද උගෙන විනයෙහි ප්‍රවීණත්වයට පත් පෘථග්ජනාදී පිරිස ගණනින් මෙපමණ යැයි කිව නොහැකි වූ අතර රහතන් වහන්සේලා දහසක්ම වූහ. සෝණක තෙරුන් වහන්සේ දාසක තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූහ. උන්වහන්සේ ද තම උපාධ්‍යාය වූ දාසක තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි උගෙන එලෙසම විනය ඉගැන්වූහ. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ද විනය හදාළ පෘථග්ජනාදීන් අප්‍රමාණ වූ අතර රහතන් වහන්සේලා දහසක් වූහ. සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ ද සෝණක තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූහ. උන්වහන්සේ ද තම උපාධ්‍යාය සෝණක තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි විනය උගෙන රහතන් වහන්සේලා දහසකට මූලික වී ඉගැන්වූහ. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි විනය හදාළ පෘථග්ජන, සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී මෙන්ම රහතන් වහන්සේලා මෙපමණ සිය ගණනක් හෝ දහස් ගණනක් යැයි වෙන් කර දැක්විය නොහැකි තරම් වූහ. එකල ජම්බුද්වීපයෙහි ඉතා විශාල භික්ෂු සමූහයක් සිටි බව කියවේ. මොග්ගලිපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ ආනුභාවය තෙවන සංගායනාවේදී ප්‍රකට වනු ඇත. මෙසේ මේ විනය පිටකය ජම්බුද්වීපයෙහි මේ ආචාර්ය පරම්පරාව මගින් තෙවන සංගායනාව දක්වා ගෙන එන ලද බව දත යුතුය.

ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම මහා සංගීති කථාව නිම විය.

ဒုတိယသင်္ဂီတိကထာ

දෙවන සංගීති කථාව

ဒုတိယသင်္ဂီတိဝိဇာနနတ္ထံ ပန အယမနုက္ကမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒါ ဟိ –

දෙවන සංගායනාව තේරුම් ගැනීම සඳහා මේ අනුපිළිවෙළ දත යුතුය. එනම් යම් කලෙක -

သင်္ဂါယိတွာန သဒ္ဓမ္မံ, ဇောတယိတွာ စ သဗ္ဗဓိ;

ယာဝ ဇီဝိတပရိယန္တံ, ဌတွာ ပဉ္စသတာပိ တေ.

සද්ධර්මය සංගායනා කොට, සෑම තැනම බැබළවූ ඒ පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා දිවි හිමියෙන් වැඩසිට,

ခီဏာသဝါ [Pg.26] ဇုတီမန္တော, ထေရာ ကဿပအာဒယော;

ခီဏသ္နေဟပဒီပါဝ, နိဗ္ဗာယိံသု အနာလယာ.

ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළා වූ, මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තෙල් සිඳී ගිය පහන් සිලක් මෙන් තණ්හාවෙන් තොරව අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් වැඩි සේක.

အထာနုက္ကမေန ဂစ္ဆန္တေသု ရတ္တိန္ဒိဝေသု ဝဿသတပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ ဝေသာလိကာ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဘိက္ခူ ဝေသာလိယံ ‘‘ကပ္ပတိ သိင်္ဂီလောဏကပ္ပော, ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော, ကပ္ပတိ ဂါမန္တရကပ္ပော, ကပ္ပတိ အာဝါသကပ္ပော, ကပ္ပတိ အနုမတိကပ္ပော, ကပ္ပတိ အာစိဏ္ဏကပ္ပော, ကပ္ပတိ အမထိတကပ္ပော, ကပ္ပတိ ဇဠောဂိံ ပါတုံ, ကပ္ပတိ အဒသကံ နိသီဒနံ, ကပ္ပတိ ဇာတရူပရဇတ’’န္တိ ဣမာနိ ဒသ ဝတ္ထူနိ ဒီပေသုံ. တေသံ သုသုနာဂပုတ္တော ကာဠာသောကော နာမ ရာဇာ ပက္ခော အဟောသိ.

ඉක්බිති පිළිවෙළින් රෑ දහවල් ගත වෙද්දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වසර සියයක් ගත වූ කල්හි, විශාලා මහනුවර වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් වහන්සේලා "අඟක බහා තැබූ ලුණු කැපය, ඇඟිලි දෙකක් හිරු අවරට ගිය පසු ආහාර ගැනීම කැපය, ගමෙන් ගමට ගොස් නැවත වළඳනු පිණිස කැපය, ආවාස කිහිපයක වෙන වෙනම විනය කර්ම කිරීම කැපය, අනුමැතිය පසුව ලබා ගැනීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් විනය කර්ම කිරීම කැපය, පූර්වාචාරීන් කළ දෑ කිරීම කැපය, කිරි ද නොවූ මීකිරි ද නොවූ දියර බීම කැපය, මත්පැන් වීමට පෙර පවතින රා බීම කැපය, නිසීදනය සඳහා වාටියක් නැති ඇතිරිලි කැපය, රන් රිදී පිළිගැනීම කැපය" යනාදී මේ දස වස්තුව ප්‍රකාශ කළහ. ඔවුන්ට සුසුනාග රජුගේ පුත් කාලාශෝක නම් රජු පක්ෂපාතී විය.

တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ ယသော ကာကဏ္ဍကပုတ္တော ဝဇ္ဇီသု စာရိကံ စရမာနော ‘‘ဝေသာလိကာ ကိရ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဘိက္ခူ ဝေသာလိယံ ဒသ ဝတ္ထူနိ ဒီပေန္တီ’’တိ သုတွာ ‘‘န ခေါ ပနေတံ ပတိရူပံ ယွာဟံ ဒသဗလဿ သာသနဝိပတ္တိံ သုတွာ အပ္ပောဿုက္ကော ဘဝေယျံ. ဟန္ဒာဟံ အဓမ္မဝါဒိနော နိဂ္ဂဟေတွာ ဓမ္မံ ဒီပေမီ’’တိ စိန္တေန္တော ယေန ဝေသာလီ တဒဝသရိ. တတြ သုဒံ အာယသ္မာ ယသော ကာကဏ္ဍကပုတ္တော ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယံ.

එකල්හි කාකණ්ඩක පුත්‍ර ආයුෂ්මත් යස තෙරුන් වහන්සේ වජ්ජි ජනපදයෙහි චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නේ "විශාලා මහනුවර වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් වහන්සේලා දස වස්තුවක් ප්‍රකාශ කරති" යන්න අසා, "දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහෙනු අසා මම ඒ පිළිබඳව උත්සාහවත් නොවී සිටීම සුදුසු නැත. දැන් මම අධර්මවාදීන් මර්දනය කර ධර්මය ප්‍රකාශ කරමි" යි සිතා විශාලා මහනුවරට වැඩම කළහ. එහිදී ආයුෂ්මත් යස තෙරුන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර මහාවනයේ කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩවසන සේක.

တေန ခေါ ပန သမယေန ဝေသာလိကာ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဘိက္ခူ တဒဟုပေါသထေ ကံသပါတိံ ဥဒကေန ပူရေတွာ မဇ္ဈေ ဘိက္ခုသံဃဿ ဌပေတွာ အာဂတာဂတေ ဝေသာလိကေ ဥပါသကေ ဧဝံ ဝဒန္တိ – ‘‘ဒေထာဝုသော, သံဃဿ ကဟာပဏမ္ပိ အဍ္ဎမ္ပိ ပါဒမ္ပိ မာသကရူပမ္ပိ, ဘဝိဿတိ သံဃဿ ပရိက္ခာရေန ကရဏီယ’’န္တိ သဗ္ဗံ တာဝ ဝတ္တဗ္ဗံ, ယာဝ ‘‘ဣမာယ ပန ဝိနယသင်္ဂီတိယာ သတ္တ ဘိက္ခုသတာနိ အနူနာနိ အနဓိကာနိ အဟေသုံ, တသ္မာ အယံ ဒုတိယသင်္ဂီတိ သတ္တသတိကာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

එකල විශාලා මහනුවර වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් වහන්සේලා එදින පොහොය දිනයෙහි වතුර පිරවූ ලෝකඩ පාත්‍රයක් භික්ෂු සංඝයා මැද තබා එහි පැමිණෙන විශාලා මහනුවර උපාසකවරුන්ට මෙසේ කියති - "ඇවැත්නි, සංඝයාට කහාපණයක් හෝ අඩක් හෝ පාදයක් හෝ මෑසක රූපයක් හෝ දෙන්න, සංඝයාගේ පිරිකර සඳහා එය ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇත" යනාදී සියලු විස්තර "මේ විනය සංගායනාවට භික්ෂූන් වහන්සේලා හත්සිය නමක් අඩුත් නැතිව වැඩිත් නැතිව සහභාගී වූහ, එබැවින් මේ දෙවන සංගායනාව 'සත්තසතිකා' යැයි කියනු ලැබේ" යන තෙක් කිය යුතුය.

ဧဝံ တသ္မိဉ္စ သန္နိပါတေ ဒွါဒသ ဘိက္ခုသတသဟဿာနိ သန္နိပတိံသု အာယသ္မတာ ယသေန သမုဿာဟိတာ. တေသံ မဇ္ဈေ အာယသ္မတာ ရေဝတေန ပုဋ္ဌေန သဗ္ဗကာမိတ္ထေရေန ဝိနယံ ဝိဿဇ္ဇေန္တေန တာနိ ဒသ ဝတ္ထူနိ ဝိနိစ္ဆိတာနိ, အဓိကရဏံ ဝူပသမိတံ. အထ ထေရာ ‘‘ပုန ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယိဿာမာ’’တိ တိပိဋကဓရေ ပတ္တပဋိသမ္ဘိဒေ သတ္တသတေ ဘိက္ခူ ဥစ္စိနိတွာ ဝေသာလိယံ [Pg.27] ဝါလိကာရာမေ သန္နိပတိတွာ မဟာကဿပတ္ထေရေန သင်္ဂါယိတသဒိသမေဝ သဗ္ဗံ သာသနမလံ သောဓေတွာ ပုန ပိဋကဝသေန နိကာယဝသေန အင်္ဂဝသေန ဓမ္မက္ခန္ဓဝသေန စ သဗ္ဗံ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယိံသု. အယံ သင်္ဂီတိ အဋ္ဌဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌိတာ. ယာ လောကေ –

මෙසේ ඒ රැස්වීමට ආයුෂ්මත් යස තෙරුන් වහන්සේ විසින් උනන්දු කරවන ලද භික්ෂූන් වහන්සේලා දොළොස් ලක්ෂයක් රැස් වූහ. ඔවුන් මැද ආයුෂ්මත් රේවත තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව, සබ්බකාමී තෙරුන් වහන්සේ විනය විසඳමින් ඒ දස වස්තුව විනිශ්චය කළ සේක, අධිකරණය සන්සිඳුවූහ. ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේලා "නැවත ධර්මය හා විනය සංගායනා කරමු" යි සාකච්ඡා කොට, ත්‍රිපිටකධාරී පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත භික්ෂූන් වහන්සේලා හත්සිය නමක් තෝරාගෙන, විශාලා මහනුවර වාලිකාරාමයෙහි රැස්වී මහා කාශ්‍යප මහා තෙරුන් වහන්සේ කළ සංගායනාව හා සමානවම සියලු ශාසන මලකඩ බැහැර කොට, නැවත පිටක වශයෙන්, නිකාය වශයෙන්, අංග වශයෙන් සහ ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් බෙදා සියලු ධර්මය හා විනය සංගායනා කළහ. මේ සංගායනාව අට මසකින් නිම විය. ලෝකයෙහි යම් සංගායනාවක් -

သတေဟိ သတ္တဟိ ကတာ, တေန သတ္တသတာတိ စ;

ပုဗ္ဗေ ကတံ ဥပါဒါယ, ဒုတိယာတိ စ ဝုစ္စတီတိ.

හත්සිය නමක් රහතන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද බැවින් "සත්තසතිකා" යනුවෙන් ද, පෙර කරන ලද ප්‍රථම සංගායනාව සැලකිල්ලට ගෙන "දෙවන සංගායනාව" යනුවෙන් ද මෙය හඳුන්වනු ලැබේ.

သာ ပနာယံ –

ඒ මේ සංගායනාව -

ယေဟိ ထေရေဟိ သင်္ဂီတာ, သင်္ဂီတိ တေသု ဝိဿုတာ;

သဗ္ဗကာမီ စ သာဠှော စ, ရေဝတော ခုဇ္ဇသောဘိတော.

යම් රහතන් වහන්සේලා නමක් විසින් මේ සංගායනාව සිදු කරන ලද ද, ඒ රහතන් වහන්සේලා අතර සබ්බකාමී තෙරුන් වහන්සේ, සාළ්හ තෙරුන් වහන්සේ, රේවත තෙරුන් වහන්සේ සහ ඛුජ්ජසෝභිත තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රසිද්ධ වූහ.

ယသော စ သာဏသမ္ဘူတော, ဧတေ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာ;

ထေရာ အာနန္ဒထေရဿ, ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ တထာဂတံ.

යස තෙරුන් වහන්සේ සහ සාණසම්භූත තෙරුන් වහන්සේ ද (ප්‍රසිද්ධ වූහ). මේ සියලු තෙරුන් වහන්සේලා ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෝ (ශිෂ්‍යයෝ) වූහ. උන්වහන්සේලා පෙර තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේව දෑසින්ම දැක තිබුණහ.

သုမနော ဝါသဘဂါမီ စ, ဉေယျာ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာ;

ဒွေ ဣမေ အနုရုဒ္ဓဿ, ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ တထာဂတံ.

සුමන තෙරුන් වහන්සේ සහ වාසභගාමී තෙරුන් වහන්සේ යන මේ දෙනම අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයෝ ලෙස දත යුතුය. උන්වහන්සේලා ද පෙර තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේව දැක තිබුණහ.

ဒုတိယော ပန သင်္ဂီတော, ယေဟိ ထေရေဟိ သင်္ဂဟော;

သဗ္ဗေပိ ပန္နဘာရာ တေ, ကတကိစ္စာ အနာသဝါတိ.

දෙවන සංගායනාව සිදු කළ යම් රහතන් වහන්සේලා නමක් වූවාහු ද, ඒ සියලු දෙනාවහන්සේලා බර බහා තැබූ (රහත් වූ), කළ යුතු දෑ නිම කළ, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ උතුමන් වහන්සේලාම වූහ.

အယံ ဒုတိယသင်္ဂီတိ.

මෙය දෙවන සංගායනාවයි.

ဧဝမိမံ ဒုတိယသင်္ဂီတိံ သင်္ဂါယိတွာ ထေရာ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ နု ခေါ အနာဂတေပိ သာသနဿ ဧဝရူပံ အဗ္ဗုဒ’’န္တိ ဩလောကယမာနာ ဣမံ အဒ္ဒသံသု – ‘‘ဣတော ဝဿသတဿ ဥပရိ အဋ္ဌာရသမေ ဝဿေ ပါဋလိပုတ္တေ ဓမ္မာသောကော နာမ ရာဇာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ရဇ္ဇံ ကာရေဿတိ. သော ဗုဒ္ဓသာသနေ ပသီဒိတွာ မဟန္တံ လာဘသက္ကာရံ ပဝတ္တယိဿတိ. တတော တိတ္ထိယာ လာဘသက္ကာရံ ပတ္ထယမာနာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သကံ သကံ ဒိဋ္ဌိံ ပရိဒီပေဿန္တိ. ဧဝံ သာသနေ မဟန္တံ အဗ္ဗုဒံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ. အထ နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ကိန္နု ခေါ မယံ ဧတသ္မိံ အဗ္ဗုဒေ ဥပ္ပန္နေ သမ္မုခါ ဘဝိဿာမ, န ဘဝိဿာမာ’’တိ. အထ တေ သဗ္ဗေဝ တဒါ အတ္တနော အသမ္မုခဘာဝံ ဉတွာ ‘‘ကော နု ခေါ တံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေတုံ သမတ္ထော ဘဝိဿတီ’’တိ သကလံ မနုဿလောကံ ဆကာမာဝစရဒေဝလောကဉ္စ ဩလောကေန္တာ န ကဉ္စိ ဒိသွာ ဗြဟ္မလောကေ တိဿံ နာမ မဟာဗြဟ္မာနံ အဒ္ဒသံသု [Pg.28] ပရိတ္တာယုကံ ဥပရိဗြဟ္မလောကူပပတ္တိယာ ဘာဝိတမဂ္ဂံ. ဒိသွာန နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ မယံ ဧတဿ ဗြဟ္မုနော မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ ဥဿာဟံ ကရေယျာမ, အဒ္ဓါ ဧသ မောဂ္ဂလိဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေဿတိ. တတော စ မန္တေဟိ ပလောဘိတော နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိဿတိ. သော ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတွာ သကလံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒေါ ဟုတွာ တိတ္ထိယေ မဒ္ဒိတွာ တံ အဓိကရဏံ ဝိနိစ္ဆိတွာ သာသနံ ပဂ္ဂဏှိဿတီ’’တိ.

මෙසේ මේ දෙවන සංගායනාව සිදු කිරීමෙන් පසුව, "අනාගතයෙහි ද ශාසනයට මෙබඳු උවදුරක් ඇති වේද?" යයි සොයා බලන තෙරුන් වහන්සේලාට මෙය පෙනුණි. "මෙතැන් සිට වසර එකසිය දහඅටකට පසු, පාටලීපුත්‍ර නගරයෙහි ධර්මාශෝක නමින් රජෙකු පහළ වී මුළු දඹදිවම රාජ්‍යය කරනු ඇත. ඔහු බුදුසසුන කෙරෙහි පැහැදී මහත් වූ ලාභ සත්කාර පවත්වනු ඇත. එවිට අන්‍ය තීර්ථකයෝ ලාභ සත්කාර කැමැත්තෙන් ශාසනයෙහි පැවිදි වී තම තමන්ගේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි පතුරවන්නාහ. මෙලෙස ශාසනයෙහි මහත් වූ උවදුරක් ඇති වනු ඇත." එවිට උන්වහන්සේලාට මෙසේ සිතුණි: "මේ උවදුර ඇති වන කල්හි අප ජීවතුන් අතර සිටීවිද නැද්ද?" එවිට තමන් එසමයෙහි ජීවතුන් අතර නොසිටින බව දැන, "කවුරුන් නම් ඒ අධිකරණය (ගැටලුව) සංසිඳුවීමට සමර්ථ වේද?" යයි මුළු මිනිස් ලොව හා සදෙව් ලොවම බැලූහ. එහි කිසිවකු නොදැක, බඹලොව වසන, ආයුෂ අල්ප වූ, මතු මතු බඹලොව උපත සඳහා මඟ වඩා සිටි තිස්ස නම් මහා බ්‍රහ්මයා දුටුහ. ඔහු දැක උන්වහන්සේලාට මෙසේ සිතුණි: "ඉදින් අප මේ බ්‍රහ්මයා මිනිස් ලොව ඉපදවීම පිණිස උත්සාහ කළහොත්, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු මොග්ගලී බමුණාගේ නිවසේ පිළිසිඳ ගනු ඇත. ඉන්පසු වේද මන්ත්‍රයන් කෙරෙහි කලකිරී නික්ම ගොස් පැවිදි වනු ඇත. ඔහු එසේ පැවිදි වී සකල බුද්ධ වචනයම උගෙන, පටිසම්භිදා සහිත අරිහත්වයට පැමිණ, තීර්ථකයන් මර්ධනය කර ඒ ගැටලුව නිරාකරණය කොට ශාසනය බබළවනු ඇත."

တေ ဗြဟ္မလောကံ ဂန္တွာ တိဿံ မဟာဗြဟ္မာနံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဣတော ဝဿသတဿ ဥပရိ အဋ္ဌာရသမေ ဝဿေ သာသနေ မဟန္တံ အဗ္ဗုဒံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. မယဉ္စ သကလံ မနုဿလောကံ ဆကာမာဝစရဒေဝလောကဉ္စ ဩလောကယမာနာ ကဉ္စိ သာသနံ ပဂ္ဂဟေတုံ သမတ္ထံ အဒိသွာ ဗြဟ္မလောကံ ဝိစိနန္တာ ဘဝန္တမေဝ အဒ္ဒသာမ. သာဓု, သပ္ပုရိသ, မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဒသဗလဿ သာသနံ ပဂ္ဂဏှိတုံ ပဋိညံ ဒေဟီ’’တိ.

උන්වහන්සේලා බඹලොවට වැඩම කොට තිස්ස මහා බ්‍රහ්මයාට මෙසේ පැවසූහ: "මෙතැන් සිට වසර එකසිය දහඅටකට පසු ශාසනයෙහි මහත් වූ උවදුරක් ඇති වනු ඇත. අපි මුළු මිනිස් ලොව සහ සදෙව් ලොවම බැලූ නමුත් ශාසනය බේරා ගැනීමට සමර්ථ කිසිවකු නොදැක, බඹලොව පිරික්සීමේදී ඔබව දුටුවෙමු. පින්වත, මිනිස් ලොව ඉපිද දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනය බේරා ගැනීමට පොරොන්දු වන්න."

ဧဝံ ဝုတ္တေ မဟာဗြဟ္မာ, ‘‘အဟံ ကိရ သာသနေ ဥပ္ပန္နံ အဗ္ဗုဒံ သောဓေတွာ သာသနံ ပဂ္ဂဟေတုံ သမတ္ထော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေါ ဟုတွာ, ‘‘သာဓူ’’တိ ပဋိဿုဏိတွာ ပဋိညံ အဒါသိ. ထေရာ ဗြဟ္မလောကေ တံ ကရဏီယံ တီရေတွာ ပုန ပစ္စာဂမိံသု.

මෙසේ පැවසූ කල්හි මහා බ්‍රහ්මයා, "මම ශාසනයෙහි ඇති වන උවදුර පිරිසිදු කොට ශාසනය ආරක්ෂා කිරීමට සමර්ථ වන්නෙමි" යයි ඉතා සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත්ව, "යහපතකි" යි පිළිගෙන පොරොන්දු විය. තෙරුන් වහන්සේලා බඹලොවෙහි ඒ කටයුත්ත නිමවා නැවත වැඩම කළහ.

တေန ခေါ ပန သမယေန သိဂ္ဂဝတ္ထေရော စ စဏ္ဍဝဇ္ဇိတ္ထေရော စ ဒွေပိ နဝကာ ဟောန္တိ ဒဟရဘိက္ခူ တိပိဋကဓရာ ပတ္တပဋိသမ္ဘိဒါ ခီဏာသဝါ, တေ တံ အဓိကရဏံ န သမ္ပာပုဏိံသု. ထေရာ ‘‘တုမှေ, အာဝုသော, အမှာကံ ဣမသ္မိံ အဓိကရဏေ နော သဟာယကာ အဟုဝတ္ထ, တေန ဝေါ ဣဒံ ဒဏ္ဍကမ္မံ ဟောတု – ‘တိဿော နာမ ဗြဟ္မာ မောဂ္ဂလိဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိဿတိ, တံ တုမှာကံ ဧကော နီဟရိတွာ ပဗ္ဗာဇေတု, ဧကော ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှာပေတူ’’’တိ ဝတွာ သဗ္ဗေပိ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ –

එකල සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ සහ චණ්ඩවජ්ජී තෙරුන් වහන්සේ යන දෙනම ත්‍රිපිටකධර, පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත, ක්ෂීණාශ්‍රව තරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලා වූහ. උන්වහන්සේලා ඒ අධිකරණයට පැමිණ නොසිටියහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේලා, "ඇවැත්නි, ඔබලා අපගේ මේ කටයුත්තට සහාය නොවූවෙහුය. එබැවින් ඔබට මේ දඬුවම් කර්මය පනවමු - එනම්, තිස්ස නම් බ්‍රහ්මයා මොග්ගලී බමුණාගේ නිවසේ පිළිසිඳ ගනු ඇත. ඔබලාගෙන් එක් අයකු ඔහු නිවසින් ගෙන්වා ගෙන පැවිදි කළ යුතුය, අනෙක් තැනැත්තා බුද්ධ වචනය උගැන්විය යුතුය" යයි පවසා, සියල්ලෝම ආයු කාලය අවසන් වන තෙක් වැඩ සිට -

သဗ္ဗကာမိပ္ပဘုတယော, တေပိ ထေရာ မဟိဒ္ဓိကာ;

အဂ္ဂိက္ခန္ဓာဝ လောကမှိ, ဇလိတွာ ပရိနိဗ္ဗုတာ.

සබ්බකාමී තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා ඉද්ධිමත් වූ ඒ සියලු රහතන් වහන්සේලා, ලෝකයෙහි මහා ගිනි කඳන් මෙන් බැබළී පිරිනිවන් වැඩි සේක.

ဒုတိယံ သင်္ဂဟံ ကတွာ, ဝိသောဓေတွာန သာသနံ;

အနာဂတေပိ ကတွာန, ဟေတုံ သဒ္ဓမ္မသုဒ္ဓိယာ.

දෙවන සංගායනාව සිදු කොට, ශාසනය පිරිසිදු කොට, අනාගතයෙහි ද සද්ධර්මයේ පිරිසිදු බව උදෙසා හේතු සම්පාදනය කොට,

ခီဏာသဝါ [Pg.29] ဝသိပ္ပတ္ထာ, ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါ;

အနိစ္စတာဝသံ ထေရာ, တေပိ နာမ ဥပါဂတာ.

පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත වූ, වසීභාවයට පත් වූ ඒ ක්ෂීණාශ්‍රව තෙරුන් වහන්සේලා පවා අනිත්‍යතාවයට (මරණයට) පත් වූහ.

ဧဝံ အနိစ္စတံ ဇမ္မိံ, ဉတွာ ဒုရဘိသမ္ဘဝံ;

တံ ပတ္တုံ ဝါယမေ ဓီရော, ယံ နိစ္စံ အမတံ ပဒန္တိ.

මෙසේ ඉතා දරුණු වූ ද, මැඩපැවැත්වීමට අපහසු වූ ද අනිත්‍යතාවය තේරුම් ගෙන, නුවණැත්තා ඒ නිත්‍ය වූ අමෘත පදය (නිවන) ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ යුතුය.

ဧတ္တာဝတာ သဗ္ဗာကာရေန ဒုတိယသင်္ဂီတိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ ဟောတိ.

මෙතෙකින් සෑම අයුරින්ම දෙවන සංගායනා වර්ණනාව නිම විය.

ဒုတိယသင်္ဂီတိကထာ နိဋ္ဌိတာ

දෙවන සංගායනා කථා පුවත නිම විය.

တတိယသင်္ဂီတိကထာ

තුන්වන සංගායනා කථා පුවත.

တိဿောပိ ခေါ မဟာဗြဟ္မာ ဗြဟ္မလောကတော စဝိတွာ မောဂ္ဂလိဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ အဂ္ဂဟေသိ. သိဂ္ဂဝတ္ထေရောပိ တဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဘုတိ သတ္တ ဝဿာနိ ဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ဧကဒိဝသမ္ပိ ဥဠုင်္ကမတ္တံ ဝါ ယာဂုံ ကဋစ္ဆုမတ္တံ ဝါ ဘတ္တံ နာလတ္ထ. သတ္တန္နံ ပန ဝဿာနံ အစ္စယေန ဧကဒိဝသံ ‘‘အတိစ္ဆထ, ဘန္တေ’’တိ ဝစနမတ္တံ အလတ္ထ. တံဒိဝသမေဝ ဗြာဟ္မဏောပိ ဗဟိဒ္ဓါ ကိဉ္စိ ကရဏီယံ ကတွာ အာဂစ္ဆန္တော ပဋိပထေ ထေရံ ဒိသွာ, ‘‘ဘော ပဗ္ဗဇိတ, အမှာကံ ဂေဟံ အဂမိတ္ထာ’’တိ အာဟ. ‘‘အာမ, ဗြာဟ္မဏ, အဂမိမှာ’’တိ. ‘‘အပိ ကိဉ္စိ လဘိတ္ထာ’’တိ? ‘‘အာမ, ဗြာဟ္မဏ, လဘိမှာ’’တိ. သော ဂေဟံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘တဿ ပဗ္ဗဇိတဿ ကိဉ္စိ အဒတ္ထာ’’တိ? ‘‘န ကိဉ္စိ အဒမှာ’’တိ. ဗြာဟ္မဏော ဒုတိယဒိဝသေ ဃရဒွါရေယေဝ နိသီဒိ ‘‘အဇ္ဇ ပဗ္ဗဇိတံ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဟေဿာမီ’’တိ. ထေရော ဒုတိယဒိဝသေ ဗြာဟ္မဏဿ ဃရဒွါရံ သမ္ပတ္တော. ဗြာဟ္မဏော ထေရံ ဒိသွာဝ ဧဝမာဟ – ‘‘တုမှေ ဟိယျော အမှာကံ ဂေဟေ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါယေဝ ‘လဘိမှာ’တိ အဝေါစုတ္ထ. ဝဋ္ဋတိ နု ခေါ တုမှာကံ မုသာဝါဒေါ’’တိ! ထေရော အာဟ – ‘‘မယံ, ဗြာဟ္မဏ, တုမှာကံ ဂေဟေ သတ္တ ဝဿာနိ ‘အတိစ္ဆထာ’တိ ဝစနမတ္တမ္ပိ အလဘိတွာ ဟိယျော ‘အတိစ္ဆထာ’တိ ဝစနမတ္တံ လဘိမှ; အထေတံ ပဋိသန္ထာရံ ဥပါဒါယ ဧဝမဝေါစုမှာ’’တိ.

තිස්ස මහා බ්‍රහ්මයා ද බඹලොවින් චුතව මොග්ගලී බමුණාගේ නිවසේ පිළිසිඳ ගත්තේය. සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේ ද ඔහු පිළිසිඳ ගත් දින සිට වසර හතක් තිස්සේ ඒ බමුණාගේ නිවසට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩියහ. එක් දිනකදීවත් හැඳි මිටක් තරම්වත් කැඳක් හෝ බත් හැන්දක් හෝ නොලැබූහ. එහෙත් වසර හතක් අවසානයේ එක් දිනක, "ස්වාමීනි, ඉදිරියට වැඩිය මැනව" (අතිච්ඡථ භන්තෙ) යන වචනය පමණක් ලැබූහ. එදිනම බමුණා ද පිටත යම් කටයුත්තක් නිමවා එන අතරමගදී තෙරුන් වහන්සේ දැක, "පැවිද්ද පින්වත, අපේ නිවසට ගියෙහිද?" යයි ඇසීය. "එසේය බමුණ, ගියෙමු" යි පැවසූහ. "යමක් ලැබුණේද?" යයි ඇසූ විට, "එසේය බමුණ, ලැබුණා" යයි පැවසූහ. ඔහු නිවසට ගොස්, "ඒ පැවිද්දාට යමක් දුන්නාහුද?" යයි ඇසීය. "කිසිවක් දුන්නේ නැත" යයි ඔවුහු පැවසූහ. බමුණා දෙවන දිනයෙහි, "අද මේ පැවිද්දාව බොරු කීමෙන් පරාජය කරමි" යයි සිතා නිවසේ දොරකඩම වාඩි වී සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ද දෙවන දිනයෙහි බමුණාගේ නිවස ඉදිරිපිටට වැඩියහ. බමුණා තෙරුන් වහන්සේ දුටු විගස මෙසේ කීවේය: "ඔබ වහන්සේ ඊයේ අපේ නිවසෙන් කිසිවක් නොලැබම 'ලැබුණා' යයි කීවෙහිය. බොරු කීම ඔබ වහන්සේලාට සුදුසු ද?" එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "බමුණ, අපි වසර හතක් තිස්සේ ඔබේ නිවසෙන් 'ඉදිරියට වැඩිය මැනව' යන වචනයවත් නොලැබ, ඊයේ දින 'ඉදිරියට වැඩිය මැනව' යන වචනය ලැබුවෙමු. ඒ පිළිසඳර වචනය අරමුණු කොටගෙන මෙසේ ලැබුණා යයි පැවසුවෙමු."

ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ ပဋိသန္ထာရမတ္တမ္ပိ လဘိတွာ ‘လဘိမှာ’တိ ပသံသန္တိ, အညံ ကိဉ္စိ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ လဘိတွာ ကသ္မာ န ပသံသန္တီ’’တိ ပသီဒိတွာ အတ္တနော အတ္ထာယ ပဋိယာဒိတဘတ္တတော ကဋစ္ဆုမတ္တံ ဘိက္ခံ တဒုပိယဉ္စ ဗျဉ္ဇနံ ဒါပေတွာ ‘‘ဣမံ ဘိက္ခံ သဗ္ဗကာလံ တုမှေ လဘိဿထာ’’တိ အာဟ[Pg.30]. သော ပုနဒိဝသတော ပဘုတိ ဥပသင်္ကမန္တဿ ထေရဿ ဥပသမံ ဒိသွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပသီဒိတွာ ထေရံ နိစ္စကာလံ အတ္တနော ဃရေ ဘတ္တဝိဿဂ္ဂကရဏတ္ထာယ ယာစိ. ထေရော အဓိဝါသေတွာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ဂစ္ဆန္တော ထောကံ ထောကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ကထေတွာ ဂစ္ဆတိ. သောပိ ခေါ မာဏဝကော သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကောယေဝ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ အဟောသိ. ဗြဟ္မလောကတော အာဂတသုဒ္ဓသတ္တဿ အာသနေ ဝါ သယနေ ဝါ အညော ကောစိ နိသဇ္ဇိတာ ဝါ နိပဇ္ဇိတာ ဝါ နတ္ထိ. သော ယဒါ အာစရိယဃရံ ဂစ္ဆတိ, တဒါဿ မဉ္စပီဌံ သေတေန ဝတ္ထေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ လဂ္ဂေတွာ ဌပေန္တိ. ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘သမယော ဒါနိ မာဏဝကံ ပဗ္ဗာဇေတုံ, စိရဉ္စ မေ ဣဓာဂစ္ဆန္တဿ, န စ ကာစိ မာဏဝကေန သဒ္ဓိံ ကထာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဟန္ဒ ဒါနိ ဣမိနာ ဥပါယေန ပလ္လင်္ကံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဂေဟံ ဂန္တွာ ယထာ တသ္မိံ ဂေဟေ ဌပေတွာ မာဏဝကဿ ပလ္လင်္ကံ အညံ န ကိဉ္စိ အာသနံ ဒိဿတိ တထာ အဓိဋ္ဌာသိ. ဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟဇနော ထေရံ ဒိသွာ အညံ ကိဉ္စိ အာသနံ အပဿန္တော မာဏဝကဿ ပလ္လင်္ကံ အတ္ထရိတွာ ထေရဿ အဒါသိ. နိသီဒိ ထေရော ပလ္လင်္ကေ. မာဏဝကောပိ ခေါ တင်္ခဏညေဝ အာစရိယဃရာ အာဂမ္မ ထေရံ အတ္တနော ပလ္လင်္ကေ နိသိန္နံ ဒိသွာ ကုပိတော အနတ္တမနော ‘‘ကော မမ ပလ္လင်္ကံ သမဏဿ ပညပေသီ’’တိ အာဟ.

බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: "මේ ශ්‍රමණයෝ පිළිසඳර කතා මාත්‍රයක් ලැබ පවා 'ලැබුවෙමු'යි පවසමින් ප්‍රශංසා කරති. අන් කිසිවක් වූ ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයක් ලැබූ කල පවා ප්‍රශංසා නොකරන්නේ මන්ද?" ඔහු පැහැදී තමා වෙනුවෙන් පිළියෙල කරගත් බතින් හැන්දක් පමණ ද ඒ බතට ගැළපෙන ව්‍යංජන ද බෙදවා, "මේ දානය නිරන්තරයෙන් ඔබට ලැබෙන්නේය" යැයි පැවසීය. ඔහු පසුදා සිට වඩින්නා වූ තෙරුන් වහන්සේගේ ශාන්තභාවය දැක බෙහෙවින් පැහැදී, තෙරුන් වහන්සේට තම නිවසේ නිරතුරුව දන් වැළඳීමට ආරාධනා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ද එය පිළිගෙන දිනපතා භත්ත කිස නිමවා වඩින අතරතුර ස්වල්ප වශයෙන් බුද්ධ වචනය දේශනා කොට වඩින සේක. ඒ තිස්ස නම් මානවකයා ද දහසය හැවිරිදි වියේදී ම වේදත්‍රයෙහි පරතෙරට පත් වූවෙක් විය. බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් පැමිණි ඒ ශුද්ධ සත්ත්වයාගේ ආසනයෙහි හෝ සයනයෙහි වෙනත් කිසිවෙකු වාඩි වීමක් හෝ නිදාගැනීමක් නොතිබුණි. ඔහු තම ගුරුවරයාගේ නිවසට යන විට, නිවසියන් ඔහුගේ මඤ්ච පීඨය සුදු රෙද්දකින් වසා එල්ලා තබති. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "දැන් මේ මානවකයා පැවිදි කිරීමට කාලයයි. මා මෙහි පැමිණ බොහෝ කල් ගත වුවද මානවකයා සමඟ කිසිදු කතාවක් ඇති නොවීය. දැන් මේ උපක්‍රමයෙන් ආසනය නිමිති කරගෙන කතාවක් ඇති වන්නේය." තෙරුන් වහන්සේ ඒ නිවසට වැඩම කොට, තිස්ස මානවකයාගේ ආසනය හැර වෙනත් කිසිදු ආසනයක් නොපෙනෙන සේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක. බ්‍රාහ්මණයාගේ නිවසියෝ තෙරුන් වහන්සේ දැක වෙනත් අසුනක් නොදැක, මානවකයාගේ අසුන පනවා තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ ඒ අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. මානවකයා ද ඒ මොහොතේ ම ගුරු නිවසේ සිට පැමිණ, තෙරුන් වහන්සේ තම අසුනෙහි වැඩසිටිනු දැක කෝපයට පත්ව නොසතුටින්, "කවුද මගේ අසුන ශ්‍රමණයෙකුට පැනවූයේ?" යැයි ඇසීය.

ထေရော ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ဝူပသန္တေ မာဏဝကဿ စဏ္ဍိက္ကဘာဝေ ဧဝမာဟ – ‘‘ကိံ ပန တွံ, မာဏဝက, ကိဉ္စိ မန္တံ ဇာနာသီ’’တိ? မာဏဝကော ‘‘ဘော ပဗ္ဗဇိတ, မယိ ဒါနိ မန္တေ အဇာနန္တေ အညေ ကေ ဇာနိဿန္တီ’’တိ ဝတွာ, ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘တုမှေ ပန မန္တံ ဇာနာထာ’’တိ? ‘‘ပုစ္ဆ, မာဏဝက, ပုစ္ဆိတွာ သက္ကာ ဇာနိတု’’န္တိ. အထ ခေါ မာဏဝကော တီသု ဝေဒေသု သနိဃဏ္ဍုကေဋုဘေသု သာက္ခရပ္ပဘေဒေသု ဣတိဟာသပဉ္စမေသု ယာနိ ယာနိ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနာနိ, ယေသံ ယေသံ နယံ နေဝ အတ္တနာ ပဿတိ နာပိဿ အာစရိယော အဒ္ဒသ, တေသု တေသု ထေရံ ပုစ္ဆိ. ထေရော ‘‘ပကတိယာပိ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ, ဣဒါနိ ပန ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော, တေနဿ နတ္ထိ တေသံ ပဉှာနံ ဝိဿဇ္ဇနေ ဘာရော’’တိ တာဝဒေဝ တေ ပဉှေ ဝိဿဇ္ဇေတွာ မာဏဝကံ အာဟ – ‘‘မာဏဝက, အဟံ တယာ ဗဟုံ ပုစ္ဆိတော; အဟမ္ပိ ဒါနိ တံ ဧကံ ပဉှံ ပုစ္ဆာမိ, ဗျာကရိဿသိ မေ’’တိ? ‘‘အာမ, ဘော ပဗ္ဗဇိတ, ပုစ္ဆ ဗျာကရိဿာမီ’’တိ. ထေရော စိတ္တယမကေ ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ –

තෙරුන් වහන්සේ භත්ත කිස නිමවා මානවකයාගේ කෝපය සංසිඳුණු කල්හි මෙසේ වදාළහ: "මානවකය, ඔබ කිසියම් මන්ත්‍රයක් දන්නෙහිද?" එවිට මානවකයා, "භවත් පැවිද්ද තෙරුණි, මා වැනි අයෙකු මන්ත්‍ර නොදන්නේ නම් වෙන කවුරුන් දන්නේද?" යැයි පවසා, තෙරුන් වහන්සේගෙන්, "ඔබ වහන්සේත් මන්ත්‍ර දන්නෙහිද?" යැයි විමසීය. "මානවකය, විමසා බලන්න, විමසූ කල දැනගත හැකිය" යි තෙරුන් වදාළ සේක. ඉක්බිති මානවකයා නිඝණ්ඩු, කේටුභ, අක්ෂර ප්‍රභේද සහිත වූ ඉතිහාසය පස්වැනි කොට ඇති ත්‍රිවේදයෙහි තමාට හෝ තම ගුරුවරයාට හෝ අවබෝධ කරගත නොහැකි වූ ගැටලු සහගත තැන් පිළිබඳව තෙරුන් වහන්සේගෙන් විමසීය. තෙරුන් වහන්සේ සහජයෙන් ම වේදත්‍රයෙහි පරතෙරට පත් වූ අතර, එකල සතර පටිසම්භිදාවන් ලැබ සිටි බැවින් ඒ ප්‍රශ්න විසඳීම උන්වහන්සේට අපහසුවක් නොවීය. එබැවින් වහාම ඒ ප්‍රශ්න විසඳා මානවකයාට මෙසේ වදාළහ: "මානවකය, ඔබ මගෙන් බොහෝ දේ විමසුවේය. මම ද දැන් ඔබෙන් එක ප්‍රශ්නයක් විමසමි. මට පිළිතුරු දෙන්නෙහිද?" "එසේය භවත් පැවිද්ද තෙරුණි, විමසන්න, මම පිළිතුරු දෙන්නෙමි" යි මානවකයා පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ චිත්ත යමකයෙහි එන මේ ප්‍රශ්නය විමසූ සේක:

‘‘ယဿ [Pg.31] စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န နိရုဇ္ဈတိ တဿ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈိဿတိ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ; ယဿ ဝါ ပန စိတ္တံ နိရုဇ္ဈိဿတိ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ တဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န နိရုဇ္ဈတီ’’တိ?

"යමෙකුගේ සිත උපදී ද, නොනිරුද්ධ වේ ද; ඔහුගේ සිත නිරුද්ධ වන්නේ ද, නූපදින්නේ ද? එසේත් නැතහොත් යමෙකුගේ සිත නිරුද්ධ වන්නේ ද, නූපදින්නේ ද; ඔහුගේ සිත උපදී ද, නොනිරුද්ධ වේ ද?"

မာဏဝေါ ဥဒ္ဓံ ဝါ အဓော ဝါ ဟရိတုံ အသက္ကောန္တော ‘‘ကိံ နာမ, ဘော ပဗ္ဗဇိတ, ဣဒ’’န္တိ အာဟ. ‘‘ဗုဒ္ဓမန္တော နာမာယံ, မာဏဝါ’’တိ. ‘‘သက္ကာ ပနာယံ, ဘော, မယှမ္ပိ ဒါတု’’န္တိ. ‘‘သက္ကာ မာဏဝ, အမှေဟိ ဂဟိတပဗ္ဗဇ္ဇံ ဂဏှန္တဿ ဒါတု’’န္တိ. တတော မာဏဝေါ မာတာပိတရော ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟ – ‘‘အယံ ပဗ္ဗဇိတော ဗုဒ္ဓမန္တံ နာမ ဇာနာတိ, န စ အတ္တနော သန္တိကေ အပဗ္ဗဇိတဿ ဒေတိ, အဟံ ဧတဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ မန္တံ ဥဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ.

මානවකයා ප්‍රශ්නයේ මුලක් හෝ අගක් සොයාගත නොහැකිව, "භවත් පැවිද්ද තෙරුණි, මේ කුමන මන්ත්‍රයක්ද?" යැයි ඇසීය. "මානවකය, මෙය බුද්ධ මන්ත්‍රයයි" තෙරුන් වදාළහ. "භවත්නි, මෙය මට ද ලබාගත හැකිද?" "මානවකය, අප මෙන් පැවිදි බව ලබන්නෙකුට මෙය ලබා දිය හැකිය" යි තෙරුන් වදාළහ. එවිට මානවකයා තම දෙමව්පියන් වෙත ගොස් මෙසේ පැවසීය: "මේ පැවිදි උතුමාණෝ බුද්ධ මන්ත්‍රය දනිති. එහෙත් එය පැවිදි නොවූවෙකුට උගන්වන්නේ නැත. මම උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී ඒ මන්ත්‍රය උගනිමි."

အထဿ မာတာပိတရော ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာပိ နော ပုတ္တော မန္တေ ဂဏှတု, ဂဟေတွာ ပုနာဂမိဿတီ’’တိ မညမာနာ ‘‘ဥဂ္ဂဏှ, ပုတ္တာ’’တိ အနုဇာနိံသု. ထေရော ဒါရကံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဒွတ္တိံသာကာရကမ္မဋ္ဌာနံ တာဝ အာစိက္ခိ. သော တတ္ထ ပရိကမ္မံ ကရောန္တော နစိရဿေဝ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ. တတော ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘သာမဏေရော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော, အဘဗ္ဗော ဒါနိ သာသနတော နိဝတ္တိတုံ. သစေ ပနဿာဟံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတွာ ကထေယျံ, အရဟတ္တံ ပါပုဏေယျ, အပ္ပောဿုက္ကော ဘဝေယျ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဂဟေတုံ, သမယော ဒါနိ နံ စဏ္ဍဝဇ္ဇိတ္ထေရဿ သန္တိကံ ပေသေတု’’န္တိ. တတော အာဟ – ‘‘ဧဟိ တွံ, သာမဏေရ, ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှ. မမ ဝစနေန တဉ္စ အာရောဂျံ ပုစ္ဆ; ဧဝဉ္စ ဝဒေဟိ – ‘ဥပဇ္ဈာယော မံ, ဘန္တေ, တုမှာကံ သန္တိကံ ပဟိဏီ’တိ. ‘ကော နာမ တေ ဥပဇ္ဈာယော’တိ စ ဝုတ္တေ ‘သိဂ္ဂဝတ္ထေရော နာမ, ဘန္တေ’တိ ဝဒေယျာသိ. ‘အဟံ ကော နာမာ’တိ ဝုတ္တေ ဧဝံ ဝဒေယျာသိ – ‘မမ ဥပဇ္ဈာယော, ဘန္တေ, တုမှာကံ နာမံ ဇာနာတီ’’’တိ.

එකල ඔහුගේ දෙමව්පියෝ "අපේ පුතා පැවිදි වී හෝ මන්ත්‍ර ඉගෙනගෙන, පසුව නැවත පැමිණේවි" යැයි සිතා "පුතණුවනි, ඉගෙනගන්න" යැයි අවසර දුන්හ. තෙරුන් වහන්සේ කුමරු පැවිදි කොට මුලින්ම දෙතිස් කුණප කර්මස්ථානය කියා දුන් සේක. ඔහු එහි පරිකර්ම කරමින් නොබෝ කලකින් ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "සාමණේරයන් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. දැන් ශාසනයෙන් බැහැර වීමට ඔහුට නොහැකිය. ඉදින් මා මොහුට කර්මස්ථානය දියුණු කිරීමට කියා දුනහොත් ඔහු රහත් භාවයට පත්වී, බුද්ධ වචනය ඉගෙනීමට උනන්දුවක් නොදක්වනු ඇත. එබැවින් මොහුව චණ්ඩවජ්ජි තෙරුන් වහන්සේ වෙත යැවීමට දැන් කාලයයි." එසේ සිතා මෙසේ වදාළහ: "සාමණේරය, ඔබ වැඩම කොට තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙන් බුද්ධ වචනය උගන්න. මගේ වචනයෙන් උන්වහන්සේගේ සුවදුක් විමසා මෙසේ පවසන්න: 'ස්වාමීනි, මගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ මා ඔබ වහන්සේ සමීපයට එවූහ.' එවිට 'ඔබේ උපාධ්‍යායයන්ගේ නම කුමක්ද?' යැයි ඇසුවහොත්, 'ස්වාමීනි, සිග්ගව තෙරුන් වහන්සේය' යි පවසන්න. 'මා කවුද?' යැයි ඇසුවහොත්, 'ස්වාමීනි, මගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේගේ නාමය දන්නා සේක' යි පවසන්න."

‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တိဿော သာမဏေရော ထေရံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အနုပုဗ္ဗေန စဏ္ဍဝဇ္ဇိတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ. ထေရော သာမဏေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကုတော အာဂတောသီ’’တိ? ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မံ, ဘန္တေ, တုမှာကံ သန္တိကံ ပဟိဏီ’’တိ. ‘‘ကော နာမ တေ ဥပဇ္ဈာယော’’တိ? ‘‘သိဂ္ဂဝတ္ထေရော နာမ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘အဟံ ကော နာမာ’’တိ? ‘‘မမ ဥပဇ္ဈာယော, ဘန္တေ, တုမှာကံ နာမံ ဇာနာတီ’’တိ. ‘‘ပတ္တစီဝရံ ဒါနိ ပဋိသာမေဟီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ သာမဏေရော ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေတွာ ပုနဒိဝသေ ပရိဝေဏံ သမ္မဇ္ဇိတွာ ဥဒကဒန္တပေါနံ ဥပဋ္ဌာပေသိ. ထေရော တဿ သမ္မဇ္ဇိတဋ္ဌာနံ ပုန သမ္မဇ္ဇိ[Pg.32]. တံ ဥဒကံ ဆဍ္ဍေတွာ အညံ ဥဒကံ အာဟရိ. တဉ္စ ဒန္တကဋ္ဌံ အပနေတွာ အညံ ဒန္တကဋ္ဌံ ဂဏှိ. ဧဝံ သတ္တ ဒိဝသာနိ ကတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ပုန ပုစ္ဆိ. သာမဏေရော ပုနပိ ပုဗ္ဗေ ကထိတသဒိသမေဝ ကထေသိ. ထေရော ‘‘သော ဝတာယံ ဗြာဟ္မဏော’’တိ သဉ္ဇာနိတွာ ‘‘ကိမတ္ထံ အာဂတောသီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှတ္ထာယ, ဘန္တေ’’တိ. ထေရော ‘‘ဥဂ္ဂဏှ ဒါနိ, သာမဏေရာ’’တိ ဝတွာ ပုန ဒိဝသတော ပဘုတိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပဋ္ဌပေသိ. တိဿော သာမဏေရောဝ ဟုတွာ, ဌပေတွာ ဝိနယပိဋကံ သဗ္ဗံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိ သဒ္ဓိံ အဋ္ဌကထာယ. ဥပသမ္ပန္နကာလေ ပန အဝဿိကောဝ သမာနော တိပိဋကဓရော အဟောသိ. အာစရိယုပဇ္ဈာယာ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရဿ ဟတ္ထေ သကလံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိံသု. မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရောပိ အပရေန သမယေန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တပ္ပတ္တော ဗဟူနံ ဓမ္မဝိနယံ ဝါစေသိ.

"ස්වාමීනි, එසේය" යි පවසා තිස්ස සාමණේරයන් වහන්සේ ස්ථවිරයන් වහන්සේට අභිවාදනය කර, පැදකුණු කොට, පිළිවෙළින් චණ්ඩවජ්ජි ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත වැඩම කර වැඳ එකත්පසක සිටියහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ සාමණේරයන්ගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "කොහේ සිට ආවෙහිද?" "ස්වාමීනි, මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ මා ඔබවහන්සේ වෙත එවූ සේක." "ඔබේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ නම කුමක්ද?" "ස්වාමීනි, සිග්ගව ස්ථවිරයන් වහන්සේය." "මගේ නම කුමක්ද?" "ස්වාමීනි, මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඔබවහන්සේගේ නාමය දන්නා සේක." "දැන් පාසිවුරු තැන්පත් කරන්න." "ස්වාමීනි, යහපතැයි" පවසා සාමණේරයන් වහන්සේ පාසිවුරු තැන්පත් කර, පසුදින පිරිවෙණ අතුගා පැන් සහ දැහැටි පිළියෙල කළහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ සාමණේරයන් ඇමදූ ස්ථානය නැවත ඇමදූහ. ඒ පැන් ඉවත් කර වෙනත් පැන් ගෙන ආහ. ඒ දැහැටි ඉවත් කර වෙනත් දැහැටියක් ගත්හ. මෙසේ සත් දිනක් කොට සත්වන දිනයේ නැවත ඇසූහ. සාමණේරයන් වහන්සේ පෙර කී ලෙසම පිළිතුරු දුන්හ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ "මේ ඒ (තිස්ස) බ්‍රහ්මයාම නොවේදැයි" වටහාගෙන "කුමන අරමුණකින් ආවෙහිද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, බුද්ධ වචනය උගැනීම පිණිස ආවෙමි." ස්ථවිරයන් වහන්සේ "සාමණේරය, එසේ නම් දැන් උගනුව" යි පවසා පසුදින සිට බුද්ධ වචනය උගැන්වීමට පටන් ගත්හ. තිස්ස සාමණේරයන් වහන්සේ සාමණේර අවධියේදීම විනය පිටකය හැර සෙසු සියලු බුද්ධ වචනය අටුවා සහිතව උගත්හ. උපසම්පදා වන කාලය වන විට වස් නොලැබූවද උන්වහන්සේ ත්‍රිපිටකධරයෙක් වූහ. ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා මොග්ගලිපුත්ත තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ අතට සකල බුද්ධ වචනය පවරා දී ආයු කෙළවර පිරිනිවන් පෑහ. මොග්ගලිපුත්ත තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේද පසුකාලයක කමටහන් වඩා අර්හත්ත්වයට පත්ව බොහෝ භික්ෂූන්ට ධර්ම විනය උගැන්වූහ."

တေန ခေါ ပန သမယေန ဗိန္ဒုသာရဿ ရညော ဧကသတပုတ္တာ အဟေသုံ. တေ သဗ္ဗေ အသောကော အတ္တနာ သဒ္ဓိံ ဧကမာတိကံ တိဿကုမာရံ ဌပေတွာ ဃာတေသိ. ဃာတေန္တော စ စတ္တာရိ ဝဿာနိ အနဘိသိတ္တောဝ ရဇ္ဇံ ကာရေတွာ စတုန္နံ ဝဿာနံ အစ္စယေန တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော ဒွိန္နံ ဝဿသတာနံ ဥပရိ အဋ္ဌာရသမေ ဝဿေ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဧကရဇ္ဇာဘိသေကံ ပါပုဏိ. အဘိသေကာနုဘာဝေန စဿ ဣမာ ရာဇိဒ္ဓိယော အာဂတာ – မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌာ ယောဇနပ္ပမာဏေ အာဏာ ပဝတ္တတိ; တထာ ဥပရိ အာကာသေ အနောတတ္တဒဟတော အဋ္ဌဟိ ကာဇေဟိ သောဠသ ပါနီယဃဋေ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဒေဝတာ အာဟရန္တိ, ယတော သာသနေ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါ ဟုတွာ အဋ္ဌ ဃဋေ ဘိက္ခုသံဃဿ အဒါသိ, ဒွေ ဃဋေ သဋ္ဌိမတ္တာနံ တိပိဋကဓရဘိက္ခူနံ, ဒွေ ဃဋေ အဂ္ဂမဟေသိယာ အသန္ဓိမိတ္တာယ, စတ္တာရော ဃဋေ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိ; ဒေဝတာဧဝ ဟိမဝန္တေ နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌံ နာမ အတ္ထိ သိနိဒ္ဓံ မုဒုကံ ရသဝန္တံ တံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ အာဟရန္တိ, ယေန ရညော စ မဟေသိယာ စ သောဠသန္နဉ္စ နာဋကိတ္ထိသဟဿာနံ သဋ္ဌိမတ္တာနဉ္စ ဘိက္ခုသဟဿာနံ ဒေဝသိကံ ဒန္တပေါနကိစ္စံ နိပ္ပဇ္ဇတိ. ဒေဝသိကမေဝ စဿ ဒေဝတာ အဂဒါမလကံ အဂဒဟရီတကံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏဉ္စ ဂန္ဓရသသမ္ပန္နံ အမ္ဗပက္ကံ အာဟရန္တိ. တထာ ဆဒ္ဒန္တဒဟတော ပဉ္စဝဏ္ဏနိဝါသနပါဝုရဏံ ပီတကဝဏ္ဏဟတ္ထပုစ္ဆနပဋကံ ဒိဗ္ဗဉ္စ ပါနကံ အာဟရန္တိ. ဒေဝသိကမေဝ ပနဿ နှာနဂန္ဓံ [Pg.33] အနုဝိလေပနဂန္ဓံ ပါရုပနတ္ထာယ အသုတ္တမယိကံ သုမနပုပ္ဖပဋံ မဟာရဟဉ္စ အဉ္ဇနံ နာဂဘဝနတော နာဂရာဇာနော အာဟရန္တိ. ဆဒ္ဒန္တဒဟေဝ ဥဋ္ဌိတဿ သာလိနော နဝ ဝါဟသဟဿာနိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သုကာ အာဟရန္တိ. မူသိကာ နိတ္ထုသကဏေ ကရောန္တိ, ဧကောပိ ခဏ္ဍတဏ္ဍုလော န ဟောတိ, ရညော သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု အယမေဝ တဏ္ဍုလော ပရိဘောဂံ ဂစ္ဆတိ. မဓုမက္ခိကာ မဓုံ ကရောန္တိ. ကမ္မာရသာလာသု အစ္ဆာ ကူဋံ ပဟရန္တိ. ကရဝီကသကုဏာ အာဂန္တွာ မဓုရဿရံ ဝိကူဇန္တာ ရညော ဗလိကမ္မံ ကရောန္တိ.

එකල්හි බිංදුසාර රජුට පුත්‍රයන් එකසිය එක් දෙනෙක් වූහ. තමා සමඟ එකම මවකගේ කුස උපන් තිස්ස කුමරු හැර අසෝක කුමරු ඒ සියල්ලන්ම මරා දැමීය. ඔවුන් මරා වසර හතරක් අභිෂේක නොලබාම රජකම් කොට, සිව් වසරක් ඇවෑමෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් වසර දෙසිය දහඅටවන වර්ෂයෙහි (වසර දෙසියයකට පසු දහඅටවන වර්ෂයේ) මුළු දඹදිවෙහිම ඒකඡත්‍ර අභිෂේකය ලැබීය. රජුගේ අභිෂේකයේ ආනුභාවයෙන් ඔහුට මෙම රාජකීය සෘද්ධීන් පහළ විය: මහා පෘථිවියට යටින් යොදුනක් දක්වා සහ ඉහළ අහසෙහිද ඔහුගේ අණසක පැතිරිණි. දේවතාවෝ අනවතප්ත විලෙන් පැන් කළ දහසයක් දිනපතා ගෙන ආහ. ඉන් ශාසනය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති වූ රජු කළ අටක් භික්ෂු සංඝයාට පූජා කළේය. කළ දෙකක් ත්‍රිපිටකධර භික්ෂූන් හැටදහසක් පමණ පිරිසකට දුන්නේය. කළ දෙකක් අසන්ධිමිත්තා අගමෙහෙසියට දුන් අතර, කළ හතරක් තමා පරිභෝජනය කළේය. දේවතාවෝ හිමාලයෙහි ඇති ස්නිග්ධ වූ, මෘදු වූ, රසවත් වූ 'නාගලතා' නම් දැහැටි දිනපතා ගෙන ආහ. එයින් රජුගේත්, මෙහෙසියගේත්, සොළොස් දහසක් නාටක ස්ත්‍රීන්ගේත්, හැටදහසක් පමණ භික්ෂූන්ගේත් දෛනික දන්ත මූල පිරිසිදු කිරීමේ කටයුතු සිදු විය. දේවතාවෝ ඔහු වෙනුවෙන් දිනපතාම දිව්‍යමය නෙල්ලි, අරළු සහ ස්වර්ණ වර්ණ වූ ගන්ධයෙන් හා රසයෙන් යුත් ඉදුණු අඹ ගෙන ආහ. එමෙන්ම ඡද්දන්ත විලෙන් පස්වන් වස්ත්‍ර ද, රන්වන් අත් පිසින රෙදි ද, දිව්‍යමය පාන වර්ග ද ගෙන ආහ. නාග ලෝකයෙන් නාග රාජයෝ නෑමට ගන්නා සුවඳ විලවුන් ද, ආලේප කරන සුවඳ ද, පොරවන පිණිස නූලෙන් නොවියන ලද සමන් මල් මෝස්තර සහිත වස්ත්‍ර ද, ඉතා අගනා අංජන ද ගෙන ආහ. ඡද්දන්ත විලෙහිම හටගත් හැල් වී වහ දහස් නවයක් දිනපතා ගිරවුන් විසින් ගෙන එනු ලැබීය. මීයන් ඒ වී පොතු හා කුඩු ඉවත් කර පිරිසිදු කළ අතර එහි එකදු සහල් කැබැල්ලක්වත් නොවීය. රජුගේ සියලු ස්ථානවල පරිභෝජනය සඳහා ලැබුණේ මේ සහල්මය. මී මැස්සෝ මී පැණි සෑදූහ. කම්මල්වල වලසුන් කුළුගෙඩිවලින් තැලූහ. කරවීක පක්ෂීහු පැමිණ මිහිරි හඬින් ගයමින් රජුට උපහාර දැක්වූහ.

ဣမာဟိ ဣဒ္ဓီဟိ သမန္နာဂတော ရာဇာ ဧကဒိဝသံ သုဝဏ္ဏသင်္ခလိကဗန္ဓနံ ပေသေတွာ စတုန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ အဓိဂတရူပဒဿနံ ကပ္ပာယုကံ ကာဠံ နာမ နာဂရာဇာနံ အာနယိတွာ သေတစ္ဆတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ မဟာရဟေ ပလ္လင်္ကေ နိသီဒါပေတွာ အနေကသတဝဏ္ဏေဟိ ဇလဇ ထလဇပုပ္ဖေဟိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖေဟိ စ ပူဇံ ကတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတေဟိ သောဠသဟိ နာဋကိတ္ထိသဟဿေဟိ သမန္တတော ပရိက္ခိပိတွာ ‘‘အနန္တဉာဏဿ တာဝ မေ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ရူပံ ဣမေသံ အက္ခီနံ အာပါထံ ကရောဟီ’’တိ ဝတွာ တေန နိမ္မိတံ သကလသရီရဝိပ္ပကိဏ္ဏပုညပ္ပဘာဝနိဗ္ဗတ္တာသီတာနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသဿိရီကတာယ ဝိကသိတကမလုပ္ပလပုဏ္ဍရီကပဋိမဏ္ဍိတမိဝ သလိလတလံ တာရာဂဏရသ္မိဇာလဝိသဒဝိပ္ဖုရိတသောဘာသမုဇ္ဇလိတမိဝ ဂဂနတလံ နီလပီတလောဟိတာဒိဘေဒဝိစိတြဝဏ္ဏရံသိဝိနဒ္ဓဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခေပဝိလာသိတာယ သဉ္စာပ္ပဘာနုရာဂဣန္ဒဓနုဝိဇ္ဇုလတာပရိက္ခိတ္တမိဝ ကနကဂိရိသိခရံ နာနာဝိရာဂဝိမလကေတုမာလာသမုဇ္ဇလိတစာရုမတ္ထကသောဘံ နယနရသာယတနမိဝ ဗြဟ္မဒေဝမနုဇနာဂယက္ခဂဏာနံ ဗုဒ္ဓရူပံ ပဿန္တော သတ္တ ဒိဝသာနိ အက္ခိပူဇံ နာမ အကာသိ.

මෙම සෘද්ධීන්ගෙන් සමන්විත වූ රජු දිනක් රන් දම්වැලක් යවා, බුදුවරුන් සතර නමකගේ රූපශ්‍රීය දැක ඇති, කල්පයක් ආයුෂ ඇති 'කාල' නම් නාග රාජයා ගෙන්වා ගත්තේය. ඔහුව සේසත යට ඉතා වටිනා පල්ලංකයක හිඳුවා, සිය ගණන් විවිධ වර්ණ ඇති දියෙහි හා ගොඩෙහි හටගත් මල්වලින් සහ රන් මල්වලින් පූජා පවත්වා, සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු සොළොස් දහසක් නාටක ස්ත්‍රීන් පිරිවරාගෙන, "අනන්ත ඥානයෙන් යුත්, උතුම් සද්ධර්ම චක්‍රය පවත්වන්නා වූ ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූපය මාගේ මේ ඇස් හමුවෙහි මවන්න" යි කීය. ඒ නාග රාජයා විසින් මවන ලද, මුළු ශරීරය පුරා විසිරුණු පින් බලයෙන් හටගත් අසූවක් අනුව්‍යංජනයෙන් යුත් දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණවල තේජසින් යුක්ත වූ ද; පිපුණු නෙළුම්, මානෙල් සහ ඕලු මල්වලින් අලංකාර වූ ජල තලයක් වැනි වූ ද; තාරකා සමූහයාගේ රැස් දැලින් ඉතා පැහැදිලිව බැබළෙන අහස් තලයක් වැනි වූ ද; නිල්, කහ, රතු ආදී විවිධ වර්ණ රැස් විහිදෙන ව්‍යාමප්‍රභාවෙන් බබළන හෙයින් සැඳෑ රශ්මියෙන් හා දේදුනු විදුලි ලතාවලින් වට වූ රන් පර්වත මුදුනක් වැනි වූ ද; නා නා ප්‍රකාර වූ නිර්මල කේතුමාලා රශ්මියෙන් බබළන මනහර වූ සිරසක් ඇති, බ්‍රහ්ම දිව්‍ය මනුෂ්‍ය නාග යක්ෂ සමූහයාගේ නෙත්වලට ඔසුවක් බඳු වූ ඒ බුද්ධ රූපය දෙස බලමින් රජු සත් දිනක් මුළුල්ලේ 'අක්ෂි පූජා' නම් වූ පූජාව සිදු කළේය.

ရာဇာ ကိရ အဘိသေကံ ပါပုဏိတွာ တီဏိယေဝ သံဝစ္ဆရာနိ ဗာဟိရကပါသဏ္ဍံ ပရိဂ္ဂဏှိ. စတုတ္ထေ သံဝစ္ဆရေ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပသီဒိ. တဿ ကိရ ပိတာ ဗိန္ဒုသာရော ဗြာဟ္မဏဘတ္တော အဟောသိ, သော ဗြာဟ္မဏာနဉ္စ ဗြာဟ္မဏဇာတိယပါသဏ္ဍာနဉ္စ ပဏ္ဍရင်္ဂပရိဗ္ဗာဇကာဒီနံ သဋ္ဌိသဟဿမတ္တာနံ နိစ္စဘတ္တံ ပဋ္ဌပေသိ. အသောကောပိ ပိတရာ ပဝတ္တိတံ ဒါနံ အတ္တနော အန္တေပုရေ တထေဝ ဒဒမာနော ဧကဒိဝသံ သီဟပဉ္ဇရေ ဌိတော တေ ဥပသမပရိဗာဟိရေန အာစာရေန ဘုဉ္ဇမာနေ အသံယတိန္ဒြိယေ အဝိနီတဣရိယာပထေ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဤဒိသံ ဒါနံ ဥပပရိက္ခိတွာ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဧဝံ စိန္တေတွာ အမစ္စေ အာဟ – ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, အတ္တနော အတ္တနော သာဓုသမ္မတေ [Pg.34] သမဏဗြာဟ္မဏေ အန္တေပုရံ အတိဟရထ, ဒါနံ ဒဿာမာ’’တိ. အမစ္စာ ‘‘သာဓု, ဒေဝါ’’တိ ရညော ပဋိဿုဏိတွာ တေ တေ ပဏ္ဍရင်္ဂပရိဗ္ဗာဇကာဇီဝကနိဂဏ္ဌာဒယော အာနေတွာ ‘‘ဣမေ, မဟာရာဇ, အမှာကံ အရဟန္တော’’တိ အာဟံသု.

රජතුමා අභිෂේකය ලැබීමෙන් පසු වසර තුනක් යනතුරු බාහිර අන්‍ය ලබ්ධිකයන් ඇසුරු කළේය. සිව්වන වසරේදී බුදු සසුන කෙරෙහි පැහැදුණේය. එතුමාගේ පියා වූ බිංදුසාර රජතුමා බ්‍රාහ්මණ භක්තිකයෙකු වූ අතර, ඔහු බ්‍රාහ්මණයන්ට හා බ්‍රාහ්මණ වංශික අන්‍ය ලබ්ධිකයන් වූ පණ්ඩරංග පරිබ්බුජකයන් ඇතුළු හැටදහසක් පමණ දෙනාට නිරන්තරයෙන් දන් පැවැත්වීය. අසෝක රජතුමා ද පියා විසින් පවත්වන ලද එම දානය සිය අන්තඃපුරයෙහි එලෙසම පවත්වද්දී, දිනක් සිහපැණින් (රාජකීය සඳැල්ලේ) සිටියදී, අසංවරව හා නොදැමුණු ඉඳුරන් සහිතව, විනයක් නැති ඉරියව්වලින් යුක්තව අනුභව කරන ඔවුන්ව දැක මෙසේ සිතීය: 'මෙවැනි දානයක් විමසා බලා සුදුසු ස්ථානයක දීම සුදුසුය.' මෙසේ සිතා අමාත්‍යවරුන්ට කතා කොට 'එම්බා පුරුෂයෙනි, නුඹලා ගොස් තම තමන්ට සුදුසු යැයි සම්මත ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් අන්තඃපුරයට කැඳවාගෙන එන්න, අපි දානයක් පිරිනමන්නෙමු'යි පැවසීය. අමාත්‍යවරු ද 'දේවයන් වහන්ස, යහපතැ'යි රජුට පිළින දී, ඒ ඒ පණ්ඩරංග පරිබ්බුජක, ආජීවක හා නිගණ්ඨාදීන් කැඳවාගෙන විත් 'මහරජතුමනි, මොවුහු අපගේ රහතන් වහන්සේලාය'යි පැවසූහ.

အထ ရာဇာ အန္တေပုရေ ဥစ္စာဝစာနိ အာသနာနိ ပညပေတွာ ‘‘အာဂစ္ဆန္တူ’’တိ ဝတွာ အာဂတာဂတေ အာဟ – ‘‘အတ္တနော အတ္တနော ပတိရူပေ အာသနေ နိသီဒထာ’’တိ. တေသု ဧကစ္စေ ဘဒ္ဒပီဌကေသု, ဧကစ္စေ ဖလကပီဌကေသု နိသီဒိံသု. တေ ဒိသွာ ရာဇာ ‘‘နတ္ထိ နေသံ အန္တော သာရော’’တိ ဉတွာ တေသံ အနုရူပံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒတွာ ဥယျောဇေသိ.

ඉන්පසු රජතුමා අන්තඃපුරයෙහි උස් හා මිටි ආසන පනවා 'වැඩම කරත්වා'යි පවසා, පැමිණි අයට 'තම තමන්ට සුදුසු අසුන්වල අසුන් ගන්න'යි පැවසීය. ඔවුන්ගෙන් ඇතැමෙක් මිටි අසුන්වල ද, ඇතැමෙක් ලෑලි මිටිවල ද අසුන් ගත්හ. ඔවුන්ව දුටු රජතුමා 'මොවුන් තුළ කිසිදු හරයක් නැතැ'යි දැනගෙන, ඔවුන්ට අනුරූපව ආහාර පාන දී පිටත් කර හැරියේය.

ဧဝံ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ဧကဒိဝသံ ရာဇာ သီဟပဉ္ဇရေ ဌိတော အဒ္ဒသ နိဂြောဓသာမဏေရံ ရာဇင်္ဂဏေန ဂစ္ဆန္တံ ဒန္တံ ဂုတ္တံ သန္တိန္ဒြိယံ ဣရိယာပထသမ္ပန္နံ. ကော ပနာယံ နိဂြောဓော နာမ? ဗိန္ဒုသာရရညော ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ သုမနရာဇကုမာရဿ ပုတ္တော.

මෙසේ කාලය ගෙවී යද්දී දිනක් රජතුමා සිහපැණින් සිටියදී, ඉතා දැමුණු, සංවර වූත්, ශාන්ත ඉඳුරන් සහිත වූත්, අභිරූපී ඉරියව්වලින් පිරිපුන් රජංගනය හරහා වැඩම කරන නිග්‍රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේව දුටුවේය. මේ නිග්‍රෝධ නම් කවුද? බිංදුසාර රජුගේ වැඩිමහල් පුත් සුමන රාජකුමාරයාගේ පුත්‍රයාය.

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ –

එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය:

ဗိန္ဒုသာရရညော ကိရ ဒုဗ္ဗလကာလေယေဝ အသောကကုမာရော အတ္တနာ လဒ္ဓံ ဥဇ္ဇေနီရဇ္ဇံ ပဟာယ အာဂန္တွာ သဗ္ဗနဂရံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတံ ကတွာ သုမနရာဇကုမာရံ အဂ္ဂဟေသိ. တံဒိဝသမေဝ သုမနဿ ရာဇကုမာရဿ သုမနာ နာမ ဒေဝီ ပရိပုဏ္ဏဂဗ္ဘာ အဟောသိ. သာ အညာတကဝေသေန နိက္ခမိတွာ အဝိဒူရေ အညတရံ စဏ္ဍာလဂါမံ သန္ဓာယ ဂစ္ဆန္တီ ဇေဋ္ဌကစဏ္ဍာလဿ ဂေဟတော အဝိဒူရေ အညတရသ္မိံ နိဂြောဓရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာယ ဒေဝတာယ ‘‘ဣတော ဧဟိ, သုမနေ’’တိ ဝဒန္တိယာ သဒ္ဒံ သုတွာ တဿာ သမီပံ ဂတာ. ဒေဝတာ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဧကံ သာလံ နိမ္မိနိတွာ ‘‘ဧတ္ထ ဝသာဟီ’’တိ အဒါသိ. သာ တံ သာလံ ပါဝိသိ. ဂတဒိဝသေယေဝ စ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ. သာ တဿ နိဂြောဓဒေဝတာယ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘နိဂြောဓော’’ တွေဝ နာမံ အကာသိ. ဇေဋ္ဌကစဏ္ဍာလော ဒိဋ္ဌဒိဝသတော ပဘုတိ တံ အတ္တနော သာမိဓီတရံ ဝိယ မညမာနော နိဗဒ္ဓဝတ္တံ ပဋ္ဌပေသိ. ရာဇဓီတာ တတ္ထ သတ္တ ဝဿာနိ ဝသိ. နိဂြောဓကုမာရောပိ သတ္တဝဿိကော ဇာတော. တဒါ မဟာဝရုဏတ္ထေရော နာမ ဧကော အရဟာ ဒါရကဿ ဟေတုသမ္ပဒံ ဒိသွာ ရက္ခိတွာ တတ္ထ ဝိဟရမာနော ‘‘သတ္တဝဿိကော ဒါနိ ဒါရကော, ကာလော နံ ပဗ္ဗာဇေတု’’န္တိ [Pg.35] စိန္တေတွာ ရာဇဓီတာယ အာရောစာပေတွာ နိဂြောဓကုမာရံ ပဗ္ဗာဇေသိ. ကုမာရော ခုရဂ္ဂေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သော ဧကဒိဝသံ ပါတောဝ သရီရံ ဇဂ္ဂိတွာ အာစရိယုပဇ္ဈာယဝတ္တံ ကတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ‘‘မာတုဥပါသိကာယ ဂေဟဒွါရံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ နိက္ခမိ. မာတုနိဝါသနဋ္ဌာနဉ္စဿ ဒက္ခိဏဒွါရေန နဂရံ ပဝိသိတွာ နဂရမဇ္ဈေန ဂန္တွာ ပါစီနဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ.

බිංදුසාර රජතුමා දුබලව සිටි කාලයේදීම අසෝක කුමරු තමාට හිමිව තිබූ උජ්ජේනි රාජ්‍යය අතැර පැමිණ මුළු නගරයම තමන් යටතට ගෙන සුමන රාජකුමාරයාව අල්ලා ගත්තේය. එදිනම සුමන රාජකුමාරයාගේ සුමනා නම් දේවිය පිරිපුන් ගැබිනියකව සිටියාය. ඇය වෙස්වලාගෙන නගරයෙන් පිටව ගොස් නුදුරින් වූ එක්තරා චණ්ඩාල ගමකට යෑමට පිටත් වූවාය. ඇය යන අතරමග චණ්ඩාල නායකයාගේ නිවසට නුදුරු එක්තරා නුග රුකක අධිගෘහිත දේවතාවියක් 'සුමනා, මෙහි එන්න'යි පැවසූ හඬ ඇසී ඇය දේවතාවිය වෙත ගියාය. දේවතාවිය සිය අනුභාවයෙන් එක් ශාලාවක් මවා 'මෙහි වසන්න'යි ඇයට ලබා දුන්නාය. ඇය එම ශාලාවට පිවිසි අතර, එදිනම පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. නුග රුකට අධිගෘහිත දේවතාවිය විසින් ඇයට රැකවරණය දුන් බැවින් ඇය දරුවාට 'නිග්‍රෝධ' යැයි නම් තැබුවාය. චණ්ඩාල නායකයා ඇයව දුටු දින පටන් තමාගේ ස්වාමි දියණියක ලෙස සලකා ඇයට නිරන්තරයෙන් උපස්ථාන කළේය. ඒ රාජකුමාරිය එහි වසර හතක් විසූ අතර නිග්‍රෝධ කුමාරයා ද සත්වැනි වියට පත් විය. එකල මහාවරුණ තෙරුන් වහන්සේ නම් වූ රහතන් වහන්සේ නමක් දරුවාගේ රහත් වීමට ඇති පින දැක, එහි වසමින් 'දැන් දරුවාට වසර හතකි, මොහු පැවිදි කිරීමට කාලයයි' සිතා, රාජකුමාරියට ඒ බව දන්වා නිග්‍රෝධ කුමාරයාව පැවිදි කළහ. සාමණේරයන් වහන්සේ කෙස් බෑමේ අවසානයේම රහත් බවට පත් වූහ. උන්වහන්සේ දිනක් උදෑසනම සිරුර පිරිසිදු කරගෙන, ආචාර්ය උපාධ්‍යාය වත් නිමවා, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන 'මෑණියන් වන උපාසිකාවගේ නිවසට යමි'යි සිතා පිටත් වූහ. මෑණියන් වසන තැනට යාමට නම් දකුණු දොරටුවෙන් නගරයට වැදී නගරය මැදින් ගොස් නැගෙනහිර දොරටුවෙන් පිටව යා යුතුව තිබුණි.

တေန စ သမယေန အသောကော ဓမ္မရာဇာ ပါစီနဒိသာဘိမုခေါ သီဟပဉ္ဇရေ စင်္ကမတိ. တင်္ခဏညေဝ နိဂြောဓော ရာဇင်္ဂဏံ သမ္ပာပုဏိ သန္တိန္ဒြိယော သန္တမာနသော ယုဂမတ္တံ ပေက္ခမာနော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကဒိဝသံ ရာဇာ သီဟပဉ္ဇရေ ဌိတော အဒ္ဒသ နိဂြောဓသာမဏေရံ ရာဇင်္ဂဏေန ဂစ္ဆန္တံ ဒန္တံ ဂုတ္တံ သန္တိန္ဒြိယံ ဣရိယာပထသမ္ပန္န’’န္တိ. ဒိသွာ ပနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယံ ဇနော သဗ္ဗောပိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဘန္တမိဂပ္ပဋိဘာဂေါ. အယံ ပန ဒါရကော အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော အတိဝိယ စဿ အာလောကိတဝိလောကိတံ သမိဉ္ဇနပသာရဏဉ္စ သောဘတိ. အဒ္ဓါ ဧတဿ အဗ္ဘန္တရေ လောကုတ္တရဓမ္မော ဘဝိဿတီ’’တိ ရညော သဟ ဒဿနေနေဝ သာမဏေရေ စိတ္တံ ပသီဒိ, ပေမံ သဏ္ဌဟိ. ကသ္မာ? ပုဗ္ဗေ ဟိ ကိရ ပုညကရဏကာလေ ဧသ ရညော ဇေဋ္ဌဘာတာ ဝါဏိဇကော အဟောသိ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ –

එම අවස්ථාවේ අසෝක ධර්මරාජයා නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා සිහපැණින් සක්මන් කරමින් සිටියේය. ඒ මොහොතේදීම නිග්‍රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේ සංවර වූ ඉඳුරන් හා ශාන්ත මනසින් යුතුව විය පියවරක් පමණ ඉදිරිය බලමින් රජංගනයට වැඩම කළහ. ඒ ගැන මෙසේ කියන ලදී: 'දිනක් රජතුමා සිහපැණින් සිටියදී, ඉතා දැමුණු සංවර වූ නිග්‍රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේ රජංගනය හරහා වැඩම කරනවා දැක්කේය.' උන්වහන්සේව දුටු රජුට මෙසේ සිතුණි: 'මේ මුළු ජනතාවම විසිරුණු සිත් ඇත්තාහ, තැතිගත් මුවන් වැනිය. එහෙත් මේ දරුවාගේ සිත එකඟය, මොහුගේ බැලීම, හැසිරීම හා ඉරියව් ඉතා ශෝභමානය. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් ඇත්තේය.' සාමණේරයන් වහන්සේව දුටු සැනින්ම රජුගේ සිත පැහැදී පේමය (සෙනෙහස) හටගත්තේය. එසේ සිත පැහැදී සෙනෙහස හටගත්තේ මන්ද? පෙර ආත්මයක පින් කරන අවස්ථාවක මොහු රජුගේ වැඩිමහල් සොහොයුරෙකු වූ මීපැණි වෙළෙන්දෙකු වූ බැවිනි. ඒ බව මෙසේ ද දක්වා ඇත:

‘‘ပုဗ္ဗေ ဝ သန္နိဝါသေန, ပစ္စုပ္ပန္နဟိတေန ဝါ;

ဧဝံ တံ ဇာယတေ ပေမံ, ဥပ္ပလံ ဝ ယထောဒကေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၁၇၄);

''පෙර විසූ පුරුද්ද නිසා හෝ මේ ආත්මයේ කළ උපකාරය නිසා හෝ ජලයෙහි පියුමක් පිපෙන්නාක් මෙන් ඒ සෙනෙහස හටගනී.''

အထ ရာဇာ သဉ္ဇာတပေမော သဗဟုမာနော ‘‘ဧတံ သာမဏေရံ ပက္ကောသထာ’’တိ အမစ္စေ ပေသေသိ. ‘‘တေ အတိစိရာယန္တီ’’တိ ပုန ဒွေ တယော ပေသေသိ – ‘‘တုရိတံ အာဂစ္ဆတူ’’တိ. သာမဏေရော အတ္တနော ပကတိယာ ဧဝ အဂမာသိ. ရာဇာ ပတိရူပမာသနံ ဉတွာ ‘‘နိသီဒထာ’’တိ အာဟ. သော ဣတော စိတော စ ဝိလောကေတွာ ‘‘နတ္ထိ ဒါနိ အညေ ဘိက္ခူ’’တိ သမုဿိတသေတစ္ဆတ္တံ ရာဇပလ္လင်္ကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပတ္တဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ရညော အာကာရံ ဒဿေသိ. ရာဇာ တံ ပလ္လင်္ကသမီပံ ဥပဂစ္ဆန္တံယေဝ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘အဇ္ဇေဝ ဒါနိ အယံ သာမဏေရော ဣမဿ ဂေဟဿ သာမိကော ဘဝိဿတီ’’တိ သာမဏေရော ရညော ဟတ္ထေ ပတ္တံ ဒတွာ ပလ္လင်္ကံ အဘိရုဟိတွာ နိသီဒိ. ရာဇာ အတ္တနော အတ္ထာယ သမ္ပာဒိတံ သဗ္ဗံ ယာဂုခဇ္ဇကဘတ္တဝိကတိံ [Pg.36] ဥပနာမေသိ. သာမဏေရော အတ္တနော ယာပနီယမတ္တကမေဝ သမ္ပဋိစ္ဆိ. ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ရာဇာ အာဟ – ‘‘သတ္ထာရာ တုမှာကံ ဒိန္နောဝါဒံ ဇာနာထာ’’တိ? ‘‘ဇာနာမိ, မဟာရာဇ, ဧကဒေသေနာ’’တိ. ‘‘တာတ, မယှမ္ပိ နံ ကထေဟီ’’တိ. ‘‘သာဓု, မဟာရာဇာ’’တိ ရညော အနုရူပံ ဓမ္မပဒေ အပ္ပမာဒဝဂ္ဂံ အနုမောဒနတ္ထာယ အဘာသိ.

එවිට රජතුමා මහත් සෙනෙහසින් හා ගෞරවයෙන් යුතුව 'මේ සාමණේරයන් වහන්සේව කැඳවන්න'යි අමාත්‍යවරුන් යැවීය. ඔවුන් ප්‍රමාද වන විට 'වහාම වඩින්නට කියන්න'යි තවත් දෙතුන් දෙනෙකු යැවීය. සාමණේරයන් වහන්සේ ස්වභාවික ගමනින්ම වැඩම කළහ. රජතුමා සුදුසු අසුනක් දැන 'අසුන් ගන්න'යි කීවේය. උන්වහන්සේ වටපිට බලා 'දැන් වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේලා නැතැ'යි දැන සේසත් එසවූ රාජ පල්ලංකය (සිංහාසනය) වෙත වැඩම කොට පාත්‍රය පිළිගැනීමට රජුට ඉඟියක් කළහ. රජතුමා උන්වහන්සේ සිංහාසනය අසලට වැඩම කරනු දැක 'අදම මේ සාමණේරයන් වහන්සේ මේ ගෘහයට ස්වාමියා වන්නේය'යි සිතීය. සාමණේරයන් වහන්සේ රජු අතට පාත්‍රය දී සිංහාසනයට නැග අසුන් ගත්හ. රජතුමා තමා වෙනුවෙන් පිළියෙළ කරන ලද සියලු කැඳ, කැවිලි හා බත් වර්ග පූජා කළේය. සාමණේරයන් වහන්සේ තමන්ගේ යැපීමට ප්‍රමාණවත් පමණක් පිළිගත්තහ. දන් වැළඳීම අවසානයේ රජතුමා මෙසේ ඇසීය: 'ඔබේ ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනා කළ අවවාදයක් දන්නවාද?' 'මහරජතුමනි, කොටසක් දනිමි'යි සාමණේරයන් වහන්සේ පැවසූහ. 'පුතණුවනි, මටත් එය දේශනා කරන්න'යි රජු ඉල්ලා සිටියේය. 'යහපතැයි' පවසා උන්වහන්සේ රජුට අනුරූප වන ලෙස ධම්මපදයේ එන 'අප්පමාද වග්ගය' අනුමෝදනා පිණිස දේශනා කළහ.

ရာဇာ ပန ‘‘အပ္ပမာဒေါ အမတပဒံ, ပမာဒေါ မစ္စုနော ပဒ’’န္တိ သုတွာဝ ‘‘အညာတံ, တာတ, ပရိယောသာပေဟီ’’တိ အာဟ. အနုမောဒနာဝသာနေ စ ‘‘အဋ္ဌ တေ, တာတ, ဓုဝဘတ္တာနိ ဒမ္မီ’’တိ အာဟ. သာမဏေရော အာဟ – ‘‘ဧတာနိ အဟံ ဥပဇ္ဈာယဿ ဒမ္မိ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကော အယံ, တာတ, ဥပဇ္ဈာယော နာမာ’’တိ? ‘‘ဝဇ္ဇာဝဇ္ဇံ ဒိသွာ စောဒေတာ သာရေတာ စ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘အညာနိပိ တေ, တာတ, အဋ္ဌ ဒမ္မီ’’တိ. ‘‘ဧတာနိ အာစရိယဿ ဒမ္မိ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကော အယံ, တာတ, အာစရိယော နာမာ’’တိ? ‘‘ဣမသ္မိံ သာသနေ သိက္ခိတဗ္ဗကဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌာပေတာ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘သာဓု, တာတ, အညာနိပိ တေ အဋ္ဌ ဒမ္မီ’’တိ. ‘‘ဧတာနိပိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒမ္မိ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကော အယံ, တာတ, ဘိက္ခုသံဃော နာမာ’’တိ? ‘‘ယံ နိဿာယ, မဟာရာဇ, အမှာကံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနဉ္စ မမ စ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စာ’’တိ. ရာဇာ ဘိယျောသော မတ္တာယ တုဋ္ဌစိတ္တော အာဟ – ‘‘အညာနိပိ တေ, တာတ, အဋ္ဌ ဒမ္မီ’’တိ. သာမဏေရော ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ပုနဒိဝသေ ဒွတ္တိံသ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ ရာဇန္တေပုရံ ပဝိသိတွာ ဘတ္တကိစ္စမကာသိ. ရာဇာ ‘‘အညေပိ ဒွတ္တိံသ ဘိက္ခူ တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ သွေ ဘိက္ခံ ဂဏှန္တူ’’တိ ဧတေနေဝ ဥပါယေန ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဝဍ္ဎာပေန္တော သဋ္ဌိသဟဿာနံ ဗြာဟ္မဏပရိဗ္ဗာဇကာဒီနံ ဘတ္တံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ အန္တောနိဝေသနေ သဋ္ဌိသဟဿာနံ ဘိက္ခူနံ နိစ္စဘတ္တံ ပဋ္ဌပေသိ နိဂြောဓတ္ထေရေ ဂတေနေဝ ပသာဒေန. နိဂြောဓတ္ထေရောပိ ရာဇာနံ သပရိသံ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု စ သီလေသု ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပေါထုဇ္ဇနိကေန ပသာဒေန အစလပ္ပသာဒံ ကတွာ ပတိဋ္ဌာပေသိ. ပုန ရာဇာ အသောကာရာမံ နာမ မဟာဝိဟာရံ ကာရေတွာ သဋ္ဌိသဟဿာနံ ဘိက္ခူနံ နိစ္စဘတ္တံ ပဋ္ဌပေသိ. သကလဇမ္ဗုဒီပေ စတုရာသီတိယာ နဂရသဟဿေသု စတုရာသီတိဝိဟာရသဟဿာနိ ကာရာပေသိ စတုရာသီတိသဟဿစေတိယပဋိမဏ္ဍိတာနိ ဓမ္မေနေဝ, နော အဓမ္မေန.

රජතුමා ද “අප්පමාදො අමතපදං, පමාදො මච්චුනො පදං” (අප්‍රමාදය අමෘත පදයකි, ප්‍රමාදය මෘත්‍යුවේ පදයකි) යන ගාථා පාද දෙක ඇසූ සැණින්, “පින්වත් පුතණුවනි, මම එය තේරුම් ගත්තෙමි, දේශනාව අවසන් කරන්න” යැයි පැවසීය. අනුමෝදනාව අවසානයේ දී, “පින්වත් පුතණුවනි, මම ඔබට අටක් වූ නිත්‍ය දානයන් (ධුවභත්ත) පූජා කරමි” යි පැවසීය. සාමණේරයන් වහන්සේ, “මහරජාණෙනි, මම මේවා මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට පූජා කරමි” යි පැවසූහ. “පින්වත් පුතණුවනි, මේ උපාධ්‍යාය නමින් හඳුන්වන්නේ කවුරුන්ද?” “මහරජාණෙනි, කුඩා මහත් වැරදි දැක ඒවාට නිග්‍රහ කරන්නා වූ ද, නිවැරදි මඟ පෙන්වන්නා වූ ද තැනැත්තා උපාධ්‍යාය නම් වේ.” “පින්වත් පුතණුවනි, මම ඔබට තවත් අටක් පූජා කරමි.” “මහරජාණෙනි, මම මේවා මගේ ආචාර්යයන් වහන්සේට පූජා කරමි.” “පින්වත් පුතණුවනි, මේ ආචාර්ය නමින් හඳුන්වන්නේ කවුරුන්ද?” “මහරජාණෙනි, මේ ශාසනයෙහි හික්මිය යුතු ධර්මයන්හි පිහිටුවන්නා වූ තැනැත්තා ආචාර්ය නම් වේ.” “මැනවි පුතණුවනි, මම ඔබට තවත් අටක් පූජා කරමි.” “මහරජාණෙනි, මම මේවා භික්ෂු සංඝයාට පූජා කරමි.” “පින්වත් පුතණුවනි, භික්ෂු සංඝයා නමින් හඳුන්වන්නේ කවුරුන්ද?” “මහරජාණෙනි, යමෙකු නිසා අපේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාගේ ද මගේ ද පැවිද්ද හා උපසම්පදාව සිදු වූයේ ද, ඒ භික්ෂු සංඝයා මොවුහු වෙති.” රජතුමා වඩාත් පැහැදුණු සිතින් යුතුව, “පින්වත් පුතණුවනි, මම ඔබට තවත් අටක් පූජා කරමි” යි පැවසීය. සාමණේරයන් වහන්සේ “මැනවි” යැයි එය පිළිගෙන, පසු දින තිස් දෙනමක භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන රජමාලිගයට වැඩම කර දන් වැළඳූහ. රජතුමා ද “තවත් තිස් දෙනමක භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔබ වහන්සේලා සමඟ හෙට දානය පිළිගනිත්වා” යි පවසා, මෙලෙසින්ම දිනෙන් දින සංඛ්‍යාව වැඩි කරමින්, හැටදහසක් බ්‍රාහ්මණ හා පරිබ්‍රාජකාදීන්ට දුන් දානය නතර කර, නිග්‍රෝධ තෙරුන් කෙරෙහි ඇති වූ පැහැදීමෙන්ම මාලිගය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලා හැටදහසක් නමකට නිත්‍ය දානය පැවැත්වීය. නිග්‍රෝධ තෙරුන් වහන්සේ ද රජු ඇතුළු පිරිස තිසරණයෙහි හා පංචශීලයෙහි පිහිටුවා, බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි පෘථග්ජන පුද්ගලයකුට ඇති වන පැහැදීම අචල ප්‍රසාදයක් බවට පත් කළහ. නැවතත් රජතුමා අසෝකාරාමය නම් මහා විහාරය කරවා, භික්ෂූන් වහන්සේලා හැටදහසක් නමකට නිත්‍ය දානය පැවැත්වීය. මුළු දඹදිව පුරා නගර අසූහාරදහසක, අසූහාරදහසක් චෛත්‍යයන්ගෙන් අලංකාර වූ අසූහාරදහසක් විහාරයන් අධර්මයෙන් තොරව ධර්මානුකූලවම කරවීය.

ဧကဒိဝသံ ကိရ ရာဇာ အသောကာရာမေ မဟာဒါနံ ဒတွာ သဋ္ဌိသဟဿဘိက္ခုသံဃဿ မဇ္ဈေ နိသဇ္ဇ သံဃံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ပဝါရေတွာ ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ [Pg.37] – ‘‘ဘန္တေ, ဘဂဝတာ ဒေသိတဓမ္မော နာမ ကိတ္တကော ဟောတီ’’တိ? ‘‘အင်္ဂတော, မဟာရာဇ, နဝင်္ဂါနိ, ခန္ဓတော စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီ’’တိ. ရာဇာ ဓမ္မေ ပသီဒိတွာ ‘‘ဧကေကံ ဓမ္မက္ခန္ဓံ ဧကေကဝိဟာရေန ပူဇေဿာမီ’’တိ ဧကဒိဝသမေဝ ဆန္နဝုတိကောဋိဓနံ ဝိသဇ္ဇေတွာ အမစ္စေ အာဏာပေသိ – ‘‘ဧထ, ဘဏေ, ဧကမေကသ္မိံ နဂရေ ဧကမေကံ ဝိဟာရံ ကာရာပေန္တာ စတုရာသီတိယာ နဂရသဟဿေသု စတုရာသီတိဝိဟာရသဟဿာနိ ကာရာပေထာ’’တိ. သယဉ္စ အသောကာရာမေ အသောကမဟာဝိဟာရတ္ထာယ ကမ္မံ ပဋ္ဌပေသိ. သံဃော ဣန္ဒဂုတ္တတ္ထေရံ နာမ မဟိဒ္ဓိကံ မဟာနုဘာဝံ ခီဏာသဝံ နဝကမ္မာဓိဋ္ဌာယကံ အဒါသိ. ထေရော ယံ ယံ န နိဋ္ဌာတိ တံ တံ အတ္တနော အာနုဘာဝေန နိဋ္ဌာပေသိ. ဧဝမ္ပိ တီဟိ သံဝစ္ဆရေဟိ ဝိဟာရကမ္မံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဧကဒိဝသမေဝ သဗ္ဗနဂရေဟိ ပဏ္ဏာနိ အာဂမိံသု.

එක් දිනක් රජතුමා අසෝකාරාමයේ මහා දානයක් පූජා කර, හැටදහසක් භික්ෂු සංඝයා මැද හිඳ, සතර පසයෙන් සංඝයාට ආරාධනා කර මෙසේ විමසීය: “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය කෙතරම් ප්‍රමාණයක් ද?” එවිට සංඝයා වහන්සේලා, “මහරජාණෙනි, අංග වශයෙන් අංග නවයකි (නවංග ශාස්තෘ ශාසනය), ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ වෙති” යි වදාළහ. රජතුමා ධර්මය කෙරෙහි පැහැදී “එක් එක් ධර්මස්කන්ධයකට එක එක විහාරය බැගින් පූජා කරමි” යි සිතා, එක් දිනකදීම කෝටි අනූ හයක ධනය පරිත්‍යාග කර අමාත්‍යවරුන්ට මෙසේ අණ කළේය: “එම්බල පිරිස, මෙහි එන්න, සෑම නගරයකම එක විහාරය බැගින් නගර අසූහාරදහසක අසූහාරදහසක් විහාර කරවන්න.” රජු තෙමේ ද අසෝකාරාමයේ අසෝක මහා විහාරය පිණිස කටයුතු ආරම්භ කළේය. සංඝයා වහන්සේලා මහා ඉර්ධි ඇති, මහා ආනුභාව ඇති, රහතන් වහන්සේ නමක වූ ඉන්දගුත්ත තෙරුන් වහන්සේව විහාර කර්මාන්තයේ අධීක්ෂකවරයා ලෙස පත් කළහ. තෙරුන් වහන්සේ නිම නොවූ සෑම කටයුත්තක්ම තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් නිම කළහ. මෙලෙසින් වසර තුනකින් විහාර කර්මාන්තය නිම විය. එක් දිනකදීම සියලු නගරවලින් විහාර නිම වූ බවට පණිවුඩ පැමිණියේය.

အမစ္စာ ရညော အာရောစေသုံ – ‘‘နိဋ္ဌိတာနိ, ဒေဝ, စတုရာသီတိဝိဟာရသဟဿာနီ’’တိ. ရာဇာ နဂရေ ဘေရိံ စရာပေသိ – ‘‘ဣတော သတ္တန္နံ ဒိဝသာနံ အစ္စယေန ဝိဟာရမဟော ဘဝိဿတိ. သဗ္ဗေ အဋ္ဌ သီလင်္ဂါနိ သမာဒိယိတွာ အန္တောနဂရေ စ ဗဟိနဂရေ စ ဝိဟာရမဟံ ပဋိယာဒေန္တူ’’တိ. တတော သတ္တန္နံ ဒိဝသာနံ အစ္စယေန သဗ္ဗာလင်္ကာရဝိဘူသိတာယ အနေကသတသဟဿသင်္ချာယ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ ပရိဝုတော ဒေဝလောကေ အမရဝတိယာ ရာဇဓာနိယာ သိရိတော အဓိကတရသဿိရီကံ ဝိယ နဂရံ ကာတုကာမေန ဥဿာဟဇာတေန မဟာဇနေန အလင်္ကတပဋိယတ္တံ နဂရံ အနုဝိစရန္တော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘိက္ခုသံဃဿ မဇ္ဈေ အဋ္ဌာသိ.

අමාත්‍යවරු රජතුමාට මෙසේ සැළ කළහ: “දේවයන් වහන්ස, අසූහාරදහසක් විහාර කර්මාන්ත නිම කර ඇත.” එවිට රජතුමා නගරය පුරා මෙසේ අණ බෙර යැවීය: “මෙතැන් සිට සත් දිනක් ඇවෑමෙන් විහාර මහෝත්සවය පැවැත්වේ. සියලු දෙනා අෂ්ටාංග ශීලය සමාදන් වී නගරය ඇතුළත හා පිටත විහාර පූජා මංගල්‍යය සූදානම් කරත්වා.” ඉන්පසු සත් දිනක් ඇවෑමෙන් රජතුමා සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, ලක්ෂ සංඛ්‍යාත සිව් රඟ සේනාව පිරිවරාගෙන, දෙව්ලොව අමරවතී පුරවරයේ ශ්‍රී විභූතියටත් වඩා අධික ශ්‍රී විභූතියක් ඇති කිරීමට උත්සාහ ගත් මහජනයා විසින් අලංකාර ලෙස සරසන ලද නගරය පුරා සංචාරය කරමින් විහාරයට ගොස් භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි පෙනී සිටියේය.

တသ္မိဉ္စ ခဏေ သန္နိပတိတာ အသီတိ ဘိက္ခုကောဋိယော အဟေသုံ, ဘိက္ခုနီနဉ္စ ဆန္နဝုတိသတသဟဿာနိ. တတ္ထ ခီဏာသဝဘိက္ခူယေဝ သတသဟဿသင်္ချာ အဟေသုံ. တေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ ရာဇာ အတ္တနော အဓိကာရံ အနဝသေသံ ပဿေယျ အတိဝိယ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပသီဒေယျာ’’တိ. တတော လောကဝိဝရဏံ နာမ ပါဋိဟာရိယံ အကံသု. ရာဇာ အသောကာရာမေ ဌိတောဝ စတုဒ္ဒိသာ အနုဝိလောကေန္တော သမန္တတော သမုဒ္ဒပရိယန္တံ ဇမ္ဗုဒီပံ ပဿတိ စတုရာသီတိဉ္စ ဝိဟာရသဟဿာနိ ဥဠာရာယ ဝိဟာရမဟပူဇာယ ဝိရောစမာနာနိ. သော တံ ဝိဘူတိံ ပဿမာနော ဥဠာရေန ပီတိပါမောဇ္ဇေန သမန္နာဂတော ‘‘အတ္ထိ ပန အညဿပိ ကဿစိ ဧဝရူပံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေန္တော ဘိက္ခုသံဃံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဘန္တေ, အမှာကံ လောကနာထဿ ဒသဗလဿ သာသနေ ကော မဟာပရိစ္စာဂံ ပရိစ္စဇိ. ကဿ [Pg.38] ပရိစ္စာဂေါ မဟန္တောတိ? ဘိက္ခုသံဃော မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရဿ ဘာရံ အကာသိ. ထေရော အာဟ – ‘‘မဟာရာဇ, ဒသဗလဿ သာသနေ ပစ္စယဒါယကော နာမ တယာ သဒိသော ဓရမာနေပိ တထာဂတေ န ကောစိ အဟောသိ, တဝေဝ ပရိစ္စာဂေါ မဟာ’’တိ. ရာဇာ ထေရဿ ဝစနံ သုတွာ ဥဠာရေန ပီတိပါမောဇ္ဇေန နိရန္တရံ ဖုဋ္ဌသရီရော ဟုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘နတ္ထိ ကိရ မယာ သဒိသော ပစ္စယဒါယကော, မယှံ ကိရ ပရိစ္စာဂေါ မဟာ, အဟံ ကိရ ဒေယျဓမ္မေန သာသနံ ပဂ္ဂဏှာမိ. ကိံ ပနာဟံ ဧဝံ သတိ သာသနဿ ဒါယာဒေါ ဟောမိ, န ဟောမီ’’တိ. တတော ဘိက္ခုသံဃံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဘဝါမိ နု ခေါ အဟံ, ဘန္တေ, သာသနဿ ဒါယာဒေါ’’တိ?

ඒ මොහොතේ එහි රැස් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අසූ කෝටියක් වූහ, මෙහෙණින් වහන්සේලා අනූ හය ලක්ෂයක් වූහ. එහි රහතන් වහන්සේලා පමණක් ලක්ෂයක් වූහ. උන්වහන්සේලාට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “සමහරවිට රජතුමා තමන් කළ මේ අතිමහත් පින්කමේ මහත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම දකින්නේ නම්, ඔහු බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි බෙහෙවින් පැහැදෙනු ඇත.” එවිට උන්වහන්සේලා “ලෝක විවරණ” නම් වූ ප්‍රාතිහාර්යය පෑහ. රජතුමා අසෝකාරාමයේ සිටම සතර දිශාව නිරීක්ෂණය කරන විට හාත්පස මුහුද සීමා කොට ඇති මුළු දඹදිව ද, මහා විහාර පූජා මහෝත්සවයෙන් බැබළෙන අසූහාරදහසක් විහාරයන් ද දුටුවේය. ඔහු ඒ අසිරිමත් දසුන දැක මහත් වූ ප්‍රීති ප්‍රමෝදයට පත්ව, “මා හැර වෙනත් කිසිවෙකුට මීට පෙර මෙවැනි ප්‍රීති ප්‍රමෝදයක් ඇති වී තිබේද?” යි සිතමින් භික්ෂු සංඝයාගෙන් මෙසේ විමසීය: “ස්වාමීනි, අපගේ ලෝකනාථ වූ දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි කවරෙක් නම් මෙතරම් මහත් වූ පරිත්‍යාගයක් කළේ ද? කාගේ පරිත්‍යාගය වඩාත් උදාර යැයි පවසන්නේ ද?” එවිට භික්ෂු සංඝයා එහි වගකීම මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේට පැවරූහ. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “මහරජාණෙනි, දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි සතර පසය පූජා කරන දායකයන් අතර ඔබට සමාන වූවෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමාන සමයේ පවා නොවීය. ඔබගේම පරිත්‍යාගය ඉතා උදාරය.” රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය අසා මහා ප්‍රීති ප්‍රමෝදයෙන් පිනා ගිය ශරීරයක් ඇත්තෙකු වී මෙසේ සිතීය: “මා වැනි පසය දායකයෙක් නැත. මාගේ පරිත්‍යාගය ඉතා උදාරය. මම පූජා භාණ්ඩවලින් ශාසනයට උපස්ථාන කරමි. මෙසේ වූ කල මම ශාසනයේ දායාදිකයෙක් වෙම් ද? නැද්ද?” ඉන්පසු උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසීය: “ස්වාමීනි, මම ශාසනයේ දායාදිකයෙක් වන්නෙම් ද?”

တတော မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရော ရညော ဣဒံ ဝစနံ သုတွာ ရာဇပုတ္တဿ မဟိန္ဒဿ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိံ သမ္ပဿမာနော ‘‘သစေ အယံ ကုမာရော ပဗ္ဗဇိဿတိ သာသနဿ အတိဝိယ ဝုဍ္ဎိ ဘဝိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ ရာဇာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘န ခေါ, မဟာရာဇ, ဧတ္တာဝတာ သာသနဿ ဒါယာဒေါ ဟောတိ; အပိစ ခေါ ပစ္စယဒါယကောတိ ဝါ ဥပဋ္ဌာကောတိ ဝါ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. ယောပိ ဟိ, မဟာရာဇ, ပထဝိတော ယာဝ ဗြဟ္မလောကပရိမာဏံ ပစ္စယရာသိံ ဒဒေယျ သောပိ ‘သာသနေ ဒါယာဒေါ’တိ သင်္ချံ န ဂစ္ဆတီ’’တိ. ‘‘အထ ကထံ စရဟိ, ဘန္တေ, သာသနဿ ဒါယာဒေါ ဟောတီ’’တိ? ‘‘ယော ဟိ ကောစိ, မဟာရာဇ, အဍ္ဎော ဝါ ဒလိဒ္ဒေါ ဝါ အတ္တနော ဩရသံ ပုတ္တံ ပဗ္ဗာဇေတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, မဟာရာဇ, ဒါယာဒေါ သာသနဿာ’’တိ.

ඉන්පසු මොග්ගලිපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ රජුගේ ඒ වචනය අසා, මහින්ද කුමරුගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය (මහණ වීමට ඇති පින) දකිමින්, “ඉදින් මේ කුමාරයා මහණ වුවහොත් ශාසනයේ අතිශය දියුණුවක් ඇති වන්නේය” යි සිතා රජුට මෙසේ වදාළහ: “මහා රජතුමනි, මෙපමණකින් ශාසනයේ දායාදිකයෙකු (උරුමක්කාරයෙකු) නොවේ. එසේම ‘ප්‍රත්‍ය දායකයෙක්’ හෝ ‘උවටැන් කරන්නෙක්’ යන නාමය පමණක් ලබයි. මහා රජතුමනි, යමෙක් පොළොවේ සිට බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා උසට පිරුණු ප්‍රත්‍ය රාශියක් පූජා කළද, ඔහු පවා ‘ශාසනයේ දායාදිකයෙක්’ ලෙස නොසැලකේ.” “ස්වාමීනී, එසේ නම් කෙසේ ශාසනයේ දායාදිකයෙකු විය හැකිද?” (රජු ඇසීය). “මහා රජතුමනි, ධනවත් හෝ දුප්පත් හෝ වේවා, යමෙක් තමාගේ ඖරස පුත්‍රයෙකු මහණ කරවයිද, මහා රජතුමනි, ඔහු ශාසනයේ දායාදිකයා යැයි කියනු ලැබේ.”

ဧဝံ ဝုတ္တေ အသောကော ရာဇာ ‘‘အဟံ ကိရ ဧဝရူပံ ပရိစ္စာဂံ ကတွာပိ နေဝ သာသနဿ ဒါယာဒဘာဝံ ပတ္တော’’တိ သာသနေ ဒါယာဒဘာဝံ ပတ္ထယမာနော ဣတော စိတော စ ဝိလောကေတွာ အဒ္ဒသ မဟိန္ဒကုမာရံ အဝိဒူရေ ဌိတံ. ဒိသွာနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ကိဉ္စာပိ အဟံ ဣမံ ကုမာရံ တိဿကုမာရဿ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဘုတိ ဩပရဇ္ဇေ ဌပေတုကာမော, အထ ခေါ ဩပရဇ္ဇတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝ ဥတ္တမာ’’တိ. တတော ကုမာရံ အာဟ – ‘‘သက္ခသိ တွံ, တာတ, ပဗ္ဗဇိတု’’န္တိ? ကုမာရော ပကတိယာပိ တိဿကုမာရဿ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဘုတိ ပဗ္ဗဇိတုကာမောဝ ရညော ဝစနံ သုတွာ အတိဝိယ ပါမောဇ္ဇဇာတော ဟုတွာ အာဟ – ‘‘ပဗ္ဗဇာမိ, ဒေဝ, မံ ပဗ္ဗာဇေတွာ တုမှေ သာသနဒါယာဒါ ဟောထာ’’တိ.

මෙසේ වදාළ කල්හි අශෝක රජතුමා, “මම මෙතරම් විශාල පරිත්‍යාගයක් සිදු කළද තවමත් ශාසනයේ දායාදිකයෙකු වී නැතැයි” සිතා, ශාසනයේ දායාදික භාවය පතමින් එහා මෙහා බැලූ විට, නුදුරේ සිටි මහින්ද කුමරු දුටුවේය. ඔහු දැක මෙසේ සිතුණි: “තිස්ස කුමරු මහණ වූ දින සිට මම මොහු යුවරාජ තනතුරේ පිහිටුවීමට කැමැත්තෙන් සිටියද, යුවරාජ තනතුරට වඩා පැවිද්දම උතුම්ය.” ඉන්පසු කුමරුගෙන් මෙසේ ඇසීය: “පුතණුවනි, ඔබට මහණ විය හැකිද?” තිස්ස කුමරු මහණ වූ දා පටන් ස්වභාවයෙන්ම පැවිදි වීමට කැමැත්තෙන් සිටි මහින්ද කුමරු, රජුගේ වචනය අසා අතිශයින් සතුටට පත්ව මෙසේ කීවේය: “දේවයන් වහන්ස, මම මහණ වෙමි. මාව මහණ කරවා ඔබ වහන්සේලා ශාසනයේ දායාදිකයන් වන්න.”

တေန စ သမယေန ရာဇဓီတာ သံဃမိတ္တာပိ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဌိတာ ဟောတိ. တဿာ စ သာမိကော အဂ္ဂိဗြဟ္မာ နာမ ကုမာရော ယုဝရာဇေန တိဿကုမာရေန [Pg.39] သဒ္ဓိံ ပဗ္ဗဇိတော ဟောတိ. ရာဇာ တံ ဒိသွာ အာဟ – ‘‘တွမ္ပိ, အမ္မ, ပဗ္ဗဇိတုံ သက္ခသီ’’တိ? ‘‘သာဓု, တာတ, သက္ကောမီ’’တိ. ရာဇာ ပုတ္တာနံ မနံ လဘိတွာ ပဟဋ္ဌစိတ္တော ဘိက္ခုသံဃံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဘန္တေ, ဣမေ ဒါရကေ ပဗ္ဗာဇေတွာ မံ သာသနေ ဒါယာဒံ ကရောထာ’’တိ. သံဃော ရညော ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ကုမာရံ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရေန ဥပဇ္ဈာယေန မဟာဒေဝတ္ထေရေန စ အာစရိယေန ပဗ္ဗာဇေသိ. မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရေန အာစရိယေန ဥပသမ္ပာဒေသိ. တဒါ ကိရ ကုမာရော ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿောဝ ဟောတိ. သော တသ္မိံယေဝ ဥပသမ္ပဒသီမမဏ္ဍလေ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သံဃမိတ္တာယပိ ရာဇဓီတာယ အာစရိယာ အာယုပါလိတ္ထေရီ နာမ, ဥပဇ္ဈာယာ ပန ဓမ္မပါလိတ္ထေရီ နာမ အဟောသိ. တဒါ သံဃမိတ္တာ အဋ္ဌာရသဝဿာ ဟောတိ. တံ ပဗ္ဗဇိတမတ္တံ တသ္မိံယေဝ သီမမဏ္ဍလေ သိက္ခာယ ပတိဋ္ဌာပေသုံ. ဥဘိန္နံ ပဗ္ဗဇိတကာလေ ရာဇာ ဆဗ္ဗဿာဘိသေကော ဟောတိ.

ඒ අවස්ථාවේ රජ දියණිය වූ සංඝමිත්තාවෝද එතැනම සිටියාය. ඇගේ ස්වාමියා වූ අග්ගිබ්‍රහ්ම කුමරුද තිස්ස යුවරාජයා සමඟ මහණ වී සිටියේය. රජතුමා ඇය දැක, “දුවේ, ඔබටත් මහණ විය හැකිද?” යි ඇසීය. “පියාණෙනි, මට පුළුවන” යි ඇය කීවාය. රජතුමා දරුවන්ගේ කැමැත්ත ලැබ සතුටු සිතින් භික්ෂු සංඝයාට මෙසේ පැවසීය: “ස්වාමීනී, මේ දරුවන් මහණ කරවා මාව ශාසනයේ දායාදිකයෙකු කළ මැනව.” මහා සංඝයා රජුගේ වචනය පිළිගෙන, මොග්ගලිපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපාධ්‍යාය කොට සහ මහාදේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආචාර්ය කොට මහින්ද කුමරු මහණ කළහ. මජ්ඣන්තික ස්ථවිරයන් වහන්සේ කර්මවාචාචාර්ය කොට උපසම්පදා කළහ. එකල කුමරුට වයස විසි වසරක් සම්පූර්ණ වී තිබුණි. උන්වහන්සේ ඒ උපසම්පදා සීමා මණ්ඩලයේදීම සිව්පිළිසිඹියාපත් අර්හත් භාවයට පත් වූහ. සංඝමිත්තා රජ දියණියගේ ආචාර්යතුමිය ආයුපාලී තෙරණිය වූ අතර උපාධ්‍යායතුමිය ධම්මපාලී තෙරණිය වූවාය. එකල සංඝමිත්තාවන්ට වයස දහඅටකි. ඇය මහණ වූ විගසම එම සීමා මණ්ඩලයේදීම ශික්ෂාවෙහි පිහිටුවූහ. මොවුන් දෙදෙනා මහණ වූ කාලය වන විට රජුගේ අභිෂේකයෙන් වසර හයක් ගත වී තිබුණි.

အထ မဟိန္ဒတ္ထေရော ဥပသမ္ပန္နကာလတော ပဘုတိ အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿေဝ သန္တိကေ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ ပရိယာပုဏန္တော ဒွေပိ သင်္ဂီတိယော အာရူဠှံ တိပိဋကသင်္ဂဟိတံ သာဋ္ဌကထံ သဗ္ဗံ ထေရဝါဒံ တိဏ္ဏံ ဝဿာနံ အဗ္ဘန္တရေ ဥဂ္ဂဟေတွာ အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ အန္တေဝါသိကာနံ သဟဿမတ္တာနံ ဘိက္ခူနံ ပါမောက္ခော အဟောသိ. တဒါ အသောကော ဓမ္မရာဇာ နဝဝဿာဘိသေကော ဟောတိ. ရညော ပန အဋ္ဌဝဿာဘိသေကကာလေယေဝ ကောန္တပုတ္တတိဿတ္ထေရော ဗျာဓိပဋိကမ္မတ္ထံ ဘိက္ခာစာရဝတ္တေန အာဟိဏ္ဍန္တော ပသတမတ္တံ သပ္ပိံ အလဘိတွာ ဗျာဓိဗလေန ပရိက္ခီဏာယုသင်္ခါရော ဘိက္ခုသံဃံ အပ္ပမာဒေန ဩဝဒိတွာ အာကာသေ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. ရာဇာ တံ ပဝတ္တိံ သုတွာ ထေရဿ သက္ကာရံ ကတွာ ‘‘မယိ နာမ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တေ ဧဝံ ဘိက္ခူနံ ပစ္စယာ ဒုလ္လဘာ’’တိ နဂရဿ စတူသု ဒွါရေသု ပေါက္ခရဏိယော ကာရာပေတွာ ဘေသဇ္ဇဿ ပူရာပေတွာ ဒါပေသိ.

ඉන්පසු මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ උපසම්පදා වූ දින පටන් තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ සමීපයෙහිම ධර්මය හා විනය ඉගෙන ගනිමින්, සංගායනා දෙකකට ඇතුළත් වූ අටුවා සහිත මුළුමහත් ත්‍රිපිටක ථේරවාදය වසර තුනක් ඇතුළත හදාරා අවසන් කොට, තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ දහසක් පමණ වූ ශිෂ්‍ය භික්ෂූන් අතර ප්‍රධානියා වූහ. එවිට ධර්මාශෝක රජුගේ අභිෂේකයට වසර නවයක් විය. රජුගේ අභිෂේකයෙන් අටවන වසරේදී කොන්තපුත්තතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ රෝගයකට ප්‍රතිකාර පිණිස පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙද්දී ගිතෙල් ස්වල්පයක් පවා සොයා ගැනීමට නොහැකිව, රෝගාතුරව ආයුෂ ක්ෂය වීම නිසා භික්ෂු සංඝයාට අප්‍රමාදය ගැන අවවාද කොට, අහසෙහි පර්යංකයෙන් හිඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී පිරිනිවන් පෑහ. රජතුමා ඒ පුවත අසා, තෙරුන් වහන්සේට පූජා සත්කාර පවත්වා, “මා රජකම් කරද්දී භික්ෂූන්ට මෙසේ ප්‍රත්‍ය පහසුකම් දුර්ලභ වූයේද?” යි කම්පාවට පත්ව, නගරයේ දොරටු සතරෙහි පොකුණු කරවා ඒවා ඖෂධවලින් පුරවා පූජා කළේය.

တေန ကိရ သမယေန ပါဋလိပုတ္တဿ စတူသု ဒွါရေသု စတ္တာရိ သတသဟဿာနိ, သဘာယံ သတသဟဿန္တိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပဉ္စသတသဟဿာနိ ရညော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တတော ရာဇာ နိဂြောဓတ္ထေရဿ ဒေဝသိကံ သတသဟဿံ ဝိသဇ္ဇေသိ. ဗုဒ္ဓဿ စေတိယေ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇနတ္ထာယ သတသဟဿံ. ဓမ္မဿ [Pg.40] သတသဟဿံ, တံ ဓမ္မဓရာနံ ဗဟုဿုတာနံ စတုပစ္စယတ္ထာယ ဥပနီယတိ. သံဃဿ သတသဟဿံ, စတူသု ဒွါရေသု ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ သတသဟဿံ. ဧဝံ သာသနေ ဥဠာရော လာဘသက္ကာရော နိဗ္ဗတ္တိ.

ඒ දිනවල පාටලීපුත්‍ර නගරයේ දොරටු සතරෙන් ලක්ෂ හතරක් සහ රාජ සභාවෙන් ලක්ෂයක් වශයෙන් දිනපතා රජුට ලක්ෂ පහක ආදායමක් ලැබුණි. රජතුමා ඉන් ලක්ෂයක් දිනපතා නිග්‍රෝධ තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා පූජා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා චෛත්‍යයන්හි සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පැවැත්වීමට ලක්ෂයක් වෙන් කළේය. ධර්මය උදෙසා ලක්ෂයක් වෙන් කළ අතර, එය ධර්මධර බහුශ්‍රැත භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සිව්පසය උදෙසා පූජා කරන ලදී. සංඝයා වහන්සේ උදෙසා ලක්ෂයක්ද, නගර දොරටු සතරෙහි ඖෂධ පූජාව සඳහා ලක්ෂයක්ද බැගින් වියදම් කළේය. මෙසේ ශාසනයෙහි ඉතා උදාර වූ ලාභ සත්කාර උපන්නෝය.

တိတ္ထိယာ ပရိဟီနလာဘသက္ကာရာ အန္တမသော ဃာသစ္ဆာဒနမ္ပိ အလဘန္တာ လာဘသက္ကာရံ ပတ္ထယမာနာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သကာနိ သကာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ‘‘အယံ ဓမ္မော, အယံ ဝိနယော’’တိ ဒီပေန္တိ. ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘမာနာပိ သယမေဝ မုဏ္ဍေတွာ ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ဝိဟာရေသု ဝိစရန္တာ ဥပေါသထမ္ပိ ပဝါရဏမ္ပိ သံဃကမ္မမ္ပိ ဂဏကမ္မမ္ပိ ပဝိသန္တိ. ဘိက္ခူ တေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထံ န ကရောန္တိ. တဒါ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရော ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဒါနိ ဣဒံ အဓိကရဏံ, တံ နစိရဿေဝ ကက္ခဠံ ဘဝိဿတိ. န ခေါ ပနေတံ သက္ကာ ဣမေသံ မဇ္ဈေ ဝသန္တေန ဝူပသမေတု’’န္တိ မဟိန္ဒတ္ထေရဿ ဂဏံ နီယျာတေတွာ အတ္တနာ ဖာသုဝိဟာရေန ဝိဟရိတုကာမော အဟောဂင်္ဂပဗ္ဗတံ အဂမာသိ. တေပိ ခေါ တိတ္ထိယာ ဘိက္ခုသံဃေန ဓမ္မေန ဝိနယေန သတ္ထုသာသနေန နိဂ္ဂယှမာနာပိ ဓမ္မဝိနယာနုလောမာယ ပဋိပတ္တိယာ အသဏ္ဌဟန္တာ အနေကရူပံ သာသနဿ အဗ္ဗုဒဉ္စ မလဉ္စ ကဏ္ဋကဉ္စ သမုဋ္ဌာပေသုံ. ကေစိ အဂ္ဂိံ ပရိစရန္တိ, ကေစိ ပဉ္စာတပေန တာပေန္တိ, ကေစိ အာဒိစ္စံ အနုပရိဝတ္တန္တိ, ကေစိ ‘‘ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ ဝေါဘိန္ဒိဿာမာ’’တိ ပဂ္ဂဏှိံသု. တဒါ ဘိက္ခုသံဃော န တေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထံ ဝါ ပဝါရဏံ ဝါ အကာသိ. အသောကာရာမေ သတ္တဝဿာနိ ဥပေါသထော ဥပစ္ဆိဇ္ဇိ. ရညောပိ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ရာဇာ ဧကံ အမစ္စံ အာဏာပေသိ – ‘‘ဝိဟာရံ ဂန္တွာ အဓိကရဏံ ဝူပသမေတွာ ဥပေါသထံ ကာရာပေဟီ’’တိ. အမစ္စော ရာဇာနံ ပဋိပုစ္ဆိတုံ အဝိသဟန္တော အညေ အမစ္စေ ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟ – ‘‘ရာဇာ မံ ‘ဝိဟာရံ ဂန္တွာ အဓိကရဏံ ဝူပသမေတွာ ဥပေါသထံ ကာရာပေဟီ’တိ ပဟိဏိ. ကထံ နု ခေါ အဓိကရဏံ ဝူပသမ္မတီ’’တိ? တေ အာဟံသု – ‘‘မယံ ဧဝံ သလ္လက္ခေမ – ‘ယထာ နာမ ပစ္စန္တံ ဝူပသမေန္တာ စောရေ ဃာတေန္တိ, ဧဝမေဝ ယေ ဥပေါသထံ န ကရောန္တိ, တေ မာရေတုကာမော ရာဇာ ဘဝိဿတီ’’’တိ. အထ သော အမစ္စော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတေတွာ အာဟ – ‘‘အဟံ ရညာ ‘ဥပေါသထံ ကာရာပေဟီ’တိ ပေသိတော. ကရောထ ဒါနိ, ဘန္တေ, ဥပေါသထ’’န္တိ. ဘိက္ခူ ‘‘န မယံ တိတ္ထိယေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထံ ကရောမာ’’တိ အာဟံသု. အထ အမစ္စော ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ အသိနာ သီသာနိ ပါတေတုံ အာရဒ္ဓေါ.

ලාභ සත්කාර පිරිහී ගිය තීර්ථකයෝ අවසානයේ ආහාර පාන හා වස්ත්‍ර පවා ලබා ගත නොහැකිව, ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන් ශාසනයෙහි පැවිදි වී තමන්ගේම වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි "මෙය ධර්මයයි, මෙය විනයයි" යනුවෙන් ප්‍රකාශ කරති. පැවිද්ද ලබාගත නොහැකි වූවෝද තමන් විසින්ම හිස මුඩු කරගෙන කසාය වස්ත්‍ර පොරවාගෙන විහාරස්ථානවල සැරිසරමින් උපෝසථ කර්ම, පවාරණ කර්ම, සංඝ කර්ම හා ගණ කර්මවලට සහභාගී වෙති. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔවුන් සමඟ එක්ව උපෝසථ කර්ම නොකරති. එකල මොග්ගලිපුත්තතිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ "දැන් මේ අධිකරණය පැන නැඟී ඇත, එය නොබෝ කලකින්ම දරුණු වනු ඇත. මොවුන් මැද වසමින් මෙය සංසිඳුවිය නොහැක" යයි සිතා මහින්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට සංඝ සමූහය පවරා තමන් වහන්සේ සුවසේ වාසය කරනු කැමැත්තෙන් අහෝගංගා පර්වතයට වැඩි සේක. එම තීර්ථකයෝද භික්ෂූ සංඝයා විසින් ධර්මයට හා විනයට අනුකූලව ශාස්තෘ ශාසනය පරිදි මර්ධනය කරනු ලැබුවද, ධර්ම විනයට අනුකූල පිළිවෙත්හි නොපිහිටා ශාසනයට අනේකවිධ වූ අර්බුද, කිලිටි හා කටුක ස්වභාවයන් ඇති කළහ. ඇතැමෙක් ගිනි දෙවියන් පිදූහ, ඇතැමෙක් පංචතපස් තැපූහ, ඇතැමෙක් සූර්යයා අනුව කැරකුණහ, ඇතැමෙක් "අපි ධර්මය හා විනය විනාශ කරන්නෙමු" යයි පවසමින් තමන්ගේම දෘෂ්ටි මතු කළහ. එකල භික්ෂූ සංඝයා ඔවුන් සමඟ උපෝසථ හෝ පවාරණ කර්ම නොකළහ. අසෝකාරාමයෙහි සත් වසරක් උපෝසථ කර්මය නතර විය. රජතුමාටද මේ පුවත සැළ කළහ. රජතුමා එක් ඇමතියෙකුට "විහාරයට ගොස් අධිකරණය සංසිඳුවා උපෝසථ කර්මය කරවන්න" යයි අණ කළේය. එම ඇමතියා රජුගෙන් නැවත විමසීමට බියෙන් වෙනත් ඇමතිවරුන් වෙත ගොස් "රජතුමා මට විහාරයට ගොස් අධිකරණය සංසිඳුවා උපෝසථය කරවීමට අණ කළා. කෙසේ නම් අධිකරණය සංසිඳුවිය යුතුද?" යයි ඇසීය. ඔවුහු "අප සිතන පරිදි, දේශ සීමාවල කැරලි මර්දනය කරන විට සොරුන් මරා දමන්නාක් මෙන්, යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා උපෝසථය නොකරත් නම්, ඔවුන් මරා දැමීම රජුගේ අදහස විය යුතුය" යයි කීහ. ඉක්බිති එම ඇමතියා විහාරයට ගොස් භික්ෂූ සංඝයා රැස් කරවා "රජතුමා මාව උපෝසථය කරවීමට එවා තිබේ. ස්වාමීනී, දැන් උපෝසථය කළ මැනව" යයි කීවේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා "අපි තීර්ථකයන් සමඟ උපෝසථය නොකරමු" යයි වදාළහ. එවිට ඇමතියා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආසනයේ සිට ආරම්භ කර කඩුවෙන් හිස් ගසා දැමීමට පටන් ගත්තේය.

အဒ္ဒသာ [Pg.41] ခေါ တိဿတ္ထေရော တံ အမစ္စံ တထာ ဝိပ္ပဋိပန္နံ. တိဿတ္ထေရော နာမ န ယော ဝါ သော ဝါ, ရညော ဧကမာတိကော ဘာတာ တိဿကုမာရော နာမ, တံ ကိရ ရာဇာ ပတ္တာဘိသေကော ဩပရဇ္ဇေ ဌပေသိ. သော ဧကဒိဝသံ ဝနစာရံ ဂတော အဒ္ဒသ မဟန္တံ မိဂသံဃံ စိတ္တကီဠာယ ကီဠန္တံ. ဒိသွာနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမေ တာဝ တိဏဘက္ခာ မိဂါ ဧဝံ ကီဠန္တိ, ဣမေ ပန သမဏာ ရာဇကုလေ ပဏီတာနိ ဘောဇနာနိ ဘုဉ္ဇိတွာ မုဒုကာသု သေယျာသု သယမာနာ ကိံ နာမ ကီဠိတံ န ကီဠိဿန္တီ’’တိ! သော တတော အာဂန္တွာ ဣမံ အတ္တနော ဝိတက္ကံ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ ‘‘အဋ္ဌာနေ ကုက္ကုစ္စာယိတံ ကုမာရေန! ဟန္ဒ, နံ ဧဝံ သညာပေဿာမီ’’တိ ဧကဒိဝသံ ကေနစိ ကာရဏေန ကုဒ္ဓေါ ဝိယ ဟုတွာ ‘‘ဧဟိ သတ္တဒိဝသေန ရဇ္ဇံ သမ္ပဋိစ္ဆ, တတော တံ ဃာတေဿာမီ’’တိ မရဏဘယေန တဇ္ဇေတွာ တမတ္ထံ သညာပေသိ. သော ကိရ ကုမာရော ‘‘သတ္တမေ မံ ဒိဝသေ မာရေဿတီ’’တိ န စိတ္တရူပံ နှာယိ, န ဘုဉ္ဇိ, န သုပိ, အတိဝိယ လူခသရီရော အဟောသိ. တတော နံ ရာဇာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိဿ တွံ ဧဝရူပေါ ဇာတော’’တိ? ‘‘မရဏဘယေန, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘အရေ, တွံ နာမ ပရိစ္ဆိန္နမရဏံ သမ္ပဿမာနော ဝိဿတ္ထော န ကီဠသိ? ဘိက္ခူ အဿာသပဿာသနိဗဒ္ဓံ မရဏံ ပေက္ခမာနာ ကထံ ကီဠိဿန္တီ’’တိ! တတော ပဘုတိ ကုမာရော သာသနေ ပသီဒိ.

තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම ඇමතියාගේ එම වැරදි ක්‍රියාව දුටු සේක. තිස්ස ස්ථවිරයන් යනු සාමාන්‍ය කෙනෙකු නොව රජුගේ එකම මවකගේ කුස උපන් සොහොයුරා වූ තිස්ස කුමාරයාය. අභිෂේකය ලැබූ රජතුමා ඔහු යුවරාජ තනතුරෙහි තැබීය. දිනක් ඔහු වනයෙහි සැරිසරන විට මුවන් සමූහයක් ඉතා ප්‍රීතියෙන් ක්‍රීඩා කරනු දුටුවේය. එය දැක ඔහුට මෙසේ සිතුණි: "තණකොළ අනුභව කරන මේ මුවන් පවා මෙතරම් සතුටින් ක්‍රීඩා කරත් නම්, රජ මාලිගයෙන් ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කරමින් මෘදු යහන්වල සැතපෙන මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා කෙතරම් නම් කෙළිසෙල්ලම් නොකරන්නාහුද?" ඔහු ආපසු පැමිණ තමාගේ මේ සිතුවිල්ල රජුට පැවසීය. රජතුමා "කුමාරයා නොගැලපෙන තැනක සැක උපදවාගෙන ඇත, මොහුට මෙය වටහා දිය යුතුය" යයි සිතා දිනක් කිසියම් කරුණකට කෝප වූවෙකු මෙන් වී, "එන්න, සත් දවසකට රාජ්‍යය භාරගන්න, ඉන්පසු මම ඔබව මරා දමමි" යයි මරණ බියෙන් තර්ජනය කර ඒ බව වටහා දුන්නේය. එම කුමාරයා "හත්වැනි දින රජතුමා මා මරා දමනු ඇත" යයි සිතමින් සිතේ හැටියට ස්නානය නොකළේය, අහරක් නොගත්තේය, නින්දක් නොලැබීය, ඉතාමත් වැහැරුණු ශරීරයක් ඇති අයෙකු විය. එවිට රජතුමා ඔහුගෙන් "ඔබ ඇයි මෙවැනි තත්ත්වයකට පත් වූයේ?" යයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, මරණ බිය නිසා" යයි ඔහු කීවේය. "එම්බා කුමාරය, මරණය සිදුවන දිනය නිශ්චිතවම දැනගෙනත් මරණ බියෙන් නිදහස්ව කෙළිසෙල්ලම් කළ නොහැකි නම්, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය හා බැඳුණු මරණය දෙස බලමින් වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙසේ නම් කෙළිසෙල්ලම් කරන්නාහුද?" යයි පැවසීය. එතැන් සිට කුමාරයා ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණේය.

သော ပုန ဧကဒိဝသံ မိဂဝံ နိက္ခမိတွာ အရညေ အနုဝိစရမာနော အဒ္ဒသ ယောနကမဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရံ အညတရေန ဟတ္ထိနာဂေန သာလသာခံ ဂဟေတွာ ဗီဇိယမာနံ နိသိန္နံ. ဒိသွာ ပါမောဇ္ဇဇာတော စိန္တေသိ – ‘‘ကဒါ နု ခေါ အဟမ္ပိ အယံ မဟာထေရော ဝိယ ပဗ္ဗဇေယျံ! သိယာ နု ခေါ သော ဒိဝသော’’တိ. ထေရော တဿာသယံ ဝိဒိတွာ တဿ ပဿန္တဿေဝ အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ အသောကာရာမေ ပေါက္ခရဏိယာ ဥဒကတလေ ဌတွာ စီဝရဉ္စ ဥတ္တရာသင်္ဂဉ္စ အာကာသေ လဂ္ဂေတွာ နှာယိတုံ အာရဒ္ဓေါ.

ඔහු නැවත දිනක් දඩයමේ ගොස් වනයෙහි ඇවිදින විට එක්තරා ඇතෙකු විසින් සල් අත්තක් ගෙන පවන් සලනු ලබමින් වැඩසිටි යෝනක මහාධම්මරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ දුටුවේය. එය දැක ඉමහත් ප්‍රීතියට පත්ව "මමත් කවදා මේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙන් පැවිදි වන්නෙම්ද? ඒ දිනය කවදා උදා වේද?" යයි සිතුවේය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහස දැන ඔහු බලා සිටියදීම අහසට පැන නැඟී, අසෝකාරාමයේ පොකුණේ ජල මතුපිට සිටගෙන සිවුර හා අඳනය අහසෙහි එල්ලා ස්නානය කිරීමට පටන් ගත්හ.

ကုမာရော ထေရဿာနုဘာဝံ ဒိသွာ အတိဝိယ ပသန္နော ‘‘အဇ္ဇေဝ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ နိဝတ္တိတွာ ရညော အာရောစေသိ – ‘‘ပဗ္ဗဇိဿာမဟံ, ဒေဝါ’’တိ. ရာဇာ အနေကပ္ပကာရံ ယာစိတွာပိ တံ နိဝတ္တေတုံ အသက္ကောန္တော အသောကာရာမဂမနီယမဂ္ဂံ အလင်္ကာရာပေတွာ ကုမာရံ ဆဏဝေသံ ဂါဟာပေတွာ အလင်္ကတာယ သေနာယ ပရိဝါရာပေတွာ ဝိဟာရံ နေသိ. ‘‘ယုဝရာဇာ ကိရ ပဗ္ဗဇိဿတီ’’တိ သုတွာ ဗဟူ ဘိက္ခူ ပတ္တစီဝရာနိ ပဋိယာဒေသုံ. ကုမာရော ပဓာနဃရံ [Pg.42] ဂန္တွာ မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဿေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိ သဒ္ဓိံ ပုရိသသတသဟဿေန. ကုမာရဿ ပန အနုပဗ္ဗဇိတာနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ကုမာရော ရညော စတုဝဿာဘိသေကကာလေ ပဗ္ဗဇိတော. အထညောပိ ရညော ဘာဂိနေယျော သံဃမိတ္တာယ သာမိကော အဂ္ဂိဗြဟ္မာ နာမ ကုမာရော အတ္ထိ. သံဃမိတ္တာ တံ ပဋိစ္စ ဧကမေဝ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ. သောပိ ‘‘ယုဝရာဇာ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ သုတွာ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ – ‘‘အဟမ္ပိ, ဒေဝ, ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ယာစိ. ‘‘ပဗ္ဗဇ, တာတာ’’တိ စ ရညာ အနုညာတော တံဒိဝသမေဝ ပဗ္ဗဇိ.

කුමාරයා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආනුභාවය දැක අතිශයින් පැහැදී "අදම පැවිදි වන්නෙමි" යයි ආපසු පැමිණ රජුට ඒ බව සැළ කළේය. රජතුමා නොයෙක් අයුරින් ආයාචනා කළද ඔහුව වළක්වා ගැනීමට නොහැකිව, අසෝකාරාමයට යන මාවත අලංකාර කරවා, කුමාරයාව උත්සව ඇඳුම්වලින් සරසා, මනාව සරසන ලද සේනාවක් පිරිවරාගෙන විහාරයට කැඳවාගෙන ගියේය. "යුවරාජයා පැවිදි වන්නේලු" යයි අසා බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා පාත්‍ර සිවුරු සූදානම් කළහ. කුමාරයා කමටහන් ගෙට ගොස් මහාධම්මරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි ලක්ෂයක් පුරුෂයන් සමඟ පැවිදි විය. කුමාරයා අනුව පැවිදි වූවන්ගේ ගණන මෙතෙකැයි කිව නොහැක. කුමාරයා පැවිදි වූයේ රජතුමාගේ අභිෂේකයෙන් හතරවන වසරේදීය. එකල රජුගේ බෑණනුවන් වූ, සංඝමිත්තාවන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයා වූ අග්ගිබ්‍රහ්ම නම් කුමාරයෙක්ද සිටියේය. සංඝමිත්තාවෝ ඔහුට දාව එක් පුතෙකු වැදුවාය. ඔහුද "යුවරාජයා පැවිදි විය" යයි අසා රජු වෙත ගොස් "දේවයන් වහන්ස, මමද පැවිදි වන්නෙමි" යයි ඉල්ලා සිටියේය. රජු "පුතණුවනි, පැවිදි වන්න" යයි අවසර දුන් පසු එදිනම පැවිදි විය.

ဧဝံ အနုပဗ္ဗဇိတော, ဥဠာရဝိဘဝေန ခတ္တိယဇနေန;

ရညော ကနိဋ္ဌဘာတာ, တိဿတ္ထေရောတိ ဝိညေယျော.

මෙසේ මහා සම්පත් ඇති ක්‍ෂත්‍රිය ජනයා අනුගමනය කරමින් පැවිදි වූ රජුගේ බාල සොහොයුරා තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලෙස දත යුතුය.

သော တံ အမစ္စံ တထာ ဝိပ္ပဋိပန္နံ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘န ရာဇာ ထေရေ မာရာပေတုံ ပဟိဏေယျ; အဒ္ဓါ ဣမဿေဝေတံ အမစ္စဿ ဒုဂ္ဂဟိတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဂန္တွာ သယံ တဿ အာသန္နေ အာသနေ နိသီဒိ. သော ထေရံ သဉ္ဇာနိတွာ သတ္ထံ နိပါတေတုံ အဝိသဟန္တော ဂန္တွာ ရညော အာရောစေသိ – ‘‘အဟံ, ဒေဝ, ဥပေါသထံ ကာတုံ အနိစ္ဆန္တာနံ ဧတ္တကာနံ နာမ ဘိက္ခူနံ သီသာနိ ပါတေသိံ; အထ အယျဿ တိဿတ္ထေရဿ ပဋိပါဋိ သမ္ပတ္တာ, ကိန္တိ ကရောမီ’’တိ? ရာဇာ သုတွာဝ – ‘‘အရေ! ကိံ ပန, တွံ, မယာ ဘိက္ခူ ဃာတေတုံ ပေသိတော’’တိ တာဝဒေဝ သရီရေ ဥပ္ပန္နဒါဟော ဟုတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ပုစ္ဆိ – ‘‘အယံ, ဘန္တေ, အမစ္စော မယာ အနာဏတ္တောဝ ဧဝံ အကာသိ, ကဿ နု ခေါ ဣမိနာ ပါပေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ? ဧကစ္စေ ထေရာ, ‘‘အယံ တဝ ဝစနေန အကာသိ, တုယှေတံ ပါပ’’န္တိ အာဟံသု. ဧကစ္စေ ‘‘ဥဘိန္နမ္ပိ ဝေါ ဧတံ ပါပ’’န္တိ အာဟံသု. ဧကစ္စေ ဧဝမာဟံသု – ‘‘ကိံ ပန တေ, မဟာရာဇ, အတ္ထိ စိတ္တံ ‘အယံ ဂန္တွာ ဘိက္ခူ ဃာတေတူ’’’တိ? ‘‘နတ္ထိ, ဘန္တေ, ကုသလာဓိပ္ပာယော အဟံ ပေသေသိံ – ‘သမဂ္ဂေါ ဘိက္ခုသံဃော ဥပေါသထံ ကရောတူ’’’တိ. ‘‘သစေ တွံ ကုသလာဓိပ္ပာယော, နတ္ထိ တုယှံ ပါပံ, အမစ္စဿေဝေတံ ပါပ’’န္တိ. ရာဇာ ဒွေဠှကဇာတော အာဟ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကောစိ ဘိက္ခု မမေတံ ဒွေဠှကံ ဆိန္ဒိတွာ သာသနံ ပဂ္ဂဟေတုံ သမတ္ထော’’တိ? ‘‘အတ္ထိ, မဟာရာဇ, မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရော နာမ, သော တေ ဣမံ ဒွေဠှကံ ဆိန္ဒိတွာ သာသနံ ပဂ္ဂဏှိတုံ သမတ္ထော’’တိ. ရာဇာ တဒဟေဝ စတ္တာရော ဓမ္မကထိကေ ဧကေကဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရေ, စတ္တာရော စ အမစ္စေ ဧကေကပုရိသသဟဿပရိဝါရေ ‘‘ထေရံ ဂဏှိတွာ အာဂစ္ဆထာ’’တိ ပေသေသိ. တေ ဂန္တွာ ‘‘ရာဇာ ပက္ကောသတီ’’တိ အာဟံသု. ထေရော နာဂစ္ဆိ[Pg.43]. ဒုတိယမ္ပိ ခေါ ရာဇာ အဋ္ဌ ဓမ္မကထိကေ, အဋ္ဌ စ အမစ္စေ သဟဿသဟဿပရိဝါရေယေဝ ပေသေသိ – ‘‘‘ရာဇာ, ဘန္တေ, ပက္ကောသတီ’တိ ဝတွာ ဂဏှိတွာဝ အာဂစ္ဆထာ’’တိ. တေ တထေဝ အာဟံသု. ဒုတိယမ္ပိ ထေရော နာဂစ္ဆိ. ရာဇာ ထေရေ ပုစ္ဆိ – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဒွိက္ခတ္တုံ ပဟိဏိံ; ကသ္မာ ထေရော နာဂစ္ဆတီ’’တိ? ‘‘‘ရာဇာ ပက္ကောသတီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ, မဟာရာဇ, နာဂစ္ဆတိ. ဧဝံ ပန ဝုတ္တေ အာဂစ္ဆေယျ ‘သာသနံ, ဘန္တေ, ဩသီဒတိ, အမှာကံ သာသနံ ပဂ္ဂဟတ္ထာယ သဟာယကာ ဟောထာ’’’တိ. အထ ရာဇာ တထာ ဝတွာ သောဠသ ဓမ္မကထိကေ, သောဠသ စ အမစ္စေ သဟဿသဟဿပရိဝါရေ ပေသေသိ. ဘိက္ခူ စ ပဋိပုစ္ဆိ – ‘‘မဟလ္လကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ထေရော ဒဟရော နု ခေါ’’တိ? ‘‘မဟလ္လကော, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ဝယှံ ဝါ သိဝိကံ ဝါ အဘိရုဟိဿတိ, ဘန္တေ’’တိ? ‘‘နာဘိရုဟိဿတိ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကုဟိံ, ဘန္တေ, ထေရော ဝသတီ’’တိ? ‘‘ဥပရိ ဂင်္ဂါယ, မဟာရာဇာ’’တိ. ရာဇာ အာဟ – ‘‘တေန ဟိ, ဘဏေ, နာဝါသံဃာဋံ ဗန္ဓိတွာ တတ္ထေဝ ထေရံ နိသီဒါပေတွာ ဒွီသုပိ တီရေသု အာရက္ခံ သံဝိဓာယ ထေရံ အာနေထာ’’တိ. ဘိက္ခူ စ အမစ္စာ စ ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ရညော သာသနံ အာရောစေသုံ.

එම තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ අමාත්‍යවරයා එලෙස වැරදි ලෙස ක්‍රියා කරනු දැක මෙසේ සිතූහ: 'රජතුමා තෙරුන් වහන්සේලා මරන්නට අණ නොකරන්නට ඇත; ඒකාන්තයෙන්ම මෙය මේ අමාත්‍යවරයා විසින් වැරදි ලෙස වටහා ගැනීමක් විය යුතුය.' මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ වැඩම කොට එම අමාත්‍යවරයා අසල අසුනක වැඩසිටියහ. අමාත්‍යවරයා තෙරුන් වහන්සේව හඳුනාගෙන, උන්වහන්සේට ආයුධයෙන් පහර දීමට ධෛර්යයක් නොමැතිව, රජු වෙත ගොස් මෙසේ සැළ කළේය: 'දේවයන් වහන්ස, උපෝසථය කිරීමට අකමැති වූ මෙපමණ භික්ෂූන් පිරිසකගේ හිස් මම ගසා දැමුවෙමි. දැන් තිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ වාරය පැමිණ ඇත, මම කුමක් කළ යුතුද?' රජතුමා එය ඇසූ විගස, 'එම්බා! කුමක්ද, මා තොපව භික්ෂූන් ඝාතනය කිරීමටද යැව්වේ?' යැයි පවසා, එකෙණෙහිම ශරීරයෙහි හටගත් දැවිල්ලෙන් යුක්තව විහාරයට ගොස් භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් මෙසේ විමසීය: 'ස්වාමීනී, මේ අමාත්‍යවරයා මාගේ අණකින් තොරව මෙසේ කළේය. මෙහි පාපය කාට හිමි වන්නේද?' ඇතැම් තෙරුන් වහන්සේලා, 'මෙය ඔබගේ වචනය නිසා සිදු වූවකි, එබැවින් මෙහි පාපය ඔබට හිමි වේ' යැයි පැවසූහ. තවත් පිරිසක්, 'මෙය ඔබ දෙදෙනාටම පාපයකි' යැයි පැවසූහ. තවත් පිරිසක් මෙසේ ඇසූහ: 'මහාරාජයාණෙනි, 'මෙම අමාත්‍යවරයා ගොස් භික්ෂූන් ඝාතනය කෙරේවා' යන සිතුවිල්ලක් ඔබ තුළ තිබුණේද?' 'ස්වාමීනී, නැත. 'සමගි වූ භික්ෂූ සංඝයා උපෝසථය කෙරෙත්වා' යන කුසල් අදහසින් යුක්තව මම ඔහු යැව්වෙමි.' 'ඔබ කුසල් අදහසින් සිටියේ නම්, ඔබට පාපයක් නැත. පාපය අමාත්‍යවරයාටම හිමි වේ' යැයි ඔවුහු පැවසූහ. රජතුමා සැක සහිතව (දෙගිඩියාවෙන් යුක්තව) මෙසේ ඇසීය: 'ස්වාමීනී, මාගේ මේ සැකය දුරු කොට ශාසනය රැක ගැනීමට සමත් කිසිදු භික්ෂුවක් වැඩ වසනවාද?' 'මහාරාජයාණෙනි, මොග්ගලිපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ නමින් උතුමෙක් වැඩ වසති, උන්වහන්සේට ඔබගේ සැකය දුරු කොට ශාසනය බැබළවීමට හැකි වනු ඇත.' රජතුමා එදිනම භික්ෂූන් දහස බැගින් පිරිවර සහිත ධර්මකථිකයන් වහන්සේලා හතර නමක් සහ පුරුෂයන් දහස බැගින් පිරිවර සහිත අමාත්‍යවරුන් හතර දෙනෙකු, 'තෙරුන් වහන්සේ කැඳවාගෙන එන්න' යැයි පවසා යැවීය. ඔවුහු ගොස් 'රජතුමා කැඳවයි' යැයි කීහ. තෙරුන් වහන්සේ වැඩම නොකළහ. දෙවන වරටත් රජතුමා අට නම බැගින් වූ ධර්මකථිකයන් සහ අට දෙනෙකු වූ අමාත්‍යවරුන් දහස බැගින් පිරිවර සහිතව, 'ස්වාමීනී, රජතුමා කැඳවයි කියා පවසා උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන එන්න' යැයි පවසා යැවීය. ඔවුහු එසේම පැවසූහ. දෙවන වරටත් තෙරුන් වහන්සේ වැඩම නොකළහ. රජතුමා භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් මෙසේ විමසීය: 'ස්වාමීනී, මා දෙවතාවක්ම පණිවිඩ යැව්වෙමි, තෙරුන් වහන්සේ වැඩම නොකරන්නේ මන්ද?' 'රජු කැඳවයි' කියා කී නිසා මහාරාජයාණෙනි, උන්වහන්සේ වැඩම නොකරති. නමුත් මෙසේ කීවොත් උන්වහන්සේ වැඩම කරනු ඇත: 'ස්වාමීනී, ශාසනය පිරිහෙමින් පවතී, අපගේ ශාසනය රැක ගැනීම පිණිස සහායකයකු වන්න' යැයි පැවසූ විට උන්වහන්සේ වැඩම කරනු ඇත.' ඉන්පසු රජතුමා එසේ පවසා දහස බැගින් පිරිවර සහිත ධර්මකථිකයන් දහසය නමක් සහ අමාත්‍යවරුන් දහසය දෙනෙකු යැවීය. තවද භික්ෂූන්ගෙන් මෙසේ විමසීය: 'ස්වාමීනී, තෙරුන් වහන්සේ වෘද්ධද නැතහොත් තරුණද?' 'මහාරාජයාණෙනි, උන්වහන්සේ වෘද්ධය.' 'ස්වාමීනී, උන්වහන්සේ යානයක හෝ දෝලාවක නැගී වැඩම කරාවිද?' 'මහාරාජයාණෙනි, නැත, උන්වහන්සේ එසේ වැඩම නොකරනු ඇත.' 'ස්වාමීනී, තෙරුන් වහන්සේ කොහි වැඩ වසනවාද?' 'මහාරාජයාණෙනි, ගංගා නදියෙන් ඉහළ පෙදෙසෙහි වැඩ වසති.' රජතුමා මෙසේ කීය: 'එසේ නම් පින්වතුනි, ඔරු පහුරක් බන්දා එහි තෙරුන් වහන්සේව වඩා හිඳුවා, දෙගොඩෙහිම ආරක්ෂාව සලසා තෙරුන් වහන්සේව වැඩම කරවාගෙන එන්න.' භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ අමාත්‍යවරු තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් රජුගේ පණිවිඩය සැළ කළහ.

ထေရော သုတွာ ‘‘ယံ ခေါ အဟံ မူလတော ပဋ္ဌာယ သာသနံ ပဂ္ဂဏှိဿာမီတိ ပဗ္ဗဇိတောမှိ. အယံ ဒါနိ မေ သော ကာလော အနုပ္ပတ္တော’’တိ စမ္မခဏ္ဍံ ဂဏှိတွာဝ ဥဋ္ဌဟိ. အထ ‘‘ထေရော သွေ ပါဋလိပုတ္တံ သမ္ပာပုဏိဿတီ’’တိ ရတ္တိဘာဂေ ရာဇာ သုပိနံ အဒ္ဒသ. ဧဝရူပေါ သုပိနော အဟောသိ – ‘‘သဗ္ဗသေတော ဟတ္ထိနာဂေါ အာဂန္တွာ ရာဇာနံ သီသတော ပဋ္ဌာယ ပရာမသိတွာ ဒက္ခိဏဟတ္ထေ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ. ပုနဒိဝသေ ရာဇာ သုပိနဇ္ဈာယကေ ပုစ္ဆိ – ‘‘မယာ ဧဝရူပေါ သုပိနော ဒိဋ္ဌော, ကိံ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ? ဧကော တံ, ‘‘မဟာရာဇ, သမဏနာဂေါ ဒက္ခိဏဟတ္ထေ ဂဏှိဿတီ’’တိ. အထ ရာဇာ တာဝဒေဝ ‘‘ထေရော အာဂတော’’တိ သုတွာ ဂင်္ဂါတီရံ ဂန္တွာ နဒိံ ဩတရိတွာ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆန္တော ဇာဏုမတ္တေ ဥဒကေ ထေရံ သမ္ပာပုဏိတွာ ထေရဿ နာဝါတော ဩတရန္တဿ ဟတ္ထံ အဒါသိ. ထေရော ရာဇာနံ ဒက္ခိဏဟတ္ထေ အဂ္ဂဟေသိ. တံ ဒိသွာ အသိဂ္ဂါဟာ ‘‘ထေရဿ သီသံ ပါတေဿာမာ’’တိ ကောသတော အသိံ အဗ္ဗာဟိံသု. ကသ္မာ? ဧတံ ကိရ စာရိတ္တံ ရာဇကုလေသု – ‘‘ယော ရာဇာနံ ဟတ္ထေ ဂဏှတိ တဿ အသိနာ သီသံ ပါတေတဗ္ဗ’’န္တိ. ရာဇာ ဆာယံယေဝ ဒိသွာ အာဟ – ‘‘ပုဗ္ဗေပိ အဟံ ဘိက္ခူသု ဝိရဒ္ဓကာရဏာ အဿာဒံ န ဝိန္ဒာမိ, မာ ခေါ ထေရေ ဝိရဇ္ဈိတ္ထာ’’တိ. ထေရော ပန ကသ္မာ ရာဇာနံ ဟတ္ထေ [Pg.44] အဂ္ဂဟေသီတိ? ယသ္မာ ရညာ ပဉှံ ပုစ္ဆနတ္ထာယ ပက္ကောသာပိတော တသ္မာ ‘‘အန္တေဝါသိကော မေ အယ’’န္တိ အဂ္ဂဟေသိ.

තෙරුන් වහන්සේ එය අසා, 'මා මහණ වූයේම මුල සිටම ශාසනය බැබළවීමටයි. දැන් මට ඒ සඳහා කාලය පැමිණ තිබේ' යැයි සිතා සම් කඩක් ද ගෙන නැගී සිටියහ. ඉක්බිති 'තෙරුන් වහන්සේ හෙට දින පාටලීපුත්‍රයට පැමිණෙනු ඇත' යැයි රජතුමා රාත්‍රී කාලයේදී සිහිනයක් දුටුවේය. එම සිහිනය මෙබඳු විය: 'මුළුමනින්ම සුදු පැහැති ඇත් රජෙකු පැමිණ රජුගේ හිස සිට පිරිමැද දකුණු අතින් අල්ලා ගත්තේය.' පසුදින රජතුමා සිහින පල කියන්නන්ගෙන් මෙසේ විමසීය: 'මා මෙබඳු සිහිනයක් දුටුවෙමි, මෙයින් මට කුමක් සිදුවේද?' එක් අයෙකු 'මහාරාජයාණෙනි, ශ්‍රමණ නාගයෙකු ඔබගේ දකුණු අතින් අල්ලා ගනු ඇත' යැයි පැවසීය. එකෙණෙහිම රජතුමා 'තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළහ' යන පුවත අසා ගංගා තීරයට ගොස්, නදියට බැස ඉදිරියට ගොස් දණක් පමණ දියේදී තෙරුන් වහන්සේ මුණගැසී, පහුරෙන් බසින තෙරුන් වහන්සේට තම අත දිගු කළේය. තෙරුන් වහන්සේ රජුගේ දකුණු අතින් අල්ලා ගත්හ. එය දුටු කඩුගත් රාජපුරුෂයෝ 'තෙරුන්ගේ හිස ගසා දමන්නෙමු' යැයි සිතා කොපු වලින් කඩු ඇද ගත්හ. එයට හේතුව කුමක්ද? රජකුලයන්හි එබඳු සිරිතක් තිබූ බැවිනි, එනම් 'යමෙක් රජුගේ අතින් අල්ලයිද, ඔහුගේ හිස කඩුවෙන් ගසා දැමිය යුතුය.' රජතුමා ඔවුන්ගේ සෙවනැල්ල (ඉඟිය) දැක මෙසේ කීය: 'මීට පෙරද භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිදු වූ වැරදි ක්‍රියාව නිසා මම කිසිදු සතුටක් නොලැබුවෙමි, එබැවින් තෙරුන් වහන්සේට වරදක් නොකරන්න.' තෙරුන් වහන්සේ රජුගේ අතින් අල්ලා ගත්තේ මන්ද? රජු විසින් ප්‍රශ්න ඇසීම සඳහා උන්වහන්සේව කැඳවූ බැවින්, 'මොහු මාගේ අතවැසි ශිෂ්‍යයෙකි' යන අදහසින් අතින් අල්ලා ගත්හ.

ရာဇာ ထေရံ အတ္တနော ဥယျာနံ နေတွာ ဗာဟိရတော တိက္ခတ္တုံ ပရိဝါရာပေတွာ အာရက္ခံ ဌပေတွာ သယမေဝ ထေရဿ ပါဒေ ဓောဝိတွာ တေလေန မက္ခေတွာ ထေရဿ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ ‘‘ပဋိဗလော နု ခေါ ထေရော မမ ကင်္ခံ ဆိန္ဒိတွာ ဥပ္ပန္နံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေတွာ သာသနံ ပဂ္ဂဏှိတု’’န္တိ ဝီမံသနတ္ထာယ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဧကံ ပါဋိဟာရိယံ ဒဋ္ဌုကာမော’’တိ အာဟ. ‘‘ကတရံ ပါဋိဟာရိယံ ဒဋ္ဌုကာမောသိ, မဟာရာဇာ’’တိ? ‘‘ပထဝီကမ္ပနံ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘သကလပထဝီကမ္ပနံ ဒဋ္ဌုကာမောသိ, မဟာရာဇ, ပဒေသပထဝီကမ္ပန’’န္တိ? ‘‘ကတရံ ပနေတ္ထ, ဘန္တေ, ဒုက္ကရ’’န္တိ? ‘‘ကိံ နု ခေါ, မဟာရာဇ, ကံသပါတိယာ ဥဒကပုဏ္ဏာယ သဗ္ဗံ ဥဒကံ ကမ္ပေတုံ ဒုက္ကရံ; ဥဒါဟု ဥပဍ္ဎ’’န္တိ? ‘‘ဥပဍ္ဎံ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, ပဒေသပထဝီကမ္ပနံ ဒုက္ကရ’’န္တိ. ‘‘တေန ဟိ, ဘန္တေ, ပဒေသပထဝီကမ္ပနံ ပဿိဿာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, မဟာရာဇ, သမန္တတော ယောဇနေ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဧကေန စက္ကေန သီမံ အက္ကမိတွာ ရထော တိဋ္ဌတု; ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ ဒွီဟိ ပါဒေဟိ သီမံ အက္ကမိတွာ အဿော တိဋ္ဌတု; ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ဧကေန ပါဒေန သီမံ အက္ကမိတွာ ပုရိသော တိဋ္ဌတု; ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ဥပဍ္ဎဘာဂေန သီမံ အက္ကမိတွာ ဧကာ ဥဒကပါတိ တိဋ္ဌတူ’’တိ. ရာဇာ တထာ ကာရာပေသိ. ထေရော အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ရာဇာ ပဿတူ’’တိ ယောဇနပ္ပမာဏပထဝီစလနံ အဓိဋ္ဌဟိ. ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ရထဿ အန္တောသီမာယ ဌိတော ပါဒေါဝ စလိ, ဣတရော န စလိ. ဧဝံ ဒက္ခိဏပစ္ဆိမဒိသာသု အဿပုရိသာနံ အန္တောသီမာယ ဌိတပါဒါယေဝ စလိံသု, ဥပဍ္ဎုပဍ္ဎံ သရီရဉ္စ. ဥတ္တရဒိသာယ ဥဒကပါတိယာပိ အန္တောသီမာယ ဌိတံ ဥပဍ္ဎဘာဂဂတမေဝ ဥဒကံ စလိ, အဝသေသံ နိစ္စလမဟောသီတိ. ရာဇာ တံ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ‘‘သက္ခတိ ဒါနိ ထေရော သာသနံ ပဂ္ဂဏှိတု’’န္တိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ အတ္တနော ကုက္ကုစ္စံ ပုစ္ဆိ – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဧကံ အမစ္စံ ‘ဝိဟာရံ ဂန္တွာ အဓိကရဏံ ဝူပသမေတွာ ဥပေါသထံ ကာရာပေဟီ’တိ ပဟိဏိံ, သော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဧတ္တကေ ဘိက္ခူ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသိ, ဧတံ ပါပံ ကဿ ဟောတီ’’တိ?

රජතුමා තෙරුන් වහන්සේව තමන්ගේ උයනට වැඩම කරවා, පිටතින් තෙවරක් පිරිවර යොදවා ආරක්ෂාව සලසා, තමා විසින්ම තෙරුන් වහන්සේගේ පාද දෝවනය කර තෙල් ගල්වා, තෙරුන් වහන්සේ අසල හිඳ මෙසේ කල්පනා කළේය. "මගේ සැකය දුරු කර, හටගෙන ඇති මේ අර්බුදය සංසිඳුවා, ශාසනය නඟා සිටුවීමට තෙරුන් වහන්සේ සමත් වේද?" යන්න විමසනු පිණිස, "ස්වාමීනි, මම එක් ප්‍රාතිහාර්යයක් දැකීමට කැමැත්තෙමි" යි පැවසීය. "මහරජ, ඔබ කිනම් ප්‍රාතිහාර්යයක් දැකීමට කැමතිද?" "ස්වාමීනි, පොළොව කම්පනය වීම දැකීමට කැමැත්තෙමි." "මහරජ, ඔබ මුළු පොළොවම කම්පනය වනු දැකීමට කැමතිද, නැතහොත් ප්‍රදේශයක් පමණක් කම්පනය වනු දැකීමට කැමතිද?" "ස්වාමීනි, එයින් වඩාත් දුෂ්කර වන්නේ කිනම් එකක්ද?" "මහරජ, ජලය පිරුණු ලෝකඩ පාත්‍රයක ඇති මුළු ජලයම සෙලවීම දුෂ්කරද, නැතහොත් එයින් අඩක් සෙලවීම දුෂ්කරද?" "ස්වාමීනි, අඩක් සෙලවීම දුෂ්කරය." "මහරජ, එසේම ප්‍රදේශයක් පමණක් කම්පනය කරවීම දුෂ්කරය." "එසේ නම් ස්වාමීනි, මම ප්‍රදේශයක් පමණක් කම්පනය වනු දැකීමට කැමැත්තෙමි." "එසේ නම් මහරජ, වටිනා යොදුනක ප්‍රදේශයක් ඇතුළත නැගෙනහිර දිශාවෙන් එක් රෝදයකින් සීමාව පාගමින් රථය සිටීවා; දකුණු දිශාවෙන් පාද දෙකකින් සීමාව පාගමින් අශ්වයෙකු සිටීවා; බටහිර දිශාවෙන් එක් පාදයකින් සීමාව පාගමින් මිනිසෙකු සිටීවා; උතුරු දිශාවෙන් අඩක් සීමාව තුළ වන සේ එක් දිය බඳුනක් තිබේවා" යි වදාළහ. රජතුමා ඒ අයුරින්ම කරවීය. තෙරුන් වහන්සේ අභිඥා පාදක සිව්වන දැහැනට සමවැදී, එයින් නැගී සිට "රජු දකීවා" යි සිතා යොදුනක් පමණ ප්‍රදේශයක් කම්පනය වන ලෙස අධිෂ්ඨාන කළහ. නැගෙනහිර දිශාවේ රථයේ සීමාව ඇතුළත තිබූ රෝදය පමණක් කම්පනය විය, අනෙක් කොටස කම්පනය නොවීය. එසේම දකුණු සහ බටහිර දිශාවල සිටි අශ්වයාගේ සහ මිනිසාගේ සීමාව ඇතුළත තිබූ පාද පමණක් කම්පනය විය, ශරීරයේ අර්ධයක් බැගින්ද කම්පනය විය. උතුරු දිශාවේ දිය බඳුනෙහිද සීමාව ඇතුළත වූ අර්ධ කොටසේ ජලය පමණක් කම්පනය විය, ඉතිරි ජලය නිසලව පැවතියේය. රජතුමා එම ප්‍රාතිහාර්යය දැක "තෙරුන් වහන්සේට ශාසනය නඟා සිටුවීමට දැන් හැකියාව ඇතැයි" නිගමනයකට පැමිණ, තම කුකුස මෙසේ විමසීය: "ස්වාමීනි, මම එක් ඇමතියෙකුට 'විහාරයට ගොස් අර්බුදය සංසිඳුවා උපෝසථය කරවන්න' යැයි නියෝග කළෙමි. ඔහු විහාරයට ගොස් මෙතරම් භික්ෂූන් පිරිසක් ජීවිතක්ෂයට පත් කළේය. ඒ පව කාහට හිමි වේද?"

‘‘ကိံ ပန တေ, မဟာရာဇ, အတ္ထိ စိတ္တံ ‘အယံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘိက္ခူ ဃာတေတူ’’’တိ? ‘‘နတ္ထိ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘သစေ တေ, မဟာရာဇ, နတ္ထိ ဧဝရူပံ စိတ္တံ, နတ္ထိ တုယှံ ပါပ’’န္တိ. အထ ထေရော ရာဇာနံ ဧတမတ္ထံ ဣမိနာ သုတ္တေန သညာပေသိ [Pg.45] – ‘‘စေတနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ကမ္မံ ဝဒါမိ. စေတယိတွာ ကမ္မံ ကရောတိ – ကာယေန ဝါစာယ မနသာ’’တိ (အ. နိ. ၆.၆၃).

"මහරජ, 'මොහු විහාරයට ගොස් භික්ෂූන් මරා දමාවා' යන අදහසක් ඔබ තුළ තිබුණේද?" "නැත ස්වාමීනි." "මහරජ, ඉදින් එවැනි චේතනාවක් ඔබ තුළ නොවූයේ නම්, ඔබට එයින් පවක් සිදු නොවේ." ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ රජතුමාට මේ කරුණ මෙම සූත්‍රයෙන් අවබෝධ කර දුන්හ: "මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යැයි කියමි. චේතනා කර (සිතින් මෙහෙයවා) කයින්, වචනයෙන් හෝ සිතින් කර්ම රැස් කරයි."

တမေဝတ္ထံ ပရိဒီပေတုံ တိတ္တိရဇာတကံ (ဇာ. ၁.၄.၇၅) အာဟရိ – ‘‘အတီတေ, မဟာရာဇ, ဒီပကတိတ္တိရော တာပသံ ပုစ္ဆိ –

එම කරුණම පැහැදිලි කරනු පිණිස තිත්තිර ජාතකය ගෙනහැර දැක්වූහ: "මහරජ, අතීතයේදී දීපක තිත්තිර පක්ෂියා තාපසයෙකුගෙන් මෙසේ විමසීය."

‘ဉာတကော နော နိသိန္နောတိ, ဗဟု အာဂစ္ဆတီ ဇနော;

ပဋိစ္စ ကမ္မံ ဖုသတိ, တသ္မိံ မေ သင်္ကတေ မနော’တိ.

“මා ඇම සඳහා හිඳ සිටින බව දැන, බොහෝ ජනයා (පක්ෂීන්) පැමිණෙති. මා නිමිති කරගෙන කර්මයක් (පවක්) ස්පර්ශ වේද? ඒ පිළිබඳව මාගේ සිත සැක කරයි.”

တာပသော အာဟ – ‘အတ္ထိ ပန တေ စိတ္တံ မမ သဒ္ဒေန စ ရူပဒဿနေန စ အာဂန္တွာ ဧတေ ပက္ခိနော ဗဇ္ဈန္တု ဝါ ဟညန္တု ဝါ’တိ? ‘နတ္ထိ, ဘန္တေ’တိ တိတ္တိရော အာဟ. တတော နံ တာပသော သညာပေသိ – ‘သစေ တေ နတ္ထိ စိတ္တံ, နတ္ထိ ပါပံ; စေတယန္တမေဝ ဟိ ပါပံ ဖုသတိ, နာစေတယန္တံ.

තාපසයා මෙසේ කීවේය: "මාගේ හඬ නිසා හෝ රූපය දැකීම නිසා හෝ පැමිණෙන මේ පක්ෂීන් බැඳේවා හෝ මැරේවා හෝ යන චේතනාවක් ඔබ තුළ තිබේද?" "නැත ස්වාමීනි" යි තිත්තිර පක්ෂියා කීවේය. එවිට තාපසයා ඔහුට මෙසේ කරුණු අවබෝධ කර දුන්නේය: "ඉදින් ඔබට එවැනි චේතනාවක් නැත්නම්, එහි පවක් නැත. මන්ද පව ස්පර්ශ වන්නේ චේතනාවක් ඇත්තාට පමණි, චේතනාවක් නැත්තාට නොවේ."

‘န ပဋိစ္စ ကမ္မံ ဖုသတိ, မနော စေ နပ္ပဒုဿတိ;

အပ္ပောဿုက္ကဿ ဘဒြဿ, န ပါပမုပလိမ္ပတီ’’’တိ.

“ඉදින් සිත දූෂිත නොවන්නේ නම්, තමා නිමිති කරගෙන කර්මය (පව) ස්පර්ශ නොවේ. පව්කම් කිරීමට උත්සාහයක් නැති, යහපත් සිතැති තැනැත්තාට පව නොඇලෙයි.”

ဧဝံ ထေရော ရာဇာနံ သညာပေတွာ တတ္ထေဝ ရာဇုယျာနေ သတ္တ ဒိဝသာနိ ဝသန္တော ရာဇာနံ သမယံ ဥဂ္ဂဏှာပေသိ. ရာဇာ သတ္တမေ ဒိဝသေ အသောကာရာမေ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတာပေတွာ သာဏိပါကာရံ ပရိက္ခိပါပေတွာ သာဏိပါကာရန္တရေ နိသိန္နော ဧကလဒ္ဓိကေ ဧကလဒ္ဓိကေ ဘိက္ခူ ဧကတော ဧကတော ကာရာပေတွာ ဧကမေကံ ဘိက္ခုသမူဟံ ပက္ကောသာပေတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံဝါဒီ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ? တတောသဿတဝါဒိနော ‘‘သဿတဝါဒီ’’တိ အာဟံသု. ဧကစ္စသဿတိကာ…ပေ… အန္တာနန္တိကာ… အမရာဝိက္ခေပိကာ… အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ… သညီဝါဒါ… အသညီဝါဒါ… နေဝသညီနာသညီဝါဒါ … ဥစ္ဆေဒဝါဒါ… ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒီ’’တိ အာဟံသု. ရာဇာ ပဌမမေဝ သမယဿ ဥဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘နယိမေ ဘိက္ခူ, အညတိတ္ထိယာ ဣမေ’’တိ ဉတွာ တေသံ သေတကာနိ ဝတ္ထာနိ ဒတွာ ဥပ္ပဗ္ဗာဇေသိ. တေ သဗ္ဗေပိ သဋ္ဌိသဟဿာ အဟေသုံ.

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ රජතුමාට කරුණු අවබෝධ කර දී, එම රාජකීය උයනෙහිම සත් දිනක් වැඩ වසමින් රජුට බුදුදහම (සමය) ඉගැන්වූහ. සත්වැනි දිනයේදී රජතුමා අසෝකාරාමයේදී භික්ෂූ සංඝයා රැස් කරවා, රෙදි කඩතිරයකින් වට කරවා, එම තිරය ඇතුළත හිඳගෙන එකම ලබ්ධිය (මතය) ඇති භික්ෂූන් වහන්සේලා බැගින් වෙන් වෙන්ව එක් තැනකට කරවා, එක් එක් භික්ෂු කණ්ඩායම බැගින් කැඳවා මෙසේ විමසීය: "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කිනම් වාදියෙක්ද?" එවිට ශාස්වතවාදීහු "ශාස්වතවාදියෙකැ" යි කීහ. ඒකච්චශාස්වතවාදීහු...පෙ... අන්තනාන්තිකවාදීහු... අමරාවික්ඛේපිකවාදීහු... අධිච්චසමුප්පන්නවාදීහු... සඤ්ඤීවාදීහු... අසඤ්ඤීවාදීහු... නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදීහු... උච්ඡේදවාදීහු... දෘෂ්ටධර්මනිර්වාණවාදීහු "උන්වහන්සේ දෘෂ්ටධර්මනිර්වාණවාදියෙකැ" යි කීහ. රජතුමා කලින්ම බුදුදහම ඉගෙන ගෙන තිබූ බැවින්, "මොවුන් භික්ෂූන් නොවේ, මොවුන් අන්‍ය තීර්ථකයන්ය" යි දැන ඔවුන්ට සුදු වත් දී සසුනෙන් නෙරපා දැමීය. ඔවුන් සියල්ලෝම සැට දහසක් වූහ.

အထညေ ဘိက္ခူ ပက္ကောသာပေတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံဝါဒီ, ဘန္တေ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ? ‘‘ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ, မဟာရာဇာ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ရာဇာ ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ, ဘန္တေ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ? ‘‘အာမ, မဟာရာဇာ’’တိ. တတော ရာဇာ ‘‘သုဒ္ဓံ ဒါနိ, ဘန္တေ, သာသနံ; ကရောတု ဘိက္ခုသံဃော ဥပေါသထ’’န္တိ အာရက္ခံ ဒတွာ နဂရံ ပါဝိသိ.

ඉන්පසු අනෙකුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳවා, "ස්වාමීනි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කිනම් වාදියෙක්ද?" යි විමසීය. "මහරජ, උන්වහන්සේ විභජ්ජවාදියෙකි." එසේ කී කල්හි රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගෙන්, "ස්වාමීනි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විභජ්ජවාදියෙක්ද?" යි විමසීය. "එසේය මහරජ" යි උන්වහන්සේ වදාළහ. එවිට රජතුමා "ස්වාමීනි, දැන් ශාසනය පිරිසිදුය; භික්ෂූ සංඝයා වහන්සේ උපෝසථය සිදු කරන සේක්වා" යි පවසා ආරක්ෂාව සලසා දී නගරයට පිවිසියේය.

သမဂ္ဂေါ [Pg.46] သံဃော သန္နိပတိတွာ ဥပေါသထံ အကာသိ. တသ္မိံ သန္နိပါတေ သဋ္ဌိ ဘိက္ခုသတသဟဿာနိ အဟေသုံ. တသ္မိံ သမာဂမေ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရော ပရပ္ပဝါဒံ မဒ္ဒမာနော ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏံ အဘာသိ. တတော သဋ္ဌိသတသဟဿသင်္ချေသု ဘိက္ခူသု ဥစ္စိနိတွာ တိပိဋကပရိယတ္တိဓရာနံ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါနံ တေဝိဇ္ဇာဒိဘေဒါနံ ဘိက္ခူနံ သဟဿမေကံ ဂဟေတွာ ယထာ မဟာကဿပတ္ထေရော စ ကာကဏ္ဍကပုတ္တော ယသတ္ထေရော စ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယိံသု; ဧဝမေဝ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယန္တော သဗ္ဗံ သာသနမလံ ဝိသောဓေတွာ တတိယသင်္ဂီတိံ အကာသိ. သင်္ဂီတိပရိယောသာနေ အနေကပ္ပကာရံ ပထဝီ အကမ္ပိတ္ထ. အယံ သင်္ဂီတိ နဝဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌိတာ. ယာ လောကေ –

සමගි වූ සංඝයා වහන්සේ රැස්ව උපෝසථය කළහ. එම රැස්වීමට භික්ෂූන් වහන්සේලා සැට ලක්ෂයක් වැඩම කළහ. එම සම්මේලනයේදී මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පරවාද මර්දනය කරමින් කථාවත්ථු ප්‍රකරණය දේශනා කළහ. අනතුරුව සැට ලක්ෂයක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අතරින් ත්‍රිපිටකධාරී වූ, සිව්පිළිසිඹියාපත් වූ, තෙවිජ්ජාදී භේදයන්ගෙන් යුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් තෝරාගෙන, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ සහ කාකණ්ඩක පුත්‍ර යස තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය හා විනය සංගායනා කළාක් මෙන්ම, ධර්මය හා විනය සංගායනා කරමින් සියලු ශාසන මලකඩ දුරු කර තෙවන සංගායනාව සිදු කළහ. සංගායනාව අවසානයේදී පෘථිවිය නන් අයුරින් කම්පනය විය. මෙම සංගායනාව මාස නවයකින් නිම විය. ලෝකයෙහි යම් සංගායනාවක්—

ကတာ ဘိက္ခုသဟဿေန, တသ္မာ သဟဿိကာတိ စ;

ပုရိမာ ဒွေ ဥပါဒါယ, တတိယာတိ စ ဝုစ္စတီတိ.

“දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද බැවින් 'සහස්සිකා' ලෙසද, පෙර පැවති සංගායනා දෙක සැලකිල්ලට ගෙන 'තෘතීිය සංගායනාව' ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ.”

အယံ တတိယသင်္ဂီတိ.

මෙය තෙවන සංගායනාවයි.

ဧတ္တာဝတာ စ ‘‘ကေနာဘတ’’န္တိ ဧတဿ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနတ္ထံ ယံ အဝေါစုမှ – ‘‘ဇမ္ဗုဒီပေ တာဝ ဥပါလိတ္ထေရမာဒိံ ကတွာ အာစရိယပရမ္ပရာယ ယာဝ တတိယသင်္ဂီတိ တာဝ အာဘတံ. တတြာယံ အာစရိယပရမ္ပရာ –

මෙතෙක් 'කවරෙකු විසින් (විනය) ගෙන එන ලද්දේද?' යන ප්‍රශ්නය විසඳීම සඳහා අපි යමක් පැවසුවෙමුද, එනම්: 'පළමුව ජම්බුද්වීපයෙහි උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ ආචාර්ය පරම්පරාව විසින් තෙවන සංගායනාව දක්වා විනය පවත්වාගෙන එන ලදී. එහි ආචාර්ය පරම්පරාව මෙසේය -'

‘‘ဥပါလိ ဒါသကော စေဝ, သောဏကော သိဂ္ဂဝေါ တထာ;

တိဿော မောဂ္ဂလိပုတ္တော စ, ပဉ္စေတေ ဝိဇိတာဝိနော.

උපාලි තෙරුන්, දාසක තෙරුන්, සෝණක තෙරුන්, සිග්ගව තෙරුන් සහ මොග්ගලිපුත්ත තිස්ස තෙරුන් යන මේ රහතන් වහන්සේලා පස්නම කෙලෙසුන් කෙරෙන් ජයග්‍රහණය කළ සේක.

‘‘ပရမ္ပရာယ ဝိနယံ, ဒီပေ ဇမ္ဗုသိရိဝှယေ;

အစ္ဆိဇ္ဇမာနမာနေသုံ, တတိယော ယာဝ သင်္ဂဟော’’တိ.

උන්වහන්සේලා තෙවන සංගායනාව දක්වා ජම්බුද්වීපයෙහි විනය පිටකය ගුරු-ගෝල පරම්පරාවෙන් නොසිඳී පවත්වාගෙන වැඩම කළහ.

တဿတ္ထော ပကာသိတောဝ ဟောတိ.

එහි අර්ථය පැහැදිලිවම ප්‍රකාශ කරන ලදී.

တတိယသင်္ဂဟတော ပန ဥဒ္ဓံ ဣမံ ဒီပံ မဟိန္ဒာဒီဟိ အာဘတံ. မဟိန္ဒတော ဥဂ္ဂဟေတွာ ကဉ္စိ ကာလံ အရိဋ္ဌတ္ထေရာဒီဟိ အာဘတံ. တတော ယာဝဇ္ဇတနာ တေသံယေဝ အန္တေဝါသိကပရမ္ပရဘူတာယ အာစရိယပရမ္ပရာယ အာဘတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာဟု ပေါရာဏာ –

තෙවන සංගායනාවෙන් පසුව, මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ ඇතුළු පිරිස විසින් මෙම ලක්දිවට විනය පිටකය ගෙන එන ලදී. මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගෙන් උගෙන අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පිරිස කලක් එය පවත්වාගෙන ගියහ. එතැන් සිට අද දක්වා එම මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ රහතන් වහන්සේලාගේම ශිෂ්‍ය පරම්පරාව වූ ආචාර්ය පරම්පරාව විසින් විනය පවත්වාගෙන එන ලදැයි දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව පැරණි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ -

‘‘တတော မဟိန္ဒော ဣဋ္ဋိယော, ဥတ္တိယော သမ္ဗလော တထာ;

ဘဒ္ဒနာမော စ ပဏ္ဍိတော.

ඉන්පසු මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ, ඉට්ඨිය තෙරුන් වහන්සේ, උත්තිය තෙරුන් වහන්සේ, සම්බල තෙරුන් වහන්සේ සහ පණ්ඩිත වූ භද්දසාල තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘ဧတေ နာဂါ မဟာပညာ, ဇမ္ဗုဒီပါ ဣဓာဂတာ;

ဝိနယံ တေ ဝါစယိံသု, ပိဋကံ တမ္ဗပဏ္ဏိယာ.

මහත් ප්‍රඥාවන්ත වූ මේ උතුම් රහතන් වහන්සේලා ජම්බුද්වීපයෙන් මෙහි (ලක්දිවට) වැඩම කළහ. උන්වහන්සේලා තම්බපණ්ණි දීපයෙහි විනය පිටකය ඉගැන්වූහ.

‘‘နိကာယေ [Pg.47] ပဉ္စ ဝါစေသုံ, သတ္တ စေဝ ပကရဏေ;

တတော အရိဋ္ဌော မေဓာဝီ, တိဿဒတ္တော စ ပဏ္ဍိတော.

උන්වහන්සේලා පංච නිකායද, අභිධර්ම ප්‍රකරණ සතද ඉගැන්වූහ. ඉන්පසු ප්‍රඥාවන්ත වූ අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ සහ පණ්ඩිත වූ තිස්සදත්ත තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘ဝိသာရဒေါ ကာဠသုမနော, ထေရော စ ဒီဃနာမကော;

ဒီဃသုမနော စ ပဏ္ဍိတော.

විශාරද වූ කාලසුමන තෙරුන් වහන්සේ සහ දීඝ නම් වූ තෙරුන් වහන්සේද, පණ්ඩිත වූ දීඝසුමන තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘ပုနဒေဝ ကာဠသုမနော, နာဂတ္ထေရော စ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော;

တိဿတ္ထေရော စ မေဓာဝီ, ဒေဝတ္ထေရော စ ပဏ္ဍိတော.

නැවතත් කාලසුමන තෙරුන් වහන්සේ, නාග තෙරුන් වහන්සේ සහ බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේද, ප්‍රඥාවන්ත වූ තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ සහ පණ්ඩිත වූ දේව තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘ပုနဒေဝ သုမနော မေဓာဝီ, ဝိနယေ စ ဝိသာရဒေါ;

ဗဟုဿုတော စူဠနာဂေါ, ဂဇောဝ ဒုပ္ပဓံသိယော.

නැවතත් ප්‍රඥාවන්ත වූද විනයෙහි විශාරද වූද සුමන තෙරුන් වහන්සේද, හස්ති රාජයකු මෙන් පරාජය කළ නොහැකි බහුශ්‍රුත වූ චූළනාග තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘ဓမ္မပါလိတနာမော စ, ရောဟဏေ သာဓုပူဇိတော;

တဿ သိဿော မဟာပညော, ခေမနာမော တိပေဋကော.

රෝහණ ජනපදයෙහි සත්පුරුෂයන් විසින් පිදුම් ලැබූ ධම්මපාලිත නම් තෙරුන් වහන්සේ සහ උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, පේටකත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණි මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ ඛේම නම් තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘ဒီပေ တာရကရာဇာဝ, ပညာယ အတိရောစထ;

ဥပတိဿော စ မေဓာဝီ, ဖုဿဒေဝေါ မဟာကထီ.

යම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් ලක්දිව තාරකා රාජයා (චන්ද්‍රයා) මෙන් ප්‍රඥාවෙන් බැබළුණේද, ඒ ඛේම තෙරුන් වහන්සේත්, ප්‍රඥාවන්ත උපතිස්ස තෙරුන් වහන්සේත්, මහා කථිකයකු වූ ඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේත්,

‘‘ပုနဒေဝ သုမနော မေဓာဝီ, ပုပ္ဖနာမော ဗဟုဿုတော;

မဟာကထီ မဟာသိဝေါ, ပိဋကေ သဗ္ဗတ္ထ ကောဝိဒေါ.

නැවතත් ප්‍රඥාවන්ත සුමන තෙරුන් වහන්සේ, බහුශ්‍රුත වූ මහා පදුම (පුප්ඵනාම) තෙරුන් වහන්සේ, මහා කථික වූ මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ සහ සියලු පිටකයෙහි දක්ෂ වූ,

‘‘ပုနဒေဝ ဥပါလိ မေဓာဝီ, ဝိနယေ စ ဝိသာရဒေါ;

မဟာနာဂေါ မဟာပညော, သဒ္ဓမ္မဝံသကောဝိဒေါ.

නැවතත් ප්‍රඥාවන්ත විනයෙහි විශාරද උපාලි තෙරුන් වහන්සේ සහ සද්ධර්ම වංශයෙහි දක්ෂ වූ මහා ප්‍රඥාවන්ත මහානාග තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘ပုနဒေဝ အဘယော မေဓာဝီ, ပိဋကေ သဗ္ဗတ္ထ ကောဝိဒေါ;

တိဿတ္ထေရော စ မေဓာဝီ, ဝိနယေ စ ဝိသာရဒေါ.

නැවතත් සියලු පිටකයෙහි දක්ෂ වූ ප්‍රඥාවන්ත අභය තෙරුන් වහන්සේ සහ විනයෙහි විශාරද වූ ප්‍රඥාවන්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘တဿ သိဿော မဟာပညော, ပုပ္ဖနာမော ဗဟုဿုတော;

သာသနံ အနုရက္ခန္တော, ဇမ္ဗုဒီပေ ပတိဋ္ဌိတော.

උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ මහා ප්‍රඥාවන්ත බහුශ්‍රුත වූ පදුම (පුප්ඵනාම) නම් වූ යම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් ශාසනය රකිමින් ලක්දිව වැඩසිටි සේක්ද,

‘‘စူဠာဘယော စ မေဓာဝီ, ဝိနယေ စ ဝိသာရဒေါ;

တိဿတ္ထေရော စ မေဓာဝီ, သဒ္ဓမ္မဝံသကောဝိဒေါ.

ප්‍රඥාවන්ත විනය විශාරද චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ සහ සද්ධර්ම වංශයෙහි දක්ෂ වූ ප්‍රඥාවන්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘စူဠဒေဝေါ စ မေဓာဝီ, ဝိနယေ စ ဝိသာရဒေါ;

သိဝတ္ထေရော စ မေဓာဝီ, ဝိနယေ သဗ္ဗတ္ထ ကောဝိဒေါ.

ප්‍රඥාවන්ත විනය විශාරද චූළදේව තෙරුන් වහන්සේ සහ සියලු විනයෙහි දක්ෂ වූ ප්‍රඥාවන්ත සීව තෙරුන් වහන්සේද,

‘‘ဧတေ နာဂါ မဟာပညာ, ဝိနယညူ မဂ္ဂကောဝိဒါ;

ဝိနယံ ဒီပေ ပကာသေသုံ, ပိဋကံ တမ္ဗပဏ္ဏိယာ’’တိ.

මහත් ප්‍රඥාවෙන් යුත්, විනය දන්නා වූ, නිවන් මගෙහි දක්ෂ වූ මේ උතුම් රහතන් වහන්සේලා තම්බපණ්ණි දීපයෙහි විනය පිටකය ප්‍රකාශ කළ සේක.

တတြာယံ [Pg.48] အနုပုဗ္ဗိကထာ – မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရော ကိရ ဣမံ တတိယဓမ္မသင်္ဂီတိံ ကတွာ ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ အနာဂတေ သာသနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ ဘဝေယျာ’’တိ? အထဿ ဥပပရိက္ခတော ဧတဒဟောသိ – ‘‘ပစ္စန္တိမေသု ခေါ ဇနပဒေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတီ’’တိ. သော တေသံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဘာရံ ကတွာ တေ တေ ဘိက္ခူ တတ္ထ တတ္ထ ပေသေသိ. မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရံ ကသ္မီရဂန္ဓာရရဋ္ဌံ ပေသေသိ – ‘‘တွံ ဧတံ ရဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဧတ္ထ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေဟီ’’တိ. မဟာဒေဝတ္ထေရံ တထေဝ ဝတွာ မဟိံသကမဏ္ဍလံ ပေသေသိ. ရက္ခိတတ္ထေရံ ဝနဝါသိံ. ယောနကဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရံ အပရန္တကံ. မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရံ မဟာရဋ္ဌံ. မဟာရက္ခိတတ္ထေရံ ယောနကလောကံ. မဇ္ဈိမတ္ထေရံ ဟိမဝန္တဒေသဘာဂံ. သောဏတ္ထေရဉ္စ ဥတ္တရတ္ထေရဉ္စ သုဝဏ္ဏဘူမိံ. အတ္တနော သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ မဟိန္ဒတ္ထေရံ ဣဋ္ဋိယတ္ထေရေန ဥတ္တိယတ္ထေရေန သမ္ဗလတ္ထေရေန ဘဒ္ဒသာလတ္ထေရေန စ သဒ္ဓိံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ပေသေသိ – ‘‘တုမှေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ဂန္တွာ ဧတ္ထ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေထာ’’တိ. သဗ္ဗေပိ တံ တံ ဒိသာဘာဂံ ဂစ္ဆန္တာ အတ္တပဉ္စမာ အဂမံသု ‘‘ပစ္စန္တိမေသု ဇနပဒေသု ပဉ္စဝဂ္ဂေါ ဂဏော အလံ ဥပသမ္ပဒကမ္မာယာ’’တိ မညမာနာ.

එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය - මොග්ගලිපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ තෙවන ධර්ම සංගායනාව පවත්වා මෙසේ සිතූහ: 'අනාගතයෙහි ශාසනය කොහි මැනවින් පිහිටන්නේද?' එවිට උන්වහන්සේට මෙසේ වැටහුණි: 'ප්‍රත්‍යන්ත (දේශ සීමා) ජනපදයන්හි ශාසනය මැනවින් පිහිටනු ඇත.' උන්වහන්සේ ඒ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට වගකීම් පවරා ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්ට යැවූහ. මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ කශ්මීර ගන්ධාර දේශයට යවමින්, 'ඔබ එහි ගොස් ශාසනය පිහිටුවන්න' යැයි වදාළහ. මහාදේව තෙරුන් වහන්සේටද එසේම කියා මහිංසක මණ්ඩලයට යැවූහ. රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී දේශයටද, යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අපරන්තක දේශයටද, මහාධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මහාරාෂ්ට්‍ර දේශයටද, මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ යෝනක ලෝකයටද, මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේ හිමවන්ත ප්‍රදේශයටද යැවූහ. සෝණ තෙරුන් වහන්සේ සහ උත්තර තෙරුන් වහන්සේ ස්වර්ණභූමියට යැවූහ. තමන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ මහින්ද තෙරුන් වහන්සේව, ඉට්ඨිය, උත්තිය, සම්බල සහ භද්දසාල යන තෙරවරුන් සමඟ තම්බපණ්ණි දීපයට යවමින්, 'ඔබ වහන්සේලා තම්බපණ්ණි දීපයට වැඩම කොට එහි ශාසනය පිහිටුවන්න' යැයි වදාළහ. ඒ සියලු තෙරවරුන් 'ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි පස්නමකින් යුත් සංඝ සමූහයක් උපසම්පදා කර්ම සඳහා ප්‍රමාණවත් වේ' යැයි සලකා, තමන් වහන්සේ පස්වන කොට ඇති කණ්ඩායම් ලෙස ඒ ඒ දිශාවන්ට වැඩම කළහ.

တေန ခေါ ပန သမယေန ကသ္မီရဂန္ဓာရရဋ္ဌေ သဿပါကသမယေ အရဝါဠော နာမ နာဂရာဇာ ကရကဝဿံ နာမ ဝဿာပေတွာ သဿံ ဟရာပေတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ ပါပေတိ. မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရော ပန ပါဋလိပုတ္တတော ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဟိမဝတိ အရဝါဠဒဟဿ ဥပရိ ဩတရိတွာ အရဝါဠဒဟပိဋ္ဌိယံ စင်္ကမတိပိ တိဋ္ဌတိပိ နိသီဒတိပိ သေယျမ္ပိ ကပ္ပေတိ. နာဂမာဏဝကာ တံ ဒိသွာ အရဝါဠဿ နာဂရာဇဿ အာရောစေသုံ – ‘‘မဟာရာဇ, ဧကော ဆိန္နဘိန္နပဋဓရော ဘဏ္ဍု ကာသာဝဝသနော အမှာကံ ဥဒကံ ဒူသေတီ’’တိ. နာဂရာဇာ တာဝဒေဝ ကောဓာဘိဘူတော နိက္ခမိတွာ ထေရံ ဒိသွာ မက္ခံ အသဟမာနော အန္တလိက္ခေ အနေကာနိ ဘိံသနကာနိ နိမ္မိနိ. တတော တတော ဘုသာ ဝါတာ ဝါယန္တိ, ရုက္ခာ ဆိဇ္ဇန္တိ, ပဗ္ဗတကူဋာနိ ပတန္တိ, မေဃာ ဂဇ္ဇန္တိ, ဝိဇ္ဇုလတာ နိစ္ဆရန္တိ, အသနိယော ဖလန္တိ, ဘိန္နံ ဝိယ ဂဂနတလံ ဥဒကံ ပဂ္ဃရတိ. ဘယာနကရူပါ နာဂကုမာရာ သန္နိပတန္တိ. သယမ္ပိ ဓူမာယတိ, ပဇ္ဇလတိ, ပဟရဏဝုဋ္ဌိယော ဝိဿဇ္ဇေတိ. ‘‘ကော အယံ မုဏ္ဍကော ဆိန္နဘိန္နပဋဓရော’’တိအာဒီဟိ ဖရုသဝစနေဟိ ထေရံ သန္တဇ္ဇေသိ. ‘‘ဧထ ဂဏှထ ဟနထ [Pg.49] နိဒ္ဓမထ ဣမံ သမဏ’’န္တိ နာဂဗလံ အာဏာပေသိ. ထေရော သဗ္ဗံ တံ ဘိံသနကံ အတ္တနော ဣဒ္ဓိဗလေန ပဋိဗာဟိတွာ နာဂရာဇာနံ အာဟ –

එකල්හි කශ්මීර ගන්ධාර දේශයෙහි ගොයම් පැසෙන සමයෙහි, අරවාළ නම් නා රජෙක් හිම කැට වැසි වස්වා ගොයම් විනාශ කර මහා සමුද්‍රයට ගසාගෙන යන්නට සැලැස්වීය. මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ පැලලුප් නුවරින් අහසට පැනනැගී හිමවන්තයෙහි අරවාළ විල මතුපිටට වැඩම කොට, අරවාළ විල මතුපිට සක්මන් කළහ, වැඩසිටියහ, වැඩහුන්හ, සැතපුණහ. නා මානවකයෝ උන්වහන්සේ දැක අරවාළ නා රජුට මෙසේ සැළ කළහ: 'මහ රජතුමනි, සිවුරු කැබලි දරන, හිස මුඩු කළ, කාසාව වස්ත්‍ර හැඳි අයෙක් අපේ ජලය දූෂණය කරයි.' නා රජු එකෙණෙහිම කෝපයෙන් දැවෙමින් නික්ම අවුත් තෙරුන් දැක, උන්වහන්සේගේ ගුණයන් නොඉවසමින් අහසෙහි නොයෙක් භයානක දේවල් මවා පෑවේය. ඒ ඒ දෙසින් සැඩ සුළං හැමුවේය, ගස් ඉදිරී වැටුණේය, පර්වත කූටයන් පෙරළී වැටුණේය, වලාකුළු ගර්ජනා කළේය, විදුලි කෙටුවේය, අකුණු පිපිරී ගියේය, අහස් තලය පැළී යන්නාක් මෙන් වැසි වැටුණේය. බියකරු රූප ඇති නා කුමාරවරු රැස් වූහ. නා රජු තෙමේම දුම් පිට කළේය, ගිනි ජාලා විහිදුවූයේය, ආයුධ වැසි වස්සවන ලදී. 'සිවුරු කැබලි දරන මේ මුඩු මහණා කවුද?' යනාදී පරුෂ වචනයෙන් තෙරුන්ට තර්ජනය කළේය. 'එම්බා, මේ මහණා අල්ලාගනිව්, මරා දමව්, පන්නා දමව්' යැයි නා සේනාවට අණ කළේය. තෙරණුවෝ තමන් වහන්සේගේ සෘද්ධි බලයෙන් ඒ සියලු බියකරු දෑ වළක්වා නා රජුට මෙසේ වදාළහ:

‘‘သဒေဝကောပိ စေ လောကော, အာဂန္တွာ တာသယေယျ မံ;

န မေ ပဋိဗလော အဿ, ဇနေတုံ ဘယဘေရဝံ.

දෙවියන් සහිත ලෝකයම පැමිණ මා බියගන්වන්නට උත්සාහ කළත්, මා තුළ බියක් හෝ තැතිගැනීමක් ඇති කිරීමට ඔවුන් සමත් නොවන්නේය.

‘‘သစေပိ တွံ မဟိံ သဗ္ဗံ, သသမုဒ္ဒံ သပဗ္ဗတံ;

ဥက္ခိပိတွာ မဟာနာဂ, ခိပေယျာသိ မမူပရိ.

මහා නාගය, ඉදින් ඔබ මුහුද හා පර්වත සහිත මුළු මහ පොළොවම ඔසවා මා මතට හෙළුවද,

‘‘နေဝ မေ သက္ကုဏေယျာသိ, ဇနေတုံ ဘယဘေရဝံ;

အညဒတ္ထု တဝေဝဿ, ဝိဃာတော ဥရဂါဓိပါ’’တိ.

මා තුළ බියක් හෝ තැතිගැනීමක් ඇති කිරීමට කිසිසේත්ම නොහැකිය. නාග රජුනි, එයින් ඔබටම වෙහෙසක් මිස අන් කිසිවක් නොවන්නේය.

ဧဝံ ဝုတ္တေ နာဂရာဇာ ဝိဟတာနုဘာဝေါ နိပ္ဖလဝါယာမော ဒုက္ခီ ဒုမ္မနော အဟောသိ. တံ ထေရော တင်္ခဏာနုရူပါယ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေတွာ သမာဒပေတွာ သမုတ္တေဇေတွာ သမ္ပဟံသေတွာ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု စ သီလေသု ပတိဋ္ဌာပေသိ သဒ္ဓိံ စတုရာသီတိယာ နာဂသဟဿေဟိ. အညေပိ ဗဟူ ဟိမဝန္တဝါသိနော ယက္ခာ စ ဂန္ဓဗ္ဗာ စ ကုမ္ဘဏ္ဍာ စ ထေရဿ ဓမ္မကထံ သုတွာ သရဏေသု စ သီလေသု စ ပတိဋ္ဌဟိံသု. ပဉ္စကောပိ ယက္ခော သဒ္ဓိံ ဘရိယာယ ယက္ခိနိယာ ပဉ္စဟိ စ ပုတ္တသတေဟိ ပဌမေ ဖလေ ပတိဋ္ဌိတော. အထာယသ္မာ မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရော သဗ္ဗေပိ နာဂယက္ခရက္ခသေ အာမန္တေတွာ ဧဝမာဟ –

මෙසේ වදාළ කල්හි, තමාගේ අනුභාවය නැති වී ගිය, උත්සාහය නිෂ්ඵල වූ නාග රාජයා දුකටත් නොසතුටටත් පත් විය. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ ඒ මොහොතට උචිත ධර්ම කථාවකින් කරුණු දක්වා, කුසලයෙහි සමාදන් කරවා, උනන්දු කරවා, බෙහෙවින් සතුටට පත් කර අසූහතරදහසක් නාගයන් සමඟ ඒ නාග රාජයාව තිසරණයෙහි හා පඤ්ච සීලයෙහි පිහිටුවූහ. හිමාලයෙහි වසන තවත් බොහෝ යක්ෂයෝ ද, ගාන්ධර්වයෝ ද, කුම්භාණ්ඩයෝ ද තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා තිසරණයෙහි හා සීලයෙහි පිහිටියහ. පංචක නම් වූ යක්ෂයා ද තම බිරිඳ වූ යක්ෂණිය සහ පන්සියයක් පුතුන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මජ්ඣන්තික තෙරණුවෝ සියලු නාග, යක්ෂ හා රාක්ෂසයන් අමතා මෙසේ වදාළහ.

‘‘မာ ဒါနိ ကောဓံ ဇနယိတ္ထ, ဣတော ဥဒ္ဓံ ယထာ ပုရေ;

သဿဃာတဉ္စ မာ ကတ္ထ, သုခကာမာ ဟိ ပါဏိနော;

ကရောထ မေတ္တံ သတ္တေသု, ဝသန္တု မနုဇာ သုခ’’န္တိ.

දැන් මින් මතු පෙර මෙන් ක්‍රෝධ නොකරව්. ගොවිතැන් පාළු නොකරව්. සත්වයෝ සැප කැමති වන්නාහ. එබැවින් සත්වයන් කෙරෙහි මෙත් සිත පතුරුවව්. මනුෂ්‍යයෝ සුවසේ වෙසෙත්වා.

တေ သဗ္ဗေပိ ‘‘သာဓု ဘန္တေ’’တိ ထေရဿ ပဋိဿုဏိတွာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇိံသု. တံဒိဝသမေဝ စ နာဂရာဇဿ ပူဇာသမယော ဟောတိ. အထ နာဂရာဇာ အတ္တနော ရတနမယံ ပလ္လင်္ကံ အာဟရာပေတွာ ထေရဿ ပညပေသိ. နိသီဒိ ထေရော ပလ္လင်္ကေ. နာဂရာဇာပိ ထေရံ ဗီဇယမာနော သမီပေ အဋ္ဌာသိ. တသ္မိံ ခဏေ ကသ္မီရဂန္ဓာရရဋ္ဌဝါသိနော အာဂန္တွာ ထေရံ ဒိသွာ ‘‘အမှာကံ နာဂရာဇတောပိ ထေရော မဟိဒ္ဓိကတရော’’တိ ထေရမေဝ ဝန္ဒိတွာ နိသိန္နာ. ထေရော တေသံ အာသီဝိသောပမသုတ္တံ ကထေသိ[Pg.50]. သုတ္တပရိယောသာနေ အသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ, ကုလသတသဟဿံ ပဗ္ဗဇိ. တတော ပဘုတိ စ ကသ္မီရဂန္ဓာရာ ယာဝဇ္ဇတနာ ကာသာဝပဇ္ဇောတာ ဣသိဝါတပဋိဝါတာ ဧဝ.

ඒ සියල්ලෝම "ස්වාමීනි, යහපති" යැයි තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන අනුශාසනා කළ පරිදිම පිළිපැද්දහ. එදිනම නාග රාජයාගේ පූජා මංගල්‍යය පැවැත්විණි. එකල්හි නාග රාජයා තමාගේ රත්නමය පල්ලංකය ගෙන්වා තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා පැනවීය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ පල්ලංකයෙහි වැඩසිටියහ. නාග රාජයා ද තෙරුන් වහන්සේට පවන් සලමින් අසලින් සිටගත්තේය. ඒ මොහොතේ කාශ්මීර-ගන්ධාර රටවැසියෝ පැමිණ තෙරුන් වහන්සේ දැක, "අපේ නාග රජුටත් වඩා මේ තෙරුන් වහන්සේ මහත් අනුභාව සම්පන්නය"යි සිතා තෙරුන් වහන්සේටම වැඳ නමස්කාර කොට අසුන් ගත්හ. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුනට 'ආසීවිසෝපම සූත්‍රය' දේශනා කළහ. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ අසූදහසක් සත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය. ලක්ෂයක් පිරිස පැවිදි වූහ. එතැන් පටන් අද දක්වාම කාශ්මීර-ගන්ධාර දේශය සිවුරු රසින් බබළන, රහතන් වහන්සේලාගේ ඇසුර ලබන දේශයක් විය.

ဂန္တွာ ကသ္မီရဂန္ဓာရံ, ဣသိ မဇ္ဈန္တိကော တဒါ;

ဒုဋ္ဌံ နာဂံ ပသာဒေတွာ, မောစေသိ ဗန္ဓနာ ဗဟူတိ.

එසමයෙහි මජ්ඣන්තික රහතන් වහන්සේ කාශ්මීර-ගන්ධාරයට වැඩම කොට, දරුණු නාගයා පැහැදවූහ. බොහෝ සත්වයන් සසර බැඳීම්වලින් නිදහස් කළහ.

မဟာဒေဝတ္ထေရောပိ မဟိံသကမဏ္ဍလံ ဂန္တွာ ဒေဝဒူတသုတ္တံ ကထေသိ. သုတ္တပရိယောသာနေ စတ္တာလီသ ပါဏသဟဿာနိ ဓမ္မစက္ခုံ ပဋိလဘိံသု, စတ္တာလီသံယေဝ ပါဏသဟဿာနိ ပဗ္ဗဇိံသု.

මහාදේව තෙරුන් වහන්සේ ද මහිංසක මණ්ඩලයට වැඩම කොට 'දේවදූත සූත්‍රය' දේශනා කළහ. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ හතළිස් දහසක් සත්වයෝ ධර්ම චක්ෂුසය ලැබූහ. හතළිස් දහසක් දෙනාම පැවිදි වූහ.

ဂန္တွာန ရဋ္ဌံ မဟိံသံ, မဟာဒေဝေါ မဟိဒ္ဓိကော;

စောဒေတွာ ဒေဝဒူတေဟိ, မောစေသိ ဗန္ဓနာ ဗဟူတိ.

මහත් අනුභාව ඇති මහාදේව තෙරුන් වහන්සේ මහිංසක රටට වැඩම කොට, දේවදූත සූත්‍රයෙන් කරුණු පෙන්වා දී බොහෝ සත්වයන් සසර බැඳීම්වලින් නිදහස් කළහ.

ရက္ခိတတ္ထေရော ပန ဝနဝါသိံ ဂန္တွာ အာကာသေ ဌတွာ အနမတဂ္ဂပရိယာယကထာယ ဝနဝါသိကေ ပသာဒေသိ. ကထာပရိယောသာနေ ပနဿ သဋ္ဌိသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. သတ္တတိသဟဿမတ္တာ ပဗ္ဗဇိံသု, ပဉ္စဝိဟာရသတာနိ ပတိဋ္ဌဟိံသု. ဧဝံ သော တတ္ထ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေသိ.

රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී දේශයට වැඩම කර, අහසේ වැඩසිටිමින් 'අනමතග්ග පරියාය' දේශනාවෙන් වනවාසී වැසියන් පැහැදවූහ. දේශනාව අවසානයේ සැට දහසක් සත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය. හැත්තෑ දහසක් පමණ පිරිසක් පැවිදි වූහ. විහාර පන්සියයක් පිහිටුවනු ලැබීය. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

ဂန္တွာန ရက္ခိတတ္ထေရော, ဝနဝါသိံ မဟိဒ္ဓိကော;

အန္တလိက္ခေ ဌိတော တတ္ထ, ဒေသေသိ အနမတဂ္ဂိယန္တိ.

මහත් අනුභාව ඇති රක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වනවාසී දේශයට වැඩම කොට, එහි අහසේ වැඩසිටිමින් 'අනමතග්ග' දේශනාව පැවැත්වූහ.

ယောနကဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရောပိ အပရန္တကံ ဂန္တွာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တန္တကထာယ အပရန္တကေ ပသာဒေတွာ သတ္တတိ ပါဏသဟဿာနိ ဓမ္မာမတံ ပါယေသိ. ခတ္တိယကုလတော ဧဝ ပုရိသသဟဿာနိ ပဗ္ဗဇိံသု, သမဓိကာနိ စ ဆ ဣတ္ထိသဟဿာနိ. ဧဝံ သော တတ္ထ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေသိ.

යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ ද අපරන්ත දේශයට වැඩම කොට 'අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර' දේශනාවෙන් අපරන්ත වැසියන් පැහැදවූහ. හැත්තෑ දහසක් සත්වයන්ට අමෘත ධර්මය පානය කරවූහ. ක්ෂත්‍රිය කුලවලින්ම පුරුෂයන් දහසක් ද, හයදහසකට අධික කාන්තාවන් පිරිසක් ද පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

အပရန္တံ ဝိဂါဟိတွာ, ယောနကော ဓမ္မရက္ခိတော;

အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမေနေတ္ထ, ပသာဒေသိ ဇနေ ဗဟူတိ.

අපරන්ත දේශයට පැමිණි යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ 'අග්ගික්ඛන්ධෝපම' සූත්‍රය මගින් එහි බොහෝ ජනයා පැහැදවූහ.

မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရော ပန မဟာရဋ္ဌံ ဂန္တွာ မဟာနာရဒကဿပဇာတကကထာယ မဟာရဋ္ဌကေ ပသာဒေတွာ စတုရာသီတိ ပါဏသဟဿာနိ မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌာပေသိ. တေရသသဟဿာနိ ပဗ္ဗဇိံသု. ဧဝံ သော တတ္ထ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေသိ.

මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මහාරාෂ්ට්‍ර දේශයට වැඩම කොට 'මහා නාරද කස්සප ජාතක' කථාවෙන් මහාරාෂ්ට්‍ර වැසියන් පැහැදවූහ. අසූහතරදහසක් සත්වයන් මගඵලවල පිහිටුවූහ. දහතුන් දහසක් දෙනා පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

မဟာရဋ္ဌံ ဣသိ ဂန္တွာ, သော မဟာဓမ္မရက္ခိတော;

ဇာတကံ ကထယိတွာန, ပသာဒေသိ မဟာဇနန္တိ.

ඒ මහා ධම්මරක්ඛිත රහතන් වහන්සේ මහාරාෂ්ට්‍ර දේශයට වැඩම කොට, ජාතක කථාව දේශනා කර මහජනයා පැහැදවූහ.

မဟာရက္ခိတတ္ထေရောပိ [Pg.51] ယောနကရဋ္ဌံ ဂန္တွာ ကာဠကာရာမသုတ္တန္တကထာယ ယောနကလောကံ ပသာဒေတွာ သတ္တတိသဟဿာဓိကဿ ပါဏသတသဟဿဿ မဂ္ဂဖလာလင်္ကာရံ အဒါသိ. သန္တိကေ စဿ ဒသသဟဿာနိ ပဗ္ဗဇိံသု. ဧဝံ သောပိ တတ္ထ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေသိ.

මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ ද යෝනක දේශයට වැඩම කොට 'කාළකාරාම සූත්‍ර' දේශනාවෙන් යෝනක වැසියන් පැහැදවූහ. එක්ලක්ෂ හැත්තෑදහසක් සත්වයන්ට මගඵල නමැති ආභරණය ලබා දුන්හ. උන්වහන්සේ සමීපයෙහි දසදහසක් පිරිසක් පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ ද එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

ယောနရဋ္ဌံ တဒါ ဂန္တွာ, သော မဟာရက္ခိတော ဣသိ;

ကာဠကာရာမသုတ္တေန တေ ပသာဒေသိ ယောနကေတိ.

එකල්හි මහාරක්ඛිත රහතන් වහන්සේ යෝනක දේශයට වැඩම කොට 'කාළකාරාම සූත්‍රය' මගින් ඒ යෝනක වැසියන් පැහැදවූහ.

မဇ္ဈိမတ္ထေရော ပန ကဿပဂေါတ္တတ္ထေရေန အဠကဒေဝတ္ထေရေန ဒုန္ဒုဘိဿရတ္ထေရေန မဟာဒေဝတ္ထေရေန စ သဒ္ဓိံ ဟိမဝန္တဒေသဘာဂံ ဂန္တွာ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တကထာယ တံ ဒေသံ ပသာဒေတွာ အသီတိပါဏကောဋိယော မဂ္ဂဖလရတနာနိ ပဋိလာဘေသိ. ပဉ္စပိ စ ထေရာ ပဉ္စ ရဋ္ဌာနိ ပသာဒေသုံ. ဧကမေကဿ သန္တိကေ သတသဟဿမတ္တာ ပဗ္ဗဇိံသု. ဧဝံ တေ တတ္ထ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေသုံ.

මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේ කස්සපගොත්ත තෙරණුවන්, අළකදේව තෙරණුවන්, දුන්දුභිස්සර තෙරණුවන් සහ මහාදේව තෙරණුවන් සමඟ හිමවන්ත ප්‍රදේශයට වැඩම කළහ. 'ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර' දේශනාවෙන් ඒ ප්‍රදේශය පැහැදවූ උන්වහන්සේලා සත්වයන් කෝටි අසූවක් මගඵල රත්නයන්හි පිහිටුවූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා පස්නමම රටවල් පහක් පැහැදවූහ. එක් එක් තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ලක්ෂය බැගින් පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේලා එහි ශාසනය පිහිටුවූහ.

ဂန္တွာန မဇ္ဈိမတ္ထေရော, ဟိမဝန္တံ ပသာဒယိ;

ယက္ခသေနံ ပကာသေန္တော, ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနန္တိ.

මජ්ඣිම තෙරුන් වහන්සේ හිමවන්තයට වැඩම කොට, 'ධම්මචක්කප්පවත්තන' සූත්‍රය දේශනා කරමින් යක්ෂ සේනාව පැහැදවූහ.

သောဏတ္ထေရောပိ သဒ္ဓိံ ဥတ္တရတ္ထေရေန သုဝဏ္ဏဘူမိံ အဂမာသိ. တေန စ သမယေန တတ္ထ ဧကာ ရက္ခသီ သမုဒ္ဒတော နိက္ခမိတွာ ရာဇကုလေ ဇာတေ ဇာတေ ဒါရကေ ခါဒတိ. တံဒိဝသမေဝ စ ရာဇကုလေ ဧကော ဒါရကော ဇာတော ဟောတိ. မနုဿာ ထေရံ ဒိသွာ ‘‘ရက္ခသာနံ သဟာယကော ဧသော’’တိ မညမာနာ အာဝုဓာနိ ဂဟေတွာ ထေရံ ပဟရိတုကာမာ အာဂစ္ဆန္တိ. ထေရော ‘‘ကိံ တုမှေ အာဝုဓဟတ္ထာ အာဂစ္ဆထာ’’တိ အာဟ. တေ အာဟံသု – ‘‘ရာဇကုလေ ဇာတေ ဇာတေ ဒါရကေ ရက္ခသာ ခါဒန္တိ, တေသံ တုမှေ သဟာယကာ’’တိ. ထေရော ‘‘န မယံ ရက္ခသာနံ သဟာယကာ, သမဏာ နာမ မယံ ဝိရတာ ပါဏာတိပါတာ…ပေ… ဝိရတာ မဇ္ဇပါနာ ဧကဘတ္တိကာ သီလဝန္တော ကလျာဏဓမ္မာ’’တိ အာဟ. တသ္မိံယေဝ စ ခဏေ သာ ရက္ခသီ သပရိဝါရာ သမုဒ္ဒတော နိက္ခမိ ‘‘ရာဇကုလေ ဒါရကော ဇာတော တံ ခါဒိဿာမီ’’တိ. မနုဿာ တံ ဒိသွာ ‘‘ဧသာ, ဘန္တေ, ရက္ခသီ အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဘီတာ ဝိရဝိံသု. ထေရော ရက္ခသေဟိ ဒိဂုဏေ အတ္တဘာဝေ နိမ္မိနိတွာ တေဟိ အတ္တဘာဝေဟိ တံ ရက္ခသိံ သပရိသံ မဇ္ဈေ ကတွာ ဥဘောသု ပဿေသု ပရိက္ခိပိ[Pg.52]. တဿာ သပရိသာယ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အဒ္ဓါ ဣမေဟိ ဣဒံ ဌာနံ လဒ္ဓံ ဘဝိဿတိ. မယံ ပန ဣမေသံ ဘက္ခာ ဘဝိဿာမာ’’တိ. သဗ္ဗေ ရက္ခသာ ဘီတာ ဝေဂသာ ပလာယိံသု. ထေရောပိ တေ ယာဝ အဒဿနံ တာဝ ပလာပေတွာ ဒီပဿ သမန္တတော ရက္ခံ ဌပေသိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ သန္နိပတိတံ မဟာဇနကာယံ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တန္တကထာယ ပသာဒေတွာ သရဏေသု စ သီလေသု စ ပတိဋ္ဌာပေသိ. သဋ္ဌိသဟဿာနံ ပနေတ္ထ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ကုလဒါရကာနံ အဍ္ဎုဍ္ဎာနိ သဟဿာနိ ပဗ္ဗဇိံသု, ကုလဓီတာနံ ဒိယဍ္ဎသဟဿံ. ဧဝံ သော တတ္ထ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေသိ. တတော ပဘုတိ ရာဇကုလေ ဇာတဒါရကာနံ သောဏုတ္တရနာမမေဝ ကရောန္တိ.

සෝණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද උත්තර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමඟ ස්වර්ණභූමියට වැඩම කළ සේක. එකල්හි එහි එක් රක්ෂසියක් මුහුදෙන් නික්ම රජගෙදර උපදින උපදින දරුවන් කා දමයි. උන්වහන්සේලා වැඩම කළ එම දිනයෙහිම රජගෙදර එක් පිරිමි දරුවකු උපන්නේය. මිනිස්සු ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක, "මොහු රක්ෂසයන්ගේ යහළුවෙකි"යි සිතා ආයුධ ගෙන ස්ථවිරයන් වහන්සේට පහර දීමට පැමිණියහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ, "ඔබලා කුමකට ආයුධ අතැතිව එන්නහුද?"යි ඇසූහ. "රජගෙදර උපදින උපදින දරුවන් රක්ෂසයන් කා දමති, ඔබලා ඔවුන්ගේ මිතුරෝය"යි ඔවුහු පැවසූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ, "අපි රක්ෂසයන්ගේ මිතුරෝ නොවෙමු. ශ්‍රමණයන් වන අපි ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකී... (පෙ)... මද්‍යපානයෙන් වැළකී, එක් වේලක් පමණක් වළඳන, සිල්වත් වූ, යහපත් ගුණධර්ම ඇති අය වෙමු"යි වදාළ සේක. එම මොහොතේම ඒ රක්ෂසිය පිරිවර සමඟ මුහුදෙන් නික්ම, "රජගෙදර දරුවෙක් උපන්නේය, ඔහු කන්නෙමි"යි සිතා පැමිණියාය. මිනිස්සු ඇය දැක, "ස්වාමීනී, අන්න රක්ෂසිය එනවා"යි බියෙන් කෑ ගැසූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ රක්ෂසයන් මෙන් දෙගුණයක් විශාල වූ ආත්මභාවයන් මවා, එම ආත්මභාවයන්ගෙන් පිරිවර සහිත රක්ෂසිය මැදිකර දෙපැත්තෙන්ම වට කළ සේක. ඇයට සහ පිරිසට මෙසේ සිතුණි: "සැබවින්ම මොවුන්ට මේ ස්ථානය හිමිව තිබේ. අපි මොවුන්ගේ ගොදුරු බවට පත්වන්නෙමු." සියලු රක්ෂසයෝ බියපත් වී වේගයෙන් පලා ගියහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ඔවුන් නොපෙනී යන තෙක් පලවා හැර මුළු දිවයින වටා ආරක්ෂාව සැලසූහ. එකල රැස්ව සිටි මහජනතාවට බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කර පහදවා සරණ ශීලයන්හි පිහිටුවූහ. එහිදී සැට දහසක් දෙනා ධර්මාවබෝධය කළහ. කුලපුත්‍රයන් තුන්දහස් පන්සියයක් ද කුලදියණියන් එක්දහස් පන්සියයක් ද පැවිදි වූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ එහි ශාසනය පිහිටුවූහ. එතැන් පටන් රජගෙදර උපදින දරුවන්ට 'සෝණුත්තර' යන නමම තබති.

သုဝဏ္ဏဘူမိံ ဂန္တွာန, သောဏုတ္တရာ မဟိဒ္ဓိကာ;

ပိသာစေ နိဒ္ဓမေတွာန, ဗြဟ္မဇာလံ အဒေသိသုန္တိ.

මහා සෘද්ධි ඇති සෝණ සහ උත්තර ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ස්වර්ණභූමියට වැඩම කර, පිශාචයන් පලවා හැර බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

မဟိန္ဒတ္ထေရော ပန ‘‘တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ဂန္တွာ သာသနံ ပတိဋ္ဌာပေဟီ’’တိ ဥပဇ္ဈာယေန စ ဘိက္ခုသံဃေန စ အဇ္ဈိဋ္ဌော စိန္တေသိ – ‘‘ကာလော နု ခေါ မေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ဂန္တုံ နော’’တိ. အထဿ ဝီမံသတော ‘‘န တာဝ ကာလော’’တိ အဟောသိ. ကိံ ပနဿ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ? မုဋသိဝရညော မဟလ္လကဘာဝံ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ရာဇာ မဟလ္လကော, န သက္ကာ ဣမံ ဂဏှိတွာ သာသနံ ပဂ္ဂဟေတုံ. ဣဒါနိ ပနဿ ပုတ္တော ဒေဝါနံပိယတိဿော ရဇ္ဇံ ကာရေဿတိ. တံ ဂဏှိတွာ သက္ကာ ဘဝိဿတိ သာသနံ ပဂ္ဂဟေတုံ. ဟန္ဒ ယာဝ သော သမယော အာဂစ္ဆတိ, တာဝ ဉာတကေ ဩလောကေမ. ပုန ဒါနိ မယံ ဣမံ ဇနပဒံ အာဂစ္ဆေယျာမ ဝါ န ဝါ’’တိ. သော ဧဝံ စိန္တေတွာ ဥပဇ္ဈာယဉ္စ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ ဝန္ဒိတွာ အသောကာရာမတော နိက္ခမ္မ တေဟိ ဣဋ္ဋိယာဒီဟိ စတူဟိ ထေရေဟိ သံဃမိတ္တာယ ပုတ္တေန သုမနသာမဏေရေန ဘဏ္ဍုကေန စ ဥပါသကေန သဒ္ဓိံ ရာဇဂဟနဂရပရိဝတ္တကေန ဒက္ခိဏာဂိရိဇနပဒေ စာရိကံ စရမာနော ဉာတကေ ဩလောကေန္တော ဆ မာသေ အတိက္ကာမေသိ. အထာနုပုဗ္ဗေန မာတု နိဝေသနဋ္ဌာနံ ဝေဒိသနဂရံ နာမ သမ္ပတ္တော. အသောကော ကိရ ကုမာရကာလေ ဇနပဒံ လဘိတွာ ဥဇ္ဇေနိံ ဂစ္ဆန္တော ဝေဒိသနဂရံ ပတွာ ဝေဒိသသေဋ္ဌိဿ ဓီတရံ အဂ္ဂဟေသိ. သာ တံဒိဝသမေဝ ဂဗ္ဘံ ဂဏှိတွာ ဥဇ္ဇေနိယံ မဟိန္ဒကုမာရံ ဝိဇာယိ. ကုမာရဿ [Pg.53] စုဒ္ဒသဝဿကာလေ ရာဇာ အဘိသေကံ ပါပုဏိ. သာ တဿ မာတာ တေန သမယေန ဉာတိဃရေ ဝသတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထာနုပုဗ္ဗေန မာတု နိဝေသနဋ္ဌာနံ ဝေဋိသနဂရံ နာမ သမ္ပတ္တော’’တိ.

මහිඳ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද තමන්ගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ සහ භික්ෂු සංඝයා විසින් "තාම්රපර්ණී දිවයිනට වැඩම කර ශාසනය පිහිටුවන්න"යි කරන ලද ආරාධනය පරිදි, "මා තාම්රපර්ණී දිවයිනට වැඩම කිරීමට මේ සුදුසු කාලයද?"යි සිතූහ. එකල්හි ඒ පිළිබඳව විමසා බලන උන්වහන්සේට "තවම කාලය නොවේ"යි සිතුණි. කුමක් දැක උන්වහන්සේට එසේ සිතුණේද? මුටසීව රජුගේ අතිශය මහලු බව දැකීමෙනි. ඉක්බිති උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මේ රජු මහලුය, මොහු ඇසුරු කරගෙන ශාසනය දියුණු කළ නොහැකිය. ඉක්මනින්ම මොහුගේ පුත් දේවානම්පියතිස්ස රජකමට පත්වනු ඇත. ඔහු ඇසුරු කරගෙන ශාසනය දියුණු කළ හැකිය. එබැවින් ඒ කාලය එනතුරු නෑයන් බලන්නෙමු. නැවත අපි මේ ජනපදයට පැමිණෙන්නෙමු හෝ නොවන්නෙමු." උන්වහන්සේ මෙසේ සිතා උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට සහ භික්ෂු සංඝයාට වැඳ අශෝකාරාමයෙන් නික්ම, ඉට්ටිය ආදී සිව් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද සංඝමිත්තාවන්ගේ පුත් සුමන සාමණේරයන් ද භණ්ඩුක උපාසකයා ද සමඟ රජගහ නුවර වටා වූ මාර්ගයෙන් දක්ෂිණගිරි ජනපදයෙහි චාරිකාවේ හැසිරෙමින්, නෑයන් බලමින් සය මසක් ගත කළහ. ඉක්බිති පිළිවෙළින් මෑණියන්ගේ නිවස වූ වේදිස නුවරට පැමිණියහ. අශෝක රජු කුමාර කාලයෙහි ජනපදයක් පාලනය කිරීමට ලබා උදේනියට යන අතරතුර වේදිස නුවරට පැමිණ වේදිස සිටු දියණිය සරණ පාවා ගත්තේය. ඇය එදිනම ගැබ්ගෙන උදේනියෙහි දී මහිඳ කුමාරයා වැදුවාය. කුමාරයාට වයස දහහතරේදී රජු අභිෂේකය ලැබීය. එම මෑණියෝ එකල නෑ ගෙදර විසූහ. ඒ නිසා "පිළිවෙළින් මෑණියන්ගේ නිවස වූ වේදිස නුවරට පැමිණියහ"යි කියන ලදී.

သမ္ပတ္တဉ္စ ပန ထေရံ ဒိသွာ ထေရမာတာ ဒေဝီ ပါဒေသု သိရသာ ဝန္ဒိတွာ ဘိက္ခံ ဒတွာ ထေရံ အတ္တနာ ကတံ ဝေဒိသဂိရိမဟာဝိဟာရံ နာမ အာရောပေသိ. ထေရော တသ္မိံ ဝိဟာရေ နိသိန္နော စိန္တေသိ – ‘‘အမှာကံ ဣဓ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ နိဋ္ဌိတံ, သမယော နု ခေါ ဣဒါနိ လင်္ကာဒီပံ ဂန္တု’’န္တိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘အနုဘဝတု တာဝ မေ ပိတရာ ပေသိတံ အဘိသေကံ ဒေဝါနံပိယတိဿော, ရတနတ္တယဂုဏဉ္စ သုဏာတု, ဆဏတ္ထဉ္စ နဂရတော နိက္ခမိတွာ မိဿကပဗ္ဗတံ အဘိရုဟတု, တဒါ တံ တတ္ထ ဒက္ခိဿာမာ’’တိ. အထာပရံ ဧကမာသံ တတ္ထေဝ ဝါသံ ကပ္ပေသိ. မာသာတိက္ကမေန စ ဇေဋ္ဌမူလမာသပုဏ္ဏမာယံ ဥပေါသထဒိဝသေ သန္နိပတိတာ သဗ္ဗေပိ – ‘‘ကာလော နု ခေါ အမှာကံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ဂမနာယ, ဥဒါဟု နော’’တိ မန္တယိံသု. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

පැමිණි ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක ස්ථවිරයන්ගේ මෑණියන් වූ දේවිය පා මුල හිස තබා වැඳ දන් පිළිගන්වා, තමන් විසින් කරවන ලද වේදිසගිරි මහා විහාරයට ස්ථවිරයන් වහන්සේ පමුණුවාලූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම විහාරයෙහි වැඩ හිඳ, "අපගේ මෙහි කටයුතු අවසන් විය, දැන් ලංකාද්වීපයට යාමට කාලය දැයි" සිතූහ. ඉක්බිති උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මගේ පියාණන් විසින් එවන ලද අභිෂේකය දේවානම්පියතිස්ස රජු පළමුව අනුභව කෙරේවා, රත්නත්‍රයේ ගුණ අසාවා, උත්සවයක් සඳහා නුවරින් නික්ම මිස්සක පර්වතයට නගීවා, එවිට උන්වහන්සේව එහිදී මුණගැසෙන්නෙමු." ඉක්බිති තවත් මසක් එහිම වාසය කළහ. මසක් ඇවෑමෙන් ජෙට්ඨමූල (පොසොන්) පුර පසළොස්වක පොහොය දින රැස් වූ සියලු දෙනාම "තාම්රපර්ණී දිවයිනට අප යාමට කාලය පැමිණ ඇද්ද?"යි සාකච්ඡා කළහ. ඒ බව පැරැන්නෝ මෙසේ පැවසූහ:

‘‘မဟိန္ဒော နာမ နာမေန, သံဃတ္ထေရော တဒါ အဟု;

ဣဋ္ဋိယော ဥတ္တိယော ထေရော, ဘဒ္ဒသာလော စ သမ္ဗလော.

එකල මහිඳ නම් වූ සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ වූහ. ඉට්ටිය තෙරුන්, උත්තිය තෙරුන්, භද්දසාල තෙරුන් සහ සම්බල තෙරුන් ද,

‘‘သာမဏေရော စ သုမနော, ဆဠဘိညော မဟိဒ္ဓိကော;

ဘဏ္ဍုကော သတ္တမော တေသံ, ဒိဋ္ဌသစ္စော ဥပါသကော;

ဣတိ ဟေတေ မဟာနာဂါ, မန္တယိံသု ရဟောဂတာ’’တိ.

මහා සෘද්ධි ඇති සළභිඥාලාභී සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ ද ඔවුන් අතර හත්වැන්නා වූ සත්‍යය අවබෝධ කළ භණ්ඩුක උපාසකයා ද යන මේ මහා නාගයන් වහන්සේලා (උත්තම පුරුෂයෝ) රහසෙහි රැස්ව සාකච්ඡා කළහ.

တဒါ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော မဟိန္ဒတ္ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကာလင်္ကတော, ဘန္တေ, မုဋသိဝရာဇာ; ဣဒါနိ ဒေဝါနံပိယတိဿမဟာရာဇာ ရဇ္ဇံ ကာရေတိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန စ တုမှေ ဗျာကတာ – ‘အနာဂတေ မဟိန္ဒော နာမ ဘိက္ခု တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ပသာဒေဿတီ’တိ. တသ္မာတိဟ ဝေါ, ဘန္တေ, ကာလော ဒီပဝရံ ဂမနာယ; အဟမ္ပိ ဝေါ သဟာယော ဘဝိဿာမီ’’တိ. ကသ္မာ ပန သက္ကော ဧဝမာဟ? ဘဂဝါ ကိရဿ ဗောဓိမူလေယေဝ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေတွာ အနာဂတေ ဣမဿ ဒီပဿ သမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ – ‘‘တဒါ တွမ္ပိ သဟာယော ဘဝေယျာသီ’’တိ စ အာဏာပေသိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ထေရော တဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အတ္တသတ္တမော ဝေဋိသကပဗ္ဗတာ ဝေဟာသံ ဥပ္ပတိတွာ အနုရာဓပုရဿ ပုရတ္ထိမဒိသာယ မိဿကပဗ္ဗတေ ပတိဋ္ဌဟိ. ယံ ပနေတရဟိ ‘‘စေတိယပဗ္ဗတော’’တိပိ သဉ္ဇာနန္တိ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

එකල්හි දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා මහිඳ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසීය: "ස්වාමීනී, මුටසීව රජු කළුරිය කළේය. දැන් දේවානම්පියතිස්ස මහරජු රාජ්‍යය කරයි. 'අනාගතයෙහි මහිඳ නම් භික්ෂුව තාම්රපර්ණී දිවයින පහදවන්නේය'යි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ද ඔබ වහන්සේ පිළිබඳව වදාරන ලදී. එබැවින් ස්වාමීනී, උතුම් දිවයිනට වැඩම කිරීමට ඔබට කාලයයි. මම ද ඔබ වහන්සේට සහාය වන්නෙමි." ශක්‍රයා මෙසේ කීවේ කුමක් නිසාද? බුදුරජාණන් වහන්සේ බෝධි මූලයෙහිදීම බුදු ඇසින් ලොව බලා අනාගතයෙහි මේ දිවයිනේ දියුණුව දැක, "එකල්හි ඔබ ද සහාය වන්න"යි ශක්‍රයාට නියම කළ නිසාය. එබැවින් ඔහු මෙසේ පැවසීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන, තමන් වහන්සේ හත්වැන්නා කොට ඇති පිරිස සමඟ වේදිසක පර්වතයෙන් අහසට පැන නැගී අනුරාධපුරයේ නැගෙනහිර දිශාවෙහි වූ මිස්සක පර්වතයෙහි පිහිටි සේක. එය දැනට 'සේතිය පර්වතය' කියා ද හඳුන්වති. ඒ බව පැරැන්නෝ මෙසේ පැවසූහ:

‘‘ဝေဋိသဂိရိမှိ [Pg.54] ရာဇဂဟေ, ဝသိတွာ တိံသရတ္တိယော;

ကာလောဝ ဂမနဿာတိ, ဂစ္ဆာမ ဒီပမုတ္တမံ.

රජගහනුවර වේදිසගිරි විහාරයෙහි රාත්‍රී තිහක් වාසය කොට, 'ලංකා ද්වීපයට වැඩම කිරීමට කාලය පැමිණ ඇත, අපි ඒ උතුම් ද්වීපයට යමු' යි (මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පිරිස සිතූහ).

‘‘ပဠီနာ ဇမ္ဗုဒီပါ တေ, ဟံသရာဇာဝ အမ္ဗရေ;

ဧဝမုပ္ပတိတာ ထေရာ, နိပတိံသု နဂုတ္တမေ.

මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ ඇතුළු ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා හංස රාජයන් මෙන් අහසට පැන නැගී ජම්බුද්වීපයෙන් නික්ම ගියහ. මෙසේ අහසින් වැඩි ඒ තෙරුන් වහන්සේලා පර්වතයන් අතර උත්තම වූ (මිස්සක පර්වතයෙහි) බැස වදාළහ.

‘‘ပုရတော ပုရသေဋ္ဌဿ, ပဗ္ဗတေ မေဃသန္နိဘေ;

ပတိံသု သီလကူဋမှိ, ဟံသာဝ နဂမုဒ္ဓနီ’’တိ.

උතුම් අනුරාධපුර නගරයට පෙරදිගින් වූ, වැහි වලාකුළක් බඳු වූ, පර්වතයන් අතර උතුම් වූ මිස්සක පර්වතයෙහි (චේතිය පර්වතයෙහි) සිලාකූට නම් වූ පර්වත මුදුනට හංසයන් පර්වත මුදුනකට බසින්නාක් මෙන් වැඩම කළහ.

ဧဝံ ဣဋ္ဋိယာဒီဟိ သဒ္ဓိံ အာဂန္တွာ ပတိဋ္ဌဟန္တော စ အာယသ္မာ မဟိန္ဒတ္ထေရော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော ဒွိန္နံ ဝဿသတာနံ ဥပရိ ဆတ္တိံသတိမေ ဝဿေ ဣမသ္မိံ ဒီပေ ပတိဋ္ဌဟီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဇာတသတ္တုဿ ဟိ အဋ္ဌမေ ဝဿေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပရိနိဗ္ဗာယိ. တသ္မိံယေဝ ဝဿေ သီဟကုမာရဿ ပုတ္တော တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပဿ အာဒိရာဇာ ဝိဇယကုမာရော ဣမံ ဒီပမာဂန္တွာ မနုဿာဝါသံ အကာသိ. ဇမ္ဗုဒီပေ ဥဒယဘဒ္ဒဿ စုဒ္ဒသမေ ဝဿေ ဣဓ ဝိဇယော ကာလမကာသိ. ဥဒယဘဒ္ဒဿ ပဉ္စဒသမေ ဝဿေ ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝေါ နာမ ဣမသ္မိံ ဒီပေ ရဇ္ဇံ ပါပုဏိ. တတ္ထ နာဂဒါသကရညော ဝီသတိမေ ဝဿေ ဣဓ ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝေါ ကာလမကာသိ. တသ္မိံယေဝ စ ဝဿေ အဘယော နာမ ရာဇကုမာရော ဣမသ္မိံ ဒီပေ ရဇ္ဇံ ပါပုဏိ. တတ္ထ သုသုနာဂရညော သတ္တရသမေ ဝဿေ ဣဓ အဘယရညော ဝီသတိဝဿာနိ ပရိပူရိံသု. အထ အဘယဿ ဝီသတိမေ ဝဿေ ပဏ္ဍုကာဘယော နာမ ဒါမရိကော ရဇ္ဇံ အဂ္ဂဟေသိ. တတ္ထ ကာဠာသောကဿ သောဠသမေ ဝဿေ ဣဓ ပဏ္ဍုကဿ သတ္တရသဝဿာနိ ပရိပူရိံသု. တာနိ ဟေဋ္ဌာ ဧကေန ဝဿေန သဟ အဋ္ဌာရသ ဟောန္တိ. တတ္ထ စန္ဒဂုတ္တဿ စုဒ္ဒသမေ ဝဿေ ဣဓ ပဏ္ဍုကာဘယော ကာလမကာသိ. မုဋသိဝရာဇာ ရဇ္ဇံ ပါပုဏိ. တတ္ထ အသောကဓမ္မရာဇဿ သတ္တရသမေ ဝဿေ ဣဓ မုဋသိဝရာဇာ ကာလမကာသိ. ဒေဝါနမ္ပိယတိဿော ရဇ္ဇံ ပါပုဏိ. ပရိနိဗ္ဗုတေ စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ အဇာတသတ္တု စတုဝီသတိ ဝဿာနိ ရဇ္ဇံ ကာရေသိ. ဥဒယဘဒ္ဒေါ သောဠသ, အနုရုဒ္ဓေါ စ မုဏ္ဍော စ အဋ္ဌ, နာဂဒါသကော စတုဝီသတိ, သုသုနာဂေါ အဋ္ဌာရသ, တဿေဝ ပုတ္တော ကာဠာသောကော အဋ္ဌဝီသတိ, တတော တဿ ပုတ္တကာ ဒသ ဘာတုကရာဇာနော ဒွေဝီသတိ ဝဿာနိ ရဇ္ဇံ ကာရေသုံ. တေသံ ပစ္ဆတော နဝ နန္ဒာ ဒွေဝီသတိမေဝ, စန္ဒဂုတ္တော စတုဝီသတိ, ဗိန္ဒုသာရော အဋ္ဌဝီသတိ[Pg.55]. တဿာဝသာနေ အသောကော ရဇ္ဇံ ပါပုဏိ. တဿ ပုရေ အဘိသေကာ စတ္တာရိ အဘိသေကတော အဋ္ဌာရသမေ ဝဿေ ဣမသ္မိံ ဒီပေ မဟိန္ဒတ္ထေရော ပတိဋ္ဌိတော. ဧဝမေတေန ရာဇဝံသာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗမေတံ – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော ဒွိန္နံ ဝဿသတာနံ ဥပရိ ဆတ္တိံသတိမေ ဝဿေ ဣမသ္မိံ ဒီပေ ပတိဋ္ဌဟီ’’တိ.

මෙසේ ඉට්ඨිය ආදී තෙරුන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කර පිහිටි ආයුෂ්මත් මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් වසර දෙසිය තිස් හයකට පසු මේ ද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටුවූ බව දත යුතුය. අජාසත් රජුගේ අටවන වසරෙහි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් වැඩි සේක. එම වසරෙහිම සීහකුමාරයාගේ පුත් වූ තම්බපණ්ණි ද්වීපයේ ප්‍රථම රජු වූ විජය කුමාරයා මේ ද්වීපයට පැමිණ මනුෂ්‍ය වාසය කළේය. ජම්බුද්වීපයෙහි උදයභද්ද රජුගේ දහහතරවන වසරෙහි මෙහි විජය රජු මියගියේය. උදයභද්ද රජුගේ පහළොස්වන වසරෙහි පණ්ඩු වාසුදේව නම් රජු මේ ද්වීපයෙහි රජකමට පත් විය. එහි (ජම්බුද්වීපයෙහි) නාගදාසක රජුගේ විසිවන වසරෙහි මෙහි පණ්ඩු වාසුදේව රජු මියගියේය. එම වසරෙහිම අභය නම් රාජකුමාරයා මේ ද්වීපයෙහි රජකමට පත් විය. එහි සුසුනාග රජුගේ දහහත්වන වසරෙහි මෙහි අභය රජුගේ විසිවන වසර සම්පූර්ණ විය. ඉන්පසු අභය රජුගේ විසිවන වසරෙහි පණ්ඩුකාභය නම් කුමාරයා රජකම ලබා ගත්තේය. එහි කාලාසෝක රජුගේ දහසයවන වසරෙහි මෙහි පණ්ඩුකාභය රජුගේ දහහත්වන වසර සම්පූර්ණ විය. එය පෙර වර්ෂය ද සමඟ දහඅටකි. එහි චන්ද්‍රගුප්ත රජුගේ දහහතරවන වසරෙහි මෙහි පණ්ඩුකාභය රජු මියගිය අතර මුටසිව රජු රාජ්‍යයට පත් විය. එහි අසෝක ධර්මරාජයාගේ දහහත්වන වසරෙහි මෙහි මුටසිව රජු මියගිය අතර දේවානම්පියතිස්ස රජු රජකමට පත් විය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු අජාසත් රජු විසිහතර වසරක් රජකම් කළේය. උදයභද්ද දහසයක් ද, අනුරුද්ධ සහ මුණ්ඩ අටක් ද, නාගදාසක විසිහතරක් ද, සුසුනාග දහඅටක් ද, ඔහුගේම පුත් කාලාසෝක විසිඅටක් ද, ඉන්පසු ඔහුගේ පුත් වූ සොහොයුරු රජවරුන් දස දෙනා විසිදෙකක් ද රජකම් කළහ. ඔවුන්ගෙන් පසු නව නන්ද රජවරු විසිදෙකක් ද, චන්ද්‍රගුප්ත විසිහතරක් ද, බින්දුසාර විසිඅටක් ද රජකම් කළහ. ඔහුගේ අවසානයෙහි අසෝක රජු රාජ්‍යයට පත් විය. ඔහුගේ අභිෂේකයට පෙර වසර හතරක් වූ අතර අභිෂේකයෙන් දහඅටවන වසරෙහි මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ මේ ද්වීපයෙහි පිහිටි සේක. මෙසේ මේ රාජ වංශානුසාරයෙන් 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් වසර දෙසිය තිස් හයකට පසු මේ ද්වීපයෙහි (ශාසනය) පිහිටියේය' යන මෙය දත යුතුය.

တသ္မိဉ္စ ဒိဝသေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဇေဋ္ဌမူလနက္ခတ္တံ နာမ ဟောတိ. ရာဇာ နက္ခတ္တံ ဃောသာပေတွာ ‘‘ဆဏံ ကရောထာ’’တိ အမစ္စေ စ အာဏာပေတွာ စတ္တာလီသပုရိသသဟဿပရိဝါရော နဂရမှာ နိက္ခမိတွာ ယေန မိဿကပဗ္ဗတော တေန ပါယာသိ မိဂဝံ ကီဠိတုကာမော. အထ တသ္မိံ ပဗ္ဗတေ အဓိဝတ္ထာ ဧကာ ဒေဝတာ ‘‘ရညော ထေရေ ဒဿေဿာမီ’’တိ ရောဟိတမိဂရူပံ ဂဟေတွာ အဝိဒူရေ တိဏပဏ္ဏာနိ ခါဒမာနာ ဝိယ စရတိ. ရာဇာ တံ ဒိသွာ ‘‘အယုတ္တံ ဒါနိ ပမတ္တံ ဝိဇ္ဈိတု’’န္တိ ဇိယံ ဖောဋေသိ. မိဂေါ အမ္ဗတ္ထလမဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ပလာယိတုံ အာရဘိ. ရာဇာ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓန္တော အမ္ဗတ္ထလမေဝ အဘိရုဟိ. မိဂေါပိ ထေရာနံ အဝိဒူရေ အန္တရဓာယိ. မဟိန္ဒတ္ထေရော ရာဇာနံ အဝိဒူရေ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘မမံယေဝ ရာဇာ ပဿတု, မာ ဣတရေ’’တိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ‘‘တိဿ, တိဿ, ဣတော ဧဟီ’’တိ အာဟ. ရာဇာ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမသ္မိံ ဒီပေ ဇာတော မံ ‘တိဿာ’တိ နာမံ ဂဟေတွာ အာလပိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. အယံ ပန ဆိန္နဘိန္နပဋဓရော ဘဏ္ဍု ကာသာဝဝသနော မံ နာမေန အာလပတိ, ကော နု ခေါ အယံ ဘဝိဿတိ မနုဿော ဝါ အမနုဿော ဝါ’’တိ? ထေရော အာဟ –

එදින තම්බපණ්ණි ද්වීපයෙහි පොසොන් පුර පසළොස්වක (ජෙට්ඨමූල) නැකත් උත්සවය පැවතිණි. රජු නැකත් ප්‍රකාශ කරවා 'උත්සව පවත්වන්න' යි ඇමතියන්ට අණ කොට, සතළිස් දහසක් පිරිවර සමඟ නගරයෙන් පිටත්ව මුව දඩයමෙහි යෙදෙනු රිසියෙන් මිස්සක පර්වතය දෙසට ගියේය. එකල්හි ඒ පර්වතයෙහි වසන එක් දේවතාවෙක් 'රජුට තෙරුන් වහන්සේලා දක්වන්නෙමි' යි සිතා, රෝහිත මුවෙකුගේ වෙසක් ගෙන නුදුරින් තණකොළ කන්නාක් මෙන් හැසිරුණේය. රජු ඒ මුවා දැක 'අප්‍රමත්ව සිටින්නෙකුට විදීම නුසුදුසු ය' යි සිතා දුන්නෙහි හඬ නැගුවේය. මුවා අඹතලා මග ඔස්සේ පලා යන්නට විය. රජු ද ඔහු පසුපස ලුහුබඳිමින් අඹතලාවටම නැග්ගේය. මුවා තෙරුන් වහන්සේලාට නුදුරුව අතුරුදහන් විය. මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ රජු නුදුරට එනු දැක 'රජු මා පමණක් දකීවා, අන් අය නොදකීවා' යි අධිෂ්ඨාන කොට, 'තිස්ස, තිස්ස, මෙහි එන්න' යි පැවසූහ. රජු එය අසා 'මේ ද්වීපයෙහි උපන් කිසිවෙකු මට 'තිස්ස' යන නමින් ඇමතීමට සමත් නැත. වැරහැලි ඇඳි, මුඩු කළ හිසැති, කාසාව වස්ත්‍ර දරන මොහු මා නමින් අමතයි. මොහු කවරෙක් ද? මනුෂ්‍යයෙක් ද නැතහොත් අමනුෂ්‍යයෙක් ද?' යි සිතුවේය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘သမဏာ မယံ မဟာရာဇ, ဓမ္မရာဇဿ သာဝကာ;

တဝေဝ အနုကမ္ပာယ, ဇမ္ဗုဒီပါ ဣဓာဂတာ’’တိ.

''මහරජ, අපි ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ශ්‍රමණයෝ වෙමු. ඔබ කෙරෙහි වූ අනුකම්පාවෙන්ම ජම්බුද්වීපයේ සිට මෙහි පැමිණියෙමු.''

တေန စ သမယေန ဒေဝါနမ္ပိယတိဿမဟာရာဇာ စ အသောကဓမ္မရာဇာ စ အဒိဋ္ဌသဟာယကာ ဟောန္တိ. ဒေဝါနမ္ပိယတိဿမဟာရာဇဿ စ ပုညာနုဘာဝေန ဆာတပဗ္ဗတပါဒေ ဧကမှိ ဝေဠုဂုမ္ဗေ တိဿော ဝေဠုယဋ္ဌိယော ရထယဋ္ဌိပ္ပမာဏာ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု – ဧကာ လတာယဋ္ဌိ နာမ, ဧကာ ပုပ္ဖယဋ္ဌိ နာမ, ဧကာ သကုဏယဋ္ဌိ နာမ. တာသု လတာယဋ္ဌိ ရဇတဝဏ္ဏာ ဟောတိ, တံ အလင်္ကရိတွာ ဥပ္ပန္နလတာ ကဉ္စနဝဏ္ဏာ ခါယတိ. ပုပ္ဖယဋ္ဌိယံ ပန နီလပီတလောဟိတောဒါတကာဠဝဏ္ဏာနိ ပုပ္ဖာနိ သုဝိဘတ္တဝဏ္ဋပတ္တကိဉ္ဇက္ခာနိ ဟုတွာ ခါယန္တိ. သကုဏယဋ္ဌိယံ ဟံသကုက္ကုဋဇီဝဇီဝကာဒယော သကုဏာ နာနပ္ပကာရာနိ စ စတုပ္ပဒါနိ သဇီဝါနိ ဝိယ ခါယန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဒီပဝံသေ –

එසමයෙහි දේවානම්පියතිස්ස මහාරාජයා සහ අසෝක ධර්මරාජයා නොදුටු මිතුරෝ වූහ. දේවානම්පියතිස්ස මහාරාජයාගේ පුණ්‍යානුභාවයෙන් ඡාත පර්වත පාමුල එක් උණ පඳුරක රථයක වියගහක් පමණ වූ උණ යෂ්ටි තුනක් උපන්නේය. එනම් ලතා යෂ්ටිය, පුෂ්ප යෂ්ටිය සහ ශකුණ යෂ්ටිය යනුවෙනි. ඒවා අතුරින් ලතා යෂ්ටිය රිදී පැහැති වූ අතර, එය අලංකාර කරමින් හටගත් ලතාව රන්වන් පැහැයෙන් දිස් විය. පුෂ්ප යෂ්ටියෙහි නිල්, කහ, රතු, සුදු සහ කළු පැහැති මල් මනාව බෙදුණු නටු, පත්‍ර සහ රේණු සහිතව දිස් විය. ශකුණ යෂ්ටියෙහි හංස, කුකුළන්, ජීවංජීවක ආදී පක්ෂීහු ද නානාවිධ සිව්පා සත්තු ද පණ ඇති සතුන් මෙන් දිස් වූහ. මේ බව දීපවංශයෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘ဆာတပဗ္ဗတပါဒမှိ[Pg.56], ဝေဠုယဋ္ဌီ တယော အဟု;

သေတာ ရဇတယဋ္ဌီဝ, လတာ ကဉ္စနသန္နိဘာ.

''ඡාත පර්වත පාමුල උණ යෂ්ටි තුනක් විය. එහි සුදු පැහැති යෂ්ටි රිදී යෂ්ටි මෙන් වූ අතර, ලතාව රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත විය.''

‘‘နီလာဒိ ယာဒိသံ ပုပ္ဖံ, ပုပ္ဖယဋ္ဌိမှိ တာဒိသံ;

သကုဏာ သကုဏယဋ္ဌိမှိ, သရူပေနေဝ သဏ္ဌိတာ’’တိ.

''ලෝකයෙහි නිල් ආදී යම් බඳු මල් ඇත්ද, පුෂ්ප යෂ්ටියෙහි ද එවැනිම මල් විය. ශකුණ යෂ්ටියෙහි පක්ෂීහු ස්වභාවික රූපයෙන්ම (පණ ඇති සතුන් මෙන්) පිහිටා සිටියහ.''

သမုဒ္ဒတောပိဿ မုတ္တာမဏိဝေဠုရိယာဒိ အနေကဝိဟိတံ ရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. တမ္ဗပဏ္ဏိယံ ပန အဋ္ဌ မုတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု – ဟယမုတ္တာ, ဂဇမုတ္တာ, ရထမုတ္တာ, အာမလကမုတ္တာ, ဝလယမုတ္တာ, အင်္ဂုလိဝေဌကမုတ္တာ, ကကုဓဖလမုတ္တာ, ပါကတိကမုတ္တာတိ. သော တာ စ ယဋ္ဌိယော တာ စ မုတ္တာ အညဉ္စ ဗဟုံ ရတနံ အသောကဿ ဓမ္မရညော ပဏ္ဏာကာရတ္ထာယ ပေသေသိ. အသောကော ပသီဒိတွာ တဿ ပဉ္စ ရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနိ ပဟိဏိ – ဆတ္တံ, စာမရံ, ခဂ္ဂံ, မောဠိံ, ရတနပါဒုကံ, အညဉ္စ အဘိသေကတ္ထာယ ဗဟုဝိဓံ ပဏ္ဏာကာရံ; သေယျထိဒံ – သင်္ခံ, ဂင်္ဂေါဒကံ, ဝဍ္ဎမာနံ, ဝဋံသကံ, ဘိင်္ဂါရံ, နန္ဒိယာဝဋ္ဋံ, သိဝိကံ, ကညံ, ကဋစ္ဆုံ, အဓောဝိမံ ဒုဿယုဂံ, ဟတ္ထပုဉ္ဆနံ, ဟရိစန္ဒနံ, အရုဏဝဏ္ဏမတ္တိကံ, အဉ္ဇနံ, ဟရီတကံ, အာမလကန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဒီပဝံသေ –

සමුද්‍රයෙන් ද දේවානම්පියතිස්ස රජු හට මුතු, මැණික්, වෛඪූර්ය ආදී නොයෙක් විධ රත්නයන් පහළ විය. තවද තම්බපණ්ණි ද්වීපයෙහි අෂ්ටවිධ මුතු පහළ විය. එනම්: අශ්ව මුතු, ඇත් මුතු, රිය මුතු, නෙල්ලි ගෙඩි හැඩැති මුතු, වළලු මුතු, මුදු මුතු, කුඹුක් ගෙඩි හැඩැති මුතු සහ සාමාන්‍ය මුතු යනුවෙනි. ඒ රජු එම උණ දඬු ද, එම මුතු ද, වෙනත් බොහෝ රත්නයන් ද ධර්මාශෝක රජු වෙත පඬුරු වශයෙන් යැවීය. අශෝක රජු එයින් පැහැදී ඔහු වෙත රාජකීය පංච කකුධ භාණ්ඩයන්, එනම්: සේසත, චාමරය, කඩුව, උෂ්ණීෂය සහ රන් මිරිවැඩි සඟල ද, අභිෂේකය සඳහා වෙනත් බොහෝ පඬුරු ද එවීය. එනම්: දකුණාවර්ත සංඛය, ගංගා ජලය, වර්ධමාන (අලංකාර වස්ත්‍ර), හිස පැළඳි මල්දම්, රන් කෙණ්ඩිය, නන්දියාවට්ට රන් තැටිය, සිවිකාව, කුමරියක, හැන්ද, සේදීමට අනවශ්‍ය වස්ත්‍ර යුගලක්, අත් පිසින ලේන්සුව, හරිචන්දන (රන් සඳුන්), අරුණ පැහැති මෘදු මැටි, අඳුන්, අරළු සහ නෙල්ලි ය. මෙය දීපවංශයෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘ဝါလဗီဇနိမုဏှီသံ, ဆတ္တံ ခဂ္ဂဉ္စ ပါဒုကံ;

ဝေဌနံ သာရပါမင်္ဂံ, ဘိင်္ဂါရံ နန္ဒိဝဋ္ဋကံ.

වාලබීජනය (චාමරය), නළල් පට (උෂ්ණීෂය), සේසත, කඩුව සහ මිරිවැඩි සඟල ද, හිස් වෙළුම (ජටාව), අනර්ඝ සෝභන පටිය (පාමංගය), රන් කෙණ්ඩිය සහ නන්දියාවට්ට රන් තැටිය ද,

‘‘သိဝိကံ သင်္ခံ ဝဋံသဉ္စ, အဓောဝိမံ ဝတ္ထကောဋိကံ;

သောဝဏ္ဏပါတိံ ကဋစ္ဆုံ, မဟဂ္ဃံ ဟတ္ထပုဉ္ဆနံ.

සිවිකාව, හක්ගෙඩිය සහ හිස පැළඳි මල්දම ද, සේදීමට අනවශ්‍ය වටිනා වස්ත්‍ර යුගලය ද, රන් තැටිය, හැන්ද සහ මහඟු අත් පිසින ලේන්සුව ද,

‘‘အနောတတ္တောဒကံ ကညံ, ဥတ္တမံ ဟရိစန္ဒနံ;

အရုဏဝဏ္ဏမတ္တိကံ, အဉ္ဇနံ နာဂမာဟဋံ.

අනවතප්ත විලෙහි ජලය, කුමරිය, උතුම් වූ හරිචන්දනය (රන් සඳුන්) ද, අරුණ පැහැති මැටි, අඳුන් සහ නාගයන් විසින් ගෙන එන ලද දේ ද,

‘‘ဟရီတကံ အာမလကံ, မဟဂ္ဃံ အမတောသဓံ;

သဋ္ဌိဝါဟသတံ သာလိံ, သုဂန္ဓံ သုဝကာဟဋံ;

ပုညကမ္မာဘိနိဗ္ဗတ္တံ, ပါဟေသိ အသောကဝှယော’’တိ.

අරළු, නෙල්ලි සහ මහඟු වූ අමෘත ඖෂධ ද, ගිරවුන් විසින් ගෙන එන ලද, කරත්ත හයදහසක් බරැති සුවඳැති ඇල් සහල් ද යන පුණ්‍ය කර්මයෙන් හටගත් මේ සියල්ල අශෝක නම් රජු එවීය.

န ကေဝလဉ္စေတံ အာမိသပဏ္ဏာကာရံ, ဣမံ ကိရ ဓမ္မပဏ္ဏာကာရမ္ပိ ပေသေသိ –

ඔහු මෙම ආමිස පඬුරු පමණක් නොව, මෙම ධර්ම පඬුර ද එවූ බව කියනු ලැබේ:

‘‘အဟံ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ, သံဃဉ္စ သရဏံ ဂတော;

ဥပါသကတ္တံ ဒေသေသိံ, သကျပုတ္တဿ သာသနေ.

මම බුදුන් ද, දහම් ද, සඟුන් ද සරණ ගියෙමි. ශාක්‍යපුත්‍රයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි උපාසකයෙකු බව ප්‍රකාශ කළෙමි.

‘‘ဣမေသု [Pg.57] တီသု ဝတ္ထူသု, ဥတ္တမေ ဇိနသာသနေ;

တွမ္ပိ စိတ္တံ ပသာဒေဟိ, သဒ္ဓါ သရဏမုပေဟီ’’တိ.

ජින ශාසනය නම් වූ මේ උතුම් තුනුරුවන් කෙරෙහි ඔබ ද සිත පහදවා ගන්න. ශ්‍රද්ධාවෙන් සරණ යන්න.

သွာယံ ရာဇာ တံ ဒိဝသံ အသောကရညာ ပေသိတေန အဘိသေကေန ဧကမာသာဘိသိတ္တော ဟောတိ.

එම රජු එදින අශෝක රජු විසින් එවන ලද අභිෂේක භාණ්ඩයන්ගෙන් දෙවන වරට අභිෂේක ලැබ මසක් ගත වූවෙක් විය.

ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ဟိဿ အဘိသေကမကံသု. သော အစိရဿုတံ – တံ သာသနပ္ပဝတ္တိံ အနုဿရမာနော တံ ထေရဿ ‘‘သမဏာ မယံ မဟာရာဇ ဓမ္မရာဇဿ သာဝကာ’’တိ ဝစနံ သုတွာ ‘‘အယျာ နု ခေါ အာဂတာ’’တိ တာဝဒေဝ အာဝုဓံ နိက္ခိပိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ သမ္မောဒနီယံ ကထံ ကထယမာနော. ယထာဟ –

වෙසක් පොහෝ දිනක ඔහුට අභිෂේකය සිදු කරන ලදී. රජු මෑතකදී අසන ලද ඒ ශාසන ප්‍රවෘත්තිය සිහිපත් කරමින් සිටියදී, 'මහරජ, අපි ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ශ්‍රමණයෝ වෙමු' යන තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය අසා, 'ස්වාමීන් වහන්සේලා වැඩම කළා ද?' යි සිතා එකෙණෙහිම ආයුධය බිම තබා, සතුටු සාමීචි කථාවෙහි යෙදෙමින් එකත්පසක හිඳගත්තේය. එය මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘အာဝုဓံ နိက္ခိပိတွာန, ဧကမန္တံ ဥပါဝိသိ;

နိသဇ္ဇ ရာဇာ သမ္မောဒိ, ဗဟုံ အတ္ထူပသဉှိတ’’န္တိ.

රජු ආයුධය පසෙක තබා එකත්පසක වාඩි විය. වාඩි වී රජු බොහෝ වැඩදායී වූ සතුටු සාමීචි කථාවෙහි යෙදුණේය.

သမ္မောဒနီယကထဉ္စ ကုရုမာနေယေဝ တသ္မိံ တာနိပိ စတ္တာလီသပုရိသသဟဿာနိ အာဂန္တွာ သမ္ပရိဝါရေသုံ. တဒါ ထေရော ဣတရေပိ ဆ ဇနေ ဒဿေသိ. ရာဇာ ဒိသွာ ‘‘ဣမေ ကဒါ အာဂတာ’’တိ အာဟ. ‘‘မယာ သဒ္ဓိံယေဝ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ဣဒါနိ ပန ဇမ္ဗုဒီပေ အညေပိ ဧဝရူပါ သမဏာ သန္တီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, မဟာရာဇ; ဧတရဟိ ဇမ္ဗုဒီပေါ ကာသာဝပဇ္ဇောတော ဣသိဝါတပဋိဝါတော. တသ္မိံ –

ඔහු එසේ සතුටු සාමීචි කථාවෙහි යෙදෙමින් සිටියදීම, අර හතළිස් දහසක් පුරුෂයෝ ද පැමිණ ඔහු පිරිවරා ගත්හ. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ ඉතිරි සය දෙනා ද රජුට පෙනෙන්නට සැලැස්වූහ. රජු ඔවුන් දැක 'මොවුන් කවදා පැමිණියේද?' යි ඇසීය. 'මහරජ, මා සමඟම පැමිණියහ' යි වදාළහ. 'දැන් දඹදිව මෙබඳු වූ තවත් ශ්‍රමණයෝ සිටිත්ද?' යි ඇසූ විට, 'මහරජ, සිටිති; දැන් දඹදිව කසාවතින් බබළයි, ඍෂිවරුන්ගේ ඇසුරෙන් යුක්තය. එහි -

‘‘တေဝိဇ္ဇာ ဣဒ္ဓိပတ္တာ စ, စေတောပရိယာယကောဝိဒါ;

ခီဏာသဝါ အရဟန္တော, ဗဟူ ဗုဒ္ဓဿ သာဝကာတိ.

ත්‍රිවිද්‍යාලාභී, ඍද්ධි ප්‍රාප්ත, පරසිත් දන්නා, ක්ෂීණාස්‍රව වූ රහතන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ බොහෝ සිටිති' යි වදාළහ.

‘‘ဘန္တေ, ကေန အာဂတတ္ထာ’’တိ? ‘‘နေဝ, မဟာရာဇ, ဥဒကေန န ထလေနာ’’တိ. ‘‘ရာဇာ အာကာသေန အာဂတာ’’တိ အညာသိ. ထေရော ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ရညော ပညာဝေယတ္တိယ’’န္တိ ဝီမံသနတ္ထာယ အာသန္နံ အမ္ဗရုက္ခံ အာရဗ္ဘ ပဉှံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံ နာမော အယံ, မဟာရာဇ, ရုက္ခော’’တိ? ‘‘အမ္ဗရုက္ခော နာမ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ဣမံ ပန, မဟာရာဇ, အမ္ဗံ မုဉ္စိတွာ အညော အမ္ဗော အတ္ထိ, နတ္ထီ’’တိ? ‘‘အတ္ထိ, ဘန္တေ, အညေပိ ဗဟူ အမ္ဗရုက္ခာ’’တိ. ‘‘ဣမဉ္စ အမ္ဗံ တေ စ အမ္ဗေ မုဉ္စိတွာ အတ္ထိ နု ခေါ, မဟာရာဇ, အညေ ရုက္ခာ’’တိ? ‘‘အတ္ထိ, ဘန္တေ, တေ ပန န အမ္ဗရုက္ခာ’’တိ. ‘‘အညေ အမ္ဗေ စ အနမ္ဗေ စ မုဉ္စိတွာ အတ္ထိ ပန အညော ရုက္ခော’’တိ? ‘‘အယမေဝ, ဘန္တေ, အမ္ဗရုက္ခော’’တိ. ‘‘သာဓု, မဟာရာဇ, ပဏ္ဍိတောသိ. အတ္ထိ ပန တေ, မဟာရာဇ, ဉာတကာ’’တိ? ‘‘အတ္ထိ, ဘန္တေ, ဗဟူ ဇနာ’’တိ. ‘‘တေ မုဉ္စိတွာ အညေ ကေစိ အညာတကာပိ အတ္ထိ, မဟာရာဇာ’’တိ? ‘‘အညာတကာ, ဘန္တေ, ဉာတကေဟိ ဗဟုတရာ’’တိ. ‘‘တဝ ဉာတကေ စ အညာတကေ စ မုဉ္စိတွာ အတ္ထညော ကောစိ, မဟာရာဇာ’’တိ[Pg.58]? ‘‘အဟမေဝ, အညာတကော’’တိ. အထ ထေရော ‘‘ပဏ္ဍိတော ရာဇာ သက္ခိဿတိ ဓမ္မံ အညာတု’’န္တိ စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တံ ကထေသိ. ကထာပရိယောသာနေ ရာဇာ တီသု သရဏေသု ပတိဋ္ဌဟိ သဒ္ဓိံ စတ္တာလီသာယ ပါဏသဟဿေဟိ.

'ස්වාමීනි, කුමන මාර්ගයකින් වැඩම කළේද?' 'මහරජ, ජලයෙන් හෝ ගොඩබිමින් හෝ නොවෙමු' යි වදාළහ. එවිට අහසින් වැඩම කළ බව රජු තේරුම් ගත්තේය. රජුගේ ප්‍රඥාවේ තීක්ෂණ බව විමසනු පිණිස තෙරුන් වහන්සේ අසල තිබූ අඹ ගසක් අරභයා ප්‍රශ්න ඇසූහ. 'මහරජ, මේ ගසෙහි නම කුමක්ද?' 'ස්වාමීනි, මෙය අඹ ගසකි.' 'මහරජ, මේ අඹ ගස හැර තවත් අඹ ගස් තිබේද?' 'ස්වාමීනි, තවත් බොහෝ අඹ ගස් ඇත.' 'මහරජ, මේ අඹ ගසත් ඒ අඹ ගස් සියල්ලත් හැර වෙනත් ගස් තිබේද?' 'ස්වාමීනි, ඇත, නමුත් ඒවා අඹ ගස් නොවේ.' 'මහරජ, අනෙක් අඹ ගසුත් අඹ නොවන ගසුත් හැර වෙනත් ගසක් තිබේද?' 'ස්වාමීනි, මේ අඹ ගසමය.' 'යහපති මහරජ, ඔබ පණ්ඩිතයෙකි. මහරජ, ඔබට නෑයෝ සිටිත්ද?' 'ස්වාමීනි, බොහෝ පිරිසක් සිටිති.' 'මහරජ, ඔවුන් හැර නෑ නොවන අයත් සිටිත්ද?' 'ස්වාමීනි, නෑයන්ට වඩා නෑ නොවන අය වැඩිය.' 'මහරජ, ඔබගේ නෑයනුත් නෑ නොවන අයත් හැර වෙන කවුරුන් හෝ සිටීද?' 'ස්වාමීනි, ඒ මමමය.' 'මහරජ, යහපති. රජු පණ්ඩිතයෙකි, ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වනු ඇත' යි සිතා තෙරුන් වහන්සේ චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රය දේශනා කළහ. දේශනය අවසානයේ රජු හතළිස් දහසක් ප්‍රාණීන් සමඟ තිසරණයෙහි පිහිටියේය.

တံ ခဏညေဝ စ ရညော ဘတ္တံ အာဟရိယိတ္ထ. ရာဇာ စ သုတ္တန္တံ သုဏန္တော ဧဝ အညာသိ – ‘‘န ဣမေသံ ဣမသ္မိံ ကာလေ ဘောဇနံ ကပ္ပတီ’’တိ. ‘‘အပုစ္ဆိတွာ ပန ဘုဉ္ဇိတုံ အယုတ္တ’’န္တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဘုဉ္ဇိဿထ, ဘန္တေ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘န, မဟာရာဇ, အမှာကံ ဣမသ္မိံ ကာလေ ဘောဇနံ ကပ္ပတီ’’တိ. ‘‘ကသ္မိံ ကာလေ, ဘန္တေ, ကပ္ပတီ’’တိ? ‘‘အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဇ္ဈနှိကသမယာ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ဂစ္ဆာမ, ဘန္တေ, နဂရ’’န္တိ? ‘‘အလံ, မဟာရာဇ, ဣဓေဝ ဝသိဿာမာ’’တိ. ‘‘သစေ, ဘန္တေ, တုမှေ ဝသထ, အယံ ဒါရကော အာဂစ္ဆတူ’’တိ. ‘‘မဟာရာဇ, အယံ ဒါရကော အာဂတဖလော ဝိညာတသာသနော ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခော ဣဒါနိ ပဗ္ဗဇိဿတီ’’တိ. ရာဇာ ‘‘တေန ဟိ, ဘန္တေ, သွေ ရထံ ပေသေဿာမိ; တံ အဘိရုဟိတွာ အာဂစ္ဆေယျာထာ’’တိ ဝတွာ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ.

එම මොහොතේදීම රජුට දවල් ආහාරය ගෙන එන ලදී. රජු සූත්‍රය අසමින් සිටියදීම 'මොවුන් වහන්සේලාට මේ වේලාවෙහි භෝජනය අකැප ය' යි දැනගත්තේය. එසේ වුවත් නොවිමසා අනුභව කිරීම නුසුදුසු යැයි සිතා 'ස්වාමීනි, වළඳනවාද?' යි ඇසීය. 'මහරජ, මේ වේලාවෙහි අපට භෝජනය අකැප ය' යි වදාළහ. 'ස්වාමීනි, කවර වේලාවක කැප ද?' 'මහරජ, අරුණෝදයේ සිට මධ්‍යහ්නය දක්වා කැප ය' යි වදාළහ. 'ස්වාමීනි, නගරයට යමුද?' 'මහරජ, වුවමනා නැත, අපි මෙහිම වසන්නෙමු' යි වදාළහ. 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා මෙහි වසන්නේ නම්, මේ දරුවා මා සමඟ එවන්න' යි කීය. 'මහරජ, මේ දරුවා මඟඵල ලැබූ, ශාසනය තේරුම් ගත්, පැවිදි වීමට අපේක්ෂාවෙන් සිටින අයෙකි, දැන්ම පැවිදි වනු ඇත' යි වදාළහ. රජු 'ස්වාමීනි, එසේ නම් හෙට රියක් එවන්නෙමි, එයින් වැඩම කළ මැනව' යි කියා වැඳ නික්ම ගියේය.

ထေရော အစိရပက္ကန္တဿ ရညော သုမနသာမဏေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧဟိ တွံ, သုမန, ဓမ္မသဝနဿ ကာလံ ဃောသေဟီ’’တိ. ‘‘ဘန္တေ, ကိတ္တကံ ဌာနံ သာဝေန္တော ဃောသေမီ’’တိ? ‘‘သကလံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပ’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ သာမဏေရော အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အဓိဋ္ဌဟိတွာ သမာဟိတေန စိတ္တေန သကလံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ သာဝေန္တော တိက္ခတ္တုံ ဓမ္မသဝနဿ ကာလံ ဃောသေသိ. ရာဇာ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ထေရာနံ သန္တိကံ ပေသေသိ – ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, အတ္ထိ ကောစိ ဥပဒ္ဒဝေါ’’တိ. ‘‘နတ္ထမှာကံ ကောစိ ဥပဒ္ဒဝေါ, ဓမ္မသဝနဿ ကာလံ ဃောသာပယိမှ ဗုဒ္ဓဝစနံ ကထေတုကာမမှာ’’တိ. တဉ္စ ပန သာမဏေရဿ သဒ္ဒံ သုတွာ ဘုမ္မာ ဒေဝတာ သဒ္ဒမနုဿာဝေသုံ. ဧတေနုပါယေန ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆိ. တေန သဒ္ဒေန မဟာ ဒေဝတာသန္နိပါတော အဟောသိ. ထေရော မဟန္တံ ဒေဝတာသန္နိပါတံ ဒိသွာ သမစိတ္တသုတ္တန္တံ ကထေသိ. ကထာပရိယောသာနေ အသင်္ချေယျာနံ ဒေဝတာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဗဟူ နာဂါ စ သုပဏ္ဏာ စ သရဏေသု ပတိဋ္ဌဟိံသု. ယာဒိသောဝ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဣမံ သုတ္တန္တံ ကထယတော ဒေဝတာသန္နိပါတော အဟောသိ, တာဒိသော မဟိန္ဒတ္ထေရဿာပိ ဇာတော. အထ တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန ရာဇာ ထေရာနံ [Pg.59] ရထံ ပေသေသိ. သာရထီ ရထံ ဧကမန္တေ ဌပေတွာ ထေရာနံ အာရောစေသိ – ‘‘အာဂတော, ဘန္တေ, ရထော; အဘိရုဟထ ဂစ္ဆိဿာမာ’’တိ. ထေရာ ‘‘န မယံ ရထံ အဘိရုဟာမ; ဂစ္ဆ တွံ, ပစ္ဆာ မယံ အာဂစ္ဆိဿာမာ’’တိ ဝတွာ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အနုရာဓပုရဿ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ ပဌမကစေတိယဋ္ဌာနေ ဩတရိံသု. တဉှိ စေတိယံ ထေရေဟိ ပဌမံ ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနေ ကတတ္တာယေဝ ‘‘ပဌမကစေတိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

තෙරුන් වහන්සේ රජු නික්ම ගොස් වැඩි වේලාවක් ගතවන්නට පෙර සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ අමතා, "සුමන, මෙහි එන්න, ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා කාලය ඝෝෂා කරන්න" යැයි වදාළහ. "ස්වාමීනි, කොපමණ දුරකට ඇසෙන සේ ඝෝෂා කළ යුතුද?" "මුළු තම්බපණ්ණි දීපයටම ඇසෙන සේ ඝෝෂා කරන්න." "එසේය ස්වාමීනි" යැයි පැවසූ සාමණේරයන් වහන්සේ අභිඥාවන්ට පාදක වන සිව්වන දැහැනට සමවැදී, එයින් නැගී සිට, අධිෂ්ඨාන කොට, සමාහිත සිතින් මුළු තම්බපණ්ණි දීපයටම ඇසෙන සේ තෙවරක් ධර්ම ශ්‍රවණ කාලය ප්‍රකාශ කළහ. රජතුමා ඒ හඬ අසා තෙරුන් වහන්සේලා වෙත දූතයෙකු යවා, "ස්වාමීනි, කිසියම් උපද්‍රවයක් ඇත්ද?" යි විමසීය. "අපට කිසිදු උපද්‍රවයක් නැත, බුද්ධ වචනය දේශනා කරනු කැමැත්තෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා කාලය ප්‍රකාශ කරවූවෙමු" යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. සාමණේරයන්ගේ ඒ හඬ අසා භූමාටු දේවතාවෝ ද හඬ පැතිරවූහ. මේ අයුරින් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම එම ශබ්දය පැන නැගී පැතිර ගියේය. ඒ ශබ්දය හේතුවෙන් මහා දේව සමාගමයක් සිදු විය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ මහා දේව සමාගමය දැක 'සමචිත්ත සූත්‍රය' දේශනා කළහ. දේශනාව අවසානයේ අසංඛ්‍යාත දේවතාවෝ ධර්මාවබෝධය කළහ. බොහෝ නාගයෝ ද සුපර්ණයෝ ද තිසරණයේ පිහිටියහ. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි යම්බඳු දේව සමාගමයක් වූයේ ද, මහින්ද තෙරුන් වහන්සේට ද එවැනිම දේව සමාගමයක් ඇති විය. ඉක්බිති එදින රාත්‍රිය ඇවෑමෙන් (පසුදින) රජතුමා තෙරුන් වහන්සේලා උදෙසා රථයක් යැවීය. රථසාරථියා රථය එක් පසෙක නවත්වා තෙරුන් වහන්සේලාට, "ස්වාමීනි, රථය පැමිණ ඇත; මෙහි වැඩම කරත්වා, අපි යමු" යැයි සැළ කළේය. තෙරුන් වහන්සේලා, "අපි රථයේ නොයන්නෙමු; ඔබ යන්න, අපි පසුව එන්නෙමු" යැයි පවසා අහසට පැන නැගී අනුරාධපුරයට නැගෙනහිර දිශාවේ පඨමක චේතිය ස්ථානයට බැසගත්හ. තෙරුන් වහන්සේලා මුලින්ම බැසගත් ස්ථානයෙහි කළ බැවින් එම චෛත්‍යයට 'පඨමක චේතිය' යැයි කියනු ලැබේ.

ရာဇာပိ သာရထိံ ပေသေတွာ ‘‘အန္တောနိဝေသနေ မဏ္ဍပံ ပဋိယာဒေထာ’’တိ အမစ္စေ အာဏာပေသိ. တာဝဒေဝ သဗ္ဗေ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ အတိဝိယ ပါသာဒိကံ မဏ္ဍပံ ပဋိယာဒေသုံ. ပုန ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘ဟိယျော ထေရော သီလက္ခန္ဓံ ကထယမာနော ‘ဥစ္စာသယနမဟာသယနံ န ကပ္ပတီ’တိ အာဟ; ‘နိသီဒိဿန္တိ နု ခေါ အယျာ အာသနေသု, န နိသီဒိဿန္တီ’’’တိ? တဿေဝံ စိန္တယန္တဿေဝ သော သာရထိ နဂရဒွါရံ သမ္ပတ္တော. တတော အဒ္ဒသ ထေရေ ပဌမတရံ အာဂန္တွာ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ စီဝရံ ပါရုပန္တေ. ဒိသွာ အတိဝိယ ပသန္နစိတ္တော ဟုတွာ အာဂန္တွာ ရညော အာရောစေသိ – ‘‘အာဂတာ, ဒေဝ, ထေရာ’’တိ. ရာဇာ ‘‘ရထံ အာရူဠှာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘န အာရူဠှာ, ဒေဝ, အပိ စ မမ ပစ္ဆတော နိက္ခမိတွာ ပဌမတရံ အာဂန္တွာ ပါစီနဒွါရေ ဌိတာ’’တိ. ရာဇာ ‘‘ရထမ္ပိ နာဘိရူဟိံသူ’’တိ သုတွာ ‘‘န ဒါနိ အယျာ ဥစ္စာသယနမဟာသယနံ သာဒိယိဿန္တီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘တေန ဟိ, ဘဏေ, ထေရာနံ ဘူမတ္ထရဏသင်္ခေပေန အာသနာနိ ပညပေထာ’’တိ ဝတွာ ပဋိပထံ အဂမာသိ. အမစ္စာ ပထဝိယံ တဋ္ဋိကံ ပညပေတွာ ဥပရိ ကောဇဝကာဒီနိ စိတ္တတ္ထရဏာနိ ပညပေသုံ. ဥပ္ပာတပါဌကာ ဒိသွာ ‘‘ဂဟိတာ ဒါနိ ဣမေဟိ ပထဝီ, ဣမေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပဿ သာမိကာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ ဗျာကရိံသု. ရာဇာပိ ဂန္တွာ ထေရေ ဝန္ဒိတွာ မဟိန္ဒတ္ထေရဿ ဟတ္ထတော ပတ္တံ ဂဟေတွာ မဟတိယာ ပူဇာယ စ သက္ကာရေန စ ထေရေ နဂရံ ပဝေသေတွာ အန္တောနိဝေသနံ ပဝေသေသိ. ထေရော အာသနပညတ္တိံ ဒိသွာ ‘‘အမှာကံ သာသနံ သကလလင်္ကာဒီပေ ပထဝီ ဝိယ ပတ္ထဋံ နိစ္စလဉ္စ ဟုတွာ ပတိဋ္ဌဟိဿတီ’’တိ စိန္တေန္တော နိသီဒိ. ရာဇာ ထေရေ ပဏီတေန ခါဒနီယေန ဘောဇနီယေန သဟတ္ထာ သန္တပ္ပေတွာ သမ္ပဝါရေတွာ ‘‘အနုဠာဒေဝီပမုခါနိ ပဉ္စ ဣတ္ထိသတာနိ ထေရာနံ အဘိဝါဒနံ ပူဇာသက္ကာရဉ္စ ကရောန္တူ’’တိ ပက္ကောသာပေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ထေရော ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ရညော သပရိဇနဿ ဓမ္မရတနဝဿံ ဝဿေန္တော ပေတဝတ္ထုံ [Pg.60] ဝိမာနဝတ္ထုံ သစ္စသံယုတ္တဉ္စ ကထေသိ. တံ ထေရဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ တာနိ ပဉ္စပိ ဣတ္ထိသတာနိ သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆာကံသု.

රජතුමා ද සාරථියා යවා "ඇතුළු මාලිගයේ මණ්ඩපයක් පිළියෙළ කරන්න" යැයි අමාත්‍යවරුන්ට අණ කළේය. එකෙණෙහිම සියල්ලෝම අතිශයින්ම සතුටු වී ඉතා ප්‍රසාදජනක මණ්ඩපයක් පිළියෙළ කළහ. නැවතත් රජු මෙසේ සිතුවේය, "ඊයේ තෙරුන් වහන්සේ සීලස්කන්ධය දේශනා කරමින් ‘උසස් අසුන් හා මහා අසුන් කැප නැත’ යි වදාළහ; ආර්යයන් වහන්සේලා අසුන් මත හිඳගන්නාහුද නැද්ද?" රජු මෙසේ සිතමින් සිටියදීම ඒ සාරථියා නගර ද්වාරයට ළඟා විය. එහිදී තෙරුන් වහන්සේලා තමන්ටත් වඩා කලින් පැමිණ, කායබන්ධනය බැඳ සිවුරු පොරවනවා ඔහු දුටුවේය. එය දැක අතිශයින්ම පැහැදුණු සිතින් යුතුව රජු වෙත පැමිණ, "දේවයන් වහන්ස, තෙරුන් වහන්සේලා වැඩම කළහ" යි සැළ කළේය. "උන්වහන්සේලා රථයට නැග්ගාද?" යි රජු ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, නැග්ගේ නැත, නමුත් මා පිටුපසින් නික්ම මටත් වඩා කලින් පැමිණ පෙරදිග ද්වාරයෙහි වැඩ සිටිති" යි කීවේය. "රථයටත් නොනැග්ගාහ" යි අසා, "දැන් ආර්යයන් වහන්සේලා උසස් අසුන් හා මහා අසුන් පිළි නොගන්නාහුය" යි සිතා, "එම්බා පුරුෂයෙනි, එසේ නම් තෙරුන් වහන්සේලා වෙනුවෙන් බිම ඇතිරූ අසුන් පිළියෙළ කරන්න" යැයි පවසා පෙරමගට ගියේය. අමාත්‍යවරු පොළොව මත පැදුරු අතුරා ඒ මත ඇතිරිලි ආදියෙන් යුත් විසිතුරු ඇතිරිලි පැනවූහ. නිමිති කියන්නෝ එය දැක, "දැන් මොවුන් විසින් පොළොව ගන්නා ලදී, මොවුහු තම්බපණ්ණි දීපයේ ස්වාමිවරුන් වන්නාහ" යි අනාවැකි පළ කළහ. රජතුමා ද ගොස් තෙරුන් වහන්සේලා වැඳ, මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ අතින් පාත්‍රය ගෙන, මහත් පූජා සත්කාර සහිතව උන්වහන්සේලා නගරයට පමුණුවා ඇතුළු මාලිගයට වැඩම කරවීය. තෙරුන් වහන්සේ අසුන් පනවා ඇති ආකාරය දැක, "අපගේ ශාසනය මුළු ලංකාද්වීපයෙහිම පොළොව මෙන් පැතිරී, අචලව පිහිටන්නේය" යි සිතමින් වැඩහුන්හ. රජතුමා තෙරුන් වහන්සේලාට ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයෙන් ස්වහස්තයෙන්ම වළඳවා, සෑහීමට පත් කර වූ පසු, "අනුලා දේවිය ප්‍රමුඛ පන්සියයක් කන්තාවෝ තෙරුන් වහන්සේලාට වැඳුම් පිදුම් සත්කාර කරත්වා" යි පවසා ඔවුන් කැඳවා එකත්පසක හිඳගත්තේය. තෙරුන් වහන්සේ දන් වැළඳීමෙන් පසුව පිරිවර සහිත රජුට ධර්ම රත්න වර්ෂාව වස්වමින් පේතවත්ථු, විමානවත්ථු සහ සච්චසංයුක්තය දේශනා කළහ. තෙරුන් වහන්සේගේ ඒ ධර්ම දේශනාව අසා ඒ පන්සියයක් කන්තාවෝ ද සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ.

ယေပိ တေ မနုဿာ ပုရိမဒိဝသေ မိဿကပဗ္ဗတေ ထေရေ အဒ္ဒသံသု, တေ တေသု တေသု ဌာနေသု ထေရာနံ ဂုဏေ ကထေန္တိ. တေသံ သုတွာ မဟာဇနကာယော ရာဇင်္ဂဏေ သန္နိပတိတွာ မဟာသဒ္ဒံ အကာသိ. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဧသော သဒ္ဒေါ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘နာဂရာ, ဒေဝ, ‘ထေရေ ဒဋ္ဌုံ န လဘာမာ’တိ ဝိရဝန္တီ’’တိ. ရာဇာ ‘‘သစေ ဣဓ ပဝိသိဿန္တိ, ဩကာသော န ဘဝိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, ဟတ္ထိသာလံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ ဝါလုကံ အာကိရိတွာ ပဉ္စဝဏ္ဏာနိ ပုပ္ဖာနိ ဝိကိရိတွာ စေလဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ မင်္ဂလဟတ္ထိဋ္ဌာနေ ထေရာနံ အာသနာနိ ပညပေထာ’’တိ အာဟ. အမစ္စာ တထာ အကံသု. ထေရော တတ္ထ ဂန္တွာ နိသီဒိတွာ ဒေဝဒူတသုတ္တန္တံ ကထေသိ. ကထာပရိယောသာနေ ပါဏသဟဿံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ. တတော ‘‘ဟတ္ထိသာလာ အတိသမ္ဗာဓာ’’တိ ဒက္ခိဏဒွါရေ နန္ဒနဝနုယျာနေ အာသနံ ပညပေသုံ. ထေရော တတ္ထ နိသီဒိတွာ အာသီဝိသောပမသုတ္တံ ကထေသိ. တမ္ပိ သုတွာ ပါဏသဟဿံ သောတာပတ္တိဖလံ ပဋိလဘိ.

පෙරදින මිස්සක පර්වතයේදී තෙරුන් වහන්සේලා දුටු යම් මිනිසුන් වේද, ඔවුහු ඒ ඒ ස්ථානවල තෙරුන් වහන්සේලාගේ ගුණ වර්ණනා කළහ. එය අසා මහා ජනකායක් රජ මිදුලට රැස්ව මහා හඬක් නැගූහ. "කුමක්ද ඒ ශබ්දය?" යි රජු ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ‘තෙරුන් වහන්සේලා දැක ගැනීමට අපට අවස්ථාවක් නොලැබේ’ යි නගර වැසියෝ මොරගසති" යි සැළ කළහ. "සැබවින්ම මොවුන් මෙහි පැමිණියහොත් ඉඩකඩ ප්‍රමාණවත් නොවනු ඇත" යි සිතූ රජතුමා, "එම්බා පුරුෂයෙනි, ගොස් ඇතින්නන් ලගින ශාලාව පිරිසිදු කර, වැලි අතුරා, පස්වණක් මල් ඉස, රෙදි වියන් බඳවා, මංගල ඇතු සිටින ස්ථානයේ තෙරුන් වහන්සේලා සඳහා අසුන් පනවන්න" යැයි පැවසීය. අමාත්‍යවරු එසේම කළහ. තෙරුන් වහන්සේ එහි වැඩම කර වැඩහිඳ 'දේවදූත සූත්‍රය' දේශනා කළහ. දේශනාව අවසානයේ දහසක් සත්වයෝ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඉක්බිති "ඇත්හල ඉතා පටුය" යි සිතා දකුණු දොරටුව අසල නන්දන වනයෙහි අසුන් පැනවූහ. තෙරුන් වහන්සේ එහි වැඩහිඳ 'ආසීවිසෝපම සූත්‍රය' දේශනා කළහ. එය අසා ද දහසක් සත්වයෝ සෝවාන් ඵලය ලැබූහ.

ဧဝံ အာဂတဒိဝသတော ဒုတိယဒိဝသေ အဍ္ဎတေယျသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ထေရဿ နန္ဒနဝနေ အာဂတာဂတာဟိ ကုလိတ္ထီဟိ ကုလသုဏှာဟိ ကုလကုမာရီဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒမာနဿေဝ သာယနှသမယော ဇာတော. ထေရော ကာလံ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ဂစ္ဆာမ ဒါနိ မိဿကပဗ္ဗတ’’န္တိ ဥဋ္ဌဟိ. အမစ္စာ – ‘‘ကတ္ထ, ဘန္တေ, ဂစ္ဆထာ’’တိ? ‘‘အမှာကံ နိဝါသနဋ္ဌာန’’န္တိ. တေ ရညော သံဝိဒိတံ ကတွာ ရာဇာနုမတေန အာဟံသု – ‘‘အကာလော, ဘန္တေ, ဣဒါနိ တတ္ထ ဂန္တုံ; ဣဒမေဝ နန္ဒနဝနုယျာနံ အယျာနံ အာဝါသဋ္ဌာနံ ဟောတူ’’တိ. ‘‘အလံ, ဂစ္ဆာမာ’’တိ. ပုန ရညော ဝစနေနာဟံသု – ‘‘ရာဇာ, ဘန္တေ, အာဟ – ‘ဧတံ မေဃဝနံ နာမ ဥယျာနံ မမ ပိတု သန္တကံ နဂရတော နာတိဒူရံ နာစ္စာသန္နံ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ, ဧတ္ထ ထေရာ ဝါသံ ကပ္ပေန္တူ’’’တိ. ဝသိံသု ထေရာ မေဃဝနေ ဥယျာနေ.

මෙසේ පැමිණි දින සිට දෙවැනි දිනයෙහි සත්ත්වයන් දෙදහස් පන්සියයකට ධර්මාවබෝධය විය. තෙරුන් වහන්සේ නන්දන වනයට පැමිණි කුලකාන්තාවන්, කුල ලේලියන් හා කුල කුමරියන් සමඟ සතුටු සාමීචියෙහි යෙදී සිටියදීම සවස් කාලය උදා විය. තෙරුන් වහන්සේ කාලය සලකා බලා, "දැන් අපි මිස්සක පර්වතයට යමු" යි පවසා හුනස්නෙන් නැගී සිටියහ. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා කොහි වඩින්නේද?" යි අමාත්‍යවරු විමසූහ. "අපගේ වාසස්ථානයට" යයි (තෙරුන් වහන්සේ) වදාළහ. ඔවුහු රජුට ඒ බව දන්වා, රජුගේ අනුමැතිය ඇතිව, "ස්වාමීනි, දැන් එහි යාමට අකාලයයි; මේ නන්දන උයනම ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානය වේවා" යි සැළ කර සිටියහ. "එය එපා, අපි යන්නෙමු" යි වදාළහ. නැවතත් රජුගේ පණිවුඩය අනුව ඔවුහු මෙසේ සැළ කළහ: "ස්වාමීනි, රජතුමා පවසන්නේ, 'මගේ පියාණන්ට අයත් මේ මහමෙවුනා නම් උයන නගරයට ඉතා දුරත් නොවන, ඉතා නුදුරත් නොවන, ගමනාගමනයට පහසු ස්ථානයකි; තෙරුන් වහන්සේලා මෙහි වාසය කෙරෙත්වා' යනුවෙනි." ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේලා මහමෙවුනා උයනෙහි වැඩ විසූහ.

ရာဇာပိ ခေါ တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန ထေရဿ သမီပံ ဂန္တွာ သုခသယိတဘာဝံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ကပ္ပတိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခုသံဃဿ အာရာမော’’တိ ပုစ္ဆိ. ထေရော ‘‘ကပ္ပတိ, မဟာရာဇာ’’တိ ဝတွာ ဣမံ သုတ္တံ အာဟရိ – ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, အာရာမ’’န္တိ. ရာဇာ တုဋ္ဌော သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရံ ဂဟေတွာ ထေရဿ ဟတ္ထေ ဥဒကံ ပါတေတွာ မဟာမေဃဝနုယျာနံ အဒါသိ. သဟ [Pg.61] ဥဒကပါတေန ပထဝီ ကမ္ပိ. အယံ မဟာဝိဟာရေ ပဌမော ပထဝီကမ္ပော အဟောသိ. ရာဇာ ဘီတော ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, ပထဝီ ကမ္ပတီ’’တိ? ‘‘မာ ဘာယိ, မဟာရာဇ, ဣမသ္မိံ ဒီပေ ဒသဗလဿ သာသနံ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ; ဣဒဉ္စ ပဌမံ ဝိဟာရဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတိ, တဿေတံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တ’’န္တိ. ရာဇာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပသီဒိ. ထေရော ပုနဒိဝသေပိ ရာဇဂေဟေယေဝ ဘုဉ္ဇိတွာ နန္ဒနဝနေ အနမတဂ္ဂိယာနိ ကထေသိ. ပုနဒိဝသေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တံ ကထေသိ. ဧတေနေဝုပါယေန သတ္တ ဒိဝသာနိ ကထေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ အဍ္ဎနဝမာနံ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. တတော ပဋ္ဌာယ စ နန္ဒနဝနံ သာသနဿ ဇောတိပါတုဘာဝဋ္ဌာနန္တိ ကတွာ ‘‘ဇောတိဝန’’န္တိ နာမံ လဘိ. သတ္တမေ ပန ဒိဝသေ ထေရာ အန္တေပုရေ ရညော အပ္ပမာဒသုတ္တံ ကထယိတွာ စေတိယဂိရိမေဝ အဂမံသု.

රජතුමා ද ඒ රාත්‍රිය ඇවෑමෙන් තෙරුන් වහන්සේ සමීපයට ගොස්, සුවසේ සැතපුණේදැයි විමසා, "ස්වාමීනි, භික්ෂු සංඝයාට ආරාමයක් කැපද?" යි විමසීය. "මහාරාජය, කැපය" යි වදාළ තෙරුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, මම ආරාමයක් අනුදනිමි" යන මේ සූත්‍ර පාඨය ගෙන හැර දැක්වූහ. රජතුමා සතුටු වී, රන් කෙණ්ඩියක් ගෙන තෙරුන් වහන්සේගේ අතෙහි පැන් වඩා, මහමෙවුනා උයන පූජා කළේය. පැන් වැඩීමත් සමඟම පොළොව කම්පා විය. මෙය මහා විහාරයෙහි සිදු වූ පළමු භූමි කම්පාවයි. බියට පත් රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගෙන්, "ස්වාමීනි, පොළොව කම්පා වන්නේ ඇයි?" දැයි විමසීය. "මහාරාජය, බිය නොවන්න; මේ ද්වීපයෙහි දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනය පිහිටන්නේය; මෙය පළමු විහාරස්ථානය වන්නේය; මේ ඒ සඳහා වූ පෙරනිමිත්තකි" යි වදාළහ. රජතුමා වඩ වඩාත් පැහැදුණේය. තෙරුන් වහන්සේ පසුදින ද රජ මාලිගයෙහිම දානය වළඳා, නන්දන වනයෙහිදී අනමතග්ග සූත්‍ර දේශනා කළහ. ඊළඟ දිනයෙහි අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කළහ. මේ ආකාරයෙන් සත් දිනක් දේශනා කළහ. දේශනාව අවසානයෙහි සත්ත්වයන් අටදහස් පන්සියයකට ධර්මාවබෝධය විය. එතැන් සිට නන්දන වනය ශාසනයෙහි ආලෝකය පහළ වූ ස්ථානය බැවින් "ජෝතිවන" යන නම ලැබීය. සත්වැනි දිනයෙහි තෙරුන් වහන්සේලා රජ මාලිගයෙහිදී රජුට අප්පමාද සූත්‍රය දේශනා කොට චේතියගිරියටම වැඩම කළහ.

အထ ခေါ ရာဇာ အမစ္စေ ပုစ္ဆိ – ‘‘ထေရော, အမှေ ဂါဠှေန ဩဝါဒေန ဩဝဒတိ; ဂစ္ဆေယျ နု ခေါ’’တိ? အမစ္စာ ‘‘တုမှေဟိ, ဒေဝ, ထေရော အယာစိတော သယမေဝ အာဂတော; တသ္မာ တဿ အနာပုစ္ဆာဝ ဂမနမ္ပိ ဘဝေယျာ’’တိ အာဟံသု. တတော ရာဇာ ရထံ အဘိရုဟိတွာ ဒွေ စ ဒေဝိယော အာရောပေတွာ စေတိယဂိရိံ အဂမာသိ မဟဉ္စရာဇာနုဘာဝေန. ဂန္တွာ ဒေဝိယော ဧကမန္တံ အပက္ကမာပေတွာ သယမေဝ ထေရာနံ သမီပံ ဥပသင်္ကမန္တော အတိဝိယ ကိလန္တရူပေါ ဟုတွာ ဥပသင်္ကမိ. တတော နံ ထေရော အာဟ – ‘‘ကသ္မာ တွံ, မဟာရာဇ, ဧဝံ ကိလမမာနော အာဂတော’’တိ? ‘‘‘တုမှေ မမ ဂါဠှံ ဩဝါဒံ ဒတွာ ဣဒါနိ ဂန္တုကာမာ နု ခေါ’တိ ဇာနနတ္ထံ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘န မယံ, မဟာရာဇ, ဂန္တုကာမာ; အပိစ ဝဿူပနာယိကကာလော နာမာယံ မဟာရာဇ, တတြ သမဏေန ဝဿူပနာယိကဋ္ဌာနံ ဉာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. တံဒိဝသမေဝ အရိဋ္ဌော နာမ အမစ္စော ပဉ္စပဏ္ဏာသာယ ဇေဋ္ဌကနိဋ္ဌဘာတုကေဟိ သဒ္ဓိံ ရညော သမီပေ ဌိတော အာဟ – ‘‘ဣစ္ဆာမဟံ, ဒေဝ, ထေရာနံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတု’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဘဏေ, ပဗ္ဗဇဿူ’’တိ ရာဇာ အနုဇာနိတွာ ထေရံ သမ္ပဋိစ္ဆာပေသိ. ထေရော တဒဟေဝ ပဗ္ဗာဇေသိ. သဗ္ဗေ ခုရဂ္ဂေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

ඉක්බිති රජතුමා අමාත්‍යවරුන්ගෙන් මෙසේ විමසීය: "තෙරුන් වහන්සේ අපට දැඩි අවවාදයෙන් අනුශාසනා කරති; උන්වහන්සේ ආපසු වඩිනු ඇත්ද?" "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ආරාධනා නොකරම තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේම කැමැත්තෙන් මෙහි වැඩි සේක; එබැවින් උන්වහන්සේ නොදන්වාම ආපසු වැඩම කිරීමට ද ඉඩ තිබේ" යයි අමාත්‍යවරු පැවසූහ. ඉන්පසු රජතුමා රථයකට නැගී, දේවීන් දෙදෙනා ද නංවාගෙන, මහා රාජානුභාවයෙන් චේතියගිරියට ගියේය. එහි ගොස් දේවීන් පසෙකට යවා, තෙරුන් වහන්සේලා වෙත තනිවම පැමිණෙන රජතුමා බෙහෙවින් වෙහෙසට පත්වූවෙකු මෙන් උන්වහන්සේලා වෙත එළඹියේය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළහ: "මහාරාජය, ඔබ මෙතරම් වෙහෙස මහන්සි වී පැමිණියේ මන්ද?" "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා මට දැඩි අවවාද අනුශාසනා කොට දැන් ආපසු වැඩම කිරීමට කැමති දැයි දැනගනු පිණිසයි." "මහාරාජය, අප යාමට කැමති නැත; නමුත් මහාරාජය, මේ වස් එළඹෙන කාලයයි; එහිදී ශ්‍රමණයෙකු විසින් වස් විසිය යුතු ස්ථානය දැනගත යුතුය" යි වදාළහ. එදිනම අරිට්ඨ නම් අමාත්‍යවරයා පනස් පස් දෙනෙකු වූ සිය වැඩිමහල් හා බාල සහෝදරයන් සමඟ රජු සමීපයේ සිට, "දේවයන් වහන්ස, මම තෙරුන් වහන්සේලා සමීපයෙහි පැවිදි වීමට කැමැත්තෙමි" යි පැවසීය. "යහපති පුත්‍රය, පැවිදි වන්න" යි රජු අවසර දී ඔහුව තෙරුන් වහන්සේට භාර කළේය. තෙරුන් වහන්සේ එදිනම ඔවුන් පැවිදි කළහ. සියල්ලෝම කෙස් රවුල් බා අවසානයේදීම අර්හත් භාවයට පත් වූහ.

ရာဇာပိ ခေါ တင်္ခဏေယေဝ ကဏ္ဋကေန စေတိယင်္ဂဏံ ပရိက္ခိပိတွာ ဒွါသဋ္ဌိယာ လေဏေသု ကမ္မံ ပဋ္ဌပေတွာ နဂရမေဝ အဂမာသိ. တေပိ ထေရာ ဒသဘာတိကသမာကုလံ ရာဇကုလံ ပသာဒေတွာ မဟာဇနံ ဩဝဒမာနာ စေတိယဂိရိမှိ ဝဿံ ဝသိံသု. တဒါပိ စေတိယဂိရိမှိ ပဌမံ ဝဿံ ဥပဂတာ ဒွါသဋ္ဌိ [Pg.62] အရဟန္တော အဟေသုံ. အထာယသ္မာ မဟာမဟိန္ဒော ဝုတ္ထဝဿော ပဝါရေတွာ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယံ ဥပေါသထဒိဝသေ ရာဇာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘မဟာရာဇ, အမှေဟိ စိရဒိဋ္ဌော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, အနာထဝါသံ ဝသိမှ, ဣစ္ဆာမ မယံ ဇမ္ဗုဒီပံ ဂန္တု’’န္တိ. ရာဇာ အာဟ – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, တုမှေ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟာမိ, အယဉ္စ မဟာဇနော တုမှေ နိဿာယ တီသု သရဏေသု ပတိဋ္ဌိတော, ကသ္မာ တုမှေ ဥက္ကဏ္ဌိတတ္ထာ’’တိ? ‘‘စိရဒိဋ္ဌော နော, မဟာရာဇ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မကရဏဋ္ဌာနံ နတ္ထိ, တေနမှ ဥက္ကဏ္ဌိတာ’’တိ. ‘‘နနု, ဘန္တေ, တုမှေ အဝေါစုတ္ထ – ‘ပရိနိဗ္ဗုတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’’တိ. ‘‘ကိဉ္စာပိ, မဟာရာဇ, ပရိနိဗ္ဗုတော; အထ ခွဿ သရီရဓာတုယော တိဋ္ဌန္တီ’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘန္တေ, ထူပပတိဋ္ဌာနံ တုမှေ အာကင်္ခထာတိ. ကရောမိ, ဘန္တေ, ထူပံ, ဘူမိဘာဂံ ဒါနိ ဝိစိနာထ; အပိစ, ဘန္တေ, ဓာတုယော ကုတော လစ္ဆာမာ’’တိ? ‘‘သုမနေန သဒ္ဓိံ မန္တေဟိ, မဟာရာဇာ’’တိ.

රජතුමා ද ඒ මොහොතේම කටු පඳුරුවලින් චේතිය මළුව වටා වැටක් බැඳ, ලෙන් හැට දෙකක වැඩ ආරම්භ කරවා නගරයටම ගියේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා ද දස බෑ රජුන්ගෙන් සමන්විත රජ පවුල පැහැදවීමට ලක් කොට, මහා ජනයාට අවවාද කරමින් චේතියගිරියෙහි වස් විසූහ. එවිට ද චේතියගිරියෙහි පළමු වස් සමාදන් වූ රහතන් වහන්සේලා හැට දෙනමක් වූහ. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ වස් වැස නිමවා, පවාරණය කොට, කාර්තික පුර පසළොස්වක පෝය දින රජතුමාට මෙසේ වදාළහ: "මහාරාජය, අප විසින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක බොහෝ කල් ගත වී ඇත; අප වන්දනාමාන කිරීමට සුදුසු තැනක් නැතිව වසන්නෙමු; අපි දඹදිවට යාමට කැමැත්තෙමු." රජතුමා මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේලාට සතර පසයෙන් උපස්ථාන කරමි; මේ මහා ජනයා ද ඔබ වහන්සේලා නිසා තිසරණයෙහි පිහිටා සිටිති; ඔබ වහන්සේලා මක්නිසා කලකිරී සිටින්නේද?" "මහාරාජය, අප විසින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක බොහෝ කල් වෙයි; වැඳීම්, පිදීම් ආදිය කිරීමට සුදුසු ධාතූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ස්ථානයක් නැත; එබැවින් අපි කලකිරී සිටිමු." "ස්වාමීනි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේකැයි ඔබ වහන්සේලා වදාළා නේද?" "මහාරාජය, උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑවත්, උන්වහන්සේගේ ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා වැඩසිටිති" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, වැටහුණා; ඔබ වහන්සේලා ස්තූපයක් පිහිටුවීමට කැමති බව. ස්වාමීනි, මම ස්තූපයක් කරවන්නෙමි; දැන් ඒ සඳහා භූමි භාගයක් තෝරාගනු මැනව. එහෙත් ස්වාමීනි, අපට ධාතූන් වහන්සේලා ලැබෙන්නේ කොහෙන්ද?" "මහාරාජය, සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ සමඟ ඒ ගැන සාකච්ඡා කරන්න" යි වදාළහ.

‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ရာဇာ သုမနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကုတော ဒါနိ, ဘန္တေ, ဓာတုယော လစ္ဆာမာ’’တိ? သုမနော အာဟ – ‘‘အပ္ပောဿုက္ကော တွံ, မဟာရာဇ, ဝီထိယော သောဓာပေတွာ ဓဇပဋာကပုဏ္ဏဃဋာဒီဟိ အလင်္ကာရာပေတွာ သပရိဇနော ဥပေါသထံ သမာဒိယိတွာ သဗ္ဗတာဠာဝစရေ ဥပဋ္ဌာပေတွာ မင်္ဂလဟတ္ထိံ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတံ ကာရာပေတွာ ဥပရိ စဿ သေတစ္ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ သာယနှသမယေ မဟာနာဂဝနုယျာနာဘိမုခေါ ယာဟိ. အဒ္ဓါ တသ္မိံ ဌာနေ ဓာတုယော လစ္ဆသီ’’တိ. ရာဇာ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိ. ထေရာ စေတိယဂိရိမေဝ အဂမံသု. တတြာယသ္မာ မဟိန္ဒတ္ထေရော သုမနသာမဏေရံ အာဟ – ‘‘ဂစ္ဆ တွံ, သာမဏေရ, ဇမ္ဗုဒီပေ တဝ အယျကံ အသောကံ ဓမ္မရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ မမ ဝစနေန ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘သဟာယော ဝေါ, မဟာရာဇ, ဒေဝါနမ္ပိယတိဿော ဗုဒ္ဓသာသနေ ပသန္နော ထူပံ ပတိဋ္ဌာပေတုကာမော, တုမှာကံ ကိရ ဟတ္ထေ ဓာတု အတ္ထိ တံ မေ ဒေထာ’တိ. တံ ဂဟေတွာ သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘တုမှာကံ ကိရ, မဟာရာဇ, ဟတ္ထေ ဒွေ ဓာတုယော အတ္ထိ – ဒက္ခိဏဒါဌာ စ ဒက္ခိဏက္ခကဉ္စ; တတော တုမှေ ဒက္ခိဏဒါဌံ ပူဇေထ, ဒက္ခိဏက္ခကံ ပန မယှံ ဒေထာ’တိ. ဧဝဉ္စ နံ ဝဒေဟိ – ‘ကသ္မာ တွံ, မဟာရာဇ, အမှေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ပဟိဏိတွာ ပမဇ္ဇသီ’’’တိ?

“ස්වාමීනි, මැනවැයි” පවසා රජතුමා සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ වෙත එළඹ මෙසේ ඇසීය: “ස්වාමීනි, දැන් අපට ධාතූන් වහන්සේලා කොහෙන් ලැබේද?” එවිට සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: “මහරජතුමනි, ඔබ ඒ ගැන කරදර නොවන්න. වීථි පවිත්‍ර කරවා, කොඩි, පතාක හා පූර්ණඝටාදියෙන් අලංකාර කරවා, පිරිවර සමඟ උපෝසථ සමාදන් වී, සියලු තූර්ය වාදකයන් රැස් කරවා, මංගල හස්තිරාජයා සියලු ආභරණවලින් සරසා, ඒ හස්තියා පිට සේසත් නංවා, සවස් කාලයේ මහානාගවනය උයන දෙසට යන්න. ඒකාන්තයෙන්ම ඒ ස්ථානයේදී ඔබට ධාතූන් වහන්සේලා ලැබෙනු ඇත.” රජතුමා “යහපතැයි” එය පිළිගත්තේය. එතැන්හිදී මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ සුමන සාමණේරයන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: “සාමණේරය, ඔබ දඹදිවට ගොස් ඔබගේ මුත්තණුවන් වන අසෝක ධර්මරාජයා වෙත එළඹ මාගේ වචනයෙන් මෙසේ පවසන්න: ‘මහරජතුමනි, ඔබේ යහළු දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි පැහැදී ස්තූපයක් පිහිටුවීමට කැමති වෙයි. ඔබ ළඟ ධාතූන් වහන්සේලා ඇති බව අසා ඇත්තෙමු, එම ධාතූන් වහන්සේලා අපට ලබා දෙන්න’ කියායි. ඒවා ලබාගෙන සක් දෙවිඳුන් වෙත ගොස් මෙසේ පවසන්න: ‘මහරජතුමනි, ඔබ සතුව දකුණු දළදා වහන්සේ සහ දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ යන ධාතූන් වහන්සේලා දෙනම ඇති බව අසා ඇත්තෙමු. එයින් දකුණු දළදා වහන්සේට ඔබ පූජා පවත්වන්න, දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ අපට ලබා දෙන්න’ කියායි. තවද සක් දෙවිඳුට මෙසේත් පවසන්න: ‘මහරජතුමනි, අප තම්බපණ්ණි දීපයට එවා ඔබ කුමන හේතුවක් නිසා අමතක කරන්නේද?’ කියායි.”

‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သုမနော ထေရဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ တာဝဒေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပါဋလိပုတ္တဒွါရေ ဩရုယှ ရညော [Pg.63] သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ. ရာဇာ တုဋ္ဌော သာမဏေရဿ ဟတ္ထတော ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဂန္ဓေဟိ ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ ဝရမုတ္တသဒိသာနံ ဓာတူနံ ပူရေတွာ အဒါသိ. သော တံ ဂဟေတွာ သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိ. သက္ကော ဒေဝရာဇာ သာမဏေရံ ဒိသွာဝ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ သုမန, အာဟိဏ္ဍသီ’’တိ အာဟ. ‘‘တွံ, မဟာရာဇ, အမှေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ပေသေတွာ ကသ္မာ ပမဇ္ဇသီ’’တိ? ‘‘နပ္ပမဇ္ဇာမိ, ဘန္တေ, ဝဒေဟိ – ‘ကိံ ကရောမီ’’’တိ? ‘‘တုမှာကံ ကိရ ဟတ္ထေ ဒွေ ဓာတုယော အတ္ထိ – ဒက္ခိဏဒါဌာ စ ဒက္ခိဏက္ခကဉ္စ; တတော တုမှေ ဒက္ခိဏဒါဌံ ပူဇေထ, ဒက္ခိဏက္ခကံ ပန မယှံ ဒေထာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ယောဇနပ္ပမာဏံ မဏိထူပံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ဒက္ခိဏက္ခကဓာတုံ နီဟရိတွာ သုမနဿ အဒါသိ. သော တံ ဂဟေတွာ စေတိယဂိရိမှိယေဝ ပတိဋ္ဌာသိ.

“ස්වාමීනි, යහපතැයි” පවසා සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ මහ තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, එකෙණෙහිම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන අහසට පැනනැඟී, පැළලුප් නුවර දොරටුවෙන් බැස රජතුමා වෙත ගොස් ඒ කරුණ සැළ කළහ. රජතුමා සතුටු වී සාමණේරයන් වහන්සේගේ අතින් පාත්‍රය ගෙන, සුවඳ පැනින් සෝදා පිරිසිදු කර, උතුම් මුතු වැනි වූ ධාතූන් වහන්සේලාගෙන් පාත්‍රය පුරවා පූජා කළේය. සාමණේරයන් වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන සක් දෙවිඳුන් වෙත එළඹියහ. සක් දෙවිඳු සාමණේරයන් වහන්සේ දැකම, “ස්වාමීනි සුමන, ඔබ වහන්සේ කුමක් සඳහා මෙහි වැඩියේද?” යි ඇසීය. “මහරජතුමනි, ඔබ අපව තම්බපණ්ණි දීපයට එවා ඇයි මෙසේ අමතක කරන්නේද?” යි සාමණේරයන් වහන්සේ ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මම අමතක නොකළෙමි, මා කුමක් කළ යුතුදැයි වදාරන්න” යි සක් දෙවිඳු පැවසීය. “ඔබ සතුව දකුණු දළදා වහන්සේ හා දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ යන ධාතූන් වහන්සේලා දෙනම වැඩසිටිති. එයින් දකුණු දළදා වහන්සේට ඔබ පූජා පවත්වන්න, දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ අපට ලබා දෙන්න” යි වදාළහ. “ස්වාමීනි, යහපතැයි” පවසා සක් දෙවිඳුන් යොදුනක් උසැති මිණි සෑය විවෘත කර, දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ පිටතට ගෙන සුමන සාමණේරයන් වහන්සේට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ එම ධාතූන් වහන්සේ ගෙන සේසත් ගිරියෙහිම (චේතියගිරියෙහි) වැඩ සිටියහ.

အထ ခေါ မဟိန္ဒပမုခါ သဗ္ဗေပိ တေ မဟာနာဂါ အသောကဓမ္မရာဇေန ဒိန္နဓာတုယော စေတိယဂိရိမှိယေဝ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဒက္ခိဏက္ခကံ အာဒါယ ဝဍ္ဎမာနကစ္ဆာယာယ မဟာနာဂဝနုယျာနမဂမံသု. ရာဇာပိ ခေါ သုမနေန ဝုတ္တပ္ပကာရံ ပူဇာသက္ကာရံ ကတွာ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဝရဂတော သယံ မင်္ဂလဟတ္ထိမတ္ထကေ သေတစ္ဆတ္တံ ဓာရယမာနော မဟာနာဂဝနံ သမ္ပာပုဏိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ အယံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓာတု, ဆတ္တံ အပနမတု, မင်္ဂလဟတ္ထီ ဇဏ္ဏုကေဟိ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌဟတု, ဓာတုစင်္ကောဋကံ မယှံ မတ္ထကေ ပတိဋ္ဌာတူ’’တိ. သဟ ရညော စိတ္တုပ္ပာဒေန ဆတ္တံ အပနမိ, ဟတ္ထီ ဇဏ္ဏုကေဟိ ပတိဋ္ဌဟိ, ဓာတုစင်္ကောဋကံ ရညော မတ္ထကေ ပတိဋ္ဌဟိ. ရာဇာ အမတေနေဝ အဘိသိတ္တဂတ္တော ဝိယ ပရမေန ပီတိပါမောဇ္ဇေန သမန္နာဂတော ဟုတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဓာတုံ, ဘန္တေ, ကိံ ကရောမာ’’တိ? ‘‘ဟတ္ထိကုမ္ဘမှိယေဝ တာဝ, မဟာရာဇ, ဌပေဟီ’’တိ. ရာဇာ ဓာတုစင်္ကောဋကံ ဂဟေတွာ ဟတ္ထိကုမ္ဘေ ဌပေသိ. ပမုဒိတော နာဂေါ ကောဉ္စနာဒံ နဒိ. မဟာမေဃော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပေါက္ခရဝဿံ ဝဿိ. ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ မဟာဘူမိစာလော အဟောသိ. ‘‘ပစ္စန္တေပိ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓာတု ပတိဋ္ဌဟိဿတီ’’တိ ဒေဝမနုဿာ ပမောဒိံသု. ဧဝံ ဣဒ္ဓါနုဘာဝသိရိယာ ဒေဝမနုဿာနံ ပီတိံ ဇနယန္တော –

ඉන්පසු මහින්ද හිමියන් ප්‍රධාන වූ ඒ සියලු මහ රහතන් වහන්සේලා අසෝක ධර්මරාජයාණන් විසින් දෙන ලද ධාතූන් වහන්සේලා සේසත් ගිරියෙහිම තැන්පත් කරවා, දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ ද රැගෙන සෙවණැලි දික්වන සවස් කාලයේ මහානාගවනය උයනට වැඩම කළහ. රජතුමා ද සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ පැවසූ පරිදි පූජා සත්කාර පවත්වා, උතුම් ඇතෙකු පිට නැගී තමන්ම මංගල හස්තියාගේ හිස මත සේසත දරමින් මහානාගවනයට පැමිණියේය. එකල්හි රජුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: “ඉදින් මේ සැබැවින්ම සම්‍යක් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේ නමක් නම්, මේ සේසත ඉබේම ඇල වේවා, මංගල හස්තියා දණින් බිම වැතිරේවා, ධාතු කරඬුව මාගේ හිස මත පිහිටාවා” කියායි. රජුගේ සිතුවිල්ලත් සමඟම සේසත ඇල විය, හස්තියා දණින් බිම වැතිරුණේය, ධාතු කරඬුව ද රජුගේ හිස මත පිහිටියේය. රජතුමා අමෘතයෙන් අභිෂේක ලැබුවාක් මෙන් අතිශය ප්‍රීති ප්‍රමෝදයට පත්ව, “ස්වාමීනි, ධාතූන් වහන්සේට කුමක් කරමුද?” යි ඇසීය. “මහරජතුමනි, දැනට හස්තියාගේ කුම්භස්ථලය මත තැන්පත් කරන්න” යි මහ තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. රජතුමා ධාතු කරඬුව ගෙන ඇතුගේ කුම්භස්ථලයෙහි තැන්පත් කළේය. සතුටට පත් හස්තියා කුංචනාද කළේය. මහා මේඝයක් හටගෙන පොක්ඛර වැස්සක් වැස්සේය. ජල කෙළවර දක්වා මහා පෘථිවි කම්පාවක් ඇති විය. “ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක වුවද සම්‍යක් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා පිහිටන්නේමය” කියා දෙවි මිනිස්සු ප්‍රීති වූහ. මෙසේ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය මහිමයෙන් දෙවි මිනිසුන්ගේ ප්‍රීතිය ඇති කරමින්—

ပုဏ္ဏမာယံ မဟာဝီရော, စာတုမာသိနိယာ ဣဓ;

အာဂန္တွာ ဒေဝလောကမှာ, ဟတ္ထိကုမ္ဘေ ပတိဋ္ဌိတောတိ.

“මහා වීර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ (ධාතූන් වහන්සේ) සිව්මස අවසානයෙහි එළඹෙන කාර්තික පුර පසළොස්වක පොහෝ දින, මෙහි දෙව්ලොවින් වැඩම කර ඇතෙකුගේ කුම්භස්ථලය මත පිහිටි සේක.”

အထဿ သော ဟတ္ထိနာဂေါ အနေကတာဠာဝစရပရိဝါရိတော အတိဝိယ ဥဠာရေန ပူဇာသက္ကာရေန သက္ကရိယမာနော ပစ္ဆိမဒိသာဘိမုခေါဝ ဟုတွာ, အပသက္ကန္တော [Pg.64] ယာဝ နဂရဿ ပုရတ္ထိမဒွါရံ တာဝ ဂန္တွာ ပုရတ္ထိမေန ဒွါရေန နဂရံ ပဝိသိတွာ သကလနာဂရေန ဥဠာရာယ ပူဇာယ ကရီယမာနာယ ဒက္ခိဏဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ထူပါရာမဿ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ မဟေဇဝတ္ထု နာမ ကိရ အတ္ထိ, တတ္ထ ဂန္တွာ ပုန ထူပါရာမာဘိမုခေါယေဝ ပဋိနိဝတ္တိ. တေန စ သမယေန ထူပါရာမေ ပုရိမကာနံ တိဏ္ဏံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ပရိဘောဂစေတိယဋ္ဌာနံ ဟောတိ.

ඉන්පසු ඒ මංගල හස්තිරාජයා නොයෙක් තූර්ය වාදකයන් පිරිවරා, අතිශය උදාර වූ පූජා සත්කාර ලබමින්, බටහිර දිශාවට මුහුණ ලා පසුපසට යමින් නගරයේ නැගෙනහිර දොරටුව දක්වා ගොස්, නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නගරයට ඇතුළු විය. මුළු නගරවාසීන්ගේ උදාර පූජා ලබමින් දකුණු දොරටුවෙන් පිටතට පැමිණ, ථූපාරාමයට බටහිර දෙසින් පිහිටි ‘මහේජවත්ථු’ නම් ස්ථානයට ගොස්, නැවතත් ථූපාරාමය දෙසට මුහුණ ලා නතර විය. ඒ සමයෙහි ථූපාරාමය යනු පෙර වැඩසිටි තුන්බුදුවරුන්ගේම පාරිභෝගික චෛත්‍යයන් පිහිටි ස්ථානය විය.

အတီတေ ကိရ အယံ ဒီပေါ ဩဇဒီပေါ နာမ အဟောသိ, ရာဇာ အဘယော နာမ, နဂရံ အဘယပုရံ နာမ, စေတိယပဗ္ဗတော ဒေဝကူဋပဗ္ဗတော နာမ, ထူပါရာမော ပဋိယာရာမော နာမ. တေန ခေါ ပန သမယေန ကကုသန္ဓော ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပန္နော ဟောတိ. တဿ သာဝကော မဟာဒေဝေါ နာမ ထေရော ဘိက္ခုသဟဿေန သဒ္ဓိံ ဒေဝကူဋေ ပတိဋ္ဌာသိ, မဟိန္ဒတ္ထေရော ဝိယ စေတိယပဗ္ဗတေ. တေန ခေါ ပန သမယေန ဩဇဒီပေ သတ္တာ ပဇ္ဇရကေန အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇန္တိ. အဒ္ဒသာ ခေါ ကကုသန္ဓော ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဩလောကေန္တော တေ သတ္တေ အနယဗျသနမာပဇ္ဇန္တေ. ဒိသွာ စတ္တာလီသာယ ဘိက္ခုသဟဿေဟိ ပရိဝုတော အဂမာသိ. တဿာနုဘာဝေန တာဝဒေဝ ပဇ္ဇရကော ဝူပသန္တော. ရောဂေ ဝူပသန္တေ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဘဂဝါ ဓမကရဏံ ဒတွာ ပက္ကာမိ. တံ အန္တော ပက္ခိပိတွာ ပဋိယာရာမေ စေတိယံ အကံသု. မဟာဒေဝေါ ဒီပံ အနုသာသန္တော ဝိဟာသိ.

අතීතයේදී මෙම ලංකා දීපය ‘ඕජදීප’ නම් විය. රජතුමා ‘අභය’ නම් විය. නගරය ‘අභයපුර’ නම් විය. චේතිය පර්වතය ‘දේවකූට පර්වතය’ නම් විය. ථූපාරාමය ‘පටියාරාමය’ නම් විය. ඒ සමයෙහි කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී වදාළහ. උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ‘මහාදේව’ නම් තෙරුන් වහන්සේ දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ, මහින්ද තෙරුන් චේතිය පර්වතයට වැඩම කළාක් මෙන් දේවකූට පර්වතයට වැඩම කළහ. එකල ඕජදීපයෙහි සත්ත්වයන් වසංගත රෝගයකින් මහත් විනාශයකට පත්ව සිටියහ. කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේ බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, විපතට පත් ඒ සත්ත්වයන් දැක හතළිස් දහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා එහි වැඩම කළහ. උන්වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් එකෙණෙහිම වසංගතය සන්සිඳුණි. රෝගය සුව වූ පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ පරිහරණය කළ ‘ධම්මකරකය’ (පැන් පෙරා ගන්නා උපකරණය) පූජා කර වැඩම කළහ. මිනිස්සු එය තැන්පත් කර පටියාරාමයෙහි චෛත්‍යයක් කළහ. මහාදේව තෙරුන් වහන්සේ ඒ දීපයෙහි වැසියන්ට අනුශාසනා කරමින් එහි වැඩසිටියහ.

ကောဏာဂမနဿ ပန ဘဂဝတော ကာလေ အယံ ဒီပေါ ဝရဒီပေါ နာမ အဟောသိ, ရာဇာ သမေဏ္ဍီ နာမ, နဂရံ ဝဍ္ဎမာနံ နာမ, ပဗ္ဗတော သုဝဏ္ဏကူဋော နာမ. တေန ခေါ ပန သမယေန ဝရဒီပေ ဒုဗ္ဗုဋ္ဌိကာ ဟောတိ ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဒုဿဿံ. သတ္တာ ဆာတကရောဂေန အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇန္တိ. အဒ္ဒသာ ခေါ ကောဏာဂမနော ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဩလောကေန္တော တေ သတ္တေ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇန္တေ. ဒိသွာ တိံသဘိက္ခုသဟဿပရိဝုတော အဂမာသိ. ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဒေဝေါ သမ္မာဓာရံ အနုပ္ပဝေစ္ဆိ. သုဘိက္ခံ အဟောသိ. ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဘဂဝါ ဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရံ မဟာသုမနံ နာမ ထေရံ ဒီပေ ဌပေတွာ ကာယဗန္ဓနံ ဒတွာ ပက္ကာမိ. တံ အန္တော ပက္ခိပိတွာ စေတိယံ အကံသု.

කෝණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මේ දීපය 'වරදීප' නම් විය. රජතුමා 'සමේණ්ඩි' නම් විය. නගරය 'වඩ්ඪමාන' නම් විය. පර්වතය 'සුවණ්ණකූට' නම් විය. එකල වරදීපයෙහි නියඟය, දුර්භික්ෂය හා නිසරු අස්වනු ඇති විය. සත්වයෝ සාගින්න නමැති රෝගයෙන් මහත් විපතට පත් වූහ. කෝණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, එම සත්වයන් විපතට පත්ව සිටිනු දැක, තිස්දහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා වැඩම කළ සේක. බුද්ධානුභාවයෙන් වැසි ඇදහැළුණි. සුභික්ෂ විය (ආහාරපාන සුලභ විය). භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. අසූහතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහසක් භික්ෂූන් පිරිවර කොට ඇති 'මහාසුමන' නම් තෙරුන් වහන්සේව මේ දීපයෙහි රඳවා, තම කායබන්ධනය (පටිය) ලබා දී වැඩම කළ සේක. එය නිදන් කොට (සලකුණක් ලෙස) චෛත්‍යයක් කළහ.

ကဿပဿ ပန ဘဂဝတော ကာလေ အယံ ဒီပေါ မဏ္ဍဒီပေါ နာမ အဟောသိ, ရာဇာ ဇယန္တော နာမ, နဂရံ ဝိသာလံ နာမ, ပဗ္ဗတော သုဘကူဋော နာမ[Pg.65]. တေန ခေါ ပန သမယေန မဏ္ဍဒီပေ မဟာဝိဝါဒေါ ဟောတိ. ဗဟူ သတ္တာ ကလဟဝိဂ္ဂဟဇာတာ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇန္တိ. အဒ္ဒသာ ခေါ ကဿပေါ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဩလောကေန္တော တေ သတ္တေ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇန္တေ. ဒိသွာ ဝီသတိဘိက္ခုသဟဿပရိဝုတော အာဂန္တွာ ဝိဝါဒံ ဝူပသမေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဘဂဝါ ဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရံ သဗ္ဗနန္ဒံ နာမ ထေရံ ဒီပေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဥဒကသာဋကံ ဒတွာ ပက္ကာမိ. တံ အန္တော ပက္ခိပိတွာ စေတိယံ အကံသု. ဧဝံ ထူပါရာမေ ပုရိမကာနံ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ စေတိယာနိ ပတိဋ္ဌဟိံသု. တာနိ သာသနန္တရဓာနေန နဿန္တိ, ဌာနမတ္တံ အဝသိဿတိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘တေန စ သမယေန ထူပါရာမေ ပုရိမကာနံ တိဏ္ဏံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ပရိဘောဂစေတိယဋ္ဌာနံ ဟောတီ’’တိ. တဒေတံ ဝိနဋ္ဌေသု စေတိယေသု ဒေဝတာနုဘာဝေန ကဏ္ဋကသမာကိဏ္ဏသာခေဟိ နာနာဂစ္ဆေဟိ ပရိဝုတံ တိဋ္ဌတိ – ‘‘မာ နံ ကောစိ ဥစ္ဆိဋ္ဌာသုစိမလကစဝရေဟိ ပဒူသေသီ’’တိ.

කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මේ දීපය 'මණ්ඩදීප' නම් විය. රජතුමා 'ජයන්ත' නම් විය. නගරය 'විසාල' නම් විය. පර්වතය 'සුභකූට' නම් විය. එකල මණ්ඩදීපයෙහි මහත් විවාදයක් (අරගලයක්) විය. බොහෝ සත්වයෝ කළහ-විග්‍රහයන්හි යෙදී මහත් විපතට පත් වූහ. කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, එම සත්වයන් විපතට පත්ව සිටිනු දැක, විසිදහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා වැඩම කොට, විවාදය සංසිඳුවා ධර්මය දේශනා කළ සේක. අසූහතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහසක් භික්ෂූන් පිරිවර කොට ඇති 'සබ්බනන්ද' නම් තෙරුන් වහන්සේව මේ දීපයෙහි පිහිටුවා, තම දිය රෙද්ද (උදකසාටකය) ලබා දී වැඩම කළ සේක. එය නිදන් කොට චෛත්‍යයක් කළහ. මෙසේ ථූපාරාමයෙහි පෙර බුදුවරුන් තිදෙනාගේම චෛත්‍යයෝ පිහිටියහ. ශාසනය අතුරුදහන් වීමෙන් ඒවා විනාශ වී, ස්ථානය පමණක් ඉතිරි විය. එබැවින් "එකල ථූපාරාමයෙහි පෙර සම්මා සම්බුදුවරුන් තිදෙනාගේ පරිභෝග චෛත්‍ය ස්ථානය විය" යැයි කියන ලදී. චෛත්‍යයන් විනාශ වූ පසු, කිසිවෙකු ඉඳුල්, අශුචි, කුණු කසල ආදියෙන් එම ස්ථානය අපවිත්‍ර නොකිරීම පිණිස, දේවතානුභාවයෙන් කටු පඳුරු හා නොයෙක් ලැහැබ්වලින් එය වට වී පැවතුණි.

အထ ခွဿ ဟတ္ထိနော ပုရတော ပုရတော ဂန္တွာ ရာဇပုရိသာ သဗ္ဗဂစ္ဆေ ဆိန္ဒိတွာ ဘူမိံ သောဓေတွာ တံ ဟတ္ထတလသဒိသံ အကံသု. ဟတ္ထိနာဂေါ ဂန္တွာ တံ ဌာနံ ပုရတော ကတွာ တဿ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ ဗောဓိရုက္ခဋ္ဌာနေ အဋ္ဌာသိ. အထဿ မတ္ထကတော ဓာတုံ ဩရောပေတုံ အာရဘိံသု. နာဂေါ ဩရောပေတုံ န ဒေတိ. ရာဇာ ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, နာဂေါ ဓာတုံ ဩရောပေတုံ န ဒေတီ’’တိ? ‘‘အာရူဠှံ, မဟာရာဇ, ဩရောပေတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ. တသ္မိဉ္စ ကာလေ အဘယဝါပိယာ ဥဒကံ ဆိန္နံ ဟောတိ. သမန္တာ ဘူမိ ဖလိတာ ဟောတိ, သုဥဒ္ဓရာ မတ္တိကာပိဏ္ဍာ. တတော မဟာဇနော သီဃံ သီဃံ မတ္တိကံ အာဟရိတွာ ဟတ္ထိကုမ္ဘပ္ပမာဏံ ဝတ္ထုမကာသိ. တာဝဒေဝ စ ထူပကရဏတ္ထံ ဣဋ္ဌကာ ကာတုံ အာရဘိံသု. န ယာဝ ဣဋ္ဌကာ ပရိနိဋ္ဌန္တိ တာဝ ဟတ္ထိနာဂေါ ကတိပါဟံ ဒိဝါ ဗောဓိရုက္ခဋ္ဌာနေ ဟတ္ထိသာလာယံ တိဋ္ဌတိ, ရတ္တိံ ထူပပတိဋ္ဌာနဘူမိံ ပရိယာယတိ. အထ ဝတ္ထုံ စိနာပေတွာ ရာဇာ ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကီဒိသော, ဘန္တေ, ထူပေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ? ‘‘ဝီဟိရာသိသဒိသော, မဟာရာဇာ’’တိ.

ඉක්බිති රජ පුරුෂයෝ ඒ ඇතාට ඉදිරියෙන් ඉදිරියෙන් ගොස් සියලු ලැහැබ් කපා දමා භූමිය පවිත්‍ර කර, එය අතලොස්සක් මෙන් (සමතලා කොට) සකස් කළහ. හස්ති රාජයා ගොස් ඒ ස්ථානය ඉදිරියේ තබාගෙන, එහි බටහිර දිශා භාගයෙහි වූ බෝධි වෘක්ෂය පිහිටන ස්ථානයෙහි නැවතුණි. එකල ඇතාගේ හිස මතින් ධාතූන් වහන්සේ පහළට ගැනීමට සැරසුණහ. (එහෙත්) ඇතා ඊට ඉඩ නොදුන්නේය. රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගෙන්, "ස්වාමීනී, ඇතා ධාතූන් වහන්සේ පහළට ගැනීමට ඉඩ නොදෙන්නේ ඇයිද?" කියා විමසීය. "මහාරාජය, ඉහළට වැඩම කරවූ ධාතූන් වහන්සේ පහළට බෑවීමට සුදුසු නැත" (එබැවින් ඇතා ඉඩ නොදෙයි). එම කාලයෙහි අභයවැවෙහි ජලය සිඳී තිබුණි. අවට භූමිය පැළී තිබූ බැවින් මැටි පිඬු පහසුවෙන් ගත හැකි විය. එවිට මහජනයා වහා මැටි ගෙනවුත් ඇතුගේ කුම්භය ප්‍රමාණයේ උසට පීඨයක් (පදනමක්) කළහ. එකෙණෙහිම ස්තූපය කිරීම පිණිස ගඩොල් කැපීම ආරම්භ කළහ. ගඩොල් නිමවන තෙක් හස්ති රාජයා දවල් කාලයෙහි බෝධි වෘක්ෂය පිහිටන ස්ථානයෙහි වූ ඇත් හාලෙහි රැඳී සිටි අතර, රාත්‍රී කාලයෙහි ස්තූපය පිහිටුවන භූමිය වටා ප්‍රදක්ෂිණා කළේය. පදනම බැඳ අවසන් වූ පසු රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගෙන්, "ස්වාමීනී, ස්තූපය කිනම් හැඩයකින් කළ යුතුද?" කියා විමසීය. "මහාරාජය, වී ගොඩක හැඩයට (ධාන්‍යාකාරව) කළ යුතුය" යැයි වදාළ සේක.

‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ရာဇာ ဇင်္ဃပ္ပမာဏံ ထူပံ စိနာပေတွာ ဓာတုဩရောပနတ္ထာယ မဟာသက္ကာရံ ကာရေသိ. သကလနဂရဉ္စ ဇနပဒေါ စ ဓာတုမဟဒဿနတ္ထံ သန္နိပတိ. သန္နိပတိတေ စ ပန တသ္မိံ မဟာဇနကာယေ ဒသဗလဿ [Pg.66] ဓာတု ဟတ္ထိကုမ္ဘတော သတ္တတာလပ္ပမာဏံ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေသိ. တေဟိ တေဟိ ဓာတုပ္ပဒေသေဟိ ဆန္နံ ဝဏ္ဏာနံ ဥဒကဓာရာ စ အဂ္ဂိက္ခန္ဓာ စ ပဝတ္တန္တိ, သာဝတ္ထိယံ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ဘဂဝတာ ဒဿိတပါဋိဟာရိယသဒိသမေဝ ပါဋိဟာရိယံ အဟောသိ. တဉ္စ ခေါ နေဝ ထေရာနုဘာဝေန, န ဒေဝတာနုဘာဝေန; အပိစ ခေါ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေနေဝ. ဘဂဝါ ကိရ ဓရမာနောဝ အဓိဋ္ဌာသိ – ‘‘မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ အနုရာဓပုရဿ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ ပုရိမကာနံ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ ပရိဘောဂစေတိယဋ္ဌာနေ မမ ဒက္ခိဏက္ခကဓာတု ပတိဋ္ဌာနဒိဝသေ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဟောတူ’’တိ.

"යහපති ස්වාමීනී" යැයි පැවසූ රජතුමා, කෙණ්ඩ (දණහිස) ප්‍රමාණයට ස්තූපය කරවා, ධාතු නිධන් කිරීම පිණිස මහා පූජෝත්සවයක් කරවීය. මුළු නගරයම සහ ජනපදයම ධාතූන් වහන්සේ දැකගනු පිණිස රැස් වූහ. ඒ මහා ජනකාය රැස්ව සිටියදී, දසබලයන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේ ඇතුගේ කුම්භයෙන් තල් ගස් සතක් පමණ උසට අහසට පැන නැගී යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑ සේක. ධාතූන් වහන්සේගේ ඒ ඒ ස්ථානවලින් ෂඩ් වර්ණ රශ්මි දහරා ද, ජල ධාරාවෝ ද, ගිනි කඳන් ද විහිදුණි. සැවැත් නුවර කණ්ඩම්බ රුක් මූලයේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දක්වන ලද ප්‍රාතිහාර්යයට සමානම ප්‍රාතිහාර්යයක් සිදු විය. එය තෙරුන් වහන්සේගේ අනුභාවයෙන් හෝ දෙවියන්ගේ අනුභාවයෙන් සිදු වූවක් නොව, බුද්ධානුභාවයෙන්ම සිදු වූවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයෙහිම මෙසේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක: "මා පිරිනිවන් පෑ පසු, ලංකා දීපයේ අනුරාධපුරයට දකුණු දිශාවෙහි වූ පෙර බුදුවරුන් තිදෙනාගේ පරිභෝග චෛත්‍ය ස්ථානයෙහි මගේ දකුණු අකු ධාතූන් වහන්සේ පිහිටුවන දිනයෙහි යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයක් වේවා!" යනුවෙනි.

‘‘ဧဝံ အစိန္တိယာ ဗုဒ္ဓါ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ အစိန္တိယာ;

အစိန္တိယေ ပသန္နာနံ, ဝိပါကော ဟောတိ အစိန္တိယော’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၁.၈၂);

"මෙසේ බුදුවරු අචින්ත්‍යයහ, බුද්ධ ධර්මයෝ අචින්ත්‍යයහ. අචින්ත්‍ය වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණවුන්ට ලැබෙන විපාකය ද අචින්ත්‍ය වන්නේය."

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ကိရ ဣမံ ဒီပံ ဓရမာနကာလေပိ တိက္ခတ္တုံ အာဂမာသိ. ပဌမံ – ယက္ခဒမနတ္ထံ ဧကကောဝ အာဂန္တွာ ယက္ခေ ဒမေတွာ ‘‘မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဣမသ္မိံ ဒီပေ သာသနံ ပတိဋ္ဌဟိဿတီ’’တိ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ရက္ခံ ကရောန္တော တိက္ခတ္တုံ ဒီပံ အာဝိဇ္ဇိ. ဒုတိယံ – မာတုလဘာဂိနေယျာနံ နာဂရာဇူနံ ဒမနတ္ထာယ ဧကကောဝ အာဂန္တွာ တေ ဒမေတွာ အဂမာသိ. တတိယံ – ပဉ္စဘိက္ခုသတပရိဝါရော အာဂန္တွာ မဟာစေတိယဋ္ဌာနေ စ ထူပါရာမစေတိယဋ္ဌာနေ စ မဟာဗောဓိပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနေ စ မဟိယင်္ဂဏစေတိယဋ္ဌာနေ စ မုတိယင်္ဂဏစေတိယဋ္ဌာနေ စ ဒီဃဝါပိစေတိယဋ္ဌာနေ စ ကလျာဏိယစေတိယဋ္ဌာနေ စ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသီဒိ. ဣဒမဿ စတုတ္ထံ ဓာတုသရီရေန အာဂမနံ.

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයෙහි ද තෙවරක්ම මේ දීපයට වැඩම කළ සේක. පළමුවන වර - යක්ෂයන් දමනය කිරීම පිණිස තනිවම වැඩම කොට, යක්ෂයන් දමනය කර, "මා පිරිනිවන් පෑ පසු මේ දීපයෙහි ශාසනය පිහිටන්නේය" යැයි ලංකා දීපයට ආරක්ෂාව සලසමින් තෙවරක් මුළු දීපය වටා සැරිසැරූ සේක. දෙවන වර - මයිලනුවන් හා බෑණනුවන් වූ නාග රජවරුන් දමනය කිරීම පිණිස තනිවම වැඩම කොට, ඔවුන් දමනය කොට වැඩම කළ සේක. තෙවන වර - පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරා වැඩම කොට මහා චෛත්‍ය ස්ථානයෙහි, ථූපාරාම චෛත්‍ය ස්ථානයෙහි, මහා බෝධිය පිහිටන ස්ථානයෙහි, මහියංගණ චෛත්‍ය ස්ථානයෙහි, මුතියංගණ චෛත්‍ය ස්ථානයෙහි, දීඝවාපී චෛත්‍ය ස්ථානයෙහි සහ කැලණි චෛත්‍ය ස්ථානයෙහි නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටි සේක. මෙය උන්වහන්සේගේ ධාතු ශරීරයෙන් (දකුණු අකු ධාතුව මගින්) සිදුවූ සතරවන වැඩම කිරීමයි.

ဓာတုသရီရတော စ ပနဿ နိက္ခန္တဥဒကဖုသိတေဟိ သကလတမ္ဗပဏ္ဏိတလေ န ကောစိ အဖုဋ္ဌောကာသော နာမ အဟောသိ. ဧဝမဿ တံ ဓာတုသရီရံ ဥဒကဖုသိတေဟိ တမ္ဗပဏ္ဏိတလဿ ပရိဠာဟံ ဝူပသမေတွာ မဟာဇနဿ ပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ ဩတရိတွာ ရညော မတ္ထကေ ပတိဋ္ဌာသိ. ရာဇာ သဖလံ မနုဿပဋိလာဘံ မညမာနော မဟန္တံ သက္ကာရံ ကရိတွာ ဓာတုံ ပတိဋ္ဌာပေသိ. သဟ ဓာတုပတိဋ္ဌာပနေန မဟာဘူမိစာလော အဟောသိ. တသ္မိဉ္စ ပန ဓာတုပါဋိဟာရိယေ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ရညော ဘာတာ အဘယော နာမ ရာဇကုမာရော ပုရိသသဟဿေန သဒ္ဓိံ ပဗ္ဗဇိ. စေတရဋ္ဌဂါမတော ပဉ္စ ဒါရကသတာနိ ပဗ္ဗဇိံသု, တထာ ဒွါရမဏ္ဍလာဒီဟိ ဂါမကေဟိ နိက္ခမိတွာ ပဉ္စပဉ္စ [Pg.67] ဒါရကသတာနိ သဗ္ဗာနိပိ အန္တောနဂရတော စ ဗဟိနဂရတော စ ပဗ္ဗဇိတာနိ တိံသဘိက္ခုသဟဿာနိ အဟေသုံ. နိဋ္ဌိတေ ပန ထူပသ္မိံ ရာဇာ စ ရာဇဘာတိကာ စ ဒေဝိယော စ ဒေဝနာဂယက္ခာနမ္ပိ ဝိမှယကရံ ပစ္စေကံ ပစ္စေကံ ပူဇံ အကံသု. နိဋ္ဌိတာယ ပန ဓာတုပူဇာယ ပတိဋ္ဌိတေ ဓာတုဝရေ မဟိန္ဒတ္ထေရော မေဃဝနုယျာနမေဝ ဂန္တွာ ဝါသံ ကပ္ပေသိ.

තවද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධාතු ශරීරයෙන් නික්මුණු ජල බින්දුවලින් මුළු තම්බපණ්ණි තලයෙහිම ස්පර්ශ නොවූ කිසිදු තැනක් නොවීය. මෙලෙස ඒ ධාතු ශරීරය ජල බින්දුවලින් තම්බපණ්ණි තලයේ දැවෙන ගතිය සංසිඳුවා, මහා ජනයාට ප්‍රාතිහාර්ය දක්වා, පහළට බැස රජුගේ හිස මත පිහිටියේය. රජතුමා තමන් ලැබූ මිනිසත් බව සඵල යැයි සලකා මහත් වූ සත්කාර කොට ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත් කරවීය. ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත් කිරීමත් සමඟම මහා භූමි කම්පාවක් ඇති විය. තවද, ඒ ධාතු ප්‍රාතිහාර්යය කෙරෙහි සිත පහදවා ගත් රජුගේ සොහොයුරු අභය නම් රාජකුමාරයා පිරිස් දහසක් සමඟ පැවිදි විය. චේතරට්ඨ ග්‍රාමයෙන් දරු පිරිස් පන්සියයක් පැවිදි වූහ. එමෙන්ම ද්වාරමණ්ඩල ආදී ගම්මානවලින් නික්ම පන්සියය බැගින් වූ දරු පිරිස් ද පැවිදි වූහ. නුවර ඇතුළතින් හා පිටතින් පැවිදි වූ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා තිස් දහසක් වූහ. ථූපය නිම වූ පසු රජතුමා ද, රජුගේ සොහොයුරන් ද, දේවියන් ද, දෙවි නා යකුන් පවා මවිත කරවන සුළු වූ වෙන් වෙන් වූ පූජාවන් පැවැත්වූහ. ධාතු පූජාව නිම වී උතුම් ධාතූන් වහන්සේ පිහිටුවාලූ පසු මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ මේඝවන උයනටම වැඩම කොට වාසය කළහ.

တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ အနုဠာ ဒေဝီ ပဗ္ဗဇိတုကာမာ ဟုတွာ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ တဿာ ဝစနံ သုတွာ ထေရံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အနုဠာ, ဘန္တေ, ဒေဝီ ပဗ္ဗဇိတုကာမာ, ပဗ္ဗာဇေထ န’’န္တိ. ‘‘န, မဟာရာဇ, အမှာကံ မာတုဂါမံ ပဗ္ဗာဇေတုံ ကပ္ပတိ. ပါဋလိပုတ္တေ ပန မယှံ ဘဂိနီ သံဃမိတ္တတ္ထေရီ နာမ အတ္ထိ, တံ ပက္ကောသာပေဟိ. ဣမသ္မိဉ္စ ပန, မဟာရာဇ, ဒီပေ ပုရိမကာနံ တိဏ္ဏံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ဗောဓိ ပတိဋ္ဌာသိ. အမှာကမ္ပိ ဘဂဝတော သရသရံသိဇာလဝိဿဇ္ဇနကေန ဗောဓိနာ ဣဓ ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗံ, တသ္မာ တထာ သာသနံ ပဟိဏေယျာသိ ယထာ သံဃမိတ္တာ ဗောဓိံ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ.

එකල අනුලා දේවිය පැවිදි වීමේ කැමැත්තෙන් රජුට ඒ බව සැළ කළාය. රජතුමා ඇයගේ වචනය අසා තෙරුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය: "ස්වාමීනී, අනුලා දේවිය පැවිදි වීමට කැමතිය, ඇය පැවිදි කරනු මැනවි." "මහරජ, ස්ත්‍රීන් පැවිදි කිරීම අපට අකැපය. පැළලුප් නුවර මාගේ නැගණිය වූ සංඝමිත්තා නම් තෙරණියක් වසන්නීය, ඇය මෙහි කැඳවන්න. මහරජ, මේ ද්වීපයෙහි පෙර විසූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා තිදෙනාගේම බෝධි වෘක්ෂයන් පිහිටියේය. අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ද සවනක් ඝණ බුදුරැස් විහිදුවන්නා වූ බෝධි වෘක්ෂය මෙහි පිහිටිය යුතුය. එබැවින් සංඝමිත්තා තෙරණිය බෝධි වෘක්ෂය ද රැගෙන එන පරිදි හසුනක් යවන්න" යැයි වදාළහ.

‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ရာဇာ ထေရဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အမစ္စေဟိ သဒ္ဓိံ မန္တေန္တော အရိဋ္ဌံ နာမ အတ္တနော ဘာဂိနေယျံ အာဟ – ‘‘သက္ခိဿသိ တွံ, တာတ, ပါဋလိပုတ္တံ ဂန္တွာ မဟာဗောဓိနာ သဒ္ဓိံ အယျံ သံဃမိတ္တတ္ထေရိံ အာနေတု’’န္တိ? ‘‘သက္ခိဿာမိ, ဒေဝ, သစေ မေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုဇာနိဿသီ’’တိ. ‘‘ဂစ္ဆ, တာတ, ထေရိံ အာနေတွာ ပဗ္ဗဇာဟီ’’တိ. သော ရညော စ ထေရဿ စ သာသနံ ဂဟေတွာ ထေရဿ အဓိဋ္ဌာနဝသေန ဧကဒိဝသေနေဝ ဇမ္ဗုကောလပဋ္ဋနံ ဂန္တွာ နာဝံ အဘိရုဟိတွာ သမုဒ္ဒံ အတိက္ကမိတွာ ပါဋလိပုတ္တမေဝ အဂမာသိ. အနုဠာပိ ခေါ ဒေဝီ ပဉ္စဟိ ကညာသတေဟိ ပဉ္စဟိ စ အန္တေပုရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဒသ သီလာနိ သမာဒိယိတွာ ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ နဂရဿ ဧကဒေသေ ဥပဿယံ ကာရာပေတွာ နိဝါသံ ကပ္ပေသိ. အရိဋ္ဌောပိ တံဒိဝသမေဝ ရညော သာသနံ အပ္ပေသိ, ဧဝဉ္စ အဝေါစ – ‘‘ပုတ္တော တေ, ဒေဝ, မဟိန္ဒတ္ထေရော ဧဝမာဟ – ‘သဟာယကဿ ကိရ တေ ဒေဝါနမ္ပိယတိဿဿ ရညော ဘာတု ဇာယာ အနုဠာ နာမ ဒေဝီ ပဗ္ဗဇိတုကာမာ, တံ ပဗ္ဗာဇေတုံ အယျံ သံဃမိတ္တတ္ထေရိံ ပဟိဏထ, အယျာယေဝ စ သဒ္ဓိံ မဟာဗောဓိ’’’န္တိ. ထေရဿ သာသနံ အာရောစေတွာ သံဃမိတ္တတ္ထေရိံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘အယျေ, တုမှာကံ ဘာတာ မဟိန္ဒတ္ထေရော မံ တုမှာကံ သန္တိကံ ပေသေသိ, ဒေဝါနမ္ပိယတိဿဿ ရညော ဘာတု ဇာယာ အနုဠာ နာမ ဒေဝီ [Pg.68] ပဉ္စဟိ ကညာသတေဟိ, ပဉ္စဟိ စ အန္တေပုရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပဗ္ဗဇိတုကာမာ, တံ ကိရ အာဂန္တွာ ပဗ္ဗာဇေထာ’’တိ. သာ တာဝဒေဝ တုရိတတုရိတာ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧဝမာဟ – ‘‘မဟာရာဇ, မယှံ ဘာတာ မဟိန္ဒတ္ထေရော ဧဝံ ပဟိဏိ, ‘ရညော ကိရ ဘာတု ဇာယာ အနုဠာ နာမ ဒေဝီ ပဉ္စဟိ ကညာသတေဟိ ပဉ္စဟိ စ အန္တေပုရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပဗ္ဗဇိတုကာမာ မယှံ အာဂမနံ ဥဒိက္ခတိ’. ဂစ္ဆာမဟံ, မဟာရာဇ, တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပ’’န္တိ.

"යහපති ස්වාමීනී" යැයි රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, ඇමතියන් සමඟ සාකච්ඡා කොට තමාගේ බෑණනුවන් වූ අරිට්ඨට මෙසේ කීවේය: "පුත, ඔබට පැළලුප් නුවරට ගොස් මහා බෝධියත් සමඟ ආර්ය සංඝමිත්තා තෙරණිය කැඳවාගෙන ඒමට හැකි ද?" "දේවයන් වහන්ස, ඉදින් ඔබ මට පැවිදි වීමට අවසර දෙන්නේ නම් මට එය කළ හැකිය" යි ඔහු කීවේය. "පුත, ගොස් තෙරණිය කැඳවාගෙන අවුත් පැවිදි වන්න" යැයි රජු පැවසීය. ඔහු රජුගේත් තෙරුන් වහන්සේගේත් පණිවිඩ රැගෙන, තෙරුන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨාන බලයෙන් එකම දවසකින් දඹකොළ පටුනට ගොස්, නැව් නැග මුහුද තරණය කොට පැළලුප් නුවරටම ගියේය. අනුලා දේවිය ද කුමාරිකාවන් පන්සියයක් හා අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් පන්සියයක් සමඟ දස සිල් සමාදන්ව, කසාය වස්ත්‍ර හැඳ නුවර එක් පසෙක ආරාමයක් කරවා එහි වාසය කළාය. අරිට්ඨ ද එදිනම රජුට හසුන පිළිගන්වා මෙසේ සැළ කළේය: "දේවයන් වහන්ස, ඔබගේ පුත් මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ - 'ඔබගේ යහළු වූ දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ සොහොයුරාගේ බිරිඳ වන අනුලා නම් දේවිය පැවිදි වීමට කැමතිය. ඇය පැවිදි කරනු පිණිස සංඝමිත්තා තෙරණිය එවන්න, ඇය සමඟ මහා බෝධිය ද එවන්න' යනුවෙනි." තෙරුන් වහන්සේගේ පණිවිඩය දන්වා සංඝමිත්තා තෙරණිය වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය: "ආර්යාවනි, ඔබගේ සොහොයුරු මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ මා ඔබ වෙත එවූහ. දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ සොහොයුරාගේ බිරිඳ වන අනුලා දේවිය පිරිවර සමඟ පැවිදි වීමට කැමැත්තෙන් සිටින බැවින් ඇය පැවිදි කරවනු පිණිස ඔබ වහන්සේ වඩින ලෙසටය." ඇය එකෙණෙහිම ඉතා ඉක්මනින් රජු වෙත ගොස් මෙසේ කීවාය: "මහරජ, මාගේ සොහොයුරු මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ මෙලෙස පණිවිඩයක් එවූහ. රජුගේ සොහොයුරු බිරිඳ වූ අනුලා දේවිය පිරිවර සමඟ පැවිදි වීමට මාගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටින්නීය. මහරජ, මම තම්බපණ්ණි දීපයට යන්නෙමි."

ရာဇာ အာဟ – ‘‘အမ္မ, ပုတ္တောပိ မေ မဟိန္ဒတ္ထေရော နတ္တာ စ မေ သုမနသာမဏေရော မံ ဆိန္နဟတ္ထံ ဝိယ ကရောန္တာ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ ဂတာ. တဿ မယှံ တေပိ အပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နော သောကော တဝ မုခံ ပဿန္တဿ ဝူပသမ္မတိ! အလံ, အမ္မ, မာ တွံ အဂမာသီ’’တိ. ‘‘ဘာရိယံ မေ, မဟာရာဇ, ဘာတု ဝစနံ; အနုဠာပိ ခတ္တိယာ ဣတ္ထိသဟဿပရိဝုတာ ပဗ္ဗဇ္ဇာပုရေက္ခာရာ မံ ပဋိမာနေတိ; ဂစ္ဆာမဟံ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, အမ္မ, မဟာဗောဓိံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆာဟီ’’တိ. ကုတော ရညော မဟာဗောဓိ? ရာဇာ ကိရ တတော ပုဗ္ဗေ ဧဝ ဓာတုဂ္ဂဟဏတ္ထာယ အနာဂတေ သုမနေ လင်္ကာဒီပံ မဟာဗောဓိံ ပေသေတုကာမော, ‘‘ကထံ နု ခေါ အသတ္ထဃာတာရဟံ မဟာဗောဓိံ ပေသေဿာမီ’’တိ ဥပါယံ အပဿန္တော မဟာဒေဝံ နာမ အမစ္စံ ပုစ္ဆိ. သော အာဟ – ‘‘သန္တိ, ဒေဝ, ဗဟူ ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ’’တိ. တံ သုတွာ ရာဇာ ဘိက္ခုသံဃဿ ဘတ္တံ ပဋိယာဒေတွာ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ သံဃံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဂန္တဗ္ဗံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော မဟာဗောဓိနာ လင်္ကာဒီပံ နော’’တိ? သံဃော မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရဿ ဘာရံ အကာသိ.

රජු මෙසේ කීවේය: "දුවේ, මාගේ පුත් මහින්ද තෙරුන් සහ මාගේ මුණුබුරු සුමන සාමණේරයන් ද මා අතක් සිඳුණු අයෙකු මෙන් කරමින් තම්බපණ්ණි දීපයට වැඩම කළහ. ඔවුන් නොදැකීමෙන් මා තුළ හටගත් ශෝකය ඔබගේ මුහුණ දකින විට සංසිඳේ. දුවේ, ඔබට යෑමෙන් පලක් නැත, නොයන්න." "මහරජ, මාගේ සොහොයුරාගේ වචනය මට ඉතා ගරුකටයුතුය. දහසක් ස්ත්‍රීන් පිරිවරා ගත් අනුලා කුමරිය ද පැවිදි වීමේ අරමුණ පෙරදැරි කරගෙන මා එනතුරු බලා සිටින්නීය. මහරජ, මම යන්නෙමි" යි ඇය කීවාය. "දුවේ, එසේ නම් මහා බෝධිය ද රැගෙන යන්න" යි රජු කීවේය. රජුට මහා බෝධිය ලැබුණේ කෙසේද? රජු මීට පෙර පවා ධාතූන් වහන්සේලා වැඩම වීමට පෙර සුමන සාමණේරයන් වැඩම කළ අවස්ථාවේ ලක්දිවට මහා බෝධිය යැවීමට කැමති විය. "ආයුධයකින් කැපීමට නුසුදුසු මහා බෝධිය මා යවන්නේ කෙසේද?" යි උපායක් නොදැක මහාදේව නම් ඇමතියාගෙන් ඇසීය. ඔහු මෙසේ කීවේය: "දේවයන් වහන්ස, බොහෝ පණ්ඩිත භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටිති." එය අසා රජතුමා භික්ෂූ සංඝයාට දානය පිළියෙළ කොට, දානය අවසානයේ සංඝයාගෙන් මෙසේ ඇසීය: "ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා බෝධිය ලක්දිවට වැඩම කළ යුතු ද?" සංඝයා වහන්සේ එහි වගකීම මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේට පැවරූහ.

ထေရော ‘‘ဂန္တဗ္ဗံ, မဟာရာဇ, မဟာဗောဓိနာ လင်္ကာဒီပ’’န္တိ ဝတွာ ဘဂဝတော ပဉ္စ မဟာအဓိဋ္ဌာနာနိ ကထေသိ. ကတမာနိ ပဉ္စ? ဘဂဝါ ကိရ မဟာပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စေ နိပန္နော လင်္ကာဒီပေ မဟာဗောဓိပတိဋ္ဌာပနတ္ထာယ ‘‘အသောကမဟာရာဇာ မဟာဗောဓိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဂမိဿတိ, တဒါ မဟာဗောဓိဿ ဒက္ခိဏသာခါ သယမေဝ ဆိဇ္ဇိတွာ သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ပတိဋ္ဌာတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ – ဣဒမေကမဓိဋ္ဌာနံ.

තෙරුන් වහන්සේ "මහරජ, මහා බෝධිය ලක්දිවට වැඩම කළ යුතුය" යැයි වදාරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පංච මහා අධිෂ්ඨානයන් ගැන පැවසූහ. ඒ පංච මහා අධිෂ්ඨාන කවරේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා පරිනිර්වාණ මංචකයෙහි සැතපී වදාරමින්, ලක්දිව මහා බෝධිය පිහිටුවීම පිණිස මෙසේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක: "අසෝක මහරජතුමා මහා බෝධිය ලබා ගැනීමට යන විට, මහා බෝධියෙහි දක්ෂිණ ශාඛාව ඉබේම වෙන් වී රන් කටාරමක පිහිටාවා!" යනු පළමු අධිෂ්ඨානයයි.

တတ္ထ ပတိဋ္ဌာနကာလေ စ ‘‘မဟာဗောဓိ ဟိမဝလာဟကဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ပတိဋ္ဌာတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ – ဣဒံ ဒုတိယမဓိဋ္ဌာနံ.

"එහි පිහිටන අවස්ථාවෙහි මහා බෝධිය හිම වලාකුළක් තුළට පිවිස පිහිටාවා!" යනු දෙවන අධිෂ්ඨානයයි.

‘‘သတ္တမေ [Pg.69] ဒိဝသေ ဟိမဝလာဟကဂဗ္ဘတော ဩရုယှ သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ပတိဋ္ဌဟန္တော ပတ္တေဟိ စ ဖလေဟိ စ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော မုဉ္စတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ – ဣဒံ တတိယမဓိဋ္ဌာနံ.

"සත්වැනි දවසේ හිම වලාකුළෙන් බැස ස්වර්ණ කටාහයෙහි (රන් බඳුනෙහි) පිහිටන කල පත්‍රවලින් සහ ඵලවලින් සවනක් රැස් විහිදේවා" යි අශෝක රජතුමා අධිෂ්ඨාන කළේය. මෙය තෙවන අධිෂ්ඨානයයි.

‘‘ထူပါရာမေ ဒက္ခိဏက္ခကဓာတု စေတိယမှိ ပတိဋ္ဌာနဒိဝသေ ယမကပါဋိဟာရိယံ ကရောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ – ဣဒံ စတုတ္ထံ အဓိဋ္ဌာနံ.

"ථූපාරාමයෙහි දකුණු අකු ධාතුන් වහන්සේ චෛත්‍යයෙහි පිහිටුවන දිනයේදී යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය සිදු කරත්වා" යි අධිෂ්ඨාන කළේය. මෙය සිව්වන අධිෂ්ඨානයයි.

လင်္ကာဒီပမှိယေဝ မေ ဒေါဏမတ္တာ ဓာတုယော မဟာစေတိယမှိ ပတိဋ္ဌာနကာလေ ဗုဒ္ဓဝေသံ ဂဟေတွာ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ယမကပါဋိဟာရိယံ ကရောန္တူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ – ဣဒံ ပဉ္စမံ အဓိဋ္ဌာနန္တိ.

"ලංකාදීපයෙහිම මාගේ දෝණයක් පමණ වූ ධාතූන් වහන්සේලා මහා චෛත්‍යයෙහි තැන්පත් කරන අවස්ථාවේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වේශය ගෙන අහසට පැන නැඟී යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දක්වත්වා" යි අධිෂ්ඨාන කළේය. මෙය පස්වන අධිෂ්ඨානයයි.

ရာဇာ ဣမာနိ ပဉ္စ မဟာအဓိဋ္ဌာနာနိ သုတွာ ပသန္နစိတ္တော ပါဋလိပုတ္တတော ယာဝ မဟာဗောဓိ တာဝ မဂ္ဂံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ သုဝဏ္ဏကဋာဟတ္ထာယ ဗဟုံ သုဝဏ္ဏံ နီဟရာပေသိ. တာဝဒေဝ စ ရညော စိတ္တံ ဉတွာ ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တော ကမ္မာရဝဏ္ဏံ နိမ္မိနိတွာ ပုရတော အဋ္ဌာသိ. ရာဇာ တံ ဒိသွာ ‘‘တာတ, ဣမံ သုဝဏ္ဏံ ဂဟေတွာ ကဋာဟံ ကရောဟီ’’တိ အာဟ. ‘‘ပမာဏံ, ဒေဝ, ဇာနာထာ’’တိ? ‘‘တွမေဝ, တာတ, ဉတွာ ကရောဟီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဒေဝ, ကရိဿာမီ’’တိ သုဝဏ္ဏံ ဂဟေတွာ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဟတ္ထေန ပရိမဇ္ဇိတွာ သုဝဏ္ဏကဋာဟံ နိမ္မိနိ နဝဟတ္ထပရိက္ခေပံ ပဉ္စဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ တိဟတ္ထဝိက္ခမ္ဘံ အဋ္ဌင်္ဂုလဗဟလံ ဟတ္ထိသောဏ္ဍပ္ပမာဏမုခဝဋ္ဋိံ. အထ ရာဇာ သတ္တယောဇနာယာမာယ တိယောဇနဝိတ္ထာရာယ မဟတိယာ သေနာယ ပါဋလိပုတ္တတော နိက္ခမိတွာ အရိယသံဃမာဒါယ မဟာဗောဓိသမီပံ အဂမာသိ. သေနာ သမုဿိတဓဇပဋာကံ နာနာရတနဝိစိတ္တံ အနေကာလင်္ကာရပအမဏ္ဍိတံ နာနာဝိဓကုသုမသမာကိဏ္ဏံ အနေကတူရိယသံဃုဋ္ဌံ မဟာဗောဓိံ ပရိက္ခိပိ. ရာဇာ သဟဿမတ္တေ ဂဏပါမောက္ခေ မဟာထေရေ ဂဟေတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပတ္တာဘိသေကာနံ ရာဇူနံ သဟဿေန အတ္တာနဉ္စ မဟာဗောဓိဉ္စ ပရိဝါရာပေတွာ မဟာဗောဓိမူလေ ဌတွာ မဟာဗောဓိံ ဥလ္လောကေသိ. မဟာဗောဓိဿ ခန္ဓဉ္စ ဒက္ခိဏမဟာသာခါယ စတုဟတ္ထပ္ပမာဏပ္ပဒေသဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသံ အဒဿနံ အဂမာသိ.

රජතුමා මෙම මහා අධිෂ්ඨාන පහ අසා පැහැදුණු සිත් ඇත්තේ, පැළලුප් නුවර සිට මහා බෝධීන් වහන්සේ දක්වා මාර්ගය පිළිසකර කරවා ස්වර්ණ කටාහය තැනවීම පිණිස බොහෝ රන් ගෙන්වා ගත්තේය. එවිටම රජුගේ අදහස දැනගත් විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා රන්කරුවෙකුගේ වේශය මවාගෙන ඉදිරියේ පෙනී සිටියේය. රජු ඔහු දැක "පින්වත, මෙම රන් ගෙන බඳුනක් සාදන්න" යි කීවේය. "දේවයන් වහන්ස, මෙහි ප්‍රමාණය දන්නවාදැයි" ඇසූ කල, "පින්වත, ඔබම එය දැන සාදන්න" යි රජු කීවේය. "යහපති දේවයන් වහන්ස, සාදන්නම්" යි රන් ගෙන තමාගේ ආනුභාවයෙන් අතින් පිරිමැද, වටප්‍රමාණය නව රියනක් ද, උස පස් රියනක් ද, විෂ්කම්භය තුන් රියනක් ද, ඝනකම අඟල් අටක් ද වූ, ඇත් සොඬක ප්‍රමාණයේ මුවවිටක් සහිත ස්වර්ණ කටාහයක් මැවීය. ඉක්බිති රජතුමා සත් යොදුනක් දිග වූ ද තුන් යොදුනක් පළල වූ ද මහත් සේනාවක් පිරිවරා පැළලුප් නුවරින් නික්ම ආර්ය මහා සංඝයා වහන්සේලා ද කැටුව මහා බෝධිය වෙත ගියේය. සේනාව එසවූ ධජ පතාකවලින් යුත්, විවිධ රත්නයෙන් විසිතුරු වූ, නොයෙක් ආභරණයෙන් සැරසූ, විවිධ මල්වලින් පිරුණු, නොයෙක් තූර්ය වාදනයන් පවත්වන්නා වූ මහා බෝධීන් වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ. රජතුමා දහසක් පමණ වූ ගණප්‍රධාන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද කැටුව, මුළු දඹදිවම අභිෂේක ලත් රජවරුන් දහසක් පිරිවරා තමන් ද මහා බෝධිය වටා සිට මහා බෝධි මූලයෙහි සිට මහා බෝධිය දෙස බැලීය. එවිට මහා බෝධීන් වහන්සේගේ කඳ ද දක්ෂිණ මහා ශාඛාවේ සිව් රියනක් පමණ ප්‍රදේශය ද හැර සෙසු කොටස නොපෙනී ගියේය.

ရာဇာ တံ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ဥပ္ပန္နပီတိပါမောဇ္ဇော ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဣမံ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ တုဋ္ဌော မဟာဗောဓိံ သကလဇမ္ဗုဒီပရဇ္ဇေန ပူဇေမီ’’တိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝတွာ အဘိသေကံ အဒါသိ. တတော ပုပ္ဖဂန္ဓာဒီဟိ ပူဇေတွာ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အဋ္ဌသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌာယ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ [Pg.70] ဌတွာ သစ္စဝစနကိရိယာယ ဗောဓိံ ဂဏှိတုကာမော ဘူမိတော ယာဝ မဟာဗောဓိဿ ဒက္ခိဏသာခါ တာဝ ဥစ္စံ ကတွာ ဌပိတဿ သဗ္ဗရတနမယပီဌဿ ဥပရိ သုဝဏ္ဏကဋာဟံ ဌပါပေတွာ ရတနပီဌံ အာရုယှ သုဝဏ္ဏတုလိကံ ဂဟေတွာ မနောသိလာယ လေခံ ကတွာ ‘‘ယဒိ မဟာဗောဓိနာ လင်္ကာဒီပေ ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗံ, ယဒိ စာဟံ ဗုဒ္ဓသာသနေ နိဗ္ဗေမတိကော ဘဝေယျံ, မဟာဗောဓိ သယမေဝ ဣမသ္မိံ သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ဩရုယှ ပတိဋ္ဌာတူ’’တိ သစ္စဝစနကိရိယမကာသိ. သဟ သစ္စကိရိယာယ ဗောဓိသာခါ မနောသိလာယ ပရိစ္ဆိန္နဋ္ဌာနေ ဆိဇ္ဇိတွာ ဂန္ဓကလလပူရဿ သုဝဏ္ဏကဋာဟဿ ဥပရိ အဋ္ဌာသိ. တဿ ဥဗ္ဗေဓေန ဒသဟတ္ထော ခန္ဓော ဟောတိ စတုဟတ္ထာ ပဉ္စ မဟာသာခါ ပဉ္စဟိယေဝ ဖလေဟိ ပဋိမဏ္ဍိတာ, ခုဒ္ဒကသာခါနံ ပန သဟဿံ. အထ ရာဇာ မူလလေခါယ ဥပရိ တိဝင်္ဂုလပ္ပဒေသေ အညံ လေခံ ပရိစ္ဆိန္ဒိ. တတော တာဝဒေဝ ပုပ္ဖုဠကာ ဟုတွာ ဒသ မဟာမူလာနိ နိက္ခမိံသု. ပုန ဥပရူပရိ တိဝင်္ဂုလေ တိဝင်္ဂုလေ အညာ နဝ လေခါ ပရိစ္ဆိန္ဒိ. တာဟိပိ ဒသ ဒသ ပုပ္ဖုဠကာ ဟုတွာ နဝုတိ မူလာနိ နိက္ခမိံသု. ပဌမကာ ဒသ မဟာမူလာ စတုရင်္ဂုလမတ္တံ နိက္ခန္တာ. ဣတရေပိ ဂဝက္ခဇာလသဒိသံ အနုသိဗ္ဗန္တာ နိက္ခန္တာ. ဧတ္တကံ ပါဋိဟာရိယံ ရာဇာ ရတနပီဌမတ္ထကေ ဌိတောယေဝ ဒိသွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ မဟာနာဒံ နဒိ. အနေကာနိ ဘိက္ခုသဟဿာနိ သာဓုကာရမကံသု. သကလရာဇသေနာ ဥန္နာဒိနီ အဟောသိ. စေလုက္ခေပသတသဟဿာနိ ပဝတ္တယိံသု. ဘူမဋ္ဌကဒေဝေ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ ဗြဟ္မကာယိကာ ဒေဝါ တာဝ သာဓုကာရံ ပဝတ္တယိံသု. ရညော ဣမံ ပါဋိဟာရိယံ ပဿန္တဿ ပီတိယာ နိရန္တရံ ဖုဋသရီရဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ဌိတဿေဝ မဟာဗောဓိ မူလသတေန သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ပတိဋ္ဌာသိ. ဒသ မဟာမူလာနိ သုဝဏ္ဏကဋာဟတလံ အာဟစ္စ အဋ္ဌံသု. အဝသေသာနိ နဝုတိ ခုဒ္ဒကမူလာနိ အနုပုဗ္ဗေန ဝဍ္ဎနကာနိ ဟုတွာ ဂန္ဓကလလေ ဩရုယှ ဌိတာနိ.

රජතුමා එම ප්‍රාතිහාර්යය දැක උපන් ප්‍රීති සෝමනස්ස ඇත්තේ, "ස්වාමීනි, මම මෙම ප්‍රාතිහාර්යය දැක සතුටු වී මුළු දඹදිව රාජ්‍යයෙන්ම මහා බෝධිය පුදන්නෙමි" යි භික්ෂු සංඝයාට පවසා අභිෂේක පූජාව සිදු කළේය. ඉන්පසු මල් සුවඳ ආදියෙන් පුදා තෙවරක් පැදකුණු කොට ස්ථාන අටකදී වැඳ නැගී සිට දෑත් මුදුන් තබාගෙන සත්‍ය ක්‍රියාවකින් බෝධි ශාඛාව ලබා ගැනීමට කැමතිව, පොළොවේ සිට මහා බෝධියේ දක්ෂිණ ශාඛාව දක්වා උසට තබන ලද සර්ව රත්නමය පීඨය මත ස්වර්ණ කටාහය තැන්පත් කරවා, රත්න පීඨයට නැග රන් තෙලිතුඩක් ගෙන මනෝසීලාවෙන් රේඛාවක් ඇඳ "සැබවින්ම මහා බෝධිය ලංකාදීපයෙහි පිහිටිය යුතු නම්, මම ද බුදුසසුනෙහි සැක රහිත වූවෙක් වෙම් නම්, මහා බෝධීන් වහන්සේම ස්වයංව මෙම ස්වර්ණ කටාහයට බැස පිහිටාවා" යි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළේය. සත්‍ය ක්‍රියාවත් සමඟම බෝධි ශාඛාව මනෝසීලාවෙන් වෙන් කළ ස්ථානයෙන් සිඳී සුවඳ මඩ පිරවූ ස්වර්ණ කටාහය මතුපිට පිහිටියේය. එහි උසින් දස රියන් කඳක් වූ අතර, පස් රියනක් වූ මහා ශාඛා පහක් ඵල පහකින් සැරසී තිබුණි. කුඩා අතු දහසක් විය. ඉක්බිති රජතුමා මුල් රේඛාවට ඉහළින් අඟල් තුනක ප්‍රදේශයක තවත් රේඛාවක් ඇඳීය. එවිටම එතැනින් ගැට මතු වී මහ මුල් දසයක් නික්මුණි. නැවත නැවතත් අඟල් තුනෙන් තුනට තවත් රේඛා නවයක් ඇඳීය. ඒවායින් ද දහය බැගින් ගැට මතු වී මුල් අනූවක් නික්මුණි. පළමු මහ මුල් දසය අඟල් හතරක් පමණ නික්මුණි. සෙසු මුල් ද දැල් කවුළුවක් සේ එකිනෙක වෙළෙමින් නික්මුණි. රත්න පීඨය මතුපිට සිටම මෙම ප්‍රාතිහාර්යය දුටු රජතුමා දෑත් මුදුන් තබාගෙන මහා නාද පැවැත්වීය. දහස් ගණන් භික්ෂූන් වහන්සේලා සාධුකාර දුන්හ. මුළු රාජ සේනාවම ඝෝෂා කළහ. ලක්ෂ ගණන් වස්ත්‍ර අහසට දමා වැනූහ. භූමාටු දෙවියන් පටන් බ්‍රහ්මකායික දෙවියන් දක්වා සාධුකාර පැවැත්වූහ. මෙම ප්‍රාතිහාර්යය දකිමින් ප්‍රීතියෙන් මුළු සිරුරම පිනා ගිය රජතුමා දෑත් මුදුන් තබා සිටියදීම මහා බෝධිය මුල් සියයකින් යුක්තව ස්වර්ණ කටාහයෙහි පිහිටියේය. මහ මුල් දසය ස්වර්ණ කටාහයේ පතුල දක්වා ගොස් පිහිටියේය. සෙසු කුඩා මුල් අනූව පිළිවෙළින් වැඩී සුවඳ මඩෙහි බැස පිහිටියේය.

ဧဝံ သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ပတိဋ္ဌိတမတ္တေ မဟာဗောဓိမှိ မဟာပထဝီ စလိ. အာကာသေ ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော ဖလိံသု. ပဗ္ဗတာနံ နစ္စေဟိ ဒေဝါနံ သာဓုကာရေဟိ ယက္ခာနံ ဟိင်္ကာရေဟိ အသုရာနံ ထုတိဇပ္ပေဟိ ဗြဟ္မာနံ အပ္ဖောဋနေဟိ မေဃာနံ ဂဇ္ဇိတေဟိ စတုပ္ပဒါနံ ရဝေဟိ ပက္ခီနံ ရုတေဟိ သဗ္ဗတာဠာဝစရာနံ [Pg.71] သကသကပဋိဘာနေဟိ ပထဝီတလတော ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ တာဝ ဧကကောလာဟလံ ဧကနိန္နာဒံ အဟောသိ. ပဉ္စသု သာခါသု ဖလတော ဖလတော ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော နိက္ခမိတွာ သကလစက္ကဝါဠံ ရတနဂေါပါနသီဝိနဒ္ဓံ ဝိယ ကုရုမာနာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆိံသု. တံ ခဏတော စ ပန ပဘုတိ သတ္တ ဒိဝသာနိ မဟာဗောဓိ ဟိမဝလာဟကဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ အဋ္ဌာသိ. န ကောစိ မဟာဗောဓိံ ပဿတိ. ရာဇာ ရတနပီဌတော ဩရုယှ သတ္တ ဒိဝသာနိ မဟာဗောဓိပူဇံ ကာရေသိ. သတ္တမေ ဒိဝသေ သဗ္ဗဒိသာဟိ ဟိမာ စ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော စ အာဝတ္တိတွာ မဟာဗောဓိမေဝ ပဝိသိံသု. ဝိဂတဟိမဝလာဟကေ ဝိပ္ပသန္နေ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘေ မဟာဗောဓိ ပရိပုဏ္ဏခန္ဓသာခါပသာခေါ ပဉ္စဖလပဋိမဏ္ဍိတော သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ပတိဋ္ဌိတောဝ ပညာယိတ္ထ. ရာဇာ မဟာဗောဓိံ ဒိသွာ တေဟိ ပါဋိဟာရိယေဟိ သဉ္ဇာတပီတိပါမောဇ္ဇော ‘‘သကလဇမ္ဗုဒီပရဇ္ဇေန တရုဏမဟာဗောဓိံ ပူဇေဿာမီ’’တိ အဘိသေကံ ဒတွာ သတ္တ ဒိဝသာနိ မဟာဗောဓိဋ္ဌာနေယေဝ အဋ္ဌာသိ.

මෙසේ ස්වර්ණ කටාහයෙහි (රන් බඳුනෙහි) මහාබෝධීන් වහන්සේ පිහිටි කෙණෙහි ම මහා පෘථිවිය කම්පා විය. ආකාශයෙහි දේව දුන්දුභීහු නාද වූහ. පර්වතයන්ගේ නැටුම්වලින් ද, දෙවියන්ගේ සාධුකාරයන්ගෙන් ද, යක්ෂයන්ගේ ‘හිං’ යන හඬින් කළ ඝෝෂාවන්ගෙන් ද, අසුරයන්ගේ ස්තුති ඝෝෂාවන්ගෙන් ද, බ්‍රහ්මයන්ගේ අත්පොළසන් නාදයන්ගෙන් (හෝ බාහුස්ඵෝටනයන්ගෙන්) ද, මේඝයන්ගේ ගර්ජනාවන්ගෙන් ද, සිවුපාවුන්ගේ නාදයන්ගෙන් ද, පක්ෂීන්ගේ කූජනයන්ගෙන් ද, සියලු තූර්ය වාදකයින්ගේ ඒ ඒ වාද්‍ය භාණ්ඩයන්ගෙන් නැඟුණු නාදයන්ගෙන් ද පෘථිවි තලයේ සිට බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා එකම එක ඝෝෂාවක්, එකම එක නින්නාදයක් විය. මහාබෝධීන් වහන්සේගේ අතු පහෙහි වූ ඵලයන්ගෙන් සවනක් රැස් විහිදී මුළු සක්වළම රත්නයෙන් කළ පරාලවලින් බැඳුණාක් මෙන් කරමින් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ඉහළට විහිදී ගියේය. එතැන් සිට සත් දවසක් මුළුල්ලෙහි මහාබෝධීන් වහන්සේ හිම වලාකුළු ගැබකට පිවිස වැඩසිටි සේක. කිසිවෙක් මහාබෝධීන් වහන්සේ නොදැක්කහ. රජතුමා රත්න පීඨයෙන් බැස සත් දවසක් මුළුල්ලෙහි මහාබෝධි පූජා පැවැත්වීය. සත්වැනි දිනයේ දී සියලු දිශාවලින් හිම මීදුම ද සවනක් රැස් ද පෙරළා මහාබෝධීන් වහන්සේට ම පිවිසියහ. හිම වලාකුළු පහව ගොස් සක්වළ ගැබ අතිශයින් ප්‍රසන්න වූ කල්හි, පිරිපුන් කඳ, අතු පතර හා කුඩා අතුවලින් යුක්ත වූ ද, පලතුරු පහකින් සැරසුණා වූ ද මහාබෝධීන් වහන්සේ ස්වර්ණ කටාහයෙහි ම පිහිටා සිටිනු දක්නට ලැබුණි. රජතුමා මහාබෝධීන් වහන්සේ දැක, ඒ ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් හටගත් මහත් වූ ප්‍රීති ප්‍රමෝදයෙන් යුක්තව, "මුළු දඹදිව රාජ්‍යයෙන් ම මම මේ ලා මහාබෝධීන් වහන්සේට පූජා කරමි" යි සිතා අභිෂේක කොට, සත් දවසක් මහාබෝධිය පිහිටි ස්ථානයෙහි ම රැඳී සිටියේය.

မဟာဗောဓိ ပုဗ္ဗကတ္တိကပဝါရဏာဒိဝသေ သာယနှသမယေ ပဌမံ သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ပတိဋ္ဌဟိ. တတော ဟိမဂဗ္ဘသတ္တာဟံ အဘိသေကသတ္တာဟဉ္စ ဝီတိနာမေတွာ ကာဠပက္ခဿ ဥပေါသထဒိဝသေ ရာဇာ ဧကဒိဝသေနေဝ ပါဋလိပုတ္တံ ပဝိသိတွာ ကတ္တိကဇုဏှပက္ခဿ ပါဋိပဒဒိဝသေ မဟာဗောဓိံ ပါစီနမဟာသာလမူလေ ဌပေသိ. သုဝဏ္ဏကဋာဟေ ပတိဋ္ဌိတဒိဝသတော သတ္တရသမေ ဒိဝသေ မဟာဗောဓိဿ အဘိနဝင်္ကုရာ ပါတုရဟေသုံ. တေ ဒိသွာပိ ပသန္နော ရာဇာ ပုန မဟာဗောဓိံ ရဇ္ဇေန ပူဇေန္တော သကလဇမ္ဗုဒီပါဘိသေကမဒါသိ. တဒါ သုမနသာမဏေရော ကတ္တိကပုဏ္ဏမဒိဝသေ ဓာတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဂတော မဟာဗောဓိဿ ကတ္တိကဆဏပူဇံ အဒ္ဒသ. ဧဝံ မဟာဗောဓိမဏ္ဍတော အာနေတွာ ပါဋလိပုတ္တေ ဌပိတံ မဟာဗောဓိံ သန္ဓာယ အာဟ – ‘‘တေန ဟိ, အမ္မ, မဟာဗောဓိံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆာဟီ’’တိ. သာ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိ.

මහාබෝධීන් වහන්සේ පෙර කත්තික පවාරණ දිනයේ සවස් කාලයෙහි පළමුව ස්වර්ණ කටාහයෙහි පිහිටි සේක. ඉන්පසු හිම ගැබෙහි (වලාකුළු තුළ) ගත කළ සතිය ද අභිෂේක පූජා සතිය ද ගෙවා දැමූ රජතුමා, අව පක්ෂයේ පොහෝ දින එකම දවසකින් පාටලීපුත්‍ර නගරයට පිවිස, ඉල් මස පුර පක්ෂයේ පළමු වන දින මහාබෝධීන් වහන්සේ පෙරදිග මහා සල් රුක මුල තැන්පත් කළේය. ස්වර්ණ කටාහයෙහි පිහිටි දින සිට දහහත්වැනි දිනයේ දී මහාබෝධීන් වහන්සේගේ අලුත් අංකුර මතු විය. ඒවා දැක ද අතිශයින් පැහැදුණු රජතුමා නැවතත් මහාබෝධීන් වහන්සේ රාජ්‍යයෙන් පුදමින් මුළු දඹදිව අභිෂේක පූජාව පැවැත්වීය. එකල සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ ඉල් මස පෝය දින ධාතූන් වහන්සේලා ලබා ගැනීම පිණිස වැඩම කළ කල්හි මහාබෝධීන් වහන්සේගේ කත්තික උත්සව පූජාව දුටහ. මෙසේ මහාබෝධි මණ්ඩලයෙන් වැඩමවාගෙන පාටලීපුත්‍රයෙහි තැන්පත් කරන ලද මහාබෝධීන් වහන්සේ අරභයා (සංගමිත්තා තෙරණියට) මෙසේ කීවේය: "එසේ නම් මෑණියනි, මහාබෝධීන් වහන්සේ ද රැගෙන වඩින්න." ඒ තෙරණිය ද "යහපතැ"යි පවසා එය පිළිගත්තාය.

ရာဇာ မဟာဗောဓိရက္ခဏတ္ထာယ အဋ္ဌာရသ ဒေဝတာကုလာနိ, အဋ္ဌ အမစ္စကုလာနိ, အဋ္ဌ ဗြာဟ္မဏကုလာနိ, အဋ္ဌ ကုဋုမ္ဗိယကုလာနိ, အဋ္ဌ ဂေါပကကုလာနိ, အဋ္ဌ တရစ္ဆကုလာနိ, အဋ္ဌ စ ကာလိင်္ဂကုလာနိ ဒတွာ ဥဒကသိဉ္စနတ္ထာယ စ အဋ္ဌ သုဝဏ္ဏဃဋေ, အဋ္ဌ စ ရဇတဃဋေ ဒတွာ ဣမိနာ ပရိဝါရေန မဟာဗောဓိံ [Pg.72] ဂင်္ဂါယ နာဝံ အာရောပေတွာ သယမ္ပိ နဂရတော နိက္ခမိတွာ ဝိဇ္ဈာဋဝိံ သမတိက္ကမ္မ အနုပုဗ္ဗေန သတ္တဟိ ဒိဝသေဟိ တာမလိတ္တိံ အနုပ္ပတ္တော. အန္တရာမဂ္ဂေ ဒေဝနာဂမနုဿာ ဥဠာရံ မဟာဗောဓိပူဇံ အကံသု. ရာဇာပိ သမုဒ္ဒတီရေ သတ္တ ဒိဝသာနိ မဟာဗောဓိံ ဌပေတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပမဟာရဇ္ဇံ အဒါသိ. ဣဒမဿ တတိယံ ဇမ္ဗုဒီပရဇ္ဇသမ္ပဒါနံ ဟောတိ.

රජතුමා මහාබෝධීන් වහන්සේගේ ආරක්ෂාව පිණිස දේව කුල දහඅටක් ද, ඇමති කුල අටක් ද, බ්‍රාහ්මණ කුල අටක් ද, සිටු කුල අටක් ද, ගෝපක කුල අටක් ද, තරච්ඡ කුල අටක් ද සහ කාලිංග කුල අටක් ද ලබා දී, පැන් ඉසීම පිණිස රන් කළ අටක් ද රිදී කළ අටක් ද පූජා කොට, මේ පිරිවර සමඟ මහාබෝධීන් වහන්සේ ගංගා නදියේ නැවකට නංවා, තමා ද නගරයෙන් නික්ම විජ්ඣා වනාන්තරය පසුකරමින් අනුපිළිවෙළින් සත් දවසකින් තාමලිප්ති තොටුපළට පැමිණියේය. මඟ අතරතුර දී දෙවිවරු, නාගයෝ සහ මනුෂ්‍යයෝ මහත් වූ මහාබෝධි පූජාවන් පැවැත්වූහ. රජතුමා ද මුහුදු වෙරළෙහි සත් දවසක් මහාබෝධීන් වහන්සේ වඩා හිඳුවා මුළු දඹදිව මහ රාජ්‍යය ම පූජා කළේය. මෙය මොහුගේ (අසෝක රජුගේ) තුන්වැනි දඹදිව රාජ්‍ය පූජාව වෙයි.

ဧဝံ မဟာရဇ္ဇေန ပူဇေတွာ မာဂသိရမာသဿ ပဌမပါဋိပဒဒိဝသေ အသောကော ဓမ္မရာဇာ မဟာဗောဓိံ ဥက္ခိပိတွာ ဂလပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ဩရုယှ နာဝါယံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ သံဃမိတ္တတ္ထေရိမ္ပိ သပရိဝါရံ နာဝံ အာရောပေတွာ အရိဋ္ဌံ အမစ္စံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အဟံ, တာတ, မဟာဗောဓိံ တိက္ခတ္တုံ သကလဇမ္ဗုဒီပရဇ္ဇေန ပူဇေတွာ ဂလပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ဩရုယှ မမ သဟာယကဿ ပေသေသိံ, သောပိ ဧဝမေဝ မဟာဗောဓိံ ပူဇေတူ’’တိ. ဧဝံ သဟာယကဿ သာသနံ ဒတွာ ‘‘ဂစ္ဆတိ ဝတရေ, ဒသဗလဿ သရသရံသိဇာလံ ဝိမုဉ္စန္တော မဟာဗောဓိရုက္ခော’’တိ ဝန္ဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ အဿူနိ ပဝတ္တယမာနော အဋ္ဌာသိ. သာပိ ခေါ မဟာဗောဓိသမာရူဠှာ နာဝါ ပဿတော ပဿတော မဟာရာဇဿ မဟာသမုဒ္ဒတလံ ပက္ခန္တာ. မဟာသမုဒ္ဒေပိ သမန္တာ ယောဇနံ ဝီစိယော ဝူပသန္တာ; ပဉ္စ ဝဏ္ဏာနိ ပဒုမာနိ ပုပ္ဖိတာနိ; အန္တလိက္ခေ ဒိဗ္ဗာနိ တူရိယာနိ ပဝဇ္ဇိံသု; အာကာသေ ဇလဇထလဇရုက္ခာဒိသန္နိဿိတာဟိ ဒေဝတာဟိ ပဝတ္တိတာ အတိဝိယ ဥဠာရာ ပူဇာ အဟောသိ. သံဃမိတ္တတ္ထေရီပိ သုပဏ္ဏရူပေန မဟာသမုဒ္ဒေ နာဂကုလာနိ သန္တာသေသိ. တေ စ ဥတြသ္တရူပါ နာဂါ အာဂန္တွာ တံ ဝိဘူတိံ ပဿိတွာ ထေရိံ ယာစိတွာ မဟာဗောဓိံ နာဂဘဝနံ အတိဟရိတွာ သတ္တ ဒိဝသာနိ နာဂရဇ္ဇေန ပူဇေတွာ ပုန နာဝါယံ ပတိဋ္ဌာပေသုံ. တံဒိဝသမေဝ နာဝါ ဇမ္ဗုကောလပဋ္ဋနံ အဂမာသိ. အသောကမဟာရာဇာပိ မဟာဗောဓိဝိယောဂဒုက္ခိတော ကန္ဒိတွာ ရောဒိတွာ ယာဝ ဒဿနဝိသယံ ဩလောကေတွာ ပဋိနိဝတ္တိ.

මෙසේ මහ රාජ්‍යයෙන් පුදා උඳුවප් මස පුර පෑලවිය දින අසෝක ධර්මරාජයාණෝ මහාබෝධීන් වහන්සේ ඔසවාගෙන බෙල්ල දක්වා ගැඹුරු දියට බැස නැවෙහි වඩා හිඳුවා, සංගමිත්තා තෙරණිය ද පිරිවර සමඟ නැවට නංවා අරිට්ඨ ඇමතිට මෙසේ කීවේය: "දරුව, මම මහාබෝධීන් වහන්සේට තුන් වරක් මුළු දඹදිව රාජ්‍යයෙන් ම පුදා, බෙල්ල දක්වා දියට බැස මාගේ මිත්‍රයා වෙත එවීමි. ඔහු ද මෙලෙසින් ම මහාබෝධීන් වහන්සේට පූජා කෙරේවා!" මෙසේ තම මිත්‍රයාට පණිවිඩයක් දී, "දසබලයන් වහන්සේගේ රශ්මි ජාලාවන් විහිදුවන්නා වූ මහාබෝධි වෘක්ෂය සැබවින් ම වඩින්නේය" යි වන්දනා කොට, දොහොත් මුදුන් දී කඳුළු සලමින් බලා සිටියේය. මහාබෝධීන් වහන්සේ වැඩසිටි ඒ නැව ද මහ රජු බලා සිටියදීම මහා සාගර තලයට වේගයෙන් ඇදී ගියාය. මහා සාගරයෙහි ද හාත්පස යොදුනක් දුරට රළ රැළි සංසිඳී ගියේය; පංච වර්ණ පද්මයන් පිපුණි; අහසෙහි දිව්‍ය තූර්ය නාද විය; ආකාශයෙහි ද ජලජ හා තලජ වෘක්ෂාදියෙහි වසන දේවතාවන් විසින් පවත්වන ලද අතිශයින් උදාර පූජාවෝ වූහ. සංගමිත්තා තෙරණිය ද ගුරුළු වේශයකින් මහා සාගරයේ නාග කුලයන් බිය ගැන්වූවාය. බියට පත් ඒ නාගයෝ පැමිණ ඒ මහා විභූතිය දැක, තෙරණියගෙන් අයැද මහාබෝධීන් වහන්සේ නාග භවනයට වැඩමවාගෙන ගොස් සත් දවසක් නාග රාජ්‍යයෙන් පුදා නැවත නැවෙහි වඩා හිඳුවූහ. එදින ම නැව දඹකොළ පටුනට පැමිණියාය. අසෝක මහ රජතුමා ද මහාබෝධී වියෝගයෙන් දුකට පත්ව, වැළපෙමින් සහ හඬමින් පෙනෙන තෙක් මානය දෙස බලා සිට ආපසු හැරුණේය.

ဒေဝါနမ္ပိယတိဿော မဟာရာဇာပိ ခေါ သုမနသာမဏေရဿ ဝစနေန မာဂသိရမာသဿ ပဌမပါဋိပဒဒိဝသတော ပဘုတိ ဥတ္တရဒွါရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဇမ္ဗုကောလပဋ္ဋနံ တာဝ မဂ္ဂံ သောဓာပေတွာ အလင်္ကာရာပေတွာ နဂရတော နိက္ခမနဒိဝသေ ဥတ္တရဒွါရသမီပေ သမုဒ္ဒသာလဝတ္ထုသ္မိံ ဌိတောယေဝ တာယ ဝိဘူတိယာ မဟာသမုဒ္ဒေ အာဂစ္ဆန္တံယေဝ မဟာဗောဓိံ ထေရဿ [Pg.73] အာနုဘာဝေန ဒိသွာ တုဋ္ဌမာနသော နိက္ခမိတွာ သဗ္ဗံ မဂ္ဂံ ပဉ္စဝဏ္ဏေဟိ ပုပ္ဖေဟိ ဩကိရာပေန္တော အန္တရန္တရေ ပုပ္ဖအဂ္ဃိယာနိ ဌပေန္တော ဧကာဟေနေဝ ဇမ္ဗုကောလပဋ္ဋနံ ဂန္တွာ သဗ္ဗတာဠာဝစရပရိဝုတော ပုပ္ဖဓူမဂန္ဓဝါသာဒီဟိ ပူဇယမာနော ဂလပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ဩရုယှ ‘‘အာဂတော ဝတရေ, ဒသဗလဿ သရသရံသိဇာလဝိဿဇ္ဇနကော မဟာဗောဓိရုက္ခော’’တိ ပသန္နစိတ္တော မဟာဗောဓိံ ဥက္ခိပိတွာ ဥတ္တမင်္ဂေ သိရသ္မိံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ မဟာဗောဓိံ ပရိဝါရေတွာ အာဂတေဟိ သောဠသဟိ ဇာတိသမ္ပန္နကုလေဟိ သဒ္ဓိံ သမုဒ္ဒတော ပစ္စုတ္တရိတွာ သမုဒ္ဒတီရေ မဟာဗောဓိံ ဌပေတွာ တီဏိ ဒိဝသာနိ သကလတမ္ဗပဏ္ဏိဒီပရဇ္ဇေန ပူဇေသိ, သောဠသန္နံ ဇာတိသမ္ပန္နကုလာနံ ရဇ္ဇံ ဝိစာရေသိ. အထ စတုတ္ထေ ဒိဝသေ မဟာဗောဓိံ အာဒါယ ဥဠာရံ ပူဇံ ကုရုမာနော အနုပုဗ္ဗေန အနုရာဓပုရံ သမ္ပတ္တော. အနုရာဓပုရေပိ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ စာတုဒ္ဒသီဒိဝသေ ဝဍ္ဎမာနကစ္ဆာယာယ မဟာဗောဓိံ ဥတ္တရဒွါရေန ပဝေသေတွာ နဂရမဇ္ဈေန အတိဟရန္တော ဒက္ခိဏဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဒက္ခိဏဒွါရတော ပဉ္စဓနုသတိကေ ဌာနေ ယတ္ထ အမှာကံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသီဒိ, ပုရိမကာ စ တယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိံသု, ယတ္ထ ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော မဟာသိရီသဗောဓိ, ကောနာဂမနဿ ဘဂဝတော ဥဒုမ္ဗရဗောဓိ, ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ စ နိဂြောဓဗောဓိ ပတိဋ္ဌာသိ, တသ္မိံ မဟာမေဃဝနုယျာနဿ တိလကဘူတေ သုမနသာမဏေရဿ ဝစနေန ပဌမမေဝ ကတဘူမိပရိကမ္မေ ရာဇဝတ္ထုဒွါရကောဋ္ဌကဋ္ဌာနေ မဟာဗောဓိံ ပတိဋ္ဌာပေသိ.

දේවානම්පියතිස්ස මහරජතුමා ද සුමන සාමණේරයන් වහන්සේගේ වචනය අනුව උඳුවප් මස පුර පෑළවිය දවසේ සිට උතුරු දොරටුවේ පටන් ජම්බුකෝල පට්ටනය දක්වා මාර්ගය පිරිසිදු කරවා අලංකාර කොට, නගරයෙන් පිටත්වන දිනයෙහි උතුරු දොරටුව සමීපයෙහි වූ සමුද්දසාලා නම් ස්ථානයෙහි සිටම, මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් මහා සමුද්‍රය මැදින් වැඩම කරවන්නා වූ මහා බෝධීන් වහන්සේව දැක, අතිශය සතුටට පත්ව ඉදිරියට ගොස් මුළු මාර්ගය පුරා පස්වණක් මල් විසුරුවමින්, තැනින් තැන මල් තොරණ ඉදිකරවමින් එකම දිනකින් ජම්බුකෝල පට්ටනයට ගියේය. එහිදී සියලු තූර්ය වාදකයන් පිරිවරා මල්, ධූප, සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් බෙල්ල දක්වා ගැඹුරු ජලයට බැස, 'දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී සද්ධර්මය නමැති රශ්මි මාලාවන් විහිදුවන්නා වූ මහා බෝධි වෘක්ෂ රාජයාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක' යි අතිශය ප්‍රසන්න සිතින් මහා බෝධීන් වහන්සේව ඔසවාගෙන තම හිස මත තබාගෙන වැඩම කරවා, මහා බෝධිය පිරිවරා පැමිණි උසස් කුලවලට අයත් පිරිස් දහසය දෙනා සමඟ මුහුදෙන් ගොඩට පැමිණ වෙරළෙහි මහා බෝධීන් වහන්සේ වඩා හිඳුවා, දින තුනක් මුළුල්ලේ මුළු ලක්දිව රාජ්‍යයෙන්ම පූජා පැවැත්වීය. එම උසස් කුල දහසයට රාජ්‍ය පාලනය භාර කළේය. ඉන්පසු සිව්වන දිනයෙහි මහා බෝධීන් වහන්සේ රැගෙන මහත් වූ පූජා පවත්වමින් අනුපිළිවෙළින් අනුරාධපුරයට පැමිණියේය. අනුරාධපුරයෙහි ද මහත් සත්කාර පවත්වා, පසළොස්වක පෝය දිනට පෙර දින (තුදුස්වක දින) සෙවණැල්ල දික්වන සවස් භාගයෙහි මහා බෝධීන් වහන්සේ උතුරු දොරටුවෙන් නගරයට ඇතුළු කරවා, නගරය මැදින් වැඩම කරවා දකුණු දොරටුවෙන් පිටතට ගෙන ගොස්, දකුණු දොරටුවේ සිට දුනු පන්සියයක් පමණ දුරින් වූ අපගේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටි තැන ද, පෙර වැඩසිටි තුන් බුදුවරුන් වහන්සේලා සමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටි තැන ද වූ, කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහා සිරීස බෝධිය ද, කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උදුම්බර බෝධිය ද, කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නිග්‍රෝධ බෝධිය ද පිහිටි ස්ථානය වූ, මහමෙවුනා උයනට තිලකයක් බඳු වූ ද, සුමන සාමණේරයන් වහන්සේගේ වචනයෙන් කලින්ම භූමිය සකස් කරන ලද්දා වූ ද රජමාලිගාවේ දොරටු මණ්ඩපය පිහිටි ස්ථානයෙහි මහා බෝධීන් වහන්සේව ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළේය.

ကထံ? တာနိ ကိရ ဗောဓိံ ပရိဝါရေတွာ အာဂတာနိ သောဠသ ဇာတိသမ္ပန္နကုလာနိ ရာဇဝေသံ ဂဏှိံသု. ရာဇာ ဒေါဝါရိကဝေသံ ဂဏှိ. သောဠသ ကုလာနိ မဟာဗောဓိံ ဂဟေတွာ ဩရောပယိံသု. မဟာဗောဓိ တေသံ ဟတ္ထတော မုတ္တသမနန္တရမေဝ အသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏံ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော မုဉ္စိ. ရံသိယော သကလဒီပံ ပတ္ထရိတွာ ဥပရိ ဗြဟ္မလောကံ အာဟစ္စ အဋ္ဌံသု. မဟာဗောဓိပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ သဉ္ဇာတပ္ပသာဒါနိ ဒသပုရိသသဟဿာနိ အနုပုဗ္ဗဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ ပဗ္ဗဇိံသု. ယာဝ သူရိယတ္ထင်္ဂမာ မဟာဗောဓိ အန္တလိက္ခေ အဋ္ဌာသိ. အတ္ထင်္ဂမိတေ ပန သူရိယေ ရောဟိဏိနက္ခတ္တေန ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာသိ. သဟ ဗောဓိပတိဋ္ဌာနာ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ မဟာပထဝီ အကမ္ပိ. ပတိဋ္ဌဟိတွာ စ ပန မဟာဗောဓိ သတ္တ ဒိဝသာနိ ဟိမဂဗ္ဘေ သန္နိသီဒိ. လောကဿ အဒဿနံ အဂမာသိ. သတ္တမေ [Pg.74] ဒိဝသေ ဝိဂတဝလာဟကံ နဘံ အဟောသိ. ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော ဇလန္တာ ဝိပ္ဖုရန္တာ နိစ္ဆရိံသု. မဟာဗောဓိဿ ခန္ဓော စ သာခါယော စ ပတ္တာနိ စ ပဉ္စ ဖလာနိ စ ဒဿိံသု. မဟိန္ဒတ္ထေရော စ သံဃမိတ္တတ္ထေရီ စ ရာဇာ စ သပရိဝါရာ မဟာဗောဓိဋ္ဌာနမေဝ အဂမံသု. ယေဘုယျေန စ သဗ္ဗေ ဒီပဝါသိနော သန္နိပတိံသု. တေသံ ပဿန္တာနံယေဝ ဥတ္တရသာခတော ဧကံ ဖလံ ပစ္စိတွာ သာခတော မုစ္စိ. ထေရော ဟတ္ထံ ဥပနာမေသိ. ဖလံ ထေရဿ ဟတ္ထေ ပတိဋ္ဌာသိ. တံ ထေရော ‘‘ရောပယ, မဟာရာဇာ’’တိ ရညော အဒါသိ. ရာဇာ ဂဟေတွာ သုဝဏ္ဏကဋာဟေ မဓုရပံသုံ အာကိရိတွာ ဂန္ဓကလလံ ပူရေတွာ ရောပေတွာ မဟာဗောဓိအာသန္နဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သဗ္ဗေသံ ပဿန္တာနံယေဝ စတုဟတ္ထပ္ပမာဏာ အဋ္ဌ တရုဏဗောဓိရုက္ခာ ဥဋ္ဌဟိံသု. ရာဇာ တံ အစ္ဆရိယံ ဒိသွာ အဋ္ဌ တရုဏဗောဓိရုက္ခေ သေတစ္ဆတ္တေန ပူဇေတွာ အဘိသေကံ အဒါသိ. တတော ဧကံ ဗောဓိရုက္ခံ အာဂမနကာလေ မဟာဗောဓိနာ ပဌမပတိဋ္ဌိတောကာသေ ဇမ္ဗုကောလပဋ္ဋနေ ရောပယိံသု, ဧကံ တဝက္ကဗြာဟ္မဏဿ ဂါမဒွါရေ, ဧကံ ထူပါရာမေ, ဧကံ ဣဿရနိမ္မာနဝိဟာရေ, ဧကံ ပဌမစေတိယဋ္ဌာနေ, ဧကံ စေတိယပဗ္ဗတေ, ဧကံ ရောဟဏဇနပဒမှိ ကာဇရဂါမေ, ဧကံ ရောဟဏဇနပဒမှိယေဝ စန္ဒနဂါမေ. ဣတရေသံ စတုန္နံ ဖလာနံ ဗီဇေဟိ ဇာတေ ဒွတ္တိံသ ဗောဓိတရုဏေ ယောဇနိယအာရာမေသု ပတိဋ္ဌာပေသုံ.

එය කෙසේ ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළේ ද? මහා බෝධිය පිරිවරා පැමිණි ඒ උසස් කුල දහසයෙහි පිරිස රජ වේශය ගත්හ. රජතුමා ද්වාරපාලක (දොරටුපාල) වේශය ගත්තේය. ඒ කුල දහසයෙහි පිරිස මහා බෝධීන් වහන්සේව අල්ලාගෙන පහතට බෑහ. මහා බෝධීන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අතින් මිදුණු සැණින්ම අසූ රියනක් පමණ අහසට පැන නැගී ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවූ සේක. ඒ රශ්මි මාලාවන් මුළු දිවයින පුරා පැතිර ගොස් ඉහළින් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ස්පර්ශ කරමින් පැවතුණි. මහා බෝධීන් වහන්සේගේ මේ ප්‍රාතිහාර්යය දැක අතිශය ප්‍රසාදයට පත් දස දහසක් පුරුෂයෝ අනුපිළිවෙළින් විදර්ශනා වඩා අරහත් භාවයට පත්ව පැවිදි වූහ. හිරු බැස යන තෙක් මහා බෝධීන් වහන්සේ අහසෙහිම වැඩසිටි සේක. හිරු බැස ගිය පසු රෝහිණී නැකතින් පෘථිවිය මත පිහිටි සේක. මහා බෝධිය පිහිටි සැණින්ම සතර මහා සාගරය සීමා කොට ඇති මහා පෘථිවිය කම්පා විය. පෘථිවියෙහි පිහිටි මහා බෝධීන් වහන්සේ දින හතක් මුළුල්ලේ හිම වලාකුළකින් වැසී වැඩසිටි සේක. එය ජනයාට නොපෙනී ගියේය. හත්වන දිනයෙහි වලාකුළු පහව ගොස් අහස පැහැදිලි විය. ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවන් බබළමින් හා විහිදෙමින් නික්මුණි. මහා බෝධීන් වහන්සේගේ කඳ, අතු, පත්‍ර සහ ඵල පහක් ද දර්ශනය විය. මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ ද සඟමිත් තෙරණිය ද රජතුමා ද පිරිවර සහිතව මහා බෝධිය පිහිටි ස්ථානයටම වැඩම කළහ. බොහෝ සෙයින් සියලුම දිවයින වැසියෝ ද එහි රැස් වූහ. ඔවුන් බලා සිටියදීම උතුරු අත්තෙන් එක් ඵලයක් (බෝ ගෙඩියක්) ඉදී අත්තෙන් ගිලිහුණි. තෙරුන් වහන්සේ දෑත දිගු කළහ. එම ඵලය තෙරුන් වහන්සේගේ අතෙහි පිහිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ 'මහරජ, මෙය රෝපණය කරන්න' යැයි පවසා එය රජුට දුන්හ. රජතුමා එය ගෙන රන් කටාරමක මිහිරි පස් පුරවා, සුවඳ මඩ පුරවා රෝපණය කර මහා බෝධිය අසලම තැබීය. සියලු දෙනා බලා සිටියදීම රියන් හතරක් පමණ උසැති තරුණ බෝධි වෘක්ෂයන් අට නමක් (අෂ්ටඵල බෝධි) පැන නැඟුණි. රජතුමා ඒ ආශ්චර්යය දැක ඒ තරුණ බෝධි වෘක්ෂ අට නමට සේසත් පූජා කොට අභිෂේක කළේය. ඉන්පසු ඉන් එක් බෝධීන් වහන්සේ නමක් මහා බෝධිය මුලින්ම ලක්දිවට වැඩම කළ අවස්ථාවේ වඩා හිඳුවූ ස්ථානය වූ ජම්බුකෝල පට්ටනයෙහි රෝපණය කළහ. එක් නමක් තවක්ක බමුණාගේ ගම් දොරෙහි ද, එක් නමක් ථූපාරාමයෙහි ද, එක් නමක් ඉසුරුමුණි විහාරයෙහි ද, එක් නමක් පඨමක චේතිය පිහිටි ස්ථානයෙහි ද, එක් නමක් සෑගිරියෙහි ද, එක් නමක් රෝහණ ජනපදයෙහි කජරගාමයෙහි ද, එක් නමක් රෝහණ ජනපදයෙහිම චන්දනගාමයෙහි ද රෝපණය කළහ. ඉතිරි ඵල හතරෙන් හටගත් බීජවලින් පැළ වූ දෙතිස් ඵල බෝධීන් වහන්සේලා යොදුනෙන් යොදුන පිහිටි ආරාමයන්හි ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළහ.

ဧဝံ ပုတ္တနတ္တုပရမ္ပရာယ သမန္တာ ဒီပဝါသီနံ ဟိတာယ သုခါယ ပတိဋ္ဌိတေ ဒသဗလဿ ဓမ္မဓဇဘူတေ မဟာဗောဓိမှိ အနုဠာ ဒေဝီ ပဉ္စဟိ ကညာသတေဟိ ပဉ္စဟိ စ အန္တေပုရိကာသတေဟီတိ မာတုဂါမသဟဿေန သဒ္ဓိံ သံဃမိတ္တတ္ထေရိယာ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ နစိရဿေဝ သပရိဝါရာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ. အရိဋ္ဌောပိ ခေါ ရညော ဘာဂိနေယျော ပဉ္စဟိ ပုရိသသတေဟိ သဒ္ဓိံ ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ နစိရဿေဝ သပရိဝါရော အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ.

මේ අයුරින් පුත්‍ර පෞත්‍ර පරම්පරාවෙන් මුළු දිවයින වැසියන්ගේ හිතසුව පිණිස දසබලයන් වහන්සේගේ ධර්ම ධජයක් බඳු වූ මහා බෝධීන් වහන්සේ ප්‍රතිෂ්ඨාපනය වූ කල්හි, අනුලා දේවිය පන්සියයක් කන්‍යාවන් සහ පන්සියයක් අන්තේපුර ස්ත්‍රීන් ද ඇතුළු දහසක් කාන්තාවන් සමඟ සංඝමිත්තා තෙරණිය වෙත පැවිදි වී නොබෝ කලකින්ම පිරිවර සහිතව අරහත් භාවයට පත්වූවාය. රජුගේ බෑණනුවන් වූ අරිට්ඨ කුමරු ද පන්සියයක් පුරුෂයන් සමඟ මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැවිදි වී නොබෝ කලකින්ම පිරිවර සහිතව අරහත් භාවයට පත්වූහ.

အထေကဒိဝသံ ရာဇာ မဟာဗောဓိံ ဝန္ဒိတွာ ထေရေန သဒ္ဓိံ ထူပါရာမံ ဂစ္ဆတိ. တဿ လောဟပါသာဒဋ္ဌာနံ သမ္ပတ္တဿ ပုရိသာ ပုပ္ဖာနိ အဘိဟရိံသု. ရာဇာ ထေရဿ ပုပ္ဖာနိ အဒါသိ. ထေရော ပုပ္ဖေဟိ လောဟပါသာဒဋ္ဌာနံ ပူဇေသိ. ပုပ္ဖေသု ဘူမိယံ ပတိတမတ္တေသု မဟာဘူမိစာလော အဟောသိ. ရာဇာ ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, ဘူမိ စလိတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဣသ္မိံ, မဟာရာဇ, ဩကာသေ သံဃဿ အနာဂတေ ဥပေါသထာဂါရံ ဘဝိဿတိ, တဿေတံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တ’’န္တိ.

ඉන්පසු එක් දිනක රජතුමා මහා බෝධීන් වහන්සේ වැඳ පුදාගෙන තෙරුන් වහන්සේ සමඟ ථූපාරාමයට යන්නේය. රජු ලෝවාමහාපාය පිහිටි ස්ථානයට පැමිණි විට මිනිස්සු මල් රැගෙන ආහ. රජතුමා තෙරුන් වහන්සේට ඒ මල් පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ මල්වලින් ලෝවාමහාපාය පිහිටි ස්ථානය පූජා කළහ. මල් භූමිය මත පතිත වූ සැණින්ම මහා පෘථිවි කම්පාවක් සිදුවිය. 'ස්වාමීනි, කුමන හේතුවක් නිසා පොළොව කම්පා වූයේ දැ' යි රජු විමසීය. 'මහරජ, අනාගතයෙහි මේ ස්ථානයෙහි සංඝයා වහන්සේලා වෙනුවෙන් උපෝසථාගාරයක් (පොහොය ගෙයක්) ඉදිවන්නේය, මෙය එහි පූර්ව නිමිත්තයි' රජුට වදාළ සේක.

ရာဇာ [Pg.75] ပုန ထေရေန သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တော အမ္ဗင်္ဂဏဋ္ဌာနံ ပတ္တော. တတ္ထဿ ဝဏ္ဏဂန္ဓသမ္ပန္နံ အတိမဓုရရသံ ဧကံ အမ္ဗပက္ကံ အာဟရီယိတ္ထ. ရာဇာ တံ ထေရဿ ပရိဘောဂတ္ထာယ အဒါသိ. ထေရော တတ္ထေဝ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ‘‘ဣဒံ ဧတ္ထေဝ ရောပေထာ’’တိ အာဟ. ရာဇာ တံ အမ္ဗဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ တတ္ထေဝ ရောပေတွာ ဥဒကံ အာသိဉ္စိ. သဟ အမ္ဗဗီဇရောပနေန ပထဝီ အကမ္ပိ. ရာဇာ ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, ပထဝီ ကမ္ပိတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဣမသ္မိံ, မဟာရာဇ, ဩကာသေ သံဃဿ အနာဂတေ ‘အမ္ဗင်္ဂဏံ’ နာမ သန္နိပါတဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတိ, တဿေတံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တ’’န္တိ.

රජතුමා නැවතත් තෙරුන් වහන්සේ සමඟ වඩින අතරතුර අම්බංගණ නම් ස්ථානයට පැමිණියේය. එහිදී වර්ණයෙන් හා සුවඳින් යුක්ත වූ, අතිශයින් ම මිහිරි රසැති එක් ඉදුණු අඹ ගෙඩියක් රජතුමාට ගෙන එන ලදී. රජතුමා එය තෙරුන් වහන්සේගේ පරිභෝජනය සඳහා (වැළඳීමට) පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ එය එතැන දී ම වළඳා, “මෙය මෙතැන ම රෝපණය කරන්න” යැයි වදාළ සේක. රජතුමා එම අඹ ඇටය ගෙන එතැන ම රෝපණය කොට පැන් වත් කළේය. අඹ ඇටය රෝපණය කිරීමත් සමඟ ම මහා පොළොව කම්පා විය. රජතුමා, “ස්වාමීනි, පොළොව කම්පා වූයේ කුමන හේතුවක් නිසාදැයි” විමසීය. (එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:) “මහාරාජයෙනි, අනාගතයේ දී මෙම ස්ථානය සංඝයා වහන්සේලාගේ ‘අම්බංගණ’ නම් රැස්වීම් ස්ථානයක් වන්නේය. මෙය එහි පූර්ව නිමිත්තයි.”

ရာဇာ တတ္ထ အဋ္ဌ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိယော ဩကိရိတွာ ဝန္ဒိတွာ ပုန ထေရေန သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တော မဟာစေတိယဋ္ဌာနံ ပတ္တော. တတ္ထဿ ပုရိသာ စမ္ပကပုပ္ဖာနိ အဘိဟရိံသု. တာနိ ရာဇာ ထေရဿ အဒါသိ. ထေရော မဟာစေတိယဋ္ဌာနံ ပုပ္ဖေဟိ ပူဇေတွာ ဝန္ဒိ. တာဝဒေဝ မဟာပထဝီ သင်္ကမ္ပိ. ရာဇာ ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, ပထဝီ ကမ္ပိတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဣမသ္မိံ, မဟာရာဇ, ဩကာသေ အနာဂတေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အသဒိသော မဟာထူပေါ ဘဝိဿတိ, တဿေတံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တ’’န္တိ. ‘‘အဟမေဝ ကရောမိ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘အလံ, မဟာရာဇ, တုမှာကံ အညံ ဗဟုကမ္မံ အတ္ထိ, တုမှာကံ ပန နတ္တာ ဒုဋ္ဌဂါမဏီ အဘယော နာမ ကာရေဿတီ’’တိ. အထ ရာဇာ ‘‘သစေ, ဘန္တေ, မယှံ နတ္တာ ကရိဿတိ, ကတံယေဝ မယာ’’တိ ဒွါဒသဟတ္ထံ ပါသာဏတ္ထမ္ဘံ အာဟရာပေတွာ ‘‘ဒေဝါနမ္ပိယတိဿဿ ရညော နတ္တာ ဒုဋ္ဌဂါမဏီ အဘယော နာမ ဣမသ္မိံ ပဒေသေ ထူပံ ကရောတူ’’တိ အက္ခရာနိ လိခါပေတွာ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဝန္ဒိတွာ ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ပတိဋ္ဌိတံ နု ခေါ, ဘန္တေ, တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ သာသန’’န္တိ? ‘‘ပတိဋ္ဌိတံ, မဟာရာဇ, သာသနံ; မူလာနိ ပနဿ န တာဝ ဩတရန္တီ’’တိ. ‘‘ကဒါ ပန, ဘန္တေ မူလာနိ ဩတိဏ္ဏာနိ နာမ ဘဝိဿန္တီ’’တိ? ‘‘ယဒါ, မဟာရာဇ, တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပကာနံ မာတာပိတူနံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဇာတော ဒါရကော တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ပဗ္ဗဇိတွာ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပမှိယေဝ ဝိနယံ ဥဂ္ဂဟေတွာ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဝါစေဿတိ, တဒါ သာသနဿ မူလာနိ ဩတိဏ္ဏာနိ နာမ ဘဝိဿန္တီ’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ပန, ဘန္တေ, ဧဒိသော ဘိက္ခူ’’တိ? ‘‘အတ္ထိ, မဟာရာဇ, မဟာအရိဋ္ဌော ဘိက္ခု ပဋိဗလော ဧတသ္မိံ ကမ္မေ’’တိ. ‘‘မယာ ဧတ္ထ, ဘန္တေ, ကိံ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ? ‘‘မဏ္ဍပံ, မဟာရာဇ, ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ရာဇာ မေဃဝဏ္ဏာဘယဿ အမစ္စဿ ပရိဝေဏဋ္ဌာနေ မဟာသင်္ဂီတိကာလေ အဇာတသတ္တုမဟာရာဇေန ကတမဏ္ဍပပ္ပကာရံ ရာဇာနုဘာဝေန မဏ္ဍပံ ကာရေတွာ သဗ္ဗတာဠာဝစရေ သကသကသိပ္ပေသု ပယောဇေတွာ ‘‘သာသနဿ မူလာနိ ဩတရန္တာနိ [Pg.76] ပဿိဿာမီ’’တိ အနေကပုရိသသဟဿပရိဝုတော ထူပါရာမံ အနုပ္ပတ္တော.

රජතුමා එහි මල් මිටවල් අටක් ඉස වැඳපුදා ගෙන, නැවතත් තෙරුන් වහන්සේ සමඟ වඩින අතරතුර මහා චෛත්‍යය පිහිටුවන ස්ථානයට පැමිණියේය. එහිදී මිනිසුන් ඔහුට සපු මල් ගෙන ආහ. රජතුමා ඒවා තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ මහා චෛත්‍යය පිහිටුවන ස්ථානය මල්වලින් පූජා කොට වැඳපුදා ගත්හ. එවෙලේ ම මහා පොළොව කම්පා විය. රජතුමා, “ස්වාමීනි, පොළොව කම්පා වූයේ කුමන හේතුවක් නිසාදැයි” විමසීය. “මහාරාජයෙනි, අනාගතයේ දී මෙම ස්ථානයෙහි භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අසදෘශ වූ මහා ස්ථූපය ඉදිවන්නේය. මෙය එහි පූර්ව නිමිත්තයි.” “ස්වාමීනි, මම ම එය කරන්නෙමි” (රජතුමා පැවසීය). “මහාරාජයෙනි, එය ප්‍රමාණවත්ය. ඔබට වෙනත් බොහෝ වැඩ කටයුතු තිබේ. ඔබගේ මුණුබුරු වූ දුටුගැමුණු අභය නම් රජතුමා මෙය කරවනු ඇත.” එවිට රජතුමා, “ස්වාමීනි, ඉදින් මාගේ මුණුබුරා මෙය කරන්නේ නම්, එය මා විසින් ම කරන ලද්දක් හා සමාන යැයි” පවසා රියන් දොළසක් උසැති ගල් ටැඹක් ගෙන්වා, “දෙවානම්පියතිස්ස රජුගේ මුණුබුරු වූ දුටුගැමුණු අභය නම් රජු මෙම ප්‍රදේශයෙහි ස්ථූපයක් කරවාවා” යැයි අකුරු කොටවා, එය පිහිටුවා වැඳ තෙරුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසීය: “ස්වාමීනි, ලංකාද්වීපයෙහි ශාසනය පිහිටියේද?” “මහාරාජයෙනි, ශාසනය පිහිටියේය. නමුත් එහි මුල් තවම (පොළොවට) බැස නැත.” “ස්වාමීනි, මුල් බැසගත්තා යැයි කියනු ලබන්නේ කවදාද?” “මහාරාජයෙනි, යම් දිනක ලංකාද්වීපයේ දෙමාපියන්ට දාව ලංකාද්වීපයේ ම උපන් දරුවෙකු, ලංකාද්වීපයේ ම පැවිදි වී, ලංකාද්වීපයේ දී ම විනය ඉගෙනගෙන, ලංකාද්වීපයේ දී ම එය උගන්වන්නේ නම්, එදිනට ශාසනයේ මුල් බැසගත්තා යැයි කියනු ලැබේ.” “ස්වාමීනි, එබඳු භික්ෂුවක් සිටිනවාද?” “මහාරාජයෙනි, මෙම කාර්යයට සමර්ථ වූ මහා අරිට්ඨ නම් භික්ෂුවක් සිටියි.” “ස්වාමීනි, ඒ වෙනුවෙන් මා විසින් කළ යුත්තේ කුමක්ද?” “මහාරාජයෙනි, මණ්ඩපයක් කරවීම සුදුසුය.” “යහපති, ස්වාමීනි” යැයි කී රජතුමා, මේඝවණ්ණාභය ඇමතිගේ පරිවේණ ස්ථානයෙහි, ප්‍රථම මහා සංගායනා සමයේ දී අජාසත්ත මහාරාජයා විසින් කරවන ලද මණ්ඩපය බඳු වූ මණ්ඩපයක් රාජානුභාවයෙන් කරවා, සියලු තූර්ය වාදකයන් ස්වකීය ශිල්පයන්හි යොදවා, “ශාසනයේ මුල් බැසගන්නා අයුරු බලන්නෙමි” යි සිතා දහස් ගණන් පුරුෂයන් පිරිවරාගෙන ථූපාරාමයට පැමිණියේය.

တေန ခေါ ပန သမယေန ထူပါရာမေ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဘိက္ခုသဟဿာနိ သန္နိပတိံသု. မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရဿ အာသနံ ဒက္ခိဏာဘိမုခံ ပညတ္တံ ဟောတိ. မဟာအရိဋ္ဌတ္ထေရဿ ဓမ္မာသနံ ဥတ္တရာဘိမုခံ ပညတ္တံ ဟောတိ. အထ ခေါ မဟာအရိဋ္ဌတ္ထေရော မဟိန္ဒတ္ထေရေန အဇ္ဈိဋ္ဌော အတ္တနော အနုရူပေန ပတ္တာနုက္ကမေန ဓမ္မာသနေ နိသီဒိ. မဟိန္ဒတ္ထေရပမုခါ အဋ္ဌသဋ္ဌိ မဟာထေရာ ဓမ္မာသနံ ပရိဝါရေတွာ နိသီဒိံသု. ရညောပိ ကနိဋ္ဌဘာတာ မတ္တာဘယတ္ထေရော နာမ ‘‘ဓုရဂ္ဂါဟော ဟုတွာ ဝိနယံ ဥဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ မဟာအရိဋ္ဌတ္ထေရဿ ဓမ္မာသနမေဝ ပရိဝါရေတွာ နိသီဒိ. အဝသေသာပိ ဘိက္ခူ သရာဇိကာ စ ပရိသာ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိံသု.

එකල ථූපාරාමයට හැට අට දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූහ. මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ආසනය දකුණු දිශාව බලා පනවන ලදී. මහා අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්මාසනය උතුරු දිශාව බලා පනවන ලදී. ඉන්පසු මහා අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් තමන්ට සුදුසු වූ පරිදි ධර්මාසනයෙහි වැඩ සිටියහ. මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ හැට අට නමක් මහා තෙරුන් වහන්සේලා ධර්මාසනය පිරිවරා වැඩ සිටියහ. රජතුමාගේ බාල සොහොයුරු වූ මත්තාභය තෙරුන් වහන්සේ ද “මම ද මූලිකත්වය ගෙන විනය ඉගෙන ගන්නෙමි” යි සිතා පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ මහා අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්මාසනය ම පිරිවරා වැඩ සිටියහ. සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා ද රජතුමා ඇතුළු පිරිස ද තම තමන්ට හිමි ආසනවල අසුන් ගත්හ.

အထာယသ္မာ မဟာအရိဋ္ဌတ္ထေရော တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေတိ ဝိနယနိဒါနံ အဘာသိ. ဘာသိတေ စ ပနာယသ္မတာ အရိဋ္ဌတ္ထေရေန ဝိနယနိဒါနေ အာကာသံ မဟာဝိရဝံ ရဝိ. အကာလဝိဇ္ဇုလတာ နိစ္ဆရိံသု. ဒေဝတာ သာဓုကာရံ အဒံသု. မဟာပထဝီ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ သင်္ကမ္ပိ. ဧဝံ အနေကေသု ပါဋိဟာရိယေသု ဝတ္တမာနေသု အာယသ္မာ အရိဋ္ဌတ္ထေရော မဟာမဟိန္ဒပမုခေဟိ အဋ္ဌသဋ္ဌိယာ ပစ္စေကဂဏီဟိ ခီဏာသဝမဟာထေရေဟိ တဒညေဟိ စ အဋ္ဌသဋ္ဌိဘိက္ခုသဟဿေဟိ ပရိဝုတော ပဌမကတ္တိကပဝါရဏာဒိဝသေ ထူပါရာမဝိဟာရမဇ္ဈေ သတ္ထု ကရုဏာဂုဏဒီပကံ ဘဂဝတော အနုသိဋ္ဌိကရာနံ ကာယကမ္မဝစီကမ္မဝိပ္ဖန္ဒိတဝိနယနံ ဝိနယပိဋကံ ပကာသေသိ. ပကာသေတွာ စ ယာဝတာယုကံ တိဋ္ဌမာနော ဗဟူနံ ဝါစေတွာ ဗဟူနံ ဟဒယေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. တေပိ ခေါ မဟာမဟိန္ဒပ္ပမုခါ တသ္မိံ သမာဂမေ –

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ එකල්හි “බුදුරජාණන් වහන්සේ වේරංජාවෙහි නළේරුපුචිමන්ද මූලයෙහි වැඩ වසන සේක...” යනාදී වශයෙන් විනය නිදානය දේශනා කළ සේක. ආයුෂ්මත් අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ විසින් විනය නිදානය දේශනා කරනු ලබන විට අහසෙහි මහා හඬක් පැතිර ගියේය. අකාලයේ විදුලි වැල් පතිත විය. දේවතාවෝ සාධුකාර දුන්හ. මහා පොළොව දිය කෙළවර කොට කම්පා විය. මෙසේ නන්විධ ප්‍රාතිහාර්යයන් සිදුවෙද්දී ආයුෂ්මත් අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ, මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ හැට අට නමක් වූ, එක් එක් ගණයා පාලනය කරන්නා වූ ක්ෂීණාශ්‍රව මහා තෙරුන් වහන්සේලාගෙන් ද, ඔවුන්ගෙන් බැහැර වූ අනෙක් හැට අට දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් ද පිරිවරා සිට, ප්‍රථම වප් මස පෝය දින ථූපාරාම විහාරය මධ්‍යයේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කරුණා ගුණය ප්‍රකට කරන්නා වූ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පිළිපදින්නන්ගේ කාය කර්ම හා වචී කර්මයන්හි සැලීම විනයනය කරන්නා වූ විනය පිටකය ප්‍රකාශ කළ සේක. එය ප්‍රකාශ කොට ආයු කාලය පවතින තාක් වැඩ සිටිමින්, බොහෝ දෙනෙකුට උගන්වා, බොහෝ දෙනෙකුගේ හදවත් තුළ එය පිහිටුවා අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් වැඩි සේක. ඒ මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ එම සමාගමෙහි සිටි—

‘‘အဋ္ဌသဋ္ဌိ မဟာထေရာ, ဓုရဂ္ဂါဟာ သမာဂတာ;

ပစ္စေကဂဏိနော သဗ္ဗေ, ဓမ္မရာဇဿ သာဝကာ.

රැස්ව සිටි, මූලිකත්වය ගත්, තම තමන්ගේ ගණයා පාලනය කළ, ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ඒ හැට අට නමක් මහා තෙරුන් වහන්සේලා ද,

‘‘ခီဏာသဝါ ဝသိပ္ပတ္တာ, တေဝိဇ္ဇာ ဣဒ္ဓိကောဝိဒါ;

ဥတ္တမတ္ထမဘိညာယ, အနုသာသိံသု ရာဇိနော.

ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ, වසීභාවයට පත්, ත්‍රිවිද්‍යාව සහිත, සෘද්ධි විෂයෙහි දක්ෂ වූ උන්වහන්සේලා උත්තම අර්ථය (රහත් පලය) ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට රජුට අනුශාසනා කළහ.

‘‘အာလောကံ ဒဿယိတွာန, ဩဘာသေတွာ မဟိံ ဣမံ;

ဇလိတွာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓာဝ, နိဗ္ဗာယိံသု မဟေသယော’’.

ප්‍රඥා ලෝකය පෙන්වා දී, මෙම මහ පොළොව ඒකාලෝක කොට, ගිනි කඳන් මෙන් බැබළී ඒ මහා සෘෂීන් වහන්සේලා පිරිනිවන් වැඩි සේක.

တေသံ [Pg.77] ပရိနိဗ္ဗာနတော အပရဘာဂေ အညေပိ တေသံ ထေရာနံ အန္တေဝါသိကာ တိဿဒတ္တကာဠသုမန-ဒီဃသုမနာဒယော စ မဟာအရိဋ္ဌတ္ထေရဿ အန္တေဝါသိကာ, အန္တေဝါသိကာနံ အန္တေဝါသိကာ စာတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ အာစရိယပရမ္ပရာ ဣမံ ဝိနယပိဋကံ ယာဝဇ္ဇတနာ အာနေသုံ. တေန ဝုတ္တံ –

උන්වහන්සේලාගේ පිරිනිවීමෙන් පසු ඒ තෙරුන් වහන්සේලාගේ අතේවාසික වූ තිස්සදත්ත, කාළසුමන, දීඝසුමන ආදී තෙරුන් වහන්සේලා ද, මහා අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේගේ අතේවාසිකයන් ද, එම අතේවාසිකයන්ගේ අතේවාසිකයන් ද වශයෙන් පෙර සඳහන් කරන ලද ආකාරයට ආචාර්ය පරම්පරාව මෙම විනය පිටකය අද දක්වා ම ගෙන ආහ. ඒ නිසා මෙසේ කියන ලදී –

‘‘တတိယသင်္ဂဟတော ပန ဥဒ္ဓံ ဣမံ ဒီပံ မဟိန္ဒာဒီဟိ အာဘတံ, မဟိန္ဒတော ဥဂ္ဂဟေတွာ ကဉ္စိ ကာလံ အရိဋ္ဌတ္ထေရာဒီဟိ အာဘတံ, တတော ယာဝဇ္ဇတနာ တေသံယေဝ အန္တေဝါသိကပရမ္ပရဘူတာယ အာစရိယပရမ္ပရာယ အာဘတ’’န္တိ.

“තෘතීිය සංගායනාවෙන් පසුව මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් විසින් මෙම ලංකාද්වීපයට (විනය පිටකය) වැඩමවන ලදී. මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගෙන් උගෙන යම් කාලයක් අරිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් විසින් ද, එතැන් සිට අද දක්වා ඔවුන්ගේ ම අතේවාසික පරම්පරාව වූ ආචාර්ය පරම්පරාව විසින් ද මෙය ගෙන එන ලදී.”

ကတ္ထ ပတိဋ္ဌိတန္တိ? ယေသံ ပါဠိတော စ အတ္ထတော စ အနူနံ ဝတ္တတိ, မဏိဃဋေ ပက္ခိတ္တတေလမိဝ ဤသကမ္ပိ န ပဂ္ဃရတိ, ဧဝရူပေသု အဓိမတ္တသတိ-ဂတိ-ဓိတိ-မန္တေသု လဇ္ဇီသု ကုက္ကုစ္စကေသု သိက္ခာကာမေသု ပုဂ္ဂလေသု ပတိဋ္ဌိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ဝိနယပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ ဝိနယပရိယတ္တိယာ အာနိသံသံ သလ္လက္ခေတွာ သိက္ခာကာမေန ဘိက္ခုနာ ဝိနယော ပရိယာပုဏိတဗ္ဗော.

“විනය කොහි පිහිටියේද?” යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙසේ දත යුතුය. යම් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ හෘදයෙහි පාලි ධර්මය අනුව ද, අර්ථය අනුව ද, අටුවා අනුව ද අඩුවක් නොමැතිව පවතී ද, මැණික් බඳුනක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් ස්වල්පයක් හෝ පිටතට කාන්දු නොවේ ද, එවැනි අධික සිහිය, ඥානය හා ධෛර්යය ඇති, පව් කිරීමට ලජ්ජා ඇති, සැක සහිත තැන්හි ප්‍රවේශම් වන, ශික්ෂාකාමී පුද්ගලයන් කෙරෙහි විනය පිහිටා ඇති බව දත යුතුය. එබැවින් විනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරනු පිණිස විනය පර්යාප්තියේ ආනිසංස මෙනෙහි කොට ශික්ෂාකාමී භික්ෂුව විසින් විනය උගත යුතුය.

တတြာယံ ဝိနယပရိယတ္တိယာ အာနိသံသော – ဝိနယပရိယတ္တိကုသလော ဟိ ပုဂ္ဂလော သာသနေ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓါနံ ကုလပုတ္တာနံ မာတာပိတုဋ္ဌာနိယော ဟောတိ, တဒါယတ္တာ ဟိ နေသံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဥပသမ္ပဒါ ဝတ္တာနုဝတ္တပဋိပတ္တိ အာစာရဂေါစရကုသလတာ. အပိ စဿ ဝိနယပရိယတ္တိံ နိဿာယ အတ္တနော သီလက္ခန္ဓော သုဂုတ္တော ဟောတိ သုရက္ခိတော; ကုက္ကုစ္စပကတာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိသရဏံ ဟောတိ; ဝိသာရဒေါ သံဃမဇ္ဈေ ဝေါဟရတိ; ပစ္စတ္ထိကေ သဟဓမ္မေန သုနိဂ္ဂဟိတံ နိဂ္ဂဏှာတိ; သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ ပဋိပန္နော ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, အာနိသံသာ ဝိနယဓရေ ပုဂ္ဂလေ; အတ္တနော သီလက္ခန္ဓော သုဂုတ္တော ဟောတိ သုရက္ခိတော…ပေ… သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ (ပရိ. ၃၂၅).

එහි විනය පර්යාප්තියේ ආනිසංස මෙසේය: විනය පර්යාප්තියෙහි දක්ෂ පුද්ගලයා ශාසනය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලැබූ කුලපුත්‍රයන්ට මවුපියන් බඳු ස්ථානයක සිටින්නෙකු වේ. මක්නිසාද යත්, ඔවුන්ගේ පැවිද්ද, උපසම්පදාව, වත්පිළිවෙත් පිරීම සහ ආචාර ගෝචරයන්හි දක්ෂතාවය එම විනයධරයා මත රඳා පවතින බැවිනි. තවද විනය පර්යාප්තිය නිසා ඔහුගේ ශීලස්කන්ධය මැනවින් ආරක්ෂා වේ; කුකුස ඇති භික්ෂූන්ට ඔහු පිහිටක් වේ; සංඝයා මැද විශාරදව කරුණු දක්වයි; විරුද්ධවාදීන්ව ධර්මානුකූලව මැනවින් මර්දනය කරයි; සද්ධර්මයේ පැවැත්ම උදෙසා පිළිපන්නෙක් වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, විනයධර පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙම ආනිසංස පහක් වෙති; තමාගේ ශීලස්කන්ධය මැනවින් ආරක්ෂිත වේ... සද්ධර්මයේ පැවැත්ම උදෙසා පිළිපන්නෙක් වේ” යනාදී වශයෙනි.

ယေ စာပိ သံဝရမူလကာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, ဝိနယဓရော ပုဂ္ဂလော တေသံ ဒါယာဒေါ; ဝိနယမူလကတ္တာ တေသံ ဓမ္မာနံ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ဝိနယော သံဝရတ္ထာယ, သံဝရော အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထာယ, အဝိပ္ပဋိသာရော ပါမောဇ္ဇတ္ထာယ, ပါမောဇ္ဇံ ပီတတ္ထာယ, ပီတိ ပဿဒ္ဓတ္ထာယ, ပဿဒ္ဓိ သုခတ္ထာယ, သုခံ သမာဓတ္ထာယ, သမာဓိ ယထာဘူတဉာဏဒဿနတ္ထာယ, ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ နိဗ္ဗိဒတ္ထာယ, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂတ္ထာယ, ဝိရာဂေါ ဝိမုတ္တတ္ထာယ[Pg.78], ဝိမုတ္တိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနတ္ထာယ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ. ဧတဒတ္ထာ ကထာ, ဧတဒတ္ထာ မန္တနာ, ဧတဒတ္ထာ ဥပနိသာ, ဧတဒတ္ထံ သောတာဝဓာနံ – ယဒိဒံ အနုပါဒါစိတ္တဿ ဝိမောက္ခော’’တိ (ပရိ. ၃၆၆). တသ္မာ ဝိနယပရိယတ္တိယာ အာယောဂေါ ကရဏီယောတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සංවරය මුල් කොට ඇති යම් කුසල් දහම් කෙනෙක් වදාරන ලද්දේ ද, විනයධර පුද්ගලයා ඒවායේ දායාදකරුවා වේ; මක්නිසාද යත් ඒ ධර්මයන් විනය මුල් කොට පවතින බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය මෙසේ වදාළ සේක: “විනය සංවරය පිණිස පවතී, සංවරය විප්පටිසාරය (පසුතැවිලි නොවීම) පිණිස පවතී, විප්පටිසාරය ප්‍රාමෝද්‍යය පිණිස පවතී, ප්‍රාමෝද්‍යය ප්‍රීතිය පිණිස පවතී, ප්‍රීතිය පස්සද්ධිය පිණිස පවතී, පස්සද්ධිය සැපය පිණිස පවතී, සැපය සමාධිය පිණිස පවතී, සමාධිය යථාභූත ඥානදර්ශනය පිණිස පවතී, යථාභූත ඥානදර්ශනය නිර්විදාව (කලකිරීම) පිණිස පවතී, නිර්විදාව විරාගය පිණිස පවතී, විරාගය විමුක්තිය පිණිස පවතී, විමුක්තිය විමුක්ති ඥානදර්ශනය පිණිස පවතී, විමුක්ති ඥානදර්ශනය උපාදාන රහිත පරිනිබ්බානය පිණිස පවතී. විනය කථාව මෙකී අර්ථය සඳහාම වේ, විනය පිළිබඳ සාකච්ඡාව මෙකී අර්ථය සඳහාම වේ, විනය පිළිබඳ උපනිශ්‍රය (සබඳතාවය) මෙකී අර්ථය සඳහාම වේ, විනය ශ්‍රවණය පිණිස කන් යොමු කිරීම මෙකී අර්ථය සඳහාම වේ - එනම් උපාදානයන්ගෙන් තොරව සිත මිදීමයි.” එබැවින් විනය පර්යාප්තියෙහි යෙදීම කළ යුතුය.

ဧတ္တာဝတာ စ ယာ သာ ဝိနယသံဝဏ္ဏနတ္ထံ မာတိကာ ဌပိတာ တတ္ထ –

මෙතෙක් විනය වර්ණනාව පිණිස යම් මාතෘකාවක් තබන ලද්දේ ද, එහි -

‘‘ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ, ဓာရိတံ ယေန စာဘတံ;

ယတ္ထပ္ပတိဋ္ဌိတံ စေတမေတံ, ဝတွာ ဝိဓိံ တတော’’တိ.

“කවුරුන් විසින්, කවර කලෙක, කුමන හේතුවක් නිසා මෙය වදාරන ලද්දේ ද, කවුරුන් විසින් දරන ලද්දේ ද, කවුරුන් විසින් ගෙන එන ලද්දේ ද, මෙය කොහි පිහිටියේ ද යන්න පවසා, ඉන්පසු විධික්‍රමය පවසමි” යන්නයි.

ဣမိဿာ တာဝ ဂါထာယ အတ္ထော ပကာသိတော ဝိနယဿ စ ဗာဟိရနိဒါနဝဏ္ဏနာ ယထာဓိပ္ပာယံ သံဝဏ္ဏိတာ ဟောတီတိ.

මෙම ගාථාවෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලද අතර, විනයෙහි බාහිර නිදාන වර්ණනාව ද අදහස් කළ පරිදි වර්ණනා කරන ලද්දේ වෙයි.

တတိယသင်္ဂီတိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන සංගීති කථාව නිමවා ලදි.

ဗာဟိရနိဒါနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

බාහිර නිදාන කථාව නිමවා ලදි.

ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ

වේරඤ්ජා කාණ්ඩ වර්ණනාව

၁. ဣဒါနိ [Pg.79]

1. දැන් (මීළඟට)

‘‘တေနာတိအာဒိပါဌဿ, အတ္ထံ နာနပ္ပကာရတော;

ဒဿယန္တော ကရိဿာမိ, ဝိနယဿတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ.

“'තේන' යන ආදි පාඨයේ අර්ථය විවිධ අයුරින් දක්වමින්, විනයෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි” යි.

ဝုတ္တတ္တာ တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိအာဒီနံ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမိ. သေယျထိဒံ – တေနာတိ အနိယမနိဒ္ဒေသဝစနံ. တဿ သရူပေန အဝုတ္တေနပိ အပရဘာဂေ အတ္ထတော သိဒ္ဓေန ယေနာတိ ဣမိနာ ဝစနေန ပဋိနိဒ္ဒေသော ကာတဗ္ဗော. အပရဘာဂေ ဟိ ဝိနယပညတ္တိယာစနဟေတုဘူတော အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ပရိဝိတက္ကော သိဒ္ဓေါ. တသ္မာ ယေန သမယေန သော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ, တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတီတိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယဉှိ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ ဝိနယေ ယုတ္တိ, ယဒိဒံ ယတ္ထ ယတ္ထ ‘‘တေနာ’’တိ ဝုစ္စတိ တတ္ထ တတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ အတ္ထတော သိဒ္ဓေန ‘‘ယေနာ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန ပဋိနိဒ္ဒေသော ကာတဗ္ဗောတိ.

පොරොන්දු වූ පරිදි “තේන සමයේන බුද්ධෝ භගවා” යනාදී පාඨයන්ගේ අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි. එනම් - “තේන” යනු නියමයක් නැතිව (කාලය) දැක්වීමේ වචනයකි. එහි ස්වරූපය ප්‍රකාශ නොකළ ද, මතු අර්ථයෙන් සිද්ධ වන “යේන” යන වචනයෙන් එය සම්බන්ධ කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, පසුව විනය පඤ්ඤප්තිය අයැදීමට හේතු වූ ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ පරිවිතර්කය (කල්පනාව) සිද්ධ වූ බැවිනි. එබැවින්, යම් කලෙක ඒ පරිවිතර්කය උපන්නේ ද, ඒ කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ වේරඤ්ජාවෙහි වැඩ වසන සේක යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය. යම් තැනක “තේන” යයි පවසන්නේ ද, එහි පෙර හෝ පසු කාලයෙහි අර්ථයෙන් සිද්ධ වන “යේන” යන්නෙන් සම්බන්ධ කිරීම මුළු විනයෙහිම යුක්ති සහගත පිළිවෙතයි.

တတြိဒံ မုခမတ္တနိဒဿနံ – ‘‘တေန ဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿာမိ, ယေန သုဒိန္နော မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝိ; ယသ္မာ ပဋိသေဝိ, တသ္မာ ပညပေဿာမီ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ တာဝ ပုဗ္ဗေ အတ္ထတော သိဒ္ဓေန ယေနာတိ ဣမိနာ ဝစနေန ပဋိနိဒ္ဒေသော ယုဇ္ဇတိ. တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ, ယေန သမယေန ဓနိယော ကုမ္ဘကာရပုတ္တော ရညော ဒါရူနိ အဒိန္နံ အာဒိယီတိ ဧဝံ ပစ္ဆာ အတ္ထတော သိဒ္ဓေန ယေနာတိ ဣမိနာ ဝစနေန ပဋိနိဒ္ဒေသော ယုဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တော တေနာတိ ဝစနဿ အတ္ထော. သမယေနာတိ ဧတ္ထ ပန သမယသဒ္ဒေါ တာဝ –

ඒ සඳහා මූලික උදාහරණයක් මෙසේය - “මහණෙනි, යම් හෙයකින් (යේන) සුදින්න මෙවුන්දම් සේවනය කළේ ද, එහෙයින් (තේන) භික්ෂූන්ට ශික්ෂාපද පනවන්නෙමි” යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ පෙර අර්ථයෙන් සිද්ධ වන “යේන” යන්නෙන් සම්බන්ධය යෙදේ. තවද, “ඒ කාලයෙහි (තේන) බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහනුවර වැඩවසන සේක, යම් කලෙක (යේන) කුම්භකාර පුත්‍ර ධනිය රජුගේ ලී නොදී ගත්තේ ද” යනුවෙන් පසුව අර්ථයෙන් සිද්ධ වන “යේන” යන්නෙන් ද සම්බන්ධය යෙදේ. “තේන” යන වචනයේ අර්ථය මෙසේය. “සමයේන” යන්නෙහි “සමය” ශබ්දය වනාහි -

သမဝါယေ ခဏေ ကာလေ, သမူဟေ ဟေတု-ဒိဋ္ဌိသု;

ပဋိလာဘေ ပဟာနေ စ, ပဋိဝေဓေ စ ဒိဿတိ.

හේතු සමවාය (එකතු වීම), ක්ෂණය (අවස්ථාව), කාලය, සමූහය, හේතුව හා දෘෂ්ටිය යන අර්ථයන්හි ද, ලැබීම (පටිලාභ), ප්‍රහාණය සහ අවබෝධය (පටිවේධ) යන අර්ථයන්හි ද දක්නට ලැබේ.

တထာ ဟိဿ – ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သွေပိ ဥပသင်္ကမေယျာမ ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ဥပါဒါယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၇) ဧဝမာဒီသု သမဝါယော အတ္ထော. ‘‘ဧကောဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိ (အ. နိ. ၈.၂၉) ဧဝမာဒီသု ခဏော. ‘‘ဥဏှသမယော [Pg.80] ပရိဠာဟသမယော’’တိ (ပါစိ. ၃၅၈) ဧဝမာဒီသု ကာလော. ‘‘မဟာသမယော ပဝနသ္မိ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု သမူဟော. ‘‘သမယောပိ ခေါ တေ, ဘဒ္ဒါလိ, အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါ အဟောသိ – ‘ဘဂဝါ ခေါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ, ဘဂဝါပိ မံ ဇာနိဿတိ – ဘဒ္ဒါလိ နာမ ဘိက္ခု သတ္ထုသာသနေ သိက္ခာယ အပရိပူရကာရီ’တိ အယမ္ပိ ခေါ တေ, ဘဒ္ဒါလိ, သမယော အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါ အဟောသီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၃၅) ဧဝမာဒီသု ဟေတု. ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဥဂ္ဂဟမာနော ပရိဗ္ဗာဇကော သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တော သမယပ္ပဝါဒကေ တိန္ဒုကာစီရေ ဧကသာလကေ မလ္လိကာယ အာရာမေ ပဋိဝသတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၀) ဧဝမာဒီသု ဒိဋ္ဌိ.

එය මෙසේ පැහැදිලි කළ යුතුය: “හෙට දවසේ ද කාලය හා අවස්ථාව (හේතු සමවාය) සලකා එන්නෙමු” යනාදියෙහි 'සමවාය' අර්ථයයි. “මහණෙනි, බඹසර වැසීමට එක්තරා ක්ෂණයක් හා සමයක් ඇත්තේමය” යනාදියෙහි 'ක්ෂණය' අර්ථයයි. “උෂ්ණ සමය, පීඩාකාරී සමය” යනාදියෙහි 'කාලය' අර්ථයයි. “මහ වනයේ මහා සමය (රැස්වීම) විය” යනාදියෙහි 'සමූහය' අර්ථයයි. “භද්දාලිය, ඒ සමය (හේතුව) තොප විසින් අවබෝධ නොකරන ලදී - එනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩ වසන සේක, උන්වහන්සේ ද මා ගැන දැනගන්නා සේක, භද්දාලි නම් භික්ෂුව ශාසනයෙහි ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ නොකරන්නෙකැයි දැනගන්නා සේක” යනාදියෙහි 'හේතුව' අර්ථයයි. “ඒ කාලයෙහි මුණ්ඩිකාපුත්ත නම් උග්ගහමාන පරිබ්‍රාජකයා දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කරන තින්දුකාචීර නම් මල්ලිකා දේවියගේ ආරාමයේ වසයි” යනාදියෙහි 'දෘෂ්ටිය' අර්ථයයි.

‘‘ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထော, ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကော;

အတ္ထာဘိသမယာ ဓီရော, ပဏ္ဍိတောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၂၉);

“මේ ආත්මයෙහි යම් අර්ථයක් ඇද්ද, පරලොව යම් අර්ථයක් ඇද්ද, ඒ අර්ථ දෙකම ලැබීම (පටිලාභ) නිසා ධීරයා 'පණ්ඩිතයා' යයි කියනු ලැබේ.”

ဧဝမာဒီသု ပဋိလာဘော. ‘‘သမ္မာ မာနာဘိသမယာ အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈) ဧဝမာဒီသု ပဟာနံ. ‘‘ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော သင်္ခတဋ္ဌော သန္တာပဋ္ဌော ဝိပရိဏာမဋ္ဌော အဘိသမယဋ္ဌော’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၈) ဧဝမာဒီသု ပဋိဝေဓော အတ္ထော. ဣဓ ပနဿ ကာလော အတ္ထော. တသ္မာ ယေန ကာလေန အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဝိနယပညတ္တိယာစနဟေတုဘူတော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ, တေန ကာလေနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මෙසේ පටන් ගන්නා පාඨවලදී ‘ප්‍රතිලාභය’ (ලැබීම) යන අර්ථය දක්නට ලැබේ. ‘මනාකොට මානය අවබෝධයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් දුක කෙළවර කළේය’ යනාදී තැන්වල ‘ප්‍රහාණය’ (දුරුකිරීම) යන අර්ථය පෙනේ. ‘දුක්ඛයාගේ පීඩන අර්ථය, සංඛත අර්ථය, සන්තාප අර්ථය, විපරිණාම අර්ථය සහ අභිසමය අර්ථය’ යනාදී තැන්වල ‘ප්‍රතිවේධය’ (අවබෝධය) යන අර්ථය පෙනේ. එහෙත් මෙහි (විනයෙහි) ‘කාලය’ යන්න අර්ථය වෙයි. එබැවින් යම් කලක ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේට විනය ශික්ෂාපද පැනවීම පිණිස ආයාචනා කිරීමට හේතු වූ පරිවිතර්කය (කල්පනාව) උපන්නේද, ‘ඒ කාලයෙහි’ යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

ဧတ္ထာဟ – ‘‘အထ ကသ္မာ ယထာ သုတ္တန္တေ ‘ဧကံ သမယ’န္တိ ဥပယောဂဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတော, အဘိဓမ္မေ စ ‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရ’န္တိ ဘုမ္မဝစနေန, တထာ အကတွာ ဣဓ ‘တေန သမယေနာ’တိ ကရဏဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတော’’တိ? တတ္ထ တထာ, ဣဓ စ အညထာ အတ္ထသမ္ဘဝတော. ကထံ? သုတ္တန္တေ တာဝ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ယဉှိ သမယံ ဘဂဝါ ဗြဟ္မဇာလာဒီနိ သုတ္တန္တာနိ ဒေသေသိ, အစ္စန္တမေဝ တံ သမယံ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသိ; တသ္မာ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ တတ္ထ ဥပယောဂနိဒ္ဒေသော ကတော. အဘိဓမ္မေ စ အဓိကရဏတ္ထော ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ. အဓိကရဏဉှိ ကာလတ္ထော သမူဟတ္ထော စ သမယော, တတ္ထ ဝုတ္တာနံ ဖဿာဒိဓမ္မာနံ ခဏသမဝါယဟေတုသင်္ခါတဿ စ သမယဿ ဘာဝေန တေသံ ဘာဝေါ လက္ခိယတိ. တသ္မာ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ တတ္ထ ဘုမ္မဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတော. ဣဓ ပန ဟေတုအတ္ထော ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ. ယော [Pg.81] ဟိ သော သိက္ခာပဒပညတ္တိသမယော သာရိပုတ္တာဒီဟိပိ ဒုဗ္ဗိညေယျော, တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ကရဏဘူတေန စ သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တော သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော ဘဂဝါ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဟာသိ; တသ္မာ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ ဣဓ ကရဏဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟောတိ စေတ္ထ –

මෙහිදී විතණ්ඩවාදියෙක් මෙසේ පවසයි: ‘සූත්‍ර පිටකයේ ‘එකං සමයං’ (එක් සමයෙක්හි) යනුවෙන් ද්විතීයා විභක්තියෙන් නිර්දේශ කොට ඇති පරිදිද, අභිධර්මයෙහි ‘යස්මිං සමයේ’ (යම් සමයෙක්හි) යනුවෙන් සප්තමී විභක්තියෙන් නිර්දේශ කොට ඇති පරිදිද නොකර, කුමක් හෙයින් මෙහි ‘තේන සමයේන’ (ඒ සමයෙහි) යනුවෙන් තෘතීයා විභක්තියෙන් නිර්දේශ කරන ලද්දේ ද?’ යනුවෙනි. එයට පිළිතුර නම්: එම සූත්‍ර හා අභිධර්මයේ එසේද, මෙහි (විනයෙහි) අන් අයුරකින්ද අර්ථය ගැළපෙන බැවිනි. එය කෙසේද? සූත්‍ර පිටකයෙහි තාක්කල් ‘අත්‍යන්ත සංයෝග’ අර්ථය (නිරන්තර පැවැත්ම) ගැළපේ. මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රහ්මජාලාදී සූත්‍ර දේශනා කරන යම් කාලයක් වේද, ඒ කාලය මුළුල්ලෙහිම උන්වහන්සේ අත්‍යන්තයෙන්ම කරුණා විහාරයෙන් වැඩසිටි බැවිනි. එබැවින් ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස එහි ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශය කරන ලදී. අභිධර්මයෙහි වනාහි ‘අධිකරණ’ අර්ථය සහ ‘භාවේන භාව ලක්ෂණ’ අර්ථය ගැළපේ. එහි සඳහන් ඵස්ස ආදී ධර්මයන්ට කාලය සහ සමූහය යන අර්ථ ඇති ‘සමය’ යන්න ආධාරයක් (අධිකරණයක්) වන බැවින්ද, ක්ෂණ සමවාය හේතු නමින් හැඳින්වෙන සමයෙහි පැවැත්මෙන් එම ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ලක්ෂණය වන බැවින්ද එහි සප්තමී විභක්තියෙන් නිර්දේශය කරන ලදී. මෙහි (විනයෙහි) වනාහි ‘හේතු’ අර්ථය සහ ‘කරණ’ (උපකරණ) අර්ථය ගැළපේ. සාරිපුත්තාදීන් විසින් පවා අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු වූ යම් ඒ ශික්ෂාපද පැනවීමේ සමයක් වේද, හේතු භූත වූ සහ කරණ භූත වූ ඒ කාලයෙන් ශික්ෂාපද පනවමින්ද, ශික්ෂාපද පැනවීමේ හේතුව අපේක්ෂා කරමින්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ තැන්හි වැඩසිටි සේක. එබැවින් ඒ අර්ථය දැක්වීමට මෙහි තෘතීයා විභක්ති නිර්දේශය කරන ලදැයි දත යුතුය. මේ පිළිබඳව මෙසේද කියනු ලැබේ–

‘‘ဥပယောဂေန ဘုမ္မေန, တံ တံ အတ္ထမပေက္ခိယ;

အညတြ သမယော ဝုတ္တော, ကရဏေနေဝ သော ဣဓာ’’တိ.

‘ඒ ඒ අර්ථයන් අපේක්ෂා කොට අන් තැන්වල (සූත්‍ර හා අභිධර්මයේ) සමය ශබ්දය ද්විතීයා විභක්තියෙන් හා සප්තමී විභක්තියෙන් පවසන ලදී. මෙහි (විනයෙහි) වනාහි එය තෘතීයා විභක්තියෙන්ම පවසන ලද්දේය.’

ပေါရာဏာ ပန ဝဏ္ဏယန္တိ – ‘ဧကံ သမယ’န္တိ ဝါ ‘ယသ္မိံ သမယေ’တိ ဝါ ‘တေန သမယေနာ’တိ ဝါ အဘိလာပမတ္တဘေဒေါ ဧသ, သဗ္ဗတ္ထ ဘုမ္မမေဝ အတ္ထော’’တိ. တသ္မာ တေသံ လဒ္ဓိယာ ‘‘တေန သမယေနာ’’တိ ဝုတ္တေပိ ‘‘တသ္မိံ သမယေ’’တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

පැරණි ආචාර්යවරු වනාහි මෙසේ විස්තර කරති: ‘එකං සමයං’ හෝ ‘යස්මිං සමයේ’ හෝ ‘තේන සමයේන’ හෝ යන මේවා කථන මාත්‍රයේ වෙනසක් පමණි; සෑම තැනකදීම අර්ථය සප්තමී විභක්තියෙන්ම වෙයි’ යනුවෙනි. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතය අනුව ‘තේන සමයේන’ (ඒ කාලය නිසා/මගින්) යැයි කීවත්, ‘තස්මිං සමයේ’ (ඒ කාලයෙහි) යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය.

ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ ဣမေသံ ပဒါနံ ပရတော အတ္ထံ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ ပန ဝေရဉ္ဇာတိ အညတရဿ နဂရဿေတံ အဓိဝစနံ, တဿံ ဝေရဉ္ဇာယံ; သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ. ဝိဟရတီတိ အဝိသေသေန ဣရိယာပထဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေသု အညတရဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနမေတံ, ဣဓ ပန ဌာနဂမနနိသဇ္ဇာသယနပ္ပဘေဒေသု ဣရိယာပထေသု အညတရဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ, တေန ဌိတောပိ ဂစ္ဆန္တောပိ နိသိန္နောပိ သယာနောပိ ဘဂဝါ ဝိဟရတိစ္စေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓနံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အပရိပတန္တံ အတ္တဘာဝံ ဟရတိ ပဝတ္တေတိ, တသ္မာ ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

‘බුද්ධෝ භගවා’ යන පදවල අර්ථය මතු ඉදිරියෙහි (ගුණ අර්ථ විවරණයේදී) විස්තර කරන්නෙමු. ‘වේරඤ්ජායං විහරති’ (වේරඤ්ජාවෙහි වැඩ වසති) යන මෙහි ‘වේරඤ්ජා’ යනු එක්තරා නගරයක නමකි; ‘තස්සං වේරඤ්ජායං’ යනු එම වේරඤ්ජා නගරය අසල යන්නයි; මෙහි සප්තමී විභක්තිය ‘සමීප’ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘විහරති’ යනු පොදුවේ ඉරියාපථ විහාර, දිබ්බ විහාර, බ්‍රහ්ම විහාර සහ අරිය විහාර යන විහාරයන්ගෙන් එක්තරා විහාරයකින් යුක්ත වීම දැක්වීමකි. එහෙත් මෙහි සිටීම, ගමන් කිරීම, හිඳීම සහ සැතපීම යන ඉරියාපථයන්ගෙන් එක්තරා ඉරියාපථයකින් යුක්ත වීම දක්වයි. එබැවින් සිටගෙන සිටියත්, වඩිනා අතරතුර වුවත්, වැඩ සිටියත්, සැතපී සිටියත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘විහරති’ (වැඩවසනවා) යනුවෙන්ම දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, උන්වහන්සේ එක් ඉරියාපථයක පීඩාව තවත් ඉරියාපථයකින් දුරු කරමින්, මෙම අත්බැව නොවැටී පවත්වන බැවින් ‘විහරති’ යැයි කියනු ලැබේ.

နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေတိ ဧတ္ထ နဠေရု နာမ ယက္ခော, ပုစိမန္ဒောတိ နိမ္ဗရုက္ခော, မူလန္တိ သမီပံ. အယဉှိ မူလသဒ္ဒေါ ‘‘မူလာနိ ဥဒ္ဓရေယျ အန္တမသော ဥသီရနာဠိမတ္တာနိပီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၉၅) -အာဒီသု မူလမူလေ ဒိဿတိ. ‘‘လောဘော အကုသလမူလ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) -အာဒီသု အသာဓာရဏဟေတုမှိ. ‘‘ယာဝ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ ဆာယာ ဖရတိ, နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ ပတန္တိ, ဧတ္တာဝတာ ရုက္ခမူလ’’န္တိအာဒီသု သမီပေ. ဣဓ ပန သမီပေ အဓိပ္ပေတော, တသ္မာ နဠေရုယက္ခေန အဓိဂ္ဂဟိတဿ ပုစိမန္ဒဿ သမီပေတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သော ကိရ ပုစိမန္ဒော ရမဏီယော ပါသာဒိကော အနေကေသံ ရုက္ခာနံ အာဓိပစ္စံ ဝိယ ကုရုမာနော တဿ နဂရဿ အဝိဒူရေ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နေ ဌာနေ အဟောသိ. အထ [Pg.82] ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇံ ဂန္တွာ ပတိရူပေ ဌာနေ ဝိဟရန္တော တဿ ရုက္ခဿ သမီပေ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ ဝိဟာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ’’တိ.

‘නළේරුපුචිමන්දමූලේ’ යන මෙහි ‘නළේරු’ යනු යක්ෂයෙකුගේ (භූමාටු දෙවියෙකුගේ) නමකි. ‘පුචිමන්ද’ යනු කොහොඹ ගසයි. ‘මූල’ යනු සමීපයයි. මෙම ‘මූල’ ශබ්දය ‘මුල් උදුරා දැමිය යුතුය, අන්තිමේදී සැවැන්න මුල් පවා...’ යනාදී තැන්වල ගසක මුල යන අර්ථයෙහි පෙනේ. ‘ලෝභය අකුසල මූලයකි’ යනාදී තැන්වල අසාධාරණ හේතුව යන අර්ථයෙහි පෙනේ. ‘මධ්‍යහ්න කාලයෙහි යම් තාක් සෙවණ පැතිරේ ද, සුළඟ නැති විට කොළ වැටේ ද, ඒ තාක් ප්‍රදේශය රුක්මුලයි’ යනාදී තැන්වල ‘සමීපය’ (අසල) යන අර්ථයෙහි පෙනේ. මෙහි (විනයෙහි) වනාහි ‘සමීප’ අර්ථය අභිප්‍රේතය. එබැවින් නළේරු යක්ෂයා විසින් අරක්ගත් කොහොඹ ගස අසල යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ඒ කොහොඹ ගස වනාහි ඉතා රමණීය වූ, ප්‍රසාදජනක වූ, බොහෝ ගස්වලට අධිපතියෙකු මෙන් වූ, ඒ නගරයට නුදුරු ගමනාගමනයට පහසු ස්ථානයක තිබුණේ යැයි කියනු ලැබේ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේරඤ්ජාවට වැඩම කොට, සුදුසු ස්ථානයක වැඩ වසන සේක් ඒ ගස අසල යට කොටසෙහි වැඩ විසූ සේක. ඒ නිසා ‘වේරඤ්ජායං විහරති නළේරුපුචිමන්දමූලේ’ යැයි (උපාලි හිමියන් විසින්) පවසන ලදී.

တတ္ထ သိယာ ယဒိ တာဝ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ, ‘‘နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, အထ တတ္ထ ဝိဟရတိ, ‘‘ဝေရဉ္ဇာယ’’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, န ဟိ သက္ကာ ဥဘယတ္ထ တေနေဝ သမယေန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဝိဟရိတုန္တိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နနု အဝေါစုမှ ‘‘သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစန’’န္တိ. တသ္မာ ယထာ ဂင်္ဂါယမုနာဒီနံ သမီပေ ဂေါယူထာနိ စရန္တာနိ ‘‘ဂင်္ဂါယ စရန္တိ, ယမုနာယ စရန္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ; ဧဝမိဓာပိ ယဒိဒံ ဝေရဉ္ဇာယ သမီပေ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလံ တတ္ထ ဝိဟရန္တော ဝုစ္စတိ ‘‘ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ’’တိ. ဂေါစရဂါမနိဒဿနတ္ထံ ဟိဿ ဝေရဉ္ဇာဝစနံ. ပဗ္ဗဇိတာနုရူပနိဝါသနဋ္ဌာနနိဒဿနတ္ထံ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလဝစနံ.

එහිදී යමෙකුට මෙසේ සැකයක් ඇති විය හැකිය: ‘ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේරඤ්ජාවෙහි වැඩ වසන සේක් නම්, ‘නළේරුපුචිමන්දමූලයේ’ යැයි නොකිය යුතුය. ඉදින් එහි වැඩ වසන සේක් නම්, ‘වේරඤ්ජාවෙහි’ යැයි නොකිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, එකම කාලයක එකවර ස්ථාන දෙකක වැඩ විසිය නොහැකි බැවිනි’ යනුවෙනි. එහෙත් එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. අප ‘සමීප අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදේ’ යැයි පැවසුවේ නැද්ද? එබැවින් ගංගා, යමුනා ආදී ගංගාවන් අසල හැසිරෙන ගව රැළවල් ‘ගංගාවෙහි හැසිරෙති, යමුනාවෙහි හැසිරෙති’ යැයි කියනු ලබන්නා සේ, මෙහිද වේරඤ්ජාව අසල වූ යම් ඒ නළේරු කොහොඹ රුක්මුලක් වේද, එහි වැඩ වසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගැන ‘වේරඤ්ජාවෙහි නළේරු කොහොඹ රුක්මුලෙහි වැඩ වසති’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘වේරඤ්ජා’ යන වචනය යෙදුවේ උන්වහන්සේගේ ගෝචර ග්‍රාමය (පිඬුසිඟා වැඩිය යුතු ගම) දැක්වීමටය. ‘නළේරුපුචිමන්දමූල’ යන වචනය යෙදුවේ පැවිද්දන්ට අනුරූප වූ වාසස්ථානය දැක්වීමටය.

တတ္ထ ဝေရဉ္ဇာကိတ္တနေန အာယသ္မာ ဥပါလိတ္ထေရော ဘဂဝတော ဂဟဋ္ဌာနုဂ္ဂဟကရဏံ ဒဿေတိ, နဠေရုပုစိမန္ဒမူလကိတ္တနေန ပဗ္ဗဇိတာနုဂ္ဂဟကရဏံ, တထာ ပုရိမေန ပစ္စယဂ္ဂဟဏတော အတ္တကိလမထာနုယောဂဝိဝဇ္ဇနံ, ပစ္ဆိမေန ဝတ္ထုကာမပ္ပဟာနတော ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဝိဝဇ္ဇနုပါယဒဿနံ; ပုရိမေန စ ဓမ္မဒေသနာဘိယောဂံ, ပစ္ဆိမေန ဝိဝေကာဓိမုတ္တိံ; ပုရိမေန ကရုဏာယ ဥပဂမနံ, ပစ္ဆိမေန ပညာယ အပဂမနံ; ပုရိမေန သတ္တာနံ ဟိတသုခနိပ္ဖာဒနာဓိမုတ္တတံ, ပစ္ဆိမေန ပရဟိတသုခကရဏေ နိရုပလေပနံ; ပုရိမေန ဓမ္မိကသုခါပရိစ္စာဂနိမိတ္တံ ဖာသုဝိဟာရံ, ပစ္ဆိမေန ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာနုယောဂနိမိတ္တံ; ပုရိမေန မနုဿာနံ ဥပကာရဗဟုလတံ, ပစ္ဆိမေန ဒေဝတာနံ; ပုရိမေန လောကေ ဇာတဿ လောကေ သံဝဍ္ဎဘာဝံ, ပစ္ဆိမေန လောကေန အနုပလိတ္တတံ; ပုရိမေန ‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇနဟိတာယ ဗဟုဇနသုခါယ လောကာနုကမ္ပာယ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ဒေဝမနုဿာနံ. ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော? တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၇၀) ဝစနတော ယဒတ္ထံ ဘဂဝါ ဥပ္ပန္နော တဒတ္ထပရိနိပ္ဖာဒနံ, ပစ္ဆိမေန ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော တဒနုရူပဝိဟာရံ. ဘဂဝါ ဟိ ပဌမံ လုမ္ဗိနီဝနေ, ဒုတိယံ ဗောဓိမဏ္ဍေတိ လောကိယလောကုတ္တရာယ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝနေယေဝ ဥပ္ပန္နော, တေနဿ ဝနေယေဝ ဝိဟာရံ ဒဿေတီတိ ဧဝမာဒိနာ နယေနေတ္ထ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි ‘වේරඤ්ජා’ යන වචනය සඳහන් කිරීමෙන් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගිහියන්ට අනුග්‍රහ දැක්වීම ප්‍රකාශ කරති. ‘නළේරුපුචිමන්දමූල’ යන වචනය සඳහන් කිරීමෙන් පැවිද්දන්ට අනුග්‍රහ දැක්වීම ප්‍රකාශ කරති. එමෙන්ම පළමු වචනයෙන් (වේරඤ්ජා) සිවුපසය පිළිගැනීම නිසා අත්තකිලමථානුයෝගයෙන් වැළකීමත්, දෙවන වචනයෙන් (නළේරුපුචිමන්දමූල) වස්තු කාමයන් ප්‍රහාණය කිරීම නිසා කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙන් වැළකීමේ උපක්‍රමය පෙන්වා දීමත් සිදු කෙරේ. පළමු වචනයෙන් ධර්ම දේශනාවෙහි යෙදීමත්, දෙවන වචනයෙන් විවේකයට (නිවනට) නැඹුරු වීමත් දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් කරුණාවෙන් ලෝකයා වෙත වැඩම කිරීමත්, දෙවැන්නෙන් ප්‍රඥාවෙන් ලෝකයාගෙන් වෙන් වී සිටීමත් දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස කැපවීමත්, දෙවැන්නෙන් පරහිතසුව සැලසීමේදී කිසිදු ඇලීමක් නොමැති බවත් දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් දැහැමි සුවය අත්නොහැරීම හේතුවෙන් වූ පහසු විහරණයත්, දෙවැන්නෙන් උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන්හි යෙදීම හේතුවෙන් වූ පහසු විහරණයත් දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් මිනිසුන්ට බොහෝ උපකාර ඇති බවත්, දෙවැන්නෙන් දෙවියන්ට බොහෝ උපකාර ඇති බවත් දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් ලෝකයෙහි උපන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝකයෙහි වැඩී සිටින බවත්, දෙවැන්නෙන් ලෝකයෙහි නොඇලී සිටින බවත් දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් “මහණෙනි, ලෝකයෙහි උපදින්නා වූ එක් පුද්ගලයෙක් බොහෝ දෙනාගේ හිත පිණිස, බොහෝ දෙනාගේ සුව පිණිස, ලොවට අනුකම්පා පිණිස... උපදී. ඒ පුද්ගලයා කවරේද? තථාගත අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ යි” යන වචනයට අනුව යම් අර්ථයක් සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපන් සේක් ද, ඒ අර්ථය සම්පූර්ණ කිරීම දක්වයි. දෙවැන්නෙන් යම් තැනක උපන් සේක් ද, ඊට අනුරූප විහරණය දක්වයි. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව ලුම්බිණි සල් උයනෙහි උපන් සේක. දෙවනුව බෝධි මණ්ඩලයෙහි (ලෝකෝත්තර වශයෙන්) උපන් සේක. මෙසේ ලෞකික ලෝකෝත්තර උත්පත්ති දෙකෙන්ම වනයෙහිම උපන් බැවින් උන්වහන්සේගේ වනයෙහිම විහරණය දක්වයි. මෙසේ ආදී වශයෙන් මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය දත යුතුය.

မဟတာ [Pg.83] ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိန္တိ ဧတ္ထ မဟတာတိ ဂုဏမဟတ္တေနပိ မဟတာ; သင်္ချာမဟတ္တေနပိ, သော ဟိ ဘိက္ခုသံဃော ဂုဏေဟိပိ မဟာ အဟောသိ, ယသ္မာ ယော တတ္ထ ပစ္ဆိမကော သော သောတာပန္နော; သင်္ချာယပိ မဟာ ပဉ္စသတသင်္ချတ္တာ. ဘိက္ခူနံ သံဃေန ဘိက္ခုသံဃေန; ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသင်္ခါတသံဃာတေန သမဏဂဏေနာတိ အတ္ထော. သဒ္ဓိန္တိ ဧကတော. ပဉ္စမတ္တေဟိ ဘိက္ခုသတေဟီတိ ပဉ္စ မတ္တာ ဧတေသန္တိ ပဉ္စမတ္တာနိ. မတ္တာတိ ပမာဏံ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ယထာ ‘‘ဘောဇနေ မတ္တညူ’’တိ ဝုတ္တေ ဘောဇနေ မတ္တံ ဇာနာတိ, ပမာဏံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော ဟောတိ; ဧဝမိဓာပိ တေသံ ဘိက္ခုသတာနံ ပဉ္စ မတ္တာ ပဉ္စပ္ပမာဏန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘိက္ခူနံ သတာနိ ဘိက္ခုသတာနိ, တေဟိ ပဉ္စမတ္တေဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ. ဧတေန ယံ ဝုတ္တံ – ‘‘မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိ’’န္တိ, ဧတ္ထ တဿ မဟတော ဘိက္ခုသံဃဿ သင်္ချာမဟတ္တံ ဒဿိတံ ဟောတိ. ပရတော ပနဿ ‘‘နိရဗ္ဗုဒေါ ဟိ, သာရိပုတ္တ ဘိက္ခုသံဃော နိရာဒီနဝေါ အပဂတကာဠကော သုဒ္ဓေါ သာရေ ပတိဋ္ဌိတော. ဣမေသဉှိ, သာရိပုတ္တ, ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ယော ပစ္ဆိမကော သော သောတာပန္နော’’တိ ဝစနေန ဂုဏမဟတ္တံ အာဝိဘဝိဿတိ.

‘මහතා භික්ඛුසංඝේන සද්ධිං’ යන්නෙහි ‘මහතා’ යනු ගුණයෙන් මහත් වූ හෙයින් ද සංඛ්‍යාවෙන් මහත් වූ හෙයින් ද මහත් (විශාල) නම් වේ. ඒ භික්ෂු සංඝයා ගුණයෙන් ද මහත් වූහ. මන්දයත්, එහි සිටි අන්තිම මහණ පවා සෝතාපන්න වූ බැවිනි. පන්සියයක් වූ බැවින් සංඛ්‍යාවෙන් ද මහත් වූහ. භික්ෂූන්ගේ සමූහය භික්ෂු සංඝයා යි. දෘෂ්ටි හා සීල සමානත්වය යන ගුණයෙන් එක් වූ ශ්‍රමණ සමූහය යනු එහි අර්ථයයි. ‘සද්ධිං’ යනු එකට යන්නයි. ‘පඤ්චමත්තේහි භික්ඛුසතේහි’ යනු පන්සියයක් පමණ වූ යන්නයි. ‘මත්තා’ යනු ප්‍රමාණයට කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘භෝජනේ මත්තඤ්ඤූ’ (භෝජනයෙහි ප්‍රමාණය දන්නා) යැයි කී විට භෝජනයෙහි ප්‍රමාණය දනී යන අර්ථය ලැබෙන්නාක් මෙන්, මෙහි ද ඒ භික්ෂූන්ගේ ප්‍රමාණය පන්සියයකි යන අර්ථය දත යුතුය. භික්ෂූන්ගේ සියයෝ භික්ෂු සත නම් වේ. පන්සියයක් පමණ වූ ඒ භික්ෂු සමූහයා සමඟ යන්නයි. මෙයින් ‘මහතා භික්ඛුසංඝේන සද්ධිං’ යන්නෙන් කියැවුණු ඒ මහත් භික්ෂු සංඝයාගේ සංඛ්‍යාත්මක විශාලත්වය දක්වන ලදී. මින් පසුව එන “සාරිපුත්තය, භික්ෂු සංඝයා නිර්දෝෂී ය, පිරිසිදු ය, සාරයෙහි පිහිටියේ ය... සාරිපුත්තය, මේ පන්සියයක් භික්ෂූන් අතරින් යම් මහණෙක් අන්තිම වේ ද, ඔහු ද සෝතාපන්නයෙකි” යන වචනයෙන් උන්වහන්සේගේ ගුණාත්මක මහත් බව ප්‍රකට වනු ඇත.

အဿောသိ ခေါ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏောတိ အဿောသီတိ သုဏိ ဥပလဘိ, သောတဒွါရသမ္ပတ္တဝစနနိဂ္ဃောသာနုသာရေန အညာသိ. ခေါတိ ပဒပူရဏမတ္တေ အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ နိပါတော. တတ္ထ အဝဓာရဏတ္ထေန အဿောသိ ဧဝ, နာဿ ကောစိ သဝနန္တရာယော အဟောသီတိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒပူရဏေန ပန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာမတ္တမေဝ. ဝေရဉ္ဇာယံ ဇာတော, ဝေရဉ္ဇာယံ ဘဝေါ, ဝေရဉ္ဇာ ဝါ အဿ နိဝါသောတိ ဝေရဉ္ဇော. မာတာပိတူဟိ ကတနာမဝသေန ပနာယံ ‘‘ဥဒယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မံ အဏတီတိ ဗြာဟ္မဏော, မန္တေ သဇ္ဈာယတီတိ အတ္ထော. ဣဒမေဝ ဟိ ဇာတိဗြာဟ္မဏာနံ နိရုတ္တိဝစနံ. အရိယာ ပန ဗာဟိတပါပတ္တာ ‘‘ဗြာဟ္မဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

‘අස්සෝසි ඛෝ වේරඤ්ජෝ බ්‍රාහ්මණෝ’ යන්නෙහි ‘අස්සෝසි’ යනු ඇසුවේය, දැනගත්තේය, කනට ඇසුණු ශබ්දයට අනුව මනෝද්වාරයෙන් දැනගත්තේය යන අර්ථයයි. ‘ඛෝ’ යනු පද පූරණය පිණිස හෝ අවධාරණය පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි. එහි අවධාරණ අර්ථයෙන් ගත් කල, ඔහුට ඒ ඇසීමට කිසිදු බාධාවක් නොවූ බවත් ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම ඇසූ බවත් දත යුතුය. පද පූරණයක් ලෙස ගත් කල එයින් පදයේ සුමට බව පමණක් දත යුතුය. වේරඤ්ජා නුවර උපන් හෙයින් හෝ එහි වසන හෙයින් ‘වේරඤ්ජෝ’ නම් වේ. මවුපියන් තැබූ නම අනුව මොහු ‘උදය’ නම් වේ. බ්‍රහ්මයන් (වේද මන්ත්‍ර) පවසන හෙයින් ‘බ්‍රාහ්මණ’ නම් වේ, එනම් මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කරන්නේ යන්නයි. ජන්මයෙන් බ්‍රාහ්මණයන් වූවන් සඳහා නිවැරදි නිරුක්තිය මෙයයි. එහෙත් ආර්ය පුද්ගලයන් පාපයන් බැහැර කළ බැවින් ‘බ්‍රාහ්මණ’ යැයි කියනු ලැබේ.

ဣဒါနိ ယမတ္ထံ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော အဿောသိ, တံ ပကာသေန္တော သမဏော ခလု ဘော ဂေါတမောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမိတပါပတ္တာ သမဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တံ ဟေတံ – ‘‘ဗာဟိတပါပေါတိ ဗြာဟ္မဏော (ဓ. ပ. ၃၈၈), သမိတပါပတ္တာ [Pg.84] သမဏောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၆၅). ဘဂဝါ စ အနုတ္တရေန အရိယမဂ္ဂေန သမိတပါပေါ, တေနဿ ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတမေတံ နာမံ ယဒိဒံ သမဏောတိ. ခလူတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. ဘောတိ ဗြာဟ္မဏဇာတိကာနံ ဇာတိသမုဒါဂတံ အာလပနမတ္တံ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ –

දැන් වේරඤ්ජ බ්‍රාහ්මණයා යම් කරුණක් ඇසුවේ ද, එය ප්‍රකාශ කරමින් ‘සමණෝ ඛලු භෝ ගෝතමෝ’ යනාදිය පැවසීය. එහි පාපයන් සංසිඳුවූ බැවින් ‘සමණ’ (ශ්‍රමණ) යැයි දත යුතුය. “පාපයන් බැහැර කළ බැවින් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ, පාපයන් සංසිඳුවූ බැවින් ශ්‍රමණ යැයි කියනු ලැබේ” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් පාපයන් සංසිඳුවූ බැවින්, උන්වහන්සේට ‘ශ්‍රමණ’ යන නම යථාර්ථ ගුණයෙන්ම ලැබී ඇත. ‘ඛලු’ යනු ආරංචියක් වශයෙන් යෙදෙන නිපාතයකි. ‘භෝ’ යනු බ්‍රාහ්මණ වංශිකයන්ගේ ජාතියට අනුව එන ඇමතීමක් පමණි. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී:

‘‘ဘောဝါဒီ နာမသော ဟောတိ, သစေ ဟောတိ သကိဉ္စနော’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၉၆; သု. နိ. ၆၂၅). ဂေါတမောတိ ဘဂဝန္တံ ဂေါတ္တဝသေန ပရိကိတ္တေတိ, တသ္မာ ‘‘သမဏော ခလု ဘော ဂေါတမော’’တိ ဧတ္ထ သမဏော ကိရ ဘော ဂေါတမဂေါတ္တောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သကျပုတ္တောတိ ဣဒံ ပန ဘဂဝတော ဥစ္စာကုလပရိဒီပနံ. သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတောတိ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝပရိဒီပနံ, ကေနစိ ပါရိဇုညေန အနဘိဘူတော အပရိက္ခီဏံယေဝ, တံ ကုလံ ပဟာယ သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတော ပရံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. တံ ခေါ ပနာတိ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, တဿ ခေါ ပန ဘောတော ဂေါတမဿာတိ အတ္ထော. ကလျာဏောတိ ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတော; သေဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိ ဧဝ, ထုတိဃောသော ဝါ.

“යමෙක් කෙලෙස් සහිත වන්නේ නම්, ඔහු ‘භෝ’ යනුවෙන් අමතන පුද්ගලයෙක් වේ.” ‘ගෝතම’ යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගෝත්‍රය පවසයි. එබැවින් ‘භවත් ගෝතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ වැඩ වසන බව අසන්නට ලැබේ’ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘සක්‍යපුත්තෝ’ යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උසස් කුලවත් බව දැක්වේ. ‘සක්‍යකුලා පබ්බජිතෝ’ යන්නෙන් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව දක්වයි. කිසිදු පිරිහීමකට පත් නොවී, රජ සැප අත්නොහැරී තිබියදීම ඒ කුලය අතහැර ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව මෙයින් පැවසේ. මින් පසුව එන පදයන්හි අර්ථ පෙර පරිදිම වේ. ‘තං ඛෝ පන’ යනු ඒ භවත් ගෝතමයන් වහන්සේගේ යන අර්ථයයි. ‘කල්‍යාණෝ’ යනු යහපත් ගුණයෙන් යුක්ත වූ හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයයි. ‘කිත්තිසද්දෝ’ යනු කීර්තිය හෙවත් ප්‍රශංසා ඝෝෂාවයි.

ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒီသု ပန အယံ တာဝ ယောဇနာ – သော ဘဂဝါ ဣတိပိ အရဟံ, ဣတိပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ…ပေ… ဣတိပိ ဘဂဝါတိ ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘ඉතිපි සෝ භගවා’ යනාදී පාඨයන්හි පද සම්බන්ධය මෙසේය: ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මේ කරුණු නිසා ද අර්හත් නම් වන සේක, මේ මේ කරුණු නිසා ද සම්මා සම්බුද්ධ නම් වන සේක... මේ මේ කරුණු නිසා ද භාග්‍යවත් නම් වන සේක යනු මෙහි අර්ථයයි.

ဣဒါနိ ဝိနယဓရာနံ သုတ္တန္တနယကောသလ္လတ္ထံ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ဗုဒ္ဓဂုဏပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မိယာ ကထာယ စိတ္တသမ္ပဟံသနတ္ထဉ္စ ဧတေသံ ပဒါနံ ဝိတ္ထာရနယေန ဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမိ. တသ္မာ ယံ ဝုတ္တံ – ‘‘သော ဘဂဝါ ဣတိပိ အရဟ’’န္တိအာဒိ; တတ္ထ အာရကတ္တာ, အရီနံ အရာနဉ္စ ဟတတ္တာ, ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ, ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါတိ ဣမေဟိ တာဝ ကာရဏေဟိ သော ဘဂဝါ အရဟန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာရကာ ဟိ သော သဗ္ဗကိလေသေဟိ သုဝိဒူရဝိဒူရေ ဌိတော, မဂ္ဂေန သဝါသနာနံ ကိလေသာနံ ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာတိ အာရကတ္တာ အရဟံ; တေ စာနေန ကိလေသာရယော မဂ္ဂေန ဟတာတိ အရီနံ ဟတတ္တာပိ အရဟံ. ယဉ္စေတံ အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာမယနာဘိပုညာဒိအဘိသင်္ခါရာရံ ဇရာမရဏနေမိ အာသဝသမုဒယမယေန အက္ခေန ဝိဇ္ဈိတွာ တိဘဝရထေ သမာယောဇိတံ အနာဒိကာလပ္ပဝတ္တံ သံသာရစက္ကံ, တဿာနေန ဗောဓိမဏ္ဍေ [Pg.85] ဝီရိယပါဒေဟိ သီလပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ သဒ္ဓါဟတ္ထေန ကမ္မက္ခယကရံ ဉာဏဖရသုံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗေ အရာ ဟတာတိ အရာနံ ဟတတ္တာပိ အရဟံ.

දැන් විනයධරයන්ගේ සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයන් පිළිබඳ කුසලතාවය පිණිස ද, විනය වර්ණනාව ආරම්භයේදී බුදුගුණයන් හා සම්බන්ධ වූ ධාර්මික කථාවෙන් චිත්ත ප්‍රසාදය ඇති කරනු පිණිස ද, මෙම 'අරහං' ආදී පදයන්ගේ විස්තරාත්මක අර්ථ වර්ණනාවක් කරන්නෙමි. එබැවින් යම් කරුණක් පවසන ලද ද - 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කාරණයෙන් ද අරහං වන සේක' යනාදී වශයෙන්; එහිදී (කෙලෙසුන්ගෙන්) දුරස් වූ බැවින් ද, (කෙලෙස්) සතුරන් සහ (සංසාර චක්‍රයේ) අරයන් නැසූ බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමට සුදුසු වූ බැවින් ද, පව් කිරීමේදී රහසක් නැති බැවින් ද යන මෙම කරුණු නිසා පළමුව ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරහං' යයි දත යුතුය. සැබවින්ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ සේක, ඉතා ඈතින් සිටින සේක. එසේ වන්නේ වාසනාවන් (සංස්කාරයන්) සහිත කෙලෙසුන් මාර්ග ඥානයෙන් සහමුලින්ම විනාශ කළ බැවිනි. මෙසේ දුරස් වූ බැවින් 'අරහං' නම් වන සේක. එමෙන්ම, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එම කෙලෙස් නමැති සතුරන් මාර්ග ඥානයෙන් නසන ලදහ; එබැවින් සතුරන් නැසූ බැවින් ද 'අරහං' නම් වන සේක. තවද, අවිද්‍යාව, භවය සහ තණ්හාව නමැති නාභියෙන් ද, පුණ්‍යාභිසංස්කාරාදී අරයන්ගෙන් ද, ජරා මරණ නමැති නිම් වළල්ලෙන් (නේමියෙන්) ද යුක්ත වූ, ආශ්‍රවයන්ගේ සමුදය නමැති අක්ෂයක (අවයවයක) අමුණා ඇති, තුන් භව නමැති රථයට යොදන ලද, අනාදිමත් කාලයක සිට පවත්නා වූ යම් සංසාර චක්‍රයක් වේ ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේදී වීර්යය නමැති පාදවලින් යුක්තව, ශීල නමැති පොළොවෙහි පිහිටා, ශ්‍රද්ධාව නමැති හස්තයෙන් කර්ම ක්ෂය කරන්නා වූ ඥානය නමැති පරසුව (කෙටේරිය) ගෙන එහි සියලු අරයන් සිඳ දැමූ සේක. මෙසේ අරයන් නැසූ බැවින් ද 'අරහං' නම් වන සේක.

အထ ဝါ သံသာရစက္ကန္တိ အနမတဂ္ဂသံသာရဝဋ္ဋံ ဝုစ္စတိ, တဿ စ အဝိဇ္ဇာ နာဘိ, မူလတ္တာ; ဇရာမရဏံ နေမိ, ပရိယောသာနတ္တာ; သေသာ ဒသ ဓမ္မာ အရာ, အဝိဇ္ဇာမူလကတ္တာ ဇရာမရဏပရိယန္တတ္တာ စ. တတ္ထ ဒုက္ခာဒီသု အညာဏံ အဝိဇ္ဇာ, ကာမဘဝေ စ အဝိဇ္ဇာ ကာမဘဝေ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော ဟောတိ. ရူပဘဝေ အဝိဇ္ဇာ ရူပဘဝေ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော ဟောတိ. အရူပဘဝေ အဝိဇ္ဇာ အရူပဘဝေ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော ဟောတိ. ကာမဘဝေ သင်္ခါရာ ကာမဘဝေ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဧသ နယော ဣတရေသု. ကာမဘဝေ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ ကာမဘဝေ နာမရူပဿ ပစ္စယော ဟောတိ, တထာ ရူပဘဝေ. အရူပဘဝေ နာမဿေဝ ပစ္စယော ဟောတိ. ကာမဘဝေ နာမရူပံ ကာမဘဝေ သဠာယတနဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ရူပဘဝေ နာမရူပံ ရူပဘဝေ တိဏ္ဏံ အာယတနာနံ ပစ္စယော ဟောတိ. အရူပဘဝေ နာမံ အရူပဘဝေ ဧကဿာယတနဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ကာမဘဝေ သဠာယတနံ ကာမဘဝေ ဆဗ္ဗိဓဿ ဖဿဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ရူပဘဝေ တီဏိ အာယတနာနိ ရူပဘဝေ တိဏ္ဏံ ဖဿာနံ; အရူပဘဝေ ဧကမာယတနံ အရူပဘဝေ ဧကဿ ဖဿဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ကာမဘဝေ ဆ ဖဿာ ကာမဘဝေ ဆန္နံ ဝေဒနာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ရူပဘဝေ တယော တတ္ထေဝ တိဿန္နံ; အရူပဘဝေ ဧကော တတ္ထေဝ ဧကိဿာ ဝေဒနာယ ပစ္စယော ဟောတိ. ကာမဘဝေ ဆ ဝေဒနာ ကာမဘဝေ ဆန္နံ တဏှာကာယာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ရူပဘဝေ တိဿော တတ္ထေဝ တိဏ္ဏံ; အရူပဘဝေ ဧကာ ဝေဒနာ အရူပဘဝေ ဧကဿ တဏှာကာယဿ ပစ္စယော ဟောတိ. တတ္ထ တတ္ထ သာ သာ တဏှာ တဿ တဿ ဥပါဒါနဿ ပစ္စယော; ဥပါဒါနာဒယော ဘဝါဒီနံ.

නොඑසේ නම්, අනමතග්ග (කෙළවරක් නැති) සංසාර වෘත්තය 'සංසාර චක්‍රය' යයි කියනු ලැබේ. එහි අවිද්‍යාව නාභිය වේ, මන්ද එය මූලය වන බැවිනි. ජරා මරණය නිම් වළල්ල (නේමිය) වේ, මන්ද එය අවසානය වන බැවිනි. ඉතිරි ධර්ම දසය අරවල් වේ, මන්ද ඒවා අවිද්‍යාව මූලික කරගත් බැවින් හා ජරා මරණය කෙළවර කොට ඇති බැවිනි. එහි දුක්ඛාදී සත්‍යයන් පිළිබඳව පවත්නා නොදැනීම අවිද්‍යාවයි. කාම භවයෙහි අවිද්‍යාව, කාම භවයෙහි සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙයි. රූප භවයෙහි අවිද්‍යාව, රූප භවයෙහි සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙයි. අරූප භවයෙහි අවිද්‍යාව, අරූප භවයෙහි සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙයි. කාම භවයෙහි සංස්කාරයෝ, කාම භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වෙති. අනෙක් භවයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. කාම භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය, කාම භවයෙහි නාමරූපයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙයි; රූප භවයෙහි ද එසේමය. අරූප භවයෙහි නම් නාමයටම පමණක් ප්‍රත්‍ය වෙයි. කාම භවයෙහි නාමරූප, කාම භවයෙහි සළායතනයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙයි. රූප භවයෙහි නාමරූප, රූප භවයෙහි ආයතන තුනකට ප්‍රත්‍ය වෙයි. අරූප භවයෙහි නාමය, අරූප භවයෙහි එක් ආයතනයකට ප්‍රත්‍ය වෙයි. කාම භවයෙහි සළායතනය, කාම භවයෙහි සයවැදෑරුම් ඵස්සයට ප්‍රත්‍ය වෙයි. රූප භවයෙහි ආයතන තුන, රූප භවයෙහි ඵස්සයන් තුනකට ද; අරූප භවයෙහි එක් ආයතනයක්, අරූප භවයෙහි එක් ඵස්සයකට ද ප්‍රත්‍ය වෙයි. කාම භවයෙහි ඵස්සයන් සය, කාම භවයෙහි වේදනාවන් සයට ප්‍රත්‍ය වෙයි. රූප භවයෙහි ඵස්සයන් තුන එහිම පවත්නා වේදනාවන් තුනකට ද; අරූප භවයෙහි එක් ඵස්සයක් එහිම එක් වේදනාවකට ද ප්‍රත්‍ය වෙයි. කාම භවයෙහි වේදනාවන් සය, කාම භවයෙහි තණ්හා කායයන් සයට ප්‍රත්‍ය වෙයි. රූප භවයෙහි වේදනාවන් තුන එහිම තණ්හාවන් තුනකට ද; අරූප භවයෙහි එක් වේදනාවක්, අරූප භවයෙහි එක් තණ්හා කායයකට ද ප්‍රත්‍ය වෙයි. ඒ ඒ භවයන්හි ඒ ඒ තණ්හාව ඒ ඒ උපාදානයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙයි. උපාදානයෝ භවය ආදියට ප්‍රත්‍ය වෙති.

ကထံ? ဣဓေကစ္စော ‘‘ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ ကာမုပါဒါနပစ္စယာ ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတိ, ဝါစာယ မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရတိ; ဒုစ္စရိတပါရိပူရိယာ အပါယေ ဥပပဇ္ဇတိ. တတ္ထဿ ဥပပတ္တိဟေတုဘူတံ ကမ္မံ ကမ္မဘဝေါ, ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ခန္ဓာ ဥပပတ္တိဘဝေါ, ခန္ဓာနံ နိဗ္ဗတ္တိ ဇာတိ, ပရိပါကော ဇရာ, ဘေဒေါ မရဏံ.

එය කෙසේ ද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් 'මම කාම සම්පත් භුක්ති විඳින්නෙමි' යි කාමුපාදානය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන කයින් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි, වචනයෙන් හා මනසින් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි. ඒ දුසිරිත සම්පූර්ණ වීමෙන් අපායෙහි උපදියි. එහි ඔහුගේ උපතට හේතු වූ කර්මය 'කර්ම භවය' නම් වේ. කර්මය නිසා හටගත් ස්කන්ධයෝ 'උප්පත්ති භවය' නම් වෙති. ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීම 'ජාතිය' යි, ඒවායේ මෝරා යාම 'ජරාව' යි, බිඳී යාම 'මරණය' යි.

အပရော [Pg.86] ‘‘သဂ္ဂသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿာမီ’’တိ တထေဝ သုစရိတံ စရတိ; သုစရိတပါရိပူရိယာ သဂ္ဂေ ဥပပဇ္ဇတိ. တတ္ထဿ ဥပပတ္တိဟေတုဘူတံ ကမ္မံ ကမ္မဘဝေါတိ သော ဧဝ နယော.

අනෙක් පුද්ගලයෙක් 'මම ස්වර්ග සම්පත් අනුභව කරන්නෙමි' යි එලෙසම සුචරිතයෙහි යෙදෙයි. සුචරිතය සම්පූර්ණ වීමෙන් ස්වර්ගයෙහි උපදියි. එහි ඔහුගේ උපතට හේතු වූ කර්මය කර්ම භවයයි යන ක්‍රමය එසේමය.

အပရော ပန ‘‘ဗြဟ္မလောကသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿာမီ’’တိ ကာမုပါဒါနပစ္စယာ ဧဝ မေတ္တံ ဘာဝေတိ, ကရုဏံ… မုဒိတံ… ဥပေက္ခံ ဘာဝေတိ, ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တတိ. တတ္ထဿ နိဗ္ဗတ္တိဟေတုဘူတံ ကမ္မံ ကမ္မဘဝေါတိ သောယေဝ နယော.

නමුත් වෙනත් අයෙක් 'මම බ්‍රහ්ම ලෝක සම්පත් අනුභව කරන්නෙමි' යි කාමුපාදානය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙනම මෛත්‍රිය වඩයි, කරුණාව... මුදිතාව... උපේක්ෂාව වඩයි. භාවනාව සම්පූර්ණ වීමෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදියි. එහි ඔහුගේ උපතට හේතු වූ කර්මය කර්ම භවයයි යන ක්‍රමය එසේමය.

အပရော ‘‘အရူပဝဘသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿာမီ’’တိ တထေဝ အာကာသာနဉ္စာယတနာဒိသမာပတ္တိယော ဘာဝေတိ, ဘာဝနာပါရိပူရိယာ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တတိ. တတ္ထဿ နိဗ္ဗတ္တိဟေတုဘူတံ ကမ္မံ ကမ္မဘဝေါ, ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ခန္ဓာ ဥပပတ္တိဘဝေါ, ခန္ဓာနံ နိဗ္ဗတ္တိ ဇာတိ, ပရိပါကော ဇရာ, ဘေဒေါ မရဏန္တိ. ဧသ နယော သေသုပါဒါနမူလိကာသုပိ ယောဇနာသု.

තවත් කෙනෙක් 'මම අරූප භව සම්පත් අනුභව කරන්නෙමි' යි එලෙසම ආකාශානඤ්චායතන ආදී සමාපත්ති වඩයි. භාවනාව සම්පූර්ණ වීමෙන් එහි උපදියි. එහි ඔහුගේ උපතට හේතු වූ කර්මය කර්ම භවයයි, කර්මයෙන් උපන් ස්කන්ධයෝ උප්පත්ති භවයයි, ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීම ජාතියයි, මෝරා යාම ජරාවයි, බිඳී යාම මරණයයි. සෙසු උපාදානයන් මූලික වූ යෙදීම්වලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဧဝံ ‘‘အယံ အဝိဇ္ဇာ ဟေတု, သင်္ခါရာ ဟေတုသမုပ္ပန္နာ, ဥဘောပေတေ ဟေတုသမုပ္ပန္နာတိ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ; အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ, အနာဂတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ; အဝိဇ္ဇာ ဟေတု, သင်္ခါရာ ဟေတုသမုပ္ပန္နာ, ဥဘောပေတေ ဟေတုသမုပ္ပန္နာတိ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ’’န္တိ ဧတေန နယေန သဗ္ဗပဒါနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာ ဧကော သင်္ခေပေါ, ဝိညာဏ-နာမရူပ-သဠာယတန-ဖဿ-ဝေဒနာ ဧကော, တဏှုပါဒါနဘဝါ ဧကော, ဇာတိ-ဇရာ-မရဏံ ဧကော. ပုရိမသင်္ခေပေါ စေတ္ထ အတီတော အဒ္ဓါ, ဒွေ မဇ္ဈိမာ ပစ္စုပ္ပန္နော, ဇာတိဇရာမရဏံ အနာဂတော. အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ တဏှုပါဒါနဘဝါ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတီတေ ကမ္မဝဋ္ဋံ; ဝိညာဏာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာ ဧတရဟိ ဝိပါကဝဋ္ဋံ. တဏှုပါဒါနဘဝဂ္ဂဟဏေန အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဧတရဟိ ကမ္မဝဋ္ဋံ; ဇာတိဇရာမရဏာပဒေသေန ဝိညာဏာဒီနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ အာယတိံ ဝိပါကဝဋ္ဋံ. တေ အာကာရတော ဝီသတိဝိဓာ ဟောန္တိ. သင်္ခါရဝိညာဏာနဉ္စေတ္ထ အန္တရာ ဧကော သန္ဓိ, ဝေဒနာတဏှာနမန္တရာ ဧကော, ဘဝဇာတီနမန္တရာ ဧကော. ဣတိ ဘဂဝါ ဧဝံ စတုသင်္ခေပံ, တိယဒ္ဓံ, ဝီသတာကာရံ, တိသန္ဓိံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနာတိ ပဿတိ အညာတိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. တံ ဉာတဋ္ဌေန ဉာဏံ, ပဇာနနဋ္ဌေန ပညာ. တေန ဝုစ္စတိ – ‘‘ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ’’န္တိ. ဣမိနာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏေန ဘဂဝါ တေ ဓမ္မေ ယထာဘူတံ ဉတွာ တေသု [Pg.87] နိဗ္ဗိန္ဒန္တော ဝိရဇ္ဇန္တော ဝိမုစ္စန္တော ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ဣမဿ သံသာရစက္ကဿ အရေ ဟနိ ဝိဟနိ ဝိဒ္ဓံသေသိ. ဧဝမ္ပိ အရာနံ ဟတတ္တာ အရဟံ.

මෙසේ "මේ අවිද්‍යාව හේතුවයි, සංස්කාරයෝ හේතුවෙන් හටගත්තාහුය, මේ දෙකම හේතුවෙන් හටගත්තාහුය" යනාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ දැකීමේදී ඇති වන ප්‍රඥාව "ධර්මස්ථිති ඥානය" නමි. අතීත කාලයෙහි ද අනාගත කාලයෙහි ද "අවිද්‍යාව හේතුවයි, සංස්කාරයෝ හේතුවෙන් හටගත්තාහුය, මේ දෙකම හේතුවෙන් හටගත්තාහුය" යන මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන් විස්තර කළ යුතුය. එහි අවිද්‍යාව හා සංස්කාර එක් සංක්ෂේපයකි (කොටසකි). විඤ්ඤාණ, නාමරූප, සළායතන, ඵස්ස, වේදනා යන මොහු එක් සංක්ෂේපයකි. තණ්හා, උපාදාන, භව යන මොහු එක් සංක්ෂේපයකි. ජාති, ජරා, මරණ යන මොහු එක් සංක්ෂේපයකි. මෙහි පළමු සංක්ෂේපය අතීත කාලයයි. මැද සංක්ෂේප දෙක වර්තමාන කාලයයි. ජාති, ජරා, මරණ අනාගත කාලයයි. මෙහි අවිද්‍යාව හා සංස්කාරයන් ගැනීමෙන් තණ්හා, උපාදාන හා භවයන් ද ගන්නා ලදැයි සලකනු ලැබේ. එබැවින් අතීතයේ වූ මේ ධර්ම පහ කර්ම වට්ටයයි. විඤ්ඤාණ ආදී ධර්ම පහ වර්තමාන විපාක වට්ටයයි. තණ්හා, උපාදාන හා භවයන් ගැනීමෙන් අවිද්‍යාව හා සංස්කාරයන් ද ගන්නා ලදැයි සලකනු ලැබේ. එබැවින් වර්තමානයේ වූ මේ ධර්ම පහ කර්ම වට්ටයයි. ජාති, ජරා, මරණ යන නාමයන්ගෙන් විඤ්ඤාණ ආදීන් පෙන්වා දුන් බැවින් අනාගතයේ මේ ධර්ම පහ විපාක වට්ටයයි. මෙසේ ඒවා ආකාර විස්සකින් යුක්ත වේ. මෙහි සංස්කාර හා විඤ්ඤාණ අතර එක් සන්ධියකි (සබඳතාවකි). වේදනා හා තණ්හා අතර එක් සන්ධියකි. භව හා ජාති අතර එක් සන්ධියකි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර සංක්ෂේපයකින්, කාලත්‍රයකින්, විසි ආකාරයකින් හා සන්ධි තුනකින් යුත් පටිච්චසමුප්පාදය සියලු ආකාරයෙන් දන්නා සේක, දක්නා සේක, අවබෝධ කරන සේක, ප්‍රතිවේධ කරන සේක. එය දන්නා අර්ථයෙන් 'ඥානය' නම් වන අතර, ප්‍රභේද සහිතව වටහා ගන්නා අර්ථයෙන් 'ප්‍රඥාව' නම් වේ. එබැවින් "ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ දැකීමේ ප්‍රඥාව ධර්මස්ථිති ඥානයයි" වදාරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ධර්මස්ථිති ඥානයෙන් එම ධර්මයන් යථාභූත ලෙස දැන, ඒවා කෙරෙහි කලකිරී, නොඇලී, මිදී, ඉහත දැක්වූ ආකාරයේ වූ මේ සංසාර චක්‍රයේ අරයන් නසා දැමූ සේක, විනාශ කළ සේක. මෙසේ අරයන් නැසූ හෙයින් ද 'අරහං' නම් වන සේක.

အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျတ္တာ စ စီဝရာဒိပစ္စယေ အရဟတိ ပူဇာဝိသေသဉ္စ; တေနေဝ စ ဥပ္ပန္နေ တထာဂတေ ယေ ကေစိ မဟေသက္ခာ ဒေဝမနုဿာ န တေ အညတ္ထ ပူဇံ ကရောန္တိ. တထာ ဟိ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ သိနေရုမတ္တေန ရတနဒါမေန တထာဂတံ ပူဇေသိ, ယထာဗလဉ္စ အညေပိ ဒေဝါ မနုဿာ စ ဗိမ္ဗိသာရကောသလရာဇာဒယော. ပရိနိဗ္ဗုတမ္ပိ စ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဆန္နဝုတိကောဋိဓနံ ဝိသဇ္ဇေတွာ အသောကမဟာရာဇာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ စတုရာသီတိဝိဟာရသဟဿာနိ ပတိဋ္ဌာပေသိ. ကော ပန ဝါဒေါ အညေသံ ပူဇာဝိသေသာနန္တိ! ဧဝံ ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာပိ အရဟံ. ယထာ စ လောကေ ကေစိ ပဏ္ဍိတမာနိနော ဗာလာ အသိလောကဘယေန ရဟော ပါပံ ကရောန္တိ; ဧဝမေသ န ကဒါစိ ကရောတီတိ ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝတောပိ အရဟံ. ဟောတိ စေတ္ထ –

උන්වහන්සේ අග්‍ර දක්ෂිණේය (දන් පිළිගැනීමට සුදුසුම තැනැත්තා) වන බැවින් චීවරාදී ප්‍රත්‍යයන් ද සුවිශේෂී පූජාවන් ද ලැබීමට සුදුසු වන සේක. එබැවින් ම තථාගතයන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ කල්හි, මහේශාඛ්‍ය වූ යම් දෙවිමිනිසුන් වෙත් ද, ඔවුහු අන් තැනක පූජා නොකරති. සහම්පතී මහා බ්‍රහ්මයා මහා මේරු පර්වතය වැනි වූ රත්න දාමයකින් තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළේය. බිම්බිසාර, කොසොල් රජුන් ඇතුළු සෙසු දෙවිමිනිස්සු ද ශක්ති පමණින් පූජා කළහ. ධර්මාශෝක මහා රජතුමා පිරිනිවන් පෑ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා අනූහය කෝටියක ධනය වියදම් කර මුළු දඹදිව පුරා අසූහතරදහසක් විහාරාරාමයන් කරවීය. එසේ නම් සෙසු සාමාන්‍ය පූජාවන් ගැන කිව යුතු කුමක් ද? මෙසේ ප්‍රත්‍යයන් පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' වන සේක. ලෝකයේ සමහරෙක් තමන් පණ්ඩිතයන් යැයි මවාගන්නා අඥානයෝ අපකීර්තියට බියෙන් රහසින් පව් කරති. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේ කිසි කලෙකත් එසේ නොකරන බැවින්, පව් කිරීමෙහි රහසක් නොමැති බැවින් ද 'අරහං' නම් වන සේක. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘အာရကတ္တာ ဟတတ္တာ စ, ကိလေသာရီန သော မုနိ;

ဟတသံသာရစက္ကာရော, ပစ္စယာဒီန စာရဟော;

န ရဟော ကရောတိ ပါပါနိ, အရဟံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

"වාසනා සහිත කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, ඒ මුනිවරයාණෝ 'අරහං' නම් වෙති. සංසාර චක්‍රයේ අරයන් නැසූ බැවින් ද, සිවුපසය ආදිය ලැබීමට සුදුසු බැවින් ද, රහසින් පව් නොකරන බැවින් ද ඒ මුනිවරයාණෝ 'අරහං' යැයි කියනු ලබති."

သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. တထာ ဟေသ သဗ္ဗဓမ္မေ သမ္မာ သာမဉ္စ ဗုဒ္ဓေါ, အဘိညေယျေ ဓမ္မေ အဘိညေယျတော ဗုဒ္ဓေါ, ပရိညေယျေ ဓမ္မေ ပရိညေယျတော, ပဟာတဗ္ဗေ ဓမ္မေ ပဟာတဗ္ဗတော, သစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ဓမ္မေ သစ္ဆိကာတဗ္ဗတော, ဘာဝေတဗ္ဗေ ဓမ္မေ ဘာဝေတဗ္ဗတော. တေနေဝ စာဟ –

සියලු ධර්මයන් මනා කොට ද තමා විසින් ම ද අවබෝධ කළ බැවින් උන්වහන්සේ "සම්මා සම්බුද්ධ" නම් වන සේක. එසේම උන්වහන්සේ සියලු ධර්මයන් මනා කොට ද තමා විසින් ම ද අවබෝධ කළ සේක. එනම්, විශිෂ්ට ඥානයෙන් (අභිඥාවෙන්) දැනගත යුතු ධර්මයන් අභිඥෙය වශයෙන් ද, පිරිසිඳ දැනගත යුතු ධර්මයන් පරිඥෙය වශයෙන් ද, ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහාතව්‍ය වශයෙන් ද, සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන් සාක්ෂාත් කටයුතු වශයෙන් ද, ප්‍රගුණ කළ යුතු ධර්මයන් භාවනා කටයුතු වශයෙන් ද අවබෝධ කළ සේක. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘အဘိညေယျံ အဘိညာတံ, ဘာဝေတဗ္ဗဉ္စ ဘာဝိတံ;

ပဟာတဗ္ဗံ ပဟီနံ မေ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓေါသ္မိ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ. (မ. နိ. ၂.၃၉၉;

သု. နိ. ၅၆၃);

"බ්‍රාහ්මණය, විශිෂ්ට ඥානයෙන් (අභිඥා) දැනගත යුතු දේ මා විසින් දැනගන්නා ලදී. ප්‍රගුණ කළ යුතු (මාර්ග සත්‍යය) දේ ප්‍රගුණ කරන ලදී. ප්‍රහාණය කළ යුතු (සමුදය සත්‍යය) දේ මා විසින් ප්‍රහාණය කරන ලදී. එබැවින් මම 'බුද්ධ' වෙමි."

အပိစ စက္ခု ဒုက္ခသစ္စံ, တဿ မူလကာရဏဘာဝေန တံသမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမတဏှာ သမုဒယသစ္စံ, ဥဘိန္နမပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပ္ပဇာနနာ ပဋိပဒါ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ ဧကေကပဒုဒ္ဓါရေနာပိ သဗ္ဗဓမ္မေ သမ္မာ သာမဉ္စ ဗုဒ္ဓေါ. ဧသ နယော သောတ-ဃာန-ဇိဝှာ-ကာယမနေသုပိ. ဧတေနေဝ နယေန ရူပါဒီနိ ဆ အာယတနာနိ, စက္ခုဝိညာဏာဒယော ဆ ဝိညာဏကာယာ, စက္ခုသမ္ဖဿာဒယော ဆ ဖဿာ, စက္ခုသမ္ဖဿဇာဒယော ဆ ဝေဒနာ, ရူပသညာဒယော ဆ သညာ, ရူပသဉ္စေတနာဒယော ဆ စေတနာ, ရူပတဏှာဒယော ဆ [Pg.88] တဏှာကာယာ, ရူပဝိတက္ကာဒယော ဆ ဝိတက္ကာ, ရူပဝိစာရာဒယော ဆ ဝိစာရာ, ရူပက္ခန္ဓာဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဒသ ကသိဏာနိ, ဒသ အနုဿတိယော, ဥဒ္ဓုမာတကသညာဒိဝသေန ဒသ သညာ, ကေသာဒယော ဒွတ္တိံသာကာရာ, ဒွါဒသာယတနာနိ, အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော, ကာမဘဝါဒယော နဝ ဘဝါ, ပဌမာဒီနိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ, မေတ္တာဘာဝနာဒယော စတဿော အပ္ပမညာ, စတဿော အရူပသမာပတ္တိယော, ပဋိလောမတော ဇရာမရဏာဒီနိ, အနုလောမတော အဝိဇ္ဇာဒီနိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒင်္ဂါနိ စ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

තවද චක්ඛු ආයතනය දුක්ඛ සත්‍යයයි. එහි මූලික හේතුව වශයෙන් එය හටගන්වන පෙර පැවති තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි. ඒ දෙකෙහිම නොපැවතීම නිරෝධ සත්‍යයයි. නිරෝධය ප්‍රභේද වශයෙන් වටහා ගන්නා පිළිවෙත මාර්ග සත්‍යයයි. මෙසේ එක් එක් පදයක් පාසා පිරික්සීමේදී ද උන්වහන්සේ සියලු ධර්මයන් මනා කොට හා තමා විසින් ම අවබෝධ කළ සේක. කන, නාසය, දිව, කය හා මනස සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් ම රූප ආදී සය වැදෑරුම් ආයතන, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී සය වැදෑරුම් විඤ්ඤාණ කායයන්, චක්ඛු සම්ඵස්ස ආදී සය වැදෑරුම් ඵස්සයන්, චක්ඛු සම්ඵස්සජ ආදී සය වැදෑරුම් වේදනාවන්, රූප සංඥා ආදී සය වැදෑරුම් සංඥාවන්, රූප සංචේතනා ආදී සය වැදෑරුම් චේතනාවන්, රූප තණ්හා ආදී සය වැදෑරුම් තණ්හා කායයන්, රූප විතර්ක ආදී සය වැදෑරුම් විතර්කයන්, රූප විචාර ආදී සය වැදෑරුම් විචාරයන්, රූපස්කන්ධය ආදී පංචස්කන්ධයන්, දස කසිණයන්, දස අනුස්සතියන්, උද්ධුමාතක සංඥා ආදී දස අශුභ සංඥාවන්, කේශාදී වූ දෙතිස් කුණපයන්, දොළොස් ආයතනයන්, දහඅට ධාතූන්, කාම භවය ආදී නව භවයන්, ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී සතර ධ්‍යානයන්, මෙත්තා භාවනා ආදී සතර අප්පමඤ්ඤාවන්, සතර අරූප සමාපත්තීන්, ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ජරා මරණ ආදිය ද අනුලෝම වශයෙන් අවිද්‍යා ආදී පටිච්චසමුප්පාද අංගයන් ද යෙදිය යුතුය.

တတြာယံ ဧကပဒယောဇနာ – ‘‘ဇရာမရဏံ ဒုက္ခသစ္စံ, ဇာတိ သမုဒယသစ္စံ, ဥဘိန္နမ္ပိ နိဿရဏံ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပ္ပဇာနနာ ပဋိပဒါ မဂ္ဂသစ္စ’’န္တိ. ဧဝံ ဧကေကပဒုဒ္ဓါရေန သဗ္ဗဓမ္မေ သမ္မာ သာမဉ္စ ဗုဒ္ဓေါ အနုဗုဒ္ဓေါ ပဋိဝိဒ္ဓေါ. တေန ဝုတ္တံ – သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ.

එහි එක් පදයක් සම්බන්ධ කිරීම මෙසේය: "ජරා මරණ දුක්ඛ සත්‍යයයි. ජාතිය සමුදය සත්‍යයයි. ඒ දෙකෙන් ම මිදීම නිරෝධ සත්‍යයයි. නිරෝධය අවබෝධ කරගන්නා පිළිවෙත මාර්ග සත්‍යයයි." මෙසේ එක් එක් පදයක් වෙන් කොට ගෙන බැලීමේදී සියලු ධර්මයන් මනා කොට හා තමා විසින් ම බුදුරජාණන් වහන්සේ අවබෝධ කළ සේක, අනුබෝධ කළ සේක, ප්‍රතිවේධ කළ සේක. එබැවින් "සියලු ධර්මයන් මනා කොට හා තමා විසින් ම අවබෝධ කළ බැවින් උන්වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධ නම් වන සේක" යැයි මා විසින් පවසන ලදී.

ဝိဇ္ဇာဟိ ပန စရဏေန စ သမ္ပန္နတ္တာ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော; တတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ တိဿောပိ ဝိဇ္ဇာ, အဋ္ဌပိ ဝိဇ္ဇာ. တိဿော ဝိဇ္ဇာ ဘယဘေရဝသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၄ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၈ အာဒယော). တတြ ဟိ ဝိပဿနာဉာဏေန မနောမယိဒ္ဓိယာ စ သဟ ဆ အဘိညာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ ဝုတ္တာ. စရဏန္တိ သီလသံဝရော, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ဇာဂရိယာနုယောဂေါ, သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ, စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနီတိ ဣမေ ပန္နရသ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေယေဝ ဟိ ပန္နရသ ဓမ္မာ, ယသ္မာ ဧတေဟိ စရတိ အရိယသာဝကော ဂစ္ဆတိ အမတံ ဒိသံ တသ္မာ, စရဏန္တိ ဝုတ္တာ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓ, မဟာနာမ, အရိယသာဝကော သီလဝါ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄) ဝိတ္ထာရော. ဘဂဝါ ဣမာဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ ဣမိနာ စ စရဏေန သမန္နာဂတော, တေန ဝုစ္စတိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နောတိ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတံ ပူရေတွာ ဌိတာ, စရဏသမ္ပဒါ မဟာကာရုဏိကတံ. သော သဗ္ဗညုတာယ သဗ္ဗသတ္တာနံ အတ္ထာနတ္ထံ ဉတွာ မဟာကာရုဏိကတာယ အနတ္ထံ ပရိဝဇ္ဇေတွာ အတ္ထေ နိယောဇေတိ, ယထာ တံ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော. တေနဿ သာဝကာ သုပ္ပဋိပန္နာ ဟောန္တိ နော ဒုပ္ပဋိပန္နာ, ဝိဇ္ဇာစရဏဝိပန္နာနဉှိ သာဝကာ အတ္တန္တပါဒယော ဝိယ.

විද්‍යාවන්ගෙන් ද (විජ්ජා) චරණයන්ගෙන් ද (චරණ) යුක්ත වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'විජ්ජාචරණසම්පන්න' නම් වන සේක. එහි 'විද්‍යා' (විජ්ජා) යනු තෙවැදෑරුම් විද්‍යාවන් සහ අටවැදෑරුම් විද්‍යාවන් ය. තෙවැදෑරුම් විද්‍යාවන් භයභේරව සූත්‍රයේ වදාළ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය; අටවැදෑරුම් විද්‍යාවන් අම්බට්ඨ සූත්‍රයේ වදාළ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. එහි විදර්ශනා ඤාණය සහ මනෝමය ඉද්ධි ඤාණය සමඟ ෂඩ් අභිඥාවන් ඇතුළත් කොට විද්‍යා අටක් වදාරන ලදී. 'චරණ' යනු සීල සංවරය, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවරය (ගුප්තද්වාර බව), භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ බව, නිදි වැරීමෙහි යෙදීම (ජාගරියානුයෝගය), සප්ත සද්ධර්මයන් සහ සතර රූපාවචර ධ්‍යානයන් යන මේ ධර්ම පහළොවයි. මේ ධර්ම පහළොව ඔස්සේ ආර්ය ශ්‍රාවකයා අමෘත මහා නිවන කරා යන බැවින් මේවා 'චරණ' යැයි කියනු ලැබේ. 'මහනාමය, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා සීලවන්ත වෙයි' යනුවෙන් මෙහි විස්තරය දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම විද්‍යාවන්ගෙන් හා මෙම චරණයන්ගෙන් සමන්විත වන බැවින් 'විජ්ජාචරණසම්පන්න' යැයි කියනු ලැබේ. එහි විද්‍යා සම්පත්තිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඤාණය සම්පූර්ණ කර පිහිටයි; චරණ සම්පත්තිය මහා කරුණාව සම්පූර්ණ කර පිහිටයි. උන්වහන්සේ සර්වඥතා ඤාණයෙන් සියලු සත්ත්වයන්ගේ යහපත හා අයහපත දැන, මහා කරුණාවෙන් අයහපත දුරු කර යහපතෙහි යොදවන සේක. ඒ සඳහා උන්වහන්සේ විද්‍යා චරණයෙන් යුක්ත වන බැවිනි. එබැවින් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ සුපටිපන්න (මැනවින් පිළිපන්) වෙති, දුප්පටිපන්න නොවෙති. විද්‍යා චරණයෙන් පිරිහුණු ශාස්තෘවරුන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ 'අත්තන්තප' ආදීන් මෙන් දුප්පටිපන්න වෙති.

သောဘနဂမနတ္တာ, သုန္ဒရံ ဌာနံ ဂတတ္တာ, သမ္မာဂတတ္တာ, သမ္မာ စ ဂဒတ္တာ သုဂတော. ဂမနမ္ပိ ဟိ ဂတန္တိ ဝုစ္စတိ, တဉ္စ ဘဂဝတော သောဘနံ ပရိသုဒ္ဓမနဝဇ္ဇံ[Pg.89]. ကိံ ပန တန္တိ? အရိယမဂ္ဂေါ. တေန ဟေသ ဂမနေန ခေမံ ဒိသံ အသဇ္ဇမာနော ဂတောတိ သောဘနဂမနတ္တာ သုဂတော. သုန္ဒရံ စေသ ဌာနံ ဂတော အမတံ နိဗ္ဗာနန္တိ သုန္ဒရံ ဌာနံ ဂတတ္တာပိ သုဂတော. သမ္မာ စ ဂတော တေန တေန မဂ္ဂေန ပဟီနေ ကိလေသေ ပုန အပစ္စာဂစ္ဆန္တော. ဝုတ္တဉ္စေတံ – ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ, တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ န ပစ္စေတိ န ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ သုဂတော…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ, တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ န ပစ္စေတိ န ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ သုဂတော’’တိ (မဟာနိ. ၃၈). သမ္မာ ဝါ အာဂတော ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဘုတိ ယာဝ ဗောဓိမဏ္ဍော တာဝ သမတိံသပါရမိပူရိတာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗလောကဿ ဟိတသုခမေဝ ကရောန္တော သဿတံ ဥစ္ဆေဒံ ကာမသုခံ အတ္တကိလမထန္တိ ဣမေ စ အန္တေ အနုပဂစ္ဆန္တော အာဂတောတိ သမ္မာဂတတ္တာပိ သုဂတော. သမ္မာ စေသ ဂဒတိ, ယုတ္တဋ္ဌာနေ ယုတ္တမေဝ ဝါစံ ဘာသတီတိ သမ္မာ ဂဒတ္တာပိ သုဂတော.

ශෝභන ගමනක් ඇති බැවින් ද, සුන්දර ස්ථානයකට වැඩම කළ බැවින් ද, මැනවින් වැඩම කළ බැවින් ද, මැනවින් දේශනා කළ බැවින් ද උන්වහන්සේ 'සුගත' නම් වන සේක. ගමනට ද 'ගත' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ගමන ශෝභන ය, පිරිසිදු ය, නිවැරදි ය. ඒ ගමන කුමක්ද? එය ආර්ය මාර්ගයයි. උන්වහන්සේ ඒ ගමනින් (ආර්ය මාර්ගයෙන්) කිසිවකටත් නොඇලී ක්ෂේමස්ථානය වූ නිවනට වැඩම කළ බැවින් ශෝභන ගමනක් ඇති හෙයින් 'සුගත' නම් වන සේක. උන්වහන්සේ සුන්දර වූ ස්ථානයක් වූ අමෘත මහා නිවනට වැඩම කළ බැවින් ද 'සුගත' නම් වන සේක. ඒ ඒ මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් වෙත නැවත නොඑන ලෙස මැනවින් වැඩම කළ බැවින් ද උන්වහන්සේ සුගත නම් වන සේක. ඒ ගැන මෙසේ වදාරන ලදී: 'සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් යම් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද, ඒ කෙලෙස් වෙත නැවත නොඑන බැවින්, ආපසු නොහැරෙන බැවින් සුගත නම් වේ... රහත් මාර්ගයෙන් යම් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද, ඒ කෙලෙස් වෙත නැවත නොඑන බැවින් සුගත නම් වේ'. එසේත් නැතිනම් දීපංකර බුදුරදුන් පාමුල පටන් බෝධි මණ්ඩලය දක්වා තිස් පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කරමින්, මනා පිළිවෙතින් මුළු ලෝකයාට වැඩ සුව සලසමින්, ශාස්වත, උච්ඡේද, කාමසුඛල්ලිකානුයෝග සහ අත්තකිලමතානුයෝග යන අන්තයන්ට නොපැමිණ වැඩම කළ බැවින් මැනවින් වැඩම කළ හෙයින් 'සුගත' නම් වන සේක. උන්වහන්සේ සුදුසු තැන සුදුසු වචනයම පවසන බැවින්, මැනවින් දේශනා කරන බැවින් ද 'සුගත' නම් වන සේක.

တတြိဒံ သာဓကသုတ္တံ – ‘‘ယံ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ, န တံ တထာဂတော ဝါစံ ဘာသတိ. ယမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ, တမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ န ဘာသတိ. ယဉ္စ ခေါ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ အပ္ပိယာ အမနာပါ, တတြ ကာလညူ တထာဂတော ဟောတိ တဿာ ဝါစာယ ဝေယျာကရဏာယ. ယံ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ, န တံ တထာဂတော ဝါစံ ဘာသတိ. ယမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ, တမ္ပိ တထာဂတော ဝါစံ န ဘာသတိ. ယဉ္စ ခေါ တထာဂတော ဝါစံ ဇာနာတိ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ, သာ စ ပရေသံ ပိယာ မနာပါ, တတြ ကာလညူ တထာဂတော ဟောတိ တဿာ ဝါစာယ ဝေယျာကရဏာယာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၆). ဧဝံ သမ္မာ ဂဒတ္တာပိ သုဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඒ පිළිබඳ සාධක සූත්‍රය මෙයයි: 'තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් අසත්‍ය, අසැබි, අනර්ථකාරී බව දන්නා සේක් ද, එය අන්‍යයන්ට අප්‍රිය හා අමනාප වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේ ඒ වචනය ප්‍රකාශ නොකරන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් සත්‍ය හා යථාර්ථ වුවත් අනර්ථකාරී බව දන්නා සේක් ද, එය අන්‍යයන්ට අප්‍රිය හා අමනාප වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේ ඒ වචනය ද ප්‍රකාශ නොකරන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් සත්‍ය, යථාර්ථ හා අර්ථවත් බව දන්නා සේක් ද, එය අන්‍යයන්ට අප්‍රිය හා අමනාප වේ නම්, එහිදී තථාගතයන් වහන්සේ ඒ වචනය ප්‍රකාශ කිරීමට සුදුසු කාලය දන්නා සේක. යම් වචනයක් අසත්‍ය, අසැබි, අනර්ථකාරී වුවත් අන්‍යයන්ට ප්‍රිය හා මනාප වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේ එය ප්‍රකාශ නොකරන සේක. යම් වචනයක් සත්‍ය හා යථාර්ථ වුවත් අනර්ථකාරී බව දන්නා සේක් ද, එය අන්‍යයන්ට ප්‍රිය හා මනාප වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේ එය ද ප්‍රකාශ නොකරන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ යම් වචනයක් සත්‍ය, යථාර්ථ හා අර්ථවත් බව දන්නා සේක් ද, එය අන්‍යයන්ට ප්‍රිය හා මනාප වේ නම්, එහිදී ද තථාගතයන් වහන්සේ ඒ වචනය ප්‍රකාශ කිරීමට සුදුසු කාලය දන්නා සේක'. මෙසේ මැනවින් දේශනා කරන බැවින් 'සුගත' යැයි දත යුතුය.

သဗ္ဗထာ ဝိဒိတလောကတ္တာ ပန လောကဝိဒူ. သော ဟိ ဘဂဝါ သဘာဝတော သမုဒယတော နိရောဓတော နိရောဓူပါယတောတိ သဗ္ဗထာ လောကံ အဝေဒိ အညာသိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ယထာဟ – ‘‘ယတ္ထ ခေါ, အာဝုသော, န ဇာယတိ န ဇီယတိ န မီယတိ န စဝတိ န ဥပပဇ္ဇတိ, နာဟံ တံ ဂမနေန လောကဿ [Pg.90] အန္တံ ဉာတေယျံ ဒဋ္ဌေယျံ ပတ္တေယျန္တိ ဝဒါမိ; န စာဟံ, အာဝုသော, အပ္ပတွာဝ လောကဿ အန္တံ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ဝဒါမိ. အပိ စာဟံ, အာဝုသော, ဣမသ္မိံယေဝ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သသညိမှိ သမနကေ လောကဉ္စ ပညပေမိ လောကသမုဒယဉ္စ လောကနိရောဓဉ္စ လောကနိရောဓဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ.

සෑම අයුරින්ම ලෝකය දැනගත් බැවින් 'ලෝකවිදූ' නම් වන සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වභාවය අනුව ද, සමුදය අනුව ද, නිරෝධය අනුව ද, නිරෝධයට පත්වන මාර්ගය අනුව ද යන සෑම අයුරින්ම ලෝකය දැනගත් සේක, අවබෝධ කළ සේක, පසක් කළ සේක. උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'ඇවැත්නි, යම් තැනක උපතක්, ජරාවක්, මරණයක්, චුත වීමක් හෝ උප්පත්තියක් නැති ද, ඒ ලෝකයාගේ අන්තයට ගමනින් යා හැකි යැයි හෝ දැකිය හැකි යැයි හෝ පැමිණිය හැකි යැයි මම නොකියමි. එහෙත් ඇවැත්නි, ලෝකයේ කෙළවරට නොපැමිණ දුක කෙළවර කිරීමක් කළ නොහැකි බව ද මම කියමි. එසේ වුවත් ඇවැත්නි, සඤ්ඤාව සහිත වූ, මනස සහිත වූ මේ බඹයක් පමණ වූ ශරීරය තුළම ලෝකය ද, ලෝක සමුදය ද, ලෝක නිරෝධය ද, ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව ද මම පනවමි'.

‘‘ဂမနေန န ပတ္တဗ္ဗော, လောကဿန္တော ကုဒါစနံ;

န စ အပ္ပတွာ လောကန္တံ, ဒုက္ခာ အတ္ထိ ပမောစနံ.

'ගමනින් කිසි කලෙක ලෝකයේ කෙළවරට පැමිණිය නොහැකිය; ලෝකාන්තයට නොපැමිණ දුකෙන් මිදීමක් ද නැත'.

‘‘တသ္မာ ဟဝေ လောကဝိဒူ သုမေဓော;

လောကန္တဂူ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယော;

လောကဿ အန္တံ သမိတာဝိ ဉတွာ;

နာသီသတီ လောကမိမံ ပရဉ္စာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၄၅;

သံ. နိ. ၁.၁၀၇);

'එබැවින් සැබවින්ම ලෝකය දන්නා, මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ, ලෝකාන්තයට පැමිණි, බඹසර වැස නිම කළ, කෙලෙස් සංසිඳ වූ උත්තමයා ලෝකාන්තය දැන, මේ ලෝකය හෝ පරලෝකය ප්‍රාර්ථනා නොකරයි'.

အပိစ တယော လောကာ – သင်္ခါရလောကော, သတ္တလောကော, ဩကာသလောကောတိ; တတ္ထ ‘‘ဧကော လောကော – သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၂) အာဂတဋ္ဌာနေ သင်္ခါရလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘သဿတော လောကောတိ ဝါ အသဿတော လောကောတိ ဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၂၁) အာဂတဋ္ဌာနေ သတ္တလောကော.

තවද ලෝක තුනක් ඇත: සංස්කාර ලෝකය, සත්ව ලෝකය සහ අවකාශ ලෝකයයි. එහි 'එක් ලෝකයකි - සියලු සත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතිති' යනුවෙන් එන තන්හි සංස්කාර ලෝකය දත යුතුය. 'ලෝකය ශාස්වතය හෝ ලෝකය අශාස්වතය' යනුවෙන් එන තන්හි සත්ව ලෝකය දත යුතුය.

‘‘ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ, ပရိဟရန္တိ ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစနာ;

တာဝ သဟဿဓာ လောကော, ဧတ္ထ တေ ဝတ္တတီ ဝသော’’တိ. (မ. နိ. ၁.၅၀၃) –

'යම් තාක් සඳ හිරු දෙදෙනා ගමන් කරමින් දිශාවන් බබළවමින් බැබළෙත් ද, ඒ තාක් වූ දහසක් ලෝක ධාතුව අවකාශ ලෝකයයි; මෙහි ඔබගේ ආඥාව පවතියි'.

အာဂတဋ္ဌာနေ ဩကာသလောကော, တမ္ပိ ဘဂဝါ သဗ္ဗထာ အဝေဒိ. တထာ ဟိဿ – ‘‘ဧကော လောကော – သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဒွေ လောကာ – နာမဉ္စ ရူပဉ္စ. တယော လောကာ – တိဿော ဝေဒနာ. စတ္တာရော လောကာ – စတ္တာရော အာဟာရာ. ပဉ္စ လောကာ – ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ဆ လောကာ – ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ. သတ္တ လောကာ သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော. အဋ္ဌ လောကာ – အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ. နဝ လောကာ – နဝ သတ္တာဝါသာ. ဒသ လောကာ – ဒသာယတနာနိ. ဒွါဒသ လောကာ – ဒွါဒသာယတနာနိ. အဋ္ဌာရသ လောကာ – အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၂). အယံ သင်္ခါရလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော.

ඕකාස ලෝකය සඳහන් වන අවස්ථාවන්හිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ද සියලු ආකාරයෙන්ම දැන වදාළ සේක. උන්වහන්සේට ලෝකය පිළිබඳ මෙබඳු අවබෝධයක් විය. එනම්, "ලෝකය එකකි - සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙන් යැපෙන්නෝ ය. ලෝකයෝ දෙදෙනෙකි - නාමය සහ රූපයයි. ලෝකයෝ තිදෙනෙකි - වේදනා තුනයි. ලෝකයෝ සතරකි - ආහාර සතරයි. ලෝකයෝ පසකි - උපාදානස්කන්ධ පසයි. ලෝකයෝ හයකි - ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයයි. ලෝකයෝ සතකි - විඤ්ඤාණට්ඨිති සතයි. ලෝකයෝ අටකි - අෂ්ට ලෝක ධර්මයෝ ය. ලෝකයෝ නවයකි - සත්තාවාස නවයයි. ලෝකයෝ දසයකි - ආයතන දසයයි. ලෝකයෝ දොළහකි - ආයතන දොළහයි. ලෝකයෝ දහඅටකි - ධාතු දහඅටයි" (පටිසම්භිදාමග්ග 1.112). මෙසේ සංස්කාර ලෝකය ද උන්වහන්සේට සියලු ආකාරයෙන්ම ප්‍රකට වූයේ ය.

ယသ္မာ [Pg.91] ပနေသ သဗ္ဗေသမ္ပိ သတ္တာနံ အာသယံ ဇာနာတိ, အနုသယံ ဇာနာတိ, စရိတံ ဇာနာတိ, အဓိမုတ္တိံ ဇာနာတိ, အပ္ပရဇက္ခေ မဟာရဇက္ခေ တိက္ခိန္ဒြိယေ မုဒိန္ဒြိယေ သွာကာရေ ဒွါကာရေ သုဝိညာပယေ ဒုဝိညာပယေ ဘဗ္ဗေ အဘဗ္ဗေ သတ္တေ ဇာနာတိ, တသ္မာဿ သတ္တလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော. ယထာ စ သတ္တလောကော ဧဝံ ဩကာသလောကောပိ. တထာ ဟေသ ဧကံ စက္ကဝါဠံ အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စ ယောဇနာနံ ဒွါဒသ သတသဟဿာနိ တီဏိ သဟဿာနိ စတ္တာရိ သတာနိ ပညာသဉ္စ ယောဇနာနိ. ပရိက္ခေပတော –

තවද, උන්වහන්සේ සියලු සත්ත්වයන්ගේ ආශය (කෙලෙස් නැඹුරුව) දන්නා සේක, අනුශය (සැඟවුණු කෙලෙස්) දන්නා සේක, චරිතය දන්නා සේක, අධිමුක්තිය (කෙරෙහි ඇලුණු අදහස්) දන්නා සේක. කෙලෙස් රජස් අල්ප වූ ද, කෙලෙස් රජස් බහුල වූ ද, තියුණු ඉඳුරන් ඇති ද, මෘදු ඉඳුරන් ඇති ද, යහපත් ආකාර ඇති ද, අයහපත් ආකාර ඇති ද, පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි ද, අපහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි ද, මඟපල ලැබීමට භව්‍ය වූ ද, අභව්‍ය වූ ද සත්ත්වයන් දන්නා සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ සත්ත්ව ලෝකය ද සියලු ආකාරයෙන්ම දැන වදාළ සේක. සත්ත්ව ලෝකය මෙන්ම ඕකාස ලෝකය ද උන්වහන්සේට දැනගත හැකි විය. එනම්, එක් සක්වලක් දිගින් හා පළලින් යොදුන් දොළොස් ලක්ෂ තුන්දහස් හාරසිය පනහකි. වටප්‍රමාණයෙන් -

သဗ္ဗံ သတသဟဿာနိ, ဆတ္တိံသ ပရိမဏ္ဍလံ;

ဒသဉ္စေဝ သဟဿာနိ, အဍ္ဎုဍ္ဎာနိ သတာနိ စ.

මුළු සක්වලම වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තිස් හය ලක්ෂ දස දහස් තුන්සිය පනහක් පමණ වේ.

တတ္ထ –

එම සක්වලෙහි -

ဒုဝေ သတသဟဿာနိ, စတ္တာရိ နဟုတာနိ စ;

ဧတ္တကံ ဗဟလတ္တေန, သင်္ခါတာယံ ဝသုန္ဓရာ.

ඝනකමින් යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් වන මෙම මහා පොළොව පිහිටා තිබේ.

တဿာ ဧဝ သန္ဓာရကံ –

එම මහ පොළොව දරා සිටින්නා වූ -

စတ္တာရိ သတသဟဿာနိ, အဋ္ဌေဝ နဟုတာနိ စ;

ဧတ္တကံ ဗဟလတ္တေန, ဇလံ ဝါတေ ပတိဋ္ဌိတံ.

යොදුන් සතර ලක්ෂ අසූ දහසක් ඝනකම ඇති ජල කඳ වාතය මත පිහිටා තිබේ.

တဿာပိ သန္ဓာရကော –

එම ජල කඳ දරා සිටින්නා වූ -

နဝသတသဟဿာနိ, မာလုတော နဘမုဂ္ဂတော;

သဋ္ဌိ စေဝ သဟဿာနိ, ဧသာ လောကဿ သဏ္ဌိတိ.

යොදුන් නව ලක්ෂ සැට දහසක් වූ වාතය (සුළඟ) අහසට පැන නැඟී පවතී. මෙය ලෝකයේ (පිහිටීමෙහි) ස්වභාවයයි.

ဧဝံ သဏ္ဌိတေ စေတ္ထ ယောဇနာနံ –

මෙසේ පිහිටි මෙහි යොදුන් -

စတုရာသီတိ သဟဿာနိ, အဇ္ဈောဂါဠှော မဟဏ္ဏဝေ;

အစ္စုဂ္ဂတော တာဝဒေဝ, သိနေရုပဗ္ဗတုတ္တမော.

අසූ හතර දහසක් මහා සාගරයේ ගිලී පවත්නා වූ ද, එපමණම උසට පැන නැඟී පවත්නා වූ ද පර්වතයන්ගෙන් උත්තම වූ මහා මේරු පර්වතය පවතී.

တတော ဥပဍ္ဎုပဍ္ဎေန, ပမာဏေန ယထာက္ကမံ;

အဇ္ဈောဂါဠှုဂ္ဂတာ ဒိဗ္ဗာ, နာနာရတနစိတ္တိတာ.

එයින් අනතුරුව අඩෙන් අඩක් වූ ප්‍රමාණයන්ගෙන් යුතු, පිළිවෙළින් සාගරයේ ගිලී පවත්නා වූ ද උසට පැන නැඟී පවත්නා වූ ද, දිව්‍යමය වූ විවිධ රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ -

ယုဂန္ဓရော ဤသဓရော, ကရဝီကော သုဒဿနော;

နေမိန္ဓရော ဝိနတကော, အဿကဏ္ဏော ဂိရီ ဗြဟာ.

යුගන්ධර, ඊසධර, කරවීක, සුදස්සන, නේමින්ධර, විනතක සහ විශාල වූ අස්සකණ්ණ පර්වතයෝ වෙති.

ဧတေ သတ္တ မဟာသေလာ, သိနေရုဿ သမန္တတော;

မဟာရာဇာနမာဝါသာ, ဒေဝယက္ခနိသေဝိတာ.

මහ මෙර වටා පිහිටි මෙම මහා පර්වත සත වනාහි සතර වරම් දේව මහරජවරුන්ගේ වාසස්ථාන වන අතර, දේව-යක්ෂාදීන් විසින් ඇසුරු කරනු ලබන්නාහු වෙති.

ယောဇနာနံ [Pg.92] သတာနုစ္စော, ဟိမဝါ ပဉ္စ ပဗ္ဗတော;

ယောဇနာနံ သဟဿာနိ, တီဏိ အာယတဝိတ္ထတော;

စတုရာသီတိသဟဿေဟိ, ကူဋေဟိ ပဋိမဏ္ဍိတော.

හිමවත් පර්වතය (හිමාලය) උසින් යොදුන් පන්සියයක් වන අතර, යොදුන් තුන්දහසක් දිගින් හා පළලින් යුක්ත ය. එය අසූ හතර දහසක් කඳු මුදුන්වලින් අලංකාරවත් වී තිබේ.

တိပဉ္စယောဇနက္ခန္ဓ, ပရိက္ခေပါ နဂဝှယာ;

ပညာသ ယောဇနက္ခန္ဓ, သာခါယာမာ သမန္တတော.

නාග (ගසක) නම ඇති එම දඹ ගසෙහි කඳෙහි වටප්‍රමාණය යොදුන් පහළොවකි. කඳෙහි සිට අතු විහිදී ඇති දිග යොදුන් පනහකි.

သတယောဇနဝိတ္ထိဏ္ဏာ, တာဝဒေဝ စ ဥဂ္ဂတာ;

ဇမ္ဗူ ယဿာနုဘာဝေန, ဇမ္ဗုဒီပေါ ပကာသိတော.

එම ගස හාත්පසින් යොදුන් සියයක් පළලට විහිදී ඇති අතර, එපමණම උසට ද පැන නැඟී ඇත. යම් ගසක ආනුභාවයෙන් දඹදිව ප්‍රකට වී ද, ඒ මේ දඹ ගසයි.

ဒွေ အသီတိ သဟဿာနိ, အဇ္ဈောဂါဠှော မဟဏ္ဏဝေ;

အစ္စုဂ္ဂတော တာဝဒေဝ, စက္ကဝါဠသိလုစ္စယော;

ပရိက္ခိပိတွာ တံ သဗ္ဗံ, လောကဓာတုမယံ ဌိတော.

යොදුන් අසූ දෙදහසක් මහා සාගරයෙහි ගිලී පවත්නා වූ ද, එපමණම උසට පැන නැඟී පවත්නා වූ ද සක්වල පර්වතය, මුළු ලෝක ධාතුවම වට කරමින් පිහිටා තිබේ.

တတ္ထ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဧကူနပညာသယောဇနံ, သူရိယမဏ္ဍလံ ပညာသယောဇနံ, တာဝတိံသဘဝနံ ဒသသဟဿယောဇနံ; တထာ အသုရဘဝနံ, အဝီစိမဟာနိရယော, ဇမ္ဗုဒီပေါ စ. အပရဂေါယာနံ သတ္တသဟဿယောဇနံ; တထာ ပုဗ္ဗဝိဒေဟော. ဥတ္တရကုရု အဋ္ဌသဟဿယောဇနော, ဧကမေကော စေတ္ထ မဟာဒီပေါ ပဉ္စသတပဉ္စသတပရိတ္တဒီပပရိဝါရော; တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဧကံ စက္ကဝါဠံ, ဧကာ လောကဓာတု, တဒန္တရေသု လောကန္တရိကနိရယာ. ဧဝံ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနိ အနန္တာ လောကဓာတုယော ဘဂဝါ အနန္တေန ဗုဒ္ဓဉာဏေန အဝေဒိ, အညာသိ, ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဧဝမဿ ဩကာသလောကောပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော. ဧဝမ္ပိ သဗ္ဗထာ ဝိဒိတလောကတ္တာ လောကဝိဒူ.

එහි සඳ මඬල යොදුන් හතළිස් නවයකි, හිරු මඬල යොදුන් පනහකි, තව්තිසා භවනය යොදුන් දස දහසකි. එලෙසම අසුර භවනය ද, අවීචි මහා නිරය ද, දඹදිව ද යොදුන් දස දහස බැගින් වෙති. අපරගෝයානය යොදුන් හත්දහසකි; පූර්වවිදේහය ද එසේම ය. උත්තරකුරු දිවයින යොදුන් අටදහසකි. මෙහි ඇති එක එක මහද්වීපයක් වටා පන්සියයක් බැගින් වූ කුඩා ද්වීපයන් පිරිවර කොට පවතී. ඒ සියල්ල එක් සක්වලකි, එක් ලෝක ධාතුවකි. ඒ සක්වලවල් අතර පවත්නා ඉඩෙහි ලෝකන්තරික නිරයෝ වෙති. මෙලෙස අනන්ත වූ සක්වලවල්, අනන්ත වූ ලෝක ධාතූන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනන්ත වූ බුදු නුවණින් දැන වදාළ සේක, අවබෝධ කළ සේක, ප්‍රතිවේධ කළ සේක. මෙසේ උන්වහන්සේට ඕකාස ලෝකය ද සියලු ආකාරයෙන්ම ප්‍රකට විය. මෙලෙස සියලු ආකාරයෙන් ලෝකය දත් බැවින් උන්වහන්සේ 'ලෝකවිදූ' නම් වන සේක.

အတ္တနော ပန ဂုဏေဟိ ဝိသိဋ္ဌတရဿ ကဿစိ အဘာဝါ နတ္ထိ ဧတဿ ဥတ္တရောတိ အနုတ္တရော. တထာ ဟေသ သီလဂုဏေနာပိ သဗ္ဗံ လောကမဘိဘဝတိ, သမာဓိ…ပေ… ပညာ… ဝိမုတ္တိ… ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဂုဏေနာပိ, သီလဂုဏေနာပိ အသမော အသမသမော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော…ပေ… ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဂုဏေနာပိ. ယထာဟ – ‘‘န ခေါ ပနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿာမိ သဒေဝကေ လောကေ သမာရကေ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ အတ္တနာ သီလသမ္ပန္နတရ’’န္တိ ဝိတ္ထာရော.

තමන් වහන්සේට වඩා සීලාදී ගුණයෙන් උසස් කිසිවෙකු නොමැති බැවින් උන්වහන්සේට වඩා උතුම් කෙනෙකු නැත යන අර්ථයෙන් 'අනුත්තර' නම් වන සේක. උන්වහන්සේ සීල ගුණයෙන් ද මුළු ලෝකය අබිබවා සිටින සේක, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්තිඥානදර්ශන ගුණයෙන් ද ලෝකය අබිබවා සිටින සේක. උන්වහන්සේ සීල ගුණයෙන් ද අසම වන සේක, අසමසම වන සේක, අප්‍රතිම වන සේක, අප්‍රතිභාග වන සේක, අප්‍රතිපුද්ගල වන සේක. විමුක්තිඥානදර්ශන ගුණයෙන් ද එසේමය. "මහණෙනි, දෙවියන් සහිත, මරුන් සහිත...පෙ... දෙවිමිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි තමන්ට වඩා සීලයෙන් සම්පන්න වූවකු මම නොදකිමි" යන මේ විස්තරය දත යුතු ය.

ဧဝံ [Pg.93] အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တာဒီနိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀) ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထီ’’တိအာဒိကာ ဂါထာယော (မ. နိ. ၁.၂၈၅; မဟာဝ. ၁၁) စ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ.

මෙලෙසම අග්ගප්පසාද සූත්‍රය ආදිය ද "මට ගුරුවරයෙක් නැත" යනාදී ගාථාවන් ද විස්තර වශයෙන් දත යුතු ය.

ပုရိသဒမ္မေ သာရေတီတိ ပုရိသဒမ္မသာရထိ, ဒမေတိ ဝိနေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ပုရိသဒမ္မာတိ အဒန္တာ ဒမေတုံ ယုတ္တာ တိရစ္ဆာနပုရိသာပိ မနုဿပုရိသာပိ အမနုဿပုရိသာပိ. တထာ ဟိ ဘဂဝတာ တိရစ္ဆာနပုရိသာပိ အပလာဠော နာဂရာဇာ, စူဠောဒရော, မဟောဒရော, အဂ္ဂိသိခေါ, ဓူမသိခေါ, ဓနပါလကော ဟတ္ထီတိ ဧဝမာဒယော ဒမိတာ, နိဗ္ဗိသာ ကတာ, သရဏေသု စ သီလေသု စ ပတိဋ္ဌာပိတာ. မနုဿပုရိသာပိ သစ္စကနိဂဏ္ဌပုတ္တ-အမ္ဗဋ္ဌမာဏဝ-ပေါက္ခရသာတိ-သောဏဒဏ္ဍကူဋဒန္တာဒယော. အမနုဿပုရိသာပိ အာဠဝက-သူစိလောမ-ခရလောမ-ယက္ခ-သက္ကဒေဝရာဇာဒယော ဒမိတာ ဝိနီတာ ဝိစိတြေဟိ ဝိနယနူပါယေဟိ. ‘‘အဟံ ခေါ, ကေသိ, ပုရိသဒမ္မံ သဏှေနပိ ဝိနေမိ, ဖရုသေနပိ ဝိနေမိ, သဏှဖရုသေနပိ ဝိနေမီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၁၁) ဣဒဉ္စေတ္ထ သုတ္တံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဝိသုဒ္ဓသီလာဒီနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနိ သောတာပန္နာဒီနဉ္စ ဥတ္တရိမဂ္ဂပဋိပဒံ အာစိက္ခန္တော ဒန္တေပိ ဒမေတိယေဝ.

හික්මවිය යුතු පුරුෂයන් යහමඟට යොමු කරන බැවින් 'පුරිසදම්මසාරථි' නම් වන සේක. දමනය කරයි, හික්මවයි යනු එහි අර්ථයයි. එහි 'හික්මවිය යුතු පුරුෂයන්' යනු මෙතෙක් දමනය නොකළ ද, දමනය කිරීමට සුදුසු වූ තිරිසන් පුරුෂයන් ද, මනුෂ්‍ය පුරුෂයන් ද, අමනුෂ්‍ය පුරුෂයන් ද වේ. එනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තිරිසන් පුරුෂයන් වූ අපලාල නාගරාජයා, චූළෝදර, මහෝදර, අග්ගිසිඛ, ධූමසිඛ, ධනපාලක හස්තියා යනාදීන් දමනය කරන ලදහ, විෂ රහිත කරන ලදහ, සරණසීලයෙහි පිහිටුවන ලදහ. සච්චක නිගණ්ඨපුත්‍ර, අම්බට්ඨ මානවක, පොක්ඛරසාති, සෝණදණ්ඩ, කූටදන්ත ආදී මනුෂ්‍ය පුරුෂයන් ද, ආළවක, සූචිලෝම, ඛරලෝම යන යක්ෂයන් ද, සක් දෙව්රජ ආදී අමනුෂ්‍ය පුරුෂයන් ද විවිධ වූ විනයෝපායන්ගෙන් දමනය කර හික්මවන ලදහ. "කේසිය, මම හික්මවිය යුතු පුරුෂයා මෘදු ලෙස ද හික්මවමි, රළු ලෙස ද හික්මවමි, මෘදු-රළු දෙලෙසින්ම ද හික්මවමි" යන මේ සූත්‍රය මෙහි විස්තර කළ යුතු ය. එසේත් නැතිනම් පිරිසිදු සීලයක් ඇති පුද්ගලයන්ට ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිය ද, සෝවාන් වූවන්ට මතු මඟ පිළිවෙත් ද පෙන්වා දෙමින් දැනටමත් හික්මුණු අයව වුව ද තවදුරටත් දමනය කරන සේක.

အထ ဝါ အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထီတိ ဧကမေဝိဒံ အတ္ထပဒံ. ဘဂဝါ ဟိ တထာ ပုရိသဒမ္မေ သာရေတိ, ယထာ ဧကပလ္လင်္ကေနေဝ နိသိန္နာ အဋ္ဌ ဒိသာ အသဇ္ဇမာနာ ဓာဝန္တိ. တသ္မာ ‘‘အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဟတ္ထိဒမကေန, ဘိက္ခဝေ, ဟတ္ထိဒမ္မော သာရိတော ဧကံယေဝ ဒိသံ ဓာဝတီ’’တိ ဣဒဉ္စေတ္ထ သုတ္တံ (မ. နိ. ၃.၃၁၂) ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

එසේත් නැතිනම් 'අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථි' යන්න එක් අර්ථයක් දෙන පදයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හික්මවිය යුතු පුරුෂයන් කෙතරම් හික්මවන්නේ ද යත්, (දැමුණු අසුන් මෙන්) එකම පර්යංකයකින් වැඩ හිඳිමින් අට දිසාවෙහි (අෂ්ට විමොක්ෂයන්හි) කිසිදු බාධාවකින් තොරව හසුරුවන සේක. එබැවින් 'අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථි' යයි කියනු ලැබේ. "මහණෙනි, ඇතෙකු දමනය කරන්නා විසින් දමනය කරන ලද ඇතා දුවන්නේ එකම දිශාවකට පමණි" යනාදී මෙම සූත්‍රය ද මෙහි විස්තර කළ යුතු ය.

ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ အနုသာသတီတိ သတ္ထာ. အပိစ သတ္ထာ ဝိယာတိ သတ္ထာ, ဘဂဝါ သတ္ထဝါဟော. ‘‘ယထာ သတ္ထဝါဟော သတ္ထေ ကန္တာရံ တာရေတိ, စောရကန္တာရံ တာရေတိ, ဝါဠကန္တာရံ တာရေတိ, ဒုဗ္ဘိက္ခကန္တာရံ တာရေတိ, နိရုဒကကန္တာရံ တာရေတိ, ဥတ္တာရေတိ နိတ္တာရေတိ ပတာရေတိ ခေမန္တဘူမိံ သမ္ပာပေတိ; ဧဝမေဝ ဘဂဝါ သတ္ထာ သတ္ထဝါဟော သတ္တေ ကန္တာရံ တာရေတိ ဇာတိကန္တာရံ တာရေတီ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁၉၀) နိဒ္ဒေသနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙලොව අභිවෘද්ධිය, පරලොව අභිවෘද්ධිය සහ පරමාර්ථ අභිවෘද්ධිය (නිවන) යන කරුණු සම්බන්ධයෙන් සුදුසු පරිදි අනුශාසනා කරන බැවින් උන්වහන්සේ 'ශාස්තෘ' (සත්ථා) නම් වන සේක. තවද වෙළඳ නායකයකු (සත්ථවාහ) වැනි බැවින් ද 'සත්ථා' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙළඳ නායකයකු හා සමාන ය. යම් සේ වෙළඳ නායකයෙක් වෙළඳුන් පිරිස සොර බිය ඇති කතරින්, වනසතුන් ඇති කතරින්, දුර්භික්ෂ කතරින් සහ ජලය රහිත කතරින් එතෙර කරවා, බිය රහිත භූමියට පමුණුවන්නේ ද, එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන් ජාති නමැති කතරින් එතෙර කරවන සේක. මේ පිළිබඳ අර්ථය 'ජාති කන්තාරං තාරේති' යනාදී මහාවිභංග නිද්දේස ක්‍රමයෙන් දත යුතුය.

ဒေဝမနုဿာနန္တိ [Pg.94] ဒဧဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေနေတံ ဝုတ္တံ, ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလပရိစ္ဆေဒဝသေန စ. ဘဂဝါ ပန တိရစ္ဆာနဂတာနမ္ပိ အနုသာသနိပ္ပဒါနေန သတ္ထာယေဝ. တေပိ ဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မသဝနေန ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိံ ပတွာ တာယ ဧဝ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ ဒုတိယေ တတိယေ ဝါ အတ္တဘာဝေ မဂ္ဂဖလဘာဂိနော ဟောန္တိ. မဏ္ဍူကဒေဝပုတ္တာဒယော စေတ္ထ နိဒဿနံ. ဘဂဝတိ ကိရ ဂဂ္ဂရာယ ပေါက္ခရဏိယာ တီရေ စမ္ပာနဂရဝါသီနံ ဓမ္မံ ဒေသယမာနေ ဧကော မဏ္ဍူကော ဘဂဝတော သရေ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသိ. တံ ဧကော ဝစ္ဆပါလကော ဒဏ္ဍမောလုဗ္ဘ တိဋ္ဌန္တော တဿ သီသေ သန္နိရုမ္ဘိတွာ အဋ္ဌာသိ. သော တာဝဒေဝ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ဒွါဒသယောဇနိကေ ကနကဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တိ. သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါ ဝိယ စ တတ္ထ အစ္ဆရာသံဃပရိဝုတံ အတ္တာနံ ဒိသွာ ‘‘အရေ, အဟမ္ပိ နာမ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တောသ္မိ! ကိံ နု ခေါ ကမ္မံ အကာသိ’’န္တိ အာဝဇ္ဇေန္တော နာညံ ကိဉ္စိ အဒ္ဒသ, အညတြ ဘဂဝတော သရေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟာ. သော တအာဝဒေဝ သဟ ဝိမာနေန အာဂန္တွာ ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒိ. ဘဂဝါ ဇာနန္တောဝ ပုစ္ဆိ –

‘දේවමනුස්සානං’ යන්නෙන් දෙවියන්ට සහ මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වන බව කියැවේ. මෙය උතුම් සත්ත්වයන් බෙදා දැක්වීමේ අර්ථයෙන් සහ මාර්ගඵල අවබෝධයට සුදුසු පුද්ගලයන් බෙදා දැක්වීමේ අර්ථයෙන් පවසන ලද්දකි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තිරිසන් සතුන්ට ද අනුශාසනා පවත්වන බැවින් ඔවුන්ට ද ශාස්තෘ වන සේක. ඔවුහු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් දහම් ඇසීමෙන් උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය ලබා, එම උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය හේතුවෙන් දෙවන හෝ තෙවන ආත්මයක මාර්ගඵල ලාභීහු වෙති. මැඩි දිව්‍ය පුත්‍රයා ඇතුළු පිරිස මෙයට නිදසුනකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගග්ගරා පොකුණ අසල චම්පා නුවර වැසියන්ට දහම් දෙසන විට, එක් මැඩියෙක් උන්වහන්සේගේ ස්වරයෙහි නිමිත්ත (ඇලීම) ගත්තේය. එවිට ගව පාලකයෙක් කෙවිටකට බර දී සිටින විට එම මැඩියාගේ හිස මත එය තෙරපී මැඩියා එතැනම මිය ගියේය. ඔහු තවුතිසා භවනේ දොළොස් යොදුන් රන් විමනක උපන්නේය. නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා සිටිනු දැක, 'මම මෙහි උපන්නේ කිනම් කර්මයකින්ද?' යයි මෙනෙහි කළ විට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්වරයෙහි නිමිත්ත ගත් කරුණ හැර අන් කිසිවක් නොදැක්කේය. ඔහු එසැණින්ම විමන පිටින්ම පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් හිසින් වැන්දේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියල්ල දැන දැනම මෙසේ විමසූ සේක:

‘‘ကော မေ ဝန္ဒတိ ပါဒါနိ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ;

အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ’’တိ.

“මහා සෘද්ධියෙන් හා යසසින් බබළමින්, අතිශය සුන්දර වර්ණයෙන් සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින් මගේ පාද වඳින්නේ කවුද?”

‘‘မဏ္ဍူကောဟံ ပုရေ အာသိံ, ဥဒကေ ဝါရိဂေါစရော;

တဝ ဓမ္မံ သုဏန္တဿ, အဝဓိ ဝစ္ဆပါလကော’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၅၇-၈၅၈);

“ස්වාමීනි, පෙර භවයේ මම ජලයෙහි වසන මැඩියෙක්ව සිටියෙමි. ඔබ වහන්සේගේ දහම් හඬ අසමින් සිටියදී ගව පාලකයෙක් මා මැරුවේය.”

ဘဂဝါ တဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒေသနာဝသာနေ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဒေဝပုတ္တောပိ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ သိတံ ကတွာ ပက္ကာမီတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට දහම් දෙසූ සේක. දේශනාව අවසානයේ අසූ හතර දහසක් සත්ත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය. දිව්‍ය පුත්‍රයා ද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා සිනහමුසු මුහුණින් නික්ම ගියේය.

ယံ ပန ကိဉ္စိ အတ္ထိ ဉေယျံ နာမ, တဿ သဗ္ဗဿ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဝိမောက္ခန္တိကဉာဏဝသေန ဗုဒ္ဓေါ. ယသ္မာ ဝါ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အတ္တနာပိ ဗုဇ္ဈိ, အညေပိ သတ္တေ ဗောဓေသိ; တသ္မာ ဧဝမာဒီဟိပိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓေါ. ဣမဿ စတ္ထဿ ဝိညာပနတ္ထံ ‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော သဗ္ဗောပိ နိဒ္ဒေသနယော (မဟာနိ. ၁၉၂) ပဋိသမ္ဘိဒါနယော (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂) ဝါ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော.

දත යුතු වූ යම් පමණ ධර්මයක් වේද, ඒ සියල්ල විමෝක්ෂාන්තික ඥානයෙන් අවබෝධ කළ බැවින් 'බුද්ධ' නම් වන සේක. නැතහොත් උන්වහන්සේම සතර සත්‍යය අවබෝධ කරගෙන අන් සත්ත්වයන්ට ද අවබෝධ කරවූ බැවින් උන්වහන්සේ 'බුද්ධ' නම් වන සේක. මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා ‘සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ප්‍රජාවට අවබෝධ කරවන බැවින් බුද්ධ නම් වේ’ යනුවෙන් එන නිද්දේස ක්‍රමය හෝ පටිසම්භිදා මාර්ග ක්‍රමය විස්තර කළ යුතුය.

ဘဂဝါတိ ဣဒံ ပနဿ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဂရုဂါရဝါဓိဝစနံ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘භගවා’ යන මෙම නාමය උන්වහන්සේගේ ගුණයෙන් සුවිශේෂී වූ, සියලු සත්ත්වයන් අතර උතුම් වූ, ගෞරව කටයුතු පුද්ගලයා කෙරෙහි දක්වන ගෞරවාන්විත ආමන්ත්‍රණයකි. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘ဘဂဝါတိ [Pg.95] ဝစနံ သေဋ္ဌံ, ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမံ;

ဂရု ဂါရဝယုတ္တော သော, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

“‘භගවා’ යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨය, ‘භගවා’ යන වචනය උත්තමය. උන්වහන්සේ ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වූ ගුරු (ගරු කටයුතු) බැවින් ‘භගවා’ යයි කියනු ලැබේ.”

စတုဗ္ဗိဓဉှိ နာမံ – အာဝတ္ထိကံ, လိင်္ဂိကံ, နေမိတ္တိကံ, အဓိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နံ နာမ လောကိယဝေါဟာရေန ‘‘ယဒိစ္ဆက’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘ဝစ္ဆော ဒမ္မော ဗလိဗဒ္ဒေါ’’တိ ဧဝမာဒိ အာဝတ္ထိကံ. ‘‘ဒဏ္ဍီ ဆတ္တီ သိခီ ကရီ’’တိ ဧဝမာဒိ လိင်္ဂိကံ. ‘‘တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော’’တိ ဧဝမာဒိ နေမိတ္တိကံ. ‘‘သိရိဝဍ္ဎကော ဓနဝဍ္ဎကော’’တိ ဧဝမာဒိ ဝစနတ္ထမနပေက္ခိတွာ ပဝတ္တံ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နံ. ဣဒံ ပန ဘဂဝါတိ နာမံ နေမိတ္တိကံ, န မဟာမာယာယ န သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇေန န အသီတိယာ ဉာတိသဟဿေဟိ ကတံ, န သက္ကသန္တုသိတာဒီဟိ ဒေဝတာဝိသေသေဟိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဓမ္မသေနာပတိနာ – ‘‘ဘဂဝါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတံ…ပေ… ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာပညတ္တိ, ယဒိဒံ ဘဂဝါ’’တိ (မဟာနိ. ၈၄).

නාමයන් සතර වර්ගයකි: ආවත්ථික (අවස්ථාව අනුව යෙදෙන), ලිංගික (ලකුණු අනුව යෙදෙන), නේමිත්තික (ගුණ හෝ හේතු අනුව යෙදෙන) සහ අධිච්චසමුප්පන්න (අහඹු ලෙස යෙදෙන) වශයෙනි. ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි 'යදිච්ඡක' (කැමති පරිදි තබන) නාමයන් අධිච්චසමුප්පන්න නාම වේ. වස්සා, දම්ම, ගොනා ආදිය ආවත්ථික නාම වේ. දණ්ඩක් ඇත්තා, කුඩයක් ඇත්තා, මොනරා, ඇතා ආදිය ලිංගික නාම වේ. තෙවිජ්ජෝ (ත්‍රිවිද්‍යාලාභියා), ඡළභිඤ්ඤෝ (ෂඩභිඥාලාභියා) ආදිය නේමිත්තික නාම වේ. සිරිවඩ්ඪක, ධනවඩ්ඪක ආදී වචනාර්ථය නොසලකා පවතින නාම අධිච්චසමුප්පන්න නාම වේ. එහෙත් 'භගවා' යන නාමය නේමිත්තික නාමයකි. එය මහාමායා මව්බිසව හෝ සුද්ධෝදන මහරජු හෝ අසූ දහසක් ඥාතීන් හෝ සක් දෙවිඳු, සන්තුසිත ආදී දෙවිවරුන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ. ධර්ම සේනාධිපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “‘භගවා’ යන නාමය මෑණියන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ... උන්වහන්සේලා බෝධි මූලයේදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟම මෙම විමෝක්ෂාන්තික ඥානය ලබා ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට ලැබූ පැනවීමකි, එනම් ‘භගවා’ යන්නයි.”

ယံဂုဏနေမိတ္တိကဉ္စေတံ နာမံ, တေသံ ဂုဏာနံ ပကာသနတ္ထံ ဣမံ ဂါထံ ဝဒန္တိ –

මෙම නාමය යම් ගුණ සමුදායක් නිසා නේමිත්තික වූවක් ද, ඒ ගුණයන් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා සංගීතිකාරක තේරවරු මෙම ගාථාව පවසති:

‘‘ဘဂီ ဘဇီ ဘာဂီ ဝိဘတ္တဝါ ဣတိ;

အကာသိ ဘဂ္ဂန္တိ ဂရူတိ ဘာဂျဝါ;

ဗဟူဟိ ဉာယေဟိ သုဘာဝိတတ္တနော;

ဘဝန္တဂေါ သော ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

“භාග්‍ය ඇති බැවින් ද, (විවේකය ආදිය) සේවනය කළ බැවින් ද, (ධර්ම) කොටස් ඇති බැවින් ද, ධර්මය බෙදා දැක්වූ බැවින් ද, (කෙලෙසුන්) බින්ද බැවින් ද, ගුරු වූ බැවින් ද, මහා පින් ඇති බැවින් ද, බොහෝ ක්‍රමයන්ගෙන් සිත මැනවින් වැඩූ බැවින් ද, භවය කෙළවරට පැමිණි බැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ නම් වන සේක.”

နိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယေနေဝ စေတ္ထ တေသံ တေသံ ပဒါနမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

නිද්දේස පාලියෙහි සඳහන් වන පරිදිම මෙහි ද ඒ ඒ පදයන්හි අර්ථය දත යුතුය.

အယံ ပန အပရော နယော –

මෙය තවත් ක්‍රමයකි:

‘‘ဘာဂျဝါ ဘဂ္ဂဝါ ယုတ္တော, ဘဂေဟိ စ ဝိဘတ္တဝါ;

ဘတ္တဝါ ဝန္တဂမနော, ဘဝေသု ဘဂဝါ တတော’’တိ.

“භාග්‍යවන්ත බැවින් ද, (කෙලෙස්) බින්ද බැවින් ද, (ඉසුරු ආදී) භග ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, (ධර්මය) බෙදා දැක්වූ බැවින් ද, භවයන්හි ගමන (තණ්හාව) ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ නම් වන සේක.”

တတ္ထ ဝဏ္ဏာဂမော ဝဏ္ဏဝိပရိယယောတိ ဧတံ နိရုတ္တိလက္ခဏံ ဂဟေတွာ သဒ္ဒနယေန ဝါ ပိသောဒရာဒိပက္ခေပလက္ခဏံ ဂဟေတွာ ယသ္မာ လောကိယလောကုတ္တရသုခါဘိနိဗ္ဗတ္တကံ ဒါနသီလာဒိပါရပ္ပတ္တံ ဘာဂျမဿ အတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘ဘာဂျဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုစ္စတီတိ ဉာတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန လောဘ-ဒေါသ-မောဟ-ဝိပရီတမနသိကာရ-အဟိရိကာနောတ္တပ္ပ-ကောဓူပနာဟ-မက္ခ-ပဠာသဣဿာ-မစ္ဆရိယ-မာယာသာဌေယျ-ထမ္ဘ-သာရမ္ဘ-မာနာတိမာန-မဒ-ပမာဒ-တဏှာဝိဇ္ဇာ [Pg.96] တိဝိဓာကုသလမူလ-ဒုစ္စရိတ-သံကိလေသ-မလ-ဝိသမသညာ-ဝိတက္က-ပပဉ္စ-စတုဗ္ဗိဓဝိပရိယေသအာသဝ-ဂန္ထ-ဩဃ-ယောဂါဂတိ-တဏှုပ္ပာဒုပါဒါန-ပဉ္စစေတောခီလ-ဝိနိဗန္ဓ-နီဝရဏာဘိနန္ဒနဆဝိဝါဒမူလ-တဏှာကာယ-သတ္တာနုသယ-အဋ္ဌမိစ္ဆတ္တ-နဝတဏှာမူလက-ဒသာကုသလကမ ဒိဋ္ဌိဂတ-အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတပ္ပဘေဒ-သဗ္ဗဒရထ-ပရိဠာဟ-ကိလေသသတသဟဿာနိ, သင်္ခေပတော ဝါ ပဉ္စ ကိလေသ-အဘိသင်္ခါရခန္ဓမစ္စု-ဒေဝပုတ္တ-မာရေ အဘဉ္ဇိ, တသ္မာ ဘဂ္ဂတ္တာ ဧတေသံ ပရိဿယာနံ ဘဂ္ဂဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတိ. အာဟ စေတ္ထ –

එහි වර්ණාගම, වර්ණ විපර්යාස ආදී නිරුක්ති ලක්ෂණ අනුව හෝ ශබ්ද ශාස්ත්‍රයට අනුව, ලෞකික ලෝකෝත්තර සැප ලබා දෙන දාන ශීලාදී සමෘද්ධිමත් භාග්‍යය උන්වහන්සේට ඇති බැවින්, ‘භාග්‍යවා’ යයි කිව යුතු තැන ‘භගවා’ යයි කියනු ලබන බව දත යුතුය. තවද, ලෝභ, දෝෂ, මෝහ ඇතුළු ලක්ෂ ගණනක් වූ කෙලෙසුන් හෝ සැකෙවින් පස්මරුන් (කෙලෙස්, අභිසංඛාර, ස්කන්ධ, මෘත්‍යු, දේවපුත්‍ර) බින්ද බැවින් ‘භග්ගවා’ යයි කිව යුතු තැන ‘භගවා’ යයි කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද කීහ:

‘‘ဘဂ္ဂရာဂေါ ဘဂ္ဂဒေါသော, ဘဂ္ဂမောဟော အနာသဝေါ;

ဘဂ္ဂါဿ ပါပကာ ဓမ္မာ, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

“රාගය බින්ද බැවින් ද, ද්වේෂය බින්ද බැවින් ද, මෝහය බින්ද බැවින් ද, ආශ්‍රව රහිත වූ බැවින් ද, උන්වහන්සේගේ පවිටු ධර්මයන් බිඳී ගිය බැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භගවා’ නම් වන සේක.”

ဘာဂျဝန္တတာယ စဿ သတပုညဇလက္ခဏဓရဿ ရူပကာယသမ္ပတ္တိဒီပိတာ ဟောတိ, ဘဂ္ဂဒေါသတာယ ဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိ. တထာ လောကိယပရိက္ခကာနံ ဗဟုမတဘာဝေါ, ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေဟိ အဘိဂမနီယတာ, အဘိဂတာနဉ္စ နေသံ ကာယစိတ္တဒုက္ခာပနယနေ ပဋိဗလဘာဝေါ, အာမိသဒါနဓမ္မဒါနေဟိ ဥပကာရိတာ, လောကိယလောကုတ္တရသုခေဟိ စ သမ္ပယောဇနသမတ္ထတာ ဒီပိတာ ဟောတိ.

පින් සියයකින් උපන් ලක්ෂණ දරන්නා වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ භාග්‍යවන්ත භාවය (භාග්‍යවන්තතා) මඟින් රූපකාය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වන අතර, ක්ලේශයන් නැසූ බැවින් (භග්ගදෝසතා) ධර්මකාය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ. එමෙන්ම, ලෝකික පණ්ඩිතයන්ගේ බහුමානයට පාත්‍ර වීම, ගිහි පැවිදි උභය පාර්ශවයටම පහසුවෙන් එළඹිය හැකි බව, එසේ පැමිණි අයගේ කායික මානසික දුක් දුරු කිරීමට සමත් බව, ආමිස හා ධර්ම දානයෙන් උපකාරී වන බව සහ ලෞකික ලෝකෝත්තර සැපය ලබා දීමට ඇති සමත්කම මෙයින් ප්‍රකාශ වේ.

ယသ္မာ စ လောကေ ဣဿရိယ-ဓမ္မ-ယသ-သိရီ-ကာမ-ပယတ္တေသု ဆသု ဓမ္မေသု ဘဂသဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ, ပရမဉ္စဿ သကစိတ္တေ ဣဿရိယံ, အဏိမာ လဃိမာဒိကံ ဝါ လောကိယသမ္မတံ သဗ္ဗာကာရပရိပူရံ အတ္ထိ တထာ လောကုတ္တရော ဓမ္မော လောကတ္တယဗျာပကော ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတော အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓေါ ယသော, ရူပကာယဒဿနဗျာဝဋဇနနယနပ္ပသာဒဇနနသမတ္ထာ သဗ္ဗာကာရပရိပူရာ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂသိရီ, ယံ ယံ ဧတေန ဣစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ အတ္တဟိတံ ပရဟိတံ ဝါ, တဿ တဿ တထေဝ အဘိနိပ္ဖန္နတ္တာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိ, တတ္ထ နိပ္ဖတ္တိသညိတော ကာမော, သဗ္ဗလောကဂရုဘာဝပ္ပတ္တိဟေတုဘူတော သမ္မာဝါယာမသင်္ခါတော ပယတ္တော စ အတ္ထိ; တသ္မာ ဣမေဟိ ဘဂေဟိ ယုတ္တတ္တာပိ ဘဂါ အဿ သန္တီတိ ဣမိနာ အတ္ထေန ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတိ.

ලෝකයෙහි ඊශ්වර්‍යය (අධිපති බව), ධර්මය, යසස, ශ්‍රී කාන්තිය, කැමැත්ත (අභිමතාර්ථය) සහ ප්‍රයත්නය යන කරුණු සයෙහි 'භග' යන වචනය පවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතෙහි පරම වූ ඊශ්වර්‍යය පවතින අතර, අණිමා, ලඝිමා ආදී ලෞකික සම්මත සකල විධ බුද්ධියෙන් උන්වහන්සේ පිරිපුන් වන සේක. එමෙන්ම ලෝකත්‍රයෙහිම පැතිරුණු, යථාභූත ගුණයෙන් යුක්ත වූ පරම පිරිසිදු ලෝකෝත්තර ධර්ම යසස උන්වහන්සේට ඇත. රූප කාය දැකීමෙන් නෙත් පහන් කරවන, සකල අංග ප්‍රත්‍යංගයන්ගෙන් පිරිපුන් ශ්‍රී ශෝභාව ඇත. තමන් වහන්සේගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ යම් යම් යහපත් අභිමතාර්ථයන් වූයේ නම් ඒ සියල්ල අදහස් කළ පරිදිම ඉටු කර ගැනීමේ හැකියාව වන 'කාම' ගුණය ද උන්වහන්සේට ඇත. සකල ලෝකයාගේ ගෞරවයට හේතු වන සම්‍යක් ප්‍රධානයෙන් යුක්ත වූ 'ප්‍රයත්න' ගුණය ද ඇත. මෙකී භග ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් 'භගවත්' (භගවා) යැයි කියනු ලැබේ.

ယသ္မာ ပန ကုသလာဒီဟိ ဘေဒေဟိ သဗ္ဗဓမ္မေ, ခန္ဓာယတန-ဓာတုသစ္စ-ဣန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒီဟိ ဝါ ကုသလာဒိဓမ္မေ, ပီဠန-သင်္ခတ-သန္တာပဝိပရိဏာမဋ္ဌေန ဝါ ဒုက္ခမရိယသစ္စံ, အာယူဟန-နိဒါန-သံယောဂ-ပလိဗောဓဋ္ဌေန သမုဒယံ, နိဿရဏဝိဝေကာသင်္ခတ-အမတဋ္ဌေန [Pg.97] နိရောဓံ, နိယျာန-ဟေတု-ဒဿနာဓိပတေယျဋ္ဌေန မဂ္ဂံ ဝိဘတ္တဝါ, ဝိဘဇိတွာ ဝိဝရိတွာ ဒေသိတဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ ဝိဘတ္တဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတိ.

තවද, කුසල් ආදී වශයෙන් සියලු ධර්මයන් ද, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, ඉන්ද්‍රිය, පටිච්චසමුප්පාද ආදී වශයෙන් ධර්මයන් බෙදා දැක්වූ හෙයින් ද, දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය පීඩන, සංඛත, සන්තාප, විපරිණාම යන අර්ථයන්ගෙන් ද, සමුදය සත්‍යය ආයූහන, නිදාන, සංයෝග, පලිබෝධ යන අර්ථයන්ගෙන් ද, නිරෝධ සත්‍යය නිස්සරණ, විවේක, අසංඛත, අමත යන අර්ථයන්ගෙන් ද, මාර්ග සත්‍යය නිය්‍යාන, හේතු, දස්සන, ආධිපතෙය්‍ය යන අර්ථයන්ගෙන් ද බෙදා වෙන් කර විවරණය කළ බැවින් උන්වහන්සේ 'විභත්තවා' නම් වන සේක. ඒ අර්ථයෙන් 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ.

ယသ္မာ စ ဧသ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကေ သုညတပ္ပဏိဟိတာနိမိတ္တဝိမောက္ခေ အညေ စ လောကိယလောကုတ္တရေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ ဘဇိ သေဝိ ဗဟုလမကာသိ, တသ္မာ ဘတ္တဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတိ.

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිව්‍ය විහාර, බ්‍රහ්ම විහාර, ආර්ය විහාර ද, කාය විවේක, චිත්ත විවේක, උපධි විවේක ද, ශුන්‍යත, අප්පණිහිත, අනිමිත්ත විමොක්ඛ ද, අනෙකුත් ලෞකික ලෝකෝත්තර උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයන් ද බොහෝ සේ සේවනය කළ (භජනය කළ) බැවින් 'භත්තවා' නම් වන සේක. එබැවින් 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ.

ယသ္မာ ပန တီသု ဘဝေသု တဏှာသင်္ခါတံ ဂမနမနေန ဝန္တံ, တသ္မာ ဘဝေသု ဝန္တဂမနောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘဝသဒ္ဒတော ဘကာရံ, ဂမနသဒ္ဒတော ဂကာရံ, ဝန္တသဒ္ဒတော ဝကာရဉ္စ ဒီဃံ ကတွာ အာဒါယ ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတိ. ယထာ လောကေ ‘‘မေဟနဿ ခဿ မာလာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘မေခလာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

තවද තුන් භවයෙහි තෘෂ්ණාව නැමති ගමන (පැවැත්ම) උන්වහන්සේ විසින් වමනය කරන ලද (දුරු කරන ලද) හෙයින් 'භවේසු වන්තගමන' යන අරුතින් 'භව' ශබ්දයෙන් 'භ' අකුර ද, 'ගමන' ශබ්දයෙන් 'ග' අකුර ද, 'වන්ත' ශබ්දයෙන් 'ව' අකුර ද ගෙන, 'ව' යන්න දීර්ඝ කිරීමෙන් 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ. එය ලෝකයෙහි 'මේහනස්ස ඛස්ස මාලා' යන්න 'මේඛලා' යැයි කියන්නාක් වැනි ය.

သော ဣမံ လောကန္တိ သော ဘဂဝါ ဣမံ လောကံ. ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ နိဒဿေတိ. သဒေဝကန္တိ သဟ ဒေဝေဟိ သဒေဝကံ; ဧဝံ သဟ မာရေန သမာရကံ; သဟ ဗြဟ္မုနာ သဗြဟ္မကံ; သဟ သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ; ပဇာတတ္တာ ပဇာ, တံ ပဇံ; သဟ ဒေဝမနုဿေဟိ သဒေဝမနုဿံ. တတ္ထ သဒေဝကဝစနေန ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, သမာရကဝစနေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ, သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ, သဿမဏဗြာဟ္မဏီဝစနေန သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကပစ္စာမိတ္တသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏံ, သမိတပါပ-ဗာဟိတပါပ-သမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စ, ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ, သဒေဝမနုဿဝစနေန သမ္မုတိဒေဝအဝသေသမနုဿဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတ္ထ တီဟိ ပဒေဟိ ဩကာသလောကော, ဒွီဟိ ပဇာဝသေန သတ္တလောကော ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ලෝකය' යනුවෙන් දක්වනුයේ උන්වහන්සේ විසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද ලෝකයයි. 'සදේවක' යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයයි. එසේම මාරයා සහිත 'සමාරක', බ්‍රහ්මයා සහිත 'සබ්‍රහ්මක', ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සහිත 'සස්සමණ බ්‍රාහ්මණිං' (ප්‍රජාව), කර්ම ක්ලේශයන් නිසා හටගත් බැවින් 'පජා' නම් වූ ඒ සත්ව සමූහය, දෙවි මිනිසුන් සහිත වූ 'සදේවමනුස්ස' යනුයි. එහි 'සදේවක' ශබ්දයෙන් පංච කාමාවචර දේව ලෝකයන් ද, 'සමාරක' ශබ්දයෙන් හයවන කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය (වසවර්ති) ද, 'සබ්‍රහ්මක' ශබ්දයෙන් බ්‍රහ්ම කායික ආදී බ්‍රහ්ම ලෝකයන් ද, 'සස්සමණ බ්‍රාහ්මණ' ශබ්දයෙන් ශාසන විරුද්ධ පරසමයවාදී ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් මෙන්ම පව් සන්සිඳවූ (ශ්‍රමණ) හා පව් දුරු කළ (බ්‍රාහ්මණ) උතුමන් ද ගත යුතුය. 'පජා' ශබ්දයෙන් සත්ව ලෝකය ද, 'සදේවමනුස්ස' ශබ්දයෙන් සම්මුති දේවයන් සහ සෙසු මිනිසුන් ද ගත යුතුය. මෙසේ මෙහි පද තුනකින් ඕකාස ලෝකය ද, පද දෙකකින් සත්ව ලෝකය ද ගන්නා ලදි.

အပရော နယော – သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန အရူပါဝစရဒေဝလောကော ဂဟိတော, သမာရကဂ္ဂဟဏေန ဆကာမာဝစရဒေဝလောကာ, သဗြဟ္မကဂ္ဂဟဏေန ရူပီဗြဟ္မလောကော, သဿမဏဗြာဟ္မဏာဒိဂ္ဂဟဏေန စတုပရိသဝသေန သမ္မုတိဒေဝေဟိ ဝါ သဟ မနုဿလောကော, အဝသေသသဗ္ဗသတ္တလောကော ဝါ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම්: 'සදේවක' ශබ්දයෙන් අරූපාවචර දේව ලෝකය ද, 'සමාරක' ශබ්දයෙන් කාමාවචර දේව ලෝක හය ද, 'සබ්‍රහ්මක' ශබ්දයෙන් රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකය ද, 'සස්සමණ බ්‍රාහ්මණ' ආදී ශබ්දවලින් සිවුවණක් පිරිස සහිත මනුෂ්‍ය ලෝකය හෝ සම්මුති දේවයන් සහිත මනුෂ්‍ය ලෝකය හෝ ඉතිරි සියලු සත්ව ලෝකය හෝ අදහස් කෙරේ.

အပိစေတ္ထ [Pg.98] သဒေဝကဝစနေန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော သဗ္ဗဿာပိ လောကဿ သစ္ဆိကတဘာဝံ သာဓေန္တော တဿ ဘဂဝတော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတော. တတော ယေသံ သိယာ – ‘‘မာရော မဟာနုဘာဝေါ ဆကာမာဝစရိဿရော ဝသဝတ္တီ; ကိံ သောပိ ဧတေန သစ္ဆိကတော’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သမာရကန္တိ အဗ္ဘုဂ္ဂတော. ယေသံ ပန သိယာ – ‘‘ဗြဟ္မာ မဟာနုဘာဝေါ ဧကင်္ဂုလိယာ ဧကသ္မိံ စက္ကဝါဠသဟဿေ အာလောကံ ဖရတိ, ဒွီဟိ…ပေ… ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အာလောကံ ဖရတိ, အနုတ္တရဉ္စ ဈာနသမာပတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေတိ, ကိံ သောပိ သစ္ဆိကတော’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သဗြဟ္မကန္တိ အဗ္ဘုဂ္ဂတော. တတော ယေသံ သိယာ – ‘‘ပုထူသမဏဗြာဟ္မဏာ သာသနပစ္စတ္ထိကာ, ကိံ တေပိ သစ္ဆိကတာ’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇန္တိ အဗ္ဘုဂ္ဂတော. ဧဝံ ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌာနံ သစ္ဆိကတဘာဝံ ပကာသေတွာ အထ သမ္မုတိဒေဝေ အဝသေသမနုဿေ စ ဥပါဒါယ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သေသသတ္တလောကဿ သစ္ဆိကတဘာဝံ ပကာသေန္တော သဒေဝမနုဿန္တိ အဗ္ဘုဂ္ဂတော. အယမေတ္ထာနုသန္ဓိက္ကမော.

තවද මෙහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් උත්කෘෂ්ට වශයෙන් මුළු ලෝකයම පත්‍යක්ෂ කළ බව දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කීර්තිය පැතිර ගියේය. එවිට යමෙකුට "මාරයා මහා අනුභාව සම්පන්නය, ඔහුත් උන්වහන්සේ පත්‍යක්ෂ කළ සේක් ද?" යන සැකය ඇති විය හැක. එය දුරු කරමින් 'සමාරක' යන වචනය ද, "මහා බ්‍රහ්මයා මහා අනුභාව සම්පන්නය, ඔහුත් පත්‍යක්ෂ කළ සේක් ද?" යන සැකය දුරු කරමින් 'සබ්‍රහ්මක' යන වචනය ද, "ශාසන විරුද්ධ පිරිස් පවා පත්‍යක්ෂ කළ සේක් ද?" යන සැකය දුරු කරමින් 'සස්සමණ බ්‍රාහ්මණිං පජං' යන වචනය ද ප්‍රකාශ විය. මෙසේ උත්තම පුද්ගලයන් පත්‍යක්ෂ කළ බව දක්වා, සම්මුති දේවයන් හා ඉතිරි මිනිසුන් ද ඇතුළුව සෙසු සත්ව ලෝකයම පත්‍යක්ෂ කළ බව ප්‍රකාශ කරමින් 'සදේවමනුස්ස' යන කීර්ති නාමය පැන නැඟුණි. මෙය මෙහි අනුසන්ධි ක්‍රමයයි.

သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေတီတိ ဧတ္ထ ပန သယန္တိ သာမံ, အပရနေယျော ဟုတွာ; အဘိညာတိ အဘိညာယ, အဓိကေန ဉာဏေန ဉတွာတိ အတ္ထော. သစ္ဆိကတွာတိ ပစ္စက္ခံ ကတွာ, ဧတေန အနုမာနာဒိပဋိက္ခေပေါ ကတော ဟောတိ. ပဝေဒေတီတိ ဗောဓေတိ ဉာပေတိ ပကာသေတိ. သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ…ပေ… ပရိယောသာနကလျာဏန္တိ သော ဘဂဝါ သတ္တေသု ကာရုညတံ ပဋိစ္စ ဟိတွာပိ အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တဉ္စ ခေါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဒေသေန္တော အာဒိကလျာဏာဒိပ္ပကာရမေဝ ဒေသေတိ.

'සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදේති' යන්නෙහි 'සයං' යනු තමන් වහන්සේම (ස්වයංභූ ඥානයෙන්) යන්නයි. 'අභිඤ්ඤා' යනු විශිෂ්ට සර්වඥතා ඥානයෙන් දැනගෙන යන්නයි. 'සච්ඡිකත්වා' යනු පත්‍යක්ෂ කොටගෙන යන්නයි; මෙයින් අනුමානයෙන් දැනගැනීම බැහැර කෙරේ. 'පවේදේති' යනු අවබෝධ කරවයි, ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. 'සෝ ධම්මං දේසේති ආදිකල්‍යාණං...' යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්වයන් කෙරෙහි වූ මහා කරුණාව නිසා අනුත්තර වූ ඵල සමාපත්ති සුවය පවා පසෙක ලා ධර්මය දේශනා කරන සේක. උන්වහන්සේ ස්වල්ප වශයෙන් හෝ බොහෝ වශයෙන් ධර්මය දේශනා කරනුයේ මුල, මැද, අග යන තුන් තන්හිම යහපත් වූ ආකාරයෙන්මය.

ကထံ? ဧကဂါထာပိ ဟိ သမန္တဘဒြကတ္တာ ဓမ္မဿ ပဌမပါဒေန အာဒိကလျာဏာ, ဒုတိယတတိယပါဒေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏာ, ပစ္ဆိမပါဒေန ပရိယောသာနကလျာဏာ. ဧကာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ နိဒါနေန အာဒိကလျာဏံ, နိဂမနေန ပရိယောသာနကလျာဏံ, သေသေန မဇ္ဈေကလျာဏံ. နာနာနုသန္ဓိကံ သုတ္တံ ပဌမာနုသန္ဓိနာ အာဒိကလျာဏံ, ပစ္ဆိမေန ပရိယောသာနကလျာဏံ, သေသေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏံ. သကလောပိ သာသနဓမ္မော အတ္တနော အတ္ထဘူတေန သီလေန အာဒိကလျာဏော, သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏော, နိဗ္ဗာနေန ပရိယောသာနကလျာဏော. သီလသမာဓီဟိ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ဝိပဿနာမဂ္ဂေဟိ မဇ္ဈေကလျာဏော, ဖလနိဗ္ဗာနေဟိ ပရိယောသာနကလျာဏော[Pg.99]. ဗုဒ္ဓသုဗောဓိတာယ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ဓမ္မသုဓမ္မတာယ မဇ္ဈေကလျာဏော, သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. တံ သုတွာ တထတ္တာယ ပဋိပန္နေန အဓိဂန္တဗ္ဗာယ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ဝါ အာဒိကလျာဏော, ပစ္စေကဗောဓိယာ မဇ္ဈေကလျာဏော, သာဝကဗောဓိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. သုယျမာနော စေသ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနတော သဝနေနပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ အာဒိကလျာဏော, ပဋိပဇ္ဇိယမာနော သမထဝိပဿနာသုခါဝဟနတော ပဋိပတ္တိယာပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ မဇ္ဈေကလျာဏော, တထာ ပဋိပန္နော စ ပဋိပတ္တိဖလေ နိဋ္ဌိတေ တာဒိဘာဝါဝဟနတော ပဋိပတ္တိဖလေနပိ ကလျာဏမေဝ အာဝဟတီတိ ပရိယောသာနကလျာဏော. နာထပ္ပဘဝတ္တာ စ ပဘဝသုဒ္ဓိယာ အာဒိကလျာဏော, အတ္ထသုဒ္ဓိယာ မဇ္ဈေကလျာဏော, ကိစ္စသုဒ္ဓိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော. တသ္မာ ဧသော ဘဂဝါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဒေသေန္တော အာဒိကလျာဏာဒိပ္ပကာရမေဝ ဒေသေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

කෙසේ ද? එක් ගාථාවක් වුව ද හාත්පසින් ම යහපත් වූ පර්යාප්ති ධර්මයේ ස්වභාවය නිසා, එහි පළමු පාදයෙන් ආදිකල්‍යාණ (මුල යහපත්) ද, දෙවන හා තෙවන පාදයන්ගෙන් මජ්ඣෙකල්‍යාණ (මැද යහපත්) ද, අවසාන පාදයෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ (අග යහපත්) ද වෙයි. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රය නිදානයෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, නිගමනයෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද, ඉතිරි සූත්‍ර දේශනාවෙන් මජ්ඣෙකල්‍යාණ ද වෙයි. සහේතුක අනුසන්ධීන් රාශියක් ඇති සූත්‍රය ප්‍රථම අනුසන්ධියෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, අවසාන අනුසන්ධියෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද, ඉතිරි අනුසන්ධීන්ගෙන් මජ්ඣෙකල්‍යාණ ද වෙයි. මුළුමනින් ම වූ ශාසන ධර්මය ස්වකීය පර්යාප්තියෙහි අර්ථය වූ ශීලයෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, සමථ-විපස්සනා සහ මගඵලයන්ගෙන් මජ්ඣෙකල්‍යාණ ද, නිවනින් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වෙයි. තවද ශීල-සමාධීන්ගෙන් ආදිකල්‍යාණ ද, විපස්සනා මාර්ගයන්ගෙන් මජ්ඣෙකල්‍යාණ ද, ඵල සහ නිවනින් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වෙයි. එසේම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා අවබෝධය (සම්බෝධිය) නිසා ආදිකල්‍යාණ ද, ධර්මයේ මනා ස්වභාවය නිසා මජ්ඣෙකල්‍යාණ ද, සංඝයා වහන්සේගේ මනා පිළිවෙත නිසා පරියෝසානකල්‍යාණ ද වෙයි. එම ධර්මය ශ්‍රවණය කොට ඒ අනුව පිළිපදින්නා විසින් ලැබිය යුතු වූ අභිසම්බෝධියෙන් (සර්වඥතා ඥානයෙන්) ආදිකල්‍යාණ ද, ප්‍රත්‍යෙක බෝධියෙන් මජ්ඣෙකල්‍යාණ ද, ශ්‍රාවක බෝධියෙන් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වෙයි. තවද මේ ධර්මය ශ්‍රවණය කරන කල්හි නීවරණයන් දුරු කරන බැවින් ශ්‍රවණයෙන් ම යහපත උදා කරන හෙයින් ආදිකල්‍යාණ ද, පිළිපදින කල්හි සමථ-විපස්සනා සැපය ගෙන දෙන බැවින් පිළිවෙතින් ද යහපත උදා කරන හෙයින් මජ්ඣෙකල්‍යාණ ද, එසේ පිළිපන් තැනැත්තා පිළිවෙතෙහි කෙළවරට පත් වූ කල්හි තාදි ගුණය (අකම්පිත බව) ඇති කරන බැවින් ප්‍රතිපත්ති ඵලයෙන් ද යහපත උදා කරන හෙයින් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වෙයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මුල් කොට ඇති බැවින් ප්‍රභවයේ පිරිසිදු බවින් ආදිකල්‍යාණ ද, අර්ථයේ පිරිසිදු බවින් මජ්ඣෙකල්‍යාණ ද, කෘත්‍යයේ (කළ යුතු දෙයෙහි) පිරිසිදු බවින් පරියෝසානකල්‍යාණ ද වෙයි. එබැවින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වල්ප වූ හෝ බොහෝ වූ හෝ ධර්මයක් දේශනා කරන කල්හි ආදිකල්‍යාණ ආදී ප්‍රකාරයෙන් ම දේශනා කරන බව දත යුතුය.

သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနန္တိ ဧဝမာဒီသု ပန ယသ္မာ ဣမံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ ပကာသေတိ, နာနာနယေဟိ ဒီပေတိ; တဉ္စ ယထာနုရူပံ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ သာတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ. သင်္ကာသနပကာသန-ဝိဝရဏ-ဝိဘဇန-ဥတ္တာနီကရဏ-ပညတ္တိ-အတ္ထပဒသမာယောဂတော သာတ္ထံ, အက္ခရပဒ-ဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ. အတ္ထဂမ္ဘီရတာ-ပဋိဝေဓဂမ္ဘီရတာဟိ သာတ္ထံ, ဓမ္မဂမ္ဘီရတာဒေသနာဂမ္ဘီရတာဟိ သဗျဉ္ဇနံ. အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယတော သာတ္ထံ, ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယတော သဗျဉ္ဇနံ. ပဏ္ဍိတဝေဒနီယတော ပရိက္ခကဇနပ္ပသာဒကန္တိ သာတ္ထံ, သဒ္ဓေယျတော လောကိယဇနပ္ပသာဒကန္တိ သဗျဉ္ဇနံ. ဂမ္ဘီရာဓိပ္ပာယတော သာတ္ထံ, ဥတ္တာနပဒတော သဗျဉ္ဇနံ. ဥပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော သကလပရိပုဏ္ဏဘာဝေန ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ; အပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော နိဒ္ဒေါသဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓံ; သိက္ခတ္တယပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဗြဟ္မဘူတေဟိ သေဋ္ဌေဟိ စရိတဗ္ဗတော တေသဉ္စ စရိယဘာဝတော ဗြဟ္မစရိယံ. တသ္မာ ‘‘သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ…ပေ… ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

'සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං' යනාදී පාඨයන්හි, යම් හෙයකින් මෙම ධර්මය දේශනා කරන කල්හි ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව සහ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද, විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් පැහැදිලි කරන බැවින් ද එය යෝග්‍ය පරිදි අර්ථ සම්පත්තියෙන් 'සාත්ථ' (අර්ථ සහිත) ද, ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තියෙන් 'සබ්‍යඤ්ජන' (ව්‍යඤ්ජන සහිත) ද වෙයි. සංකාශන, ප්‍රකාශන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ සහ ප්‍රඥප්ති යන අර්ථ පදයන්ගේ මනා සංයෝගයෙන් 'සාත්ථ' වන අතර, අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන, ආකාර, නිරුක්ති සහ නිර්දේශ යන අංගයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. අර්ථ ගම්භීරත්වය සහ ප්‍රතිවේධ ගම්භීරත්වය නිසා 'සාත්ථ' වන අතර, ධර්ම ගම්භීරත්වය සහ දේශනා ගම්භීරත්වය නිසා 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. අර්ථ පටිසම්භිදාව සහ පටිභාණ පටිසම්භිදාවට විෂය වන බැවින් 'සාත්ථ' වන බව ද, ධර්ම පටිසම්භිදාව සහ නිරුක්ති පටිසම්භිදාවට විෂය වන බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වන බව ද කියනු ලැබේ. පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු බැවින් විමර්ශනශීලී ජනයා ප්‍රසාදයට පත් කරන හෙයින් 'සාත්ථ' වන අතර, විශ්වාස කටයුතු (ශ්‍රද්ධා දනවන) බැවින් ලෞකික ජනයා ප්‍රසාදයට පත් කරන හෙයින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. ගැඹුරු අදහස් ඇති බැවින් 'සාත්ථ' ද, ප්‍රකට පද ඇති බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' ද වෙයි. එකතු කළ යුතු කිසිවක් නොමැති බැවින් සකලප්‍රකාරයෙන් ම පූර්ණ වූ හෙයින් 'කේවල පරිපූර්ණ' වන අතර, බැහැර කළ යුතු කිසිවක් නොමැති බැවින් නිර්දෝෂී භාවයෙන් 'පරිශුද්ධ' වෙයි. ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙන් යුක්ත වූ බැවින්, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුදු-පසේබුදු-මහ රහතන් වහන්සේලා විසින් පුරුදු කළ යුතු බැවින් ද උන්වහන්සේලාගේ හැසිරීම (චරියාව) වන බැවින් ද මෙය 'බ්‍රහ්මචර්යාව' නමි. එබැවින් 'සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං... පේ... බ්‍රහ්මචරියං පකාසේති' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

အပိစ ယသ္မာ သနိဒါနံ သဥပ္ပတ္တိကဉ္စ ဒေသေန္တော အာဒိကလျာဏံ ဒေသေတိ, ဝေနေယျာနံ အနုရူပတော အတ္ထဿ အဝိပရီတတာယ စ ဟေတုဒါဟရဏယုတ္တတော စ မဇ္ဈေကလျာဏံ, သောတူနံ သဒ္ဓါပဋိလာဘေန နိဂမနေန [Pg.100] စ ပရိယောသာနကလျာဏံ ဒေသေတိ. ဧဝံ ဒေသေန္တော စ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတိ. တဉ္စ ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂမဗျတ္တိတော သာတ္ထံ, ပရိယတ္တိယာ အာဂမဗျတ္တိတော သဗျဉ္ဇနံ, သီလာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓယုတ္တတော ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ, နိရုပက္ကိလေသတော နိတ္ထရဏတ္ထာယ ပဝတ္တိတော လောကာမိသနိရပေက္ခတော စ ပရိသုဒ္ဓံ, သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မဘူတာနံ ဗုဒ္ဓ-ပစ္စေကဗုဒ္ဓ-ဗုဒ္ဓသာဝကာနံ စရိယတော ‘‘ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာပိ ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ…ပေ… ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

තවද, යම් හෙයකින් නිදාන සහිතව සහ කරුණු සහිතව දේශනා කරන බැවින් ආදිකල්‍යාණ දේශනා කරයි. වේනෙය්‍ය ජනයාට අනුරූපව, අර්ථයේ අවිපරීත බවින් හා හේතු උදාහරණ සහිතව දේශනා කරන බැවින් මජ්ඣෙකල්‍යාණ දේශනා කරයි. ශ්‍රාවකයන් තුළ ශ්‍රද්ධාව ඇති කරමින් නිගමනය දක්වන බැවින් පරියෝසානකල්‍යාණ දේශනා කරයි. මෙසේ දේශනා කරමින් බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරයි. එය පිළිවෙතින් (ප්‍රතිපත්තියෙන්) අවබෝධ කරගත යුතු මාර්ග-ඵල-නිවන් ප්‍රකට කරන බැවින් 'සාත්ථ' වන අතර, පර්යාප්තියෙන් උගත යුතු දේශනා ප්‍රකට කරන බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වෙයි. ශීලාදී පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් යුක්ත බැවින් 'කේවල පරිපූර්ණ' වන අතර, කෙලෙස් රහිත බැවින් ද, සසරින් එතෙර වීම පිණිස පවතින බැවින් ද, ලෝකාමිසයන් කෙරෙහි නිරපේක්ෂ බැවින් ද 'පරිශුද්ධ' වෙයි. ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුදු-පසේබුදු-මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ චරියාවක් වන බැවින් ද එය 'බ්‍රහ්මචර්යාව' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසා ද 'උන්වහන්සේ ආදිකල්‍යාණ වූ ධර්මය දේශනා කරති... බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරති' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

သာဓု ခေါ ပနာတိ သုန္ဒရံ ခေါ ပန အတ္ထာဝဟံ သုခါဝဟန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာရူပါနံ အရဟတန္တိ ယထာရူပေါ သော ဘဝ ဂေါတမော, ဧဝရူပါနံ ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂမေန လောကေ အရဟန္တောတိ လဒ္ဓသဒ္ဒါနံ အရဟတံ. ဒဿနံ ဟောတီတိ ပသာဒသောမ္မာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလိတွာ ‘‘ဒဿနမတ္တမ္ပိ သာဓု ဟောတီ’’တိ ဧဝံ အဇ္ဈာသယံ ကတွာ အထ ခေါ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ.

'සාධු ඛෝ පනා' යනු ඉතා යහපත් වූ, අර්ථය සලසන්නා වූ සහ සැපය ගෙන දෙන්නා වූ යන අර්ථයයි. 'තථාරූපානං අරහතං' යනු ඒ ගෞතමයන් වහන්සේ යම්බඳු ගුණ ඇත්තෙක් ද, එබඳු වූ යථාර්ථ ගුණාධිගමනයෙන් ලෝකයෙහි 'අරහත්' යන ශ්‍රද්ධාව ලැබූ රහතන් වහන්සේලා පිළිබඳවයි. 'දස්සනං හෝතී' යනු ප්‍රසන්න වූ නෙත් හැර 'දැකීම පවා යහපතකි' යන මෙබඳු අදහසක් ඇති කරගෙන වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය.

၂. ယေနာတိ ဘုမ္မတ္ထေ ကရဏဝစနံ. တသ္မာ ယတ္ထ ဘဂဝါ တတ္ထ ဥပသင်္ကမီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေန ဝါ ကာရဏေန ဘဂဝါ ဒေဝမနုဿေဟိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော, တေန ကာရဏေန ဥပသင်္ကမီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေန စ ကာရဏေန ဘဂဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော? နာနပ္ပကာရဂုဏဝိသေသာဓိဂမာဓိပ္ပာယေန, သာဒုဖလူပဘောဂါဓိပ္ပာယေန ဒိဇဂဏေဟိ နိစ္စဖလိတမဟာရုက္ခော ဝိယ. ဥပသင်္ကမီတိ စ ဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပသင်္ကမိတွာတိ ဥပသင်္ကမနပရိယောသာနဒီပနံ. အထ ဝါ ဧဝံ ဂတော တတော အာသန္နတရံ ဌာနံ ဘဂဝတော သမီပသင်္ခါတံ ဂန္တွာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

2. 'යේන' යනු ස්ථානාර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්ති පදයකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටි සේක් ද, ඒ ස්ථානයට පැමිණියේය යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය. එසේ නැතහොත් යම් කරුණක් නිසා දෙවි මිනිසුන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යා යුතු ද, ඒ කරුණ නිසා පැමිණියේය යන අර්ථය ද මෙහි දත යුතුය. කිනම් කරුණක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යා යුතු ද? විවිධ වූ ගුණ විශේෂයන් ලබා ගැනීමේ අභිලාෂයෙන් ද, රසවත් ඵල අනුභව කිරීමේ කැමැත්තෙන් කුරුලු සමූහයා නිරන්තරයෙන් ඵල දරන මහා වෘක්ෂයක් වෙත යන්නාක් මෙනි. 'උපසංකමි' යනු 'ගියේය' යන්නයි. 'උපසංකමිත්වා' යනු ගොස් අවසාන වූ බව දැක්වීමකි. එසේත් නැතහොත්, එසේ ගිය බ්‍රාහ්මණයා එතැනින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉතා සමීප වූ ස්ථානයකට ගොස් යන්න ද මෙයින් කියැවේ.

ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒီတိ ယထာ ခမနီယာဒီနိ ပုစ္ဆန္တော ဘဂဝါ တေန, ဧဝံ သောပိ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမပ္ပဝတ္တမောဒေါ အဟောသိ, သီတောဒကံ ဝိယ ဥဏှောဒကေန သမ္မောဒိတံ ဧကီဘာဝံ အဂမာသိ. ယာယ စ ‘‘ကစ္စိ, ဘော, ဂေါတမ, ခမနီယံ; ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ ဘောတော ဂေါတမဿ, စ သာဝကာနဉ္စ အပ္ပာဗာဓံ အပ္ပာတင်္ကံ လဟုဋ္ဌာနံ ဗလံ ဖာသုဝိဟာရော’’တိအာဒိကာယ ကထာယ သမ္မောဒိ, တံ ပီတိပါမောဇ္ဇသင်္ခါတံ သမ္မောဒံ ဇနနတော သမ္မောဒိတုံ ယုတ္တဘာဝတော စ သမ္မောဒနီယံ. အတ္ထဗျဉ္ဇနမဓုရတာယ သုစိရမ္ပိ ကာလံ သာရေတုံ နိရန္တရံ ပဝတ္တေတုံ အရဟရူပတော သရိတဗ္ဗဘာဝတော စ သာရဏီယံ, သုယျမာနသုခတော ဝါ သမ္မောဒနီယံ, အနုဿရိယမာနသုခတော [Pg.101] သာရဏီယံ. တထာ ဗျဉ္ဇနပရိသုဒ္ဓတာယ သမ္မောဒနီယံ, အတ္ထပရိသုဒ္ဓတာယ သာရဏီယန္တိ. ဧဝံ အနေကေဟိ ပရိယာယေဟိ သမ္မောဒနီယံ သာရဏီယံ ကထံ ဝီတိသာရေတွာ ပရိယောသာပေတွာ နိဋ္ဌာပေတွာ ယေနတ္ထေန အာဂတော တံ ပုစ္ဆိတုကာမော ဧကမန္တံ နိသီဒိ.

'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුවදුක් විචාරමින් එම බමුණා සමඟ යම්සේ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේ ද, එසේම ඔහු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ එකලෙස පැවති සතුටින් යුක්ත වූයේ ය. එය හරියට සීතල ජලය උණුසුම් ජලය සමඟ මිශ්‍ර වී ඒකීභූත වන්නාක් වැනි ය. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, (මේ ශරීර යන්ත්‍රය) ඉවසිය හැකි ද? යැපිය හැකි ද? භවත් ගෝතමයන් වහන්සේටත් ශ්‍රාවකයන්ටත් අල්ප වූ ආබාධ ඇත්තේ ද? නීරෝගී ද? සැහැල්ලු බවක් හා සුව විහරණයක් ඇත්තේ ද?' යන මෙවැනි කතාවලින් ඔහු සතුටු විය. ප්‍රීති ප්‍රමෝදය උපදවන බැවිනුත්, එසේ සතුටු වීම සුදුසු බැවිනුත් එය 'සම්මෝදනීය' (සතුටු විය යුතු) නම් වේ. අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනවල මිහිරි බව නිසා බොහෝ කල් මතකයේ රඳවා ගැනීමටත්, නිරන්තරයෙන් පැවැත්වීමට සුදුසු බැවින් හා සිහිපත් කළ යුතු බැවින් එය 'සාරණීය' (සිහිපත් කළ යුතු) නම් වේ. ශ්‍රවණය කරන්නාට සැපයක් ලබා දෙන බැවින් 'සම්මෝදනීය' වන අතර, සිහිපත් කරන්නාට සැපයක් ලබා දෙන බැවින් 'සාරණීය' නම් වේ. එමෙන්ම ව්‍යඤ්ජනවල පාරිශුද්ධත්වය නිසා 'සම්මෝදනීය' ද අර්ථවල පාරිශුද්ධත්වය නිසා 'සාරණීය' ද වේ. මෙසේ නන් අයුරින් සතුටු විය යුතු වූ ද සිහිපත් කළ යුතු වූ ද කතාබහ නිමවා, තමන් පැමිණි කරුණ විමසනු කැමති වූ බමුණා එකත්පසෙක වාඩි විය.

ဧကမန္တန္တိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၇၀) ဝိယ. တသ္မာ ယထာ နိသိန္နော ဧကမန္တံ နိသိန္နော ဟောတိ တထာ နိသီဒီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဧတံ ဥပယောဂဝစနံ. နိသီဒီတိ ဥပါဝိသိ. ပဏ္ဍိတာ ဟိ ပုရိသာ ဂရုဋ္ဌာနိယံ ဥပသင်္ကမိတွာ အာသနကုသလတာယ ဧကမန္တံ နိသီဒန္တိ. အယဉ္စ တေသံ အညတရော, တသ္မာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ.

'එකත්පසෙක' යනු 'විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්ති' (සඳ හිරු අසම ලෙස ගමන් කරති) යනාදියෙහි මෙන් ක්‍රියා විශේෂණයක් (භාවනපුංසක නිර්දේශයක්) ලෙස දත යුතු ය. එබැවින් යම් ආකාරයකින් වාඩි වූ විට එකත්පසෙක වාඩි වූයේ වේ ද, එසේ වාඩි විය යන අර්ථය මෙහි ගත යුතු ය. නැතහොත් එය ස්ථානය හැඟවීම සඳහා ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) යෙදීමකි. 'නිසීදි' යනු අසුන් ගත්තේ ය යන්නයි. නුවණැති මිනිස්සු ගරු කළ යුතු පුද්ගලයන් වෙත පැමිණ අසුන් ගැනීමෙහි ඇති දක්ෂතාව නිසා එකත්පසෙක වාඩි වෙති. මේ බමුණා ද ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු වූ බැවින් එකත්පසෙක වාඩි විය.

ကထံ နိသိန္နော ပန ဧကမန္တံ နိသိန္နော ဟောတီတိ? ဆ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇေတွာ. သေယျထိဒံ – အတိဒူရံ, အစ္စာသန္နံ, ဥပရိဝါတံ, ဥန္နတပ္ပဒေသံ, အတိသမ္မုခံ, အတိပစ္ဆာတိ. အတိဒူရေ နိသိန္နော ဟိ သစေ ကထေတုကာမော ဟောတိ ဥစ္စာသဒ္ဒေန ကထေတဗ္ဗံ ဟောတိ. အစ္စာသန္နေ နိသိန္နော သံဃဋ္ဋနံ ကရောတိ. ဥပရိဝါတေ နိသိန္နော သရီရဂန္ဓေန ဗာဓတိ. ဥန္နတပ္ပဒေသေ နိသိန္နော အဂါရဝံ ပကာသေတိ. အတိသမ္မုခါ နိသိန္နော သစေ ဒဋ္ဌုကာမော ဟောတိ, စက္ခုနာ စက္ခုံ အာဟစ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဟောတိ. အတိပစ္ဆာ နိသိန္နော သစေ ဒဋ္ဌုကာမော ဟောတိ ဂီဝံ ပသာရေတွာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဟောတိ. တသ္မာ အယမ္ပိ ဧတေ ဆ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇေတွာ နိသီဒိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိ.

කෙසේ වාඩි වූ විට එකත්පසෙක වාඩි වූයේ වේ ද? වාඩි වීමේ දෝෂ හයක් දුරු කර වාඩි වීමෙනි. එනම්: ඉතා ඈතින් වාඩි වීම, ඉතා සමීපව වාඩි වීම, සුළඟ එන දිසාවේ (ඉහළ සුළඟේ) වාඩි වීම, උස් තැනක වාඩි වීම, ඉතා ඉදිරිපිට වාඩි වීම සහ ඉතා පිටුපසින් වාඩි වීම ය. මන්ද යත්, ඉතා ඈතින් වාඩි වූවෙකුට යමක් කීමට අවශ්‍ය වූ විට මහ හඬින් කතා කිරීමට සිදු වේ. ඉතා සමීපව වාඩි වූ විට ශරීරය ගැටේ. ඉහළ සුළඟේ වාඩි වූ විට ශරීර ගන්ධයෙන් (දහදිය ආදියෙන්) පීඩා ඇති වේ. උස් තැනක වාඩි වූ විට අගෞරවයක් ප්‍රකට වේ. ඉතා ඉදිරිපිට වාඩි වී බැලීමට අවශ්‍ය වූ විට ඇසට ඇස තබා (සෘජුව) බැලිය යුතු වේ. ඉතා පිටුපස වාඩි වී බැලීමට අවශ්‍ය වූ විට බෙල්ල හරවා බැලිය යුතු වේ. එබැවින් මේ බමුණා ද එම දෝෂ හය දුරු කොට වාඩි විය. ඒ නිසා 'එකත්පසෙක වාඩි විය' යයි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසූහ.

ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ဧတန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဒကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အဝေါစာတိ အဘာသိ. သုတံ မေတန္တိ သုတံ မေ ဧတံ, ဧတံ မယာ သုတန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဘော ဂေါတမာတိ ဘဂဝန္တံ ဂေါတ္တေန အာလပတိ.

'එකත්පසෙක වාඩි වූ වේරංජ බමුණා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙය පැවසුවේ ය' යන මෙහි 'මෙය' (ඒතං) යන්නෙන් දැන් පැවසිය යුතු අර්ථය දක්වයි. 'ද' කාරය පද සන්ධියක් ලෙස යෙදේ. 'අවෝච' යනු පැවසුවේ යන්නයි. 'සුතං මේතං' යනු මෙය මා විසින් අසන ලදී යන්නයි. මෙයින් දැන් පැවසිය යුතු අර්ථය පෙන්වා දෙයි. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෝත්‍ර නාමයෙන් ඇමතීම කරයි.

ဣဒါနိ ယံ တေန သုတံ – တံ ဒဿေန္တော န သမဏော ဂေါတမောတိ ဧဝမာဒိမာဟ. တတြာယံ အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ဗြာဟ္မဏေတိ ဇာတိဗြာဟ္မဏေ. ဇိဏ္ဏေတိ ဇဇ္ဇရီဘူတေ ဇရာယ ခဏ္ဍိစ္စာဒိဘာဝံ အာပါဒိတေ. ဝုဍ္ဎေတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝုဍ္ဎိမရိယာဒပ္ပတ္တေ. မဟလ္လကေတိ ဇာတိမဟလ္လကတာယ သမန္နာဂတေ, စိရကာလပ္ပသုတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဒ္ဓဂတေတိ အဒ္ဓါနံ ဂတေ[Pg.102], ဒွေ တယော ရာဇပရိဝဋ္ဋေ အတီတေတိ အဓိပ္ပာယော. ဝယော အနုပ္ပတ္တေတိ ပစ္ဆိမဝယံ သမ္ပတ္တေ, ပစ္ဆိမဝယော နာမ ဝဿသတဿ ပစ္ဆိမော တတိယဘာဂေါ.

දැන් ඔහු ඇසූ දේ දක්වමින් 'ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ නැත...' යනාදිය පැවසුවේ ය. එහි අපැහැදිලි පදවල විවරණය මෙසේ ය: 'බ්‍රාහ්මණ' යනු උපතින් බමුණන් වූවන් ය. 'ජිණ්ණ' යනු ජරාවට පත්ව දත් වැටීම ආදී ශාරීරික දුබලතාවන්ට පත් වූවන් ය. 'වුඩ්ඪ' යනු ශරීරයේ අඟපසඟ වර්ධනය වීමේ උපරිම සීමාවට පැමිණි අය ය. 'මහල්ලක' යනු උපතින්ම මහලු බවට පත් වූ, බොහෝ කාලයකට පෙර උපන් අය යන අර්ථයයි. 'අද්ධගත' යනු දීර්ඝ කාලයක් ගෙවූ, එනම් රජවරුන් දෙතුන් දෙනෙකුගේ පරම්පරා පසු කළ අය යනු අදහසයි. 'වයෝඅනුප්පත්ත' යනු අවසාන වයසට, එනම් වසර සියයක ආයු කාලයෙන් අවසාන තුන්වන කොටසට පැමිණි අය යන්නයි.

အပိစ – ဇိဏ္ဏေတိ ပေါရာဏေ, စိရကာလပ္ပဝတ္တကုလနွယေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုဍ္ဎေတိ သီလာစာရာဒိဂုဏဝုဍ္ဎိယုတ္တေ. မဟလ္လကေတိ ဝိဘဝမဟတ္တတာယ သမန္နာဂတေ မဟဒ္ဓနေ မဟာဘောဂေ. အဒ္ဓဂတေတိ မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နေ, ဗြာဟ္မဏာနံ ဝတစရိယာဒိမရိယာဒံ အဝီတိက္ကမ္မ စရမာနေ. ဝယောအနုပ္ပတ္တေတိ ဇာတိဝုဍ္ဎဘာဝံ အန္တိမဝယံ အနုပ္ပတ္တေတိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

තවද, 'ජිණ්ණ' යනු බොහෝ කලක් පැවැති පැරණි කුල පරම්පරාවල අය යන්නයි. 'වුඩ්ඪ' යනු සීලාචාරාදී ගුණයන්ගෙන් දියුණු වූ අය යන්නයි. 'මහල්ලක' යනු මහා ධන සම්පත් හා භෝග සම්පත් ඇති ප්‍රභූවරුන් ය. 'අද්ධගත' යනු බමුණන්ගේ වත් පිළිවෙත් හා සම්ප්‍රදායයන් ඉක්මවා නොගොස් ඒ මගෙහි හැසිරෙන අය යන්නයි. 'වයෝඅනුප්පත්ත' යනු උපතින් වැඩිමහලු බවට මෙන්ම අවසාන වයසට ද පැමිණි අය යන්නයි. මෙසේ මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය දත යුතු ය.

ဣဒါနိ အဘိဝါဒေတီတိ ဧဝမာဒီနိ ‘‘န သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနကာရေန ယောဇေတွာ ဧဝမတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနိ – ‘‘န ဝန္ဒတိ ဝါ, နာသနာ ဝုဋ္ဌဟတိ ဝါ, နာပိ ‘ဣဓ ဘောန္တော နိသီဒန္တူ’တိ ဧဝံ အာသနေန ဝါ ဥပနိမန္တေတီ’’တိ. ဧတ္ထ ဟိ ဝါ သဒ္ဒေါ ဝိဘာဝနေ နာမ အတ္ထေ, ‘‘ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဧဝံ ဝတွာ အထ အတ္တနော အဘိဝါဒနာဒီနိ အကရောန္တံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ အာဟ – ‘‘တယိဒံ ဘော ဂေါတမ တထေဝါ’’တိ. ယံ တံ မယာ သုတံ – တံ တထေဝ, တံ သဝနဉ္စ မေ ဒဿနဉ္စ သံသန္ဒတိ သမေတိ, အတ္ထတော ဧကီဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. ‘‘န ဟိ ဘဝံ ဂေါတမော…ပေ… အာသနေန ဝါ နိမန္တေတီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနာ သုတံ ဒိဋ္ဌေန နိဂမေတွာ နိန္ဒန္တော အာဟ – ‘‘တယိဒံ ဘော ဂေါတမ န သမ္ပန္နမေဝါ’’တိ တံ အဘိဝါဒနာဒီနံ အကရဏံ န ယုတ္တမေဝ.

දැන් 'වඳින්නේය' යනාදී පද 'ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ නැත' යන්නෙහි දැක්වුණු ආකාරයට ගලපා අර්ථය මෙසේ දත යුතු ය: 'වඳින්නේ නැත, අසුනෙන් නැගිටින්නේ නැත, පින්වතුනි මෙහි වාඩි වන්නැයි අසුනකින් ආරාධනා කරන්නේ ද නැත' යනුවෙනි. මෙහි 'වා' ශබ්දය යෙදී ඇත්තේ ස්වභාවය පැහැදිලි කිරීමට ය. මෙසේ පවසා, තමන්ට වැඳීම ආදිය නොකරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙස බලා 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය එසේමය' යි පැවසුවේ ය. මා විසින් යමක් අසන ලද ද එය එසේමය; මා ඇසූ දෙයත් දැන් දකින දෙයත් එකිනෙකට ගැළපේ, අර්ථයෙන් එකක්ම වේ. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ අසුනෙන් හෝ ආරාධනා නොකරයි' යනුවෙන් තමා ඇසූ දේ දුටු දෙයින් තහවුරු කොට, නින්දා කරමින් 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය කිසිසේත් සුදුසු නැත' යි පවසා වැඳීම ආදිය නොකිරීම අනුචිත බව ප්‍රකාශ කළේ ය.

အထဿ ဘဂဝါ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနဒေါသံ အနုပဂမ္မ ကရုဏာသီတလဟဒယေန တံ အညာဏံ ဝိဓမိတွာ ယုတ္တဘာဝံ ဒဿေတုကာမော အာဟ – ‘‘နာဟံ တံ ဗြာဟ္မဏ …ပေ… မုဒ္ဓါပိ တဿ ဝိပတေယျာ’’တိ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ‘‘အဟံ, ဗြာဟ္မဏ, အပ္ပဋိဟတေန သဗ္ဗညုတညာဏစက္ခုနာ ဩလောကေန္တောပိ တံ ပုဂ္ဂလံ ဧတသ္မိံ သဒေဝကာဒိဘေဒေ လောကေ န ပဿာမိ, ယမဟံ အဘိဝါဒေယျံ ဝါ ပစ္စုဋ္ဌေယျံ ဝါ အာသနေန ဝါ နိမန္တေယျံ. အနစ္ဆရိယံ ဝါ ဧတံ, ယွာဟံ အဇ္ဇ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော ဧဝရူပံ နိပစ္စကာရာရဟံ ပုဂ္ဂလံ န ပဿာမိ. အပိစ ခေါ ယဒါပါဟံ သမ္ပတိဇာတောဝ ဥတ္တရာဘိမုခေါ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂန္တွာ သကလံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဩလောကေသိံ; တဒါပိ ဧတသ္မိံ သဒေဝကာဒိဘေဒေ လောကေ တံ ပုဂ္ဂလံ န ပဿာမိ, ယမဟံ [Pg.103] အဘိဝါဒေယျံ ဝါ ပစ္စုဋ္ဌေယျံ ဝါ အာသနေန ဝါ နိမန္တေယျံ. အထ ခေါ မံ သောဠသကပ္ပသဟဿာယုကော ခီဏာသဝမဟာဗြဟ္မာပိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ‘‘တွံ လောကေ မဟာပုရိသော, တွံ သဒေဝကဿ လောကဿ အဂ္ဂေါ စ ဇေဋ္ဌော စ သေဋ္ဌော စ, နတ္ထိ တယာ ဥတ္တရိတရော’’တိ သဉ္ဇာတသောမနဿော ပတိနာမေသိ; တဒါပိ စာဟံ အတ္တနာ ဥတ္တရိတရံ အပဿန္တော အာသဘိံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသိံ – ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မိ လောကဿ, ဇေဋ္ဌောဟမသ္မိ လောကဿ, သေဋ္ဌောဟမသ္မိ လောကဿာ’’တိ. ဧဝံ သမ္ပတိဇာတဿပိ မယှံ အဘိဝါဒနာဒိရဟော ပုဂ္ဂလော နတ္ထိ, သွာဟံ ဣဒါနိ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော ကံ အဘိဝါဒေယျံ ဝါ…ပေ… အာသနေန ဝါ နိမန္တေယျံ. တသ္မာ တွံ, ဗြာဟ္မဏ, မာ တထာဂတေ ဧဝရူပံ နိပစ္စကာရံ ပတ္ထယိတ္ထ. ယဉှိ, ဗြာဟ္မဏ, တထာဂတော အဘိဝါဒေယျ ဝါ…ပေ… အာသနေန ဝါ နိမန္တေယျ, မုဒ္ဓါပိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ရတ္တိပရိယောသာနေ ပရိပါကသိထိလဗန္ဓနံ ဝဏ္ဋာ ပဝုတ္တတာလဖလမိဝ ဂီဝတော ပစ္ဆိဇ္ဇိတွာ သဟသာဝ ဘူမိယံ ဝိပတေယျာတိ.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, තමන් උසස් කොට සැලකීම හෝ අනුන් පහත් කොට සැලකීම යන දොසට පත් නොවී, කරුණාවෙන් සිසිල් වූ හදවතින් යුතුව එම (බමුණාගේ) නොදැනීම දුරු කොට, සුදුසු වූ ස්වභාවය පෙන්වා දෙනු කැමති වූහ. එබැවින් “බ්‍රාහ්මණය, මම ඒ පුද්ගලයා (වන්දනා කළ යුතු පුද්ගලයා) නොදකිමි... ඔහුගේ හිස පවා ගැලවී වැටෙන්නේය” යනාදී වශයෙන් වදාළහ. එහි කෙටි අර්ථය මෙසේය: “බ්‍රාහ්මණය, මම කිසිවෙකු විසින් අවහිර කළ නොහැකි වූ සර්වඥතා ඥානය නමැති ඇසින් බලන්නේ වුවද, යමෙකුට මම වන්දනා කළ යුතුද, දැක අසුනෙන් නැගිට පිළිගත යුතුද නැතහොත් අසුනක් දී ආරාධනා කළ යුතුද එවැනි පුද්ගලයෙකු දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයෙහි නොදකිමි. බ්‍රාහ්මණය, අද සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ මම මෙවැනි ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට සුදුසු පුද්ගලයෙකු නොදැකීම පුදුමයක් නොවේ. එපමණක් නොව, මම උපන් කෙණෙහිම උතුරු දිශාවට අභිමුඛව පියවර හතක් ගොස් මුළු දසදහසක් ලෝකධාතුව දෙස බැලූ අවස්ථාවෙහි පවා, මම යමෙකුට වන්දනා කළ යුතුද, දැක අසුනෙන් නැගිට පිළිගත යුතුද නැතහොත් අසුනක් දී ආරාධනා කළ යුතුද එවැනි පුද්ගලයෙකු දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයෙහි නොදුටුවෙමි. එකල දහසය දහසක් කල් ආයුෂ ඇති, ක්ෂීණාශ්‍රව මහා බ්‍රහ්මයා පවා දොහොත් මුදුන් දී ‘ඔබ වහන්සේ ලෝකයෙහි මහා පුරුෂයාය, ඔබ වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාට අග්‍රය, ජ්‍යෙෂ්ඨය, ශ්‍රේෂ්ඨය. ඔබ වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නැත’ යැයි පවසමින් හටගත් සෝමනස්සයෙන් යුතුව මට ගෞරව කළේය. එකලද මම මට වඩා උසස් වූවෙකු නොදැක, ‘මම ලෝකයාට අග්‍ර වෙමි, මම ලෝකයාට ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙමි, මම ලෝකයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනුවෙන් අභීත වූ ආසභී වාචාව නිකුත් කළෙමි. මෙසේ උපන් කෙණෙහිම පවා මට වන්දනාමාන ආදියට සුදුසු වූ පුද්ගලයෙකු නොවීය. එවැනි මම දැන් සර්වඥතා ඥානයට පත්ව සිටියදී කවරෙකුට වන්දනා කරන්නද... අසුනෙන් ආරාධනා කරන්නද? එබැවින් බ්‍රාහ්මණය, ඔබ තථාගතයන් වහන්සේගෙන් මෙවැනි වූ ගෞරවයක් බලාපොරොත්තු නොවන්න. මන්ද යත්, බ්‍රාහ්මණය, තථාගතයන් වහන්සේ යමෙකුට වන්දනා කරත්ද... අසුනෙන් ආරාධනා කරත්ද, ඒ පුද්ගලයාගේ හිස වුවද රාත්‍රිය අවසානයෙහි ඉදුණු බැවින් නටුව ලිහිල් වූ තල් ගෙඩියක් ගසින් ගිලිහී වැටෙන්නාක් මෙන්, බෙල්ලෙන් වෙන් වී වහාම පොළොවට වැටෙන්නේය.”

၃. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ ဗြာဟ္မဏော ဒုပ္ပညတာယ တထာဂတဿ လောကေ ဇေဋ္ဌဘာဝံ အသလ္လက္ခေန္တော ကေဝလံ တံ ဝစနံ အသဟမာနော အာဟ – ‘‘အရသရူပေါ ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ. အယံ ကိရဿ အဓိပ္ပာယော – ယံ လောကေ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မံ ‘‘သာမဂ္ဂိရသော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ ဘောတော ဂေါတမဿ နတ္ထိ, တသ္မာ အရသရူပေါ ဘဝံ ဂေါတမော, အရသဇာတိကော အရသသဘာဝေါတိ. အထဿ ဘဂဝါ စိတ္တမုဒုဘာဝဇနနတ္ထံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝံ ပရိဟရန္တော အညထာ တဿ ဝစနဿတ္ထံ အတ္တနိ သန္ဒဿေန္တော ‘‘အတ္ထိ ခွေသ ဗြာဟ္မဏ ပရိယာယော’’တိအာဒိမာဟ.

3. මෙසේ වදාළ කල්හි ද බ්‍රාහ්මණයා ප්‍රඥාව මඳ බව නිසා තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි ජ්‍යෙෂ්ඨ බව වටහා නොගෙන, හුදෙක් ඒ වචනය ඉවසාගත නොහැකිව “භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ රසයක් නැති කෙනෙකි (අරස රූපයෙකි)” යි පැවසීය. එහි අදහස මෙසේය: ලෝකයෙහි යම් වන්දනා කිරීමක්, දැක අසුනෙන් නැගිටීමක්, දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමක් හා ගෞරව දැක්වීමක් වේද, එය “සමඟිය නමැති රසය” යැයි කියනු ලැබේ. එය භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ තුළ නැත. එබැවින් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ සමඟිය නමැති රසය නැත්තෙකි, රසයක් නැති ජාතියක් ඇත්තෙකි, රසයක් නැති ස්වභාවයක් ඇත්තෙකි යනු එහි අදහසයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ සිත මෘදු කරනු පිණිසත්, සෘජු ලෙස විරුද්ධ වීම මගහරවා ගනිමින් ඒ “අරස රූප” යන වචනයෙහි අර්ථය වෙනත් ආකාරයකින් තමන් වහන්සේ තුළ පවතින බව පෙන්වා දෙනු කැමතිව “බ්‍රාහ්මණය, එය එසේම වන එක් ක්‍රමයක් (පරියායක්) තිබේ” යනාදිය වදාළහ.

တတ္ထ ပရိယာယောတိ ကာရဏံ; အယဉှိ ပရိယာယသဒ္ဒေါ ဒေသနာ-ဝါရ-ကာရဏေသု ဝတ္တတိ. ‘‘မဓုပိဏ္ဍိကပရိယာယောတွေဝ နံ ဓာရေဟီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၅) ဟိ ဧသ ဒေသနာယံ ဝတ္တတိ. ‘‘ကဿ နု ခေါ, အာနန္ဒ, အဇ္ဇ ပရိယာယော ဘိက္ခုနိယော ဩဝဒိတု’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၃၉၈) ဝါရေ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အညံ ပရိယာယံ အာစိက္ခတု, ယထာယံ ဘိက္ခုသံဃော အညာယ သဏ္ဌဟေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၆၄) ကာရဏေ. သွာယမိဓ ကာရဏေ ဝတ္တတိ. တသ္မာ ဧတ္ထ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – အတ္ထိ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဧတံ ကာရဏံ; ယေန ကာရဏေန မံ ‘‘အရသရူပေါ [Pg.104] ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ ဝဒမာနော ပုဂ္ဂလော သမ္မာ ဝဒေယျ, အဝိတထဝါဒီတိ သင်္ချံ ဂစ္ဆေယျ. ကတမော ပန သောတိ? ယေ တေ ဗြာဟ္မဏ ရူပရသာ…ပေ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗရသာ တေ တထာဂတဿ ပဟီနာတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယေ တေ ဇာတိဝသေန ဝါ ဥပပတ္တိဝသေန ဝါ သေဋ္ဌသမ္မတာနမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ရူပါရမ္မဏာဒီနိ အဿာဒေန္တာနံ အဘိနန္ဒန္တာနံ ရဇ္ဇန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ကာမသုခဿာဒသင်္ခါတာ ရူပရသသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗရသာ, ယေ ဣမံ လောကံ ဂီဝါယ ဗန္ဓိတွာ ဝိယ အာဝိဉ္ဆန္တိ, ဝတ္ထာရမ္မဏာဒိသာမဂ္ဂိယဉ္စ ဥပ္ပန္နတ္တာ သာမဂ္ဂိရသာတိ ဝုစ္စန္တိ, တေ သဗ္ဗေပိ တထာဂတဿ ပဟီနာတိ. မယှံ ပဟီနာတိ ဝတ္တဗ္ဗေပိ မမာကာရေန အတ္တာနံ အနုက္ခိပန္တော ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဒေသနာဝိလာသော ဝါ ဧသ ဘဂဝတော.

එහි ‘පරියාය’ යනු කරුණයි. මෙම පරියාය ශබ්දය දේශනාව, වාරය සහ කරුණ යන අර්ථයන්හි යෙදේ. “මධුපිණ්ඩික පරියාය යැයි මෙයට කියන්න” යනාදී තැන්වල එය දේශනාව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. “ආනන්දය, අද මෙහෙණින්ට අවවාද දීමට වාරය කාගේද?” යනාදී තැන්වල එය වාරය (අවස්ථාව) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ භික්ෂු සංඝයා අවබෝධයෙහි පිහිටන පරිදි වෙනත් කරුණක් (ක්‍රමයක්) වදාරන සේක්වා” යනාදී තැන්වල එය කරුණ යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී එය යෙදී ඇත්තේ කරුණ යන අර්ථයෙනි. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දැක්විය යුතුය: බ්‍රාහ්මණය, යම් කරුණක් නිසා මා හට ‘භවත් ගෞතමයන් රසයක් නැති කෙනෙකි’ යි පවසන පුද්ගලයෙක් නිවැරදිව පවසන්නෙක් වේද, සත්‍යවාදියෙකු ලෙස හැඳින්විය හැකි වේද, එවැනි කරුණක් ඇත්තෙන්ම තිබේ. ඒ කරුණ කුමක්ද? බ්‍රාහ්මණය, යම් ඒ රූප රසයක් වේද... ස්පර්ශ රසයක් වේද, ඒවා තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කරනු ලැබ ඇත. මෙයින් කියැවෙන්නේ කුමක්ද? ජාතියේ වශයෙන් හෝ උත්පත්තියේ වශයෙන් හෝ ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සම්මත පෘථග්ජනයන් තුළ රූප අරමුණු ආදිය විඳින කල්හි, ඒවාට අභිනන්දනය කරන හා ඇලෙන කල්හි කාම සුඛස්සාදය යැයි කියනු ලබන යම් රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ නමැති රසයන් උපදීද, බෙල්ලෙන් බැඳ ලුවාක් මෙන් මේ සත්ව ලෝකය ඇදගන්නා වූ ඒ සියලු රසයන්, වස්තු හා අරමුණු ආදියේ එකතුවෙන් (සාමග්‍රියෙන්) උපදින බැවින් ‘සාමග්ගීරස’ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය යන්න මෙහි අර්ථයයි. “මා විසින් ප්‍රහීණ කරන ලදී” යනුවෙන් කිව යුතු වුවද, තමන් වහන්සේ උසස් කොට නොදක්වන ස්වභාවයෙන් යුතුව ධර්මය දේශනා කරති. නැතහොත් මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයයි.

တတ္ထ ပဟီနာတိ စိတ္တသန္တာနတော ဝိဂတာ ဇဟိတာ ဝါ. ဧတသ္မိံ ပနတ္ထေ ကရဏေ သာမိဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အရိယမဂ္ဂသတ္ထေန ဥစ္ဆိန္နံ တဏှာဝိဇ္ဇာမယံ မူလမေတေသန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ. တာလဝတ္ထု ဝိယ နေသံ ဝတ္ထု ကတန္တိ တာလာဝတ္ထုကတာ. ယထာ ဟိ တာလရုက္ခံ သမူလံ ဥဒ္ဓရိတွာ တဿ ဝတ္ထုမတ္တေ တသ္မိံ ပဒေသေ ကတေ န ပုန တဿ တာလဿ ဥပ္ပတ္တိ ပညာယတိ; ဧဝံ အရိယမဂ္ဂသတ္ထေန သမူလေ ရူပါဒိရသေ ဥဒ္ဓရိတွာ တေသံ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗဘာဝေန ဝတ္ထုမတ္တေ စိတ္တသန္တာနေ ကတေ သဗ္ဗေပိ တေ ‘‘တာလာဝတ္ထုကတာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. အဝိရူဠှိဓမ္မတ္တာ ဝါ မတ္ထကစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ ကတာတိ တာလာဝတ္ထုကတာ. ယသ္မာ ပန ဧဝံ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ ဟောန္တိ, ယထာ နေသံ ပစ္ဆာဘာဝေါ န ဟောတိ, တထာ ကတာ ဟောန္တိ; တသ္မာ အာဟ – ‘‘အနဘာဝံကတာ’’တိ. အယဉှေတ္ထ ပဒစ္ဆေဒေါ – အနုအဘာဝံ ကတာ အနဘာဝံကတာတိ. ‘‘အနဘာဝံ ဂတာ’’တိပိ ပါဌော, တဿ အနုအဘာဝံ ဂတာတိ အတ္ထော. တတ္ထ ပဒစ္ဆေဒေါ အနုအဘာဝံ ဂတာ အနဘာဝံ ဂတာတိ, ယထာ အနုအစ္ဆရိယာ အနစ္ဆရိယာတိ. အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာတိ အနာဂတေ အနုပ္ပဇ္ဇနကသဘာဝါ. ယေ ဟိ အဘာဝံ ဂတာ, တေ ပုန ကထံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ? တေနာဟ – ‘‘အနဘာဝံ ဂတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ’’တိ.

එහි ‘ප්‍රහීණ’ යනු චිත්ත සන්තානයෙන් බැහැර වූ හෝ අත්හරින ලද යන්නයි. ආර්ය මාර්ගය නමැති අවියෙන් තෘෂ්ණාව හා අවිද්‍යාව නමැති මුල සිඳ දමන ලද බැවින් ‘උච්ඡින්නමූල’ (මුල් සිඳ දැමූ) නම් වේ. තල් ගසක් ගලවා දැමූ පසු එහි ඉතිරි වන බිම මෙන් කරන ලද බැවින් ‘තාලාවස්තුකෘත’ නම් වේ. යම් සේ මුලින්ම උදුරා දමන ලද තල් ගසක් තිබූ තැන බිම පමණක් ඉතිරි වූ විට, නැවත ඒ තල් ගසේ උපතක් දැකිය නොහැකි වේද, එසේම ආර්ය මාර්ගය නමැති අවියෙන් මුල් සහිතව රූප ආදී රසයන් උදුරා දමා, පෙර ඒවා පැවති චිත්ත සන්තානයෙහි යන්තම් ඉතිරි වූ සලකුණක් පමණක් කළ විට, ඒ සියල්ල ‘තාලාවස්තුකෘත’ යැයි කියනු ලැබේ. නැවත වැඩෙන ස්වභාවයක් නැති බැවින්, කරටිය සිඳ දැමූ තල් ගසක් මෙන් කරන ලද නිසාද ‘තාලාවස්තුකෘත’ නම් වේ. මෙසේ තාලාවස්තුකෘත වූ දේ නැවත නොපවතින ස්වභාවයට පත් වන බැවින්, ‘අනභාවං කත’ (නැවත නොවන ලෙස කරන ලද) යැයි වදාළහ. මෙහි පද බෙදීම ‘අනු-අභාවං කතා’ යන්නයි. ‘අනභාවං ගතා’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇති අතර, එහි අර්ථයද නැවත නොවන බවට පත් වූ යන්නයි. ‘අනච්ඡරියා’ යන්නෙහි පද බෙදීම ‘අනු-අච්ඡරියා’ වන්නා සේම මෙහිද ‘අනු-අභාවං ගතා’ යැයි පද බෙදීම වේ. ‘ආයතිං අනුප්පාදධම්මා’ යනු අනාගතයෙහි නැවත නූපදින ස්වභාවයයි. යම් දේ අභාවයට පත් වූයේද, ඒවා නැවත කෙසේ උපදින්නේද? එබැවින් ‘අනභාවයට පත් වූ, මතු නූපදින ස්වභාව ඇති’ යැයි වදාළහ.

အယံ ခေါ ဗြာဟ္မဏ ပရိယာယောတိ ဣဒံ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ကာရဏံ ယေန မံ သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ ‘‘အရသရူပေါ သမဏော ဂေါတမော’’တိ. နော စ ခေါ ယံ တွံ သန္ဓာယ ဝဒေသီတိ ယဉ္စ ခေါ တွံ သန္ဓာယ ဝဒေသိ, သော ပရိယာယော န ဟောတိ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမာဟ? နနု ဧဝံ ဝုတ္တေ [Pg.105] ယော ဗြာဟ္မဏေန ဝုတ္တော သာမဂ္ဂိရသော တဿ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနတာ အနုညာတာ ဟောတီတိ. ဝုစ္စတေ, န ဟောတိ. ယော ဟိ တံ သာမဂ္ဂိရသံ ကာတုံ ဘဗ္ဗော ဟုတွာ န ကရောတိ, သော တဒဘာဝေန အရသရူပေါတိ ဝတ္တဗ္ဗော ဘဝေယျ. ဘဂဝါ ပန အဘဗ္ဗောဝ ဧတံ ကာတုံ, တေနဿ ကရဏေ အဘဗ္ဗတံ ပကာသေန္တော အာဟ – ‘‘နော စ ခေါ ယံ တွံ သန္ဓာယ ဝဒေသီ’’တိ. ယံ ပရိယာယံ သန္ဓာယ တွံ မံ ‘‘အရသရူပေါ’’တိ ဝဒေသိ, သော အမှေသု နေဝ ဝတ္တဗ္ဗောတိ.

“බ්‍රාහ්මණය, යම් කරුණක් නිසා මා ගැන මනා කොට පවසන්නෙක් ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ රසයෙන් තොර වූ කෙනෙකි’ (අරසරූප) යි පවසන්නේ නම්, ඒ මේ ආකාරයයි. එහෙත් ඔබ යම් අදහසක් ඇතිව එය පවසන්නේ නම් එය එසේ නොවේ.” මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද? බ්‍රාහ්මණයා විසින් පවසන ලද ඒ සාමග්ගි රසය (වැඳීම් පිදීම් ආදියෙන් ලැබෙන රසය) තමන් වහන්සේ තුළ පවතින බව පිළිගැනීමක් මෙයින් අදහස් වන්නේ නොවේද? පිළිතුර නම්, එසේ නොවන බවයි. යමෙක් ඒ සාමග්ගි රසය ඇති කිරීමට සමර්ථව සිටියදීත් එය නොකරන්නේ නම්, ඔහු තුළ එහි අභාවය නිසා ඔහු ‘අරසරූප’ යැයි පැවසිය යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි එවැනි දේ කිරීමට අභව්‍ය වූ (එය අකැප) බැවින්, ඒ සම්බන්ධයෙන් තමන් වහන්සේගේ අභව්‍යතාව (නොහැකියාව) ප්‍රකාශ කරමින්, “ඔබ අදහස් කරන අයුරින් මම අරසරූප නොවෙමි” යි වදාළ සේක. “ඔබ යම් අදහසකින් මාව රසයෙන් තොර කෙනෙකි’යි පවසන්නේද, එය අප සම්බන්ධයෙන් නොපැවසිය යුත්තකි” යනු එහි අර්ථයයි.

၄. ဧဝံ ဗြာဟ္မဏော အတ္တနာ အဓိပ္ပေတံ အရသရူပတံ အာရောပေတုံ အသက္ကောန္တော အထာပရံ နိဗ္ဘောဂေါ ဘဝံ ဂေါတမောတိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗပရိယာယေသု စေတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇနက္ကမံ ဝိဒိတွာ သန္ဓာယ ဘာသိတမတ္တံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗြာဟ္မဏော တမေဝ ဝယောဝုဍ္ဎာနံ အဘိဝါဒနကမ္မာဒိံ လောကေ သာမဂ္ဂိပရိဘောဂေါတိ မညမာနော တဒဘာဝေန ဘဂဝန္တံ နိဗ္ဘောဂေါတိ အာဟ. ဘဂဝါ ပန ယွာယံ ရူပါဒီသု သတ္တာနံ ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂေါ တဒဘာဝံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရမ္ပိ ပရိယာယံ အနုဇာနာတိ.

4. මෙලෙස බ්‍රාහ්මණයා තමා අදහස් කළ ‘අරසරූප’ භාවය (ගෞතමයන් වහන්සේ කෙරෙහි) ආරෝපණය කිරීමට නොහැකිව, මින් අනතුරුව ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පරිභෝජනයෙන් තොර වූ (නිබ්භෝග) කෙනෙකි’ යනාදිය පැවසීය. මෙහි සඳහන් සියලුම වාරයන්හිදී පූර්වෝක්ත ක්‍රමයටම වාක්‍ය සම්බන්ධය දැනගෙන, අදහස් කරන ලද අර්ථය මෙසේ වටහා ගත යුතුය: බ්‍රාහ්මණයා ලෝකයෙහි වැඩිමහල්ලන්ට කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදියම ‘සාමග්ගි පරිභෝගය’ ලෙස සලකා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ එය නොමැති බැවින් උන්වහන්සේට ‘නිබ්භෝග’ (පරිභෝජනයෙන් තොර වූ) යැයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි, රූප ආදී අරමුණු කෙරෙහි සත්ත්වයන් තුළ පවතින යම් ඒ ඡන්දරාග පරිභෝජනයක් ඇද්ද, තමන් වහන්සේ තුළ එහි අභාවය (නොමැති බව) මැනවින් දකිමින් තවත් ආකාරයකින් එය පිළිගත් සේක.

၅. ပုန ဗြာဟ္မဏော ယံ လောကေ ဝယောဝုဍ္ဎာနံ အဘိဝါဒနာဒိကုလသမုဒါစာရကမ္မံ လောကိယာ ကရောန္တိ တဿ အကိရိယံ သမ္ပဿမာနော ဘဂဝန္တံ အကိရိယဝါဒေါတိ အာဟ. ဘဂဝါ ပန, ယသ္မာ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ အကိရိယံ ဝဒတိ တသ္မာ, တံ အကိရိယဝါဒံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရမ္ပိ ပရိယာယံ အနုဇာနာတိ. တတ္ထ စ ကာယဒုစ္စရိတန္တိ ပါဏာတိပါတ-အဒိန္နာဒါန-မိစ္ဆာစာရစေတနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝစီဒုစ္စရိတန္တိ မုသာဝါဒ-ပိသုဏဝါစာ-ဖရုသဝါစာ-သမ္ဖပ္ပလာပစေတနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မနောဒုစ္စရိတန္တိ အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဌပေတွာ တေ ဓမ္မေ, အဝသေသာ အကုသလာ ဓမ္မာ ‘‘အနေကဝိဟိတာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

5. නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, ලෝකයා වැඩිමහල්ලන් උදෙසා කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදි කුල චාරිත්‍රයන් ඉටු නොකිරීම දැක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අකිරියවාදියෙකි’ (ක්‍රියාවන් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙකි) යි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි, යම් හෙයකින් කාය දුශ්චරිත ආදිය නොකිරීම (අකිරිය) වදාරන බැවින්, එම අකිරියවාදය තමන් වහන්සේ තුළ දකිමින් තවත් ක්‍රමයකින් එය අනුමත කළ සේක. එහි ‘කාය දුශ්චරිත’ යනු ප්‍රාණාඝාතය, අදත්තාදානය සහ කා මිච්ඡාචාරය පිළිබඳ චේතනාවන් ලෙස දත යුතුය. ‘වචී දුශ්චරිත’ යනු මුසාවාදය, පිසුණාවාචාව, පරුෂාවාචාව සහ සම්ඵප්පලාපය පිළිබඳ චේතනාවන් ලෙස දත යුතුය. ‘මනෝ දුශ්චරිත’ යනු අභිජ්ඣා, ව්‍යාපාද සහ මිච්ඡාදිට්ඨිය ලෙස දත යුතුය. එම ධර්මයන් හැර, ඉතිරි වන්නා වූ අකුසල ධර්මයන් ‘අනේක විධ ලාමක අකුසල ධර්මයන්’ ලෙස දත යුතුය.

၆. ပုန ဗြာဟ္မဏော တမေဝ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ ဘဂဝတိ အပဿန္တော ဣမံ ‘‘အာဂမ္မ အယံ လောကတန္တိ လောကပဝေဏီ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ မညမာနော ဘဂဝန္တံ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါတိ အာဟ. ဘဂဝါ ပန ယသ္မာ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတစိတ္တေသု ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ ဒွီသု အကုသလစိတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနကဒေါသဿ စ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ဥစ္ဆေဒံ ဝဒတိ. သဗ္ဗာကုသလသမ္ဘဝဿ ပန နိရဝသေသဿ မောဟဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဥစ္ဆေဒံ ဝဒတိ. ဌပေတွာ တေ တယော, အဝသေသာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ယထာနုရူပံ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ [Pg.106] ဥစ္ဆေဒံ ဝဒတိ; တသ္မာ တံ ဥစ္ဆေဒဝါဒံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရမ္ပိ ပရိယာယံ အနုဇာနာတိ.

6. නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඒ වැඳීම් පිදීම් ආදි චාරිත්‍රයන් නොදැක, ‘මෙම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් නිසා ලෝක සම්මුතිය හෙවත් ලෝක පරම්පරාව සිඳී යන්නේ ය’ යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘උච්ඡේදවාදියෙකි’ (විනාශ කරන්නෙකි) යි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි, ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි උපදින පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි පවතින රාගයත්, අකුසල් සිත් දෙකෙහි උපදින ද්වේෂයත් අනාගාමී මාර්ගයෙන් උච්ඡේද කිරීම (නැති කිරීම) වදාරන සේක. සියලු අකුසල්වලට මුල් වන මෝහය සහමුලින්ම අරහත් මාර්ගයෙන් උච්ඡේද කිරීම වදාරන සේක. එම රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන තුන හැර ඉතිරි ලාමක අකුසල ධර්මයන් යථා පරිදි සිව් මඟින් උච්ඡේද කිරීම වදාරන සේක. එබැවින් එම උච්ඡේදවාදය තමන් වහන්සේ තුළ දකිමින් තවත් ආකාරයකින් එය පිළිගත් සේක.

၇. ပုန ဗြာဟ္မဏော ‘‘ဇိဂုစ္ဆတိ မညေ သမဏော ဂေါတမော ဣဒံ ဝယောဝုဍ္ဎာနံ အဘိဝါဒနာဒိကုလသမုဒါစာရကမ္မံ, တေန တံ န ကရောတီ’’တိ မညမာနော ဘဂဝန္တံ ဇေဂုစ္ဆီတိ အာဟ. ဘဂဝါ ပန ယသ္မာ ဇိဂုစ္ဆတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ; ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယဉ္စ တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ, ယဉ္စ စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ, ယဉ္စ တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ, ယာ စ ဌပေတွာ တာနိ ဒုစ္စရိတာနိ အဝသေသာနံ လာမကဋ္ဌေန ပါပကာနံ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိ သမာပဇ္ဇနာ သမင်္ဂိဘာဝေါ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဂူထံ ဝိယ မဏ္ဍနကဇာတိယော ပုရိသော ဇိဂုစ္ဆတိ ဟိရီယတိ, တသ္မာ တံ ဇေဂုစ္ဆိတံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရမ္ပိ ပရိယာယံ အနုဇာနာတိ. တတ္ထ ‘‘ကာယဒုစ္စရိတေနာ’’တိ ဥပယောဂတ္ထေ ကရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

7. නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වැඩිමහල්ලන්ට කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදි කුල චාරිත්‍රයන් පිළිකුල් කරනවා විය හැකිය, එබැවින් ඒවා නොකරන්නේ ය’ යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ජේගුච්ඡී’ (පිළිකුල් කරන්නෙකි) යි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි කාය දුශ්චරිත ආදිය පිළිකුල් කරන බැවින්, එය තවත් අයුරකින් පිළිගත් සේක. මෙහි අදහස කුමක්ද? තුන් වැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයද, සිව් වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතයද, තුන් වැදෑරුම් මනෝ දුශ්චරිතයද යන මේවාත්, එම දුශ්චරිතයන් හැර ඉතිරි වන්නා වූ ලාමක වූත් අඥානකම නිසා හටගන්නා වූත් අකුසල ධර්මයන්හි යම් බැසගැනීමක් හෝ සම්බන්ධ වීමක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල අලංකාර වීමට කැමති පුරුෂයෙකු අශුචි පිළිකුල් කරන්නාක් මෙන්, ලජ්ජා වන්නාක් මෙන් (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) පිළිකුල් කරන සේක. එබැවින් ඒ ජේගුච්ඡිත භාවය (පිළිකුල් කරන ස්වභාවය) තමන් වහන්සේ තුළ දකිමින් තවත් ආකාරයකින් එය අනුමත කළ සේක. මෙහි ‘කායදුච්චරිතේන’ යන තැන කරණ විභක්තිය උපයෝගාර්ථයෙහි (දෙවන විභක්තියේ අර්ථයෙහි) යෙදී ඇති බව දත යුතුය.

၈. ပုန ဗြာဟ္မဏော တမေဝ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ ဘဂဝတိ အပဿန္တော ‘‘အယံ ဣမံ လောကဇေဋ္ဌကကမ္မံ ဝိနေတိ ဝိနာသေတိ, အထ ဝါ ယသ္မာ ဧတံ သာမီစိကမ္မံ န ကရောတိ တသ္မာ အယံ ဝိနေတဗ္ဗော နိဂ္ဂဏှိတဗ္ဗော’’တိ မညမာနော ဘဂဝန္တံ ဝေနယိကောတိ အာဟ. တတြာယံ ပဒတ္ထော – ဝိနယတီတိ ဝိနယော, ဝိနာသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိနယော ဧဝ ဝေနယိကော, ဝိနယံ ဝါ အရဟတီတိ ဝေနယိကော, နိဂ္ဂဟံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန, ယသ္မာ ရာဂါဒီနံ ဝိနယာယ ဝူပသမာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တသ္မာ ဝေနယိကော ဟောတိ. အယမေဝ စေတ္ထ ပဒတ္ထော – ဝိနယာယ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဝေနယိကော. ဝိစိတြာ ဟိ တဒ္ဓိတဝုတ္တိ! သွာယံ တံ ဝေနယိကဘာဝံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရမ္ပိ ပရိယာယံ အနုဇာနာတိ.

8. නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ ඒ වැඳීම් පිදීම් ආදිය නොදැක, ‘මොහු ලෝකයේ ජ්‍යෙෂ්ඨයන් උදෙසා කළ යුතු මේ චාරිත්‍රයන් බැහැර කරයි, විනාශ කරයි; එසේත් නැතිනම් මොහු මේ ආචාර සමාචාරයන් නොකරන බැවින් මොහු දමනය කළ යුතුය, නිග්‍රහ කළ යුතුය’ යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘වේනයිකයෙකි’ යි පැවසීය. මෙහි පද අර්ථය මෙසේය: විනයති (බැහැර කරයි, විනාශ කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘විනය’ වේ. ‘වේනයික’ යනු විනාශ කරන්නා යන්නයි. එසේත් නැතිනම් ‘විනය’ (දමනය කිරීම) ලැබීමට සුදුසු බැවින් ‘වේනයික’ නම් වේ; එනම් නිග්‍රහ ලැබීමට සුදුසු යන්නයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි, රාගාදී අකුසලයන් බැහැර කිරීම පිණිසත් සංසිඳවීම පිණිසත් ධර්මය දේශනා කරන බැවින් ‘වේනයික’ නම් වන සේක. මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස අනුව පද අර්ථය නම්—විනය (බැහැර කිරීම) පිණිස ධර්මය දේශනා කරන බැවින් ‘වේනයික’ යන්නයි. තද්ධිත වෘත්තිය ඉතා විසිතුරුය! උන්වහන්සේ එම වේනයික භාවය තමන් වහන්සේ තුළ දකිමින් තවත් ආකාරයකින් එය අනුමත කළ සේක.

၉. ပုန ဗြာဟ္မဏော ယသ္မာ အဘိဝါဒနာဒီနိ သာမီစိကမ္မာနိ ကရောန္တာ ဝယောဝုဍ္ဎေ တောသေန္တိ ဟာသေန္တိ, အကရောန္တာ ပန တာပေန္တိ ဝိဟေသေန္တိ ဒေါမနဿံ နေသံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ဘဂဝါ စ တာနိ န ကရောတိ; တသ္မာ ‘‘အယံ ဝယောဝုဍ္ဎေ တပတီ’’တိ မညမာနော သပ္ပုရိသာစာရဝိရဟိတတ္တာ ဝါ ‘‘ကပဏပုရိသော အယ’’န္တိ မညမာနော ဘဂဝန္တံ တပဿီတိ အာဟ. တတြာယံ ပဒတ္ထော – တပတီတိ တပေါ, ရောသေတိ ဝိဟေသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, သာမီစိကမ္မာကရဏဿေတံ နာမံ. တပေါ အဿ အတ္ထီတိ တပဿီ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ဗျဉ္ဇနာနိ အဝိစာရေတွာ လောကေ ကပဏပုရိသော ‘‘တပဿီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝါ ပန ယေ အကုသလာ ဓမ္မာ လောကံ တပနတော တပနီယာတိ [Pg.107] ဝုစ္စန္တိ, တေသံ ပဟီနတ္တာ ယသ္မာ တပဿီတိ သင်္ချံ ဂတော, တသ္မာ တံ တပဿိတံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရမ္ပိ ပရိယာယံ အနုဇာနာတိ. တတြာယံ ပဒတ္ထော – တပန္တီတိ တပါ, အကုသလဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ဣဓ တပ္ပတိ ပေစ္စ တပ္ပတီ’’တိ. တထာ တေ တပေ အဿိ နိရဿိ ပဟာသိ ဝိဒ္ဓံသေသီတိ တပဿီ.

9. නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, යම් හෙයකින් වැඳීම් පිදීම් ආදි ගරුබුහුමන් කරන්නා වූ අය වැඩිමහල්ලන් සතුටු කරන, ප්‍රීතිමත් කරන බැවින් ද, ඒවා නොකරන්නා වූ අය ඔවුන් තවමින් (පීඩා කරමින්) දොම්නස උපදවන බැවින් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා නොකරන නිසා ‘මොහු වැඩිමහල්ලන් තවන්නෙකි’ යි සිතා හෝ සත්පුරුෂ චාරිත්‍රවලින් තොර බැවින් ‘මොහු අසරණ පුරුෂයෙකි’ යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘තපස්වියෙකි’ (තපස්සී) යි පැවසීය. මෙහි පද අර්ථය මෙසේය: තපති (තවයි, පීඩා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘තප’ වේ; එනම් සිත රිදවයි, පීඩා කරයි යන්නයි. මෙය ආචාර සමාචාර නොකිරීමට දෙන ලද නමකි. එවැනි තැවීමක් (තප) ඇත්තා ‘තපස්සී’ නම් වේ. දෙවන අර්ථ විකල්පයේදී, ශබ්ද නිරුක්ති නොසලකා ලෝකයෙහි අසරණයාට ද ‘තපස්සී’ යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි, යම් අකුසල ධර්ම කෙනෙක් ලෝකයා තවන බැවින් ‘තපනීය’ (තැවිය යුතු) යැයි කියනු ලබද්ද, ඒවා ප්‍රහීණ කළ බැවින් ‘තපස්සී’ යන නාමයට පැමිණි සේක. එබැවින් ඒ තපස්වී භාවය තමන් වහන්සේ තුළ දකිමින් තවත් ආකාරයකින් එය පිළිගත් සේක. මෙහි පද අර්ථය නම්: තපන්ති (තවති, දැවෙති) යන අර්ථයෙන් ‘තපා’ නම් වේ; මෙය අකුසල ධර්මයන්ට නමකි. “මෙහිදී තැවෙයි, පරලොවදී තැවෙයි” යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙය වදාරන ලදී. එලෙස තවන සුළු වූ ඒ අකුසලයන් බැහැර කළ, ප්‍රහීණ කළ, විනාශ කළ බැවින් ‘තපස්සී’ නම් වන සේක.

၁၀. ပုန ဗြာဟ္မဏော တံ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ ဒေဝလောကဂဗ္ဘသမ္ပတ္တိယာ ဒေဝလောကပဋိသန္ဓိပဋိလာဘာယ သံဝတ္တတီတိ မညမာနော ဘဂဝတိ စဿ အဘာဝံ ဒိသွာ ဘဂဝန္တံ အပဂဗ္ဘောတိ အာဟ. ကောဓဝသေန ဝါ ဘဂဝတော မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေ ဒေါသံ ဒဿေန္တောပိ ဧဝမာဟ. တတြာယံ ပဒတ္ထော – ဂဗ္ဘတော အပဂတောတိ အပဂဗ္ဘော, အဘဗ္ဗော ဒေဝလောကူပပတ္တိံ ပါပုဏိတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဟီနော ဝါ ဂဗ္ဘော အဿာတိ အပဂဗ္ဘော, ဒေဝလောကဂဗ္ဘပရိဗာဟိရတ္တာ အာယတိံ ဟီနဂဗ္ဘပဋိလာဘဘာဂီတိ, ဟီနော ဝါဿ မာတုကုစ္ဆိမှိ ဂဗ္ဘဝါသော အဟောသီတိ အဓိပ္ပာယော. ဘဂဝတော ပန ယသ္မာ အာယတိံ ဂဗ္ဘသေယျာ အပဂတာ, တသ္မာ သော တံ အပဂဗ္ဘတံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရမ္ပိ ပရိယာယံ အနုဇာနာတိ. တတြ စ ယဿ ခေါ ဗြာဟ္မဏ အာယတိံ ဂဗ္ဘသေယျာ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပဟီနာတိ ဧတေသံ ပဒါနံ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ဗြာဟ္မဏ, ယဿ ပုဂ္ဂလဿ အနာဂတေ ဂဗ္ဘသေယျာ, ပုနဗ္ဘဝေ စ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ အနုတ္တရေန မဂ္ဂေန ဝိဟတကာရဏတ္တာ ပဟီနာတိ. ဂဗ္ဘသေယျဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဇလာဗုဇယောနိ ဂဟိတာ. ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဣတရာ တိဿောပိ.

10. නැවතත්, එම බ්‍රාහ්මණයා අභිවාදනාදී එම ක්‍රියාවන් දෙව්ලොව පිළිසඳරක් ලැබීම පිණිස පවතින බව සිතමින් හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි එවැනි ක්‍රියාවක අභාවය දැක හෝ උන්වහන්සේට "අපගබ්භ" (ගර්භයක් නැත්තෙක්) යැයි පැවසීය. එසේත් නැතිනම් ක්‍රෝධය නිසාවෙන් මව්කුසක පිළිසඳර ගැනීම පිළිබඳ දෝෂයක් පෙන්වීමේ අදහසින් ද මෙසේ පැවසීය. එහි අර්ථය මෙසේය: දෙව්ලොව උපත ලැබීමට නුසුදුසු බැවින් "අපගබ්භ" නම් වේ. නැතහොත් උන්වහන්සේගේ ගර්භය (පිළිසඳර) හීන වූවක් බැවින් හෝ දෙව්ලොව පිළිසඳරට බාහිර වූ බැවින් අනාගතයේදී හීන පිළිසඳරක් ලබන අයෙකු යනු එහි අදහසයි. එසේත් නැතිනම් උන්වහන්සේගේ මව්කුසක විසීමක් තිබූ බැවින් ද ඒ පිළිබඳව දොස් පවසනු වස් මෙසේ කීවේය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනාගතයෙහි මව්කුසක වැතිරීම (ගර්භසෙය්‍යාව) පහ වූ බැවින් තමන් වහන්සේ තුළ පවතින එම අපගබ්භභාවය දකිමින් වෙනත් අයුරකින් එය අනුමත කරති. එහි "යස්ස ඛො බ්‍රාහ්මණ... පහීනා" යන පදවල අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: බ්‍රාහ්මණය, යම් පුද්ගලයෙකුට අනාගතයෙහි මව්කුසක වැතිරීම සහ පුනර්භවයෙහි හටගැනීම උතුම් රහත් මාර්ගයෙන් නැසූ හෙයින් ප්‍රහීණ වී ඇද්ද, ඔහු අපගබ්භ නම් වේ. මෙහි "ගර්භසෙය්‍යා" යන්නෙන් ජලාබුජ යෝනිය ද "පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති" යන්නෙන් සෙසු යෝනි තුන ද අදහස් වේ.

အပိစ ဂဗ္ဘဿ သေယျာ ဂဗ္ဘသေယျာ, ပုနဗ္ဘဝေါ ဧဝ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ စ ဝိညာဏဋ္ဌိတီတိ ဝုတ္တေပိ န ဝိညာဏတော အညာ ဌိတိ အတ္ထိ, ဧဝမိဓာပိ န ဂဗ္ဘတော အညာ သေယျာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဘိနိဗ္ဗတ္တိ စ နာမ ယသ္မာ ပုနဗ္ဘဝဘူတာပိ အပုနဗ္ဘဝဘူတာပိ အတ္ထိ, ဣဓ စ ပုနဗ္ဘဝဘူတာ အဓိပ္ပေတာ. တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘ပုနဗ္ဘဝေါ ဧဝ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တီ’’တိ.

තවද, ගර්භයෙහි සැතපීම "ගර්භසෙය්‍යා" නම් වේ. පුනර්භවයම හටගැනීමක් වන බැවින් "පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති" නම් වේ. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "විඤ්ඤාණට්ඨිති" යැයි කී විට විඤ්ඤාණයෙන් අන්‍ය වූ පැවැත්මක් නැතිවාක් මෙන්, මෙහි ද ගර්භයෙන් අන්‍ය වූ සැතපීමක් නැති බව දත යුතුය. ඉපදීම (අභිනිබ්බත්ති) යන්න පුනර්භවයක් සහිතව මෙන්ම රහතන් වහන්සේලා මෙන් පුනර්භව රහිතව ද විය හැකි මුත්, මෙහි අදහස් කරන්නේ පුනර්භවයක් ලෙස සිදුවන ඉපදීමයි. එබැවින් "පුනර්භවයම ඉපදීමක් වන බැවින් පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති" යැයි මා විසින් කියන ලදී.

၁၁. ဧဝံ အာဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ အရသရူပတာဒီဟိ အဋ္ဌဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တမ္ပိ ဗြာဟ္မဏံ ဘဂဝါ ဓမ္မိဿရော ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မဿာမီ [Pg.108] တထာဂတော အနုကမ္ပာယ သီတလေနေဝ စက္ခုနာ ဩလောကေန္တော ယံ ဓမ္မဓာတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တော ဟောတိ, တဿာ ဓမ္မဓာတုယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဝိဂတဝလာဟကေ အန္တလိက္ခေ သမဗ္ဘုဂ္ဂတော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ သရဒကာလေ သူရိယော ဝိယ စ ဗြာဟ္မဏဿ ဟဒယန္ဓကာရံ ဝိဓမန္တော တာနိယေဝ အက္ကောသဝတ္ထူနိ တေန တေန ပရိယာယေန အညထာ ဒဿေတွာ, ပုနပိ အတ္တနော ကရုဏာဝိပ္ဖာရံ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ အကမ္ပိယဘာဝေန ပဋိလဒ္ဓံ, တာဒိဂုဏလက္ခဏံ ပထဝီသမစိတ္တတံ အကုပ္ပဓမ္မတဉ္စ ပကာသေန္တော ‘‘အယံ ဗြာဟ္မဏော ကေဝလံ ပလိတသိရခဏ္ဍဒန္တဝလိတ္တစတာဒီဟိ အတ္တနော ဝုဍ္ဎဘာဝံ သဉ္ဇာနာတိ, နော စ ခေါ ဇာနာတိ အတ္တာနံ ဇာတိယာ အနုဂတံ ဇရာယ အနုသဋံ ဗျာဓိနာ အဘိဘူတံ မရဏေန အဗ္ဘာဟတံ ဝဋ္ဋခါဏုဘူတံ အဇ္ဇ မရိတွာ ပုန သွေဝ ဥတ္တာနသယနဒါရကဘာဝဂမနီယံ. မဟန္တေန ခေါ ပန ဥဿာဟေန မမ သန္တိကံ အာဂတော, တဒဿ အာဂမနံ သာတ္ထကံ ဟောတူ’’တိ စိန္တေတွာ ဣမသ္မိံ လောကေ အတ္တနော အပ္ပဋိသမံ ပုရေဇာတဘာဝံ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ ဗြာဟ္မဏာတိအာဒိနာ နယေန ဗြာဟ္မဏဿ ဓမ္မဒေသနံ ဝဍ္ဎေသိ.

11. මෙසේ බ්‍රාහ්මණයා පැමිණි අවස්ථාවේ සිට අටවැදෑරුම් ආක්‍රෝෂ වස්තූන්ගෙන් බැන වදින කල්හි ද, ධර්මරාජ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුකම්පාවෙන් යුක්තව අතිශය සිහිල් වූ නෙතින් ඔහු දෙස බැලූ සේක. උන්වහන්සේ යම් ධර්මධාතුවක් (සර්වඥතා ඥානය) අවබෝධ කරගෙන දේශනා විලාසයට පත්වූයේ ද, එම ධර්මධාතුව මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින් වලාකුළු රහිත අහසෙහි උදා වූ පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන් ද සරත් කාලයේ සූර්යයා මෙන් ද බ්‍රාහ්මණයාගේ හෘදයාන්ධකාරය දුරු කරමින් එම ආක්‍රෝෂ වස්තූන්ම බ්‍රාහ්මණයා අදහස් කළ අයුරින් නොව වෙනත් අයුරකින් පෙන්වා දුන් සේක. තවද උන්වහන්සේගේ මහා කරුණාවේ පැතිරීමත්, අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන තාදී ගුණයෙන් යුක්ත පෘථිවිය බඳු වූ අකම්පිත සිතත් ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ සිතූ සේක: "මෙම බ්‍රාහ්මණයා පැහුණු හිසකෙස්, කැඩුණු දත්, රැළි වැටුණු සම ආදියෙන් තමා වැඩිහිටියෙකු යැයි සිතයි. එහෙත් තමා ජාතියට අනුගත වූ, ජරාවෙන් වෙළුණු, ව්‍යාධියෙන් මඩන ලද, මරණයෙන් පහර දෙන ලද, සංසාර නිරුද්ධ වෘත්තයක කොටසක් වූ ද අද මිය ගොස් හෙට යළිත් බිළිඳෙකු වී උඩුබැලි අතට නිදාගත යුතු අයෙකු බව ඔහු නොදනියි. එසේ වුවත් ඔහු මහත් උත්සාහයකින් මා වෙත පැමිණියේය. ඔහුගේ එම පැමිණීම සඵල වේවා!" යැයි සිතා මේ ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේගේ අසමසම ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය පෙන්වමින් "සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණ" යනාදී වශයෙන් බ්‍රාහ්මණයාගේ යහපත පිණිස ධර්ම දේශනාව පවත්වමින් ඔහුට අර්ථය සැලසූ සේක.

တတ္ထ သေယျထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော; ပီတိ သမ္ဘာဝနတ္ထေ; ဥဘယေနာပိ ယထာ နာမ ဗြာဟ္မဏာတိ ဒဿေတိ. ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန ကိဉ္စာပိ ကုက္ကုဋိယာ ဝုတ္တပ္ပကာရတော ဦနာဓိကာနိပိ အဏ္ဍာနိ ဟောန္တိ, အထ ခေါ ဝစနသိလိဋ္ဌတာယ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ လောကေ သိလိဋ္ဌဝစနံ ဟောတိ. တာနဿူတိ တာနိ အဿု, ဘဝေယျုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနီတိ တာယ ဇနေတ္တိယာ ကုက္ကုဋိယာ ပက္ခေ ပသာရေတွာ တေသံ ဥပရိ သယန္တိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ. သမ္မာ ပရိသေဒိတာနီတိ ကာလေန ကာလံ ဥတုံ ဂဏှာပေန္တိယာ သုဋ္ဌု သမန္တတော သေဒိတာနိ, ဥသ္မီကတာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနီတိ ကာလေန ကာလံ သုဋ္ဌု သမန္တတော ဘာဝိတာနိ, ကုက္ကုဋဂန္ဓံ ဂါဟာပိတာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

එහි "සෙය්‍යථා" යනු උපමා අර්ථයෙහි පවතින නිපාතයකි. "පී" යනු ප්‍රකට කිරීමේ අර්ථයෙහි පවතින නිපාතයකි. මෙම නිපාත දෙකෙන්ම "බ්‍රාහ්මණය, යම් උපමාවක් කියන්නේ නම්" යන අර්ථය පෙන්වයි. කිකිළියගේ බිත්තර අටක්, දහයක් හෝ දොළොසක් යන මෙහි කියන ලද ප්‍රමාණයට වඩා අඩු හෝ වැඩි බිත්තර තිබිය හැකි වුවත්, වචනවල සුමට බව සඳහා මෙසේ වදාල බව දත යුතුය. "සම්මා අධිසයිතානි" යනු මව වූ කිකිළිය පියාපත් විදහා බිත්තර මත ලැගීමෙන් මැනවින් රැක්කේ යන අර්ථයයි. "සම්මා පරිසෙදිතානි" යනු වරින් වර උණුසුම ලබා දෙමින් හාත්පසින්ම හොඳින් රත් කරන ලද්දේ (රැක්කේ) යන අර්ථයයි. "සම්මා පරිභාවිතානි" යනු වරින් වර මැනවින් කිකිළියගේ ගන්ධයෙන් හාත්පසින්ම යුක්ත වන පරිදි කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි.

ဣဒါနိ ယသ္မာ တာယ ကုက္ကုဋိယာ ဧဝံ တီဟိ ပကာရေဟိ တာနိ အဏ္ဍာနိ ပရိပါလိယမာနာနိ န ပူတီနိ ဟောန္တိ. ယောပိ နေသံ အလ္လသိနေဟော သော ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ. ကပါလံ တနုကံ ဟောတိ, ပါဒနခသိခါ စ မုခတုဏ္ဍကဉ္စ ခရံ ဟောတိ, ကုက္ကုဋပေါတကာ ပရိပါကံ ဂစ္ဆန္တိ, ကပါလဿ တနုကတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါ အာလောကော အန္တော ပညာယတိ. အထ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ‘‘စိရံ [Pg.109] ဝတ မယံ သင်္ကုဋိတဟတ္ထပါဒါ သမ္ဗာဓေ သယိမှ, အယဉ္စ ဗဟိ အာလောကော ဒိဿတိ, ဧတ္ထ ဒါနိ နော သုခဝိဟာရော ဘဝိဿတီ’’တိ နိက္ခမိတုကာမာ ဟုတွာ ကပါလံ ပါဒေန ပဟရန္တိ, ဂီဝံ ပသာရေန္တိ. တတော တံ ကပါလံ ဒွေဓာ ဘိဇ္ဇတိ, ကုက္ကုဋပေါတကာ ပက္ခေ ဝိဓုနန္တာ တင်္ခဏာနုရူပံ ဝိရဝန္တာ နိက္ခမန္တိ. ဧဝံ နိက္ခမန္တာနဉ္စ နေသံ ယော ပဌမတရံ နိက္ခမတိ သော ‘ဇေဋ္ဌော’တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ တာယ ဥပမာယ အတ္တနော ဇေဋ္ဌကဘာဝံ သာဓေတုကာမော ဗြာဟ္မဏံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ယော နု ခေါ တေသံ ကုက္ကုဋစ္ဆာပကာနံ…ပေ… ကိန္တိ သွဿ ဝစနီယော’’တိ. တတ္ထ ကုက္ကုဋစ္ဆာပကာနန္တိ ကုက္ကုဋပေါတကာနံ. ကိန္တိ သွဿ ဝစနီယောတိ သော ကိန္တိ ဝစနီယော အဿ, ကိန္တိ ဝတ္တဗ္ဗော ဘဝေယျ ဇေဋ္ဌော ဝါ ကနိဋ္ဌော ဝါတိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

දැන්, කිකිළිය විසින් ක්‍රම තුනකින් එම බිත්තර ආරක්ෂා කරන කල්හි ඒවා කුණු නොවෙයි. එහි පවතින තෙතමනය වියළී ගොස් බිත්තර කටුව සිහින් වෙයි. පාදවල නිය සහ හොට දැඩි වෙයි. කුකුළු පැටවුන් පරිණත බවට පත්වෙයි. බිත්තර කටුව සිහින් වූ බැවින් පිටත ආලෝකය ඇතුළතට පෙනෙයි. එවිට කුකුළු පැටවුන් "අපි හැකිළුණු අත් පා ඇතිව බොහෝ කලක් මේ පටු තැනක වැතිර සිටියෙමු. දැන් පිටත ආලෝකය පෙනෙයි. එහි අපට සැපසේ සිටිය හැක" යැයි සිතා පිටතට ඒමට රිසිව බිත්තර කටුවට පයෙන් පහර දෙති, ගෙල දිගු කරති. එවිට එම බිත්තර කටුව දෙකඩ වී බිඳෙයි. එවිට පැටවුන් පියාපත් ගසමින් එම මොහොතට අනුකූලව හඬ නගමින් පිටතට එති. මෙසේ නික්මෙන්නන් අතරින් යමෙක් පළමුව නික්මෙන්නේ ද, ඔහු "ජ්‍යෙෂ්ඨයා" යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම උපමාවෙන් තමන් වහන්සේගේ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය තහවුරු කරනු පිණිස "බ්‍රාහ්මණය, ඒ කුකුළු පැටවුන් අතුරින් කවරෙකු ජ්‍යෙෂ්ඨයා යැයි කිව යුතු ද?" යනුවෙන් විමසූ සේක. "කුක්කුටච්ඡාපකානං" යනු කුකුළු පැටවුන් අතරින් යන්නයි. සෙසු පද සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

တတော ဗြာဟ္မဏော အာဟ – ‘‘ဇေဋ္ဌောတိဿ ဘော ဂေါတမ ဝစနီယော’’တိ. ဘော, ဂေါတမ, သော ဇေဋ္ဌော ဣတိ အဿ ဝစနီယော. ကသ္မာတိ စေ? သော ဟိ နေသံ ဇေဋ္ဌော, တသ္မာ သော နေသံ ဝုဍ္ဎတရောတိ အတ္ထော. အထဿ ဘဂဝါ ဩပမ္မံ သမ္ပဋိပါဒေန္တော အာဟ – ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ အဟံ ဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိ. ယထာ သော ကုက္ကုဋစ္ဆာပကော ဇေဋ္ဌောတိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ; ဧဝံ အဟမ္ပိ အဝိဇ္ဇာဂတာယ ပဇာယ. အဝိဇ္ဇာဂတာယာတိ အဝိဇ္ဇာ ဝုစ္စတိ အညာဏံ, တတ္ထ ဂတာယ. ပဇာယာတိ သတ္တာဓိဝစနမေတံ. တသ္မာ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသဿ အန္တော ပဝိဋ္ဌေသု သတ္တေသူတိ ဧဝံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဏ္ဍဘူတာယာတိ အဏ္ဍေ ဘူတာယ ဇာတာယ သဉ္ဇာတာယ. ယထာ ဟိ အဏ္ဍေ နိဗ္ဗတ္တာ ဧကစ္စေ သတ္တာ အဏ္ဍဘူတာတိ ဝုစ္စန္တိ; ဧဝမယံ သဗ္ဗာပိ ပဇာ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အဏ္ဍဘူတာတိ ဝုစ္စတိ. ပရိယောနဒ္ဓါယာတိ တေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသေန သမန္တတော ဩနဒ္ဓါယ ဗဒ္ဓါယ ဝေဌိတာယ. အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာတိ တံ အဝိဇ္ဇာမယံ အဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒိတွာ. ဧကောဝ လောကေတိ သကလေပိ လောကသန္နိဝါသေ အဟမေဝ ဧကော အဒုတိယော. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ အနုတ္တရန္တိ ဥတ္တရဝိရဟိတံ သဗ္ဗသေဋ္ဌံ. သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ သမ္မာ သာမဉ္စ ဗောဓိံ; အထ ဝါ ပသတ္ထံ သုန္ဒရဉ္စ ဗောဓိံ; ဗောဓီတိ ရုက္ခောပိ မဂ္ဂေါပိ သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ နိဗ္ဗာနမ္ပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဗောဓိရုက္ခမူလေ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (မဟာဝ. ၁; ဥဒါ. ၁) စ ‘‘အန္တရာ စ ဂယံ အန္တရာ စ ဗောဓိ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၁; မ. နိ. ၁.၂၈၅) စ အာဂတဋ္ဌာနေသု ဟိ ရုက္ခော ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဗောဓိ [Pg.110] ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏ’’န္တိ (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၁) အာဂတဋ္ဌာနေ မဂ္ဂေါ. ‘‘ပပ္ပောတိ ဗောဓိံ ဝရဘူရိမေဓသော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၇) အာဂတဋ္ဌာနေ သဗ္ဗညုတညာဏံ. ‘‘ပတွာန ဗောဓိံ အမတံ အသင်္ခတ’’န္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗာနံ. ဣဓ ပန ဘဂဝတော အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. သဗ္ဗညုတညာဏန္တိပိ ဝဒန္တိ. အညေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အနုတ္တရာ ဗောဓိ ဟောတိ, န ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ကသ္မာ? အသဗ္ဗဂုဏဒါယကတ္တာ. တေသဉှိ ကဿစိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အရဟတ္တဖလမေဝ ဒေတိ, ကဿစိ တိဿော ဝိဇ္ဇာ, ကဿစိ ဆ အဘိညာ, ကဿစိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ, ကဿစိ သာဝကပါရမိဉာဏံ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏမေဝ ဒေတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သဗ္ဗဂုဏသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ, အဘိသေကော ဝိယ ရညော သဗ္ဗလောကိဿရိယဘာဝံ. တသ္မာ အညဿ ကဿစိပိ အနုတ္တရာ ဗောဓိ န ဟောတီတိ. အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ အဗ္ဘညာသိံ ပဋိဝိဇ္ဈိံ; ပတ္တောမှိ အဓိဂတောမှီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

එවිට බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ කීවේය: "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඒ (පළමුවෙන්ම බිජුවට බිඳගෙන එළියට එන) පැටවා 'වැඩිමලා' යැයි කිව යුතුය." ඔහු එසේ කීවේ මන්ද යත්, එම පැටවුන් අතරින් ඒ පැටවා වයසින් වැඩි බැවිනි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපමාව ගළපමින් මෙසේ වදාළ සේක: "බ්‍රාහ්මණය, එමෙන්ම මමද..." යනාදියයි. ඒ කුකුළු පැටවා 'වැඩිමලා' යන නාමයට පැමිණෙන්නා සේ, මමද අවිද්‍යාවෙහි ගිලී සිටි සත්ත්ව ප්‍රජාව අතර (පළමුව අවබෝධය ලද්දෙමි). 'අවිජ්ජාගතාය' යනු අවිද්‍යාව හෙවත් මෝහයෙහි පවතින යන්නයි. 'පජා' යනු සත්ත්වයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන වචනයකි. එබැවින් මෙහි අර්ථය 'අවිද්‍යාව නැමති බිජුවට ඇතුළත සිටින සත්ත්වයන් අතර' යන්නයි. 'අණ්ඩභූතාය' යනු බිජුවටෙහි හටගත් යන්නයි. යම් සේ බිජුවටක උපන් සත්ත්වයන්ට 'අණ්ඩජ' යැයි කියනු ලබන්නේද, එසේම මේ මුළු මහත් සත්ත්ව ප්‍රජාවම අවිද්‍යාව නැමති බිජුවටෙහි උපන් බැවින් 'අණ්ඩභූත' යැයි කියනු ලැබේ. 'පරියෝනද්ධාය' යනු ඒ අවිද්‍යාව නැමති බිජුවටින් හාත්පසින්ම වැසී, බැඳී, වෙළී සිටින ප්‍රජාවයි. 'අවිජ්ජණ්ඩකෝසං පදාලෙත්වා' යනු ඒ අවිද්‍යාවෙන් තැනුණු බිජුවට කටුව බිඳ දමා යන්නයි. 'ඒකෝව ලෝකේ' යනු මුළු ලෝක සන්නිවාසයෙහිම මම එක්වූද, අද්විතීයවූද (උතුමාණෝ වෙමි). 'අනුත්තරං සම්මාසම්බෝධිං අභිසම්බුද්ධෝ' යන්නෙහි 'අනුත්තර' යනු තමන්ට වඩා උසස් කිසිවෙකු නැති, සියල්ලට උතුම් වූ යන්නයි. 'සම්මාසම්බෝධිං' යනු මනා වූද, ස්වයංභූ ඥානයෙන් ලත් වූද අවබෝධයයි; නැතහොත් පසස්නා ලද සුන්දර වූ අවබෝධයයි. 'බෝධි' යන වචනයෙන් බෝධි වෘක්ෂය, අර්හත් මාර්ගය, සර්වඥතා ඥානය හා නිර්වාණය යන මේවා හඳුන්වනු ලැබේ. 'බෝධි මූලයේදී පළමුව සම්බුද්ධත්වයට පත් වූහ' යනාදී තැන්වලදී 'බෝධි' යනු බෝධි වෘක්ෂයයි. 'සතර මාර්ගයන්හි පවතින ඥානය බෝධි නම් වේ' යන තැනදී මාර්ගයයි. 'මහා ප්‍රඥාවන්තයා බෝධියට පැමිණෙයි' යන තැනදී සර්වඥතා ඥානයයි. 'අමෘත වූ අසංඛත වූ බෝධියට පැමිණ' යන තැනදී නිර්වාණයයි. එහෙත් මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අර්හත් මාර්ග ඥානය අදහස් කෙරේ; ඇතැම්හු සර්වඥතා ඥානය යැයිද පවසති. අන්‍යයන්ගේ අර්හත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධියක් වේද? නැත. ඒ මන්ද? එය සියලු ගුණධර්මයන් ලබා නොදෙන බැවිනි. අන් පුද්ගලයන්ගේ අර්හත් මාර්ගය ඇතමෙකුට අර්හත් ඵලය පමණක් ලබා දෙයි, ඇතමෙකුට ත්‍රිවිද්‍යාවන්, ඇතමෙකුට ෂඩභිඥාවන්, ඇතමෙකුට සිවුපිළිසිඹියාවන් හෝ ඇතමෙකුට ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ලබා දෙයි. පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ අර්හත් මාර්ගය පවා ලබා දෙන්නේ පසේබුදු ඥානය පමණි. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අර්හත් මාර්ගය සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා දෙයි. එය රජෙකුගේ අභිෂේකය මුළු ලෝකයෙහිම ආධිපත්‍යය ලබා දෙන්නාක් මෙනි. එබැවින් අන් කිසිවෙකුගේ අර්හත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධියක් නොවේ. 'අභිසම්බුද්ධෝ' යනු මැනවින් අවබෝධ කළෙමි, ප්‍රතිවේධ කළෙමි, පැමිණියෙමි, අධිගමනය කළෙමි යන්නයි.

ဣဒါနိ ယဒေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ အဟံ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ အာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနံ, တံ ဧဝမတ္ထေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ အတ္တနော အဏ္ဍေသု အဓိသယနာဒိတိဝိဓကိရိယာကရဏံ; ဧဝံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော အတ္တနော စိတ္တသန္တာနေ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ တိဝိဓာနုပဿနာကရဏံ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာသမ္ပာဒနေန အဏ္ဍာနံ အပူတိဘာဝေါ ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ အပရိဟာနိ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အဏ္ဍာနံ အလ္လသိနေဟပရိယာဒါနံ ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဘဝတ္တယာနုဂတနိကန္တိသိနေဟပရိယာဒါနံ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အဏ္ဍကပါလာနံ တနုဘာဝေါ ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသဿ တနုဘာဝေါ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿ ပါဒနခသိခါတုဏ္ဍကာနံ ထဒ္ဓခရဘာဝေါ ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ တိက္ခခရဝိပ္ပသန္နသူရဘာဝေါ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿ ပရိပါကကာလော ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ [Pg.111] ပရိပါကကာလော ဝဍ္ဎိတကာလော ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော.

දැන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "බ්‍රාහ්මණය, එමෙන්ම මමද" යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද ඒ උපමාව ගළපා බැලීම මෙසේ අර්ථය සමඟ සංසන්දනය කර දත යුතුය. යම් සේ ඒ කිකිළිය තම බිජුවට මත ලැග සිටීම ආදී තුන් වැදෑරුම් ක්‍රියාවන් සිදු කරන්නේද, එසේම බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩසිටි බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද තමන්ගේ චිත්ත සන්තානයෙහි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යනුවෙන් ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සිදු කළ සේක. කිකිළියගේ තුන් වැදෑරුම් ක්‍රියාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් බිජුවට නරක් නොවී පවතින්නා සේ, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාව සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය පිරිහීමකින් තොරව පැවතිණි. කිකිළියගේ ක්‍රියාවෙන් බිජුවටලෙහි තිබූ තෙතමනය වියළී යන්නා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවෙන් භවත්‍රයෙහි බැඳී පවතින තෘෂ්ණාව නැමති තෙතමනය වියළී ගියේය. කිකිළියගේ ක්‍රියාවෙන් බිජුවට කටුව තුනී වන්නා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවෙන් අවිද්‍යාව නැමති බිජුවට කටුව තුනී විය. කිකිළියගේ ක්‍රියාවෙන් කුකුළු පැටවාගේ පාදයේ නිය අග හා හොට දැඩි වන්නා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවෙන් විදර්ශනා ඥානය තියුණු වූද, දැඩි වූද, ප්‍රසන්න වූද, සූර වීර වූද ස්වභාවයට පත් විය. කිකිළියගේ ක්‍රියාවෙන් කුකුළු පැටවා මෝරන කාලය මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවෙන් විදර්ශනා ඥානය මෝරන කාලය, වැඩුණු කාලය හා (අවබෝධය නමැති) ගැබ් ගත් කාලය දත යුතුය.

တတော ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဒါကာလော ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏံ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ အနုပုဗ္ဗာဓိဂတေန အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ အဘိညာပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ သကလဗုဒ္ဓဂုဏသစ္ဆိကတကာလော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

ඉක්බිති කිකිළියගේ තුන් වැදෑරුම් ක්‍රියාව නිසා කුකුළු පැටවා තම පාදයේ නිය අගින් හෝ හොටෙන් හෝ බිජුවට කටුව බිඳ දමා, තටු ගසා සුවසේ පිටතට එන කාලය මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාව සම්පූර්ණ කරමින් විදර්ශනා ඥානය නැමති ගැබ මෝරවා, අනුපිළිවෙළින් ලත් අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යාව නැමති බිජුවට කටුව බිඳ දමා, අභිඥා නැමති තටු ගසමින් සුවසේ සියලු බුදුගුණ ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ කාලය දත යුතු බවයි.

သွာဟံ ဗြာဟ္မဏ ဇေဋ္ဌော သေဋ္ဌော လောကဿာတိ သော အဟံ ဗြာဟ္မဏ ယထာ တေသံ ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပဌမတရံ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ အဘိနိဗ္ဘိဒေါ ကုက္ကုဋပေါတကော ဇေဋ္ဌော ဟောတိ; ဧဝံ အဝိဇ္ဇာဂတာယ ပဇာယ တံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပဌမတရံ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတ္တာ ဇေဋ္ဌော ဝုဍ္ဎတရောတိ သင်္ချံ ဂတော. သဗ္ဗဂုဏေဟိ ပန အပ္ပဋိသမတ္တာ သေဋ္ဌောတိ.

"බ්‍රාහ්මණය, ඒ මම ලෝකයාට වැඩිමහල් වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යනු; බ්‍රාහ්මණය, ඒ කුකුළු පැටවුන් අතරින් පළමුවෙන්ම බිජුවට කටුව බිඳගෙන එළියට පැමිණෙන පැටවා 'වැඩිමලා' වන්නාක් මෙනි. එලෙසම, අවිද්‍යාවෙහි ගිලී සිටි ප්‍රජාව අතරින් ඒ අවිද්‍යාව නැමති බිජුවට කටුව පළමුවෙන්ම බිඳ දමා ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) වැඩිමහල් වූ සේක, ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ සේක. සියලු ගුණ ධර්මයන්ගෙන් තමන් වහන්සේට සමාන කිසිවෙකු නැති බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක.

ဧဝံ ဘဂဝါ အတ္တနော အနုတ္တရံ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝံ ဗြာဟ္မဏဿ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ယာယ ပဋိပဒါယ တံ အဓိဂတော တံ ပဋိပဒံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဘုတိ ဒဿေတုံ ‘‘အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ ဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣမံ ဝါ ဘဂဝတော အနုတ္တရံ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝံ သုတွာ ဗြာဟ္မဏဿ စိတ္တမေဝမုပ္ပန္နံ – ‘‘ကာယ နု ခေါ ပဋိပဒါယ ဣမံ ပတ္တော’’တိ. တဿ စိတ္တမညာယ ‘‘ဣမာယာဟံ ပဋိပဒါယ ဣမံ အနုတ္တရံ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝံ ပတ္တော’’တိ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ ဗြာဟ္မဏ ဝီရိယံ အဟောသီတိ ဗြာဟ္မဏ, န မယာ အယံ အနုတ္တရော ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝေါ ကုသီတေန မုဋ္ဌဿတိနာ သာရဒ္ဓကာယေန ဝိက္ခိတ္တစိတ္တေန အဓိဂတော, အပိစ ခေါ တဒဓိဂမာယ အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ ဝီရိယံ အဟောသိ, ဗောဓိမဏ္ဍေ နိသိန္နေန မယာ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ဝီရိယံ အာရဒ္ဓံ အဟောသိ, ပဂ္ဂဟိတံ အသိထိလပ္ပဝတ္တိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာရဒ္ဓတ္တာယေဝ စ မေ တံ အသလ္လီနံ အဟောသိ. န ကေဝလဉ္စ ဝီရိယမေဝ, သတိပိ မေ အာရမ္မဏာဘိမုခီဘာဝေန ဥပဋ္ဌိတာ အဟောသိ. ဥပဋ္ဌိတတ္တာယေဝ စ အသမ္မုဋ္ဌာ. ပဿဒ္ဓေါ ကာယော အသာရဒ္ဓေါတိ ကာယစိတ္တပဿဒ္ဓိဝသေန ကာယောပိ မေ ပဿဒ္ဓေါ အဟောသိ[Pg.112]. တတ္ထ ယသ္မာ နာမကာယေ ပဿဒ္ဓေ ရူပကာယောပိ ပဿဒ္ဓေါယေဝ ဟောတိ, တသ္မာ နာမကာယော ရူပကာယောတိ အဝိသေသေတွာဝ ပဿဒ္ဓေါ ကာယောတိ ဝုတ္တံ. အသာရဒ္ဓေါတိ သော စ ခေါ ပဿဒ္ဓတ္တာယေဝ အသာရဒ္ဓေါ, ဝိဂတဒရထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမာဟိတံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂန္တိ စိတ္တမ္ပိ မေ သမ္မာ အာဟိတံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ အပ္ပိတံ ဝိယ အဟောသိ; သမာဟိတတ္တာ ဧဝ စ ဧကဂ္ဂံ အစလံ နိပ္ဖန္ဒနန္တိ. ဧတ္တာဝတာ ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ကထိတာ ဟောတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ අනුත්තර වූ ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨ භාවය බ්‍රාහ්මණයාට ප්‍රකාශ කොට, දැන් කිනම් ප්‍රතිපදාවකින් එය ලබා ගත්තේ දැයි එම ප්‍රතිපදාව මුල සිටම පෙන්වා දීම සඳහා "බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" යනාදිය වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨ භාවය අසා බ්‍රාහ්මණයාගේ සිතෙහි "කිනම් ප්‍රතිපදාවකින් මෙය ලබා ගත්තේ ද?" යන සිතිවිල්ල ඇති විය. ඔහුගේ ඒ සිතිවිල්ල දැන, "මම මේ ප්‍රතිපදාවෙන් මේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයට පැමිණියෙමි" යි පෙන්වා දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක. එහි "බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් මේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨ භාවය කුසීතව, මුළා වූ සිහියෙන්, දැවෙන කයකින් හෝ විසිරුණු සිතකින් ලබන ලද්දක් නොවේ. එසේ නොව, එය ලබා ගැනීම සඳහා මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී. බෝධි මණ්ඩලයේ වැඩසිටි මා විසින් සතර වැදෑරුම් අංගවලින් යුත් වීර්යය ආරම්භ කරන ලද්දේය, මැනවින් උසුලා ගන්නා ලද, ලිහිල් නොවූ පවත්වන ලද වීර්යයක් වූයේය යන්න මෙහි අදහසයි. වීර්යය ආරම්භ කළ බැවින්ම මාගේ ඒ වීර්යය පසු නොබසින එකක් විය. වීර්යය පමණක් නොව, අරමුණට මුහුණ දීමෙන් මාගේ සිහිය ද එළඹ සිටියේය. එසේ එළඹ සිටි බැවින්ම එය මුළා නොවුණු එකක් විය. "කය සන්සුන් විය, දැවීම් රහිත විය" යනු කය හා සිත සන්සුන් වීමේ බලයෙන් මාගේ නාම කය හා රූප කය යන දෙකම සන්සුන් විය. එහිදී නාම කය සන්සුන් වූ විට රූප කය ද සන්සුන් වන බැවින්, විශේෂ කොට නොදක්වා "කය සන්සුන් විය" යි වදාරන ලදී. "දැවීම් රහිත" යනු සන්සුන් වූ බැවින්ම පීඩා රහිත වූයේය යන්නයි. "සිත සමාහිත විය, එකඟ විය" යනු මාගේ සිත මැනවින් අරමුණෙහි පිහිටුවන ලදී, එය අර්පණාවට පත් වූවාක් මෙන් විය. සමාහිත වූ බැවින්ම නොසැලෙන, නිශ්චල, එකඟ වූ සිතක් විය. මෙතෙකින් ධ්‍යානයට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව කියන ලදී.

ပဌမဇ္ဈာနကထာ

ප්‍රථම ධ්‍යාන කථාව

ဣဒါနိ ဣမာယ ပဋိပဒါယ အဓိဂတံ ပဌမဇ္ဈာနံ အာဒိံ ကတွာ ဝိဇ္ဇတ္တယပရိယောသာနံ ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘သော ခေါ အဟ’’န္တိ အာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီတိအာဒီနံ ကိဉ္စာပိ ‘‘တတ္ထ ကတမေ ကာမာ? ဆန္ဒော ကာမော, ရာဂေါ ကာမော, ဆန္ဒရာဂေါ ကာမော; သင်္ကပ္ပော ကာမော, ရာဂေါ ကာမော, သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမော – ဣမေ ဝုစ္စန္တိ ကာမာ. တတ္ထ ကတမေ အကုသလာ ဓမ္မာ? ကာမစ္ဆန္ဒော…ပေ… ဝိစိကိစ္ဆာ – ဣမေ ဝုစ္စန္တိ အကုသလာ ဓမ္မာ. ဣတိ ဣမေဟိ စ ကာမေဟိ ဣမေဟိ စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိဝိတ္တော ဟောတိ ပဝိဝိတ္တော, တေန ဝုစ္စတိ – ‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၆၄) နယေန ဝိဘင်္ဂေယေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော. တထာပိ အဋ္ဌကထာနယံ ဝိနာ န သုဋ္ဌု ပါကဋောတိ အဋ္ဌကထာနယေနေဝ နံ ပကာသယိဿာမ.

දැන් මේ ප්‍රතිපදාවෙන් ලබන ලද ප්‍රථම ධ්‍යානය මුල් කොට ගෙන ත්‍රිවිද්‍යාවන් අවසාන කොට ඇති විශේෂ ගුණයන් පෙන්වා දෙමින් "ඒ මම..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි "කාමයන්ගෙන් වෙන්වම, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වම" යනාදී පදවල අර්ථය, විභංග ප්‍රකරණයේ "එහි කාමයන් යනු කවරේද? ඡන්දය කාමයකි, රාගය කාමයකි, ඡන්දරාගය කාමයකි, සංකල්පය කාමයකි... මේවා කාමයන් යැයි කියනු ලැබේ. එහි අකුසල ධර්මයන් යනු කවරේද? කාමච්ඡන්දය... විචිකිච්ඡාව යනාදියයි" යන ක්‍රමයට දක්වා ඇතත්, අටුවා ක්‍රමය නොමැතිව එය මැනවින් පැහැදිලි නොවන බැවින් අටුවා ක්‍රමයෙන්ම එය විස්තර කරන්නෙමු.

သေယျထိဒံ – ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စိတွာ ဝိနာ ဟုတွာ အပသက္ကေတွာ. ယော ပနာယမေတ္ထ ဧဝကာရော, သော နိယမတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ နိယမတ္ထော, တသ္မာ တသ္မိံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏသမယေ အဝိဇ္ဇမာနာနမ္ပိ ကာမာနံ တဿ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပဋိပက္ခဘာဝံ ကာမပရိစ္စာဂေနေဝ စဿ အဓိဂမံ ဒီပေတိ. ကထံ? ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ ဧဝဉှိ နိယမေ ကရိယမာနေ ဣဒံ ပညာယတိ. နူနိမဿ ဈာနဿ ကာမာ ပဋိပက္ခဘူတာ, ယေသု သတိ ဣဒံ န ပဝတ္တတိ, အန္ဓကာရေ သတိ ပဒီပေါ ဝိယ, တေသံ ပရိစ္စာဂေနေဝ စဿ အဓိဂမော ဟောတိ, ဩရိမတီရပရိစ္စာဂေန ပါရိမတီရဿေဝ, တသ္မာ နိယမံ ကရောတီတိ.

එනම් - "කාමයන්ගෙන් වෙන්වම" යනු කාමයන්ගෙන් වෙන් වී, ඒවා නොමැතිව, ඒවායින් බැහැර වී යන්නයි. මෙහි ඇති "ඒව" (වම) ශබ්දය නියම අර්ථය (අනිවාර්ය බව) සඳහා යෙදුණු බව දත යුතුය. එය නියම අර්ථයෙහි යෙදුණු බැවින්, ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදී වසන කාලයෙහි ප්‍රහීණ වී ඇති කාමයන් එම ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්ෂ බවත්, කාමයන් අත්හැරීමෙන් ම එම ධ්‍යානය ලැබෙන බවත් පෙන්වයි. එය කෙසේද? "කාමයන්ගෙන් වෙන්වම" යැයි මෙසේ නියම කළ විට මෙය පැහැදිලි වෙයි: සැබවින්ම මේ ධ්‍යානයට කාමයන් ප්‍රතිපක්ෂ වේ, ඒවා ඇති විට ධ්‍යානය ඇති නොවේ; අන්ධකාරය ඇති විට පහන් ආලෝකය නොපවතින්නාක් මෙනි. එතෙර ඉවුර ලැබීමට මෙතෙර ඉවුර අත්හැරිය යුතු සේම, කාමයන් අත්හැරීමෙන්ම ධ්‍යානය ලැබෙන බැවින් මෙසේ නියමයක් කරයි.

တတ္ထ သိယာ – ‘‘ကသ္မာ ပနေသ ပုဗ္ဗပဒေယေဝ ဝုတ္တော န ဥတ္တရပဒေ, ကိံ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ အဝိဝိစ္စာပိ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျာ’’တိ? န [Pg.113] ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တန္နိဿရဏတော ဟိ ပုဗ္ဗပဒေဧဝ ဧသ ဝုတ္တော. ကာမဓာတုသမတိက္ကမနတော ဟိ ကာမရာဂပဋိပက္ခတော စ ဣဒံ ဈာနံ ကာမာနမေဝ နိဿရဏံ. ယထာဟ – ‘‘ကာမာနမေတံ နိဿရဏံ, ယဒိဒံ နေက္ခမ္မ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၇၂). ဥတ္တရပဒေပိ ပန ယထာ ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, ပဌမော သမဏော, ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၃၉) ဧတ္ထ ဧဝကာရော အာနေတွာ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော. န ဟိ သက္ကာ ဣတော အညေဟိပိ နီဝရဏသင်္ခါတေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ အဝိဝိစ္စ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတုံ. တသ္မာ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စေဝ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’’တိ ဧဝံ ပဒဒွယေပိ ဧသ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဒဒွယေပိ စ ကိဉ္စာပိ ‘‘ဝိဝိစ္စာ’’တိ ဣမိနာ သာဓာရဏဝစနေန တဒင်္ဂဝိဝေကာဒယော ကာယဝိဝေကာဒယော စ သဗ္ဗေပိ ဝိဝေကာ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. တထာပိ ကာယဝိဝေကော, စိတ္တဝိဝေကော, ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကောတိ တယော ဧဝ ဣဓ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ကာမေဟီ’’တိ ဣမိနာ ပန ပဒေန ယေ စ နိဒ္ဒေသေ ‘‘ကတမေ ဝတ္ထုကာမာ မနာပိယာ ရူပါ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁; ဝိဘ. ၉၆၄) နယေန ဝတ္ထုကာမာ ဝုတ္တာ, ယေ စ တတ္ထေဝ ဝိဘင်္ဂေ စ ‘‘ဆန္ဒော ကာမော’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁) နယေန ကိလေသကာမာ ဝုတ္တာ, တေ သဗ္ဗေပိ သင်္ဂဟိတာ ဣစ္စေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ သတိ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ ဝတ္ထုကာမေဟိပိ ဝိဝိစ္စေဝါတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တေန ကာယဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတိ.

එහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් විය හැකිය: "ඇයි මේ 'ඒව' ශබ්දය මුල් පදයට පමණක් යෙදුවේ, පසු පදයට නොයෙදුවේ? අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන් නොවීත් ධ්‍යානයට සමවැදී වාසය කළ හැකිද?" එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. කාමයන්ගෙන් නික්මීම (නිස්සරණ) වන බැවින්ම එය මුල් පදයේ වදාරන ලදී. කාම ධාතුව ඉක්මවා යන බැවින් හා කාම රාගයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් මේ ධ්‍යානය කාමයන්ගෙන් නික්මීමකි. "නෙක්ඛම්මය කාමයන්ගෙන් නික්මීමයි" යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි. පසු පදයට ද "මහණෙනි, මෙහිම පළමු වන ශ්‍රමණයෙක් ඇත, මෙහිම දෙවන ශ්‍රමණයෙක් ඇත" යන තැන මෙන් "ඒව" ශබ්දය සම්බන්ධ කොට ගත යුතුය. නීවරණ සංඛ්‍යාත අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන් නොවී ධ්‍යානයට සමවැදී වාසය කළ නොහැකි බැවිනි. එබැවින් "කාමයන්ගෙන් වෙන්වම, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වම" යනුවෙන් පද දෙකෙහිම මේ නියමය දත යුතුය. පද දෙකෙහිම "වෙන්ව" (විවිච්ච) යන පොදු වචනයෙන් තදංග විවේකාදී වූත්, කාය විවේකාදී වූත් සියලු විවේකයන් අඩංගු වුව ද, මෙහිදී කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය හා විෂ්කම්භන විවේකය යන තුනම දත යුතුය. "කාමයන්" යන පදයෙන් නිර්දේශ පාලියේ දැක්වෙන මනාප වූ රූප ආදී වස්තු කාමයන් ද, විභංගයේ දැක්වෙන ඡන්ද රාගාදී ක්ලේශ කාමයන් ද යන සියල්ලම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එවිට "කාමයන්ගෙන් වෙන්වම" යන්නෙන් වස්තු කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම යන අර්ථය ද ගැළපේ. එයින් කාය විවේකය කියන ලදී.

ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီတိ ကိလေသကာမေဟိ သဗ္ဗာကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝါ ဝိဝိစ္စာတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တေန စိတ္တဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတိ. ပုရိမေန စေတ္ထ ဝတ္ထုကာမေဟိ ဝိဝေကဝစနတောယေဝ ကာမသုခပရိစ္စာဂေါ, ဒုတိယေန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကဝစနတော နေက္ခမ္မသုခပရိဂ္ဂဟော ဝိဘာဝိတော ဟောတိ. ဧဝံ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမဝိဝေကဝစနတောယေဝ စ ဧတေသံ ပဌမေန သံကိလေသဝတ္ထုပ္ပဟာနံ, ဒုတိယေန သံကိလေသပ္ပဟာနံ; ပဌမေန လောလဘာဝဿ ဟေတုပရိစ္စာဂေါ, ဒုတိယေန ဗာလဘာဝဿ; ပဌမေန စ ပယောဂသုဒ္ဓိ, ဒုတိယေန အာသယပေါသနံ ဝိဘာဝိတံ ဟောတီတိ ဝိညာတဗ္ဗံ. ဧသ တာဝ နယော ‘‘ကာမေဟီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တကာမေသု ဝတ္ထုကာမပက္ခေ.

‘විවිච්ච අකුසලේහි ධම්මේහි’ (අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව) යන්නෙහි අර්ථය වන්නේ කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් හෝ සියලු අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව යන්නයි. ඒ මගින් චිත්ත විවේකය කියනු ලැබේ. මෙහි පළමු ‘කාමේහි’ යන්නෙන් වස්තු කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම කියන බැවින් කාම සැපය අත්හැරීම ද, දෙවන ‘අකුසලේහි ධම්මේහි’ යන්නෙන් කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම කියන බැවින් නෙක්ඛම්ම සැපය (ධ්‍යාන සැපය) ලබා ගැනීම ද ප්‍රකට කෙරේ. මෙසේ වස්තු කාම හා කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, මේ පද දෙක අතුරින් පළමු පදයෙන් සංක්ලේශයන්ට වස්තු වූ දේ ප්‍රහීණ කිරීම ද, දෙවන පදයෙන් සංක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කිරීම ද; පළමුවැන්නෙන් ලොල බවට (චංචල බවට) හේතු අත්හැරීම ද, දෙවැන්නෙන් බාල බවට (මෝඩ බවට) හේතු අත්හැරීම ද; පළමුවැන්නෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය (උත්සාහයේ පිරිසිදු බව) ද, දෙවැන්නෙන් ආශය පිරිසිදු කිරීම ද ප්‍රකට කරන බව දත යුතුය. මෙය ‘කාමේහි’ යන මෙහි සඳහන් වූ කාමයන් අතරින් වස්තු කාම පක්ෂයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයයි.

ကိလေသကာမပက္ခေ ပန ဆန္ဒောတိ စ ရာဂေါတိ စ ဧဝမာဒီဟိ အနေကဘေဒေါ ကာမစ္ဆန္ဒောယေဝ ကာမောတိ အဓိပ္ပေတော. သော စ အကုသလပရိယာပန္နောပိ [Pg.114] သမာနော, ‘‘တတ္ထ ကတမော ကာမဆန္ဒော ကာမော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိဘင်္ဂေ ဈာနပဋိပက္ခတော ဝိသုံ ဝုတ္တော. ကိလေသကာမတ္တာ ဝါ ပုရိမပဒေ ဝုတ္တော, အကုသလပရိယာပန္နတ္တာ ဒုတိယပဒေ. အနေကဘေဒတော စဿ ကာမတောတိ အဝတွာ ကာမေဟီတိ ဝုတ္တံ. အညေသမ္ပိ စ ဓမ္မာနံ အကုသလဘာဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ ‘‘တတ္ထ ကတမေ အကုသလာ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၅၆၄) ဥပရိဈာနင်္ဂပစ္စနီကပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတော နီဝရဏာနေဝ ဝုတ္တာနိ. နီဝရဏာနိ ဟိ ဈာနင်္ဂပစ္စနီကာနိ, တေသံ ဈာနင်္ဂါနေဝ ပဋိပက္ခာနိ, ဝိဒ္ဓံသကာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ‘‘သမာဓိ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဋိပက္ခော, ပီတိ ဗျာပါဒဿ, ဝိတက္ကော ထိနမိဒ္ဓဿ, သုခံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ, ဝိစာရော ဝိစိကိစ္ဆာယာ’’တိ ပေဋကေ ဝုတ္တံ.

කෙලෙස් කාම පක්ෂයෙහි නම්, ඡන්දය හා රාගය ආදී වශයෙන් නොයෙක් ප්‍රභේද ඇති කාමච්ඡන්දයම ‘කාමය’ ලෙස අදහස් කරනු ලැබේ. එය අකුසලයට අයත් වුවද, ‘එහි කාමච්ඡන්දය නම් කාමයයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් වෙන් කොට දක්වන ලදී. නොහොත් එය කෙලෙස් කාමයක් වන බැවින් පළමු පදයෙහි (විවිච්චේව කාමේහි) ද, අකුසලයට අයත් වන බැවින් දෙවන පදයෙහි ද (විවිච්ච අකුසලේහි ධම්මේහි) කියන ලදී. එහි ප්‍රභේද බොහෝ බැවින් ‘කාමයෙන්’ යයි ඒක වචනයෙන් නොකියා ‘කාමයන්ගෙන්’ (කාමේහි) යයි බහු වචනයෙන් වදාරන ලදී. දිට්ඨි, මාන ආදී අනෙකුත් ධර්මයන් අකුසල්ව පවතිද්දීත්, විභංගයෙහි ‘එහි අකුසල ධර්ම නම් කාමච්ඡන්දයයි’ ආදී වශයෙන් මතු දක්වන ධ්‍යාන අංගයන්ට සෘජුවම විරුද්ධ බැවින් නීවරණයන්ම දක්වන ලදී. නීවරණයෝ ධ්‍යාන අංගයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වෙති, ධ්‍යාන අංගයන්ම ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වී ඒවා විනාශ කර දමන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. එය එසේමය; ‘සමාධිය කාමච්ඡන්දයට ප්‍රතිපක්ෂය, ප්‍රීතිය ව්‍යාපාදයට ප්‍රතිපක්ෂය, විතර්කය ථීනමිද්ධයට ප්‍රතිපක්ෂය, සුඛය උද්ධච්චකුක්කුච්චයට ප්‍රතිපක්ෂය, විචාරය විචිකිච්ඡාවට ප්‍රතිපක්ෂය’ යැයි පේටකෝපදේසයෙහි දක්වා ඇත.

ဧဝမေတ္ထ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ ဣမိနာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတိ. ‘‘ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’’တိ ဣမိနာ ပဉ္စန္နမ္ပိ နီဝရဏာနံ. အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ပန ပဌမေန ကာမစ္ဆန္ဒဿ, ဒုတိယေန သေသနီဝရဏာနံ. တထာ ပဌမေန တီသု အကုသလမူလေသု ပဉ္စကာမဂုဏဘေဒဝိသယဿ လောဘဿ, ဒုတိယေန အာဃာတဝတ္ထုဘေဒါဒိဝိသယာနံ ဒေါသမောဟာနံ. ဩဃာဒီသု ဝါ ဓမ္မေသု ပဌမေန ကာမောဃ-ကာမယောဂ-ကာမာသဝ-ကာမုပါဒါန-အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ-ကာမရာဂ-သံယောဇနာနံ, ဒုတိယေန အဝသေသဩဃ-ယောဂါသဝ-ဥပါဒါန-ဂန္ထ-သံယောဇနာနံ. ပဌမေန စ တဏှာယ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ, ဒုတိယေန အဝိဇ္ဇာယ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ. အပိစ ပဌမေန လောဘသမ္ပယုတ္တအဋ္ဌစိတ္တုပ္ပာဒါနံ, ဒုတိယေန သေသာနံ စတုန္နံ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ တာဝ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’’တိ ဧတ္ထ အတ္ထပ္ပကာသနာ.

මෙසේ මෙහි ‘විවිච්චේව කාමේහි’ යන්නෙන් කාමච්ඡන්දය යටපත් කිරීම් වශයෙන් වන විවේකය (වික්ඛම්භන විවේකය) කියැවෙන අතර ‘විවිච්ච අකුසලේහි ධම්මේහි’ යන්නෙන් නීවරණ පහේම යටපත් කිරීම් විවේකය කියැවේ. නැවත ද, දැනටමත් සඳහන් කළ දේ අත්හැරීමෙන් ගන්නේ නම්, පළමු පදයෙන් කාමච්ඡන්දය යටපත් කිරීම ද, දෙවන පදයෙන් සෙසු නීවරණයන් යටපත් කිරීම ද කියැවේ. එසේම පළමුවැන්නෙන් අකුසල මූල තුන අතරින් පංචකාම ගුණයන් අරමුණු කොට පවත්නා ලෝභය යටපත් කිරීම ද, දෙවැන්නෙන් ආඝාත වස්තු ආදිය අරමුණු කරගත් දෝෂ හා මෝහය යටපත් කිරීම ද කියැවේ. ඕඝ ආදී ධර්මයන්හි දී, පළමුවැන්නෙන් කාමෝඝ, කාමයෝග, කාමාසව, කාමුපාදාන, අභිජ්ඣා කායගන්ථ සහ කාමරාග සංයෝජනයන්ගේ වික්ඛම්භන විවේකය ද, දෙවැන්නෙන් ඉතිරි ඕඝ, යෝග, ආසව, උපාදාන, ගන්ථ සහ සංයෝජනයන්ගේ වික්ඛම්භන විවේකය ද කියැවේ. පළමුවැන්නෙන් තණ්හාව සහ එයට සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ ද, දෙවැන්නෙන් අවිද්‍යාව සහ එයට සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ ද වික්ඛම්භන විවේකය කියැවේ. තවද පළමුවැන්නෙන් ලෝභ සම්ප්‍රයුක්ත සිතුවිලි අටේ ද, දෙවැන්නෙන් ඉතිරි අකුසල් සිතුවිලි හතරේ ද යටපත් කිරීම් විවේකය කියන ලදැයි දත යුතුය. ‘විවිච්චේව කාමේහි විවිච්ච අකුසලේහි ධම්මේහි’ යන මෙහි අර්ථය දැක්වීම මෙසේය.

ဧတ္တာဝတာ စ ပဌမဿ ဈာနဿ ပဟာနင်္ဂံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမ္ပယောဂင်္ဂံ ဒဿေန္တော သဝိတက္ကံ သဝိစာရန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကော, ဦဟနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သွာယံ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အဘိနိရောပနလက္ခဏော, အာဟနနပရိယာဟနနရသော. တထာ ဟိ ‘‘တေန ယောဂါဝစရော အာရမ္မဏံ ဝိတက္ကာဟတံ ဝိတက္ကပရိယာဟတံ ကရောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အာနယနပစ္စုပဋ္ဌာနော. ဝိစရဏံ ဝိစာရော, အနုသဉ္စရဏန္တိ [Pg.115] ဝုတ္တံ ဟောတိ. သွာယံ အာရမ္မဏာနုမဇ္ဇနလက္ခဏော, တတ္ထ သဟဇာတာနုယောဇနရသော, စိတ္တဿ အနုပ္ပဗန္ဓနပစ္စုပဋ္ဌာနော. သန္တေပိ စ နေသံ ကတ္ထစိ အဝိပ္ပယောဂေ ဩဠာရိကဋ္ဌေန ဃဏ္ဋာဘိဃာတသဒ္ဒေါ ဝိယ စေတသော ပဌမာဘိနိပါတော ဝိတက္ကော, သုခုမဋ္ဌေန အနုရဝေါ ဝိယ အနုပ္ပဗန္ဓော ဝိစာရော. ဝိပ္ဖာရဝါ စေတ္ထ ဝိတက္ကော ပရိပ္ဖန္ဒနဘာဝေါ စိတ္တဿ, အာကာသေ ဥပ္ပတိတုကာမဿ ပက္ခိနော ပက္ခဝိက္ခေပေါ ဝိယ ပဒုမာဘိမုခပါတော ဝိယ စ ဂန္ဓာနုဗန္ဓစေတသော ဘမရဿ. သန္တဝုတ္တိ ဝိစာရော နာတိပရိပ္ဖန္ဒနဘာဝေါ စိတ္တဿ, အာကာသေ ဥပ္ပတိတဿ ပက္ခိနော ပက္ခပ္ပသာရဏံ ဝိယ ပရိဗ္ဘမနံ ဝိယ စ ပဒုမာဘိမုခပတိတဿ ဘမရဿ ပဒုမဿ ဥပရိဘာဂေ. သော ပန နေသံ ဝိသေသော ပဌမ-ဒုတိယဇ္ဈာနေသု ပါကဋော ဟောတိ. ဣတိ ဣမိနာ စ ဝိတက္ကေန ဣမိနာ စ ဝိစာရေန သဟ ဝတ္တတိ ရုက္ခော ဝိယ ပုပ္ဖေန စ ဖလေန စာတိ ဣဒံ ဈာနံ ‘‘သဝိတက္ကံ သဝိစာရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘ဣမိနာ စ ဝိတက္ကေန ဣမိနာ စ ဝိစာရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၆၅) နယေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာ. အတ္ထော ပန တတြာပိ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මෙසේ ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ප්‍රහාණ අංග (අත්හළ යුතු අංග) දක්වා, දැන් සම්ප්‍රයෝග අංග (එක්ව පවතින අංග) දක්වමින් ‘සවිතක්කං සවිචාරං’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘විතර්කනය’ විතර්කයයි, එනම් අරමුණට සිත එසවීමයි. එය අරමුණ කෙරෙහි සිත තැන්පත් කිරීමේ (අභිනිරෝපණ) ලක්ෂණයෙන් හා අරමුණෙහි ගැටීමේ (ආහනන-පරියාහනන) කෘත්‍යයෙන් යුක්තය. එහෙයින් ‘ඔහු ඒ විතර්කය මගින් අරමුණෙහි වදින ලද, නැවත නැවත වදින ලද සිත ඇති යෝගාවචරයෙකු කරයි’ යැයි කියනු ලැබේ. එය සිත අරමුණ වෙත පමුණුවන ආකාරයෙන් වැටහේ. ‘විචරණය’ විචාරයයි, එනම් අරමුණෙහි හැසිරීමයි, නැවත නැවත හැසිරීමයි. එය අරමුණ පිරිමැදීමේ (අනුමජ්ජන) ලක්ෂණයෙන් ද, එහි සහජාත ධර්මයන් යෙදවීමේ කෘත්‍යයෙන් ද, අරමුණෙහි සිත බැඳ තැබීමේ ආකාරයෙන් ද වැටහේ. ඇතැම් සිතක මේ දෙක වෙන් නොවී පැවතියද, ඝණ්ඨාවකට පහර දෙන විට නැගෙන රළු ශබ්දය මෙන් සිත මුලින්ම අරමුණට වැදීම විතර්කයයි. පහර දුන් පසු නැගෙන සියුම් දෝංකාරය මෙන් සිත අරමුණෙහි දිගින් දිගට බැඳී පැවතීම විචාරයයි. විතර්කය ව්‍යාප්ත වන ස්වභාවයක් ඇති සිතේ සැලීමකි; එය අහසට පියඹා යන්නට සැරසෙන පක්ෂියෙකු පියාපත් ගැසීම වැනිය, නැතහොත් මල් සුවඳ සොයා යන බඹරෙකු පියුමක් දෙසට පියඹා යාම වැනිය. විචාරය සන්සුන් පැවැත්මක් ඇති සිතේ එතරම් තදින් සිදු නොවන සැලීමකි; එය අහසේ පාවෙන පක්ෂියෙකු පියාපත් විදහාගෙන සිටීම වැනිය, නැතහොත් පියුම මතට පැමිණි බඹරෙකු පියුම වටා රවුම් ගැසීම වැනිය. මේ දෙකෙහි වෙනස ප්‍රථම හා ද්විතීයක ධ්‍යානවලදී පැහැදිලි වේ. මෙසේ මලින් හා පලින් යුතු ගසක් මෙන්, මේ විතර්කය හා විචාරය සමග පවතින බැවින් මේ ධ්‍යානය ‘සවිතක්ක සවිචාර’ යැයි කියනු ලැබේ. විභංග ප්‍රකරණයෙහි ‘මේ විතර්කයෙන් හා මේ විචාරයෙන් යුක්ත වූයේ’ යනාදී වශයෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවක් කරන ලද නමුත්, එහි ද අර්ථය මෙසේම දත යුතුය.

ဝိဝေကဇန္တိ ဧတ္ထ ဝိဝိတ္တိ ဝိဝေကော, နီဝရဏဝိဂမောတိ အတ္ထော. ဝိဝိတ္တောတိ ဝါ ဝိဝေကော, နီဝရဏဝိဝိတ္တော ဈာနသမ္ပယုတ္တဓမ္မရာသီတိ အတ္ထော. တသ္မာ ဝိဝေကာ, တသ္မိံ ဝါ ဝိဝေကေ ဇာတန္တိ ဝိဝေကဇံ. ပီတိသုခန္တိ ဧတ္ထ ပိနယတီတိ ပီတိ, သာ သမ္ပိယာယနလက္ခဏာ ကာယစိတ္တပီနနရသာ, ဖရဏရသာ ဝါ, ဩဒဂျပစ္စုပဋ္ဌာနာ. သုခနံ သုခံ, သုဋ္ဌု ဝါ ခါဒတိ ခနတိ စ ကာယစိတ္တာဗာဓန္တိ သုခံ, တံ သာတလက္ခဏံ, သမ္ပယုတ္တကာနံ ဥပဗြူဟနရသံ, အနုဂ္ဂဟပစ္စုပဋ္ဌာနံ. သတိပိ စ နေသံ ကတ္ထစိ အဝိပ္ပယောဂေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏပဋိလာဘတုဋ္ဌိ ပီတိ, ပဋိလဒ္ဓရသာနုဘဝနံ သုခံ. ယတ္ထ ပီတိ တတ္ထ သုခံ, ယတ္ထ သုခံ တတ္ထ န နိယမတော ပီတိ. သင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတာ ပီတိ, ဝေဒနာက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတံ သုခံ. ကန္တာရခိန္နဿ ဝနန္တောဒကဒဿနသဝနေသု ဝိယ ပီတိ, ဝနစ္ဆာယပ္ပဝေသနဥဒကပရိဘောဂေသု ဝိယ သုခံ. တသ္မိံ တသ္မိံ သမယေ ပါကဋဘာဝတော စေတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယဉ္စ ပီတိ, ဣဒဉ္စ သုခံ, အဿ ဈာနဿ, အသ္မိံ ဝါ ဈာနေ အတ္ထီတိ ဣဒံ ဈာနံ ‘‘ပီတိသုခ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

මෙහි ‘විවේකජං’ යනු, හුදෙකලා වීම හෙවත් විවේකය යනු නීවරණයන්ගෙන් බැහැර වීමයි. එසේත් නැතහොත් විවේකය යනු නීවරණයන්ගෙන් වෙන් වූ ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්ම සමූහයයි. එම නීවරණ විවේකයෙන් හටගත් හෙයින් හෝ එම නීවරණ විවේකය පවතින ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම සමූහයෙහි හටගත් හෙයින් ‘විවේකජ’ නම් වේ. ‘පීතිසුඛං’ යන්නෙහි ප්‍රීතිමත් කරන හෙයින් ‘ප්‍රීතිය’ නම් වේ. එය ප්‍රියශීලී බව ලක්ෂණය කොට ඇති අතර, කය හා සිත පිනවීම හෝ මුළු සිරුර පුරා පැතිරී යාම එහි කෘත්‍යයයි; සිතෙහි උද්‍යෝගිමත් බව එහි ප්‍රකාශනයයි. සුවපත් බව ‘සැපය’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් කය හා සිතෙහි පීඩාව හොඳින් නසන හෙයින් ‘සැපය’ (සුඛ) නම් වේ. එය සැපදායක බව ලක්ෂණය කොට ඇති අතර, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පෝෂණය කිරීම එහි කෘත්‍යයයි; අනුග්‍රහය දැක්වීම එහි ප්‍රකාශනයයි. ඇතැම් සිතක මේ ප්‍රීතිය හා සැපය වෙන් කළ නොහැකි ලෙස පැවතුණ ද, ඉෂ්ට අරමුණක් ලැබීමෙන් වන තෘප්තිය ප්‍රීතිය වන අතර, එසේ ලැබූ අරමුණෙහි රසය අනුභව කිරීම සැපයයි. ප්‍රීතිය පවතින තැන සැපය පවතී, නමුත් සැපය පවතින සෑම තැනකම නියත වශයෙන්ම ප්‍රීතිය නොපවතී. ප්‍රීතිය සංස්කාරස්කන්ධයට ඇතුළත් වන අතර සැපය වේදනාස්කන්ධයට ඇතුළත් වේ. කාන්තාරයක ගමන් කර වෙහෙසට පත් වූවෙකුට වනයක් හෝ දිය දහරක් දැකීමට හෝ ඇසීමට ලැබීම ප්‍රීතිය වැනිය; එම වනයට ඇතුළු වී සෙවණ ලැබීම හා ජලය පරිභෝජනය කිරීම සැපය වැනිය. ඒ ඒ අවස්ථාවලදී මේවා ප්‍රකට වන බැවින් මෙසේ වදාළ බව දත යුතුය. මෙම ප්‍රීතිය හා මෙම සැපය මෙම ධ්‍යානයෙහි පවතින බැවින් මෙම ධ්‍යානය ‘ප්‍රීති සුඛ’ යනුවෙන් හැඳින්වේ.

အထ ဝါ ပီတိ စ သုခဉ္စ ပီတိသုခံ, ဓမ္မဝိနယာဒယော ဝိယ. ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခမဿ ဈာနဿ, အသ္မိံ ဝါ ဈာနေ အတ္ထီတိ ဧဝမ္ပိ ဝိဝေကဇံပီတိသုခံ. ယထေဝ [Pg.116] ဟိ ဈာနံ, ဧဝံ ပီတိသုခံ ပေတ္ထ ဝိဝေကဇမေဝ ဟောတိ, တဉ္စဿ အတ္ထီတိ တသ္မာ ဧကပဒေနေဝ ‘‘ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခ’’န္တိပိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘ဣဒံ သုခံ ဣမာယ ပီတိယာ သဟဂတ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၆၇) နယေနေတံ ဝုတ္တံ. အတ္ထော ပန တတြာပိ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

එසේත් නැතහොත් ප්‍රීතිය හා සැපය ‘ප්‍රීතිසුඛ’ නම් වේ; එය ‘ධර්මවිනය’ වැනි වචනයකි. විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සැපය මෙම ධ්‍යානයෙහි පවතින බැවින් ද ‘විවේකජ පීතිසුඛ’ නම් වේ. ධ්‍යානය විවේකයෙන් හටගන්නා සේම මෙහි පවතින ප්‍රීති සැප දෙක ද විවේකයෙන්ම හටගනී; එම ධ්‍යානයට ඒවා ඇති බැවින් එක් පදයකින්ම ‘විවේකජ පීතිසුඛ’ යැයි පැවසීම යුක්ති සහගතය. විභංගයෙහි වනාහි ‘මෙම සැපය මෙම ප්‍රීතිය හා සහගත වූවකි’ ආදී ක්‍රමයෙන් මෙය දක්වා ඇත. එහි ද අර්ථය මෙසේම දත යුතුය.

ပဌမန္တိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာ ပဌမံ, ဣဒံ ပဌမံ သမာပဇ္ဇတီတိပိ ပဌမံ. ပစ္စနီကဓမ္မေ ဈာပေတီတိ ဈာနံ, ဣမိနာ ယောဂိနော ဈာယန္တီတိပိ ဈာနံ, ပစ္စနီကဓမ္မေ ဍဟန္တိ ဂေါစရံ ဝါ စိန္တေန္တီတိ အတ္ထော. သယံ ဝါ တံ ဈာယတိ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ ဈာနံ, တေနေဝ ဥပနိဇ္ဈာယနလက္ခဏန္တိ ဝုစ္စတိ. တဒေတံ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနံ, လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနန္တိ ဒုဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနန္တိ သဟ ဥပစာရေန အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ဝုစ္စန္တိ. ကသ္မာ? ကသိဏာဒိအာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာယနတော. လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနန္တိ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ ဝုစ္စန္တိ. ကသ္မာ? လက္ခဏူပနိဇ္ဈာယနတော. ဧတ္ထ ဟိ ဝိပဿနာ အနိစ္စလက္ခဏာဒီနိ ဥပနိဇ္ဈာယတိ, ဝိပဿနာယ ဥပနိဇ္ဈာယနကိစ္စံ ပန မဂ္ဂေန သိဇ္ဈတီတိ မဂ္ဂေါ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဖလံ ပန နိရောဓဿ တထလက္ခဏံ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနမေဝ ဈာနန္တိ အဓိပ္ပေတံ.

‘පඨමං’ (ප්‍රථම) යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙලින් පළමුවැන්නයි. මෙය මුලින්ම සමාපත්තියට පත්වන බැවින් ද ‘ප්‍රථම’ නම් වේ. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් (නීවරණ) දවන බැවින් ‘ධ්‍යාන’ (ඣාන) නම් වේ. මින් යෝගීහු අරමුණ කෙරෙහි ධ්‍යාන වඩන (සිත යොමු කරන) බැවින් ද ධ්‍යාන නම් වේ; එනම් නීවරණ ධර්මයන් දවන බව හෝ අරමුණ පිළිබඳව සිතන බවයි. එසේත් නැතහොත් තමාම එම අරමුණ කෙරෙහි ඒකාග්‍ර වන බැවින් ධ්‍යාන නම් වේ. එබැවින් අරමුණ කෙරෙහි ඒකාග්‍රව බැලීම (උපනිජ්ඣානය) එහි ලක්ෂණය යැයි කියනු ලැබේ. එම ධ්‍යානය ආරම්මණූපනිජ්ඣානය හා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී උපචාර සමාධිය සමඟ අෂ්ට සමාපත්තීන් ‘ආරම්මණූපනිජ්ඣාන’ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මන්ද? කසිණ ආදී අරමුණු කෙරෙහි ඒකාග්‍රව බලන බැවිනි. විපස්සනා, මාර්ග හා ඵලයන් ‘ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන’ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ලක්ෂණයන් කෙරෙහි ඒකාග්‍රව බලන බැවිනි. මෙහි විපස්සනාව විසින් අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණයන් ඒකාග්‍රව බලනු ලැබේ. විපස්සනාවේ ඒකාග්‍රව බැලීමේ කෘත්‍යය මාර්ගයෙන් සිද්ධ වන බැවින් මාර්ගය ද ‘ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන’ යැයි කියනු ලැබේ. ඵලය වනාහි නිරෝධයෙහි (නිවනෙහි) තථ ලක්ෂණය (යථාර්ථය) ඒකාග්‍රව බලන බැවින් ‘ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන’ යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් මෙහි අදහස් කරන්නේ ආරම්මණූපනිජ්ඣාන සංඛ්‍යාත ධ්‍යානයම වේ.

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကတမံ ပန တံ ဈာနံ နာမ, ယံ သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ…ပေ… ပီတိသုခန္တိ ဧဝံ အပဒေသံ အရဟတီ’’တိ? ဝုစ္စတေ – ယထာ သဓနော သပရိဇနောတိအာဒီသု ဌပေတွာ ဓနဉ္စ ပရိဇနဉ္စ အညော အပဒေသာရဟော ဟောတိ, ဧဝံ ဌပေတွာ ဝိတက္ကာဒိဓမ္မေ အညံ အပဒေသာရဟံ နတ္ထိ. ယထာ ပန သရထာ သပတ္တိ သေနာတိ ဝုတ္တေ သေနင်္ဂေသုယေဝ သေနာသမ္မုတိ, ဧဝမိဓ ပဉ္စသု အင်္ဂေသုယေဝ ဈာနသမ္မုတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကတမေသု ပဉ္စသု? ဝိတက္ကော, ဝိစာရော, ပီတိ, သုခံ, စိတ္တေကဂ္ဂတာတိ ဧတေသု. ဧတာနေဝ ဟိဿ ‘‘သဝိတက္ကံ သဝိစာရ’’န္တိအာဒိနာ နယေန အင်္ဂဘာဝေန ဝုတ္တာနိ. အဝုတ္တတ္တာ ဧကဂ္ဂတာ အင်္ဂံ န ဟောတီတိ စေ တဉ္စ န. ကသ္မာ? ဝုတ္တတ္တာ ဧဝ. သာပိ ဟိ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဈာနန္တိ ဝိတက္ကော ဝိစာရော ပီတိ သုခံ စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယေဝ. တသ္မာ ယထာ သဝိတက္ကံ သဝိစာရန္တိ, ဧဝံ သစိတ္တေကဂ္ဂတန္တိ ဣဓ အဝုတ္တေပိ ဣမိနာ ဝိဘင်္ဂဝစနေန စိတ္တေကဂ္ဂတာပိ အင်္ဂမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေန ဟိ အဓိပ္ပာယေန ဘဂဝတာ ဥဒ္ဒေသော ကတော, သော ဧဝ တေန ဝိဘင်္ဂေပိ ပကာသိတောတိ.

මෙහිදී මෙසේ ප්‍රශ්නයක් අසනු ලැබේ - ‘විතර්ක විචාර සහිත වූ...පෙ... ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති එම ධ්‍යානය නම් කවරේද?’ පිළිතුර මෙසේය - ධනය ඇති, පිරිවර ඇති පුද්ගලයෙකු ගැන කීමේදී, ධනය හා පිරිවර හැර වෙනත් හැඳින්විය හැකි පුද්ගලයෙකු සිටින්නා සේ, විතර්ක ආදී ධර්මයන් හැර වෙනත් හැඳින්විය හැකි ධ්‍යානයක් නැත. රිය සහිත, පාබල හමුදා සහිත ‘සේනාව’ (හමුදාව) යැයි කී විට එම සේනා අංගයන්ටම සේනාව යැයි සම්මුතියක් ඇත්තා සේම, මෙහි ද අංග පහකටම ‘ධ්‍යාන’ යන සම්මුතිය දත යුතුය. එම අංග පහ කවරේද? විතර්කය, විචාරය, ප්‍රීතිය, සැපය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයි. මේවාම ‘විතර්ක සහිත, විචාර සහිත’ ආදී වශයෙන් අංග ලෙස දක්වා ඇත. චිත්ත ඒකාග්‍රතාව මෙහි වචනයෙන් දක්වා නැති බැවින් එය අංගයක් නොවේ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම් එය වැරදිය. මන්ද? එය විභංග ප්‍රකරණයෙහි දක්වා ඇති බැවිනි. එහි ‘ධ්‍යානය යනු විතර්කය, විචාරය, ප්‍රීතිය, සැපය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයි’ යනුවෙන් පැහැදිලිවම වදාරා ඇත. එබැවින් ‘සවිතක්කං සවිචාරං’ යැයි කීවා සේ, මෙහි ‘චිත්ත ඒකාග්‍රතාව’ යන්න ඇතුළත් නොවුණ ද, විභංග පාඨයට අනුව එය ද අංගයක්ම බව දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් අදහසකින් උද්දේසය (සංක්ෂේපය) වදාළ සේක් ද, එයම විභංගයෙහි විස්තර කර ඇති බැවිනි.

ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ [Pg.117] ဥပဂန္တွာ, ပါပုဏိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပသမ္ပာဒယိတွာ ဝါ, နိပ္ဖာဒေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘော ပဋိလာဘော ပတ္တိ သမ္ပတ္တိ ဖုသနာ သမ္ဖုသနာ သစ္ဆိကိရိယာ ဥပသမ္ပဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿာပိ ဧဝမေဝတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိဟာသိန္တိ ဗောဓိမဏ္ဍေ နိသဇ္ဇသင်္ခါတေန ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဣတိဝုတ္တပ္ပကာရဈာနသမင်္ဂီ ဟုတွာ အတ္တဘာဝဿ ဣရိယံ ဝုတ္တိံ ပါလနံ ယပနံ ယာပနံ စာရံ ဝိဟာရံ အဘိနိပ္ဖာဒေသိန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိဘင်္ဂေ – ‘‘ဝိဟရတီတိ ဣရိယတိ ဝတ္တတိ ပါလေတိ ယပေတိ ယာပေတိ စရတိ ဝိဟရတိ, တေန ဝုစ္စတိ ဝိဟရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၂).

‘උපසම්පජ්ජ’ යනු එළඹී, පැමිණ යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් සම්පූර්ණ කර, නිපදවා යන අර්ථයයි. විභංගයෙහි වනාහි ‘උපසම්පජ්ජ’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීම, ලබා ගැනීම, පැමිණීම, ස්පර්ශ කිරීම, සාක්ෂාත් කිරීම සහ සම්පූර්ණ කිරීම යැයි වදාරා ඇත. එහි ද අර්ථය මෙසේම දත යුතුය. ‘විහාසිං’ (වාසය කළෙමි) යන පදයෙන්, බෝධි මණ්ඩපයෙහි වැඩසිටීම නම් වූ ඉරියව් පැවැත්මෙන් යුතුව, ඉහත කී ධ්‍යානයෙන් සමන්විත වී ආත්ම භාවයේ පැවැත්ම, ආරක්ෂා කිරීම, යැපීම, හැසිරීම සහ වාසය කිරීම සිදු කළ සේක යන්න අදහස් වේ. ඒ බව විභංගයෙහි ද මෙසේ වදාරා ඇත: ‘විහරති යනු ඉරියව් පවත්වයි, පවතියි, රකියි, යපෙයි, පෝෂණය කරයි, හැසිරෙයි, වාසය කරයි, එබැවින් විහරති යැයි කියනු ලැබේ’.

ကိံ ပန ကတွာ ဘဂဝါ ဣမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသီတိ? ကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေတွာ. ကတရံ? အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ. အညေန တဒတ္ထိကေန ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ? အညေနပိ ဧတံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပထဝီကသိဏာဒီနံ ဝါ အညတရံ ဘာဝေတဗ္ဗံ. တေသံ ဘာဝနာနယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၅) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဓ ပန ဝုစ္စမာနေ အတိဘာရိယံ ဝိနယနိဒါနံ ဟောတိ, တသ္မာ ပါဠိယာ အတ္ထပ္ပကာသနမတ္တမေဝ ကရောမာတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් කොට මෙම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කළ සේක් ද? කමටහන් වඩා (භාවිත කොට) වාසය කළ සේක. කවර කමටහනක් ද? ආනාපානසති කමටහනයි. ධ්‍යානය කැමති වෙනත් අයෙකු විසින් කුමක් කළ යුතු ද? වෙනත් අයෙකු විසින් ද මෙම කමටහන හෝ පඨවි කසිණ ආදී කමටහන්වලින් එකක් හෝ වැඩිය යුතුය. එම කමටහන් වඩන ආකාරය විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇති පරිදිම දත යුතුය. මෙහි ඒ බව විස්තර කරන්නට ගියහොත් විනය නිදානය අතිශයින් දීර්ඝ වන බැවින්, අපි මෙහිදී පාලි පාඨයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පමණක් සිදු කරමු.

ပဌမဇ္ဈာနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම ධ්‍යාන කථාව නිමවා ලදි.

ဒုတိယဇ္ဈာနကထာ

ද්විතීය ධ්‍යාන කථාව

ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဝိတက္ကဿ စ ဝိစာရဿ စာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဝူပသမာ သမတိက္ကမာ; ဒုတိယဇ္ဈာနက္ခဏေ အပါတုဘာဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဒုတိယဇ္ဈာနေ သဗ္ဗေပိ ပဌမဇ္ဈာနဓမ္မာ န သန္တိ, အညေယေဝ ဟိ ပဌမဇ္ဈာနေ ဖဿာဒယော, အညေ ဣဓ; ဩဠာရိကဿ ပန ဩဠာရိကဿ အင်္ဂဿ သမတိက္ကမာ ပဌမဇ္ဈာနတော ပရေသံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ အဓိဂမော ဟောတီတိ ဒီပနတ္ထံ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တန္တိ ဣဓ နိယကဇ္ဈတ္တမဓိပ္ပေတံ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ပစ္စတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၇၃) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန နိယကဇ္ဈတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, တသ္မာ အတ္တနိ ဇာတံ အတ္တနော သန္တာနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

“විතක්කවිචාරානං වූපසමා” යන්නෙහි අර්ථය නම් විතර්කය හා විචාරය යන මේ ධර්ම දෙකම සංසිඳීමෙන් හෙවත් ඉක්මවා යාමෙන්, දෙවන ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි ඒවා ප්‍රකාශ නොවීමයි. මෙහි දෙවන ධ්‍යානයෙහි පළමු ධ්‍යානයට අයත් සියලු ධර්මයන් නැතැයි කිව හැකි වුවත් (පළමු ධ්‍යානයේ ඵස්ස ආදියට වඩා මෙහි ඵස්ස ආදිය වෙනස් බැවින්), රළු වූ ධ්‍යාන අංගයන් ඉක්මවා යාමෙන් පළමු ධ්‍යානයට පසුව දෙවන ධ්‍යාන ආදිය ලබන බව දැක්වීම සඳහා “විතක්කවිචාරානං වූපසමා” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බව දත යුතුය. “අජ්ඣත්තං” යන්නෙන් මෙහි අදහස් කළේ තමා කෙරෙහි පවතින අභ්‍යන්තරයයි. විභංග ප්‍රකරණයෙහි “අජ්ඣත්තං පච්චත්තං” යනුවෙන් පමණක් වදාළ මුත්, මෙහි තමා කෙරෙහි උපන්, තමාගේ සන්තානයෙහි හටගත් යන අර්ථය දත යුතුය.

သမ္ပသာဒနန္တိ သမ္ပသာဒနံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါ. သမ္ပသာဒနယောဂတော ဈာနမ္ပိ သမ္ပသာဒနံ, နီလဝဏ္ဏယောဂတော နီလဝတ္ထံ ဝိယ. ယသ္မာ ဝါ တံ ဈာနံ သမ္ပသာဒနသမန္နာဂတတ္တာ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘဝူပသမနေန စေတော သမ္ပသာဒယတိ, တသ္မာပိ သမ္ပသာဒနန္တိ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထဝိကပ္ပေ သမ္ပသာဒနံ စေတသောတိ ဧဝံ ပဒသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုရိမသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ [Pg.118] စေတသောတိ ဧတံ ဧကောဒိဘာဝေန သဒ္ဓိံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတြာယံ အတ္ထယောဇနာ – ဧကော ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ, ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ အနဇ္ဈာရူဠှတ္တာ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဟုတွာ ဥဒေတီတိ အတ္ထော. သေဋ္ဌောပိ ဟိ လောကေ ဧကောတိ ဝုစ္စတိ. ဝိတက္ကဝိစာရဝိရဟတော ဝါ ဧကော အသဟာယော ဟုတွာတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. အထ ဝါ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဥဒါယတီတိ ဥဒိ, ဥဋ္ဌာပေတီတိ အတ္ထော. သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဧကော စ သော ဥဒိ စာတိ ဧကောဒိ, သမာဓိဿေတံ အဓိဝစနံ. ဣတိ ဣမံ ဧကောဒိံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎယတီတိ ဣဒံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဧကောဒိဘာဝံ. သော ပနာယံ ဧကောဒိ ယသ္မာ စေတသော, န သတ္တဿ န ဇီဝဿ, တသ္မာ ဧတံ စေတသော ဧကောဒိဘာဝန္တိ ဝုတ္တံ.

“සම්පසාදනං” යන්නෙහි අර්ථය නම් ශ්‍රද්ධාවයි. ශ්‍රද්ධාව හා යෙදෙන බැවින් ධ්‍යානය ද “සම්පසාදන” (පැහැදීම) නම් වේ. එය නිල් පැහැය හා යෙදීමෙන් නිල් වස්ත්‍රය යැයි කියන්නාක් මෙනි. එසේත් නැතහොත්, එම ධ්‍යානය ප්‍රසාදය ඇති කරන ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වන බැවින් හා විතර්ක විචාරයන්ගේ කැළඹීම සංසිඳීමෙන් සිත පහදවන බැවින් ද “සම්පසාදනං” යැයි වදාරන ලදී. මේ අර්ථය අනුව “සම්පසාදනං චේතසෝ” (සිතේ පැහැදීම) ලෙස පද සම්බන්ධය දත යුතුය. පෙර කී අර්ථය අනුව නම් “චේතසෝ” යන පදය “ඒකෝදිබ්භාවං” යන්න හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: “ඒකෝ” යනු උතුම් ලෙස හෝ සහාය රහිතව ඉපදීමයි. විතර්ක විචාරයන්ගෙන් මැඩපවත්වනු නොලැබූ බැවින් අග්‍ර හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ වී උපදින බැවින් “ඒකෝදි” නම් වේ. ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ දෙයට ද “ඒක” යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් විතර්ක විචාරයන්ගෙන් තොර බැවින් හුදෙකලා වූයේ (සහාය රහිත වූයේ) උපදී යනුවෙන් ද කිව හැකිය. එසේත් නැතහොත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මතු කරවන බැවින් “උදි” නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් “ඒක” ද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මතු කරන බැවින් “උදි” ද වන බැවින් “ඒකෝදි” නම් වේ. මෙය සමාධියට නමකි. මෙසේ වූ ඒකෝදි සමාධිය වඩන බැවින් මේ දෙවන ධ්‍යානය “ඒකෝදිබ්භාවය” නම් වේ. එම ඒකෝදිය සිතේ පවතින්නක් මිස සත්ත්වයෙකුගේ හෝ ජීවයෙකුගේ නොවන බැවින් “චේතසෝ ඒකෝදිබ්භාවං” යැයි වදාරන ලදී.

နနု စာယံ သဒ္ဓါ ပဌမဇ္ဈာနေပိ အတ္ထိ, အယဉ္စ ဧကောဒိနာမကော သမာဓိ; အထ ကသ္မာ ဣဒမေဝ သမ္ပသာဒနံ ‘‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – အဒုဉှိ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘေန ဝီစိတရင်္ဂသမာကုလမိဝ ဇလံ န သုပ္ပသန္နံ ဟောတိ, တသ္မာ သတိယာပိ သဒ္ဓါယ သမ္ပသာဒနန္တိ န ဝုတ္တံ. န သုပ္ပသန္နတ္တာယေဝ စေတ္ထ သမာဓိပိ န သုဋ္ဌု ပါကဋော, တသ္မာ ဧကောဒိဘာဝန္တိပိ န ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန ဈာနေ ဝိတက္ကဝိစာရပလိဗောဓာဘာဝေန လဒ္ဓေါကာသာ ဗလဝတီ သဒ္ဓါ, ဗလဝသဒ္ဓါသဟာယပ္ပဋိလာဘေနေဝ စ သမာဓိပိ ပါကဋော; တသ္မာ ဣဒမေဝ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘သမ္ပသာဒနန္တိ ယာ သဒ္ဓါ သဒ္ဒဟနာ ဩကပ္ပနာ အဘိပ္ပသာဒေါ, စေတသော ဧကောဒိဘာဝန္တိ ယာ စိတ္တဿ ဌိတိ…ပေ… သမ္မာသမာဓီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဝုတ္တေန ပနေတေန သဒ္ဓိံ အယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယထာ န ဝိရုဇ္ဈတိ အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ စေဝ သမေတိ စ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙම ශ්‍රද්ධාව පළමු ධ්‍යානයෙහි ද ඇත, ඒකෝදි නම් වූ මේ සමාධිය ද එහි ඇත; එසේ තිබියදී කුමකට මේ දෙවන ධ්‍යානයටම “සම්පසාදන” හා “චේතසෝ ඒකෝදිබ්භාවං” යැයි වදාළේ දැයි විමසන්නේ නම්: එය මෙසේය - පළමු ධ්‍යානය විතර්ක විචාරයන්ගේ කැළඹීම නිසා රළවලින් කැළඹුණු ජලය මෙන් මැනවින් පැහැදිලි නැත. එබැවින් එහි ශ්‍රද්ධාව තිබුණ ද “සම්පසාදනං” යැයි වදාළේ නැත. මැනවින් පැහැදිලි නොවන බැවින් එහි සමාධිය ද ප්‍රකට නොවේ. එබැවින් “ඒකෝදිබ්භාවං” යැයි ද එහිදී වදාළේ නැත. එහෙත් මේ ධ්‍යානයෙහි විතර්ක විචාර නමැති බාධාවන් නැති බැවින් අවස්ථාව ලත් ශ්‍රද්ධාව බලවත් වෙයි. බලවත් ශ්‍රද්ධාව නමැති සහාය ලැබීමෙන්ම සමාධිය ද ප්‍රකට වෙයි; එබැවින් මීට පමණක් එසේ වදාළ බව දත යුතුය. විභංගයෙහි “සම්පසාදනං යනු යම් ශ්‍රද්ධාවක්, බැස ගැනීමක්, අතිශයින් පැහැදීමක් වේද... චේතසෝ ඒකෝදිබ්භාවං යනු යම් සිතේ පැවැත්මක්... සම්මා සමාධියක් වේද” යනුවෙන් පමණක් වදාළ ලදී. මෙසේ වදාළ පාලිය හා මෙම අර්ථ වර්ණනාව විරුද්ධ නොවන ලෙස ද, මැනවින් සැසඳෙන හා ගැළපෙන ලෙස ද තේරුම් ගත යුතුය.

အဝိတက္ကံ အဝိစာရန္တိ ဘာဝနာယ ပဟီနတ္တာ ဧတသ္မိံ ဧတဿ ဝါ ဝိတက္ကော နတ္ထီတိ အဝိတက္ကံ. ဣမိနာဝ နယေန အဝိစာရံ. ဝိဘင်္ဂေပိ (ဝိဘ. ၅၇၆) ဝုတ္တံ ‘‘ဣတိ အယဉ္စ ဝိတက္ကော အယဉ္စ ဝိစာရော သန္တာ ဟောန္တိ သမိတာ ဝူပသန္တာ အတ္ထင်္ဂတာ အဗ္ဘတ္ထင်္ဂတာ အပ္ပိတာ ဗျပ္ပိတာ သောသိတာ ဝိသောသိတာ ဗျန္တီကတာ, တေန ဝုစ္စတိ အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’’န္တိ.

“අවිතක්කං අවිචාරං” යනු භාවනාව මගින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් මේ ධ්‍යානයෙහි විතර්කයක් නැත, එබැවින් අවිතර්කය. එම ක්‍රමයෙන්ම අවිචාරය ද වේ. විභංගයෙහි ද “මෙසේ මේ විතර්කය ද, මේ විචාරය ද සන්සිඳුණාහු, සංසිඳීමට පැමිණියාහු, නැති වූවාහු... බැවින් අවිතක්කං අවිචාරං යැයි කියනු ලැබේ” යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ.

ဧတ္ထာဟ – နနု စ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဣမိနာပိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ, အထ ကသ္မာ ပုန ဝုတ္တံ အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’’န္တိ? ဝုစ္စတေ – ဧဝမေတံ သိဒ္ဓေါ ဝါယမတ္ထော, န ပနေတံ တဒတ္ထဒီပကံ; နနု အဝေါစုမှ – ‘‘ဩဠာရိကဿ ပန ဩဠာရိကဿ [Pg.119] အင်္ဂဿ သမတိက္ကမာ ပဌမဇ္ဈာနတော ပရေသံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ အဓိဂမော ဟောတီတိ ဒီပနတ္ထံ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ.

මෙහි මෙසේ ප්‍රශ්නයක් නැගිය හැකිය: “විතක්කවිචාරානං වූපසමා යන පදයෙන්ම මේ අර්ථය සිද්ධ වන බැවින්, නැවතත් අවිතක්කං අවිචාරං යැයි වදාළේ කුමකටද?” ඊට පිළිතුර මෙයයි: එසේය, මෙම අර්ථය එයින්ම සිද්ධ වෙයි. එහෙත් “වූපසමා” යන්න හුදෙක් එහි නැති බව දැක්වීමට පමණක්ම යෙදුණක් නොවේ. රළු වූ ධ්‍යාන අංගයන් ඉක්මවා යාමෙන් පළමු ධ්‍යානයට පසුව දෙවන ධ්‍යාන ආදිය ලබන බව දැක්වීම පිණිස “විතක්කවිචාරානං වූපසමා” යැයි වදාළ බව අප කීවා නොවේද?

အပိစ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ ဣဒံ သမ္ပသာဒနံ, န ကိလေသကာလုသိယဿ. ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာ ဧကောဒိဘာဝံ န ဥပစာရဇ္ဈာနမိဝ နီဝရဏပ္ပဟာနာ, န ပဌမဇ္ဈာနမိဝ စ အင်္ဂပါတုဘာဝါတိ ဧဝံ သမ္ပသာဒနဧကောဒိဘာဝါနံ ဟေတုပရိဒီပကမိဒံ ဝစနံ. တထာ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ ဣဒံ အဝိတက္ကအဝိစာရံ, န တတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနာနိ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဝိယ စ အဘာဝါတိ ဧဝံ အဝိတက္ကအဝိစာရဘာဝဿ ဟေတုပရိဒီပကဉ္စ, န ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝမတ္တပရိဒီပကံ. ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝမတ္တပရိဒီပကမေဝ ပန ‘‘အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’’န္တိ ဣဒံ ဝစနံ, တသ္မာ ပုရိမံ ဝတွာပိ ပုန ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ.

තවද, විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන් මේ ධ්‍යානය “සම්පසාදන” නම් වේ මිස, කෙලෙස් කිලුටු සංසිඳීමෙන් නොවේ. විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන් “ඒකෝදිබ්භාවය” නම් වේ මිස, උපචාර ධ්‍යානයේ මෙන් නීවරණ ප්‍රහාණයෙන් නොවේ, ප්‍රථම ධ්‍යානයේ මෙන් අංග ප්‍රකට වීමෙන් ද නොවේ. මෙසේ මේ වචනය “සම්පසාදන” හා “ඒකෝදිබ්භාවය” සඳහා හේතුව දක්වන වචනයකි. එසේම, විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන් මේ ධ්‍යානය “අවිතක්ක අවිචාර” නම් වේ මිස, තෘතීය හා චතුර්ථ ධ්‍යානයන් මෙන් හෝ චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය මෙන් මුල සිටම ඒවා නොමැති වීම නිසා නොවේ. මෙසේ මෙය අවිතර්ක අවිචාර බවට හේතු දක්වන වචනයක් මිස හුදෙක් විතර්ක විචාරයන්ගේ නොමැති බව පමණක් දක්වන වචනයක් නොවේ. විතර්ක විචාරයන්ගේ නොමැති බව පමණක් දක්වන්නේ “අවිතක්කං අවිචාරං” යන වචනයයි. එබැවින් පෙර වාක්‍යය වදාළත් නැවත මෙය ද වදාළ යුතුමය.

သမာဓိဇန္တိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိတော သမ္ပယုတ္တသမာဓိတော ဝါ ဇာတန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ပဌမမ္ပိ သမ္ပယုတ္တသမာဓိတော ဇာတံ, အထ ခေါ အယမေဝ ‘‘သမာဓီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘဝိရဟေန အတိဝိယ အစလတ္တာ သုပ္ပသန္နတ္တာ စ. တသ္မာ ဣမဿ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ဣဒမေဝ ‘‘သမာဓိဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပီတိသုခန္တိ ဣဒံ ဝုတ္တနယမေဝ.

“සමාධිජං” යනු පළමු ධ්‍යාන සමාධියෙන් උපන් හෝ සම්ප්‍රයුක්ත සමාධියෙන් උපන් යන අර්ථයයි. එහිදී පළමු ධ්‍යානය ද සම්ප්‍රයුක්ත සමාධියෙන් උපන් නමුත්, විතර්ක විචාරයන්ගේ කැළඹීමෙන් තොර බැවින් අතිශයින් අචල වූ හා මැනවින් පැහැදිලි වූ මේ ධ්‍යානයම “සමාධිය” යන නමට සුදුසු වෙයි. එබැවින් මෙහි ගුණ වර්ණනා කිරීම සඳහා මීට පමණක් “සමාධිජං” යැයි වදාළහ. “පීතිසුඛං” යන්නෙහි අර්ථය පෙර කී පරිදිම දත යුතුය.

ဒုတိယန္တိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတော ဒုတိယံ, ဣဒံ ဒုတိယံ သမာပဇ္ဇတီတိပိ ဒုတိယံ. ဈာနန္တိ ဧတ္ထ ပန ယထာ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိတက္ကာဒီဟိ ပဉ္စင်္ဂိကံ ဟောတိ, ဧဝမိဒံ သမ္ပသာဒါဒီဟိ ‘‘စတုရင်္ဂိက’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာဟ – ‘‘ဈာနန္တိ သမ္ပသာဒေါ, ပီတိ, သုခံ, စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၈၀). ပရိယာယောယေဝ စေသော. သမ္ပသာဒနံ ပန ဌပေတွာ နိပ္ပရိယာယေန တိဝင်္ဂိကမေဝေတံ ဟောတိ. ယထာဟ – ‘‘ကတမံ တသ္မိံ သမယေ တိဝင်္ဂိကံ ဈာနံ ဟောတိ? ပီတိ, သုခံ, စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၁). သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

“දුතියං” යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙලින් දෙවන ධ්‍යානයයි. මෙය දෙවන වරට සමාපත්තියට පැමිණෙන බැවින් ද “දුතිය” නම් වේ. ධ්‍යානය යන මෙහිදී, පළමු ධ්‍යානය විතර්කාදී අංග පහකින් යුක්ත වන්නාක් මෙන්ම, මේ ධ්‍යානය සම්පසාදන ආදී අංග සතරකින් යුක්ත බව දත යුතුය. විභංගයෙහි “ධ්‍යානය යනු සම්පසාදනය, ප්‍රීතිය, සැපය හා චිත්ත ඒකග්ගතාවයි” යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි. මෙය පර්යාය අංගයකි. සම්පසාදනය හැර මුඛ්‍ය වශයෙන් (නිප්පරියායෙන) ගත් කල මේ දෙවන ධ්‍යානය අංග තුනක් ඇත්තක්ම වෙයි. “එකල්හි තංගික (අංග තුනක් ඇති) ධ්‍යානය කවරේද? ප්‍රීතිය, සැපය හා චිත්ත ඒකග්ගතාවයි” යනුවෙන් ධම්මසංගණී පාලියෙහි වදාළේ එබැවිනි. ඉතිරි කොටස් පෙර කී පරිදිම තේරුම් ගත යුතුය.

ဒုတိယဇ္ဈာနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන ධ්‍යානය පිළිබඳ කථාව නිම විය.

တတိယဇ္ဈာနကထာ

තුන්වන ධ්‍යානය පිළිබඳ කථාව

ပီတိယာ စ ဝိရာဂါတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တတ္ထာယေဝ ပီတိ. ဝိရာဂေါတိ တဿာ ဇိဂုစ္ဆနံ ဝါ သမတိက္ကမော ဝါ. ဥဘိန္နမန္တရာ ‘‘စ’’ သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော, သော [Pg.120] ဟိ ဝူပသမံ ဝါ သမ္ပိဏ္ဍေတိ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမံ ဝါ. တတ္ထ ယဒါ ဝူပသမမေဝ သမ္ပိဏ္ဍေတိ, တဒါ ပီတိယာ ဝိရာဂါ စ, ကိဉ္စ ဘိယျော ဝူပသမာ စာတိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမိဿာ စ ယောဇနာယံ ဝိရာဂေါ ဇိဂုစ္ဆနတ္ထော ဟောတိ. တသ္မာ ပီတိယာ ဇိဂုစ္ဆနာ စ ဝူပသမာ စာတိ အယမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဒါ ပန ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ, တဒါ ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ, ကိဉ္စ ဘိယျော ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာတိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမိဿာ စ ယောဇနာယံ ဝိရာဂေါ သမတိက္ကမနတ္ထော ဟောတိ. တသ္မာ ပီတိယာ စ သမတိက္ကမာ, ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာတိ အယမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මෙහි 'පීතියට ද නොඇලීමෙන්' (පීතියො ච විරාගා) යන්නෙහි 'පීති' යන්න පෙර කියන ලද අර්ථ ඇත්තේ මය. 'විරාග' යනු එම පීතිය පිළිකුල් කිරීම හෝ ඉක්මවා යෑමයි. 'ච' ශබ්දය පද දෙකක් අතර සම්බන්ධ කිරීමේ අර්ථයෙහි (සම්පිණ්ඩනත්ථ) යෙදේ. එයින් (විතක්ක විචාරයන්ගේ) සංසිඳීම හෝ පීතිය ඉක්මවා යෑම එක් කරයි. එහිදී යම් හෙයකින් සංසිඳීම ම සම්බන්ධ කරන්නේ නම්, 'පීතිය කෙරෙහි විරාගයෙන් ද, තවද සංසිඳීමෙන් ද' යනුවෙන් මෙහි යෝජනාව තේරුම් ගත යුතුය. එම යෝජනාවෙහි 'විරාග' යන්නෙන් 'පිළිකුල් කිරීම' යන අර්ථය ගැනේ. එබැවින් පීතිය පිළිකුල් කිරීමෙන් හා එය සංසිඳීමෙන් යන අර්ථය දත යුතුය. යම් විටක විතක්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීම සම්බන්ධ කරන්නේ නම්, එවිට 'පීතිය කෙරෙහි විරාගයෙන් ද, තවද විතක්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද' යනුවෙන් යෝජනාව විය යුතුය. එම යෝජනාවෙහි 'විරාග' යන්නෙන් 'ඉක්මවා යෑම' යන අර්ථය ගැනේ. එබැවින් පීතිය ඉක්මවා යෑමෙන් හා විතක්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

ကာမဉ္စေတေ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ ဝူပသန္တာ ဣမဿ ပန ဈာနဿ မဂ္ဂပရိဒီပနတ္ထံ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထဉ္စေတံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ ဣဒံ ပညာယတိ – ‘‘နူန ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမော မဂ္ဂေါ ဣမဿ ဈာနဿာ’’တိ. ယထာ စ တတိယေ အရိယမဂ္ဂေ အပ္ပဟီနာနမ္ပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနံ ‘‘ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ ပဟာနာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၃၂) ဧဝံ ပဟာနံ ဝုစ္စမာနံ ဝဏ္ဏဘဏနံ ဟောတိ တဒဓိဂမာယ ဥဿုကာနံ ဥဿာဟဇနကံ; ဧဝမေဝံ ဣဓ အဝူပသန္တာနမ္ပိ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမော ဝုစ္စမာနော ဝဏ္ဏဘဏနံ ဟောတိ. တေနာယမတ္ထော ဝုတ္တော – ‘‘ပီတိယာ စ သမတိက္ကမာ, ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာ’’တိ.

ඇත්ත වශයෙන් ම මේ විතක්ක විචාරයෝ ද්විතීය ධ්‍යානයේදී ම සංසිඳී ගියහ. එසේ වුවද මේ (තෘතීය) ධ්‍යානයේ මාර්ගය දැක්වීම පිණිස ද, එහි ගුණය වර්ණනා කිරීම පිණිස ද මෙය වදාරන ලදී. 'විතක්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්' යයි වදාළ කල්හි 'විතක්ක විචාර සංසිඳීම මේ ධ්‍යානයට මාර්ගයකි' යන අර්ථය වැටහෙයි. යම් සේ තෘතීය ආර්ය මාර්ගයේදී (අනාගාමී මාර්ගයේදී) ප්‍රහීණ නොවන සක්කායදිට්ඨි ආදිය පවා 'ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහ ප්‍රහීණ කිරීමෙන්' යැයි මෙසේ වදාළ විට, එය එම මාර්ගය ලබනු පිණිස උත්සාහ කරන්නන්ට උත්සාහය ඇති කරවන ගුණ වර්ණනාවක් වේ ද, එමෙන්ම මෙහිදී ද සංසිඳී ගිය විතක්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීම පැවසීම ගුණ වර්ණනාවක් වේ. එහෙයින් 'පීතිය ඉක්මවා යෑමෙන් හා විතක්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්' යන අර්ථය වදාරන ලදී.

ဥပေက္ခကော စ ဝိဟာသိန္တိ ဧတ္ထ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ, သမံ ပဿတိ, အပက္ခပတိတာဝ ဟုတွာ ပဿတီတိ အတ္ထော. တာယ ဝိသဒါယ ဝိပုလာယ ထာမဂတာယ သမန္နာဂတတ္တာ တတိယဇ္ဈာနသမင်္ဂီ ‘‘ဥပေက္ခကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဥပေက္ခာ ပန ဒသဝိဓာ ဟောတိ – ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ, ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာ, ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ, ဝီရိယုပေက္ခာ, သင်္ခါရုပေက္ခာ, ဝေဒနုပေက္ခာ, ဝိပဿနုပေက္ခာ, တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ, ဈာနုပေက္ခာ, ပါရိသုဒ္ဓုပေက္ခာတိ. ဧဝမယံ ဒသဝိဓာပိ တတ္ထ တတ္ထ အာဂတနယတော ဘူမိပုဂ္ဂလစိတ္တာရမ္မဏတော, ခန္ဓသင်္ဂဟ-ဧကက္ခဏကုသလတ္တိကသင်္ခေပဝသေန စ အဋ္ဌသာလိနိယာ ဓမ္မသင်္ဂဟဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဓ ပန ဝုစ္စမာနာ ဝိနယနိဒါနံ အတိဘာရိယံ ကရောတီတိ န ဝုတ္တာ. လက္ခဏာဒိတော ပန ဣဓ အဓိပ္ပေတုပေက္ခာ မဇ္ဈတ္တလက္ခဏာ, အနာဘောဂရသာ, အဗျာပါရပစ္စုပဋ္ဌာနာ, ပီတိဝိရာဂပဒဋ္ဌာနာတိ.

'උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වෙසෙයි' (උපෙක්ඛකො ච vihāsi) යන්නෙහි ක්‍රමානුකූලව බලන බැවින් 'උපේක්ෂා' නම් වේ. මධ්‍යස්ථව බලයි, පක්ෂපාතී නොවී බලයි යනු අර්ථයයි. ඒ පිරිසිදු වූ, විපුල වූ, බලවත් වූ උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත බැවින් තෘතීය ධ්‍යානලාභියා 'උපේක්ෂා ඇති තැනැත්තා' (උපෙක්ඛකො) යයි කියනු ලැබේ. උපේක්ෂාව දස වැදෑරුම් වේ. එනම්: ෂඩංග උපේක්ෂාව, බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව, බොජ්ඣංග උපේක්ෂාව, වීර්ය උපේක්ෂාව, සංඛාර උපේක්ෂාව, වේදනා උපේක්ෂාව, විපස්සනා උපේක්ෂාව, තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව, ධ්‍යාන උපේක්ෂාව සහ පාරිසුද්ධි උපේක්ෂාවයි. මෙසේ වූ දස වැදෑරුම් උපේක්ෂාව පටිසම්භිදාමග්ග ආදී ඒ ඒ තැන්වල එන ක්‍රමයට අනුව ද, භූමි, පුද්ගල, චිත්ත, ආරම්මණ සහ ඛන්ධ සංග්‍රහ, ඒකක්ඛණ කුසලත්‍රික සංක්ෂේප වශයෙන් අත්ථසාලිනී නම් ධම්මසංගණී අට්ඨකථාවෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය. මෙහි විනය නිදානයෙහි එය පැවසීම අතිශය බරපතළ වන බැවින් සවිස්තරව නොදක්වන ලදී. ලක්ෂණාදී වශයෙන් මෙහි අදහස් කරන ලද (ධ්‍යාන) උපේක්ෂාව: මධ්‍යස්ථ බව ලක්ෂණය කොට ඇත්තී ය, (ප්‍රණීත සුඛයෙහි වුවද) සිත් නොයෙදවීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තී ය, (ප්‍රණීත සුඛයෙහි) උත්සාහයක් නොමැති බව ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත්තී ය, පීතිය කෙරෙහි නොඇලීම පදට්ඨානය කොට ඇත්තී ය.

ဧတ္ထာဟ – နနု စာယံ အတ္ထတော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာဝ ဟောတိ, သာ စ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနေသုပိ အတ္ထိ, တသ္မာ တတြာပိ ‘‘ဥပေက္ခကော စ ဝိဟာသိ’’န္တိ ဧဝမယံ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, သာ ကသ္မာ န ဝုတ္တာတိ? အပရိဗျတ္တကိစ္စတော. အပရိဗျတ္တဉှိ [Pg.121] တဿာ တတ္ထ ကိစ္စံ, ဝိတက္ကာဒီဟိ အဘိဘူတတ္တာ. ဣဓ ပနာယံ ဝိတက္ကဝိစာရပီတီဟိ အနဘိဘူတတ္တာ ဥက္ခိတ္တသိရာ ဝိယ ဟုတွာ ပရိဗျတ္တကိစ္စာ ဇာတာ, တသ္မာ ဝုတ္တာတိ.

මෙහි මෙබඳු විමසීමක් ඇත: 'මේ උපේක්ෂාව ස්වභාවයෙන් තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව ම වේ. එය ප්‍රථම සහ ද්විතීය ධ්‍යානයන්හි ද ඇත. එබැවින් එහිදී ද 'උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වෙසෙයි' යයි කිව යුතුව තිබුණි. එසේ නොවදාළේ මන්ද?' යනුවෙනි. එයට පිළිතුර වන්නේ: කෘත්‍යය ප්‍රකට නොවන බැවිනි. විතක්ක ආදියෙන් යටපත් වූ බැවින් එහි එම උපේක්ෂාවෙහි කෘත්‍යය ප්‍රකට නැත. එහෙත් මෙහි විතක්ක, විචාර සහ පීතීන්ගෙන් යටපත් නොවන බැවින්, එසවූ හිසක් ඇත්තාක් මෙන් එහි කෘත්‍යය ප්‍රකට වී ඇත. එබැවින් මෙහිදී වදාරන ලදී.

နိဋ္ဌိတာ ‘‘ဥပေက္ခကော စ ဝိဟာသိ’’န္တိ ဧတဿ သဗ္ဗသော အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

'උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වෙසෙයි' යන මෙහි සියලු අර්ථ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

ဣဒါနိ သတော စ သမ္ပဇာနောတိ ဧတ္ထ သရတီတိ သတော, သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော. ပုဂ္ဂလေန သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သရဏလက္ခဏာ သတိ, အသမ္မုဿနရသာ, အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ; အသမ္မောဟလက္ခဏံ သမ္ပဇညံ, တီရဏရသံ, ပဝိစယပစ္စုပဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဣဒံ သတိသမ္ပဇညံ ပုရိမဇ္ဈာနေသုပိ အတ္ထိ, မုဋ္ဌဿတိဿ ဟိ အသမ္ပဇာနဿ ဥပစာရဇ္ဈာနမတ္တမ္ပိ န သမ္ပဇ္ဇတိ, ပဂေဝ အပ္ပနာ; ဩဠာရိကတ္တာ ပန တေသံ ဈာနာနံ ဘူမိယံ ဝိယ ပုရိသဿ စိတ္တဿ ဂတိ သုခါ ဟောတိ, အဗျတ္တံ တတ္ထ သတိသမ္ပဇညကိစ္စံ. ဩဠာရိကင်္ဂပ္ပဟာနေန ပန သုခုမတ္တာ ဣမဿ ဈာနဿ ပုရိသဿ ခုရဓာရာယံ ဝိယ သတိသမ္ပဇညကိစ္စပရိဂ္ဂဟိတာယေဝ စိတ္တဿ ဂတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ဣဓေဝ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စ ဘိယျော? ယထာပိ ဓေနုပဂေါ ဝစ္ဆော ဓေနုတော အပနီတော အရက္ခိယမာနော ပုနဒေဝ ဓေနုံ ဥပဂစ္ဆတိ; ဧဝမိဒံ တတိယဇ္ဈာနသုခံ ပီတိတော အပနီတမ္ပိ သတိသမ္ပဇညာရက္ခေန အရက္ခိယမာနံ ပုနဒေဝ ပီတိံ ဥပဂစ္ဆေယျ ပီတိသမ္ပယုတ္တမေဝ သိယာ. သုခေ ဝါပိ သတ္တာ ရဇ္ဇန္တိ, ဣဒဉ္စ အတိမဓုရံ သုခံ, တတော ပရံ သုခါဘာဝါ. သတိသမ္ပဇညာနုဘာဝေန ပနေတ္ထ သုခေ အသာရဇ္ဇနာ ဟောတိ, နော အညထာတိ ဣမမ္ပိ အတ္ထဝိသေသံ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဣဓေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

දැන් 'සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව' (සතො ච සම්පජානො) යන්නෙහි අර්ථ වර්ණනාව කියනු ලැබේ. සිහි කරනුයේ 'සත' (සිහි ඇත්තා) නම් වේ, මැනවින් ප්‍රභේද වශයෙන් දැනගනුයේ 'සම්පජාන' (නුවණ ඇත්තා) නම් වේ. පුද්ගල අධිෂ්ඨානයෙන් සිහිය සහ සම්පජඤ්ඤය වදාරන ලදී. එහි 'සති' යනු සිහිකිරීම් ලක්ෂණය කොට ඇත්තී ය, මුළා නොවීම (අමතක නොවීම) කෘත්‍යය කොට ඇත්තී ය, (ක්ලේශයන්ගෙන්) ආරක්ෂා කිරීම ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත්තී ය. 'සම්පජඤ්ඤ' යනු මුළා නොවන ලක්ෂණය ඇත්තකි, තීරණය කිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තකි, පිරික්සීම ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත්තකි. එහි මේ සති-සම්පජඤ්ඤය පෙර ධ්‍යානයන්හි ද ඇත්තේ වුවද (මක්නිසාද යත් මුළා වූ සිහි ඇති, නුවණ නැති තැනැත්තාට උපචාර සමාධියක් වත් ඇති නොවන බැවිනි, අර්පණාව ගැන කුමන කථා ද?), ඒ පෙර ධ්‍යානයන්ගේ රළු බව නිසා පොළොවෙහි ඇවිදින මිනිසෙකුගේ ගමන මෙන් සිතේ පැවැත්ම පහසු වෙයි, එහි සති-සම්පජඤ්ඤ කෘත්‍යය ප්‍රකට නැත. එහෙත් රළු අංගයන් ප්‍රහීණ වීම නිසා මේ ධ්‍යානය සියුම් බැවින්, මුවහත් කර පිහියක් මත ඇවිදින මිනිසෙකු මෙන් සති-සම්පජඤ්ඤ කෘත්‍යයෙන් ම පිරිගන්නා ලද සිතේ පැවැත්ම අපේක්ෂා කළ යුතුය. එබැවින් මෙහිම එය වදාරන ලදී. තවද, යම් සේ දෙනකගෙන් වෙන් කළ වස්සෙකු ආරක්ෂා නොකළහොත් නැවත දෙන වෙතම යයි ද, එසේම පීතියෙන් වෙන් කළ ද මේ තෘතීය ධ්‍යාන සුඛය සති-සම්පජඤ්ඤ ආරක්ෂාවෙන් තොර වුවහොත් නැවත පීතිය වෙතම යන්නේය, එවිට පීතියෙන් යුත් ද්විතීය ධ්‍යානයක් ම වන්නේය. තවද සත්වයෝ සැපයෙහි ඇලෙති, මේ ධ්‍යානය ද අතිශය මිහිරි සැප ඇත්තකි, මින් ඔබ්බට මෙබඳු සැපයක් නැති බැවිනි. සති-සම්පජඤ්ඤ බලයෙන් මෙහි සැපයෙහි නොඇලීම සිදු වේ, වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ. මෙබඳු වූ විශේෂ අර්ථයක් දැක්වීමට මෙය මෙහිදී ම වදාරන ලද බව දත යුතුය.

ဣဒါနိ သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေသိန္တိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ တတိယဇ္ဈာနသမင်္ဂိနော သုခပ္ပဋိသံဝေဒနာဘောဂေါ နတ္ထိ, ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ တဿ နာမကာယေန သမ္ပယုတ္တံ သုခံ, ယံ ဝါ တံ နာမကာယသမ္ပယုတ္တံ သုခံ, တံသမုဋ္ဌာနေနဿ ယသ္မာ အတိပဏီတေန ရူပေန ရူပကာယော ဖုဋော, ယဿ [Pg.122] ဖုဋတ္တာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတောပိ သုခံ ပဋိသံဝေဒေယျ, တသ္မာ ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေသိ’’န္တိ အာဟ.

දැන් 'කයින් සැපයක් ද විඳියි' (සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙසි) යන්නෙහි විමසීම මෙසේ දත යුතුය. තෘතීය ධ්‍යානලාභියාට සැප විඳීම පිළිබඳ ආභෝගයක් (මෙනෙහි කිරීමක්) නැති වුවද, ඔහුගේ නාමකාය (සිත හා චෛතසික) හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යම් ඒ සැපයක් වේ ද, එම සැපය හේතුවෙන් උපන් අතිශය ප්‍රණීත වූ (චිත්තජ) රූපයෙන් රූපකාය ස්පර්ශ වේ. එම රූපකාය ස්පර්ශ වීම නිසා ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි කල්හි ද සැපය විඳින්නේය. එබැවින් ඒ අර්ථය දක්වමින් 'කයින් සැපයක් ද විඳියි' යයි වදාරන ලදී.

ဣဒါနိ ယံ တံ အရိယာ အာစိက္ခန္တိ ဥပေက္ခကော သတိမာ သုခဝိဟာရီတိ ဧတ္ထ ယံဈာနဟေတု ယံဈာနကာရဏာ တံ တတိယဇ္ဈာနသမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အာစိက္ခန္တိ ဒေသေန္တိ ပညပေန္တိ ပဋ္ဌပေန္တိ ဝိဝရန္တိ ဝိဘဇန္တိ ဥတ္တာနီကရောန္တိ ပကာသေန္တိ, ပသံသန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ကိန္တိ? ‘‘ဥပေက္ခကော သတိမာ သုခဝိဟာရီ’’တိ. တံ တတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိန္တိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

දැන් 'යම් ඒ ධ්‍යානයක් ගැන ආර්යයෝ උපේක්ෂා ඇති සිහි ඇති සැප විහරණය කරන්නෙකැයි පවසත් ද' යන මෙහි, යම් ධ්‍යානයක් හේතු කොට ගෙන ඒ තෘතීය ධ්‍යානලාභී පුද්ගලයා බුද්ධාදී ආර්යයෝ පවසත් ද, දේශනා කරත් ද, පනවත් ද, තබත් ද, විවෘත කරත් ද, බෙදා දක්වත් ද, ප්‍රකට කරත් ද, පවසත් ද, වර්ණනා කරත් ද යනු මෙහි අදහසයි. කෙසේ පවසත් ද? 'උපේක්ෂාවෙන් හා සිහියෙන් යුක්තව සැප විහරණය කරන්නෙකි' යනුවෙනි. 'ඒ තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කළේය' යනුවෙන් මෙහි අර්ථ යෝජනාව දත යුතුය.

ကသ္မာ ပန တံ တေ ဧဝံ ပသံသန္တီတိ? ပသံသာရဟတော. အယဉှိ ယသ္မာ အတိမဓုရသုခေ သုခပါရမိပ္ပတ္တေပိ တတိယဇ္ဈာနေ ဥပေက္ခကော, န တတ္ထ သုခါဘိသင်္ဂေန အာကဍ္ဎီယတိ, ယထာ စ ပီတိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ; ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာယ သတိမာ. ယသ္မာ စ အရိယကန္တံ အရိယဇနသေဝိတမေဝ စ အသံကိလိဋ္ဌံ သုခံ နာမကာယေန ပဋိသံဝေဒေတိ, တသ္မာ ပသံသာရဟော. ဣတိ ပသံသာရဟတော နံ အရိယာ တေ ဧဝံ ပသံသာဟေတုဘူတေ ဂုဏေ ပကာသေန္တာ ‘‘ဥပေက္ခကော သတိမာ သုခဝိဟာရီ’’တိ ဧဝံ ပသံသန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

නමුත්, ඒ ආර්යයන් වහන්සේලා එම (තෙවන ධ්‍යානයට සමපන්න වූ) පුද්ගලයාට මෙලෙස ප්‍රශංසා කරන්නේ කුමක් නිසාද? ඔහු ප්‍රශංසාවට සුදුසු බැවිනි. මන්ද, මෙම පුද්ගලයා අතිශයින් මධුර වූ, සැපයේ පරතෙරට පත් වූ තෙවන ධ්‍යානයෙහි පවා උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වෙයි; එහි සැපය කෙරෙහි ඇති බැඳීමෙන් (තණ්හාවෙන්) ඔහු ඇද නොගනු ලබයි. එසේම ප්‍රීතිය නූපදින පරිදි මනාව එළඹ සිටි සිහියෙන් යුක්ත වෙයි. ඔහු ආර්යයන් වහන්සේලා කැමති වන්නා වූ, ආර්ය ජනයා විසින්ම සේවනය කරන්නා වූ, කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි නොවූ සැපයක් නාම කයෙන් විඳින බැවින් ප්‍රශංසාවට සුදුසු වේ. මෙසේ ප්‍රශංසාවට සුදුසු බැවින්, ඒ ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රශංසාවට හේතු වූ ඒ ගුණ ප්‍රකාශ කරමින්, 'උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූ, සිහි ඇතිව සැප විහරණය කරන්නෙකි' යි මෙලෙස ප්‍රශංසා කරන බව දත යුතුය.

တတိယန္တိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတော တတိယံ. ဣဒံ တတိယံ သမာပဇ္ဇတီတိပိ တတိယံ. ဈာနန္တိ ဧတ္ထ စ ယထာ ဒုတိယံ သမ္ပသာဒါဒီဟိ စတုရင်္ဂိကံ; ဧဝမိဒံ ဥပေက္ခာဒီဟိ ပဉ္စင်္ဂိကံ. ယထာဟ – ‘‘ဈာနန္တိ ဥပေက္ခာ သတိ သမ္ပဇညံ သုခံ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၉၁). ပရိယာယောယေဝ စေသော. ဥပေက္ခာသတိသမ္ပဇညာနိ ပန ဌပေတွာ နိပ္ပရိယာယေန ဒုဝင်္ဂိကမေဝေတံ ဟောတိ. ယထာဟ – ‘‘ကတမံ တသ္မိံ သမယေ ဒုဝင်္ဂိကံ ဈာနံ ဟောတိ? သုခံ, စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၃). သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

'තෙවන' යනු ගණන් කිරීමේ පිළිවෙළින් තුන්වැන්නයි. මෙසේ තෙවන වරට සමාපන්න වන බැවින් ද එය 'තෙවැනි' යයි කියනු ලැබේ. 'ධ්‍යානය' යන්නෙහි, දෙවන ධ්‍යානය සම්ප්‍රසාදය ආදියෙන් අංග හතරකින් යුක්ත වන්නා සේම, මෙම ධ්‍යානය උපේක්ෂාව ආදියෙන් අංග පහකින් යුක්ත වෙයි. 'ධ්‍යානය යනු උපේක්ෂාව, සිහිය, සම්පජඤ්ඤය, සැපය සහ සිතේ ඒකාග්‍රතාවයයි' යනුවෙන් (විභංගයේ) වදාළ පරිදිය. මෙය පර්යාය (ක්‍රමයක්) පමණි. නමුත් උපේක්ෂාව, සිහිය සහ සම්පජඤ්ඤය හැර, නිෂ්පර්යාය වශයෙන් (සෘජුවම) මෙය අංග දෙකකින් යුක්ත වේ. 'ඒ අවස්ථාවේ අංග දෙකකින් යුක්ත ධ්‍යානය කවරේද? සැපය සහ සිතේ ඒකාග්‍රතාවයයි' යනුවෙන් (ධම්මසංගණියේ) වදාළ පරිදිය. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ ක්‍රමයම වේ.

တတိယဇ္ဈာနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන ධ්‍යානය පිළිබඳ කතාව නිමවා ඇත.

စတုတ္ထဇ္ဈာနကထာ

සිව්වන ධ්‍යානය පිළිබඳ කතාව

သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာတိ ကာယိကသုခဿ စ ကာယိကဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ. ပုဗ္ဗေဝါတိ တဉ္စ ခေါ ပုဗ္ဗေဝ, န စတုတ္ထဇ္ဈာနက္ခဏေ[Pg.123]. သောမနဿဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာတိ စေတသိကသုခဿ စ စေတသိကဒုက္ခဿ စာတိ ဣမေသမ္ပိ ဒွိန္နံ ပုဗ္ဗေဝ အတ္ထင်္ဂမာ ပဟာနာ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကဒါ ပန နေသံ ပဟာနံ ဟောတိ? စတုန္နံ ဈာနာနံ ဥပစာရက္ခဏေ. သောမနဿဉှိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဥပစာရက္ခဏေယေဝ ပဟီယတိ, ဒုက္ခဒေါမနဿသုခါနိ ပဌမဒုတိယတတိယာနံ ဥပစာရက္ခဏေသု. ဧဝမေတေသံ ပဟာနက္ကမေန အဝုတ္တာနံ, ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ ပန ဣန္ဒြိယာနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေနေဝ ဣဓာပိ ဝုတ္တာနံ သုခဒုက္ခသောမနဿ ဒေါမနဿာနံ ပဟာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'සැපය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ද දුක ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ද' යනු කායික සැපය සහ කායික දුක ප්‍රහීණ කිරීමයි. 'කලින්ම' (පුබ්බේ ව) යනු, එය සිව්වන ධ්‍යානක්ෂණයේදී නොව, ඊට පෙරම සිදු වූ බවයි. 'සෝමනස්ස හා දෝමනස්සයන් අස්තයට යාමෙන්' යනු චෛතසික සැපය හා චෛතසික දුක යන මේ දෙක ද කලින්ම අස්තයට යාම හෙවත් ප්‍රහීණ වීම ගැන කියන ලද්දකි. මේවායේ ප්‍රහීණ වීම කවදා සිදු වේද? ධ්‍යාන සතරෙහිම උපචාර ක්ෂණයන්හිදීය. සෝමනස්සය සිව්වන ධ්‍යානයේ උපචාර ක්ෂණයේදීම ප්‍රහීණ වෙයි; දුක්ඛ, දෝමනස්ස සහ සුඛ යන වේදනාවන් පිළිවෙළින් පළමු, දෙවන හා තෙවන ධ්‍යානවල උපචාර ක්ෂණයන්හිදී ප්‍රහීණ වෙයි. මෙසේ ප්‍රහීණ වීමේ අනුපිළිවෙළින් නොවදාළත්, ඉන්ද්‍රිය විභංගයෙහි ඉන්ද්‍රියයන් උදේසනය කර ඇති අනුපිළිවෙළින්ම මෙහිදී ද සැප, දුක, සොම්නස සහ දොම්නස යන මේවායේ ප්‍රහීණ වීම දත යුතුය.

ယဒိ ပနေတာနိ တဿ တဿ ဈာနဿုပစာရက္ခဏေယေဝ ပဟီယန္တိ, အထ ကသ္မာ ‘‘ကတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, ဧတ္ထုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ. ကတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ… သုခိန္ဒြိယံ… သောမနဿိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သုခဿ စ ပဟာနာ…ပေ… စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, ဧတ္ထုပ္ပန္နံ သောမနဿိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၁၀) ဧဝံ ဈာနေသွေဝ နိရောဓော ဝုတ္တောတိ? အတိသယနိရောဓတ္တာ. အတိသယနိရောဓော ဟိ နေသံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု, န နိရောဓောယေဝ; နိရောဓောယေဝ ပန ဥပစာရက္ခဏေ, နာတိသယနိရောဓော. တထာ ဟိ နာနာဝဇ္ဇနေ ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေ နိရုဒ္ဓဿာပိ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ ဍံသမကသာဒိသမ္ဖဿေန ဝါ ဝိသမာသနုပတာပေန ဝါ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ အန္တောအပ္ပနာယံ. ဥပစာရေ ဝါ နိရုဒ္ဓမ္ပေတံ န သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ; ပဋိပက္ခေန အဝိဟတတ္တာ. အန္တောအပ္ပနာယံ ပန ပီတိဖရဏေန သဗ္ဗော ကာယော သုခေါက္ကန္တော ဟောတိ. သုခေါက္ကန္တကာယဿ စ သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ; ပဋိပက္ခေန ဝိဟတတ္တာ. နာနာဝဇ္ဇနေ ဧဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရေ ပဟီနဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ ယသ္မာ ဧတံ ဝိတက္ကဝိစာရပ္ပစ္စယေပိ ကာယကိလမထေ စိတ္တုပဃာတေ စ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေ နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယတ္ထ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ တတ္ထ ဝိတက္ကဝိစာရဘာဝေ. အပ္ပဟီနာ ဧဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရေ ဝိတက္ကဝိစာရာတိ တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ; အပ္ပဟီနပစ္စယတ္တာ. န တွေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနေ; ပဟီနပစ္စယတ္တာ. တထာ တတိယဇ္ဈာနူပစာရေ ပဟီနဿာပိ သုခိန္ဒြိယဿ ပီတိသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋကာယဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ တတိယဇ္ဈာနေ. တတိယဇ္ဈာနေ ဟိ သုခဿ ပစ္စယဘူတာ [Pg.124] ပီတိ သဗ္ဗသော နိရုဒ္ဓါတိ. တထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေ ပဟီနဿာပိ သောမနဿိန္ဒြိယဿ အာသန္နတ္တာ, အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ ဥပေက္ခာယ အဘာဝေန သမ္မာ အနတိက္ကန္တတ္တာ စ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ. တသ္မာ ဧဝ စ ‘‘ဧတ္ထုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ အပရိသေသဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ.

ඉදින් මෙම (වේදනාවන්) ඒ ඒ ධ්‍යානයන්හි උපචාර ක්ෂණයන්හිදීම ප්‍රහීණ වන්නේ නම්, එසේ තිබියදීත් 'කොතැනකදී උපන් දුක්ඛේන්ද්‍රිය ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වේද? මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... පළමු ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි, එහි උපන් දුක්ඛේන්ද්‍රිය ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වේ... කොතැනකදී උපන් දෝමනස්සීන්ද්‍රිය... සුඛීන්ද්‍රිය... සෝමනස්සීන්ද්‍රිය ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වේද? මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ සැපය ප්‍රහීණ කිරීමෙන්... සිව්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි, එහි උපන් සෝමනස්සීන්ද්‍රිය ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වේ' යනුවෙන් මෙලෙස ධ්‍යානයන්හිදීම නිරෝධය වදාරා ඇත්තේ කුමක් නිසාද? (එසේ වදාරා ඇත්තේ) අතිශය නිරෝධයක් (සම්පූර්ණ නැති වීමක්) වන බැවිනි. මන්ද, ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියේදී සිදු වන්නේ එම වේදනාවන්ගේ අතිශය නිරෝධයකි, සාමාන්‍ය නිරෝධයක් පමණක් නොවේ. උපචාර ක්ෂණයේදී සිදු වන්නේ සාමාන්‍ය නිරෝධයකි, අතිශය නිරෝධය නොවේ. විස්තර කරතොත්: විවිධ වූ ආවර්ජනයන් ඇති ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී නිරුද්ධ වූ දුක්ඛේන්ද්‍රිය වුවද, මදුරු මැසි ආදීන්ගේ ස්පර්ශයෙන් හෝ විෂම අසුන් නිසා ඇති වන පීඩාවෙන් හෝ නැවත ඉපදිය හැකිය; නමුත් අර්පණා (ධ්‍යානය) තුළදී එලෙස සිදු නොවේ. එසේම උපචාරයේදී නිරුද්ධ වූ දේ මනාව නිරුද්ධ වූවක් නොවේ; මන්ද යත් ප්‍රතිපක්ෂය (ධ්‍යානය) මගින් එය සහමුලින් විනාශ නොකළ බැවිනි. අර්පණාව තුළදී නම් ප්‍රීතිය පැතිරීමෙන් මුළු ශරීරයම සැපයෙන් පිරී යයි. සැපයෙන් පිරුණු ශරීරය ඇති තැනැත්තාගේ දුක්ඛේන්ද්‍රිය ප්‍රතිපක්ෂය මගින් විනාශ කළ බැවින් මනාව නිරුද්ධ වේ. එසේම, දෙවන ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ දෝමනස්සීන්ද්‍රිය ද, විතර්ක විචාර නිසා ඇති වන කායික ක්ලමථය හා චිත්ත පීඩාව ඇති කල්හි නැවත ඉපදිය හැකිය; විතර්ක විචාර නැති කල්හි එය නූපදී. යම් සිතක එය උපදී ද, එහි විතර්ක විචාර පැවතීම හේතුවෙන් එය උපදී. දෙවන ධ්‍යාන උපචාරයේදී විතර්ක විචාර ප්‍රහීණ වී නැති බැවින් එහිදී (දෝමනස්සය) ඉපදිය හැකිය; ඒ ප්‍රහීණ නොවූ ප්‍රත්‍යයන් (හේතු) ඇති බැවිනි. නමුත් දෙවන ධ්‍යානයේදී නම් හේතූන් ප්‍රහීණ බැවින් එය නූපදී. එමෙන්ම, තෙවන ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ සුඛීන්ද්‍රිය ද, ප්‍රීතිය නිසා හටගත් ප්‍රණීත රූපයන් ස්පර්ශ වන ශරීරය ඇති තැනැත්තාට (ශරීරය තුළ) ඉපදිය හැකිය; නමුත් තෙවන ධ්‍යානය තුළදී එසේ නොවේ. මන්ද තෙවන ධ්‍යානයේදී සැපයට හේතු වූ ප්‍රීතිය මුළුමනින්ම නිරුද්ධ වී ඇති බැවිනි. එසේම සිව්වන ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ සෝමනස්සීන්ද්‍රිය ද (සෝමනස්සයට) සමීප බැවින් හා අර්පණාවට පත් උපේක්ෂාව නැති බැවින් ද මනාව ඉක්මවා නොගිය නිසා ඉපදිය හැකිය; නමුත් සිව්වන ධ්‍යානය තුළදී එසේ නොවේ. එබැවින්ම ඒ ඒ ධ්‍යානයන්හිදී 'මෙහි උපන් (දුක්ඛේන්ද්‍රිය ආදිය) ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වේ' යයි 'ඉතිරි නොවී' (අපරිසේසං) යන වචනය යොදා ඇත.

ဧတ္ထာဟ – ‘‘အထေဝံ တဿ တဿ ဈာနဿူပစာရေ ပဟီနာပိ ဧတာ ဝေဒနာ ဣဓ ကသ္မာ သမာဟရီ’’တိ? သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ. ယာ ဟိ အယံ ‘‘အဒုက္ခမသုခ’’န္တိ ဧတ္ထ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, သာ သုခုမာ အတိဒုဗ္ဗိညေယျာ န သက္ကာ သုခေန ဂဟေတုံ. တသ္မာ ယထာ နာမ ဒုဋ္ဌဿ ယထာ ဝါ တထာ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျဿ ဂေါဏဿ ဂဟဏတ္ထံ ဂေါပေါ ဧကသ္မိံ ဝဇေ သဗ္ဗေ ဂါဝေါ သမာဟရတိ, အထေကေကံ နီဟရန္တော ပဋိပါဋိယာ အာဂတံ ‘‘အယံ သော, ဂဏှထ န’’န္တိ တမ္ပိ ဂါဟာပယတိ; ဧဝမေဝ ဘဂဝါ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ သဗ္ဗာ ဧတာ သမာဟရိ. ဧဝဉှိ သမာဟဋာ ဧတာ ဒဿေတွာ ‘‘ယံ နေဝ သုခံ န ဒုက္ခံ န သောမနဿံ န ဒေါမနဿံ, အယံ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ’’တိ သက္ကာ ဟောတိ ဧသာ ဂါဟယိတုံ.

මෙහිදී මෙසේ අසනු ලැබේ: 'ඉදින් ඒ ඒ ධ්‍යානයන්ගේ උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ වේදනාවන් වුවද, මෙම සිව්වන ධ්‍යාන දේශනාවේදී ඒ සියල්ල එක්තැන් කොට වදාළේ කුමක් නිසාද?' (එසේ වදාළේ) සැප (නොවන වේදනාව) පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිසය. මන්ද යත්, මෙහි 'අදුක්ඛමසුඛ' (දුක් නැති සැප නැති) යනුවෙන් යම් වේදනාවක් වදාරන ලද්දේ ද, එය අතිශය සියුම් වූ, වටහා ගැනීමට ඉතා අපහසු වූවකි. එය පහසුවෙන් වටහාගත නොහැකිය. උදාහරණයක් ලෙස, අල්ලා ගැනීමට අපහසු වූ එක්තරා ගවයෙකු අල්ලා ගැනීම පිණිස ගව පාලකයා සියලු ගවයන් එකම ගාලකට ගාල් කරයි; ඉන්පසු එකා බැගින් පිටතට මුදා හරින විට පිළිවෙළින් එන ගවයන් අතරින් 'මේ අර ගවයාය, මොහොව අල්ලා ගන්න' යයි කියා ඒ ගවයා අල්ලා ගැනීමට සලස්වයි. එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව හඳුනා ගැනීම පිණිස මේ සියලු වේදනාවන් එක්තැන් කොට වදාළ සේක. මෙසේ එක්තැන් කරන ලද ඒ වේදනාවන් පෙන්වා දී, 'යම් වේදනාවක් සැප හෝ දුක හෝ සොම්නස හෝ දොම්නස හෝ නොවේ ද, මෙය අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවයි' යනුවෙන් එය හඳුනා ගැනීමට (සැමට) හැකි වේ.

အပိစ အဒုက္ခမသုခါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ပစ္စယဒဿနတ္ထဉ္စာပိ ဧတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုခပ္ပဟာနာဒယော ဟိ တဿာ ပစ္စယာ. ယထာဟ – ‘‘စတ္တာရော ခေါ, အာဝုသော, ပစ္စယာ အဒုက္ခမသုခါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ သမာပတ္တိယာ. ဣဓာဝုသော, ဘိက္ခု, သုခဿ စ ပဟာနာ…ပေ… စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. ဣမေ ခေါ, အာဝုသော, စတ္တာရော ပစ္စယာ အဒုက္ခမသုခါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ သမာပတ္တိယာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၈). ယထာ ဝါ အညတ္ထ ပဟီနာပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒယော တတိယမဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ တတ္ထ ပဟီနာတိ ဝုတ္တာ; ဧဝံ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထမ္ပေတဿ ဈာနဿေတာ ဣဓ ဝုတ္တာတိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပစ္စယဃာတေန ဝါ ဧတ္ထ ရာဂဒေါသာနံ အတိဒူရဘာဝံ ဒဿေတုမ္ပေတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတာသု ဟိ သုခံ သောမနဿဿ ပစ္စယော, သောမနဿံ ရာဂဿ, ဒုက္ခံ ဒေါမနဿဿ, ဒေါမနဿံ ဒေါသဿ. သုခါဒိဃာတေန စ တေ သပ္ပစ္စယာ ရာဂဒေါသာ ဟတာတိ အတိဒူရေ ဟောန္တီတိ.

තවද, අදුක්ඛමසුඛ (දුක් නොවූ සැප නොවූ) චේතෝවිමුක්තිය ලැබීමේ හේතු දැක්වීම සඳහා ද මේවා (සැප දුක් ආදිය ප්‍රහීණ කිරීම්) වදාරන ලද බව දත යුතුය. සැපය ප්‍රහීණ කිරීම ආදිය එම අදුක්ඛමසුඛ චේතෝවිමුක්තිය ලැබීමේ හේතූහු වෙති. "ඇවැත්නි, අදුක්ඛමසුඛ චේතෝවිමුක්තියේ සමාවර්ජනය සඳහා කරුණු හතරක් ඇත. ඇවැත්නි, මෙහි මහණ තෙමේ සැපය ද ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ... හතරවන දැහැනට පැමිණ වාසය කරයි. ඇවැත්නි, අදුක්ඛමසුඛ චේතෝවිමුක්තියේ සමාවර්ජනය සඳහා මේ කරුණු හතරයි" යනුවෙන් වදාළ පරිදි වේ. එසේත් නැතහොත්, වෙනත් තැනක සක්කාය දිට්ඨි ආදිය ප්‍රහීණ වී තිබුණ ද තුන්වන මාර්ගයේ (අනාගාමී මාර්ගයේ) ගුණ වර්ණනා කිරීම පිණිස එහිදී ද ඒවා ප්‍රහීණ වූ බව පවසන්නාක් මෙන්, මෙම දැහැනේ ගුණ වර්ණනා කිරීම සඳහා ද මෙම වේදනාවන් මෙහි වදාරන ලද බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, හේතූන් නැති කිරීමෙන් මෙහි රාග දෝසයන්ගෙන් ඉතා ඈත් බව පෙන්වනු පිණිස ද මේවා වදාරන ලදී. මන්ද යත්, මෙම වේදනාවන් අතර සැපය සෝමනස්සයට හේතුවකි, සෝමනස්සය රාගයට හේතුවකි, දුක්ඛය දෝමනස්සයට හේතුවකි, දෝමනස්සය ද්වේෂයට හේතුවකි. සැප ආදිය නැති කිරීමෙන් එම හේතූන් සහිත වූ රාග දෝසයන් නසන ලද බැවින් ඒවා ඉතා ඈතට යන බව දත යුතුය.

အဒုက္ခမသုခန္တိ ဒုက္ခာဘာဝေန အဒုက္ခံ, သုခါဘာဝေန အသုခံ. ဧတေနေတ္ထ ဒုက္ခသုခပဋိပက္ခဘူတံ တတိယဝေဒနံ ဒီပေတိ, န ဒုက္ခသုခါဘာဝမတ္တံ. တတိယဝေဒနာ နာမ – အဒုက္ခမသုခါ, ဥပေက္ခာတိပိ ဝုစ္စတိ. သာ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပရီတာနုဘဝနလက္ခဏာ, မဇ္ဈတ္တရသာ, အဝိဘူတပစ္စုပဋ္ဌာနာ, သုခနိရောဓပဒဋ္ဌာနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိန္တိ ဥပေက္ခာယ ဇနိတသတိပါရိသုဒ္ဓိံ. ဣမသ္မိဉှိ ဈာနေ သုပရိသုဒ္ဓါ သတိ. ယာ စ တဿာ သတိယာ ပါရိသုဒ္ဓိ, သာ ဥပေက္ခာယ ကတာ န အညေန; တသ္မာ ဧတံ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိဘင်္ဂေပိ ဝုတ္တံ – ‘‘အယံ သတိ ဣမာယ ဥပေက္ခာယ ဝိသဒါ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓါ ပရိယောဒါတာ, တေန ဝုစ္စတိ – ‘ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိ’’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၉၇). ယာယ စ ဥပေက္ခာယ ဧတ္ထ သတိယာ ပါရိသုဒ္ဓိ ဟောတိ, သာ အတ္ထတော တတြမဇ္ဈတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ကေဝလဉ္စေတ္ထ တာယ သတိယေဝ ပရိသုဒ္ဓါ, အပိစ ခေါ သဗ္ဗေပိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ; သတိသီသေန ပန ဒေသနာ ဝုတ္တာ.

‘අදුක්ඛමසුඛ’ යනු දුක නොමැති බැවින් අදුක්ඛ නම් වේ, සැප නොමැති බැවින් අසුඛ නම් වේ. මෙයින්, දුක හා සැපයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ තුන්වන වේදනාව දක්වයි, දුක හා සැපය නොමැති බව පමණක් නොවේ. ඒ තුන්වන වේදනාව නම් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවයි, එය ‘උපේක්ෂාව’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එය ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණුවලට වඩා වෙනස් වූ මැදහත් අරමුණු අනුභව කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය, මැදහත් බව කෘත්‍යය කොට ඇත, පැහැදිලි නොවන වේදනාවක් ලෙස වැටහීම ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත, සැපය නිරුද්ධ වූ හතරවන දැහැනේ උපචාරය ආසන්න හේතුව (පදට්ඨාන) කොට ඇතැයි දත යුතුය. ‘උපේක්ෂාසතිපාරිශුද්ධිය’ යනු උපේක්ෂාව නිසා හටගත් ස්මෘතියේ පාරිශුද්ධියයි. මක්නිසාද යත්, මෙම දැහැනෙහි ඉතා පිරිසිදු ස්මෘතියක් පවතී. එම ස්මෘතියේ යම් පාරිශුද්ධියක් ඇද්ද, එය උපේක්ෂාව විසින් කරන ලද්දකි, අනෙකක් විසින් නොවේ; එබැවින් මෙය උපේක්ෂාසතිපාරිශුද්ධිය යැයි කියනු ලැබේ. විභංග ප්‍රකරණයෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: "මෙම ස්මෘතිය මේ උපේක්ෂාව නිසා ඉතා පැහැදිලිය, පිරිසිදුය, නිර්මලය. එබැවින් උපේක්ෂාසතිපාරිශුද්ධිය යැයි කියනු ලැබේ." යම් උපේක්ෂාවක් නිසා මෙහි ස්මෘතිය පිරිසිදු වේ ද, එය අර්ථය වශයෙන් ‘තත්‍රමජ්ඣත්තතා’ චෛතසිකය බව දත යුතුය. මෙහිදී එම උපේක්ෂාව නිසා ස්මෘතිය පමණක් නොව, සියලුම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද පිරිසිදු වේ; එහෙත් ස්මෘතිය ප්‍රධාන කොට දේශනාව පවත්වන ලදී.

တတ္ထ [Pg.125] ကိဉ္စာပိ အယံ ဥပေက္ခာ ဟေဋ္ဌာပိ တီသု ဈာနေသု ဝိဇ္ဇတိ, ယထာ ပန ဒိဝါ သူရိယပ္ပဘာဘိဘဝါ သောမ္မဘာဝေန စ အတ္တနော ဥပကာရကတ္တေန ဝါ သဘာဂါယ ရတ္တိယာ အလာဘာ ဒိဝါ ဝိဇ္ဇမာနာပိ စန္ဒလေခါ အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ အပရိယောဒါတာ; ဧဝမယမ္ပိ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာစန္ဒလေခါ ဝိတက္ကဝိစာရာဒိပစ္စနီကဓမ္မတေဇာဘိဘဝါ သဘာဂါယ စ ဥပေက္ခာဝေဒနာရတ္တိယာ အလာဘာ ဝိဇ္ဇမာနာပိ ပဌမာဒိဇ္ဈာနဘေဒေသု အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ. တဿာ စ အပရိသုဒ္ဓါယ ဒိဝါ အပရိသုဒ္ဓစန္ဒလေခါယ ပဘာ ဝိယ သဟဇာတာပိ သတိအာဒယော အပရိသုဒ္ဓါဝ ဟောန္တိ; တသ္မာ တေသု ဧကမ္ပိ ‘‘ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိ’’န္တိ န ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ဝိတက္ကာဒိပစ္စနီကဓမ္မတေဇာဘိဘဝါဘာဝါ သဘာဂါယ စ ဥပေက္ခာဝေဒနာရတ္တိယာ ပဋိလာဘာ အယံ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာစန္ဒလေခါ အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓါ, တဿာ ပရိသုဒ္ဓတ္တာ ပရိသုဒ္ဓစန္ဒလေခါယ ပဘာ ဝိယ သဟဇာတာပိ သတိအာဒယော ပရိသုဒ္ဓါ ဟောန္တိ ပရိယောဒါတာ, တသ္မာ ဣဒမေဝ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහිදී, මෙම උපේක්ෂාව යට දැහැනුත් තුනෙහිම පැවතුණ ද, දවල් කාලයෙහි සූර්යාලෝකයට යටපත් වීම නිසා ද, තමාට උපකාරී වන ස්වභාවය ඇති රාත්‍රිය නොලැබීම නිසා ද දවාලේ පවතින සඳ මඬල අපිරිසිදු වන්නාක් මෙන්, මෙම තත්‍රමජ්ඣත්තතා උපේක්ෂාව ද විතක්ක විචාරාදී විරුද්ධ ධර්මයන්ගේ තේජසට යටපත් වීම නිසාත්, තමාට සමාන වූ උපේක්ෂා වේදනාව නැමැති රාත්‍රිය නොලැබීම නිසාත්, ප්‍රථමධ්‍යානාදී දැහැනුත් තුළ පැවතුණ ද එය අපිරිසිදුය. එම අපිරිසිදු උපේක්ෂාව නිසා, දවාලේ අපිරිසිදු සඳ මඬලෙහි ප්‍රභාව මෙන්, ඒ හා උපන් ස්මෘතිය ආදී ධර්මයන් ද අපිරිසිදු වේ; එබැවින් ඒ දැහැනුත් එකක්වත් ‘උපේක්ෂාසතිපාරිශුද්ධිය’ යැයි වදාරා නැත. එහෙත් මෙහි (සතරවන දැහැනෙහි) විතක්කාදී විරුද්ධ ධර්මයන්ගේ තේජසින් යටපත් වීමක් නැති බැවින් ද, තමාට සමාන වූ උපේක්ෂා වේදනාව නැමැති රාත්‍රිය ලැබීම නිසා ද, මෙම තත්‍රමජ්ඣත්තතා උපේක්ෂාව ඉතා පිරිසිදුය. එම උපේක්ෂාවේ පිරිසිදු බව නිසා පිරිසිදු සඳ මඬලෙහි ප්‍රභාව මෙන්, ඒ හා උපන් ස්මෘතිය ආදී ධර්මයන් ද පිරිසිදු වේ, නිර්මල වේ. එබැවින් මෙම සතරවන දැහැනම ‘උපේක්ෂාසතිපාරිශුද්ධිය’ යැයි වදාරන ලද බව දත යුතුය.

စတုတ္ထန္တိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတော စတုတ္ထံ. ဣဒံ စတုတ္ထံ သမာပဇ္ဇတီတိပိ စတုတ္ထံ. ဈာနန္တိ ဧတ္ထ ယထာ တတိယံ ဥပေက္ခာဒီဟိ ပဉ္စင်္ဂိကံ; ဧဝမိဒံ ဥပေက္ခာဒီဟိ တိဝင်္ဂိကံ. ယထာဟ – ‘‘ဈာနန္တိ ဥပေက္ခာ, သတိ စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ’’တိ. ပရိယာယော ဧဝ စေသော. ဌပေတွာ ပန သတိံ ဥပေက္ခေကဂ္ဂတမေဝ ဂဟေတွာ နိပ္ပရိယာယေန ဒုဝင်္ဂိကမေဝေတံ ဟောတိ. ယထာဟ – ‘‘ကတမံ တသ္မိံ သမယေ ဒုဝင်္ဂိကံ ဈာနံ ဟောတိ? ဥပေက္ခာ, စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၅). သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

‘චතුත්ථං’ (සතරවන) යනු ගණන අනුපිළිවෙලින් සතරවන දැහැනයි. මෙය සතරවෙනුව උපදවා ගන්නා බැවින් ද සතරවන වේ. දැහැන යන මෙහි, තුන්වන දැහැන උපේක්ෂාව ආදී අංග පහකින් යුක්ත වන්නාක් මෙන්, මෙය උපේක්ෂාව ආදී අංග තුනකින් යුක්ත වේ. ඒ බව "දැහැන යනු උපේක්ෂාව, ස්මෘතිය සහ චිත්ත ඒකග්ගතාවයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙය එක් ආකාරයක දේශනා ක්‍රමයකි (පර්යායකි). එහෙත් ස්මෘතිය හැර උපේක්ෂාව සහ ඒකග්ගතාව පමණක් ගත් විට, නිශ්චිතවම මෙය අංග දෙකකින් යුක්ත වේ. "එම අවස්ථාවෙහි අංග දෙකකින් යුත් දැහැන කවරේද? උපේක්ෂාව සහ චිත්ත ඒකග්ගතාවයි" යනුවෙන් වදාළ පරිදි වේ. ඉතිරි කොටස කලින් පවසා ඇති පරිදිමය.

စတုတ္ထဇ္ဈာနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සතරවන දැහැන පිළිබඳ කථාව නිම කරන ලදී.

ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာ

පූර්වේනිවාසානුස්මෘති කථාව.

၁၂. ဣတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ကေသဉ္စိ စိတ္တေကဂ္ဂတတ္ထာနိ ဟောန္တိ, ကေသဉ္စိ ဝိပဿနာပါဒကာနိ, ကေသဉ္စိ အဘိညာပါဒကာနိ, ကေသဉ္စိ နိရောဓပါဒကာနိ, ကေသဉ္စိ ဘဝေါက္ကမနတ္ထာနိ. တတ္ထ ခီဏာသဝါနံ စိတ္တေကဂ္ဂတတ္ထာနိ ဟောန္တိ, တေ ဟိ သမာပဇ္ဇိတွာ ‘‘ဧကဂ္ဂစိတ္တာ သုခံ ဒိဝသံ ဝိဟရိဿာမာ’’တိ [Pg.126] ဣစ္စေဝံ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေန္တိ. သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ ‘‘သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ သမာဟိတေန စိတ္တေန ဝိပဿိဿာမာ’’တိ နိဗ္ဗတ္တေန္တာနံ ဝိပဿနာပါဒကာနိ ဟောန္တိ. ယေ ပန အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အဘိညာပါဒကံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တနယာ အဘိညာယော ပတ္ထေန္တာ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, တေသံ အဘိညာပါဒကာနိ ဟောန္တိ. ယေ ပန အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ‘‘နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ သတ္တာဟံ အစိတ္တကာ ဟုတွာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ သုခံ ဝိဟရိဿာမာ’’တိ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, တေသံ နိရောဓပါဒကာနိ ဟောန္တိ. ယေ ပန အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ‘‘အပရိဟီနဇ္ဈာနာ ဟုတွာ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿာမာ’’တိ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ, တေသံ ဘဝေါက္ကမနတ္ထာနိ ဟောန္တိ.

12. මෙසේ මෙම දැහැනුත් හතර සමහර පුද්ගලයන්ට චිත්ත ඒකග්ගතාව පිණිස ද, සමහරෙකුට විපස්සනාවට පදනම පිණිස ද, සමහරෙකුට අභිඥාවන්ට පදනම පිණිස ද, සමහරෙකුට නිරෝධ සමාපත්තියට පදනම පිණිස ද, සමහරෙකුට භවයෙහි ඉපදීම පිණිස ද වේ. එහිදී ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේලාට (රහතන් වහන්සේලාට) මේ දැහැනුත් චිත්ත ඒකග්ගතාව පිණිස වේ; උන්වහන්සේලා "එකඟ වූ සිතින් යුක්තව මුළු දවස සැපසේ වාසය කරන්නෙමු" යන අදහසින්ම කසිණ පරිකර්ම කොට අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා ගනිති. ශෛක්ෂ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන් "සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ඒ සමාහිත සිතින් විදර්ශනා වඩන්නෙමු" යන අදහසින් උපදවන දැහැනුත් විපස්සනාවට පදනම වේ. යම් කෙනෙක් අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා, අභිඥාවන්ට පදනම් වන දැහැනට සමවැදී, සමාපත්තියෙන් නැගී සිට "එක් අයෙක්ව සිට බොහෝ දෙනෙක් වන්නෙමි" ආදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයට අභිඥාවන් පතමින් උපදවත් ද, ඔවුන්ට ඒවා අභිඥාපාදක වේ. යම් කෙනෙක් අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා "නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සත් දිනක් සිතක් නැතිව (අචිත්තකව) වාසය කර, මේ ආත්මයෙහිම නිරෝධය නැමැති නිවනට පැමිණ සැපසේ වාසය කරන්නෙමු" යන අදහසින් උපදවත් ද, ඔවුන්ට ඒවා නිරෝධපාදක වේ. යම් කෙනෙක් අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා "නොපිරිහුණු දැහැනක් ඇතිව බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින්නෙමු" යන අදහසින් උපදවත් ද, ඔවුන්ට ඒවා භවයෙහි ඉපදීම පිණිස වේ.

ဘဂဝတာ ပနိဒံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဗောဓိရုက္ခမူလေ နိဗ္ဗတ္တိတံ, တံ တဿ ဝိပဿနာပါဒကဉ္စေဝ အဟောသိ အဘိညာပါဒကဉ္စ နိရောဓပါဒကဉ္စ သဗ္ဗကိစ္စသာဓကဉ္စ သဗ္ဗလောကိယလောကုတ္တရဂုဏဒါယကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယေသဉ္စ ဂုဏာနံ ဒါယကံ အဟောသိ, တေသံ ဧကဒေသံ ဒဿေန္တော ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိမာဟ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම සතරවන දැහැන බෝධි මූලයෙහිදී උපදවන ලදී. උන්වහන්සේට එම සතරවන දැහැන විපස්සනාවට පදනම ද, අභිඥාවන්ට පදනම ද, නිරෝධයට පදනම ද වූ අතර සියලු කටයුතු සාධනය කරන්නක් ද, සියලු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ගුණ ධර්මයන් ලබා දෙන්නක් ද වූ බව දත යුතුය. යම් ගුණ ධර්මයන් ලබා දෙන්නක් වූයේ ද, ඒවායින් කොටසක් පෙන්වමින් "ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිත සමාහිත වූ කල්හි" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

တတ္ထ သောတိ သော အဟံ. ဧဝန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနက္ကမနိဒဿနမေတံ. ဣမိနာ ကမေန စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ပဋိလဘိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမာဟိတေတိ ဣမိနာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိနာ သမာဟိတေ. ပရိသုဒ္ဓေတိအာဒီသု ပန ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓေ. ပရိသုဒ္ဓတ္တာယေဝ ပရိယောဒါတေ, ပဘဿရေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သုခါဒီနံ ပစ္စယာနံ ဃာတေန ဝိဟတရာဂါဒိအင်္ဂဏတ္တာ အနင်္ဂဏေ. အနင်္ဂဏတ္တာယေဝ စ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ; အင်္ဂဏေန ဟိ စိတ္တံ ဥပက္ကိလိဿတိ. သုဘာဝိတတ္တာ မုဒုဘူတေ, ဝသီဘာဝပ္ပတ္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝသေ ဝတ္တမာနဉှိ စိတ္တံ မုဒူတိ ဝုစ္စတိ. မုဒုတ္တာယေဝ စ ကမ္မနိယေ, ကမ္မက္ခမေ ကမ္မယောဂ္ဂေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မုဒု ဟိ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ဟောတိ သုဓန္တမိဝ သုဝဏ္ဏံ, တဒုဘယမ္ပိ စ သုဘာဝိတတ္တာ ဧဝ. ယထာဟ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ ဗဟုလီကတံ မုဒု စ ဟောတိ ကမ္မနိယဉ္စ, ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၂၂).

එහි ‘සො’ යනු ‘ඒ මම’ යන්නයි. ‘ඒවං’ යනු සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණෙන අනුපිළිවෙල දැක්වීමකි. මේ අනුපිළිවෙලින් සතරවන ධ්‍යානය ලබාගෙන යන අදහස මෙයින් කියැවේ. ‘සමාහිතේ’ යනු මෙම සතරවන ධ්‍යාන සමාධියෙන් සමාහිත වූ කල්හි යන්නයි. ‘පරිසුද්ධේ’ යනාදී තැන්හි උපේක්ෂා සහගත සිහියෙන් යුතු පිරිසිදු බව නිසා පිරිසිදු වූ, එම පිරිසිදු බව නිසාම දීප්තිමත් වූ, ප්‍රභාස්වර වූ යන අර්ථය කියැවේ. සැප ආදී ප්‍රත්‍යයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් රාගාදී කෙලෙස් පහව ගිය බැවින් ‘අනංගණ’ (කෙලෙස් රහිත) වේ. කෙලෙස් රහිත වූ බැවින්ම උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර වේ; මන්ද යත්, කෙලෙස් මඟින් සිත කිලිටු වන බැවිනි. මැනවින් වඩන ලද බැවින් මෘදු වූ, වසීභාවයට (මැනවින් පාලනය කළ හැකි තත්ත්වයට) පත් වූ යන අදහසයි. තමාගේ වසඟයෙහි පවතින සිත ‘මෘදු’ යැයි කියනු ලැබේ. මෘදු බැවින්ම කර්මයට සුදුසු වූ (කම්මනීය), අභිඥා කටයුතු සඳහා සුදුසු වූ යන අර්ථය කියැවේ. මැනවින් මල හැර පිරිසිදු කළ රත්තරන් මෙන් මෘදු වූ සිත කර්මයට සුදුසු වේ. මේ දෙකම මැනවින් වැඩූ බැවින්ම ඇති වේ. ඒ බව මෙසේ වදාළහ: “මහණෙනි, මෙසේ වඩන ලද, බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලද සිත මෙන් මෘදු වූද, කර්මයට සුදුසු වූද අන් කිසිදු ධර්මයක් මම නොදකිමි”.

ဧတေသု [Pg.127] ပရိသုဒ္ဓဘာဝါဒီသု ဌိတတ္တာ ဌိတေ. ဌိတတ္တာယေဝ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တေ, အစလေ နိရိဉ္ဇနေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မုဒုကမ္မညဘာဝေန ဝါ အတ္တနော ဝသေ ဌိတတ္တာ ဌိတေ, သဒ္ဓါဒီဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တေ. သဒ္ဓါပရိဂ္ဂဟိတဉှိ စိတ္တံ အဿဒ္ဓိယေန န ဣဉ္ဇတိ, ဝီရိယပရိဂ္ဂဟိတံ ကောသဇ္ဇေန န ဣဉ္ဇတိ, သတိပရိဂ္ဂဟိတံ ပမာဒေန န ဣဉ္ဇတိ, သမာဓိပရိဂ္ဂဟိတံ ဥဒ္ဓစ္စေန န ဣဉ္ဇတိ, ပညာပရိဂ္ဂဟိတံ အဝိဇ္ဇာယ န ဣဉ္ဇတိ, ဩဘာသဂတံ ကိလေသန္ဓကာရေန န ဣဉ္ဇတိ. ဣမေဟိ ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတံ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တံ စိတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ စိတ္တံ အဘိနီဟာရက္ခမံ ဟောတိ အဘိညာသစ္ဆိကရဏီယာနံ ဓမ္မာနံ အဘိညာသစ္ဆိကိရိယာယ.

මෙම පිරිසිදු බව ආදී ගුණයන්හි පිහිටි බැවින් ‘ස්ථිත’ (සිටි) නම් වේ. ස්ථිත වූ බැවින්ම ආනෙඤ්ජප්පත්ත (නොසැලෙන බවට පත් වූ), අකම්පිත වූ යන අර්ථය කියැවේ. නැතහොත් මෘදු හා කර්මයට සුදුසු බැවින් තමාගේ වසඟයෙහි පවතින නිසා ස්ථිත වූ, ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්ගෙන් පිරිවරා ගත් බැවින් ආනෙඤ්ජප්පත්ත වූ යන අර්ථයයි. ශ්‍රද්ධාවෙන් පිරිවරන ලද සිත අශ්‍රද්ධාවෙන් නොසැලේ, වීර්යයෙන් පිරිවරන ලද සිත කුසීතකමෙන් නොසැලේ, සිහියෙන් පිරිවරන ලද සිත ප්‍රමාදයෙන් නොසැලේ, සමාධියෙන් පිරිවරන ලද සිත උද්ධච්චයෙන් නොසැලේ, ප්‍රඥාවෙන් පිරිවරන ලද සිත අවිද්‍යාවෙන් නොසැලේ, ආලෝකය ලැබූ සිත කෙලෙස් අන්ධකාරයෙන් නොසැලේ. මෙම ධර්ම හයෙන් පිරිවරන ලද සිත ආනෙඤ්ජප්පත්ත (නොසැලෙන) වේ. මෙසේ අංග අටකින් සමන්නාගත වූ සිත අභිඥා මඟින් සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන් සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා (සිත) මෙහෙයවීමට සුදුසු වේ.

အပရော နယော – စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိနာ သမာဟိတေ. နီဝရဏဒူရီဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓေ. ဝိတက္ကာဒိသမတိက္ကမေန ပရိယောဒါတေ. ဈာနပ္ပဋိလာဘပစ္စယာနံ ပါပကာနံ ဣစ္ဆာဝစရာနံ အဘာဝေန အနင်္ဂဏေ. အဘိဇ္ဈာဒီနံ စိတ္တူပက္ကိလေသာနံ ဝိဂမေန ဝိဂတူပက္ကိလေသေ. ဥဘယမ္ပိ စေတံ အနင်္ဂဏဝတ္ထသုတ္တာနုသာရေန (မ. နိ. ၁.၅၇ အာဒယော) ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝသိပ္ပတ္တိယာ မုဒုဘူတေ. ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝူပဂမေန ကမ္မနိယေ. ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ပဏီတဘာဝူပဂမေန ဌိတေ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တေ. ယထာ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တံ ဟောတိ; ဧဝံ ဌိတေတိ အတ္ထော. ဧဝမ္ပိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ စိတ္တံ အဘိနီဟာရက္ခမံ ဟောတိ အဘိညာသစ္ဆိကရဏီယာနံ ဓမ္မာနံ အဘိညာသစ္ဆိကိရိယာယ, ပါဒကံ ပဒဋ္ဌာနဘူတန္တိ အတ္ထော.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - සතරවන ධ්‍යාන සමාධියෙන් සමාහිත වූ, නීවරණයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් පිරිසිදු වූ, විතර්කාදිය ඉක්මවා ගිය බැවින් දීප්තිමත් වූ, ධ්‍යාන ලාභයට බාධා පමුණුවන ලාමක අකුසල ඉච්ඡාවන් නොමැති බැවින් අනංගණ වූ, අභිධ්‍යාදී චිත්ත උපක්ලේශයන් පහව ගිය බැවින් විගතූපක්ලේශ වූ සිතයි. මේ කරුණු දෙකම අනංගණ වත්ථු සූත්‍රය (වත්ථ සූත්‍රය) අනුව දත යුතුය. වසීභාවයට පත් වූ බැවින් මෘදු වූ, ඉද්ධිපාද බවට පත් වූ බැවින් කර්මයට සුදුසු වූ, භාවනාවේ පාරිපූර්ණයෙන් ප්‍රණීත භාවයට පත් වූ බැවින් ස්ථිත වූ හා ආනෙඤ්ජප්පත්ත වූ සිතයි. නොසැලෙන බවට පත් වන ආකාරයෙන් පිහිටි යන අර්ථයයි. මෙසේ අංග අටකින් යුත් සිත අභිඥා සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා සිත මෙහෙයවීමට සුදුසු වේ, එය අභිඥාවට පාදක වූ, ආසන්න හේතුව වූ සිත යන අර්ථයයි.

ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏာယာတိ ဧဝံ အဘိညာပါဒကေ ဇာတေ ဧတသ္မိံ စိတ္တေ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိမှိ ယံ ဉာဏံ တဒတ္ထာယ. တတ္ထ ပုဗ္ဗေနိဝါသောတိ ပုဗ္ဗေ အတီတဇာတီသု နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာ. နိဝုတ္ထာတိ အဇ္ဈာဝုတ္ထာ အနုဘူတာ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓါ နိဝုတ္ထဓမ္မာ ဝါ နိဝုတ္ထာ, ဂေါစရနိဝါသေန နိဝုတ္ထာ, အတ္တနော ဝိညာဏေန ဝိညာတာ ပရိစ္ဆိန္နာ, ပရဝိညာဏဝိညာတာပိ ဝါ ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏာဒီသု. ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတီတိ ယာယ သတိယာ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရတိ, သာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ. ဉာဏန္တိ တာယ သတိယာ သမ္ပယုတ္တဉာဏံ. ဧဝမိမဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အတ္ထာယ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏာယ ဧတဿ ဉာဏဿ အဓိဂမာယ ပတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဘိနိန္နာမေသိန္တိ အဘိနီဟရိံ.

‘පුබ්බේනිවාසානුස්සතිඤාණාය’ යනු මෙසේ අභිඥාවට පාදක වූ සිත උපන් කල්හි, එම සිතෙහි ඇති වන පූර්වේනිවාසනුස්සති අභිඥා ඥානය සඳහා යන්නයි. එහි ‘පුබ්බේනිවාසා’ යනු පෙර අතීත ජාතීන්හි විසූ (පැවති) ස්කන්ධයන්ය. ‘නිවුත්ථා’ යනු අත්විඳින ලද, තමාගේ සන්තතියෙහි උපදී නිරුද්ධ වූ ධර්මයන් හෝ අරමුණු වශයෙන් අත්විඳින ලද, තමාගේ විඤ්ඤාණයෙන් දන්නා ලද, පිරිසිඳ දන්නා ලද ධර්මයන්ය. රහතන් වහන්සේලා වැනි අයගේ පරවිඤ්ඤාණයෙන් දන්නා ලද දේ ද මෙයට ඇතුළත් විය හැකිය. ‘පුබ්බේනිවාසානුස්සති’ යනු යම් සිහියකින් පෙර විසූ ජාතීන් අනුපිළිවෙලින් සිහි කරයිද, එයයි. ‘ඥානය’ යනු එම සිහිය හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාවයි. මෙසේ මෙම පූර්වේනිවාසනුස්සති ඥානය ලබා ගැනීම සඳහා යන අර්ථය කියැවේ. ‘අභිනින්නාමේසිං’ යනු මෙහෙයවීමි (නැඹුරු කළෙමි) යන්නයි.

သောတိ [Pg.128] သော အဟံ. အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ, အနေကေဟိ ဝါ ပကာရေဟိ ပဝတ္တိတံ သံဝဏ္ဏိတန္တိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိ သမနန္တရာတီတံ ဘဝံ အာဒိံ ကတွာ တတ္ထ တတ္ထ နိဝုတ္ထသန္တာနံ. အနုဿရာမီတိ ‘‘ဧကမ္ပိ ဇာတိံ ဒွေပိ ဇာတိယော’’တိ ဧဝံ ဇာတိပဋိပါဋိယာ အနုဂန္တွာ အနုဂန္တွာ သရာမိ, အနုဒေဝ ဝါ သရာမိ, စိတ္တေ အဘိနိန္နာမိတမတ္တေ ဧဝ သရာမီတိ ဒဿေတိ. ပူရိတပါရမီနဉှိ မဟာပုရိသာနံ ပရိကမ္မကရဏံ နတ္ထိ, တေန တေ စိတ္တံ အဘိနိန္နာမေတွာဝ သရန္တိ. အာဒိကမ္မိကကုလပုတ္တာ ပန ပရိကမ္မံ ကတွာဝ သရန္တိ, တသ္မာ တေသံ ဝသေန ပရိကမ္မံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တံ ပန ဝုစ္စမာနံ အတိဘာရိယံ ဝိနယနိဒါနံ ကရောတိ, တသ္မာ တံ န ဝဒါမ. အတ္ထိကေဟိ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၀၂ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ပါဠိမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ.

‘සො’ යනු ‘ඒ මම’ යන්නයි. ‘අනේකවිහිතං’ යනු බොහෝ ආකාර වූ හෙවත් බොහෝ ක්‍රමයන්ගෙන් පවත්වන ලද, විස්තර කරන ලද යන අර්ථයයි. ‘පුබ්බේනිවාසා’ යනු ආසන්නතම අතීත භවයෙහි පටන් ඒ ඒ භවයන්හි විසූ (පැවති) සන්තතියයි. ‘අනුස්සරාමි’ යනු “එක් ජාතියක් ද, ජාතීන් දෙකක් ද” වශයෙන් ජාති අනුපිළිවෙලින් අනුගමනය කරමින් සිහි කරමි යන්නයි. සිත නැඹුරු කළ සැණින්ම සිහි කරමි යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ. පාරමිතා පිරූ මහා පුරුෂයන්ට පූර්වපරිකර්ම කිරීමක් අවශ්‍ය නැත, එබැවින් ඔවුහු සිත මෙහෙයවූ සැණින්ම සිහි කරති. එහෙත් ආදිකම්මික (ආරම්භක) කුලපුත්‍රයන් පූර්වපරිකර්ම කොටම සිහි කළ යුතුය. එබැවින් ඔවුන් වෙනුවෙන් පූර්වපරිකර්ම විස්තර කළ යුතුව තිබේ. එහෙත් එය විස්තර කිරීම විනය අටුවාවට ඉතා බරපතල (වැඩිපුර) කරුණක් වන බැවින් මෙහිදී එය නොකියමු. ඒ පිළිබඳව උනන්දුවක් දක්වන්නන් විසින් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි වදාළ අයුරින්ම එය දත යුතුය. මෙහිදී අපි පාලි පාඨයම විස්තර කරන්නෙමු.

သေယျထိဒန္တိ အာရဒ္ဓပ္ပကာရဒဿနတ္ထေ နိပါတော. တေနေဝ ယွာယံ ပုဗ္ဗေနိဝါသော အာရဒ္ဓေါ, တဿ ပကာရပ္ပဘေဒံ ဒဿေန္တော ဧကမ္ပိ ဇာတိန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧကမ္ပိ ဇာတိန္တိ ဧကမ္ပိ ပဋိသန္ဓိမူလံ စုတိပရိယောသာနံ ဧကဘဝပရိယာပန္နံ ခန္ဓသန္တာနံ. ဧသ နယော ဒွေပိ ဇာတိယောတိအာဒီသု. အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေတိအာဒီသု ပန ပရိဟာယမာနော ကပ္ပော သံဝဋ္ဋကပ္ပော, ဝဍ္ဎမာနော ဝိဝဋ္ဋကပ္ပောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ စ သံဝဋ္ဋေန သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဂဟိတော ဟောတိ တမ္မူလကတ္တာ. ဝိဝဋ္ဋေန စ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ. ဧဝဉှိ သတိ ယာနိ တာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ကပ္ပဿ အသင်္ချေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? သံဝဋ္ဋော သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ, ဝိဝဋ္ဋော ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ’’တိ ဝုတ္တာနိ တာနိ သဗ္ဗာနိ ပရိဂ္ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ.

‘සෙය්‍යථිදං’ යනු ආරම්භ කරන ලද ආකාරය දැක්වීමට යොදන නිපාතයකි. එබැවින් ආරම්භ කරන ලද පූර්වේනිවාසයන්ගේ ප්‍රභේද දැක්වීමට “එක් ජාතියක් ද” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘එක් ජාතියක්’ යනු එක් ප්‍රතිසන්ධියක් මුල් කොට චුතිය කෙළවර කොට ඇති එක් භවයකට අයත් ස්කන්ධ සන්තතියයි. ජාතීන් දෙකක් යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘අනේකේපි සංවට්ටකප්පේ’ යනාදියෙහි විනාශ වෙමින් පවතින කල්පය ‘සංවට්ට කල්පය’ ලෙස ද, වර්ධනය වෙමින් පවතින කල්පය ‘විවට්ට කල්පය’ ලෙස ද දත යුතුය. එහි ‘සංවට්ට’ යන්නෙන් එය මුල් වන බැවින් සංවට්ටට්ඨායී (විනාශ වී පවතින කාලය) කල්පය ද, ‘විවට්ට’ යන්නෙන් විවට්ටට්ඨායී කල්පය ද ගැනේ. මෙසේ වූ කල “මහණෙනි, කල්පයක අසංඛ්‍ය සතරකි... සංවට්ටය, සංවට්ටට්ඨායී කාලය, විවට්ටය, විවට්ටට්ඨායී කාලය” යනුවෙන් වදාළ සියලු කල්පයන් මෙයට ඇතුළත් වේ.

တတ္ထ တယော သံဝဋ္ဋာ – တေဇောသံဝဋ္ဋော, အာပေါသံဝဋ္ဋော, ဝါယောသံဝဋ္ဋောတိ. တိဿော သံဝဋ္ဋသီမာ – အာဘဿရာ, သုဘကိဏှာ, ဝေဟပ္ဖလာတိ. ယဒါ ကပ္ပော တေဇေန သံဝဋ္ဋတိ, အာဘဿရတော ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂိနာ ဍယှတိ. ယဒါ ဥဒကေန သံဝဋ္ဋတိ, သုဘကိဏှတော ဟေဋ္ဌာ ဥဒကေန ဝိလီယတိ. ယဒါ ဝါတေန သံဝဋ္ဋတိ, ဝေဟပ္ဖလတော ဟေဋ္ဌာ ဝါတေန ဝိဒ္ဓံသိယတိ. ဝိတ္ထာရတော ပန သဒါပိ ဧကံ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တံ ဝိနဿတိ.

එහි සංවට්ට (විනාශ වීම්) තුනකි: තේජෝ සංවට්ටය (ගින්නෙන්), ආපෝ සංවට්ටය (ජලයෙන්), වායෝ සංවට්ටය (සුළඟින්). සංවට්ට සීමාවන් (විනාශයේ සීමාවන්) තුනකි: ආභස්සර බඹලොව, සුභකිණ්හ බඹලොව සහ වේහප්ඵල බඹලොවයි. කල්පය ගින්නෙන් විනාශ වන විට, ආභස්සර බඹලොවෙන් පහළ සියල්ල ගින්නෙන් දැවී යයි. ජලයෙන් විනාශ වන විට, සුභකිණ්හ බඹලොවෙන් පහළ සියල්ල ජලයෙන් දිය වී යයි. සුළඟින් විනාශ වන විට, වේහප්ඵල බඹලොවෙන් පහළ සියල්ල සුළඟින් විනාශ වී යයි. විස්තර වශයෙන් බලන කල, සෑම විටම එක් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයක්ම විනාශ වේ.

ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တံ နာမ တိဝိဓံ ဟောတိ – ဇာတိက္ခေတ္တံ, အာဏာက္ခေတ္တံ, ဝိသယက္ခေတ္တဉ္စ. တတ္ထ ဇာတိက္ခေတ္တံ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠပရိယန္တံ ဟောတိ, ယံ တထာဂတဿ ပဋိသန္ဓိအာဒီသု ကမ္ပတိ. အာဏာက္ခေတ္တံ [Pg.129] ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠပရိယန္တံ ဟောတိ. ယတ္ထ ရတနပရိတ္တံ, ခန္ဓပရိတ္တံ, ဓဇဂ္ဂပရိတ္တံ, အာဋာနာဋိယပရိတ္တံ, မောရပရိတ္တန္တိ ဣမေသံ ပရိတ္တာနံ အာနုဘာဝေါ ပဝတ္တတိ. ဝိသယက္ခေတ္တံ ပန အနန္တံ အပရိမာဏံ, ‘‘ယံ ယာဝတာ ဝါ ပန အာကင်္ခေယျာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၁) ဝုတ္တံ ယတ္ထ ယံ ယံ အာကင်္ခတိ တံ တံ အနုဿရတိ. ဧဝမေတေသု တီသု ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေသု ဧကံ အာဏာက္ခေတ္တံ ဝိနဿတိ. တသ္မိံ ပန ဝိနဿန္တေ ဇာတိက္ခေတ္တမ္ပိ ဝိနဋ္ဌမေဝ ဟောတိ; ဝိနဿန္တဉ္စ ဧကတောဝ ဝိနဿတိ, သဏ္ဌဟန္တမ္ပိ ဧကတောဝ သဏ္ဌဟတိ. တဿ ဝိနာသော စ သဏ္ဌဟနဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၀၄) ဝုတ္တံ. အတ္ထိကေဟိ တတော ဂဟေတဗ္ဗံ.

බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය යනු (1) ජාති ක්ෂේත්‍රය, (2) ආඥා ක්ෂේත්‍රය සහ (3) විෂය ක්ෂේත්‍රය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි ජාති ක්ෂේත්‍රය යනු දස දහසක් සක්වල අවසාන කොට ඇත්තකි. තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රතිසන්ධිය ආදී අවස්ථාවලදී එය කම්පා වෙයි. ආඥා ක්ෂේත්‍රය යනු කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල අවසාන කොට ඇත්තකි. රතන පිරිත, ඛන්ධ පිරිත, ධජග්ග පිරිත, ආටානාටිය පිරිත, මෝර පිරිත යන මේ පිරිත්වල ආනුභාවය පවතින්නේ එහි ය. විෂය ක්ෂේත්‍රය වනාහි අනන්ත වූ අපරිමාණ වූ එකකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "යම් තාක් කැමති වන්නේ ද" යනුවෙන් වදාළ පරිදි, යම් යම් දෙයක් මෙනෙහි කිරීමට කැමති වන්නේ ද ඒ ඒ දෙය මෙනෙහි කළ හැකි ය. මෙසේ මේ බුද්ධ ක්ෂේත්‍ර තුනෙන් එක් ආඥා ක්ෂේත්‍රයක් විනාශ වෙයි. එය විනාශ වන කල්හි ජාති ක්ෂේත්‍රය ද විනාශයට පත් වන්නේ ම ය. විනාශ වීමේදී ද එකට ම විනාශ වන අතර, නැවත පිහිටීමේදී ද එකට ම පිහිටයි. එහි විනාශය හා පිහිටීම පිළිබඳ විස්තර විසුද්ධිමග්ගයේ සඳහන් වේ. ඒ පිළිබඳව උනන්දුවක් දක්වන්නන් විසින් එයින් කරුණු උකහා ගත යුතු ය.

ယေ ပနေတေ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋာ ဝုတ္တာ, ဧတေသု ဘဂဝါ ဗောဓိမဏ္ဍေ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ နိသိန္နော အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အနေကေပိ ဝိဝဋ္ဋကပ္ပေ အနေကေပိ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေ သရိ. ကထံ? ‘‘အမုတြာသိ’’န္တိအာဒိနာ နယေန. တတ္ထ အမုတြာသိန္တိ အမုမှိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အဟံ အမုမှိ ဘဝေ ဝါ ယောနိယာ ဝါ ဂတိယာ ဝါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ ဝါ သတ္တာဝါသေ ဝါ သတ္တနိကာယေ ဝါ အဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိ ဝေဿန္တရော ဝါ ဇောတိပါလော ဝါ. ဧဝံဂေါတ္တောတိ ဘဂ္ဂဝေါ ဝါ ဂေါတမော ဝါ. ဧဝံဝဏ္ဏောတိ ဩဒါတော ဝါ သာမော ဝါ. ဧဝမာဟာရောတိ သာလိမံသောဒနာဟာရော ဝါ ပဝတ္တဖလဘောဇနော ဝါ. ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီတိ အနေကပ္ပကာရေန ကာယိကစေတသိကာနံ သာမိသနိရာမိသာဒိပ္ပဘေဒါနံ ဝါ သုခဒုက္ခာနံ ပဋိသံဝေဒီ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ ဝဿသတပရမာယုပရိယန္တော ဝါ စတုရာသီတိကပ္ပသဟဿပရမာယုပရိယန္တော ဝါ.

යම් මේ සංවට්ට (විනාශ වන) හා විවට්ට (නැවත හටගන්නා) කල්පයන් ගැන කියැවුණේ ද, ඒ සම්බන්ධයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වැඩසිටිමින් බොහෝ සංවට්ට කල්පයන් ද, බොහෝ විවට්ට කල්පයන් ද, බොහෝ සංවට්ට-විවට්ට කල්පයන් ද සිහිපත් කළ සේක. එය කෙසේ ද? "අසුවල් තැනක මම උපන්නෙමි" යන ආදී ක්‍රමයෙනි. එහි "අසුවල් තැනක උපන්නෙමි" යනු, ඒ ඒ සංවට්ට කල්පයන්හි මම අසුවල් භවයෙහි හෝ අසුවල් යෝනියෙහි හෝ අසුවල් ගතියෙහි හෝ අසුවල් විඥාණස්ථිතියෙහි හෝ අසුවල් සත්වාවාසයෙහි හෝ අසුවල් සත්ව නිකායෙහි හෝ උපන්නෙමි යන්නයි. "මෙසේ නම් ඇතිව" යනු වෙස්සන්තර හෝ ජෝතිපාල ආදී වශයෙනි. "මෙසේ ගෝත්‍ර ඇතිව" යනු භග්ගව හෝ ගෝතම ආදී වශයෙනි. "මෙසේ වර්ණ ඇතිව" යනු පැහැපත් හෝ ශ්‍යාම වර්ණ ආදී වශයෙනි. "මෙසේ ආහාර ඇතිව" යනු ඇල් සහල් හා මාංශ සහිත බත් හෝ ඉබේ හටගත් ඵලාඵල භෝජනය ආදී වශයෙනි. "මෙසේ සැප දුක් වින්දෙමි" යනු නානාවිධ කායික හා චෛතසික වූ ද, සාමිස හා නිරාමිස ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ ද සැප දුක් අනුභව කළ බවයි. "මෙසේ ආයු කෙළවර කොට" යනු මෙසේ අවුරුදු සියයක් පරම ආයුෂ කොට හෝ අසූ හතර දහසක් කල්පයන් පරම ආයුෂ කොට සිටි බවයි.

သော တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိန္တိ သော အဟံ တတော ဘဝတော ယောနိတော ဂတိတော ဝိညာဏဋ္ဌိတိတော သတ္တာဝါသတော သတ္တနိကာယတော ဝါ စုတော, ပုန အမုကသ္မိံ နာမ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ဥဒပါဒိံ. တတြာပါသိန္တိ အထ တတြာပိ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ပုန အဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ.

"මම එයින් චුත වී අසුවල් තැන උපන්නෙමි" යනු ඒ භවයෙන්, යෝනියෙන්, ගතියෙන්, විඥාණස්ථිතියෙන්, සත්වාවාසයෙන් හෝ සත්ව නිකායෙන් චුත වූ මම, නැවත අසුවල් නම් භවයෙහි, යෝනියෙහි, ගතියෙහි, විඥාණස්ථිතියෙහි, සත්වාවාසයෙහි හෝ සත්ව නිකායෙහි උපන්නෙමි යන්නයි. "එහි ද මෙසේ වීමි" යනු ඉන්පසු ඒ භවයේ ද, යෝනියේ ද, ගතියේ ද, විඥාණස්ථිතියේ ද, සත්වාවාසයේ ද නැවත උපන්නෙමි යන්නයි. "මෙසේ නම් ඇතිව" යන ආදිය පෙර කී ක්‍රමය ම ය.

အထ ဝါ ယသ္မာ အမုတြာသိန္တိ ဣဒံ အနုပုဗ္ဗေန အာရောဟန္တဿ ယာဝဒိစ္ဆကံ သရဏံ. သော တတော စုတောတိ ပဋိနိဝတ္တန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏံ. တသ္မာ ဣဓူပပန္နောတိ ဣမိဿာ ဣဓူပပတ္တိယာ အနန္တရံ အမုတြ ဥဒပါဒိန္တိ တုသိတဘဝနံ သန္ဓာယာဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတြာပါသိံ ဧဝံနာမောတိ တတြာပိ [Pg.130] တုသိတဘဝနေ သေတကေတု နာမ ဒေဝပုတ္တော အဟောသိံ. ဧဝံဂေါတ္တောတိ တာဟိ ဒေဝတာဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဂေါတ္တော. ဧဝံဝဏ္ဏောတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော. ဧဝမာဟာရောတိ ဒိဗ္ဗသုဓာဟာရော. ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီတိ ဧဝံ ဒိဗ္ဗသုခပ္ပဋိသံဝေဒီ. ဒုက္ခံ ပန သင်္ခါရဒုက္ခမတ္တမေဝ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ သတ္တပညာသဝဿကောဋိသဋ္ဌိဝဿသတသဟဿာယုပရိယန္တော. သော တတော စုတောတိ သော အဟံ တတော တုသိတဘဝနတော စုတော. ဣဓူပပန္နောတိ ဣဓ မဟာမာယာယ ဒေဝိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တော.

එසේ නැතහොත්, "අසුවල් තැනක උපන්නෙමි" යන මෙම සිහිපත් කිරීම අනුපිළිවෙලින් ඉහළට යන ඥානයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කැමැත්ත පරිදි සිදු වූවකි. "එයින් චුත වී" යනු ආපසු හැරී බැලීමේ (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ) ක්‍රමයයි. එබැවින් "මෙහි උපන්නෙමි" යන මෙහි ඉපදීමට අනතුරුව "අසුවල් තැනක උපන්නෙමි" යන වචනය තුසිත භවනය අරභයා වදාළ බව දත යුතු ය. "එහි ද මෙසේ නම් ඇතිව" යනු ඒ තුසිත භවනයෙහි ද සේතකේතු නම් දිව්‍ය පුත්‍රයාව උපන්නෙමි යන්නයි. "මෙසේ ගෝත්‍ර ඇතිව" යනු ඒ දෙවියන් හා එක්ව එක ම ගෝත්‍රයක් ඇතිව සිටි බවයි. "මෙසේ වර්ණ ඇතිව" යනු රන්වන් පැහැ ඇතිව සිටි බවයි. "මෙසේ ආහාර ඇතිව" යනු දිව්‍යමය සුධා භෝජන ආහාර කොට ඇතිව සිටි බවයි. "මෙසේ සැප දුක් වින්දෙමි" යනු මෙසේ දිව්‍ය සැප අනුභව කළ බවයි. එහි "දුක්" යනු හුදෙක් සංඛාර දුක්ඛය පමණි. "මෙසේ ආයු කෙළවර කොට" යනු වසර පනස් හත් කෝටි සැට ලක්ෂයක් ආයු කෙළවර කොට සිටි බවයි. "මම එයින් චුත වී" යනු ඒ තුසිත භවනයෙන් චුත වූ මම, "මෙහි උපන්නෙමි" යනු මෙහි මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි උපන්නෙමි යන්නයි.

ဣတီတိ ဧဝံ. သာကာရံ သဥဒ္ဒေသန္တိ နာမဂေါတ္တဝသေန သဥဒ္ဒေသံ, ဝဏ္ဏာဒိဝသေန သာကာရံ. နာမဂေါတ္တဝသေန ဟိ သတ္တော ‘‘ဒတ္တော, တိဿော, ဂေါတမော’’တိ ဥဒ္ဒိသီယတိ; ဝဏ္ဏာဒီဟိ ဩဒါတော, သာမောတိ နာနတ္တတော ပညာယတိ; တသ္မာ နာမဂေါတ္တံ ဥဒ္ဒေသော, ဣတရေ အာကာရာ. ကိံ ပန ဗုဒ္ဓါယေဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ သရန္တီတိ? ဝုစ္စတေ – န ဗုဒ္ဓါယေဝ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓ-ဗုဒ္ဓသာဝက-တိတ္ထိယာပိ, နော စ ခေါ အဝိသေသေန. တိတ္ထိယာ ဟိ စတ္တာလီသံယေဝ ကပ္ပေ သရန္တိ, န တတော ပရံ. ကသ္မာ? ဒုဗ္ဗလပညတ္တာ. တေသဉှိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဝိရဟတော ဒုဗ္ဗလာ ပညာ ဟောတိ. သာဝကေသု ပန အသီတိမဟာသာဝကာ ကပ္ပသတသဟဿံ သရန္တိ; ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ ဧကမသင်္ချေယျံ သတသဟဿဉ္စ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ သတသဟဿဉ္စ. ဧတ္တကော ဟိ တေသံ အဘိနီဟာရော. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ, ယာဝ ဣစ္ဆန္တိ တာဝ သရန္တိ. တိတ္ထိယာ စ ခန္ဓပဋိပါဋိမေဝ သရန္တိ. ပဋိပါဋိံ မုဉ္စိတွာ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန သရိတုံ န သက္ကောန္တိ. တေသဉှိ အန္ဓာနံ ဝိယ ဣစ္ဆိတပ္ပဒေသောက္ကမနံ နတ္ထိ. သာဝကာ ဥဘယထာပိ သရန္တိ; တထာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ. ဗုဒ္ဓါ ပန ခန္ဓပဋိပါဋိယာပိ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေနပိ သီဟောက္ကန္တဝသေနပိ အနေကာသု ကပ္ပကောဋီသု ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဥပရိ ဝါ ယံ ယံ ဌာနံ အာကင်္ခန္တိ, တံ သဗ္ဗံ သရန္တိယေဝ.

"ඉති" යනු "මෙසේ" යන්නයි. "සාකාරං සඋද්දේසං" යනු නම හා ගෝත්‍ර වශයෙන් "සඋද්දේස" ද, වර්ණ ආදිය වශයෙන් "සාකාර" ද වේ. නම හා ගෝත්‍රය අනුව සත්වයෙකු "දත්ත, තිස්ස, ගෝතම" යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබෙයි. වර්ණ ආදියෙන් "පැහැපත්, ශ්‍යාම වර්ණ" ආදී වශයෙන් වෙනස්කම් හඳුනා ගනු ලබයි. එබැවින් නම හා ගෝත්‍රය "උද්දේස" වන අතර ඉතිරි කරුණු "ආකාර" නම් වේ. "බුදුරජාණන් වහන්සේලා පමණක් ම පෙර ජාති සිහි කරන්නේ ද?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙයයි - බුදුරජාණන් වහන්සේලා පමණක් නොව, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා, බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් සහ අන්‍ය තීර්ථකයන් ද පෙර ජාති සිහි කරති. එහෙත් විශේෂත්වයකින් තොරව (සමාන ලෙස) නොවේ. තීර්ථකයෝ කල්ප හතළිහක් පමණක් සිහි කරති, ඉන් ඔබ්බට සිහි නොකරති. ඒ මන්ද? ප්‍රඥාව දුර්වල බැවිනි. නාම-රූප පරිච්ඡේද ඥානය නොමැති බැවින් ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාව දුර්වල ය. ශ්‍රාවකයන් අතරින් අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ කල්ප ලක්ෂයක් සිහි කරති. අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම අසංඛ්‍යයක් හා කල්ප ලක්ෂයක් සිහි කරති. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා අසංඛ්‍යයන් දෙකක් හා කල්ප ලක්ෂයක් සිහි කරති. ඔවුන්ගේ අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) එපමණකි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාට නම් සීමාවක් නැත, යම් තාක් කැමති වන්නේ ද ඒ තාක් සිහි කරති. තීර්ථකයෝ සිහි කරන්නේ ඛන්ධ පරම්පරාව අනුපිළිවෙලින් පමණි. අනුපිළිවෙල මඟ හැර චුති-ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් සිහි කිරීමට ඔවුහු අසමත් වෙති. එය අන්ධයන් තමන්ට අවශ්‍ය තැනට යාමට නොහැකි වන්නාක් වැනි ය. ශ්‍රාවකයෝ ක්‍රම දෙකෙන්ම සිහි කරති; පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද එසේ ම ය. බුදුරජාණන් වහන්සේලා වනාහි ඛන්ධ පරම්පරාවෙන් ද, චුති-ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ද, සිංහ වික්‍රම (සීහොක්කන්ත) ක්‍රමයෙන් ද කෝටි සංඛ්‍යාත කල්ප ගණනක් යටට හෝ මතුපිටට යම් යම් තැනක් සිහි කිරීමට කැමති වන්නේ ද, ඒ සියල්ල ම සිහි කරති.

အယံ ခေါ မေ ဗြာဟ္မဏာတိအာဒီသု မေတိ မယာ. ဝိဇ္ဇာတိ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ. ကိံ ဝိဒိတံ ကရောတိ? ပုဗ္ဗေနိဝါသံ. အဝိဇ္ဇာတိ တဿေဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသဿ အဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝုစ္စတိ. တမောတိ သွေဝ မောဟော တပ္ပဋိစ္ဆာဒကဋ္ဌေန ‘‘တမော’’တိ ဝုစ္စတိ. အာလောကောတိ သာယေဝဝိဇ္ဇာ ဩဘာသကရဏဋ္ဌေန ‘‘အာလောကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာတိ အယံ အတ္ထော, သေသံ ပသံသာဝစနံ. ယောဇနာ [Pg.131] ပနေတ္ထ – အယံ ခေါ မေ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာ, တဿ မေ အဓိဂတဝိဇ္ဇဿ အဝိဇ္ဇာ ဝိဟတာ, ဝိနဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ. ဧသ နယော ဣတရသ္မိမ္ပိ ပဒဒွယေ.

"අයං ඛො මේ බ්‍රාහ්මණ" යන ආදී තැන්හි "මේ" යනු "මා විසින්" යන්නයි. "විජ්ජා" යනු දත යුතු දෙය ප්‍රකට කරන බැවින් විද්‍යාවයි. කුමක් ප්‍රකට කරයි ද? පෙර ජාති (පුබ්බේනිවාසානුස්සති) ප්‍රකට කරයි. ඒ පෙර ජාති පිළිබඳව නොදැනුවත්කම නිසා එය වසා පවත්නා මෝහය "අවිජ්ජා" (අවිද්‍යාව) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මෝහය ම වසා තබන අර්ථයෙන් "තමෝ" (අඳුර) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ විද්‍යාව ම ආලෝකය පතුරුවන අර්ථයෙන් "ආලෝකෝ" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි "විජ්ජා අධිගතා" යන්නෙන් අදහස ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ගත් බවයි, සෙසු වචන ප්‍රශංසා වචන වේ. මෙහි සම්බන්ධය (යෝජනාව) මෙසේ දත යුතු ය - මා විසින් මේ විද්‍යාව ලබා ගන්නා ලදී, එසේ විද්‍යාව ලබා ගත් මගේ අවිද්‍යාව පහ විය, විනාශ විය යනු අර්ථයයි. ඒ මන්ද? විද්‍යාව උපන් බැවිනි. අනෙක් පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙය ම වේ.

ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ ယထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ. တန္တိ နိပါတော. သတိယာ အဝိပ္ပဝါသေန အပ္ပမတ္တဿ. ဝီရိယာတာပေန အာတာပိနော. ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခတာယ ပဟိတတ္တဿ, ပေသိတစိတ္တဿာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော ပဟိတတ္တဿ ဝိဟရတော အဝိဇ္ဇာ ဝိဟညေယျ ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တမော ဝိဟညေယျ အာလောကော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ; ဧဝမေဝ မမ အဝိဇ္ဇာ ဝိဟတာ ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ, တမော ဝိဟတော အာလောကော ဥပ္ပန္နော. ဧတဿ မေ ပဓာနာနုယောဂဿ အနုရူပမေဝ ဖလံ လဒ္ဓန္တိ.

මෙහි ‘යථා තං’ යන්නෙහි ‘යථා’ යනු උපමා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘තං’ යනු අර්ථයක් රහිත නිපාත මාත්‍රයකි. සිහියෙන් තොර නොවීමෙන් අප්‍රමාදී වූ, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්ත වූ, ශරීරයෙහි හා ජීවිතයෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැතිව නිවනට යොමු කළ සිතින් යුක්තව වසන්නා වූ තැනැත්තා හට යම් සේ අවිද්‍යාව දුරු වී විද්‍යාව උපදී ද, අඳුර දුරු වී ආලෝකය උපදී ද; එලෙසම මා හට ද අවිද්‍යාව දුරු විය, විද්‍යාව උපන්නී ය, අඳුර දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේ ය. මේ මාගේ වීර්යයට අනුරූප වූ ඵලය ලැබුණේ ය යනු මෙහි අදහසයි.

အယံ ခေါ မေ ဗြာဟ္မဏ ပဌမာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ အဟောသိ ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿေဝ အဏ္ဍကောသမှာတိ အယံ ခေါ မမ ဗြာဟ္မဏ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏမုခတုဏ္ဍကေန ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပဌမာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ ပဌမာ နိက္ခန္တိ ပဌမာ အရိယာဇာတိ အဟောသိ, ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿေဝ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ ပါဒနခသိခါယ ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တမှာ အဏ္ဍကောသမှာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ နိက္ခန္တိ ကုက္ကုဋနိကာယေ ပစ္စာဇာတီတိ.

‘බ්‍රාහ්මණය, බිජුවටින් නික්මෙන කිරිල්ලියක මෙන් මෙය මාගේ පළමු බිඳගෙන නික්මීම විය’ යනු: බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් පූර්වෙනිවාසානුස්මෘති ඥානය නැමති හොටයෙන්, පෙර විසූ ස්කන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යාව නැමති බිජුවට (බිත්තර කටුව) බිඳ දමා, සිදු කරන ලද පළමු බිඳගෙන නික්මීම ය, පළමු නික්මීම ය, පළමු ආර්ය ජාතිය (උපත) ය. එය කුකුළු පැටවෙකු තම හොටයෙන් හෝ නියපොතු අගින් බිත්තර කටුව බිඳ දමා ඒ බිත්තර කටුවෙන් නික්ම කුකුළු වර්ගයා අතර උපත ලැබීමක් වැනි ය.

ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာ နိဋ္ဌိတာ.

පූර්වෙනිවාසානුස්මෘති ඥානය පිළිබඳ කථාව නිම කරන ලදී.

ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏကထာ

දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය පිළිබඳ කථාව

၁၃. သော ဧဝံ…ပေ… စုတူပပါတဉာဏာယာတိ စုတိယာ စ ဥပပါတေ စ ဉာဏာယ; ယေန ဉာဏေန သတ္တာနံ စုတိ စ ဥပပါတော စ ဉာယတိ, တဒတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိတ္တံ အဘိနိန္နာမေသိန္တိ ပရိကမ္မစိတ္တံ နီဟရိံ. သော ဒိဗ္ဗေန…ပေ… ပဿာမီတိ ဧတ္ထ ပန ပူရိတပါရမီနံ မဟာသတ္တာနံ ပရိကမ္မကရဏံ နတ္ထိ. တေ ဟိ စိတ္တေ အဘိနိန္နာမိတမတ္တေ ဧဝ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ သတ္တေ ပဿန္တိ, အာဒိကမ္မိကကုလပုတ္တာ ပန ပရိကမ္မံ ကတွာ. တသ္မာ တေသံ ဝသေန ပရိကမ္မံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တံ ပန ဝုစ္စမာနံ အတိဘာရိယံ ဝိနယနိဒါနံ ကရောတိ; တသ္မာ တံ န ဝဒါမ. အတ္ထိကေဟိ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၁၁) ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ပါဠိမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ.

13. ‘සෝ ඒවං... චුතූපපාතඤාණාය’ යනු චුතිය (මරණය) හා උප්පත්තිය දැනගැනීම පිණිස වූ ඥානය සඳහා ය. යම් ඥානයකින් සත්වයන්ගේ චුතිය හා උප්පත්තිය දන්නේ ද, ඒ සඳහා යනු මෙහි අදහසයි. ‘චිත්තං අභිනින්නාමේසිං’ යනු පරිකර්ම සිත ඒ දෙසට යොමු කළෙමි යන්නයි. පාරමිතා පිරූ මහාසත්වයන්ට දිව්‍ය චක්ෂු උපදවා ගැනීමට වෙනම පරිකර්ම කිරීමක් අවශ්‍ය නැත. ඔවුන් සිත යොමු කළ මාත්‍රයෙන්ම දිව්‍ය චක්ෂුසින් සත්වයන් දකිති. ආදිකම්මික (ආධුනික) කුලපුත්‍රයන් පරිකර්ම කොට දැකිය යුතු ය. එබැවින් ඔවුන් උදෙසා පරිකර්මය කිව යුතු වුවත්, එය ඉතා දීර්ඝ විනය නිදානයක් වන බැවින් මෙහි නොකියනු ලැබේ. ඒ පිළිබඳව කැමති අය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇති අයුරින් තේරුම් ගත යුතු ය. මෙහිදී අපි පාළි පෙළ පමණක් විස්තර කරන්නෙමු.

သောတိ [Pg.132] သော အဟံ. ဒိဗ္ဗေနာတိအာဒီသု ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ. ဒေဝတာနဉှိ သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓံ ဥပက္ကိလေသဝိနိမုတ္တတာယ ဒူရေပိ အာရမ္မဏသမ္ပဋိစ္ဆနသမတ္ထံ ဒိဗ္ဗံ ပသာဒစက္ခု ဟောတိ. ဣဒဉ္စာပိ ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တံ ဉာဏစက္ခု တာဒိသမေဝါတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ, ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ အတ္တနာ စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ, အာလောကပရိဂ္ဂဟေန မဟာဇုတိကတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ, တိရောကုဋ္ဋာဒိဂတရူပဒဿနေန မဟာဂတိကတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ. တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခု. စက္ခုကိစ္စကရဏေန စက္ခုမိဝါတိပိ စက္ခု. စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုတ္တာ ဝိသုဒ္ဓံ. ယော ဟိ စုတိမတ္တမေဝ ပဿတိ န ဥပပါတံ, သော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ဥပပါတမတ္တမေဝ ပဿတိ န စုတိံ, သော နဝသတ္တပါတုဘာဝဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ပန တဒုဘယံ ပဿတိ, သော ယသ္မာ ဒုဝိဓမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ အတိဝတ္တတိ, တသ္မာဿ တံ ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတု ဟောတိ. တဒုဘယဉ္စ ဘဂဝါ အဒ္ဒသ. တေနေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုတ္တာ ဝိသုဒ္ဓ’’န္တိ.

‘සෝ’ යනු ‘ඒ මම’ යන්නයි. ‘දිබ්බේන’ යනාදියේ දිව්‍යමය ස්වභාවයට සමාන බැවින් ‘දිබ්බ’ (දිව්‍ය) නම් වේ. දෙවියන්ගේ සුචරිත කර්මයෙන් හටගත්, පිත, සෙම, ලේ ආදියෙන් බාධා නොවුණු, උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු, දුර තිබෙන අරමුණු පවා ග්‍රහණය කර ගැනීමට සමත් චක්ෂු ප්‍රසාදයක් ඇත්තේ ය. වීර්යය හා භාවනා බලයෙන් හටගත් මෙම ඥාන චක්ෂුස ද ඒ හා සමාන බැවින් ‘දිව්‍ය’ නම් වේ. දිව්‍ය විහාර බලයෙන් ලැබුණු බැවින් ද, තමා දිව්‍ය විහාරය ඇසුරු කරන බැවින් ද ‘දිව්‍ය’ නම් වේ. ආලෝක කසිණය ග්‍රහණය කර ගැනීම නිසා මහා ආලෝකයක් ඇති බැවින් ද, බිත්ති ආදියෙන් එපිට ඇති රූප දැකිය හැකි මහා ගතියක් ඇති බැවින් ද එය ‘දිව්‍ය’ නම් වේ. ඒ සියල්ල ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයට අනුව දත යුතු ය. දකින අර්ථයෙන් ‘චක්ෂු’ නම් වේ. ඇසක කාර්යය සිදු කරන බැවින් ද ඇසක් වැනි වූ බැවින් ද ‘චක්ෂු’ නම් වේ. චුති-උප්පත්ති දැකීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වන බැවින් ‘විශුද්ධ’ නම් වේ. යමෙක් සත්වයන් මැරෙනවා පමණක් දැක උපදිනවා නොදකී ද, ඔහු උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනී. යමෙක් උපදිනවා පමණක් දැක මැරෙනවා නොදකී ද, ඔහු අලුත් සත්වයෙකුගේ පහළ වීමක් ලෙස සලකා වැරදි දෘෂ්ටියක් ගනී. යමෙක් ඒ දෙකම දකී ද, ඔහු ඒ දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටි ඉක්මවා යන බැවින් ඔහුගේ ඒ දැක්ම දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ දෙකම දුටු සේක. එබැවින් ‘චුති-උප්පත්ති දැකීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වන බැවින් විශුද්ධ වූ’ යැයි කියන ලදී.

ဧကာဒသဥပက္ကိလေသဝိရဟတော ဝါ ဝိသုဒ္ဓံ. ဘဂဝတော ဟိ ဧကာဒသပက္ကိလေသဝိရဟိတံ ဒိဗ္ဗစက္ခု. ယထာဟ – ‘‘သော ခေါ အဟံ, အနုရုဒ္ဓ, ‘ဝိစိကိစ္ဆာ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသော’တိ ဣတိ ဝိဒိတွာ ဝိစိကိစ္ဆံ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသံ ပဇဟိံ. အမနသိကာရော…ပေ… ထိနမိဒ္ဓံ… ဆမ္ဘိတတ္တံ… ဥပ္ပိလံ… ဒုဋ္ဌုလ္လံ… အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယံ… အတိလီနဝီရိယံ… အဘိဇပ္ပာ… နာနတ္တသညာ… ‘အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တံ ရူပါနံ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသော’တိ ဣတိ ဝိဒိတွာ အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တံ ရူပါနံ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသံ ပဇဟိံ. သော ခေါ အဟံ, အနုရုဒ္ဓ, အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရန္တော ဩဘာသဉှိ ခေါ သဉ္ဇာနာမိ, န စ ရူပါနိ ပဿာမိ. ရူပါနိ ဟိ ခေါ ပဿာမိ, န စ ဩဘာသံ သဉ္ဇာနာမီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၄၂-၂၄၃) ဧဝမာဒိ. တဒေဝံ ဧကာဒသုပက္ကိလေသဝိရဟတော ဝိသုဒ္ဓံ.

එසේම එකොළොස් වැදෑරුම් උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර බැවින් ද ‘විශුද්ධ’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දිව්‍ය චක්ෂුස එකොළොස් වැදෑරුම් උපක්ලේශයන්ගෙන් තොරය. එය මෙසේ වදාරන ලදී: ‘අනුරුද්ධයෙනි, ඒ මම විචිකිච්ඡාව සිතේ උපක්ලේශයකැයි දැන එය ප්‍රහීණ කළෙමි. අමනසිකාරය... ථීනමිද්ධය... තැතිගැනීම... උප්පිලාව (ප්‍රීතිය නිසා ඇති වන උද්දාමය)... දොම්නස... අතිශය වීර්යය... මන්ද වීර්යය... තෘෂ්ණාව... නානත්ව සංඥාව... රූපයන් කෙරෙහි අධික ලෙස සිත යොමු කිරීම (අතිනිජ්ඣායිතත්තං) සිතේ උපක්ලේශයකැයි දැන එය ප්‍රහීණ කළෙමි... අනුරුද්ධයෙනි, අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන්, නිවනට යොමු කළ සිතින් වසන මම ආලෝකය හඳුනමි, නමුත් රූප නොදකිමි; ඇතැම් විට රූප දකිමි, ආලෝකය නොහඳුනමි’ යනාදී වශයෙන් උපක්ලේශ සූත්‍රයෙහි දැක්වෙන පරිදි එකොළොස් වැදෑරුම් උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ද මෙය විශුද්ධ නම් වේ.

မနုဿူပစာရံ အတိက္ကမိတွာ ရူပဒဿနေန အတိက္ကန္တမာနုသကံ; မာနုသကံ ဝါ မံသစက္ခုံ အတိက္ကန္တတ္တာ အတိက္ကန္တမာနုသကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန.

මනුෂ්‍ය විෂය ඉක්මවා රූප දකින බැවින් ද, මනුෂ්‍ය මාංස චක්ෂුස ඉක්මවා ගිය බැවින් ද ‘අතික්කන්තමානුසක’ (මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය) නම් වන බව දත යුතු ය. ඒ දිව්‍ය වූ, විශුද්ධ වූ, මනුෂ්‍ය දෘෂ්ටිය ඉක්මවා ගිය චක්ෂුසින් (සත්වයන් දකිමි).

သတ္တေ ပဿာမီတိ မနုဿမံသစက္ခုနာ ဝိယ သတ္တေ ပဿာမိ ဒက္ခာမိ ဩလောကေမိ. စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေတိ ဧတ္ထ စုတိက္ခဏေ ဝါ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ဝါ [Pg.133] ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကာ, ယေ ပန အာသန္နစုတိကာ ဣဒါနိ စဝိဿန္တိ တေ စဝမာနာ. ယေ စ ဂဟိတပဋိသန္ဓိကာ သမ္ပတိနိဗ္ဗတ္တာ ဝါ, တေ ဥပပဇ္ဇမာနာတိ အဓိပ္ပေတာ. တေ ဧဝရူပေ စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ စ ပဿာမီတိ ဒဿေတိ. ဟီနေတိ မောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဟီနာနံ ဇာတိကုလဘောဂါဒီနံ ဝသေန ဟီဠိတေ ဩဟီဠိတေ ဥညာတေ အဝညာတေ. ပဏီတေတိ အမောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ တဗ္ဗိပရီတေ. သုဝဏ္ဏေတိ အဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဣဋ္ဌကန္တမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ. ဒုဗ္ဗဏ္ဏေတိ ဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ အနိဋ္ဌာကန္တအမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ; အဘိရူပေ ဝိရူပေတိပိ အတ္ထော. သုဂတေတိ သုဂတိဂတေ, အလောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ အဍ္ဎေ မဟဒ္ဓနေ. ဒုဂ္ဂတေတိ ဒုဂ္ဂတိဂတေ, လောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ ဒလိဒ္ဒေ အပ္ပန္နပါနေ. ယထာကမ္မူပဂေတိ ယံ ယံ ကမ္မံ ဥပစိတံ တေန တေန ဥပဂတေ. တတ္ထ ပုရိမေဟိ ‘‘စဝမာနေ’’တိအာဒီဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကိစ္စံ ဝုတ္တံ; ဣမိနာ ပန ပဒေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏကိစ္စံ.

‘සත්වයන් දකිමි’ යනු මිනිසුන් මාංස චක්ෂුසින් දකින්නාක් මෙන් මම ද සත්වයන් දකිමි, නිරීක්ෂණය කරමි. ‘චවමානේ උපපජ්ජමානේ’ යන මෙහි චුති ක්ෂණය හෝ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණය දිව්‍ය චක්ෂුසින් දැකිය නොහැක. නමුත් මරණයට ආසන්නව දැන් මිය යන්නා වූ සත්වයන් ‘චවමාන’ (මිය යන) ලෙස ද, ප්‍රතිසන්ධි ගත් හෝ අලුතින් උපන් සත්වයන් ‘උපපජ්ජමාන’ (උපදින) ලෙස ද මෙහි අදහස් වේ. එවැනි මිය යන හා උපදින සත්වයන් දකිමි යන්න මෙයින් පෙන්වයි. ‘හීන’ යනු මෝහයේ විපාක සහිත බැවින් කුල, භෝග ආදියෙන් පහත් වූ, හෙළා දකින ලද, අවඥාවට ලක් වූ සත්වයන් ය. ‘පණීත’ යනු මෝහයෙන් තොර බැවින් ඊට විරුද්ධ වූ උතුම් සත්වයන් ය. ‘සුවණ්ණ’ යනු ද්වේෂයෙන් තොර බැවින් ප්‍රියමනාප රූප ඇති සත්වයන් ය. ‘දුබ්බණ්ණ’ යනු ද්වේෂයේ විපාක ලෙස අප්‍රිය රූප ඇති සත්වයන් ය; මෙයටම අභිරූප (සුරූපී) හා විරූප (අසුරූපී) යන අර්ථ ද ලැබේ. ‘සුගත’ යනු සුගතියට ගිය හෝ ලෝභයෙන් තොර බැවින් මහත් ධන සම්පත් ඇති සත්වයන් ය. ‘දුග්ගත’ යනු දුගතියට ගිය හෝ ලෝභයේ විපාක ලෙස දිළිඳු වූ, ආහාර පාන හිඟ සත්වයන් ය. ‘යථාකම්මූපග’ යනු තමන් රැස් කළ කර්මයට අනුරූපව පැමිණි සත්වයන් ය. එහි මුලින් සඳහන් වූ ‘චවමානේ’ ආදී පදවලින් දිව්‍ය චක්ෂුසෙහි කාර්යය කියවුණු අතර, ‘යථාකම්මූපග’ යන පදයෙන් යථාකම්මූපග ඥානයෙහි කාර්යය කියවිණි.

တဿ စ ဉာဏဿ အယမုပ္ပတ္တိက္ကမော – သော ဟေဋ္ဌာ နိရယာဘိမုခံ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ နေရယိကသတ္တေ ပဿတိ မဟန္တံ ဒုက္ခမနုဘဝမာနေ, တံ ဒဿနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကိစ္စမေဝ. သော ဧဝံ မနသိ ကရောတိ – ‘‘ကိန္နု ခေါ ကမ္မံ ကတွာ ဣမေ သတ္တာ ဧတံ ဒုက္ခမနုဘဝန္တီ’’တိ? အထဿ ‘‘ဣဒံ နာမ ကတွာ’’တိ တံ ကမ္မာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တထာ ဥပရိ ဒေဝလောကာဘိမုခံ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ နန္ဒနဝန-မိဿကဝန-ဖာရုသကဝနာဒီသု သတ္တေ ပဿတိ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနေ. တမ္ပိ ဒဿနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကိစ္စမေဝ. သော ဧဝံ မနသိ ကရောတိ – ‘‘ကိန္နု ခေါ ကမ္မံ ကတွာ ဣမေ သတ္တာ ဧတံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တီ’’တိ? အထဿ ‘‘ဣဒံ နာမ ကတွာ’’တိ တံကမ္မာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ယထာကမ္မူပဂဉာဏံ နာမ. ဣမဿ ဝိသုံ ပရိကမ္မံ နာမ နတ္ထိ. ယထာ စိမဿ, ဧဝံ အနာဂတံသဉာဏဿပိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကာနေဝ ဟိ ဣမာနိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ သဟေဝ ဣဇ္ဈန္တိ.

එම ඥානය පහළ වන අනුපිළිවෙල මෙසේය - ඒ (දිව්‍ය චක්ඛු අභිඥා ලාභී) තැනැත්තා පහළ නිරය දෙසට ආලෝකය පතුරුවා මහත් දුක් විඳින නිරිසතුන් දකී. ඒ දැකීම දිව්‍ය චක්ඛු අභිඥාවෙහිම කෘත්‍යයකි. ඔහු මෙසේ මෙනෙහි කරයි: "මේ සත්වයෝ කිනම් කර්මයක් කොට මේ දුක් විඳිත්ද?" එවිට ඔහුට "මොවුන් අසවල් කර්මය කොට මේ දුක් විඳිති"යි ඒ කර්මය අරමුණු කොට ගත් ඥානය පහළ වෙයි. එමෙන්ම, ඉහළ දෙව්ලොව දෙසට ආලෝකය පතුරුවා නන්දන වනය, මිශ්‍රක වනය, ඵාරුසක වනය ආදියෙහි මහත් සම්පත් විඳින සත්වයන් දකී. ඒ දැකීම ද දිව්‍ය චක්ඛු අභිඥාවෙහිම කෘත්‍යයකි. ඔහු මෙසේ මෙනෙහි කරයි: "මේ සත්වයෝ කිනම් කර්මයක් කොට මේ සම්පත් විඳිත්ද?" එවිට ඔහුට "මොවුන් අසවල් කර්මය කොට මේ සම්පත් විඳිති"යි ඒ කර්මය අරමුණු කොට ගත් ඥානය පහළ වෙයි. මෙය 'යථාකම්මූපග ඥානය' නම් වේ. මෙයට වෙන් වූ පූර්ව කර්මයක් (පුහුණුවක්) නැත. මෙම ඥානයට මෙන්ම අනාගතංශ ඥානයට ද වෙන් වූ පූර්ව කර්මයක් නැත. මක්නිසාද යත්, මේ ඥානයන් දිව්‍ය චක්ඛු අභිඥාව පදනම් කරගෙනම එම දිව්‍ය චක්ඛු අභිඥාව සමඟම සිද්ධ වන බැවිනි.

ကာယဒုစ္စရိတေနာတိအာဒီသု ဒုဋ္ဌု စရိတံ ဒုဋ္ဌံ ဝါ စရိတံ ကိလေသပူတိကတ္တာတိ ဒုစ္စရိတံ; ကာယေန ဒုစ္စရိတံ, ကာယတော ဝါ ဥပ္ပန္နံ ဒုစ္စရိတန္တိ ကာယဒုစ္စရိတံ. ဧဝံ ဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. သမန္နာဂတာတိ သမင်္ဂီဘူတာ. အရိယာနံ ဥပဝါဒကာတိ ဗုဒ္ဓ-ပစ္စေကဗုဒ္ဓ-ဗုဒ္ဓသာဝကာနံ အရိယာနံ အန္တမသော ဂိဟိသောတာပန္နာနမ္ပိ အနတ္ထကာမာ ဟုတွာ အန္တိမဝတ္ထုနာ [Pg.134] ဝါ ဂုဏပရိဓံသနေန ဝါ ဥပဝါဒကာ; အက္ကောသကာ, ဂရဟကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘နတ္ထိ ဣမေသံ သမဏဓမ္မော, အဿမဏာ ဧတေ’’တိ ဝဒန္တော အန္တိမဝတ္ထုနာ ဥပဝဒတိ. ‘‘နတ္ထိ ဣမေသံ ဈာနံ ဝါ ဝိမောက္ခော ဝါ မဂ္ဂေါ ဝါ ဖလံ ဝါ’’တိ ဝဒန္တော ဂုဏပရိဓံသနေန ဥပဝဒတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ ဇာနံ ဝါ ဥပဝဒေယျ အဇာနံ ဝါ, ဥဘယထာပိ အရိယူပဝါဒေါဝ ဟောတိ. ဘာရိယံ ကမ္မံ သဂ္ဂါဝရဏံ မဂ္ဂါဝရဏဉ္စ, သတေကိစ္ဆံ ပန ဟောတိ. တဿ စ အာဝိဘာဝတ္ထံ ဣဒံ ဝတ္ထုမုဒါဟရန္တိ –

'කායදුච්චරිත' යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේය: නපුරු ලෙස හැසිරුණු බැවින් හෝ කෙලෙසුන් නිසා දුගඳ හමන අපවිත්‍ර ස්වභාවයට පත් වූ බැවින් එය 'දුශ්චරිතය' නම් වේ. කය මගින් සිදුවන දුශ්චරිතය හෝ කය ඇසුරු කොට හටගන්නා දුශ්චරිතය 'කාය දුශ්චරිතය'යි. වචී සහ මනෝ දුශ්චරිතයන් ද මෙසේම දත යුතුය. 'සමන්නාගතා' යනු (ඒවායින්) යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'අරියුපවාදකා' යනු බුදු, පසේබුදු සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් වන ආර්යයන්ට, අවසානයේ ගිහි සෝවාන් පුද්ගලයන්ට පවා, අහිත කැමතිව අන්තිම වස්තුවෙන් (පාරාජිකා චෝදනාවෙන්) හෝ ගුණ මකා දැමීමෙන් (ධ්‍යාන මගපල නැතැයි කීමෙන්) නින්දා කරන්නෝය. ඔවුන්ට ආක්‍රෝශ කරන්නෝ, ගර්හා කරන්නෝ යන අර්ථය මෙයින් කියැවේ. එහිදී "මොවුන්ට ශ්‍රමණ ධර්මයක් නැත, මොවුහු මහණහු නොවෙති"යි කීම අන්තිම වස්තුවෙන් නින්දා කිරීමකි. "මොවුන්ට ධ්‍යානයක්, විමෝක්ෂයක්, මාර්ගයක් හෝ ඵලයක් නැතැයි" කීම ගුණ මකා දමා නින්දා කිරීමක් ලෙස දත යුතුය. ඒ නින්දා කරන්නා ආර්ය භාවය දැන හෝ නොදැන නින්දා කළත්, ඒ දෙපරිද්දෙන්ම එය ආර්ය උපවාදයක්ම වෙයි. එය ස්වර්ගයට හා මාර්ගයට බාධා පමුණුවන ඉතා බරපතළ කර්මයකි. එහෙත් එය පිළියම් කළ හැකි (සප්‍රතිිකර්ම) කර්මයකි. ඒ බව පැහැදිලි කිරීම සඳහා මේ කතාව උදාහරණ ලෙස දක්වති.

‘‘အညတရသ္မိံ ကိရ ဂါမေ ဧကော ထေရော စ ဒဟရဘိက္ခု စ ပိဏ္ဍာယ စရန္တိ. တေ ပဌမဃရေယေဝ ဥဠုင်္ကမတ္တံ ဥဏှယာဂုံ လဘိံသု. ထေရဿ စ ကုစ္ဆိဝါတော အတ္ထိ. သော စိန္တေသိ – ‘အယံ ယာဂု မယှံ သပ္ပာယာ, ယာဝ န သီတလာ ဟောတိ တာဝ နံ ပိဝါမီ’တိ. သော မနုဿေဟိ ဥမ္မာရတ္ထာယ အာဟဋေ ဒါရုက္ခန္ဓေ နိသီဒိတွာ တံ ပိဝိ. ဣတရော တံ ဇိဂုစ္ဆိ – ‘အတိစ္ဆာတော ဝတာယံ မဟလ္လကော အမှာကံ လဇ္ဇိတဗ္ဗကံ အကာသီ’တိ. ထေရော ဂါမေ စရိတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဒဟရဘိက္ခုံ အာဟ – ‘အတ္ထိ တေ, အာဝုသော, ဣမသ္မိံ သာသနေ ပတိဋ္ဌာ’တိ? ‘အာမ, ဘန္တေ, သောတာပန္နော အဟ’န္တိ. ‘တေန ဟာဝုသော, ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယ ဝါယာမံ မာ အကာသိ, ခီဏာသဝေါ တယာ ဥပဝဒိတော’တိ. သော တံ ခမာပေသိ. တေနဿ တံ ပါကတိကံ အဟောသိ’’. တသ္မာ ယော အညောပိ အရိယံ ဥပဝဒတိ, တေန ဂန္တွာ သစေ အတ္တနာ ဝုဍ္ဎတရော ဟောတိ, ‘‘အဟံ အာယသ္မန္တံ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ အဝစံ, တံ မေ ခမာဟီ’’တိ ခမာပေတဗ္ဗော. သစေ နဝကတရော ဟောတိ, ဝန္ဒိတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အဟံ ဘန္တေ တုမှေ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ အဝစံ, တံ မေ ခမထာ’’တိ ခမာပေတဗ္ဗော. သစေ သော နက္ခမတိ ဒိသာပက္ကန္တော ဝါ ဟောတိ, ယေ တသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ ဝသန္တိ တေသံ သန္တိကံ ဂန္တွာ သစေ အတ္တနာ ဝုဍ္ဎတရော ဟောတိ ဌိတကေနေဝ, သစေ နဝကတရော ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, အသုကံ နာမ အာယသ္မန္တံ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ အဝစံ, ခမတု မေ သော အာယသ္မာ’’တိ ဧဝံ ဝဒန္တေန ခမာပေတဗ္ဗော. သစေ သော ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ, ပရိနိဗ္ဗုတမဉ္စဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ယာဝ သိဝထိကံ ဂန္တွာပိ ခမာပေတဗ္ဗော. ဧဝံ ကတေ သဂ္ဂါဝရဏဉ္စ မဂ္ဂါဝရဏဉ္စ န ဟောတိ, ပါကတိကမေဝ ဟောတိ.

එක්තරා ගමක එක්තරා තෙරනමක් සහ දහරා (බාල) භික්ෂුවක් පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කළහ. ඔවුහු පළමු නිවසින්ම හැන්දක ප්‍රමාණයේ උණු කැඳ ස්වල්පයක් ලැබූහ. තෙරුන් වහන්සේට කුසෙහි වාත රෝගයක් තිබුණි. උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මේ කැඳ මට ඉතා ගුණදායකය. මෙය නිවෙන්නට පෙරම මම මෙය වළඳමි." උන්වහන්සේ මිනිසුන් විසින් දොරකඩ පඩියක් සඳහා ගෙනවිත් තිබූ ලී කඳක් මත හිඳගෙන ඒ කැඳ වැළඳූහ. අනෙක් භික්ෂුව එය පිළිකුල් කොට, "මේ මහලු හිමියන් ඉතා කෑදරය, අපට ලැජ්ජා වීමට කරුණක් කළහ"යි සිතා දොස් කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ ගමෙහි හැසිර විහාරයට වැඩම කොට දහරා භික්ෂුවගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "ඇවැත්නි, ඔබට මේ ශාසනයෙහි කිසියම් පිහිටක් (අධිගමයක්) තිබේද?" "එසේය ස්වාමීනි, මම සෝවාන් පුද්ගලයෙක්මි"යි ඔහු පැවසීය. "එසේ නම් ඇවැත්නි, මතු මඟඵල සඳහා උත්සාහ නොකරන්න, ඔබ රහතන් වහන්සේ නමකට නින්දා කළහ"යි තෙරණුවෝ වදාළහ. ඒ භික්ෂුව තෙරුන් වහන්සේගෙන් ක්ෂමා කරවා ගත්තේය. ඒ නිසා ඔහුගේ ඒ වරද ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් විය. එබැවින් වෙනත් යම් අයෙකු ද ආර්යයන් වහන්සේ නමකට නින්දා කළහොත්, උන්වහන්සේ වෙත ගොස්, තමා වයසින් වැඩි නම්, "ආයුෂ්මතුන් වහන්ස, මම ඔබට මෙවැනි දෙයක් කීවෙමි, ඒ වරදට මට ක්ෂමා වන්න"යි ක්ෂමා කරවා ගත යුතුය. ඉදින් තමා බාල නම්, වැඳ, උක්කුටිකයෙන් හිඳ, දොහොත් මුදුන් දී "ස්වාමීනි, මම ඔබට මෙවැනි දෙයක් කීවෙමි, මට ක්ෂමා වන්න"යි ක්ෂමා කරවා ගත යුතුය. උන්වහන්සේ ක්ෂමා නොකරන්නේ නම් හෝ වෙනත් පළාතකට වැඩම කර ඇත්නම් හෝ ඒ විහාරයෙහි වසන භික්ෂූන් වෙත ගොස් තමා වැඩිමහලු නම් සිටගෙනම ද, බාල නම් උක්කුටිකයෙන් හිඳ දොහොත් මුදුන් දී "ස්වාමීනි, මම අසවල් ආයුෂ්මතුන්ට මෙවැනි දෙයක් කීවෙමි, ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මට ක්ෂමා වෙත්වා"යි පවසා ක්ෂමා කරවා ගත යුතුය. ඉදින් උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පා ඇත්නම්, පිරිනිවන් පෑ මඤ්චකය තිබූ තැනට හෝ සොහොන දක්වා හෝ ගොස් ක්ෂමා කරවා ගත යුතුය. මෙසේ කළ විට ස්වර්ගයට හෝ මාර්ගයට බාධාවක් සිදු නොවන අතර එය ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් වේ.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာတိ ဝိပရီတဒဿနာ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန သမာဒိန္နနာနာဝိဓကမ္မာ, ယေ စ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမူလကေသု ကာယကမ္မာဒီသု အညေပိ [Pg.135] သမာဒပေန္တိ. တတ္ထ ဝစီဒုစ္စရိတဂ္ဂဟဏေနေဝ အရိယူပဝါဒေ, မနောဒုစ္စရိတဂ္ဂဟဏေန စ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သင်္ဂဟိတာယပိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ပုန ဝစနံ မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟာသာဝဇ္ဇော ဟိ အရိယူပဝါဒေါ အာနန္တရိယသဒိသော. ယထာဟ – ‘‘သေယျထာပိ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခု သီလသမ္ပန္နော သမာဓိသမ္ပန္နော ပညာသမ္ပန္နော ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညံ အာရာဓေယျ; ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ, သာရိပုတ္တ, ဝဒါမိ တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယ တံ စိတ္တံ အပ္ပဟာယ တံ ဒိဋ္ဌိံ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာ ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော, ဧဝံ နိရယေ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၄၉).

'මිච්ඡාදිට්ඨිකා' යනු විපරීත දෘෂ්ටි (වැරදි වැටහීම්) ඇති අයයි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් සමාදන් වූ නොයෙක් වැදෑරුම් කර්ම ඇති අය සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මුල් කරගත් කාය කර්මාදියෙහි අන් අයව ද සමාදන් කරවන්නෝය. එහි වචී දුශ්චරිතය ගැන සඳහන් කිරීමෙන්ම ආර්ය උපවාදය ද, මනෝ දුශ්චරිතය ගැන සඳහන් කිරීමෙන්ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද ඇතුළත් වී තිබියදීත්, නැවත මේ දෙක ගැන විශේෂයෙන් සඳහන් කළේ ඒවායේ ඇති මහා සාවද්‍ය බව පෙන්වා දීම සඳහා බව දත යුතුය. ආර්ය උපවාදය ආනන්තරිය කර්ම හා සමාන මහා සාවද්‍ය වූවකි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත: "සාරිපුත්තය, සීල සම්පන්න, සමාධි සම්පන්න, ප්‍රඥා සම්පන්න භික්ෂුවක් මෙලොවදීම රහත් බව ලැබිය හැකිවාක් මෙන්ම, මේ ආර්ය උපවාද කර්මය ද ඒකාන්තයෙන් විපාක දෙන බව මම වදාරමි. ඒ (නිර්ලජ්ජිත) වචනය බැහැර නොකොට, ඒ සිත පහ නොකොට, ඒ දෘෂ්ටිය අත් නොහළහොත්, ගෙන ආ බරක් බිම තබන්නාක් මෙන් නිරයෙහි උපදින්නේය."

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတော စ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ နာမ အညံ နတ္ထိ. ယထာဟ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ဧဝံ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ, ယထယိဒံ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဝဇ္ဇာနီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၀).

මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට වඩා මහා සාවද්‍ය වූ වෙනත් කිසිදු ධර්මයක් නැත. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත: "මහණෙනි, මේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය තරම් මහා සාවද්‍ය වූ අන් එකදු ධර්මයක්වත් මම නොදකිමි. මහණෙනි, වරදවල් අතර මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පරම වරද වන්නේය."

ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ. ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ. အထဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿုပစ္ဆေဒါ. ပရံ မရဏာတိ စုတိစိတ္တတော ဥဒ္ဓံ. အပါယန္တိ ဧဝမာဒိ သဗ္ဗံ နိရယဝေဝစနံ. နိရယော ဟိ သဂ္ဂမောက္ခဟေတုဘူတာ ပုညသမ္မတာ အယာ အပေတတ္တာ, သုခါနံ ဝါ အာယဿ အဘာဝါ အပါယော. ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ ဒုဂ္ဂတိ; ဒေါသဗဟုလတာယ ဝါ ဒုဋ္ဌေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တာ ဂတီတိ ဒုဂ္ဂတိ. ဝိဝသာ နိပတန္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ကဋကာရိနောတိ ဝိနိပါတော; ဝိနဿန္တာ ဝါ ဧတ္ထ နိပတန္တိ သမ္ဘိဇ္ဇမာနင်္ဂပစ္စင်္ဂါတိ ဝိနိပါတော. နတ္ထိ ဧတ္ထ အဿာဒသညိတော အယောတိ နိရယော.

'කායස්ස භේදා' යනු උපාදින්නක ස්කන්ධයන් අත්හැරීමයි. 'පරං මරණා' යනු එයට අනතුරුව අලුත් ස්කන්ධයන් ලැබීමයි. නැතහොත් 'කායස්ස භේදා' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාමයි. 'පරං මරණා' යනු චුති සිතින් පසුවය. 'අපාය' යනාදී සියල්ල නිරයට පර්යාය නාමයන්ය. ස්වර්ග මෝක්ෂයට හේතු වූ පිනෙන් බැහැර වූ බැවින් හෝ සැප ලැබීමේ අවස්ථාවන් නොමැති බැවින් 'අපාය' නම් වේ. දුකට ගමනක් වූ බැවින් හෝ දුකම පිහිට කොට ඇති බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. නැතහොත් බහුල වූ දෝෂයන්ගෙන් යුත් දුෂ්ට කර්මයෙන් උපදින ගතිය බැවින් ද 'දුග්ගති' නම් වේ. මෙහි අකුසල් කළවුන් තමාගේ පාලනයකින් තොරව වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. නැතහොත් අවයව බිඳී විනාශයට පත්ව වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. මෙහි 'අය' යනුවෙන් හැඳින්වෙන ආශ්වාදයක් නැති බැවින් 'නිරය' නම් වේ.

အထ ဝါ အပါယဂ္ဂဟဏေန တိရစ္ဆာနယောနိံ ဒီပေတိ. တိရစ္ဆာနယောနိ ဟိ အပါယော, သုဂတိယာ အပေတတ္တာ; န ဒုဂ္ဂတိ, မဟေသက္ခာနံ နာဂရာဇာဒီနံ သမ္ဘဝတော. ဒုဂ္ဂတိဂ္ဂဟဏေန ပေတ္တိဝိသယံ ဒီပေတိ. သော ဟိ အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သုဂတိတော အပေတတ္တာ, ဒုက္ခဿ စ ဂတိဘူတတ္တာ; န တု ဝိနိပါတော အသုရသဒိသံ အဝိနိပတိတတ္တာ. ပေတမဟိဒ္ဓိကာနဉှိ ဝိမာနာနိပိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဝိနိပါတဂ္ဂဟဏေန အသုရကာယံ ဒီပေတိ. သော ဟိ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သဗ္ဗသမုဿယေဟိ စ ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတောတိ ဝုစ္စတိ. နိရယဂ္ဂဟဏေန အဝီစိ-အာဒိအနေကပ္ပကာရံ နိရယမေဝ ဒီပေတိ. ဥပပန္နာတိ ဥပဂတာ, တတ္ထ အဘိနိဗ္ဗတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော.

නැතහොත් 'අපාය' යන වචනයෙන් තිරිසන් යෝනිය දක්වයි. මක්නිසාද යත්, සුගතියෙන් තොර වූ බැවින් තිරිසන් යෝනිය 'අපාය' නම් වේ. මහේශාඛ්‍ය නාගරාජාදීන් උපදින බැවින් එය 'දුග්ගතිය' නොවේ. 'දුග්ගති' යන වචනයෙන් ප්‍රේත විෂය (ප්‍රේත ලෝකය) දක්වයි. එය සුගතියෙන් තොර වූ බැවින් සහ දුකට ම පැමිණෙන බැවින් අපාය ද වේ, දුග්ගතිය ද වේ. එහෙත් අසුරයන් මෙන් පිරිහී වැටීමක් (විනිපාතයක්) නොවන බැවින් එය 'විනිපාතය' නොවේ. මක්නිසාද යත් මහර්ධික ප්‍රේතයන්ට විමාන පවා පහළ වන බැවිනි. 'විනිපාත' යන වචනයෙන් අසුර කාය (අසුර සමූහය) දක්වයි. කලින් සඳහන් කළ අර්ථයෙන් එය අපාය ද දුග්ගතිය ද වන අතර සියලු සම්පත්වලින් පිරිහී වැටුණු බැවින් 'විනිපාත' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'නිරය' යන වචනයෙන් අවීචිය ආදී වූ නොයෙක් ප්‍රභේද ඇති නිරය ම දක්වයි. 'උපපන්නා' යනු එහි පැමිණි, එහි උපන් යන අර්ථයයි. ශුක්ල පක්ෂය (කුසල පක්ෂය) මෙයට විපරීත අර්ථයෙන් දත යුතුය.

အယံ [Pg.136] ပန ဝိသေသော – ဧတ္ထ သုဂတိဂ္ဂဟဏေန မနုဿဂတိပိ သင်္ဂယှတိ. သဂ္ဂဂ္ဂဟဏေန ဒေဝဂတိယေဝ. တတ္ထ သုန္ဒရာ ဂတီတိ သုဂတိ. ရူပါဒိဝိသယေဟိ သုဋ္ဌု အဂ္ဂေါတိ သဂ္ဂေါ. သော သဗ္ဗောပိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ အယံ ဝစနတ္ထော. ဝိဇ္ဇာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာတိ သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. အယမေဝ ဟေတ္ထ ဝိသေသော – ယထာ ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာယံ ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏမုခတုဏ္ဍကေန ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထက္ခန္ဓပအစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ; ဧဝမိဓ ‘‘စုတူပပါတဉာဏမုခတုဏ္ဍကေန စုတူပပါတပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ.

මෙහි විශේෂත්වය මෙයයි – මෙහි 'සුගති' යන වචනයෙන් මනුෂ්‍ය ගතිය ද ඇතුළත් වේ. 'සග්ග' (ස්වර්ග) යන වචනයෙන් දේව ගතිය ම ගැනේ. එහි යහපත් වූ ගතිය 'සුගතිය' යි. රූපාදී අරමුණුවලින් ඉතා උතුම් වූයේ 'සග්ග' නම් වේ. බිඳී යන, විනාශ වන සුළු බැවින් ඒ සියල්ල ම 'ලෝකය' නම් වේ. මෙය ශබ්දාර්ථයයි. 'විජ්ජා' යනු දිබ්බචක්ඛු ඥානය නමැති විද්‍යාවයි. 'අවිජ්ජා' යනු සත්වයන්ගේ චුති-පටිසන්ධිය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයට ම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්: පූර්වේනිවාසානුස්සති කථාවේදී "පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය නමැති හොටයෙන් පෙර විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාව වසා සිටි අවිද්‍යා නමැති බිත්තර කටුව පළා" යැයි කියන ලද්දේ යම් සේද, එසේම මෙහිදී ද "චුතූපපාත ඥානය නමැති හොටයෙන් චුති-උපත වසා සිටි අවිද්‍යා නමැති බිත්තර කටුව පළා" යැයි කිව යුතුය.

ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏကထာ နိဋ္ဌိတာ.

දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥාන කථාව නිම විය.

အာသဝက္ခယဉာဏကထာ

ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥාන කථාව (ආසවක්ඛය ඥාන කථා)

၁၄. သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေတိ ဣဓ ဝိပဿနာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာသဝါနံ ခယဉာဏာယာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏတ္ထာယ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ အာသဝဝိနာသနတော အာသဝါနံ ခယောတိ ဝုစ္စတိ. တတြ စေတံ ဉာဏံ တပ္ပရိယာပန္နတ္တာတိ. စိတ္တံ အဘိနိန္နာမေသိန္တိ ဝိပဿနာစိတ္တံ အဘိနီဟရိံ. သော ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဧဝမာဒီသု ‘‘ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, န ဣတော ဘိယျော’’တိ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုက္ခသစ္စံ သရသလက္ခဏပဋိဝေဓေန ယထာဘူတံ အဗ္ဘညာသိံ ဇာနိံ ပဋိဝိဇ္ဈိံ. တဿ စ ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တိကံ တဏှံ ‘‘အယံ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ, တဒုဘယမ္ပိ ယံ ဌာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈတိ တံ တေသံ အပ္ပဝတ္တိံ နိဗ္ဗာနံ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓော’’တိ, တဿ စ သမ္ပာပကံ အရိယမဂ္ဂံ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ သရသလက္ခဏပဋိဝေဓေန ယထာဘူတံ အဗ္ဘညာသိံ ဇာနိံ ပဋိဝိဇ္ဈိန္တိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

14. "ඒ සිත මෙසේ සමාහිත වූ කල්හි" යන්නෙන් මෙහිදී විදර්ශනාවට පාදක වූ සතරවන ධ්‍යාන සිත දත යුතුය. "ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරන ඥානය පිණිස" යනු අර්හත් මාර්ග ඥානය පිණිස යන්නයි. මක්නිසාද යත්, ආශ්‍රවයන් විනාශ කරන බැවින් අර්හත් මාර්ගය "ආශ්‍රවයන්ගේ ක්ෂය වීම" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ඥානය එම අර්හත් මාර්ගයට ඇතුළත් වූවකි. "සිත නැඹුරු කළෙමි" යනු විදර්ශනා සිත ඉදිරිපත් කළෙමි යන්නයි. "මෙය දුකයි" යනාදී තැන්වල අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "මෙපමණක් දුක වේ, මෙයින් මත්තෙහි වෙනත් දුකක් නැත" යි සියලු දුක්ඛ සත්‍යය ම ස්වකීය ලක්ෂණය ප්‍රතිවේධ කිරීමෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගත්තෙමි, අවබෝධ කළෙමි. එම දුක උපදවන තෘෂ්ණාව "මෙය දුක්ඛ සමුදයයි" කියා ද, ඒ දෙකම යම් තැනකට පැමිණ නිරුද්ධ වේ ද, ඒ දුක්ඛ-සමුදයන්ගේ නොපැවැත්ම වන නිවන "මෙය දුක්ඛ නිරෝධයයි" කියා ද, ඒ නිරෝධයට පමුණුවන ආර්ය මාර්ගය "මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදාවයි" කියා ද ස්වකීය ලක්ෂණය ප්‍රතිවේධ කිරීමෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගත්තෙමි, අවබෝධ කළෙමි.

ဧဝံ သရူပတော သစ္စာနိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကိလေသဝသေန ပရိယာယတော ဒဿေန္တော ‘‘ဣမေ အာသဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တဿ မေ ဧဝံ ဇာနတော ဧဝံ ပဿတောတိ တဿ မယှံ ဧဝံ ဇာနန္တဿ ဧဝံ ပဿန္တဿ သဟ ဝိပဿနာယ ကောဋိပ္ပတ္တံ မဂ္ဂံ ကထေတိ. ကာမာသဝါတိ ကာမာသဝတော. ဝိမုစ္စိတ္ထာတိ ဣမိနာ ဖလက္ခဏံ ဒဿေတိ. မဂ္ဂက္ခဏေ ဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ, ဖလက္ခဏေ ဝိမုတ္တံ ဟောတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏန္တိ ဣမိနာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ [Pg.137] ဒဿေတိ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒီဟိ တဿ ဘူမိံ. တေန ဟိ ဉာဏေန ဘဂဝါ ပစ္စဝေက္ခန္တော ‘‘ခီဏာ ဇာတီ’’တိအာဒီနိ အဗ္ဘညာသိံ. ကတမာ ပန ဘဂဝတော ဇာတိ ခီဏာ, ကထဉ္စ နံ အဗ္ဘညာသီတိ? ဝုစ္စတေ – န တာဝဿ အတီတာ ဇာတိ ခီဏာ, ပုဗ္ဗေဝ ခီဏတ္တာ; န အနာဂတာ, အနာဂတေ ဝါယာမာဘာဝတော; န ပစ္စုပ္ပန္နာ, ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ယာ ပန မဂ္ဂဿ အဘာဝိတတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဧကစတုပဉ္စဝေါကာရဘဝေသု ဧကစတုပဉ္စက္ခန္ဓပ္ပဘေဒါ ဇာတိ, သာ မဂ္ဂဿ ဘာဝိတတ္တာ အနုပ္ပာဒဓမ္မတံ အာပဇ္ဇနေန ခီဏာ; တံ သော မဂ္ဂဘာဝနာယ ပဟီနကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘ကိလေသာဘာဝေ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ကမ္မံ အာယတိံ အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ဟောတီ’’တိ ဇာနန္တော အဗ္ဘညာသိံ.

මෙසේ ස්වරූප වශයෙන් සත්‍යයන් දක්වා, දැන් කෙලෙස් වශයෙන් පර්යාය අයුරින් දැක්වීමට "මොහු ආශ්‍රවයෝ ය" යනාදිය වදාළ සේක. "මෙසේ දන්නා වූ මෙසේ දක්නා වූ ඒ මගේ" යන්නෙන් විදර්ශනාව සමඟ අග්‍රප්‍රාප්ත වූ ලෝකෝත්තර මාර්ගය ගැන කියැවේ. "මිදුණේය" යන්නෙන් ඵල ක්ෂණය දක්වයි. මක්නිසාද යත්, මාර්ග ක්ෂණයේදී සිත මිදෙමින් පවතී, ඵල ක්ෂණයේදී මිදුණේ වෙයි. "මිදුණු කල්හි මිදුණේය යන ඥානය" යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වයි. "ජාතිය ක්ෂය විය" යනාදියෙන් එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයේ අරමුණ දක්වයි. ඒ ඥානයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් "ජාතිය ක්ෂය විය" යනාදිය දැනගත් සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කිනම් ජාතියක් ක්ෂය වූයේ ද, එය කෙසේ දැනගත්තේද? මෙසේ කියනු ලැබේ – උන්වහන්සේගේ අතීත ජාතිය ක්ෂය වූවා නොවේ, එය කලින් ම ක්ෂය වී ඇති බැවිනි. අනාගත ජාතිය ක්ෂය වූවා නොවේ, අනාගතයෙහි උත්සාහයක් (ව්‍යායාමයක්) නොමැති බැවිනි. වර්තමාන ජාතිය ක්ෂය වූවා නොවේ, එය පවතින බැවිනි. එහෙත් මාර්ගය නොවැඩූ බැවින් ඒකවෝකාර, චතුර්වෝකාර, පංචවෝකාර භවයන්හි යම් ජාතියක් උපදින්නේ නම්, මාර්ගය වැඩූ බැවින් එය නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත්වීමෙන් ක්ෂය විය. උන්වහන්සේ මාර්ග භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට "කෙලෙස් නැති කල්හි පවත්නා වූ කර්මය වුව ද මතු පටිසන්ධියක් ඇති නොකරන්නේය" යි දැන එය අවබෝධ කළ සේක.

ဝုသိတန္တိ ဝုတ္ထံ ပရိဝုတ္ထံ, ကတံ စရိတံ နိဋ္ဌိတန္တိ အတ္ထော. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ, ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကေန ဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တ သေက္ခာ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသန္တိ နာမ, ခီဏာသဝေါ ဝုတ္ထဝါသော. တသ္မာ ဘဂဝါ အတ္တနော ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ‘‘ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ အဗ္ဘညာသိံ. ကတံ ကရဏီယန္တိ စတူသု သစ္စေသု စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယဝသေန သောဠသဝိဓမ္ပိ ကိစ္စံ နိဋ္ဌာပိတန္တိ အတ္ထော. ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကာဒယော ဟိ ဧတံ ကိစ္စံ ကရောန္တိ, ခီဏာသဝေါ ကတကရဏီယော. တသ္မာ ဘဂဝါ အတ္တနော ကရဏီယံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ‘‘ကတံ ကရဏီယ’’န္တိ အဗ္ဘညာသိံ. နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ဣဒါနိ ပုန ဣတ္ထဘာဝါယ ဧဝံ သောဠသကိစ္စဘာဝါယ ကိလေသက္ခယာယ ဝါ မဂ္ဂဘာဝနာကိစ္စံ မေ နတ္ထီတိ အဗ္ဘညာသိံ.

"වූසිතං" යනු වාසය කරන ලදි, පුරුදු කරන ලදි, චර්යාව නිම කරන ලදි යන අර්ථයයි. "බ්‍රහ්මචරියං" යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. මක්නිසාද යත්, කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් හා සප්ත සේඛ පුද්ගලයන් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි වාසය කරති; ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ වනාහි වැස නිම කළ බ්‍රහ්මචර්යාව ඇත්තාහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් "බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කරන ලදි" යි දැනගත් සේක. "කටං කරණීයං" යනු සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි සතර මාර්ගයන්ගෙන් පිරිඤ්ඤා (පිරිසිඳ දැනීම), පහාන (ප්‍රහීණ කිරීම), සච්ඡිකිරියා (සාක්ෂාත් කිරීම) සහ භාවනා (වැඩීම) යන අභිසමය වශයෙන් සොළොස් වැදෑරුම් වූ කෘත්‍යය නිම කරන ලදි යන අර්ථයයි. කල්‍යාණ පෘථග්ජනාදීහු මේ කෘත්‍යය කරමින් සිටිති; ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ කළ කෘත්‍ය ඇත්තාහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය කෘත්‍යය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් "කළ යුතු දේ කරන ලදි" යි දැනගත් සේක. "නාපරං ඉත්ථත්තායා" යනු දැන් නැවත මේ සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යය පිණිස හෝ කෙලෙස් ක්ෂය කිරීම පිණිස මට මාර්ග භාවනා කෘත්‍යයක් නැතැයි දැනගත් සේක.

ဣဒါနိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏပရိဂ္ဂဟိတံ တံ အာသဝါနံ ခယဉာဏာဓိဂမံ ဗြာဟ္မဏဿ ဒဿေန္တော အယံ ခေါ မေ ဗြာဟ္မဏာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာတိ စတုသစ္စပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. အယံ ပန ဝိသေသော – အယံ ခေါ မေ ဗြာဟ္မဏ တတိယာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ အဟောသီတိ ဧတ္ထ အယံ ခေါ မမ ဗြာဟ္မဏ အာသဝါနံ ခယဉာဏမုခတုဏ္ဍကေန စတုသစ္စပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တတိယာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ တတိယာ နိက္ခန္တိ တတိယာ အရိယဇာတိ အဟောသိ, ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿေဝ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ ပါဒနခသိခါယ ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တမှာ အဏ္ဍကောသမှာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ နိက္ခန္တိ ကုက္ကုဋနိကာယေ ပစ္စာဇာတီတိ.

දැන් මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් යුත් ඒ ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය ලැබීම බ්‍රාහ්මණයට දක්වමින් "බ්‍රාහ්මණය, මෙය මගේ..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'විජ්ජා' යනු අර්හත් මාර්ග ඥාන විද්‍යාවයි. 'අවිජ්ජා' යනු සතර සත්‍යය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදි ම වේ. මෙහි විශේෂය මෙයයි – "බ්‍රාහ්මණය, මෙය මගේ තුන්වන බිඳගෙන නික්මීම විය" යන මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: බ්‍රාහ්මණය, මාගේ ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය නමැති හොටයෙන් සතර සත්‍යය වසා සිටි අවිද්‍යා නමැති බිත්තර කටුව පළා, මෙය මාගේ තුන්වන බිඳගෙන නික්මීම හෙවත් තුන්වන ආර්ය ජාතිය විය. එය හරියට කිකිළි පැටවෙකු හොටයෙන් හෝ නියපොත්තෙන් බිත්තර කටුව පළා ඒ බිත්තර කටුවෙන් නික්ම කුකුළු වර්ගයෙහි උපදින්නාක් මෙනි.

ဧတ္တာဝတာ [Pg.138] ကိံ ဒဿေတီတိ? သော ဟိ ဗြာဟ္မဏ ကုက္ကုဋစ္ဆာပကော အဏ္ဍကောသံ

මෙපමණකින් කුමක් දක්වයි ද? බ්‍රාහ්මණය, ඒ කිකිළි පැටවා බිත්තර කටුව

ပဒါလေတွာ တတော နိက္ခမန္တော သကိမေဝ ဇာယတိ, အဟံ ပန ပုဗ္ဗေ-နိဝုတ္ထက္ခန္ဓပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒိတွာ ပဌမံ တာဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဝိဇ္ဇာယ ဇာတော, တတော သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ဒုတိယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဝိဇ္ဇာယ ဇာတော, ပုန စတုသစ္စပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တတိယံ အာသဝါနံ ခယဉာဏဝိဇ္ဇာယ ဇာတော; ဧဝံ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ တိက္ခတ္တုံ ဇာတော. သာ စ မေ ဇာတိ အရိယာ သုပရိသုဒ္ဓါတိ ဣဒံ ဒဿေသိ. ဧဝံ ဒဿေန္တော စ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန အတီတံသဉာဏံ, ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတံသဉာဏံ, အာသဝက္ခယေန သကလလောကိယလောကုတ္တရဂုဏန္တိ ဧဝံ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ သဗ္ဗေပိ သဗ္ဗညုဂုဏေ ပကာသေတွာ အတ္တနော အရိယာယ ဇာတိယာ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝံ ဗြာဟ္မဏဿ ဒဿေသီတိ.

“(එම බිත්තර කටුව) පළාගෙන ඉන් පිටතට එන විට උපදින්නේ එක් වරක් පමණි. නමුත් මම වනාහි, පූර්ව නිවාසයන් හෙවත් පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ වසාගෙන සිටි අවිද්‍යාව නමැති බිත්තර කටුව පළමුවෙන්ම 'පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥාන' නමැති විද්‍යාවෙන් පළාගෙන උපන්නෙමි. ඉන්පසු සත්ත්වයන්ගේ චුති-උප්පත්ති වසාගෙන සිටි අවිද්‍යාව නමැති බිත්තර කටුව පළාගෙන දෙවනුව 'දිබ්බචක්ඛු ඥාන' නමැති විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. නැවතත් චතුරාර්ය සත්‍යය වසාගෙන සිටි අවිද්‍යාව නමැති බිත්තර කටුව පළාගෙන තෙවනුව 'ආසවක්ඛය ඥාන' නමැති විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. මෙසේ විද්‍යාවන් තුනකින් තෙවරක් උපන්නෙමි. මාගේ ඒ උපත ආර්ය වූවකි, ඉතා පිරිසිදු වූවකි” යන මෙබඳු අර්ථයක් මෙයින් දක්වයි. මෙසේ දක්වමින් පූර්ව නිවාසානුස්සති ඥානයෙන් අතීත අංශය පිළිබඳ ඥානය ද, දිව්‍ය චක්ෂුසින් වර්තමාන හා අනාගත අංශය පිළිබඳ ඥානය ද, ආසවක්ඛය ඥානයෙන් සමස්ත ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණය ද යන මෙසේ විද්‍යාවන් තුනෙන් සර්වඥතා ගුණයන් ප්‍රකාශ කොට තමාගේ ආර්ය ජාතියෙන් (උපතින්) ශ්‍රේෂ්ඨතම සහ උතුම්ම බව බ්‍රාහ්මණයාට පෙන්වා දුන් සේක.

အာသဝက္ခယဉာဏကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ආසවක්ඛය ඥානය පිළිබඳ කතාව නිමාවට පත් විය.

ဒေသနာနုမောဒနကထာ

දේශනානුමෝදනා කතාව

၁၅. ဧဝံ ဝုတ္တေ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏောတိ ဧဝံ ဘဂဝတာ လောကာနုကမ္ပကေန ဗြာဟ္မဏံ အနုကမ္ပမာနေန ဝိနိဂူဟိတဗ္ဗေပိ အတ္တနော အရိယာယ ဇာတိယာ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝေ ဝိဇ္ဇတ္တယပကာသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ ဝုတ္တေ ပီတိဝိပ္ဖာရပရိပုဏ္ဏဂတ္တစိတ္တော ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော တံ ဘဂဝတော အရိယာယ ဇာတိယာ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝံ ဝိဒိတွာ ‘‘ဤဒိသံ နာမာဟံ သဗ္ဗလောကဇေဋ္ဌသေဋ္ဌံ သဗ္ဗဂုဏသမန္နာဂတံ သဗ္ဗညုံ ‘အညေသံ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ န ကရောတီ’တိ အဝစံ – ‘ဓီရတ္ထု ဝတရေ အညာဏ’’’န္တိ အတ္တာနံ ဂရဟိတွာ ‘‘အယံ ဒါနိ လောကေ အရိယာယ ဇာတိယာ ပုရေဇာတဋ္ဌေန ဇေဋ္ဌော, သဗ္ဗဂုဏေဟိ အပ္ပဋိသမဋ္ဌေန သေဋ္ဌော’’တိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဇေဋ္ဌော ဘဝံ ဂေါတမော သေဋ္ဌော ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ပုန တံ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ အဗ္ဘနုမောဒမာနော ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမ, အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒိမာဟ.

15. 'මෙසේ වදාළ කල්හි වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා' යනු, ලෝකානුකම්පක වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බ්‍රාහ්මණයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, ඉතා රහසිගතව තබා ගත යුතු වූද තම ආර්ය ජාතියෙන් ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ප්‍රකාශ කරන ලද්දා වූද, ත්‍රිවිද්‍යාවන් විදහා දක්වන ධර්ම දේශනය වදාළ කල්හි, ප්‍රීතියෙන් පිනා ගිය කය හා සිත ඇති වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ආර්ය ජාතියෙන් වූ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය වටහාගෙන, “මම මෙබඳු වූ, මුළු ලොවටම ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, සියලු ගුණයෙන් සමන්විත වූ, සර්වඥ වූ උත්තමයෙකුට 'අන් අයට කරන අභිවාදන ආදිය නොකරයි' කියා කීවෙමි. අහෝ! නොදැනුවත්කම නින්දිතය!” යි තමාටම ගර්හා කරගත්තේය. “මේ ගෞතමයන් වහන්සේ දැන් ලෝකයෙහි ආර්ය ජාතියෙන් පළමුව උපන් බැවින් ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති, සියලු ගුණයන්ගෙන් අසමසම බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති” යි නිගමනයකට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: “භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨය, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨය.” මෙසේ පවසා නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ධර්ම දේශනාව අනුමෝදන් වෙමින් “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉතා මැනවි! භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉතා මැනවි!” යනාදිය පැවසීය.

တတ္ထာယံ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ ခယသုန္ဒရာဘိရူပအဗ္ဘနုမောဒနေသု ဒိဿတိ. ‘‘အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ; နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော’’တိအာဒီသု [Pg.139] (အ. နိ. ၈.၂၀) ဟိ ခယေ ဒိဿတိ. ‘‘အယံ မေ ပုဂ္ဂလော ခမတိ, ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော စ ပဏီတတရော စာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၁၀၀) သုန္ဒရေ.

එහි 'අභික්කන්ත' යන ශබ්දය ක්‍ෂය වීම, යහපත් බව, අතිශයින් රූමත් බව සහ අනුමෝදන් වීම යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. “ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ඉක්ම ගියා (අභික්කන්තා) ය; පළමු යාමය ගෙවී ගියේය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ වේලාවක් වැඩ සිටියහ” යනාදී තැන්හි ක්ෂය වීම යන අර්ථයෙහි යෙදේ. “මට මේ පුද්ගලයා රුචිය, මේ පුද්ගලයන් හතර දෙනා අතරින් මොහු ඉතා යහපත්ය (අභික්කන්තතර), ඉතා ප්‍රණීතය” යනාදී තැන්හි යහපත් (සුන්දර) යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘ကော မေ ဝန္ဒတိ ပါဒါနိ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ;

အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ’’တိ. –

“මාගේ පාදයන් වඳින්නේ කවරෙක්ද? තේජසින් හා පිරිවරින් බබළමින්, ඉතා රූමත් වූ (අභික්කන්තේන) වර්ණයෙන් මුළු දිශාවන්ම ඒකාලෝක කරමින්...”

အာဒီသု (ဝိ. ဝ. ၈၅၇) အဘိရူပေ. ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘန္တေ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၀) အဗ္ဘနုမောဒနေ. ဣဓာပိ အဗ္ဘနုမောဒနေယေဝ. ယသ္မာ စ အဗ္ဘနုမောဒနေ, တသ္မာ ‘‘သာဓု သာဓု, ဘော ဂေါတမာ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

යනාදී තැන්හි අතිශයින් රූමත් යන අර්ථයෙහි යෙදේ. “ස්වාමීනි, ඉතා මැනවි (අභික්කන්තං)” යනාදී තැන්හි අනුමෝදන් වීම යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී ද යෙදී ඇත්තේ අනුමෝදන් වීමේ අර්ථයෙහිමය. එය අනුමෝදන් වීමේ අර්ථයෙහි බැවින්, “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, සාධු! සාධු!” යි කීවා හා සමාන බව දත යුතුය.

‘‘ဘယေ ကောဓေ ပသံသာယံ, တုရိတေ ကောတူဟလစ္ဆရေ;

ဟာသေ သောကေ ပသာဒေ စ, ကရေ အာမေဍိတံ ဗုဓော’’တိ.

“බියෙහි දී, ක්‍රෝධයෙහි දී, ප්‍රශංසාවෙහි දී, ඉක්මන් වීමේ දී, කුතුහලයෙහි දී, සතුටෙහි දී, ශෝකයෙහි දී සහ ප්‍රසාදයෙහි දී ප්‍රඥාවන්තයා (එම පදය) දෙවරක් පැවසිය යුතුය.”

ဣမိနာ စ လက္ခဏေန ဣဓ ပသာဒဝသေန ပသံသာဝသေန စာယံ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙම ලක්ෂණයට අනුව, මෙහි ප්‍රසාදය නිසාත් ප්‍රශංසාව නිසාත් මෙම 'අභික්කන්ත' ශබ්දය දෙවරක් පවසන ලද බව දත යුතුය.

အထ ဝါ အဘိက္ကန္တန္တိ အတိဣဋ္ဌံ အတိမနာပံ အတိသုန္ဒရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဧကေန အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေန ဒေသနံ ထောမေတိ, ဧကေန အတ္တနော ပသာဒံ. အယဉှိ ဧတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမ, ယဒိဒံ ဘောတော ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနာ, အဘိက္ကန္တံ ယဒိဒံ ဘောတော ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနံ အာဂမ္မ မမ ပသာဒေါ’’တိ. ဘဂဝတောယေဝ ဝါ ဝစနံ ဒွေ ဒွေ အတ္ထေ သန္ဓာယ ထောမေတိ – ဘောတော ဂေါတမဿ ဝစနံ အဘိက္ကန္တံ ဒေါသနာသနတော အဘိက္ကန္တံ ဂုဏာဓိဂမနတော, တထာ သဒ္ဓါဇနနတော ပညာဇနနတော, သာတ္ထတော သဗျဉ္ဇနတော, ဥတ္တာနပဒတော ဂမ္ဘီရတ္ထတော, ကဏ္ဏသုခတော ဟဒယင်္ဂမတော, အနတ္တုက္ကံသနတော အပရဝမ္ဘနတော, ကရုဏာသီတလတော ပညာဝဒါတတော, အပါထရမဏီယတော ဝိမဒ္ဒက္ခမတော, သုယျမာနသုခတော ဝီမံသိယမာနဟိတတောတိ ဧဝမာဒီဟိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

එසේත් නැතහොත් 'අභික්කන්ත' යනු අතිශයින් කැමති වූ, අතිශයින් මනාප වූ, අතිශයින් සුන්දර වූ යන අර්ථයයි. එහි එක් 'අභික්කන්ත' ශබ්දයකින් දේශනාවට පසසයි, අනෙක් 'අභික්කන්ත' ශබ්දයෙන් තම ප්‍රසාදය පසසයි. මෙහි අභිප්‍රාය නම්: “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ යම් මේ ධර්ම දේශනාවක් වේද, එය ඉතා මැනවි; භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව නිසා මා තුළ උපන් යම් ප්‍රසාදයක් වේද, එය ද ඉතා මැනවි” යන්නයි. එසේත් නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙහිම අර්ථ දෙක බැගින් ගෙන පසසයි: භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ වචනය දෝෂයන් නසන බැවින් 'අභික්කන්ත' ය, ගුණයන් ලබා දෙන බැවින් 'අභික්කන්ත' ය. එමෙන්ම ශ්‍රද්ධාව ජනිත කරන බැවින් ද ප්‍රඥාව ජනිත කරන බැවින් ද 'අභික්කන්ත' ය; අර්ථ සහිත බැවින් හා ව්‍යංජන සහිත බැවින් ද, ප්‍රකට පද ඇති බැවින් හා ගැඹුරු අරුත් ඇති බැවින් ද, කනට සුව දෙන බැවින් හා හදවතට කා වදින බැවින් ද, තමා උසස් කර නොදක්වන බැවින් හා අනුන් පහත් කර නොදක්වන බැවින් ද, කරුණාවෙන් සිහිල් වූ බැවින් හා ප්‍රඥාවෙන් නිර්මල වූ බැවින් ද, ශ්‍රවණය කරන විට රමණීය වූ බැවින් හා විමර්ශනයට ඔරොත්තු දෙන බැවින් ද, අසන කල්හි සුවදායක බැවින් හා විමසන කල්හි හිතකර බැවින් ද 'අභික්කන්ත' යයි මෙසේ ආදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

တတော ပရမ္ပိ စတူဟိ ဥပမာဟိ ဒေသနံယေဝ ထောမေတိ. တတ္ထ နိက္ကုဇ္ဇိတန္တိ အဓောမုခဌပိတံ, ဟေဋ္ဌာမုခဇာတံ ဝါ. ဥက္ကုဇ္ဇေယျာတိ ဥပရိမုခံ ကရေယျ. ပဋိစ္ဆန္နန္တိ တိဏပဏ္ဏာဒိပဋိစ္ဆာဒိတံ. ဝိဝရေယျာတိ ဥဂ္ဃာဋေယျ. မူဠှဿာတိ ဒိသာမူဠှဿ. မဂ္ဂံ အာစိက္ခေယျာတိ ဟတ္ထေ ဂဟေတွာ ဧသ မဂ္ဂေါတိ [Pg.140] ဝဒေယျ. အန္ဓကာရေတိ ကာဠပက္ခစာတုဒ္ဒသီ အဍ္ဎရတ္တ-ဃနဝနသဏ္ဍ-မေဃပဋလေဟိ စတုရင်္ဂေ တမသိ. အယံ တာဝ အနုတ္တာနပဒတ္ထော. အယံ ပန အဓိပ္ပာယယောဇနာ – ယထာ ကောစိ နိက္ကုဇ္ဇိတံ ဥက္ကုဇ္ဇေယျ, ဧဝံ သဒ္ဓမ္မဝိမုခံ အသဒ္ဓမ္မေ ပတိဋ္ဌိတံ မံ အသဒ္ဓမ္မာ ဝုဋ္ဌာပေန္တေန; ယထာ ပဋိစ္ဆန္နံ ဝိဝရေယျ, ဧဝံ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနန္တရဓာနာ ပဘုတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဂဟနပဋိစ္ဆန္နံ သာသနံ ဝိဝရန္တေန; ယထာ မူဠှဿ မဂ္ဂံ အာစိက္ခေယျ, ဧဝံ ကုမ္မဂ္ဂမိစ္ဆာမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နဿ မေ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂံ အာစိက္ခန္တေန; ယထာ အန္ဓကာရေ တေလပဇ္ဇောတံ ဓာရေယျ, ဧဝံ မောဟန္ဓကာရေ နိမုဂ္ဂဿ မေ ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယရူပါနိ အပဿတော တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟန္ဓကာရဝိဒ္ဓံသကဒေသနာပဇ္ဇောတံ ဓာရေန္တေန, မယှံ ဘောတာ ဂေါတမေန ဧတေဟိ ပရိယာယေဟိ ပကာသိတတ္တာ အနေကပရိယာယေန ဓမ္မော ပကာသိတောတိ.

ඉන්පසු උපමා හතරකින් දේශනාවටම පසසයි. එහි 'නික්කුජ්ජිතං' යනු යටිකුරු කර තබන ලද බඳුනක් වැනි වූ හෝ ඉබේම යටිකුරු වූ දෙයකි. 'උක්කුජ්ජෙය්‍ය' යනු උඩුකුරු කරන්නේ යන්නයි. 'පටිච්ඡන්නං' යනු තණකොළ, කොළ අතු ආදියෙන් වසා ඇති දෙයයි. 'විවරෙය්‍ය' යනු එය විවෘත කරන්නේ යන්නයි. 'මූළ්හස්ස' යනු මංමුළා වූවෙකුට යන්නයි. 'මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය' යනු අතින් අල්ලාගෙන “මෙය මාවතයි” කියා පවසන්නාක් මෙනි. 'අන්ධකාරේ' යනු කළුවර පක්ෂයේ තුදුස්වක දිනක, මධ්‍යම රාත්‍රියෙහි, ඝන වනාන්තරයක, වැහි වලාකුළු පටලයකින් වැසුණු සිවුරඟ අඳුරෙහි යන්නයි. මෙය තාමත් අප්‍රකට පදයන්ගේ අර්ථයයි. අභිප්‍රාය ගැළපීම මෙසේය: යම් කෙනෙකු යටිකුරු කළ බඳුනක් උඩුකුරු කරන්නේ යම් සේ ද, එසේම සද්ධර්මයට පිටුපා අසද්ධර්මයෙහි පිහිටා සිටි මා අසද්ධර්මයෙන් මුදවා ගත් සේක; වසා තිබූ දෙයක් විවෘත කරන්නාක් මෙන්, කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදන් වූ තැන් පටන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති වනයෙන් වැසී තිබූ ශාසනය විවෘත කර දුන් සේක; මංමුළා වූවෙකුට මාවත පෙන්වා දෙන්නාක් මෙන්, කුමඟෙහි හා මිථ්‍යා මාර්ගයෙහි ගමන් කළ මට ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගය පෙන්වා දුන් සේක; අඳුරෙහි තෙල් පහනක් දල්වාගෙන සිටින්නාක් මෙන්, මෝහ අන්ධකාරයෙහි ගිලී සිටි, බුද්ධාදී රත්නත්‍රය නමැති රූපයන් නොදුටු මට, ඒවා වසා සිටි මෝහ අන්ධකාරය දුරු කරන දේශනා නමැති පහන දල්වා පෙන්වූ සේක. භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් මට මෙම ක්‍රමයන්ගෙන් ප්‍රකාශ කළ බැවින්, නොයෙක් අයුරින් ධර්මය පැහැදිලි කරන ලද්දේය යනු මෙහි අභිප්‍රායයි.

ဒေသနာနုမောဒနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

දේශනානුමෝදනා කතාව නිමාවට පත් විය.

ပသန္နာကာရကထာ

පසන්නාකාර කතාව

ဧဝံ ဒေသနံ ထောမေတွာ ဣမာယ ဒေသနာယ ရတနတ္တယေ ပသန္နစိတ္တော ပသန္နာကာရံ ကရောန္တော ‘‘ဧသာဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧသာဟန္တိ ဧသော အဟံ. ဘဝန္တံ ဂေါတမံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီတိ ဘဝန္တံ ဂေါတမံ သရဏန္တိ ဂစ္ဆာမိ; ဘဝံ မေ ဂေါတမော သရဏံ, ပရာယဏံ, အဃဿ တာတာ, ဟိတဿ စ ဝိဓာတာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဘဝန္တံ ဂေါတမံ ဂစ္ဆာမိ ဘဇာမိ သေဝါမိ ပယိရုပါသာမိ, ဧဝံ ဝါ ဇာနာမိ ဗုဇ္ဈာမီတိ. ယေသဉှိ ဓာတူနံ ဂတိအတ္ထော, ဗုဒ္ဓိပိ တေသံ အတ္ထော; တသ္မာ ‘‘ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဣမဿ ဇာနာမိ ဗုဇ္ဈာမီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဓမ္မဉ္စ ဘိက္ခုသံဃဉ္စာတိ ဧတ္ထ ပန အဓိဂတမဂ္ဂေ သစ္ဆိကတနိရောဓေ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ စ စတူသု အပါယေသု အပတမာနေ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော; သော အတ္ထတော အရိယမဂ္ဂေါ စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ. ဝုတ္တံ ဟေတံ – ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄) ဝိတ္ထာရော. န ကေဝလဉ္စ အရိယမဂ္ဂေါ စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ, အပိ စ ခေါ အရိယဖလေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိယတ္တိဓမ္မောပိ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ ဆတ္တမာဏဝကဝိမာနေ –

මෙසේ දේශනාව පසසා මෙම දේශනාව හේතුවෙන් රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇත්තේ, පැහැදුණු අයෙකු විසින් කළ යුතු පිළිපැදීම (සරණ යෑම) කරමින් "ඒ මම (එසාහං)" යනාදිය පැවසුවේය. එහි "එසාහං" යනු ඒ මම වෙමි. "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ සරණ යමි" යනු භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ සරණ යැයි (පිළිසරණ කොට) පිළිගනිමි; භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ සරණයයි, පරයනයයි (පරම පරායණයයි), දුකින් රකින්නා වූ ද, යහපත සලසන්නා වූ ද තැනැත්තා වෙති යන අදහසින් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ කරා යමි, භජනය කරමි, සේවනය කරමි, පයිරුපාසනය කරමි, එසේත් නැතහොත් මෙසේ දනිමි, අවබෝධ කරමි යනු අර්ථයයි. යම් ධාතුවල ගමනාර්ථය (ගති) ඇද්ද, ඒවායෙහි අවබෝධ අර්ථය ද (බුද්ධි) ඇත; එබැවින් "ගච්ඡාමි" යන මෙයට "දනිමි, අවබෝධ කරමි" යන අර්ථය ද කියන ලදී. "ධර්මය ද භික්ෂු සංඝයා ද" යන්නෙහි මෙසේ අර්ථය දත යුතුය; අවබෝධ කළ මාර්ගයෙහි පිහිටි, සාක්ෂාත් කළ නිරෝධය (නිවන) ඇති, අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නා වූ ද අය සතර අපායෙහි වැටෙන්නට නොදී දරා සිටින බැවින් "ධර්මය" නම් වේ. එය අර්ථය වශයෙන් ආර්ය මාර්ගය හා නිවන ද වෙයි. මෙය මෙසේ දේශනා කර ඇත: "මහණෙනි, යම්තාක් සංඛත ධර්මයන් වෙත්ද, ඒ අතර ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ" යනාදී වශයෙන් විස්තර දත යුතුය. කේවල ආර්ය මාර්ගය හා නිවන පමණක් නොව, ආර්ය ඵලයන් සමඟ පර්යාප්ති ධර්මය ද ධර්මය නම් වේ. මෙය ඡත්තමාණවක විමානයෙහි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී –

‘‘ရာဂဝိရာဂမနေဇမသောကံ, ဓမ္မမသင်္ခတမပ္ပဋိကူလံ;

မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တံ, ဓမ္မမိမံ သရဏတ္ထမုပေဟီ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၈၇);

"රාගය දුරු කරන්නා වූ ද (රාගවිරාග), තෘෂ්ණාව නැත්තා වූ ද (අනේජ), ශෝක රහිත වූ ද (අසෝක), අසංඛත වූ ද, පටිකූල නොවන්නා වූ ද (අප්පටිකූල), මධුර වූ ද, ප්‍රගුණ කළා වූ ද, මැනවින් බෙදා දක්වන ලද්දා වූ ද, මෙම දසවිධ ධර්මය සරණ යන පිණිස මම එළඹෙමි."

ဧတ္ထ ဟိ ရာဂဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ကထိတော. အနေဇမသောကန္တိ ဖလံ. ဓမ္မမသင်္ခတန္တိ နိဗ္ဗာနံ. အပ္ပဋိကူလံ မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တန္တိ ပိဋကတ္တယေန ဝိဘတ္တာ [Pg.141] သဗ္ဗဓမ္မက္ခန္ဓာတိ. ဒိဋ္ဌိသီလသံဃာတေန သံဟတောတိ သံဃော, သော အတ္ထတော အဋ္ဌအရိယပုဂ္ဂလသမူဟော. ဝုတ္တဉှေတံ တသ္မိံယေဝ ဝိမာနေ –

එහි "රාගවිරාග" යන්නෙන් මාර්ගය කියන ලදී. "අනේජ අසෝක" යන්නෙන් ඵලය ද, "ධර්ම අසංඛත" යන්නෙන් නිවන ද කියන ලදී. "අප්පටිකූල මධුර ඉමං පගුණං සුවිභත්ත" යන්නෙන් පිටකත්‍රයෙන් බෙදා දක්වන ලද සියලුම ධර්මස්කන්ධයන් කියන ලදී. දෘෂ්ටි හා සීලයන්ගේ සමානත්වයෙන් එක් වූ බැවින් "සංඝ" නම් වේ, එය අර්ථය වශයෙන් අෂ්ට ආර්ය පුද්ගල සමූහයායි. එය ඒ විමාන වස්තුවෙහිම මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ယတ္ထ စ ဒိန္နမဟပ္ဖလမာဟု, စတူသု သုစီသု ပုရိသယုဂေသု;

အဋ္ဌ စ ပုဂ္ဂလဓမ္မဒသာ တေ, သံဃမိမံ သရဏတ္ထမုပေဟီ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၈၈);

"පිරිසිදු වූ යම් පුරුෂ යුගල සතරක් වෙත් ද, යම් තැනක දෙන ලද දානය මහාඵල යැයි (බුද්ධාදීහු) කියත් ද, සත්‍ය ධර්මය දක්නා වූ ඒ පුද්ගලයෝ අට දෙනෙක් වෙති; එම සංඝයා සරණ යන පිණිස ඔබ එළඹෙන්න."

ဘိက္ခူနံ သံဃော ဘိက္ခုသံဃော. ဧတ္တာဝတာ စ ဗြာဟ္မဏော တီဏိ သရဏဂမနာနိ ပဋိဝေဒေသိ.

භික්ෂූන්ගේ සමූහය භික්ෂු සංඝයාය. මේ තාක් බමුණා සරණාගමනයන් තුන ප්‍රකාශ කළේය.

ပသန္နာကာရကထာ နိဋ္ဌိတာ.

පැහැදුණු ආකාරය පිළිබඳ කථාව නිම විය.

သရဏဂမနကထာ

සරණාගමන කථාව

ဣဒါနိ တေသွေဝ တီသု သရဏဂမနေသု ကောသလ္လတ္ထံ သရဏံ, သရဏဂမနံ, ယော သရဏံ ဂစ္ဆတိ,

දැන් ඒ සරණාගමනයන් තුනෙහිම දක්ෂතාවය (විෂය ප්‍රවීණත්වය) ඇති කරගනු පිණිස සරණය, සරණාගමනය, සරණ යන්නා වූ පුද්ගලයා,

သရဏဂမနပ္ပဘေဒေါ, သရဏဂမနဖလံ, သံကိလေသော, ဘေဒေါတိ အယံ ဝိဓိ ဝေဒိ တဗ္ဗော. သော ပန ဣဓ ဝုစ္စမာနော အတိဘာရိယံ ဝိနယနိဒါနံ ကရောတီတိ န ဝုတ္တော. အတ္ထိကေဟိ ပန ပပဉ္စသူဒနိယံ ဝါ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယံ ဘယဘေရဝသုတ္တဝဏ္ဏနတော (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၆) သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယံ ဝါ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၅၀) သရဏဝဏ္ဏနတော ဂဟေတဗ္ဗောတိ.

සරණාගමන ප්‍රභේදය, සරණාගමන ඵලය, සරණාගමනය කිලිටි වීම සහ බිඳීම යන මේ විධි දත යුතුය. එය මෙහි විස්තර කරනු ලැබුවහොත් විනය නිදානය ඉතා බරපතළ (දීර්ඝ) වන බැවින් මෙහි නොකියන ලදී. එය අවශ්‍ය වන්නන් විසින් පපඤ්චසූදනී නම් මජ්ඣිම අට්ඨකථාවෙහි භයභේරව සූත්‍ර වර්ණනාවෙන් හෝ සුමංගලවිලාසිනී නම් දීඝනිකාය අට්ඨකථාවෙහි සරණ වර්ණනාවෙන් හෝ ලබාගත යුතුය.

သရဏဂမနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සරණාගමන කථාව නිම විය.

ဥပါသကတ္တပဋိဝေဒနာကထာ

උපාසකභාවය ප්‍රකාශ කිරීමේ කථාව

ဥပါသကံ မံ ဘဝံ ဂေါတမော ဓာရေတူတိ မံ ဘဝံ ဂေါတမော ‘‘ဥပါသကော အယ’’န္တိ ဧဝံ ဓာရေတူတိ အတ္ထော. ဥပါသကဝိဓိကောသလ္လတ္ထံ ပနေတ္ထ ကော ဥပါသကော, ကသ္မာ ဥပါသကောတိ ဝုစ္စတိ, ကိမဿ သီလံ, ကော အာဇီဝေါ, ကာ ဝိပတ္တိ, ကာ သမ္ပတ္တီတိ ဣဒံ ပကိဏ္ဏကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံ အတိဘာရိယကရဏတော ဣဓ န ဝိဘတ္တံ, အတ္ထိကေဟိ ပန ပပဉ္စသူဒနိယံ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၆) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဇ္ဇတဂ္ဂေတိ ဧတ္ထ အယံ အဂ္ဂသဒ္ဒေါ အာဒိကောဋိကောဋ္ဌာသသေဋ္ဌေသု ဒိဿတိ. ‘‘အဇ္ဇတဂ္ဂေ, သမ္မ ဒေါဝါရိက, အာဝရာမိ ဒွါရံ နိဂဏ္ဌာနံ နိဂဏ္ဌီန’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၇၀) ဟိ အာဒိမှိ ဒိဿတိ. ‘‘တေနေဝ အင်္ဂုလဂ္ဂေန တံ အင်္ဂုလဂ္ဂံ ပရာမသေယျ (ကထာ. ၄၄၁), ဥစ္ဆဂ္ဂံ ဝေဠဂ္ဂ’’န္တိအာဒီသု ကောဋိယံ. ‘‘အမ္ဗိလဂ္ဂံ ဝါ မဓုရဂ္ဂံ ဝါ တိတ္တကဂ္ဂံ ဝါ (သံ. နိ. ၅.၃၇၄) အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟာရဂ္ဂေန ဝါ ပရိဝေဏဂ္ဂေန ဝါ ဘာဇေတု’’န္တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၃၁၈) ကောဋ္ဌာသေ. ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ အပဒါ ဝါ ဒွိပဒါ ဝါ…ပေ… တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၃၄) သေဋ္ဌေ. ဣဓ ပနာယံ အာဒိမှိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ အဇ္ဇတဂ္ဂေတိ အဇ္ဇတံ အာဒိံ ကတွာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဇ္ဇတန္တိ အဇ္ဇဘာဝန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဇ္ဇဒဂ္ဂေ ဣစ္စေဝ ဝါ [Pg.142] ပါဌော, ဒကာရော ပဒသန္ဓိကရော, အဇ္ဇ အဂ္ဂံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပါဏုပေတန္တိ ပါဏေဟိ ဥပေတံ, ယာဝ မေ ဇီဝိတံ ပဝတ္တတိ, တာဝ ဥပေတံ အနညသတ္ထုကံ တီဟိ သရဏဂမနေဟိ သရဏဂတံ မံ ဘဝံ ဂေါတမော ဓာရေတု ဇာနာတု, အဟဉှိ သစေပိ မေ တိခိဏေန အသိနာ သီသံ ဆိန္ဒေယျုံ, နေဝ ဗုဒ္ဓံ ‘‘န ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝါ, ဓမ္မံ ‘‘န ဓမ္မော’’တိ ဝါ, သံဃံ ‘‘န သံဃော’’တိ ဝါ ဝဒေယျန္တိ. ဧတ္ထ စ ဗြာဟ္မဏော ပါဏုပေတံ သရဏဂတန္တိ ပုန သရဏဂမနံ ဝဒန္တော အတ္တသန္နိယျာတနံ ပကာသေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මා උපාසකයෙකු ලෙස දරා ගන්නා සේක්වා" යනු භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ "මොහු උපාසකයෙකි" යනුවෙන් සිතෙහි දරා ගන්නා සේක්වා යනු අර්ථයයි. උපාසක විධි පිළිබඳ දක්ෂතාවය පිණිස මෙහි උපාසක යනු කවුද, කුමන හේතුවකින් උපාසක යැයි කියනු ලැබේ ද, ඔහුගේ සීලය කුමක්ද, ආජීවය කුමක්ද, විපත්තිය කුමක්ද, සම්පත්තිය කුමක්ද යන මේ ප්‍රකීර්ණක (මිශ්‍ර) කරුණු දත යුතුය. එය අතිශය බරපතළ වන බැවින් මෙහි විස්තර නොකරන ලදී. අවශ්‍ය අය විසින් පපඤ්චසූදනී මජ්ඣිම අට්ඨකථාවෙහි කී පරිදිම දත යුතුය. "අජ්ජතග්ගේ" යන්නෙහි මෙම "අග්ග" ශබ්දය ආරම්භය, කෙළවර (කොටිය), කොටස (කොට්ඨාස) සහ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය යන අර්ථයන්හි පෙනේ. "යහළු දොරටුපාලය, අද පටන් (අජ්ජතග්ගේ) මම නිගණ්ඨයන්ට හා නිගණ්ඨියන්ට දොර වසමි" යනාදී තැන්හි ආරම්භය යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "ඒ ඇඟිලි තුඩින්ම ඒ ඇඟිලි තුඩ පිරිමැදිය යුතුය, උක් අග, උණ අග" යනාදී තැන්හි කෙළවර යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "මහණෙනි, ඇඹුල් කොටස හෝ මිහිරි කොටස හෝ තිත්ත කොටස හෝ... විහාර පිළිවෙළින් හෝ පරිවෙණ පිළිවෙළින් හෝ බෙදා දීමට අනුදනිමි" යනාදී තැන්හි කොටස යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "මහණෙනි, පා රහිත වූ හෝ දෙපා ඇති වූ හෝ... යම්තාක් සත්වයෝ වෙත්ද, තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ" යනාදී තැන්හි ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙහි පෙනේ. මෙහිදී එය ආරම්භය යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එබැවින් "අජ්ජතග්ගේ" යනු අද දින ආරම්භ කොට (අද පටන්) යන අර්ථයයි. "අජ්ජතං" යන්නෙන් අද දින පවතින බව (සරණ යෑම) කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් "අජ්ජදග්ගේ" යන්නම පාඨයයි, එහි 'ද' කාරය පද සන්ධිය පිණිස වූවකි, අද ආරම්භ කොට යනු එහි අර්ථයයි. "පාණුපේතං" යනු පණ ඇති තාක්, මාගේ ජීවිතය පවතින තාක් කල් කියායි. "වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු නොමැතිව තෙරුවන් සරණ ගිය මා උපාසකයෙකු ලෙස භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දරා ගන්නා සේක්වා, දැන ගන්නා සේක්වා. මන්ද යත්, ඉදින් මාගේ හිස තියුණු කඩුවකින් සිඳ දැමුවද, මම බුදුන් වහන්සේ බුදුන් නොවේ යැයි හෝ, ධර්මය ධර්මය නොවේ යැයි හෝ, සංඝයා සංඝයා නොවේ යැයි හෝ කිසිසේත් නොකියන්නෙමි." මෙහි බමුණා "දිවි හිමියෙන් සරණ ගියෙමි" යැයි නැවත සරණාගමනය පැවසීමෙන් තමා (තෙරුවනට) පූජා කිරීමක් (අත්තසන්නිය්‍යාතන) ප්‍රකාශ කරන බව දත යුතුය.

ဧဝံ အတ္တာနံ နိယျာတေတွာ ဘဂဝန္တံ သပရိသံ ဥပဋ္ဌာတုကာမော အာဟ – ‘‘အဓိဝါသေတု စ မေ ဘဝံ ဂေါတမော ဝေရဉ္ဇာယံ ဝဿာဝါသံ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေနာ’’တိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဥပါသကဉ္စ မံ ဘဝံ ဂေါတမော ဓာရေတု, အဓိဝါသေတု စ မေ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝဿာဝါသံ, တယော မာသေ ဝေရဉ္ဇံ ဥပနိဿာယ မမ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ ဝါသံ သမ္ပဋိစ္ဆတူတိ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေနာတိ အထဿ ဝစနံ သုတွာ ဘဂဝါ ကာယင်္ဂံ ဝါ ဝါစင်္ဂံ ဝါ အစောပေတွာ အဗ္ဘန္တရေယေဝ ခန္တိံ စာရေတွာ တုဏှီဘာဝေန အဓိဝါသေသိ; ဗြာဟ္မဏဿ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ မနသာဝ သမ္ပဋိစ္ဆီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

මෙසේ තමා (තෙරුවනට) පූජා කර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිරිවර සමඟ උපස්ථාන කරනු කැමැත්තේ "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා සමඟ වේරංජාවෙහි වස් වැසීම මා උදෙසා පිළිගන්නා සේක්වා" යැයි පැවසුවේය. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ ද යත්: භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මා උපාසකයෙකු ලෙස දරා ගන්නා සේක්වා, වේරංජාවෙහි වස් වැසීම පිළිගන්නා සේක්වා, තුන් මසක් වේරංජාව ඇසුරු කරමින් මට අනුග්‍රහ පිණිස වාසය පිළිගන්නා සේක්වා යන්නයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිහඬව සිටීමෙන් පිළිගත් සේක" යනු, ඉක්බිති බමුණාගේ වචනය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශරීරයේ අවයවයක් හෝ වාචික අංගයක් හෝ නොසොල්වා, සිතින්ම කැමැත්ත පවත්වා නිහඬව පිළිගත් සේක; බමුණාට අනුග්‍රහ පිණිස සිතින්ම පිළිගත් සේක යනු අර්ථයයි.

အထ ခေါ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော ဘဂဝတော အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာတိ အထ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော သစေ မေ သမဏော ဂေါတမော နာဓိဝါသေယျ, ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ ပဋိက္ခိပေယျ. ယသ္မာ ပန အပ္ပဋိက္ခိပိတွာ အဗ္ဘန္တရေ ခန္တိံ ဓာရေသိ, တသ္မာ မေ မနသာဝ အဓိဝါသေသီတိ ဧဝံ အာကာရသလ္လက္ခဏကုသလတာယ ဘဂဝတော အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာ, အတ္တနော နိသိန္နာသနတော ဝုဋ္ဌာယ စတူသု ဒိသာသု ဘဂဝန္တံ သက္ကစ္စံ ဝန္ဒိတွာ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အာဂတကာလတော ပဘုတိ ဇာတိမဟလ္လကဗြာဟ္မဏာနံ အဘိဝါဒနာဒီနိ န ကရောတီတိ ဝိဂရဟိတွာပိ ဣဒါနိ ဝိညာတဗုဒ္ဓဂုဏော ကာယေန ဝါစာယ မနသာ စ အနေကက္ခတ္တုံ ဝန္ဒန္တောပိ အတိတ္တောယေဝ ဟုတွာ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ သိရသ္မိံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ယာဝ ဒဿနဝိသယော တာဝ ပဋိမုခေါယေဝ အပက္ကမိတွာ ဒဿနဝိသယံ ဝိဇဟနဋ္ဌာနေ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ.

ඉක්බිති වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අධිවාසනය (නිශ්ශබ්ද පිළිගැනීම) දැනගත්තේය. එනම්, වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ ආරාධනය පිළිනොගන්නා සේක් නම්, කයින් හෝ වචනයෙන් එය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ඇත. යම් හෙයකින් ප්‍රතික්ෂේප නොකර ඇතුළත ඉවසීම දරා සිටි සේක් ද, එහෙයින් උන්වහන්සේ සිතින්ම මාගේ ආරාධනය පිළිගත් සේක." මෙලෙස ඉරියව් හා ලක්ෂණ වටහාගැනීමේ දක්ෂතාවය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අධිවාසනය දැනගත් ඔහු, තමා හුන් අසුනෙන් නැගිට සිව් දිශාවන්හිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව වන්දනා කොට, තෙවරක් ප්‍රදක්ෂිණා කළේය. පැමිණි මොහොතේ සිට උසස් කුලයේ මහලු බ්‍රාහ්මණයන්ට පවා වැඳීම් ආදිය නොකරන්නේයැයි ගැරහූ නමුදු, දැන් බුදුගුණ වටහාගත් ඔහු කයින්, වචනයෙන් හා සිතින් අනේක වාරයක් වන්දනා කළද තෘප්තියට පත් නොවූයේමය. ඉක්බිති දස නිය පෙළ එක්කොට බබළන දෑත් දොහොත් මුදුන් දී හිස මත තබාගෙන, දර්ශන පථය ඇති තාක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිමුඛවම (පසුපසට යමින්) පසුබැස, උන්වහන්සේ නොපෙනී යන මානයේදී වන්දනා කොට නික්ම ගියේය.

ဥပါသကတ္တပဋိဝေဒနာကထာ နိဋ္ဌိတာ.

උපාසකභාවය ප්‍රකාශ කිරීමේ කථාව නිමවා ලදි.

ဒုဗ္ဘိက္ခကထာ

දුර්භික්ෂය පිළිබඳ කථාව

၁၆. တေန ခေါ ပန သမယေန ဝေရဉ္ဇာ ဒုဗ္ဘိက္ခာ ဟောတီတိ ယသ္မိံ သမယေ ဝေရဉ္ဇေန ဗြာဟ္မဏေန ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇံ ဥပနိဿာယ ဝဿာဝါသံ ယာစိတော[Pg.143], တေန သမယေန ဝေရဉ္ဇာ ဒုဗ္ဘိက္ခာ ဟောတိ. ဒုဗ္ဘိက္ခာတိ ဒုလ္လဘဘိက္ခာ; သာ ပန ဒုလ္လဘဘိက္ခတာ ယတ္ထ မနုဿာ အဿဒ္ဓါ ဟောန္တိ အပ္ပသန္နာ, တတ္ထ သုသဿကာလေပိ အတိသမဂ္ဃေပိ ပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏေ ဟောတိ. ဝေရဉ္ဇာယံ ပန ယသ္မာ န တထာ အဟောသိ, အပိစ ခေါ ဒုသဿတာယ ဆာတကဒေါသေန အဟောသိ တသ္မာ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ဒွီဟိတိကာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒွီဟိတိကာတိ ဒွိဓာ ပဝတ္တဤဟိတိကာ. ဤဟိတံ နာမ ဣရိယာ ဒွိဓာ ပဝတ္တာ – စိတ္တဣရိယာ, စိတ္တဤဟာ. ‘‘ဧတ္ထ လစ္ဆာမ နု ခေါ ကိဉ္စိ ဘိက္ခမာနာ န လစ္ဆာမာ’’တိ, ‘‘ဇီဝိတုံ ဝါ သက္ခိဿာမ နု ခေါ နော’’တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

16. එසමයෙහි වේරංජාවෙහි දුර්භික්ෂයක් විය. එනම්, වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වේරංජාව ඇසුරු කොට වස් වසන ලෙස ආරාධනා කරන ලද ඒ කාලයෙහි වේරංජා නුවර දුර්භික්ෂ විය. දුර්භික්ෂ යනු සිඟමනින් (භික්ෂාව) ආහාර ලබා ගැනීම දුෂ්කර වූ බවයි. යම් තැනක මිනිසුන් ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර වෙත්ද, රත්නත්‍රය කෙරෙහි අප්‍රසාදයෙන් වෙත්ද, එහි සශ්‍රීක කාලයක වුවද, ධාන්‍ය වර්ග ඉතා ලාභදායී කාලයක වුවද දුර්භික්ෂ විය හැකිය. එහෙත් වේරංජාවෙහි එසේ වූයේ අශ්‍රද්ධාව නිසා නොව, වැවිලි පාලු වීම හා සාගින්න නිසා ඇති වූ දෝෂයෙනි. එබැවින් ඒ අර්ථය දක්වනු පිණිස "ද්වීහීතිකා" (ද්වීහීතික) ආදී වචන වදාරන ලදී. එහි ද්වීහීතිකා යනු ආකාර දෙකකින් පවතින උත්සාහයයි. "මෙහි යමක් ඉල්ලා සිටින කල අපට ලැබේද? නොලැබේද?" සහ "අපට ජීවත් වීමට හැකි වේද? නැද්ද?" යනුවෙන් සිතේ ඇතිවන දෙවැදෑරුම් විචිකිච්ඡාව මෙහි අදහසයි.

အထ ဝါ ဒွီဟိတိကာတိ ဒုဇ္ဇီဝိကာ, ဤဟိတံ ဤဟာ ဣရိယနံ ပဝတ္တနံ ဇီဝိတန္တိအာဒီနိ ပဒါနိ ဧကတ္ထာနိ. တသ္မာ ဒုက္ခေန ဤဟိတံ ဧတ္ထ ပဝတ္တတီတိ ဒွီဟိတိကာတိ အယမေတ္ထ ပဒတ္ထော. သေတဋ္ဌိကာတိ သေတကာနိ အဋ္ဌီနိ ဧတ္ထာတိ သေတဋ္ဌိကာ. ဒိဝသမ္ပိ ယာစိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ မတာနံ ကပဏမနုဿာနံ အဟိစ္ဆတ္တကဝဏ္ဏေဟိ အဋ္ဌီဟိ တတြ တတြ ပရိကိဏ္ဏာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေတဋ္ဋိကာတိပိ ပါဌော. တဿတ္ထော – သေတာ အဋ္ဋိ ဧတ္ထာတိ သေတဋ္ဋိကာ. အဋ္ဋီတိ အာတုရတာ ဗျာဓိ ရောဂေါ. တတ္ထ စ သဿာနံ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏကာလေ သေတကရောဂေန ဥပဟတမေဝ ပစ္ဆိန္နခီရံ အဂ္ဂဟိတတဏ္ဍုလံ ပဏ္ဍရပဏ္ဍရံ သာလိသီသံ ဝါ ယဝဂေါဓူမသီသံ ဝါ နိက္ခမတိ, တသ္မာ ‘‘သေတဋ္ဋိကာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

නොහොත් ද්වීහීතිකා යනු දුෂ්කර ජීවිකාවයි. ඊහිත, ඊහා, ඉරියනය, පවත්තන, ජීවිත ආදී පද එකම අර්ථයක් ගෙන දෙයි. එබැවින් මෙහි දුකසේ ජීවිකාව පවතින බැවින් ද්වීහීතිකා යැයි කියනු ලැබේ. සේතට්ඨිකා (ශ්වේත අස්ථික) යනු මෙහි සුදු පැහැති ඇටකටු ඇති බවයි. දවස පුරා සිඟමන් යැද කිසිවක් නොලැබ මියගිය දිළිඳු මිනිසුන්ගේ හතු පිපුණාක් මෙන් සුදු පැහැති ඇටකටු තැන තැන විසිරී තිබීම මෙහි අදහසයි. "සේතට්ඨිකා" යනු පාඨයකි. එහි අර්ථය - සුදු පැහැති රෝගයක් (මැලවීමක්) මෙහි ඇති බැවින් සේතට්ඨිකා නම් වේ. අට්ටි යනු පීඩාව, ව්‍යාධිය හෙවත් රෝගයයි. එහි ධාන්‍යයන් කරල් වදින කාලයෙහි සුදු පැහැති රෝගයකින් පහර ලැබ, කිරි සිඳී ගිය, සහල් මතු නොවුණු, ඉතා සුදු පැහැති හැල් කරල් හෝ යව, ගෝධුම (තිරිඟු) කරල් මතු වේ. එබැවින් එය සේතට්ඨිකා යැයි කියනු ලැබේ.

ဝပ္ပကာလေ သုဋ္ဌု အဘိသင်္ခရိတွာပိ ဝုတ္တသဿံ တတ္ထ သလာကာ ဧဝ သမ္ပဇ္ဇတီတိ သလာကာဝုတ္တာ; သလာကာယ ဝါ တတ္ထ ဇီဝိတံ ပဝတ္တေန္တီတိ သလာကာဝုတ္တာ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? တတ္ထ ကိရ ဓညဝိက္ကယကာနံ သန္တိကံ ကယကေသု ဂတေသု ဒုဗ္ဗလမနုဿေ အဘိဘဝိတွာ ဗလဝမနုဿာဝ ဓညံ ကိဏိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဒုဗ္ဗလမနုဿာ အလဘမာနာ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ဓညဝိက္ကယကာ ‘‘သဗ္ဗေသံ သင်္ဂဟံ ကရိဿာမာ’’တိ ဓညကရဏဋ္ဌာနေ ဓညမာပကံ နိသီဒါပေတွာ ဧကပဿေ ဝဏ္ဏဇ္ဈက္ခံ နိသီဒါပေသုံ. ဓညတ္ထိကာ ဝဏ္ဏဇ္ဈက္ခဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တိ. သော အာဂတပဋိပါဋိယာ မူလံ ဂဟေတွာ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ ဧတ္တကံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ သလာကံ လိခိတွာ ဒေတိ, တေ တံ ဂဟေတွာ ဓညမာပကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဒိန္နပဋိပါဋိယာ ဓညံ ဂဏှန္တိ. ဧဝံ သလာကာယ တတ္ထ ဇီဝိတံ ပဝတ္တေန္တီတိ သလာကာဝုတ္တာ.

වපුරන කාලයෙහි මැනවින් සකස් කොට වපුරන ලද ධාන්‍ය වුවද, එහි කරල් හට නොගෙන රිකිලි (ඉපල්) පමණක්ම ඉතිරි වන බැවින් එය "සලාකාවුත්තා" නම් වේ. නොහොත් එහි මිනිසුන් සලාක (බලපත්‍ර) මගින් ජීවිකාව පවත්වන බැවින් සලාකාවුත්තා නම් වේ. එහි විස්තරය මෙසේය: එහි ධාන්‍ය වෙළෙන්දන් වෙත ගැනුම්කරුවන් පැමිණි කල, ශක්තිමත් මිනිසුන් දුබල මිනිසුන් මැඩ පවත්වා ධාන්‍ය මිලදී ගෙන යති. දුබල මිනිසුන්ට ධාන්‍ය නොලැබීමෙන් මහත් හඬින් කෑගසති. එවිට ධාන්‍ය වෙළෙන්දෝ සැමටම සාධාරණයක් කරමු යැයි සිතා, ධාන්‍ය මනින ස්ථානයක මනින්නෙකු වාඩි කරවා, එක් පසෙකින් මුදල් භාරගන්නෙකු වාඩි කරවති. ධාන්‍ය අවශ්‍ය අය මුදල් භාරගන්නා වෙත යති. ඔහු පැමිණි පිළිවෙළට මුදල් ලබාගෙන "මොහුට මෙපමණ ධාන්‍ය දිය යුතුය" කියා සලාකයක (බලපත්‍රයක) ලියා දෙයි. ඔවුන් එය රැගෙන ධාන්‍ය මනින්නා වෙත ගොස් පිළිවෙළින් ධාන්‍ය ලබා ගනිති. මෙලෙස සලාක මගින් ජීවිකාව පවත්වන බැවින් සලාකාවුත්තා නම් වේ.

န [Pg.144] သုကရာ ဥဉ္ဆေန ပဂ္ဂဟေန ယာပေတုန္တိ ပဂ္ဂဟေန ယော ဥဉ္ဆော, တေန ယာပေတုံ န သုကရာ. ပတ္တံ ဂဟေတွာ ယံ အရိယာ ဥဉ္ဆံ ကရောန္တိ, ဘိက္ခာစရိယံ စရန္တိ, တေန ဥဉ္ဆေန ယာပေတုံ န သုကရာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဒါ ကိရ တတ္ထ သတ္တဋ္ဌဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဧကဒိဝသမ္ပိ ယာပနမတ္တံ န လဘန္တိ.

උඤ්ඡා චර්යාවෙන් (පිණ්ඩපාතයෙන්) යැපීම පහසු නොවේ යනු පාත්‍රය ගෙන යම් පිණ්ඩපාතයක් කරන්නේද, එයින් යැපීම පහසු නැති බවයි. ආර්යයන් වහන්සේලා පාත්‍රය ගෙන යම් උඤ්ඡා චර්යාවක හෙවත් පිණ්ඩපාත චර්යාවක හැසිරෙත්ද, එයින් දිවි රැක ගැනීම අපහසු බව මෙහි අදහසයි. එකල එහි ගම් හත අටක පිණ්ඩපාතයේ වැඩියද, දිනකට සෑහෙන පමණ ආහාරයක් පවා නොලැබෙන බව කියනු ලැබේ.

တေန ခေါ ပန သမယေန ဥတ္တရာပထကာ အဿဝါဏိဇာ…ပေ… အဿောသိ ခေါ ဘဂဝါ ဥဒုက္ခလသဒ္ဒန္တိ – တေနာတိ ယသ္မိံ သမယေ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇံ ဥပနိဿာယ ဝဿာဝါသံ ဥပဂတော တေန သမယေန. ဥတ္တရာပထဝါသိကာ ဥတ္တရာပထတော ဝါ အာဂတတ္တာ ဧဝံ လဒ္ဓဝေါဟာရာ အဿဝါဏိဇာ ဥတ္တရာပထေ အဿာနံ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနေ ပဉ္စ အဿသတာနိ ဂဟေတွာ ဒိဂုဏံ တိဂုဏံ လာဘံ ပတ္ထယမာနာ ဒေသန္တရံ ဂစ္ဆန္တာ တေဟိ အတ္တနော ဝိက္ကာယိကဘဏ္ဍဘူတေဟိ ပဉ္စမတ္တေဟိ အဿသတေဟိ ဝေရဉ္ဇံ ဝဿာဝါသံ ဥပဂတာ ဟောန္တိ. ကသ္မာ? န ဟိ သက္ကာ တသ္မိံ ဒေသေ ဝဿိကေ စတ္တာရော မာသေ အဒ္ဓါနံ ပဋိပဇ္ဇိတုံ. ဥပဂစ္ဆန္တာ စ ဗဟိနဂရေ ဥဒကေန အနဇ္ဈောတ္ထရဏီယေ ဌာနေ အတ္တနော စ ဝါသာဂါရာနိ အဿာနဉ္စ မန္ဒိရံ ကာရာပေတွာ ဝတိယာ ပရိက္ခိပိံသု. တာနိ တေသံ ဝသနဋ္ဌာနာနိ ‘‘အဿမဏ္ဍလိကာယော’’တိ ပညာယိံသု. တေနာဟ – ‘‘တေဟိ အဿမဏ္ဍလိကာသု ဘိက္ခူနံ ပတ္ထပတ္ထပုလကံ ပညတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ပတ္ထပတ္ထပုလကန္တိ ဧကမေကဿ ဘိက္ခုနော ပတ္ထပတ္ထပမာဏံ ပုလကံ. ပတ္ထော နာမ နာဠိမတ္တံ ဟောတိ, ဧကဿ ပုရိသဿ အလံ ယာပနာယ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ပတ္ထောဒနော နာလမယံ ဒုဝိန္န’’န္တိ (ဇာ. ၂.၂၁.၁၉၂). ပုလကံ နာမ နိတ္ထုသံ ကတွာ ဥဿေဒေတွာ ဂဟိတယဝတဏ္ဍုလာ ဝုစ္စန္တိ. ယဒိ ဟိ သထုသာ ဟောန္တိ, ပါဏကာ ဝိဇ္ဈန္တိ, အဒ္ဓါနက္ခမာ န ဟောန္တိ. တသ္မာ တေ ဝါဏိဇာ အဒ္ဓါနက္ခမံ ကတွာ ယဝတဏ္ဍုလမာဒါယ အဒ္ဓါနံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ ‘‘ယတ္ထ အဿာနံ ခါဒနီယံ တိဏံ ဒုလ္လဘံ ဘဝိဿတိ, တတ္ထေတံ အဿဘတ္တံ ဘဝိဿတီ’’တိ.

එසමයෙහි උත්තරාපථයෙහි අශ්ව වෙළෙන්දෝ... භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වංගෙඩි හඬ ඇසූ සේක - "එසමයෙහි" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේරංජාව ඇසුරු කොට වස් විසීමට වැඩි ඒ කාලයයි. උත්තරාපථ වැසියන් වූ හෝ උත්තරාපථයෙන් පැමිණි බැවින් එලෙස හඳුන්වනු ලබන අශ්ව වෙළෙන්දෝ, උත්තරාපථයෙහි අශ්වයන් උපදින ස්ථානයෙන් අශ්වයන් පන්සියයක් රැගෙන, දෙගුණයක තෙගුණයක ලාභ අපේක්ෂාවෙන් වෙනත් දේශයකට යන්නේ, තමන්ගේ විකුණුම් භාණ්ඩ වූ ඒ පන්සියයක් පමණ අශ්වයන් සමග වේරංජාවෙහි වස් විසීමට පැමිණියහ. කුමට පැමිණියහද යත්? ඒ ප්‍රදේශයෙහි වර්ෂා කාලයේ මාස හතරක් දුර ගමන් යාමට නොහැකි බැවිනි. ඔවුන් නගරයෙන් බැහැර ජලයෙන් යට නොවන ස්ථානයක තමන්ට වාසස්ථාන ද, අශ්වයන්ට පන්ති (ගාල්) ද කරවා වැටවල් බැඳ වට කළහ. ඔවුන්ගේ ඒ වාසස්ථාන "අස්සමණ්ඩලිකා" (අශ්ව ගාල්) නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. එබැවින් "ඒ අශ්ව ගාල්හි භික්ෂූන් උදෙසා පත බැගින් යව හාල් පූජා කිරීමට නියම විය" යැයි ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. "පත්තපත්තපුලක" යනු එක් එක් භික්ෂුවකට පත බැගින් වූ යව හාල් ප්‍රමාණයයි. "පත්ත" යනු නැළියක ප්‍රමාණයකි, එය එක් මිනිසෙකුගේ යැපීමට ප්‍රමාණවත් වේ. "මෙම පතක් වූ බත දෙදෙනෙකුට ප්‍රමාණවත් නොවේ" (ජාතක) යැයි මසුරු කෝසිය සිටුවරයා විසින් ද පවසන ලදී. "පුලක" යනු පොතු හැර, තම්බා ගත් යව සහල්වලට කියනු ලැබේ. ඉදින් පොතු සහිත වූයේ නම් පණුවන් විදින අතර කල් තබා ගත නොහැක. එබැවින් ඒ වෙළෙන්දෝ කල් තබා ගත හැකි වන ලෙස සකස් කළ යව සහල් රැගෙන ගමන් කරති. එය ඔවුන් රැගෙන යන්නේ "යම් තැනක අශ්වයන්ට කෑමට තණකොළ හිඟ වන්නේද, එහිදී මෙය අශ්වයන්ට ආහාර වනු ඇත" යන අදහසිනි.

ကသ္မာ ပန တေဟိ တံ ဘိက္ခူနံ ပညတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – ‘‘န ဟိ တေ ဒက္ခိဏာပထမနုဿာ ဝိယ အဿဒ္ဓါ အပ္ပသန္နာ, တေ ပန သဒ္ဓါ ပသန္နာ ဗုဒ္ဓမာမကာ, ဓမ္မမာမကာ, သံဃမာမကာ; တေ ပုဗ္ဗဏှသမယံ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန နဂရံ ပဝိသန္တာ ဒွေ တယော ဒိဝသေ အဒ္ဒသံသု သတ္တဋ္ဌ ဘိက္ခူ သုနိဝတ္ထေ သုပါရုတေ [Pg.145] ဣရိယာပထသမ္ပန္နေ သကလမ္ပိ နဂရံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဘမာနေ. ဒိသွာန နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယျာ ဣမံ နဂရံ ဥပနိဿာယ ဝဿံ ဥပဂတာ; ဆာတကဉ္စ ဝတ္တတိ, န စ ကိဉ္စိ လဘန္တိ, အတိဝိယ ကိလမန္တိ. မယဉ္စမှ အာဂန္တုကာ, န သက္ကောမ နေသံ ဒေဝသိကံ ယာဂုဉ္စ ဘတ္တဉ္စ ပဋိယာဒေတုံ. အမှာကံ ပန အဿာ သာယဉ္စ ပါတော စ ဒွိက္ခတ္တုံ ဘတ္တံ လဘန္တိ. ယံနူန မယံ ဧကမေကဿ အဿဿ ပါတရာသဘတ္တတော ဧကမေကဿ ဘိက္ခုနော ပတ္ထပတ္ထပုလကံ ဒဒေယျာမ. ဧဝံ အယျာ စ န ကိလမိဿန္တိ, အဿာ စ ယာပေဿန္တီ’’တိ. တေ ဘိက္ခူနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေတွာ ‘‘ဘန္တေ, တုမှေ ပတ္ထပတ္ထပုလကံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ယံ ဝါ တံ ဝါ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ ယာစိတွာ ဒေဝသိကံ ပတ္ထပတ္ထပုလကံ ပညပေသုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တေဟိ အဿမဏ္ဍလိကာသု ဘိက္ခူနံ ပတ္ထပတ္ထပုလကံ ပညတ္တံ ဟောတီ’’တိ.

ඒ අශ්ව වෙළෙන්දන් විසින් එය (මියෝ සහල්) භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා නියම කළේ මක්නිසාද? ඊට පිළිතුරු මෙසේය: ඒ උත්තරාපථ වාසීන් දක්ෂිණාපථයේ මනුෂ්‍යයන් මෙන් ශ්‍රද්ධාව නැති, ප්‍රසාදය නැති පිරිසක් නොවූහ. ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, ප්‍රසාදය ඇති වූ, බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශය භක්තිමත් වූ, දහම් හා සඟුන් කෙරෙහි ගෞරව කළ පිරිසක් වූහ. ඔවුහු උදෑසන කාලයෙහි යම්කිසි කටයුත්තක් සඳහා නගරයට ඇතුළු වෙද්දී, දින දෙක තුනක් පුරා මනාව සිවුරු හැඳ පොරවාගත්, ශාන්ත ඉරියව්වලින් සම්පූර්ණ වූ, මුළු නගරය පුරාම පිඬු පිණිස හැසිර කිසිවක් නොලද භික්ෂූන් වහන්සේලා සත් අට නමක් දුටුවෝය. දැක ඔවුන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “මේ ස්වාමීන් වහන්සේලා මේ නගරය ඇසුරු කොට වස් වැස සිටිති. දැන් දුර්භික්ෂය පවතී, උන්වහන්සේලාට කිසිවක් නොලැබේ, උන්වහන්සේලා බෙහෙවින් පීඩා විඳිති. අප මෙහි පැමිණි ආගන්තුකයෝ වෙමු. අපට මේ ස්වාමීන් වහන්සේලාට දිනපතා කැඳ බත් පිළියෙළ කර දීමට නොහැකිය. එහෙත් අපගේ අශ්වයෝ සවසත් උදයත් දෙවරක්ම ආහාර ලබති. අපගේ එක එක අශ්වයාගේ උදෑසන ආහාරයෙන් මියෝ සහල් නැළිය බැගින් එක එක භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට දෙන්නේ නම් මැනවි. එවිට ස්වාමීන් වහන්සේලා පීඩා නොවිඳිනු ඇත, අශ්වයන් ද දිවි රැකගනු ඇත.” මෙසේ සිතා ඔවුහු භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත ගොස් මේ කරුණ දන්වා, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා මේ මියෝ සහල් නැළිය බැගින් පිළිගෙන යම් අයුරකින් සකසා වළඳනු මැනවි” යි ආරාධනා කොට දිනපතා මියෝ සහල් නැළිය බැගින් පූජා කිරීමට නියම කළහ. ඒ නිසා “ඔවුන් විසින් අස්හල්වලදී භික්ෂූන් වහන්සේලාට මියෝ සහල් නැළිය බැගින් නියම කරන ලදී” යයි ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළහ.

ပညတ္တန္တိ နိစ္စဘတ္တသင်္ခေပေန ဌပိတံ. ဣဒါနိ ဘိက္ခူ ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာတိအာဒီသု ပုဗ္ဗဏှသမယန္တိ ဒိဝသဿ ပုဗ္ဗဘာဂသမယံ, ပုဗ္ဗဏှသမယေတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗဏှေ ဝါ သမယံ ပုဗ္ဗဏှသမယံ, ပုဗ္ဗဏှေ ဧကံ ခဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ လဗ္ဘတိ. နိဝါသေတွာတိ ပရိဒဟိတွာ, ဝိဟာရနိဝါသနပရိဝတ္တနဝသေနေတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ တေ တတော ပုဗ္ဗေ အနိဝတ္ထာ အဟေသုံ. ပတ္တစီဝရမာဒါယာတိ ပတ္တံ ဟတ္ထေဟိ စီဝရံ ကာယေန အာဒိယိတွာ သမ္ပဋိစ္ဆာဒေတွာ, ဓာရေတွာတိ အတ္ထော. ယေန ဝါ တေန ဝါ ဟိ ပကာရေန ဂဏှန္တာ အာဒါယဣစ္စေဝ ဝုစ္စန္တိ, ယထာ ‘‘သမာဒါယေဝ ပက္ကမတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁). ပိဏ္ဍံ အလဘမာနာတိ သကလမ္ပိ ဝေရဉ္ဇံ စရိတွာ တိဋ္ဌတု ပိဏ္ဍော, အန္တမသော ‘‘အတိစ္ဆထာ’’တိ ဝါစမ္ပိ အလဘမာနာ.

“පඤ්ඤත්තං” යනු නිත්‍ය දානයක් වශයෙන් තබන ලද්ද යන්නයි. “භික්ඛූ පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා” යන ආදී පාඨවල “පුබ්බණ්හසමයං” යනු දවසේ පූර්ව භාගයෙහි වූ කාලයයි, එනම් උදය කාලයයි. පෙර භාගයෙහි වූ යම් කාලයක් හෝ පෙර භාගයෙහි වූ එක් මොහොතක් හෝ යන්න මෙහි අදහසයි. මෙසේ කාලය පිළිබඳ අඛණ්ඩ සම්බන්ධයක් ඇති තැන දෙවැනි විභක්තිය යෙදේ. “නිවාසෙත්වා” යනු සිවුරු හැඳගෙන යන්නයි. මෙය ආරාමයේදී අඳින සිවුර ඉවත් කොට පිඬු පිණිස වැඩීමට සුදුසු පරිදි සිවුර ඇඳීම යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. මන්ද යත්, ඊට පෙර උන්වහන්සේලා සිවුරු නොඇඳ සිටියා නොවේ. “පත්තචීවරමාදාය” යනු පාත්‍රය දෑතින් ද, සිවුර කයෙන් ද ගෙන, මනාව වසා පොරවාගෙන යන්නයි. යම් අයුරකින් හෝ පරිභෝගය සඳහා ගැනීම “ආදාය” (ගෙන) යනුවෙන් හැඳින්වේ. “සමාදායෙව පක්කමති” (සමාදන්වම පිටත්ව යයි) යන්න මීට නිදසුනකි. “පිණ්ඩං අලභමානා” යනු මුළු වේරංජා නගරයෙහිම හැසිර, දානය තබා අන්තයටම “ඉදිරියට වැඩම කරනු මැනවි” යන වචනය පවා නොලැබූවෝ යන්නයි.

ပတ္ထပတ္ထပုလကံ အာရာမံ အာဟရိတွာတိ ဂတဂတဋ္ဌာနေ လဒ္ဓံ ဧကမေကံ ပတ္ထပတ္ထပုလကံ ဂဟေတွာ အာရာမံ နေတွာ. ဥဒုက္ခလေ ကောဋ္ဋေတွာ ကောဋ္ဋေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ ထေရာနံ ကောစိ ကပ္ပိယကာရကော နတ္ထိ, ယော နေသံ တံ ဂဟေတွာ ယာဂုံ ဝါ ဘတ္တံ ဝါ ပစေယျ. သာမမ္ပိ ပစနံ သမဏသာရုပ္ပံ န ဟောတိ န စ ဝဋ္ဋတိ. တေ ဧဝံ နော သလ္လဟုကဝုတ္တိတာ စ ဘဝိဿတိ, သာမပါကပရိမောစနဉ္စာတိ အဋ္ဌ အဋ္ဌ ဇနာ ဝါ ဒသ ဒသ ဇနာ ဝါ ဧကတော ဟုတွာ ဥဒုက္ခလေ ကောဋ္ဋေတွာ ကောဋ္ဋေတွာ သကံ သကံ ပဋိဝီသံ ဥဒကေန တေမေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ အပ္ပောဿုက္ကာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တိ[Pg.146]. ဘဂဝတော ပန တေ အဿဝါဏိဇာ ပတ္ထပုလကဉ္စ ဒေန္တိ, တဒုပိယဉ္စ သပ္ပိမဓုသက္ကရံ. တံ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အာဟရိတွာ သိလာယံ ပိသတိ. ပုညဝတာ ပဏ္ဍိတပုရိသေန ကတံ မနာပမေဝ ဟောတိ. အထ နံ ပိသိတွာ သပ္ပိအာဒီဟိ သမ္မာ ယောဇေတွာ ဘဂဝတော ဥပနာမေသိ. အထေတ္ထ ဒေဝတာ ဒိဗ္ဗောဇံ ပက္ခိပန္တိ. တံ ဘဂဝါ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဖလသမာပတ္တိယာ ကာလံ အတိနာမေတိ. န တတော ပဋ္ဌာယ ပိဏ္ဍာယ စရတိ.

“පත්ථපත්තපුලකං ආරාමං ආහරිත්වා” යනු ඒ ඒ ස්ථානවලින් ලැබුණු මියෝ සහල් නැළිය බැගින් ගෙන ආරාමයට පැමිණීමයි. “වංගෙඩියක කොටා කොටා වළඳති” යනු, ඒ තෙරුන් වහන්සේලාට එය ගෙන කැඳ හෝ බත් පිස දීමට කප්පියකාරකයෙකු නොවූ බැවිනි. තමන් විසින්ම ආහාර පිසීම ශ්‍රමණයන්ට නුසුදුසුය, එය අකැපය. “අපගේ දිවිපැවැත්ම සැහැල්ලු වන්නේය, තමන් විසින්ම පිසීමේ දොසින් මිදෙන්නේය” යි සිතා අට නම බැගින් හෝ දස නම බැගින් එක් වී වංගෙඩියක දමා කොටා කොටා තම තමන්ගේ කොටස ජලයෙන් පොඟවා වළඳති. මෙසේ වළඳා අන් කටයුතුවලින් තොරව මහණ දම් පුරති. අශ්ව වෙළෙන්දෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට මියෝ සහල් නැළියක් ද ඒ සඳහා සුදුසු ගිතෙල්, මී පැණි හා සක්කරා ද පූජා කළහ. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ඒවා ගෙන ගලක තබා අඹරති. පින්වත් නුවණැති පුරුෂයෙකු විසින් කරන ලද දෙය ඉතා ප්‍රියමනාප වේ. පසුව ඒවා අඹරා ගිතෙල් ආදිය හා මනාව මිශ්‍ර කොට බුදුරජාණන් වහන්සේට පිළිගන්වති. එවිට දෙවිවරු එහි දිව්‍ය ඕජස තැන්පත් කරති. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය වළඳති. වළඳා ඵලසමාපත්තියෙන් කාලය ගෙවති. එතැන් සිට උන්වහන්සේ පිඬු පිණිස නොවැඩියහ.

ကိံ ပနာနန္ဒတ္ထေရော တဒါ ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌာကော ဟောတီတိ? ဟောတိ, နော စ ခေါ ဥပဋ္ဌာကဋ္ဌာနံ လဒ္ဓါ. ဘဂဝတော ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိဝဿန္တရေ နိဗဒ္ဓုပဋ္ဌာကော နာမ နတ္ထိ. ကဒါစိ နာဂသမာလတ္ထေရော ဘဂဝန္တံ ဥပဋ္ဌာသိ, ကဒါစိ နာဂိတတ္ထေရော, ကဒါစိ မေဃိယတ္ထေရော, ကဒါစိ ဥပဝါဏတ္ထေရော, ကဒါစိ သာဂတတ္ထေရော, ကဒါစိ သုနက္ခတ္တော လိစ္ဆဝိပုတ္တော. တေ အတ္တနော ရုစိယာ ဥပဋ္ဌဟိတွာ ယဒါ ဣစ္ဆန္တိ တဒါ ပက္ကမန္တိ. အာနန္ဒတ္ထေရော တေသု တေသု ဥပဋ္ဌဟန္တေသု အပ္ပောဿုက္ကော ဟောတိ, ပက္ကန္တေသု သယမေဝ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကရောတိ. ဘဂဝါပိ ကိဉ္စာပိ မေ ဉာတိသေဋ္ဌော ဥပဋ္ဌာကဋ္ဌာနံ န တာဝ လဘတိ, အထ ခေါ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု အယမေဝ ပတိရူပေါတိ အဓိဝါသေသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာယသ္မာ ပနာနန္ဒော ပတ္ထပုလကံ သိလာယံ ပိသိတွာ ဘဂဝတော ဥပနာမေသိ, တံ ဘဂဝါ ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ.

එකල ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායකව සිටියේද? එසේය, සිටියහ. එහෙත් නිල වශයෙන් ස්ථිර උපස්ථායක තනතුර ලැබී තිබුණේ නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව මුල් වසර විස්ස ඇතුළත නිත්‍ය උපස්ථායකයෙකු නොවීය. ඇතැම් විට නාගසමාල තෙරුන් ද, ඇතැම් විට නාගිත තෙරුන් ද, මේඝිය තෙරුන් ද, උපවාණ තෙරුන් ද, සාගත තෙරුන් ද, ලිච්ඡවී පුත් සුනක්ඛත්ත ද බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කළහ. ඔවුහු තම අභිමතය පරිදි උපස්ථාන කොට තමන්ට අවශ්‍ය විට පිටව ගියහ. ඒ ඒ තෙරුන් වහන්සේලා උපස්ථාන කරන විට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ නිහඬව සිටිති. ඔවුන් පිටව ගිය විට උන්වහන්සේම වත්පිළිවෙත් කරති. “මගේ මේ ශ්‍රේෂ්ඨ ඥාතියා උපස්ථායක තනතුර තවමත් නොලැබුවද, මෙබඳු අවස්ථාවක මොහුම සුදුසුය” යි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එය ඉවසූහ. ඒ නිසා “ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් මියෝ සහල් ගලක අඹරා බුදුරජාණන් වහන්සේට පිළිගැන්වූහ, බුදුරජාණන් වහන්සේ එය වැළඳූහ” යි කියන ලදී.

နနု စ မနုဿာ ဒုဗ္ဘိက္ခကာလေ အတိဝိယ ဥဿာဟဇာတာ ပုညာနိ ကရောန္တိ, အတ္တနာ အဘုဉ္ဇိတွာပိ ဘိက္ခူနံ ဒါတဗ္ဗံ မညန္တိ. တေ တဒါ ကသ္မာ ကဋစ္ဆုဘိက္ခမ္ပိ န အဒံသု? အယဉ္စ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော မဟတာ ဥဿာဟေန ဘဂဝန္တံ ဝဿာဝါသံ ယာစိ, သော ကသ္မာ ဘဂဝတော အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနာတီတိ? ဝုစ္စတေ – မာရာဝဋ္ဋနာယ. ဝေရဉ္ဇဉှိ ဗြာဟ္မဏံ ဘဂဝတော သန္တိကာ ပက္ကန္တမတ္တမေဝ သကလဉ္စ နဂရံ သမန္တာ စ ယောဇနမတ္တံ ယတ္ထ သက္ကာ ပုရေဘတ္တံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္စာဂန္တုံ, တံ သဗ္ဗံ မာရော အာဝဋ္ဋေတွာ မောဟေတွာ သဗ္ဗေသံ အသလ္လက္ခဏဘာဝံ ကတွာ ပက္ကာမိ. တသ္မာ န ကောစိ အန္တမသော သာမီစိကမ္မမ္ပိ ကတ္တဗ္ဗံ မညိတ္ထ.

දුර්භික්ෂ කාලවලදී මිනිසුන් මහත් උනන්දුවෙන් පින්කම් කරනවා නොවේද? තමන් නොකා වුවද භික්ෂූන් වහන්සේලාට දිය යුතුයයි සිතති. එහෙත් එකල ඔවුහු මක්නිසාද හැන්දක් පමණ වූ බත් දානයක් පවා නොදුන්නේ? මේ වේරංජා බමුණා ද මහත් උනන්දුවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේට වස් වැසීමට ආරාධනා කළේය. ඔහු මක්නිසාද බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහි සිටින බවවත් නොදන්නේ? ඊට පිළිතුරු මෙසේය: මාරයාගේ වැසීම (මුළා කිරීම) නිසාය. වේරංජා බමුණා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතින් පිටත් වූ සැණින්ම, මුළු නගරයත්, දවල් දානයට පෙර පිඬු පිණිස හැසිර ආ හැකි පමණ වූ යොදුනක් පමණ අවට පෙදෙසත් යන සියල්ල මාරයා විසින් මුළා කරන ලදී. සැමගේ සිහි බුද්ධිය නැති කොට ඔහු පිටව ගියේය. ඒ නිසා කිසිවෙකු අවම වශයෙන් කළ යුතු ගෞරව දැක්වීමක් හෝ වතාවතක් ගැන පවා නොසිතූහ.

ကိံ [Pg.147] ပန ဘဂဝါပိ မာရာဝဋ္ဋနံ အဇာနိတွာဝ တတ္ထ ဝဿံ ဥပဂတောတိ? နော အဇာနိတွာ. အထ ကသ္မာ စမ္ပာ-သာဝတ္ထိ-ရာဇဂဟာဒီနံ အညတရသ္မိံ န ဥပဂတောတိ? တိဋ္ဌန္တု စမ္ပာ-သာဝတ္ထိ-ရာဇဂဟာဒီနိ, သစေပိ ဘဂဝါ တသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ ဥတ္တရကုရုံ ဝါ တိဒသပုရံ ဝါ ဂန္တွာ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆေယျ, တမ္ပိ မာရော အာဝဋ္ဋေယျ. သော ကိရ တံ သံဝစ္ဆရံ အတိဝိယ အာဃာတေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော အဟောသိ. ဣဓ ပန ဘဂဝါ ဣမံ အတိရေကကာရဏံ အဒ္ဒသ – ‘‘အဿဝါဏိဇာ ဘိက္ခူနံ သင်္ဂဟံ ကရိဿန္တီ’’တိ. တသ္မာ ဝေရဉ္ဇာယမေဝ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆိ.

කිමෙක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මාරයාගේ අවහිර කිරීම් නොදැන ම එහි වස් විසූ සේක් ද? නැත, නොදැන නොවෙයි (දැනුවත්ව ම ය). එසේ නම් චම්පා, සැවැත්, රජගහ ආදී නගරවලින් එකක වස් නොවිසූයේ මන්ද? චම්පා, සැවැත්, රජගහ ආදී නගර තිබියදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ වර්ෂයෙහි උත්තරකුරු දිවයිනට හෝ තව්තිසා භවනට හෝ වැඩම කර වස් විසූයේ වුව ද, එහිදී ද මාරයා බාධා කරනු ඇත. ඒ වර්ෂයෙහි එම මාරයා ඉතා දැඩි වෛරයකින් යුක්තව මඩනා ලද සිත් ඇත්තෙකු වූ බව කියනු ලැබේ. එහෙත් මෙහිදී (වේරංජාවෙහිදී) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම විශේෂ හේතුව දුටු සේක: 'අස් වෙළෙන්දෝ භික්ෂූන්ට සංග්‍රහ කරන්නාහුය' යන්නයි. එබැවින් වේරංජාවෙහිම වස් වැසූ සේක.

ကိံ ပန မာရော ဝါဏိဇကေ အာဝဋ္ဋေတုံ န သက္ကောတီတိ? နော န သက္ကောတိ, တေ ပန အာဝဋ္ဋိတပရိယောသာနေ အာဂမိံသု. ပဋိနိဝတ္တိတွာ ကသ္မာ န အာဝဋ္ဋေတီတိ? အဝိသဟတာယ. န ဟိ သော တထာဂတဿ အဘိဟဋဘိက္ခာယ နိဗဒ္ဓဒါနဿ အပ္ပိတဝတ္တဿ အန္တရာယံ ကာတုံ ဝိသဟတိ. စတုန္နဉှိ န သက္ကာ အန္တရာယော ကာတုံ. ကတမေသံ စတုန္နံ? တထာဂတဿ အဘိဟဋဘိက္ခာသင်္ခေပေန ဝါ နိဗဒ္ဓဒါနဿ အပ္ပိတဝတ္တသင်္ခေပေန ဝါ ပရိစ္စတ္တာနံ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ န သက္ကာ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ. ဗုဒ္ဓါနံ ဇီဝိတဿ န သက္ကာ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ. အသီတိယာ အနုဗျဉ္ဇနာနံ ဗျာမပ္ပဘာယ ဝါ န သက္ကာ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ. စန္ဒိမသူရိယဒေဝဗြဟ္မာနမ္ပိ ဟိ ပဘာ တထာဂတဿ အနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာပ္ပဒေသံ ပတွာ ဝိဟတာနုဘာဝါ ဟောန္တိ. ဗုဒ္ဓါနံ သဗ္ဗညုတညာဏဿ န သက္ကာ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုန္တိ ဣမေသံ စတုန္နံ န သက္ကာ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ. တသ္မာ မာရေန အကတန္တရာယံ ဘိက္ခံ ဘဂဝါ သသာဝကသံဃော တဒါ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

කිමෙක්ද? මාරයාට ඒ වෙළෙන්දන්ව මුළා කිරීමට නොහැකිද? නොහැකි නොවෙයි, (හැකිය). එහෙත් ඔවුහු මාරයාගේ බාධා කිරීම් අවසානයෙහි පැමිණියහ. ආපසු හැරී ගිය පසු මක්නිසාද ඔවුන්ව නොවැළැක්වූයේ? (එය කිරීමට) අසමත් වූ බැවිනි. මක්නිසාද යත්, තථාගතයන් වහන්සේ උදෙසා ගෙනෙන ලද දානයට හෝ නිරන්තරයෙන් දෙන දානයට (නිබද්ධ දානයට) හෝ කැප කරන ලද වස්තුවට අන්තරාය කිරීමට ඔහුට ශක්තියක් නැත. කරුණු හතරකට අන්තරාය කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය. ඒ හතර මොනවාද? තථාගතයන් වහන්සේ උදෙසා ගෙනෙන ලද හෝ නිබද්ධ දාන වශයෙන් හෝ කැප කරන ලද සිව්පසයට අන්තරාය කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය. බුදුවරයන්ගේ ජීවිතයට අන්තරාය කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය. අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයන්ට හෝ ව්‍යාමප්‍රභාවට (බඹයක් පමණ සිරුරු රැසට) අන්තරාය කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, සඳ හිරු දෙවි බඹුන්ගේ පවා ප්‍රභාව තථාගතයන් වහන්සේගේ අනුව්‍යඤ්ජන හා ව්‍යාමප්‍රභා පෙදෙසට පැමිණි කල්හි අනුභාව හීන වූවෝ වෙති. බුදුවරයන්ගේ සර්වඥතා ඥානයට අන්තරාය කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය. මෙකී කරුණු හතරට කිසිවෙකුට අන්තරාය කළ නොහැකිය. එබැවින් මාරයා විසින් අන්තරාය කළ නොහැකි වූ දානය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රාවක සංඝයා සමඟ එසමයෙහි වළඳන ලද බව දත යුතුය.

ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇန္တော စ ဧကဒိဝသံ အဿောသိ ခေါ ဘဂဝါ ဥဒုက္ခလသဒ္ဒန္တိ ဘဂဝါ ပတ္ထပတ္ထပုလကံ ကောဋ္ဋေန္တာနံ ဘိက္ခူနံ မုသလသံဃဋ္ဋဇနိတံ ဥဒုက္ခလသဒ္ဒံ သုဏိ. တတော ပရံ ဇာနန္တာပိ တထာဂတာတိ ဧဝမာဒိ ယံ ပရတော ‘‘ကိန္နု ခေါ သော, အာနန္ဒ, ဥဒုက္ခလသဒ္ဒေါ’’တိ ပုစ္ဆိ, တဿ ပရိဟာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတြာယံ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာ – တထာဂတာ နာမ ဇာနန္တာပိ သစေ တာဒိသံ ပုစ္ဆာကာရဏံ ဟောတိ, ပုစ္ဆန္တိ. သစေ ပန တာဒိသံ ပုစ္ဆာကာရဏံ နတ္ထိ, ဇာနန္တာပိ န ပုစ္ဆန္တိ. ယသ္မာ ပန ဗုဒ္ဓါနံ အဇာနနံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အဇာနန္တာပီတိ န ဝုတ္တံ. ကာလံ ဝိဒိတွာ ပုစ္ဆန္တီတိ သစေ တဿာ ပုစ္ဆာယ သော ကာလော ဟောတိ, ဧဝံ တံ ကာလံ ဝိဒိတွာ ပုစ္ဆန္တိ; သစေ န ဟောတိ[Pg.148], ဧဝမ္ပိ ကာလံ ဝိဒိတွာဝ န ပုစ္ဆန္တိ. ဧဝံ ပုစ္ဆန္တာပိ စ အတ္ထသံဟိတံ တထာဂတာ ပုစ္ဆန္တိ, ယံ အတ္ထနိဿိတံ ကာရဏနိဿိတံ, တဒေဝ ပုစ္ဆန္တိ, နော အနတ္ထသံဟိတံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ အနတ္ထသံဟိတေ သေတုဃာတော တထာဂတာနံ. သေတု ဝုစ္စတိ မဂ္ဂေါ, မဂ္ဂေနေဝ တာဒိသဿ ဝစနဿ ဃာတော, သမုစ္ဆေဒေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

මෙසේ වළඳමින් වසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් දිනක වංගෙඩි ශබ්දයක් ඇසූ සේක. එනම්, මිටි මිටි වශයෙන් යව සහල් කොටන භික්ෂූන්ගේ මොල්ගස් ගැටීමෙන් හටගත් වංගෙඩි හඬ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසූ සේක. ඉන්පසු 'තථාගතවරු දැන දැනත් විමසති' යනාදිය මතු දැක්වෙන 'ආනන්ද, ඒ වංගෙඩි හඬ කුමක්ද?' යන ප්‍රශ්නය විමසීම පිළිබඳ පිළිතුරු දීම සඳහා කියන ලද්දකි. එහි සංක්ෂිප්ත විස්තරය මෙසේය: තථාගතවරු නම් දැන දැනත්, එබඳු විමසීමකට කරුණක් ඇත්නම්, විමසති. ඉදින් එබඳු කරුණක් නැත්නම්, දැන දැනත් නොවිමසති. බුදුවරයන්ට නොදැනීමක් නම් නැති බැවින්, 'නොදැන විමසති' යන්නක් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් විසින් නොකියන ලදී. 'කාලය දැන විමසති' යනු, එම ප්‍රශ්නය විමසීමට සුදුසු කාලය නම්, එසේ ඒ කාලය දැන විමසති; ඉදින් සුදුසු කාලය නොවේ නම්, එසේ කාලය දැනම නොවිමසති. මෙසේ විමසන කල්හි ද තථාගතවරු අර්ථවත් දෙයක්ම විමසති. යමක් අර්ථය ඇසුරු කළේ ද, කරුණු සහිත වූයේ ද, එයම විමසති; අනර්ථයක් (අර්ථ ශුන්‍ය දෙයක්) නොවිමසති. මක්නිසාද? අනර්ථය කෙරෙහි තථාගතයන් වහන්සේලාට සේතුඝාතය (මාර්ගයෙන් සම්පූර්ණයෙන් නැසීම) ඇති බැවිනි. 'සේතුව' යනු මාර්ගයයි. මාර්ගයෙන්ම එබඳු වචන නැසීම හෙවත් සමුච්ඡේදය සිදුවන බව මෙයින් කියවේ.

ဣဒါနိ အတ္ထသံဟိတန္တိ ဧတ္ထ ယံ အတ္ထသန္နိဿိတံ ဝစနံ တထာဂတာ ပုစ္ဆန္တိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒွီဟာကာရေဟီ’’တိ အာဒိမာဟ. တတ္ထ အာကာရေဟီတိ ကာရဏေဟိ. ဓမ္မံ ဝါ ဒေသေဿာမာတိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယုတ္တံ သုတ္တံ ဝါ ပုဗ္ဗစရိတကာရဏယုတ္တံ ဇာတကံ ဝါ ကထယိဿာမ. သာဝကာနံ ဝါ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿာမာတိ သာဝကာနံ ဝါ တာယ ပုစ္ဆာယ ဝီတိက္ကမံ ပါကဋံ ကတွာ ဂရုကံ ဝါ လဟုကံ ဝါ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿာမ အာဏံ ဌပေဿာမာတိ.

දැන් 'අර්ථසංහිත' (අර්ථ සහිත) යන්නෙහි තථාගතවරු යම් අර්ථයක් ඇසුරු කළ වචනයක් විමසත් ද, එය දක්වමින් 'ආකාර දෙකකින්' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ආකාර දෙකකින්' යනු කරුණු දෙකකින් යන්නයි. 'ධර්මය දේශනා කරමු' යනු කරුණු සහිත වූ සූත්‍රයක් හෝ පෙර පැවති චරිතාපදාන සහිත වූ ජාතකයක් හෝ දේශනා කරන්නෙමු යන්නයි. 'ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පනවන්නෙමු' යනු ඒ විමසීමෙන් ශ්‍රාවකයන්ගේ වරද ප්‍රකට කරවා, ගරුක හෝ ලහුක වූ ශික්ෂාපදයක් පනවන්නෙමු, ආඥාවක් පනවන්නෙමු යන්නයි.

အထ ခေါ ဘဂဝါ…ပေ… ဧတမတ္ထံ အာရောစေသီတိ ဧတ္ထ နတ္ထိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမေဝ ဟိ ဘိက္ခူနံ ပတ္ထပတ္ထပုလကပဋိလာဘံ သလ္လဟုကဝုတ္တိတံ သာမပါကပရိမောစနဉ္စ အာရောစေန္တော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသီတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘သာဓု သာဓု, အာနန္ဒာ’’တိ ဣဒံ ပန ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ သမ္ပဟံသေန္တော အာဟ. သာဓုကာရံ ပန ဒတွာ ဒွီသု အာကာရေသု ဧကံ ဂဟေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော အာဟ – ‘‘တုမှေဟိ, အာနန္ဒ, သပ္ပုရိသေဟိ ဝိဇိတံ, ပစ္ဆိမာ ဇနတာ သာလိမံသောဒနံ အတိမညိဿတီ’’တိ. တတြာယမဓိပ္ပာယော – တုမှေဟိ, အာနန္ဒ, သပ္ပုရိသေဟိ ဧဝံ ဒုဗ္ဘိက္ခေ ဒုလ္လဘပိဏ္ဍေ ဣမာယ သလ္လဟုကဝုတ္တိတာယ ဣမိနာ စ သလ္လေခေန ဝိဇိတံ. ကိံ ဝိဇိတန္တိ? ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဝိဇိတံ, လောဘော ဝိဇိတော, ဣစ္ဆာစာရော ဝိဇိတော. ကထံ? ‘‘အယံ ဝေရဉ္ဇာ ဒုဗ္ဘိက္ခာ, သမန္တတော ပန အနန္တရာ ဂါမနိဂမာ ဖလဘာရနမိတသဿာ သုဘိက္ခာ သုလဘပိဏ္ဍာ. ဧဝံ သန္တေပိ ဘဂဝါ ဣဓေဝ အမှေ နိဂ္ဂဏှိတွာ ဝသတီ’’တိ ဧကဘိက္ခုဿပိ စိန္တာ ဝါ ဝိဃာတော ဝါ နတ္ထိ. ဧဝံ တာဝ ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဝိဇိတံ အဘိဘူတံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တိတံ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ... පෙ... 'එම කරුණ සැළ කළේය' යන්නෙහි අමුතුවෙන් කිවයුතු දෙයක් නැත. මක්නිසාද යත්, භික්ෂූන් මිටි මිටි වශයෙන් යව සහල් ලැබීම ද, සැහැල්ලු පැවැත්ම ඇති බව ද, තමන්ම පිස ගැනීමෙන් මිදුණු බව ද පවසන (ආනන්ද තෙරුන්) පිළිබඳව 'එම කරුණ සැළ කළේය' යැයි කියනු ලැබේ. 'සාධු සාධු ආනන්ද' යන්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ව සතුටු කරවමින් වදාළ සේක. සාධුකාර දී ආකාර දෙකෙන් එකක් ගෙන ධර්මය දේශනා කරමින් 'ආනන්ද, සත්පුරුෂ වූ නුඹලා විසින් ජය ගන්නා ලදී, මතු පරපුර හැල් බත් හා මස් කෙරෙහි දැඩිව ඇලෙනු ඇත' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අදහස නම්: ආනන්ද, සත්පුරුෂ වූ නුඹලා විසින් මෙබඳු දුර්භික්ෂ කාලයක, දානය දුර්ලභ වූ කල්හි, මෙම සැහැල්ලු පැවැත්මෙන් හා මෙම සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙන් ජය ගන්නා ලදී. කුමක් ජය ගන්නා ලද්දේ ද? දුර්භික්ෂය ජය ගන්නා ලදී, ලෝභය ජය ගන්නා ලදී, පාපිච්ඡාව ජය ගන්නා ලදී. ඒ කෙසේද? 'මේ වේරංජාව දුර්භික්ෂය, හාත්පස අසල ගම් නියම්ගම් වනාහි පලබරින් නැමුණු ගොයම් ඇති, සුභික්ෂ වූ, පහසුවෙන් පිණ්ඩපාතය ලැබෙන තැන්ය. එසේ වුවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපව මෙහිම රඳවා වසන සේකැ'යි එක් භික්ෂුවකට පවා සිතුවිල්ලක් හෝ පීඩාවක් ඇති නොවීය. මෙසේ පළමුව දුර්භික්ෂය ජය ගන්නා ලදී, මඩනා ලදී, තමන්ගේ වසඟයට ගන්නා ලදී.

ကထံ လောဘော ဝိဇိတော? ‘‘အယံ ဝေရဉ္ဇာ ဒုဗ္ဘိက္ခာ, သမန္တတော ပန အနန္တရာ ဂါမနိဂမာ ဖလဘာရနမိတသဿာ သုဘိက္ခာ သုလဘပိဏ္ဍာ. ဟန္ဒ မယံ တတ္ထ ဂန္တွာ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမာ’’တိ လောဘဝသေန ဧကဘိက္ခုနာပိ ရတ္တိစ္ဆေဒေါ ဝါ ‘‘ပစ္ဆိမိကာယ တတ္ထ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝဿစ္ဆေဒေါ ဝါ န ကတော. ဧဝံ လောဘော ဝိဇိတော.

ලෝභය ජය ගන්නා ලද්දේ කෙසේද? 'මේ වේරංජාව දුර්භික්ෂය, හාත්පස අසල ගම් නියම්ගම් වනාහි පලබරින් නැමුණු ගොයම් ඇති, සුභික්ෂ වූ, පහසුවෙන් පිණ්ඩපාතය ලැබෙන තැන්ය. අපි දැන් එහි ගොස් වළඳන්නෙමු' යැයි ලෝභය නිසා එක් භික්ෂුවක් හෝ රාත්‍රී කාලයෙහි බැහැර යාමක් හෝ 'පසු වස් කාලයෙහි එහි වස් වසන්නෙමු'යි වස් කඩ කිරීමක් හෝ නොකළහ. මෙසේ ලෝභය ජය ගන්නා ලදී.

ကထံ [Pg.149] ဣစ္ဆာစာရော ဝိဇိတော? အယံ ဝေရဉ္ဇာ ဒုဗ္ဘိက္ခာ, ဣမေ စ မနုဿာ အမှေ ဒွေ တယော မာသေ ဝသန္တေပိ န ကိသ္မိဉ္စိ မညန္တိ. ယံနူန မယံ ဂုဏဝါဏိဇ္ဇံ ကတွာ ‘‘အသုကော ဘိက္ခု ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘီ…ပေ… အသုကော ဆဠဘိညောတိ ဧဝံ မနုဿာနံ အညမညံ ပကာသေတွာ ကုစ္ဆိံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ ပစ္ဆာ သီလံ အဓိဋ္ဌဟေယျာမာ’’တိ ဧကဘိက္ခုနာပိ ဧဝရူပါ ဣစ္ဆာ န ဥပ္ပာဒိတာ. ဧဝံ ဣစ္ဆာစာရော ဝိဇိတော အဘိဘူတော အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တိတောတိ.

පාපිච්ඡාව ජය ගන්නා ලද්දේ කෙසේද? මේ වේරංජාව දුර්භික්ෂය, මේ මිනිස්සු ද අප මාස දෙක තුනක් මෙහි වසද්දීත් කිසිදු ගුණයක් නොදකිති. අපි ගුණ ව්‍යාපාරයක් කොට 'අසවල් භික්ෂුව ප්‍රථම ධ්‍යානය ලාභී ය... පෙ... අසවල් භික්ෂුව අභිඥා ලාභී ය' කියා මිනිසුන්ට අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට, කුස පුරවා ගෙන පසුව සිල් (ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය) රකින්නෙමු නම් මැනවි යැයි එක් භික්ෂුවකට හෝ එබඳු වූ ලාමක ආශාවක් ඇති නොවීය. මෙසේ පාපිච්ඡාව ජය ගන්නා ලදී, මඩනා ලදී, තමන්ගේ වසඟයට ගන්නා ලදී.

အနာဂတေ ပန ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ဝိဟာရေ နိသိန္နာ အပ္ပကသိရေနေဝ လဘိတွာပိ ‘‘ကိံ ဣဒံ ဥတ္တဏ္ဍုလံ အတိကိလိန္နံ အလောဏံ အတိလောဏံ အနမ္ဗိလံ အစ္စမ္ဗိလံ, ကော ဣမိနာ အတ္ထော’’တိ အာဒိနာ နယေန သာလိမံသောဒနံ အတိမညိဿတိ, ဩညာတံ အဝညာတံ ကရိဿတိ. အထ ဝါ ဇနပဒေါ နာမ န သဗ္ဗကာလံ ဒုဗ္ဘိက္ခော ဟောတိ. ဧကဒါ ဒုဗ္ဘိက္ခော ဟောတိ, ဧကဒါ သုဘိက္ခော ဟောတိ. သွာယံ ယဒါ သုဘိက္ခော ဘဝိဿတိ, တဒါ တုမှာကံ သပ္ပုရိသာနံ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ ပသန္နာ မနုဿာ ဘိက္ခူနံ ယာဂုခဇ္ဇကာဒိပ္ပဘေဒေန အနေကပ္ပကာရံ သာလိဝိကတိံ မံသောဒနဉ္စ ဒါတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ. တံ တုမှေ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ သက္ကာရံ တုမှာကံ သဗြဟ္မစာရီသင်္ခါတာ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ တုမှာကံ အန္တရေ နိသီဒိတွာ အနုဘဝမာနာဝ အတိမညိဿတိ, တပ္ပစ္စယံ မာနဉ္စ ဩမာနဉ္စ ကရိဿတိ. ကထံ? ကသ္မာ ဧတ္တကံ ပက္ကံ, ကိံ တုမှာကံ ဘာဇနာနိ နတ္ထိ, ယတ္ထ အတ္တနော သန္တကံ ပက္ခိပိတွာ ဌပေယျာထာတိ.

අනාගතයෙහි වනාහි, පසුකාලීන භික්ෂූහු විහාරවල වැඩහිඳිමින් ඉතා පහසුවෙන් ආහාර ලැබූවත්, "මේ කුමක්ද? මෙහි මතුපිට නොපැසුණු සහල් ඇත, මෙය වැඩියෙන් තැම්බී ඇත, මෙහි ලුණු නැත, මෙහි ලුණු වැඩිය, මෙහි ඇඹුල් නැත, මෙහි ඇඹුල් වැඩිය, මෙයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?" යනාදී වශයෙන් පවසමින් ඒ උතුම් ඇල් සහල් හා මස් සහිත භෝජනය හෙළා දකින්නාහ, එය අවඥාවට ලක් කරන්නාහ. තවද, යම් ජනපදයක් සෑම කල්හිම දුර්භික්ෂ නොවේ. ඇතැම් කලෙක දුර්භික්ෂ (සාගත සහිත) වෙයි, ඇතැම් කලෙක සුභික්ෂ (ආහාර බහුල) වෙයි. ඒ ජනපදය යම් කලෙක සුභික්ෂ වන්නේද, එකල ඔබ වැනි සත්පුරුෂයන්ගේ පිළිවෙත කෙරෙහි පැහැදුණු මිනිස්සු භික්ෂූන්ට කැඳ, කැවිලි ආදී විවිධ ප්‍රභේද සහිත ඇල් සහල් බත් හා මස් සහිත භෝජන දිය යුතුයැයි සිතන්නාහ. ඔබ නිසා උපන් ඒ සත්කාරය, ඔබගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් යැයි කියනු ලබන මතුකාලීන මහණ පිරිස ඔබ අතරම හිඳිමින් අනුභව කරමින්ම එය පහත් කොට සලකන්නාහ. ඒ හේතුවෙන් මානය හා අවමානය ඇති කරගන්නාහ. "මෙපමණක් පිසුවේ කුමක් සඳහාද? තමන් සතු දෑ බහා තැබීමට ඔබ සතුව බඳුන් නැද්ද?" යනාදී වශයෙන් පවසමින් එම ලැබුණු ලාභ සත්කාරයට නිග්‍රහ කරන්නාහ.

ဒုဗ္ဘိက္ခကထာ နိဋ္ဌိတာ.

දුර්භික්ෂ කථාව නිම විය.

မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿသီဟနာဒကထာ

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගේ සීහනාද කථාව

၁၇. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနောတိအာဒီသု အာယသ္မာတိ ပိယဝစနမေတံ, ဂရုဂါရဝသပ္ပတိဿာဓိဝစနမေတံ. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနောတိ မဟာ စ သော ဂုဏမဟန္တတာယ မောဂ္ဂလ္လာနော စ ဂေါတ္တေနာတိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော. ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ အဝေါစ. ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘ဧတရဟိ ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ ဒဿေတိ. ကသ္မာ အဝေါစ? ထေရော ကိရ ပဗ္ဗဇိတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ သာဝကပါရမိဉာဏဿ မတ္ထကံ ပတ္တော, သတ္ထာရာပိ မဟိဒ္ဓိကတာယ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. သော တံ အတ္တနော မဟိဒ္ဓိကတံ နိဿာယ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဝေရဉ္ဇာ ဒုဗ္ဘိက္ခာ, ဘိက္ခူ စ ကိလမန္တိ, ယံနူနာဟံ ပထဝိံ ပရိဝတ္တေတွာ ဘိက္ခူ ပပ္ပဋကောဇံ ဘောဇေယျ’’န္တိ. အထဿ [Pg.150] ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ ပနာဟံ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဝိဟရန္တော ဘဂဝန္တံ အယာစိတွာ ဧဝံ ကရေယျံ, န မေတံ အဿ ပတိရူပံ; ယုဂဂ္ဂါဟော ဝိယ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ ကတော ဘဝေယျာ’’တိ. တသ္မာ ယာစိတုကာမော အာဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ.

17. එකල ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ යනාදී තැන්හි "ආයුෂ්මා" යනු ප්‍රිය වචනයකි; මෙය ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත ආමන්ත්‍රණයකි. "මහා මොග්ගල්ලාන" යනු ගුණයෙන් මහත් වූ බැවින් "මහා" ද, ගෝත්‍රයෙන් "මොග්ගල්ලාන" ද වන බැවින් මහා මොග්ගල්ලාන නම් වේ. "එතදවොච" යනු මෙය පැවසීය යන්නයි. මෙයින් දැන් පැවසිය යුතු "ස්වාමීනි, දැන්" යනාදී වචනය දක්වයි. කුමක් හෙයින් පැවසුවේද? තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී සත්වැනි දින ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයේ කෙළවරට පත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ද උන්වහන්සේගේ මහත් සෘද්ධි බලය නිසා සෘද්ධිමතුන් අතර අග තනතුරෙහි තබන ලදහ. උන්වහන්සේ තම සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය ගැන සිතා, "මේ වේරංජාව දුර්භික්ෂය, භික්ෂූහු ක්ලාන්ත වෙති. මම පොළොව පෙරළා භික්ෂූන්ට පොළොවෙහි රස ඕජාව අනුභව කරවන්නෙම් නම් මැනවැ"යි සිතූහ. පසුව උන්වහන්සේට මෙසේ සිතිණි: "මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි වෙසෙමින් උන්වහන්සේගෙන් අවසර නොගෙන මෙසේ කරන්නෙම් නම්, එය මට සුදුසු නොවේ. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ අභියෝග කිරීමක් වැනි විය හැකිය." එබැවින් අවසර පතනු කැමතිව පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ.

ဟေဋ္ဌိမတလံ သမ္ပန္နန္တိ ပထဝိယာ ကိရ ဟေဋ္ဌိမတလေ ပထဝိမဏ္ဍော ပထဝေါဇော ပထဝိ-ပပ္ပဋကော အတ္ထိ, တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တတ္ထ သမ္ပန္နန္တိ မဓုရံ, သာဒုရသန္တိ အတ္ထော. ယထေဝ ဟိ ‘‘တတြဿ ရုက္ခော သမ္ပန္နဖလော စ ဥပပန္နဖလော စာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၄၈) ဧတ္ထ မဓုရဖလောတိ အတ္ထော; ဧဝမိဓာပိ သမ္ပန္နန္တိ မဓုရံ သာဒုရသန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေယျထာပိ ခုဒ္ဒမဓုံ အနီဠကန္တိ ဣဒံ ပနဿ မဓုရတာယ ဩပမ္မနိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ခုဒ္ဒမဓုန္တိ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာဟိ ကတမဓု. အနီဠကန္တိ နိမ္မက္ခိကံ နိမ္မက္ခိကဏ္ဍကံ ပရိသုဒ္ဓံ. ဧတံ ကိရ မဓု သဗ္ဗမဓူဟိ အဂ္ဂဉ္စ သေဋ္ဌဉ္စ သုရသဉ္စ ဩဇဝန္တဉ္စ. တေနာဟ – ‘‘သေယျထာပိ ခုဒ္ဒမဓုံ အနီဠကံ ဧဝမဿာဒ’’န္တိ.

"හේට්ඨිමතලං සම්පන්නං" යනු පොළොවේ යටි තලයේ පෘථිවි සාරය, පෘථිවි ඕජාව හෙවත් පෘථිවි පර්පටකය ඇති බව අරභයා පවසන ලද්දකි. එහි "සම්පන්නං" යනු මිහිරි වූ, ප්‍රණීත රස ඇති යන්නයි. "එහි ගස මනා ඵල (සම්පන්න ඵල) දරන්නේය" යන තැන්හි මිහිරි ඵල යන්න අර්ථය වන්නා සේම, මෙහිද "සම්පන්නං" යනු මිහිරි වූ ප්‍රණීත රස ඇති බව දත යුතුය. "කුඩා මී මැස්සන් කළ, මැස්සන් හෝ බිත්තර නැති පිරිසිදු මී පැණි මෙන්" යන්න එම පොළොව යට ඕජාවෙහි ඇති මිහිරි බව පෙන්වීමට උපමාවක් ලෙස දක්වන ලදී. "ඛුද්දමධු" යනු කුඩා මී මැස්සන් විසින් සාදන ලද මී පැණියි. "අනීළකං" යනු මැස්සන් නැති, මැස්සන්ගේ බිත්තර නැති අතිශයින් පිරිසිදු මී පැණියි. ඒ මී පැණිය සියලු මී පැණි වර්ගවලට වඩා අග්‍ර වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, රසවත් වූ හා ඕජා ගුණයෙන් යුක්ත වූවකි. එබැවින් "කුඩා මී පැණි මෙන් එබඳු රස ඇත්තේය"යි පවසන ලදී.

သာဓာဟံ, ဘန္တေတိ သာဓု အဟံ, ဘန္တေ. ဧတ္ထ သာဓူတိ အာယာစနဝစနမေတံ. ပထဝိပရိဝတ္တနံ အာယာစန္တော ဟိ ထေရော ဘဂဝန္တံ ဧဝမာဟ. ပရိဝတ္တေယျန္တိ ဥက္ကုဇ္ဇေယျံ, ဟေဋ္ဌိမတလံ ဥပရိမံ ကရေယျံ. ကသ္မာ? ဧဝဉှိ ကတေ သုခေန ဘိက္ခူ ပပ္ပဋကောဇံ ပထဝိမဏ္ဍံ ပရိဘုဉ္ဇိဿန္တီတိ. အထ ဘဂဝါ အနနုညာတုကာမောပိ ထေရံ သီဟနာဒံ နဒါပေတုံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ယေ ပန တေ, မောဂ္ဂလ္လာန, ပထဝိနိဿိတာ ပါဏာ တေ ကထံ ကရိဿသီ’’တိ. ယေ ပထဝိနိဿိတာ ဂါမနိဂမာဒီသု ပါဏာ, တေ ပထဝိယာ ပရိဝတ္တိယမာနာယ အာကာသေ သဏ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တေ ကထံ ကရိဿသိ, ကတ္ထ ဌပေဿသီတိ? အထ ထေရော ဘဂဝတာ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတဘာဝါနုရူပံ အတ္တနော ဣဒ္ဓါနုဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘ဧကာဟံ, ဘန္တေ’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – ဧကံ အဟံ ဘန္တေ ဟတ္ထံ ယထာ အယံ မဟာပထဝီ ဧဝံ အဘိနိမ္မိနိဿာမိ, ပထဝိသဒိသံ ကရိဿာမိ. ဧဝံ ကတွာ ယေ ပထဝိနိဿိတာ ပါဏာ တေ ဧကသ္မိံ ဟတ္ထတလေ ဌိတေ ပါဏေ တတော ဒုတိယဟတ္ထတလေ သင်္ကာမေန္တော ဝိယ တတ္ထ သင်္ကာမေဿာမီတိ.

"ස්වාමීනි, මම ඉල්ලා සිටිමි" යනු එහි අර්ථයයි. මෙහි "සාධු" යනු ආයාචනා කරන වචනයකි. තෙරුන් වහන්සේ පොළොව පෙරළීමට අවසර පතමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ. "පරිවත්තෙය්‍යං" යනු උඩුකුරු කරන්නෙමි, යටි තලය උඩට කරන්නෙමි යන්නයි. කුමක් නිසාද? මෙසේ කළ විට භික්ෂූන්ට පහසුවෙන් පොළොවේ රස ඕජාව අනුභව කළ හැකි බැවිනි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුමත කිරීමට අකැමැති වුවද, තෙරුන් ලවා සීහනාදයක් කරවනු පිණිස මෙසේ ඇසූහ: "මොග්ගල්ලානය, පොළොව ඇසුරු කොට වසන ඒ සත්ත්වයන්ට ඔබ කුමක් කරන්නෙහිද?" ගම් නියම්ගම් ආදියෙහි පොළොව ඇසුරු කොට වසන සත්ත්වයන්, පොළොව පෙරළන කල්හි අහසේ රැඳී සිටීමට නොහැකි වූ විට ඔබ ඔවුන් කොහි තබන්නෙහිද? එවිට තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අග තනතුරෙහි තබන ලද බවට අනුරූප වන පරිදි තමන්ගේ සෘද්ධි ආනුභාවය පවසමින් "ස්වාමීනි, මම එක අතක්..." යනාදිය පැවසූහ. එහි අර්ථය නම්: "ස්වාමීනි, මම එක අතක් මේ මහා පොළොව මෙන් මවා ගන්නෙමි. එසේ කොට පොළොව ඇසුරු කළ සත්ත්වයන් එක අත්ලක තබා, එතැනින් දෙවැනි අත්ලට මාරු කරන්නාක් මෙන් ඒ මවන ලද පොළොවට ඔවුන් මාරු කරන්නෙමි" යන්නයි.

အထဿ ဘဂဝါ အာယာစနံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘အလံ မောဂ္ဂလ္လာနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အလန္တိ ပဋိက္ခေပဝစနံ. ဝိပလ္လာသမ္ပိ သတ္တာ ပဋိလဘေယျုန္တိ ဝိပရီတဂ္ဂါဟမ္ပိ သတ္တာ သမ္ပာပုဏေယျုံ. ကထံ? အယံ နု ခေါ ပထဝီ[Pg.151], ဥဒါဟု န အယန္တိ. အထ ဝါ အမှာကံ နု ခေါ အယံ ဂါမော, ဥဒါဟု အညေသ’’န္တိ. ဧဝံ နိဂမဇနပဒခေတ္တာရာမာဒီသု. န ဝါ ဧသ ဝိပလ္လာသော, အစိန္တေယျော ဟိ ဣဒ္ဓိမတော ဣဒ္ဓိဝိသယော. ဧဝံ ပန ဝိပလ္လာသံ ပဋိလဘေယျုံ – ဣဒံ ဒုဗ္ဘိက္ခံ နာမ န ဣဒါနိယေဝ ဟောတိ, အနာဂတေပိ ဘဝိဿတိ. တဒါ ဘိက္ခူ တာဒိသံ ဣဒ္ဓိမန္တံ သဗြဟ္မစာရိံ ကုတော လဘိဿန္တိ? တေ သောတာပန္န-သကဒါဂါမိ-အနာဂါမိ-သုက္ခဝိပဿက-ဈာနလာဘိ-ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တခီဏာသဝါပိ သမာနာ ဣဒ္ဓိဗလာဘာဝါ ပရကုလာနိ ပိဏ္ဍာယ ဥပသင်္ကမိဿန္တိ. တတြ မနုဿာနံ ဧဝံ ဘဝိဿတိ – ‘‘ဗုဒ္ဓကာလေ ဘိက္ခူ သိက္ခာသု ပရိပူရကာရိနော အဟေသုံ. တေ ဂုဏေ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဒုဗ္ဘိက္ခကာလေ ပထဝိံ ပရိဝတ္တေတွာ ပပ္ပဋကောဇံ ပရိဘုဉ္ဇိံသု. ဣဒါနိ ပန သိက္ခာယ ပရိပူရကာရိနော နတ္ထိ. ယဒိ သိယုံ, တထေဝ ကရေယျုံ. န အမှာကံ ယံ ကိဉ္စိ ပက္ကံ ဝါ အာမံ ဝါ ခါဒိတုံ ဒဒေယျု’’န္တိ. ဧဝံ တေသုယေဝ အရိယပုဂ္ဂလေသု ‘‘နတ္ထိ အရိယပုဂ္ဂလာ’’တိ ဣမံ ဝိပလ္လာသံ ပဋိလဘေယျုံ. ဝိပလ္လာသဝသေန စ အရိယေ ဂရဟန္တာ ဥပဝဒန္တာ အပါယုပဂါ ဘဝေယျုံ. တသ္မာ မာ တေ ရုစ္စိ ပထဝိံ ပရိဝတ္တေတုန္တိ.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ආයාචනය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් "මොග්ගල්ලානය, එයින් පලක් නැත" යනාදිය වදාළහ. එහි "අලං" යනු වැළැක්වීමේ වචනයකි. "සත්ත්වයෝ මුළාවකට පත් වන්නාහ" යනු සත්ත්වයන්ට වැරදි වැටහීමක් ඇති විය හැකි බවයි. එනම්, "මේ සැබෑ පොළොවද, නැතහොත් මෙය පොළොව නොවේද?" කියායි. එසේත් නැතිනම් "මේ අපේ ගමද, නැතහොත් මෙය වෙනත් අයගේ ගමක්ද?" කියායි. නියම්ගම්, ජනපද, කුඹුරු, ආරාම ආදියෙහිද එසේමය. ඇතැම් විට මෙවැනි මුළාවක් ඇති නොවිය හැක, මන්ද සෘද්ධිමතුන්ගේ සෘද්ධි විෂය අචින්ත්‍ය බැවිනි. එහෙත් මෙබඳු වැරදි වැටහීමක් ඇති විය හැකිය: "මේ දුර්භික්ෂය දැන් පමණක් ඇති වන්නක් නොවේ, අනාගතයේදීද ඇති වනු ඇත. එකල භික්ෂූන් මෙබඳු සෘද්ධිමත් සබ්‍රහ්මචාරීන් කොහෙන් ලබන්නද?" එකල සිටින සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී, ශුෂ්ක විපස්සක රහතන් වහන්සේලා හෝ ධ්‍යානලාභී රහතන් වහන්සේලා පවා සෘද්ධි බලය නොමැති කමින් පිණ්ඩපාතය සඳහා අන්‍යයන්ගේ නිවෙස් කරා යන්නාහ. එවිට මිනිසුන්ට මෙසේ සිතෙනු ඇත: "බුදුන් කල භික්ෂූහු ශික්ෂා පද මැනවින් රැක්කාහ. ඔවුහු ගුණ ධර්ම උපදවා දුර්භික්ෂ කාලයේ පොළොව පෙරළා රස ඕජාව වැළඳූහ. දැන් නම් ශික්ෂා පද රකින්නෝ නැත. ඉදින් සිටිත් නම්, ඔවුන්ද එසේම කරනු ඇත." මෙසේ ඒ ආර්ය පුද්ගලයන් කෙරෙහිම "ආර්යයෝ නැතැ"යි යන මේ වැරදි වැටහීම ඇති කරගන්නාහ. ඒ මුළාව නිසා ආර්යයන්ට ගර්හා කරමින් අපායට යන්නාහ. එබැවින් මොග්ගල්ලානය, පොළොව පෙරළීමට ඔබ රුචි නොකරන්න.

အထ ထေရော ဣမံ ယာစနံ အလဘမာနော အညံ ယာစန္တော ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိအာဒိမာဟ. တမ္ပိဿ ဘဂဝါ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘အလံ မောဂ္ဂလ္လာနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ န ဝုတ္တံ ‘‘ဝိပလ္လာသမ္ပိ သတ္တာ ပဋိလဘေယျု’’န္တိ, အထ ခေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ; အတ္ထောပိ စဿ ဝုတ္တသဒိသမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိ ပန ဘဂဝါ အနုဇာနေယျ, ထေရော ကိံ ကရေယျာတိ? မဟာသမုဒ္ဒံ ဧကေန ပဒဝီတိဟာရေန အတိက္ကမိတဗ္ဗံ မာတိကာမတ္တံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ နဠေရုပုစိမန္ဒတော ဥတ္တရကုရုအဘိမုခံ မဂ္ဂံ နီဟရိတွာ ဥတ္တရကုရုံ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နေ ဌာနေ ကတွာ ဒဿေယျ, ယထာ ဘိက္ခူ ဂေါစရဂါမံ ဝိယ ယထာသုခံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ နိက္ခမေယျုန္တိ.

එවිට ඒ ඉල්ලීමට (අවසරය) නොලැබූ මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ වෙනත් ඉල්ලීමක් කරමින් "ස්වාමීනි, මැනව" යනාදී වශයෙන් පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එයද ප්‍රතික්ෂේප කරමින් "මොග්ගල්ලාන, එයින් වැඩක් නැත" (අලං මොග්ගල්ලාන) යනාදිය වදාළ සේක. එහි "සත්ත්වයන්ට විපල්ලාසයන්ද ඇති විය හැකිය" යන්න පවසා නොමැති වුවද, පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම එය තේරුම් ගත යුතුය. එහි අර්ථයද පෙර කී අර්ථයටම සමාන බව දත යුතුය. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවසර දුන් සේක් නම්, තෙරුන් වහන්සේ කුමක් කරන්නේද? භික්ෂූන් වහන්සේලා ගෝචර ග්‍රාමයකට (පිඬුසිඟා යන ගමකට) කැමති පරිදි සැපසේ පිවිස පිටවන්නාක් මෙන්, මහා සාගරය එක් පියවරකින් ඉක්මවා යා හැකි කුඩා ඇළක් හෝ කාණුවක් මෙන් අධිෂ්ඨාන කොට, නළේරුපුචිමන්ද වෘක්ෂයේ සිට උත්තරකුරු දිවයින දෙසට මාර්ගයක් මවා පෙන්වා, උත්තරකුරු දිවයින ගමනාගමනයට පහසු ස්ථානයක් බවට පත් කර පෙන්වන සේක.

နိဋ္ဌိတာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ သီဟနာဒကထာ.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේගේ සීහනාද කථාව නිම විය.

ဝိနယပညတ္တိယာစနကထာဝဏ္ဏနာ

විනය පැනවීම සඳහා කළ ආයාචනය පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

၁၈. ဣဒါနိ အာယသ္မာ ဥပါလိ ဝိနယပညတ္တိယာ မူလတော ပဘုတိ နိဒါနံ ဒဿေတုံ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သိက္ခာပဒပဋိသံယုတ္တံ ဝိတက္ကုပ္ပာဒံ ဒဿေန္တော [Pg.152] ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရဟောဂတဿာတိ ရဟသိ ဂတဿ. ပဋိသလ္လီနဿာတိ သလ္လီနဿ ဧကီဘာဝံ ဂတဿ. ကတမေသာနန္တိ အတီတေသု ဝိပဿီအာဒီသု ဗုဒ္ဓေသု ကတမေသံ. စိရံ အဿ ဌိတိ, စိရာ ဝါ အဿ ဌိတီတိ စိရဋ္ဌိတိကံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနပဒတ္ထမေဝ.

18. දැන් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විනය පැනවීමේ මුල සිට නිදානය පෙන්වනු පිණිස, සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට ශික්ෂා පද සම්බන්ධව ඇති වූ කල්පනාව දක්වමින් "එවිට ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේට" (අථ ඛො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස) යනාදිය වදාළහ. එහි "රහෝගතස්ස" යනු හුදෙකලා තැනකට පැමිණි විටය. "පටිසල්ලීනස්ස" යනු විවේකීව එකඟ වූ සිතින් යුක්තව සිටින විටය. "කතමේසානං" යනු අතීත විපස්සී ආදී බුදුවරුන් අතුරින් කවර බුදුවරුන්ගේද? "චිරට්ඨිතිකං" යනු යම් බ්‍රහ්මචරියක් (ශාසනයක්) බොහෝ කල් පවතීද, එයයි. මෙහි ඉතිරි පදවල අර්ථ පැහැදිලිය.

ကိံ ပန ထေရော ဣမံ အတ္တနော ပရိဝိတက္ကံ သယံ ဝိနိစ္ဆိနိတုံ န သက္ကောတီတိ? ဝုစ္စတေ – သက္ကောတိ စ န သက္ကောတိ စ. အယဉှိ ဣမေသံ နာမ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ န စိရဋ္ဌိတိကံ အဟောသိ, ဣမေသံ စိရဋ္ဌိတိကန္တိ ဧတ္တကံ သက္ကောတိ ဝိနိစ္ဆိနိတုံ. ဣမိနာ ပန ကာရဏေန န စိရဋ္ဌိတိကံ အဟောသိ, ဣမိနာ စိရဋ္ဌိတိကန္တိ ဧတံ န သက္ကောတိ. မဟာပဒုမတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ဧတမ္ပိ သောဠသဝိဓာယ ပညာယ မတ္ထကံ ပတ္တဿ အဂ္ဂသာဝကဿ န ဘာရိယံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ပန သဒ္ဓိံ ဧကဋ္ဌာနေ ဝသန္တဿ သယံ ဝိနိစ္ဆယကရဏံ တုလံ ဆဍ္ဍေတွာ ဟတ္ထေန တုလနသဒိသံ ဟောတီတိ ဘဂဝန္တံယေဝ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ တံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ‘‘ဘဂဝတော စ သာရိပုတ္တ ဝိပဿိဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

තෙරුන් වහන්සේට තමන්ගේ මේ කල්පනාව තනිවම තීරණය කළ නොහැකි වූයේද? ඊට පිළිතුර මෙයයි – තීරණය කළ හැකිද වේ, නොහැකිද වේ. එනම්, "මෙම බුදුවරුන්ගේ ශාසනය බොහෝ කල් නොපැවතුණි, මෙම බුදුවරුන්ගේ ශාසනය බොහෝ කල් පැවතුණි" යන මෙපමණක් තීරණය කිරීමට උන්වහන්සේට හැකිය. එහෙත් "මෙම හේතුව නිසා බොහෝ කල් නොපැවතුණි, මෙම හේතුව නිසා බොහෝ කල් පැවතුණි" යන කරුණ තීරණය කිරීමට නොහැකිය. මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ, "සොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රඥාවේ කෙළවරට පත් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේට මෙය අපහසු කාරණයක් නොවන නමුත්, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ එකම ස්ථානයක වෙසෙද්දී තමන් විසින්ම තීරණය කිරීම, තරාදිය පසෙක තබා අතින් බර මැනීම වැනි බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතම පැමිණ විමසූහ" යනුවෙනි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඊට පිළිතුරු දෙමින් "සාරිපුත්ත, විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පැහැදිලිය.

၁၉. ပုန ထေရော ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တော ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတူတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကော နု ခေါ ဘန္တေတိ ကာရဏပုစ္ဆာ, တဿ ကတမော နု ခေါ ဘန္တေတိ အတ္ထော. ဟေတု ပစ္စယောတိ ဥဘယမေတံ ကာရဏာဓိဝစနံ; ကာရဏဉှိ ယသ္မာ တေန တဿ ဖလံ ဟိနောတိ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ဟေတူတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ တံ ပဋိစ္စ ဧတိ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ပစ္စယောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ အတ္ထတော ဧကမ္ပိ ဝေါဟာရဝသေန စ ဝစနသိလိဋ္ဌတာယ စ တတြ တတြ ဧတံ ဥဘယမ္ပိ ဝုစ္စတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

19. නැවතත් තෙරුන් වහන්සේ කරුණු විමසමින් "ස්වාමීනි, ඊට හේතුව කිම? ප්‍රත්‍යය කිම?" (කෝ නු ඛො භන්තෙ හේතු) යනාදිය විමසූහ. එහි "කෝ නු ඛො භන්තෙ" යනු හේතුව විමසීමකි. "හේතු" සහ "පච්චය" යන වචන දෙකම "හේතුව" හෝ "කරුණ" යන අර්ථය දේ. මන්දයත්, යම් කරුණක් නිසා ඵලය උපදීද (පවතීද), එබැවින් එය "හේතු" නම් වේ. යම් කරුණක් ඇසුරු කොට ඵලය උපදීද, එබැවින් එය "පච්චය" (ප්‍රත්‍යය) නම් වේ. මෙසේ අර්ථයෙන් එකක් වුවද, ව්‍යවහාරය සඳහා සහ වචනවල සුමට බව සඳහා තැනින් තැන මේ පද දෙකම යොදා ගැනේ. මෙහි ඉතිරි අර්ථ පැහැදිලිය.

ဣဒါနိ တံ ဟေတုဉ္စ ပစ္စယဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝါ စ သာရိပုတ္တ ဝိပဿီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကိလာသုနော အဟေသုန္တိ န အာလသိယကိလာသုနော, န ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ အာလသိယံ ဝါ ဩသန္နဝီရိယတာ ဝါ အတ္ထိ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ဧကဿ ဝါ ဒွိန္နံ ဝါ သကလစက္ကဝါဠဿ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တာ သမကေနေဝ ဥဿာဟေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, န ပရိသာယ အပ္ပဘာဝံ ဒိသွာ ဩသန္နဝီရိယာ ဟောန္တိ, နာပိ မဟန္တဘာဝံ ဒိသွာ ဥဿန္နဝီရိယာ. ယထာ ဟိ သီဟော မိဂရာဇာ သတ္တန္နံ ဒိဝသာနံ အစ္စယေန ဂေါစရာယ ပက္ကန္တော ခုဒ္ဒကေ ဝါ မဟန္တေ ဝါ [Pg.153] ပါဏေ ဧကသဒိသေနေဝ ဝေဂေန ဓာဝတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘‘မာ မေ ဇဝေါ ပရိဟာယီ’’တိ. ဧဝံ ဗုဒ္ဓါ အပ္ပကာယ ဝါ မဟတိယာ ဝါ ပရိသာယ သမကေနေဝ ဥဿာဟေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘‘မာ နော ဓမ္မဂရုတာ ပရိဟာယီ’’တိ. ဓမ္မဂရုနော ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဓမ္မဂါရဝါတိ.

දැන් එම හේතුව සහ ප්‍රත්‍යය පෙන්වනු පිණිස "සාරිපුත්ත, විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "කිලාසුනො අහේසුං" යනු කම්මැලි හෝ වෙහෙසට පත් වූ බව නොවේ. බුදුවරුන්ට කම්මැලිකමක් හෝ වීර්යය හීන වීමක් නැත. බුදුවරු එක් පුද්ගලයෙකුට වුවද, දෙදෙනෙකුට වුවද, මුළු සක්වලටම වුවද ධර්මය දේශනා කරන්නේ එක හා සමාන උත්සාහයකිනි. පිරිස අඩු යැයි සිතා වීර්යය අඩු නොකරති, පිරිස වැඩි යැයි සිතා වීර්යය වැඩි නොකරති. සිංහ රාජයා දින හතකට පසු ආහාර සොයා යද්දී කුඩා හෝ වේවා විශාල හෝ වේවා සතෙකු අල්ලා ගැනීමට එක හා සමාන වේගයකින් දිව යන්නාක් මෙනි. එයට හේතුව කුමක්ද? "මාගේ වේගය අඩු නොවේවා" යන සිතුවිල්ලයි. එසේම බුදුවරු කුඩා හෝ විශාල පිරිසකට එක හා සමාන උත්සාහයකින් ධර්මය දේශනා කරති. එයට හේතුව "අපගේ ධර්ම ගෞරවය හීන නොවේවා" යන සිතුවිල්ලයි. බුදුවරු ධර්මය කෙරෙහි බලවත් ගෞරවයක් දක්වන බැවිනි.

ယထာ ပန အမှာကံ ဘဂဝါ မဟာသမုဒ္ဒံ ပူရယမာနော ဝိယ ဝိတ္ထာရေန ဓမ္မံ ဒေသေသိ, ဧဝံ တေ န ဒေသေသုံ. ကသ္မာ? သတ္တာနံ အပ္ပရဇက္ခတာယ. တေသံ ကိရ ကာလေ ဒီဃာယုကာ သတ္တာ အပ္ပရဇက္ခာ အဟေသုံ. တေ စတုသစ္စပဋိသံယုတ္တံ ဧကဂါထမ္ပိ သုတွာ ဓမ္မံ အဘိသမေန္တိ, တသ္မာ န ဝိတ္ထာရေန ဓမ္မံ ဒေသေသုံ. တေနေဝ ကာရဏေန အပ္ပကဉ္စ နေသံ အဟောသိ သုတ္တံ…ပေ… ဝေဒလ္လန္တိ. တတ္ထ သုတ္တာဒီနံ နာနတ္တံ ပဌမသင်္ဂီတိဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ.

අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා සාගරය පුරවන්නාක් මෙන් ධර්මය විස්තරාත්මකව දේශනා කළද, ඒ බුදුවරුන් එසේ (විස්තරාත්මකව) දේශනා නොකළහ. ඒ මන්ද? සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් අඩුකම (අප්පරජක්ඛතා) නිසාය. ඔවුන්ගේ කාලයේ සිටි සත්ත්වයන් දීර්ඝායුෂ ඇති, කෙලෙස් ඉතා අඩු අය වූහ. ඔවුහු සිවුසත්‍යය සම්බන්ධ එක ගාථාවක් ඇසීමෙන් පවා ධර්මය අවබෝධ කර ගත්හ. එබැවින් විස්තරාත්මකව දේශනා නොකළහ. ඒ හේතුව නිසාම ඔවුන්ගේ සූත්‍ර, ...පෙ... වේදල්ල යන අංග ස්වල්ප විය. සූත්‍ර ආදියේ වෙනස්කම් ප්‍රථම සංගායනා වර්ණනාවේ දක්වා ඇත.

အပညတ္တံ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒန္တိ သာဝကာနံ နိဒ္ဒေါသတာယ ဒေါသာနုရူပတော ပညပေတဗ္ဗံ သတ္တာပတ္တိက္ခန္ဓဝသေန အာဏာသိက္ခာပဒံ အပညတ္တံ. အနုဒ္ဒိဋ္ဌံ ပါတိမောက္ခန္တိ အနွဒ္ဓမာသံ အာဏာပါတိမောက္ခံ အနုဒ္ဒိဋ္ဌံ အဟောသိ. ဩဝါဒပါတိမောက္ခမေဝ တေ ဥဒ္ဒိသိံသု; တမ္ပိ စ နော အနွဒ္ဓမာသံ. တထာ ဟိ ဝိပဿီ ဘဂဝါ ဆန္နံ ဆန္နံ ဝဿာနံ သကိံ သကိံ ဩဝါဒပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိ; တဉ္စ ခေါ သာမံယေဝ. သာဝကာ ပနဿ အတ္တနော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေသု န ဥဒ္ဒိသိံသု. သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဗန္ဓုမတိယာ ရာဇဓာနိယာ ခေမေ မိဂဒါယေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ဝသနဋ္ဌာနေ သဗ္ဗောပိ ဘိက္ခုသံဃော ဥပေါသထံ အကာသိ. တဉ္စ ခေါ သံဃုပေါသထမေဝ; န ဂဏုပေါသထံ, န ပုဂ္ဂလုပေါသထံ, န ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထံ, န အဓိဋ္ဌာနုပေါသထံ.

"ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂා පද පනවා නොතිබුණි" යනු ශ්‍රාවකයන් නිදොස් වූ බැවින්, වරදකට අනුරූපව පැනවිය යුතු සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධ වශයෙන් වූ ආඥා ශික්ෂා පද පනවා නොතිබුණි. "පාතිමොක්ඛය උදෙසා නොතිබුණි" යනු අර්ධ මාසයක් පාසා ආඥා පාතිමොක්ඛය උදෙසීමක් (දෙස්නා කිරීමක්) නොතිබූ බවයි. ඔවුහු ඕවාද පාතිමොක්ඛයම දේශනා කළහ. එයද සෑම අර්ධ මාසයකම සිදු නොවුණි. විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වසර හයෙන් හයට එක් වරක් බැගින් ඕවාද පාතිමොක්ඛය උදෙසූ සේක. එයද උන්වහන්සේම සිදු කළ සේක. ශ්‍රාවකයෝ තම තමන් වසන ස්ථානවල එය උදෙසීමක් නොකළහ. මුළු දඹදිවම එක් ස්ථානයක, එනම් බන්ධුමතී රාජධානියේ ඛේම මිගදායේදී විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනදී මුළු භික්ෂු සංඝයාම උපෝසථය කළහ. එයද සංඝ උපෝසථයක්ම විය. ගණ උපෝසථ, පුද්ගල උපෝසථ, පාරිශුද්ධි උපෝසථ හෝ අධිෂ්ඨාන උපෝසථ නොවීය.

တဒါ ကိရ ဇမ္ဗုဒီပေ စတုရာသီတိဝိဟာရသဟဿာနိ ဟောန္တိ. ဧကမေကသ္မိံ ဝိဟာရေ အဗ္ဗောကိဏ္ဏာနိ ဒသပိ ဝီသတိပိ ဘိက္ခုသဟဿာနိ ဝသန္တိ, ဘိယျောပိ ဝသန္တိ. ဥပေါသထာရောစိကာ ဒေဝတာ တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ အာရောစေန္တိ – ‘‘မာရိသာ, ဧကံ ဝဿံ အတိက္ကန္တံ, ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဝဿာနိ အတိက္ကန္တာနိ, ဣဒံ ဆဋ္ဌံ ဝဿံ, အာဂါမိနိယာ ပုဏ္ဏမာသိယာ ဗုဒ္ဓဒဿနတ္ထံ ဥပေါသထကရဏတ္ထဉ္စ ဂန္တဗ္ဗံ! သမ္ပတ္တော ဝေါ သန္နိပါတကာလော’’တိ. တတော သာနုဘာဝါ ဘိက္ခူ အတ္တနော အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဂစ္ဆန္တိ, ဣတရေ ဒေဝတာနုဘာဝေန. ကထံ? တေ ကိရ ဘိက္ခူ ပါစီနသမုဒ္ဒန္တေ ဝါ ပစ္ဆိမဥတ္တရဒက္ခိဏသမုဒ္ဒန္တေ ဝါ ဌိတာ ဂမိယဝတ္တံ ပူရေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ‘‘ဂစ္ဆာမာ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေန္တိ; သဟ စိတ္တုပ္ပာဒါ ဥပေါသထဂ္ဂံ ဂတာဝ [Pg.154] ဟောန္တိ. တေ ဝိပဿိံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အဘိဝါဒေတွာ နိသီဒန္တိ. ဘဂဝါပိ သန္နိသိန္နာယ ပရိသာယ ဣမံ ဩဝါဒပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသတိ.

එසමයෙහි ජම්බුද්වීපයෙහි විහාර අසූහතරදහසක් වූ බව කියනු ලැබේ. එක් එක් විහාරයක (වෙනත් නිකායන්ට අයත් නොවූ) දසදහසක්, විසිදහසක් හෝ ඊටත් වැඩි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටියහ. උපෝසථය දැනුම් දෙන දේවතාවෝ ඒ ඒ විහාරවලට ගොස් මෙසේ සැළ කරති: “නිදුකාණන් වහන්ස, දැන් එක් වසරක් ඉක්ම ගොස් ඇත, වසර දෙකක්, තුනක්, හතරක්, පහක් ඉක්ම ගොස් ඇත. මේ හයවන වසරයි. එළඹෙන පෝය දින බුදුන් වහන්සේ දැකීම පිණිසත්, උපෝසථය සිදු කිරීම පිණිසත් වැඩම කළ යුතුය. ඔබ වහන්සේලාගේ රැස්වීමේ කාලය එළඹ ඇත.” එවිට සෘද්ධිමත් භික්ෂූන් වහන්සේලා තම තමන්ගේ සෘද්ධි බලයෙන් වැඩම කරති, සෙසු භික්ෂූහු දේවතාවුන්ගේ අනුභාවයෙන් වැඩම කරති. ඒ කෙසේ ද? ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙරදිග සමුද්‍ර තීරයෙහි හෝ පශ්චිම, උත්තර, දක්ෂිණ සමුද්‍ර තීරයෙහි හෝ වැඩසිටිමින්, ගමික වත් පූරණය කර, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන “යන්නෙමු” යි සිතක් උපදවති; සිත උපදවනවාත් සමඟම ඔවුහු උපෝසථ ශාලාවට පැමිණියෝ වෙති. ඔවුහු විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට අභිවාදනය කර අසුන් ගනිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මැනවින් රැස් වූ පිරිසට මෙම ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසති.

‘‘ခန္တီ ပရမံ တပေါ တိတိက္ခာ;

နိဗ္ဗာနံ ပရမံ ဝဒန္တိ ဗုဒ္ဓါ;

န ဟိ ပဗ္ဗဇိတော ပရူပဃာတီ;

န သမဏော ဟောတိ ပရံ ဝိဟေဌယန္တော.

“ඉවසීම උසස්ම තපසයි. නිවන උතුම්ම ධර්මය යැයි බුදුවරු වදාරති. අනුන් නසන්නා පැවිද්දෙක් නොවේ. අනුන්ට හිංසා පීඩා කරන්නා ශ්‍රමණයෙක් නොවේ.”

‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ, ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ;

သစိတ္တပရိယောဒပနံ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ.

“සියලු පව් නොකිරීම ද, කුසල් රැස් කිරීම ද, තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීම ද යන මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි.”

‘‘အနုပဝါဒေါ အနုပဃာတော, ပါတိမောက္ခေ စ သံဝရော;

မတ္တညုတာ စ ဘတ္တသ္မိံ, ပန္တဉ္စ သယနာသနံ;

အဓိစိတ္တေ စ အာယောဂေါ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသန’’န္တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၉၀;

ဓ. ပ. ၁၈၃-၁၈၅);

“නින්දා නොකිරීම ද, හිංසා නොකිරීම ද, ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙහි හික්මීම ද, ආහාරයෙහි පමණ දැනීම ද, විවේකී සෙනසුන්හි වාසය කිරීම ද, අධි චිත්තයෙහි (සමථ විපස්සනා භාවනාහි) යෙදීම ද යන මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි.”

ဧတေနေဝ ဥပါယေန ဣတရေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနဉှိ ဣမာ တိဿောဝ ဩဝါဒပါတိမောက္ခဂါထာယော ဟောန္တိ. တာ ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓါနံ ယာဝ သာသနပရိယန္တာ ဥဒ္ဒေသမာဂစ္ဆန္တိ; အပ္ပာယုကဗုဒ္ဓါနံ ပဌမဗောဓိယံယေဝ. သိက္ခာပဒပညတ္တိကာလတော ပန ပဘုတိ အာဏာပါတိမောက္ခမေဝ ဥဒ္ဒိသီယတိ. တဉ္စ ခေါ ဘိက္ခူ ဧဝ ဥဒ္ဒိသန္တိ, န ဗုဒ္ဓါ. တသ္မာ အမှာကမ္ပိ ဘဂဝါ ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိဝဿမတ္တမေဝ ဣဒံ ဩဝါဒပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိ. အထေကဒိဝသံ ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ နိသိန္နော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘န ဒါနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣတော ပရံ ဥပေါသထံ ကရိဿာမိ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိဿာမိ, တုမှေဝ ဒါနိ ဘိက္ခဝေ ဣတော ပရံ ဥပေါသထံ ကရေယျာထ, ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသေယျာထ. အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော ယံ တထာဂတော အပရိသုဒ္ဓါယ ပရိသာယ ဥပေါသထံ ကရေယျ, ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသေယျာ’’တိ (စူဠဝ. ၃၈၆). တတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူ အာဏာပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသန္တိ. ဣဒံ အာဏာပါတိမောက္ခံ တေသံ အနုဒ္ဒိဋ္ဌံ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနုဒ္ဒိဋ္ဌံ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ.

මෙම ක්‍රමයෙන්ම සෙසු බුදුවරුන්ගේ ද ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය දත යුතුය. සියලු බුදුවරුන්ට මෙම ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂ ගාථා තුනම පොදු වේ. දීර්ඝායුෂ ඇති බුදුවරුන්ගේ ශාසනවල ශාසනය පවතින තාක් කල් ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂයම උදෙසනු ලැබේ. අල්පායුෂ්ක බුදුවරුන්ගේ ශාසනවල පළමු බෝධි සමයෙහි පමණක් එය උදෙසනු ලැබේ. ශික්ෂාපද පැනවූ කාලයේ සිට නම් ආඥා ප්‍රාතිමෝක්ෂයම උදෙසනු ලැබේ. එය භික්ෂූන් වහන්සේලාම උදෙසති, බුදුවරු උදෙසන්නේ නැත. එබැවින් අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පළමු බෝධි සමයෙහි වසර විස්සක් පමණක් මෙම ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසූහ. ඉන්පසු එක් දිනක පුබ්බාරාමයේ මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයේ වැඩසිටිමින් භික්ෂූන් ඇමතූහ: “මහණෙනි, මම මෙතැන් සිට උපෝසථ නොකරමි, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන්නේ ද නැත. මහණෙනි, මෙතැන් සිට තොප විසින්ම උපෝසථ කළ යුතුය, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසිය යුතුය. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ අපිරිසිදු පිරිසක් මැද උපෝසථ කිරීමක් හෝ ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසීමක් සිදු නොවේ, එයට අවකාශයක් නැත.” එතැන් සිට භික්ෂූන් වහන්සේලා ආඥා ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසති. මෙම ආඥා ප්‍රාතිමෝක්ෂය ඒ (දීර්ඝායුෂ්ක) බුදුවරුන් විසින් උදෙසනු නොලැබීය. එහෙයින් “උදෙසනු නොලැබූ ප්‍රාතිමෝක්ෂය” යැයි කියන ලදී.

တေသံ ဗုဒ္ဓါနန္တိ တေသံ ဝိပဿီအာဒီနံ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ. အန္တရဓာနေနာတိ ခန္ဓန္တရဓာနေန; ပရိနိဗ္ဗာနေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓါနန္တိ ယေ တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ အနုဗုဒ္ဓါ သမ္မုခသာဝကာ တေသဉ္စ ခန္ဓန္တရဓာနေန. ယေ တေ ပစ္ဆိမာ သာဝကာတိ [Pg.155] ယေ တေသံ သမ္မုခသာဝကာနံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတာ ပစ္ဆိမာ သာဝကာ. နာနာနာမာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓရက္ခိတော, ဓမ္မရက္ခိတော’’တိအာဒိ နာမဝသေန ဝိဝိဓနာမာ. နာနာဂေါတ္တာတိ ‘‘ဂေါတမော, မောဂ္ဂလ္လာနော’’တိအာဒိ ဂေါတ္တဝသေန ဝိဝိဓဂေါတ္တာ. နာနာဇစ္စာတိ ‘‘ခတ္တိယော, ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒိဇာတိဝသေန နာနာဇစ္စာ. နာနာကုလာ ပဗ္ဗဇိတာတိ ခတ္တိယကုလာဒိဝသေ နေဝ ဥစ္စနီစဥဠာရုဠာရဘောဂါဒိကုလဝသေန ဝါ ဝိဝိဓကုလာ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိတာ.

‘ඒ බුදුවරුන්ගේ’ යනු විපස්සී ආදී ඒ බුදුවරුන් තිදෙනාගේ ය. ‘අතුරුදන් වීමෙන්’ යනු ස්කන්ධයන්ගේ අතුරුදන් වීම හෙවත් පරිනිර්වාණයෙන් යන්නයි. ‘බුද්ධානුබුද්ධ’ යනු ඒ බුදුවරුන් අනුව සත්‍යය අවබෝධ කළ ඒ ප්‍රත්‍යක්ෂ ශ්‍රාවකයන්ගේ ද ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයෙන් යන්නයි. ‘පශ්චිම ශ්‍රාවකයෝ’ යනු ඒ ප්‍රත්‍යක්ෂ ශ්‍රාවකයන් වෙතින් පැවිදි වූ පසුකාලීන ශ්‍රාවකයන් ය. ‘නොයෙක් නම් ඇත්තෝ’ යනු බුද්ධරක්ඛිත, ධම්මරක්ඛිත ආදී වශයෙන් විවිධ නම් ඇති බවයි. ‘නොයෙක් ගෝත්‍ර ඇත්තෝ’ යනු ගෝතම, මොග්ගල්ලාන ආදී වශයෙන් විවිධ ගෝත්‍ර ඇති බවයි. ‘නොයෙක් ජාති ඇත්තෝ’ යනු ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ ආදී වශයෙන් විවිධ උපත් ඇති බවයි. ‘නොයෙක් කුලවලින් පැවිදි වූවෝ’ යනු ක්ෂත්‍රිය කුල ආදියෙන් හෝ උසස්, මධ්‍යම, පහත් සහ මහා භෝග සම්පත් ඇති කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූවෝ යන්නයි.

တေ တံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ တေ ပစ္ဆိမာ သာဝကာ ယသ္မာ ဧကနာမာ ဧကဂေါတ္တာ ဧကဇာတိကာ ဧကကုလာ ပဗ္ဗဇိတာ ‘‘အမှာကံ သာသနံ တန္တိ ပဝေဏီ’’တိ အတ္တနော ဘာရံ ကတွာ ဗြဟ္မစရိယံ ရက္ခန္တိ, စိရံ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ပရိဟရန္တိ. ဣမေ စ တာဒိသာ န ဟောန္တိ. တသ္မာ အညမညံ ဝိဟေဌေန္တာ ဝိလောမံ ဂဏှန္တာ ‘‘အသုကော ထေရော ဇာနိဿတိ, အသုကော ထေရော ဇာနိဿတီ’’တိ သိထိလံ ကရောန္တာ တံ ဗြဟ္မစရိယံ ခိပ္ပညေဝ အန္တရဓာပေသုံ, သင်္ဂဟံ အာရောပေတွာ န ရက္ခိံသု. သေယျထာပီတိ တဿတ္ထဿ ဩပမ္မနိဒဿနံ. ဝိကိရတီတိ ဝိက္ခိပတိ. ဝိဓမတီတိ ဌာနန္တရံ နေတိ. ဝိဒ္ဓံသေတီတိ ဌိတဋ္ဌာနတော အပနေတိ. ယထာ တံ သုတ္တေန အသင်္ဂဟိတတ္တာတိ ယထာ သုတ္တေန အသင်္ဂဟိတတ္တာ အဂန္ထိတတ္တာ အဗဒ္ဓတ္တာ ဧဝံ ဝိကိရတိ ယထာ သုတ္တေန အသင်္ဂဟိတာနိ ဝိကိရိယန္တိ, ဧဝံ ဝိကိရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနံ. အန္တရဓာပေသုန္တိ ဝဂ္ဂသင်္ဂဟ-ပဏ္ဏာသသင်္ဂဟာဒီဟိ အသင်္ဂဏှန္တာ ယံ ယံ အတ္တနော ရုစ္စတိ, တံ တဒေဝ ဂဟေတွာ သေသံ ဝိနာသေသုံ အဒဿနံ နယိံသု.

‘ඔවුහු ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව’ යනු ඒ පසුකාලීන ශ්‍රාවකයන් ය. ඔවුහු එකම නමකින්, එකම ගෝත්‍රයකින් හෝ එකම කුලයකින් පැමිණ පැවිදි වූවන් නොවන බැවින් “මෙය අපගේ ශාසනයයි, අපේ පරම්පරාවයි” කියා තමන්ගේ වගකීමක් ලෙස සලකා බ්‍රහ්මචර්යාව රැකීමට හෝ පර්යාප්ති ධර්මය බොහෝ කල් දැරීමට උනන්දු නොවූහ. ඔවුහු ඒ උතුම් ශ්‍රාවකයන් වැනි නොවූහ. එහෙයින් ඔවුහු එකිනෙකාට හිංසා කරමින්, විරුද්ධ වෙමින් “අසවල් තෙරුන් දැනගනු ඇත, අසවල් තෙරුන් දැනගනු ඇත” යි කියමින් ලිහිල්ව කටයුතු කරමින් ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව වහා අතුරුදන් වීමට සැලැස්වූහ. සංගායනා කර එය ආරක්ෂා නොකළහ. ‘යම් සේ ද යත්’ යන වචනය ඒ වහා අතුරුදන් වීමේ අර්ථය සඳහා උපමාවක් දැක්වීමකි. ‘විසුරුවා හරියි’ යනු නොයෙක් දිශාවන්ට විසිර යෑමයි. ‘සුළඟින් ගසාගෙන යයි’ යනු වෙනත් තැනකට රැගෙන යෑමයි. ‘විනාශ කරයි’ යනු තිබූ තැනින් ඉවත් කර දැමීමයි. හුයකින් අමුණා නැති මල් යම් සේ සුළඟට විසිරී යන්නේ ද, එමෙන්ම ආඥා ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙන් හෝ සංගායනාවකින් ගොනු කර නැති ධර්මය ද විසිරී යන බව මෙයින් අදහස් වේ. ‘එලෙසින්ම’ යනු උපමාව හා සැසඳීමයි. ‘අතුරුදන් වීමට සැලැස්වූහ’ යනු වර්ග සංග්‍රහ, පණ්ණාස සංග්‍රහ ආදියෙන් ගොනු නොකර, තමන් තමන්ට රුචි ධර්මයන් පමණක් ගෙන සෙසු ධර්මයන් විනාශයට පත් කරමින් දක්නට නොලැබෙන තත්ත්වයට පත් කිරීමයි.

အကိလာသုနော စ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသုံ သာဝကေ စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ဩဝဒိတုန္တိ အပိစ သာရိပုတ္တ တေ ဗုဒ္ဓါ အတ္တနော စေတသာ သာဝကာနံ စေတော ပရိစ္စ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဩဝဒိတုံ အကိလာသုနော အဟေသုံ, ပရစိတ္တံ ဉတွာ အနုသာသနိံ န ဘာရိယတော န ပပဉ္စတော အဒ္ဒသံသု. ဘူတပုဗ္ဗံ သာရိပုတ္တာတိအာဒိ တေသံ အကိလာသုဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဘိံသနကေတိ ဘယာနကေ ဘယဇနနကေ. ဧဝံ ဝိတက္ကေထာတိ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒယော တယော ဝိတက္ကေ ဝိတက္ကေထ. မာ ဧဝံ ဝိတက္ကယိတ္ထာတိ ကာမဝိတက္ကာဒယော တယော အကုသလဝိတက္ကေ မာ ဝိတက္ကယိတ္ထ. ဧဝံ မနသိ ကရောထာတိ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ အသုဘ’’န္တိ မနသိ ကရောထ. မာ ဧဝံ မနသာ [Pg.156] ကတ္ထာတိ ‘‘နိစ္စံ သုခံ အတ္တာ သုဘ’’န္တိ မာ မနသိ အကရိတ္ထ. ဣဒံ ပဇဟထာတိ အကုသလံ ပဇဟထ. ဣဒံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရထာတိ ကုသလံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ပဋိလဘိတွာ နိပ္ဖာဒေတွာ ဝိဟရထ.

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා ශ්‍රාවකයන්ගේ සිතින් සිත පිරික්සා බලා අවවාද කිරීමට වෙහෙසක් හෝ කම්මැලිකමක් නොදැක්වූහ. සැරියුත් මලනුවෙනි, ඒ බුදුවරු තමන්ගේ සිතින් ශ්‍රාවකයන්ගේ සිත මෙහෙයවා, පිරික්සා බලා අනුශාසනා කිරීම බරක් කොට හෝ ප්‍රපංචයක් කොට නොසැලකූහ. ‘පෙර වූ දෙයක්’ යනාදී ප්‍රකාශය එම බුදුවරුන්ගේ නොපසුබට උත්සාහය (අකිලාසු බව) ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස දක්වන ලදී. ‘භයානක වූ’ යනු බිය උපදවන සුළු වූ යන්නයි. ‘මෙසේ කල්පනා කරව්’ යනු නෙක්ඛම්ම විතක්කාදී කුසල විතක්කයන් තුන උපදවා ගැනීමයි. ‘මෙසේ කල්පනා නොකරව්’ යනු කාම විතක්කාදී අකුසල විතක්කයන් තුන නොසිතීමයි. ‘මෙසේ මෙනෙහි කරව්’ යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත සහ අසුභ වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. ‘මෙසේ මෙනෙහි නොකරව්’ යනු නිත්‍ය, සුඛ, අත්ත සහ සුභ වශයෙන් මෙනෙහි නොකිරීමයි. ‘මෙය ප්‍රහීණ කරව්’ යනු අකුසලය බැහැර කිරීමයි. ‘මෙය ලබාගෙන වාසය කරව්’ යනු කුසලය වඩා, එය සම්පූර්ණ කරගෙන වාසය කිරීමයි.

အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသူတိ အဂ္ဂဟေတွာ ဝိမုစ္စိံသု. တေသဉှိ စိတ္တာနိ ယေဟိ အာသဝေဟိ ဝိမုစ္စိံသု, န တေ တာနိ ဂဟေတွာ ဝိမုစ္စိံသု. အနုပ္ပာဒနိရောဓေန ပန နိရုဇ္ဈမာနာ အဂ္ဂဟေတွာ ဝိမုစ္စိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသူ’’တိ. သဗ္ဗေပိ တေ အရဟတ္တံ ပတွာ သူရိယရသ္မိသမ္ဖုဋ္ဌမိဝ ပဒုမဝနံ ဝိကသိတစိတ္တာ အဟေသုံ. တတြ သုဒံ သာရိပုတ္တ ဘိံသနကဿ ဝနသဏ္ဍဿ ဘိံသနကတသ္မိံ ဟောတီတိ တတြာတိ ပုရိမဝစနာပေက္ခံ; သုဒန္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော; သာရိပုတ္တာတိ အာလပနံ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထယောဇနာ – တတြာတိ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘အညတရသ္မိံ ဘိံသနကေ ဝနသဏ္ဍေ’’တိ, တတြ ယော သော ဘိံသနကောတိ ဝနသဏ္ဍော ဝုတ္တော, တဿ ဘိံသနကဿ ဝနသဏ္ဍဿ ဘိံသနကတသ္မိံ ဟောတိ, ဘိံသနကိရိယာယ ဟောတီတိ အတ္ထော. ကိံ ဟောတိ? ဣဒံ ဟောတိ – ယော ကောစိ အဝီတရာဂေါ…ပေ… လောမာနိ ဟံသန္တီတိ.

“උපාදානය කර නොගෙන ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත් මිදුණේය” යනු (අරමුණු වශයෙන්) දැඩිව නොගෙන මිදුණේය යන්නයි. ඒ රහතන් වහන්සේලාගේ සිත් යම් ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදුණේද, ඒ ආශ්‍රවයන් ඒ සිත් (අරමුණු වශයෙන්) ගෙන පසුව මිදුණා නොවේ. නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීමෙන්, දැඩිව නොගෙනම මිදුණාහුය. එබැවින් “අනුපාදාය ආසවේහි චිත්තානි විමුච්චිංසු” යයි වදාරන ලදී. ඒ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා රහත් බවට පත්ව, සූර්ය රශ්මිය ස්පර්ශ වූ පියුම් වනයක් මෙන් විකසිත වූ සිත් ඇත්තෝ වූහ. “තත්‍ර සුදං සාරිපුත්ත භිංසනකස්ස වනසණ්ඩස්ස භිංසනකතස්මිං හෝති” යන්නෙහි “තත්‍ර” යනු පෙර කියන ලද වචනය අපේක්ෂා කරන්නකි. “සුදං” යනු නිපාත පදයකි. “සාරිපුත්ත” යනු ආමන්ත්‍රණයකි. මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: “යම් කිසි බියකරු වනයක” (අඤ්ඤතරස්මිං භිංසනකේ වනසණ්ඩේ) යයි යමක් වදාරන ලද්දේද, එහි යම් ඒ වනයක් “බියකරු” (භිංසනක) යයි කියන ලද්දේ ද, ඒ බියකරු වනයේ බියකරු බවෙහි, එනම් බිය උපදවන ක්‍රියාවෙහි (හෝති) පවතින්නේය යනු අර්ථයයි. කුමක් පවතින්නේ ද? යම් කිසිවෙක් වීතරාගී නොවී ඒ වනයට පිවිසෙන්නේ නම්, බොහෝ විට ලොමුදහගැනීම පවතින්නේය යන්නයි.

အထ ဝါ တတြာတိ သာမိအတ္ထေ ဘုမ္မံ. သုဣတိ နိပါတော; ‘‘ကိံ သု နာမ တေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၆၉) ဝိယ. ဣဒန္တိ အဓိပ္ပေတမတ္ထံ ပစ္စက္ခံ ဝိယ ကတွာ ဒဿနဝစနံ. သုဣဒန္တိ သုဒံ, သန္ဓိဝသေန ဣကာရလောပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘စက္ခုန္ဒြိယံ, ဣတ္ထိန္ဒြိယံ, အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ (ဝိဘ. ၂၁၉), ‘‘ကိံ သူဓ ဝိတ္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၇၃, ၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၃) ဝိယ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထယောဇနာ – တဿ သာရိပုတ္တ ဘိံသနကဿ ဝနသဏ္ဍဿ ဘိံသနကတသ္မိံ ဣဒံသု ဟောတိ. ဘိံသနကတသ္မိန္တိ ဘိံသနကဘာဝေတိ အတ္ထော. ဧကဿ တကာရဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘိံသနကတ္တသ္မိန္တိယေဝ ဝါ ပါဌော. ‘‘ဘိံသနကတာယ’’ ဣတိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ကတော. နိမိတ္တတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ, တသ္မာ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော – ဘိံသနကဘာဝေ ဣဒံသု ဟောတိ, ဘိံသနကဘာဝနိမိတ္တံ ဘိံသနကဘာဝဟေတု ဘိံသနကဘာဝပစ္စယာ ဣဒံသု ဟောတိ. ယော ကောစိ အဝီတရာဂေါ တံ ဝနသဏ္ဍံ ပဝိသတိ, ယေဘုယျေန လောမာနိ ဟံသန္တီတိ ဗဟုတရာနိ လောမာနိ ဟံသန္တိ ဥဒ္ဓံ မုခါနိ သူစိသဒိသာနိ ကဏ္ဋကသဒိသာနိ စ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ, အပ္ပာနိ န ဟံသန္တိ. ဗဟုတရာနံ ဝါ သတ္တာနံ ဟံသန္တိ. အပ္ပကာနံ အတိသူရပုရိသာနံ န ဟံသန္တိ.

නැතහොත් “තත්‍ර” යනු අයිති බව අඟවන ස්වාමි අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියකි. “සු” යනු නිපාතයකි. “ඉදං” යනු අදහස් කරන ලද අර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂයක් මෙන් කොට දක්වන වචනයකි. “සු” සහ “ඉදං” යන පද දෙක සන්ධි වීමෙන් “සුදං” වූ බව දත යුතුය. එහිදී “ඉ” අකුර ලොප් වීම සන්ධි නීතියට අනුව සිදු වේ. මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: සාරිපුත්තය, ඒ බියකරු වනයේ බියකරු බව නිමිත්තෙන් මෙසේ (ලොමුදහ ගැනීමක්) සිදු වේ. “භිංසනකතස්මිං” යනු බියකරු ස්වභාවය නිසා යන්නයි. මෙහි එක් “ත” අකුරක් ලොප් වී ඇති බව දත යුතුය. නැතහොත් “භිංසනකත්තස්මිං” කියාම පාඨය පවතී. “භිංසනකතාය” කියා ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් කිව යුතු තැන ලිංග විපර්යාසයක් කොට නපුංසක ලිංගයෙන් යොදා ඇත. මෙය නිමිත්ත අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියකි. එබැවින් බියකරු බව නිමිත්තෙන්, බියකරු බව හේතුවෙන් මෙසේ සිදු වේ යයි සම්බන්ධය දත යුතුය. රාගය පහ නොවූ යම් අයෙක් ඒ වනයට පිවිසේ ද, බොහෝ විට ලොමුදහ ගැනීම සිදු වේ. එනම් බොහෝ ලෝමයන් උඩුකුරු වී ඉදිකටු මෙන් හා කටු මෙන් කෙළින් සිට ගනී. ස්වල්ප වූ ලෝමයන් එසේ නොවේ. නැතහොත් බොහෝ සත්ත්වයන්ගේ ලොමුදහ ගැනීම සිදු වන අතර, අතිශයින් ශූර පුරුෂයන්ගේ එසේ සිදු නොවේ.

ဣဒါနိ [Pg.157] အယံ ခေါ, သာရိပုတ္တ, ဟေတူတိအာဒိ နိဂမနံ. ယဉ္စေတ္ထ အန္တရန္တရာ န ဝုတ္တံ, တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. တသ္မာ ပါဠိက္ကမေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပန ဝုတ္တံ န စိရဋ္ဌိတိကံ အဟောသီတိ, တံ ပုရိသယုဂဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝဿဂဏနာယ ဟိ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော အသီတိဝဿသဟဿာနိ အာယု, သမ္မုခသာဝကာနမ္ပိဿ တတ္တကမေဝ. ဧဝမဿ ယွာယံ သဗ္ဗပစ္ဆိမကော သာဝကော, တေန သဟ ဃဋေတွာ သတသဟဿံ သဋ္ဌိမတ္တာနိ စ ဝဿသဟဿာနိ ဗြဟ္မစရိယံ အဋ္ဌာသိ. ပုရိသယုဂဝသေန ပန ယုဂပရမ္ပရာယ အာဂန္တွာ ဒွေယေဝ ပုရိသယုဂါနိ အဋ္ဌာသိ. တသ္မာ န စိရဋ္ဌိတိကန္တိ ဝုတ္တံ. သိခိဿ ပန ဘဂဝတော သတ္တတိဝဿသဟဿာနိ အာယု. သမ္မုခသာဝကာနမ္ပိဿ တတ္တကမေဝ. ဝေဿဘုဿ ဘဂဝတော သဋ္ဌိဝဿသဟဿာနိ အာယု. သမ္မုခသာဝကာနမ္ပိဿ တတ္တကမေဝ. ဧဝံ တေသမ္ပိ ယေ သဗ္ဗပစ္ဆိမကာ သာဝကာ တေဟိ သဟ ဃဋေတွာ သတသဟဿတော ဥဒ္ဓံ စတ္တာလီသမတ္တာနိ ဝီသတိမတ္တာနိ စ ဝဿသဟဿာနိ ဗြဟ္မစရိယံ အဋ္ဌာသိ. ပုရိသယုဂဝသေန ပန ယုဂပရမ္ပရာယ အာဂန္တွာ ဒွေ ဒွေယေဝ ပုရိသယုဂါနိ အဋ္ဌာသိ. တသ္မာ န စိရဋ္ဌိတိကန္တိ ဝုတ္တံ.

දැන් “අයං ඛො සාරිපුත්ත හේතු” යනාදිය නිගමනයයි. මෙහි අතරතුර විවරණය නොකරන ලද යමක් ඇද්ද, එය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. එබැවින් එය පාළි අනුපිළිවෙළින්ම දත යුතුය. “වැඩි කලක් නොපැවතුණේය” (න චිරට්ඨිතිකං) යයි යමක් වදාරන ලද්දේද, එය පුරුෂ පරම්පරා (පුරිසයුග) වශයෙන් වදාරන ලද බව දත යුතුය. වර්ෂ ගණනින් බලන කල විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආයුෂ අවුරුදු අසූ දහසකි. උන්වහන්සේගේ සම්මුඛ ශ්‍රාවකයන්ගේ ආයුෂ ද එපමණමය. මෙසේ උන්වහන්සේගේ අවසාන ශ්‍රාවකයා ද සමඟ ගත්විට, අවුරුදු එක්ලක්ෂ සැටදහසක් පමණ කාලයක් බ්‍රහ්මචර්යාව (ශාසනය) පැවතුණි. එහෙත් පුරුෂ පරම්පරා වශයෙන් බලන කල එය පරම්පරා දෙකක් පමණක් පැවතුණි. එබැවින් “වැඩි කලක් නොපැවතුණේය” යයි වදාරන ලදී. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආයුෂ අවුරුදු හැත්තෑ දහසකි. ශ්‍රාවකයන්ගේ ද එසේමය. වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආයුෂ අවුරුදු සැට දහසකි. ශ්‍රාවකයන්ගේ ද එසේමය. ඔවුන්ගේ ද අවසාන ශ්‍රාවකයන් ද සමඟ එක් කළ විට එක් ලක්ෂ හතළිස් දහසක් හෝ එක් ලක්ෂ විසි දහසක් පමණ කාලයක් ශාසනය පැවතුණි. එහෙත් පරම්පරා වශයෙන් පරම්පරා දෙකක් පමණක් පැවති බැවින් “වැඩි කලක් නොපැවතුණේය” යයි වදාරන ලදී.

၂၀. ဧဝံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ ဗြဟ္မစရိယဿ န စိရဋ္ဌိတိကာရဏံ သုတွာ ဣတရေသံ တိဏ္ဏံ ဗြဟ္မစရိယဿ စိရဋ္ဌိတိကာရဏံ သောတုကာမော ပုန ဘဂဝန္တံ ‘‘ကော ပန ဘန္တေ ဟေတူ’’တိ အာဒိနာ နယေန ပုစ္ဆိ. ဘဂဝါပိဿ ဗျာကာသိ. တံ သဗ္ဗံ ဝုတ္တပဋိပက္ခဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. စိရဋ္ဌိတိကဘာဝေပိ စေတ္ထ တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ အာယုပရိမာဏတောပိ ပုရိသယုဂတောပိ ဥဘယထာ စိရဋ္ဌိတိကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကကုသန္ဓဿ ဟိ ဘဂဝတော စတ္တာလီသဝဿသဟဿာနိ အာယု, ကောဏာဂမနဿ ဘဂဝတော တိံသဝဿသဟဿာနိ, ကဿပဿ ဘဂဝတော ဝီသတိဝဿသဟဿာနိ; သမ္မုခသာဝကာနမ္ပိ နေသံ တတ္တကမေဝ. ဗဟူနိ စ နေသံ သာဝကယုဂါနိ ပရမ္ပရာယ ဗြဟ္မစရိယံ ပဝတ္တေသုံ. ဧဝံ တေသံ အာယုပရိမာဏတောပိ သာဝကယုဂတောပိ ဥဘယထာ ဗြဟ္မစရိယံ စိရဋ္ဌိတိကံ အဟောသိ.

20. මෙසේ ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ බුදුවරුන් තිදෙනෙකුගේ ශාසනය වැඩි කලක් නොපැවතීමට හේතුව අසා, අනෙක් බුදුවරුන් තිදෙනාගේ ශාසනය බොහෝ කලක් පැවතීමට හේතුව දැනගනු කැමතිව නැවත බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් “ස්වාමීනි, ඒ සඳහා හේතුව කුමක්ද” යනාදී වශයෙන් විමසූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එය විස්තර කළ සේක. ඒ සියල්ල කලින් කියන ලද කරුණුවලට ප්‍රතිපක්ෂ (සහමුලින්ම වෙනස්) අයුරින් දත යුතුය. චිරස්ථායී බවේදී ද ඒ බුදුවරුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයෙන් මෙන්ම පුරුෂ පරම්පරා වශයෙන් ද යන දෙයාකාරයෙන්ම චිරස්ථායී බව දත යුතුය. කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආයුෂ අවුරුදු හතළිස් දහසකි. කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවුරුදු තිස් දහසකි. කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවුරුදු විසි දහසකි. ඔවුන්ගේ සම්මුඛ ශ්‍රාවකයන්ගේ ද ආයුෂ එපමණමය. පරම්පරා වශයෙන් බොහෝ ශ්‍රාවක යුගයන් ශාසනය පවත්වාගෙන ගියහ. මෙසේ ආයු ප්‍රමාණයෙන් මෙන්ම ශ්‍රාවක පරම්පරා වශයෙන් ද යන දෙයාකාරයෙන්ම ඔවුන්ගේ ශාසනය බොහෝ කලක් පැවතුණේය.

အမှာကံ ပန ဘဂဝတော ကဿပဿ ဘဂဝတော ဥပဍ္ဎာယုကပ္ပမာဏေ ဒသဝဿသဟဿာယုကကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇိတဗ္ဗံ သိယာ. တံ အသမ္ဘုဏန္တေန ပဉ္စဝဿသဟဿာယုကကာလေ, ဧကဝဿသဟဿာယုကကာလေ, ပဉ္စဝဿသတာယုကကာလေပိ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇိတဗ္ဗံ သိယာ. ယသ္မာ ပနဿ ဗုဒ္ဓတ္တကာရကေ ဓမ္မေ ဧသန္တဿ ပရိယေသန္တဿ ဉာဏံ ပရိပါစေန္တဿ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေန္တဿ ဝဿသတာယုကကာလေ [Pg.158] ဉာဏံ ပရိပါကမဂမာသိ. တသ္မာ အတိပရိတ္တာယုကကာလေ ဥပ္ပန္နော. တေနဿ သာဝကပရမ္ပရာဝသေန စိရဋ္ဌိတိကမ္ပိ ဗြဟ္မစရိယံ အာယုပရိမာဏဝသေန ဝဿဂဏနာယ နစိရဋ္ဌိတိကမေဝါတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආයුෂයෙන් අඩක් වූ අවුරුදු දස දහසක් ආයුෂ ඇති කාලයක පහළ විය යුතුව තිබුණි. එයට නොහැකි වූයේ නම් අවුරුදු පන්දහසක්, දහසක් හෝ පන්සියයක් ආයුෂ ඇති කාලයක හෝ පහළ විය යුතුව තිබුණි. එහෙත් උන්වහන්සේ බුදු බව ලැබීමට අවශ්‍ය පාරමිතා ධර්මයන් සොයමින්, ප්‍රඥාව මෝරවමින්, ප්‍රඥා ගර්භය පරිණත කරමින් සිටියදී ආයුෂ අවුරුදු සියයක් වූ කාලයේදී ප්‍රඥාව පරිපාකයට පත් විය. එබැවින් ඉතා කෙටි ආයුෂ ඇති කාලයක පහළ වීමට සිදු විය. එහෙයින් උන්වහන්සේගේ ශාසනය ශ්‍රාවක පරම්පරා වශයෙන් බොහෝ කලක් පවතින නමුත්, ආයු ප්‍රමාණය අනුව වර්ෂ ගණනින් බලන කල “බොහෝ කලක් නොපවතින්නේය” යයි කීම සුදුසු වේ.

၂၁. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တောတိ ကော အနုသန္ဓိ? ဧဝံ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ ဗြဟ္မစရိယဿ စိရဋ္ဌိတိကာရဏံ သုတွာ သိက္ခာပဒပညတ္တိယေဝ စိရဋ္ဌိတိကဘာဝဟေတူတိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဘဂဝတောပိ ဗြဟ္မစရိယဿ စိရဋ္ဌိတိကဘာဝံ ဣစ္ဆန္တော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဘဂဝန္တံ သိက္ခာပဒပညတ္တိံ ယာစိ. တဿာ ယာစနဝိဓိဒဿနတ္ထမေတံ ဝုတ္တံ – အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဥဋ္ဌာယာသနာ …ပေ… စိရဋ္ဌိတိကန္တိ. တတ္ထ အဒ္ဓနိယန္တိ အဒ္ဓါနက္ခမံ; ဒီဃကာလိကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

21. ‘අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො’ යන්නෙහි සම්බන්ධය කුමක්ද? මෙසේ බුදුවරුන් තිදෙනෙකුගේ ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව බොහෝ කල් පැවතීමට හේතුව අසා, ශික්ෂාපද පැනවීමම චිරස්ථිතියට (බොහෝ කල් පැවතීමට) හේතුව බව තීරණය කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය ද බොහෝ කල් පැවතීම කැමති වූ ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ශික්ෂාපද පනවන ලෙස ආයාචනා කළහ. ඒ ආයාචනා කළ ආකාරය දැක්වීම සඳහා “අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො උට්ඨායාසනා ...පෙ... චිරට්ඨිතිකන්ති” යන මෙය වදාරන ලදී. එහි ‘අද්ධනියන්ති’ යනු දීර්ඝ කාලයක් පැවතීමට සුදුසු වූ හෙවත් ‘දීර්ඝ කාලීන’ යන්නයි. ඉතිරි කොටසෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

အထဿ ဘဂဝါ ‘‘န တာဝါယံ သိက္ခာပဒပညတ္တိကာလော’’တိ ပကာသေန္တော ‘‘အာဂမေဟိ တွံ သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဂမေဟိ တွန္တိ တိဋ္ဌ တာဝ တွံ; အဓိဝါသေဟိ တာဝ တွန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာဒရတ္ထဝသေနေဝေတ္ထ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တံ. ဧတေန ဘဂဝါ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ သာဝကာနံ ဝိသယဘာဝံ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယောဝ သိက္ခာပဒပညတ္တီ’’တိ အာဝိကရောန္တော ‘‘တထာဂတော ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ တတ္ထာတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာစနာပေက္ခံ ဘုမ္မဝစနံ. တတြာယံ ယောဇနာ – ယံ ဝုတ္တံ ‘‘သိက္ခာပဒံ ပညပေယျာ’’တိ, တတ္ထ တဿာ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ တထာဂတောယေဝ ကာလံ ဇာနိဿတီတိ. ဧဝံ ဝတွာ အကာလံ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘န တာဝ သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “තවම ශික්ෂාපද පැනවීමට කාලය නොවේ” යයි දක්වමින් “සාරිපුත්තය, ඔබ දැනට නවතින්න (ඉවසන්න)” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘ආගමේහි ත්වං’ යනු “ඔබ දැනට නවතින්න, දැනට ඉවසන්න” යන්නයි. ගෞරවය හා ආදරය නිසා මෙය දෙවරක් පවසන ලදී. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශික්ෂාපද පැනවීම ශ්‍රාවකයන්ගේ විෂයයක් නොවන බව ප්‍රතික්ෂේප කර, එය බුදුවරුන්ගේම විෂයයක් බව හෙළි කරමින් “තථාගතෝ ව” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘තත්ථ’ යන්න ශික්ෂාපද පැනවීමේ ආයාචනය අපේක්ෂා කරන සප්තමී විභක්ති පදයකි. එහි සම්බන්ධය මෙසේය - “ශික්ෂාපද පැනවිය යුතුයි” කියා යමක් පවසන ලද්දේද, ඒ ශික්ෂාපද පැනවීම සම්බන්ධයෙන් සුදුසු කාලය දන්නේ තථාගතයන් වහන්සේමය. මෙසේ පවසා, දැනට එයට නුසුදුසු කාලය බව දැක්වීමට “සාරිපුත්තය, තවම (කාලය නොවෙයි)” යනාදිය වදාළහ.

တတ္ထ အာသဝါ တိဋ္ဌန္တိ ဧတေသူတိ အာသဝဋ္ဌာနီယာ. ယေသု ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာ ဒုက္ခာသဝါ ကိလေသာသဝါ စ ပရူပဝါဒဝိပ္ပဋိသာရဝဓဗန္ဓနာဒယော စေဝ အပါယဒုက္ခဝိသေသဘူတာ စ အာသဝါ တိဋ္ဌန္တိယေဝ, ယသ္မာ နေသံ တေ ကာရဏံ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. တေ အာသဝဋ္ဌာနီယာ ဝီတိက္ကမဓမ္မာ ယာဝ န သံဃေ ပါတုဘဝန္တိ, န တာဝ သတ္ထာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေတီတိ အယမေတ္ထ ယောဇနာ. ယဒိ ဟိ ပညပေယျ, ပရူပဝါဒါ ပရူပါရမ္ဘာ ဂရဟဒေါသာ န ပရိမုစ္စေယျ.

එහි ‘ආසවට්ඨානීය’ යනු ආසවයන් හෙවත් කෙලෙස් (හෝ දුක්) හටගන්නා කරුණුයි. යම් වැරදි කිරීම් තුළ මෙලොව හා පරලොව දුක්ඛාසවයන් හා කිලෙසාසවයන් ද, අනුන්ගේ දොස් පැවරීම්, පසුතැවිලි වීම්, වධ බන්ධන ආදිය ද, අපාය දුක් ද යන ආසවයන් හටගන්නේද, ඒ වැරදි ක්‍රියා එම ආසවයන්ට හේතු වන බැවින් ‘ආසවට්ඨානීය’ නම් වේ. ඒ ආසවයන්ට හේතු වන වැරදි ධර්මයන් යම්තාක් සංඝයා අතර පහළ නොවන්නේද, ඒ තාක් ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පැනවීමක් නොකරති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මන්ද, එසේ (වැරදි පහළ වීමට පෙර) පැනවුවහොත්, අන්‍යයන්ගේ දොස් පැවරීම්, විවේචන සහ නින්දා අපහාසවලින් නිදහස් විය නොහැකි බැවිනි.

ကထံ? ပညပေန္တေန ဟိ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝေယျာ’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ပညပေတဗ္ဗံ ဘဝေယျ. အဒိသွာဝ ဝီတိက္ကမဒေါသံ ဣမံ ပညတ္တိံ ဉတွာ [Pg.159] ပရေ ဧဝံ ဥပဝါဒဉ္စ ဥပါရမ္ဘဉ္စ ဂရဟဉ္စ ပဝတ္တေယျုံ – ‘‘ကထဉှိ နာမ သမဏော ဂေါတမော ဘိက္ခုသံဃော မေ အနွာယိကော ဝစနကရောတိ ဧတ္တာဝတာ သိက္ခာပဒေဟိ ပလိဝေဌေဿတိ, ပါရာဇိကံ ပညပေဿတိ? နနု ဣမေ ကုလပုတ္တာ မဟန္တံ ဘောဂက္ခန္ဓံ မဟန္တဉ္စ ဉာတိပရိဝဋ္ဋံ ဟတ္ထဂတာနိ စ ရဇ္ဇာနိပိ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, ဃာသစ္ဆာဒနပရမတာယ သန္တုဋ္ဌာ, သိက္ခာယ တိဗ္ဗဂါရဝါ, ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ နိရပေက္ခာ ဝိဟရန္တိ. တေသု နာမ ကော လောကာမိသဘူတံ မေထုနံ ဝါ ပဋိသေဝိဿတိ, ပရဘဏ္ဍံ ဝါ ဟရိဿတိ, ပရဿ ဝါ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ အတိမဓုရံ ဇီဝိတံ ဥပစ္ဆိန္ဒိဿတိ, အဘူတဂုဏကထာယ ဝါ ဇီဝိတံ ကပ္ပေဿတိ! နနု ပါရာဇိကေ အပညတ္တေပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေနေဝေတံ ပါကဋံ ကတ’’န္တိ. တထာဂတဿ စ ထာမဉ္စ ဗလဉ္စ သတ္တာ န ဇာနေယျုံ. ပညတ္တမ္ပိ သိက္ခာပဒံ ကုပ္ပေယျ, န ယထာဌာနေ တိဋ္ဌေယျ. သေယျထာပိ နာမ အကုသလော ဝေဇ္ဇော ကဉ္စိ အနုပ္ပန္နဂဏ္ဍံ ပုရိသံ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘ဧဟိ ဘော ပုရိသ, ဣမသ္မိံ တေ သရီရပ္ပဒေသေ မဟာဂဏ္ဍော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အနယဗျသနံ ပါပေဿတိ, ပဋိကစ္စေဝ နံ တိကိစ္ဆာပေဟီ’’တိ ဝတွာ ‘‘သာဓာစရိယ, တွံယေဝ နံ တိကိစ္ဆဿူ’’တိ ဝုတ္တော တဿ အရောဂံ သရီရပ္ပဒေသံ ဖာလေတွာ လောဟိတံ နီဟရိတွာ အာလေပနဗန္ဓနဓောဝနာဒီဟိ တံ ပဒေသံ သဉ္ဆဝိံ ကတွာ တံ ပုရိသံ ဝဒေယျ – ‘‘မဟာရောဂေါ တေ မယာ တိကိစ္ဆိတော, ဒေဟိ မေ ဒေယျဓမ္မ’’န္တိ. သော တံ ‘‘ကိမယံ ဗာလဝေဇ္ဇော ဝဒတိ? ကတရော ကိရ မေ ဣမိနာ ရောဂေါ တိကိစ္ဆိတော? နနု မေ အယံ ဒုက္ခဉ္စ ဇနေတိ, လောဟိတက္ခယဉ္စ မံ ပါပေတီ’’တိ ဧဝံ ဥပဝဒေယျ စေဝ ဥပါရမ္ဘေယျ စ ဂရဟေယျ စ, န စဿ ဂုဏံ ဇာနေယျ. ဧဝမေဝ ယဒိ အနုပ္ပန္နေ ဝီတိက္ကမဒေါသေ သတ္ထာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေယျ, ပရူပဝါဒါဒီဟိ စ န ပရိမုစ္စေယျ, န စဿ ထာမံ ဝါ ဗလံ ဝါ သတ္တာ ဇာနေယျုံ, ပညတ္တမ္ပိ သိက္ခာပဒံ ကုပ္ပေယျ, န ယထာဌာနေ တိဋ္ဌေယျ. တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘န တာဝ သာရိပုတ္တ သတ္ထာ သာဝကာနံ…ပေ… ပါတုဘဝန္တီ’’တိ.

ඒ කෙසේද? ශික්ෂාපද පනවන විට “යම් මහණෙක් මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නේද” ආදී වශයෙන් සියල්ල පැනවිය යුතුව තිබුණි. වරදක් සිදුවන බව නොදැකම මේ පැනවීම් ගැන දැනගන්නා අන්‍යයෝ මෙසේ දොස් පවරති, විවේචනය කරති, නින්දා කරති - “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ‘භික්ෂු සංඝයා මගේ අනුගාමිකයෝය, මගේ වචනය පිළිපදින්නෝය’ කියා මෙතරම් ශික්ෂාපදවලින් ඔවුන්ව බැඳ තබන්නේ ඇයි? පාරාජිකා පනවන්නේ ඇයි? මේ කුලපුත්‍රයෝ මහත් වූ භෝග සම්පත් හා නෑ පිරිවර ද, අතට පත් වූ රාජ්‍යයන් පවා අතහැර පැවිදි වූවෝ නොවෙත්ද? ඔවුහු ආහාරයෙන් හා සිවුරෙන් පමණක් සතුටු වෙමින්, ශික්ෂාව කෙරෙහි දැඩි ගෞරවයෙන් යුතුව, කය හා ජීවිතය ගැන පවා අපේක්ෂාවක් නැතිව වෙසෙති. එවැනි අය අතුරින් කවරෙක් නම් ලෝක ආමිසයක් වූ මෙවුන්දම් සෙවනය කරයිද? අනුන්ගේ බඩු ගනීද? අනුන්ගේ ප්‍රිය වූ ජීවිතය නසයිද? බොරු කියා ජීවත් වෙයිද? පාරාජිකා නොපැනවූවත් මහණකමට ඇතුළත් වීමෙන්ම (සිල් රැකීමෙන්ම) මේවා නොකළ යුතු බව පැහැදිලි නේද?” කියායි. එවිට තථාගතයන් වහන්සේගේ ශක්තිය හා ඥාන බලය සත්වයන් හඳුනා නොගනිති. පනවන ලද ශික්ෂාපදය ද පලුදු වෙයි, නිසි පරිදි නොපවතියි. එය හරියට අදක්ෂ වෛද්‍යවරයෙකු හට නොගත් අගඩුවක් (ගෙඩියක්) ඇති මිනිසෙකු කැඳවා “එම්බා පුරුෂය, ඔබේ ශරීරයේ මේ ස්ථානයේ මහත් අගඩුවක් හටගෙන ඔබ විනාශයට පත් වේවි, ඒ නිසා කලින්ම මෙයට ප්‍රතිකාර කරගන්න” යයි කී විට, ඔහු “මැනවි ඇදුරුතුමනි, ඔබම ප්‍රතිකාර කරන්න” යයි කී පසු, නිරෝගී ශරීරය පලා, ලේ ඉවත් කර, බෙහෙත් ගැල්වීම්, බැඳීම් ආදිය කර සම රුව ඇති කර “මම ඔබේ ලොකු රෝගයක් සුව කළා, මට ගුරු පඬුරු දෙන්න” යයි කීවාක් වැනිය. එවිට ඒ මිනිසා “මේ මෝඩ වෛද්‍යවරයා මොනවා කියනවාද? මගේ මොන රෝගයක් සුව කළාද? මොහු මට දුක් දුන්නා නේද? මගේ ලේ ක්ෂය කළා නේද?” යයි පවසමින් වෛද්‍යවරයාට දොස් පවරයි, විවේචනය කරයි, නින්දා කරයි. ඔහුගේ ගුණය හඳුනා නොගනියි. එමෙන්ම වරදක් සිදු වීමට පෙර ශික්ෂාපද පැනවුවහොත් දොස් පැවරීම් ආදියෙන් නිදහස් විය නොහැකි අතර බුදුන්ගේ බලය ද සත්වයෝ නොදනිති. පැනවූ ශික්ෂාපදය ද නොපවතියි. එබැවින් “සාරිපුත්තය, ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ...පෙ... පහළ වන තුරු (පනවන්නේ නැත)” යයි වදාරන ලදී.

ဧဝံ အကာလံ ဒဿေတွာ ပုန ကာလံ ဒဿေတုံ ‘‘ယတော စ ခေါ သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယတောတိ ယဒါ; ယသ္မိံ ကာလေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဝုတ္တာနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ဝါ ဟေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယသ္မိံ သမယေ ‘‘အာသဝဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာ’’တိ သင်္ချံ ဂတာ ဝီတိက္ကမဒေါသာ သံဃေ ပါတုဘဝန္တိ, တဒါ သတ္ထာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေတိ, ဥဒ္ဒိသတိ ပါတိမောက္ခံ. ကသ္မာ? တေသံယေဝ ‘‘အာသဝဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာ’’တိ သင်္ချံ [Pg.160] ဂတာနံ ဝီတိက္ကမဒေါသာနံ ပဋိဃာတာယ. ဧဝံ ပညပေန္တော ယထာ နာမ ကုသလော ဝေဇ္ဇော ဥပ္ပန္နံ ဂဏ္ဍံ ဖာလနလေပနဗန္ဓနဓောဝနာဒီဟိ တိကိစ္ဆန္တော ရောဂံ ဝူပသမေတွာ သဉ္ဆဝိံ ကတွာ န တွေဝ ဥပဝါဒါဒိရဟော ဟောတိ, သကေ စ အာစရိယကေ ဝိဒိတာနုဘာဝေါ ဟုတွာ သက္ကာရံ ပါပုဏာတိ; ဧဝံ န စ ဥပဝါဒါဒိရဟော ဟောတိ, သကေ စ သဗ္ဗညုဝိသယေ ဝိဒိတာနုဘာဝေါ ဟုတွာ သက္ကာရံ ပါပုဏာတိ. တဉ္စဿ သိက္ခာပဒံ အကုပ္ပံ ဟောတိ, ယထာဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ.

මෙසේ නොකල්හි (ශික්ෂාපද පැනවීම නුසුදුසු කාලය) දක්වා, නැවත සුදුසු කාලය දැක්වීමට “යතො ච ඛො සාරිපුත්ත” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘යතො’ යනු යම් කලෙක, යම් කාලයක යන්නයි. ඉතිරි කොටස කලින් කී අයුරින්ම දත යුතුය. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - යම් කාලයක ‘ආසවට්ඨානීය ධර්ම’ නමින් හැඳින්වෙන වැරදි ක්‍රියා සංඝයා අතර පහළ වේද, එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පනවන සේක, පාතිමොක්ඛය දේශනා කරන සේක. ඒ කුමක් සඳහාද? ආසවට්ඨානීය ධර්ම ලෙස හැඳින්වෙන ඒ වැරදි ක්‍රියාවන්ම මර්දනය කිරීම පිණිසයි. මෙසේ පනවන කල්හි, දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙකු හටගත් අගඩුවක් පලා බෙහෙත් ගල්වා රෝගය සන්සිඳුවා සම රුව ඇති කළ විට දොස් පැවරීම්වලට ලක් නොවනවා සේම, තම වෛද්‍ය ශක්තිය ප්‍රකට වී ගෞරව සම්මාන ලබන්නාක් මෙන්; (බුදුන් වහන්සේද) දොස් පැවරීම්වලට ලක් නොවන අතර, තම සර්වඥතා ඥාන විෂයෙහි ප්‍රකට වූ අනුභාව ඇතිව ගෞරව සම්මාන ලබන සේක. උන්වහන්සේගේ ඒ ශික්ෂාපදය ද අකම්ප්‍යව (නොසැලී) පවතියි, නියමිත ස්ථානයෙහිම පිහිටයි යන්නයි.

ဧဝံ အာသဝဋ္ဌာနီယာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပတ္တိံ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ အကာလံ ဥပ္ပတ္တိဉ္စ ကာလန္တိ ဝတွာ ဣဒါနိ တေသံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပတ္တိကာလဉ္စ ဥပ္ပတ္တိကာလဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘န တာဝ သာရိပုတ္တ ဣဓေကစ္စေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထာနိ ပဒါနိ ပါဠိဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အယံ ပန အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ရတ္တိယော ဇာနန္တီတိ ရတ္တညူ, အတ္တနော ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဗဟုကာ ရတ္တိယော ဇာနန္တိ, စိရပဗ္ဗဇိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရတ္တညူဟိ မဟတ္တံ ရတ္တညုမဟတ္တံ; စိရပဗ္ဗဇိတေဟိ မဟန္တဘာဝန္တိ အတ္ထော. တတြ ရတ္တညုမဟတ္တံ ပတ္တေ သံဃေ ဥပသေနံ ဝင်္ဂန္တပုတ္တံ အာရဗ္ဘ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သော ဟာယသ္မာ ဦနဒသဝဿေ ဘိက္ခူ ဥပသမ္ပာဒေန္တေ ဒိသွာ ဧကဝဿော သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ ဥပသမ္ပာဒေသိ. အထ ဘဂဝါ သိက္ခာပဒံ ပညပေသိ – ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဦနဒသဝဿေန ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော. ယော ဥပသမ္ပာဒေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၇၅). ဧဝံ ပညတ္တေ သိက္ခာပဒေ ပုန ဘိက္ခူ ‘‘ဒသဝဿာမှ ဒသဝဿာမှာ’’တိ ဗာလာ အဗျတ္တာ ဥပသမ္ပာဒေန္တိ. အထ ဘဂဝါ အပရမ္ပိ သိက္ခာပဒံ ပညာပေသိ – ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဗာလေန အဗျတ္တေန ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော. ယော ဥပသမ္ပာဒေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဗျတ္တေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဗလေန ဒသဝဿေန ဝါ အတိရေကဒသဝဿေန ဝါ ဥပသမ္ပာဒေတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၇၆) ရတ္တညုမဟတ္တံ ပတ္တကာလေ ဒွေ သိက္ခာပဒါနိ ပညတ္တာနိ.

මෙසේ ආසවයන්ට කරුණු වන ධර්මයන්ගේ නූපදීම ශික්ෂාපද පැනවීම සඳහා අකාලය (නුසුදුසු කාලය) බව ද, ඒවායේ ඉපදීම ශික්ෂාපද පැනවීම සඳහා කාලය (සුදුසු කාලය) බව ද පවසා, දැන් එම ධර්මයන්ගේ නූපදින කාලය සහ උපදින කාලය දැක්වීම පිණිස "සාරිපුත්තය, මෙහි ඇතැම් (භික්ෂූන් කෙරෙහි)" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පැහැදිලි පදයන් පාලි අනුසාරයෙන්ම දත යුතුය. අපැහැදිලි පදයන්ගේ විවරණය මෙසේය - බොහෝ රාත්‍රීන් (පැවිදි ජීවිතයේ කාලය) දන්නා හෙයින් 'රත්තඤ්ඤූ' (රාත්‍රී දන්නෝ) නම් වෙති. තමන් පැවිදි වූ දින පටන් බොහෝ රාත්‍රීන් දන්නා, බොහෝ කල් පැවිදිව සිටි තෙරවරුන් යනු එහි අදහසයි. එවැනි රත්තඤ්ඤූ (මහලු තෙරුන්) නිසා ඇතිවන මහත් බව 'රත්තඤ්ඤුමහත්ත' නම් වේ; බොහෝ කල් පැවිදි වූවන්ගෙන් යුක්තව සංඝයා විශාල බවට පත්වීම එහි අර්ථයයි. එහිදී රත්තඤ්ඤුමහත්තභාවයට සංඝයා පැමිණි කල්හි වංගන්ත බමුණාගේ පුත් උපසේන තෙරුන් අරභයා ශික්ෂාපද පැනවූ බව දත යුතුය. ඒ ආයුෂ්මත් තෙමේ දස වසක් නොපිරුණු භික්ෂූන් උපසම්පදා කරනු දැක, තමා එක් වසක් ලත් අයෙකුව සිටිමින් තම සද්ධිවිහාරිකයා උපසම්පදා කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, දස වසකට අඩු අයෙකු විසින් උපසම්පදා නොකට යුතුය. යමෙක් උපසම්පදා කරන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ" යයි ශික්ෂාපදය පැනවූ සේක. මෙසේ ශික්ෂාපදය පනවා තිබියදී නැවතත් භික්ෂූහු "අපි දස වසක් වූවෝ වෙමු, අපි දස වසක් වූවෝ වෙමු" යයි පවසමින් බාල අබ්‍යක්තව (විනායෙහි අදක්ෂව) උපසම්පදා කළහ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවත් ශික්ෂාපදයක් පැනවූ සේක: "මහණෙනි, බාල අබ්‍යක්ත අයෙකු විසින් උපසම්පදා නොකට යුතුය. යමෙක් උපසම්පදා කරන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ. මහණෙනි, ව්‍යක්ත ප්‍රතිබල වූ දස වසක් හෝ දස වසකට වැඩි හෝ වූ භික්ෂුවක විසින් උපසම්පදා කිරීමට මම අනුදනිමි" යනුයි. මෙසේ රත්තඤ්ඤුමහත්තභාවයට පත් වූ කල්හි ශික්ෂාපද දෙකක් පනවන ලදහ.

ဝေပုလ္လမဟတ္တန္တိ ဝိပုလဘာဝေန မဟတ္တံ. သံဃော ဟိ ယာဝ န ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ ဝသေန ဝေပုလ္လမဟတ္တံ ပတ္တော ဟောတိ, တာဝ သေနာသနာနိ ပဟောန္တိ. သာသနေ ဧကစ္စေ အာသဝဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဝေပုလ္လမဟတ္တံ ပန ပတ္တေ တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အထ သတ္ထာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေတိ. တတ္ထ ဝေပုလ္လမဟတ္တံ ပတ္တေ သံဃေ ပညတ္တသိက္ခာပဒါနိ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု အနုပသမ္ပန္နေန ဥတ္တရိ ဒိရတ္တတိရတ္တံ သဟသေယျံ ကပ္ပေယျ, ပါစိတ္တိယံ’’ [Pg.161] (ပါစိ. ၅၁); ‘‘ယာ ပန ဘိက္ခုနီ အနုဝဿံ ဝုဋ္ဌာပေယျ, ပါစိတ္တိယံ’’ (ပါစိ. ၁၁၇၁); ‘‘ယာ ပန ဘိက္ခုနီ ဧကံ ဝဿံ ဒွေ ဝုဋ္ဌာပေယျ, ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၁၁၇၅) ဣမိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

"වේපුල්ලමහත්ත" යනු විපුල බවින් (පැතිරීමෙන්) වූ මහත් බවයි. යම් තාක් භික්ෂු සංඝයා ස්ථවිර, නවක, මධ්‍යම වශයෙන් ව්‍යාප්ත වී වේපුල්ලමහත්තභාවයට පත් නොවේද, ඒ තාක් සේනාසනයන් ප්‍රමාණවත් වේ. ශාසනයෙහි ඇතැම් ආසවයන්ට කරුණු වන ධර්මයෝ (ආවාස මච්ඡරිය ආදිය) නූපදිති. වේපුල්ලමහත්තභාවයට පත් වූ කල්හි ඒවා උපදිති. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පනවති. එහි වේපුල්ලමහත්තභාවයට සංඝයා පත් වූ කල්හි පනවන ලද ශික්ෂාපද නම් "යම් භික්ෂුවක් උපසම්පදා නොවූවෙකු සමඟ දෙතුන් රැයකට වඩා එකට නිදන්නේ නම් පාචිත්තිය වේ", "යම් භික්ෂුණියක් වසරක් පාසා (ශිෂ්‍යාවන්) පැවිදි කරන්නේ නම් පාචිත්තිය වේ", "යම් භික්ෂුණියක් එක් වසරකදී දෙදෙනෙකු පැවිදි කරන්නේ නම් පාචිත්තිය වේ" යන මේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය.

လာဘဂ္ဂမဟတ္တန္တိ လာဘဿ အဂ္ဂမဟတ္တံ; ယော လာဘဿ အဂ္ဂေါ ဥတ္တမော မဟန္တဘာဝေါ, တံ ပတ္တော ဟောတီတိ အတ္ထော. လာဘေန ဝါ အဂ္ဂမဟတ္တမ္ပိ, လာဘေန သေဋ္ဌတ္တဉ္စ မဟန္တတ္တဉ္စ ပတ္တောတိ အတ္ထော. သံဃော ဟိ ယာဝ န လာဘဂ္ဂမဟတ္တံ ပတ္တော ဟောတိ, တာဝ န လာဘံ ပဋိစ္စ အာသဝဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ပတ္တေ ပန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အထ သတ္ထာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေတိ – ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု အစေလကဿ ဝါ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝါ ပရိဗ္ဗာဇိကာယ ဝါ သဟတ္ထာ ခါဒနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ ဒဒေယျ, ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၂၇၀). ဣဒဉှိ လာဘဂ္ဂမဟတ္တံ ပတ္တေ သံဃေ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ.

"ලාභග්ගමහත්ත" යනු ලාභයන්ගේ අග්‍ර බවින් යුත් මහත් බවයි; ලාභයන්ගේ යම් උතුම් මහත් බවක් ඇද්ද, එයට පැමිණි බව අර්ථයයි. නැතහොත් ලාභය හේතුවෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ බවටත් මහත් බවටත් පැමිණි බවයි. යම් තාක් සංඝයා ලාභග්ගමහත්තභාවයට පත් නොවේද, ඒ තාක් ලාභය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන ආසවයන්ට කරුණු වන ධර්මයෝ නූපදිති. එයට පැමිණි කල්හි උපදිති, එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පනවති. එනම්: "යම් භික්ෂුවක් අචේලකයෙකුට හෝ පරිබ්‍රාජකයෙකුට හෝ පරිබ්‍රාජිකාවකට හෝ තම අතින්ම ඛාද්‍යයක් හෝ භෝජනයක් දෙන්නේ නම් පාචිත්තිය වේ" යනුයි. මෙම ශික්ෂාපදය සංඝයා ලාභග්ගමහත්තභාවයට පත් වූ කල්හි පනවන ලද්දකි.

ဗာဟုသစ္စမဟတ္တန္တိ ဗာဟုသစ္စဿ မဟန္တဘာဝံ. သံဃော ဟိ ယာဝ န ဗာဟုသစ္စမဟတ္တံ ပတ္တော ဟောတိ, တာဝ န အာသဝဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဗာဟုသစ္စမဟတ္တံ ပတ္တေ ပန ယသ္မာ ဧကမ္ပိ နိကာယံ, ဒွေပိ…ပေ… ပဉ္စပိ နိကာယေ ဥဂ္ဂဟေတွာ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇမာနာ ပုဂ္ဂလာ ရသေန ရသံ သံသန္ဒိတွာ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သတ္ထုသာသနံ ဒီပေန္တိ. အထ သတ္ထာ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု ဧဝံ ဝဒေယျ – တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ…ပေ… သမဏုဒ္ဒေသောပိ စေ ဧဝံ ဝဒေယျာ’’တိအာဒိနာ (ပါစိ. ၄၁၈) နယေန သိက္ခာပဒံ ပညပေတီတိ.

"බාහුසච්චමහත්ත" යනු බහුශ්‍රැත බවේ මහත් බවයි. යම් තාක් සංඝයා බාහුසච්චමහත්තභාවයට පත් නොවේද, ඒ තාක් ආසවයන්ට කරුණු වන ධර්මයෝ නූපදිති. බාහුසච්චමහත්තභාවයට පත් වූ කල්හි, යම් හෙයකින් එක් නිකායක් හෝ නිකාය දෙකක් හෝ... නිකාය පහම හෝ උගෙන, අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් (වැරදි ලෙස) ඉස්මතු වන පුද්ගලයෝ ස්වකීය රසය (අදහස) හා ශාසන රසය පටලවා ගෙන, ධර්මයට විරුද්ධව සහ විනයට විරුද්ධව ශාස්තෘ ශාසනය පෙන්වා දෙති. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ "යම් භික්ෂුවක් මෙසේ කියන්නේ නම් - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය මා දන්නා පරිදි... සාමණේරයෙකු වුවද මෙසේ කියන්නේ නම්" යනාදී ක්‍රමයෙන් ශික්ෂාපද පනවති. මෙසේ අපැහැදිලි පදයන්ගේ විවරණය දත යුතුය.

ဧဝံ ဘဂဝါ အာသဝဋ္ဌာနီယာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပတ္တိကာလဉ္စ ဥပ္ပတ္တိကာလဉ္စ ဒဿေတွာ တသ္မိံ သမယေ သဗ္ဗသောပိ တေသံ အဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘နိရဗ္ဗုဒေါ ဟိ သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိရဗ္ဗုဒေါတိ အဗ္ဗုဒဝိရဟိတော; အဗ္ဗုဒါ ဝုစ္စန္တိ စောရာ, နိစ္စောရောတိ အတ္ထော. စောရာတိ စ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ဒုဿီလာဝ အဓိပ္ပေတာ. တေ ဟိ အဿမဏာဝ ဟုတွာ သမဏပဋိညတာယ ပရေသံ ပစ္စယေ စောရေန္တိ. တသ္မာ နိရဗ္ဗုဒေါတိ နိစ္စောရော, နိဒ္ဒုဿီလောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိရာဒီနဝေါတိ နိရုပဒ္ဒဝေါ နိရုပသဂ္ဂေါ; ဒုဿီလာဒီနဝရဟိတောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပဂတကာဠကောတိ ကာဠကာ ဝုစ္စန္တိ ဒုဿီလာယေဝ; တေ ဟိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာပိ သမာနာ ကာဠကဓမ္မယောဂါ ကာဠကာတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေသံ အဘာဝါ အပဂတကာဠကော[Pg.162]. အပဟတကာဠကောတိပိ ပါဌော. သုဒ္ဓေါတိ အပဂတကာဠကတ္တာယေဝ သုဒ္ဓေါ ပရိယောဒါတော ပဘဿရော. သာရေ ပတိဋ္ဌိတောတိ သာရော ဝုစ္စန္တိ သီလ-သမာဓိ-ပညာဝိမုတ္တိ-ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဂုဏာ, တသ္မိံ သာရေ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ သာရေ ပတိဋ္ဌိတော.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආසවයන්ට කරුණු වන ධර්මයන්ගේ නූපදින කාලය සහ උපදින කාලය දක්වා, එකල සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඒවායේ නැති බව දක්වමින් "සාරිපුත්තය, භික්ෂු සංඝයා නිරබ්බුද (සොරුන් රහිත) ය" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නිරබ්බුද' යනු අබ්බුදයන්ගෙන් තොර බවයි; සොරුන්ට 'අබ්බුද' යයි කියනු ලැබේ, එබැවින් සොරුන් නැති බව අර්ථයයි. මෙම අර්ථයෙහි සොරුන් යන්නෙන් දුස්සීලයන් අදහස් කෙරේ. ඔවුහු වනාහි මහණ නොවී ම මහණ යයි පවසමින් අන්‍යයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් සොරා කති. එබැවින් 'නිරබ්බුද' යනු සොරුන් නොමැති හෙවත් දුස්සීලයන් නැති බවයි. 'නිරාදීනව' යනු උපද්‍රව රහිත, උපසර්ග රහිත, දුස්සීල බව නමැති ආදීනවයන්ගෙන් තොර වූ බවමයි. 'අපගතකාළක' යන්නෙහි දුස්සීලයන්ටම 'කාළක' (කළු පැල්ලම්) යයි කියනු ලැබේ; ඔවුහු රන්වන් පැහැ ඇත්තෝ වුවද කළු ධර්මයන් (අකුසල්) හා යෙදීම නිසා 'කාළක' ලෙසම දත යුත්තාහ. ඔවුන්ගේ නැති බවින් 'අපගතකාළක' නම් වේ. 'අපහතකාළක' කියා ද පාඨයක් පවතී. 'සුද්ධ' යනු කළු ධර්මයන්ගෙන් තොර වූ බැවින්ම පිරිසිදු වූ, හාත්පසින්ම පිවිතුරු වූ, ප්‍රභාස්වර වූ බවයි. 'සාරේ පතිට්ඨිත' යන්නෙහි සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්තිඥානදර්ශන යන ගුණයෝ 'සාර' (සාරය) නම් වෙති. එම සාරයෙහි පිහිටි බැවින් 'සාරේ පතිට්ඨිත' නම් වේ.

ဧဝံ သာရေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝံ ဝတွာ ပုန သော စဿ သာရေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝေါ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ဣမေသဉှိ သာရိပုတ္တာတိ အာဒိမာဟ. တတြာယံ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာ – ယာနိမာနိ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝဿာဝါသံ ဥပဂတာနိ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ, ဣမေသံ ယော ဂုဏဝသေန ပစ္ဆိမကော သဗ္ဗပရိတ္တဂုဏော ဘိက္ခု, သော သောတာပန္နော. သောတာပန္နောတိ သောတံ အာပန္နော; သောတောတိ စ မဂ္ဂဿေတံ အဓိဝစနံ. သောတာပန္နောတိ တေန သမန္နာဂတဿ ပုဂ္ဂလဿ. ယထာဟ –

මෙසේ සාරයෙහි පිහිටි බව පවසා, නැවත එම සාරයෙහි පිහිටි බව දත යුතු ආකාරය දක්වමින් "සාරිපුත්තය, මේ (භික්ෂූන්ගේ)" යනාදිය වදාළ සේක. එහි සංක්ෂිප්ත විවරණය මෙසේය - වේරංජාවේ වස් විසූ යම් මේ පන්සියයක් භික්ෂූහු වෙත් ද, ඔවුන් අතුරින් ගුණයෙන් අන්තිම වූ, සියල්ලන්ටම වඩා අල්ප ගුණ ඇති භික්ෂුව පවා සෝතාපන්නයෙකි. 'සෝතාපන්න' යනු සෝතයට (ආර්ය මාර්ගයට) පැමිණි තැනැත්තායි. 'සෝත' යනු ආර්ය මාර්ගයට නමකි. 'සෝතාපන්න' යනු එම මාර්ගයෙන් යුක්ත පුද්ගලයාගේ නමයි. යම් සේ වදාළේ ද -

‘‘သောတော သောတောတိ ဟိဒံ, သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ; ကတမော နု ခေါ, သာရိပုတ္တ, သောတောတိ? အယမေဝ ဟိ, ဘန္တေ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓီ’’တိ. ‘‘သောတာပန္နော သောတာပန္နောတိ ဟိဒံ, သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ; ကတမော နု ခေါ, သာရိပုတ္တ, သောတာပန္နော’’တိ? ‘‘ယော ဟိ, ဘန္တေ, ဣမိနာ အရိယေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန သမန္နာဂတော, အယံ ဝုစ္စတိ – သောတာပန္နော. သောယမာယသ္မာ ဧဝံနာမော ဧဝံဂေါတ္တော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၀၁). ဣဓ ပန မဂ္ဂေန ဖလဿ နာမံ ဒိန္နံ. တသ္မာ ဖလဋ္ဌော ‘‘သောတာပန္နော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘සාරිපුත්තය, ‘සෝතය, සෝතය’ යයි මෙසේ කියනු ලැබේ; සාරිපුත්තය, සෝතය යනු කුමක්ද?’’ ‘‘ස්වාමීනි, සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයම සෝතය (සැඩපහර) වේ.’’ ‘‘සාරිපුත්තය, ‘සෝතාපන්න, සෝතාපන්න’ යයි මෙසේ කියනු ලැබේ; සාරිපුත්තය, සෝතාපන්න යනු කවරෙක්ද?’’ ‘‘ස්වාමීනි, යම් පුද්ගලයෙක් මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙන් යුක්ත වන්නේද, ඔහු ‘සෝතාපන්න’ යයි කියනු ලැබේ. මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මෙබඳු නමක් ඇති, මෙබඳු ගෝත්‍රයක් ඇති තැනැත්තෙකි.’’ මෙහිදී මාර්ගයෙහි නම ඵලයට ද දී ඇත. එබැවින් ඵලයෙහි පිහිටි පුද්ගලයා ‘සෝතාපන්න’ ලෙස දත යුතුය.

အဝိနိပါတဓမ္မောတိ ဝိနိပါတေတီတိ ဝိနိပါတော; နာဿ ဝိနိပါတော ဓမ္မောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော, န အတ္တာနံ အပါယေသု ဝိနိပါတနသဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကသ္မာ? ယေ ဓမ္မာ အပါယဂမနီယာ, တေသံ ပရိက္ခယာ. ဝိနိပတနံ ဝါ ဝိနိပါတော, နာဿ ဝိနိပါတော ဓမ္မောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော, အပါယေသု ဝိနိပါတနသဘာဝေါ အဿ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမ္မတ္တနိယာမေန မဂ္ဂေန နိယတတ္တာ နိယတော. သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ ပရာ ဂတိ အဿာတိ သမ္ဗောဓိပရာယဏော. ဥပရိ မဂ္ဂတ္တယံ အဝဿံ သမ္ပာပကောတိ အတ္ထော. ကသ္မာ? ပဋိလဒ္ဓပဌမမဂ္ဂတ္တာတိ.

‘අවිනිපාතධම්ම’ යනු - (අපායෙහි) හෙළන බැවින් ‘විනිපාත’ නම් වේ; ඔහුට එවැනි ඇද දමන ස්වභාවයක් (අකුසල ධර්මයක්) නැති බැවින් ‘අවිනිපාතධම්ම’ නම් වේ. තමා අපායයන්හි හෙළන ස්වභාවයක් ඔහුට නැත යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ඒ මන්ද? අපායට පැමිණවීමට හේතු වන යම් ධර්මයන් වෙද්ද, ඒවා ක්ෂය වීම නිසාය. එසේත් නැතහොත්, (ගුණයෙන්) පිරිහීම ‘විනිපාත’ නම් වේ; ඔහුට එවැනි පිරිහෙන ස්වභාවයක් නැති බැවින් ‘අවිනිපාතධම්ම’ නම් වේ. අපායයන්හි වැටීමේ ස්වභාවයක් ඔහුට නැත යන්න මෙහි අර්ථයයි. සම්මත්තනියාම නම් වූ තමා ලැබූ මාර්ගය මගින් නියම කරන ලද බැවින් ‘නියත’ නම් වේ. සම්බෝධිය (ඉහළ මාර්ග ඵල) උතුම් ගමන හෙවත් පිහිට කොට ඇති බැවින් ‘සම්බෝධිපරායණ’ නම් වේ. මතු මත්තෙහි ඉහළ මාර්ග තුනට අනිවාර්යයෙන්ම පැමිණෙන්නෙකු යනු මෙහි අර්ථයයි. ඒ මන්ද? පළමු මාර්ගය ලබා ඇති බැවිනි.

ဝိနယပညတ္တိယာစနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

විනය පැනවීම් ආයාචනා කතාව නිම විය.

ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏကထာ

බුද්ධ චාරිත්‍ර පිළිබඳ කතාව

၂၂. ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိံ သညာပေတွာ ဝေရဉ္ဇာယံ တံ ဝဿာဝါသံ ဝီတိနာမေတွာ ဝုတ္ထဝဿော မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရေတွာ အထ ခေါ ဘဂဝါ [Pg.163] အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာမန္တေသိ. အာမန္တေသီတိ အာလပိ အဘာသိ သမ္ဗောဓေသိ. ကိန္တိ? အာစိဏ္ဏံ ခေါ ပနေတန္တိ ဧဝမာဒိ. အာစိဏ္ဏန္တိ စရိတံ ဝတ္တံ အနုဓမ္မတာ. တံ ခေါ ပနေတံ အာစိဏ္ဏံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ – ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏံ, သာဝကာစိဏ္ဏန္တိ. ကတမံ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏံ? ဣဒံ တာဝ ဧကံ – ယေဟိ နိမန္တိတာ ဝဿံ ဝသန္တိ, န တေ အနပလောကေတွာ အနာပုစ္ဆိတွာ ဇနပဒစာရိကံ ပက္ကမန္တိ. သာဝကာ ပန အပလောကေတွာ ဝါ အနပလောကေတွာ ဝါ ယထာသုခံ ပက္ကမန္တိ.

22. මෙසේ ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේට කරුණු වටහා දී, වේරංජාවෙහි එම වස් වාසය ගත කොට, වස් වැස අවසන් වූ පසු මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කොට, ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූහ. ‘ඇමතූහ’ යනු ඇමතීම, වදාළේය, අවබෝධ කරවූයේය යන්නයි. කෙසේ ඇමතුවේද? “ආනන්දය, මෙය තථාගතයන් වහන්සේලාගේ චාරිත්‍රයකි” යනාදී වශයෙනි. ‘ආචිණ්ණ’ යනු හැසිරීම, වත, අනුධර්මතාවයයි. එම චාරිත්‍රය ‘බුද්ධ චාරිත්‍ර’ සහ ‘ශ්‍රාවක චාරිත්‍ර’ යයි දෙවැදෑරුම් වේ. බුද්ධ චාරිත්‍රය යනු කුමක්ද? මෙහිදී පළමුවැන්න මෙයයි - යම් දායකයන්ගේ ආරාධනයෙන් වස් වසත්ද, ඔවුන්ට නොදන්වා හෝ අවසර නොගෙන ජනපද චාරිකාවෙහි වැඩම නොකිරීම බුද්ධ චාරිත්‍රයකි. ශ්‍රාවකයෝ නම් අවසර ගෙන හෝ නොගෙන රිසි පරිදි වඩිති.

အပရမ္ပိ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏံ – ဝုတ္ထဝဿာ ပဝါရေတွာ ဇနသင်္ဂဟတ္ထာယ ဇနပဒစာရိကံ ပက္ကမန္တိယေဝ. ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာ စ မဟာမဏ္ဍလံ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ အန္တိမမဏ္ဍလန္တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ မဏ္ဍလာနံ အညတရသ္မိံ မဏ္ဍလေ စရန္တိ. တတ္ထ မဟာမဏ္ဍလံ နဝယောဇနသတိကံ, မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ ဆယောဇနသတိကံ, အန္တိမမဏ္ဍလံ တိယောဇနသတိကံ. ယဒါ မဟာမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရိတုကာမာ ဟောန္တိ, တဒါ မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရေတွာ ပါဋိပဒဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရာ နိက္ခမိတွာ ဂါမနိဂမာဒီသု မဟာဇနံ အာမိသပဋိဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဏှန္တာ ဓမ္မဒါနေန စဿ ဝိဝဋ္ဋုပနိဿိတံ ကုသလံ ဝဍ္ဎေန္တာ နဝဟိ မာသေဟိ ဇနပဒစာရိကံ ပရိယောသာပေန္တိ. သစေ ပန အန္တောဝဿေ ဘိက္ခူနံ သမထဝိပဿနာ တရုဏာ ဟောန္တိ, မဟာပဝါရဏာယ အပ္ပဝါရေတွာ ပဝါရဏာသင်္ဂဟံ ဒတွာ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယံ ပဝါရေတွာ မာဂသိရဿ ပဌမဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရာ နိက္ခမိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ အဋ္ဌဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေန္တိ. သစေ ပန နေသံ ဝုတ္ထဝဿာနံ အပရိပါကိန္ဒြိယာ ဝေနေယျသတ္တာ ဟောန္တိ, တေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ အာဂမေန္တာ မာဂသိရမာသမ္ပိ တတ္ထေဝ ဝသိတွာ ဖုဿမာသဿ ပဌမဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရာ နိက္ခမိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ အန္တိမမဏ္ဍလေ သတ္တဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေန္တိ. တေသု စ မဏ္ဍလေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝိစရန္တာပိ တေ တေ သတ္တေ ကိလေသေဟိ ဝိယောဇေန္တာ သောတာပတ္တိဖလာဒီဟိ ပယောဇေန္တာ ဝေနေယျဝသေနေဝ နာနာဝဏ္ဏာနိ ပုပ္ဖာနိ ဩစိနန္တာ ဝိယ စရန္တိ.

තවත් බුද්ධ චාරිත්‍රයක් නම් - වස් වැස පවාරණය කොට ජනයාට සංග්‍රහ පිණිස ජනපද චාරිකාවෙහිම වැඩම කිරීමයි. ජනපද චාරිකාවෙහි වඩිනා විට මහා මණ්ඩලය, මධ්‍යම මණ්ඩලය සහ අන්තිම මණ්ඩලය යන මණ්ඩල තුනෙන් එක් මණ්ඩලයක වඩිති. එහි මහා මණ්ඩලය යොදුන් නවසියයකි, මධ්‍යම මණ්ඩලය යොදුන් හයසියයකි, අන්තිම මණ්ඩලය යොදුන් තුන්සියයකි. යම් කලෙක මහා මණ්ඩලයෙහි චාරිකා කිරීමට කැමති වෙත්ද, එකල මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කොට, අව පෑලවිය දින මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මී ගම් නියම්ගම් ආදියෙහි මහා ජනයාගෙන් ආමිස පූජා පිළිගනිමින් අනුග්‍රහ කරමින් ද, ධර්ම දානයෙන් ඔවුන්ගේ නිවනට උපකාරී වන කුසල් වර්ධනය කරමින් ද මාස නවයකින් ජනපද චාරිකාව නිම කරති. ඉදින් වස් ඇතුළත භික්ෂූන්ගේ සමථ විපස්සනා ඥානයන් මෝරා නැති නම්, මහා පවාරණ දිනයේ පවාරණය නොකොට, පවාරණ සංග්‍රහය පමණක් දී, ඉල් පුර පසළොස්වක පොහෝ දින පවාරණය කොට, උඳුවප් මස පළමු දින මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මී කලින් කී ලෙසම මධ්‍යම මණ්ඩලයෙහි මාස අටකින් චාරිකාව නිම කරති. ඉදින් වස් වැස අවසන් වූ ඒ බුදුවරුන්ට හික්මවිය යුතු සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා නැති බව පෙනේ නම්, ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රිය මෝරන තෙක් රැඳී සිටිමින් උඳුවප් මාසයත් එහිම වැඩසිට, දුරුතු මස පළමු දින මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මී කලින් කී ලෙසම අන්තිම මණ්ඩලයෙහි මාස හතකින් චාරිකාව නිම කරති. එම මණ්ඩලයන්හි කොතැනක සැරිසැරුවද ඒ ඒ සත්වයන් කෙලෙස්වලින් වෙන් කරමින්, සෝවාන් ඵලාදියෙහි පිහිටුවමින්, හික්මවිය යුතු සත්වයන්ගේ වසයෙන් විවිධ වර්ණ ඇති මල් නෙළන්නාක් මෙන් වඩිති.

အပရမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏံ – ဒေဝသိကံ ပစ္စူသသမယေ သန္တံ သုခံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနံ, ဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဒေဝသိကံ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယာ သမာပဇ္ဇနံ, တတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ ဗောဓနေယျသတ္တသမဝလောကနံ.

බුදුවරුන්ගේ තවත් චාරිත්‍රයක් නම් - දිනපතා අලුයම් කාලයෙහි ශාන්ත වූ සැප ඇති නිවන අරමුණු කොට ඵලසමාපත්තියට සමවැදීම, ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිට දිනපතා මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදීම, එයින් නැගී සිට දසදහසක් සක්වළෙහි අවබෝධය ලැබිය යුතු සත්වයන් දෙස බැලීමයි.

အပရမ္ပိ [Pg.164] ဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏံ – အာဂန္တုကေဟိ သဒ္ဓိံ ပဌမတရံ ပဋိသန္ထာရကရဏံ, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဓမ္မဒေသနာ, ဩတိဏ္ဏေ ဒေါသေ သိက္ခာပဒပညာပနန္တိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏံ.

බුදුවරුන්ගේ තවත් චාරිත්‍රයක් නම් - ආගන්තුකයන් සමඟ පළමුව පිළිසඳර කතා කිරීම, කරුණු යෙදෙන පරිදි ධර්ම දේශනා කිරීම, වරදක් සිදු වූ විට ශික්ෂා පද පැනවීම යන මේවා බුද්ධ චාරිත්‍ර වේ.

ကတမံ သာဝကာစိဏ္ဏံ? ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဒွိက္ခတ္တုံ သန္နိပါတော ပုရေ ဝဿူပနာယိကာယ စ ကမ္မဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏတ္ထံ, ဝုတ္ထဝဿာနဉ္စ အဓိဂတဂုဏာရောစနတ္ထံ ဥပရိ ကမ္မဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏတ္ထဉ္စ. ဣဒံ သာဝကာစိဏ္ဏံ. ဣဓ ပန ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘အာစိဏ္ဏံ ခေါ ပနေတံ, အာနန္ဒ, တထာဂတာန’’န္တိ.

ශ්‍රාවක චාරිත්‍රය යනු කුමක්ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින කාලයේදී වස් එළඹීමට පෙර කමටහන් ගැනීම පිණිසත්, වස් වැස අවසන් වූ පසු තමන් ලැබූ ගුණාංග (මගඵල) සැළ කිරීමට සහ මතු මත්තෙහි කමටහන් ගැනීම පිණිසත් දෙවරක් රැස්වීමයි. මෙය ශ්‍රාවක චාරිත්‍රයයි. මෙහිදී බුද්ධ චාරිත්‍රය දක්වමින් “ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේලාගේ මෙය චාරිත්‍රයකි” යයි වදාළ සේක.

အာယာမာတိ အာဂစ္ဆ ယာမ. အပလောကေဿာမာတိ စာရိကံ စရဏတ္ထာယ အာပုစ္ဆိဿာမ. ဧဝန္တိ သမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထေ နိပါတော. ဘန္တေတိ ဂါရဝါဓိဝစနမေတံ; သတ္ထုနော ပဋိဝစနဒါနန္တိပိ ဝဋ္ဋတိ. ဘဂဝတော ပစ္စဿောသီတိ ဘဂဝတော ဝစနံ ပဋိအဿောသိ, အဘိမုခေါ ဟုတွာ သုဏိ သမ္ပဋိစ္ဆိ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ဝစနေန ပဋိဂ္ဂဟေသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘ආයාම’ යනු ‘එන්න, යමු’ යන්නයි. ‘අපලෝකෙස්සාම’ යනු ‘චාරිකාවෙහි වැඩම කිරීම පිණිස අවසර ගනිමු (දන්වමු)’ යන්නයි. ‘ඒවං’ යනු පිළිගැනීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. ‘භන්තෙ’ යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත ආමන්ත්‍රණයකි; ශාස්තෘන් වහන්සේට පිළිවදන් දීමක් ලෙස ද මෙය හැඳින්විය හැකිය. ‘භගවතෝ පච්චස්සෝසි’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගත්තේය, උන්වහන්සේ දෙසට හැරී ඇහුම්කන් දී පිළිගත්තේය යන්නයි. ‘ඒවං’ යන මේ වචනයෙන් එය පිළිගත්තේය යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

အထ ခေါ ဘဂဝါ နိဝါသေတွာတိ ဣဓ ပုဗ္ဗဏှသမယန္တိ ဝါ သာယနှသမယန္တိ ဝါ န ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေပိ ဘဂဝါ ကတဘတ္တကိစ္စော မဇ္ဈနှိကံ ဝီတိနာမေတွာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ပစ္ဆာသမဏံ ကတွာ နဂရဒွါရတော ပဋ္ဌာယ နဂရဝီထိယော သုဝဏ္ဏရသပိဉ္ဇရာဟိ ရံသီဟိ သမုဇ္ဇောတယမာနော ယေန ဝေရဉ္ဇဿ ဗြာဟ္မဏဿ နိဝေသနံ တေနုပသင်္ကမိ. ဃရဒွါရေ ဌိတမတ္တမေဝ စဿ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပရိဇနော အာရောစေသိ. ဗြာဟ္မဏော သတိံ ပဋိလဘိတွာ သံဝေဂဇာတော သဟသာ ဝုဋ္ဌာယ မဟာရဟံ အာသနံ ပညပေတွာ ဘဂဝန္တံ ပစ္စုဂ္ဂမ္မ ‘‘ဣတော, ဘဂဝါ, ဥပသင်္ကမတူ’’တိ အာဟ. ဘဂဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ. အထ ခေါ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော ဘဂဝန္တံ ဥပနိသီဒိတုကာမော အတ္တနာ ဌိတပဒေသတော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. ဣတော ပရံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුරු හැඳ යන මෙහි පෙරවරු කාලය හෝ පස්වරු කාලය යන්න සඳහන් කර නැත. එසේ වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වැළඳීමෙන් පසු දවල් කාලය ඉක්මවා ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් පශ්චාත් ශ්‍රමණයන් කොට ගෙන නගර ද්වාරයේ සිට වීථි දිගේ රන්වන් පැහැති බුදු රැස් විහිදුවමින් වේරංජ බ්‍රාහ්මණයාගේ නිවස යම් තැනක ද එතැනට වැඩම කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොරකඩ වැඩ සිටිනු දුටු පමණින්ම පිරිස බ්‍රාහ්මණයාට ඒ බව දැන්වූහ. බ්‍රාහ්මණයා සිහි එළවාගෙන සංවේගයට පත්ව වහා නැගිට උසස් අසුනක් පනවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියට ගොස් "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙහි වැඩම කළ මැනව" යි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කොට පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ සිටි සේක. ඉක්බිති වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳ ගැනීමට කැමතිව තමා සිටි තැන සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටි තැනට පැමිණියේය. මෙතැන් සිට ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ယံ ပန ဗြာဟ္မဏော အာဟ – ‘‘အပိစ ယော ဒေယျဓမ္မော, သော န ဒိန္နော’’တိ. တတြာယမဓိပ္ပာယော – မယာ နိမန္တိတာနံ ဝဿံဝုတ္ထာနံ တုမှာကံ တေမာသံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပါတော ယာဂုခဇ္ဇကံ, မဇ္ဈနှိကေ ခါဒနီယဘောဇနီယံ, သာယနှေ အနေကဝိဓ ပါနဝိကတိ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ ပူဇာသက္ကာရောတိ ဧဝမာဒိကော ယော ဒေယျဓမ္မော ဒါတဗ္ဗော အဿ, သော န ဒိန္နောတိ. တဉ္စ ခေါ နော အသန္တန္တိ ဧတ္ထ ပန လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ ခေါ ဒေယျဓမ္မော အမှာကံ နော အသန္တောတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. အထ [Pg.165] ဝါ ယံ ဒါနဝတ္ထုံ မယံ တုမှာကံ ဒဒေယျာမ, တဉ္စ ခေါ နော အသန္တန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ "වැඩිදුරටත් කිවහොත් දිය යුතු යම් දාන වස්තුවක් ඇද්ද, එය නොදෙන ලදී" යන්නෙහි අදහස මෙසේය: "මා විසින් ආරාධනා කරන ලද, වස් විසූ ඔබ වහන්සේලාට මාස තුන පුරා දිනපතා උදෑසන කැඳ සහ අහර ද, මධ්‍යහ්නයේදී ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය ද, සවස් කාලයේදී විවිධ පාන වර්ග, සුවඳ මල් ආදී පූජා සත්කාර ද යන දිය යුතු යම් දෙයක් වේද, එය නොදෙන ලදී" යනු බ්‍රාහ්මණයාගේ අදහසයි. "තඤ්ච ඛෝ නෝ අසන්තං" යන තැන ලිංග විපර්යාසයක් ඇති බව දත යුතුය. එනම්, "එම දාන වස්තුව අප සතුව නොතිබුණා නොවේ" යනු මෙහි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, "අප විසින් ඔබ වහන්සේලාට දිය යුතු යම් දාන වස්තුවක් ඇද්ද, එය අප සතුව නොතිබුණා නොවේ" යනුවෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

နောပိ အဒါတုကမျတာတိ အဒါတုကာမတာပိ နော နတ္ထိ, ယထာ ပဟူတဝိတ္တူပကရဏာနံ မစ္ဆရီနံ. တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ ဗဟုကိစ္စာ ဃရာဝါသာတိ တတြာယံ ယောဇနာ – ယသ္မာ ဗဟုကိစ္စာ ဃရာဝါသာ, တသ္မာ ဧတ္ထ သန္တေပိ ဒေယျဓမ္မေ ဒါတုကမျတာယ စ တံ ကုတော လဗ္ဘာ ကုတော တံ သက္ကာ လဒ္ဓုံ, ယံ မယံ တုမှာကံ ဒေယျဓမ္မံ ဒဒေယျာမာတိ ဃရာဝါသံ ဂရဟန္တော အာဟ. သော ကိရ မာရေန အာဝဋ္ဋိတဘာဝံ န ဇာနာတိ, ‘‘ဃရာဝါသပလိဗောဓေန မေ သတိသမ္မောသော ဇာတော’’တိ မညိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. အပိစ – တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာတိ ဣမသ္မိံ တေမာသဗ္ဘန္တရေ ယမဟံ တုမှာကံ ဒဒေယျံ, တံ ကုတော လဗ္ဘာ? ဗဟုကိစ္စာ ဟိ ဃရာဝါသာတိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"නොදීමේ කැමැත්තක් ද නොවේ" යනු බොහෝ වස්තුව තිබියදීත් මසුරු අයට ඇති වන නොදීමේ කැමැත්තක් අපට නැත යන්නයි. "ගෘහ ජීවිතයෙහි බොහෝ කටයුතු ඇති බැවින් එය (දීමේ අවස්ථාව) මෙහි කොයින් ලැබෙන්නද?" යන්නෙහි සම්බන්ධය මෙසේය: "ගෘහ වාසයෙහි බොහෝ කටයුතු ඇති බැවින්, දිය යුතු දෑ තිබුණත්, දීමේ කැමැත්ත තිබුණත්, අප විසින් ඔබ වහන්සේලාට දිය යුතු දාන වස්තුව දීමට අවස්ථාවක් කොයින් ලැබෙන්නද? එය කෙසේ නම් ලබන්නද?" යනුවෙන් ගෘහ ජීවිතයට ගරහමින් ඔහු පැවසීය. ඔහු තමා මාරයා විසින් මුළා කරන ලද බව සැබවින්ම නොදත්තේය. "ගෘහ ජීවිතයේ බාධාවන් නිසා මගේ සිහිය මුළා විය" යි ඔහු සිතුවේය. එබැවින් මෙසේ කීය. තවද "එය මෙහි කොයින් ලැබෙන්නද" යන්නෙහි අදහස: "මෙම තුන් මස ඇතුළත මා විසින් ඔබ වහන්සේලාට දිය යුතු යම් දෙයක් ඇද්ද, එය කොයින් ලැබෙන්නද? ගෘහ ජීවිතය බොහෝ කටයුතු බහුල බැවිනි" යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

အထ ဗြာဟ္မဏော ‘‘ယံနူနာဟံ ယံ မေ တီဟိ မာသေဟိ ဒါတဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဧကဒိဝသေနေဝ ဒဒေယျ’’န္တိ စိန္တေတွာ အဓိဝါသေတု မေ ဘဝံ ဂေါတမောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သွာတနာယာတိ ယံ မေ တုမှေသု သက္ကာရံ ကရောတော သွေ ဘဝိဿတိ ပုညဉ္စေဝ ပီတိပါမောဇ္ဇဉ္စ, တဒတ္ထာယ. အထ တထာဂတော ‘‘သစေ အဟံ နာဓိဝါသေယျံ, ‘အယံ တေမာသံ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ ကုပိတော မညေ, တေန မေ ယာစိယမာနော ဧကဘတ္တမ္ပိ န ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, နတ္ထိ ဣမသ္မိံ အဓိဝါသနခန္တိ, အသဗ္ဗညူ အယ’န္တိ ဧဝံ ဗြာဟ္မဏော စ ဝေရဉ္ဇာဝါသိနော စ ဂရဟိတွာ ဗဟုံ အပုညံ ပသဝေယျုံ, တံ တေသံ မာ အဟောသီ’’တိ တေသံ အနုကမ္ပာယ အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန.

ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණයා "මා විසින් මාස තුනක් තිස්සේ දිය යුතුව තිබූ යම් දාන වස්තුවක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල එක දවසකින්ම දෙන්නෙම් නම් මැනවැ" යි සිතා "භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් (හෙට දින දානය) ඉවසන සේක්වා" යනාදිය පැවසීය. එහි "හෙට දින සඳහා" යනු "ඔබ වහන්සේලාට සත්කාර කරන මට හෙට යම් පිනක් සහ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයක් ඇති වන්නේද, ඒ සඳහා" යන්නයි. එවිට තථාගතයන් වහන්සේ "මම මෙය පිළි නොගත්තොත්, 'මේ භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ තුන් මසක් පුරා කිසිවක් නොලැබුණු නිසා කෝප වී ඇතැයි සිතමි, ඒ නිසා මා ආරාධනා කළත් එක වේලක දානයක්වත් පිළිගන්නේ නැත, මොහු තුළ ඉවසීමේ ගුණයක් නැත, මොහු සර්වඥයෙක් නොවේ' යැයි බ්‍රාහ්මණයා සහ වේරංජා වැසියන් ගරහා බොහෝ අකුසල් රැස් කර ගනිති. ඔවුන්ට එවැනි දෙයක් සිදු නොවේවා" යි ඔවුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් දානය ඉවසා වදාළ සේක.

အဓိဝါသေတွာ စ အထ ခေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ ‘‘အလံ ဃရာဝါသပလိဗောဓစိန္တာယာ’’တိ သညာပေတွာ တင်္ခဏာနုရူပါယ ဓမ္မိယာ ကထာယ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကံ အတ္ထံ သန္ဒဿေတွာ ကုသလေ ဓမ္မေ သမာဒပေတွာ ဂဏှာပေတွာ တတ္ထ စ နံ သမုတ္တေဇေတွာ သဥဿာဟံ ကတွာ တာယ သဥဿာဟတာယ အညေဟိ စ ဝိဇ္ဇမာနဂုဏေဟိ သမ္ပဟံသေတွာ ဓမ္မရတနဝဿံ ဝဿေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ. ပက္ကန္တေ စ ပန ဘဂဝတိ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော ပုတ္တဒါရံ အာမန္တေသိ – ‘‘မယံ, ဘဏေ, ဘဂဝန္တံ တေမာသံ နိမန္တေတွာ ဧကဒိဝသံ ဧကဘတ္တမ္ပိ နာဒမှ. ဟန္ဒ, ဒါနိ တထာ ဒါနံ ပဋိယာဒေထ ယထာ တေမာသိကောပိ ဒေယျဓမ္မော သွေ ဧကဒိဝသေနေဝ [Pg.166] ဒါတုံ သက္ကာ ဟောတီ’’တိ. တတော ပဏီတံ ဒါနံ ပဋိယာဒါပေတွာ ယံ ဒိဝသံ ဘဂဝါ နိမန္တိတော, တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန အာသနဋ္ဌာနံ အလင်္ကာရာပေတွာ မဟာရဟာနိ အာသနာနိ ပညပေတွာ ဂန္ဓဓူမဝါသကုသုမဝိစိတြံ မဟာပူဇံ သဇ္ဇေတွာ ဘဂဝတော ကာလံ အာရောစာပေသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန…ပေ… နိဋ္ဌိတံ ဘတ္တ’’န္တိ.

දානය ඉවසා වදාරා ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ගෘහ ජීවිතයේ බාධාවන් පිළිබඳව සිතීමෙන් ඇති ඵලයක් නැතැ" යි වේරංජ බ්‍රාහ්මණයාට වටහා දී, ඒ මොහොතට උචිත ධර්ම කථාවෙන් මෙලොව පරලොව යහපත පෙන්වා දී, කුසල් දහම්හි සමාදන් කරවා, එහි උනන්දු කරවා, උත්සාහවත් කරවා, එම උත්සාහය සහ අනෙකුත් පවත්නා ගුණයන් නිසා ඔහුව සතුටට පත් කරවා, ධර්ම රත්න නමැති වැසි වස්වා අසුනෙන් නැගිට වැඩම කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ පසු වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා අඹුදරුවන් අමතා මෙසේ කීය: "පින්වත්නි, අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තුන් මසක් වස් වසන්නට ආරාධනා කර එක දවසක්වත් එක දානයක්වත් නොදුන්නෙමු. එබැවින් දැන් මාස තුනක දානය හෙට එක දවසින්ම දිය හැකි වන පරිදි දානය පිළියෙල කරව්." ඉන්පසු ප්‍රණීත දානය පිළියෙල කරවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කළ දිනට පසු දින රාත්‍රිය ඇවෑමෙන් අසුන් පනවා අලංකාර කර, උසස් අසුන් පනවා, සුවඳ ධූප පුෂ්පයන්ගෙන් විසිතුරු මහා පූජාවක් සූදානම් කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කාලය දැන්වීය. ඒ නිසා ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ "ඉක්බිති වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා ඒ රාත්‍රිය ඇවෑමෙන්... දානය නිම කරන ලදී" යනාදිය වදාළ සේක.

၂၃. ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော တတ္ထ အဂမာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ…ပေ… နိသီဒိ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေနာ’’တိ. အထ ခေါ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃန္တိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခန္တိ ဗုဒ္ဓပရိဏာယကံ; ဗုဒ္ဓံ သံဃတ္ထေရံ ကတွာ နိသိန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဏီတေနာတိ ဥတ္တမေန. သဟတ္ထာတိ သဟတ္ထေန. သန္တပ္ပေတွာတိ သုဋ္ဌု တပ္ပေတွာ, ပရိပုဏ္ဏံ သုဟိတံ ယာဝဒတ္ထံ ကတွာ. သမ္ပဝါရေတွာတိ သုဋ္ဌု ပဝါရေတွာ ‘အလ’န္တိ ဟတ္ထသညာယ မုခသညာယ ဝစီဘေဒေန စ ပဋိက္ခိပါပေတွာ. ဘုတ္တာဝိန္တိ ဘုတ္တဝန္တံ. ဩနီတပတ္တပါဏိန္တိ ပတ္တတော ဩနီတပါဏိံ; အပနီတဟတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တိစီဝရေန အစ္ဆာဒေသီတိ တိစီဝရံ ဘဂဝတော အဒါသိ. ဣဒံ ပန ဝေါဟာရဝစနမတ္တံ ဟောတိ ‘‘တိစီဝရေန အစ္ဆာဒေသီ’’တိ, တသ္မိဉ္စ တိစီဝရေ ဧကမေကော သာဋကော သဟဿံ အဂ္ဃတိ. ဣတိ ဗြာဟ္မဏော ဘဂဝတော တိသဟဿဂ္ဃနကံ တိစီဝရမဒါသိ ဥတ္တမံ ကာသိကဝတ္ထသဒိသံ. ဧကမေကဉ္စ ဘိက္ခုံ ဧကမေကေန ဒုဿယုဂေနာတိ ဧကမေကေန ဒုဿယုဂဠေန. တတြ ဧကသာဋကော ပဉ္စသတာနိ အဂ္ဃတိ. ဧဝံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ပဉ္စသတသဟဿဂ္ဃနကာနိ ဒုဿာနိ အဒါသိ. ဗြာဟ္မဏော ဧတ္တကမ္ပိ ဒတွာ အတုဋ္ဌော ပုန သတ္တဋ္ဌသဟဿဂ္ဃနကေ အနေကရတ္တကမ္ဗလေ စ ပဋ္ဋုဏ္ဏပတ္တပဋေ စ ဖာလေတွာ ဖာလေတွာ အာယောဂအံသဗဒ္ဓကကာယဗန္ဓနပရိဿာဝနာဒီနံ အတ္ထာယ အဒါသိ. သတပါကသဟဿပါကာနဉ္စ ဘေသဇ္ဇတေလာနံ တုမ္ဗာနိ ပူရေတွာ ဧကမေကဿ ဘိက္ခုနော အဗ္ဘဉ္ဇနတ္ထာယ သဟဿဂ္ဃနကံ တေလမဒါသိ. ကိံ ဗဟုနာ, စတူသု ပစ္စယေသု န ကောစိ ပရိက္ခာရော သမဏပရိဘောဂေါ အဒိန္နော နာမ အဟောသိ. ပါဠိယံ ပန စီဝရမတ္တမေဝ ဝုတ္တံ.

23. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන එහි (බ්‍රාහ්මණයාගේ නිවසට) වැඩි සේක. ඒ බව මෙසේ සඳහන් වේ - "එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ... භික්ෂු සංඝයා සමඟ වැඩසිටි සේක." එහි 'බුද්ධප්පමුඛං භික්ෂුසංඝං' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙරදැරි කරගත්, එනම් බුදුරජාණන් වහන්සේ සංඝ ස්ථවිරයන් ලෙස ප්‍රමුඛත්වයේ තබා වැඩසිටි භික්ෂු සංඝයා යන්නයි. 'පණීතේන' යනු ඉතා උසස් වූ යන්නයි. 'සහත්ථා' යනු තම අතින්ම යන්නයි. 'සන්තප්පෙත්වා' යනු මනාව තෘප්තිමත් කර, පිරුණු, ප්‍රමාණවත් පරිදි කැමැත්ත තෙක් වැළඳවූ යන්නයි. 'සම්පවාරෙත්වා' යනු මනාව පවාරණය කර, එනම් "දැන් ප්‍රමාණවත්" යැයි අතින් හෝ මුහුණෙන් කරන සංඥාවෙන් හෝ වචනයෙන් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරවීමයි. 'භුත්තාවිං' යනු වළඳා අවසන් කළ වූ යන්නයි. 'ඔනීතපත්තපාණිං' යනු පාත්‍රයෙන් අත ඉවතට ගත්, එනම් අත සෝදා අවසන් කළ යන්නයි. 'තිචීවරේන අච්ඡාදේසි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තුන් සිවුරක් පූජා කළේය යන්නයි. මෙය "තුන් සිවුරෙන් පෙරෙවූහ" යන්න ව්‍යවහාරික බසක් පමණි. එම තුන් සිවුරේ එක් එක් සිවුරක් කහවණු දහසක් බැගින් වටී. මෙසේ බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කහවණු තුන්දහසක් වටිනා, කාසි රටේ නිෂ්පාදිත වස්ත්‍ර වැනි ඉතා උසස් තුන් සිවුරක් පූජා කළේය. එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගල බැගින් පූජා කිරීමේදී, එහි එක් වස්ත්‍රයක් කහවණු පන්සියයක් වටී. මෙසේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට කහවණු පන්ලක්ෂයක් වටිනා වස්ත්‍ර පූජා කළේය. බ්‍රාහ්මණයා මෙතරම් දෙයක් පූජා කරද තෘප්තිමත් නොවී, නැවතත් කහවණු හත් අට දහසක් වටිනා නොයෙක් රතු පලස් ද, පට්ටුන්න හා චීන දේශවල නිපදවූ වස්ත්‍ර ද කෑලිවලට ඉරා, අන්සකඩ, පටිය, පෙරහන්කඩ ආදී පිරිකර සඳහා පූජා කළේය. වාර සියයක් දහසක් පිසූ බෙහෙත් තෙල් භාජන පුරවා, එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට පාද අභ්‍යංගය (තෙල් ගැල්වීම) සඳහා කහවණු දහසක් වටිනා තෙල් පූජා කළේය. වැඩිමනත් කුමන කතාද? සතර පසයෙන් මහණෙකුට පරිභෝජනයට ගත හැකි කිසිදු පිරිකරක් ඔහු පූජා නොකර ඉතිරි නොකළේය. නමුත් පාලි පාඨයෙහි සඳහන් වන්නේ සිවුරු පූජාව පමණි.

ဧဝံ မဟာယာဂံ ယဇိတွာ သပုတ္တဒါရံ ဝန္ဒိတွာ နိသိန္နံ အထ ခေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇံ ဗြာဟ္မဏံ တေမာသံ မာရာဝဋ္ဋနေန ဓမ္မသဝနာမတရသပရိဘောဂပရိဟီနံ ဧကဒိဝသေနေဝ ဓမ္မာမတဝဿံ ဝဿေတွာ ပုရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပံ ကုရုမာနော ဓမ္မိယာ [Pg.167] ကထာယ သန္ဒဿေတွာ…ပေ… ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ. ဗြာဟ္မဏောပိ သပုတ္တဒါရော ဘဂဝန္တဉ္စ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ပုနပိ, ဘန္တေ, အမှာကံ အနုဂ္ဂဟံ ကရေယျာထာ’’တိ ဧဝမာဒီနိ ဝဒန္တော အနုဗန္ဓိတွာ အဿူနိ ပဝတ္တယမာနော နိဝတ္တိ.

මෙලෙස මහා දානයක් පිරිනමා, අඹුදරුවන් සමඟ වැඳ එකත්පසව සිටි වේරංජ බ්‍රාහ්මණයාට, තුන් මාසයක් මුළුල්ලේ මාරයාගේ බාධා කිරීම් නිසා අහිමි වූ දහම් අමා රසය ලබා දෙනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක දිනකින්ම දහම් අමා වැසි වස්වා, ඔහුගේ අභිප්‍රායන් සම්පූර්ණ කරමින්, ධර්ම කථාවෙන් කරුණු දක්වා, කුසල්හි සමාදන් කරවා, තෙදවත් කරවා, සතුටු කරවා අසුනෙන් නැගිට වැඩම කළ සේක. බ්‍රාහ්මණයාද අඹුදරුවන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා භික්ෂු සංඝයා වැඳ, "ස්වාමීනි, නැවතත් අපට අනුග්‍රහ කළ මැනව" යනාදී වශයෙන් පවසමින්, පසුපසින් ගොස් කඳුළු වගුරුවමින් හැරී ආවේය.

အထ ခေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရိတွာတိ ယထာဇ္ဈာသယံ ယထာရုစိတံ ဝါသံ ဝသိတွာ ဝေရဉ္ဇာယ နိက္ခမိတွာ မဟာမဏ္ဍလေ စာရိကာယ စရဏကာလေ ဂန္တဗ္ဗံ ဗုဒ္ဓဝီထိ ပဟာယ ဒုဗ္ဘိက္ခဒေါသေန ကိလန္တံ ဘိက္ခုသံဃံ ဥဇုနာဝ မဂ္ဂေန ဂဟေတွာ ဂန္တုကာမော သောရေယျာဒီနိ အနုပဂမ္မ ပယာဂပတိဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ တတ္ထ ဂင်္ဂံ နဒိံ ဥတ္တရိတွာ ယေန ဗာရာဏသီ တဒဝသရိ. တေန အဝသရိ တဒဝသရိ. တတြာပိ ယထာဇ္ဈာသယံ ဝိဟရိတွာ ဝေသာလိံ အဂမာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနုပဂမ္မ သောရေယျံ…ပေ… ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယ’’န္တိ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේරංජාවෙහි කැමති තාක් කල් වැඩසිට, එතැනින් නික්ම මහා මණ්ඩලයේ චාරිකාවෙහි වඩිනා කල්හි, සාමාන්‍යයෙන් බුදුවරුන් වඩිනා මඟ හැර, දුර්භික්ෂය නිසා වෙහෙසට පත්ව සිටි භික්ෂු සංඝයා කෙළින්ම මඟකින් කැඳවාගෙන යනු කැමැත්තෙන් සෝරෙය්‍ය ආදී නගරවලට නොවැඩ පයාග පතිට්ඨානයට වැඩම කළ සේක. එහිදී ගංගා නදියෙන් එතර වී බරණැසට පැමිණි සේක. 'තේන අවසරි' යනු එයට පැමිණියේය යන්නයි. එහිද කැමති තාක් කල් වැඩසිට විශාලා මහනුවරට වැඩි සේක. ඒ බව මෙසේ සඳහන් වේ - "සෝරෙය්‍යයට නොගොස්... විශාලා මහනුවර මහාවනයෙහි කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩ වසති."

ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏကထာ နိဋ္ဌိတာ.

බුදුවරුන්ගේ සිරිත පිළිබඳ කථාව නිම විය.

သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာယ

සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය අටුවාවෙහි,

ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වේරංජ කණ්ඩයේ විස්තරය නිම විය.

တတြိဒံ သမန္တပါသာဒိကာယ သမန္တပါသာဒိကတ္တသ္မိံ –

එහි සමන්තපාසාදිකාවෙහි 'සමන්තපාසාදික' බව (සෑම අතින්ම ප්‍රසාදජනක බව) පිළිබඳව මේ විස්තරය වේ:

အာစရိယပရမ္ပရတော, နိဒါနဝတ္ထုပ္ပဘေဒဒီပနတော;

ပရသမယဝိဝဇ္ဇနတော, သကသမယဝိသုဒ္ဓိတော စေဝ.

ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැවත එන බැවින් ද, නිදාන හා වස්තු විස්තර දක්වන බැවින් ද, පරසමය (අන්‍ය මත) බැහැර කරන බැවින් ද, ස්වසමය (තම මතය) පිරිසිදු කරන බැවින් ද,

ဗျဉ္ဇနပရိသောဓနတော, ပဒတ္ထတော ပါဠိယောဇနက္ကမတော;

သိက္ခာပဒနိစ္ဆယတော, ဝိဘင်္ဂနယဘေဒဒဿနတော.

අකුරු හා පද පිරිසිදු කරන බැවින් ද, පදවල අර්ථ හා පාලි ක්‍රමය ගළපන බැවින් ද, ශික්ෂා පද විනිශ්චය කරන බැවින් ද, විභංග ක්‍රමයේ විවිධත්වය දක්වන බැවින් ද,

သမ္ပဿတံ န ဒိဿတိ, ကိဉ္စိ အပါသာဒိကံ ယတော ဧတ္ထ;

ဝိညူနမယံ တသ္မာ, သမန္တပါသာဒိကာတွေဝ.

නුවණැත්තන් විසින් බලන කල්හි මෙහි කිසිදු අප්‍රසාදජනක දෙයක් නොපෙනෙන බැවින් ද, එම නිසා මෙය නුවණැත්තන් හට සමන්තපාසාදිකා යන නමින්ම වේ.

သံဝဏ္ဏနာ ပဝတ္တာ, ဝိနယဿ ဝိနေယျဒမနကုသလေန;

ဝုတ္တဿ လောကနာထေန, လောကမနုကမ္ပမာနေနာတိ.

ලෝකනාථ වූ, ලෝකයාට අනුකම්පා කරන්නා වූ, විනයෙහි දමනය කළ යුතු සත්වයන් දමනය කිරීමට දක්ෂ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ විනය පිටකයේ මෙම අටුවාව මෙසේ පවතී.

ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වේරංජ කණ්ඩ වර්ණනාව නිම විය.

၁. ပါရာဇိကကဏ္ဍံ

1. පාරාජිකා කාණ්ඩය.

၁. ပဌမပါရာဇိကံ

1. ප්‍රථම පාරාජිකාව.

သုဒိန္နဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ

සුදින්න භාණවාර වර්ණනාව.

၂၄. ဣတော [Pg.168] ပရံ တေန ခေါ ပန သမယေန ဝေသာလိယာ အဝိဒူရေတိအာဒိ ယေဘုယျေန ဥတ္တာနတ္ထံ. တသ္မာ အနုပဒဝဏ္ဏနံ ပဟာယ ယတ္ထ ယတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထိ, တံ တဒေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ကလန္ဒဂါမောတိ ကလန္ဒကာ ဝုစ္စန္တိ ကာဠကာ, တေသံ ဝသေန လဒ္ဓနာမော ဂါမော. ကလန္ဒပုတ္တောတိ ဂါမဝသေန လဒ္ဓနာမဿ ရာဇသမ္မတဿ စတ္တာလီသကောဋိဝိဘဝဿ ကလန္ဒသေဋ္ဌိနော ပုတ္တော. ယသ္မာ ပန တသ္မိံ ဂါမေ အညေပိ ကလန္ဒနာမကာ မနုဿာ အတ္ထိ, တသ္မာ ကလန္ဒပုတ္တောတိ ဝတွာ ပုန သေဋ္ဌိပုတ္တောတိ ဝုတ္တံ. သမ္ဗဟုလေဟီတိ ဗဟုကေဟိ. သဟာယကေဟီတိ သုခဒုက္ခာနိ သဟ အာယန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ သဟာယာ, သဟာယာ ဧဝ သဟာယကာ, တေဟိ သဟာယကေဟိ. သဒ္ဓိန္တိ ဧကတော. ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေနာတိ ကေနစိဒေဝ ဘဏ္ဍပ္ပယောဇနဥဒ္ဓါရသာရဏာဒိနာ ကိစ္စေန; ကတ္တိကနက္ခတ္တကီဠာကိစ္စေနာတိပိ ဝဒန္တိ. ဘဂဝါ ဟိ ကတ္တိကဇုဏှပက္ခေ ဝေသာလိံ သမ္ပာပုဏိ. ကတ္တိကနက္ခတ္တကီဠာ စေတ္ထ ဥဠာရာ ဟောတိ. တဒတ္ထံ ဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

24. මෙතැන් සිට "තේන ඛෝ පන සමයේන වේසාලියං අවිදූරේ" යනාදී පාඨයන්හි අර්ථ බොහෝ දුරට පැහැදිලිය. එබැවින් අනුපිළිවෙළින් පද විස්තර කිරීම අතහැර, යම් යම් තැනක කිව යුතු යමක් වේ නම් එය පමණක් විස්තර කරමු. 'කලන්දගාම' යනු 'කලන්දක' හෙවත් ලේනුන් නිසා එම නම ලැබූ ගමයි. 'කලන්දපුත්ත' යනු එම ගමේ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ, රජුන් විසින් සම්මත කරන ලද, කෝටි හතළිහක වස්තුව ඇති කලන්ද සිටුවරයාගේ පුත්‍රයාය. එම ගමෙහි කලන්ද නම ඇති වෙනත් මිනිසුන්ද සිටින බැවින්, 'කලන්දපුත්ත' යැයි පවසා නැවත 'සෙට්ඨිපුත්ත' (සිටුපුත්‍රයා) යැයි සංගීතිකාරකයන් විසින් පවසන ලදී. 'සම්බහුලේහි' යනු බොහෝ වූ යන්නයි. 'සහායකේහි' යනු සැප දුක් දෙකෙහිම එකට පසුවන බැවින් සහායකයෝ නම් වෙති. එම මිතුරන් සමඟ එක්ව කිසියම් වෙළඳාමක් හෝ කටික (කාර්තික) නැකත් කෙළියක් වැනි කටයුත්තකට ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාර්තික මාසයේ පුර පක්ෂයේදී විශාලා මහනුවරට වැඩි සේක. එහි කාර්තික නැකත් කෙළිය ඉතා උත්කර්ෂවත් ලෙස පැවැත්වේ. ඒ සඳහා ඔහු ගිය බව දත යුතුය.

အဒ္ဒသ ခေါတိ ကထံ အဒ္ဒသ? သော ကိရ နဂရတော ဘုတ္တပါတရာသံ သုဒ္ဓုတ္တရာသင်္ဂံ မာလာဂန္ဓဝိလေပနဟတ္ထံ ဗုဒ္ဓဒဿနတ္ထံ ဓမ္မသဝနတ္ထဉ္စ နိက္ခမန္တံ မဟာဇနံ ဒိသွာ ‘‘ကွ ဂစ္ဆထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဗုဒ္ဓဒဿနတ္ထံ ဓမ္မသဝနတ္ထဉ္စာ’’တိ. တေန ဟိ ‘‘အဟမ္ပိ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဂန္တွာ စတုဗ္ဗိဓာယ ပရိသာယ ပရိဝုတံ ဗြဟ္မဿရေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တံ ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဒ္ဒသ ခေါ…ပေ… ဒေသေန္တ’’န္တိ. ဒိသွာနဿာတိ ဒိသွာန အဿ. ဧတဒဟောသီတိ ပုဗ္ဗေ ကတပုညတာယ စောဒိယမာနဿ ဘဗ္ဗကုလပုတ္တဿ ဧတံ အဟောသိ. ကိံ အဟောသိ? ယံနူနာဟမ္ပိ ဓမ္မံ သုဏေယျန္တိ. တတ္ထ ယန္နူနာတိ ပရိဝိတက္ကဒဿနမေတံ. ဧဝံ ကိရဿ ပရိဝိတက္ကော ဥပ္ပန္နော ‘‘ယမယံ ပရိသာ ဧကဂ္ဂစိတ္တာ ဓမ္မံ သုဏာတိ, အဟော ဝတာဟမ္ပိ တံ သုဏေယျ’’န္တိ.

"දුටුවේය" යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ කෙසේද? ඔහු (සුදින්න) නගරයෙන් උදෑසන ආහාරය ගෙන, පිරිසිදු උතුරු සළුවක් පොරවා, මල් සුවඳ විලවුන් අතැතිව බුදුන් වැඳීමටත් ධර්මය ඇසීමටත් පිටත්ව යන මහා ජනයා දැක "කොහේ යන්නහුද?" යි ඇසීය. "බුදුන් වැඳීමට හා ධර්මය ඇසීමට" යයි ඔවුහු පැවසූහ. "එසේ නම් මමත් යන්නෙමි" යි පවසා ගොස්, සිවුපිරිස පිරිවරා බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් දහම් දෙසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. එහෙයින් "දුටුවේය... දේශනා කරන" යැයි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසූහ. "දැක ඔහුට" යනු දැකීමෙන් පසු ඔහුට (සුදින්නට) යන්නයි. "මෙසේ සිතුණි" යනු පෙර කළ පින් ඇති, ධර්මය අවබෝධ කිරීමට සුදුසු කුලපුත්‍රයෙකුට මෙබඳු කල්පනාවක් ඇති විය. කුමක්ද ඒ? "මම ද ධර්මය ඇසුවහොත් මැනවි" යන්නයි. එහි 'යන්නූන' යනු විතර්කය හෙවත් කල්පනාව දැක්වීමට යොදන නිපාතයකි. ඔහුට මෙබඳු කල්පනාවක් ඇති විය: "මේ පිරිස එකඟ වූ සිතින් යුතුව යම් ධර්මයක් අසන්නේද, අහෝ! මම ද ඒ ධර්මය අසන්නෙම් නම් කෙතරම් යහපත්ද?"

အထ ခေါ သုဒိန္နော ကလန္ဒပုတ္တော ယေန သာ ပရိသာတိ ဣဓ ကသ္မာ ‘‘ယေန ဘဂဝါ’’တိ အဝတွာ ‘‘ယေန သာ ပရိသာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ စေ. ဘဂဝန္တဉှိ ပရိဝါရေတွာ ဥဠာရုဠာရဇနာ မဟတီ ပရိသာ နိသိန္နာ, တတြ န သက္ကာ ဣမိနာ ပစ္ဆာ အာဂတေန ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ နိသီဒိတုံ. ပရိသာယ ပန ဧကသ္မိံ ပဒေသေ သက္ကာတိ သော တံ ပရိသံယေဝ ဥပသင်္ကမန္တော. တေန ဝုတ္တံ [Pg.169] – ‘‘အထ ခေါ သုဒိန္နော ကလန္ဒပုတ္တော ယေန သာ ပရိသာ’’တိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နဿ ခေါ သုဒိန္နဿ ကလန္ဒပုတ္တဿ ဧတဒဟောသီတိ န နိသိန္နမတ္တဿေဝ အဟောသိ, အထ ခေါ ဘဂဝတော သိတ္တယူပသံဟိတံ ထောကံ ဓမ္မကထံ သုတွာ; တံ ပနဿ ယသ္မာ ဧကမန္တံ နိသိန္နဿေဝ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကမန္တံ နိသိန္နဿ ခေါ သုဒိန္နဿ ကလန္ဒပုတ္တဿ ဧတဒဟောသီ’’တိ. ကိံ အဟောသီတိ? ယထာ ယထာ ခေါတိအာဒိ.

"ඉන්පසු කලන්ද පුත්‍ර සුදින්න ඒ පිරිස සිටි තැනට" යන මෙහි "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතට" යයි නොකියා "ඒ පිරිස සිටි තැනට" යයි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසුවේ ඇයිද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා ඉතා උතුම් ජනයාගෙන් යුත් මහත් පිරිසක් අසුන්ගෙන සිටියහ. එහි පසුව පැමිණි මොහුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතටම ගොස් අසුන් ගැනීමට නොහැකි විය. පිරිස පසෙක එක් තැනක අසුන් ගැනීමට හැකි වූ බැවින් ඔහු ඒ පිරිස වෙතටම ගියේය. එහෙයින් "ඉන්පසු කලන්ද පුත්‍ර සුදින්න ඒ පිරිස සිටි තැනට" යයි කියන ලදී. "එකත්පස්ව හුන් කලන්ද පුත්‍ර සුදින්නට මෙසේ සිතුණි" යනු අසුන් ගත් සැණින් වූවක් නොව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ශික්ෂාත්‍රයට අදාළ ස්වල්ප වූ දහම් කරුණු ඇසීමෙන් පසු ඇති වූවකි. එය ඔහු එකත්පස්ව අසුන්ගෙන සිටියදීම ඇති වූ බැවින් "එකත්පස්ව හුන් කලන්ද පුත්‍ර සුදින්නට මෙසේ සිතුණි" යයි පවසන ලදී. කුමක්ද ඒ සිතිවිල්ල? "යම් යම් ආකාරයකින්" යනාදියයි.

တတြာယံ သင်္ခေပကထာ – အဟံ ခေါ ယေန ယေန အာကာရေန ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, တေန တေန မေ ဥပပရိက္ခတော ဧဝံ ဟောတိ ယဒေတံ သိတ္တယဗြဟ္မစရိယံ ဧကမ္ပိ ဒိဝသံ အခဏ္ဍံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ စရိတဗ္ဗံ, ဧကဒိဝသမ္ပိ စ ကိလေသမလေန အမလီနံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိသုဒ္ဓံ. သင်္ခလိခိတံ လိခိတသင်္ခသဒိသံ ဓောတသင်္ခသပ္ပဋိဘာဂံ စရိတဗ္ဗံ. ဣဒံ န သုကရံ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတာ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တေန ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ…ပေ… စရိတုံ. ယံနူနာဟံ ကေသေ စ မဿုဉ္စ ဩဟာရေတွာ ကသာယရသပီတတာယ ကာသာယာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ပရိဒဟိတွာ အဂါရသ္မာ နိက္ခမိတွာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇေယျန္တိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အဂါရဿ ဟိတံ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ အဂါရိယန္တိ ဝုစ္စတိ, တဉ္စ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နတ္ထိ; တသ္မာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ‘‘အနဂါရိယာ’’တိ ဉာတဗ္ဗာ. တံ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ. ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ပရိဗ္ဗဇေယျံ.

එහි සංක්ෂිප්ත විස්තරය මෙයයි: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය මම යම් යම් ආකාරයකින් අවබෝධ කරගනිම්ද, ඒ ආකාරයෙන් විමසා බලන මට මෙසේ සිතේ. එනම්, මෙම ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාව එක් දිනක් පවා කඩ නොකර අවසන් සිත දක්වා පවත්වා ගත යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පරිපූර්ණව ද, කෙලෙස් මලින් තොරව අවසන් සිත දක්වා පැවැත්විය යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පිරිසිදුව ද, මැද පිරිසිදු කරන ලද හක්ගෙඩියක් බඳු වූ ඉතා නිර්මල ආකාරයෙන් ද හැසිරිය යුතුය. ගිහිගෙයි වසන්නෙකුට මෙය මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම පරිපූර්ණව... හැසිරීම පහසු නොවේ. මම කේස මස්සු (කෙස් සහ රැවුල) කපා දමා, කහට ගෑවුණු (පැවිද්දන්ට සුදුසු) කාසාය වස්ත්‍ර හැඳ පොරවාගෙන ගිහිගෙයින් නික්ම ශාසනයෙහි පැවිදි වන්නෙම් නම් මැනවි." මෙහි ගිහිගෙයට හිතකර වූ ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී කටයුතු 'ආගාරිය' නම් වේ. පැවිද්දෙහි එවැනි දෑ නැති බැවින් පැවිද්ද 'අනගාරිය' (ගිහිගෙයින් තොර වූ බව) ලෙස දත යුතුය. ඒ අනගාරිය පැවිද්දයි. 'පැවිදි වන්නෙම්' යනු අභිනිෂ්ක්‍රමණය කරන්නෙම් යන්නයි.

၂၅. အစိရဝုဋ္ဌိတာယ ပရိသာယ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ သုဒိန္နော အဝုဋ္ဌိတာယ ပရိသာယ န ဘဂဝန္တံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ. ကသ္မာ? တတြဿ ဗဟူ ဉာတိသာလောဟိတာ မိတ္တာမစ္စာ သန္တိ, တေ ‘‘‘တွံ မာတာပိတူနံ ဧကပုတ္တကော, န လဗ္ဘာ တယာ ပဗ္ဗဇိတု’န္တိ ဗာဟာယမ္ပိ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎေယျုံ, တတော ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အန္တရာယော ဘဝိဿတီ’’တိ သဟေဝ ပရိသာယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ထောကံ ဂန္တွာ ပုန ကေနစိ သရီရကိစ္စလေသေန နိဝတ္တိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမ္မ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ သုဒိန္နော ကလန္ဒပုတ္တော အစိရဝုဋ္ဌိတာယ ပရိသာယ…ပေ… ပဗ္ဗာဇေတု မံ ဘဂဝါ’’တိ.

25. "පිරිස නැගී ගොස් නොබෝ වේලාවකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගියේය" යන මෙහි සුදින්න පිරිස නොනැගිට සිටියදී පැවිද්ද ඉල්ලා නොසිටියේය. ඒ මන්ද? එහි ඔහුගේ බොහෝ නෑදෑ හිතවතුන් හා මිතුරන් සිටි බැවිනි. "නුඹ මවුපියන්ගේ එකම පුතාය, නුඹට පැවිදි වීමට ඉඩ දිය නොහැක" යයි පවසමින් ඔවුන් ඔහුගේ අතින් අල්ලා ඇදගෙන යාමට ඉඩ තිබුණි. එවිට පැවිද්දට බාධා ඇති වේ යයි සිතා, ඔහු පිරිස සමඟම නැගිට ස්වල්ප දුරක් ගොස්, නැවත කිසියම් ශරීර කෘත්‍යයක් මුවාවෙන් ආපසු හැරී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. එහෙයින් "ඉන්පසු කලන්ද පුත්‍ර සුදින්න පිරිස නැගී ගොස් නොබෝ වේලාවකින්... භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාව පැවිදි කරන සේක්වා" යි පවසන ලදී.

ဘဂဝါ ပန ယသ္မာ ရာဟုလကုမာရဿ ပဗ္ဗဇိတတော ပဘုတိ မာတာပိတူဟိ အနနုညာတံ ပုတ္တံ န ပဗ္ဗာဇေတိ, တသ္မာ နံ ပုစ္ဆိ – ‘‘အနုညာတောသိ ပန တွံ သုဒိန္န မာတာပိတူဟိ…ပေ… ပဗ္ဗဇ္ဇာယာ’’တိ.

රාහුල කුමාරයාගේ පැවිද්දෙන් පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මවුපියන්ගේ අවසරය නොලද පුත්‍රයන් පැවිදි නොකරන සේක. එහෙයින්, උන්වහන්සේ ඔහුගෙන් මෙසේ විමසා වදාළහ: "සුදින්න, පැවිදි වීම සඳහා මවුපියන්ගෙන් අවසර ලැබුණේද?"

၂၆. ဣတော [Pg.170] ပရံ ပါဌာနုသာရေနေဝ ဂန္တွာ တံ ကရဏီယံ တီရေတွာတိ ဧတ္ထ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ဓုရနိက္ခေပေနေဝ တံ ကရဏီယံ နိဋ္ဌာပေတွာတိ; န ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒဿ ဘဏ္ဍပ္ပယောဇနဥဒ္ဓါရသာရဏာဒီသု ဝါ နက္ခတ္တကီဠာယံ ဝါ စိတ္တံ နမတိ. အမ္မ တာတာတိ ဧတ္ထ ပန အမ္မာတိ မာတရံ အာလပတိ; တာတာတိ ပိတရံ. တွံ ခေါသီတိ တွံ ခေါ အသိ. ဧကပုတ္တကောတိ ဧကောဝ ပုတ္တကော; အညော တေ ဇေဋ္ဌော ဝါ ကနိဋ္ဌော ဝါ နတ္ထိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဧကပုတ္တော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုကမ္ပာဝသေန ‘‘ဧကပုတ္တကော’’တိ ဝုတ္တံ. ပိယောတိ ပီတိဇနနကော. မနာပေါတိ မနဝဍ္ဎနကော. သုခေဓိတောတိ သုခေန ဧဓိတော; သုခသံဝဍ္ဎိတောတိ အတ္ထော. သုခပရိဟတောတိ သုခေန ပရိဟတော; ဇာတကာလတော ပဘုတိ ဓာတီဟိ အင်္ကတော အင်္ကံ ဟရိတွာ ဓာရိယမာနော အဿကရထကာဒီဟိ ဗာလကီဠနကေဟိ ကီဠမာနော သာဒုရသဘောဇနံ ဘောဇိယမာနော သုခေန ပရိဟတော.

26. මෙතැන් සිට පෙළෙහි අනුපිළිවෙළින් කරුණු දක්වනු ලැබේ. "ඒ කටයුත්ත නිමවා" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: එනම් තමා සතු වගකීම් අතහැර දැමීමෙන්ම ඒ කටයුත්ත අවසන් කිරීමයි. මන්දයත් පැවිදි වීමට දැඩි කැමැත්තක් ඇති අයෙකුගේ සිත වෙළඳ ව්‍යාපාර කටයුතු වලට හෝ නැකැත් ක්‍රීඩා උත්සව ආදියට යොමු නොවන බැවිනි. "අම්මා තාත්තා" යන්නෙහි 'අම්මා' යනු මවට ද, 'තාත්තා' යනු පියාට ද කරන ආමන්ත්‍රණයකි. "නුඹ වන්නෙහි" යනු නුඹමය යන්නයි. "එකම පුතා" යනු එකම දරුවාය; නුඹට වැඩිමල් සහෝදරයෙකු හෝ බාල සහෝදරයෙකු නැත යන්නයි. මෙහි "එකම පුත්‍රයා" (එකපුත්තෝ) යයි කිව යුතු වුවත්, අනුකම්පාව නිසා "ආදරණීය එකම පුතුණුවන්" (එකපුත්තකෝ) යයි මවුපියෝ පැවසූහ. "ප්‍රිය" යනු සතුට උපදවන තැනැත්තායි. "මනාප" යනු සිත පිනවන තැනැත්තායි. "සුවසේ හැදුණු" යනු සැපසේ හැදී වැඩුනු යන්නයි. "සුවසේ පෝෂණය වූ" යනු ද එහිම අර්ථයයි. "සුවසේ රැකබලා ගන්නා ලද" යනු සැප පහසුවෙන් රැකබලා ගැනීමයි. එනම් උපන් දා පටන් කිරිමව්වරුන් විසින් උකුලෙන් උකුලට ගෙන යමින් ද, අශ්ව රූප, රථ රූප ආදී සෙල්ලම් බඩු වලින් ක්‍රීඩා කරවමින් ද, රසවත් භෝජන අනුභව කරවමින් ද සැපසේ රැකබලා ගැනීමයි.

န တွံ, တာတ သုဒိန္န, ကိဉ္စိ ဒုက္ခဿ ဇာနာသီတိ တွံ တာတ သုဒိန္န ကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကလဘာဂံ ဒုက္ခဿ န ဇာနာသိ; အထ ဝါ ကိဉ္စိ ဒုက္ခေန နာနုဘောသီတိ အတ္ထော. ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ, အနုဘဝနတ္ထေ စ ဇာနနာ; အထ ဝါ ကိဉ္စိ ဒုက္ခံ နဿရသီတိ အတ္ထော. ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ, သရဏတ္ထေ စ ဇာနနာ. ဝိကပ္ပဒွယေပိ ပုရိမပဒဿ ဥတ္တရပဒေန သမာနဝိဘတ္တိလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဉာတဗ္ဗံ. မရဏေနပိ မယံ တေ အကာမကာ ဝိနာ ဘဝိဿာမာတိ သစေပိ တဝ အမှေသု ဇီဝမာနေသု မရဏံ ဘဝေယျ, တေန တေ မရဏေနပိ မယံ အကာမကာ အနိစ္ဆကာ န အတ္တနော ရုစိယာ, ဝိနာ ဘဝိဿာမ; တယာ ဝိယောဂံ ဝါ ပါပုဏိဿာမာတိ အတ္ထော. ကိံ ပန မယံ တန္တိ ဧဝံ သန္တေ ကိံ ပန ကိံ နာမ တံ ကာရဏံ ယေန မယံ တံ ဇီဝန္တံ အနုဇာနိဿာမ; အထ ဝါ ကိံ ပန မယံ တန္တိ ကေန ပန ကာရဏေန မယံ တံ ဇီဝန္တံ အနုဇာနိဿာမာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

“පින්වත් සුදින්න පුතණුවෙනි, ඔබ දුක පිළිබඳ ස්වල්ප මාත්‍රයක් හෝ කොටසක් නොදන්නෙහිය” යනු, ඔබ දුකෙහි ඉතා අල්ප වූ කොටසක් හෝ නොදන්නෙහිය; එසේත් නැතිනම් කිසිදු දුකක් අත්විඳ නැත යන අර්ථයයි. මෙහි ‘දුක්ඛස්ස’ යනු කරණාර්ථයේ (තෘතීයා විභක්තියේ අර්ථයේ) හයවන විභක්තියයි. ‘ජානනා’ යන්න අත්විඳීමේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. එසේත් නැතිනම් කිසිදු දුකක් සිහිපත් නොකරන්නෙහිය යන අර්ථයයි. මෙහි ‘දුක්ඛස්ස’ යනු උපයෝගාර්ථයේ (ද්විතීයා විභක්තියේ අර්ථයේ) හයවන විභක්තියයි. ‘ජානනා’ යන්න ස්මරණය කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙම විකල්ප දෙකේදීම පූර්ව පදයේ විභක්තිය උත්තර පදය හා සමානව ලොප් වන බව දත යුතුය. ඒ සියල්ල ශබ්ද ශාස්ත්‍රය (ව්‍යාකරණ නීති) අනුව දත යුතුය. “මරණයෙන් පවා අපි ඔබගෙන් අකමැත්තෙන් වෙන් වන්නෙමු” යනු, අප ජීවත්ව සිටියදී ඔබගේ මරණය සිදුවුවහොත්, ඒ මරණය නිසා වුවද අපි අකමැත්තෙන්, අපගේ කැමැත්තෙන් තොරව ඔබෙන් වෙන් වන්නෙමු, එනම් ඔබ සමඟ වියෝවීමට පත්වන්නෙමු යන අර්ථයයි. “එසේ තිබියදී අපි කෙසේ නම් ඔබව (මහණ වීමට) අනුදනිමුද” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එබඳු තත්ත්වයක් තිබියදී ඔබ ජීවත්ව සිටියදීම අපි ඔබව (මහණ වීමට) අනුදැනීමට කුමන හේතුවක් තිබේද යන්නයි. එසේත් නැතිනම්, කිනම් හේතුවක් නිසා අපි ජීවත්ව සිටින ඔබව අනුදනිමුද, එනම් කිසිසේත් අනුනොදනිමු යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

၂၇. တတ္ထေဝါတိ ယတ္ထ နံ ဌိတံ မာတာပိတရော နာနုဇာနိံသု, တတ္ထေဝ ဌာနေ. အနန္တရဟိတာယာတိ ကေနစိ အတ္ထရဏေန အနတ္ထတာယ.

27. “එහිදීම” (තත්ථෙව) යනු මවුපියන් තමන්ව අනුනොදත් ඒ ස්ථානයේදීමය. “නිරාවරණය වූ” (අනන්තරහිතායා) යනු කිසිදු ඇතිරිල්ලකින් අතුරා නොමැති (බිම) යන්නයි.

၂၈. ပရိစာရေဟီတိ ဂန္ဓဗ္ဗနဋနာဋကာဒီနိ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ တတ္ထ သဟာယကေဟိ သဒ္ဓိံ ယထာသုခံ ဣန္ဒြိယာနိ စာရေဟိ သဉ္စာရေဟိ; ဣတော စိတော စ ဥပနေဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ပရိစာရေဟီတိ ဂန္ဓဗ္ဗနဋနာဋကာဒီနိ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ [Pg.171] တတ္ထ သဟာယကေဟိ သဒ္ဓိံ လဠ, ဥပလဠ, ရမ, ကီဠဿူတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တောတိ အတ္တနော ပုတ္တဒါရေဟိ သဒ္ဓိံ ဘောဂေ ဘုဉ္ဇန္တော. ပုညာနိ ကရောန္တောတိ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ သံဃဉ္စ အာရဗ္ဘ ဒါနပ္ပဒါနာဒီနိ သုဂတိမဂ္ဂသောဓကာနိ ကုသလကမ္မာနိ ကရောန္တော. တုဏှီ အဟောသီတိ ကထာနုပ္ပဗန္ဓဝိစ္ဆေဒနတ္ထံ နိရာလာပသလ္လာပေါ အဟောသိ. အထဿ မာတာပိတရော တိက္ခတ္တုံ ဝတွာ ပဋိဝစနမ္ပိ အလဘမာနာ သဟာယကေ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘ဧသ ဝေါ သဟာယကော ပဗ္ဗဇိတုကာမော, နိဝါရေထ န’’န္တိ အာဟံသု. တေပိ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ တိက္ခတ္တုံ အဝေါစုံ, တေသမ္ပိ တုဏှီ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ သုဒိန္နဿ ကလန္ဒပုတ္တဿ သဟာယကာ…ပေ… တုဏှီ အဟောသီ’’တိ.

28. “පිනවන්න” (පරිචාරෙහි) යනු ගාන්ධර්වයන්, නළු නිළියන් ආදීන් පමුණුවා ඔවුන් ලවා ගායන වාදන කරවා, එහිදී යහළුවන් සමඟ රිසි පරිදි ඉන්ද්‍රියයන් පිනවන්න, එහා මෙහා මෙහෙයවන්න යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, ගාන්ධර්වයන් හා නළු නිළියන් ලවා උපස්ථාන කරවමින්, යහළුවන් සමඟ සතුටු වන්න, කෙළි සෙල්ලම් කරන්න, විනෝද වන්න යන අර්ථය ද කියැවේ. “කාමයන් පරිභෝජනය කරමින්” යනු තමන්ගේ අඹුදරුවන් සමඟ භෝගයන් අනුභව කරමින් යන්නයි. “පින්කම් කරමින්” යනු බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය අරමුණු කොට දානාදී වූ සුගති මාර්ගය පිරිසිදු කරන කුසල් කර්මයන් කරමින් යන්නයි. “නිශ්ශබ්ද විය” යනු කතාවේ අනුපිළිවෙළ සිඳලීම සඳහා කිසිදු කතාබහක් නොමැතිව සිටියේය යන්නයි. ඉන්පසු ඔහුගේ මවුපියෝ තෙවරක් මෙසේ පවසා කිසිදු පිළිතුරක් නොලැබ, යහළුවන් කැඳවා, “දරුවෙනි, මේ ඔබගේ යහළුවා මහණ වීමට කැමතිය, ඔහුව වළක්වන්න” යැයි පැවසූහ. ඔවුහුද ඔහු වෙත ගොස් තෙවරක් එසේ පැවසූහ. ඔවුන්ටද ඔහු නිශ්ශබ්ද විය. එබැවින් සංගීතිකාරකයන් විසින් “ඉන්පසු සුදින්න කලන්දපුත්තගේ යහළුවෝ...” යනාදිය වදාරන ලදී.

၂၉. အထဿ သဟာယကာနံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ အယံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘမာနော မရိဿတိ န ကောစိ ဂုဏော ဘဝိဿတိ. ပဗ္ဗဇိတံ ပန နံ မာတာပိတရောပိ ကာလေန ကာလံ ပဿိဿန္တိ. မယမ္ပိ ပဿိဿာမ. ပဗ္ဗဇ္ဇာပိ စ နာမေသာ ဘာရိယာ, ဒိဝသေ ဒိဝသေ မတ္တိကာပတ္တံ ဂဟေတွာ ပိဏ္ဍာယ စရိတဗ္ဗံ. ဧကသေယျံ ဧကဘတ္တံ ဗြဟ္မစရိယံ အတိဒုက္ကရံ. အယဉ္စ သုခုမာလော နာဂရိကဇာတိယော, သော တံ စရိတုံ အသက္ကောန္တော ပုန ဣဓေဝ အာဂမိဿတိ. ဟန္ဒဿ မာတာပိတရော အနုဇာနာပေဿာမာ’’တိ. တေ တထာ အကံသု. မာတာပိတရောပိ နံ အနုဇာနိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ သုဒိန္နဿ ကလန္ဒပုတ္တဿ သဟာယကာ ယေန သုဒိန္နဿ ကလန္ဒပုတ္တဿ မာတာပိတရော…ပေ… အနုညာတောသိ မာတာပိတူဟိ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယာ’’တိ.

29. ඉන්පසු ඔහුගේ යහළුවන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “මෙම සුදින්න මහණ වීමට අවසර නොලැබී මියගියහොත් එයින් කිසිදු යහපතක් නොවේ. මහණ වූ පසු මවුපියන්ටද කලින් කලට ඔහුව දැකගත හැකිය, අපටද දැකගත හැකිය. තවද මෙම පැවිද්ද යනු භාරදූර කටයුත්තකි. දිනපතා මැටි පාත්‍රයක් ගෙන පිඬු සිඟා වැඩිය යුතුය. තනිකඩව වෙසෙමින්, එක් වේලක් පමණක් වළඳමින් ඉතා දුෂ්කර වූ බ්‍රහ්මචර්යාව රැකිය යුතුය. මෙම සුදින්න ඉතා සුකුමාරය, නගරබද හැදී වැඩුණු අයෙකි. ඔහුට එම බ්‍රහ්මචර්යාව රැකීමට නොහැකි වී නැවත මෙහිම (ගෙදරටම) පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් දැන් මොහුගේ මවුපියන් ලවා (මහණ වීමට) අනුදැනුම ලබා දෙමු” යැයි සාකච්ඡා කළහ. මෙසේ සාකච්ඡා කොට ඔවුහු ඒ අයුරින්ම ක්‍රියා කළහ. මවුපියෝද ඔහුව අනුදැන වදාළහ. එබැවින් “ඉන්පසු... පැවිද්ද සඳහා” යනාදිය වදාරන ලදී.

၃၀. ဟဋ္ဌောတိ တုဋ္ဌော. ဥဒဂ္ဂေါတိ ပီတိဝသေန အဗ္ဘုန္နတကာယစိတ္တော. ကတိပါဟန္တိ ကတိပယာနိ ဒိဝသာနိ. ဗလံ ဂါဟေတွာတိ သပ္ပာယဘောဇနာနိ ဘုဉ္ဇန္တော, ဥစ္ဆာဒနနှာပနာဒီဟိ စ ကာယံ ပရိဟရန္တော, ကာယဗလံ ဇနေတွာ မာတာပိတရော ဝန္ဒိတွာ အဿုမုခံ ဉာတိပရိဝဋ္ဋံ ပဟာယ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ပဗ္ဗာဇေတု မံ ဘန္တေ ဘဂဝါတိ. ဘဂဝါ သမီပေ ဌိတံ အညတရံ ပိဏ္ဍစာရိကံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေသိ – ‘‘တေန ဟိ ဘိက္ခု သုဒိန္နံ ပဗ္ဗာဇေဟိ စေဝ ဥပသမ္ပာဒေဟိ စာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ပဋိဿုဏိတွာ သုဒိန္နံ ကလန္ဒပုတ္တံ ဇိနဒတ္တိယံ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ လဒ္ဓါ ပဗ္ဗာဇေသိ စေဝ ဥပသမ္ပာဒေသိ စ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အလတ္ထ ခေါ [Pg.172] သုဒိန္နော ကလန္ဒပုတ္တော ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ, အလတ္ထ ဥပသမ္ပဒ’’န္တိ.

30. “සතුටු වූ” (හට්ඨෝ) යනු ප්‍රීතිමත් වූ බවයි. “ප්‍රබෝධමත් වූ” (උදග්ගෝ) යනු ප්‍රීතිය හේතුවෙන් අතිශයින් ප්‍රබෝධමත් වූ කාය චිත්ත ඇත්තෙකු වී (ආසනයෙන්) නැගී සිටියේය යන්නයි. “ස්වල්ප දිනක්” (කතිපාහං) යනු දින කිහිපයක් යන්නයි. “ශක්තිය උපදවා ගෙන” (බලං ගහෙත්වා) යනු සුදුසු ආහාර පාන වළඳමින්, ඇඟපත පිරිමැදීම්, ස්නානය කිරීම් ආදියෙන් ශරීරය රැකබලා ගෙන කාය බලය ඇති කරගෙන යන්නයි. මවුපියන් වැඳ, කඳුළු පිරුණු මුහුණින් යුත් නෑදෑ පිරිස අත්හැර ගොස්, “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා පැවිදි කරවන සේක්වා” යැයි සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි සිටි එක්තරා පිණ්ඩචාරික භික්ෂුවක අමතා, “මහණ, එසේ නම් සුදින්නව පැවිදි කරවන්න, උපසම්පදා කරවන්න” යැයි වදාළ සේක. “එසේය ස්වාමීනි” යැයි ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිවදන් දී, සුදින්න නම් වූ ඒ කුලපුත්‍රයා, ජිනදත්ත (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අනුමත කරන ලද) වූ ඒ සද්ධිවිහාරිකයා ලබාගෙන පැවිදි කරවූහ, උපසම්පදා කරවූහ. එබැවින් සංගීතිකාරකයන් විසින් “පැවිද්ද ලැබීය, උපසම්පදාව ලැබීය” යනාදිය වදාරන ලදී.

ဧတ္ထ ပန ဌတွာ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ ကထိတာ. မယံ ပန ယထာဌိတပါဠိဝသေနေဝ ခန္ဓကေ ကထယိဿာမ. န ကေဝလဉ္စေတံ, အညမ္ပိ ယံ ခန္ဓကေ ဝါ ပရိဝါရေ ဝါ ကထေတဗ္ဗံ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝိဘင်္ဂေကထိတံ, တံ သဗ္ဗံ တတ္ထ တတ္ထေဝ ကထယိဿာမ. ဧဝဉှိ ကထိယမာနေ ပါဠိက္ကမေနေဝ ဝဏ္ဏနာ ကတာ ဟောတိ. တတော တေန တေန ဝိနိစ္ဆယေန အတ္ထိကာနံ ပါဠိက္ကမေနေဝ ဣမံ ဝိနယသံဝဏ္ဏနံ ဩလောကေတွာ သော သော ဝိနိစ္ဆယော သုဝိညေယျော ဘဝိဿတီတိ.

තවද මෙහි “අලත්ථ පබ්බජ්ජං අලත්ථ උපසම්පදං” යන පාඨයෙහි පිහිටා සියලු අටුවාවන්හි පැවිද්ද සහ උපසම්පදාව පිළිබඳව පවසන ලදී. නමුත් අපි මහා වග්ග පාලියේ ඛන්ධකයන්හි ඇති පරිදිම එය විස්තර කරන්නෙමු. තවද මෙම පැවිදි උපසම්පදා කතාව පමණක් නොව, ඛන්ධකයන්හි හෝ පරිවාර පාලියෙහි හෝ විස්තර කළ යුතු යමක් අටුවාචාර්යවරුන් විසින් විභංගයෙහි (ශික්ෂාපද පාලියෙහි) පවසා ඇත්නම්, ඒ සියල්ල ඒ ඒ ඛන්ධක හා පරිවාරයන්හිදීම විස්තර කරන්නෙමු. මන්ද, එසේ ඒ ඒ ඛන්ධක පරිවාරයන්හිදීම විස්තර කිරීමෙන් පාලි අනුපිළිවෙළින්ම වර්ණනාව (අටුවාව) කළ බව වෙයි. එබැවින් පාලි අනුපිළිවෙළින්ම විස්තර කිරීම නිසා, ඒ ඒ විනිශ්චයන් අවශ්‍ය පුද්ගලයන් හට පාලි අනුපිළිවෙළින්ම මෙම විනය වර්ණනාව බලා ඒ ඒ විනිශ්චයන් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි වන්නේය. මෙය මෙහි ඇති විශේෂත්වයයි. එබැවින් ඒ ඒ තැන්හිදීම විස්තර කරන්නෙමු.

အစိရူပသမ္ပန္နောတိ အစိရံ ဥပသမ္ပန္နော ဟုတွာ; ဥပသမ္ပဒတော နစိရကာလေယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝရူပေတိ ဧဝံဝိဓေ ဧဝံဇာတိကေ. ဓုတဂုဏေတိ ကိလေသနိဒ္ဓုနနကေ ဂုဏေ. သမာဒါယ ဝတ္တတီတိ သမာဒိယိတွာ ဂဏှိတွာ ဝတ္တတိ စရတိ ဝိဟရတိ. အာရညိကော ဟောတီတိ ဂါမန္တသေနာသနံ ပဋိက္ခိပိတွာ အာရညိကဓုတင်္ဂဝသေန အရညဝါသိကော ဟောတိ. ပိဏ္ဍပါတိကောတိ အတိရေကလာဘပဋိက္ခေပေန စုဒ္ဒသ ဘတ္တာနိ ပဋိက္ခိပိတွာ ပိဏ္ဍပါတိကဓုတင်္ဂဝသေန ပိဏ္ဍပါတိကော ဟောတိ. ပံသုကူလိကောတိ ဂဟပတိစီဝရံ ပဋိက္ခိပိတွာ ပံသုကူလိကဓုတင်္ဂဝသေန ပံသုကူလိကော ဟောတိ. သပဒါနစာရိကောတိ လောလုပ္ပစာရံ ပဋိက္ခိပိတွာ သပဒါနစာရိကဓုတင်္ဂဝသေန သပဒါနစာရိကော ဟောတိ; ဃရပဋိပါဋိယာ ဘိက္ခာယ ပဝိသတိ. ဝဇ္ဇိဂါမန္တိ ဝဇ္ဇီနံ ဂါမံ ဝဇ္ဇီသု ဝါ ဂါမံ.

“නොබෝ දිනකින් උපසම්පදා වූ” (අචිරූපසම්පන්නෝ) යනු උපසම්පදා වී වැඩි කලක් ගත නොවූයේය, එනම් උපසම්පදාවෙන් පසු නොබෝ කලකදීම යන්නයි. “මෙබඳු වූ” (ඒවරූපේ) යනු මෙබඳු ප්‍රභේද ඇති, මෙබඳු ස්වභාව ඇති යන්නයි. “ධුතගුණයන්හි” (ධුතගුණේති) යනු කෙලෙස් ගසාදමන ගුණාංගයන්හිය. “සමාදානයෙන් වෙසෙයි” (සමාදාය වත්තති) යනු ධුතංග සමාදන් වී ඒවායෙහි හැසිරෙයි, වෙසෙයි යන්නයි. “ආරණ්‍යක වෙයි” (ආරඤ්ඤිකෝ හෝති) යනු ගම්බද සේනාසන ප්‍රතික්ෂේප කර ආරණ්‍යක ධුතංගය අනුව වනයෙහි වාසය කරන ස්වභාවය ඇත්තේය යන්නයි. “පිණ්ඩපාතික වෙයි” යනු අතිරේක ලාභ ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, දහහතර වැදෑරුම් බත් ප්‍රතික්ෂේප කර පිණ්ඩපාත ධුතංගය අනුව පිඬු සිඟා වඩින්නේය යන්නයි. “පාංශුකූලික වෙයි” යනු ගෘහපති චීවර ප්‍රතික්ෂේප කර පාංශුකූලික ධුතංගය අනුව පාංශුකූල සිවුරු දරන්නේය යන්නයි. “සපදානචාරික වෙයි” යනු ලෝලුප්පචාරය ප්‍රතික්ෂේප කර සපදානචාරික ධුතංගය අනුව නිවාස අනුපිළිවෙළින්ම පිඬු සිඟා වඩින්නේය, එනම් නිවාස මඟ නොහැර පිඬු සිඟා වැඩීමට ඇතුළු වන්නේය යන්නයි. “වජ්ජි ගම” යනු වජ්ජි රජවරුන්ගේ ගමයි, නැතහොත් වජ්ජි නම් වූ ජනපදයේ ඇති ගමකට යන්නයි.

အဍ္ဎာ မဟဒ္ဓနာတိအာဒီသု ဥပဘောဂပရိဘောဂူပကရဏမဟန္တတာယ အဍ္ဎာ; ယေ ဟိ တေသံ ဥပဘောဂါ ယာနိ စ ဥပဘောဂူပကရဏာနိ, တာနိ မဟန္တာနိ ဗဟုလာနိ သာရကာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိဓေတွာ ဌပိတဓနမဟန္တတာယ မဟဒ္ဓနာ. မဟာဘောဂါတိ ဒိဝသပရိဗ္ဗယသင်္ခါတဘောဂမဟန္တတာယ မဟာဘောဂါ. အညေဟိ ဥပဘောဂေဟိ ဇာတရူပရဇတဿေဝ ပဟူတတာယ ပဟူတဇာတရူပရဇတာ. အလင်္ကာရဘူတဿ ဝိတ္တူပကရဏဿ ပီတိပါမောဇ္ဇကရဏဿ ပဟူတတာယ ပဟူတဝိတ္တူပကရဏာ. ဝေါဟာရဝသေန ပရိဝတ္တေန္တဿ ဓနဓညဿ ပဟူတတာယ ပဟူတဓနဓညာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"අඩ්ඪා මහද්ධනා" යනාදී තැන්හි - පරිභෝජනය කරන්නා වූ වස්තූන්ගේ හා පරිභෝජන උපකරණයන්ගේ බහුලත්වය නිසා "අඩ්ඪා" (පොහොසත්) නම් වේ. ඔවුන් සතු වූ යම් පරිභෝජන වස්තූහු හා පරිභෝජන උපකරණයෝ වෙත්ද, ඒවා මහත් වූ, බහුල වූ සහ සාරවත් වූ ඒවා බව මින් අදහස් කෙරේ. තැන්පත් කර තබන ලද වස්තූන්ගේ බහුලත්වය නිසා "මහද්ධනා" (මහා ධන ඇති) නම් වේ. "මහාභෝගා" යනු දෛනික වියදම් ලෙස සැලකෙන පරිභෝජන වස්තූන්ගේ බහුලත්වයයි. අනෙකුත් පරිභෝජන වස්තූන්ට වඩා රන් රිදී බහුල ලෙස තිබීම නිසා "පහූතජාතරූපරජතා" නම් වේ. ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ඇති කරන ආභරණ වැනි උපකරණවල බහුලත්වය නිසා "පහූතවිත්තූපකරණා" නම් වේ. වෙළඳාම මගින් හුවමාරු කරගන්නා ධන ධාන්‍යයන්ගේ බහුලත්වය නිසා "පහූතධනධඤ්ඤා" ලෙස දත යුතුය.

သေနာသနံ [Pg.173] သံသာမေတွာတိ သေနာသနံ ပဋိသာမေတွာ; ယထာ န ဝိနဿတိ တထာ နံ သုဋ္ဌု ဌပေတွာတိ အတ္ထော. သဋ္ဌိမတ္တေ ထာလိပါကေတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒတော သဋ္ဌိထာလိပါကေ. ဧကမေကော စေတ္ထ ထာလိပါကော ဒသန္နံ ဘိက္ခူနံ ဘတ္တံ ဂဏှာတိ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဆန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ဘတ္တံ ဟောတိ. ဘတ္တာဘိဟာရံ အဘိဟရိံသူတိ ဧတ္ထ အဘိဟရီယတီတိ အဘိဟာရော. ကိံ အဘိဟရီယတိ? ဘတ္တံ. ဘတ္တမေဝ အဘိဟာရော ဘတ္တာဘိဟာရော, တံ ဘတ္တာဘိဟာရံ. အဘိဟရိံသူတိ အဘိမုခါ ဟရိံသု. တဿ သန္တိကံ ဂဟေတွာ အာဂမံသူတိ အတ္ထော. ဧတဿ ကိံ ပမာဏန္တိ? သဋ္ဌိ ထာလိပါကာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သဋ္ဌိမတ္တေ ထာလိပါကေ ဘတ္တာဘိဟာရံ အဘိဟရိံသူ’’တိ. ဘိက္ခူနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာတိ သယံ ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကတ္တာ သပဒါနစာရံ စရိတုကာမော ဘိက္ခူနံ ပရိဘောဂတ္ထာယ ပရိစ္စဇိတွာ ဒတွာ. အယံ ဟိ အာယသ္မာ ‘‘ဘိက္ခူ စ လာဘံ လစ္ဆန္တိ အဟဉ္စ ပိဏ္ဍကေန န ကိလမိဿာမီ’’တိ ဧတဒတ္ထမေဝ အာဂတော. တသ္မာ အတ္တနော အာဂမနာနုရူပံ ကရောန္တော ဘိက္ခူနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သယံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ.

"සේනාසනං සංසාමෙත්වා" යනු සේනාසනය අස්පස් කොට; එය විනාශ නොවන පරිදි මැනවින් තැන්පත් කොට යන්න අර්ථයයි. "සට්ඨිමත්තේ ථාලිපාකේ" යනු ගණනින් සැටක් පමණ වූ බත් හැළි ය. මෙහි එක් එක් බත් හැළියක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දස නමකට ප්‍රමාණවත් වේ. ඒ සියල්ල භික්ෂූන් වහන්සේලා හයසිය නමකගේ දානය සඳහා ප්‍රමාණවත් වේ. "භත්තාභිහාරං අභිහරිංසු" යන්නෙහි ඉදිරියට පමුණුවනු ලබන බැවින් "අභිහාර" නම් වේ. කුමක් පමුණුවයිද? බතයි. බතම අභිහාරය වන බැවින් "භත්තාභිහාර" නම් වේ. "අභිහරිංසු" යනු උන්වහන්සේ ඉදිරියට ගෙන ආහ, එනම් සුදින්න හිමියන් වෙත ගෙන ආහ යන්න අර්ථයයි. මෙහි ප්‍රමාණය කොපමණද යත් බත් හැළි සැටකි. එබැවින් සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා "සට්ඨිමත්තේ ථාලිපාකේ භත්තාභිහාරං අභිහරිංසු" යැයි වදාළහ. "භික්ඛූනං විස්සජ්ජෙත්වා" යනු තමන් වහන්සේ උත්කෘෂ්ට පිණ්ඩපාතික ධුතංගය රකින්නෙකු බැවින්, ගෙපිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩීමට කැමතිව, අනෙක් භික්ෂූන්ගේ පරිභෝජනය සඳහා ඒ දානය අත්හැර පූජා කොට යන්නයි. මේ ආයුෂ්මත් සුදින්න හිමියන් "භික්ෂූන් වහන්සේලාට ලාභයක් ලැබෙන්නේය, මට ද පිණ්ඩපාතය සෙවීමේදී වෙහෙසක් නොවන්නේය" යන අරමුණින්ම පැමිණි බැවින්, තමන්ගේ පැමිණීමට අනුරූපව එය භික්ෂූන්ට අත්හැර තමන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වැඩි සේක.

၃၁. ဉာတိဒါသီတိ ဉာတကာနံ ဒါသီ. အာဘိဒေါသိကန္တိ ပါရိဝါသိကံ ဧကရတ္တာတိက္ကန္တံ ပူတိဘူတံ. တတြာယံ ပဒတ္ထော – ပူတိဘာဝဒေါသေန အဘိဘူတောတိ အဘိဒေါသော, အဘိဒေါသောဝ အာဘိဒေါသိကော, ဧကရတ္တာတိက္ကန္တဿ ဝါ နာမသညာ ဧသာ, ယဒိဒံ အာဘိဒေါသိကောတိ, တံ အာဘိဒေါသိကံ. ကုမ္မာသန္တိ ယဝကုမ္မာသံ. ဆဍ္ဍေတုကာမာ ဟောတီတိ ယသ္မာ အန္တမသော ဒါသကမ္မကရာနမ္ပိ ဂေါရူပါနမ္ပိ အပရိဘောဂါရဟော, တသ္မာ တံ ကစဝရံ ဝိယ ဗဟိ ဆဍ္ဍေတုကာမာ ဟောတိ. သစေတန္တိ သစေ ဧတံ. ဘဂိနီတိ အရိယဝေါဟာရေန ဉာတိဒါသိံ အာလပတိ. ဆဍ္ဍနီယဓမ္မန္တိ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗသဘာဝံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဘဂိနိ, ဧတံ သစေ ဗဟိ ဆဍ္ဍနီယဓမ္မံ နိဿဋ္ဌပရိဂ္ဂဟံ, တံ ဣဓ မေ ပတ္တေ အာကိရာ’’တိ.

31. "ඤාතිදාසී" යනු නෑයන්ගේ දාසියයි. "ආභිදෝසිකං" යනු එක් රැයක් ඉක්ම ගිය, පිළුණු වූ ආහාරයයි. එහි පද අර්ථය මෙසේය - පිළුණු වීම නම් වූ දෝෂයෙන් මැඩුණු බැවින් "අභිදෝස" නම් වේ, එයම "ආභිදෝසික" නම් වේ. එසේත් නැතහොත් එක් රැයක් ඉක්ම ගිය ආහාරයට දෙන නමකි. "කුම්මාසං" යනු යව පිටියෙන් කළ ආහාරයයි (රොටි වැනි දෙයක්). "ඡඩ්ඩේතුකාමා හෝති" යනු අවම වශයෙන් දාස කම්කරුවන්ට හෝ ගවයන්ට පවා පරිභෝජනයට නුසුදුසු බැවින්, එය කුණු කසළ මෙන් පිටතට දැමීමට කැමති වෙයි. "සචේතං" යනු "සචේ ඒතං" (ඉදින් මෙය) යන්නයි. "භගිනී" යනු ආර්ය ව්‍යවහාරයෙන් දාසිය ඇමතීමයි. "ඡඩ්ඩනීයධම්මං" යනු ඉවත දැමිය යුතු ස්වභාවය ඇති දෙයයි. "නැඟණියනි, ඉදින් මෙය පිටතට ඉවත දැමිය යුතු, අයිතිය අත්හළ දෙයක් නම්, එය මාගේ මේ පාත්‍රයට දමන්න" යනු මෙහි අදහසයි.

ကိံ ပန ဧဝံ ဝတ္တုံ လဗ္ဘတိ, ဝိညတ္တိ ဝါ ပယုတ္တဝါစာ ဝါ န ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ကသ္မာ? နိဿဋ္ဌပရိဂ္ဂဟတ္တာ. ယဉှိ ဆဍ္ဍနီယဓမ္မံ နိဿဋ္ဌပရိဂ္ဂဟံ, ယတ္ထ သာမိကာ အနာလယာ ဟောန္တိ, တံ သဗ္ဗံ ‘‘ဒေထ အာဟရထ ဣဓ အာကိရထာ’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. တထာ ဟိ အဂ္ဂအရိယဝံသိကော အာယသ္မာ ရဋ္ဌပါလောပိ ‘‘ဆဍ္ဍနီယဓမ္မံ ကုမ္မာသံ ဣဓ မေ ပတ္တေ အာကိရာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၉၉) အဝစ. တသ္မာ ယံ ဧဝရူပံ ဆဍ္ဍနီယဓမ္မံ အညံ ဝါ အပရိဂ္ဂဟိတံ ဝနမူလဖလဘေသဇ္ဇာဒိကံ တံ သဗ္ဗံ ယထာသုခံ အာဟရာပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, န ကုက္ကုစ္စာယိတဗ္ဗံ. ဟတ္ထာနန္တိ [Pg.174] ဘိက္ခာဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပတ္တံ ဥပနာမယတော မဏိဗန္ဓတော ပဘုတိ ဒွိန္နမ္ပိ ဟတ္ထာနံ. ပါဒါနန္တိ နိဝါသနန္တတော ပဋ္ဌာယ ဒွိန္နမ္ပိ ပါဒါနံ. သရဿာတိ ‘‘သစေတံ ဘဂိနီ’’တိ ဝါစံ နိစ္ဆာရယတော သရဿ စ. နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသီတိ ဂိဟိကာလေ သလ္လက္ခိတပုဗ္ဗံ အာကာရံ အဂ္ဂဟေသိ သဉ္ဇာနိ သလ္လက္ခေသိ. သုဒိန္နော ဟိ ဘဂဝတော ဒွါဒသမေ ဝဿေ ပဗ္ဗဇိတော ဝီသတိမေ ဝဿေ ဉာတိကုလံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌော သယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အဋ္ဌဝဿိကော ဟုတွာ; တေန နံ သာ ဉာတိဒါသီ ဒိသွာဝ န သဉ္ဇာနိ, နိမိတ္တံ ပန အဂ္ဂဟေသီတိ.

මෙසේ කීම සුදුසුද? මෙය ඇඟවීමක් (විඤ්ඤත්ති) හෝ ප්‍රත්‍යය සඳහා කරන ලද කතාවක් (පයුත්තවාචා) නොවේද? එය එසේ නොවේ. මන්දයත් අයිතිය අත්හළ දෙයක් බැවින් ය. යම් ඉවත දැමිය යුතු, අයිතිය අත්හළ, අයිතිකරුවන්ගේ අපේක්ෂාවක් නැති දෙයක් ඇද්ද, එය "දෙන්න, රැගෙන එන්න, මෙහි දමන්න" යැයි කීම වටී. අග්‍ර ආර්යවංශික වූ රට්ඨපාල ආයුෂ්මතුන් පවා "ඉවත දැමිය යුතු මේ කුම්මාසය මාගේ පාත්‍රයට දමන්න" යැයි පැවසූහ. එබැවින් මෙබඳු වූ ඉවත දැමිය යුතු හෝ අයිතිකරුවෙකු නැති වනයේ මුල්, ගෙඩි, බෙහෙත් ආදී ඕනෑම දෙයක් කැමති පරිදි ගෙන පරිභෝජනය කළ යුතුය, ඒ ගැන සැක නොකළ යුතුය. "හත්ථානං" යනු දානය පිළිගැනීම සඳහා පාත්‍රය දිගු කරන කල්හි මැණික්කටුවේ සිට අත් දෙක පිළිබඳවයි. "පාදානං" යනු අඳනය අවසන් වන තැන සිට පාද දෙක පිළිබඳවයි. "සරස්සා" යනු "ඉදින් මෙය නැඟණියනි" යන වචනය පවසන විට ඇති වූ හඬ පිළිබඳවයි. "නිමිත්තං අග්ගහේසි" යනු ගිහි කල හඳුනාගෙන තිබූ ලක්ෂණ ග්‍රහණය කර හඳුනාගත්තේය යන්නයි. සුදින්න හිමියන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයේ 12 වන වර්ෂයේදී පැවිදි වී, 20 වන වර්ෂයේදී නෑයන්ගේ නිවසට පිඬු සිඟා වැඩියේ පැවිද්දෙන් අට වසක් වූ තැනැත්තෙකු ලෙසිනි. එබැවින් ඒ දාසිය උන්වහන්සේ දුටු පමණින් හඳුනා නොගෙන, පසුව ලක්ෂණ අනුව හඳුනාගත්තාය.

သုဒိန္နဿ မာတရံ ဧတဒဝေါစာတိ အတိဂရုနာ ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတေန သာမိပုတ္တေန သဒ္ဓိံ ‘‘တွံ နု ခေါ မေ, ဘန္တေ, အယျော သုဒိန္နော’’တိအာဒိဝစနံ ဝတ္တုံ အဝိသဟန္တီ ဝေဂေန ဃရံ ပဝိသိတွာ သုဒိန္နဿ မာတရံ ဧတံ အဝေါစ. ယဂ္ဃေတိ အာရောစနတ္ထေ နိပါတော. သစေ ဇေ သစ္စန္တိ ဧတ္ထ ဇေတိ အာလပနေ နိပါတော. ဧဝဉှိ တသ္မိံ ဒေသေ ဒါသိဇနံ အာလပန္တိ, တသ္မာ ‘‘တွံ, ဘောတိ ဒါသိ, သစေ သစ္စံ ဘဏသီ’’တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

"සුදින්නස්ස මාතරං ඒතදවෝච" යනු ගිහි කල ඉතා ගරු කළ යුතු වූ, දැන් පැවිදිව සිටින ස්වාමිපුත්‍රයා සමඟ "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අපේ සුදින්න අයියණ්ඩියද?" යනාදී වචන කතා කිරීමට අපොහොසත් වූ ඇය, වේගයෙන් නිවසට වැදී සුදින්න හිමියන්ගේ මෑණියන්ට මෙය පැවසුවාය. "යග්ඝේ" යනු දැන්වීම් අර්ථයේ පවතින නිපාතයකි. "සචේ ජේ සච්චං" යන්නෙහි "ජේ" යනු ඇමතීමේ නිපාතයකි. ඒ ප්‍රදේශයේ දාසීන්ට එසේ අමතන බැවින්, "පින්වත් දාසිය, ඉදින් ඔබ සත්‍යය පවසන්නේ නම්" යනු මෙහි අර්ථයයි.

၃၂. အညတရံ ကုဋ္ဋမူလန္တိ တသ္မိံ ကိရ ဒေသေ ဒါနပတီနံ ဃရေသု သာလာ ဟောန္တိ, အာသနာနိ စေတ္ထ ပညတ္တာနိ ဟောန္တိ, ဥပဋ္ဌာပိတံ ဥဒကကဉ္ဇိယံ; တတ္ထ ပဗ္ဗဇိတာ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ နိသီဒိတွာ ဘုဉ္ဇန္တိ. သစေ ဣစ္ဆန္တိ, ဒါနပတီနမ္ပိ သန္တကံ ဂဏှန္တိ. တသ္မာ တမ္ပိ အညတရဿ ကုလဿ ဤဒိသာယ သာလာယ အညတရံ ကုဋ္ဋမူလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဗ္ဗဇိတာ ကပဏမနုဿာ ဝိယ အသာရုပ္ပေ ဌာနေ နိသီဒိတွာ ဘုဉ္ဇန္တီတိ.

32. "අඤ්ඤතරං කුට්ඨමූලං" යනු ඒ ප්‍රදේශයේ දායකයන්ගේ නිවෙස්වල ශාලා තිබේ, එහි අසුන් පනවා තිබේ, පැන් ද තබා තිබේ; පැවිද්දෝ එහි පිඬු සිඟා වැඩ නිසීදනය වී වළඳති. ඉදින් කැමති නම් දායකයන් සතු දේ ද ගනිති. එබැවින් එය යම් කුලයක එවැනි ශාලාවක එක් බිත්ති කොණක් ලෙස දත යුතුය. පැවිද්දෝ දිළින්දන් මෙන් නුසුදුසු තැන්වල හිඳ වළඳන්නේ නැති බැවිනි.

အတ္ထိ နာမ တာတာတိ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထေ; နာမာတိ ပုစ္ဆနတ္ထေ မညနတ္ထေ စ နိပါတော. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, တာတ သုဒိန္န, အမှာကံ ဓနံ, န မယံ နိဒ္ဓနာတိ ဝတ္တဗ္ဗာ, ယေသံ နော တွံ ဤဒိသေ ဌာနေ နိသီဒိတွာ အာဘိဒေါသိကံ ကုမ္မာသံ ပရိဘုဉ္ဇိဿသိ’’; တထာ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, တာတ သုဒိန္န, အမှာကံ ဇီဝိတံ, န မယံ မတာတိ ဝတ္တဗ္ဗာ, ယေသံ နော တွံ ဤဒိသေ ဌာနေ နိသီဒိတွာ အာဘိဒေါသိကံ ကုမ္မာသံ ပရိဘုဉ္ဇိဿသိ’’; တထာ ‘‘အတ္ထိ မညေ, တာတ သုဒိန္န, တဝ အဗ္ဘန္တရေ သာသနံ နိဿာယ ပဋိလဒ္ဓေါ [Pg.175] သမဏဂုဏော, ယံ တွံ သုဘောဇနရသသံဝဍ္ဎိတောပိ ဣမံ ဇိဂုစ္ဆနေယျံ အာဘိဒေါသိကံ ကုမ္မာသံ အမတမိဝ နိဗ္ဗိကာရော ပရိဘုဉ္ဇိဿသီ’’တိ.

"අත්ථි නාම තාත" යන්නෙහි "අත්ථි" යනු පවතින අර්ථයේය, "නාම" යනු ප්‍රශ්න කිරීමේ හා සිතීමේ අර්ථයේ පවතින නිපාතයකි. මින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - "පුත සුදින්න, අපට ධනය තිබේ නේද? අප දිළින්දන් යැයි නොකිය යුතුය. එසේ තිබියදී ඔබ මෙවැනි තැනක හිඳ පිළුණු කුම්මාස වළඳන්නෙහිද?". එසේම "පුත සුදින්න, අපට පණ තිබේ නේද? අප මියගොස් ඇතැයි නොකිය යුතුය. එසේ තිබියදී ඔබ මෙවැනි තැනක හිඳ පිළුණු කුම්මාස වළඳන්නෙහිද?". එමෙන්ම "පුත සුදින්න, මම හිතන්නේ ඔබ තුළ ශාසනය ඇසුරු කොට ලබාගත් ශ්‍රමණ ගුණ ඇත. මන්දයත් ප්‍රණීත භෝජන රසයෙන් හැදී වැඩුණු ඔබ පවා, මෙවැනි පිළිකුල් කටයුතු පිළුණු කුම්මාසයක් අමෘතයක් මෙන් කිසිදු වෙනසක් නැතිව වළඳන බැවිනි" යන්නයි.

သော ပန ဂဟပတိ ဒုက္ခာဘိတုန္နတာယ ဧတမတ္ထံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဝတ္တုမသက္ကောန္တော ‘‘အတ္ထိ နာမ, တာတ သုဒိန္န, အာဘိဒေါသိကံ ကုမ္မာသံ ပရိဘုဉ္ဇိဿသီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ အဝေါစ. အက္ခရစိန္တကာ ပနေတ္ထ ဣမံ လက္ခဏံ ဝဒန္တိ – အနောကပ္ပနာမရိသနတ္ထဝသေန ဧတံ အတ္ထိနာမသဒ္ဒေ ဥပပဒေ ‘‘ပရိဘုဉ္ဇိဿသီ’’တိ အနာဂတဝစနံ ကတံ. တဿာယမတ္ထော – အတ္ထိ နာမ…ပေ… ပရိဘုဉ္ဇိဿသိ, ဣဒံ ပစ္စက္ခမ္ပိ အဟံ န သဒ္ဒဟာမိ န မရိသယာမီတိ. တတာယံ အာဘိဒေါသိကောတိ တတော တဝ ဂေဟတော အယံ အာဘိဒေါသိကော ကုမ္မာသော လဒ္ဓေါတိ အတ္ထော. တတောယန္တိပိ ပါဌော. တဒါယန္တိပိ ပဌန္တိ, တံ န သုန္ဒရံ. ယေန သကပိတု နိဝေသနန္တိ ယေန သကဿ ပိတု အတ္တနော ပိတု နိဝေသနန္တိ အတ္ထော; ထေရော ပိတရိ ပေမေနေဝ သုဗ္ဗစော ဟုတွာ အဂမာသိ. အဓိဝါသေသီတိ ထေရော ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကောပိ သမာနော ‘‘သစေ ဧကဘတ္တမ္ပိ န ဂဟေဿာမိ, အတိဝိယ နေသံ ဒေါမနဿံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉာတီနံ အနုကမ္ပာယ အဓိဝါသေသိ.

එහෙත් ඒ ගෘහපතියා දුකෙන් පීඩිත වූ බැවින් මේ අර්ථය සම්පූර්ණයෙන් පවසාගත නොහැකිව, "පුත සුදින්න, ඇත්තටම ඔබ ඊයේ රාත්‍රියේ ඉතිරි වූ මේ මුං ඇට අනුභව කරන්නෙහිද?" යන්න පමණක් පැවසීය. මෙහිදී ව්‍යාකරණවේදීහු (අක්ෂර චින්තකයෝ) මෙම ලක්ෂණය පවසති: එනම්, 'අත්ථිනාම' යන නිපාත පදය යෙදුණු විට, එය අදහනු නොහැකි බව (අනොකප්පනා) සහ ඉවසාගත නොහැකි බව (අමරිසන) යන අර්ථය සඳහා 'පරිභුඤ්ජිස්සසි' යන අනාගත කාල ක්‍රියා පදය යොදා ඇත. එහි අර්ථය මෙසේය: "ඇත්තටම... ඔබ අනුභව කරන්නෙහිද? මෙය ඇස් පනාපිටම සිදු වුවද මට එය අදහන්නට බැරිය, එය මට ඉවසාගත නොහැකිය" යනුයි. එහි 'ආභිදෝසිකෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ 'එතැනින්, එනම් ඔබගේ නිවසින් ලබාගත් ඊයේ රාත්‍රියේ ඉතිරි වූ මේ මුං ඇට' යන්නයි. 'තතොයන්ති' කියාද පාඨයක් ඇත. 'තදායන්ති' කියාද කියවති, එය නිවැරදි නැත. 'යේන සකපිතු නිවේසනං' යනු තම පියාගේ නිවස යම් තැනකද එතැනට යන්නයි; තෙරුන් වහන්සේ පියා කෙරෙහි ඇති ලෙන්ගතුකම නිසාම ඉතා කීකරු වී එතැනට වැඩියහ. 'අධිවාසේසි' යනු තෙරුන් වහන්සේ උසස්ම පිණ්ඩපාත ධුතාංගය රකින්නෙකු වුවද, "මම මේ එක බත් වේල හෝ ලබා නොගත්තොත් ඔවුන්ට මහත් සිතේ අමාරුවක් ඇතිවනු ඇත" යි සිතා නෑයන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාවෙන් එය පිළිගත්හ.

၃၃. ဩပုဉ္ဇာပေတွာတိ ဥပလိမ္ပာပေတွာ. ဧကံ ဟိရညဿာတိ ဧတ္ထ ဟိရညန္တိ ကဟာပဏော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုရိသောတိ နာတိဒီဃော နာတိရဿော မဇ္ဈိမပ္ပမာဏော ဝေဒိတဗ္ဗော. တိရောကရဏီယန္တိ ကရဏတ္ထေ ဘုမ္မံ; သာဏိပါကာရေန ပရိက္ခိပိတွာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တိရော ကရောန္တိ ဧတေနာတိ တိရောကရဏီယံ, တံ ပရိက္ခိပိတွာ; သမန္တတော ကတွာတိ အတ္ထော. တေန ဟီတိ ယသ္မာ အဇ္ဇ သုဒိန္နော အာဂမိဿတိ တေန ကာရဏေန. ဟိ ဣတိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော. တေနာတိ အယမ္ပိ ဝါ ဥယျောဇနတ္ထေ နိပါတောယေဝ.

33. "ඕපුඤ්ජාපෙත්වා" යනු (පොළොව) පිරිබඩ ගාවා පිරිසිදු කරවීමයි. "එකං හිරඤ්ඤස්ස" යන්නෙහි 'හිරඤ්ඤ' යනු කහවනු (කාසි) ලෙස දත යුතුය. "පුරිසෝ" (පුරුෂයෙකුගේ උස) යනු ඉතා උස නොවූ, ඉතා මිටි නොවූ, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ උස ඇති පුරුෂයෙකු ලෙස දත යුතුය. "තිරොකරණීයං" යනු කරන අර්ථයෙහි යෙදුණු සත්තමී විභක්තියකි; රෙදි කඩ තිරයකින් හාත්පසින් වටකොට ආවරණය කිරීම යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, යමකින් ආවරණය කරයිද එය 'තිරොකරණීය' නම් වේ, එය වටකර බඳින ලද හෙවත් හාත්පසින් ආවරණය කරන ලද යන අර්ථයයි. "තේන හි" යනු යම් හෙයකින් අද සුදින්න පැමිණෙන්නේද, ඒ හේතුවෙනි. මෙහි 'හි' යන්න පද පූරණය සඳහා යෙදුණු නිපාතයකි. එසේත් නැතහොත් 'තේන' යන්න මෙහෙයවීමේ (උයෝජන) අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාතයකි.

၃၄. ပုဗ္ဗဏှသမယန္တိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ပါဠိယံ ကာလာရောစနံ န ဝုတ္တံ, အထ ခေါ အာရောစိတေယေဝ ကာလေ အဂမာသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒံ တေ တာတာတိ ဒွေ ပုဉ္ဇေ ဒဿေန္တော အာဟ. မာတူတိ ဇနေတ္တိယာ. မတ္တိကန္တိ မာတိတော အာဂတံ; ဣဒံ တေ မာတာမဟိယာ မာတု ဣမံ ဂေဟံ အာဂစ္ဆန္တိယာ ဒိန္နဓနန္တိ အတ္ထော. ဣတ္ထိကာယ ဣတ္ထိဓနန္တိ ဟီဠေန္တော အာဟ[Pg.176]. ဣတ္ထိကာယ နာမ ဣတ္ထိပရိဘောဂါနံယေဝ နှာနစုဏ္ဏာဒီနံ အတ္ထာယ လဒ္ဓံ ဓနံ ကိတ္တကံ ဘဝေယျ. တဿာပိ တာဝ ပရိမာဏံ ပဿ. အထ ဝါ ဣဒံ တေ တာတ သုဒိန္န မာတု ဓနံ, တဉ္စ ခေါ မတ္တိကံ, န မယာ ဒိန္နံ, တဝ မာတုယေဝ သန္တကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ ပနေတံ န ကသိယာ န ဝဏိဇ္ဇာယ သမ္ဘူတံ, အပိစ ခေါ ဣတ္ထိကာယ ဣတ္ထိဓနံ. ယံ ဣတ္ထိကာယ ဉာတိကုလတော သာမိကကုလံ ဂစ္ဆန္တိယာ လဒ္ဓဗ္ဗံ နှာနစုဏ္ဏာဒီနံ အတ္ထာယ ဣတ္ထိဓနံ, တံ တာဝ ဧတ္တကန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

34. "පුබ්බණ්හසමයං" යන්නෙහි පාලි පාඨයෙහි කාලය දැනුම් දීමක් ගැන සඳහන් නොවූවත්, කාලය දැනුම් දුන් පසුවම වැඩම කළ බව දත යුතුය. "ඉදං තේ තාත" යැයි පැවසුවේ ගොඩවල් දෙකක් (කහවනු සහ රන්) පෙන්වමිනි. "මාතූ" යනු වැදූ මවගේය. "මත්තිකං" යනු මවගෙන් ලැබුණු දේය; එනම් ඔබගේ මව මේ නිවසට එන විට ඇයගේ මව (කිරිඅම්මා) විසින් ඇයට දෑවැද්ද ලෙස දුන් ධනය යන අර්ථයයි. "ඉත්ථිකාය ඉත්ථිධනං" (ගැහැණියකගේ ස්ත්‍රී ධනය) යැයි පැවසුවේ එම ධනය හෑල්ලුවට ලක් කරමිනි. ගැහැණියකගේ ස්නානය සඳහා ගන්නා සුවඳ කුඩු ආදිය සඳහා ලැබුණු ස්ත්‍රී ධනය කෙතරම් නම් විය හැකිද? එහි ප්‍රමාණය වුවද පළමුව බලන්න. එසේත් නැතහොත්, "පුත සුදින්න, මේ ඔබේ මවගේ ධනයයි, එය ඇයගේ මවු පාර්ශ්වයෙන් උරුම වූ දෙයකි, මා දුන් දෙයක් නොව, ඔබේ මවටම අයිති දෙයකි" යන්න මෙයින් පැවසේ. තවද එය ගොවිතැනින් හෝ වෙළඳාමෙන් උපයාගත් දෙයක් නොව, හුදෙක් කාන්තාවකට හිමි ස්ත්‍රී ධනයකි. ස්ත්‍රියක සිය නෑ නිවසේ සිට ස්වාමියාගේ නිවසට යන කල ස්නානය සඳහා සුවඳ කුඩු ආදිය ගැනීමට ලැබෙන ස්ත්‍රී ධනය මෙතරම් විශාල වේ නම් (අනෙක් ධනය ගැන කුමන කතාද) යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය.

အညံ ပေတ္တိကံ အညံ ပိတာမဟန္တိ ယံ ပန တေ ပိတု စ ပိတာမဟာနဉ္စ သန္တကံ, တံ အညံယေဝ. နိဟိတဉ္စ ပယုတ္တဉ္စ အတိဝိယ ဗဟု; ဧတ္ထ စ ပိတာမဟန္တိ တဒ္ဓိတလောပံ ကတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပေတာမဟန္တိ ဝါ ပါဌော. လဗ္ဘာ တာတ သုဒိန္န ဟီနာယာဝတ္တိတွာတိ တာတ, သုဒိန္န, ဥတ္တမံ အရိယဒ္ဓဇံ ပဗ္ဗဇိတလိင်္ဂံ ပဟာယ ဟီနာယ ဂိဟိဘာဝါယ အာဝတ္တိတွာ လဗ္ဘာ ဘောဂါ ဘုဉ္ဇိတုံ, နာလဗ္ဘာ ဘုဉ္ဇိတုံ, န တွံ ရာဇဘီတော ပဗ္ဗဇိတော, န ဣဏာယိကေဟိ ပလိဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာတိ. တာတ န ဥဿဟာမီတိ ဧတ္ထ ပန တာတာတိ ဝစနံ ဂေဟသိတပေမေန အာဟ, န သမဏတေဇေန. န ဥဿဟာမီတိ န သက္ကောမိ. န ဝိသဟာမီတိ နပ္ပဟောမိ, န သမတ္ထောမှိ.

"අඤ්ඤං පෙත්තිකං අඤ්ඤං පිතාමහං" යනු ඔබේ පියාට සහ මුතුන් මිත්තන්ට අයත් යම් ධනයක් වේද, එය මෙයට වඩා වෙනස් වූවකි. පොළොවේ නිදන් කළ සහ පොළියට ලබා දී ඇති (ආයෝජනය කළ) ධනය ඉතා විශාලය; මෙහි 'පිතාමහං' යන්න තද්ධිත ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමෙන් සෑදුණු පදයක් ලෙස දත යුතුය. 'පේතාමහං' කියාද පාඨයක් ඇත. "ලබ්භා තාත සුදින්න හීනායාවත්තිත්වා" යනු "පුත සුදින්න, උතුම් වූ ආර්ය ධජය බඳු පැවිදි වෙස් අත හැර, හීන වූ ගිහි බවට පත්ව සැප සම්පත් අනුභව කිරීමට අවස්ථාව ඇත, එය නොලැබිය හැක්කක් නොවේ. ඔබ රජුට බියෙන් හෝ ණය හිමියන්ගේ කරදර නිසා හෝ පැවිදි වූවෙකු නොවේ" යන්න සිටුවරයාගේ අදහසයි. "තාත න උස්සහාමි" යන්නෙහි 'තාත' (පුත) යන වචනය පැවසුවේ ගිහි ආදරය නිසා මිස ශ්‍රමණ තේජසකින් නොවේ. "න උස්සහාමි" යනු මට නොහැකිය යන්නයි. "න විසහාමි" යනු මට ශක්තියක් නැත, මම ඒ සඳහා සමත් නොවෙමි යන්නයි.

‘‘ဝဒေယျာမ ခေါ တံ ဂဟပတီ’’တိ ဣဒံ ပန ဝစနံ သမဏတေဇေနာဟ. နာတိကဍ္ဎေယျာသီတိ ယံ တေ မယိ ပေမံ ပတိဋ္ဌိတံ, တံ ကောဓဝသေန န အတိကဍ္ဎေယျာသိ; သစေ န ကုဇ္ဈေယျာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတော သေဋ္ဌိ ‘‘ပုတ္တော မေ သင်္ဂဟံ မညေ ကတ္တုကာမော’’တိ ဥဒဂ္ဂစိတ္တော အာဟ – ‘‘ဝဒေဟိ တာတ သုဒိန္နာ’’တိ. တေနဟီတိ ဥယျောဇနတ္ထေ ဝိဘတ္တိပတိရူပကော နိပါတော. တတောနိဒါနန္တိ တံနိဒါနံ တံဟေတုကန္တိ ပစ္စတ္တဝစနဿ တော-အာဒေသော ဝေဒိတဗ္ဗော; သမာသေ စဿ လောပါဘာဝေါ. ဘယံ ဝါတိ ‘‘ကိန္တိ မေ ဘောဂေ နေဝ ရာဇာနော ဟရေယျု’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ ရာဇာဒိဘယံ; စိတ္တုတြာသောတိ အတ္ထော. ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ ရာဇူဟိ ဝါ စောရေဟိ ဝါ ‘‘ဓနံ ဒေဟီ’’တိ ကမ္မကာရဏံ ကာရိယမာနဿ ကာယိဉ္ဇနံ ကာယကမ္ပော ဟဒယမံသစလနံ. လောမဟံသောတိ ဥပ္ပန္နေ ဘယေ လောမာနံ ဟံသနံ ဥဒ္ဓဂ္ဂဘာဝေါ. အာရက္ခောတိ အန္တော စ ဗဟိ စ ရတ္တိဉ္စ ဒိဝါ စ အာရက္ခဏံ.

"ගෘහපතිය, අපි ඔබට යමක් කියමු" යන මේ වචනය පැවසුවේ ශ්‍රමණ තේජසිනි. "නාතිකඩ්ඪෙය්‍යාසි" යනු මා කෙරෙහි ඔබ තුළ ඇති ආදරය, කෝපය නිසා විනාශ කර නොගන්නේ නම් හෙවත් ඔබ මා සමඟ කෝප නොවන්නේ නම් යන අර්ථයයි. එවිට සිටුවරයා "මගේ පුතා මට සංග්‍රහයක් කරන්නට කැමති සේ පෙනේ" යැයි සිතා මහත් සතුටින් "පුත සුදින්න, කියන්න" යැයි පැවසීය. "තේන හි" යනු මෙහෙයවීමේ අර්ථයෙහි යෙදුණු විභක්ති ප්‍රතිරූපක නිපාතයකි. "තතොනිදානං" යනු එය හේතු කොට ගත් හෙවත් එය නිමිත්ත කරගත් යන අර්ථයයි; මෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට 'තො' ප්‍රත්‍යය ආදේශ වී ඇති බව දත යුතුය; සමාසයේදී එහි ලෝපයක් සිදු නොවේ. "භයං" යනු "රජවරු මගේ ධනය පැහැර නොගනිත්වා" ආදී වශයෙන් කියවුණු රජුන්ගෙන් වන බියයි; එනම් සිතේ ඇති වන තැතිගැනීමයි. "ඡම්භිතත්තං" යනු රජුන් හෝ සොරුන් හෝ "ධනය දෙව" කියා වධ හිංසා කරන විට ඇති වන ශරීරයේ වෙව්ලීම, ගැස්ම සහ හෘද මාංශයේ චලනයයි. "ලෝමහංසෝ" යනු බියක් ඇති වූ විට මයිල් කෙළින් වීම හෙවත් ලොමු දැහැගැනීමයි. "ආරක්ඛෝ" යනු ඇතුළතත් පිටතත් රැයෙහිත් දහවලෙහිත් ආරක්ෂා කිරීමට සිදු වීමයි.

၃၅. တေန ဟိ ဝဓူတိ သေဋ္ဌိ ဂဟပတိ ဓနံ ဒဿေတွာ ပုတ္တံ အတ္တနာ ဂိဟိဘာဝတ္ထာယ ပလောဘေတုံ အသက္ကောန္တော ‘‘မာတုဂါမသဒိသံ ဒါနိ ပုရိသာနံ [Pg.177] ဗန္ဓနံ နတ္ထီ’’တိ မညိတွာ တဿ ပုရာဏဒုတိယိကံ အာမန္တေသိ – ‘‘တေန ဟိ ဝဓူ’’တိ. ပုရာဏဒုတိယိကန္တိ ပုရာဏံ ဒုတိယိကံ ပုဗ္ဗေ ဂိဟိကာလေ ဒုတိယိကံ, ဂေဟသိတသုခုပဘောဂသဟာယိကံ ဘူတပုဗ္ဗဘရိယန္တိ အတ္ထော. တေန ဟီတိ ယေန ကာရဏေန မာတုဂါမသဒိသံ ဗန္ဓနံ နတ္ထိ. ပါဒေသု ဂဟေတွာတိ ပါဒေ ဂဟေတွာ; ဥပယောဂတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ, ပါဒေသု ဝါ တံ ဂဟေတွာ. ‘‘ကီဒိသာ နာမ တာ အယျပုတ္တ အစ္ဆရာယော’’တိ ကသ္မာ ဧဝမာဟ? တဒါ ကိရ သမ္ဗဟုလေ ခတ္တိယကုမာရေပိ ဗြာဟ္မဏကုမာရေပိ သေဋ္ဌိပုတ္တေပိ မဟာသမ္ပတ္တိယော ပဟာယ ပဗ္ဗဇန္တေ ဒိသွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာဂုဏံ အဇာနန္တာ ကထံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ – ‘‘ကသ္မာ ဧတေ ပဗ္ဗဇန္တီ’’တိ. အထညေ ဝဒန္တိ – ‘‘ဒေဝစ္ဆရာနံ ဒေဝနာဋကာနံ ကာရဏာ’’တိ. သာ ကထာ ဝိတ္ထာရိကာ အဟောသိ. တံ ဂဟေတွာ အယံ ဧဝမာဟာတိ. ထေရော တံ ပဋိက္ခိပန္တော န ခေါ အဟံ ဘဂိနီတိ အာဟ. သမုဒါစရတီတိ ဝေါဟရတိ ဝဒေတိ. တတ္ထေဝ မုစ္ဆိတာ ပပတာတိ နံ ဘဂိနိဝါဒေန သမုဒါစရန္တံ ဒိသွာ ‘‘အနတ္ထိကော ဒါနိ မယာ အယံ ယော မံ ပဇာပတိံ သမာနံ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ ဧကမာတုကုစ္ဆိယာ သယိတဒါရိကံ ဝိယ မညတီ’’တိ သမုပ္ပန္နဗလဝသောကာ ဟုတွာ တသ္မိံယေဝ ပဒေသေ မုစ္ဆိတာ ပပတာ; ပတိတာတိ အတ္ထော.

35. “එසේ වී නම් ලේලිය” යනු - සිටු ගෘහපතියා ධනය පෙන්වා තමා විසින්ම පුත්‍රයාව ගිහිභාවය පිණිස පොළඹවා ගැනීමට අසමත් වූයේ, “දැන් පුරුෂයන්ට ස්ත්‍රියක බඳු බැඳීමක් නැත”යි සිතා, ඔහුගේ පැරණි බිරිඳට “එසේ වී නම් ලේලිය” යැයි ඇමතීය. “පුරාණදුතියිකා” යනු - පැරණි දෙවැනි තැනැත්තිය හෙවත් පෙර ගිහි කාලයේ සිටි සහකාරිය වූ, නිවසේ වසමින් සැප සම්පත් විඳීමේ සහකාරිය වූ, පෙර සිටි බිරිඳ යන්න අර්ථයයි. “තේන හි” යනු - යම් කරුණක් නිසා ස්ත්‍රියක බඳු බැඳීමක් නැතිද, ඒ කරුණ නිසාය. “පාදේසු ගහෙත්වා” යනු - පාදයන් අල්ලාගෙන යන්නයි; මෙහි “පාදේසු” යන්න ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය දෙන සප්තමී විභක්තියකි. නැතහොත් ඔහුගේ පාදයන් අල්ලාගෙන යන්නයි. “ස්වාමිපුත්‍රය, ඒ දිව්‍ය අප්සරාවෝ කෙබඳුද?” යැයි ඇය ඇයි එසේ කීවාද? එකල බොහෝ ක්‍ෂත්‍රිය කුමාරවරුන්, බ්‍රාහ්මණ කුමාරවරුන් සහ සිටු පුත්‍රයන් මහත් සම්පත් හැර පව්‍රජ්ජාවට පත්වනු දැක, පැවිද්දේ ගුණය නොදන්නා අය “මොවුන් කුමකට පැවිදි වෙත්ද?” යැයි ප්‍රශ්න කළහ. එවිට අන් අය පවසන්නේ “දිව්‍ය අප්සරාවන් හා දිව්‍ය නාටිකාවන් ලබා ගැනීමේ අරමුණින්” කියාය. ඒ කථාව ඉතා ප්‍රචලිත විය. එය පදනම් කරගෙන මෙම හිටපු බිරිඳ මෙසේ පැවසුවාය. තෙරණුවෝ එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් “නැත නැගණියනි” යැයි වදාළහ. “සමුදාචරති” යනු - ව්‍යවහාර කරයි, පවසයි යන්නයි. “එතැනම සිහිමුර්ජා වී වැටුණාය” යනු - තමන්ව ‘නැගණිය’ යන වචනයෙන් අමතනු දැක, “බිරිඳක වී සිටි මා කෙරෙහි, තමන් සමඟ එකම මව් කුසක නිදා සිටි දැරියක (සොහොයුරියක) මෙන් සලකන මොහුට දැන් මා කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැතැ”යි හටගත් බලවත් ශෝකයෙන් යුක්තව, එම ස්ථානයේදීම සිහිමුර්ජා වී වැටුණාය යන්න අර්ථයයි.

မာ နော ဝိဟေဌယိတ္ထာတိ မာ အမှေ ဓနံ ဒဿေတွာ မာတုဂါမဉ္စ ဥယျောဇေတွာ ဝိဟေဌယိတ္ထ; ဝိဟေသာ ဟေသာ ပဗ္ဗဇိတာနန္တိ. တေန ဟိ တာတ သုဒိန္န ဗီဇကမ္ပိ ဒေဟီတိ ဧတ္ထ တေန ဟီတိ အဘိရတိယံ ဥယျောဇေတိ. သစေ တွံ အဘိရတော ဗြဟ္မစရိယံ စရသိ, စရိတွာ အာကာသေ နိသီဒိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိတာ ဟောဟိ, အမှာကံ ပန ကုလဝံသဗီဇကံ ဧကံ ပုတ္တံ ဒေဟိ. မာ နော အပုတ္တကံ သာပတေယျံ လိစ္ဆဝယော အတိဟရာပေသုန္တိ မယဉှိ လိစ္ဆဝီနံ ဂဏရာဇူနံ ရဇ္ဇေ ဝသာမ, တေ တေ ပိတုနော အစ္စယေန ဣမံ သာပတေယျံ ဧဝံ မဟန္တံ အမှာကံ ဝိဘဝံ အပုတ္တကံ ကုလဓနရက္ခကေန ပုတ္တေန ဝိရဟိတံ အတ္တနော ရာဇန္တေပုရံ အတိဟရာပေယျုန္တိ, တံ တေ မာ အတိဟရာပေသုံ, မာ အတိဟရာပေန္တူတိ.

“අපට හිංසා නොකරන්න” යනු - අපට ධනය පෙන්වා ද, ස්ත්‍රිය මෙහෙයවා ද හිංසා නොකරන්න; මක්නිසාද යත් මෙය පැවිද්දන්ට කරන හිංසාවකි. “එසේ වී නම් පුතණුවනි සුදින්න, බීජයක් හෝ ලබා දෙන්න” යන්නෙහි “තේන හි” යන්නෙන් ඇය ගිහි සැපයෙහි ඇලීම පිණිස පොළඹවයි. “ඉදින් ඔබ බඹසර රකින්නේ නම්, එසේ රැක අහසේ හිඳ පිරිනිවන් පාන්නෙකු වන්න; නමුත් අපට කුල වංශය පවත්වා ගැනීමට බීජයක් බඳු වූ එක් පුතෙකු ලබා දෙන්න. පුත්‍රයෙකු නැති අපගේ වස්තුව ලිච්ඡවීන් පැහැර නොගනීවා” යනු - මක්නිසාද යත් අපි ලිච්ඡවී රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි වසන්නෙමු. ඔබේ පියාගේ ඇවෑමෙන් අපගේ මෙම මහත් ධන සම්පත, කුල ධනය රැකගන්නා පුත්‍රයෙකුගෙන් තොර වූ විට, ඔවුන්ගේ රාජ මාලිගාවට පවරා ගනු ඇත. එබැවින් ලිච්ඡවීහු එය පවරා නොගනිත්වා යන්නයි.

ဧတံ ခေါ မေ, အမ္မ, သက္ကာ ကာတုန္တိ ကသ္မာ ဧဝမာဟ? သော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘ဧတေသံ သာပတေယျဿ အဟမေဝ သာမီ, အညော နတ္ထိ. တေ မံ သာပတေယျရက္ခဏတ္ထာယ နိစ္စံ အနုဗန္ဓိဿန္တိ; တေနာဟံ န လစ္ဆာမိ အပ္ပောဿုက္ကော သမဏဓမ္မံ ကာတုံ, ပုတ္တကံ ပန လဘိတွာ ဩရမိဿန္တိ, တတော [Pg.178] အဟံ ယထာသုခံ သမဏဓမ္မံ ကရိဿာမီ’’တိ ဣမံ နယံ ပဿန္တော ဧဝမာဟာတိ.

“මෑණියනි, එය කළ හැකිය” යැයි ඇයි පැවසුවේද? ඒ තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: “මේ දෙමාපියන්ගේ ධනයට හිමිකරු මමමය, වෙනත් කිසිවෙකු නැත. ඔවුන් ධනය රැකගැනීම පිණිස නිරතුරුවම මා පසුපස එනු ඇත; ඒ නිසා මට උනන්දුවෙන් යුතුව මහණ දම් පිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ. නමුත් පුතෙකු ලැබුණහොත් ඔවුන් එම උත්සාහයෙන් බැහැර වනු ඇත, එවිට මට කැමති පරිදි මහණ දම් පිරීමට හැකි වනු ඇත” යන මේ ක්‍රමය දැක මෙසේ පැවසූහ.

၃၆. ပုပ္ဖန္တိ ဥတုကာလေ ဥပ္ပန္နလောဟိတဿ နာမံ. မာတုဂါမဿ ဟိ ဥတုကာလေ ဂဗ္ဘပတိဋ္ဌာနဋ္ဌာနေ လောဟိတဝဏ္ဏာ ပိဠကာ သဏ္ဌဟိတွာ သတ္တ ဒိဝသာနိ ဝဍ္ဎိတွာ ဘိဇ္ဇန္တိ, တတော လောဟိတံ ပဂ္ဃရတိ, တဿေတံ နာမံ ‘‘ပုပ္ဖ’’န္တိ. တံ ပန ယာဝ ဗလဝံ ဟောတိ ဗဟု ပဂ္ဃရတိ, တာဝ ဒိန္နာပိ ပဋိသန္ဓိ န တိဋ္ဌတိ, ဒေါသေနေဝ သဒ္ဓိံ ပဂ္ဃရတိ; ဒေါသေ ပန ပဂ္ဃရိတေ သုဒ္ဓေ ဝတ္ထုမှိ ဒိန္နာ ပဋိသန္ဓိ ခိပ္ပံ ပတိဋ္ဌာတိ. ပုပ္ဖံသာ ဥပ္ပဇ္ဇီတိ ပုပ္ဖံ အဿာ ဥပ္ပဇ္ဇိ; အကာရလောပေန သန္ဓိ ပုရာဏဒုတိယိကာယ ဗာဟာယံ ဂဟေတွာတိ ပုရာဏဒုတိယိကာယ ယာ ဗာဟာ, တတြ နံ ဂဟေတွာတိ အတ္ထော.

36. “පුප්ඵ” (මල්) යනු සෘතු කාලයේදී හටගන්නා රුධිරයට නමකි. ස්ත්‍රියගේ සෘතු කාලයේදී ගර්භය පිහිටන ස්ථානයෙහි රතු පැහැති බිබිලි හටගෙන දින හතක් වැඩී බිඳී යයි. එවිට රුධිරය ගලා යයි. එයට “මල්” යැයි කියනු ලැබේ. ඒ රුධිරය යම් තාක් බලවත්ව සහ බහුලව වැගිරේද, ඒ තාක් පිළිසඳරක් (ගැබක්) පිහිටිය නොහැක. එය දෝෂය (අපිරිසිදු රුධිරය) සමඟම වැගිරී යයි. දෝෂය වැගිරී ගිය පසු ගර්භාෂය පිරිසිදු වූ විට දෙන ලද පිළිසඳර වහා පිහිටයි. “ඇයට මල් හටගත්තේය” යනු - ඇයට සෘතු පටන් ගත්තේය යන්නයි; මෙහි “පුප්ඵං අස්සා” යන්න ස්වර ලෝප සන්ධියෙන් “පුප්ඵංසා” වී ඇත. “පැරණි බිරිඳගේ බාහුවෙන් අල්ලා” යනු - ඇගේ අතින් අල්ලාගෙන යන්න අර්ථයයි.

အပညတ္တေ သိက္ခာပဒေတိ ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒေ အဋ္ဌပိတေ. ဘဂဝတော ကိရ ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိ ဝဿာနိ ဘိက္ခူ စိတ္တံ အာရာဓယိံသု, န ဧဝရူပံ အဇ္ဈာစာရမကံသု. တံ သန္ဓာယေဝ ဣဒံ သုတ္တမာဟ – ‘‘အာရာဓယိံသု ဝတ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဧကံ သမယံ စိတ္တ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၂၅). အထ ဘဂဝါ အဇ္ဈာစာရံ အပဿန္တော ပါရာဇိကံ ဝါ သံဃာဒိသေသံ ဝါ န ပညပေသိ. တသ္မိံ တသ္မိံ ပန ဝတ္ထုသ္မိံ အဝသေသေ ပဉ္စ ခုဒ္ဒကာပတ္တိက္ခန္ဓေ ဧဝ ပညပေသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အပညတ္တေ သိက္ခာပဒေ’’တိ.

“ශික්ෂා පද පනවා නොතිබූ කල්හි” යනු - පළමු පාරාජිකා ශික්ෂා පදය පනවා නොතිබූ කාලයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වයෙන් පළමු විසි වසර තුළ භික්ෂූහු බුදුරදුන්ගේ සිත සතුටු කළහ. මෙබඳු වැරදි හැසිරීම් නොකළහ. එය අරභයා මෙම සූත්‍රය වදාළහ: “මහණෙනි, එක් කලෙක භික්ෂූහු මාගේ සිත සතුටු කළහ.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ කිසිදු වැරදි හැසිරීමක් නොදැක පාරාජිකා හෝ සංඝාදිසේස ශික්ෂා පද පනවා වදාළේ නැත. නමුත් ඒ ඒ කරුණු අනුව ඉතිරි කුඩා ආපත්ති වර්ග පහ පමණක් පනවා වදාළහ. එබැවින් “ශික්ෂා පද පනවා නොතිබූ කල්හි” යැයි සංගීතිකාරකයන් විසින් කියන ලදී.

အနာဒီနဝဒဿောတိ ယံ ဘဂဝါ ဣဒါနိ သိက္ခာပဒံ ပညပေန္တော အာဒီနဝံ ဒဿေဿတိ, တံ အပဿန္တော အနဝဇ္ဇသညီ ဟုတွာ. သစေ ဟိ ‘‘အယံ ဣဒံ န ကရဏီယန္တိ ဝါ မူလစ္ဆေဇ္ဇာယ ဝါ သံဝတ္တတီ’’တိ ဇာနေယျ, သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတော ကုလပုတ္တော တတောနိဒါနံ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပုဏန္တောပိ န ကရေယျ. ဧတ္ထ ပန အာဒီနဝံ အပဿန္တော နိဒ္ဒေါသသညီ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနာဒီနဝဒဿော’’တိ. ပုရာဏဒုတိယိကာယာတိ ဘုမ္မဝစနံ. အဘိဝိညာပေသီတိ ပဝတ္တေသိ; ပဝတ္တနာပိ ဟိ ကာယဝိညတ္တိစောပနတော ‘‘ဝိညာပနာ’’တိ ဝုစ္စတိ. တိက္ခတ္တုံ အဘိဝိညာပနဉ္စေသ ဂဗ္ဘသဏ္ဌာနသန္နိဋ္ဌာနတ္ထမကာသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

“ආදීනව නොදක්නා වූ” යනු - දැන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ශික්ෂා පදය පනවන විට පෙන්වා දෙන ආදීනවය (වැරැද්ද) නොදැක, මෙහි වරදක් නැතැයි යන හැඟීමෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. ඉදින් “මෙය නොකළ යුත්තකි, මෙය මාර්ග ඵල ලැබීමට බාධාවකි” කියා දැන සිටියේ නම්, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයෙකු වන මොහු ඒ හේතුවෙන් ජීවිතය විනාශ වුවද එසේ නොකරන්නේය. නමුත් මෙහිදී ආදීනවය නොදැක නිවැරදි යැයි සිතීය. “අභිවිඤ්ඤාපේසි” යනු - කරවන ලදී යන්නයි. කායික ක්‍රියාවෙන් හැඟවීම ද “විඤ්ඤාපනා” යැයි කියනු ලැබේ. තෙවරක් මෙසේ හැඟවීම කළේ ගැබක් පිහිටීම තහවුරු කරගැනීම පිණිස බව දත යුතුය.

သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှီတိ သာ စ တေနေဝ အဇ္ဈာစာရေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိ, န အညထာ. ကိံ ပန အညထာပိ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ? ဟောတိ. ကထံ? ကာယသံသဂ္ဂေန[Pg.179], စောဠဂ္ဂဟဏေန, အသုစိပါနေန, နာဘိပရာမသနေန, ရူပဒဿနေန, သဒ္ဒေန, ဂန္ဓေန. ဣတ္ထိယော ဟိ ဧကစ္စာ ဥတုသမယေ ဆန္ဒရာဂရတ္တာ ပုရိသာနံ ဟတ္ထဂ္ဂါဟ-ဝေဏိဂ္ဂါဟ-အင်္ဂပစ္စင်္ဂပရာမသနံ သာဒိယန္တိယောပိ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ. ဧဝံ ကာယသံသဂ္ဂေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ.

“ඇය ඒ කරුණින් ගැබ් ගත්තාය” යනු - ඇය එම වැරදි හැසිරීම නිසාම ගැබ් ගත්තාය, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ. “අන් ක්‍රමවලින් ද ගැබ් ගැනීම සිදු වේද?” යන ප්‍රශ්නයට - “එසේය, සිදු වේ” යනු පිළිතුරයි. ඒ කෙසේද? ශරීර ස්පර්ශයෙන්, වස්ත්‍රය අල්ලා ගැනීමෙන්, ශුක්‍ර ධාතුව පානය කිරීමෙන්, නාභිය පිරිමැදීමෙන්, රූපය දැකීමෙන්, ශබ්දය ඇසීමෙන් සහ සුවඳ ආඝ්‍රාණය කිරීමෙනි. ඇතැම් ස්ත්‍රීහු සෘතු කාලයේදී කාම ආශාවෙන් යුක්තව පුරුෂයන් අතින් ඇල්ලීම, කෙස්වැටියෙන් ඇල්ලීම හෝ අවයව පිරිමැදීම ඉවසා සිටීමෙන් ද ගැබ් ගනිති. මෙලෙස කායික ස්පර්ශයෙන් ද ගැබ් ගැනීම සිදු වේ.

ဥဒါယိတ္ထေရဿ ပန ပုရာဏဒုတိယိကာ ဘိက္ခုနီ တံ အသုစိံ ဧကဒေသံ မုခေန အဂ္ဂဟေသိ, ဧကဒေသံ စောဠကေနေဝ သဒ္ဓိံ အင်္ဂဇာတေ ပက္ခိပိ. သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိ. ဧဝံ စောဠဂ္ဂဟဏေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ.

උදායී තෙරුන්ගේ පැරණි බිරිඳ වූ මෙහෙණිය, ඒ ශුක්‍ර ධාතුවෙන් කොටසක් මුඛයෙන් ගත්තාය; කොටසක් වස්ත්‍රයක් සමඟ ලිංගේන්ද්‍රයට ඇතුළු කරගත්තාය. ඇය ඒ හේතුවෙන් ගැබ් ගත්තාය. මෙලෙස වස්ත්‍රය ඇසුරෙන් ද ගැබ් ගැනීම සිදු වේ.

မိဂသိင်္ဂတာပသဿ မာတာ မိဂီ ဥတုသမယေ တာပသဿ ပဿာဝဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ သသမ္ဘဝံ ပဿာဝံ ပိဝိ. သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိတွာ မိဂသိင်္ဂံ ဝိဇာယိ. ဧဝံ အသုစိပါနေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ.

මිගසිංග තාපසයාගේ මව වූ මුව දෙන, සෘතු කාලයේදී තාපසයා මුත්‍රා කළ ස්ථානයට පැමිණ ශුක්‍ර ධාතුව සමඟ මිශ්‍ර වූ මුත්‍රා පානය කළාය. ඇය එයින් ගැබ් ගෙන මිගසිංග කුමරු බිහි කළාය. මෙලෙස ශුක්‍ර ධාතුව පානය කිරීමෙන් ද ගැබ් ගැනීම සිදු වේ.

သာမဿ ပန ဗောဓိသတ္တဿ မာတာပိတူနံ စက္ခုပရိဟာနိံ ဉတွာ သက္ကော ပုတ္တံ ဒါတုကာမော ဒုကူလပဏ္ဍိတံ အာဟ – ‘‘ဝဋ္ဋတိ တုမှာကံ မေထုနဓမ္မော’’တိ? ‘‘အနတ္ထိကာ မယံ ဧတေန, ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာမှာ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ ဣမိဿာ ဥတုသမယေ အင်္ဂုဋ္ဌေန နာဘိံ ပရာမသေယျာထာ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိတွာ သာမံ တာပသဒါရကံ ဝိဇာယိ. ဧဝံ နာဘိပရာမသနေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ. ဧတေနေဝ နယေန မဏ္ဍဗျဿ စ စဏ္ဍပဇ္ဇောတဿ စ ဝတ္ထု ဝေဒိတဗ္ဗံ.

සාම බෝධිසත්වයන්ගේ මවුපියන්ගේ ඇස් පෙනීම නැති වන බව දැනගත් ශක්‍රයා, ඔවුන්ට පුතෙකු ලබා දෙනු කැමැත්තෙන් දුකූල පණ්ඩිතයාට මෙසේ කීවේය: "ඔබලාට මෛථුන ධර්මයෙහි හැසිරීම සුදුසු නොවේද?" එවිට ඔහු, "අපට එයින් ප්‍රයෝජනයක් නැත, අපි ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වූවෝ වෙමු" යි කීවේය. "එසේ නම් ඇයගේ සෘතු කාලයෙහි මාපටැඟිල්ලෙන් නාභිය පිරිමදින්න" යි ශක්‍රයා කීවේය. ඔහු එලෙසම කළේය. ඇය එයින් ගැබ්ගෙන සාම නම් තාපස කුමාරයා වැදුවාය. මෙසේ නාභිය පිරිමැදීමෙන් ද ගැබ් ගැනීම සිදු වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම මණ්ඩව්‍ය සහ චණ්ඩපජ්ජෝත යන අයගේ කථා පුවත් ද දත යුතුය.

ကထံ ရူပဒဿနေန ဟောတိ? ဣဓေကစ္စာ ဣတ္ထီ ဥတုသမယေ ပုရိသသံသဂ္ဂံ အလဘမာနာ ဆန္ဒရာဂဝသေန အန္တောဂေဟဂတာဝ ပုရိသံ ဥပနိဇ္ဈာယတိ ရာဇောရောဓာ ဝိယ, သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ. ဧဝံ ရူပဒဿနေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ.

රූප දැකීමෙන් පිළිසිඳ ගැනීම කෙසේ සිදු වේ ද? මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් ස්ත්‍රියක් සෘතු කාලයෙහි (සරු කාලයෙහි) පුරුෂ සංසර්ගයක් නොලබන්නී, ඡන්දරාගය නිසා රජ වාසල අන්තඃපුර ස්ත්‍රියක මෙන් ගෙය තුළ සිටම පුරුෂයෙකු දෙස ඕනෑකමින් බලා සිටියි. ඇය එම බලා සිටීම හෝ සිතීම නිසා පිළිසිඳ ගැනීමක් සිදු කර ගනියි. මෙසේ රූප දැකීමෙන් පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේ.

ဗလာကာသု ပန ပုရိသော နာမ နတ္ထိ, တာ ဥတုသမယေ မေဃသဒ္ဒံ သုတွာ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ. ကုက္ကုဋိယောပိ ကဒါစိ ဧကဿ ကုက္ကုဋဿ သဒ္ဒံ သုတွာ ဗဟုကာပိ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ. တထာ ဂါဝီ ဥသဘဿ. ဧဝံ သဒ္ဒေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ.

කොකුන් අතර පිරිමි සතුන් නැත. ඔවුහු සෘතු කාලයෙහි මේඝ හඬ (අකුණු හඬ) ඇසීමෙන් පිළිසිඳ ගනිති. කිකිළියෝ ද ඇතැම් විට එක් කුකුළෙකුගේ හඬ ඇසීමෙන් බොහෝ දෙනෙක් පිළිසිඳ ගනිති. එසේම එළදෙනුන් ද වෘෂභයෙකුගේ හඬ ඇසීමෙන් පිළිසිඳ ගනිති. මෙසේ ශබ්දය නිසා පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේ.

ဂါဝီ ဧဝ စ ကဒါစိ ဥသဘဂန္ဓေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ. ဧဝံ ဂန္ဓေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ.

එළදෙනුන් ද ඇතැම් විට වෘෂභයාගේ ගන්ධය නිසා පිළිසිඳ ගනිති. මෙසේ ගන්ධය නිසා පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේ.

ဣဓ [Pg.180] ပနာယံ အဇ္ဈာစာရေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘မာတာပိတရော စ သန္နိပတိတာ ဟောန္တိ, မာတာ စ ဥတုနီ ဟောတိ, ဂန္ဓဗ္ဗော စ ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတိ, ဧဝံ တိဏ္ဏံ သန္နိပါတာ ဂဗ္ဘဿာဝက္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၈).

එහෙත් මෙහිදී මෙම තැනැත්තිය (සුදින්න හිමියන්ගේ පැරණි බිරිඳ) අධ්‍යාචාරය (ලිංගික ඇසුර) මගින් පිළිසිඳ ගැනීම සිදු කළාය. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරන ලදී - "මව්පියන් එක්වූයේ වෙයි, මව සෘතුමතී (සරු කාලයෙහි) වන්නී වෙයි, ගන්ධබ්බයා (පිළිසිඳ ගැනීමට සූදානම් සත්ත්වයා) ද ඉදිරිපත්ව සිටියි, මෙසේ කරුණු තුනක එකතුවෙන් ගර්භාෂයෙහි පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේ" යනුවෙනි.

ဘုမ္မာ ဒေဝါ သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိ ယသ္မာ နတ္ထိ လောကေ ရဟော နာမ ပါပကမ္မံ ပကုဗ္ဗတော. သဗ္ဗပဌမံ ဟိဿ တံ ပါပံ အတ္တနာ ဇာနာတိ, တတော အာရက္ခဒေဝတာ, အထညာပိ ပရစိတ္တဝိဒုနိယော ဒေဝတာ. တသ္မာဿ ပရစိတ္တဝိဒူ သကလဝနသဏ္ဍနိဿိတာ ဘုမ္မာ ဒေဝါ တံ အဇ္ဈာစာရံ ဒိသွာ သဒ္ဒံ အနုဿာဝေသုံ. ယထာ အညေပိ ဒေဝါ သုဏန္တိ, တထာ နိစ္ဆာရေသုံ. ကိန္တိ? နိရဗ္ဗုဒေါ ဝတ, ဘော…ပေ… အာဒီနဝေါ ဥပ္ပာဒိတောတိ. တဿတ္ထော ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

භූමාටු දේවතාවෝ ශබ්ද පතුරුවා හැරියහ. මන්දයත්, ලෝකයෙහි පාපකර්ම කරන්නෙකුට රහසක් නම් නැත. සියල්ලටම පෙර එම පාපය තමාම දනී. ඉන්පසු තම ආරක්ෂක දේවතාවා දනී. ඉන්පසු පරසිත් දන්නා වූ අන්‍ය දේවතාවෝ ද දනිති. එබැවින් පරසිත් දන්නා වූ, මුළු වනයෙහි වසන්නා වූ භූමාටු දේවතාවෝ ඒ අධ්‍යාචාරය (වැරදි හැසිරීම) දැක ශබ්ද පැතිරවූහ. අන්‍ය දේවතාවන්ට ද ඇසෙන පරිදි ඔවුහු ශබ්ද නැඟූහ. එනම්, "පින්වත්නි, සැබවින්ම කැළලක් නැති... (පෙ)... ආදීනවයක් උපදවන ලදී" යනුවෙනි. එහි අර්ථය වේරංජක කාණ්ඩයෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဘုမ္မာနံ ဒေဝါနံ သဒ္ဒံ သုတွာ စာတုမဟာရာဇိကာတိ ဧတ္ထ ပန ဘုမ္မာနံ ဒေဝါနံ သဒ္ဒံ အာကာသဋ္ဌဒေဝတာ အဿောသုံ; အာကာသဋ္ဌာနံ စာတုမဟာရာဇိကာတိ အယမနုက္ကမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗြဟ္မကာယိကာတိ အသညသတ္တေ စ အရူပါဝစရေ စ ဌပေတွာ သဗ္ဗေပိ ဗြဟ္မာနော အဿောသုံ; သုတွာ စ သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိဟ တေန ခဏေနာတိ ဧဝံ တေန သုဒိန္နဿ အဇ္ဈာစာရက္ခဏေန. တေန မုဟုတ္တေနာတိ အဇ္ဈာစာရမုဟုတ္တေနေဝ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာတိ ယာဝ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကာ. အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆီတိ အဘိဥဂ္ဂစ္ဆိ အဗ္ဘုဋ္ဌာသိ ဧကကောလာဟလမဟောသီတိ.

භූමාටු දේවතාවන්ගේ ශබ්දය අසා චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝ යන්නෙහිදී අනුපිළිවෙළ මෙසේ දත යුතුය: භූමාටු දෙවියන්ගේ ශබ්දය ආකාශස්ථ දේවතාවෝ ඇසූහ. ආකාශස්ථ දෙවියන්ගේ ශබ්දය චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝ ඇසූහ. බ්‍රහ්මකායික දෙවියෝ යනු අසඥසත්ත්ව සහ අරූපාවචර බ්‍රහ්මයන් හැර සෙසු සියලු බ්‍රහ්මයෝ එම ශබ්දය ඇසූහ; අසා නැවත ශබ්ද පැතිරවූහ යන්නයි. "මෙසේ ඒ මොහොතෙහි" යනු සුදින්න හිමියන්ගේ ඒ අධ්‍යාචාරී මොහොතෙහිමය. "ඒ මුහූර්තයෙහි" යනු ඒ අධ්‍යාචාරය කළ ක්ෂණයෙහිමය. "බඹලොව දක්වා" යනු අකනිට්ඨ බඹලොව දක්වා යන්නයි. "පැතිර ගියේය" යනු එම ශබ්දය අභිබවා ඉහළට නැඟී ගිය බවත්, මුළුල්ලම එකම කෝලාහලයක් (මහත් ඝෝෂාවක්) වූ බවත් දත යුතුය.

ပုတ္တံ ဝိဇာယီတိ သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသံ ပစ္ဆိမဘဝိကသတ္တံ ဇနေသိ. ဗီဇကောတိ နာမမကံသူတိ န အညံ နာမံ ကာတုမဒံသု, ‘‘ဗီဇကမ္ပိ ဒေဟီ’’တိ မာတာမဟိယာ ဝုတ္တဘာဝဿ ပါကဋတ္တာ ‘‘ဗီဇကော တွေဝဿ နာမံ ဟောတူ’’တိ ‘‘ဗီဇကော’’တိ နာမမကံသု. ပုတ္တဿ ပန နာမဝသေနေဝ စ မာတာပိတူနမ္ပိဿ နာမမကံသု. တေ အပရေန သမယေနာတိ ဗီဇကဉ္စ ဗီဇကမာတရဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဗီဇကဿ ကိရ သတ္တဋ္ဌဝဿကာလေ တဿ မာတာ ဘိက္ခုနီသု သော စ ဘိက္ခူသု ပဗ္ဗဇိတွာ ကလျာဏမိတ္တေ ဥပနိဿာယ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဘော အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကံသူ’’တိ.

"පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය" යනු රන් පිළිමයක් බඳු වූ, සිය අවසාන භවයෙහි වෙසෙන සත්ත්වයෙකු බිහි කළාය යන්නයි. "බීජක යයි නම් තැබූහ" යනු වෙනත් නමක් තැබීමට අවස්ථාවක් නොවීය. "බීජකව මටත් දෙන්න" යයි මිත්තණිය (මවගේ මව) පැවසූ බව ප්‍රසිද්ධ වූ නිසා, "ඔහුගේ නම බීජකම වේවා" යයි සිතා "බීජක" යයි නම් තැබූහ. පුතාගේ නම අනුව මව්පියන්ට ද නම් තැබූහ. "ඔවුහු පසු කලෙක" යන්න බීජක සහ බීජකගේ මව අරභයා සංගීතිකාරකයන් විසින් පවසන ලද්දකි. බීජක හත් අට හැවිරිදි වියේදී ඔහුගේ මව මෙහෙණින් කෙරෙහි ද, ඔහු භික්ෂූන් කෙරෙහි ද පැවිදි වී, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරමින් අරිහත් ඵලයෙහි පිහිටියහ. එබැවින් "දෙදෙනාම ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වී අරිහත් භාවය සාක්ෂාත් කළහ" යයි කියන ලදී.

၃၇. ဧဝံ မာတာပုတ္တာနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ သဖလာ အဟောသိ. ပိတာ ပန ဝိပ္ပဋိသာရာဘိဘူတော ဝိဟာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မတော သုဒိန္နဿအဟုဒေဝ ကုက္ကုစ္စ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ အဟုဒေဝါတိ [Pg.181] အဟု ဧဝ, ဒကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အဟောသိယေဝါတိ အတ္ထော. ကုက္ကုစ္စန္တိ အဇ္ဈာစာရဟေတုကော ပစ္ဆာနုတာပေါ. ဝိပ္ပဋိသာရောတိပိ တဿေဝ နာမံ. သော ဟိ ဝိညူဟိ အကတ္တဗ္ဗတာယ ကုစ္ဆိတကိရိယဘာဝတော ကုက္ကုစ္စံ. ကတံ အဇ္ဈာစာရံ နိဝတ္တေတုံ အသမတ္ထတာယ တံ ပဋိစ္စ ဝိရူပံ သရဏဘာဝတော ဝိပ္ပဋိသာရောတိ ဝုစ္စတိ. အလာဘာ ဝတ မေတိ မယှံ ဝတ အလာဘာ; ယေ ဈာနာဒီနံ ဂုဏာနံ အလာဘာ နာမ, တေ မယှံ, န အညဿာတိ အဓိပ္ပာယော. န ဝတ မေ လာဘာတိ ယေပိ မေ ပဋိလဒ္ဓါ ပဗ္ဗဇ္ဇသရဏဂမနသိက္ခာသမာဒါနဂုဏာ, တေပိ နေဝ မယှံ လာဘာ အဇ္ဈာစာရမလီနတ္တာ. ဒုလ္လဒ္ဓံ ဝတ မေတိ ဣဒံ သာသနံ လဒ္ဓမ္ပိ မေ ဒုလ္လဒ္ဓံ. န ဝတ မေ သုလဒ္ဓန္တိ ယထာ အညေသံ ကုလပုတ္တာနံ, ဧဝံ န ဝတ မေ သုလဒ္ဓံ. ကသ္မာ? ယမဟံ ဧဝံ သွာက္ခာတေဓမ္မဝိနယေ…ပေ… ဗြဟ္မစရိယံ စရိတုန္တိ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. ကိသော အဟောသီတိ ခါဒိတုံ ဝါ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝါ အသက္ကောန္တော တနုကော အဟောသိ အပ္ပမံသလောဟိတော. ဥပ္ပဏ္ဍုပ္ပဏ္ဍုကဇာတောတိ သဉ္ဇာတုပ္ပဏ္ဍုပ္ပဏ္ဍုကဘာဝေါ ပဏ္ဍုပလာသပ္ပဋိဘာဂေါ. ဓမနိသန္ထတဂတ္တောတိ ပရိယာဒိန္နမံသလောဟိတတ္တာ သိရာဇာလေနေဝ သန္ထရိတဂတ္တော. အန္တောမနောတိ အနုသောစနဝသေန အဗ္ဘန္တရေယေဝ ဌိတစိတ္တော. ဟဒယဝတ္ထုံ နိဿာယ ပဝတ္တနဝသေန ပန သဗ္ဗေပိ အန္တောမနာယေဝ. လီနမနောတိ ဥဒ္ဒေသေ ပရိပုစ္ဆာယ ကမ္မဋ္ဌာနေ အဓိသီလေ အဓိစိတ္တေ အဓိပညာယ ဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏေ စ နိက္ခိတ္တဓုရော အဝိပ္ဖာရိကော အညဒတ္ထု ကောသဇ္ဇဝသေနေဝ လီနော သင်္ကုစိတော မနော အဿာတိ လီနမနော. ဒုက္ခီတိ စေတောဒုက္ခေန ဒုက္ခီ. ဒုမ္မနောတိ ဒေါသေန ဒုဋ္ဌမနော, ဝိရူပမနော ဝါ ဒေါမနဿာဘိဘူတတာယ. ပဇ္ဈာယီတိ ဝိပ္ပဋိသာရဝသေန ဝဟစ္ဆိန္နော ဝိယ ဂဒြဘော တံ တံ စိန္တယိ.

37. මෙසේ මවගේත් පුතාගේත් පැවිද්ද සාර්ථක විය. එහෙත් පියා විප්පටිසාරයෙන් (පසුතැවිල්ලෙන්) මඩනා ලදුව වාසය කළේය. එබැවින් "ඉන්පසු ආයුෂ්මත් සුදින්න හිමියන්ට කුකුසක් ඇති විය" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "අහුදේව" යනු "අහු ඒව" (ඇති වියමයි) යන්නයි. "කුකුස" (කුක්කුච්චං) යනු අධ්‍යාචාරය නිසා ඇති වූ පසුතැවිල්ලයි. "විප්පටිසාර" යන්න ද එහිම නමකි. නුවණැත්තන් විසින් නොකටයුතු නිසාත්, පිළිකුල් කටයුතු ක්‍රියාවක් නිසාත් එය කුකුස නම් වේ. කළ අධ්‍යාචාරය නැවත නිවැරදි කළ නොහැකි බැවින් ඒ සම්බන්ධව විකෘති ලෙස සිතීම නිසා එය විප්පටිසාර (පසුතැවිල්ල) නම් වේ. "මට අලාභයෙකි" යනු ධ්‍යානාදී ගුණයන් නොලැබීම මට අලාභයකි, අන් අයට නොවේ යන්න අදහසයි. "මට ලාභයක් නැත" යනු මා ලැබූ පැවිද්ද, සරණාගමනය, ශික්ෂා සමාදානය යන ගුණයන් වුව ද මා කළ වරදින් කිළිටි වූ බැවින් එය ලාභයක් නොවේ යන්නයි. "මා විසින් ලැබූ දේ දුර්ලබ්ධයකි" යනු මේ ශාසනය ලැබුණ ද එය නිසි ලෙස නොලැබුණාක් වැනිය යන්නයි. "මට සුලබ්ධයක් නොවේ" යනු අන් කුලපුත්‍රයන්ට මෙන් මට මෙය යහපත් ලෙස නොලැබුණි. ඒ මන්ද? මෙවන් ස්වාක්ඛාත ධර්ම විනයෙහි පැවිදි වී ජීවිතාන්තය දක්වා පිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාව රැකීමට මා අසමත් වූ නිසාය. "බ්‍රහ්මචර්යාව" යනු ත්‍රිශික්ෂාවට අයත් මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. "කෘශ විය" යනු කෑම බීම රුචි නොවීමෙන් මස් ලේ අඩු වී කෙට්ටු වීමයි. "පඬු පැහැ විය" යනු ඉදුණු කොළයක් වැනි පැහැයක් ඇති වීමයි. "නහරවැල් ඉල්පී ගිය සිරුර" යනු මස් ලේ සිඳී යාමෙන් සිරුර නහර ජාලයකින් වැසුණාක් මෙන් වීමයි. "ඇතුළතින් සිතන්නා වූ" යනු අධ්‍යාචාරය ගැන සිතා සිත ඇතුළතින්ම ශෝක කිරීමයි. සැබවින්ම හෘදය වස්තුව ඇසුරු කර පවතින බැවින් සියලු සත්ත්වයෝ ඇතුළත සිත ඇත්තෝ වෙති. "හැකිළුණු සිතැති" (ලීනමනෝ) යනු උදේස, පරිපුච්ඡා, කර්මස්ථාන, අධිශීල, අධිචිත්ත, අධිප්‍රඥා සහ වත්පිළිවෙත් පිරීමෙහි උනන්දුවක් නැති, අලසකම නිසා හැකිළුණු සිතක් ඇති බවයි. "දුක්ඛී" යනු මානසික දුකෙන් යුක්ත වීමයි. "දුර්මන" යනු ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ හෝ දෝමනස්සයෙන් මඩනා ලද සිතයි. "තැවෙයි" (පජ්ඣායී) යනු පසුතැවිල්ල නිසා කර අහිමි වූ බූරුවෙකු මෙන් ඒ ඒ දේ ගැන නැවත නැවත සිතීමයි.

၃၈. သဟာယကာ ဘိက္ခူတိ တံ ဧဝံဘူတံ ဂဏသင်္ဂဏိကာပပဉ္စေန ဝီတိနာမေန္တံ ဒိသွာ ယဿ ဝိဿာသိကာ ကထာဖာသုကာ ဘိက္ခူ တေ နံ ဧတဒဝေါစုံ. ပီဏိန္ဒြိယောတိ ပသာဒပတိဋ္ဌာနောကာသဿ သမ္ပုဏ္ဏတ္တာ ပရိပုဏ္ဏစက္ခုအာဒိဣန္ဒြိယော. သော ဒါနိ တွန္တိ ဧတ္ထ ဒါနီတိ နိပါတော, သော ပန တွန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကစ္စိနော တွန္တိ ကစ္စိ နု တွံ. အနဘိရတောတိ ဥက္ကဏ္ဌိတော; ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထယမာနောတိ အတ္ထော. တသ္မာ တမေဝ အနဘိရတိံ ပဋိက္ခိပန္တော အာဟ – ‘‘န ခေါ အဟံ, အာဝုသော, အနဘိရတော’’တိ. အဓိကုသလာနံ ပန ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ အဘိရတောဝ အဟန္တိ[Pg.182]. အတ္ထိ မေ ပါပကမ္မံ ကတန္တိ မယာ ကတံ ဧကံ ပါပကမ္မံ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘတိ သံဝိဇ္ဇတိ, နိစ္စကာလံ အဘိမုခံ ဝိယ မေ တိဋ္ဌတိ. အထ နံ ပကာသေန္တော ‘‘ပုရာဏဒုတိယိကာယာ’’တိအာဒိမာဟ.

38. ‘‘සහාය භික්ෂූහු’’ යනු, පිරිස අතර ගැවසීම හා සබඳකම් පැවැත්වීම නමැති ප්‍රපංචයන්ගෙන් කාලය ගෙවන, එවැනි (කෘශ වූ) තත්ත්වයකට පත් වූ ඒ සුදින්න හිමියන් දැක, උන්වහන්සේ කෙරෙහි විශ්වාසවන්ත වූ, කතාබහ කිරීමට පහසු වූ යම් භික්ෂූහු වෙත් ද, ඔවුහු ඒ සුදින්න හිමියන්ට මෙසේ පැවූහ. ‘‘ප්‍රසන්න ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෙහිය’’ යනු ප්‍රසාදයන් පිහිටන ස්ථානවල පූර්ණ බව නිසා පරිපූර්ණ වූ ඇස් ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තේ විය යන්නයි. ‘‘ඔබ දැන්’’ යන්නෙහි ‘‘දැන්’’ (දානි) යනු නිපාතයකි. ‘‘ඒ ඔබ දැන්’’ යනු මෙහි අදහසයි. ‘‘කැසිනෝ ත්වං’’ යනු ‘‘ඔබ කෙසේද?’’ යන්නයි. ‘‘අනභිරතව’’ යනු කලකිරුණු ස්වභාවයෙන්, ගිහි බව ප්‍රාර්ථනා කරමින් සිටීම යන්න අදහසයි. එබැවින් ඒ අනභිරතිය (කලකිරීම) ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘‘ඇවැත්නි, මම අනභිරත නොවෙමි’’ යි පැවසූහ. එහෙත් සැබවින්ම අධිකුසල් දහම් (සමථ විපස්සනා) වැඩීමෙහි නම් ඒ සුදින්න හිමියෝ අනභිරත වූවෝමය. ‘‘මා විසින් පව්කමක් කර ඇත’’ යනු මා විසින් කරන ලද එක්තරා පව්කමක් ඇත, එය දක්නට ලැබේ, විද්‍යමාන වේ, එය නිරන්තරයෙන් මා ඉදිරියෙහි ඇත්තාක් මෙන් පවතී යන්නයි. ඉක්බිති එය ප්‍රකාශ කරමින් ‘‘පුරාණ ද්විතීයිකාව කෙරෙහි’’ යනාදිය පැවසූහ.

အလဉှိ တေ, အာဝုသော သုဒိန္န, ကုက္ကုစ္စာယာတိ အာဝုသော သုဒိန္န, တုယှေတံ ပါပကမ္မံ အလံ သမတ္ထံ ကုက္ကုစ္စာယ; ပဋိဗလံ ကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပာဒေတုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယံ တွန္တိ အာဒိမှိ ယေန ပါပေန တွံ န သက္ခိဿသိ ဗြဟ္မစရိယံ စရိတုံ, တံ တေ ပါပံ အလံ ကုက္ကုစ္စာယာတိ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ နံ အနုသာသန္တာ ‘‘နနု အာဝုသော ဘဂဝတာ’’တိအာဒိမာဟံသု. တတ္ထ နနူတိ အနုမတိဂ္ဂဟဏတ္ထေ နိပါတော. အနေကပရိယာယေနာတိ အနေကကာရဏေန. ဝိရာဂါယာတိ ဝိရာဂတ္ထာယ. နော သရာဂါယာတိ နော ရာဂေန ရဇ္ဇနတ္ထာယ. ဘဂဝတာ ဟိ ‘‘ဣမံ မေ ဓမ္မံ သုတွာ သတ္တာ သဗ္ဗဘဝဘောဂေသု ဝိရဇ္ဇိဿန္တိ, နော ရဇ္ဇိဿန္တီ’’ ဧတဒတ္ထာယ ဓမ္မော ဒေသိတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသု. ဣဒံ ပနေတ္ထ ပရိယာယဝစနမတ္တံ. ဝိသံယောဂါယာတိ ကိလေသေဟိ ဝိသံယုဇ္ဇနတ္ထာယ. နော သံယောဂါယာတိ န သံယုဇ္ဇနတ္ထာယ. အနုပါဒါနာယာတိ အဂ္ဂဟဏတ္ထာယ. နော သဥပါဒါနာယာတိ န သင်္ဂဟဏတ္ထာယ.

‘‘ඇවැත්නි සුදින්න, එය ඔබට කුකුස (පසුතැවීම) පිණිස ප්‍රමාණවත්ය’’ යනු, ඇවැත්නි සුදින්න, ඔබේ ඒ පාපකර්මය පසුතැවීම ඇති කිරීමට සමත්ය, කුකුස උපදවන්නට බලවත්ය යන්න අදහසයි. ‘‘යම් කරුණක් නිසා’’ යනාදී තන්හි, යම් පාපයක් නිසා ඔබට බඹසර හැසිරෙන්නට නොහැකි වන්නේ ද, ඒ පාපය ඔබට කුකුස පිණිස ප්‍රමාණවත්ය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ඉක්බිති උන්වහන්සේට අනුශාසනා කරමින් ‘‘ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්...’’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘‘නනු’’ යනු අනුමැතිය ලබාගැනීමේ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘‘අනේක පරියායෙන්’’ යනු නොයෙක් හේතුන් මගින් යන්නයි. ‘‘විරාගය පිණිස’’ යනු නොඇල්ම නැමති මාර්ග ඵල පිණිසයි. ‘‘සරාගය පිණිස නොවේ’’ යනු රාගයෙන් ඇලීම පිණිස නොවේ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, ‘‘මාගේ මේ ධර්මය අසා සත්ත්වයෝ සියලු භව භෝගයන්හි නොඇලෙන්නාහුය, ඇලීමක් ඇති කර නොගන්නාහුය’’ යන අරමුණින් ධර්මය දේශනා කරන ලද බව මෙහි අදහසයි. සියලු පදයන්හි ක්‍රමය මෙයයි. මෙය මෙහි පර්යාය අර්ථ මාත්‍රයක් දැක්වීමකි. ‘‘විසංයෝගය පිණිස’’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන්වීම පිණිසයි. ‘‘සංයෝගය පිණිස නොවේ’’ යනු කෙලෙසුන් හා එක්වීම පිණිස නොවේ යන්නයි. ‘‘අනුපාදානය පිණිස’’ යනු ග්‍රහණය නොකිරීම පිණිසයි. ‘‘සඋපාදානය පිණිස නොවේ’’ යනු ග්‍රහණය කිරීම සහිත වීම පිණිස නොවේ යන්නයි.

တတ္ထ နာမ တွန္တိ တသ္မိံ နာမ တွံ. သရာဂါယ စေတေဿသီတိ သဟ ရာဂေန ဝတ္တမာနာယ မေထုနဓမ္မာယ စေတေဿသိ ကပ္ပေဿသိ ပကပ္ပေဿသိ; ဧတဒတ္ထံ ဝါယမိဿသီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ပုန ရာဂဝိရာဂါဒီနိ နဝ ပဒါနိ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရနိဗ္ဗာနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တာနိ. တသ္မာ ရာဂဝိရာဂါယာတိ ဝါ မဒနိမ္မဒနာယာတိ ဝါ ဝုတ္တေပိ ‘‘နိဗ္ဗာနတ္ထာယာ’’တိ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိဗ္ဗာနဉှိ ယသ္မာ တံ အာဂမ္မ အာရဗ္ဘ ပဋိစ္စ ရာဂေါ ဝိရဇ္ဇတိ န ဟောတိ, တသ္မာ ရာဂဝိရာဂေါတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ပန တံ အာဂမ္မ မာနမဒ-ပုရိသမဒါဒယော မဒါ နိမ္မဒါ အမဒါ ဟောန္တိ ဝိနဿန္တိ, တသ္မာ မဒနိမ္မဒနန္တိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ စ တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗာပိ ကာမပိပါသာ ဝိနယံ အဗ္ဘတ္ထံ ယာတိ, တသ္မာ ပိပါသဝိနယောတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ပန တံ အာဂမ္မ ပဉ္စ ကာမဂုဏာလယာ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ အာလယသမုဂ္ဃာတောတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ စ တံ အာဂမ္မ တေဘူမကဝဋ္ဋံ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒေါတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ပန တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗသော တဏှာ ခယံ ဂစ္ဆတိ ဝိရဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတိ စ, တသ္မာ တဏှက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ [Pg.183] ပနေတံ စတဿော ယောနိယော, ပဉ္စ ဂတိယော, သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော, နဝ စ သတ္တာဝါသေ, အပရာပရဘာဝါယ ဝိနနတော အာဗန္ဓနတော သံသိဗ္ဗနတော ဝါနန္တိ လဒ္ဓဝေါဟာရာယ တဏှာယ နိက္ခန္တံ နိဿဋံ ဝိသံယုတ္တံ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝုစ္စတီတိ.

‘‘එහි ඔබ’’ යනු ඒ ධර්මය දේශනා කර තිබියදී ඔබ යන්නයි. ‘‘සරාගය පිණිස සිතන්නෙහිය’’ යනු රාගය සහිත වූ මෛථුන ධර්මය සඳහා සිතන්නෙහිය, පිළියෙළ කරන්නෙහිය, ඒ සඳහා උත්සාහ කරන්නෙහිය යන්නයි. සෑම තැනකම ක්‍රමය මෙයයි. නැවත රාග විරාගාදී පද නවයම වදාරන ලද්දේ පැන නැඟුණු ලෝකෝත්තර නිර්වාණයම අරමුණු කරගෙනය. එබැවින් රාග විරාගය පිණිස හෝ මද නිම්මදනය පිණිස යැයි කීවත්, ‘‘නිවන පිණිස’’ යන අර්ථයම ගත යුතුය. නිවන යනු යමකට පැමිණ, යමක් අරමුණු කරගෙන, යමක් නිසා රාගය පහව යන්නේ ද, නොවන්නේ ද, එබැවින් එය ‘‘රාග විරාග’’ යැයි කියනු ලැබේ. යමක් අරමුණු කර ගැනීමෙන් මාන මදය, පුරුෂ මදය ආදී මදයන් නිර්මද වේද (නැති වේද), විනාශ වේද, එබැවින් එය ‘‘මද නිම්මදන’’ යැයි කියනු ලැබේ. යමක් අරමුණු කර ගැනීමෙන් සියලු කාම පිපාසාවෝ විනාශයට, අභාවයට යත් ද, එබැවින් එය ‘‘පිපාස විනය’’ යැයි කියනු ලැබේ. යමක් අරමුණු කර ගැනීමෙන් පංච කාම ගුණා ලයයන් මුලිනුපුටා දැමීමට පත්වේ ද, එබැවින් එය ‘‘ආලය සමුග්ඝාත’’ යැයි කියනු ලැබේ. යමක් අරමුණු කර ගැනීමෙන් ත්‍රෛභූමක වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) සිඳී යයි ද, එබැවින් එය ‘‘වට්ටුපච්ඡේද’’ යැයි කියනු ලැබේ. යමක් අරමුණු කර ගැනීමෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම තණ්හාව ක්ෂය වේ ද, පහව යයි ද, නිරුද්ධ වේ ද, එබැවින් එය ‘‘තණ්හක්ඛය’’, ‘‘විරාග’’, ‘‘නිවෝධ’’ යැයි කියනු ලැබේ. යමක් අරමුණු කර ගැනීමෙන් සතර යෝනි, පංච ගති, සප්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති හා නව සත්තාවාසයන්හි නැවත නැවත ඉපදීම පිණිස බැඳ තබන, මහන මැස්මක් බඳු වූ ‘‘වාන’’ (ඇලීම) යැයි කියනු ලබන තණ්හාවෙන් නික්මුණේ වේ ද, මිදුණේ වේ ද, වෙන් වූයේ වේ ද, එබැවින් එය ‘‘නිබ්බාන’’ යැයි කියනු ලැබේ.

ကာမာနံ ပဟာနံ အက္ခာတန္တိ ဝတ္ထုကာမာနံ, ကိလေသကာမာနဉ္စ ပဟာနံ ဝုတ္တံ. ကာမသညာနံ ပရိညာတိ သဗ္ဗာသမ္ပိ ကာမသညာနံ ဉာတတီရဏပဟာနဝသေန တိဝိဓာ ပရိညာ အက္ခာတာ. ကာမပိပါသာနန္တိ ကာမေသု ပါတဗျတာနံ ကာမေ ဝါ ပါတုမိစ္ဆာနံ. ကာမဝိတက္ကာနန္တိ ကာမုပသဉှိတာနံဝိတက္ကာနံ. ကာမပရိဠာဟာနန္တိ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဝသေန ဥပ္ပန္နပရိဠာဟာနံ အန္တောဒါဟာနံ. ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု ကိလေသက္ခယကရော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါဝ ကထိတော. သဗ္ဗပဌမေသု ပန တီသု ဌာနေသု လောကိယလောကုတ္တရမိဿကော မဂ္ဂေါ ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘කාමයන් ප්‍රහාණය කිරීම වදාරන ලද්දේය’’ යනු වස්තු කාමයන් හා ක්ලේශ කාමයන් ප්‍රහාණය කිරීම වදාරන ලද බවයි. ‘‘කාම සංඥාවන් පිරිසිඳ දැනීම’’ යනු සියලු කාම සංඥාවන් ඤාත, තීරණ හා ප්‍රහාණ යන වසයෙන් ත්‍රිවිධ පිරිඥාවන්ගෙන් පිරිසිඳ දැනීම වදාරන ලද බවයි. ‘‘කාම පිපාසාවන්’’ යනු කාමයන්හි ඇලී ගැලීම හෝ කාමයන් අනුභව කිරීමේ ආශාව දුරු කිරීමයි. ‘‘කාම විතර්කයන්’’ යනු කාමයන් ඇසුරු කළ විතර්කයන් මුලිනුපුටා දැමීමයි. ‘‘කාම පරිළාහයන්’’ යනු පංච කාම ගුණයන්හි ඇලීම නිසා ඇතිවන දැවිල්ල හෙවත් අභ්‍යන්තර දාහය සංසිඳුවීමයි. මේ කරුණු පහෙහිදීම කෙලෙස් ක්ෂය කරන ලෝකෝත්තර මාර්ගයම වදාරන ලදී. එහෙත් පළමු කරුණු තුනෙහිදී ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ මාර්ගය වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

နေတံ အာဝုသောတိ န ဧတံ အာဝုသော, တဝ ပါပကမ္မံ အပ္ပသန္နာနဉ္စ ပသာဒါယ ဧဝရူပါနံ ပသာဒတ္ထာယ န ဟောတိ. အထ ခွေတန္တိ အထ ခေါ ဧတံ. အထ ခေါ တန္တိပိ ပါဌော. အညထတ္တာယာတိ ပသာဒညထာဘာဝါယ ဝိပ္ပဋိသာရာယ ဟောတိ. ယေ မဂ္ဂေန အနာဂတသဒ္ဓါ, တေသံ ဝိပ္ပဋိသာရံ ကရောတိ – ‘‘ဤဒိသေပိ နာမ ဓမ္မဝိနယေ မယံ ပသန္နာ, ယတ္ထေဝံ ဒုပ္ပဋိပန္နာ ဘိက္ခူ’’တိ. ယေ ပန မဂ္ဂေနာဂတသဒ္ဓါ, တေသံ သိနေရု ဝိယ ဝါတေဟိ အစလော ပသာဒေါ ဤဒိသေဟိ ဝတ္ထူဟိ ဣတော ဝါ ဒါရုဏတရေဟိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကစ္စာနံ အညထတ္တာယာ’’တိ.

‘‘ඇවැත්නි, මෙය එසේ නොවේ’’ යනු ඇවැත්නි, ඔබේ මේ පාපකර්මය නොපැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම පිණිස හෝ එවැනි ස්වභාව ඇති අයගේ පැහැදීම පිණිස හේතු නොවේ යන්නයි. ‘‘අථ ඛ්වේතං’’ යන්නෙහි ‘‘අථ ඛෝ තන්ති’’ කියා ද පාඨයක් ඇත. ‘‘වෙනස් වීම පිණිස’’ යනු පැහැදීම වෙනස් වී විපිළිසර බව ඇතිවීම පිණිස හේතු වේ යන්නයි. යම් කෙනෙක් මාර්ගය මගින් ශ්‍රද්ධාවට නොපැමිණියේ ද, ඔවුන් තුළ ‘‘මෙවන් දුශ්ශීල භික්ෂූන් සිටින මෙවැනි ධර්ම විනයක් කෙරෙහි අප පැහැදුණා නේද’’ යි විපිළිසර බවක් ඇති කරයි. යම් කෙනෙක් මාර්ගය මගින් පැමිණි ශ්‍රද්ධාව ඇත්තෝ වෙත් ද, ඔවුන්ගේ පැහැදීම සුළඟින් නොසැලෙන මහා මේරු පර්වතය මෙන් මෙවැනි කරුණු නිසා හෝ මීට වඩා දරුණු කරුණු නිසා හෝ නොසැලෙයි. එබැවින් ‘‘ඇතැම් අයගේ පැහැදීම වෙනස් වීම පිණිස’’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ.

၃၉. ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုန္တိ ဘဂဝတော ဧတံ အတ္ထံ အာစိက္ခိံသု ပဋိဝေဒယိံသု. အာရောစယမာနာ စ နေဝ ပိယကမျတာယ န ဘေဒပုရေက္ခာရတာယ, န တဿာယသ္မတော အဝဏ္ဏပကာသနတ္ထာယ, န ကလိသာသနာရောပနတ္ထာယ, နာပိ ‘‘ဣဒံ သုတွာ ဘဂဝါ ဣမဿ သာသနေ ပတိဋ္ဌံ န ဒဿတိ, နိက္ကဍ္ဎာပေဿတိ န’’န္တိ မညမာနာ အာရောစေသုံ. အထ ခေါ ‘‘ဣမံ သာသနေ ဥပ္ပန္နံ အဗ္ဗုဒံ ဉတွာ ဘဂဝါ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿတိ, ဝေလံ မရိယာဒံ အာဏံ ဌပေဿတီ’’တိ အာရောစေသုံ.

39. ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ කරුණ සැළකළහ’’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ පුවත දැන්වූහ, දැනගත හැකි පරිදි ප්‍රකාශ කළහ යන්නයි. මෙය සැළකර සිටින භික්ෂූහු ප්‍රිය බවක් බලාපොරොත්තුවෙන් හෝ භේද කිරීමේ අදහසින් හෝ ඒ ආයුෂ්මතුන්ගේ අගුණ ප්‍රකාශ කිරීමේ අදහසින් හෝ ක්‍රෝධයෙන් කරන දොස් පැවරීමක් ලෙස හෝ සැළ කළා නොවේ. එමෙන්ම ‘‘මෙය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොහුට ශාසනයෙහි පිළිසරණක් ලබා නොදෙනු ඇත, මොහු නෙරපා හරිනු ඇත’’ යන අදහසින් ද සැළ කළා නොවේ. එහෙත් ‘‘ශාසනයෙහි උපන් මේ අර්බුදය දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශික්ෂා පද පනවනු ඇත, සීමා හා විනය නීති පනවනු ඇත, ආඥා පනවනු ඇත’’ යන අදහසින් සැළකළහ.

ဧတသ္မိံ နိဒါနေ ဧတသ္မိံ ပကရဏေတိ ဧတ္ထ သုဒိန္နဿ အဇ္ဈာစာရဝီတိက္ကမော သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ကာရဏတ္တာ နိဒါနဉ္စေဝ ပကရဏဉ္စာတိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ နိဒေတိ အတ္တနော ဖလံ ‘‘ဂဏှာထ န’’န္တိ [Pg.184] ဒဿေန္တံ ဝိယ အပ္ပေတိ, ပကရောတိ စ နံ ကတ္တုံ အာရဘတိ, ကရောတိယေဝ ဝါ; တသ္မာ နိဒါနဉ္စေဝ ပကရဏဉ္စာတိ ဝုစ္စတိ. ဝိဂရဟိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝိဂရဟိ နိန္ဒိ; ယထာ တံ ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏာရဟာနံ ဝဏ္ဏဉ္စ အဝဏ္ဏဉ္စ ဘဏန္တေသု အဂ္ဂပုဂ္ဂလော. န ဟိ ဘဂဝတော သီလဝီတိက္ကမကရံ ပုဂ္ဂလံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဇာတိယာ ဝါ ဂေါတ္တေန ဝါ ကောလပုတ္တိယေန ဝါ ဂန္ထေန ဝါ ဓုတင်္ဂေန ဝါ ဉာတော ယသဿီ ဤဒိသံ ပုဂ္ဂလံ ရက္ခိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နာပိ ပေသလံ ဂုဏဝန္တံ ဒိသွာ တဿ ဂုဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတုံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အထ ခေါ ဂရဟိတဗ္ဗံ ဂရဟတိ ဧဝ, ပသံသိတဗ္ဗဉ္စ ပသံသတိ ဧဝ, အယဉ္စ ဂရဟိတဗ္ဗော; တသ္မာ တံ တာဒိလက္ခဏေ ဌိတော အဝိကမ္ပမာနေန စိတ္တေန ဝိဂရဟိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ‘‘အနနုစ္ဆဝိက’’န္တိအာဒီဟိ ဝစနေဟိ.

එම නිදානයෙහි මෙන්ම එම පකරණයෙහි ද යන මෙහි, සුදින්න තෙරුන්ගේ ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාම නම් වූ අධිරාජචාරය, ශික්ෂාපද පැනවීමට හේතු වූ බැවින් 'නිදානය' යනුවෙන් ද 'පකරණය' යනුවෙන් ද කියන ලදැයි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, යම් හේතුවක් තමාගේ ඵලය දක්වන්නාක් මෙන්, 'මෙම ඵලය ගනු මැනවැ'යි දක්වන්නාක් මෙන් පවරයි ද, එබැවින් එය 'නිදාන' යැයි ද, එම ඵලය ඇති කිරීමට ආරම්භ කරයි ද එබැවින් 'පකරණ' යැයි ද කියනු ලැබේ. නැතහොත් යම් කරුණක් ඵලය සිදු කරයි ද, එබැවින් එය නිදානය මෙන්ම පකරණය යැයි ද කියනු ලැබේ. 'බුදුරජාණන් වහන්සේ ගර්හා කළ සේක' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ නින්දා කළ සේක යන්නයි. ගුණ කිව යුත්තන්ගේ ගුණය ද, දොස් කිව යුත්තන්ගේ දොස ද ප්‍රකාශ කරන්නන් අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර පුද්ගලයා වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ශීලය ඉක්මවා කටයුතු කරන පුද්ගලයෙකු දැක, 'මොහු ජාතියෙන් හෝ ගෝත්‍රයෙන් හෝ කුලපුත්‍ර භාවයෙන් හෝ ධර්ම ශාස්ත්‍රයෙන් හෝ ධුතාංග සමාදානයෙන් හෝ ප්‍රකට කෙනෙකි, යසස් පිරිවර ඇත්තෙකි, මෙබඳු පුද්ගලයෙකු ආරක්ෂා කළ යුතුය' යන සිතිවිල්ලක් ඇති නොවේ. එසේම ශීලවන්ත, ගුණවන්තයෙකු දැක ඔහුගේ ගුණය සැඟවීමේ සිතිවිල්ලක් ද ඇති නොවේ. එසේ නොව, ගර්හා කළ යුත්තාට ගර්හාම කරන සේක; පසසනු ලැබිය යුත්තාට ප්‍රශංසාම කරන සේක. මෙම සුදින්න තෙරණුවෝ ද ගර්හා කටයුත්තෙකි. එබැවින් තාදි ලක්ෂණයෙහි පිහිටි, අකම්පිත සිතින් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ 'නුසුදුසුය' (අනනුච්ඡවික) ආදී වචනවලින් ඔහුට ගර්හා කළ සේක.

တတ္ထာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ယဒိဒံ တယာ, မောဃပုရိသ, တုစ္ဆမနုဿ ကမ္မံ ကတံ, တံ သမဏကရဏာနံ ဓမ္မာနံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနသာသနာနံ ဝါ န အနုစ္ဆဝိကံ, တေသံ ဆဝိံ ဆာယံ သုန္ဒရဘာဝံ န အနွေတိ နာနုဂစ္ဆတိ, အထ ခေါ အာရကာဝ တေဟိ ဓမ္မေဟိ. အနနုစ္ဆဝိကတ္တာ ဧဝ စ အနနုလောမိကံ, တေသံ န အနုလောမေတိ; အထ ခေါ ဝိလောမံ ပစ္စနီကဘာဝေ ဌိတံ. အနနုလောမိကတ္တာ ဧဝ စ အပ္ပတိရူပံ, ပတိရူပံ သဒိသံ ပဋိဘာဂံ န ဟောတိ, အထ ခေါ အသဒိသံ အပ္ပဋိဘာဂမေဝ. အပ္ပတိရူပတ္တာ ဧဝ စ အဿာမဏကံ, သမဏာနံ ကမ္မံ န ဟောတိ. အဿာမဏကတ္တာ အကပ္ပိယံ. ယဉှိ သမဏကမ္မံ န ဟောတိ, တံ တေသံ န ကပ္ပတိ. အကပ္ပိယတ္တာ အကရဏီယံ. န ဟိ သမဏာ ယံ န ကပ္ပတိ, တံ ကရောန္တိ. တဉ္စေတံ တယာ ကတံ, တသ္မာ အနနုစ္ဆဝိကံ တေ, မောဃပုရိသ, ကတံ…ပေ… အကရဏီယန္တိ. ကထဉှိ နာမာတိ ကေန နာမ ကာရဏေန, ကိံ နာမ ကာရဏံ ပဿန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတော ကာရဏာဘာဝံ ဒဿေန္တော ပရတော ‘‘နနု မယာ မောဃပုရိသာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

එහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: 'හිස් පුරුෂය, නිරර්ථක මනුෂ්‍යය, තා විසින් යම් මෙම ක්‍රියාවක් කරන ලද ද, එය ශ්‍රමණ බව ඇති කරන්නා වූ ශීල සංවරය ආදී ධර්මයන්ට හෝ මඟඵල නිවන් හා ශාසනයට හෝ අනුචිතය (නුසුදුසුය). එම ශ්‍රමණ ධර්මයන්ගේ මනහර බව හෝ ඡායාව හෝ අනුගමනය නොකරයි. එනම් එම ධර්මයන්ගෙන් අතිශයින් දුරස් වූවකි. නුසුදුසු බැවින්ම එය අනුලෝම නොවේ; එනම් එම ධර්මයන්ට අනුකූල නොවන අතර, විරුද්ධ වූ ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවයෙහි පවතී. අනුලෝම නොවන බැවින්ම එය අප්‍රතිරූප (නොගැලපෙන) වේ; එනම් සුදුසු වූ, සමාන වූ, අනුරූප වූ දෙයක් නොවේ. එසේම අප්‍රතිරූප බැවින්ම එය අශ්‍රමණ ක්‍රියාවකි; එනම් ශ්‍රමණයන්ගේ ක්‍රියාවක් නොවේ. අශ්‍රමණ ක්‍රියාවක් බැවින් එය අකැපය. යමක් ශ්‍රමණ ක්‍රියාවක් නොවේ ද, එය ඔවුන්ට කැප නැත. අකැප බැවින්ම එය නොකටයුතු දෙයකි. මක්නිසාද යත්, ශ්‍රමණයෝ තමන්ට අකැප දෙයක් නොකරන බැවිනි. තා විසින් මෙම ක්‍රියාව කරන ලදී, එබැවින් 'හිස් පුරුෂය, තා විසින් නුසුදුසු, අනුලෝම නොවන, නොගැලපෙන, අශ්‍රමණ වූ, අකැප වූ, නොකටයුතු වූ දෙයක් කරන ලදී' යනු මෙහි අර්ථ වර්ණනාවයි. 'කෙසේ නම්' යනු කවර හේතුවක් නිසාද, කිනම් කරුණක් දකිමින් තා මෙසේ කළෙහි ද යන්නයි. ඉන්පසු, කරුණු රහිත බව දක්වමින් 'හිස් පුරුෂය, මා විසින් දේශනා කරන ලද්දේ නොවේද' යනාදිය වදාළ සේක. ඒ සියල්ල කලින් කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය.

ဣဒါနိ ယသ္မာ ယံ တေန ပါပကမ္မံ ကတံ, တံ ဝိပစ္စမာနံ အတိဝိယ ဒုက္ခဝိပါကံ ဟောတိ, တသ္မာဿ တံ ဝိပါကံ ဒဿေတုံ ကတာပရာဓံ ဝိယ ပုတ္တံ အနုကမ္ပကာ မာတာပိတရော ဒယာလုကေန စိတ္တေန သုဒိန္နံ ပရိဘာသန္တော ‘‘ဝရံ တေ မောဃပုရိသာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာသု သီဃံ ဧတဿ ဝိသံ အာဂစ္ဆတီတိ အာသီဝိသော. ဃောရံ စဏ္ဍမဿ ဝိသန္တိ ဃောရဝိသော, တဿ အာသီဝိသဿ ဃောရဝိသဿ. ‘‘ပက္ခိတ္တ’’န္တိ ဧတဿ ‘‘ဝရ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော[Pg.185]. ဤဒိသဿ အာသီဝိသဿ ဃောရဝိသဿ မုခေ အင်္ဂဇာတံ ဝရံ ပက္ခိတ္တံ; သစေ ပက္ခိတ္တံ ဘဝေယျ, ဝရံ သိယာ; သုန္ဒရံ သာဓု သုဋ္ဌု သိယာတိ အတ္ထော. န တွေဝါတိ န တု ဧဝ ဝရံ န သုန္ဒရမေဝ န သာဓုမေဝ န သုဋ္ဌုမေဝ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ကဏှသပ္ပဿာတိ ကာဠသပ္ပဿ. အင်္ဂါရကာသုယာတိ အင်္ဂါရပုဏ္ဏကူပေ, အင်္ဂါရရာသိမှိ ဝါ. အာဒိတ္တာယာတိ ပဒိတ္တာယ ဂဟိတအဂ္ဂိဝဏ္ဏာယ. သမ္ပဇ္ဇလိတာယာတိ သမန္တတော ပဇ္ဇလိတာယ အစ္စိယော မုစ္စန္တိယာ. သဇောတိဘူတာယာတိ သပ္ပဘာယ. သမန္တတော ဥဋ္ဌိတာဟိ ဇာလာဟိ ဧကပ္ပဘာသမုဒယဘူတာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

දැන්, ඔහු විසින් යම් පාප කර්මයක් කරන ලද ද, එය විපාක දෙන කල්හි අතිශයින්ම දුක් සහගත විපාක ඇති කරයි. එබැවින් ඔහුගේ එම විපාකය පෙන්වා දීම සඳහා, වරදක් කළ පුත්‍රයෙකු කෙරෙහි අනුකම්පා කරන මව්පියන් මෙන්, දයාබර සිතින් යුතුව සුදින්න තෙරුන්ට අවවාද කරමින් 'හිස් පුරුෂය, තොපට එයට වඩා යහපත් වන්නේය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ආසු' යනු වහාම ය; මොහුගේ විෂ වහාම ශරීරයට නගී යන අර්ථයෙන් 'ආසීවිස' (සර්පයා) නම් වේ. 'ඝෝර' යනු රෞද්‍ර වූ විෂ ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් 'ඝෝරවිස' නම් වේ. 'පක්ඛිත්තං' (ඇතුළු කරන ලද) යන පදය 'වරං' (යහපත්) යන පදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. මෙබඳු රෞද්‍ර විෂ ඇති සර්පයෙකුගේ කටට අඟජාතය (ලිංගය) ඇතුළු කිරීම වුව ද වඩා යහපත්ය; එසේ කළේ නම් එය යහපත් වනු ඇත, සුන්දර වනු ඇත, උතුම් වනු ඇත යනු මෙහි අර්ථයයි. 'නත්වේව' යනු එසේ (මෙම මෛථුන සේවනය) නම් කිසිසේත් යහපත් නොවන බවයි; සුන්දර නොවන බවයි, උතුම් නොවන බවයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. 'කණ්හසප්පස්ස' යනු කළු සර්පයාටය. 'අංගාරකාසුයා' යනු ගිනි අඟුරුවලින් පිරුණු වළක හෝ ගිනි අඟුරු ගොඩක ය. 'ආදිත්තායා' යනු තදින් ඇවිලී ගිය, ගිනි පැහැය ගත් යන්නයි. 'සම්පජ්ජලිතායා' යනු හාත්පසින් ඇවිලී ගිය, ගිනි සිළු පිටකරන යන්නයි. 'සජෝතිභූතායා' යනු ආලෝකය සහිත වූ යන්නයි. හාත්පසින් නැගුණු ගිනි සිළු නිසා ඒකාලෝක වූ යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

တံ ကိဿ ဟေတူတိ ယံ မယာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝရ’’န္တိ တံ ကိဿ ဟေတု, ကတရေန ကာရဏေနာတိ စေ? မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆေယျာတိ ယော တတ္ထ အင်္ဂဇာတံ ပက္ခိပေယျ, သော မရဏံ ဝါ နိဂစ္ဆေယျ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ. ဣတောနိဒါနဉ္စ ခေါ…ပေ… ဥပပဇ္ဇေယျာတိ ယံ ဣဒံ မာတုဂါမဿ အင်္ဂဇာတေ အင်္ဂဇာတပက္ခိပနံ, ဣတောနိဒါနံ တဿ ကာရကော ပုဂ္ဂလော နိရယံ ဥပပဇ္ဇေယျ; ဧဝံ ကမ္မဿ မဟာသာဝဇ္ဇတံ ပဿန္တော တံ ဂရဟိ, န တဿ ဒုက္ခာဂမံ ဣစ္ဆမာနော. တတ္ထ နာမ တွန္တိ တသ္မိံ နာမ ဧဝရူပေ ကမ္မေ ဧဝံ မဟာသာဝဇ္ဇေ သမာနေပိ တွံ. ယံ တွန္တိ ဧတ္ထ ယန္တိ ဟီဠနတ္ထေ နိပါတော. တွန္တိ တံ-သဒ္ဒဿ ဝေဝစနံ; ဒွီဟိပိ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဟီဠိတမဝညာတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အသဒ္ဓမ္မန္တိ အသတံ နီစဇနာနံ ဓမ္မံ; တေဟိ သေဝိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဂါမဓမ္မန္တိ ဂါမာနံ ဓမ္မံ; ဂါမဝါသိကမနုဿာနံ ဓမ္မန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝသလဓမ္မန္တိ ပါပဓမ္မေ ဝသန္တိ ပဂ္ဃရန္တီတိ ဝသလာ, တေသံ ဝသလာနံ ဟီနပုရိသာနံ ဓမ္မံ, ဝသလံ ဝါ ကိလေသပဂ္ဃရဏကံ ဓမ္မံ. ဒုဋ္ဌုလ္လန္တိ ဒုဋ္ဌု စ ကိလေသဒူသိတံ ထူလဉ္စ အသုခုမံ, အနိပုဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဩဒကန္တိကန္တိ ဥဒကကိစ္စံ အန္တိကံ အဝသာနံ အဿာတိ ဩဒကန္တိကော, တံ ဩဒကန္တိကံ. ရဟဿန္တိ ရဟောဘဝံ, ပဋိစ္ဆန္နေ ဩကာသေ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ. အယဉှိ ဓမ္မော ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ န သက္ကာ အာဝိ အညေသံ ဒဿနဝိသယေ ကာတုံ, တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ရဟဿ’’န္တိ. ဒွယံဒွယသမာပတ္တိန္တိ ဒွီဟိ ဒွီဟိ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, ဒွယံ ဒွယံ သမာပတ္တိန္တိပိ ပါဌော. ဒယံ ဒယံ သမာပတ္တိန္တိပိ ပဌန္တိ, တံ န သုန္ဒရံ. သမာပဇ္ဇိဿသီတိ ဧတံ ‘‘တတ္ထ နာမ တွ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနာမသဒ္ဒေန ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘သမာပဇ္ဇိဿသိ နာမာ’’တိ.

'ඒ කවර හෙයින් ද' යත්, මා විසින් යම් 'වරං' (යහපත්ය) යන වචනයක් කියන ලද ද, එය කවර හේතුවක් නිසා කියන ලද්දේ ද යත්: 'මරණයට හෝ පත්වන්නේය' යනු, යමෙක් එම සර්ප මුඛයෙහි හෝ ගිනි අඟුරු වළෙහි හෝ අඟජාතය ඇතුළු කරන්නේ නම්, ඔහු මරණයට හෝ මරණය හා සමාන දුකකට හෝ පත්වන්නේය. 'මෙහි නිදානයෙන් (හේතුවෙන්) නිරයෙහි උපදින්නේය' යනු, මව්ගාමියෙකුගේ (ස්ත්‍රියකගේ) අඟජාතයෙහි තමාගේ අඟජාතය ඇතුළු කිරීම නම් වූ යම් ක්‍රියාවක් ඇද්ද, එම හේතුවෙන් එය කරන්නා වූ පුද්ගලයා නිරයෙහි උපදින්නේය. මෙසේ කර්මයේ මහත් වූ දොස් දකිමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුට ගර්හා කළ සේක මිස, ඔහුට දුකක් පැමිණේවා යන අදහසින් නොවේ. 'එහි තා' යනු මෙබඳු වූ මහත් දොස් ඇති ක්‍රියාවක් පවතිද්දීත් තා (මෙසේ කෙළෙහිය) යන්නයි. 'යං ත්වං' යන මෙහි 'යං' යන්න නින්දා කිරීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'ත්වං' යන්න 'තං' යන්නට සමාන වචනයකි. මේ පද දෙකෙන්ම කියවෙන්නේ යම් ක්‍රියාවක් නින්දිත ද, අවමන් කටයුතු ද යන්නයි. 'අසද්ධර්ම' යනු අසත්පුරුෂයන් වූ පහත් ජනයාගේ ධර්මයයි; ඔවුන් විසින් සේවනය කළ යුත්තක් යන්නයි. 'ගාමධර්ම' යනු ගම්වැසි මනුෂ්‍යයන්ගේ ධර්මයයි. 'වසලධර්ම' යනු පව්කම් වගුරුවන බැවින් වසලයන් නම් වූ, පහත් පුරුෂයන්ගේ ධර්මයයි; නැතහොත් කෙලෙස් වගුරුවන ධර්මයයි. 'දුට්ඨුල්ල' යනු කෙලෙස්වලින් දූෂිත බැවින් නරක වූ ද, සියුම් නොවන බැවින් රළු වූ ද ධර්මයයි. 'ඕදකන්තික' යනු ජලය සම්බන්ධ කෘත්‍යය (සේදීම) අවසානයට ඇති බැවින් ඕදකන්තික නම් වේ. 'රහස්‍ය' යනු රහසෙහි සිදුවන, සැඟවුණු ස්ථානයක උපදින ක්‍රියාවයි. මක්නිසාද යත්, මෙම ධර්මය පිළිකුල් කටයුතු බැවින් අන් අයගේ ඇස් පෙනෙන මානයේ ප්‍රසිද්ධියේ කළ නොහැකි බැවිනි; එබැවින් 'රහස්‍ය' යැයි කියන ලදී. 'ද්වයං ද්වයසමාපත්ති' යනු දෙදෙනෙකු (ස්ත්‍රී-පුරුෂ) විසින් පැමිණිය යුතු වූ මෛථුනයයි. 'ද්වයං ද්වය සමාපත්තිය' යනු ද පාඨයකි. සමහරු 'දයං දයං සමාපත්ති' යැයි ද කියවති, එය නිවැරදි නොවේ. 'සමාපජ්ජිස්සසි' (පැමිණෙන්නෙහිය) යන පදය 'තත්ථ නාම ත්වං' යන මෙහි ඇති 'නාම' ශබ්දය සමඟ සම්බන්ධ කොට 'සමාපජ්ජිස්සසි නාම' (කෙසේ නම් පැමිණියෙහි ද) යනුවෙන් අර්ථ දැක්විය යුතුය.

ဗဟူနံ ခေါ…ပေ… အာဒိကတ္တာ ပုဗ္ဗင်္ဂမောတိ သာသနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣမသ္မိံ သာသနေ တွံ ဗဟူနံ ပုဂ္ဂလာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အာဒိကတ္တာ, သဗ္ဗပဌမံ [Pg.186] ကရဏတော; ပုဗ္ဗင်္ဂမော သဗ္ဗပဌမံ ဧတံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နတ္တာ; ဒွါရံဒဒေါ, ဥပါယဒဿကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမဉှိ လေသံ လဒ္ဓါ တဝ အနုသိက္ခမာနာ ဗဟူ ပုဂ္ဂလာ နာနပ္ပကာရကေ မက္ကဋိယာ မေထုနပဋိသေဝနာဒိကေ အကုသလဓမ္မေ ကရိဿန္တီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

"බොහෝ දෙනාට... (පෙ)... ආරම්භකයාය, පෙරමුණ ගන්නා වූ තැනැත්තාය" යනුවෙන් වදාළේ ශාසනය අරභයාය. "මේ ශාසනයෙහි ඔබ බොහෝ පුද්ගලයන් හට අකුසල ධර්මයන් හි ආරම්භකයා වන්නෙහිය. සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් එය කළ බැවින් 'ආදිකත්තා' (ආරම්භකයා) නම් වේ. සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් මේ මාර්ගයට පිළිපන් බැවින් 'පුබ්බංගම' (පෙරමුණ ගන්නා තැනැත්තා) නම් වේ. දොරටුව විවර කර දෙන්නා සහ උපාය පෙන්වා දෙන්නා යනුවෙන් මෙහි අදහස දැක්වේ. මේ නිමිත්ත ලැබ ඔබව අනුගමනය කරමින් බොහෝ පුද්ගලයෝ වඳුරියක හා මෙවුන්දම් සේවනය කිරීම ආදී නානාවිධ අකුසල ධර්මයන් සිදු කරන්නාහ යනු මෙහි අදහසයි."

အနေကပရိယာယေနာတိ ဣမေဟိ ‘‘အနနုစ္ဆဝိက’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တေဟိ, ဗဟူဟိ ကာရဏေဟိ. ဒုဗ္ဘရတာယ…ပေ… ကောသဇ္ဇဿ အဝဏ္ဏံ ဘာသိတွာတိ ဒုဗ္ဘရတာဒီနံ ဝတ္ထုဘူတဿ အသံဝရဿ အဝဏ္ဏံ နိန္ဒံ ဂရဟံ ဘာသိတွာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ဟိ အသံဝရေ ဌိတဿ ပုဂ္ဂလဿ အတ္တာ ဒုဗ္ဘရတဉ္စေဝ ဒုပ္ပောသတဉ္စ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ အသံဝရော ‘‘ဒုဗ္ဘရတာ, ဒုပ္ပောသတာ’’တိ စ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ပန အသံဝရေ ဌိတဿ အတ္တာ စတူသု ပစ္စယေသု မဟိစ္ဆတံ သိနေရုပ္ပမာဏေပိ စ ပစ္စယေ လဒ္ဓါ အသန္တုဋ္ဌိတံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ အသံဝရော ‘‘မဟိစ္ဆတာ, အသန္တုဋ္ဌိတာ’’တိ စ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ စ အသံဝရေ ဌိတဿ အတ္တာ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ စေဝ ကိလေသသင်္ဂဏိကာယ စ သံဝတ္တတိ, ကောသဇ္ဇာနုဂတော စ ဟောတိ အဋ္ဌကုသီတဝတ္ထုပါရိပူရိယာ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ အသံဝရော ‘‘သင်္ဂဏိကာ, စေဝ ကောသဇ္ဇဉ္စာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

"අනේකපරියායේනාති" යනු "අනුචිතය" යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද බොහෝ කරුණු මගින් යන්නයි. "දුබ්භරතා (පෙ) කොසජ්ජයෙහි අගුණ වදාළේය" යන්නෙන් දුෂ්පෝෂිත බව ආදී දේට වස්තු භූත වූ අසංවරයෙහි අගුණය, නින්දාව සහ ගැරහුම ප්‍රකාශ කළේය යනු අර්ථයයි. යම් හෙයකින් අසංවරයෙහි පිහිටි පුද්ගලයාගේ ආත්මය පෝෂණය කිරීමට අපහසු බවටත් රැකබලා ගැනීමට අපහසු බවටත් පත් වේද, එබැවින් අසංවරය "දුෂ්පෝෂිත බව" සහ "නඩත්තු කිරීමට අපහසු බව" යැයි කියනු ලැබේ. තවද, යම් හෙයකින් අසංවරයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ආත්මය සිව්පසයෙහි මහේච්ඡ බවටත්, මහාමේරු පර්වතය තරම් ප්‍රමාණයක් පසය ලැබුණත් අසතුටටත් පත් වේද, එබැවින් අසංවරය "මහේච්ඡතාව" සහ "අසන්තෘප්ත බව" යැයි කියනු ලැබේ. තවද යම් හෙයකින් අසංවරයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ආත්මය සමූහයා සමඟ එක්ව විසීමටත්, කෙලෙසුන් සමඟ විසීමටත් නැඹුරු වේද, කුසීත බවින් යුක්තව අටවැදෑරුම් කුසීත වස්තූන් සම්පූර්ණ කිරීමට යොමු වේද, එබැවින් අසංවරය "සංගණිකාව" සහ "කුසීත බව" යැයි කියනු ලැබේ.

သုဘရတာယ…ပေ… ဝီရိယာရမ္ဘဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသိတွာတိ သုဘရတာဒီနံ ဝတ္ထုဘူတဿ သံဝရဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသိတွာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ဟိ အသံဝရံ ပဟာယ သံဝရေ ဌိတဿ အတ္တာ သုဘရော ဟောတိ သုပေါသော, စတူသု စ ပစ္စယေသု အပ္ပိစ္ဆတံ နိတ္တဏှဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ, ဧကမေကသ္မိဉ္စ ပစ္စယေ ယထာလာဘ-ယထာဗလ-ယထာသာရုပ္ပဝသေန တိပ္ပဘေဒါယ သန္တုဋ္ဌိယာ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ သံဝရော ‘‘သုဘရတာ စေဝ သုပေါသတာ စ အပ္ပိစ္ဆော စ သန္တုဋ္ဌော စာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

"සුභරතා (පෙ) වීර්යාරම්භයෙහි ගුණ වදාළේය" යන්නෙන් සුභර බව ආදී දේට වස්තු භූත වූ සංවරයෙහි ගුණ වදාළේය යනු අර්ථයයි. යම් හෙයකින් අසංවරය අත්හැර සංවරයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ආත්මය පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි, පහසුවෙන් රැකබලා ගත හැකි වේද, සිව්පසයෙහි අල්පේච්ඡ බවට හා තණ්හා රහිත බවට පත් වේද, එක් එක් පසයෙහි යථාලාභ, යථාබල, යථාසාරුප්ප වශයෙන් තෙවැදෑරුම් සතුටට පත් වේද, එබැවින් සංවරය "සුභර බව, සුපෝෂිත බව, අල්පේච්ඡ බව සහ සතුට" යැයි කියනු ලැබේ.

ယသ္မာ ပန အသံဝရံ ပဟာယ သံဝရေ ဌိတဿ အတ္တာ ကိလေသသလ္လေခနတာယ စေဝ နိဒ္ဓုနနတာယ စ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ သံဝရော ‘‘သလ္လေခေါ စ ဓုတော စာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

"තවද, යම් හෙයකින් අසංවරය අත්හැර සංවරයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ආත්මය කෙලෙස් සූරා දැමීමට (සල්ලේඛ) සහ කෙලෙස් ගසා දැමීමට (නිද්ධුනන) හේතු වේද, එබැවින් සංවරය 'සල්ලේඛය' සහ 'ධුතය' යැයි කියනු ලැබේ."

ယသ္မာ စ အသံဝရံ ပဟာယ သံဝရေ ဌိတဿ အတ္တာ ကာယဝါစာနံ အပ္ပာသာဒိကံ အပ္ပသာဒနီယံ အသန္တံ အသာရုပ္ပံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတံ စိတ္တဿ အပ္ပာသာဒိကံ [Pg.187] အပ္ပသာဒနီယံ အသန္တံ အသာရုပ္ပံ အကုသလဝိတက္ကတ္တယဉ္စ အနုပဂမ္မ တဗ္ဗိပရီတဿ ကာယဝစီသုစရိတဿ စေဝ ကုသလဝိတက္ကတ္တယဿ စ ပါသာဒိကဿ ပသာဒနီယဿ သန္တဿ သာရုပ္ပဿ ပါရိပူရိယာ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ သံဝရော ‘‘ပါသာဒိကော’’တိ ဝုစ္စတိ.

"තවද යම් හෙයකින් අසංවරය අත්හැර සංවරයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ආත්මය කය හා වචනය පිළිබඳ අප්‍රසාදජනක වූ, සන්සුන් නොවූ, නුසුදුසු වූ කාය වාග් දුශ්චරිතයන්ටත්, සිතේ අප්‍රසාදජනක වූ අකුසල විතර්කත්‍රයටත් නොපැමිණ, එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ප්‍රසාදජනක වූ, සන්සුන් වූ, සුදුසු වූ කාය වාග් සුචරිතයේත් කුසල විතර්කත්‍රයේත් පිරිපුන් බවට පත් වේද, එබැවින් සංවරය 'ප්‍රසාදජනක' (පාසාදික) යැයි කියනු ලැබේ."

ယသ္မာ ပန အသံဝရံ ပဟာယ သံဝရေ ဌိတဿ အတ္တာ သဗ္ဗကိလေသာပစယဘူတာယ, ဝိဝဋ္ဋာယ, အဋ္ဌဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုပါရိပူရိယာ စ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ သံဝရော ‘‘အပစယော စေဝ ဝီရိယာရမ္ဘော စာ’’တိ ဝုစ္စတီတိ.

"තවද යම් හෙයකින් අසංවරය අත්හැර සංවරයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ආත්මය සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීමට (අපචය), සංසාරයෙන් මිදීමට (විවට්ට) සහ අටවැදෑරුම් වීර්යාරම්භ වස්තූන්ගේ පිරිපුන් බවට හේතු වේද, එබැවින් සංවරය 'අපචය' සහ 'වීර්යාරම්භය' යැයි කියනු ලැබේ."

ဘိက္ခူနံ တဒနုစ္ဆဝိကံ တဒနုလောမိကန္တိ တတ္ထ သန္နိပတိတာနံ ဘိက္ခူနံ ယံ ဣဒါနိ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿတိ, တဿ အနုစ္ဆဝိကဉ္စေဝ အနုလောမိကဉ္စ. ယော ဝါ အယံ သုဘရတာဒီဟိ သံဝရော ဝုတ္တော, တဿ အနုစ္ဆဝိကဉ္စေဝ အနုလောမိကဉ္စ သံဝရပ္ပဟာနပဋိသံယုတ္တံ အသုတ္တန္တဝိနိဗဒ္ဓံ ပါဠိဝိနိမုတ္တံ ဩက္ကန္တိကဓမ္မဒေသနံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ကိရ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ပဉ္စဝဏ္ဏကုသုမမာလံ ကရောန္တော ဝိယ, ရတနဒါမံ သဇ္ဇေန္တော ဝိယ, စ ယေ ပဋိက္ခိပနာဓိပ္ပာယာ အသံဝရာဘိရတာ တေ သမ္ပရာယိကေန ဝဋ္ဋဘယေန တဇ္ဇေန္တော အနေကပ္ပကာရံ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော, ယေ သိက္ခာကာမာ သံဝရေ ဌိတာ တေ အပ္ပေကစ္စေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌပေန္တော အပ္ပေကစ္စေ အနာဂါမိ-သကဒါဂါမိ-သောတာပတ္တိဖလေသု ဥပနိဿယဝိရဟိတေပိ သဂ္ဂမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌပေန္တော ဒီဃနိကာယပ္ပမာဏမ္ပိ မဇ္ဈိမနိကာယပ္ပမာဏမ္ပိ ဓမ္မဒေသနံ ကရောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘ဘိက္ခူနံ တဒနုစ္ဆဝိကံ တဒနုလောမိကံ ဓမ္မိံ ကထံ ကတွာ’’တိ.

"භික්ෂූන් වහන්සේලාට එයට අනුරූප වූ, එයට අනුලෝම වූ" යනු එහි රැස්ව සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලාට දැන් යම් ශික්ෂාපදයක් පනවන්නේද, එම ශික්ෂාපදයට අනුරූප වූද අනුලෝම වූද යන්නයි. එසේත් නැතිනම් සුභර බව ආදී වශයෙන් යම් සංවරයක් වදාරන ලද්දේද, එම සංවරයට අනුරූප වූ හා අනුලෝම වූ, පංච සංවර හා පංච ප්‍රහාණයන් හා සම්බන්ධ වූ, සූත්‍රාන්තයන්හි අඩංගු නොවුණා වූ, පාලි මුක්ත වූ, ඥානයෙන් බැසගත යුතු වූ ධර්ම දේශනාවක් කොට යන අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙවැනි ශික්ෂාපද පනවන අවස්ථාවලදී පංචවර්ණ පුෂ්ප මාලාවක් අමුණන්නාක් මෙන්ද, රත්න මාලාවක් සරසන්නාක් මෙන්ද, සංවරයෙහි නොඇලී අසංවරයෙහි ඇලී වසන මහණන් මතු භවයන්හි ඇති වන වට්ට දුක් බියෙන් තැතිගන්වමින් නොයෙක් ආකාරයේ දෝෂයන් දක්වමින්ද, ශික්ෂාකාමීව සංවරයෙහි පිහිටා සිටින මහණන්ගෙන් ඇතැමෙකු අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටුවමින්ද, ඇතැමෙකු අනාගාමී ආදී ඵලයන්හි පිහිටුවමින්ද, මගඵල ලැබීමට උපනිශ්‍රය රහිත වූවන් පවා ස්වර්ග මාර්ගයෙහි පිහිටුවමින්ද දීඝ නිකාය ප්‍රමාණ වූ හෝ මජ්ඣිම නිකාය ප්‍රමාණ වූ ධර්ම දේශනාවක් සිදු කරන සේක. එය අරභයා සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා "භික්ෂූන්ට එයට අනුරූප වූ, එයට අනුලෝම වූ ධර්ම කථාවක් කොට" යන මේ වචනය වදාළහ.

တေန ဟီတိ တေန သုဒိန္နဿ အဇ္ဈာစာရေန ကာရဏဘူတေန. သိက္ခာပဒန္တိ ဧတ္ထ သိက္ခိတဗ္ဗာတိ သိက္ခာ, ပဇ္ဇတေ ဣမိနာတိ ပဒံ, သိက္ခာယ ပဒံ သိက္ခာပဒံ; သိက္ခာယ အဓိဂမုပါယောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ မူလံ နိဿယော ပတိဋ္ဌာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မေထုနဝိရတိယာ မေထုနသံဝရဿေတံ အဓိဝစနံ. မေထုနသံဝရော ဟိ တဒညေသံ သိက္ခာသင်္ခါတာနံ သီလဝိပဿနာဈာနမဂ္ဂဓမ္မာနံ ဝုတ္တတ္ထဝသေန ပဒတ္တာ ဣဓ ‘‘သိက္ခာပဒ’’န္တိ အဓိပ္ပေတော. အယဉ္စ အတ္ထော သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အပိစ တဿတ္ထဿ ဒီပကံ ဝစနမ္ပိ ‘‘သိက္ခာပဒ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘သိက္ခာပဒန္တိ ယော တတ္ထ နာမကာယော ပဒကာယော နိရုတ္တိကာယော ဗျဉ္ဇနကာယော’’တိ. အထ ဝါ ယထာ ‘‘အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒ’’န္တိ ဝုတ္တေ အနဘိဇ္ဈာ ဧကော ဓမ္မကောဋ္ဌာသောတိ အတ္ထော [Pg.188] ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘သိက္ခာပဒ’’န္တိ သိက္ခာကောဋ္ဌာသော သိက္ခာယ ဧကော ပဒေသောတိပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

"තේන හි" යනු සුදින්න හිමියන්ගේ එම වැරදි හැසිරීම හේතු කොට ගෙන යන්නයි. "ශික්ෂාපද" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: හික්මිය යුතු බැවින් "ශික්ෂා" නම් වේ, මෙයින් ප්‍රතිපදාවට පැමිණෙන බැවින් "පද" නම් වේ. ශික්ෂාවන්ගේ (අධිශීල, අධිචිත්ත, අධිප්‍රඥා යන ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ගේ) මාර්ගය හෙවත් එය ලැබීමේ උපාය ශික්ෂාපදයයි. එසේත් නැතිනම් මූලය, නිශ්‍රය, පිහිට යනු මෙහි අදහසයි. මෙය මෛථුන විරතියට හෙවත් මෛථුන සංවරයට නමකි. මෛථුන සංවරය යනු ශික්ෂා යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන අනෙකුත් ශීල, විදර්ශනා, ධ්‍යාන, මාර්ග ධර්මයන් ලැබීමට මගක් වන බැවින් මෙහි "ශික්ෂාපදය" යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. මෙම අර්ථය ශික්ෂාපද විභංගයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය. තවද එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචනයද (ශික්ෂාපද පාලියද) "ශික්ෂාපදය" ලෙස දත යුතුය. මහා අටුවාවෙහිද "එහි යම් නාම කායයක්, පද කායයක්, නිරුක්ති කායයක්, ව්‍යඤ්ජන කායයක් වේද, එය ශික්ෂාපදයයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. එසේත් නැතිනම් "අනභිජ්ඣා ධම්මපදං" යැයි කී විට අනභිජ්ඣාව එක් ධර්ම කොටසක් වන්නා සේම, මෙහිද "ශික්ෂාපදය" යනු ශික්ෂාවෙහි එක් කොටසක් හෙවත් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙන් එක් අංශයක් ලෙස අර්ථය දත යුතුය.

ဒသ အတ္ထဝသေ ပဋိစ္စာတိ ဒသ ကာရဏဝသေ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတု အဓိဂမနီယေ ဟိတဝိသေသေ ပဋိစ္စ အာဂမ္မ အာရဗ္ဘ, ဒသန္နံ ဟိတဝိသေသာနံ နိပ္ဖတ္တိံ သမ္ပဿမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒါနိ တေ ဒသ အတ္ထဝသေ ဒဿေန္တော ‘‘သံဃသုဋ္ဌုတာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံဃသုဋ္ဌုတာ နာမ သံဃဿ သုဋ္ဌုဘာဝေါ, ‘‘သုဋ္ဌု ဒေဝါ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိယ ‘‘သုဋ္ဌု, ဘန္တေ’’တိ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနဘာဝေါ. ယော စ တထာဂတဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆတိ, တဿ တံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတိ, တသ္မာ သံဃဿ ‘‘သုဋ္ဌု, ဘန္တေ’’တိ မမ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထံ ပညပေဿာမိ, အသမ္ပဋိစ္ဆနေ အာဒီနဝံ သမ္ပဋိစ္ဆနေ စ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ, န ဗလက္ကာရေန အဘိဘဝိတွာတိ ဧတမတ္ထံ အာဝိကရောန္တော အာဟ – ‘‘သံဃသုဋ္ဌုတာယာ’’တိ. သံဃဖာသုတာယာတိ သံဃဿ ဖာသုဘာဝါယ; သဟဇီဝိတာယ သုခဝိဟာရတ္ထာယာတိ အတ္ထော.

‘දස අත්‍ථවසේ පටිච්ච’ යනු කරුණු දහයක් නිසා යන්නයි. එනම් ශික්ෂාපද පැනවීමට හේතු වූ, අවබෝධ කරගත යුතු වූ, අරමුණු කළ යුතු වූ සුවිශේෂී යහපත දස වැදෑරුම් ලෙස සම්පූර්ණ වන ආකාරය මැනවින් දකිමින් යන්න මෙයින් අදහස් වේ. දැන් ඒ කරුණු දහය පෙන්වා දෙමින් ‘සංඝසුට්ඨුතාය’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සංඝසුට්ඨුතා’ යනු සංඝයාගේ යහපත් භාවයයි. එනම් ‘දේවයන් වහන්ස, යහපති’ යැයි පවසන තැන්හි මෙන් ‘ස්වාමීනි, යහපති’ යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගැනීමේ ස්වභාවයයි. යමෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගන්නේ ද, එය ඔහුට දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතී. එබැවින් සංඝයා විසින් ‘ස්වාමීනි, යහපති’ යැයි මාගේ වචනය පිළිගැනීමේ ප්‍රයෝජනය සඳහාත්, වචනය පිළිනොගැනීමේ ආදීනව හා පිළිගැනීමේ ආනිසංස පෙන්වා දී, බලහත්කාරයෙන් යටපත් නොකර ශික්ෂාපද පනවන්නෙමි යන අර්ථය පැහැදිලි කරමින් ‘සංඝසුට්ඨුතාය’ යැයි වදාළ සේක. ‘සංඝඵාසුතාය’ යනු සංඝයාගේ පහසු විහරණය පිණිසයි; එනම් සාමූහිකව ජීවත් වීමේදී සැපවත් පැවැත්ම සඳහා යන්න අර්ථයයි.

ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာတိ ဒုမ္မင်္ကူ နာမ ဒုဿီလပုဂ္ဂလာ; ယေ မင်္ကုတံ အာပါဒိယမာနာပိ ဒုက္ခေန အာပဇ္ဇန္တိ, ဝီတိက္ကမံ ကရောန္တာ ဝါ ကတွာ ဝါ န လဇ္ဇန္တိ, တေသံ နိဂ္ဂဟတ္ထာယ; တေ ဟိ သိက္ခာပဒေ အသတိ ‘‘ကိံ တုမှေဟိ ဒိဋ္ဌံ, ကိံ သုတံ – ကိံ အမှေဟိ ကတံ; ကတရသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ကတမံ အာပတ္တိံ အာရောပေတွာ အမှေ နိဂ္ဂဏှထာ’’တိ သံဃံ ဝိဟေဌေဿန္တိ, သိက္ခာပဒေ ပန သတိ တေ သံဃော သိက္ခာပဒံ ဒဿေတွာ ဓမ္မေန ဝိနယေန သတ္ထုသာသနေန နိဂ္ဂဟေဿတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာ’’တိ.

‘දුම්මංකූනං පුග්ගලානං නිග්ගහාය’ යනු දුශ්ශීල පුද්ගලයන් දමනය කිරීම පිණිස යන්නයි. ‘දුම්මංකු’ යනු දුශ්ශීල පුද්ගලයෝය. යමෙක් ලජ්ජාවට පත් කරනු ලැබුවත් ඉතා අපහසුවෙන් ලජ්ජා වෙත් ද, වැරදි කරන විට හෝ කළ පසු ලජ්ජා නොවෙත් ද, එවැනි පුද්ගලයන් මර්දනය කිරීම සඳහා ය. මක්නිසාද යත්, ශික්ෂාපදයක් නොමැති කල්හි ඔවුන් ‘ඔබ වහන්සේලා කුමක් දුටුවාද? කුමක් ඇසුවාද? අප කළේ කුමක්ද? කුමන කරුණක් නිසා කුමන ඇවැතක් පනවා අපව දමනය කරනවාද?’ යැයි පවසමින් සංඝයා පෙළනු ඇත. ශික්ෂාපද ඇති කල්හි සංඝයා එම ශික්ෂාපද පෙන්වා දී ධර්මානුකූලව, විනයානුකූලව හා ශාස්තෘ ශාසනයට අනුකූලව ඔවුන් දමනය කරනු ඇත. ඒ නිසා ‘දුම්මංකූනං පුග්ගලානං නිග්ගහාය’ යැයි වදාරන ලදී.

ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယာတိ ပေသလာနံ ပိယသီလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရတ္ထာယ. ပိယသီလာ ဟိ ဘိက္ခူ ကတ္တဗ္ဗာကတ္တဗ္ဗံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ ဝေလံ မရိယာဒံ အဇာနန္တာ သိက္ခတ္တယပါရိပူရိယာ ဃဋမာနာ ကိလမန္တိ, သန္ဒိဋ္ဌမာနာ ဥဗ္ဗာဠှာ ဟောန္တိ. ကတ္တဗ္ဗာကတ္တဗ္ဗံ ပန သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ ဝေလံ မရိယာဒံ ဉတွာ သိက္ခတ္တယပါရိပူရိယာ ဃဋမာနာ န ကိလမန္တိ, သန္ဒိဋ္ဌမာနာ န ဥဗ္ဗာဠှာ ဟောန္တိ. တေန နေသံ သိက္ခာပဒပညာပနာ ဖာသုဝိဟာရာယ သံဝတ္တတိ. ယော ဝါ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟော, သွေဝ ဧတေသံ ဖာသုဝိဟာရော. ဒုဿီလပုဂ္ဂလေ နိဿာယ ဟိ ဥပေါသထော န တိဋ္ဌတိ[Pg.189], ပဝါရဏာ န တိဋ္ဌတိ, သံဃကမ္မာနိ နပ္ပဝတ္တန္တိ, သာမဂ္ဂီ န ဟောတိ, ဘိက္ခူ အနေကဂ္ဂါ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာကမ္မဋ္ဌာနာဒီနိ အနုယုဉ္ဇိတုံ န သက္ကောန္တိ. ဒုဿီလေသု ပန နိဂ္ဂဟိတေသု သဗ္ဗောပိ အယံ ဥပဒ္ဒဝေါ န ဟောတိ. တတော ပေသလာ ဘိက္ခူ ဖာသု ဝိဟရန္တိ. ဧဝံ ‘‘ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသု ဝိဟာရာယာ’’တိ ဧတ္ထ ဒွိဓာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘පේසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරාය’ යනු ප්‍රියශීලී සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සැප විහරණය සඳහා ය. ප්‍රියශීලී භික්ෂූන් වහන්සේලා කළ යුතු සහ නොකළ යුතු දේ, වරද සහිත සහ වරද රහිත දේ මෙන්ම සීමා මායිම් නොදැන ත්‍රිශික්ෂාව සම්පූර්ණ කිරීමට උත්සාහ ගන්නා විට වෙහෙසට පත් වෙති, සැක සහිත බව නිසා පීඩාවට පත් වෙති. එහෙත් කළ යුතු සහ නොකළ යුතු දේ, වරද සහිත සහ වරද රහිත දේ මෙන්ම සීමා මායිම් දැන ත්‍රිශික්ෂාව සම්පූර්ණ කිරීමට වෙහෙසෙන විට වෙහෙසට පත් නොවෙති, සැක සහිතව පීඩාවට පත් නොවෙති. එම නිසා ඔවුන් වෙනුවෙන් ශික්ෂාපද පැනවීම පහසු විහරණය පිණිස පවතී. තවද දුශ්ශීල පුද්ගලයන් දමනය කිරීමම මෙම සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ සැප විහරණයට හේතු වේ. මක්නිසාද යත්, දුශ්ශීල පුද්ගලයන් නිසා උපෝසථ කර්ම නොපවතී, පවාරණ කර්ම නොපවතී, සංඝ කර්ම සිදු නොවේ, සමගියක් ඇති නොවේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා එකඟ වූ සිත් නැත්තෝ වී ධර්මය හැදෑරීම, ප්‍රශ්න විචාරීම හා කමටහන් වැඩීම ආදියෙහි යෙදීමට නොහැකි වෙති. නමුත් දුශ්ශීලයන් දමනය කළ කල්හි මේ සියලු උපද්‍රව නැති වේ. එවිට සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලා පහසුවෙන් වාසය කරති. මෙසේ ‘පේසලානං භික්ඛූනං ඵාසු විහාරාය’ යන්නෙහි දෙවැදෑරුම් අර්ථය දත යුතුය.

ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ အာသဝါ နာမ အသံဝရေ ဌိတေန တသ္မိညေဝ အတ္တဘာဝေ ပတ္တဗ္ဗာ ပါဏိပ္ပဟာရ-ဒဏ္ဍပ္ပဟာရ-ဟတ္ထစ္ဆေဒ-ပါဒစ္ဆေဒ-အကိတ္တိ-အယသဝိပ္ပဋိသာရာဒယော ဒုက္ခဝိသေသာ. ဣတိ ဣမေသံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ ပိဓာနာယ အာဂမနမဂ္ဂထကနာယာတိ အတ္ထော.

‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය’ යනු මෙලොවදී ඇතිවන ආශ්‍රවයන් වැළැක්වීම පිණිස යන්නයි. මෙලොව ආශ්‍රව යනු නොහික්මුණු බව නිසා මේ ආත්මයේදීම විඳීමට සිදුවන අත්පහර, දඬුපහර, අත්පා කැපීම්, අපකීර්තිය, අගෞරවය හා පසුතැවිල්ල වැනි සුවිශේෂී දුක් වේදනා ය. මෙසේ මෙලොව ආශ්‍රවයන් සංවර කර ගැනීම පිණිස හෙවත් ඒවා වසා දැමීම පිණිස හා ඒවා පැමිණෙන මඟ අවහිර කිරීම පිණිස යන්න මෙහි අර්ථයයි.

သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာတိ သမ္ပရာယိကာ အာသဝါ နာမ အသံဝရေ ဌိတေန ကတပါပကမ္မမူလကာ သမ္ပရာယေ နရကာဒီသု ပတ္တဗ္ဗာ ဒုက္ခဝိသေသာ, တေသံ ပဋိဃာတတ္ထာယ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနတ္ထာယ ဝူပသမတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය’ යනු පරලොවදී ඇතිවන ආශ්‍රවයන් නැසීම පිණිස යන්නයි. පරලොව ආශ්‍රව යනු නොහික්මුණු භාවය නිසා කරන ලද පාප කර්ම මුල් කරගෙන පරලොවදී නිරය ආදියෙහි විඳීමට සිදුවන සුවිශේෂී දුක් වේදනා ය. ඒවා නැති කර ගැනීම පිණිස, සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස හා වළක්වා ගැනීම පිණිස ශික්ෂාපද පනවන්නෙමි යන්න මෙයින් කියැවේ.

အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယာတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဟိ သတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိံ ဉတွာ ဝါ ယထာပညတ္တံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ဝါ ယေပိ အပ္ပသန္နာ ပဏ္ဍိတမနုဿာ, တေ ‘‘ယာနိ ဝတ လောကေ မဟာဇနဿ ရဇ္ဇန-ဒုဿန-မုယှနဋ္ဌာနာနိ, တေဟိ ဣမေ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ အာရကာ ဝိရတာ ဝိဟရန္တိ, ဒုက္ကရံ ဝတ ကရောန္တိ, ဘာရိယံ ဝတ ကရောန္တီ’’တိ ပသာဒံ အာပဇ္ဇန္တိ, ဝိနယပိဋကေ ပေါတ္ထကံ ဒိသွာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိက-တိဝေဒီ ဗြာဟ္မဏော ဝိယ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယာ’’တိ.

‘අප්පසන්නානං පසාදාය’ යනු නොපැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම පිණිස යන්නයි. ශික්ෂාපද පැනවීමක් ඇති කල්හි, එම ශික්ෂාපද පැනවීම දැනගෙන හෝ පැනවූ පරිදි පිළිපදින භික්ෂූන් දැක හෝ නොපැහැදුණු යම් නුවණැති මිනිසුන් සිටිත් ද, ඔවුහු ‘ලෝකයෙහි මහා ජනයා ඇලෙන, ගැටෙන හා මුළා වන යම් කරුණු ඇද්ද, ඒ කරුණුවලින් මේ ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා දුරස් වී වාසය කරති. ඒකාන්තයෙන්ම දුෂ්කර දෙයක් කරති, බරපතළ කාර්යයක් කරති’ යැයි සිතා පැහැදීමට පත් වෙති. එය විනය පිටකයේ පොතක් දැක පැහැදුණු මිත්‍යාදෘෂ්ටික ත්‍රිවේදධාරී බ්‍රාහ්මණයා මෙනි. එබැවින් ‘අප්පසන්නානං පසාදාය’ යැයි වදාරන ලදී.

ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယာတိ ယေပိ သာသနေ ပသန္နာ ကုလပုတ္တာ တေပိ သိက္ခာပဒပညတ္တိံ ဉတွာ ယထာပညတ္တံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ ဘိက္ခူ ဝါ ဒိသွာ ‘‘အဟော အယျာ ဒုက္ကရကာရိနော, ယေ ယာဝဇီဝံ ဧကဘတ္တံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝိနယသံဝရံ အနုပါလေန္တီ’’တိ ဘိယျော ဘိယျော ပသီဒန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယာ’’တိ.

‘පසන්නානං භිය්‍යෝභාවාය’ යනු පැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම වැඩි දියුණු වීම පිණිස යන්නයි. ශාසනයෙහි පැහැදුණු යම් කුලපුත්‍රයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ද ශික්ෂාපද පැනවීම දැනගෙන හෝ පැනවූ පරිදි පිළිපදින භික්ෂූන් දැක ‘අහෝ, මේ ස්වාමීන් වහන්සේලා ජීවිතාන්තය දක්වා බ්‍රහ්මචර්යාව හා විනය සංවරය ආරක්ෂා කරමින් කෙතරම් දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කරත් දැ’ යි සිතා වඩ වඩාත් පැහැදෙති. එබැවින් ‘පසන්නානං භිය්‍යෝභාවාය’ යැයි වදාරන ලදී.

သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာတိ တိဝိဓော သဒ္ဓမ္မော – ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော, ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော, အဓိဂမသဒ္ဓမ္မောတိ. တတ္ထ ပိဋကတ္တယသင်္ဂဟိတံ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ‘‘ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော’’ နာမ. တေရသ ဓုတဂုဏာ, စုဒ္ဒသ ခန္ဓကဝတ္တာနိ, ဒွေအသီတိ မဟာဝတ္တာနိ, သီလသမာဓိဝိပဿနာတိ [Pg.190] အယံ ‘‘ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော’’ နာမ. စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ နိဗ္ဗာနဉ္စာတိ အယံ ‘‘အဓိဂမသဒ္ဓမ္မော’’ နာမ. သော သဗ္ဗောပိ ယသ္မာ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ သတိ ဘိက္ခူ သိက္ခာပဒဉ္စ တဿ ဝိဘင်္ဂဉ္စ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ အညဉ္စ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိယာပုဏန္တိ, ယထာပညတ္တဉ္စ ပဋိပဇ္ဇမာနာ ပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂန္တဗ္ဗံ လောကုတ္တရဓမ္မံ အဓိဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ’’တိ.

‘සද්ධම්මට්ඨිතියා’ යනු සද්ධර්මය පැවතීම පිණිස යන්නයි. සද්ධර්මය තෙවැදෑරුම් වේ. එනම් පර්යාප්ති සද්ධර්මය, ප්‍රතිපත්ති සද්ධර්මය හා අධිගම සද්ධර්මයයි. එහිදී ත්‍රිපිටකයට ඇතුළත් වූ සියලු බුද්ධ වචනය ‘පර්යාප්ති සද්ධර්මය’ නම් වේ. තේළස ධුතාංග, චුද්දස ඛන්ධක වත්, අසූ දෙකක් වූ මහා වත්, සීල සමාධි විපස්සනා යන මේවා ‘प्रतिපත්ති සද්ධර්මය’ නම් වේ. සතර ආර්ය මාර්ග, සතර සාමණ්‍ය ඵල හා නිර්වාණය යන මේවා ‘අධිගම සද්ධර්මය’ හෙවත් පටිවේධ සද්ධර්මය නම් වේ. ශික්ෂාපද පැනවූ කල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා එම ශික්ෂාපදත්, ඒවායේ විභංගයත්, අර්ථ පැහැදිලි කිරීම සඳහා වූ සෙසු බුද්ධ වචනයත් හදාරන බැවින් ද, පැනවූ පරිදි පිළිපදිමින් ප්‍රතිපත්තිය සම්පූර්ණ කර ලෝකෝත්තර ධර්මය ලබා ගන්නා බැවින් ද, මේ සියලු සද්ධර්මය බොහෝ කල් පවතී. එබැවින් ‘සද්ධම්මට්ඨිතියා’ යැයි වදාරන ලදී.

ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယာတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဟိ သတိ သံဝရဝိနယော စ ပဟာနဝိနယော စ သမထဝိနယော စ ပညတ္တိဝိနယော စာတိ စတုဗ္ဗိဓောပိ ဝိနယော အနုဂ္ဂဟိတော ဟောတိ ဥပတ္ထမ္ဘိတော သူပတ္ထမ္ဘိတော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယာ’’တိ.

‘විනයානුග්ගහාය’ යනු විනයට අනුග්‍රහ පිණිස යන්නයි. ශික්ෂාපද පැනවූ කල්හි සංවර විනය, ප්‍රහාණ විනය, ශමථ විනය හා පැනවීම් විනය යන සිව්වැදෑරුම් විනයම අනුග්‍රහ ලබයි, මැනවින් ශක්තිමත් වෙයි. ඒ නිසා ‘විනයානුග්ගහාය’ යැයි වදාරන ලදී.

သဗ္ဗာနေဝ စေတာနိ ပဒါနိ ‘‘သိက္ခာပဒံ ပညပေဿာမီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန သဒ္ဓိံ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တတြာယံ ပဌမပစ္ဆိမပဒယောဇနာ – ‘‘သံဃသုဋ္ဌုတာယ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿာမိ, ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿာမီ’’တိ.

මේ සියලු පද ‘ශික්ෂා පදයක් පනවන්නෙමි’ යන වචනය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහිදී මුල් සහ අග පද සම්බන්ධ කිරීම මෙසේය: ‘සංඝයාගේ මනා පැවැත්ම සඳහා ශික්ෂා පදයක් පනවන්නෙමි, විනයට අනුග්‍රහ පිණිස ශික්ෂා පදයක් පනවන්නෙමි’ වශයෙනි.

အပိ စေတ္ထ ယံ သံဃသုဋ္ဌု တံ သံဃဖာသု, ယံ သံဃဖာသု တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာတိ ဧဝံ သင်္ခလိကနယံ; ယံ သံဃသုဋ္ဌု တံ သံဃဖာသု, ယံ သံဃသုဋ္ဌု တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာတိ ဧဝဉ္စ ဧကေကပဒမူလိကံ ဒသက္ခတ္တုံ ယောဇနံ ကတွာ ယံ ဝုတ္တံ ပရိဝါရေ (ပရိ. ၃၃၄) –

තවද මෙහි යම් සංඝයාගේ යහපතක් වේද එය සංඝයාගේ පහසුව පිණිස වේ, යම් සංඝයාගේ පහසුවක් වේද එය දුශ්ශීල පුද්ගලයන් මෙල්ල කිරීම පිණිස වේ යනාදී වශයෙන් දම්වැල් ක්‍රමයට (සංඛලික නය) ද; යම් සංඝයාගේ යහපතක් වේද එය සංඝයාගේ පහසුව පිණිස වේ, යම් සංඝයාගේ යහපතක් වේද එය දුශ්ශීල පුද්ගලයන් මෙල්ල කිරීම පිණිස වේ යනාදී වශයෙන් එක් එක් පදය මුල් කරගෙන දස වරක් සම්බන්ධ කොට පරිවාර පාලියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘အတ္ထသတံ ဓမ္မသတံ, ဒွေ စ နိရုတ္တိသတာနိ;

စတ္တာရိ ဉာဏသတာနိ, အတ္ထဝသေ ပကရဏေ’’တိ.

“අර්ථ සියයක්, ධර්ම සියයක්, නිරුක්ති දෙසියයක් සහ ඤාණ හාරසියයක් අර්ථවශ ප්‍රකරණයෙහි (පරිවාරයෙහි) වෙති.”

တံ သဗ္ဗံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံ ပနေတံ ယသ္မာ ပရိဝါရေယေဝ အာဝိ ဘဝိဿတိ, တသ္မာ ဣဓ န ဝဏ္ဏိတန္တိ.

ඒ සියල්ල දත යුතුය. එය පරිවාර පාලියෙහිම පැහැදිලි වන බැවින් මෙහි විස්තර නොකරන ලදී.

ဧဝံ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ တသ္မိံ သိက္ခာပဒေ ဘိက္ခူဟိ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ ဒီပေန္တော ‘‘ဧဝဉ္စ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ သိက္ခာပဒံ ဥဒ္ဒိသေယျာထာ’’တိ အာဟ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဘိက္ခဝေ, ဣမံ ပန မယာ ဣတိ သန္ဒဿိတာနိသံသံ သိက္ခာပဒံ ဧဝံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဒိသေယျာထ စ ပရိယာပုဏေယျာထ စ ဓာရေယျာထ စ အညေသဉ္စ ဝါစေယျာထာတိ. အတိရေကာနယနတ္ထော [Pg.191] ဟိ ဧတ္ထ စ သဒ္ဒေါ, တေနာယမတ္ထော အာနီတော ဟောတီတိ.

මෙලෙස ශික්ෂා පද පැනවීමේ ආනිශංස දක්වා, එම ශික්ෂා පදය සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන් විසින් කළ යුතු වගකීම පැහැදිලි කරමින්, “මහණෙනි, තවද මේ ශික්ෂා පදය මෙසේ උදෙසිය යුතුය (කියවිය යුතුය)” යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය කුමක්ද? මහණෙනි, මා විසින් මෙසේ ආනිශංස පෙන්වා දෙන ලද මේ ශික්ෂා පදය මෙලෙස පාතිමොක්ඛ උදේසයේදී කියවිය යුතුය, උගත යුතුය, ධාරණය කරගත යුතුය, අන් අයට කියා දිය යුතුය යන්නයි. මෙහි ‘ච’ ශබ්දය අතිරේක අර්ථ ගෙන ඒම පිණිස යෙදී ඇත, එබැවින් ‘ඉගෙනීම’ ආදී අර්ථ මෙයට එක් වේ.

ဣဒါနိ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမံ သိက္ခာပဒ’’န္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝေယျ, ပါရာဇိကော ဟောတိ အသံဝါသော’’တိ အာဟ. ဧဝံ မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေန ဒဠှံ ကတွာ ပဌမပါရာဇိကေ ပညတ္တေ အပရမ္ပိ အနုပညတ္တတ္ထာယ မက္ကဋီဝတ္ထု ဥဒပါဒိ. တဿုပ္ပတ္တိဒီပနတ္ထမေတံ ဝုတ္တံ – ဧဝဉ္စိဒံ ဘဂဝတာ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ ဟောတီတိ. တဿတ္ထော – ဘဂဝတာ ဘိက္ခူနံ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ ဧဝံ ပညတ္တံ ဟောတိ စ, ဣဒဉ္စ အညံ ဝတ္ထု ဥဒပါဒီတိ.

දැන් ‘මේ ශික්ෂා පදය’ යන්නෙන් අදහස් කළ දේ පෙන්වමින්, “යම් මහණෙක් මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේ නම්, හෙතෙම පාරාජිකා වූයේ වෙයි, සංවාසයට නුසුදුසු වෙයි” යැයි වදාළ සේක. මෙලෙස මුලින්ම පැනවූ පාරාජිකා ශික්ෂා පදය ස්ථිර කිරීමෙන් පසු, නැවත අනුප්‍රඥප්තියක් පැනවීම සඳහා වැඳිරියගේ කතාව පැනනැඟුණි. එය පහදා දීමට “මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන්ට ශික්ෂා පදය පනවන ලදී” යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන්ට මේ ශික්ෂා පදය මෙසේ පනවන ලද අතර, මීට අමතරව මේ වැඳිරි වස්තුව ද පැනනැඟුණි යන්නයි.

ပဌမပညတ္တိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු පැනවීම පිළිබඳ කථාව නිම විය.

သုဒိန္နဘာဏဝါရံ နိဋ္ဌိတံ.

සුදින්න භාණවාරය නිම විය.

မက္ကဋီဝတ္ထုကထာ

වැඳිරි වස්තුව පිළිබඳ කථාව.

၄၀. ဣဒါနိ ယံ တံ အညံ ဝတ္ထု ဥပ္ပန္နံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတြာယံ အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – မက္ကဋိံ အာမိသေနာတိ မဟာဝနေ ဘိက္ခူနံ ခန္တိမေတ္တာဒိဂုဏာနုဘာဝေန နိရာသင်္ကစိတ္တာ ဗဟူ မိဂမောရကုက္ကုဋမက္ကဋာဒယော တိရစ္ဆာနာ ပဓာနာဂါရဋ္ဌာနေသု ဝိစရန္တိ. တတြ ဧကံ မက္ကဋိံ အာမိသေန ယာဂုဘတ္တခဇ္ဇကာဒိနာ ဥပလာပေတွာ, သင်္ဂဏှိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဿာတိ ဘုမ္မဝစနံ. ပဋိသေဝတီတိ ပစုရပဋိသေဝနော ဟောတိ; ပစုရတ္ထေ ဟိ ဝတ္တမာနဝစနံ. သော ဘိက္ခူတိ သော မေထုနဓမ္မပဋိသေဝနကော ဘိက္ခု. သေနာသနစာရိကံ အာဟိဏ္ဍန္တာတိ တေ ဘိက္ခူ အာဂန္တုကာ ဗုဒ္ဓဒဿနာယ အာဂတာ ပါတောဝ အာဂန္တုကဘတ္တာနိ လဘိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စာ ဘိက္ခူနံ နိဝါသနဋ္ဌာနာနိ ပဿိဿာမာတိ ဝိစရိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သေနာသနစာရိကံ အာဟိဏ္ဍန္တာ’’တိ. ယေန တေ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမီတိ တိရစ္ဆာနဂတာ နာမ ဧကဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဝိဿာသံ ကတွာ အညေသုပိ တာဒိသညေဝ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေန္တိ. တသ္မာ သာ မက္ကဋီ ယေန တေ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ စ အတ္တနော ဝိဿာသိကဘိက္ခုဿေဝ တေသမ္ပိ တံ ဝိကာရံ ဒဿေသိ.

40. දැන් පැනනැඟුණු ඒ අමතර කතාව පෙන්වීමට “එකල්හි වනාහි” යනාදිය වදාළහ. එහි අපැහැදිලි පදවල විස්තරය මෙසේය: ‘ආමිසයෙන් වැඳිරියක’ යනු මහාවනයෙහි වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ක්‍ෂාන්ති මෙත්තාදී ගුණානුභාවය නිසා බියක් සැකයක් නැතිව මුවන්, මයුරන්, වල් කුකුළන්, වඳුරන් ආදී බොහෝ තිරිසන් සතුන් භාවනා කුටි අවට සැරිසරති. එහිදී එක් වැඳිරියක කැඳ, බත්, කැවිලි පෙවිලි ආදී ආහාරපාන (ආමිස) දී රවටා, හීලෑ කරගන්නා ලද බව අදහස් වේ. ‘තස්සා’ යනු සප්තමී විභක්තියයි. ‘සේවනය කරයි’ යනු නිතර නිතර සේවනය කිරීමයි. ‘ඒ මහණ’ යනු මෛථුන ධර්මය සේවනය කළ ඒ මහණාය. ‘සෙනසුන් චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නා වූ’ යනු බුදුන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණි ආගන්තුක භික්ෂූන් උදෑසනම දානය ලබාගෙන වළඳා අවසන් වී, භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථාන බලමු යැයි සිතා ඇවිද ගියහ. එබැවින් ‘සෙනසුන් චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නා වූ’ යැයි වදාරන ලදී. භික්ෂූන් සිටි තැනට පැමිණියාය යනු, තිරිසන් සතුන් එක් භික්ෂුවක් සමඟ විශ්වාසයක් ඇති කරගත් පසු අන් අය කෙරෙහි ද එවැනිම හැඟීමක් ඇති කරගනිති. එබැවින් ඒ වැඳිරිය එම භික්ෂූන් සිටි තැනට පැමිණියාය. පැමිණ තමා දන්නා හඳුනන භික්ෂුවට කරන්නාක් මෙන් ඔවුන්ට ද ඒ විකාර රූපී ඉරියව් පෑවාය.

ဆေပ္ပန္တိ နင်္ဂုဋ္ဌံ. ဩဍ္ဍီတိ အဘိမုခံ ဌပေသိ. နိမိတ္တမ္ပိ အကာသီတိ ယေန နိယာမေန ယာယ ကိရိယာယ မေထုနာဓိပ္ပာယံ တေ ဇာနန္တိ တံ အကာသီတိ အတ္ထော[Pg.192]. သော ဘိက္ခူတိ ယဿာယံ ဝိဟာရော. ဧကမန္တံ နိလီယိံသူတိ ဧကသ္မိံ ဩကာသေ ပဋိစ္ဆန္နာ အစ္ဆိံသု.

‘ඡෙප්පං’ යනු වලිගයයි. ‘ඔඩ්ඩී’ යනු ඉදිරියට හැරවීමයි. ‘නිමිත්තක් ද කළාය’ යනු යම් ක්‍රමයකින් හෝ යම් ක්‍රියාවකින් තමාගේ මෛථුන අභිලාෂය ඔවුන්ට වැටහෙන සේ කළාය යන්නයි. ‘ඒ මහණ’ යනු මේ විහාරය අයිති මහණාය. ‘එක් පසෙක සැඟවුණහ’ යනු එක් ස්ථානයක ආවරණය වී සිටියහ යන්නයි.

၄၁. သစ္စံ, အာဝုသောတိ သဟောဍ္ဎဂ္ဂဟိတော စောရော ဝိယ ပစ္စက္ခံ ဒိသွာ စောဒိတတ္တာ ‘‘ကိံ ဝါ မယာ ကတ’’န္တိအာဒီနိ ဝတ္တုံ အသက္ကောန္တော ‘‘သစ္စံ, အာဝုသော’’တိ အာဟ. နနု, အာဝုသော, တထေဝ တံ ဟောတီတိ အာဝုသော ယထာ မနုဿိတ္ထိယာ, နနု တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထိယာပိ တံ သိက္ခာပဒံ တထေဝ ဟောတိ. မနုဿိတ္ထိယာပိ ဟိ ဒဿနမ္ပိ ဂဟဏမ္ပိ အာမသနမ္ပိ ဖုသနမ္ပိ ဃဋ္ဋနမ္ပိ ဒုဋ္ဌုလ္လမေဝ. တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထိယာပိ တံ သဗ္ဗံ ဒုဋ္ဌုလ္လမေဝ. ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော? အလေသဋ္ဌာနေ တွံ လေသံ ဩဍ္ဍေသီတိ.

41. “ඇවැත්නි, එය සැබෑවකි” යනු සොරබඩුත් සමඟ අසු වූ සොරෙකු මෙන් ඇසින් දැක චෝදනා කළ බැවින් “මම කුමක් කළෙමිද” යනාදිය කීමට නොහැකිව “ඇවැත්නි, සැබෑවකි” යැයි කීවේය. “ඇවැත්නි, එය එසේම නොවේද” යනු මිනිස් ස්ත්‍රියක සම්බන්ධයෙන් එම ශික්ෂා පදය යම් සේද, තිරිසන් ගැහැනු සතෙකු සම්බන්ධයෙන් ද එය එසේම නොවේද යන්නයි. මිනිස් ස්ත්‍රියක කෙරෙහි රාගයෙන් බැලීම, ඇල්ලීම, පිරිමැදීම, ස්පර්ශ කිරීම, ගැටීම යන මේ සියල්ල ලාමක (දුෂ්ඨුල්ල) ක්‍රියාවන්ය. තිරිසන් ගැහැනු සතෙකු සම්බන්ධයෙන් ද ඒ සියල්ල ලාමකමය. මෙහි ඇති වෙනස කුමක්ද? නිදහසට කරුණු නොමැති තැන ඔබ නිදහසට කරුණු ඉදිරිපත් කරන්නෙහියැයි කීහ.

၄၂. အန္တမသော တိရစ္ဆာနဂတာယပိ ပါရာဇိကော ဟောတိ အသံဝါသောတိ တိရစ္ဆာနဂတာယပိ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝိတွာ ပါရာဇိကော ယေဝ ဟောတီတိ ဒဠှတရံ သိက္ခာပဒမကာသိ. ဒုဝိဓဉှိ သိက္ခာပဒံ – လောကဝဇ္ဇံ, ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဉ္စ. တတ္ထ ယဿ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ, တံ လောကဝဇ္ဇံ နာမ. သေသံ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇံ. တတ္ထ လောကဝဇ္ဇေ အနုပညတ္တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ရုန္ဓန္တီ ဒွါရံ ပိဒဟန္တီ သောတံ ပစ္ဆိန္ဒမာနာ ဂါဠှတရံ ကရောန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အညတြ အဓိမာနာ, အညတြ သုပိနန္တာတိ အယံ ပန ဝီတိက္ကမာဘာဝါ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာ စ ဝုတ္တာ. ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေ အကတေ ဝီတိက္ကမေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သိထိလံ ကရောန္တီ မောစေန္တီ ဒွါရံ ဒဒမာနာ အပရာပရမ္ပိ အနာပတ္တိံ ကုရုမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဂဏဘောဇနပရမ္ပရဘောဇနာဒီသု အနုပညတ္တိယော ဝိယ. ‘‘အန္တမသော တင်္ခဏိကာယပီ’’တိ ဧဝရူပါ ပန ကတေ ဝီတိက္ကမေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပညတ္တိဂတိကာဝ ဟောတိ. ဣဒံ ပန ပဌမသိက္ခာပဒံ ယသ္မာ လောကဝဇ္ဇံ, န ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇံ; တသ္မာ အယမနုပညတ္တိ ရုန္ဓန္တီ ဒွါရံ ပိဒဟန္တီ သောတံ ပစ္ဆိန္ဒမာနာ ဂါဠှတရံ ကရောန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇိ.

42. “අන්තම වශයෙන් තිරිසන් ගැහැනු සතෙකු සමඟ වුවද මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදී පාරාජිකා වෙයි, සංවාසයට නුසුදුසු වෙයි” යනුවෙන් වඩාත් දැඩි ශික්ෂා පදයක් පැනවූ සේක. ශික්ෂා පද දෙවර්ගයකි: ලෝකවජ්ජ සහ පණ්ණත්තිවජ්ජ වශයෙනි. යම් ශික්ෂා පදයක සිත සහිත පාර්ශ්වයෙහි සිත අකුසල්ම වේද, එය ‘ලෝකවජ්ජ’ (ලෝක සම්මතයෙන් වරදක් වන) නම් වේ. සෙසු ඒවා ‘පණ්ණත්තිවජ්ජ’ (පැනවීමක් නිසා වරදක් වන) නම් වේ. එහි ලෝකවජ්ජ ශික්ෂා පදයක අනුප්‍රඥප්තියක් පැනවීමේදී එය වැරදි කිරීම වළක්වමින්, දොරටු වසමින්, වැරදි කිරීමේ ප්‍රවාහය නවත්වමින් වඩාත් දැඩි කරනු ලබයි. ‘අධිමානයෙන් තොරව’ සහ ‘සිහිනෙන් තොරව’ යන්න ව්‍යතිරේක ලෙස වදාළේ වරදක් සිදු නොවීම සහ අර්ථවත් නොවන බැවිනි. පණ්ණත්තිවජ්ජ ශික්ෂා පදයක වැරදි කිරීමට පෙර පනවනු ලබන අනුප්‍රඥප්තිය ලිහිල් කරමින්, දොරටු විවෘත කරමින්, නැවත නැවතත් ඇවැත් සිදු නොවන සේ පනවනු ලැබේ; ගණභෝජන, පරම්පරභෝජන ආදියේ අනුප්‍රඥප්ති මෙනි. එහෙත් “අන්තම වශයෙන් ස්වල්ප මොහොතකට වුවද” යනාදී මෙවැනි අනුප්‍රඥප්ති වරද කළ පසු පැනවූ බැවින් ඒවා ප්‍රඥප්තියේම ස්වභාවය ගනී. මේ පළමු ශික්ෂා පදය ලෝකවජ්ජ වන බැවින් මිස පණ්ණත්තිවජ්ජ නොවන බැවින්, මෙම අනුප්‍රඥප්තිය වරද වළක්වමින්, දොරටු පියවමින්, වැරදි ගලා ඒම නවත්වමින් වඩාත් දැඩි ලෙස පැනනැඟුණි.

ဧဝံ ဒွေပိ ဝတ္ထူနိ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေန ဒဠှတရံ ကတွာ ပဌမပါရာဇိကေ ပညတ္တေ အပရမ္ပိ အနုပညတ္တတ္ထာယ ဝဇ္ဇိပုတ္တကဝတ္ထု ဥဒပါဒိ. တဿုပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထမေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝဉ္စိဒံ ဘဂဝတာ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ ဟောတီ’’တိ[Pg.193]. တဿတ္ထော – ဘဂဝတာ ဘိက္ခူနံ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ ဧဝံ ပညတ္တံ ဟောတိ စ ဣဒဉ္စ အညမ္ပိ ဝတ္ထု ဥဒပါဒီတိ.

මෙසේ වස්තු දෙකම (සුදින්න කථාව හා මක්කටී කථාව) එක් කොට සලකා, ශාසනයෙන් සහමුලින්ම සිඳී යන අයුරින් වඩාත් දැඩි කොට ප්‍රථම පාරාජිකා ශික්ෂාපදය පැනවූ පසු, නැවතත් අනුප්‍රඥප්තියක් (අතිරේක නීතියක්) පැනවීමේ අරමුණින් වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන්ගේ කතාව ඇති විය. එහි සම්භවය දැක්වීම සඳහා “එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හෝති” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම්: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් සඳහා මෙම ශික්ෂාපදය මෙලෙස පනවන ලද අතර, මක්කටී කථාවට අමතරව මෙම වජ්ජිපුත්තක කථාව ද ඇති විය යන්නයි.

မက္ကဋီဝတ္ထုကထာ နိဋ္ဌိတာ.

වැඳිරි වස්තුව පිළිබඳ කථාව (මක්කටී වත්ථු කථාව) නිමාවිය.

သန္ထတဘာဏဝါရော

සන්ථත භාණවාරය.

ဝဇ္ဇိပုတ္တကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

වජ්ජිපුත්තක වස්තුව පිළිබඳ විස්තරය.

၄၃-၄၄. ဣဒါနိ ယံ တံ အညမ္ပိ ဝတ္ထု ဥပ္ပန္နံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတြာပိ အယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ဝေသာလိကာတိ ဝေသာလိဝါသိနော. ဝဇ္ဇိပုတ္တကာတိ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ ဝေသာလိယံ ကုလာနံ ပုတ္တာ. သာသနေ ကိရ ယော ယော ဥပဒ္ဒဝေါ အာဒီနဝေါ အဗ္ဗုဒမုပ္ပဇ္ဇိ, သဗ္ဗံ တံ ဝဇ္ဇိပုတ္တကေ နိဿာယ. တထာ ဟိ ဒေဝဒတ္တောပိ ဝဇ္ဇိပုတ္တကေ ပက္ခေ လဘိတွာ သံဃံ ဘိန္ဒိ. ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဧဝ စ ဝဿသတပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သတ္ထုသာသနံ ဒီပေသုံ. ဣမေပိ တေသံ ယေဝ ဧကစ္စေ ဧဝံ ပညတ္တေပိ သိက္ခာပဒေ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိံသု…ပေ… မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝိံသူတိ.

43-44. දැන් මක්කටී වස්තුවට අමතරව උපන් යම් ඒ වජ්ජිපුත්තක වස්තුවක් වේද, එය දැක්වීම පිණිස “තේන ඛො පන සමයේන” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි පැහැදිලි නොවන පදයන්ගේ විස්තරය මෙසේය: ‘වේසාලිකා’ යනු වේසාලි නුවර වැසියන්ය. ‘වජ්ජිපුත්තකා’ යනු වජ්ජි රටේ වේසාලි නුවර කුලයන්හි උපන් පුත්‍රයන්ය. ශාසනයෙහි යම් යම් උපද්‍රවයක්, ආදීනවයක් හෝ වංචනික ක්‍රියාවක් ඇති වූයේ ද, ඒ සියල්ල වජ්ජිපුත්තකයන් ඇසුරු කරගෙනම ඇති විය. එසේමය, දේවදත්ත ද වජ්ජිපුත්තකයන් තම පක්ෂයට ලබාගෙන සංඝයා භේද කළේය. තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වසර සියයක් ගත වූ කල්හි, වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහුම ධර්මය නොවන දෙය ධර්මය ලෙසත් විනය නොවන දෙය විනය ලෙසත් ශාස්තෘ ශාසනයෙහි පෙන්වා දුන්හ. ඔවුන් අතුරින්ම වූ මේ ඇතැම් භික්ෂූහු මෙලෙස ශික්ෂාපදය පනවා තිබියදී පවා, තමන්ට රිසි තාක් අනුභව කළහ, රිසි තාක් නිදාගත්හ, රිසි තාක් ස්නානය කළහ. එසේ අනුභව කොට, නිදාගෙන, ස්නානය කොට අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුතුව ශික්ෂාපදය අත්නොහැර, තමන්ගේ දුබලකම ප්‍රකාශ නොකර ලිංගික සේවනයෙහි යෙදුණහ. මෙසේ දත යුතුය.

ဉာတိဗျသနေနပီတိ ဧတ္ထ အသနံ ဗျသနံ ဝိက္ခေပေါ ဝိဒ္ဓံသနံ ဝိနာသောတိ သဗ္ဗမေတံ ဧကတ္ထံ. ဉာတီနံ ဗျသနံ ဉာတိဗျသနံ, တေန ဉာတိဗျသနေန, ရာဇဒဏ္ဍဗျာဓိမရဏဝိပ္ပဝါသနိမိတ္တေန ဉာတိဝိနာသေနာတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ဒုတိယပဒေပိ. တတိယပဒေ ပန အာရောဂျဝိနာသကော ရောဂေါ ဧဝ ရောဂဗျသနံ. သော ဟိ အာရောဂျံ ဗျသတိ ဝိက္ခိပတိ ဝိနာသေတီတိ ဗျသနံ. ရောဂေါဝ ဗျသနံ ရောဂဗျသနံ, တေန ရောဂဗျသနေန. ဖုဋ္ဌာတိ အဓိပန္နာ အဘိဘူတာ သမန္နာဂတာတိ အတ္ထော.

‘ඤාතිබ්‍යසනේනපි’ යන්නෙහි ‘අසන’, ‘බ්‍යසන’, ‘වික්ඛේප’, ‘විද්ධංසන’, ‘විනාස’ යන මේ සියලු වචන එකම අර්ථයක් ගෙන දෙයි. නෑයන්ගේ විනාශය ‘ඤාතිබ්‍යසන’ නම් වේ. එයින් අදහස් වන්නේ රාජ දඬුවම්, රෝගාබාධ, මරණය හෝ වෙන්වීම යන හේතු නිසා සිදුවන නෑයන්ගේ විනාශයයි. දෙවැනි පදයෙහි ද (භෝගබ්‍යසන) මෙම ක්‍රමයම වේ. තුන්වැනි පදයෙහි (රෝගබ්‍යසන) නම් නිරෝගී බව විනාශ කරන රෝගයම රෝගබ්‍යසනයයි. මන්ද, එම රෝගය නිරෝගී භාවය විසුරුවා හරියි, විනාශ කරයි. එබැවින් එය බ්‍යසනයකි. රෝගයම බ්‍යසනයක් බැවින් එය රෝගබ්‍යසනයයි. ‘ඵුට්ඨා’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ රෝගයෙන් මඩන ලද, යටපත් කරන ලද හෝ රෝගයට ගොදුරු වූ යන අර්ථයයි.

န မယံ, ဘန္တေ အာနန္ဒ, ဗုဒ္ဓဂရဟိနောတိ ဘန္တေ အာနန္ဒ, မယံ န ဗုဒ္ဓံ ဂရဟာမ, န ဗုဒ္ဓဿ ဒေါသံ ဒေမ. န ဓမ္မဂရဟိနော, န သံဃဂရဟိနော. အတ္တဂရဟိနော မယန္တိ အတ္တာနမေဝ မယံ ဂရဟာမ, အတ္တနော ဒေါသံ ဒေမ. အလက္ခိကာတိ နိဿိရိကာ. အပ္ပပုညာတိ ပရိတ္တပုညာ. ဝိပဿကာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနန္တိ ယေ အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏေသု ဝိဘတ္တာ ကုသလာ ဓမ္မာ, တေသံ ဝိပဿကာ; တတော တတော အာရမ္မဏတော ဝုဋ္ဌာယ တေဝ ဓမ္မေ ဝိပဿမာနာတိ [Pg.194] အတ္ထော. ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တန္တိ ရတ္တိယာ ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗရတ္တံ, ရတ္တိယာ အပရံ အပရရတ္တံ, ပဌမယာမဉ္စ ပစ္ဆိမယာမဉ္စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗောဓိပက္ခိကာနန္တိ ဗောဓိဿ ပက္ခေ ဘဝါနံ, အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဿ ဥပကာရကာနန္တိ အတ္ထော. ဘာဝနာနုယောဂန္တိ ဝဍ္ဎနာနုယောဂံ. အနုယုတ္တာ ဝိဟရေယျာမာတိ ဂိဟိပလိဗောဓံ အာဝါသပလိဗောဓဉ္စ ပဟာယ ဝိဝိတ္တေသု သေနာသနေသု ယုတ္တပယုတ္တာ အနညကိစ္စာ ဝိဟရေယျာမ.

“ස්වාමීනී ආනන්දයෙනි, අපි බුදුරජාණන් වහන්සේට ගර්හා නොකරමු” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, “ස්වාමීනී ආනන්දයෙනි, අපි බුදුරජාණන් වහන්සේට නිග්‍රහ නොකරමු, උන්වහන්සේගේ වරදක් නොදකිමු” යන්නයි. එසේම ධර්මයට හෝ සංඝයාට ද නිග්‍රහ නොකරමු. “අපි අපටම ගර්හා කරගන්නෙමු” යනු අපටම දොස් පවරා ගන්නා බවයි. ‘අලක්ඛිකා’ යනු වාසනාව (ශ්‍රී විභූතිය) රහිත වූවන්ය. ‘අප්පපුඤ්ඤා’ යනු අල්ප පින් ඇත්තන්ය. ‘විපස්සකා කුසලානං ධම්මානං’ යනු අටතිස් කර්මස්ථාන අරමුණුවල බෙදා දැක්වෙන යම් උපචාර හෝ අප්පනා සමාධි සංඛ්‍යාත කුසල් දහම් වේද, ඒවා විවිධාකාරයෙන් විදර්ශනා කරන්නන් යන්නයි. එනම්, ඒ ඒ අරමුණුවලින් නැගී සිට එම ධර්මයන්ම අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත ලෙස විදර්ශනා කරමින් වසන්නෙමු යන අර්ථයයි. ‘පුබ්බරත්තාපරරත්තං’ යනු රාත්‍රියේ පෙර කොටස සහ පසු කොටසයි. එනම් ප්‍රථම යාමය සහ පශ්චිම යාමයයි. ‘බෝධිපක්ඛිකානං’ යනු අර්හත් මාර්ග ඥානයට උපකාරී වන සතර සතිපට්ඨානාදී ධර්මයන් පිළිබඳවයි. ‘භාවනානුයෝගං’ යනු භාවනාව දියුණු කිරීමෙහි යෙදීමයි. ‘අනුයුත්තා විහරෙය්‍යාම’ යනු ගිහි බැඳීම් සහ ආවාස පිළිබඳ බැඳීම් අතහැර විවේකී සේනාසනයන්හි වීර්යයෙන් යුතුව වෙනත් කටයුතුවලින් තොරව භාවනා කරමින් වාසය කිරීමයි.

ဧဝမာဝုသောတိ ထေရော ဧတေသံ အာသယံ အဇာနန္တော ဣဒံ နေသံ မဟာဂဇ္ဇိတံ သုတွာ ‘‘သစေ ဣမေ ဤဒိသာ ဘဝိဿန္တိ, သာဓူ’’တိ မညမာနော ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိ. အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသောတိ ဥဘယမ္ပေတံ ကာရဏပဋိက္ခေပဝစနံ. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ တတ္ထ တဒါယတ္တဝုတ္တိဘာဝေန ဖလံ တိဋ္ဌတိ. ယသ္မာ စဿ တံ ဩကာသော ဟောတိ တဒါယတ္တဝုတ္တိဘာဝေန, တသ္မာ ‘‘ဌာနဉ္စ အဝကာသော စာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ ပဋိက္ခိပန္တော အာဟ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, အာနန္ဒ, အနဝကာသော’’တိ. ဧတံ ဌာနံ ဝါ ဩကာသော ဝါ နတ္ထိ. ယံ တထာဂတောတိ ယေန တထာဂတော ဝဇ္ဇီနံ ဝါ…ပေ… သမူဟနေယျ, တံ ကာရဏံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ယဒိ ဟိ ဘဂဝါ ဧတေသံ ‘‘လဘေယျာမ ဥပသမ္ပဒ’’န္တိ ယာစန္တာနံ ဥပသမ္ပဒံ ဒဒေယျ, ဧဝံ သန္တေ ‘‘ပါရာဇိကော ဟောတိ အသံဝါသော’’တိ ပညတ္တံ သမူဟနေယျ. ယသ္မာ ပနေတံ န သမူဟနတိ, တသ္မာ ‘‘အဋ္ဌာနမေတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

“ඇවැත්නි, එසේය” කියා තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අභිප්‍රාය නොදැන, ඔවුන්ගේ මෙම මහත් වූ ප්‍රකාශය අසා “ඉදින් මොවුන් කියන ලෙස වාසය කරන්නේ නම් එය ඉතා යහපතැයි” සිතමින් එය පිළිගත්තේය. “අට්ඨානමෙතං අනවකාසෝ” යන වචන දෙකම හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා භාවිත වේ. මන්ද යත්, යම් තැනක ඵලය රඳා පවතින්නේ හේතුව මත බැවින් එයට ‘ස්ථානය’ (ඨාන) යයි කියනු ලැබේ. තවද එම ඵලයට අවස්ථාව සලසා දෙන බැවින් ‘අවකාශ’ යයි ද කියනු ලැබේ. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ආනන්දය, මෙය සිදුවිය නොහැක්කකි, මෙයට ඉඩක් නැත” යි වදාළ සේක. තථාගතයන් වහන්සේ වජ්ජි වැසියන් හෝ වජ්ජි පුත්‍රයන් උදෙසා පනවන ලද පාරාජිකා ශික්ෂාපදය ඉවත් කරන කිසිදු හේතුවක් නැත යන අර්ථයයි. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “අපට උපසම්පදාව ලැබේවා” යි අයදින මොවුන්ට උපසම්පදාව ලබා දුන්නේ නම්, එවිට “පාරාජිකා වේ, සංවාසයට නුසුදුසු වේ” යි පනවන ලද ශික්ෂාපදය අවලංගු කළාක් වැනි වේ. එහෙත් එය අවලංගු නොකරන බැවින් “මෙයට කරුණක් නැත” යනාදිය වදාළ සේක.

သော အာဂတော န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗောတိ ‘‘ယဒိ ဟိ ဧဝံ အာဂတော ဥပသမ္ပဒံ လဘေယျ, သာသနေ အဂါရဝေါ ဘဝေယျ. သာမဏေရဘူမိယံ ပန ဌိတော သဂါရဝေါ စ ဘဝိဿတိ, အတ္တတ္ထဉ္စ ကရိဿတီ’’တိ ဉတွာ အနုကမ္ပမာနော ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘သော အာဂတော န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော’’တိ. သော အာဂတော ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗောတိ ဧဝံ အာဂတော ဘိက္ခုဘာဝေ ဌတွာ အဝိပန္နသီလတာယ သာသနေ သဂါရဝေါ ဘဝိဿတိ, သော သတိ ဥပနိဿယေ နစိရဿေဝ ဥတ္တမတ္ထံ ပါပုဏိဿတီတိ ဉတွာ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗောတိ အာဟ.

මෙහි “පැමිණි ඔහු උපසම්පදා නොකට යුතුය” යන්නෙහි සැඟවුණු අර්ථය නම්: ශික්ෂාපදය අත්නොහැර ලිංගික සේවනයෙහි යෙදී නැවත පැමිණි තැනැත්තාට උපසම්පදාව (මහණකම) ලැබුණහොත් ශාසනය කෙරෙහි අගෞරවයක් ඇති වේ. එහෙත් ඔහු සාමණේර භූමියෙහි පිහිටා ශාසනයට ගෞරව ඇතිව තම යහපත සලසා ගනු ඇතැයි සලකා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුකම්පාවෙන් “ඔහු උපසම්පදා නොකට යුතුය” යි වදාළ සේක. “පැමිණි ඔහු උපසම්පදා කළ යුතුය” යනු, ශික්ෂාපදය නිසි ලෙස අත්හැර ලිංගික සේවනයෙහි යෙදී පැමිණි තැනැත්තා ශීලය ආරක්ෂා කළ බැවින් ශාසනය කෙරෙහි ගෞරව ඇත්තෙකු වන බවත්, උපනිශ්‍රය සම්පත් ඇත්නම් නොබෝ කලකින්ම අර්හත්වය නැමති උතුම් අර්ථය සාක්ෂාත් කරගන්නා බවත් දැන උපසම්පදා කළ යුතු බව වදාළ සේක.

ဧဝံ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝိတွာ အာဂတေသု အနုပသမ္ပာဒေတဗ္ဗဉ္စ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗဉ္စ ဒဿေတွာ တီဏိပိ ဝတ္ထူနိ သမောဓာနေတွာ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ သိက္ခာပဒံ ပညပေတုကာမော ‘‘ဧဝဉ္စ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ သိက္ခာပဒံ ဥဒ္ဒိသေယျာထာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု…ပေ… အသံဝါသော’’တိ ပရိပုဏ္ဏံ သိက္ခာပဒံ ပညပေသိ.

මෙසේ මෛථුන ධර්මය සේවනය කොට පැමිණි අය අතරින් උපසම්පදා නොකට යුතු සහ උපසම්පදා කළ යුතු අය පෙන්වා දී, වස්තු තුනම (සුදින්න, මක්කටී, වජ්ජිපුත්තක) එක් කොට ශික්ෂාපදය සම්පූර්ණ ලෙස පැනවීමට අදහස් කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, මෙසේ මේ ශික්ෂාපදය උදෙසිය යුතුය” යි වදාරා, “යම් මහණෙක්... සංවාසයට නුසුදුසු වේ” යන සම්පූර්ණ ශික්ෂාපදය පැනවූ සේක.

ဝဇ္ဇိပုတ္တကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වජ්ජිපුත්තක වස්තුව පිළිබඳ විස්තරය නිමාවිය.

စတုဗ္ဗိဓဝိနယကထာ

සිව්වැදෑරුම් විනය පිළිබඳ කථාව.

၄၅. ဣဒါနိဿ [Pg.195] အတ္ထံ ဝိဘဇန္တော ‘‘ယော ပနာတိ, ယော ယာဒိသော’’တိအာဒိမာဟ. တသ္မိံ ပန သိက္ခာပဒေ စ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ စ သကလေ စ ဝိနယဝိနိစ္ဆယေ ကောသလ္လံ ပတ္ထယန္တေန စတုဗ္ဗိဓော ဝိနယော ဇာနိတဗ္ဗော –

45. දැන් එම ශික්ෂාපදයේ අර්ථය බෙදා දක්වමින් “යෝ පනාති යෝ යාදිසෝ” යනාදිය වදාළ සේක. ඒ ශික්ෂාපදයෙහි ද, ශික්ෂාපද විභංගයෙහි ද, මුළුමනින්ම විනය විනිශ්චයෙහි ද නිපුණත්වය කැමති වන්නා විසින් සිව්වැදෑරුම් විනය දැනගත යුතුය.

စတုဗ္ဗိဓဉှိ ဝိနယံ, မဟာထေရာ မဟိဒ္ဓိကာ;

နီဟရိတွာ ပကာသေသုံ, ဓမ္မသင်္ဂါဟကာ ပုရာ.

පැරණි කාලයේ මහා ඍද්ධිලාභී, ධර්ම සංගායනා කළ මහා තෙරවරු සිව්වැදෑරුම් විනයක් පාලි පාඨයන්ගෙන් උපුටා දක්වා ප්‍රකාශ කළහ.

ကတမံ စတုဗ္ဗိဓံ? သုတ္တံ, သုတ္တာနုလောမံ, အာစရိယဝါဒံ, အတ္တနောမတိန္တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အာဟစ္စပဒေန ရသေန အာစရိယဝံသေန အဓိပ္ပာယာ’’တိ, ဧတ္ထ ဟိ အာဟစ္စပဒန္တိ သုတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, ရသောတိ သုတ္တာနုလောမံ, အာစရိယဝံသောတိ အာစရိယဝါဒေါ, အဓိပ္ပာယောတိ အတ္တနောမတိ.

ඒ සිව්වැදෑරුම් විනය කවරේද? සූත්‍රය, සූත්‍රානුලෝමය, ආචාර්යවාදය සහ අත්තනෝමතියයි. “ආහච්චපදයෙන්, රසයෙන්, ආචාර්ය වංශයෙන් සහ අභිප්‍රායෙන්” යයි යමක් අරභයා වදාරන ලද ද, එහි ‘ආහච්චපදය’ යනු සූත්‍රයයි (පාලි පාඨයයි), ‘රසය’ යනු සූත්‍රානුලෝමයයි (මහාපදේස හතරයි), ‘ආචාර්ය වංශය’ යනු ආචාර්යවාදයයි (අටුවා මතයයි), ‘අභිප්‍රාය’ යනු අත්තනෝමතියයි (තම නුවණට වැටහෙන අයුරයි). මෙසේ ආයුෂ්මත් නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ.

တတ္ထ သုတ္တံနာမ သကလေ ဝိနယပိဋကေ ပါဠိ.

එහි ‘සූත්‍රය’ නම් මුළු විනය පිටකයේම අන්තර්ගත පාලි පෙළයි.

သုတ္တာနုလောမံ နာမ စတ္တာရော မဟာပဒေသာ; ယေ ဘဂဝတာ ဧဝံ ဝုတ္တာ – ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, မယာ ‘ဣဒံ န ကပ္ပတီ’တိ အပ္ပဋိက္ခိတ္တံ, တံ စေ အကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ; ကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ, တံ ဝေါ န ကပ္ပတိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, မယာ ‘ဣဒံ န ကပ္ပတီ’တိ အပ္ပဋိက္ခိတ္တံ, တံ စေ ကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ; အကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ, တံ ဝေါ ကပ္ပတိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, မယာ ‘ဣဒံ ကပ္ပတီ’တိ အနနုညာတံ, တံ စေ အကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ, ကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ; တံ ဝေါ န ကပ္ပတိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, မယာ ‘ဣဒံ ကပ္ပတီ’တိ အနနုညာတံ, တံ စေ ကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ, အကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ; တံ ဝေါ ကပ္ပတီ’’တိ (မဟာဝ. ၃၀၅).

සුත්තානුලෝමය යනු සතර මහාපදේශයන් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, යම් කරුණක් මා විසින් 'මෙය අකැපය'යි ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද්දේ ද, එය අකැප දෙයට අනුලෝම වේ නම් (සැසඳේ නම්), කැප දෙයට විරුද්ධ වේ නම්, එය ඔබට අකැප වේ. මහණෙනි, යම් කරුණක් මා විසින් 'මෙය අකැපය'යි ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද්දේ ද, එය කැප දෙයට අනුලෝම වේ නම්, අකැප දෙයට විරුද්ධ වේ නම්, එය ඔබට කැප වේ. මහණෙනි, යම් කරුණක් මා විසින් 'මෙය කැපය'යි අනුදැන නොවදාරන ලද්දේ ද, එය අකැප දෙයට අනුලෝම වේ නම්, කැප දෙයට විරුද්ධ වේ නම්, එය ඔබට අකැප වේ. මහණෙනි, යම් කරුණක් මා විසින් 'මෙය කැපය'යි අනුදැන නොවදාරන ලද්දේ ද, එය කැප දෙයට අනුලෝම වේ නම්, අකැප දෙයට විරුද්ධ වේ නම්, එය ඔබට කැප වේ."

အာစရိယဝါဒေါ နာမ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ ပဉ္စဟိ အရဟန္တသတေဟိ ဌပိတာ ပါဠိဝိနိမုတ္တာ ဩက္ကန္တဝိနိစ္ဆယပ္ပဝတ္တာ အဋ္ဌကထာတန္တိ.

ආචරියවාදය නම් ධර්ම සංගායක වූ පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා විසින් පිහිටුවන ලද, පාලියෙන් බැහැර වූ, ප්‍රඥාවෙන් නිශ්චයට එළඹ පැවති අටුවා පෙළගැස්මයි.

အတ္တနောမတိ နာမ သုတ္တ-သုတ္တာနုလောမ-အာစရိယဝါဒေ မုဉ္စိတွာ အနုမာနေန အတ္တနော အနုဗုဒ္ဓိယာ နယဂ္ဂါဟေန ဥပဋ္ဌိတာကာရကထနံ.

අත්තනෝමතිය නම් සූත්‍ර, සුත්තානුලෝම සහ ආචරියවාදයන්ගෙන් බැහැරව, අනුමානයෙන් තමන්ගේම අවබෝධයට අනුව නය ග්‍රහණය කරමින් තමන්ට වැටහෙන ආකාරය ප්‍රකාශ කිරීමයි.

အပိစ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မဝိနယဋ္ဌကထာသု အာဂတော သဗ္ဗောပိ ထေရဝါဒေါ ‘‘အတ္တနောမတိ’’ နာမ. တံ ပန အတ္တနောမတိံ ဂဟေတွာ ကထေန္တေန န ဒဠှဂ္ဂါဟံ [Pg.196] ဂဟေတွာ ဝေါဟရိတဗ္ဗံ. ကာရဏံ သလ္လက္ခေတွာ အတ္ထေန ပါဠိံ, ပါဠိယာ စ အတ္ထံ သံသန္ဒိတွာ ကထေတဗ္ဗံ. အတ္တနောမတိ အာစရိယဝါဒေ ဩတာရေတဗ္ဗာ. သစေ တတ္ထ ဩတရတိ စေဝ သမေတိ စ, ဂဟေတဗ္ဗာ. သစေ နေဝ ဩတရတိ န သမေတိ, န ဂဟေတဗ္ဗာ. အယဉှိ အတ္တနောမတိ နာမ သဗ္ဗဒုဗ္ဗလာ. အတ္တနောမတိတော အာစရိယဝါဒေါ ဗလဝတရော.

තවද සූත්‍ර, අභිධර්ම සහ විනය අටුවාවන්හි එන සියලුම ථේරවාදයන් 'අත්තනෝමතිය' ලෙස හැඳින්වේ. එම අත්තනෝමතිය ගෙන කරුණු දක්වන තැනැත්තා දැඩිව එල්බගෙන කථා නොකළ යුතුය. කරුණු විමසා බලා අර්ථයට අනුකූලව පාලිය ද, පාලියට අනුකූලව අර්ථය ද සසඳා බලා කථා කළ යුතුය. අත්තනෝමතිය ආචරියවාදය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එහි එය ඇතුළත් වේ නම්, එය සමඟ සැසඳේ නම් එය ගත යුතුය. ඉදින් එයට ඇතුළත් නොවේ නම්, සැසඳෙන්නේ නැති නම් එය නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත් අත්තනෝමතිය යනු සියල්ලටම වඩා දුර්වල දෙයකි. අත්තනෝමතියට වඩා ආචරියවාදය බලවත්ය.

အာစရိယဝါဒေါပိ သုတ္တာနုလောမေ ဩတာရေတဗ္ဗော. တတ္ထ ဩတရန္တော သမေန္တောယေဝ ဂဟေတဗ္ဗော, ဣတရော န ဂဟေတဗ္ဗော. အာစရိယဝါဒတော ဟိ သုတ္တာနုလောမံ ဗလဝတရံ.

ආචරියවාදය ද සුත්තානුලෝමය සමඟ සැසඳිය යුතුය. එහිදී එයට ඇතුළත් වන, එය සමඟ සැසඳෙන ආචරියවාදයම ගත යුතුය, අනෙක නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත් ආචරියවාදයට වඩා සුත්තානුලෝමය බලවත්ය.

သုတ္တာနုလောမမ္ပိ သုတ္တေ ဩတာရေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဩတရန္တံ သမေန္တမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ, ဣတရံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. သုတ္တာနုလောမတော ဟိ သုတ္တမေဝ ဗလဝတရံ. သုတ္တဉှိ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ ကာရကသံဃသဒိသံ ဗုဒ္ဓါနံ ဌိတကာလသဒိသံ. တသ္မာ ယဒါ ဒွေ ဘိက္ခူ သာကစ္ဆန္တိ, သကဝါဒီ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရဝါဒီ သုတ္တာနုလောမံ. တေဟိ အညမညံ ခေပံ ဝါ ဂရဟံ ဝါ အကတွာ သုတ္တာနုလောမံ သုတ္တေ ဩတာရေတဗ္ဗံ. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗံ. နော စေ, န ဂဟေတဗ္ဗံ; သုတ္တသ္မိံယေဝ ဌာတဗ္ဗံ. အထာယံ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော အာစရိယဝါဒံ. တေဟိပိ အညမညံ ခေပံ ဝါ ဂရဟံ ဝါ အကတွာ အာစရိယဝါဒေါ သုတ္တေ ဩတာရေတဗ္ဗော. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗော. အနောတရန္တော အသမေန္တော စ ဂါရယှာစရိယဝါဒေါ န ဂဟေတဗ္ဗော; သုတ္တသ္မိံယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

සුත්තානුලෝමය ද සූත්‍රය (පාලිය) සමඟ සැසඳිය යුතුය. එහිදී එයට ඇතුළත් වන, එය සමඟ සැසඳෙන සුත්තානුලෝමයම ගත යුතුය, අනෙක නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත් සුත්තානුලෝමයට වඩා සූත්‍රයම බලවත්ය. සූත්‍රය වනාහි වෙනස් කළ නොහැකි, සංගායනා කළ මහා සංඝයා වහන්සේ මෙනි, බුදුවරුන් ජීවමානව වැඩසිටි කාලය මෙනි. එබැවින් යම් කලෙක භික්ෂූන් දෙනමක් සාකච්ඡා කරද්දී, ස්වකීය වාදය ඇත්තා සූත්‍රය ගෙන කථා කරයි නම්, පරවාදියා සුත්තානුලෝමය ගෙන කථා කරයි නම්, ඔවුන් එකිනෙකාට ගැරහීමක් හෝ දොස් නැගීමක් නොකර සුත්තානුලෝමය සූත්‍රය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය සූත්‍රයට ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය. නොඑසේ නම් නොගත යුතුය; සූත්‍රයෙහිම පිහිටිය යුතුය. තවද මොහු සූත්‍රය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා ආචරියවාදය ගෙන කථා කරයි නම්, ඔවුන් ද එකිනෙකාට ගැරහීමක් හෝ දොස් නැගීමක් නොකර ආචරියවාදය සූත්‍රය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය. ඇතුළත් නොවන, නොසැසඳෙන ගර්හිත ආචරියවාදය නොගත යුතුය; සූත්‍රයෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော အတ္တနောမတိံ. တေဟိပိ အညမညံ ခေပံ ဝါ ဂရဟံ ဝါ အကတွာ အတ္တနောမတိ သုတ္တေ ဩတာရေတဗ္ဗာ. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗာ. နော စေ, န ဂဟေတဗ္ဗာ. သုတ္တသ္မိံ ယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු සූත්‍රය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා අත්තනෝමතිය ගෙන කථා කරයි නම්, ඔවුන් ද එකිනෙකාට ගැරහීමක් හෝ දොස් නැගීමක් නොකර අත්තනෝමතිය සූත්‍රය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය. නොඑසේ නම් නොගත යුතුය. සූත්‍රයෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထ ပနာယံ သုတ္တာနုလောမံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော သုတ္တံ. သုတ္တံ သုတ္တာနုလောမေ ဩတာရေတဗ္ဗံ. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရူဠှံ ပါဠိအာဂတံ ပညာယတိ, ဂဟေတဗ္ဗံ. နော စေ တထာ ပညာယတိ န ဩတရတိ န သမေတိ, ဗာဟိရကသုတ္တံ ဝါ ဟောတိ သိလောကော ဝါ အညံ ဝါ ဂါရယှသုတ္တံ ဂုဠှဝေဿန္တရဂုဠှဝိနယဝေဒလ္လာဒီနံ အညတရတော အာဂတံ, န ဂဟေတဗ္ဗံ. သုတ္တာနုလောမသ္မိံယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු සුත්තානුලෝමය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා සූත්‍රය ගෙන කථා කරයි නම්, සූත්‍රය සුත්තානුලෝමය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම්, සංගායනා තුනකට ඇතුළත් වූ පාලියෙහි එන සූත්‍රයක් බව පෙනේ නම් එය ගත යුතුය. එසේ නොපෙනේ නම්, ඇතුළත් නොවේ නම්, නොසැසඳේ නම්, එය බාහිර සූත්‍රයක් හෝ ශ්ලෝකයක් හෝ ගුළ්හවෙස්සන්තර, ගුළ්හවිනය, වේදල්ල ආදී ග්‍රන්ථයන්ගෙන් ආ කවර හෝ දෝෂ සහිත සූත්‍රයක් වේ නම් එය නොගත යුතුය. සුත්තානුලෝමයෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ [Pg.197] သုတ္တာနုလောမံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော အာစရိယဝါဒံ. အာစရိယဝါဒေါ သုတ္တာနုလောမေ ဩတာရေတဗ္ဗော. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗော. နော စေ, န ဂဟေတဗ္ဗော. သုတ္တာနုလောမေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු සුත්තානුලෝමය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා ආචරියවාදය ගෙන කථා කරයි නම්, ආචරියවාදය සුත්තානුලෝමය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය. නොඑසේ නම් නොගත යුතුය. සුත්තානුලෝමයෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ သုတ္တာနုလောမံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော အတ္တနောမတိံ. အတ္တနောမတိ သုတ္တာနုလောမေ ဩတာရေတဗ္ဗာ. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗာ. နော စေ, န ဂဟေတဗ္ဗာ. သုတ္တာနုလောမေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු සුත්තානුලෝමය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා අත්තනෝමතිය ගෙන කථා කරයි නම්, අත්තනෝමතිය සුත්තානුලෝමය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය. නොඑසේ නම් නොගත යුතුය. සුත්තානුලෝමයෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထ ပနာယံ အာစရိယဝါဒံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော သုတ္တံ. သုတ္တံ အာစရိယဝါဒေ ဩတာရေတဗ္ဗံ. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣတရံ ဂါရယှသုတ္တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. အာစရိယဝါဒေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු ආචරියවාදය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා සූත්‍රය ගෙන කථා කරයි නම්, සූත්‍රය ආචරියවාදය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය. අනෙක් දෝෂ සහිත සූත්‍රය නොගත යුතුය. ආචරියවාදයෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ အာစရိယဝါဒံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော သုတ္တာနုလောမံ. သုတ္တာနုလောမံ အာစရိယဝါဒေ ဩတာရေတဗ္ဗံ. ဩတရန္တံ သမေန္တမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ, ဣတရံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. အာစရိယဝါဒေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු ආචරියවාදය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා සුත්තානුලෝමය ගෙන කථා කරයි නම්, සුත්තානුලෝමය ආචරියවාදය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඇතුළත් වන, සැසඳෙන දෙයම ගත යුතුය, අනෙක නොගත යුතුය. ආචරියවාදයෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ အာစရိယဝါဒံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော အတ္တနောမတိံ. အတ္တနောမတိ အာစရိယဝါဒေ ဩတာရေတဗ္ဗာ. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗာ. နော စေ, န ဂဟေတဗ္ဗာ. အာစရိယဝါဒေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු ආචරියවාදය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා අත්තනෝමතිය ගෙන කථා කරයි නම්, අත්තනෝමතිය ආචරියවාදය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය. නොඑසේ නම් නොගත යුතුය. ආචරියවාදයෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထ ပနာယံ အတ္တနောမတိံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော သုတ္တံ. သုတ္တံ အတ္တနောမတိယံ ဩတာရေတဗ္ဗံ. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣတရံ ဂါရယှသုတ္တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. အတ္တနောမတိယမေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු අත්තනෝමතිය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා සූත්‍රය ගෙන කථා කරයි නම්, සූත්‍රය අත්තනෝමතිය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය. අනෙක් දෝෂ සහිත සූත්‍රය නොගත යුතුය. අත්තනෝමතියෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ အတ္တနောမတိံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော သုတ္တာနုလောမံ. သုတ္တာနုလောမံ အတ္တနောမတိယံ ဩတာရေတဗ္ဗံ. ဩတရန္တံ သမေန္တမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ, ဣတရံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. အတ္တနောမတိယမေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු අත්තනෝමතිය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා සුත්තානුලෝමය ගෙන කථා කරයි නම්, සුත්තානුලෝමය අත්තනෝමතිය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඇතුළත් වන, සැසඳෙන දෙයම ගත යුතුය, අනෙක නොගත යුතුය. අත්තනෝමතියෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ အတ္တနောမတိံ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော အာစရိယဝါဒံ. အာစရိယဝါဒေါ အတ္တနောမတိယံ ဩတာရေတဗ္ဗော. သစေ ဩတရတိ သမေတိ, ဂဟေတဗ္ဗော; ဣတရော ဂါရယှာစရိယဝါဒေါ န ဂဟေတဗ္ဗော. အတ္တနောမတိယမေဝ ဌာတဗ္ဗံ. အတ္တနော ဂဟဏမေဝ ဗလိယံ ကာတဗ္ဗံ. သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု စ ခေပေါ ဝါ ဂရဟာ ဝါ န ကာတဗ္ဗာတိ.

තවද මොහු අත්තනෝමතිය ගෙන කථා කරන කල්හි, අනෙකා ආචරියවාදය ගෙන කථා කරයි නම්, ආචරියවාදය අත්තනෝමතිය සමඟ සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය ඇතුළත් වේ නම්, සැසඳේ නම් ගත යුතුය; අනෙක් ගර්හිත ආචරියවාදය නොගත යුතුය. අත්තනෝමතියෙහිම පිහිටිය යුතුය. තමන්ගේම පිළිගැනීම බලවත් ලෙස තබා ගත යුතුය. එහෙත් සියලු අවස්ථාවන්හිදී අනුන්ගේ මත බැහැර කිරීමක් හෝ දොස් නැගීමක් හෝ නොකළ යුතුය.

အထ [Pg.198] ပနာယံ ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော ‘‘အကပ္ပိယ’’န္တိ. သုတ္တေ စ သုတ္တာနုလောမေ စ ဩတာရေတဗ္ဗံ. သစေ ကပ္ပိယံ ဟောတိ, ကပ္ပိယေ ဌာတဗ္ဗံ. သစေ အကပ္ပိယံ, အကပ္ပိယေ ဌာတဗ္ဗံ.

තවද මොහු 'කැපය'යි ගෙන කථා කරයි නම්, අනෙකා 'අකැපය'යි කථා කරයි නම්, එය සූත්‍රයෙහිත් සුත්තානුලෝමයෙහිත් සැසඳිය යුතුය. ඉදින් එය කැප දෙයක් වේ නම් කැපයෙහි පිහිටිය යුතුය. ඉදින් අකැප දෙයක් වේ නම් අකැපයෙහි පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ တဿ ကပ္ပိယဘာဝသာဓကံ သုတ္တတော ဗဟုံ ကာရဏဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဉ္စ ဒဿေတိ, ပရော ကာရဏံ န ဝိန္ဒတိ. ကပ္ပိယေဝ ဌာတဗ္ဗံ. အထ ပရော တဿ အကပ္ပိယဘာဝသာဓကံ သုတ္တတော ဗဟုံ ကာရဏဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဉ္စ ဒဿေတိ, အနေန အတ္တနော ဂဟဏန္တိ ကတွာ ဒဠှံ အာဒါယ န ဌာတဗ္ဗံ. ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အကပ္ပိယေဝ ဌာတဗ္ဗံ. အထ ဒွိန္နမ္ပိ ကာရဏစ္ဆာယာ ဒိဿတိ, ပဋိက္ခိတ္တဘာဝေါယေဝ သာဓု, အကပ္ပိယေ ဌာတဗ္ဗံ. ဝိနယဉှိ ပတွာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယဝိစာရဏမာဂမ္မ ရုန္ဓိတဗ္ဗံ, ဂါဠှံ ကတ္တဗ္ဗံ, သောတံ ပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ, ဂရုကဘာဝေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ.

ඉදින් මොහු එම කරුණෙහි කැප බව (සුදුසු බව) තහවුරු කිරීම පිණිස සූත්‍ර දේශනාවලින් බොහෝ කරුණු හා විනිශ්චයන් දක්වයි නම්, අනික් තැනැත්තාට ඊට විරුද්ධ කරුණු ඉදිරිපත් කළ නොහැකි නම්, එවිට කැප බවෙහිම පිහිටිය යුතුය. ඉදින් අනික් තැනැත්තා එය අකැප බව පෙන්වීමට සූත්‍ර ඇසුරින් බොහෝ කරුණු හා විනිශ්චයන් දක්වයි නම්, මොහු විසින් මෙය තමාගේම මතය යැයි සලකා එය දැඩිව අල්ලාගෙන නොසිටිය යුතුය. 'මැනවැ' යි පිළිගෙන එය අකැප දෙයක් ලෙසම පිළිගත යුතුය. ඉදින් දෙපාර්ශවයේම කරුණු සමාන බව පෙනේ නම්, එවිට ප්‍රතික්ෂේප කිරීමම යහපත් බැවින් එය අකැප යන්නෙහිම පිහිටිය යුතුය. මන්ද යත්, විනය විනිශ්චයට පැමිණ කැප අකැප බව විමසීමේදී (සැක සහිත නම්) එය වැළැක්විය යුතුය, අකැප යන මතයෙහි දැඩිව පිහිටිය යුතුය, (කැප බවට ඇති) එම මත පරම්පරාව සිඳලිය යුතුය, අකැප බව නම් වූ බරපතළ පැත්තෙහිම පිහිටිය යුතුය.

အထ ပနာယံ ‘‘အကပ္ပိယ’’န္တိ ဂဟေတွာ ကထေတိ, ပရော ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ. သုတ္တေ စ သုတ္တာနုလောမေ စ ဩတာရေတဗ္ဗံ. သစေ ကပ္ပိယံ ဟောတိ, ကပ္ပိယေ ဌာတဗ္ဗံ. သစေ အကပ္ပိယံ, အကပ္ပိယေ ဌာတဗ္ဗံ.

නැවතත්, ඉදින් මොහු මෙය 'අකැපය' කියා පිළිගෙන පවසයි නම්, අනික් තැනැත්තා 'කැපය' කියා පවසයි නම්, එවිට සූත්‍රයන්හි සහ සූත්‍රයට අනුකූල කරුණු (සූත්‍රානුලෝම) වල බහා බැලිය යුතුය. ඉදින් කැප වේ නම් කැපයෙහි පිහිටිය යුතුය, ඉදින් අකැප වේ නම් අකැපයෙහි පිහිටිය යුතුය.

အထာယံ ဗဟူဟိ သုတ္တဝိနိစ္ဆယကာရဏေဟိ အကပ္ပိယဘာဝံ ဒဿေတိ, ပရော ကာရဏံ န ဝိန္ဒတိ, အကပ္ပိယေ ဌာတဗ္ဗံ. အထ ပရော ဗဟူဟိ သုတ္တဝိနိစ္ဆယကာရဏေဟိ ကပ္ပိယဘာဝံ ဒဿေတိ, အယံ ကာရဏံ န ဝိန္ဒတိ, ကပ္ပိယေ ဌာတဗ္ဗံ. အထ ဒွိန္နမ္ပိ ကာရဏစ္ဆာယာ ဒိဿတိ, အတ္တနော ဂဟဏံ န ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗံ. ယထာ စာယံ ကပ္ပိယာကပ္ပိယေ အကပ္ပိယကပ္ပိယေ စ ဝိနိစ္ဆယော ဝုတ္တော; ဧဝံ အနာပတ္တိအာပတ္တိဝါဒေ အာပတ္တာနာပတ္တိဝါဒေ စ, လဟုကဂရုကာပတ္တိဝါဒေ ဂရုကလဟုကာပတ္တိဝါဒေ စာပိ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. နာမမတ္တံယေဝ ဟိ ဧတ္ထ နာနံ, ယောဇနာနယေ နာနံ နတ္ထိ, တသ္မာ န ဝိတ္ထာရိတံ.

ඉදින් මොහු බොහෝ සූත්‍ර හා විනිශ්චය කරුණු මගින් අකැප බව පෙන්වයි නම්, අනික් තැනැත්තාට ඊට විරුද්ධ කරුණු නැත්නම්, අකැපයෙහිම පිහිටිය යුතුය. ඉදින් අනික් තැනැත්තා බොහෝ සූත්‍ර හා විනිශ්චය කරුණු මගින් කැප බව පෙන්වයි නම්, මොහුට කරුණු නැත්නම්, කැපයෙහිම පිහිටිය යුතුය. ඉදින් දෙදෙනාගේම කරුණු සමාන ලෙස පෙනේ නම්, තමාගේ (අකැප යන) මතය අත් නොහැරිය යුතුය. මෙම කැප-අකැප විනිශ්චය යම් සේද, එසේම ඇවැත්-නොඇවැත් වාදයේදීත්, ලුහු-ගරු (සැහැල්ලු හා බරපතළ) ඇවැත් වාදයේදීත් මෙම විනිශ්චයම දත යුතුය. මෙහි වෙනස ඇත්තේ නාම මාත්‍රයෙහි පමණි. යෙදෙන ක්‍රමයෙහි (යෝජනා නයෙහි) වෙනසක් නැත. එබැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

ဧဝံ ကပ္ပိယာကပ္ပိယာဒိဝိနိစ္ဆယေ ဥပ္ပန္နေ ယော သုတ္တ-သုတ္တာနုလောမအာစရိယဝါဒအတ္တနောမတီသု အတိရေကကာရဏံ လဘတိ, တဿ ဝါဒေ ဌာတဗ္ဗံ. သဗ္ဗသော ပန ကာရဏံ ဝိနိစ္ဆယံ အလဘန္တေန သုတ္တံ န ဇဟိတဗ္ဗံ, သုတ္တသ္မိံယေဝ ဌာတဗ္ဗန္တိ. ဧဝံ တသ္မိံ သိက္ခာပဒေ စ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ စ သကလေ စ ဝိနယဝိနိစ္ဆယေ ကောသလ္လံ ပတ္ထယန္တေန အယံ စတုဗ္ဗိဓော ဝိနယော ဇာနိတဗ္ဗော.

මෙසේ කැප-අකැප ආදී විනිශ්චයන් පැනනැඟුණු කල්හි, යමෙක් සූත්‍ර, සූත්‍රානුලෝම, ආචාර්යවාද හා ස්වමත (අත්තනෝමති) යන කරුණු අතරින් වඩාත් ප්‍රබල කරුණු ලබයිද, ඔහුගේ වාදයෙහි පිහිටිය යුතුය. කිසිසේත් විනිශ්චය කරුණු සොයාගත නොහැකි තැනැත්තා සූත්‍රය (පාලි පාඨය) අත් නොහළ යුතුය, සූත්‍රයෙහිම පිහිටිය යුතුය. මෙසේ එම ශික්ෂාපදයන්හි ද, ශික්ෂාපද විභංගයන්හි ද, සමස්ත විනය විනිශ්චයෙහි ද දක්ෂතාව පතන්නා විසින් මෙම සිව්වැදෑරුම් විනය දත යුතුය.

ဣမဉ္စ [Pg.199] ပန စတုဗ္ဗိဓံ ဝိနယံ ဉတွာပိ ဝိနယဓရေန ပုဂ္ဂလေန တိလက္ခဏသမန္နာဂတေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တီဏိ ဟိ ဝိနယဓရဿ လက္ခဏာနိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာနိ. ကတမာနိ တီဏိ? ‘‘သုတ္တဉ္စဿ သွာဂတံ ဟောတိ သုပ္ပဝတ္တိ သုဝိနိစ္ဆိတံ သုတ္တတော အနုဗျဉ္ဇနတော’’တိ ဣဒမေကံ လက္ခဏံ. ‘‘ဝိနယေ ခေါ ပန ဌိတော ဟောတိ အသံဟီရော’’တိ ဣဒံ ဒုတိယံ. ‘‘အာစရိယပရမ္ပရာ ခေါ ပနဿ သုဂ္ဂဟိတာ ဟောတိ သုမနသိကတာ သူပဓာရိတာ’’တိ ဣဒံ တတိယံ.

තවද මෙම සිව්වැදෑරුම් විනය දැනගත්තද, විනයධර පුද්ගලයා ලක්ෂණ තුනකින් සමන්විත විය යුතුය. විනයධරයෙකුට ලක්ෂණ තුනක් තිබිය යුතුය. එම තුන මොනවාද? 1. මොහුගේ සූත්‍රය (විනය පාලිය) මැනවින් හදාරන ලද, මැනවින් පවත්වාගන්නා ලද, සූත්‍ර හා අනුබ්‍යංජන (අර්ථ) වශයෙන් මැනවින් විනිශ්චය කරන ලද විය යුතුය; මෙය පළමු ලක්ෂණයයි. 2. විනයෙහි (ලජ්ජී බවින්) පිහිටි තැනැත්තෙකු විය යුතුය, අන්‍ය මතයන්ගෙන් සොලවාලිය නොහැකි (අසංහීර) අයෙකු විය යුතුය; මෙය දෙවන ලක්ෂණයයි. 3. ආචාර්ය පරම්පරා විනිශ්චය මැනවින් උගන්නා ලද, මැනවින් මෙනෙහි කරන ලද, මැනවින් දරාගන්නා ලද විය යුතුය; මෙය තෙවන ලක්ෂණයයි.

တတ္ထ သုတ္တံ နာမ သကလံ ဝိနယပိဋကံ. တဉ္စဿ သွာဂတံ ဟောတီတိ သုဋ္ဌု အာဂတံ. သုပ္ပဝတ္တီတိ သုဋ္ဌု ပဝတ္တံ ပဂုဏံ ဝါစုဂ္ဂတံ သုဝိနိစ္ဆိတံ. သုတ္တတော အနုဗျဉ္ဇနတောတိ ပါဠိတော စ ပရိပုစ္ဆတော စ အဋ္ဌကထာတော စ သုဝိနိစ္ဆိတံ ဟောတိ, ကင်္ခစ္ဆေဒံ ကတွာ ဥဂ္ဂဟိတံ.

එහි 'සූත්‍රය' යනු සමස්ත විනය පිටකයයි. එය ඔහුට 'ස්වාගත' වීම යනු මැනවින් මුඛපාඨ වූ බවයි. 'සුප්පවත්ති' යනු මැනවින් පවත්වාගෙන යන ලද, පුහුණු වූ, මුඛස්ථ (පාඩම්) වූ බවයි. 'සූත්‍ර හා අනුබ්‍යංජන වශයෙන් මැනවින් විනිශ්චය කරන ලද' යනු පාලියෙන් ද, පරිපුච්ඡා (ප්‍රශ්න කිරීම්/ථේරවාද) වලින් ද, අටුවාවලින් ද මැනවින් විනිශ්චය කරන ලද, සැක දුරු කර ඉගෙන ගන්නා ලද බවයි.

ဝိနယေ ခေါ ပန ဌိတော ဟောတီတိ ဝိနယေ လဇ္ဇီဘာဝေန ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. အလဇ္ဇီ ဟိ ဗဟုဿုတောပိ သမာနော လာဘဂရုတာယ တန္တိံ ဝိသံဝါဒေတွာ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သတ္ထုသာသနံ ဒီပေတွာ သာသနေ မဟန္တံ ဥပဒ္ဒဝံ ကရောတိ. သံဃဘေဒမ္ပိ သံဃရာဇိမ္ပိ ဥပ္ပာဒေတိ. လဇ္ဇီ ပန ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဇီဝိတဟေတုပိ တန္တိံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဓမ္မမေဝ ဝိနယမေဝ စ ဒီပေတိ, သတ္ထုသာသနံ ဂရုံ ကတွာ ဌပေတိ. တထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ မဟာထေရာ တိက္ခတ္တုံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသုံ – ‘‘အနာဂတေ လဇ္ဇီ ရက္ခိဿတိ, လဇ္ဇီ ရက္ခိဿတိ, လဇ္ဇီ ရက္ခိဿတီ’’တိ. ဧဝံ ယော လဇ္ဇီ, သော ဝိနယံ အဝိဇဟန္တော အဝေါက္ကမန္တော လဇ္ဇီဘာဝေန ဝိနယေ ဌိတော ဟောတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတောတိ. အသံဟီရောတိ သံဟီရော နာမ ယော ပါဠိယံ ဝါ အဋ္ဌကထာယံ ဝါ ဟေဋ္ဌတော ဝါ ဥပရိတော ဝါ ပဒပဋိပါဋိယာ ဝါ ပုစ္ဆိယမာနော ဝိတ္ထုနတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ သန္တိဋ္ဌိတုံ န သက္ကောတိ; ယံ ယံ ပရေန ဝုစ္စတိ တံ တံ အနုဇာနာတိ; သကဝါဒံ ဆဍ္ဍေတွာ ပရဝါဒံ ဂဏှာတိ. ယော ပန ပါဠိယံ ဝါ အဋ္ဌကထာယ ဝါ ဟေဋ္ဌုပရိယေန ဝါ ပဒပဋိပါဋိယာ ဝါ ပုစ္ဆိယမာနော န ဝိတ္ထုနတိ န ဝိပ္ဖန္ဒတိ, ဧကေကလောမံ သဏ္ဍာသေန ဂဏှန္တော ဝိယ ‘‘ဧဝံ မယံ ဝဒါမ; ဧဝံ နော အာစရိယာ ဝဒန္တီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ; ယမှိ ပါဠိ စ ပါဠိဝိနိစ္ဆယော စ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ အဂစ္ဆန္တော တိဋ္ဌတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘အသံဟီရော’’တိ.

'විනයෙහි පිහිටීම' යනු විනයෙහි ලජ්ජී (පවට බිය ඇති) ස්වභාවයෙන් යුක්තව පිහිටීමයි. මන්දයත්, ලජ්ජා නැති (අලජ්ජී) පුද්ගලයා බහුශ්‍රුත වුවද, ලාභයට ගරු කරන නිසා විනය පාලි ක්‍රමය අවුල් කර, අධර්මයක් ධර්මය ලෙස හෝ අවිනයක් විනය ලෙස හෝ පෙන්වා ශාසනයට මහත් උවදුරු කරයි. සංඝ භේදය හෝ සංඝ රාජිය හෝ ඇති කරයි. එහෙත් ලජ්ජී තැනැත්තා කුකුස ඇති, ශික්ෂාකාමී අයෙකු වී ජීවිතය වෙනුවෙන් වුවද විනය පාලි මඟ නොවරදවා ධර්මයම සහ විනයම පෙන්වා දෙයි, ශාස්තෘ ශාසනයට ගරු කරයි. එබැවින් පෙර මහා තෙරවරු 'අනාගතයේදී ලජ්ජී පුද්ගලයා ශාසනය රකිනු ඇත' කියා තෙවරක්ම පැවසූහ. මෙසේ යමෙක් ලජ්ජී වේද, හෙතෙම විනය අත් නොහැර, ඉක්මවා නොගොස්, ලජ්ජී බවින් විනයෙහි මැනවින් පිහිටියේ වෙයි. 'අසංහීර' යනු: යමෙක් පාලියෙන් හෝ අටුවාවෙන් හෝ මුල සිට අගට හෝ අග සිට මුලට හෝ පද පිළිවෙළින් ප්‍රශ්න කරන කල්හි, අතරමං වෙයිද, වෙව්ලයිද, ස්ථිරව සිටිය නොහැකි වෙයිද; අන්‍යයන් පවසන දේම පිළිගනීද, තමාගේ වාදය අත්හැර පරවාදය ගනීද, ඔහු 'සංහීර' නම් වේ. යමෙක් පාලියෙන් හෝ අටුවාවෙන් හෝ මුල සිට අගට හෝ අග සිට මුලට හෝ පද පිළිවෙළින් ප්‍රශ්න කරන කල්හි, අතරමං නොවෙයිද, නොසැලෙයිද, අඬුවකින් එකින් එක රෝමයක් උගුල්ලන්නාක් මෙන් 'අප පවසන්නේ මෙසේය, අපේ ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ මෙසේය' කියා පිළිතුරු දෙයිද; යමෙකු තුළ පාලිය සහ පාලි විනිශ්චය රන් බඳුනක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් අවසන් නොවී පවතීද, ඔහු 'අසංහීර' යැයි කියනු ලැබේ.

အာစရိယပရမ္ပရာ ခေါ ပနဿ သုဂ္ဂဟိတာ ဟောတီတိ ထေရပရမ္ပရာ ဝံသပရမ္ပရာ စဿ သုဋ္ဌု ဂဟိတာ ဟောတိ. သုမနသိကတာတိ သုဋ္ဌု မနသိကတာ; အာဝဇ္ဇိတမတ္တေ ဥဇ္ဇလိတပဒီပေါ ဝိယ ဟောတိ. သူပဓာရိတာတိ သုဋ္ဌု [Pg.200] ဥပဓာရိတာ ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိတော အတ္ထတော ကာရဏတော စ ဥပဓာရိတာ; အတ္တနော မတိံ ပဟာယ အာစရိယသုဒ္ဓိယာ ဝတ္တာ ဟောတိ ‘‘မယှံ အာစရိယော အသုကာစရိယဿ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှိ, သော အသုကဿာ’’တိ ဧဝံ သဗ္ဗံ အာစရိယပရမ္ပရံ ထေရဝါဒင်္ဂံ အာဟရိတွာ ယာဝ ဥပါလိတ္ထေရော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှီတိ ပါပေတွာ ဌပေတိ. တတောပိ အာဟရိတွာ ဥပါလိတ္ထေရော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှိ, ဒါသကတ္ထေရော အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ ဥပါလိတ္ထေရဿ, သောဏကတ္ထေရော အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ ဒါသကတ္ထေရဿ, သိဂ္ဂဝတ္ထေရော အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ သောဏကတ္ထေရဿ, မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရော အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ သိဂ္ဂဝတ္ထေရဿ စဏ္ဍဝဇ္ဇိတ္ထေရဿ စာတိ. ဧဝံ သဗ္ဗံ အာစရိယပရမ္ပရံ ထေရဝါဒင်္ဂံ အာဟရိတွာ အတ္တနော အာစရိယံ ပါပေတွာ ဌပေတိ. ဧဝံ ဥဂ္ဂဟိတာ ဟိ အာစရိယပရမ္ပရာ သုဂ္ဂဟိတာ ဟောတိ. ဧဝံ အသက္ကောန္တေန ပန အဝဿံ ဒွေ တယော ပရိဝဋ္ဋာ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ. သဗ္ဗပစ္ဆိမေန ဟိ နယေန ယထာ အာစရိယော စ အာစရိယာစရိယော စ ပါဠိဉ္စ ပရိပုစ္ဆဉ္စ ဝဒန္တိ, တထာ ဉာတုံ ဝဋ္ဋတိ.

‘ආචාර්ය පරම්පරාව මැනවින් උගත්’ (සුග්ගහිතා) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, එම විනයධරයා විසින් ස්ථවිර පරම්පරාව හෙවත් වංශ පරම්පරාව මැනවින් උගන්නා ලද බවයි. ‘මැනවින් මෙනෙහි කරන ලද’ (සුමනසිකතා) යනු මැනවින් සිතෙහි තබාගත් බවයි; එය ආවර්ජනා කරන මාත්‍රයෙන් ම දැල්වූ පහනක් මෙන් පැහැදිලිව පෙනේ. ‘මැනවින් දරන ලද’ (සූපධාරිතා) යනු පූර්වාපර සන්ධි ගලපා, අර්ථය හා කරුණු අනුව මැනවින් ධාරණය කරගත් බවයි; තමාගේ පෞද්ගලික මතය අත්හැර ආචාර්යවරුන්ගේ පිරිසිදු සම්ප්‍රදාය අනුව කතා කරන්නෙකු වෙයි. “මගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ අසවල් ආචාර්යයන් වහන්සේගෙන් උගත්හ, උන්වහන්සේ අසවල් ආචාර්යයන් වහන්සේගෙන් උගත්හ” යනුවෙන් මුළු ආචාර්ය පරම්පරාවම හෙවත් ස්ථවිරවාදී අංගයන් ගෙන හැර පාමින්, උපාලි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙන් උගත් බව දක්වා එය පිහිටුවයි. එතැන් සිට ද, උපාලි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ද, දාසක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ උපාලි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ද, සෝණක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ දාසක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ද, සිග්ගව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ සෝණක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ද, මොග්ගලිපුත්ත තිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ සිග්ගව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් හා චණ්ඩවජ්ජි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ද උගත්හ. මෙසේ මුළු ආචාර්ය පරම්පරාවම හෙවත් ස්ථවිරවාදී අංගයන් ගෙන හැර පා තමන්ගේ ආචාර්යවරයා දක්වා ගෙන එයි. මෙලෙස උගත් විට ආචාර්ය පරම්පරාව මැනවින් උගත්තා නම් වෙයි. එසේ මුළු පරම්පරාවම උගැනීමට අපොහොසත් අයෙකු විසින් අවම වශයෙන් පරම්පරා දෙකක් හෝ තුනක්වත් ඉගෙන ගත යුතුය. සියලු ක්‍රමයන්ට අනුව, තමන්ගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ සහ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ පාළිය සහ අටුවාව (පරිපුච්ඡාව) උගන්වන ආකාරය දැනගැනීම සුදුසු ය.

ဣမေဟိ စ ပန တီဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတေန ဝိနယဓရေန ဝတ္ထုဝိနိစ္ဆယတ္ထံ သန္နိပတိတေ သံဃေ ဩတိဏ္ဏေ ဝတ္ထုသ္မိံ စောဒကေန စ စုဒိတကေန စ ဝုတ္တေ ဝတ္တဗ္ဗေ သဟသာ အဝိနိစ္ဆိနိတွာဝ ဆ ဌာနာနိ ဩလောကေတဗ္ဗာနိ. ကတမာနိ ဆ? ဝတ္ထု ဩလောကေတဗ္ဗံ, မာတိကာ ဩလောကေတဗ္ဗာ, ပဒဘာဇနီယံ ဩလောကေတဗ္ဗံ, တိကပရိစ္ဆေဒေါ ဩလောကေတဗ္ဗော, အန္တရာပတ္တိ ဩလောကေတဗ္ဗာ, အနာပတ္တိ ဩလောကေတဗ္ဗာတိ.

මෙම ලක්ෂණ තුනෙන් සමන්විත වූ විනයධරයා විසින්, විනය කරුණක් තීරණය කිරීම සඳහා සංඝයා රැස් වූ කල්හි, විනය ප්‍රශ්නයක් මතු වූ විට, චෝදනා කරන භික්ෂුව සහ චෝදනා ලැබූ භික්ෂුව විසින් පැවසිය යුතු දේ පැවසූ පසු, හදිසියේ තීරණ නොගෙන කරුණු හයක් පරීක්ෂා කළ යුතුය. ඒ හය මොනවාද? වස්තුව (සිද්ධිය), මාතිකා (විනය නීතිය), පදභාජනීය (පද විවරණය), තික පරිච්ඡේදය (ත්‍රික බෙදීම), අන්තරාපත්තිය (අතුරු ඇවැත්) සහ අනාපත්තිය (ඇවැත් නොවන අවස්ථා) පරීක්ෂා කළ යුතුය.

ဝတ္ထုံ ဩလောကေန္တောပိ ဟိ ‘‘တိဏေန ဝါ ပဏ္ဏေန ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အာဂန္တဗ္ဗံ, န တွေဝ နဂ္ဂေန အာဂန္တဗ္ဗံ; ယော အာဂစ္ဆေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၅၁၇) ဧဝံ ဧကစ္စံ အာပတ္တိံ ပဿတိ. သော တံ သုတ္တံ အာနေတွာ တံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေဿတိ.

වස්තුව පරීක්ෂා කිරීමේදී, “තණකොළවලින් හෝ කොළවලින් හෝ වසාගෙන පැමිණිය යුතුය, නග්නව නොපැමිණිය යුතුය; යමෙක් නග්නව පැමිණෙන්නේ නම් ඔහුට දුක්කටා ඇවැත් වේ” යනුවෙන් මෙවැනි ඇතැම් ඇවැත් දකියි. ඔහු එම සූත්‍රය ගෙන හැර දක්වා එම විනය කරුණ සංසිඳුවයි.

မာတိကံ ဩလောကေန္တောပိ ‘‘သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေ ပါစိတ္တိယ’’န္တိအာဒိနာ (ပါစိ. ၂) နယေန ပဉ္စန္နံ အာပတ္တီနံ အညတရံ အာပတ္တိံ ပဿတိ, သော တံ သုတ္တံ အာနေတွာ တံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေဿတိ.

මාතිකාව පරීක්ෂා කිරීමේදී ද “දැන දැන බොරු කීමෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ” යනාදී ක්‍රමයෙන් පස් වැදෑරුම් ඇවැත්වලින් යම් ඇවැතක් දකියි. ඔහු එම සූත්‍රය ගෙන හැර දක්වා එම විනය කරුණ සංසිඳුවයි.

ပဒဘာဇနီယံ [Pg.201] ဩလောကေန္တောပိ ‘‘အက္ခယိတေ သရီရေ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ. ယေဘုယျေန ခယိတေ သရီရေ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၉ အာဒယော, အတ္ထတော သမာနံ) နယေန သတ္တန္နံ အာပတ္တီနံ အညတရံ အာပတ္တိံ ပဿတိ, သော ပဒဘာဇနီယတော သုတ္တံ အာနေတွာ တံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေဿတိ.

පදභාජනීය පරීක්ෂා කිරීමේදී ද “නොදිරා ගිය සිරුරක මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේ නම් පාරාජිකා ඇවැත් වේ. බෙහෙවින් දිරා ගිය සිරුරක මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ” යනාදී ක්‍රමයෙන් සත් වැදෑරුම් ඇවැත්වලින් යම් ඇවැතක් දකියි. ඔහු පදභාජනීයයෙන් එම සූත්‍රය ගෙන හැර දක්වා එම විනය කරුණ සංසිඳුවයි.

တိကပရိစ္ဆေဒံ ဩလောကေန္တောပိ တိကသံဃာဒိသေသံ ဝါ တိကပါစိတ္တိယံ ဝါ တိကဒုက္ကဋံ ဝါ အညတရံ ဝါ အာပတ္တိံ တိကပရိစ္ဆေဒေ ပဿတိ, သော တတော သုတ္တံ အာနေတွာ တံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေဿတိ.

තික පරිච්ඡේදය පරීක්ෂා කිරීමේදී ද, තික සංඝාදිසේස හෝ තික පාචිත්තිය හෝ තික දුක්කටා හෝ වෙනත් යම් ඇවැතක් තික පරිච්ඡේදය තුළින් දකියි. ඔහු එයින් එම සූත්‍රය ගෙන හැර දක්වා එම විනය කරුණ සංසිඳුවයි.

အန္တရာပတ္တိံ ဩလောကေန္တောပိ ‘‘ပဋိလာတံ ဥက္ခိပတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါစိ. ၃၅၅) ဧဝံ ယာ သိက္ခာပဒန္တရေသု အန္တရာပတ္တိ ဟောတိ တံ ပဿတိ, သော တံ သုတ္တံ အာနေတွာ တံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေဿတိ.

අන්තරාපත්තිය පරීක්ෂා කිරීමේදී ද “පහළට වැටුණු ගිනි පෙනෙල්ලක් උඩට ඔසවන්නේ නම් දුක්කටා ඇවැත් වේ” යනුවෙන් ශික්ෂාපද අතර ඇති යම් අතුරු ඇවැතක් වේ ද එය දකියි. ඔහු එම සූත්‍රය ගෙන හැර දක්වා එම විනය කරුණ සංසිඳුවයි.

အနာပတ္တိံ ဩလောကေန္တောပိ ‘‘အနာပတ္တိ ဘိက္ခု အသာဒိယန္တဿ, အထေယျစိတ္တဿ, န မရဏာဓိပ္ပာယဿ, အနုလ္လပနာဓိပ္ပာယဿ, န မောစနာဓိပ္ပာယဿ, အသဉ္စိစ္စ, အဿတိယာ, အဇာနန္တဿာ’’တိ (ပါရာ. ၇၂ အာဒယော) ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ သိက္ခာပဒေ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ အနာပတ္တိံ ပဿတိ, သော တံ သုတ္တံ အာနေတွာ တံ အဓိကရဏံ ဝူပသမေဿတိ.

අනාපත්තිය පරීක්ෂා කිරීමේදී ද “ඇවැත් නොපිළිගන්නා, සොර සිතක් නැති, මරණාධිප්‍රාය නැති, අඟවන අදහසක් නැති, මුදා හරින අදහසක් නැති, නොදැනුවත්ව හෝ අමතක වීමෙන් හෝ කළ භික්ෂුවට ඇවැත් නැත” යනුවෙන් ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්හි දක්වා ඇති අනාපත්තිය දකියි. ඔහු එම සූත්‍රය ගෙන හැර දක්වා එම විනය කරුණ සංසිඳුවයි.

ယော ဟိ ဘိက္ခု စတုဗ္ဗိဓဝိနယကောဝိဒေါ တိလက္ခဏသမ္ပန္နော ဣမာနိ ဆ ဌာနာနိ ဩလောကေတွာ အဓိကရဏံ ဝူပသမေဿတိ, တဿ ဝိနိစ္ဆယော အပ္ပဋိဝတ္တိယော, ဗုဒ္ဓေန သယံ နိသီဒိတွာ ဝိနိစ္ဆိတသဒိသော ဟောတိ. တံ စေဝံ ဝိနိစ္ဆယကုသလံ ဘိက္ခုံ ကောစိ ကတသိက္ခာပဒဝီတိက္ကမော ဘိက္ခု ဥပသင်္ကမိတွာ အတ္တနော ကုက္ကုစ္စံ ပုစ္ဆေယျ; တေန သာဓုကံ သလ္လက္ခေတွာ သစေ အနာပတ္တိ ဟောတိ, ‘‘အနာပတ္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သစေ ပန အာပတ္တိ ဟောတိ, ‘‘အာပတ္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သာ ဒေသနာဂါမိနီ စေ, ‘‘ဒေသနာဂါမိနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ စေ, ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. အထဿ ပါရာဇိကစ္ဆာယာ ဒိဿတိ, ‘‘ပါရာဇိကာပတ္တီ’’တိ န တာဝ ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? မေထုနဓမ္မဝီတိက္ကမော ဟိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝီတိက္ကမော စ ဩဠာရိကော. အဒိန္နာဒါနမနုဿဝိဂ္ဂဟဝီတိက္ကမာ ပန သုခုမာ စိတ္တလဟုကာ. တေ သုခုမေနေဝ အာပဇ္ဇတိ, သုခုမေန ရက္ခတိ, တသ္မာ ဝိသေသေန တံဝတ္ထုကံ ကုက္ကုစ္စံ ပုစ္ဆိယမာနော ‘‘အာပတ္တီ’’တိ အဝတွာ သစဿ အာစရိယော ဓရတိ, တတော တေန သော ဘိက္ခု ‘‘အမှာကံ အာစရိယံ [Pg.202] ပုစ္ဆာ’’တိ ပေသေတဗ္ဗော. သစေ သော ပုန အာဂန္တွာ ‘‘တုမှာကံ အာစရိယော သုတ္တတော နယတော ဩလောကေတွာ ‘သတေကိစ္ဆော’တိ မံ အာဟာ’’တိ ဝဒတိ, တတော အနေန သော ‘‘သာဓု သုဋ္ဌု ယံ အာစရိယော ဘဏတိ တံ ကရောဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. အထ ပနဿ အာစရိယော နတ္ထိ, သဒ္ဓိံ ဥဂ္ဂဟိတတ္ထေရော ပန အတ္ထိ, တဿ သန္တိကံ ပေသေတဗ္ဗော – ‘‘အမှေဟိ သဟ ဥဂ္ဂဟိတတ္ထေရော ဂဏပါမောက္ခော, တံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆာ’’တိ. တေနာပိ ‘‘သတေကိစ္ဆော’’တိ ဝိနိစ္ဆိတေ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌု တဿ ဝစနံ ကရောဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. အထ သဒ္ဓိံ ဥဂ္ဂဟိတတ္ထေရောပိ နတ္ထိ, အန္တေဝါသိကော ပဏ္ဍိတော အတ္ထိ, တဿ သန္တိကံ ပေသေတဗ္ဗော – ‘‘အသုကဒဟရံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆာ’’တိ. တေနာပိ ‘‘သတေကိစ္ဆော’’တိ ဝိနိစ္ဆိတေ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌု တဿ ဝစနံ ကရောဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. အထ ဒဟရဿာပိ ပါရာဇိကစ္ဆာယာဝ ဥပဋ္ဌာတိ, တေနာပိ ‘‘ပါရာဇိကောသီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ဒုလ္လဘော ဟိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ, တတော ဒုလ္လဘတရာ [Pg.203] ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ. ဧဝံ ပန ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ဝိဝိတ္တံ ဩကာသံ သမ္မဇ္ဇိတွာ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိတွာ သီလာနိ သောဓေတွာ ဒွတ္တိံသာကာရံ တာဝ မနသိ ကရောဟီ’’တိ. သစေ တဿ အရောဂံ သီလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဃဋယတိ, သင်္ခါရာ ပါကဋာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဥပစာရပ္ပနာပ္ပတ္တံ ဝိယ စိတ္တမ္ပိ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ဒိဝသံ အတိက္ကန္တမ္ပိ န ဇာနာတိ. သော ဒိဝသာတိက္ကမေ ဥပဋ္ဌာနံ အာဂတော ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ကီဒိသာ တေ စိတ္တပ္ပဝတ္တီ’’တိ. အာရောစိတာယ စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ, အပ္ပမတ္တော သမဏဓမ္မံ ကရောဟီ’’တိ.

යම් භික්ෂුවක් සිව්වැදෑරුම් විනයෙහි දක්ෂව, ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුක්තව, මේ කරුණු හය (ස්ථාන හය) විමසා බලා අධිකරණයක් සංසිඳුවන්නේ නම්, ඔහුගේ එම තීරණය වෙනස් කළ නොහැකි අතර එය බුදුරජාණන් වහන්සේම වැඩසිට සිදු කළ තීරණයක් හා සමාන වේ. විනය විනිශ්චයෙහි එසේ දක්ෂ වූ ඒ භික්ෂුව වෙත, යම් ශික්ෂාපදයක් උල්ලංඝනය කළ භික්ෂුවක් පැමිණ තම සැකය විමසන්නේ නම්, විනයධරයා විසින් එය මනාව සලකා බලා ඇවතක් නොවන්නේ නම් 'ඇවතක් නැත'යි කිව යුතුය. ඉදින් ඇවතක් වන්නේ නම් 'ඇවතක් ඇත'යි කිව යුතුය. එය දේසනාගාමී ඇවතක් නම් 'දේසනාගාමී' බව ද, වුට්ඨානගාමී ඇවතක් නම් 'වුට්ඨානගාමී' බව ද කිව යුතුය. ඉදින් එහි පාරාජිකා ඇවතක සේයාවක් පෙනේ නම්, වහාම 'පාරාජිකා ඇවතකි'යි නොකිව යුතුය. ඒ මන්ද? මෛථුන ධර්ම සේවනය හා උත්තරීමනුස්ස ධර්ම උල්ලංඝනය කිරීම් පැහැදිලි වුවත්, අදින්නාදානය හා මනුෂ්‍ය විග්‍රහ (මිනීමැරීම) යන ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය වීම් ඉතා සියුම් වන අතර ඒවා සිතෙහි චපල බව (ලහුක බව) මත රඳා පවතින බැවිනි. එම ඇවැත් ඉතා සියුම් ලෙස සිදුවන අතර ඉතා සියුම් ලෙසම රැකගත යුතුව ඇත. එබැවින් විශේෂයෙන් එවැනි කරුණු පිළිබඳව සැකයෙන් විමසනු ලබන විට 'ඇවතකි'යි නොකියා, ඉදින් ඔහුගේ ආචාර්යවරයා ජීවතුන් අතර සිටී නම් ඔහු විසින් ඒ භික්ෂුව 'අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේගෙන් විමසන්න'යි පවසා යැවිය යුතුය. ඔහු නැවත පැමිණ 'ඔබගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ සූත්‍ර හා ක්‍රම (නය) අනුව විමසා බලා මෙය පිළියම් කළ හැකි (සතෙකිච්ඡ) ඇවතකැයි මට පැවසූහ'යි කියන්නේ නම්, එවිට ඔහු විසින් 'සාධු, ඉතා යහපත්, ආචාර්යයන් වහන්සේ පවසන දේ කරන්න'යි කිව යුතුය. ඉදින් ආචාර්යවරයෙකු නැතිනම්, තමා සමඟ උගත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක සිටී නම්, 'අප සමඟ උගත් මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ගණයාගේ ප්‍රධානියාය, උන්වහන්සේ වෙත ගොස් විමසන්න'යි පවසා උන්වහන්සේ වෙත යැවිය යුතුය. උන්වහන්සේ ද 'සතෙකිච්ඡ' යැයි තීරණය කළහොත් 'සාධු, ඉතා යහපත්, උන්වහන්සේගේ වචනය පිළිපදින්න'යි කිව යුතුය. ඉදින් එවැනි ස්ථවිරයෙකු ද නැතිනම්, පණ්ඩිත අතවැසි භික්ෂුවක් සිටී නම් ඔහු වෙත 'අසවල් දහරා භික්ෂුවගෙන් විමසන්න'යි පවසා යැවිය යුතුය. ඔහු ද 'සතෙකිච්ඡ' යැයි තීරණය කළහොත් 'සාධු, ඉතා යහපත්, ඔහුගේ වචනය පිළිපදින්න'යි කිව යුතුය. ඉදින් ඒ දහරා භික්ෂුවට ද පාරාජිකා සේයාවක්ම පෙනෙන්නේ නම්, එවිට ද 'ඔබ පාරාජිකා වූවෙහිය'යි නොකිව යුතුය. මන්ද බුද්ධෝත්පාදය ලැබීම දුර්ලභය, ඊටත් වඩා පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබීම දුර්ලභය. එබැවින් මෙසේ කිව යුතුය: 'විවේකී ස්ථානයක් අතුගා පිරිසිදු කර, දිවා විහරණය සඳහා වැඩසිට, සීලයන් පිරිසිදු කරගෙන පළමුව දෙතිස් කුණපය මෙනෙහි කරන්න.' ඉදින් ඔහුගේ සීලය පිරිසිදු නම් කමටහන මනාව වැටහේ, සංස්කාරයෝ ප්‍රකටව පෙනී සිටිති, උපචාර හෝ අප්පනා සමාධියට පත් වූවෙකු මෙන් සිත ද එකඟ වේ, දවස ගෙවී ගිය බව ද නොදැනේ. දවස අවසානයේ ඔහු පැමිණි විට 'ඔබගේ සිතේ පැවැත්ම කෙබඳුද?'යි විමසිය යුතුය. ඔහු සිතේ පැවැත්ම පැවසූ විට 'පැවිද්ද යනු සිත පිරිසිදු කර ගැනීම පිණිසය, එබැවින් අප්‍රමාදව ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදෙන්න'යි පැවසිය යුතුය.

ယဿ ပန သီလံ ဘိန္နံ ဟောတိ, တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဃဋယတိ, ပတောဒါဘိတုန္နံ ဝိယ စိတ္တံ ဝိကမ္ပတိ, ဝိပ္ပဋိသာရဂ္ဂိနာ ဍယှတိ, တတ္တပါသာဏေ နိသိန္နော ဝိယ တင်္ခဏညေဝ ဝုဋ္ဌာတိ. သော အာဂတော ‘‘ကာ တေ စိတ္တပ္ပဝတ္တီ’’တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော. အာရောစိတာယ စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ‘‘နတ္ထိ လောကေ ရဟော နာမ ပါပကမ္မံ ပကုဗ္ဗတော. သဗ္ဗပဌမဉှိ ပါပံ ကရောန္တော အတ္တနာ ဇာနာတိ, အထဿ အာရက္ခဒေဝတာ ပရစိတ္တဝိဒူ သမဏဗြာဟ္မဏာ အညာ စ ဒေဝတာ ဇာနန္တိ, တွံယေဝ ဒါနိ တဝ သောတ္ထိံ ပရိယေသာဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော.

නමුත් යමෙකුගේ සීලය බිඳී ඇත්නම්, ඔහුට කමටහන මනාව නොවැටහේ. කෙවිටකින් ඇන්නාක් මෙන් සිත කම්පා වෙයි, විපිළිසර නැමැති ගින්නෙන් දැවෙයි. රත් වූ ගලක් මත හිඳගත්තෙකු මෙන් ඔහු ඒ මොහොතේම නැගිටියි. ඔහු පැමිණි විට 'ඔබගේ සිතේ පැවැත්ම කෙබඳුද?'යි විමසිය යුතුය. ඔහු සිතේ පැවැත්ම පැවසූ විට 'ලෝකයෙහි පව් කරන්නාට රහසක් නම් නැත. පව් කරන විට මුලින්ම තමා එය දනී, ඉන්පසු ඔහු රකින දේවතාවෝ ද පරසිත් දන්නා ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ද අනෙක් දේවතාවෝ ද එය දනිති. එබැවින් දැන් ඔබම ඔබගේ සෙත (යහපත) සොයාගන්න'යි පැවසිය යුතුය.

နိဋ္ဌိတာ စတုဗ္ဗိဓဝိနယကထာ

සිව්වැදෑරුම් විනය කථාව නිම විය.

ဝိနယဓရဿ စ လက္ခဏာဒိကထာ.

විනයධරයාගේ ලක්ෂණ ආදී කථාව ද නිම විය.

ဘိက္ခုပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

භික්ෂු පදභාජනීය වර්ණනාව.

ဣဒါနိ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂဿ အတ္ထံ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ယံ ဝုတ္တံ ယော ပနာတိ ယော ယာဒိသောတိအာဒိ. ဧတ္ထ ယော ပနာတိ ဝိဘဇိတဗ္ဗပဒံ; ယော ယာဒိသောတိအာဒီနိ တဿ ဝိဘဇနပဒါနိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ပနာတိ နိပါတမတ္တံ; ယောတိ အတ္ထပဒံ; တဉ္စ အနိယမေန ပုဂ္ဂလံ ဒီပေတိ, တသ္မာ တဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အနိယမေန ပုဂ္ဂလဒီပကံ ယော သဒ္ဒမေဝ အာဟ. တသ္မာ ဧတ္ထ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ယော ပနာတိ ယော ယောကောစီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ယော ယောကောစိ နာမ, သော အဝဿံ လိင်္ဂ-ယုတ္တ-ဇာတိ-နာမ-ဂေါတ္တ-သီလ-ဝိဟာရ-ဂေါစရဝယေသု ဧကေနာကာရေန ပညာယတိ, တသ္မာ တံ တထာ ဉာပေတုံ တံ ပဘေဒံ ပကာသေန္တော ‘‘ယာဒိသော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယာဒိသောတိ လိင်္ဂဝသေန ယာဒိသော ဝါ တာဒိသော ဝါ ဟောတု; ဒီဃော ဝါ ရဿော ဝါ ကာဠော ဝါ ဩဒါတော ဝါ မင်္ဂုရစ္ဆဝိ ဝါ ကိသော ဝါ ထူလော ဝါတိ အတ္ထော. ယထာယုတ္တောတိ ယောဂဝသေန ယေန ဝါ တေန ဝါ ယုတ္တော ဟောတု; နဝကမ္မယုတ္တော ဝါ ဥဒ္ဒေသယုတ္တော ဝါ ဝါသဓုရယုတ္တော ဝါတိ အတ္ထော. ယထာဇစ္စောတိ ဇာတိဝသေန ယံဇစ္စော ဝါ တံဇစ္စော ဝါ ဟောတု; ခတ္တိယော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဝေဿော ဝါ သုဒ္ဒေါ ဝါတိ အတ္ထော. ယထာနာမောတိ နာမဝသေန ယထာနာမော ဝါ တထာနာမော ဝါ ဟောတု; ဗုဒ္ဓရက္ခိတော ဝါ ဓမ္မရက္ခိတော ဝါ သံဃရက္ခိတော ဝါတိ အတ္ထော. ယထာဂေါတ္တောတိ ဂေါတ္တဝသေန ယထာဂေါတ္တော ဝါ တထာဂေါတ္တော ဝါ ယေန ဝါ တေန ဝါ ဂေါတ္တေန ဟောတု; ကစ္စာယနော ဝါ ဝါသိဋ္ဌော ဝါ ကောသိယော ဝါတိ အတ္ထော. ယထာသီလောတိ သီလေသု ယထာသီလော ဝါ တထာသီလော ဝါ ဟောတု; နဝကမ္မသီလော ဝါ ဥဒ္ဒေသသီလော ဝါ ဝါသဓုရသီလော ဝါတိ အတ္ထော. ယထာဝိဟာရီတိ ဝိဟာရေသုပိ ယထာဝိဟာရီ ဝါ တထာဝိဟာရီ ဝါ ဟောတု; နဝကမ္မဝိဟာရီ ဝါ ဥဒ္ဒေသဝိဟာရီ ဝါ ဝါသဓုရဝိဟာရီ ဝါတိ အတ္ထော. ယထာဂေါစရောတိ ဂေါစရေသုပိ ယထာဂေါစရော ဝါ တထာဂေါစရော ဝါ ဟောတု; နဝကမ္မဂေါစရော ဝါ ဥဒ္ဒေသဂေါစရော ဝါ ဝါသဓုရဂေါစရော ဝါတိ အတ္ထော. ထေရော ဝါတိ အာဒီသု ဝယောဝုဍ္ဎာဒီသု ယော ဝါ သော ဝါ ဟောတု; ပရိပုဏ္ဏဒသဝဿတာယ ထေရော ဝါ ဦနပဉ္စဝဿတာယ နဝေါ ဝါ အတိရေကပဉ္စဝဿတာယ [Pg.204] မဇ္ဈိမော ဝါတိ အတ္ထော. အထ ခေါ သဗ္ဗောဝ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ဧသော ဝုစ္စတိ ‘‘ယော ပနာ’’တိ.

දැන් අපි ශික්ෂාපද විභංගයේ අර්ථය වර්ණනා කරන්නෙමු. එහි 'යෝ පන' යන්නෙන් 'යෝ යාදිසෝ' (යම් කිසිවෙක්) ආදිය කියන ලදී. මෙහි 'යෝ පන' යනු විග්‍රහ කළ යුතු පදයයි. 'යෝ යාදිසෝ' ආදිය එය විග්‍රහ කරන පදයන්ය. මෙහි 'පන' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'යෝ' යනු අර්ථවත් පදයයි. එය විශේෂ නොකර පුද්ගල සාමාන්‍යය හඟවන බැවින්, එහි අර්ථය දැක්වීමට පුද්ගලයා හඟවන 'යෝ' යන ශබ්දයම භාවිතා කරන ලදී. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - 'යෝ පන' යන්නෙන් 'යම් කිසිවෙක්' යන්න අදහස් වේ. යම් කිසිවෙකු වේ නම් ඔහු අනිවාර්යයෙන්ම ලිංග (පෙනුම), යුත්ත (යෙදීම), ජාති, නාම, ගෝත්‍ර, සීල, විහාර (වාසය), ගෝචර හා වයස යන මෙයින් එක් ආකාරයකින් ප්‍රකට වේ. එබැවින් එය එසේ දැනගැනීම පිණිස ඒ ප්‍රභේදයන් දක්වමින් 'යාදිසෝ' ආදිය වදාරන ලදී. එහි 'යාදිසෝ' යනු පෙනුම (ලිංග) අනුව යම් බඳු වූ හෝ එබඳු වූ හෝ වේවා; උස හෝ මිටි හෝ කළු හෝ සුදු හෝ මගුරැහැවි පැහැති හෝ වැහැරුණු හෝ තරබාරු හෝ වේවා යන අර්ථයයි. 'යථායුත්තෝ' යනු කර්මාන්ත (යෝග) අනුව යම් කිසි කර්මාන්තයක යෙදුණෙක් වේවා; නවකම්ම (ඉදිකිරීම්) කටයුතුවල හෝ උද්දේස (ඉගෙනීම්) කටයුතුවල හෝ වාසධුර (විපස්සනා) කටයුතුවල හෝ යෙදුණෙක් වේවා යන අර්ථයයි. 'යථාජච්චෝ' යනු ජාතිය අනුව යම් ජාතියක හෝ වේවා; ක්ෂත්‍රිය හෝ බ්‍රාහ්මණ හෝ වෛශ්‍ය හෝ ශුද්‍ර හෝ වේවා යන අර්ථයයි. 'යථානාමෝ' යනු නාමය අනුව යම් නාමයක් හෝ වේවා; බුද්ධරක්ඛිත හෝ ධම්මරක්ඛිත හෝ සංඝරක්ඛිත හෝ වේවා යන අර්ථයයි. 'යථාගොත්තෝ' යනු ගෝත්‍රය අනුව යම් ගෝත්‍රයක හෝ වේවා; කච්චායන හෝ වාසිට්ඨ හෝ කෝසිය හෝ වේවා යන අර්ථයයි. 'යථාසීලෝ' යනු හැසිරීම් (සීල) අතරින් යම් අලෙයිවක් ඇති හෝ වේවා; නවකම්ම අලෙයිවක් හෝ උද්දේස අලෙයිවක් හෝ වාසධුර අලෙයිවක් හෝ ඇත්තෙක් වේවා යන අර්ථයයි. 'යථාවිහාරී' යනු වාසය කරන අයුරු අනුව නවකම්මයෙන් හෝ උද්දේසයෙන් හෝ වාසධුරයෙන් හෝ වසන්නෙක් වේවා යන අර්ථයයි. 'යථාගෝචරෝ' යනු ගොදුරු බිම් (ඇසුරු කරන දෑ) අනුව නවකම්ම හෝ උද්දේස හෝ වාසධුර හෝ ගොදුරු කරගත්තෙක් වේවා යන අර්ථයයි. 'ථේරෝ වා' ආදී පදයන්හි වයසින් වැඩි වූවන් ආදීන් අතර යම් කිසිවෙක් වේවා; දස වස සම්පූර්ණ බැවින් ස්ථවිර (ථේර) හෝ පස් වසකට අඩු බැවින් නවක (නව) හෝ පස් වස ඉක්ම වූ බැවින් මධ්‍යම (මජ්ඣිම) හෝ වේවා යන අර්ථයයි. සැබවින්ම මේ සියලු දෙනාම මේ අර්ථයෙහි 'යෝ පන' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබෙති.

ဘိက္ခုနိဒ္ဒေသေ ဘိက္ခတီတိ ဘိက္ခကော; လဘန္တော ဝါ အလဘန္တော ဝါ အရိယာယ ယာစနာယ ယာစတီတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အဇ္ဈုပဂတံ ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတတ္တာ ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတော နာမ. ယော ဟိ ကောစိ အပ္ပံ ဝါ မဟန္တံ ဝါ ဘောဂက္ခန္ဓံ ပဟာယ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော, သော ကသိဂေါရက္ခာဒီဟိ ဇီဝိကကပ္ပနံ ဟိတွာ လိင်္ဂသမ္ပဋိစ္ဆနေနေဝ ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတောတိ ဘိက္ခု. ပရပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကတ္တာ ဝါ ဝိဟာရမဇ္ဈေ ကာဇဘတ္တံ ဘုဉ္ဇမာနောပိ ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတောတိ ဘိက္ခု; ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥဿာဟဇာတတ္တာ ဝါ ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတောတိ ဘိက္ခု. အဂ္ဃဖဿဝဏ္ဏဘေဒေန ဘိန္နံ ပဋံ ဓာရေတီတိ ဘိန္နပဋဓရော. တတ္ထ သတ္ထကစ္ဆေဒနေန အဂ္ဃဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဟဿဂ္ဃနကောပိ ဟိ ပဋော သတ္ထကေန ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ဆိန္နော ဘိန္နဂ္ဃော ဟောတိ. ပုရိမဂ္ဃတော ဥပဍ္ဎမ္ပိ န အဂ္ဃတိ. သုတ္တသံသိဗ္ဗနေန ဖဿဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သုခသမ္ဖဿောပိ ဟိ ပဋော သုတ္တေဟိ သံသိဗ္ဗိတော ဘိန္နဖဿော ဟောတိ. ခရသမ္ဖဿတံ ပါပုဏာတိ. သူစိမလာဒီဟိ ဝဏ္ဏဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သုပရိသုဒ္ဓေါပိ ဟိ ပဋော သူစိကမ္မတော ပဋ္ဌာယ သူစိမလေန, ဟတ္ထသေဒမလဇလ္လိကာဟိ, အဝသာနေ ရဇနကပ္ပကရဏေဟိ စ ဘိန္နဝဏ္ဏော ဟောတိ; ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟတိ. ဧဝံ တီဟာကာရေဟိ ဘိန္နပဋဓာရဏတော ဘိန္နပဋဓရောတိ ဘိက္ခု. ဂိဟိဝတ္ထဝိသဘာဂါနံ ဝါ ကာသာဝါနံ ဓာရဏမတ္တေနေဝ ဘိန္နပဋဓရောတိ ဘိက္ခု.

භික්ෂු නිර්දේශයෙහි "සිඟමන් පතන බැවින් භික්ෂු නම් වේ" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ලැබුණත් නොලැබුණත් ආර්ය වූ යාචනයෙන් (සිඟමනෙන්) යදියි යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ උතුමන් විසින් පිළිගත්, භික්ෂාව පිණිස හැසිරිය යුතු ස්ථානවලට (පිඬු සිඟා වැඩීමට) පැමිණි බැවින් 'භික්ෂාචාරයට පැමිණි තැනැත්තා' (භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගත) නම් වේ. යම් අයෙක් ස්වල්ප වූ හෝ මහත් වූ හෝ භෝගස්කන්ධය අතහැර ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූයේ ද, හෙතෙම සී සෑම, ගව පාලනය ආදී වෘත්තීන්ගෙන් ජීවත්වීම අතහැර ශ්‍රමණ වේශය පිළිගැනීමෙන්ම භික්ෂාචාරයට පිළිපන් බැවින් 'භික්ෂු' නම් වේ. නැතහොත් පරප්‍රතිබද්ධ ජීවිතයක් ඇති බැවින් විහාරය මධ්‍යයෙහි කදින් ගෙනෙන ලද බත් අනුභව කළ ද, භික්ෂාචාරයට පිළිපන් බැවින් 'භික්ෂු' නම් වේ; පිණ්ඩපාතයෙන් ලත් අහර ඇසුරු කොට පැවිද්දෙහි උත්සාහවත් වූ බැවින් හෝ භික්ෂාචාරයට පිළිපන් 'භික්ෂු' නම් වේ. අගය (වටිනාකම), ස්පර්ශය සහ වර්ණය බිඳුණු වස්ත්‍ර දරන බැවින් 'භින්නපටධර' නම් වේ. එහිදී සැත්වලින් කැපීමෙන් අගය බිඳීම (අගය අඩුවීම) තේරුම් ගත යුතුය. දහසක් වටිනා වස්ත්‍රයක් වුවද සැතින් කැබලි කළ විට එහි වටිනාකම නැති වේ. එය පෙර වටිනාකමෙන් අඩක්වත් වටින්නේ නැත. නූල්වලින් මැසීමෙන් ස්පර්ශය බිඳීම තේරුම් ගත යුතුය. ඉතා සුවපහසු ස්පර්ශයක් ඇති වස්ත්‍රයක් වුවද නූල්වලින් මැසූ පසු එහි ස්පර්ශය බිඳී (වෙනස් වී) රළු බවට පත් වේ. ඉඳිකටු කිලුටු ආදියෙන් වර්ණය බිඳීම තේරුම් ගත යුතුය. ඉතා පිරිසිදු වස්ත්‍රයක් වුවද මැසීමේ කාර්යයේ සිට ඉඳිකටු කිලුටු, අත්වල දාඩිය හා කුණු මෙන්ම අවසානයේදී පිරිකර කිරීමේදී (සායම් කිරීමේදී) හා කප්බිංදු තැබීමේදී වර්ණය බිඳී ගිය එකක් බවට පත් වේ; එහි ප්‍රකෘති වර්ණය පහව යයි. මෙසේ ආකාර තුනකින් බිඳුණු වස්ත්‍ර දැරීම නිසා 'භින්නපටධර' හෙවත් 'භික්ෂු' නම් වේ. නැතහොත් ගිහි වස්ත්‍රවලට සමාන නොවන, කසාය වස්ත්‍ර දැරීමෙන්ම 'භින්නපටධර' වූ 'භික්ෂු' නම් වේ.

သမညာယာတိ ပညတ္တိယာ ဝေါဟာရေနာတိ အတ္ထော. သမညာယ ဧဝ ဟိ ဧကစ္စော ‘‘ဘိက္ခူ’’တိ ပညာယတိ. တထာ ဟိ နိမန္တနာဒိမှိ ဘိက္ခူသု ဂဏိယမာနေသု သာမဏေရေပိ ဂဟေတွာ ‘‘သတံ ဘိက္ခူ သဟဿံ ဘိက္ခူ’’တိ ဝဒန္တိ. ပဋိညာယာတိ အတ္တနော ပဋိဇာနနေန ပဋိညာယပိ ဟိ ဧကစ္စော ‘‘ဘိက္ခူ’’တိ ပညာယတိ. တဿ ‘‘ကော ဧတ္ထာတိ? အဟံ, အာဝုသော, ဘိက္ခူ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၉၆) ဧဝမာဒီသု သမ္ဘဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယံ ပန အာနန္ဒတ္ထေရေန ဝုတ္တာ ဓမ္မိကာ ပဋိညာ. ရတ္တိဘာဂေ ပန ဒုဿီလာပိ ပဋိပထံ အာဂစ္ဆန္တာ ‘‘ကော ဧတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တေ အဓမ္မိကာယ ပဋိညာယ အဘူတာယ ‘‘မယံ ဘိက္ခူ’’တိ ဝဒန္တိ.

"සමඤ්ඤාය" යනු පැනවීමෙන් හෝ ව්‍යවහාරයෙන් යන අර්ථයයි. ඇතැම් කෙනෙක් නාම මාත්‍රයෙන් ම "භික්ෂු" යැයි ප්‍රකට වෙති. එනම්, ආරාධනා ආදියේදී භික්ෂූන් ගණනය කරන විට සාමණේරයන් වහන්සේලාද භික්ෂූන් අතරට ඇතුළත් කොට "භික්ෂූන් සියයයි, භික්ෂූන් දහසයි" ලෙස පවසති. "පටිඤ්ඤාය" යනු තමාගේ පිළිගැනීම හෙවත් ප්‍රතිඥාව මගිනි. ප්‍රතිඥාව නිසාද ඇතැම් කෙනෙක් "භික්ෂු" යැයි ප්‍රකට වෙති. "මෙහි කවරෙක්ද?" යැයි ඇසූ විට "ඇවැත්නි, මම භික්ෂුවක් වෙමි" යනාදී වශයෙන් පවසන අවස්ථාවල මෙය දැකිය හැකිය. මෙය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ධාර්මික වූ (සත්‍ය වූ) ප්‍රතිඥාවකි. එහෙත් රාත්‍රී කාලයේදී මඟට එන දුශ්ශීලයන් පවා "මෙහි කවරෙක්ද?" යැයි ඇසූ විට අධාර්මික වූ අසත්‍ය ප්‍රතිඥාවකින් "අපි භික්ෂූන් වෙමු" යැයි පවසති.

ဧဟိ [Pg.205] ဘိက္ခူတိ ဧဟိ ဘိက္ခု နာမ ဘဂဝတော ‘‘ဧဟိ ဘိက္ခူ’’တိ ဝစနမတ္တေန ဘိက္ခုဘာဝံ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒံ ပတ္တော. ဘဂဝါ ဟိ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝါယ ဥပနိဿယသမ္ပန္နံ ပုဂ္ဂလံ ဒိသွာ ရတ္တပံသုကူလန္တရတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဒက္ခိဏဟတ္ထံ နီဟရိတွာ ဗြဟ္မဃောသံ နိစ္ဆာရေန္တော ‘‘ဧဟိ, ဘိက္ခု, စရ ဗြဟ္မစရိယံ သမ္မာ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယာယာ’’တိ ဝဒတိ. တဿ သဟေဝ ဘဂဝတော ဝစနေန ဂိဟိလိင်္ဂံ အန္တရဓာယတိ, ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ ရုဟတိ. ဘဏ္ဍု ကာသာယဝသနော ဟောတိ. ဧကံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ပါရုပိတွာ ဧကံ အံသေ ဌပေတွာ ဝါမံသကူဋေ အာသတ္တနီလုပ္ပလဝဏ္ဏမတ္တိကာပတ္တော –

"ඒහි භික්ෂු" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ "මහණ, මෙහි එව" යන වචන මාත්‍රයෙන්ම භික්ෂු භාවයට හෙවත් ඒහි භික්ෂු උපසම්පදාවට පත් වූ තැනැත්තායි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒහි භික්ෂු භාවය සඳහා උපනිශ්‍රය සම්පන්න පුද්ගලයෙකු දැක, රත් පැහැති පංශුකූල සිවුර අතරින් රන්වන් වූ දකුණු ශ්‍රී හස්තය දිගු කොට, බ්‍රහ්ම ස්වරය පතුළුවමින් "මහණ, මෙහි එව, මැනවින් දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස බඹසර හැසිරෙව" යි වදාරන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එම වචනයත් සමඟම ඔහුගේ ගිහි වේශය අතුරුදහන් වී පැවිද්ද හා උපසම්පදාව පිහිටයි (සිද්ධ වෙයි). හෙතෙම හිස මුඩු කළ, කසාය වස්ත්‍ර හැඳි අයෙකු බවට පත් වේ. එක් වස්ත්‍රයක් හැඳ, එකක් පොරවා, එකක් උරහිස මත තබාගෙන, වම් උරහිසෙහි එල්ලා ගත් නිල් මානෙල් මලක පැහැය ඇති මැටි පාත්‍රයකින් යුක්ත වෙයි.

‘‘တိစီဝရဉ္စ ပတ္တော စ, ဝါသိ သူစိ စ ဗန္ဓနံ;

ပရိဿာဝနေန အဋ္ဌေတေ, ယုတ္တယောဂဿ ဘိက္ခုနော’’တိ.

"තුන් සිවුර, පාත්‍රය, දැළි පිහිය, ඉඳිකටුව, පටිය සහ පෙරහන්කඩ යන මේ අට පිරිකර යෝගාවචර භික්ෂුවගේ උපකරණ වේ."

ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ ပရိက္ခာရေဟိ သရီရေ ပဋိမုက္ကေဟိယေဝ သဋ္ဌိဝဿိကတ္ထေရော ဝိယ ဣရိယာပထသမ္ပန္နော ဗုဒ္ဓါစရိယကော ဗုဒ္ဓုပဇ္ဈာယကော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒမာနောယေဝ တိဋ္ဌတိ. ဘဂဝါ ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါယ ဧဝ ဥပသမ္ပာဒေတိ. ဧဝံ ဥပသမ္ပန္နာနိ စ သဟဿုပရိ ဧကစတ္တာလီသုတ္တရာနိ တီဏိ ဘိက္ခုသတာနိ အဟေသုံ; သေယျထိဒံ – ပဉ္စ ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရာ, ယသော ကုလပုတ္တော, တဿ ပရိဝါရာ စတုပဏ္ဏာသ သဟာယကာ, တိံသ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယာ, သဟဿပုရာဏဇဋိလာ, သဒ္ဓိံ ဒွီဟိ အဂ္ဂသာဝကေဟိ အဍ္ဎတေယျသတာ ပရိဗ္ဗာဇကာ, ဧကော အင်္ဂုလိမာလတ္ထေရောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌကထာယံ –

මෙසේ වදාළ විට සිරුරෙහි දැවටුණු අට පිරිකරින් යුක්තව, සැට වස් පිරුණු මහ තෙරනමක මෙන් ඉරියව් සම්පන්නව, බුදුරජාණන් වහන්සේම ආචාර්ය කොට ඇති, බුදුරජාණන් වහන්සේම උපාධ්‍යාය කොට ඇතිව සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට වඳිමින්ම සිටියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම බෝධි සමයෙහි (පළමු වස් විස්ස ඇතුළත) එක් කලෙක ඒහි භික්ෂු උපසම්පදාවෙන් ම උපසම්පදා කළ සේක. මෙසේ උපසම්පදා වූවෝ එක්දහස් තුන්සිය හතළිස් එක් නමක් (1341) වූහ. එනම්, පස්වග මහණ තෙරුන් වහන්සේලා පස්නම, යස කුලපුත්‍රයා, ඔහුගේ මිතුරන් වූ පනස් හතර දෙනා, තිස් නමක් වූ භද්‍රවර්ගීය කුමාරවරුන්, දහසක් වූ පැරණි ජටිලයන්, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම සමඟ වූ දෙසිය පනස් නමක් වූ පරිබ්‍රාජකයන් සහ එක් අංගුලිමාල තෙරුන් වහන්සේ යන මොහු වෙති. එය අටුවාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘တီဏိ သတံ သဟဿဉ္စ, စတ္တာလီသံ ပုနာပရေ;

ဧကော စ ထေရော သပ္ပညော, သဗ္ဗေ တေ ဧဟိဘိက္ခုကာ’’တိ.

"දහසක්, තුන්සියයක් හා හතළිහක් ද, නැවතත් ප්‍රඥාවන්ත එක් තෙරුන් වහන්සේ නමක් ද යන මොවුන් සියල්ලෝම ඒහි භික්ෂූහු වෙති."

န ကေဝလဉ္စ ဧတေ ဧဝ, အညေပိ ဗဟူ သန္တိ. သေယျထိဒံ – တိသတပရိဝါရော သေလော ဗြာဟ္မဏော, သဟဿပရိဝါရော မဟာကပ္ပိနော, ဒသသဟဿာ ကပိလဝတ္ထုဝါသိနော ကုလပုတ္တာ, သောဠသသဟဿာ ပါရာယနိကဗြာဟ္မဏာတိ ဧဝမာဒယော. တေ ပန ဝိနယပိဋကေ ပါဠိယံ န နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ န ဝုတ္တာ. ဣမေ တတ္ထ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တာတိ.

මොවුන් පමණක් නොව තවත් බොහෝ පිරිසක් ඒහි භික්ෂූහු වෙති. එනම්, තුන්සියයක් පිරිවර ඇති සේල බ්‍රාහ්මණයා, දහසක් පිරිවර ඇති මහා කප්පින රජතුමා, කපිලවස්තු පුරයෙහි වාසය කළ දසදහසක් කුලපුත්‍රයන්, සොළොස් දහසක් පාරායනික බ්‍රාහ්මණයන් යනාදීන්ය. ඔවුන් විනය පිටකයෙහි පාලි පාඨයන්හි සෘජුව සඳහන් නොවන බැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් දක්වා නැත. මොවුන් (1341 දෙනා) එහි සඳහන් කර ඇති බැවින් දක්වා ඇත.

‘‘သတ္တဝီသ သဟဿာနိ, တီဏိယေဝ သတာနိ စ;

ဧတေပိ သဗ္ဗေ သင်္ခါတာ, သဗ္ဗေ တေ ဧဟိဘိက္ခုကာ’’တိ.

"විසි හත්දහස් තුන්සියයක් වූ පිරිස ද (ඒහි භික්ෂූන් ලෙස) ගණන් ගනු ලැබෙත්, ඒ සියල්ලෝම ඒහි භික්ෂූහු වෙති."

တီဟိ [Pg.206] သရဏဂမနေဟိ ဥပသမ္ပန္နောတိ ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန တိက္ခတ္တုံ ဝါစံ ဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တေဟိ တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ဥပသမ္ပန္နော. အယဉှိ ဥပသမ္ပဒါ နာမ အဋ္ဌဝိဓာ – ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ, သရဏဂမနူပသမ္ပဒါ, ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ, ပဉှဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ, ဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ, ဒူတေနူပသမ္ပဒါ, အဋ္ဌဝါစိကူပသမ္ပဒါ, ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မူပသမ္ပဒါတိ. တတ္ထ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ, သရဏဂမနူပသမ္ပဒါ စ ဝုတ္တာ ဧဝ.

තිසරණ ගමනයෙන් උපසම්පදා වූයේ යනු - "බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි" යනාදී වශයෙන් තෙවරක් වචනය වෙන් වෙන්ව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ලත් තිසරණ ගමනයෙන් උපසම්පදා වූ තැනැත්තායි. මෙම උපසම්පදාව අට වැදෑරුම් වේ. එනම්: ඒහි භික්ෂු උපසම්පදාව, සරණගමන උපසම්පදාව, ඕවාදපටිග්ගහණ උපසම්පදාව, පඤ්හබ්‍යාකරණ උපසම්පදාව, ගරුධම්මපටිග්ගහණ උපසම්පදාව, දූතේන උපසම්පදාව, අට්ඨවාචික උපසම්පදාව, සහ ඤත්තිචතුත්ථකම්ම උපසම්පදාවයි. එහිදී ඒහි භික්ෂු උපසම්පදාව හා සරණගමන උපසම්පදාව ගැන පවසන ලදී.

ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ နာမ ‘‘တသ္မာတိဟ တေ, ကဿပ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – ‘တိဗ္ဗံ မေ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ ထေရေသု နဝေသု မဇ္ဈိမေသု စာ’တိ. ဧဝဉှိ တေ, ကဿပ, သိက္ခိတဗ္ဗံ. တသ္မာတိဟ တေ, ကဿပ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – ‘ယံ ကိဉ္စိ ဓမ္မံ သောဿာမိ ကုသလူပသံဟိတံ, သဗ္ဗံ တံ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိ ကတွာ သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာ ဩဟိတသောတော ဓမ္မံ သောဿာမီ’တိ. ဧဝံ ဟိ တေ, ကဿပ, သိက္ခိတဗ္ဗံ. တသ္မာတိဟ တေ, ကဿပ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – ‘သာတသဟဂတာ စ မေ ကာယဂတာသတိ န ဝိဇဟိဿတီ’တိ. ဧဝဉှိ တေ, ကဿပ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ဣမိနာ ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏေန မဟာကဿပတ္ထေရဿ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ.

ඕවාදපටිග්ගහණ උපසම්පදාව නම් මෙයයි: “කස්සප, එබැවින් ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය - ‘වැඩිමහල්, නවක සහ මධ්‍යම භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි මා තුළ දැඩි හිරි-ඔතප් (පව් කිරීමට ඇති ලැජ්ජාව හා බිය) පිහිටා තිබිය යුතුය’ යනුවෙනි. කස්සප, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය. එබැවින් කස්සප, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය - ‘කුසල් දහම් හා සම්බන්ධ වූ යම් ධර්මයක් ශ්‍රවණය කරම්ද, ඒ සියල්ල අර්ථවත් කොට ගෙන, මෙනෙහි කොට, මුළු සිතින්ම යොමු වී, මැනවින් අවධානය යොමු කර ඒ ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නෙමි’ යනුවෙනි. කස්සප, ඔබ මෙසේම හික්මිය යුතුය. තවද කස්සප, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය - ‘ප්‍රීතිය හා සහගත වූ මාගේ කායගතාසතිය මා අත නොහරින්නේය’ යනුවෙනි. කස්සප, ඔබ මෙසේම හික්මිය යුතුය.” මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් මෙම අවවාදයන් පිළිගැනීමෙන් සිදු වූ උපසම්පදාව මෙසේ හඳුන්වනු ලැබේ.

ပဉှဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ နာမ သောပါကဿ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ. ဘဂဝါ ကိရ ပုဗ္ဗာရာမေ အနုစင်္ကမန္တံ သောပါကသာမဏေရံ ‘‘‘ဥဒ္ဓုမာတကသညာ’တိ ဝါ, သောပါက, ‘ရူပသညာ’တိ ဝါ ဣမေ ဓမ္မာ နာနတ္ထာ နာနာဗျဉ္ဇနာ, ဥဒါဟု ဧကတ္ထာ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ ဒသ အသုဘနိဿိတေ ပဉှေ ပုစ္ဆိ. သော တေ ဗျာကာသိ. ဘဂဝါ တဿ သာဓုကာရံ ဒတွာ ‘‘ကတိဝဿောသိ တွံ, သောပါကာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘သတ္တဝဿောဟံ, ဘဂဝါ’’တိ. ‘‘သောပါက, တွံ မမ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ ပဉှေ ဗျာကာသီ’’တိ အာရဒ္ဓစိတ္တော ဥပသမ္ပဒံ အနုဇာနိ. အယံ ပဉှဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ.

ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණ උපසම්පදාව නම් සෝපාක සාමණේරයන් වහන්සේට අනුමත කරන ලද උපසම්පදාවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුබ්බාරාම විහාරයේ සක්මන් කරමින් සිටි සෝපාක සාමණේරයන්ගෙන් මෙසේ විමසූ සේක: “සෝපාක, ‘උද්ධුමාතක සඤ්ඤාව’ සහ ‘රූප සඤ්ඤාව’ යන මේ ධර්මයන් අර්ථයෙන් වෙනස්, ව්‍යංජනයෙන් (අකුරුවලින්) වෙනස් දෙකක්ද? නැතහොත් අර්ථයෙන් එකක් වී ව්‍යංජනයෙන් පමණක් වෙනස් දෙකක්ද?” යනුවෙන් අසුභය ඇසුරු කළ ප්‍රශ්න දහයක් විමසූ සේක. උන්වහන්සේ එම ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේට සාධුකාර දී, “සෝපාක, ඔබගේ වයස කීයක්ද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මම සත් හැවිරිදි වෙමි” යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. “සෝපාක, ඔබ මාගේ සර්වඥතා ඥානය හා ගැලපෙන අයුරින් ප්‍රශ්න විසඳුවෙහිය” යි සතුටු වූ සිතින් යුතුව උන්වහන්සේට උපසම්පදාව අනුමත කළ සේක. මෙය ‘ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණ උපසම්පදාව’ යි.

ဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ နာမ မဟာပဇာပတိယာ အဋ္ဌဂရုဓမ္မဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေန အနုညာတဥပသမ္ပဒါ.

ගරුධම්ම පටිග්ගහණ උපසම්පදාව නම් මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමිය විසින් අෂ්ට ගරුධර්මයන් පිළිගැනීමෙන් සිදු වූ උපසම්පදාවයි.

ဒူတေနူပသမ္ပဒါ နာမ အဍ္ဎကာသိယာ ဂဏိကာယ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ.

දූතේන උපසම්පදාව නම් අඩ්ඪකාසී ගණිකාවට දූතයෙකු මගින් අනුමත කරන ලද උපසම්පදාවයි.

အဋ္ဌဝါစိကူပသမ္ပဒါ နာမ ဘိက္ခုနိယာ ဘိက္ခုနိသံဃတော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ဘိက္ခုသံဃတော ဉတ္တိစတုတ္ထေနာတိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကမ္မေဟိ ဥပသမ္ပဒါ.

අෂ්ටවාචික උපසම්පදාව නම් භික්ෂුණියක විසින් භික්ෂුණී සංඝයාගෙන් ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයකින් සහ භික්ෂු සංඝයාගෙන් ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයකින් යන මේ කර්ම දෙකෙන් සිදු කරනු ලබන උපසම්පදාවයි.

ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မူပသမ္ပဒါ [Pg.207] နာမ ဘိက္ခူနံ ဧတရဟိ ဥပသမ္ပဒါ. ဣမာသု အဋ္ဌသု ဥပသမ္ပဒါသု ‘‘ယာ သာ, ဘိက္ခဝေ, မယာ တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ဥပသမ္ပဒါ အနုညာတာ, တံ အဇ္ဇတဂ္ဂေ ပဋိက္ခိပါမိ. အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန ဥပသမ္ပာဒေတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၆၉) ဧဝံ အနုညာတာယ ဣမာယ ဥပသမ္ပဒါယ ဥပသမ္ပန္နောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ඤත්ති චතුත්ථ කර්ම උපසම්පදාව නම් වර්තමානයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා ලබන උපසම්පදාවයි. මෙම අට වැදෑරුම් උපසම්පදා අතරින්, “මහණෙනි, මා විසින් තිසරණ ගමනයෙන් යම් උපසම්පදාවක් අනුමත කරන ලදද, එය අද පටන් මම බැහැර කරමි. මහණෙනි, ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් උපසම්පදා කිරීමට අනුමත කරමි” යි මෙසේ අනුමත කරන ලද මෙම උපසම්පදාවෙන් උපසම්පන්න වූවෙකු ගැන මෙහි කියනු ලැබේ.

ဘဒြောတိ အပါပကော. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာဒယော ဟိ ယာဝ အရဟာ, တာဝ ဘဒြေန သီလေန သမာဓိနာ ပညာယ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေန စ သမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ဘဒြော ဘိက္ခူ’’တိ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ. သာရောတိ တေဟိယေဝ သီလသာရာဒီဟိ သမန္နာဂတတ္တာ နီလသမန္နာဂမေန နီလော ပဋော ဝိယ ‘‘သာရော ဘိက္ခူ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိဂတကိလေသဖေဂ္ဂုဘာဝတော ဝါ ခီဏာသဝေါဝ ‘‘သာရော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေခေါတိ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကေန သဒ္ဓိံ သတ္တ အရိယာ တိဿော သိက္ခာ သိက္ခန္တီတိ သေခါ. တေသု ယော ကောစိ ‘‘သေခေါ ဘိက္ခူ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. န သိက္ခတီတိ အသေခေါ. သေက္ခဓမ္မေ အတိက္ကမ္မ အဂ္ဂဖလေ ဌိတော, တတော ဥတ္တရိ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝတော ခီဏာသဝေါ ‘‘အသေခေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သမဂ္ဂေန သံဃေနာတိ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိယာယေန ပဉ္စဝဂ္ဂကရဏီယေ ကမ္မေ ယာဝတိကာ ဘိက္ခူ ကမ္မပ္ပတ္တာ, တေသံ အာဂတတ္တာ ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒဿ အာဟဋတ္တာ, သမ္မုခီဘူတာနဉ္စ အပ္ပဋိက္ကောသနတော ဧကသ္မိံ ကမ္မေ သမဂ္ဂဘာဝံ ဥပဂတေန. ဉတ္တိစတုတ္ထေနာတိ တီဟိ အနုဿာဝနာဟိ ဧကာယ စ ဉတ္တိယာ ကာတဗ္ဗေန. ကမ္မေနာတိ ဓမ္မိကေန ဝိနယကမ္မေန. အကုပ္ပေနာတိ ဝတ္ထု-ဉတ္တိ-အနုဿာဝန-သီမာ-ပရိသသမ္ပတ္တိသမ္ပန္နတ္တာ အကောပေတဗ္ဗတံ အပ္ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗတဉ္စ ဥပဂတေန. ဌာနာရဟေနာတိ ကာရဏာရဟေန သတ္ထုသာသနာရဟေန. ဥပသမ္ပန္နော နာမ ဥပရိဘာဝံ သမာပန္နော, ပတ္တောတိ အတ္ထော. ဘိက္ခုဘာဝေါ ဟိ ဥပရိဘာဝေါ, တဉ္စေသ ယထာဝုတ္တေန ကမ္မေန သမာပန္နတ္တာ ‘‘ဥပသမ္ပန္နော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မံ ဧကမေဝ အာဂတံ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဌတွာ စတ္တာရိ သံဃကမ္မာနိ နီဟရိတွာ ဝိတ္ထာရတော ကထေတဗ္ဗာနီတိ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. တာနိ စ ‘‘အပလောကနကမ္မံ ဉတ္တိကမ္မံ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မံ ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မ’’န္တိ ပဋိပါဋိယာ ဌပေတွာ ဝိတ္ထာရေန ခန္ဓကတော ပရိဝါရာဝသာနေ ကမ္မဝိဘင်္ဂတော စ ပါဠိံ အာဟရိတွာ ကထိတာနိ. တာနိ မယံ ပရိဝါရာဝသာနေ ကမ္မဝိဘင်္ဂေယေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ဧဝဉှိ သတိ ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ စ [Pg.208] န ဘာရိယာ ဘဝိဿတိ; ယထာဌိတာယ စ ပါဠိယာ ဝဏ္ဏနာ သုဝိညေယျာ ဘဝိဿတိ. တာနိ စ ဌာနာနိ အသုညာနိ ဘဝိဿန္တိ; တသ္မာ အနုပဒဝဏ္ဏနမေဝ ကရောမ.

‘භද්‍ර’ යනු පව් රහිත වූ තැනැත්තායි. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ සිට රහතන් වහන්සේ දක්වා පුද්ගලයෝ යහපත් වූ සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති සහ විමුක්ති ඥාන දර්ශනයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ‘භද්‍ර භික්ෂුව’ යන නාමයට පැමිණෙති. ‘සාර’ යනු එම සීලාදී හරයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවිනි; නිල් පැහැයෙන් යුක්ත වූ නිසා ‘නිල් වස්ත්‍රය’ ලෙස හඳුන්වන්නාක් මෙන්, ‘සාර භික්ෂුව’ ලෙස ඔහු දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, කෙලෙස් නමැති එලය (එලයක් නැති ශාක කොටසක් මෙන් වූ නිසරු බව) බැහැර කළ බැවින් රහතන් වහන්සේම ‘සාර’ ලෙස දත යුතුය. ‘සේඛ’ යනු කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා සමඟ සප්ත ආර්ය පුද්ගලයෝ ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් හික්මෙන බැවින් ‘සේඛ’ නම් වෙති. ඔවුන් අතුරින් යම් කෙනෙකු ‘සේඛ භික්ෂුව’ ලෙස දත යුතුය. තවදුරටත් නොහික්මෙන (වැඩිදුරටත් හික්මීමට දෙයක් නැති) බැවින් ‘අසේඛ’ නම් වේ. සේඛ ධර්මයන් ඉක්මවා අග්‍ර ඵලයෙහි (අර්හත් ඵලයෙහි) පිහිටා, ඉන් මතු හික්මිය යුතු දෙයක් නැති බැවින් රහතන් වහන්සේ ‘අසේඛ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සමග්‍ර සංඝයා විසින්’ යනු අන්තිම වශයෙන් පස්වගක් වූ සංඝයා විසින් කළ යුතු කර්මයකදී, කර්මයට සුදුසු වූ යම්තාක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇද්ද, ඔවුන්ගේ පැමිණීමෙන් ද, කැමැත්ත (ඡන්දය) දිය යුතු භික්ෂූන්ගේ ඡන්දය ගෙන ඒමෙන් ද, ඉදිරිපත් වූ භික්ෂූන්ගේ විරෝධයක් නොමැති වීමෙන් ද එක් කර්මයකට සමග්‍ර භාවයට පත් වූ සංඝයා විසිනි. ‘ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන්’ යනු අනුශ්‍රාවණ තුනකින් සහ එක් ඤත්තියකින් කළ යුතු වූ කර්මයෙනි. ‘කර්මයෙන්’ යනු ධාර්මික වූ විනය කර්මයෙනි. ‘අකුප්ප’ යනු වස්තු, ඤත්ති, අනුශ්‍රාවණ, සීමා සහ පිරිස් යන සම්පත්තීන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් අභියෝගයට ලක් කළ නොහැකි තත්ත්වයට පත් වූවකි. ‘ස්ථානයට සුදුසු’ යනු උපසම්පදා කර්මයේ කාරණයට සහ ශාසනයට සුදුසු වූවකි. ‘උපසම්පන්න’ යනු උත්තරීතර භාවයට පැමිණි යන අර්ථයයි. භික්ෂු භාවය යනු උත්තරීතර භාවයකි. ඉහත කී කර්මය මගින් එම භාවයට පැමිණි බැවින් ‘උපසම්පන්න’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී ඤත්ති චතුත්ථ කර්මය පමණක් සඳහන් වුවද, මෙම ස්ථානයෙහි සිට සතර විධ සංඝ කර්මයන් වෙන් කොට විස්තර කළ යුතු යැයි සියලු අටුවාවල ආචාර්යවරු පැවසූහ. ඒ කර්මයන්; අපලෝකන කර්මය, ඤත්ති කර්මය, ඤත්ති දුතිය කර්මය සහ ඤත්ති චතුත්ථ කර්මය යනුවෙන් පිළිවෙළින් තබා, ඛන්ධකවලින් සහ පරිවාරය අවසානයේ කර්ම විභංගයෙන් පාළිය ගෙන විස්තර කරන ලදී. අප ඒවා පරිවාරය අවසානයේ කර්ම විභංගයේදීම විස්තර කරන්නෙමු. එසේ වූ විට ප්‍රථම පාරාජිකා වර්ණනාව බරපතළ නොවනු ඇත; පවතින පාළියට අනුව විස්තරය තේරුම් ගැනීමට පහසු වනු ඇත. එම ස්ථාන ද විස්තරයෙන් හිස් නොවනු ඇත; එබැවින් අපි අනුපද වර්ණනාවම (පදයෙන් පදය විස්තරය) කරන්නෙමු.

တတြာတိ တေသု ‘‘ဘိက္ခကော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တေသု ဘိက္ခူသု. ယွာယံ ဘိက္ခူတိ ယော အယံ ဘိက္ခု. သမဂ္ဂေန သံဃေန…ပေ… ဥပသမ္ပန္နောတိ အဋ္ဌသု ဥပသမ္ပဒါသု ဉတ္တိစတုတ္ထေနေဝ ကမ္မေန ဥပသမ္ပန္နော. အယံ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အဓိပ္ပေတော ဘိက္ခူတိ အယံ ဣမသ္မိံ ‘‘မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝိတွာ ပါရာဇိကော ဟောတီ’’တိ အတ္ထေ ‘‘ဘိက္ခူ’’တိ အဓိပ္ပေတော. ဣတရေ ပန ‘‘ဘိက္ခကော’’တိ အာဒယော အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဝုတ္တာ. တေသု စ ‘‘ဘိက္ခကော’’တိ အာဒယော နိရုတ္တိဝသေန ဝုတ္တာ, ‘‘သမညာယ ဘိက္ခု, ပဋိညာယ ဘိက္ခူ’’တိ ဣမေ ဒွေ အဘိလာပဝသေန ဝုတ္တာ, ‘‘ဧဟိ ဘိက္ခူ’’တိ ဗုဒ္ဓေန ဥပဇ္ဈာယေန ပဋိလဒ္ဓဥပသမ္ပဒါဝသေန ဝုတ္တော. သရဏဂမနဘိက္ခု အနုပ္ပန္နာယ ကမ္မဝါစာယ ဥပသမ္ပဒါဝသေန ဝုတ္တော, ‘‘ဘဒြော’’တိအာဒယော ဂုဏဝသေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘තත්‍ර’ යනු ‘භික්ඛක’ ආදී ක්‍රමයෙන් කියන ලද භික්ෂූන් අතුරින් යන්නයි. ‘යම් මේ භික්ෂුවක්’ යනු යම් භික්ෂුවක් සමග්‍ර සංඝයා විසින් (පෙ) උපසම්පන්න වූයේද, එනම් අට වැදෑරුම් උපසම්පදාවන් අතරින් ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන්ම උපසම්පන්න වූ තැනැත්තායි. මෙම “මෛථුන ධර්මය සේවනය කොට පාරාජිකා වෙයි” යන අර්ථයෙහි ‘භික්ෂුව’ යනුවෙන් අදහස් කළේ මොහුය. අනෙක් ‘භික්ඛක’ ආදී භික්ෂූන් අර්ථ උද්ධාර වශයෙන් (විවිධ අර්ථ නිරූපණයන් සඳහා) දක්වන ලදහ. ඔවුන් අතුරින් ‘භික්ඛක’ ආදීන් නිරුක්ති වශයෙන් ද, ‘සමඤ්ඤාය භික්ඛු, පටිඤ්ඤාය භික්ඛු’ යන දෙදෙනා ව්‍යවහාර වශයෙන් ද, ‘එහි භික්ඛු’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ උපාධ්‍යාය වී ලත් උපසම්පදා වශයෙන් ද දක්වන ලදහ. සරණගමන භික්ෂුව යනු කම්මවාචාවන් පහළ වීමට පෙර තිබූ උපසම්පදා වශයෙන් ද, ‘භද්‍ර’ ආදීන් ගුණ වශයෙන් ද දක්වන ලද බව දත යුතුය.

ဘိက္ခုပဒဘာဇနီယံ နိဋ္ဌိတံ.

භික්ෂු පද භාජනීයය නිම විය.

သိက္ခာသာဇီဝပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

ශික්ෂා සාජීව පද භාජනීය වර්ණනාව

ဣဒါနိ ‘‘ဘိက္ခူန’’န္တိ ဣဒံ ပဒံ ဝိသေသတ္ထာဘာဝတော အဝိဘဇိတွာဝ ယံ သိက္ခဉ္စ သာဇီဝဉ္စ သမာပန္နတ္တာ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော သိက္ခာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သိက္ခိတဗ္ဗာတိ သိက္ခာ. တိဿောတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. အဓိသီလသိက္ခာတိ အဓိကံ ဥတ္တမံ သီလန္တိ အဓိသီလံ; အဓိသီလဉ္စ တံ သိက္ခိတဗ္ဗတော သိက္ခာ စာတိ အဓိသီလသိက္ခာ. ဧသ နယော အဓိစိတ္တ-အဓိပညာသိက္ခာသု.

දැන්, 'භික්ෂූන්ගේ' (භික්ඛූනං) යන මෙම පදයෙහි විශේෂ අර්ථයක් නොමැති හෙයින් එය වෙන් නොකොට, යම් ශික්ෂාවකට හා යම් සාජීවයකට පැමිණි බැවින් භික්ෂූන්ගේ ශික්ෂා හා සාජීවයට පැමිණියේ (සික‍්ඛාසාජීවසමාපන්නො) වේ ද, එය පෙන්වා දීම සඳහා 'ශික්ෂාව' (සික‍්ඛා) යනාදිය වදාළ සේක. එහි හික්මිය යුතු බැවින් 'ශික්ෂා' නම් වේ. 'තිස්සෝ' (තුනක්) යනු ගණන් කිරීමේ ප්‍රමාණයයි. 'අධිසීල ශික්ෂා' යනු අධික වූ, උතුම් වූ සීලය අධිසීලයයි; එම අධිසීලයම හික්මිය යුතු බැවින් ශික්ෂාව ද වන හෙයින් 'අධිසීල ශික්ෂා' නම් වේ. අධිචිත්ත හා අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ကတမံ ပနေတ္ထ သီလံ, ကတမံ အဓိသီလံ, ကတမံ စိတ္တံ, ကတမံ အဓိစိတ္တံ, ကတမာ ပညာ, ကတမာ အဓိပညာတိ? ဝုစ္စတေ – ပဉ္စင်္ဂဒသင်္ဂသီလံ တာဝ သီလမေဝ. တဉှိ ဗုဒ္ဓေ ဥပ္ပန္နေပိ အနုပ္ပန္နေပိ လောကေ ပဝတ္တတိ. ဥပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ တသ္မိံ သီလေ ဗုဒ္ဓါပိ သာဝကာပိ မဟာဇနံ သမာဒပေန္တိ. အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ ကမ္မဝါဒိနော စ ဓမ္မိကာ သမဏဗြာဟ္မဏာ စက္ကဝတ္တီ စ မဟာရာဇာနော မဟာဗောဓိသတ္တာ စ သမာဒပေန္တိ. သာမမ္ပိ ပဏ္ဍိတာ သမဏဗြာဟ္မဏာ သမာဒိယန္တိ. တေ တံ ကုသလံ ဓမ္မံ ပရိပူရေတွာ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သမ္ပတ္တိံ အနုဘောန္တိ. ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ ပန ‘‘အဓိသီလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တဉှိ သူရိယော ဝိယ ပဇ္ဇောတာနံ သိနေရု ဝိယ ပဗ္ဗတာနံ သဗ္ဗလောကိယသီလာနံ [Pg.209] အဓိကဉ္စေဝ ဥတ္တမဉ္စ, ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေယေဝ စ ပဝတ္တတိ, န ဝိနာ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒါ. န ဟိ တံ ပညတ္တိံ ဥဒ္ဓရိတွာ အညော သတ္တော ဌပေတုံ သက္ကောတိ, ဗုဒ္ဓါယေဝ ပန သဗ္ဗသော ကာယဝစီဒွါရအဇ္ဈာစာရသောတံ ဆိန္ဒိတွာ တဿ တဿ ဝီတိက္ကမဿ အနုစ္ဆဝိကံ တံ သီလသံဝရံ ပညပေန္တိ. ပါတိမောက္ခသံဝရတောပိ စ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တမေဝ သီလံ အဓိသီလံ, တံ ပန ဣဓ အနဓိပ္ပေတံ. န ဟိ တံ သမာပန္နော ဘိက္ခု မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝတိ.

මෙහි සීලය යනු කුමක්ද? අධිසීලය යනු කුමක්ද? චිත්තය යනු කුමක්ද? අධිචිත්තය යනු කුමක්ද? ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? අධිප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? යනුවෙන් විමසන්නේ නම් — පංච ශීලය හා දශ ශීලය සාමාන්‍ය සීලයම වේ. එය ලෝකයෙහි බුදුන් වහන්සේලා උපන් කල්හි ද, නූපන් කල්හි ද පවතී. බුදුන් වහන්සේලා උපන් කල්හි බුදුවරු ද ශ්‍රාවකයෝ ද මහා ජනයා එම සීලයෙහි සමාදන් කරවති. බුදුන් වහන්සේලා නූපන් කල්හි පසේබුදුහු ද, කර්මවාදී වූ ධාර්මික ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ද, සක්විති රජවරු ද, මහා බෝධිසත්වයෝ ද (මහජනයා) සමාදන් කරවති. නුවණැති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ තමන්ම එය සමාදන් වෙති. ඔවුන් එම කුසල් දහම සම්පූර්ණ කොට දෙවි මිනිස් සම්පත් අනුභව කරති. එහෙත් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය 'අධිසීලය' යයි කියනු ලැබේ. එය ආලෝකයන් අතර සූර්යයා මෙන් ද, පර්වතයන් අතර මහා මේරු පර්වතය මෙන් ද සියලු ලෞකික සීලයන්ට වඩා අධික ද උතුම් ද වේ. එය පවතින්නේ බුද්ධෝත්පාද කාලයකම පමණි; බුද්ධෝත්පාදයෙන් තොරව නොපවතී. බුදුන් වහන්සේ හැර අන් කිසිදු සත්වයෙකුට එම පැනවීම (විනය පැනවීම) සිදු කිරීමට නොහැකිය. බුදුවරුම සියලු ආකාරයෙන් කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් සිදුවන ඉක්මවා යාම නමැති සැඩ පහර සිඳලමින්, ඒ ඒ ව්‍යතික්‍රමයට උචිත වූ එම ශීල සංවරය පනවති. ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලයට වඩා මාර්ග ඵලයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සීලයම 'අධිසීලය' වේ; එහෙත් එය මෙහි අදහස් නොකෙරේ. මන්දයත්, එම සීලයට පැමිණි භික්ෂුව මෛථුන ධර්මයෙහි නොයෙදෙන බැවිනි.

ကာမာဝစရာနိ ပန အဋ္ဌ ကုသလစိတ္တာနိ, လောကိယအဋ္ဌသမာပတ္တိစိတ္တာနိ စ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ စိတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒါနုပ္ပာဒေ စဿ ပဝတ္တိ, သမာဒပနံ သမာဒါနဉ္စ သီလေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိပဿနာပါဒကံ အဋ္ဌသမာပတ္တိစိတ္တံ ပန ‘‘အဓိစိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တဉှိ အဓိသီလံ ဝိယ သီလာနံ သဗ္ဗလောကိယစိတ္တာနံ အဓိကဉ္စေဝ ဥတ္တမဉ္စ, ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေယေဝ စ ဟောတိ, န ဝိနာ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒါ. တတောပိ စ မဂ္ဂဖလစိတ္တမေဝ အဓိစိတ္တံ, တံ ပန ဣဓ အနဓိပ္ပေတံ. န ဟိ တံ သမာပန္နော ဘိက္ခု မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝတိ.

කාමාවචර අට කුසල් සිත් හා ලෞකික අෂ්ට සමාපත්ති සිත් එක්කොට 'චිත්තය' යයි දත යුතුය. බුද්ධෝත්පාද හා අබුද්ධෝත්පාද කාලයන්හි එහි පැවැත්ම ද, සමාදන් කරවීම හා සමාදන් වීම ද සීලයේ දී කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. විදර්ශනාවට පාදක වන අෂ්ට සමාපත්ති චිත්තය 'අධිචිත්තය' යයි කියනු ලැබේ. එය සීලයන් අතර අධිසීලය මෙන්, සියලු ලෞකික සිත්වලට වඩා අධික ද උතුම් ද වේ; එය බුද්ධෝත්පාද කාලයකම පවතී, බුද්ධෝත්පාදයෙන් තොරව නැත. ඊටත් වඩා මාර්ගඵල චිත්තයම 'අධිචිත්තය' වේ; එහෙත් එය මෙහි අදහස් නොකෙරේ. මන්දයත්, එයට පැමිණි භික්ෂුව මෛථුන ධර්මයෙහි නොයෙදෙන බැවිනි.

‘‘အတ္ထိ ဒိန္နံ, အတ္ထိ ယိဋ္ဌ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၇၁; ဝိဘ. ၇၉၃; မ. နိ. ၃.၉၂) -အာဒိနယပ္ပဝတ္တံ ပန ကမ္မဿကတဉာဏံ ပညာ, သာ ဟိ ဗုဒ္ဓေ ဥပ္ပန္နေပိ အနုပ္ပန္နေပိ လောကေ ပဝတ္တတိ. ဥပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ တဿာ ပညာယ ဗုဒ္ဓါပိ ဗုဒ္ဓသာဝကာပိ မဟာဇနံ သမာဒပေန္တိ. အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ ကမ္မဝါဒိနော စ ဓမ္မိကာ သမဏဗြာဟ္မဏာ စက္ကဝတ္တီ စ မဟာရာဇာနော မဟာဗောဓိသတ္တာ စ သမာဒပေန္တိ. သာမမ္ပိ ပဏ္ဍိတာ သတ္တာ သမာဒိယန္တိ. တထာ ဟိ အင်္ကုရော ဒသဝဿသဟဿာနိ မဟာဒါနံ အဒါသိ. ဝေလာမော, ဝေဿန္တရော, အညေ စ ဗဟူ ပဏ္ဍိတမနုဿာ မဟာဒါနာနိ အဒံသု. တေ တံ ကုသလံ ဓမ္မံ ပရိပူရေတွာ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိံသု. တိလက္ခဏာကာရပရိစ္ဆေဒကံ ပန ဝိပဿနာဉာဏံ ‘‘အဓိပညာ’’တိ ဝုစ္စတိ. သာ ဟိ အဓိသီလ-အဓိစိတ္တာနိ ဝိယ သီလစိတ္တာနံ သဗ္ဗလောကိယပညာနံ အဓိကာ စေဝ ဥတ္တမာ စ, န စ ဝိနာ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒါ လောကေ ပဝတ္တတိ. တတောပိ စ မဂ္ဂဖလပညာဝ အဓိပညာ, သာ ပန ဣဓ အနဓိပ္ပေတာ. န ဟိ တံ သမာပန္နော ဘိက္ခု မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝတီတိ.

'දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත, පූජා කළ දෙයෙහි විපාක ඇත' යනාදී වශයෙන් පවතින කර්මස්සකතා ඥානය 'ප්‍රඥාව' නම් වේ. එය බුදුන් වහන්සේලා උපන් කල්හි ද නූපන් කල්හි ද ලෝකයෙහි පවතී. බුදුන් වහන්සේලා උපන් කල්හි බුදුවරු ද බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ ද මහා ජනයා එම ප්‍රඥාවෙහි සමාදන් කරවති. බුදුන් වහන්සේලා නූපන් කල්හි පසේබුදුහු ද, කර්මවාදී වූ ධාර්මික ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ද, සක්විති රජවරු ද, මහා බෝධිසත්වයෝ ද සමාදන් කරවති. නුවණැති සත්වයෝ තමන්ම එය සමාදන් වෙති. ඒ බව සත්‍යයකි; අංකුර කුමාරයා වසර දස දහසක් මුළුල්ලෙහි මහා දානයක් දුන්නේය. වේලාම, වෙස්සන්තර සහ තවත් බොහෝ පණ්ඩිත මිනිස්සු මහා දානයන් දුන්හ. ඔවුන් එම කුසල් දහම සම්පූර්ණ කොට දෙවි මිනිස් ලොව සම්පත් අනුභව කළහ. ත්‍රිලක්ෂණයේ ආකාරයන් වෙන් කර හඳුනා ගන්නා විදර්ශනා ඥානය 'අධිප්‍රඥාව' යයි කියනු ලැබේ. එය ද අධිසීල හා අධිචිත්ත මෙන්, සියලු ලෞකික ප්‍රඥාවන්ට වඩා අධික ද උතුම් ද වේ. බුද්ධෝත්පාදයෙන් තොරව එය ලෝකයෙහි නොපවතී. ඊටත් වඩා මාර්ගඵල ප්‍රඥාවම 'අධිප්‍රඥාව' වේ; එහෙත් එය මෙහි අදහස් නොකෙරේ. මන්දයත්, එයට පැමිණි භික්ෂුව මෛථුන ධර්මයෙහි නොයෙදෙයි.

တတြာတိ တာသု တီသု သိက္ခာသု. ယာယံ အဓိသီလသိက္ခာတိ ယာ အယံ ပါတိမောက္ခသီလသင်္ခါတာ အဓိသီလသိက္ခာ. ဧတံ သာဇီဝံ နာမာတိ ဧတံ သဗ္ဗမ္ပိ [Pg.210] ဘဂဝတာ ဝိနယေ ဌပိတံ သိက္ခာပဒံ, ယသ္မာ ဧတ္ထ နာနာဒေသဇာတိဂေါတ္တာဒိဘေဒဘိန္နာ ဘိက္ခူ သဟ ဇီဝန္တိ ဧကဇီဝိကာ သဘာဂဇီဝိကာ သဘာဂဝုတ္တိနော ဟောန္တိ, တသ္မာ ‘‘သာဇီဝ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ သိက္ခတီတိ တံ သိက္ခာပဒံ စိတ္တဿ အဓိကရဏံ ကတွာ ‘‘ယထာသိက္ခာပဒံ နု ခေါ သိက္ခာမိ န သိက္ခာမီ’’တိ စိတ္တေန ဩလောကေန္တော သိက္ခတိ. န ကေဝလဉ္စာယမေတသ္မိံ သာဇီဝသင်္ခါတေ သိက္ခာပဒေယေဝ သိက္ခတိ, သိက္ခာယပိ သိက္ခတိ, ‘‘ဧတံ သာဇီဝံ နာမာ’’တိ ဣမဿ ပန အနန္တရဿ ပဒဿ ဝသေန ‘‘တသ္မိံ သိက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ တံ ဧဝံ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ အယမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – တဿာ စ သိက္ခာယ သိက္ခံ ပရိပူရေန္တော သိက္ခတိ, တသ္မိဉ္စ သိက္ခာပဒေ အဝီတိက္ကမန္တော သိက္ခတီတိ. တေန ဝုစ္စတိ သာဇီဝသမာပန္နောတိ ဣဒမ္ပိ အနန္တရဿ သာဇီဝပဒဿေဝ ဝသေန ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန သော သိက္ခမ္ပိ သမာပန္နော, တသ္မာ သိက္ခာသမာပန္နောတိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သတိ ‘‘သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော’’တိ ဧတဿ ပဒဿ ပဒဘာဇနမ္ပိ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ.

'එහි' (තත්‍රාති) යනු ඒ ශික්ෂාවන් තුන අතුරෙනි. 'යම් මේ අධිසීල ශික්ෂාව' යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය යයි කියනු ලබන අධිසීල ශික්ෂාවයි. 'මෙය සාජීවය නම් වේ' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විනයෙහි පනවන ලද මේ සියලු ශික්ෂාපදයන් ය. මන්දයත්, මෙහි විවිධ දේශ, ජාති, ගෝත්‍ර ආදියෙන් වෙන් වූ භික්ෂූහු එක්ව ජීවත් වෙති, එකම ජීවිකාවක් ඇත්තාහු, සමාන ජීවිකාවක් ඇත්තාහු, සමාන පැවැත්මක් ඇත්තාහු වෙති; එබැවින් එය 'සාජීවය' යයි කියනු ලැබේ. 'එහි හික්මෙයි' (තස්මිං සික්ඛති) යනු එම ශික්ෂාපදය සිතට අරමුණු කොටගෙන 'ශික්ෂාපදයට අනුකූලව හික්මෙම් ද? නොහික්මෙම් ද?' යයි සිතින් බලමින් හික්මෙයි. මෙම භික්ෂුව සාජීවය යයි කියනු ලබන මේ ශික්ෂාපදයෙහි පමණක් හික්මෙන්නේ නොවේ, ශික්ෂාවෙහි ද හික්මෙයි. එහෙත් 'මෙය සාජීවය නම් වේ' යන මෙයට අනතුරු පදයෙහි බලයෙන් 'එහි හික්මෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. එසේ වදාරන ලද නමුත්, මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය — එම ශික්ෂාවෙහි හික්මීම සම්පූර්ණ කරමින් හික්මෙයි, එම ශික්ෂාපදය ඉක්මවා නොයමින් හික්මෙයි. එබැවින් 'සාජීවයට පැමිණියේ' යයි කියනු ලැබේ; මෙය ද අනතුරු සාජීව පදයෙහි බලයෙන්ම වදාරන ලද්දකි. යම් හෙයකින් ඔහු ශික්ෂාවට ද පැමිණියේ ද, එබැවින් ඔහු 'ශික්ෂාවට පැමිණියේ' (සික‍්ඛාසමාපන්නො) යයි ද අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය. මෙසේ වූ කල 'ශික්ෂා හා සාජීවයට පැමිණියේ' (සික‍්ඛාසාජීවසමාපන්නො) යන මෙම පදයෙහි පද බෙදා දැක්වීම (පදභාජනය) ද සම්පූර්ණ වේ.

သိက္ခာသာဇီဝပဒဘာဇနီယံ နိဋ္ဌိတံ.

ශික්ෂා සාජීව පද බෙදා දැක්වීම (පදභාජනීයය) නිමවන ලදී.

သိက္ခာပစ္စက္ခာနဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යාන විභංග වර්ණනාව (ශික්ෂා පද අත්හැරීමේ විභංගය පිළිබඳ විස්තරය)

သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယ ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာတိ သိက္ခဉ္စ အပ္ပဋိက္ခိပိတွာ ဒုဗ္ဗလဘာဝဉ္စ အပ္ပကာသေတွာ. ယသ္မာ စ ဒုဗ္ဗလျေ အာဝိကတေပိ သိက္ခာ အပ္ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ, သိက္ခာယ ပန ပစ္စက္ခာတာယ ဒုဗ္ဗလျံ အာဝိကတမေဝ ဟောတိ. တသ္မာ ‘‘ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ’’တိ ဣမိနာ ပဒေန န ကောစိ ဝိသေသတ္ထော လဗ္ဘတိ. ယထာ ပန ‘‘ဒိရတ္တတိရတ္တံ သဟသေယျံ ကပ္ပေယျာ’’တိ ဝုတ္တေ ဒိရတ္တဝစနေန န ကောစိ ဝိသေသတ္ထော လဗ္ဘတိ, ကေဝလံ လောကဝေါဟာရဝသေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာယ မုခါရူဠှတာယ ဧတံ ဝုတ္တံ. ဧဝမိဒမ္ပိ ဝေါဟာရဝသေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာယ မုခါရူဠှတာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"හික්මීම ප්‍රතික්ෂේප නොකොට, දුබල බව ප්‍රකාශ නොකොට" යනු ශික්ෂාව අත් නොහැර සහ තමාගේ දුබල බව ප්‍රකාශ නොකර සිටීමයි. මන්දයත්, යම් හෙයකින් දුබල බව ප්‍රකාශ කළද ශික්ෂාව අත් නොහැරියේම වෙයි. ශික්ෂාව අත්හළ කල්හි නම් දුබල බව ප්‍රකාශ වූවාම වෙයි. එබැවින් "දුබල බව ප්‍රකාශ නොකොට" යන මෙම පදයෙන් විශේෂ වූ අමුතු අර්ථයක් නොලැබේ. "දෙදිනක් හෝ තුන්දිනක් එක්ව සයනය කරන්නේය" යි වදාළ කල්හි 'දෙදිනක්' යන වචනයෙන් යම්සේ විශේෂ අර්ථයක් නොලැබේද, හුදෙක් ලෝක සම්මුතිය අනුව ව්‍යංජන ශ්ලීෂ්ටතාව (ශබ්දයේ සුමට බව) සඳහාත්, කටපාඩම් කර තබා ගැනීමේ පහසුව සඳහාත් මෙය වදාරන ලදී. එසේම මෙයද ව්‍යවහාරය අනුව ව්‍යංජන ශ්ලීෂ්ටතාව හා මුඛාරූඪ බව (කටපාඩම් පහසුව) පිණිස වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

ယသ္မာ ဝါ ဘဂဝါ သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တသ္မာ ‘‘သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယာ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထံ သမ္ပာဒေတွာ ‘‘ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ’’တိ ဣမိနာ ဗျဉ္ဇနံ သမ္ပာဒေတိ. ပရိဝါရကပဒဝိရဟိတဉှိ ဧကမေဝ အတ္ထပဒံ ဝုစ္စမာနံ ပရိဝါရဝိရဟိတော ရာဇာ ဝိယ, ဝတ္ထာလင်္ကာရဝိရဟိတော ဝိယ စ ပုရိသော န သောဘတိ; ပရိဝါရကေန ပန အတ္ထာနုလောမေန သဟာယပဒေန သဒ္ဓိံ တံ သောဘတီတိ.

නොහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්ථ සහිත වූද, ව්‍යංජන (පද) සහිත වූද ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් "ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකොට" යන මෙයින් අර්ථය සම්පූර්ණ කර, "දුබල බව ප්‍රකාශ නොකොට" යන මෙයින් ව්‍යංජන (ශබ්ද ශෝභාව) සම්පූර්ණ කරන සේක. මන්දයත්, පිරිවර පදයකින් තොර වූ එකම අර්ථ පදයක් පමණක් පවසන කල්හි, පිරිවර රහිත රජෙකු මෙන්ද, වස්ත්‍රාභරණ රහිත මිනිසෙකු මෙන්ද එය ශෝභා සම්පන්න නොවේ. අර්ථයට අනුකූල වූ පිරිවර පදයක් හා සහාය පදයක් සමඟ පවසන විට එය බබළයි. මේ අයුරින් "දුබල බව ප්‍රකාශ නොකොට" යන්නෙන් ව්‍යංජන සම්පත්තිය සම්පූර්ණ කරන ලදී.

ယသ္မာ [Pg.211] ဝါ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဿ ဧကစ္စံ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မံ အတ္ထော ဟောတိ, တသ္မာ တံ သန္ဓာယ ‘‘သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယာ’’တိပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ’’တိ အာဟ.

නොහොත්, ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ එක් ආකාරයක් වනුයේ දුබල බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. එබැවින් එය අරමුණු කොට "ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකොට" යන පදයේ අර්ථය විවරණය කරමින් "දුබල බව ප්‍රකාශ නොකොට" යි වදාළ සේක.

တတ္ထ သိယာ ယသ္မာ န သဗ္ဗံ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မံ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ, တသ္မာ ‘‘ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ’’တိ ပဌမံ ဝတွာ တဿ အတ္ထနိယမနတ္ထံ ‘‘သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ, တဉ္စ န; ကသ္မာ? အတ္ထာနုက္ကမာဘာဝတော. ‘‘သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော’’တိ ဟိ ဝုတ္တတ္တာ ယံ သိက္ခံ သမာပန္နော, တံ အပ္ပစ္စက္ခာယာတိ ဝုစ္စမာနော အနုက္ကမေနေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ, န အညထာ. တသ္မာ ဣဒမေဝ ပဌမံ ဝုတ္တန္တိ.

එහිදී මෙබඳු වාදයක් ඇතිවිය හැකිය: "සෑම දුබල බව ප්‍රකාශ කිරීමක්ම ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවන බැවින්, පළමුව 'දුබල බව ප්‍රකාශ නොකොට' යි පවසා, පසුව එහි අර්ථය නියම කිරීම සඳහා 'ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකොට' යි පවසා තිබිය යුතු නොවේද?" යන්නයි. එය එසේ නොවිය යුතුය. ඒ මන්ද? අර්ථයේ අනුපිළිවෙළක් නැති වන බැවිනි. මන්දයත්, "ශික්ෂා හා සාජීවයට පැමිණි" (සිරික්ඛාසාජීවසමාපන්නෝ) බව වදාළ බැවින්, යම් ශික්ෂාවකට පැමිණියේද, එය "ප්‍රතික්ෂේප නොකොට" යි කීමෙන් අනුපිළිවෙළින් අර්ථය කියවුණා වෙයි. අන් ක්‍රමයකින් එසේ නොවේ. එබැවින් මෙම පදයම පළමුව වදාරන ලදී.

အပိစ အနုပဋိပါဋိယာပိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကထံ? ‘‘သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော’’တိ ဧတ္ထ ယံ သိက္ခံ သမာပန္နော တံ အပ္ပစ္စက္ခာယ ယဉ္စ သာဇီဝံ သမာပန္နော တတ္ထ ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာတိ.

තවද මෙහි අර්ථය අනුපිළිවෙළින්ද දත යුතුය. ඒ කෙසේද? "ශික්ෂාවට හා සාජීවයට පැමිණි" යන මෙහි, යම් ශික්ෂාවකට පැමිණියේද එය ප්‍රතික්ෂේප නොකොට සහ යම් සාජීවයකට (මහණකමේ දිවි පැවැත්මට) පැමිණියේද එහි දුබල බව ප්‍රකාශ නොකොට යනුවෙන් අර්ථ දත යුතුය.

ဣဒါနိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မာနံ ဝိသေသာဝိသေသံ သိက္ခာပစ္စက္ခာနလက္ခဏဉ္စ ဒဿေန္တော ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတ္ထိ ဘိက္ခဝေတိအာဒီနိ ဒွေ မာတိကာပဒါနိ; တာနိ ဝိဘဇန္တော ‘‘ကထဉ္စ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တတြာယံ အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ကထန္တိ ကေန အာကာရေန. ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မဉ္စာတိ ဒုဗ္ဗလျဿ အာဝိကမ္မဉ္စ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. ဥက္ကဏ္ဌိတောတိ အနဘိရတိယာ ဣမသ္မိံ သာသနေ ကိစ္ဆဇီဝိကပ္ပတ္တော. အထ ဝါ အဇ္ဇ ယာမိ, သွေ ယာမိ, ဣတော ယာမိ, ဧတ္ထ ယာမီတိ ဥဒ္ဓံ ကဏ္ဌံ ကတွာ ဝိဟရမာနော, ဝိက္ခိတ္တော အနေကဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနဘိရတောတိ သာသနေ အဘိရတိဝိရဟိတော.

දැන් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ හා දුබල බව ප්‍රකාශ කිරීමේ විශේෂත්වය හා අවිශේෂත්වය ද, ශික්ෂාව අත්හැරීමේ ලක්ෂණය ද දක්වමින් "මහණෙනි, ඇත්තේය" (අත්ථි භික්ඛවේ) යනාදිය වදාළ සේක. එහි "මහණෙනි, ඇත්තේය" යනාදී පද දෙක මාතෘකා පද වේ. ඒවා විස්තර කරමින් "මහණෙනි, කෙසේ ද?" යනාදිය වදාළ සේක. එහි නොපැහැදිලි පද විවරණය මෙසේය: "කෙසේ ද?" යනු කිනම් ආකාරයකින් ද යන්නයි. "දුබල බව ප්‍රකාශ කිරීම ද" යනු දුබල බව හෙළි කිරීමයි. "මෙහි" යනු මෙම ශාසනයෙහි ය. "උත්කණ්ඨිත වූයේ" යනු නොඇල්ම නිසා මෙම ශාසනයෙහි දුකසේ දිවි ගෙවීමට පත් වූයේ යන්නයි. නොහොත් "අද යන්නෙමි, හෙට යන්නෙමි, මෙතැනින් යන්නෙමි, අසවල් තැනට යන්නෙමි" යි බෙල්ල ඔසවා බලමින් සිටින, විසිරුණු සිත් ඇති, එකඟ බවක් නැති තැනැත්තා යන්න අදහස් වේ. "නොඇලුනේ" යනු ශාසනයෙහි ඇල්මක් නැති බවයි.

သာမညာ စဝိတုကာမောတိ သမဏဘာဝတော အပဂန္တုကာမော. ဘိက္ခုဘာဝန္တိ ဘိက္ခုဘာဝေန. ကရဏတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ. ‘‘ကဏ္ဌေ အာသတ္တေန အဋ္ဋီယေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၆၂) ပန ယထာလက္ခဏံ ကရဏဝစနေနေဝ ဝုတ္တံ. အဋ္ဋီယမာနောတိ အဋ္ဋံ ပီဠိတံ ဒုက္ခိတံ ဝိယ အတ္တာနံ အာစရမာနော; တေန ဝါ ဘိက္ခုဘာဝေန အဋ္ဋော ကရိယမာနော ပီဠိယမာနောတိ အတ္ထော. ဟရာယမာနောတိ လဇ္ဇမာနော. ဇိဂုစ္ဆမာနောတိ အသုစိံ ဝိယ တံ ဇိဂုစ္ဆန္တော. ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထယမာနောတိအာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိယေဝ. ယံနူနာဟံ ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခေယျန္တိ ဧတ္ထ ယံနူနာတိ ပရိဝိတက္ကဒဿနေ နိပါတော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သစာဟံ ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခေယျံ, သာဓု ဝတ မေ သိယာ’’တိ. ဝဒတိ ဝိညာပေတီတိ [Pg.212] ဣမမတ္ထံ ဧတေဟိ ဝါ အညေဟိ ဝါ ဗျဉ္ဇနေဟိ ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဝဒတိ စေဝ, ယဿ စ ဝဒတိ, တံ ဝိညာပေတိ ဇာနာပေတိ. ဧဝမ္ပီတိ ဥပရိမတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနတ္တော ပိကာရော. ဧဝမ္ပိ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မဉ္စေဝ ဟောတိ သိက္ခာ စ အပ္ပစ္စက္ခာတာ, အညထာပိ.

"ශ්‍රමණ භාවයෙන් චුත වනු කැමැත්තේ" යනු මහණකමෙන් බැහැර වනු කැමති බවයි. "භික්ෂු භාවය" යන්න මෙහි 'භික්ෂු භාවයෙන්' යන කරණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "බෙල්ලෙහි එල්ලුණු මළකුණකින් පීඩා විඳින්නාක් මෙන්" යනාදී තැන්හි ව්‍යාකරණ ලක්ෂණානුකූලව කරණ විභක්තියෙන්ම වදාළ සේක. "පීඩාවට පත් වූයේ" යනු පීඩිත වූවෙකු මෙන්, දුකට පත් වූවෙකු මෙන් තමා කෙරෙහි හැසිරෙන්නා වූ යන්නයි; නොහොත් ඒ භික්ෂු භාවයෙන් පීඩාවට පත් කරන ලද්දේ, මිරිකන ලද්දේ යන අර්ථයයි. "ලජ්ජා වන්නා වූයේ" යනු ලජ්ජා වෙමිනි. "පිළිකුල් කරන්නා වූයේ" යනු අශූචි මෙන් ඒ මහණකම පිළිකුල් කරමිනි. "ගිහි බව ප්‍රාර්ථනා කරමින්" යනාදී පද ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ. "මම බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙම් නම් මැනවැ" යි යන මෙහි 'යන්නූන' යනු කල්පනාවක් දැක්වීමට යෙදෙන නිපාතයකි. මෙහි අදහස නම් - "ඉදින් මම බුදුන් වහන්සේ අත්හරින්නෙම් නම් මට ඉතා යහපත" යන්නයි. "කියයි, හඟවයි" යනු මේ අර්ථය මෙම වචනවලින් හෝ වෙනත් වචනවලින් ශබ්ද පිටකර පවසයි, තවද යමෙකුට පවසයිද ඔහුට එය හඟවයි, දැනුම් දෙයි. "මෙසේ ද" (එවම්පි) යන මෙහි 'පි' ශබ්දය මතු කියන අර්ථයන් එක් කිරීමට යොදා ඇත. මෙසේ ද දුබල බව ප්‍රකාශ කිරීම ද වෙයි, ශික්ෂාව අත්නොහැරියා ද වෙයි. වෙනත් ආකාරයකින් ද එසේම වෙයි.

ဣဒါနိ တံ အညထာပိ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မံ သိက္ခာယ စ အပ္ပစ္စက္ခာနံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗံ အတ္ထတော ဥတ္တာနမေဝ. ပဒတော ပနေတ္ထ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခေယျံ, ဓမ္မံ, သံဃံ, သိက္ခံ, ဝိနယံ, ပါတိမောက္ခံ, ဥဒ္ဒေသံ, ဥပဇ္ဈာယံ, အာစရိယံ, သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ, အန္တေဝါသိကံ, သမာနုပဇ္ဈာယကံ, သမာနာစရိယကံ, သဗြဟ္မစာရိံ ပစ္စက္ခေယျ’’န္တိ ဣမာနိ စုဒ္ဒသ ပဒါနိ ပစ္စက္ခာနာကာရေန ဝုတ္တာနိ.

දැන් වෙනත් ආකාරයකින් ද දුබල බව ප්‍රකාශ කිරීම හා ශික්ෂාව අත් නොහැරීම දක්වමින් "අථ වා පන" යනාදිය වදාළ සේක. ඒ සියල්ල අර්ථ වශයෙන් ඉතා පැහැදිලිය. පද වශයෙන් එහි ආරම්භයේ සිට "බුදුන් අත්හරිමි, දහම් අත්හරිමි, සඟුන්, ශික්ෂාව, විනය, ප්‍රාතිමෝක්ෂය, උද්දේශය, උපජ්ඣායන් වහන්සේ, ආචාර්යයන් වහන්සේ, සද්ධිවිහාරිකයා, අතේවාසිකයා, සමාන උපජ්ඣාය ඇත්තා, සමාන ආචාර්ය ඇත්තා, සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ අත්හරිමි" යන මේ පද දහහතර ශික්ෂාව අත්හැරීමේ ආකාර ලෙස වදාරන ලදී.

ဂိဟီ အဿန္တိအာဒီနိ ‘‘ဂိဟီ, ဥပါသကော, အာရာမိကော, သာမဏေရော, တိတ္ထိယော, တိတ္ထိယသာဝကော, အဿမဏော, အသကျပုတ္တိယော အဿ’’န္တိ ဣမာနိ အဋ္ဌ ပဒါနိ ‘‘အဿ’’န္တိ ဣမိနာ ဘာဝဝိကပ္ပာကာရေန ဝုတ္တာနိ. ဧဝံ ‘‘ယံနူနာဟ’’န္တိ ဣမိနာ ပဋိသံယုတ္တာနိ ဒွါဝီသတိ ပဒါနိ.

"ගිහියෙකු වන්නෙම් නම්" යනාදී වශයෙන් "ගිහියෙක්, උපාසකයෙක්, ආරාමිකයෙක්, සාමණේරයෙක්, තීර්ථකයෙක්, තීර්ථක ශ්‍රාවකයෙක්, අශ්‍රමණයෙක්, අශාක්‍යපුත්‍රයෙක් වන්නෙම් නම්" යන මේ පද අට 'වන්නෙම් නම්' (අස්සං) යන ප්‍රාර්ථනා ආකාරයෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ "මම වන්නෙම් නම් මැනවැ" (යන්නූනාහං) යන පදය හා සම්බන්ධ වූ පද විසි දෙකක් වෙයි.

၄၆. ယထာ စ ဧတာနိ, ဧဝံ ‘‘ယဒိ ပနာဟံ, အပါဟံ, ဟန္ဒာဟံ, ဟောတိ မေ’’တိ ဣမေသု ဧကမေကေန ပဋိသံယုတ္တာနိ ဒွါဝီသတီတိ သဗ္ဗာနေဝ သတဉ္စ ဒသ စ ပဒါနိ ဟောန္တိ.

46. යම්සේ මේ පද විසි දෙකක් වේද, එසේම "ඉදින් මම, මම ද, දැන් මම, මට වෙයි" යන මේ සතරින් එකකට විසි දෙක බැගින් වූ විට සියල්ල එක්ව පද එකසිය දහයක් (110) වෙයි.

၄၇. တတော ပရံ သရိတဗ္ဗဝတ္ထုဒဿနနယေန ပဝတ္တာနိ ‘‘မာတရံ သရာမီ’’တိအာဒီနိ သတ္တရသ ပဒါနိ. တတ္ထ ခေတ္တန္တိ သာလိခေတ္တာဒိံ. ဝတ္ထုန္တိ တိဏပဏ္ဏသာကဖလာဖလသမုဋ္ဌာနဋ္ဌာနံ. သိပ္ပန္တိ ကုမ္ဘကာရပေသကာရသိပ္ပာဒိကံ.

47. ඉන්පසු සිහිපත් කටයුතු වස්තූන් දැක්වීමේ ක්‍රමයෙන් පැවති "මව සිහි කරමි" යනාදී පද දාහතක් වෙයි. එහි "කුඹුර" යනු වී කුඹුරු ආදියයි. "වත්ත" යනු තණකොළ, පත්‍ර, එළවළු හා විවිධ පලතුරු හටගන්නා භූමියයි. "කර්මාන්තය" යනු කුඹල් කර්මාන්තය, පේෂකර්මය ආදී ශිල්පයන් ය.

၄၈. တတော ပရံ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဘာဝဒဿနဝသေန ပဝတ္တာနိ ‘‘မာတာ မေ အတ္ထိ, သာ မယာ ပေါသေတဗ္ဗာ’’တိအာဒီနိ နဝ ပဒါနိ.

48. ඉන්පසු වගකීම් හා බාධක සහිත බව දැක්වීම් වශයෙන් පැවති "මට මවක සිටී, ඇය මා විසින් පෝෂණය කළ යුතුය" යනාදී පද නවයකි.

၄၉. တတော ပရံ သနိဿယသပ္ပတိဋ္ဌဘာဝဒဿနဝသေန ပဝတ္တာနိ ‘‘မာတာ မေ အတ္ထိ, သာ မံ ပေါသေဿတီ’’တိအာဒီနိ သောဠသ ပဒါနိ.

49. ඉන්පසු ඇප උපකාර හා පිහිට ඇති බව දැක්වීම් වශයෙන් පැවති "මට මවක සිටී, ඇය මා පෝෂණය කරනු ඇත" යනාදී පද දහසයකි.

၅၀. တတော ပရံ ဧကဘတ္တဧကသေယျဗြဟ္မစရိယာနံ ဒုက္ကရဘာဝဒဿနဝသေန ပဝတ္တာနိ ‘‘ဒုက္ကရ’’န္တိအာဒီနိ အဋ္ဌ ပဒါနိ.

50. ඉන්පසු එක් වේලක් වැළඳීම, තනිව සයනය කිරීම සහ බ්‍රහ්මචර්යාව රැකීම යන මෙහි ඇති දුෂ්කර බව දැක්වීම් වශයෙන් පැවති "දුෂ්කරයි" යනාදී පද අටකි.

တတ္ထ [Pg.213] ဒုက္ကရန္တိ ဧကဘတ္တာဒီနံ ကရဏေ ဒုက္ကရတံ ဒဿေတိ. န သုကရန္တိ သုကရဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ဧဝံ ဒုစ္စရံ န သုစရန္တိ ဧတ္ထ. န ဥဿဟာမီတိ တတ္ထ ဥဿာဟာဘာဝံ အသက္ကုဏေယျတံ ဒဿေတိ. န ဝိသဟာမီတိ အသယှတံ ဒဿေတိ. န ရမာမီတိ ရတိယာ အဘာဝံ ဒဿေတိ. နာဘိရမာမီတိ အဘိရတိယာ အဘာဝံ ဒဿေတိ. ဧဝံ ဣမာနိ စ ပညာသ, ပုရိမာနိ စ ဒသုတ္တရသတန္တိ သဋ္ဌိသတံ ပဒါနိ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မဝါရေ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

එහි 'දුෂ්කරයි' (දුක්කරං) යන වචනයෙන් එක් වේලක් වැළඳීම වැනි දේ කිරීමේ ඇති දුෂ්කර බව පෙන්වයි. 'පහසු නැත' (න සුකරං) යන වචනයෙන් එය පහසු බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'නොකට යුතුයි' (දුච්චරං) සහ 'මැනවින් කළ නොහැකියි' (න සුචරං) යන්නෙහි ද එසේමය. 'උත්සාහ කළ නොහැකියි' (න උස්සහාමි) යන වචනයෙන් එහි උත්සාහයක් නොමැතිකම හෝ කළ නොහැකි බව පෙන්වයි. 'ඉවසිය නොහැකියි' (න විසහාමි) යන වචනයෙන් දරාගත නොහැකි බව පෙන්වයි. 'ඇලෙන්නේ නැත' (න රමාමි) යන වචනයෙන් රතියේ (ඇල්මේ) අභාවය පෙන්වයි. 'අතිශයින් ඇලෙන්නේ නැත' (නාභිරමාමි) යන වචනයෙන් අභිරතියේ අභාවය පෙන්වයි. මෙසේ මෙම පනහක් වූ වචන ද, පෙර සඳහන් වූ එකසිය දහයක් වූ වචන ද වශයෙන් දුබල බව හෙළි කිරීමේ වාරයෙහි (දුබ්බල්‍යා විකම්ම වාරයෙහි) වචන එකසිය සැටක් වදාරන ලද බව දත යුතුය.

၅၁. သိက္ခာပစ္စက္ခာနဝါရေပိ ‘‘ကထဉ္စ ဘိက္ခဝေ’’တိ အာဒိ သဗ္ဗံ အတ္ထတော ဥတ္တာနမေဝ. ပဒတော ပနေတ္ထာပိ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမိ, ဓမ္မံ, သံဃံ, သိက္ခံ, ဝိနယံ, ပါတိမောက္ခံ, ဥဒ္ဒေသံ, ဥပဇ္ဈာယံ, အာစရိယံ, သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ, အန္တေဝါသိကံ, သမာနုပဇ္ဈာယကံ, သမာနာစရိယကံ, သဗြဟ္မစာရိံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဣမာနိ စုဒ္ဒသ ပဒါနိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဝစနသမ္ဗန္ဓေန ပဝတ္တာနိ. သဗ္ဗပဒေသု စ ‘‘ဝဒတိ ဝိညာပေတီ’’တိ ဝစနဿ အယမတ္ထော – ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဝဒတိ, ယဿ စ ဝဒတိ တံ တေနေဝ ဝစီဘေဒေန ‘‘အယံ သာသနံ ဇဟိတုကာမော သာသနတော မုစ္စိတုကာမော ဘိက္ခုဘာဝံ စဇိတုကာမော ဣမံ ဝါကျဘေဒံ ကရောတီ’’တိ ဝိညာပေတိ သာဝေတိ ဇာနာပေတိ.

51. ශික්ෂාව ප්‍රත්‍යක්ඛාන කිරීමේ (ශික්ෂාව අත්හැරීමේ) වාරයෙහි ද "මහණෙනි, කෙසේ ද යත්" යනාදිය අර්ථය අතින් පැහැදිලිමය. වචන වශයෙන් ගත් කල එහි ද "මම බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි (අත්හරිමි), ධර්මය, සංඝයා, ශික්ෂාව, විනය, ප්‍රාතිමෝක්ෂය, උද්දේසය, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ, ආචාර්යයන් වහන්සේ, සද්ධිවිහාරිකයා, අතේවාසිකයා, සමාන උපාධ්‍යාය ඇත්තා, සමාන ආචාර්ය ඇත්තා, සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි" යන මෙම වචන දහහතර ශික්ෂා ප්‍රත්‍යක්ඛාන කිරීමේ වචන සම්බන්ධයෙන් පවතී. සියලු පදයන්හි "පවසයි, හඟවයි" (වදති විඤ්ඤාපේති) යන වචනයේ අර්ථය මෙයයි - එනම් වාග් භේදයක් (කටින් වචන පිට කිරීමක්) කොට පවසයි; යමෙකුට පවසයි ද, ඔහුට එම වාග් භේදයෙන්ම "මොහු ශාසනය අත්හැරීමට කැමතිය, ශාසනයෙන් මිදීමට කැමතිය, භික්ෂු භාවය අත්හැරීමට කැමතිය, මේ වාක්‍ය ප්‍රයෝගය කරයි" යනුවෙන් හඟවයි, ඇස්වයි, දැනගන්නට සලස්වයි.

သစေ ပနာယံ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝတ္တုကာမော ပဒပစ္စာဘဋ္ဌံ ကတွာ ‘‘ပစ္စက္ခာမိ ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဝါ ဝဒေယျ. မိလက္ခဘာသာသု ဝါ အညတရဘာသာယ တမတ္ထံ ဝဒေယျ. ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝတ္တုကာမော ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ‘‘ဓမ္မံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝါ ‘‘သဗြဟ္မစာရိံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝါ ဝဒေယျ, သေယျထာပိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပဌမံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ဝတ္တုကာမော ‘‘ဒုတိယံ ဈာန’’န္တိ ဝဒတိ, သစေ ယဿ ဝဒတိ သော ‘‘အယံ ဘိက္ခုဘာဝံ စဇိတုကာမော ဧတမတ္ထံ ဝဒတီ’’တိ ဧတ္တကမတ္တမ္ပိ ဇာနာတိ, ဝိရဒ္ဓံ နာမ နတ္ထိ; ခေတ္တမေဝ ဩတိဏ္ဏံ, ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ. သက္ကတ္တာ ဝါ ဗြဟ္မတ္တာ ဝါ စုတသတ္တော ဝိယ စုတောဝ ဟောတိ သာသနာ.

ඉදින් යමෙක් "බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි" (බුද්ධං පච්චක්ඛාමි) යනුවෙන් පවසනු කැමැත්තේ, වචන පෙරළා (පච්චක්ඛාමි බුද්ධං) "ප්‍රතික්ෂේප කරමි බුදුන් වහන්සේ" යනුවෙන් පැවසුවහොත් හෝ ම්ලේච්ඡ භාෂාවලින් (අන්‍ය භාෂාවකින්) යම් භාෂාවකින් එම අර්ථය පැවසුවහොත්, (එසේම) "බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි" යනුවෙන් පවසනු කැමැත්තේ අනුපිළිවෙල මාරු කොට "ධර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමි" හෝ "සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි" යනුවෙන් පැවසුවහොත් - උත්තරීමනුස්සධම්ම විභංගයේ "පළමුවන ධ්‍යානයට සමාවදෙමි" යයි පවසනු කැමැත්තෙක් "දෙවන ධ්‍යානය" යයි පවසන්නාක් මෙනි - ඉදින් යමෙකුට පවසයි ද ඔහු "මොහු භික්ෂු භාවය අත්හැරීමට කැමැත්තෙන් මේ අර්ථය පවසයි" යනුවෙන් මෙපමණක් හෝ දැනගන්නේ නම්, වරදක් නැත; එය (ප්‍රත්‍යක්ඛානය) සිදුවූවාමය, ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළාම වෙයි. සක් දෙවි බවින් හෝ බඹ බවින් චුත වන සත්ත්වයෙකු මෙන් ශාසනයෙන් චුත වූවාම (ගිහි වූවාම) වෙයි.

သစေ ပန ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခိ’’န္တိ ဝါ, ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခိဿာမီ’’တိ ဝါ, ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခေယျ’’န္တိ ဝါတိ အတီတာနာဂတပရိကပ္ပဝစနေဟိ ဝဒတိ, ဒူတံ ဝါ ပဟိဏာတိ, သာသနံ ဝါ ပေသေတိ, အက္ခရံ ဝါ ဆိန္ဒတိ, ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ ဝါ တမတ္ထံ အာရောစေတိ, အပ္ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာရောစနံ ပန ဟတ္ထမုဒ္ဒါယပိ သီသံ ဧတိ. သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ မနုဿဇာတိကသတ္တဿ သန္တိကေ စိတ္တသမ္ပယုတ္တံ ဝစီဘေဒံ [Pg.214] ကရောန္တဿေဝ သီသံ ဧတိ. ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဝိညာပေန္တောပိ စ ယဒိ ‘‘အယမေဝ ဇာနာတူ’’တိ ဧကံ နိယမေတွာ အာရောစေတိ, တဉ္စ သောယေဝ ဇာနာတိ, ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. အထ သော န ဇာနာတိ, အညော သမီပေ ဌိတော ဇာနာတိ, အပ္ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. အထ ဒွိန္နံ ဌိတဋ္ဌာနေ ဒွိန္နမ္ပိ နိယမေတွာ ‘‘ဧတေသံ အာရောစေမီ’’တိ ဝဒတိ, တေသု ဧကသ္မိံ ဇာနန္တေပိ ဒွီသု ဇာနန္တေသုပိ ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ. ဧဝံ သမ္ဗဟုလေသုပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ඉදින් "බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කළෙමි" (අතීත) කියා හෝ, "බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙමි" (අනාගත) කියා හෝ, "බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙම් නම් මැනවි" (පරිකප්ප) කියා හෝ අතීත, අනාගත, පරිකප්ප වචනවලින් පවසයි නම්, දූතයෙකු යවයි නම්, පණිවිඩයක් (ලිපියක්) යවයි නම්, අකුරු කොටයි (කපයි) නම්, හස්ත මුද්‍රාවෙන් (අත් සංඥාවෙන්) එම අර්ථය දන්වයි නම් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළා නොවේ. උත්තරීමනුස්සධම්ම ප්‍රකාශ කිරීමේදී නම් හස්ත මුද්‍රාවෙන් ද එය සම්පූර්ණ වේ (වැරැද්ද සිදුවේ). ශික්ෂා ප්‍රත්‍යක්ඛානය සම්පූර්ණ වන්නේ මනුෂ්‍ය ජාතික සත්ත්වයෙකු සමීපයෙහි සිතින් එක් වූ වාග් භේදයක් (කටින් වචන පිට කිරීමක්) කරන්නාටමය. වාග් භේදය කොට හඟවන්නේ වුව ද ඉදින් "මොහුම දැනගනීවා" යයි එක් අයෙකු නියම කොට පවසයි ද, ඔහුම එය දැනගන්නේ නම් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළා වෙයි. ඉදින් ඔහු දැන නොගන්නේ නම්, අසල සිටින අන් අයෙකු දැනගත්තේ වුව ද ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළා නොවේ. ඉදින් දෙදෙනෙකු සිටින තැන "මේ දෙදෙනාටම පවසමි" යයි නියම කොට පවසයි නම්, ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු දැනගත්ත ද දෙදෙනාම දැනගත්ත ද ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළාම වෙයි. බොහෝ දෙනෙකු සිටින විට ද මෙසේම දත යුතුය.

သစေ ပန အနဘိရတိယာ ပီဠိတော သဘာဂေ ဘိက္ခူ ပရိသင်္ကမာနော ‘‘ယော ကောစိ ဇာနာတူ’’တိ ဥစ္စသဒ္ဒံ ကရောန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝဒတိ, တဉ္စ အဝိဒူရေ ဌိတော နဝကမ္မိကော ဝါ အညော ဝါ သမယညူ ပုရိသော သုတွာ ‘‘ဥက္ကဏ္ဌိတော အယံ သမဏော ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထေတိ, သာသနတော စုတော’’တိ ဇာနာတိ, ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ. တင်္ခဏညေဝ ပန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဒုဇ္ဇာနံ, သစေ အာဝဇ္ဇနသမယေ ဇာနာတိ; ယထာ ပကတိယာ လောကေ မနုဿာ ဝစနံ သုတွာ ဇာနန္တိ, ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. အထ အပရဘာဂေ ‘‘ကိံ ဣမိနာ ဝုတ္တ’’န္တိ ကင်္ခန္တော စိရေန ဇာနာတိ, အပ္ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. ဣဒဉှိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဉ္စ ဥပရိ အဘူတာရောစနဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာ-အတ္တကာမဒုဋ္ဌဒေါသဘူတာ-ရောစနသိက္ခာပဒါနိ စ ဧကပရိစ္ဆေဒါနိ. အာဝဇ္ဇနသမယေ ဉာတေ ဧဝ သီသံ ဧန္တိ, ‘‘ကိံ အယံ ဘဏတီ’’တိ ကင်္ခတာ စိရေန ဉာတေ သီသံ န ဧန္တိ. ယထာ စာယံ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ပဒေ ဝိနိစ္ဆယေ ဝုတ္တော; ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඉදින් (ශාසනයෙහි) නොඇලීමෙන් (අනභිරතියෙන්) පෙළුණේ, තමා හා සමාන භික්ෂූන්ට ලැජ්ජාවෙන් "යම් කිසිවෙක් දැනගනීවා" යයි සිතා ශබ්ද නගා "බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි" යයි පවසයි ද, එය අසල සිටින කර්මාන්තයෙහි යෙදුණු අයෙකු හෝ ශාසන ව්‍යවහාරය දන්නා අන්‍ය පුරුෂයෙකු හෝ අසා "මේ ශ්‍රමණයා කලකිරී ගිහි බව පතයි, ශාසනයෙන් චුත විය" යනුවෙන් දැනගන්නේ නම්, ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළාම වෙයි. එහෙත් එය එම මොහොතේදීම, පෙර පසු නොවී (අපුබ්බං අචරිමං) දැනගත යුතුය. ඉදින් මෙනෙහි කරන අවස්ථාවේදීම - සාමාන්‍යයෙන් ලෝකයේ මිනිසුන් වචනයක් ඇසූ සැණින් දැනගන්නා සේ - දැනගන්නේ නම් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළා වෙයි. ඉදින් පසුව "මොහු කුමක් කීවේද?" යයි සැක කරමින් බොහෝ වේලාවකට පසු දැනගන්නේ නම්, ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළා නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙම ශික්ෂා ප්‍රත්‍යක්ඛානය ද මතු සඳහන් වන අභූතාරෝචන, දුට්ඨුල්ලවාචා, අත්තකාම, දුට්ඨදෝස සහ භූතාරෝචන ශික්ෂාපද ද එකම ලක්ෂණ ඇත්තාහ. ඒවා මෙනෙහි කරන අවස්ථාවේදීම (ඇසූ සැණින්) වැටහුණොත් පමණක් සම්පූර්ණ වේ. "මොහු කුමක් පවසන්නේද?" යයි සැක කරමින් බොහෝ වේලාවකට පසු දැනගන්නේ නම් සම්පූර්ණ නොවේ. "බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි" යන පදයෙහි යම් විනිශ්චයක් පවසන ලද්දේ ද, සියලු පදයන්හි විනිශ්චය එසේම දත යුතුය.

ယသ္မာ စ ယဒါ သိက္ခာ ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ, တဒါ ‘‘ယံနူနာဟံ ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခေယျ’’န္တိအာဒီနိ အဝဒတာပိ ဒုဗ္ဗလျံ အာဝိကတမေဝ ဟောတိ; တသ္မာ သဗ္ဗေသံ ပဒါနံ အဝသာနေ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မဉ္စေဝ ဟောတိ သိက္ခာ စ ပစ္စက္ခာတာ’’တိ.

යම් හෙයකින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප වූ කල්හි, "මම බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙම් නම් මැනවි" යනාදිය නොපැවසුව ද, දුබල බව ප්‍රකාශ වූවාම වෙයි; එබැවින් සියලු පදයන් අවසානයෙහි "මහණෙනි, මෙසේ දුබල බව හෙළි කිරීම ද වෙයි, ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළා ද වෙයි" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

တတော ပရံ ဂိဟီတိ မံ ဓာရေဟီတိ ဧတ္ထ သစေပိ ‘‘ဂိဟီ ဘဝိဿာမီ’’တိ ဝါ ‘‘ဂိဟီ ဟောမီ’’တိ ဝါ ‘‘ဂိဟီ ဇာတောမှီ’’တိ ဝါ ‘‘ဂိဟိမှီ’’တိ ဝါ ဝဒတိ, အပ္ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. သစေ ပန ‘‘အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ ဂိဟီတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဝါ ‘‘ဇာနာဟီ’’တိ ဝါ ‘‘သဉ္ဇာနာဟီ’’တိ ဝါ ‘‘မနသိ ကရောဟီ’’တိ ဝါ ဝဒတိ, အရိယကေန ဝါ ဝဒတိ မိလက္ခကေန ဝါ; ဧဝမေတသ္မိံ အတ္ထေ ဝုတ္တေ [Pg.215] ယဿ ဝဒတိ, သစေ သော ဇာနာတိ, ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ ‘‘ဥပါသကော’’တိအာဒီသု သတ္တသု ပဒေသု. ဧဝံ ဣမာနိ စ အဋ္ဌ, ပုရိမာနိ စ စုဒ္ဒသာတိ ဒွါဝီသတိ ပဒါနိ ဟောန္တိ.

ඉන්පසු "මාව ගිහියෙකු යයි දරාගන්න" (ගිහීති මං ධාරේහි) යන්නෙහි ඉදින් "මම ගිහියෙකු වන්නෙමි" (අනාගත) කියා හෝ, "මම ගිහියෙකු වෙමි" (වර්තමාන) කියා හෝ, "මම ගිහියෙකු වී සිටිමි" කියා හෝ පවසයි නම් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළා නොවේ. ඉදින් "අද පටන් මාව ගිහියෙකු ලෙස සලකන්න (දරාගන්න)" කියා හෝ, "දැනගන්න" කියා හෝ, "හඳුනාගන්න" කියා හෝ, "මතක තබාගන්න" කියා හෝ ආර්ය (මාගධී) භාෂාවෙන් හෝ ම්ලේච්ඡ භාෂාවකින් පවසයි නම්; මෙසේ එම අර්ථය පැවසූ කල්හි යමෙකුට පවසයි ද ඔහු එය දැනගන්නේ නම් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළා වෙයි. "උපාසක" යනාදී ඉතිරි පද හතෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. මෙසේ මෙම (ගිහීති මං ධාරේහි ආදී) පද අට ද පෙර සඳහන් කළ පද දහහතර ද වශයෙන් වචන විසි දෙකක් වේ.

၅၂. ဣတော ပရံ ပုရိမာနေဝ စုဒ္ဒသ ပဒါနိ ‘‘အလံ မေ, ကိန္နု မေ, န မမတ္ထော, သုမုတ္တာဟ’’န္တိ ဣမေဟိ စတူဟိ ယောဇေတွာ ဝုတ္တာနိ ဆပ္ပညာသ ဟောန္တိ. တတ္ထ အလန္တိ ဟောတု, ပရိယတ္တန္တိ အတ္ထော. ကိံနု မေတိ ကိံ မယှံ ကိစ္စံ, ကိံ ကရဏီယံ, ကိံ သာဓေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. န မမတ္ထောတိ နတ္ထိ မမ အတ္ထော. သုမုတ္တာဟန္တိ သုမုတ္တော အဟံ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝ. ဧဝံ ဣမာနိ စ ဆပ္ပညာသ ပုရိမာနိ စ ဒွါဝီသတီတိ အဋ္ဌသတ္တတိ ပဒါနိ သရူပေနေဝ ဝုတ္တာနိ.

52. මෙතැන් සිට පෙර සඳහන් කළ පද දහහතරම "මට ප්‍රමාණවත්ය (අලං මේ), මට කුමටද (කින්නු මේ), මට වැඩක් නැත (න මමත්ථෝ), මම මැනවින් මිදුණෙමි (සුමුත්තාහං)" යන මෙම වචන සතර සමඟ යොදා පැවසූ විට පනස් හයක් (14x4) වේ. එහි "අලං" යනු ඇති, ප්‍රමාණවත්ය යන අර්ථයයි. "කින්නු මේ" යනු මට කුමන කෘත්‍යයක් ද, කුමක් කළ යුතු ද, කුමක් සාධනය කළ යුතු ද යන අර්ථයයි. "න මමත්ථෝ" යනු මට ප්‍රයෝජනයක් නැත යන්නයි. "සුමුත්තාහං" යනු මම මැනවින් මිදුණෙමි යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මෙම පනස් හය ද පෙර වූ විසි දෙක ද වශයෙන් පද හැත්තෑ අටක් ස්වරූපයෙන්ම වදාරන ලදී.

၅၃. ယသ္မာ ပန တေသံ ဝေဝစနေဟိပိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ယာနိ ဝါ ပနညာနိပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယာနိ ဝါ ပနညာနိပီတိ ပါဠိယံ ‘‘ဗုဒ္ဓ’’န္တိအာဒီနိ အာဂတပဒါနိ ဌပေတွာ ယာနိ အညာနိ အတ္ထိ. ဗုဒ္ဓဝေဝစနာနိ ဝါတိ ဗုဒ္ဓဿ ဝါ ပရိယာယနာမာနိ…ပေ… အသကျပုတ္တိယဿ ဝါ. တတ္ထ ဝဏ္ဏပဋ္ဌာနေ အာဂတံ နာမသဟဿံ ဥပါလိဂါထာသု (မ. နိ. ၂.၇၆) နာမသတံ အညာနိ စ ဂုဏတော လဗ္ဘမာနာနိ နာမာနိ ‘‘ဗုဒ္ဓဝေဝစနာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗာနိပိ ဓမ္မဿ နာမာနိ ဓမ္မဝေဝစနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

53. එම පදවල පර්යාය වචන (වේවචන) මගින් ද ශික්ෂා ප්‍රත්‍යක්ඛානය සිදු විය හැකි බැවින් "යම්කිසි අන්‍ය පද මගින් ද" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "යම්කිසි අන්‍ය පද" යනු පාලියෙහි එන "බුද්ධ" ආදී පද හැර පවතින වෙනත් පදයි. "බුද්ධ පර්යාය වචන" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හෝ අශාක්‍යපුත්තියන්ගේ පර්යාය නාමයන් ය. එහිදී වණ්ණපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි එන නාම දහස ද, උපාලි ගාථාවල එන නාම සියය ද, ගුණානුසාරයෙන් ලැබෙන අන්‍ය නාමයන් ද "බුද්ධ වේවචන" ලෙස දත යුතුය. ධර්මය සඳහා යෙදෙන සියලු නාමයන් "ධර්ම වේවචන" ලෙස දත යුතුය. සෑම තැනකම ක්‍රමය මෙයයි.

အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ – ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ ယထာရုတမေဝ. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမိ, အနန္တဗုဒ္ဓိံ, အနောမဗုဒ္ဓိံ, ဗောဓိပညာဏံ, ဓီရံ, ဝိဂတမောဟံ, ပဘိန္နခီလံ, ဝိဇိတဝိဇယံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝမာဒိဗုဒ္ဓဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ.

මෙහි පද සම්බන්ධය මෙසේය: 'බුදුන් ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොව, එය වචනාර්ථයෙන්ම (ඍජුවම) ප්‍රතික්ෂේප කිරීමකි. 'සම්මා සම්බුදුන් ප්‍රතික්ෂේප කරමි, අනන්ත ප්‍රඥා ඇති, උත්තම ප්‍රඥා ඇති, බෝධි ප්‍රඥාවෙන් යුත්, ධීර වූ, මෝහය දුරු කළ, (කෙලෙස්) ඇණ බිඳ දැමූ, දිනිය යුත්තන් දිනූ බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනාදී වශයෙන් බුදුන් වහන්සේ සඳහා වූ පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

ဓမ္မံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ, ယထာရုတမေဝ. ‘‘သွာက္ခာတံ ဓမ္မံ ပစ္စက္ခာမိ, သန္ဒိဋ္ဌိကံ, အကာလိကံ, ဧဟိပဿိကံ, ဩပနေယျိကံ, ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဝိညူဟိ ဓမ္မံ ပစ္စက္ခာမိ. အသင်္ခတံ ဓမ္မံ ပစ္စက္ခာမိ; ဝိရာဂံ, နိရောဓံ, အမတံ ဓမ္မံ ပစ္စက္ခာမိ, ဒီဃနိကာယံ ပစ္စက္ခာမိ, ဗြဟ္မဇာလံ မဇ္ဈိမနိကာယံ, မူလပရိယာယံ, သံယုတ္တနိကာယံ, ဩဃတရဏံ, အင်္ဂုတ္တရနိကာယံ, စိတ္တပရိယာဒါနံ, ခုဒ္ဒကနိကာယံ, ဇာတကံ, အဘိဓမ္မံ, ကုသလံ ဓမ္မံ, အကုသလံ ဓမ္မံ, အဗျာကတံ ဓမ္မံ, သတိပဋ္ဌာနံ, သမ္မပ္ပဓာနံ, ဣဒ္ဓိပါဒံ, ဣန္ဒြိယံ, ဗလံ, ဗောဇ္ဈင်္ဂံ, မဂ္ဂံ, ဖလံ, နိဗ္ဗာနံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿေသု ဧကဓမ္မက္ခန္ဓဿပိ [Pg.216] နာမံ ဓမ္မဝေဝစနမေဝ. ဧဝံ ဓမ္မဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'ධර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොව, වචනාර්ථයෙන්ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමකි. 'ස්වාක්ඛාත වූ ධර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමි, සන්දිට්ඨික වූ, අකාලික වූ, ඒහිපස්සික වූ, ඕපනයික වූ, නුවණැත්තන් විසින් තම තමන් කෙරෙහි වෙන වෙනම දත යුතු වූ ධර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමි. අසංඛත ධර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමි; විරාගය වූ, නිරෝධය වූ, අමෘත වූ ධර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමි, දීඝ නිකාය ප්‍රතික්ෂේප කරමි, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය, මජ්ඣිම නිකාය, මූලපරියාය සූත්‍රය, සංයුත්ත නිකාය, ඕඝතරණ සූත්‍රය, අංගුත්තර නිකාය, චිත්තපරියාදාන සූත්‍රය, ඛුද්දක නිකාය, ජාතකය, අභිධර්මය, කුසල ධර්මය, අකුසල ධර්මය, අව්‍යාකත ධර්මය, සතිපට්ඨානය, සම්මප්පධානය, ඉද්ධිපාදය, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මාර්ග, ඵල, නිවන් දහම ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් අතුරින් එක් ධර්මස්කන්ධයක නම පැවසීම වුවද ධර්මයේ පර්යාය වචනයක් ම වේ. මෙලෙස ධර්මයෙහි පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

သံဃံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘သုပ္ပဋိပန္နံ သံဃံ ပစ္စက္ခာမိ, ဥဇုပ္ပဋိပန္နံ, ဉာယပ္ပဋိပန္နံ, သာမီစိပ္ပဋိပန္နံ သံဃံ, စတုပုရိသယုဂံ သံဃံ, အဋ္ဌပုရိသပုဂ္ဂလံ သံဃံ, အာဟုနေယျံ သံဃံ, ပါဟုနေယျံ, ဒက္ခိဏေယျံ, အဉ္ဇလိကရဏီယံ, အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ သံဃံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ သံဃဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'සංඝයා ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'සුප්පටිපන්න වූ සංඝයා ප්‍රතික්ෂේප කරමි, උජුප්පටිපන්න වූ, ඤායප්පටිපන්න වූ, සාමීචිප්පටිපන්න වූ සංඝයා, පුරුෂ යුගල සතරක් වූ සංඝයා, අෂ්ට පුරුෂ පුද්ගලයන් වූ සංඝයා, ආහුනෙය්‍ය වූ සංඝයා, පාහුනෙය්‍ය වූ, දක්ඛිණෙය්‍ය වූ, අඤ්ජලිකරණීය වූ, අනුත්තර වූ පින් කෙත වූ සංඝයා වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් සංඝයාගේ පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

သိက္ခံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ဘိက္ခုသိက္ခံ ပစ္စက္ခာမိ, ဘိက္ခုနီသိက္ခံ, အဓိသီလသိက္ခံ, အဓိစိတ္တသိက္ခံ, အဓိပညာသိက္ခံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ သိက္ခာဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'භික්ෂු ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කරමි, භික්ෂුණී ශික්ෂාව, අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව, අධිපඤ්ඤා ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් ශික්ෂාවෙහි පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

ဝိနယံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ဘိက္ခုဝိနယံ ပစ္စက္ခာမိ, ဘိက္ခုနီဝိနယံ, ပဌမံ ပါရာဇိကံ, ဒုတိယံ တတိယံ စတုတ္ထံ ပါရာဇိကံ, သံဃာဒိသေသံ, ထုလ္လစ္စယံ, ပါစိတ္တိယံ, ပါဋိဒေသနီယံ, ဒုက္ကဋံ, ဒုဗ္ဘာသိတံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝမာဒိဝိနယဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'විනය ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'භික්ෂු විනය ප්‍රතික්ෂේප කරමි, භික්ෂුණී විනය, පළමු පාරාජිකාව, දෙවන, තෙවන, සිව්වන පාරාජිකාව, සංඝාදිසේස, ථුල්ලච්චය, පාචිත්තිය, පාටිදේසනීය, දුක්කට, දුබ්භාසිතය ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනාදී විනයෙහි පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

ပါတိမောက္ခံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ဘိက္ခုပါတိမောက္ခံ ဘိက္ခုနီပါတိမောက္ခံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ ပါတိမောက္ခဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'ප්‍රාතිමෝක්ෂය ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'භික්ෂු ප්‍රාතිමෝක්ෂය, භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂය ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙහි පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

ဥဒ္ဒေသံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ဘိက္ခုပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ, ဘိက္ခုနီပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ, ပဌမံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ, ဒုတိယံ တတိယံ စတုတ္ထံ ပဉ္စမံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓုဒ္ဒေသံ, အနန္တဗုဒ္ဓိဥဒ္ဒေသံ, အနောမဗုဒ္ဓိဥဒ္ဒေသံ, ဗောဓိပညာဏုဒ္ဒေသံ, ဓီရုဒ္ဒေသံ, ဝိဂတမောဟုဒ္ဒေသံ, ပဘိန္နခီလုဒ္ဒေသံ, ဝိဇိတဝိဇယုဒ္ဒေသံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝမာဒိဥဒ္ဒေသဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'උද්දේශය ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'භික්ෂු ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය, භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය, පළමු ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය, දෙවන, තෙවන, සිව්වන, පස්වන ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය, සම්මා සම්බුද්ධ උද්දේශය, අනන්තබුද්ධි උද්දේශය, අනෝමබුද්ධි උද්දේශය, බෝධිපඤ්ඤාණ උද්දේශය, ධීර උද්දේශය, විගතමෝහ උද්දේශය, පභින්නඛීල උද්දේශය, විජිතවිජය උද්දේශය ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනාදී උද්දේශයෙහි පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

ဥပဇ္ဈာယံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ယော မံ ပဗ္ဗာဇေသိ, ယော မံ ဥပသမ္ပာဒေသိ, ယဿ မူလေနာဟံ ပဗ္ဗဇိတော, ယဿ မူလေနာဟံ ဥပသမ္ပန္နော, ယဿမူလိကာ မယှံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ယဿမူလိကာ မယှံ ဥပသမ္ပဒါ တာဟံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ ဥပဇ္ဈာယဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'උපාධ්‍යායන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'යම් කෙනෙක් මා පැවිදි කළාහු ද, යම් කෙනෙක් මා උපසම්පදා කළාහු ද, යම් කෙනෙකුන් මුල් කරගෙන මා පැවිදි වූයේ ද, යම් කෙනෙකුන් මුල් කරගෙන මා උපසම්පදා වූයේ ද, මාගේ පැවිද්ද යම් කෙනෙකුන් මුල් කරගෙන ඇද්ද, මාගේ උපසම්පදාව යම් කෙනෙකුන් මුල් කරගෙන ඇද්ද, ඒ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් උපාධ්‍යාය පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

အာစရိယံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ယော မံ ပဗ္ဗာဇေသိ, ယော မံ အနုဿာဝေသိ, ယာဟံ နိဿာယ ဝသာမိ, ယာဟံ ဥဒ္ဒိသာပေမိ, ယာဟံ [Pg.217] ပရိပုစ္ဆာမိ, ယော မံ ဥဒ္ဒိသတိ, ယော မံ ပရိပုစ္ဆာပေတိ တာဟံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ အာစရိယဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'ආචාර්යයන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'යම් කෙනෙක් මා පැවිදි කළාහු ද, යම් කෙනෙක් මට කම්මවාචාව ඇසීමට සැලැස්වූවාහු ද, යම් කෙනෙකු ඇසුරු කරගෙන මා වෙසෙම් ද, යම් කෙනෙකුගෙන් මා පාළිය උගනිම් ද, යම් කෙනෙකුගෙන් මා අර්ථය විමසම් ද, යම් කෙනෙක් මට පාළිය උගන්වයි ද, යම් කෙනෙක් මා ලවා අර්ථය විමසවයි ද, ඒ ආචාර්යයන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් ආචාර්ය පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ယာဟံ ပဗ္ဗာဇေသိံ, ယာဟံ ဥပသမ္ပာဒေသိံ, မယှံ မူလေန ယော ပဗ္ဗဇိတော, မယှံ မူလေန ယော ဥပသမ္ပန္နော, မယှံမူလိကာ ယဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, မယှံ မူလိကာ ယဿ ဥပသမ္ပဒါ တာဟံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'සද්ධිවිහාරිකයා ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'යම් අයෙකු මා පැවිදි කළේ ද, යම් අයෙකු මා උපසම්පදා කළේ ද, මා මුල් කරගෙන යම් අයෙක් පැවිදි වූයේ ද, මා මුල් කරගෙන යම් අයෙක් උපසම්පදා වූයේ ද, යමෙකුගේ පැවිද්ද මා මුල් කරගෙන ඇද්ද, යමෙකුගේ උපසම්පදාව මා මුල් කරගෙන ඇද්ද, ඒ සද්ධිවිහාරිකයා ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් සද්ධිවිහාරික පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

အန္တေဝါသိကံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ယာဟံ ပဗ္ဗာဇေသိံ, ယာဟံ အနုဿာဝေသိံ, ယော မံ နိဿာယ ဝသတိ, ယော မံ ဥဒ္ဒိသာပေတိ, ယော မံ ပရိပုစ္ဆတိ, ယဿာဟံ ဥဒ္ဒိသာမိ, ယာဟံ ပရိပုစ္ဆာပေမိ တံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ အန္တေဝါသိကဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'අතේවාසිකයා ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'යම් අයෙකු මා පැවිදි කළේ ද, යම් අයෙකු මම කම්මවාචාව ඇසීමට සැලැස්වූවෙම් ද, යම් අයෙක් මා ඇසුරු කරගෙන වෙසෙයි ද, යම් අයෙක් මාගෙන් පාළිය උගනියි ද, යම් අයෙක් මාගෙන් අර්ථය විමසයි ද, මම යම් අයෙකුට පාළිය උගන්වමි ද, මම යම් අයෙකු ලවා අර්ථය විමසවමි ද, ඒ අතේවාසිකයා ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් අතේවාසික පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

သမာနုပဇ္ဈာယကံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘မယှံ ဥပဇ္ဈာယော ယံ ပဗ္ဗာဇေသိ, ယံ ဥပသမ္ပာဒေသိ, ယော တဿ မူလေန ပဗ္ဗဇိတော, ယော တဿ မူလေန ဥပသမ္ပန္နော, ယဿ တမ္မူလိကာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ယဿ တမ္မူလိကာ ဥပသမ္ပဒါ တံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ သမာနုပဇ္ဈာယကဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

'සමානූපාධ්‍යායකයා ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යන්න පර්යාය වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. 'මාගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ යම් අයෙකු පැවිදි කළාහු ද, යම් අයෙකු උපසම්පදා කළාහු ද, යම් අයෙක් උන්වහන්සේ මුල් කරගෙන පැවිදි වූයේ ද, යම් අයෙක් උන්වහන්සේ මුල් කරගෙන උපසම්පදා වූයේ ද, යමෙකුගේ පැවිද්ද උන්වහන්සේ මුල් කරගෙන ඇද්ද, යමෙකුගේ උපසම්පදාව උන්වහන්සේ මුල් කරගෙන ඇද්ද, ඒ සමානූපාධ්‍යායකයා ප්‍රතික්ෂේප කරමි' යනුවෙන් සමානූපාධ්‍යායක පර්යාය වචන මඟින් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.

သမာနာစရိယကံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘မယှံ အာစရိယော ယံ ပဗ္ဗာဇေသိ, ယံ အနုဿာဝေသိ, ယော တံ နိဿာယ ဝသတိ, ယော တံ ဥဒ္ဒိသာပေတိ ပရိပုစ္ဆတိ, ယဿ မေ အာစရိယော ဥဒ္ဒိသတိ, ယံ ပရိပုစ္ဆာပေတိ တံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ သမာနာစရိယကဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

සමානාචාර්යයාව (එකම ආචාර්යවරයෙකු ඇත්තා) අත්හරිමි යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මාගේ ආචාර්යවරයා යම් කෙනෙකු පැවිදි කළේද, යම් කෙනෙකුට අනුශාසනා කළේද, යම් කෙනෙකු ඒ ආචාර්යවරයා නිශ්‍රය කරගෙන වාසය කරයිද, යම් කෙනෙකු ලවා උගන්වයිද, විමසයිද, මාගේ ආචාර්යවරයා යම් කෙනෙකුට උගන්වයිද, යම් කෙනෙකු ලවා විමසයිද, ඒ තැනැත්තා අත්හරිමි යි මෙසේ සමානාචාර්යයා සඳහා වූ පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

သဗြဟ္မစာရိံ ပစ္စက္ခာမီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ယေနာဟံ သဒ္ဓိံ အဓိသီလံ သိက္ခာမိ, အဓိစိတ္တံ အဓိပညံ သိက္ခာမိ တံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ သဗြဟ္မစာရိဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

සබ්‍රහ්මචාරියා අත්හරිමි යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මම යම් කෙනෙකු සමඟ අධිසීලය හදාරම්ද, අධිචිත්තය හා අධිප්‍රඥාව හදාරම්ද, ඔහුව අත්හරිමි යි මෙසේ සබ්‍රහ්මචාරියා සඳහා වූ පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

ဂိဟီတိ မံ ဓာရေဟီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘အာဂါရိကောတိ မံ ဓာရေဟိ, ကဿကော, ဝါဏိဇော, ဂေါရက္ခော, ဩကလ္လကော, မောဠိဗဒ္ဓေါ, ကာမဂုဏိကောတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ ဂိဟိဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

මා ගිහියෙකු යැයි දරාගන්න (පිළිගන්න) යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මා නිවැසියෙකු ලෙස දරාගන්න, ගොවියෙකු, වෙළෙන්දෙකු, ගව පාලකයෙකු, දිළින්දෙකු, කොණ්ඩය බැඳගත්තෙකු, පංචකාම සම්පත්තිය අනුභව කරන්නෙකු ලෙස මා දරාගන්න යි මෙසේ ගිහි යන අර්ථය දෙන පර්යාය වචනවලින් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

ဥပါသကောတိ [Pg.218] မံ ဓာရေဟီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ဒွေဝါစိကော ဥပါသကောတိ မံ ဓာရေဟိ, တေဝါစိကော ဥပါသကော, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနိကော, ဓမ္မံ သံဃံ သရဏဂမနိကော, ပဉ္စသိက္ခာပဒိကော ဒသသိက္ခာပဒိကော ဥပါသကောတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ ဥပါသကဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

මා උපාසකයෙකු ලෙස දරාගන්න යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මා ද්විවාචක (රත්න දෙකක් සරණ ගිය) උපාසකයෙකු ලෙස දරාගන්න, ත්‍රිවාචක උපාසකයෙකු, බුදුන් සරණ ගිය, දහම් සරණ ගිය, සඟුන් සරණ ගිය, පන්සිල් රකින, දසසිල් රකින උපාසකයෙකු ලෙස මා දරාගන්න යි මෙසේ උපාසක යන අර්ථය දෙන පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

အာရာမိကောတိ မံ ဓာရေဟီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ကပ္ပိယကာရကောတိ မံ ဓာရေဟိ, ဝေယျာဝစ္စကရော, အပ္ပဟရိတကာရကော, ယာဂုဘာဇကော, ဖလဘာဇကော, ခဇ္ဇကဘာဇကောတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ အာရာမိကဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

මා ආරාමිකයෙකු ලෙස දරාගන්න යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මා කැපකරුකරුවෙකු ලෙස දරාගන්න, වත්පිළිවෙත් කරන්නෙකු, තණකොළ ඉවත් කරන්නෙකු, කැඳ බෙදන්නෙකු, පළතුරු බෙදන්නෙකු, කැවිලි බෙදන්නෙකු ලෙස මා දරාගන්න යි මෙසේ ආරාමික පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

သာမဏေရောတိ မံ ဓာရေဟီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ကုမာရကောတိ မံ ဓာရေဟိ, စေလ္လကော, စေဋကော, မောဠိဂလ္လော, သမဏုဒ္ဒေသော’တိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ သာမဏေရဝေစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

මා සාමණේරයෙකු ලෙස දරාගන්න යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මා කුමාරකයෙකු (කුඩා සාමණේරයෙකු) ලෙස දරාගන්න, සෙල්ලකයෙකු, චේටකයෙකු (තරුණ සාමණේරයෙකු), මෝළිගල්ලෙකු (වැඩිමහල් සාමණේරයෙකු), ශ්‍රමණෝද්දේශයෙකු ලෙස මා දරාගන්න යි මෙසේ සාමණේර පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

တိတ္ထိယောတိ မံ ဓာရေဟီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘နိဂဏ္ဌောတိ မံ ဓာရေဟိ, အာဇီဝကော, တာပသော, ပရိဗ္ဗာဇကော, ပဏ္ဍရင်္ဂေါတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ တိတ္ထိယဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

මා තීර්ථකයෙකු ලෙස දරාගන්න යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මා නිගණ්ඨයෙකු ලෙස දරාගන්න, ආජීවකයෙකු, තාපසයෙකු, පරිබ්‍රාජකයෙකු, පණ්ඩරංගයෙකු ලෙස මා දරාගන්න යි මෙසේ තීර්ථක පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

တိတ္ထိယသာဝကောတိ မံ ဓာရေဟီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘နိဂဏ္ဌသာဝကောတိ မံ ဓာရေဟိ’’ အာဇီဝက တာပသ ပရိဗ္ဗာဇက ပဏ္ဍရင်္ဂသာဝကောတိ မံ ဓာရေဟီတိ ဧဝံ တိတ္ထိယသာဝကဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

මා තීර්ථක ශ්‍රාවකයෙකු ලෙස දරාගන්න යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මා නිගණ්ඨ ශ්‍රාවකයෙකු ලෙස දරාගන්න, ආජීවක, තාපස, පරිබ්‍රාජක, පණ්ඩරංග ශ්‍රාවකයෙකු ලෙස මා දරාගන්න යි මෙසේ තීර්ථක ශ්‍රාවක පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

အဿမဏောတိ မံ ဓာရေဟီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘ဒုဿီလောတိ မံ ဓာရေဟိ, ပါပဓမ္မော, အသုစိသင်္ကဿရသမာစာရော, ပဋိစ္ဆန္နကမ္မန္တော, အဿမဏော သမဏပဋိညော, အဗြဟ္မစာရီ ဗြဟ္မစာရိပဋိညော, အန္တောပူတိ, အဝဿုတော, ကသမ္ဗုဇာတော, ကောဏ္ဌော’တိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ အဿမဏဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

මා අශ්‍රමණයෙකු ලෙස දරාගන්න යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මා දුස්සීලයෙකු ලෙස දරාගන්න, පවිටු දහම් ඇත්තෙකු, අපිරිසිදු සැක සහිත හැසිරීම් ඇත්තෙකු, රහසින් පව් කරන්නෙකු, මහණ නොවී මහණ යැයි කියාගන්නා අයෙකු, බ්‍රහ්මචාරී නොවී බ්‍රහ්මචාරී යැයි කියාගන්නා අයෙකු, ඇතුළත කුණු වූ අයෙකු, කෙලෙස් වැගිරෙන අයෙකු, කුණු කසළ බඳු වූ අයෙකු, අංකුර නැති අයෙකු ලෙස මා දරාගන්න යි මෙසේ අශ්‍රමණ පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

အသကျပုတ္တိယောတိ မံ ဓာရေဟီတိ န ဝေဝစနေန ပစ္စက္ခာနံ. ‘‘န သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပုတ္တောတိ မံ ဓာရေဟိ, န အနန္တဗုဒ္ဓိပုတ္တော, န အနောမဗုဒ္ဓိပုတ္တော, န ဗောဓိပညာဏပုတ္တော, န ဓီရပုတ္တော, န ဝိဂတမောဟပုတ္တော, န ပဘိန္နခီလပုတ္တော[Pg.219], န ဝိဇိတဝိဇယပုတ္တောတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝမာဒိအသကျပုတ္တိယဝေဝစနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ.

මා අශාක්‍යපුත්‍රයෙකු ලෙස දරාගන්න යන්න පර්යාය වචනයකින් ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. මා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පුත්‍රයෙකු නොවන අයෙකු ලෙස දරාගන්න, අනන්ත බුද්ධි පුත්‍රයෙකු නොවන, අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ බුද්ධි පුත්‍රයෙකු නොවන, බෝධි ප්‍රඥාණ පුත්‍රයෙකු නොවන, ධීර පුත්‍රයෙකු නොවන, මෝහය දුරු කළ උතුමාගේ පුත්‍රයෙකු නොවන, කෙලෙස් මුල් සිඳලූ උතුමාගේ පුත්‍රයෙකු නොවන, ජයගත යුතු සියල්ල ජයගත් උතුමාගේ පුත්‍රයෙකු නොවන අයෙකු ලෙස මා දරාගන්න යනාදී වශයෙන් අශාක්‍යපුත්‍ර පර්යාය වචනයෙන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය සිදු වේ.

တေဟိ အာကာရေဟိ တေဟိ လိင်္ဂေဟိ တေဟိ နိမိတ္တေဟီတိ တေဟိ ‘‘ဗုဒ္ဓဝေဝစနာနိ ဝါ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တေဟိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဝေဝစနေဟိ. ဝေဝစနာနိ ဟိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဿ ကာရဏတ္တာ အာကာရာနိ, ဗုဒ္ဓါဒီနံ သဏ္ဌာနဒီပနတ္တာ သိက္ခာပစ္စက္ခာနသဏ္ဌာနတ္တာ ဧဝ ဝါ လိင်္ဂါနိ, သိက္ခာပစ္စက္ခာနဿ သဉ္ဇာနနဟေတုတော မနုဿာနံ တိလကာဒီနိ ဝိယ နိမိတ္တာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ခေါ ဘိက္ခဝေတိ ဣတော ပရံ အညဿ သိက္ခာပစ္စက္ခာနကာရဏဿ အဘာဝတော နိယမေန္တော အာဟ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော, ဧဝမေဝ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မဉ္စေဝ ဟောတိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဉ္စ, န ဣတော ပရံ ကာရဏမတ္ထီတိ.

ඒ ආකාරවලින්, ඒ ලිංගවලින්, ඒ නිමිතිවලින් යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පර්යාය වචන ආදී ක්‍රමයෙන් දක්වන ලද බුද්ධාදීන්ගේ පර්යාය වචන මගින් යන්නයි. පර්යාය වචන ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානයට හේතුවන බැවින් ආකාර යැයි ද, බුද්ධාදීන්ගේ ස්වරූපය පෙන්වන බැවින් හෝ ශික්ෂාව අත්හැරීමේ ස්වරූපයම වන බැවින් ලිංග යැයි ද, ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය හඳුනාගැනීමට හේතුවන බැවින් මිනිසුන්ගේ උපන් ලප ආදිය මෙන් නිමිති යැයි ද කියනු ලැබේ. මහණෙනි, මෙසේම යන්නෙන් මින් ඔබ්බට වෙනත් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යාන හේතුවක් නොමැති බැවින් නියමයක් ලෙස වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් මෙයයි: මෙලෙසම ශික්ෂාව අත්හැරීම සහ දුබල බව ප්‍රකාශ කිරීම සිදු වේ, මෙයින් පිටත වෙනත් ක්‍රමයක් නැත.

၅၄. ဧဝံ သိက္ခာပစ္စက္ခာနလက္ခဏံ ဒဿေတွာ အပ္ပစ္စက္ခာနေ အသမ္မောဟတ္ထံ တဿေဝ စ သိက္ခာပစ္စက္ခာနလက္ခဏဿ ပုဂ္ဂလာဒိဝသေန ဝိပတ္တိဒဿနတ္ထံ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အပ္ပစ္စက္ခာတာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယေဟိ အာကာရေဟီတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ. ဥမ္မတ္တကောတိ ယက္ခုမ္မတ္တကော ဝါ ပိတ္တုမ္မတ္တကော ဝါ ယော ကောစိ ဝိပရီတသညော, သော သစေ ပစ္စက္ခာတိ, အပ္ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. ဥမ္မတ္တကဿာတိ တာဒိသဿေဝ ဥမ္မတ္တကဿ; တာဒိသဿ ဟိ သန္တိကေ သစေ ပကတတ္တော သိက္ခံ ပစ္စက္ခာတိ, ဥမ္မတ္တကော န ဇာနာတိ, အပ္ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ. ခိတ္တစိတ္တောတိ ယက္ခုမ္မတ္တကော ဝုစ္စတိ. ပုရိမပဒေ ပန ဥမ္မတ္တကသာမညေန ဝုတ္တံ ‘‘ယက္ခုမ္မတ္တကော ဝါ ပိတ္တုမ္မတ္တကော ဝါ’’တိ. ဥဘိန္နမ္ပိ ဝိသေသော အနာပတ္တိဝါရေ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ ခိတ္တစိတ္တော သိက္ခံ ပစ္စက္ခာတိ, အပ္ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ. တဿ သန္တိကေ ပစ္စက္ခာတာပိ တမှိ အဇာနန္တေ အပ္ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ.

54. මෙසේ ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානයේ ලක්ෂණ පෙන්වා දී, ශික්ෂාව අත්නොහැරෙන අවස්ථා පිළිබඳව මුළාව වැළැක්වීම සඳහා ද, පුද්ගලයා අනුව ඒ ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යාන ලක්ෂණයේ අසම්පූර්ණ බව පෙන්වීම සඳහා ද මහණෙනි, කෙසේ නම් ශික්ෂාව අත්නොහරින ලද්දක් වේද යනාදිය වදාළ සේක. එහි යම් ආකාරවලින් යනාදිය පෙර කී ක්‍රමයම වේ. උම්මත්තක යනු යක්ෂයෙකු ආවේශ වීමෙන් හෝ පිත කිපීමෙන් හෝ සිහි විකල් වූ ඕනෑම විපරීත සංඥාවක් ඇත්තෙකි. ඔහු ශික්ෂාව අත්හරින්නේ නම්, එය ශික්ෂාව අත්හැරීමක් නොවේ. උමතුවූවෙකුට යනු එවැනිම උමතුවූවෙකු ඉදිරියේ ප්‍රකෘති සිහිය ඇති මහණෙකු ශික්ෂාව අත්හරින විට, ඒ උමතුවූ තැනැත්තා එය තේරුම් නොගන්නේ නම්, ශික්ෂාව අත්නොහරින ලද්දක්ම වේ. ඛිත්තචිත්ත යනු යක්ෂයෙකු විසින් සිහිය විකල් කරන ලද තැනැත්තාට කියනු ලැබේ. පෙර පදයේ දී උම්මත්තක යන පොදු නාමයෙන් යක්ෂ උමතුව හෝ පිත් උමතුව යැයි මා විසින් පවසන ලදී. මොවුන් දෙදෙනාගේ වෙනස අනාපත්ති වාරයේදී පැහැදිලි වනු ඇත. මෙසේ සිහි විකල් වූවෙක් ශික්ෂාව අත්හරින්නේ නම්, එය අත්හැරීමක් නොවේ. ඔහු ඉදිරියේ අත්හැරියත්, ඔහු එය තේරුම් නොගන්නේ නම් ශික්ෂාව අත්නොහරින ලද්දක්ම වේ.

ဝေဒနာဋ္ဋောတိ ဗလဝတိယာ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဖုဋ္ဌော မုစ္ဆာပရေတော; တေန ဝိလပန္တေန ပစ္စက္ခာတာပိ အပ္ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ. တဿ သန္တိကေ ပစ္စက္ခာတာပိ တမှိ အဇာနန္တေ အပ္ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ.

වේදනාට්ටෝ යනු බලවත් දුක් වේදනාවෙන් පෙළෙන, සිහිමුළාවට පත් වූ තැනැත්තායි. ඔහු විලාප තබමින් ශික්ෂාව අත්හැරිය ද එය අත්හැරීමක් නොවේ. ඔහු ඉදිරියේ ශික්ෂාව අත්හැරිය ද ඔහුට එය තේරුම් නොයන්නේ නම් ශික්ෂාව අත්නොහරින ලද්දක් වේ.

ဒေဝတာယ သန္တိကေတိ ဘုမ္မဒေဝတံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အကနိဋ္ဌဒေဝတာယ သန္တိကေ ပစ္စက္ခာတာပိ အပ္ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ. တိရစ္ဆာနဂတဿာတိ နာဂမာဏဝကဿ ဝါ သုပဏ္ဏမာဏဝကဿ ဝါ ကိန္နရ-ဟတ္ထိ-မက္ကဋာဒီနံ ဝါ ယဿ ကဿစိ သန္တိကေ ပစ္စက္ခာတာပိ အပ္ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ[Pg.220]. တတြ ဥမ္မတ္တကာဒီနံ သန္တိကေ အဇာနနဘာဝေန အပ္ပစ္စက္ခာတာတိ အာဟ. ဒေဝတာယ သန္တိကေ အတိခိပ္ပံ ဇာနနဘာဝေန. ဒေဝတာ နာမ မဟာပညာ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိကာ အတိခိပ္ပံ ဇာနန္တိ, စိတ္တဉ္စ နာမေတံ လဟုပရိဝတ္တံ. တသ္မာ စိတ္တလဟုကဿ ပုဂ္ဂလဿ စိတ္တဝသေနေဝ ‘‘မာ အတိခိပ္ပံ ဝိနာသော အဟောသီ’’တိ ဒေဝတာယ သန္တိကေ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ပဋိက္ခိပိ.

දෙවියෙකු ඉදිරියෙහි යනු භූමාටු දෙවියන් පටන් අකනිටා බඹලොව දක්වා වූ දෙවි බඹුන් ඉදිරියේ ශික්ෂාව අත්හැරිය ද එය අත්හැරීමක් නොවේ. තිරිසන් සත්වයෙකු ඉදිරියෙහි යනු නාගයෙකු, ගුරුළෙකු හෝ කිඳුරු, ඇත්, වඳුරු ආදී යම්කිසි සත්වයෙකු ඉදිරියේ ශික්ෂාව අත්හැරිය ද එය අත්හැරීමක් නොවේ. එහි උමතුවූවන් ආදීන් ඉදිරියේ අත්හැරීම අසංගත වන්නේ ඔවුන්ට එය අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකි බැවිනි. දෙවියන් ඉදිරියේ අත්හැරීම අසංගත වන්නේ ඔවුන් ඉතා ඉක්මනින් එය අවබෝධ කර ගන්නා බැවිනි. දෙවිවරු යනු මහා ප්‍රඥාවන්ත, තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති, ඉතා ඉක්මනින් කරුණු වටහා ගන්නා පිරිසකි. සිත යනු ඉතා ඉක්මනින් වෙනස් වන සුළු දෙයකි. එබැවින්, චපල සිතක් ඇති පුද්ගලයෙකුගේ සිතේ හැටියට ඉතා ඉක්මනින් මහණකම විනාශ නොවේවා යි අනුකම්පාවෙන් දෙවියන් ඉදිරියේ ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.

မနုဿေသု ပန နိယမော နတ္ထိ. ယဿ ကဿစိ သဘာဂဿ ဝါ ဝိသဘာဂဿ ဝါ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ ဝိညုဿ သန္တိကေ ပစ္စက္ခာတာ ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ. သစေ ပန သော န ဇာနာတိ, အပ္ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတီတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အရိယကေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အရိယကံ နာမ အရိယဝေါဟာရော, မာဂဓဘာသာ. မိလက္ခကံ နာမ ယော ကောစိ အနရိယကော အန္ဓဒမိဠာဒိ. သော စ န ပဋိဝိဇာနာတီတိ ဘာသန္တရေ ဝါ အနဘိညတာယ, ဗုဒ္ဓသမယေ ဝါ အကောဝိဒတာယ ‘‘ဣဒံ နာမ အတ္ထံ ဧသ ဘဏတီ’’တိ နပ္ပဋိဝိဇာနာတိ. ဒဝါယာတိ သဟသာ အညံ ဘဏိတုကာမော သဟသာ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဘဏတိ. ရဝါယာတိ ရဝါဘညေန, ‘‘အညံ ဘဏိဿာမီ’’တိ အညံ ဘဏန္တော. ပုရိမေန ကော ဝိသေသောတိ စေ? ပုရိမံ ပဏ္ဍိတဿာပိ သဟသာဝသေန အညဘဏနံ. ဣဒံ ပန မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ အပကတညုတ္တာ ပက္ခလန္တဿ ‘‘အညံ ဘဏိဿာမီ’’တိ အညဘဏနံ.

මිනිසුන් සම්බන්ධයෙන් (ශික්ෂාව ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම සඳහා) නියමයක් නැත. ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය සමාන වූ හෝ අසමාන වූ, ගිහි වූ හෝ පැවිදි වූ ඕනෑම විඥ පුද්ගලයෙකු ඉදිරියේ පවසන ලද්දක් නම් එය ප්‍රත්‍යක්ෂ වූවාම වෙයි. ඉදින් එම පුද්ගලයා එම වචනය තේරුම් නොගන්නේ නම්, එය ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. මෙම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘අරියකේන’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අරියක’ යනු ආර්යයන්ගේ ව්‍යවහාරය වූ මාගධී භාෂාවයි. ‘මිලක්ඛක’ යනු ආන්ධ්‍ර, දෙමළ ආදී වූ ආර්ය නොවන යම්කිසි භාෂාවන්ය. ‘න පටිවිජානාති’ යනු වෙනත් භාෂාවක් පිළිබඳ නොදන්නාකම නිසා හෝ බුද්ධ ශාසනයේ ව්‍යවහාරයන් කෙරෙහි දක්ෂ නොවීම නිසා හෝ ‘මොහු මෙබඳු අර්ථයක් පවසයි’ කියා තේරුම් නොගැනීමයි. ‘දවාය’ යනු හදිසියේ වෙනත් දෙයක් පැවසීමට අදහස් කරමින් සිටියදී නොසිතා ‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමි’ (බුදුන් අත්හරිමි) යැයි පැවසීමයි. ‘රවාය’ යනු වචන පැටලීමෙන්, ‘වෙනත් දෙයක් පවසන්නෙමි’ යි සිතා වෙනත් දෙයක් පවසද්දී (වැරදීමකින් ‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමි’ යැයි පැවසීමයි). පෙර කී ‘දවාය’ යන්නෙහි විශේෂත්වය කුමක්ද? පෙර කී ‘දවාය’ යනු පණ්ඩිතයෙකුට පවා හදිසිය නිසා සිදුවන වචන පටලැවීමකි. මෙය (රවාය) වනාහි මෝඩකම, මන්දබුද්ධික බව හෝ ස්වභාවය නොදන්නාකම නිසා වචන පැකිළෙන පුද්ගලයා ‘වෙනත් දෙයක් පවසන්නෙමි’ යි සිතා කරන වැරදි ප්‍රකාශයයි.

အသာဝေတုကာမော သာဝေတီတိ ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ ပါဠိံ ဝါစေတိ ပရိပုစ္ဆတိ ဥဂ္ဂဏှာတိ သဇ္ဈာယံ ကရောတိ ဝဏ္ဏေတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘အသာဝေတုကာမော သာဝေတီ’’တိ. သာဝေတုကာမော န သာဝေတီတိ ဒုဗ္ဗလဘာဝံ အာဝိကတွာ သိက္ခံ ပစ္စက္ခန္တော ဝစီဘေဒံ န ကရောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘သာဝေတုကာမော န သာဝေတီ’’တိ. အဝိညုဿ သာဝေတီတိ မဟလ္လကဿ ဝါ ပေါတ္ထကရူပသဒိသဿ, ဂရုမေဓဿ ဝါ သမယေ အကောဝိဒဿ, ဂါမဒါရကာနံ ဝါ အဝိညုတံ ပတ္တာနံ သာဝေတိ. ဝိညုဿ န သာဝေတီတိ ပဏ္ဍိတဿ ဉာတုံ သမတ္ထဿ န သာဝေတိ. သဗ္ဗသော ဝါ ပနာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိအာဒီသု ယေန ယေန ပရိယာယေန သိက္ခာ ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ, တတော ဧကမ္ပိ ဝစီဘေဒံ ကတွာ န သာဝေတိ. ဧဝံ ခေါတိ အပ္ပစ္စက္ခာနလက္ခဏံ နိယမေတိ. အယံ ဟေတ္ထ အတ္ထော – ‘‘ဧဝမေဝ သိက္ခာ အပ္ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ, န အညေန ကာရဏေနာ’’တိ.

‘අසාවේතුකාමෝ සාවේති’ යනු මෙම ශික්ෂාපදයේ පාලිය ඉගැන්වීම, අර්ථ විමසීම, ඉගෙනීම, සජ්ඣායනා කිරීම හෝ විස්තර කිරීමයි. මොහු ‘ඇස්සවීමට අකමැතිව ඇස්සවූ තැනැත්තා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සාවේතුකාමෝ න සාවේති’ යනු තමාගේ දුබලතාව ප්‍රකාශ කරමින් ශික්ෂාව අත්හරින නමුත් වචන පිට නොකිරීමයි. මොහු ‘ඇස්සවීමට කැමතිව නොඇස්සවූ තැනැත්තා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අවිඤ්ඤුස්ස සාවේති’ යනු පිළිරුවක් බඳු වූ මහල්ලෙකුට හෝ ශාසනික ව්‍යවහාරයන්හි අදක්ෂ වූ මන්දබුද්ධිකයෙකුට හෝ තේරුම් ගැනීමේ හැකියාව මෙතෙක් නොලැබූ ගමේ දරුවන්ට හෝ ඇසෙන්නට කීමයි. ‘විඤ්ඤුස්ස න සාවේති’ යනු අර්ථය තේරුම් ගැනීමට සමත් පණ්ඩිතයෙකුට නොඇසෙන සේ කීමයි. ‘සබ්බසෝ වා පන’ යනු ‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමි’ යනාදී ශික්ෂාව අත්හරින ක්‍රම අතුරින් එකදු වචනයක් හෝ පිට කර ඇසෙන්නට නොසැලැස්වීමයි. ‘ඒවං ඛෝ’ යන්නෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන ලක්ෂණය නියම කරයි. මෙහි අර්ථය නම්— ‘මෙලෙස ම ශික්ෂාව ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ, වෙනත් කරුණකින් නොවේ’ යන්නයි.

သိက္ခာပစ္စက္ခာနဝိဘင်္ဂံ နိဋ္ဌိတံ.

ශික්ෂාප්‍රත්‍යක්ෂාන විභංගය නිම විය.

မူလပညတ္တိဝဏ္ဏနာ

මූලප්‍රඥප්ති වර්ණනාවයි.

၅၅. ဣဒါနိ [Pg.221] ‘‘မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝေယျာ’’တိအာဒီနံ အတ္ထဒဿနတ္ထံ ‘‘မေထုနဓမ္မော နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မေထုနဓမ္မော နာမာတိ ဣဒံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဿ မေထုနဓမ္မဿ ဥဒ္ဒေသပဒံ. အသဒ္ဓမ္မောတိ အသတံ နီစဇနာနံ ဓမ္မော. ဂါမဓမ္မောတိ ဂါမဝါသီနံ သေဝနဓမ္မော. ဝသလဓမ္မောတိ ဝသလာနံ ဓမ္မော; ကိလေသဝဿနတော ဝါ သယမေဝ ဝသလော ဓမ္မောတိ ဝသလဓမ္မော. ဒုဋ္ဌုလ္လန္တိ ဒုဋ္ဌုဉ္စ ကိလေသေဟိ ဒုဋ္ဌတ္တာ, ထူလဉ္စ အနိပုဏဘာဝတောတိ ဒုဋ္ဌုလ္လံ. ဣတော ပဋ္ဌာယ စ တီသု ပဒေသု ‘‘ယော သော’’တိ ဣဒံ ပရိဝတ္တေတွာ ‘‘ယံ တ’’န္တိ ကတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ – ‘‘ယံ တံ ဒုဋ္ဌုလ္လံ, ယံ တံ ဩဒကန္တိကံ, ယံ တံ ရဟဿ’’န္တိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ တဿ ကမ္မဿ ပရိဝါရဘူတံ ဒဿနမ္ပိ ဂဟဏမ္ပိ အာမသနမ္ပိ ဖုသနမ္ပိ ဃဋ္ဋနမ္ပိ ဒုဋ္ဌုလ္လံ, တသ္မာပိ တံ ကမ္မံ ဒုဋ္ဌုလ္လံ. ယံ တံ ဒုဋ္ဌုလ္လံ သော မေထုနဓမ္မော. ဥဒကံ အဿ အန္တေ သုဒ္ဓတ္ထံ အာဒီယတီတိ ဥဒကန္တံ, ဥဒကန္တမေဝ ဩဒကန္တိကံ; ယံ တံ ဩဒကန္တိကံ, သော မေထုနဓမ္မော. ရဟော ပဋိစ္ဆန္နေ ဩကာသေ ကတ္တဗ္ဗတာယ ရဟဿံ. ယံ တံ ရဟဿံ, သော မေထုနဓမ္မောတိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

55. දැන් ‘මෙථුනං ධම්මං පටිසේවෙය්‍ය’ යනාදී පදවල අර්ථ දැක්වීම සඳහා ‘මෙථුනධම්මෝ නාම’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘මෙථුනධම්මෝ නාම’ යනු විස්තර කළ යුතු මෛථුන ධර්මය පිළිබඳ හඳුන්වා දෙන පදයයි. ‘අසද්ධම්මෝ’ යනු අසත්පුරුෂයන් වූ ලාමක මිනිසුන්ගේ සිරිතයි. ‘ගාමධම්මෝ’ යනු ගම්වැසි ගිහියන් විසින් සේවනය කරනු ලබන සිරිතයි. ‘වසලධම්මෝ’ යනු වසලයන්ගේ සිරිතයි; නැතහොත් කෙලෙස් වැගිරෙන ස්වභාවය නිසා තමාම වසල වූ ධර්මය වසලධර්මයයි. ‘දුට්ඨුල්ලං’ යනු කෙලෙස් නිසා දූෂිත බැවින් ‘දුට්ඨු’ ද, සූක්ෂ්ම නොවන බැවින් රළු වූ හෙවත් ‘ථුල්ල’ ද වන බැවින් ‘දුට්ඨුල්ල’ නම් වේ. මෙතැන් සිට පද තුනක ‘යෝ සෝ’ යන්න වෙනුවට ‘යං තං’ ලෙස යොදා ‘යං තං දුට්ඨුල්ලං, යං තං ඕදකන්තිකං, යං තං රහස්සං’ ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහිදී එම ක්‍රියාවට අනුබද්ධ වූ බැලීම, ඇල්ලීම, ස්පර්ශ කිරීම, පිරිමැදීම හා ගැටීම ද ලාමක (දුට්ඨුල්ල) බැවින් එම ක්‍රියාව ‘දුට්ඨුල්ල’ නම් වේ. යම් ඒ ලාමක ක්‍රියාවක් වේද, එය මෛථුන ධර්මයයි. පිරිසිදු වීම සඳහා අගදී දිය (පැන්) ගත යුතු බැවින් ‘උදකන්ත’ නම් වේ, එයම ‘ඕදකන්තික’ නම් වේ. යම් ඒ ඕදකන්තික ක්‍රියාවක් වේද, එය මෛථුන ධර්මයයි. රහසිගත වැසුණු තැනක කළ යුතු බැවින් ‘රහස්‍ය’ නම් වේ. යම් ඒ රහස්‍ය ක්‍රියාවක් වේද, එය මෛථුන ධර්මයයි; මෙසේ අර්ථ සම්බන්ධය දත යුතුය.

ဒွယေန ဒွယေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော ဒွယံဒွယသမာပတ္တိ. တတ္ထ ယောဇနာ – ‘‘ယာ သာ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိ သော မေထုနဓမ္မော နာမာ’’တိ. ဣဓ ပန တံ သဗ္ဗံ ဧကဇ္ဈံ နိဂမေန္တော အာဟ ‘‘ဧသော မေထုနဓမ္မော နာမာ’’တိ. ကိံ ကာရဏာ ဝုစ္စတိ မေထုနဓမ္မောတိ? ဥဘိန္နံ ရတ္တာနံ သာရတ္တာနံ အဝဿုတာနံ ပရိယုဋ္ဌိတာနံ ဥဘိန္နံ သဒိသာနံ ဓမ္မောတိ, တံ ကာရဏာ ဝုစ္စတိ မေထုနဓမ္မောတိ.

දෙදෙනෙකු විසින් එක්ව සමාපන්න විය යුතු බැවින් ‘ද්වයංද්වයසමාපත්ති’ නම් වේ. එහි අර්ථ සම්බන්ධය නම්— ‘යම් ඒ දෙදෙනෙකුගේ එක්වීමක් වේද එය මෛථුන ධර්මයයි’ යන්නයි. මෙහිදී ඒ සියල්ල එක්කොට නිගමනය කරමින් ‘මෙය මෛථුන ධර්මය නම් වේ’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. කුමන හේතුවක් නිසා මෛථුන ධර්මය යැයි කියනු ලබන්නේද? රාගයෙන් රතු වූ, දැඩි ලෙස ඇලුණු, කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ, කෙලෙස්වලින් වට වූ සමාන ස්වභාව ඇති ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනෙකුගේ සිරිත බැවින් එය මෛථුන ධර්මය යැයි කියනු ලැබේ.

ပဋိသေဝတိ နာမာတိ ဣဒံ ‘‘ပဋိသေဝေယျာ’’တိ ဧတ္ထ ယေနာကာရေန ပဋိသေဝေယျာတိ ဝုစ္စတိ, တဿာကာရဿ ဒဿနတ္ထံ မာတိကာပဒံ. ယော နိတ္တေန နိမိတ္တန္တိအာဒီသု ယော ဘိက္ခု ဣတ္ထိယာ နိမိတ္တေန အတ္တနော နိမိတ္တံ, ဣတ္ထိယာ အင်္ဂဇာတေန အတ္တနော အင်္ဂဇာတံ သဗ္ဗန္တိမေန ပမာဏေန ဧကတိလဗီဇမတ္တမ္ပိ ဝါတေန အသမ္ဖုဋ္ဌေ အလ္လောကာသေ ပဝေသေတိ, ဧသော ပဋိသေဝတိ နာမ; ဧတ္တကေန သီလဘေဒံ ပါပုဏာတိ, ပါရာဇိကော ဟောတိ.

‘පටිසේවති නාම’ යනු ‘පටිසේවෙය්‍ය’ යන්නෙහි කිනම් ආකාරයකින් සේවනය කරන්නේදැයි පෙන්වීමට යෙදූ මාතෘකා පදයකි. ‘යෝ නිමිත්තෙන නිමිත්තං’ යනාදියේ අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: යම් භික්ෂුවක් ස්ත්‍රියකගේ නිමිත්තෙහි තමාගේ නිමිත්ත හෝ ස්ත්‍රියකගේ අංගජාතයෙහි තමාගේ අංගජාතය අවම ප්‍රමාණය වූ තල ඇටයක් තරම් ප්‍රමාණයක් හෝ වේවා, සුළඟ පවා නොවැදුණු තෙතමනය සහිත ප්‍රදේශයෙහි ඇතුළු කරයි නම්, ඔහු සේවනය කරයි නම් වේ. මෙපමණකින්ම ඔහු සීලය බිඳ ගනී, පාරාජිකා වේ.

ဧတ္ထ စ ဣတ္ထိနိမိတ္တေ စတ္တာရိ ပဿာနိ, ဝေမဇ္ဈဉ္စာတိ ပဉ္စ ဌာနာနိ လဗ္ဘန္တိ. ပုရိသနိမိတ္တေ စတ္တာရိ ပဿာနိ, မဇ္ဈံ, ဥပရိစာတိ ဆ. တသ္မာ ဣတ္ထိနိမိတ္တေ ဟေဋ္ဌာ ပဝေသေန္တောပိ ပါရာဇိကော ဟောတိ. ဥပရိတော ပဝေသေန္တောပိ, ဥဘောဟိ ပဿေဟိ [Pg.222] ပဝေသေန္တောပိ စတ္တာရိ ဌာနာနိ မုဉ္စိတွာ မဇ္ဈေန ပဝေသေန္တောပိ ပါရာဇိကော ဟောတိ. ပုရိသနိမိတ္တံ ပန ဟေဋ္ဌာဘာဂေန ဆုပန္တံ ပဝေသေန္တောပိ ပါရာဇိကော ဟောတိ. ဥပရိဘာဂေန ဆုပန္တံ ပဝေသေန္တောပိ, ဥဘောဟိ ပဿေဟိ ဆုပန္တံ ပဝေသေန္တောပိ, မဇ္ဈေနေဝ ဆုပန္တံ ပဝေသေန္တောပိ သမဉ္ဆိတင်္ဂုလိံ ဝိယ မဇ္ဈိမပဗ္ဗပိဋ္ဌိယာ သင်္ကောစေတွာ ဥပရိဘာဂေန ဆုပန္တံ ပဝေသေန္တောပိ ပါရာဇိကော ဟောတိ. တတ္ထ တုလာဒဏ္ဍသဒိသံ ပဝေသေန္တဿာပိ စတ္တာရိ ပဿာနိ, မဇ္ဈဉ္စာတိ ပဉ္စ ဌာနာနိ; သင်္ကောစေတွာ ပဝေသေန္တဿာပိ စတ္တာရိ ပဿာနိ, ဥပရိဘာဂမဇ္ဈဉ္စာတိ ပဉ္စ ဌာနာနိ – ဧဝံ သဗ္ဗာနိပိ ပုရိသနိမိတ္တေ ဒသ ဌာနာနိ ဟောန္တိ.

මෙහි ස්ත්‍රී නිමිත්තෙහි සතර පැත්ත සහ මැද වශයෙන් ස්ථාන පහක් පවතියි. පුරුෂ නිමිත්තෙහි සතර පැත්ත, මැද (ඉදිරි කෙළවර), උඩ කොටස වශයෙන් ස්ථාන හයක් පවතියි. එබැවින් ස්ත්‍රී නිමිත්තෙහි පහළින් ඇතුළු කරන්නා ද පාරාජිකා වේ. ඉහළින් ඇතුළු කරන්නා ද, දෙපැත්තෙන් ඇතුළු කරන්නා ද, සතර ස්ථානයන් හැර මැදින් ඇතුළු කරන්නා ද පාරාජිකා වේ. පුරුෂ නිමිත්ත සම්බන්ධයෙන් පහළ කොටස ස්පර්ශ වෙමින් ඇතුළු කරන්නා ද පාරාජිකා වේ. ඉහළ කොටසින් ස්පර්ශ වෙමින් ඇතුළු කරන්නා ද, දෙපැත්තෙන් ස්පර්ශ වෙමින්, මැදින් ස්පර්ශ වෙමින් හෝ නවාගත් ඇඟිල්ලක මැද පුරුකේ පිටිපස මෙන් නවාගෙන ඉහළ කොටස ස්පර්ශ වෙමින් ඇතුළු කරන්නා ද පාරාජිකා වේ. එහි තරාදි දණ්ඩක් මෙන් ඇතුළු කරන්නාට ද සතර පැත්ත සහ මැද වශයෙන් ස්ථාන පහක් වේ. නවා ඇතුළු කරන්නාට ද සතර පැත්ත සහ ඉහළ මැද කොටස වශයෙන් ස්ථාන පහක් වේ— මෙසේ පුරුෂ නිමිත්තෙහි සියලු ස්ථාන දහයක් වේ.

နိမိတ္တေ ဇာတံ အနဋ္ဌကာယပ္ပသာဒံ စမ္မခီလံ ဝါ ပိဠကံ ဝါ ပဝေသေတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ. နဋ္ဌကာယပ္ပသာဒံ မတစမ္မံ ဝါ သုက္ခပိဠကံ ဝါ ပဝေသေတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. မေထုနဿာဒေန လောမံ ဝါ အင်္ဂုလိ-အင်္ဂုဋ္ဌဗီဇာဒီနိ ဝါ ပဝေသေန္တဿာပိ ဒုက္ကဋမေဝ. အယဉ္စ မေထုနကထာ နာမ ယသ္မာ ဒုဋ္ဌုလ္လာ ကထာ အသဗ္ဘိကထာ, တသ္မာ ဧတံ ဝါ အညံ ဝါ ဝိနယေ ဤဒိသံ ဌာနံ ကထေန္တေန ပဋိက္ကူလမနသိကာရဉ္စ သမဏသညဉ္စ ဟိရောတ္တပ္ပဉ္စ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဂါရဝံ ဥပ္ပာဒေတွာ အသမကာရုဏိကဿ လောကနာထဿ ကရုဏာဂုဏံ အာဝဇ္ဇေတွာ ကထေတဗ္ဗံ. သော ဟိ နာမ ဘဂဝါ သဗ္ဗသော ကာမေဟိ ဝိနိဝတ္တမာနသောပိ သတ္တာနုဒ္ဒယာယ လောကာနုကမ္ပာယ သတ္တေသု ကာရုညတံ ပဋိစ္စ သိက္ခာပဒပညာပနတ္ထာယ ဤဒိသံ ကထံ ကထေသိ. ‘‘အဟော သတ္ထု ကရုဏာဂုဏော’’တိ ဧဝံ လောကနာထဿ ကရုဏာဂုဏံ အာဝဇ္ဇေတွာ ကထေတဗ္ဗံ.

නිමිත්තෙහි (ලිංගයෙහි) හටගත්, නොනැසුණු කාය ප්‍රසාදය ඇති සමේ හටගත් මස් වැදැල්ලක් හෝ ගෙඩියක් හෝ ඇතුල් කරයි නම්, පාරාජිකා ඇවතක් වේ. විනාශ වූ කාය ප්‍රසාදය ඇති මැරුණු සමක් හෝ වියළි ගෙඩියක් ඇතුල් කරයි නම්, දුකුළා ඇවතක් වේ. මෛථුන ආශ්වාදයෙන් ලොම් හෝ ඇඟිලි, මහපටැඟිලි, වෘෂණ කෝෂ ආදිය ඇතුල් කරන්නාට ද දුකුළා ඇවතක් ම වේ. මෙම මෛථුන කථා යනුවෙන් හඳුන්වන දේ අසැබි කථාවක් මෙන්ම රළු කථාවක් ද වන බැවින්, විනයෙහි මෙවැනි කරුණු උගන්වන්නෙකු විසින් පිළිකුල් මෙනෙහි කිරීමත්, ශ්‍රමණ සංඥාවත්, හිරිඔතප් දෙකත් ඉදිරිපත් කරගෙන, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවය උපදවාගෙන, අසම කරුණාවන්ත වූ ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ කරුණා ගුණය ආවර්ජනය කරමින් මෙය දේශනා කළ යුතු ය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන් කාමයන්ගෙන් වෙන් වූ සිත් ඇති වුවත්, සත්ත්වයන් කෙරෙහි වූ දයාව නිසාත්, ලෝකානුකම්පාව නිසාත්, සික පද පැනවීම පිණිස මෙවැනි කථාවක් කළ සේක. "අහෝ! ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කරුණා ගුණයක මහත!" යනුවෙන් මෙසේ ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ කරුණා ගුණය ආවර්ජනය කරමින් දේශනා කළ යුතු ය.

အပိစ ယဒိ ဘဂဝါ သဗ္ဗာကာရေန ဤဒိသံ ကထံ န ကထေယျ, ကော ဇာနေယျ ‘‘ဧတ္တကေသု

තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන් මෙවැනි දෑ දේශනා නොකළේ නම්, මෙපමණ...

ဌာနေသု ပါရာဇိကံ, ဧတ္တကေသု ထုလ္လစ္စယံ, ဧတ္တကေသု ဒုက္ကဋ’’န္တိ. တသ္မာ သုဏန္တေနပိ ကထေန္တေနပိ ဗီဇကေန မုခံ အပိဓာယ ဒန္တဝိဒံသကံ ဟသမာနေန န နိသီဒိတဗ္ဗံ. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာပိ ဤဒိသံ ကထိတ’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဂဗ္ဘိတေန ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နေန သတ္ထုပဋိဘာဂေန ဟုတွာ ကထေတဗ္ဗန္တိ.

...කරුණුවල දී පාරාජිකා වන බවත්, මෙපමණ කරුණුවල දී ථුලැසි වන බවත්, මෙපමණ කරුණුවල දී දුකුළා වන බවත් කවුරුන් දන්නේ ද? එබැවින්, අසන්නා වූ ද කියන්නා වූ ද තැනැත්තා විසින් වටාපතකින් මුහුණ වසා නොගෙන, දත් විලිස්සා සිනාසෙමින් නොසිටිය යුතු ය. "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පවා මෙවැන්නක් දේශනා කළ සේක" යැයි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, ප්‍රෞඪව, හිරිඔතප්වලින් යුක්තව, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නියෝජිතයෙකු ලෙස (එවැනි ගෞරවයකින් යුතුව) දේශනා කළ යුතු ය.

မူလပညတ္တံ နိဋ္ဌိတံ.

මූල පන්නත්තිය (මූල පැනවීම) නිම විය.

အနုပညတ္တိဝါရေ – အန္တမသောတိ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန. တိရစ္ဆာနဂတာယပီတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန တိရစ္ဆာနေသု ဂတာယပိ. ပဂေဝ မနုဿိတ္ထိယာတိ ပဌမတရံ မနုဿဇာတိကာယ ဣတ္ထိယာ. ပါရာဇိကဝတ္ထုဘူတာ ဧဝ စေတ္ထ တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထီ တိရစ္ဆာနဂတာတိ ဂဟေတဗ္ဗာ, န သဗ္ဗာ. တတြာယံ ပရိစ္ဆေဒေါ –

අනුපන්නත්ති වාරයෙහි - 'අන්තමසෝ' යනු අවසාන වශයෙන් ඇති සීමාවයි. 'තිරච්ඡානගතායපි' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් තිරිසන් යෝනියෙහි උපන් සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි ද යන්නයි. 'පගේව මනුස්සිත්ථියා' යනු මිනිස් ස්ත්‍රියක කෙරෙහි නම් කියනුම කවරේද? (මිනිස් ස්ත්‍රියක සම්බන්ධයෙන් පාරාජිකා වීම මුලින්ම පනවන ලද්දකි). මෙහි පාරාජිකාවට වස්තු වන තිරිසන් සත්ත්වයා ම 'තිරච්ඡානගතා' ලෙස ගත යුතු ය, සියලු තිරිසන් සතුන් නොවේ. එහි බෙදීම මෙසේ ය -

အပဒါနံ အဟိ မစ္ဆာ, ဒွိပဒါနဉ္စ ကုက္ကုဋီ;

စတုပ္ပဒါနံ မဇ္ဇာရီ, ဝတ္ထု ပါရာဇိကဿိမာတိ.

පාද නැති සතුන් අතර සර්ප දෙන සහ මත්ස්‍ය දෙන ද, දෙපා සතුන් අතර කිරිල්ලිය ද, සිවුපා සතුන් අතර බැළලිය ද පාරාජිකා ඇවතට වස්තු වෙති.

တတ္ထ အဟိဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗာပိ အဇဂရဂေါနသာဒိဘေဒါ ဒီဃဇာတိ သင်္ဂဟိတာ. တသ္မာ ဒီဃဇာတီသု ယတ္ထ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ အညတရသ္မိံ သက္ကာ တိလဖလမတ္တမ္ပိ ပဝေသေတုံ, သာ ပါရာဇိကဝတ္ထု. အဝသေသာ ဒုက္ကဋဝတ္ထူတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မစ္ဆဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗာပိ မစ္ဆကစ္ဆပမဏ္ဍူကာဒိဘေဒါ ဩဒကဇာတိ သင်္ဂဟိတာ. တတြာပိ ဒီဃဇာတိယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကဝတ္ထု စ ဒုက္ကဋဝတ္ထု စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ပတင်္ဂမုခမဏ္ဍူကာ နာမ ဟောန္တိ တေသံ မုခသဏ္ဌာနံ မဟန္တံ, ဆိဒ္ဒံ အပ္ပကံ, တတ္ထ ပဝေသနံ နပ္ပဟောတိ; မုခသဏ္ဌာနံ ပန ဝဏသင်္ခေပံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ တံ ထုလ္လစ္စယဝတ္ထူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကုက္ကုဋိဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗာပိ ကာကကပေါတာဒိဘေဒါ ပက္ခိဇာတိ သင်္ဂဟိတာ. တတြာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကဝတ္ထု စ ဒုက္ကဋဝတ္ထု စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဇ္ဇာရိဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗာပိ ရုက္ခသုနခ-မုင်္ဂုသ-ဂေါဓာဒိဘေဒါ စတုပ္ပဒဇာတိ သင်္ဂဟိတာ. တတြာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကဝတ္ထု စ ဒုက္ကဋဝတ္ထု စ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි 'අහි' (සර්ප) යන වචනයෙන් පිඹුරන්, පොළඟුන් ආදී වූ සියලු දීර්ඝ ජාති (දිග සිරුරු ඇති සතුන්) ඇතුළත් වේ. එබැවින්, එම දීර්ඝ ජාති අතරින් යම් ජාතියක මගවල් තුනෙන් ඕනෑම මගක තල ඇටයක් තරම් හෝ දෙයක් ඇතුල් කළ හැකි වේ ද, එම සත්ත්වයා පාරාජිකාවට වස්තු වේ. ඉතිරි දීර්ඝ ජාති තිරිසන් සතුන් දුකුළා ඇවතට වස්තු වන බව දත යුතු ය. 'මත්ස්‍ය' යන වචනයෙන් මසුන්, ඉබ්බන්, මැඬියන් ආදී සියලු ජලචර සතුන් ඇතුළත් වේ. එහි ද දීර්ඝ ජාතීන් සම්බන්ධයෙන් කී ක්‍රමයෙන් ම පාරාජිකා වස්තුව සහ දුකුළා වස්තුව දත යුතු ය. මෙහි විශේෂත්වයක් ඇත - 'පතංගමුඛ' (පළඟැටි මුඛ) මැඬියන් නම් පිරිසක් සිටිති, ඔවුන්ගේ මුඛයේ හැඩය විශාල වුවත් සිදුර කුඩා බැවින් එහි ඇතුල් කිරීම සිදු කළ නොහැක. එහෙත් මුඛයේ හැඩය තුවාලයක ස්වභාවය ගන්නා බැවින් එය ථුලැසි ඇවතට වස්තු වන බව දත යුතු ය. 'කුකුළ් දෙන' යන වචනයෙන් කපුටන්, පරෙවියන් ආදී සියලු පක්ෂීන් ඇතුළත් වේ. එහි ද කලින් කී ලෙස ම පාරාජිකා සහ දුකුළා වස්තු දත යුතු ය. 'බැළලිය' යන වචනයෙන් ලේනුන්, මුගටියන්, තලගොයන් ආදී සියලු සිවුපා සතුන් ඇතුළත් වේ. එහි ද කලින් කී ක්‍රමයට ම ඇවැත් දත යුතු ය.

ပါရာဇိကောတိ ပရာဇိတော, ပရာဇယံ အာပန္နော. အယဉှိ ပါရာဇိကသဒ္ဒေါ သိက္ခာပဒါပတ္တိပုဂ္ဂလေသု ဝတ္တတိ. တတ္ထ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, အာနန္ဒ, အနဝကာသော ယံ တထာဂတော ဝဇ္ဇီနံ ဝါ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာနံ ဝါ ကာရဏာ သာဝကာနံ ပါရာဇိကံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ သမူဟနေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၄၃) ဧဝံ သိက္ခာပဒေ ဝတ္တမာနော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘အာပတ္တိံ တွံ, ဘိက္ခု, အာပန္နော ပါရာဇိက’’န္တိ (ပါရာ. ၆၇) ဧဝံ အာပတ္တိယံ. ‘‘န မယံ ပါရာဇိကာ, ယော အဝဟဋော သော ပါရာဇိကော’’တိ (ပါရာ. ၁၅၅) ဧဝံ ပုဂ္ဂလေ ဝတ္တမာနော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ပါရာဇိကေန ဓမ္မေန အနုဒ္ဓံသေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၃၈၄) ပန ဓမ္မေ ဝတ္တတီတိ ဝဒန္တိ. ယသ္မာ ပန တတ္ထ ဓမ္မောတိ ကတ္ထစိ အာပတ္တိ[Pg.224], ကတ္ထစိ သိက္ခာပဒမေဝ အဓိပ္ပေတံ, တသ္မာ သော ဝိသုံ န ဝတ္တဗ္ဗော. တတ္ထ သိက္ခာပဒံ ယော တံ အတိက္ကမတိ, တံ ပရာဇေတိ, တသ္မာ ‘‘ပါရာဇိက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အာပတ္တိ ပန ယော နံ အဇ္ဈာပဇ္ဇတိ, တံ ပရာဇေတိ, တသ္မာ ‘‘ပါရာဇိကာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပုဂ္ဂလော ယသ္မာ ပရာဇိတော ပရာဇယမာပန္နော, တသ္မာ ‘‘ပါရာဇိကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧတမေဝ ဟိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ပရိဝါရေပိ –

'පාරාජික' යනු පරාජය වූ, පරාජයට පත් වූ යන්නයි. මෙම පාරාජික යන ශබ්දය ශික්ෂා පදය, ඇවත සහ පුද්ගලයා යන කරුණු සම්බන්ධයෙන් යෙදේ. එහි "ආනන්දයෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ වජ්ජීන් උදෙසා හෝ වජ්ජිපුත්‍රයන් උදෙසා පනවන ලද පාරාජික ශික්ෂා පදයක් ඉවත් කිරීමට කිසිදු ඉඩක් නැත" යන මෙහි දී පාරාජික ශබ්දය ශික්ෂා පදය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බව දත යුතු ය. "මහණ, ඔබ පාරාජිකා ඇවතකට පැමිණියෙහිය" යන මෙහි දී ඇවත යන අර්ථයෙහි ද, "අපි පාරාජිකා නොවෙමු, යමෙක් සොරා ගත්තේ ද හෙතෙම පාරාජික වූවෙකි" යන මෙහි දී පුද්ගලයා යන අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බව දත යුතු ය. "පාරාජික ධර්මයෙන් චෝදනා කරන්නේ නම්" යනාදී තැන්හි 'ධර්මය' යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බව ද කියති. එහෙත් එම ස්ථානවල 'ධර්මය' යනුවෙන් ඇතැම් විට ඇවත ද, ඇතැම් විට ශික්ෂා පදය ද අදහස් වන බැවින් එය වෙන්ව නොකිය යුතුය. එහි ශික්ෂා පදය සම්බන්ධයෙන් ගත් විට, යමෙක් එය ඉක්මවා යන්නේ ද, එය ඔහුව (ශ්‍රමණ භාවයෙන්) පරාජය කරයි, එබැවින් එය 'පාරාජික' නම් වේ. ඇවත සම්බන්ධයෙන් ගත් විට, යමෙක් එය සිදු කරන්නේ ද, එය ඔහුව පරාජය කරයි, එබැවින් එය 'පාරාජිකා' නම් වේ. පුද්ගලයා පරාජය වූ බැවින්, පරාජයට පත් වූ බැවින් 'පාරාජික' නම් වේ. මෙම අර්ථයම අරමුණු කරගෙන පරිවාර පාලියෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ပါရာဇိကန္တိ ယံ ဝုတ္တံ, တံ သုဏောဟိ ယထာတထံ;

စုတော ပရဒ္ဓေါ ဘဋ္ဌော စ, သဒ္ဓမ္မာ ဟိ နိရင်္ကတော;

သံဝါသောပိ တဟိံ နတ္ထိ, တေနေတံ ဣတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တံ. (ပရိ. ၃၃၉);

"පාරාජික යන්නෙන් යමක් කියන ලද ද, එය නිවැරදිව අසන්න; සද්ධර්මයෙන් චුත වූයේ ද, වැරදුණේ ද, ගිලිහුණේ ද, බැහැර කරන ලද්දේ ද වෙයි. ඔහු කෙරෙහි සංවාසයක් (පොදු කටයුතුවල යෙදීමක්) ද නැත, එහෙයින් එය එසේ කියනු ලැබේ."

အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ‘‘တံ သိက္ခာပဒံ ဝီတိက္ကမန္တော အာပတ္တိဉ္စ အာပန္နော ပုဂ္ဂလော စုတော ဟောတီတိ သဗ္ဗံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေန ဝုစ္စတီတိ ယေန ကာရဏေန အဿမဏော ဟောတိ အသကျပုတ္တိယော ပရိဘဋ္ဌော ဆိန္နော ပရာဇိတော သာသနတော, တေန ဝုစ္စတိ. ကိန္တိ? ‘‘ပါရာဇိကော ဟောတီ’’တိ.

මෙහි අර්ථය නම් - "එම ශික්ෂා පදය ඉක්මවා ගිය සහ ඇවතට පැමිණි පුද්ගලයා (සද්ධර්මයෙන්) චුත වූවෙක් වෙයි" ආදී වශයෙන් සියලු පද ගැලපිය යුතු ය. "එයින් කියනු ලැබේ" යනු යම් හේතුවකින් ඔහු අශ්‍රමණයෙකු වේ ද, ශාක්‍ය පුත්‍රයෙකු නොවේ ද, ශාසනයෙන් පිරිහුණේ, සිඳී ගියේ, පරාජයට පත් වූයේ වේ ද, ඒ හේතුවෙන් "පාරාජික වූවෙක් වේ" යැයි කියනු ලැබේ.

သဟ ဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ သံဝါသော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘သံဝါသော နာမာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဧကကမ္မ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတြာယံ သဒ္ဓိံ ယောဇနာယ ဝဏ္ဏနာ – စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သံဃကမ္မံ သီမာပရိစ္ဆိန္နေဟိ ပကတတ္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဧကတော ကတ္တဗ္ဗတ္တာ ဧကကမ္မံ နာမ. တထာ ပဉ္စဝိဓောပိ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော ဧကတော ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာ ဧကုဒ္ဒေသော နာမ. ပညတ္တံ ပန သိက္ခာပဒံ သဗ္ဗေဟိပိ လဇ္ဇီပုဂ္ဂလေဟိ သမံ သိက္ခိတဗ္ဗဘာဝတော သမသိက္ခတာ နာမ. ဧတ္ထ ယသ္မာ သဗ္ဗေပိ လဇ္ဇိနော ဧတေသု ကမ္မာဒီသု သဟ ဝသန္တိ, န ဧကောပိ တတော ဗဟိဒ္ဓါ သန္ဒိဿတိ, တသ္မာ တာနိ သဗ္ဗာနိပိ ဂဟေတွာ ‘‘ဧသော သံဝါသော နာမာ’’တိ အာဟ. သော စ ဝုတ္တပ္ပကာရော သံဝါသော တေန ပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ နတ္ထိ, တေန ကာရဏေန သော ပါရာဇိကော ပုဂ္ဂလော အသံဝါသောတိ ဝုစ္စတီတိ.

මෙහි එක්ව වසන බැවින් 'සංවාස' නම් වේ. එය පෙන්වීම සඳහා 'සංවාසය නම්' යැයි පවසා 'එකකර්මය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථ විග්‍රහය මෙසේ ය - සීමාවකින් වෙන් වූ ප්‍රදේශයක සිටින ප්‍රකෘතිමත් (පකතත්ත) භික්ෂූන් විසින් එක්ව කළ යුතු බැවින් සතර වැදෑරුම් සංඝ කර්මයන් 'එකකර්ම' නම් වේ. එසේම පස් වැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයන් එක්ව උදෙසිය යුතු බැවින් 'එකුද්දේස' නම් වේ. පනවන ලද ශික්ෂා පද සියලු ලජ්ජී භික්ෂූන් විසින් එක හා සමානව හික්මිය යුතු බැවින් 'සමසික්ඛතා' නම් වේ. මෙහි දී සියලු ලජ්ජී භික්ෂූන් මෙම කර්ම ආදියෙහි එක්ව වසන බැවින් සහ කිසිවෙකු එයින් බැහැරව නොසිටින බැවින්, ඒ සියල්ලම ගෙන "මෙය සංවාසය නම් වේ" යැයි වදාළ සේක. ඉහත කී සංවාසය පාරාජිකා වූ පුද්ගලයා සමඟ නැත. ඒ හේතුවෙන් එම පාරාජිකා වූ පුද්ගලයා 'අසංවාස' යැයි කියනු ලැබේ.

၅၆. ဧဝံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌသိက္ခာပဒံ ပဒါနုက္ကမေန ဝိဘဇိတွာ ဣဒါနိ ယံ တံ ‘‘ပဋိသေဝေယျာ’’တိ ဧတ္ထ ယေနာကာရေန ပဋိသေဝေယျာတိ ဝုစ္စတိ, တဿာကာရဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဋိသေဝတိ နာမာ’’တိ ဣဒံ မာတိကာပဒံ ဌပေတွာ ‘‘နိမိတ္တေန နိမိတ္တံ အင်္ဂဇာတေန အင်္ဂဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယသ္မာ န ကေဝလံ ဣတ္ထိယာ [Pg.225] ဧဝ နိမိတ္တံ ပါရာဇိကဝတ္ထု, န စ မနုဿိတ္ထိယာ ဧဝ, သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယာနဉ္စ ဣတ္ထီနမ္ပိ နိမိတ္တံ ဝတ္ထုမေဝ န ဟောတိ; တသ္မာ ယံ ယံ ဝတ္ထု ဟောတိ, တံ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တိဿော ဣတ္ထိယော’’တိအာဒိနာ နယေန ယေသံ နိမိတ္တာနိ ဝတ္ထူနိ ဟောန္တိ, တေ သတ္တေ ဝတွာ ‘‘မနုဿိတ္ထိယာ တယော မဂ္ဂေ’’တိအာဒိနာ နယေန တာနိ ဝတ္ထူနိ အာဟ.

56. මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් උද්දේශ කරන ලද ශික්ෂාපදය පද අනුපිළිවෙළින් විග්‍රහ කොට, දැන් 'paṭiseveyya' (සේවනය කරන්නේ නම්) යන මෙහි කුමන ආකාරයකින් සේවනය කරන්නා 'සේවනය කරයි' යැයි කියනු ලබන්නේ ද, එම ආකාරය පෙන්වීම පිණිස 'paṭisevati nāma' (සේවනය කරන්නේ නම් නම් වෙයි) යන මෙම මාතිකා පදය තබා 'නිමිත්තෙන් නිමිත්ත, අංගජාතයෙන් අංගජාතය' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් වදාළ සේක් ද; එහි පාරාජිකාවට වස්තු වන්නේ හුදෙක් ස්ත්‍රියකගේම නිමිත්ත නොවන බැවින් ද, මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියකගේම නිමිත්ත නොවන බැවින් ද, රන් රිදී ආදියෙන් කළ ස්ත්‍රී රූපයන්ගේ නිමිත්ත ද වස්තුවක් නොවන බැවින් ද; ඒ නිසා යම් යම් දෙයක් පාරාජිකා වස්තුව වන්නේ ද, එය පෙන්වීම පිණිස 'ස්ත්‍රීන් තිදෙනෙක්' යනාදී ක්‍රමයෙන් යම් සත්ත්වයන්ගේ නිමිත්තන් වස්තුව වන්නේ ද, එම සත්ත්වයන් ගැන පවසා 'මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියකගේ මාර්ග තුනෙහි' යනාදී ක්‍රමයෙන් එම වස්තූන් වදාළ සේක.

တတ္ထ တိဿော ဣတ္ထိယော, တယော ဥဘတောဗျဉ္ဇနကာ, တယော ပဏ္ဍကာ, တယော ပုရိသာတိ ပါရာဇိကဝတ္ထူနံ နိမိတ္တာနံ နိဿယာ ဒွါဒသ သတ္တာ ဟောန္တိ. တေသု ဣတ္ထိပုရိသာ ပါကဋာ ဧဝ. ပဏ္ဍကဥဘတောဗျဉ္ဇနကဘေဒေါ ပဗ္ဗဇ္ဇာခန္ဓကဝဏ္ဏနာယံ ပါကဋော ဘဝိဿတိ.

එහි පාරාජිකා වස්තු වන නිමිත්තන්ට ආශ්‍රය වූ සත්ත්වයෝ දොළොස් දෙනෙක් වෙති. එනම්: ස්ත්‍රීන් තිදෙනෙක්, උභතෝබ්‍යඤ්ජනයින් තිදෙනෙක්, පණ්ඩකයින් තිදෙනෙක් සහ පුරුෂයින් තිදෙනෙක් වශයෙනි. ඔවුන් අතර ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය ප්‍රකටය. පණ්ඩක හා උභතෝබ්‍යඤ්ජන ප්‍රභේදයන් පබ්බජ්ජාක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි ප්‍රකට වනු ඇත.

မနုဿိတ္ထိယာ တယော မဂ္ဂေ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝန္တဿာတိ ဧတ္ထ စ မနုဿိတ္ထိယာ တီသု မဂ္ဂေသူတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. သဗ္ဗေ ဧဝ စေတေ မနုဿိတ္ထိယာ တယော မဂ္ဂါ, အမနုဿိတ္ထိယာ တယော, တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထိယာ တယောတိ နဝ; မနုဿဥဘတောဗျဉ္ဇနကာဒီနံ နဝ; မနုဿပဏ္ဍကာဒီနံ ဒွေ ဒွေ ကတွာ ဆ; တထာ မနုဿပုရိသာဒီနန္တိ သမတိံသ မဂ္ဂါ ဟောန္တိ. ဧတေသု နိမိတ္တသင်္ခါတေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ အတ္တနော အင်္ဂဇာတံ တိလဖလမတ္တမ္ပိ ပဝေသေတွာ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝန္တော ပါရာဇိကံ အာပဇ္ဇတိ.

මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියකගේ මාර්ග තුනෙහි මෛථුන ධර්මය සේවනය කරන්නා හට යන මෙහි, 'මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියකගේ මාර්ග තුනෙහි' යන අර්ථය දත යුතුය. සෑම තන්හිම මෙසේමය. මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියගේ මාර්ග තුන, අමනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියගේ මාර්ග තුන, තිරිසන් ස්ත්‍රියගේ මාර්ග තුන යන මේ නවය ද; මනුෂ්‍ය උභතෝබ්‍යඤ්ජනාදීන්ගේ නවය ද; මනුෂ්‍ය පණ්ඩකාදීන්ගේ (මාර්ග) දෙක බැගින් හය ද; එසේම මනුෂ්‍ය පුරුෂාදීන්ගේ හය ද වශයෙන් මාර්ග තිහක් (සමතිංස) වෙති. නිමිත්ත යැයි කියනු ලබන මෙම මාර්ගයන්ගෙන් කවර හෝ මාර්ගයක තම අංගජාතය තල ඇටයක ප්‍රමාණයක් හෝ ඇතුළු කොට මෛථුන ධර්මය සේවනය කරන භික්ෂුව පාරාජිකා ඇවතට පැමිණෙයි.

ပဌမစတုက္ကကထာဝဏ္ဏနာ

පළමු චතුක්ක කථා වර්ණනාවයි.

၅၇. အာပဇ္ဇန္တော ပန ယသ္မာ သေဝနစိတ္တေနေဝ အာပဇ္ဇတိ, န ဝိနာ တေန; တသ္မာ တံ လက္ခဏံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ‘‘ဘိက္ခုဿ သေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌိတေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘိက္ခုဿာတိ မေထုနသေဝနကဿ ဘိက္ခုဿ. သေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌိတေတိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ, သေဝနစိတ္တေ ပစ္စုပဋ္ဌိတေတိ အတ္ထော. ဝစ္စမဂ္ဂံ အင်္ဂဇာတံ ပဝေသေန္တဿာတိ ယေန မဂ္ဂေန ဝစ္စံ နိက္ခမတိ တံ မဂ္ဂံ အတ္တနော အင်္ဂဇာတံ ပုရိသနိမိတ္တံ တိလဖလမတ္တမ္ပိ ပဝေသေန္တဿ. အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာတိ အာပတ္တိ ပါရာဇိကာ အဿ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အာပတ္တီတိ အာပဇ္ဇနံ ဟောတိ. ပါရာဇိကဿာတိ ပါရာဇိကဓမ္မဿ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

57. තවද ඇවතට පැමිණෙන්නේ සේවනය කිරීමේ සිතින්ම වන බැවින් ද, එම සිතින් තොරව ඇවතක් සිදු නොවන බැවින් ද; ඒ නිසා එම ලක්ෂණය පෙන්වීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'භික්ෂුවගේ සේවනය කිරීමේ සිත එළඹ සිටි කල්හි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'භික්ෂුවගේ' යනු මෛථුන සේවනයෙහි යෙදෙන භික්ෂුවගේ යන්නයි. 'සේවනය කිරීමේ සිත එළඹ සිටි කල්හි' (sevanacittaṃ upaṭṭhite) යනු සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති ශබ්දයකි, එනම් සේවනය කිරීමේ සිත ඉදිරියෙහි එළඹ සිටි කල්හි යනු අර්ථයයි. 'වච්ච මගෙහි අංගජාතය ඇතුළු කරන්නා හට' යනු යම් මගකින් මළ පිටවන්නේ ද එම මාර්ගයෙහි තම අංගජාතය වූ පුරුෂ නිමිත්ත තල ඇටයක පමණ හෝ ඇතුළු කරන්නා හට යන්නයි. 'පාරාජිකා ඇවතක් වෙයි' යනු ඔහුට පාරාජිකා නම් වූ ඇවත සිදුවෙයි යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් 'ආපත්ති' යනු ඇවතට පැමිණීමයි, 'පාරාජිකස්ස' යනු පාරාජිකා ධර්මයට පැමිණීමයි. සෑම තන්හිම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය.

၅၈. ဧဝံ သေဝနစိတ္တေနေဝ ပဝေသေန္တဿ အာပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ တံ ပဝေသနံ နာမ န ကေဝလံ အတ္တူပက္ကမေနေဝ, ပရူပက္ကမေနာပိ ဟောတိ[Pg.226]. တတြာပိ စ သာဒိယန္တဿေဝ အာပတ္တိ ပဋိသေဝနစိတ္တသမင်္ဂိဿ, န ဣတရဿ. တသ္မာ ယေ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတာ ကုလပုတ္တာ သမ္မာပဋိပန္နကာ ပရူပက္ကမေန ပဝေသနေပိ သတိ န သာဒိယန္တိ, တေသံ ရက္ခဏတ္ထံ ‘‘ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာ မနုဿိတ္ထိ’’န္တိအာဒိမာဟ.

58. මෙසේ සේවනය කිරීමේ සිතින්ම ඇතුළු කරන්නාගේ ඇවත දක්වා, දැන් එම ඇතුළු කිරීම තමාගේම උපක්‍රමයෙන් පමණක් නොව අන්‍යයන්ගේ උපක්‍රමයෙන් ද විය හැකි බැවින් ද; එහිදී ද සේවනය ඉවසන්නා වූ සේවනය කිරීමේ සිතින් යුක්ත වන්නාටම ඇවත සිදු වන බැවින් ද, අනෙක් අයට (එසේ නොවන අයට) ඇවත සිදු නොවන බැවින් ද; ඒ නිසා ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ, මනා පිළිවෙත් පුරන්නා වූ යම් කුලපුත්‍ර කෙනෙක් අන්‍යයන්ගේ උපක්‍රමයෙන් ඇතුළු කිරීමක් සිදු වුවද එය රුචි නොකරන්නාහු ද, ඔවුන් ආරක්ෂා කරනු පිණිස 'භික්ෂුවට සතුරු වූ මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක්' යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ပဋိပက္ခံ အတ္ထယန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ ပစ္စတ္ထိကာ, ဘိက္ခူ ဧဝ ပစ္စတ္ထိကာ ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာ; ဝိသဘာဂါနံ ဝေရိဘိက္ခူနမေတံ အဓိဝစနံ. မနုဿိတ္ထိံ ဘိက္ခုဿ သန္တိကေ အာနေတွာတိ ဣဿာပကတာ တံ ဘိက္ခုံ နာသေတုကာမာ အာမိသေန ဝါ ဥပလာပေတွာ မိတ္တသန္ထဝဝသေန ဝါ ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ကိစ္စံ ကရောဟီ’’တိ ဝတွာ ကဉ္စိ မနုဿိတ္ထိံ ရတ္တိဘာဂေ တဿ ဘိက္ခုဿ ဝသနောကာသံ အာနေတွာ. ဝစ္စမဂ္ဂေန အင်္ဂဇာတံ အဘိနိသီဒေန္တီတိ တံ ဘိက္ခုံ ဟတ္ထပါဒသီသာဒီသု သုဂ္ဂဟိတံ နိပ္ပရိပ္ဖန္ဒံ ဂဟေတွာ ဣတ္ထိယာ ဝစ္စမဂ္ဂေန တဿ ဘိက္ခုနော အင်္ဂဇာတံ အဘိနိသီဒေန္တိ; သမ္ပယောဇေန္တီတိ အတ္ထော.

එහි ප්‍රතිපක්ෂය (සතුරු බව) ඉච්ඡා කරන බැවින් 'පච්චත්ථිකා' (සතුරෝ) නම් වෙති, භික්ෂූහුම සතුරෝ වූවෝ 'භික්ඛුපච්චත්ථිකා' (භික්ෂු සතුරෝ) නම් වෙති; මෙය අසභ්‍ය වූ සතුරු භික්ෂූන්ට නමකි. 'මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක භික්ෂුව සමීපයට ගෙනවුත්' යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් මඩනා ලද්දාහු හෝ එම භික්ෂුව නැසීමට කැමති වූවාහු වී, ආමිසයෙන් (සිව්පසයෙන්) පොළඹවා හෝ මිත්‍ර සන්ථවයෙහි බලයෙන් හෝ 'අපගේ මෙම කාර්යය කර දෙන්න' යැයි කියා කිසියම් මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක රාත්‍රී කාලයෙහි එම භික්ෂුව වසන ස්ථානයට ගෙනවුත්, 'වච්ච මගින් අංගජාතයෙහි වාඩි කරවති' යනු එම භික්ෂුවගේ අත් පා හිස ආදියෙන් මැනවින් අල්ලා ගෙන සෙලවිය නොහැකි පරිදි රඳවාගෙන ස්ත්‍රියගේ වච්ච මගෙහි එම භික්ෂුවගේ අංගජාතය තද කොට වාඩි කරවති; එක් කරති යනු අර්ථයයි.

သော စေတိအာဒီသု သော စေ ဘိက္ခု ဝစ္စမဂ္ဂဗ္ဘန္တရံ အတ္တနော အင်္ဂဇာတဿ ပဝေသနံ သာဒိယတိ အဓိဝါသေတိ တသ္မိံ ခဏေ သေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေတိ. ပဝိဋ္ဌံ သာဒိယတိ အဓိဝါသေတိ, ပဝိဋ္ဌကာလေ သေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေတိ. ဌိတံ သာဒိယတိ အဓိဝါသေတိ, ဌာနပ္ပတ္တကာလေ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိသမယေ သေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေတိ. ဥဒ္ဓရဏံ သာဒိယတိ အဓိဝါသေတိ, နီဟရဏကာလေ ပဋိသေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေတိ. ဧဝံ စတူသု ဌာနေသု သာဒိယန္တော ‘‘မမ ဝေရိသမဏေဟိ ဣဒံ ကတ’’န္တိ ဝတ္တုံ န လဘတိ, ပါရာဇိကာပတ္တိမေဝ အာပဇ္ဇတိ. ယထာ စ ဣမာနိ စတ္တာရိ သာဒိယန္တော အာပဇ္ဇတိ; ဧဝံ ပုရိမံ ဧကံ အသာဒိယိတွာ တီဏိ သာဒိယန္တောပိ, ဒွေ အသာဒိယိတွာ ဒွေ သာဒိယန္တောပိ, တီဏိ အသာဒိယိတွာ ဧကံ သာဒိယန္တောပိ အာပဇ္ဇတိယေဝ. သဗ္ဗသော ပန အသာဒိယန္တော အာသီဝိသမုခံ ဝိယ အင်္ဂါရကာသုံ ဝိယ စ ပဝိဋ္ဌံ အင်္ဂဇာတံ မညမာနော နာပဇ္ဇတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပဝေသနံ န သာဒိယတိ…ပေ… ဥဒ္ဓရဏံ န သာဒိယတိ, အနာပတ္တီ’’တိ. ဣမဉှိ ဧဝရူပံ အာရဒ္ဓဝိပဿကံ ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ သမ္ပဇ္ဇလိတာနိ စ သဗ္ဗာယတနာနိ ဥက္ခိတ္တာသိကေ ဝိယ စ ဝဓကေ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဿန္တံ ပုဂ္ဂလံ ရက္ခန္တော ဘဂဝါ ပစ္စတ္ထိကာနဉ္စဿ မနောရထဝိဃာတံ [Pg.227] ကရောန္တော ဣမံ ‘‘ပဝေသနံ န သာဒိယတီ’’တိအာဒိကံ စတုက္ကံ နီဟရိတွာ ဌပေသီတိ.

'සෝ චේ' (ඔහු ඉදින්) යනාදී පාඨයන්හි, ඒ භික්ෂුව ඉදින් වච්ච මග තුළට තම අංගජාතය ඇතුළු කිරීම ඉවසයි නම්, අධිවාසනය කරයි නම්, එම මොහොතේ සේවනය කිරීමේ සිත ඇති කරගනී නම්; ඇතුළු වූ දෙය ඉවසයි නම්, අධිවාසනය කරයි නම්, ඇතුළු වූ කාලයෙහි සේවනය කිරීමේ සිත ඇති කරගනී නම්; එහි රැඳී තිබීම ඉවසයි නම්, අධිවාසනය කරයි නම්, රැඳී පවතින කාලයෙහි හෝ ශුක්‍ර ධාතු පිටවන අවස්ථාවෙහි සේවනය කිරීමේ සිත ඇති කරගනී නම්; ඉවත් කිරීම ඉවසයි නම්, අධිවාසනය කරයි නම්, ඉවත් කරන කාලයෙහි සේවනය කිරීමේ සිත ඇති කරගනී නම්; මෙසේ අවස්ථා හතරෙහිම ඉවසන භික්ෂුව 'මගේ සතුරු මහණුන් විසින් මෙය කරන ලද්දකි' යැයි කීමට අවස්ථාවක් නොලබයි, පාරාජිකා ඇවතටම පැමිණෙයි. මෙම අවස්ථා හතරම ඉවසන්නා ඇවතට පැමිණෙන්නා සේම; පළමු එක අවස්ථාවක් නොඉවසා ඉතිරි තුන ඉවසන්නා ද, දෙකක් නොඉවසා දෙකක් ඉවසන්නා ද, තුනක් නොඉවසා එකක් ඉවසන්නා ද ඇවතටම පැමිණෙයි. නමුත් කිසිසේත් නොඉවසන්නා වූ, (තම අංගජාතය) විෂඝෝර සර්පයෙකුගේ මුඛයකට හෝ ගිනි අඟුරු වළකට හෝ ඇතුළු කළාක් මෙන් සලකන්නා වූ භික්ෂුව ඇවතට නොපැමිණෙයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ඇතුළු කිරීම නොඉවසයි ද...පෙ... ඉවත් කිරීම නොඉවසයි ද, ඇවතක් නැත' යැයි වදාළ සේක. මෙබඳු වූ කෙලෙස් තවන වීරිය ඇති, කයෙහි හා ජීවිතයෙහි අපේක්ෂාවක් නැති, සියලු ආයතනයන් එකොළොස් ගින්නකින් දැවෙන්නාක් මෙන් ද, පංච කාම ගුණයන් එසවූ කඩුවක් ඇති වධකයන් මෙන් ද දකින්නා වූ පුද්ගලයා ආරක්ෂා කරනු කැමති වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඔහුගේ සතුරන්ගේ මනෝරථයන් ව්‍යර්ථ කරමින් මෙම 'ඇතුළු කිරීම නොඉවසයි' යනාදී වූ චතුක්කය වදාරා තැබූ සේක.

ပဌမစတုက္ကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු චතුක්ක කථාව නිම විය.

ဧကူနသတ္တတိဒွိသတစတုက္ကကထာ

දෙසිය සැට නමවන (269) චතුක්ක කථාවයි.

၅၉-၆၀. ဧဝံ ပဌမစတုက္ကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာ ဣတ္ထိံ အာနေတွာ န ကေဝလံ ဝစ္စမဂ္ဂေနေဝ အဘိနိသီဒေန္တိ, အထ ခေါ ပဿာဝမဂ္ဂေနပိ မုခေနပိ. ဣတ္ထိံ အာနေတွာပိ စ ကေစိ ဇာဂရန္တိံ အာနေန္တိ, ကေစိ သုတ္တံ, ကေစိ မတ္တံ, ကေစိ ဥမ္မတ္တံ, ကေစိ ပမတ္တံ အညဝိဟိတံ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တန္တိ အတ္ထော. ကေစိ မတံ အက္ခာယိတံ, သောဏသိင်္ဂါလာဒီဟိ အက္ခာယိတနိမိတ္တန္တိ အတ္ထော. ကေစိ မတံ ယေဘုယျေန အက္ခာယိတံ, ယေဘုယျေန အက္ခာယိတာ နာမ ယဿာ နိမိတ္တေ ဝစ္စမဂ္ဂေ ပဿာဝမဂ္ဂေ မုခေ ဝါ ဗဟုတရော ဩကာသော အက္ခာယိတော ဟောတိ. ကေစိ မတံ ယေဘုယျေန ခါယိတံ, ယေဘုယျေန ခါယိတာ နာမ ယဿာ ဝစ္စမဂ္ဂါဒိကေ နိမိတ္တေ ဗဟုံ ခါယိတံ ဟောတိ, အပ္ပံ အက္ခာယိတံ. န ကေဝလဉ္စ မနုဿိတ္ထိမေဝ အာနေန္တိ, အထ ခေါ အမနုဿိတ္ထိမ္ပိ တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထိမ္ပိ. န ကေဝလဉ္စ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဣတ္ထိမေဝ, ဥဘတောဗျဉ္ဇနကမ္ပိ ပဏ္ဍကမ္ပိ ပုရိသမ္ပိ အာနေန္တိ. တသ္မာ တေသံ ဝသေန အညာနိပိ စတုက္ကာနိ ဒဿေန္တော ‘‘ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာ မနုဿိတ္ထိံ ဇာဂရန္တိ’’န္တိအာဒိမာဟ.

59-60. මෙසේ ප්‍රථම චතුෂ්කය දක්වා, දැන් භික්ෂූන්ට සතුරු වූවන් ස්ත්‍රියක ගෙනවුත් ගුද මාර්ගයෙන් පමණක් නොව, මුත්‍ර මාර්ගයෙන් හා මුඛ මාර්ගයෙන් ද බලහත්කාරයෙන් අපචාරයේ යෙදවීමට උත්සාහ කරති. ස්ත්‍රියක ගෙන ඒමේදී සමහරු අවදිව සිටින ස්ත්‍රියක ද, සමහරු නිදා සිටින ස්ත්‍රියක ද, සමහරු මත් වූ ස්ත්‍රියක ද, සමහරු උමතු වූ ස්ත්‍රියක ද, සමහරු ප්‍රමාද වූ (වෙනත් අරමුණක සිටින හෝ විසිරුණු සිත් ඇති) ස්ත්‍රියක ද ගෙන එති. සමහරු මළ වූ, සතුන් විසින් නොකන ලද ලිංගික ප්‍රදේශ ඇති ස්ත්‍රියක ගෙන එති (මෙහි අර්ථය බල්ලන්, හිවලුන් ආදීන් විසින් ලිංගික නිමිත්ත නොකන ලද යන්නයි). සමහරු වැඩි වශයෙන් නොකන ලද මළ සිරුරක් ගෙන එති. 'වැඩි වශයෙන් නොකන ලද' යනු ඇයගේ නිමිත්තෙහි එනම් ගුද මාර්ගය, මුත්‍ර මාර්ගය හෝ මුඛය යන ස්ථානවල වැඩි කොටසක් සතුන් විසින් නොකන ලද බවයි. සමහරු වැඩි වශයෙන් කන ලද මළ සිරුරක් ගෙන එති. 'වැඩි වශයෙන් කන ලද' යනු ඇයගේ මගවල් ආදී නිමිතිවල වැඩි හරියක් සතුන් විසින් කා දමා ඇති අතර, ඉතිරිව ඇත්තේ ස්වල්පයක් පමණක් වීමයි. ඔවුන් ගෙන එන්නේ මිනිස් ස්ත්‍රීන් පමණක් නොව, අමනුෂ්‍ය ස්ත්‍රීන් සහ තිරිසන් ස්ත්‍රීන් ද ගෙන එති. එසේම කලින් කී ස්ත්‍රී වර්ග පමණක් නොව, උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයන්, පණ්ඩකයන් සහ පුරුෂයන් ද ගෙන එති. එබැවින් ඒ ඒ පුද්ගලයන් අනුව සෙසු චතුෂ්කයන් දක්වමින් "භික්ෂු පසමිතුරෝ මිනිස් ස්ත්‍රියක අවදිව සිටියදී..." යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ပါဠိယာ အသမ္မောဟတ္ထံ ဝုတ္တစတုက္ကာနိ ဧဝံ သင်္ချာတော ဝေဒိတဗ္ဗာနိ – မနုဿိတ္ထိယာ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝသေန တီဏိ သုဒ္ဓိကစတုက္ကာနိ, တီဏိ ဇာဂရန္တီစတုက္ကာနိ, တီဏိ သုတ္တစတုက္ကာနိ, တီဏိ မတ္တစတုက္ကာနိ, တီဏိ ဥမ္မတ္တစတုက္ကာနိ, တီဏိ ပမတ္တစတုက္ကာနိ, တီဏိ မတအက္ခာယိတစတုက္ကာနိ, တီဏိ ယေဘုယျေန အက္ခာယိတစတုက္ကာနိ, တီဏိ ယေဘုယျေန ခါယိတစတုက္ကာနီတိ သတ္တဝီသတိ စတုက္ကာနိ. တထာ အမနုဿိတ္ထိယာ; တထာ တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထိယာတိ ဣတ္ထိဝါရေ ဧကာသီတိ စတုက္ကာနိ. ယထာ စ ဣတ္ထိဝါရေ ဧဝံ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဝါရေ. ပဏ္ဍကပုရိသဝါရေသု ပန ဒွိန္နံ မဂ္ဂါနံ ဝသေန စတုပဏ္ဏာသ စတုပဏ္ဏာသ ဟောန္တိ. ဧဝံ သဗ္ဗာနိပိ ဒွေသတာနိ, သတ္တတိ စ စတုက္ကာနိ ဟောန္တိ, တာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိယေဝ.

එහි පාලිය සම්බන්ධයෙන් මුලාවීම වැළැක්වීම පිණිස වදාරන ලද චතුෂ්කයන්ගේ සංඛ්‍යාව මෙසේ දත යුතුය: මිනිස් ස්ත්‍රියගේ මාර්ග තුන අනුව ශුද්ධික චතුෂ්ක 3ක්, ජාගරන්තී චතුෂ්ක 3ක්, සුත්ත චතුෂ්ක 3ක්, මත්ත චතුෂ්ක 3ක්, උම්මත්ත චතුෂ්ක 3ක්, පමත්ත චතුෂ්ක 3ක්, මත අක්ඛායිත චතුෂ්ක 3ක්, යේභුය්‍යෙන අක්ඛායිත චතුෂ්ක 3ක් සහ යේභුය්‍යෙන ඛායිත චතුෂ්ක 3ක් වශයෙන් චතුෂ්ක 27කි. එමෙන්ම අමනුෂ්‍ය ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් ද තිරිසන් ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේම බැවින් ස්ත්‍රී වාරයේදී චතුෂ්ක 81කි. ස්ත්‍රී වාරයේ මෙන්ම උභතෝබ්‍යඤ්ජනක වාරයේ ද චතුෂ්ක 81කි. පණ්ඩක සහ පුරුෂ වාරවලදී මාර්ග දෙකක් බැගින් වන බැවින් චතුෂ්ක 54 බැගින් වේ. මෙසේ සියලු වාරයන්හි චතුෂ්ක 270ක් වන අතර ඒවායේ අර්ථය පැහැදිලිය.

သဗ္ဗဝါရေသု [Pg.228] ပနေတ္ထ ‘‘မတံ ယေဘုယျေန အက္ခာယိတံ ခါယိတ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ဌာနေ အယံ ဝိနိစ္ဆယော – တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ကိရ ဒွေ ဝိနယဓရာ သမာနာစရိယကာ ထေရာ အဟေသုံ – ဥပတိဿတ္ထေရော စ, ဖုဿဒေဝတ္ထေရော စ. တေ မဟာဘယေ ဥပ္ပန္နေ ဝိနယပိဋကံ ပရိဟရန္တာ ရက္ခိံသု. တေသု ဥပတိဿတ္ထေရော ဗျတ္တတရော. တဿာပိ ဒွေ အန္တေဝါသိကာ အဟေသုံ – မဟာပဒုမတ္ထေရော စ မဟာသုမတ္ထေရော စ. တေသု မဟာသုမတ္ထေရော နက္ခတ္တုံ ဝိနယပိဋကံ အဿောသိ, မဟာပဒုမတ္ထေရော တေန သဒ္ဓိံ နဝက္ခတ္တုံ, ဝိသုဉ္စ ဧကကောဝ နဝက္ခတ္တုန္တိ အဋ္ဌာရသက္ခတ္တုံ အဿောသိ; အယမေဝ တေသု ဗျတ္တတရော. တေသု မဟာသုမတ္ထေရော နဝက္ခတ္တုံ ဝိနယပိဋကံ သုတွာ အာစရိယံ မုဉ္စိတွာ အပရဂင်္ဂံ အဂမာသိ. တတော မဟာပဒုမတ္ထေရော အာဟ – ‘‘သူရော ဝတ, ရေ, ဧသ ဝိနယဓရော ယော ဓရမာနကံယေဝ အာစရိယံ မုဉ္စိတွာ အညတ္ထ ဝသိတဗ္ဗံ မညတိ. နနု အာစရိယေ ဓရမာနေ ဝိနယပိဋကဉ္စ အဋ္ဌကထာ စ အနေကက္ခတ္တုံ ဂဟေတွာပိ န ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗံ, နိစ္စကာလံ သောတဗ္ဗံ, အနုသံဝစ္ဆရံ သဇ္ဈာယိတဗ္ဗ’’န္တိ.

සියලු වාරයන්හි එන "මළ වූ, වැඩි වශයෙන් නොකන ලද සහ කන ලද" යන ස්ථානයන්හි විනිශ්චය මෙසේය: ලක්දිව එකම ආචාර්යවරයෙකුගෙන් උගත් විනයධර ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමක් වැඩ සිටියහ. ඒ උපතිස්ස තෙරණුවන් සහ ඵුස්සදේව තෙරණුවන්ය. උන්වහන්සේලා මහා භීෂණ (බැමිණිටියා සාය) කාලයේදී විනය පිටකය ආරක්ෂා කරමින් පවත්වාගෙන ගියහ. ඒ අතරින් උපතිස්ස තෙරණුවෝ වඩාත් දක්ෂ වූහ. උන්වහන්සේට ද අතේවාසික (ශිෂ්‍ය) භික්ෂූන් දෙනමක් සිටියහ: ඒ මහාපදුම තෙරණුවන් සහ මහාසුම තෙරණුවන්ය. ඒ අතරින් මහාසුම තෙරණුවෝ විනය පිටකය නව වරක් උගත්තාහ. මහාපදුම තෙරණුවෝ උන්වහන්සේ සමඟ නව වරක් ද, තනිව නව වරක් ද වශයෙන් දහඅට වරක් විනය ශ්‍රවණය කළහ; ඒ දෙදෙනා අතරින් මහාපදුම තෙරණුවෝ වඩාත් දක්ෂ වූහ. මහාසුම තෙරණුවෝ නව වරක් විනය පිටකය උගෙන තම ආචාර්යවරයාගෙන් වෙන්ව ගඟෙන් එතෙරට වැඩම කළහ. එවිට මහාපදුම තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ: "ජීවමාන ආචාර්යවරයා අතහැර වෙනත් තැනක විසිය යුතු යැයි සිතන මේ විනයධරයා සැබවින්ම නිර්භීතය! ආචාර්යවරයා ජීවත්ව සිටියදී, විනය පිටකය සහ අටුවාවන් බොහෝ වාරයක් උගෙන තිබුණත්, ඒවා අත නොහැර නිතරම ශ්‍රවණය කළ යුතු නොවේද? සෑම වසරකම පාහේ සජ්ඣායනා කළ යුතු නොවේද?"

ဧဝံ ဝိနယဂရုကာနံ ဘိက္ခူနံ ကာလေ ဧကဒိဝသံ ဥပတိဿတ္ထေရော မဟာပဒုမတ္ထေရပ္ပမုခါနံ ပဉ္စန္နံ အန္တေဝါသိကသတာနံ ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒေ ဣမံ ပဒေသံ ဝဏ္ဏေန္တော နိသိန္နော ဟောတိ. တံ အန္တေဝါသိကာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ဘန္တေ, ယေဘုယျေန အက္ခာယိတေ ပါရာဇိကံ, ယေဘုယျေန ခါယိတေ ထုလ္လစ္စယံ, ဥပဍ္ဎက္ခာယိတေ ကေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ? ထေရော အာဟ – ‘‘အာဝုသော, ဗုဒ္ဓါ နာမ ပါရာဇိကံ ပညပေန္တာ န သာဝသေသံ ကတွာ ပညပေန္တိ, အနဝသေသံယေဝ ကတွာ သဗ္ဗံ ပရိယာဒိယိတွာ သောတံ ဆိန္ဒိတွာ ပါရာဇိကဝတ္ထုသ္မိံ ပါရာဇိကမေဝ ပညပေန္တိ. ဣဒဉှိ သိက္ခာပဒံ လောကဝဇ္ဇံ, န ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇံ. တသ္မာ ယဒိ ဥပဍ္ဎက္ခာယိတေ ပါရာဇိကံ ဘဝေယျ, ပညပေယျ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ပါရာဇိကစ္ဆာယာ ပနေတ္ထ န ဒိဿတိ, ထုလ္လစ္စယမေဝ ဒိဿတီ’’တိ.

මෙසේ විනයට ගරු කරන භික්ෂූන් වැඩ සිටි කාලයක, එක් දිනක උපතිස්ස තෙරණුවෝ මහාපදුම තෙරණුවන් ප්‍රමුඛ පන්සියයක් ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ට ප්‍රථම පාරාජිකා ශික්ෂාපදයේ මෙම කොටස විස්තර කරමින් වැඩ සිටියහ. එවිට ශිෂ්‍ය භික්ෂූහු මෙසේ ඇසූහ: "ස්වාමීනි, වැඩි වශයෙන් නොකන ලද සිරුරක පාරාජිකා වේ නම්, වැඩි වශයෙන් කන ලද සිරුරක ථුල්ලච්චය වේ නම්, අඩක් කන ලද සිරුරක කුමන ඇවතක් සිදුවේද?" තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, බුදුරජාණන් වහන්සේලා පාරාජිකා පැනවීමේදී කිසිවක් ඉතිරි නොකර, සියල්ල ඇතුළත් වන සේ සම්පූර්ණයෙන්ම සලකා බලා පාරාජිකා වස්තුවක පාරාජිකාවම පනවති. මෙම ශික්ෂාපදය ලෝකවජ්ජ එකකි, පණ්ණත්තිවජ්ජ එකක් නොවේ. එබැවින් අඩක් කන ලද සිරුරක පාරාජිකා විය හැක්කේ නම්, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ එය පනවනු ඇත. මෙහි පාරාජිකාවක සේයාවක්වත් නොපෙනේ, පෙනෙන්නේ ථුල්ලච්චය ඇවතක්ම පමණි."

အပိစ မတသရီရေ ပါရာဇိကံ ပညပေန္တော ဘဂဝါ ယေဘုယျေန အက္ခာယိတေ ဌပေသိ ‘‘တတော ပရံ ပါရာဇိကံ နတ္ထီ’’တိ ဒဿေတုံ. ထုလ္လစ္စယံ ပညပေန္တော ယေဘုယျေန ခါယိတေ ဌပေသိ ‘‘တတော ပရံ ထုလ္လစ္စယံ နတ္ထီ’’တိ ဒဿေတုန္တိပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခါယိတာခါယိတဉ္စ နာမေတံ မတသရီရသ္မိံယေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န ဇီဝမာနေ. ဇီဝမာနေ ဟိ နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏေပိ ဆဝိမံသေ ဝါ နှာရုမှိ [Pg.229] ဝါ သတိ ပါရာဇိကမေဝ ဟောတိ. ယဒိပိ နိမိတ္တံ သဗ္ဗသော ခါယိတံ ဆဝိစမ္မံ နတ္ထိ, နိမိတ္တသဏ္ဌာနံ ပညာယတိ, ပဝေသနံ ဇာယတိ, ပါရာဇိကမေဝ. နိမိတ္တသဏ္ဌာနံ ပန အနဝသေသေတွာ သဗ္ဗသ္မိံ နိမိတ္တေ ဆိန္ဒိတွာ သမန္တတော တစ္ဆေတွာ ဥပ္ပာဋိတေ ဝဏသင်္ခေပဝသေန ထုလ္လစ္စယံ. နိမိတ္တတော ပတိတာယ မံသပေသိယာ ဥပက္ကမန္တဿ ဒုက္ကဋံ. မတသရီရေ ပန ယဒိပိ သဗ္ဗံ သရီရံ ခါယိတံ ဟောတိ, ယဒိပိ အက္ခာယိတံ, တယော ပန မဂ္ဂါ အက္ခာယိတာ, တေသု ဥပက္ကမန္တဿ ပါရာဇိကံ. ယေဘုယျေန အက္ခာယိတေ ပါရာဇိကမေဝ. ဥပဍ္ဎက္ခာယိတေ စ ယေဘုယျေန ခါယိတေ စ ထုလ္လစ္စယံ.

තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මළ සිරුර සම්බන්ධයෙන් පාරාජිකාව පැනවීමේදී "වැඩි වශයෙන් නොකන ලද" සිරුර දක්වා එය පැනවූයේ ඉන් ඔබ්බට පාරාජිකාවක් නැති බව පෙන්වීමටය. ථුල්ලච්චය පැනවීමේදී "වැඩි වශයෙන් කන ලද" සිරුර දක්වා නතර කළේ ඉන් ඔබ්බට ථුල්ලච්චය ඇවතක් නැති බව පෙන්වීමට යැයි ද දත යුතුය. මෙම 'කන ලද' හෝ 'නොකන ලද' යන භේදය දත යුත්තේ මළ සිරුරක් සම්බන්ධයෙන් පමණි, ජීවත්ව සිටින කෙනෙකු සම්බන්ධයෙන් නොවේ. ජීවත්ව සිටින කෙනෙකුගේ නම් නියපිටක් තරම් ප්‍රමාණයක හෝ සම, මස් හෝ නහර පවතී නම් එය පාරාජිකාවක්ම වේ. ඉදින් නිමිත්ත සම්පූර්ණයෙන්ම කන ලද බැවින් සමක් නැති වුවද, නිමිත්තේ හැඩය පෙනේ නම් සහ ඇතුළු කිරීමක් කළ හැකි නම්, එය පාරාජිකාවකි. නිමිත්තේ හැඩය කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ මුළු නිමිත්තම කපා දමා, අවට මස් සූරා ඉවත් කර ඇති විටෙක, තුවාලයකට ඇතුළු කරන ආකාරයෙන් ලුහුබඳින භික්ෂුවට ථුල්ලච්චය වේ. නිමිත්තෙන් වෙන්වී වැටුණු මාංශ පේෂියක උත්සාහ කරන්නෙකුට දුක්කට ඇවතක් වේ. මළ සිරුර සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, මුළු සිරුරම කන ලද හෝ නොකන ලද වුවත්, මාර්ග තුන නොකන ලදුව පවතී නම්, එහි යෙදෙන්නාට පාරාජිකා වේ. වැඩි වශයෙන් නොකන ලද මාර්ගයක පාරාජිකාම වේ. අඩක් කන ලද සහ වැඩි වශයෙන් කන ලද මාර්ගයක උත්සාහ කරන්නාට ථුල්ලච්චය වේ.

မနုဿာနံ ဇီဝမာနကသရီရေ အက္ခိနာသကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒဝတ္ထိကောသေသု သတ္ထကာဒီဟိ ကတဝဏေ ဝါ မေထုနရာဂေန တိလဖလမတ္တမ္ပိ အင်္ဂဇာတံ ပဝေသေန္တဿ ထုလ္လစ္စယမေဝ. အဝသေသသရီရေ ဥပကစ္ဆကာဒီသု ဒုက္ကဋံ. မတေ အလ္လသရီရေ ပါရာဇိကက္ခေတ္တေ ပါရာဇိကံ, ထုလ္လစ္စယက္ခေတ္တေ ထုလ္လစ္စယံ, ဒုက္ကဋက္ခေတ္တေ ဒုက္ကဋံ. ယဒါ ပန သရီရံ ဥဒ္ဓုမာတကံ ဟောတိ ကုထိတံ နီလမက္ခိကသမာကိဏ္ဏံ ကိမိကုလသမာကုလံ နဝဟိ ဝဏမုခေဟိ ပဂ္ဂဠိတပုဗ္ဗကုဏပဘာဝေန ဥပဂန္တုမ္ပိ အသက္ကုဏေယျံ, တဒါ ပါရာဇိကဝတ္ထုဉ္စ ထုလ္လစ္စယဝတ္ထုဉ္စ ဝိဇဟတိ; တာဒိသေ သရီရေ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပက္ကမတော ဒုက္ကဋမေဝ. တိရစ္ဆာနဂတာနံ ဟတ္ထိ-အဿ-ဂေါဏ-ဂဒြဘ-ဩဋ္ဌမဟိံသာဒီနံ နာသာယ ထုလ္လစ္စယံ. ဝတ္ထိကောသေ ထုလ္လစ္စယမေဝ. သဗ္ဗေသမ္ပိ တိရစ္ဆာနဂတာနံ အက္ခိကဏ္ဏဝဏေသု ဒုက္ကဋံ, အဝသေသသရီရေပိ ဒုက္ကဋမေဝ. မတာနံ အလ္လသရီရေ ပါရာဇိကက္ခေတ္တေ ပါရာဇိကံ, ထုလ္လစ္စယက္ခေတ္တေ ထုလ္လစ္စယံ, ဒုက္ကဋက္ခေတ္တေ ဒုက္ကဋံ.

මනුෂ්‍යයන්ගේ ජීවමාන ශරීරයෙහි ඇස්, නාස්, කන් සිදුරු සහ මෞත්‍ර මාර්ගයෙහි හෝ පිහි ආදියෙන් කළ තුවාලයක හෝ මෛථුන රාගයෙන් යුතුව තල ඇටයක් තරම් වූ අංගජාතයක් හෝ ඇතුළු කරන්නාහට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ශරීරයේ ඉතිරි කොටස් වූ කිහිලි ආදියෙහි (ඇතුළු කරන්නේ නම්) දුක්කට ඇවැත් වේ. මියගිය තෙත සහිත ශරීරයක, පාරාජිකා ක්ෂේත්‍රයෙහි පාරාජිකා ඇවැත් ද, ථුල්ලච්චය ක්ෂේත්‍රයෙහි ථුල්ලච්චය ඇවැත් ද, දුක්කට ක්ෂේත්‍රයෙහි දුක්කට ඇවැත් ද වේ. යම් කලෙක මළ සිරුර ඉදිමී, කුණු වී, නිල් මැස්සන්ගෙන් ගැවසී, පණුවන්ගෙන් පිරී, නව ද්වාරයන්ගෙන් සැරව වැගිරෙන කුණුප බවට පත්වීම නිසා සමීපයට පවා යා නොහැකි වේද, එකල්හි එය පාරාජිකා වස්තුවක් හෝ ථුල්ලච්චය වස්තුවක් නොවේ; එවැනි ශරීරයක යම් තැනක උපක්‍රම කළද දුක්කට ඇවැත් පමණක් වේ. තිරිසන්ගත වූ ඇතා, අශ්වයා, ගොනා, බූරුවා, ඔටුවා, මීහරකා ආදීන්ගේ නාසයෙහි (අංගජාතය) ඇතුළු කරන්නාහට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. මෞත්‍ර මාර්ගයෙහි ද ථුල්ලච්චයම වේ. සියලුම තිරිසනුන්ගේ ඇස්, කන් සහ තුවාලවල ඇතුළු කිරීමෙන් දුක්කට ඇවැත් වේ, ශරීරයේ ඉතිරි කොටස්වල ද දුක්කටම වේ. මියගිය තිරිසනුන්ගේ තෙත සහිත ශරීරයක පාරාජිකා ක්ෂේත්‍රයෙහි පාරාජිකා ඇවැත් ද, ථුල්ලච්චය ක්ෂේත්‍රයෙහි ථුල්ලච්චය ද, දුක්කට ක්ෂේත්‍රයෙහි දුක්කට ඇවැත් ද වේ.

ကုထိတကုဏပေ ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သဗ္ဗတ္ထ ဒုက္ကဋံ. ကာယသံသဂ္ဂရာဂေန ဝါ မေထုနရာဂေန ဝါ ဇီဝမာနကပုရိသဿ ဝတ္ထိကောသံ အပ္ပဝေသေန္တော နိမိတ္တေန နိမိတ္တံ ဆုပတိ, ဒုက္ကဋံ. မေထုနရာဂေန ဣတ္ထိယာ အပ္ပဝေသေန္တော နိမိတ္တေန နိမိတ္တံ ဆုပတိ, ထုလ္လစ္စယံ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဣတ္ထိနိမိတ္တံ မေထုနရာဂေန မုခေန ဆုပတိ ထုလ္လစ္စယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စမ္မက္ခန္ဓကေ ‘‘ဆဗ္ဗဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ အစိရဝတိယာ နဒိယာ ဂါဝီနံ တရန္တီနံ ဝိသာဏေသုပိ ဂဏှန္တိ, ကဏ္ဏေသုပိ ဂဏှန္တိ, ဂီဝါယပိ ဂဏှန္တိ, ဆေပ္ပာယပိ ဂဏှန္တိ, ပိဋ္ဌိမ္ပိ အဘိရုဟန္တိ, ရတ္တစိတ္တာပိ အင်္ဂဇာတံ ဆုပန္တီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၂) ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ – ‘‘န စ, ဘိက္ခဝေ, ရတ္တစိတ္တေန အင်္ဂဇာတံ ဆုပိတဗ္ဗံ, ယော ဆုပေယျ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာ’’တိ [Pg.230] (မဟာဝ. ၂၅၂). တံ သဗ္ဗမ္ပိ သံသန္ဒိတွာ ယထာ န ဝိရုဇ္ဈတိ တထာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ကထဉ္စ န ဝိရုဇ္ဈတိ? ယံ တာဝ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘မေထုနရာဂေန မုခေန ဆုပတီ’’တိ. တတြ ကိရ နိမိတ္တမုခံ မုခန္တိ အဓိပ္ပေတံ. ‘‘မေထုနရာဂေနာ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာပိ အယမေဝ တတ္ထ အဓိပ္ပာယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ ဣတ္ထိနိမိတ္တေ ပကတိမုခေန မေထုနုပက္ကမော ဟောတိ. ခန္ဓကေပိ ယေ ပိဋ္ဌိံ အဘိရုဟန္တာ မေထုနရာဂေန အင်္ဂဇာတေန အင်္ဂဇာတံ ဆုပိံသု, တေ သန္ဓာယ ထုလ္လစ္စယံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတရထာ ဟိ ဒုက္ကဋံ သိယာ. ကေစိ ပနာဟု ‘‘ခန္ဓကေပိ မုခေနေဝ ဆုပနံ သန္ဓာယ ဩဠာရိကတ္တာ ကမ္မဿ ထုလ္လစ္စယံ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယမ္ပိ တံ သန္ဓာယဘာသိတံ ဂဟေတွာဝ မေထုနရာဂေန မုခေန ဆုပတိ ထုလ္လစ္စယန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. တသ္မာ သုဋ္ဌု သလ္လက္ခေတွာ ဥဘောသု ဝိနိစ္ဆယေသု ယော ယုတ္တတရော သော ဂဟေတဗ္ဗော. ဝိနယညူ ပန ပုရိမံ ပသံသန္တိ. ကာယသံသဂ္ဂရာဂေန ပန ပကတိမုခေန ဝါ နိမိတ္တမုခေန ဝါ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ဆုပန္တဿ သံဃာဒိသေသော. တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထိယာ ပဿာဝမဂ္ဂံ နိမိတ္တမုခေန ဆုပန္တဿ ဝုတ္တနယေနေဝ ထုလ္လစ္စယံ. ကာယသံသဂ္ဂရာဂေန ဒုက္ကဋန္တိ.

නමුදු කුණු වූ මළ සිරුරකදී පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම සෑම තැනකදීම දුක්කට ඇවැත් වේ. කායසංසග්ග රාගයෙන් හෝ මෛථුන රාගයෙන් හෝ ජීවත්වන පුරුෂයෙකුගේ මෞත්‍ර මාර්ගයට ඇතුළු නොකර නිමිත්තෙන් නිමිත්ත ස්පර්ශ කරයි නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. මෛථුන රාගයෙන් යුතුව ස්ත්‍රියකගේ (නිමිත්තට) ඇතුළු නොකර (නිමිත්තෙන්) නිමිත්ත ස්පර්ශ කරයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. මහා අට්ඨකථාවෙහි වනාහි 'මෛථුන රාගයෙන් ස්ත්‍රී නිමිත්ත මුඛයෙන් ස්පර්ශ කරයි නම් ථුල්ලච්චය වේ' යැයි පවසා ඇත. චම්මක්ඛන්ධකයෙහි 'ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූහු අචිරවතී නදියෙන් එතෙර වන එළදෙනුන්ගේ අංවල ද, කන්වල ද, බෙල්ලෙහි ද, වලිගයෙහි ද අල්ලා ගනිති, පිට මත ද නගිති, රාග සිතින් යුක්තව අංගජාතය ද ස්පර්ශ කරති' යන මේ කරුණ නිමිති කරගෙන 'මහණෙනි, රාග සිතින් අංගජාතය ස්පර්ශ නොකළ යුතුය, යමෙක් ස්පර්ශ කරන්නේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ' යැයි පොදුවේ වදාරන ලදී. ඒ සියල්ල ගලපා බලා විරුද්ධ නොවන පරිදි අර්ථ ගත යුතුය. විරුද්ධ නොවන්නේ කෙසේද? මහා අට්ඨකථාවෙහි යම් 'මෛථුන රාගයෙන් මුඛයෙන් ස්පර්ශ කරයි' යන්නක් පැවසුණේ ද, එහි මුඛය යන්නෙන් අදහස් කළේ නිමිත්තෙහි මුඛය (විවරය) බව කියනු ලැබේ. 'මෛථුන රාගයෙන්' යැයි පැවසූ බැවින් ද එහි අදහස මෙයම බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ස්ත්‍රී නිමිත්තෙහි ප්‍රකෘති මුඛයෙන් (කටින්) මෛථුන උපක්‍රමයක් සිදු නොවන බැවිනි. ඛන්ධකයෙහි ද යම් භික්ෂූන් පිරිසක් (එළදෙනුන්ගේ) පිට මත නැගී මෛථුන රාගයෙන් අංගජාතයෙන් අංගජාතය ස්පර්ශ කළේ ද, ඔවුන් අරභයා ථුල්ලච්චය වදාරන ලද බව දත යුතුය. එසේ නොවන්නට දුක්කට ඇවැත් විය යුතුය. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි 'ඛන්ධකයෙහි ද මුඛයෙන්ම ස්පර්ශ කිරීම අරභයා එම ක්‍රියාවේ රළු බව නිසා ථුල්ලච්චය වදාරන ලදී. අට්ඨකථාවෙහි ද එය අරභයා පවසන ලද දෙය ගෙන මෛථුන රාගයෙන් මුඛයෙන් ස්පර්ශ කිරීම ථුල්ලච්චය යැයි පවසන ලදී' යැයි කියති. එබැවින් මැනවින් සලකා බලා මේ විනිශ්චයන් දෙකෙන් වඩාත් යුක්ති සහගත දේ ගත යුතුය. විනයධරයෝ වනාහි පළමු විනිශ්චය ප්‍රශංසා කරති. කායසංසග්ග රාගයෙන් ප්‍රකෘති මුඛයෙන් හෝ නිමිත්ත මුඛයෙන් හෝ ස්ත්‍රී නිමිත්ත ස්පර්ශ කරන්නාහට සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. තිරිසන් ස්ත්‍රියකගේ මුත්‍රා මාර්ගය නිමිත්ත මුඛයෙන් ස්පර්ශ කරන්නාහට පෙර කී පරිදිම ථුල්ලච්චය වේ. කායසංසග්ග රාගයෙන් ස්පර්ශ කිරීමේදී දුක්කට වේ.

ဧကူနသတ္တတိဒွိသတစတုက္ကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙසිය සැට නමයක් වූ සතුෂ්ක කථා නිමවන ලදී.

သန္ထတစတုက္ကဘေဒကထာ

සන්ථත සතුෂ්ක ප්‍රභේද කථාව.

၆၁-၆၂. ဧဝံ ဘဂဝါ ပဋိပန္နကဿ ဘိက္ခုနော ရက္ခဏတ္ထံ သတ္တတိဒွိသတစတုက္ကာနိ နီဟရိတွာ ‘‘ဣဒါနိ ယေ အနာဂတေ ပါပဘိက္ခူ ‘သန္ထတံ ဣမံ န ကိဉ္စိ ဥပါဒိန္နကံ ဥပါဒိန္နကေန ဖုသတိ, ကော ဧတ္ထ ဒေါသော’တိ သဉ္စိစ္စ လေသံ ဩဍ္ဍေဿန္တိ, တေသံ သာသနေ ပတိဋ္ဌာ ဧဝ န ဘဝိဿတီ’’တိ ဒိသွာ တေသု သတ္တတိဒွိသတစတုက္ကေသု ဧကမေကံ စတုက္ကံ စတူဟိ သန္ထတာဒိဘေဒေဟိ ဘိန္ဒိတွာ ဒဿေန္တော ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာ မနုဿိတ္ထိံ ဘိက္ခုဿ သန္တိကေ အာနေတွာ ဝစ္စမဂ္ဂေန ပဿာဝမဂ္ဂေန မုခေန အင်္ဂဇာတံ အဘိနိသီဒေန္တိ သန္ထတာယ အသန္ထတဿာတိအာဒိမာဟ.

61-62. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිපන් මහණහුගේ ආරක්ෂාව පිණිස දෙසිය හැත්තෑවක් සතුෂ්කයන් වදාරා, 'අනාගතයෙහි යම් පාපී භික්ෂූහු - මෙය සන්ථතයකි (වැසුණු දෙයකි), කිසිදු උපාදින්නක රූපයක් උපාදින්නක රූපයකින් ස්පර්ශ නොවේ, මෙහි ඇති වරද කුමක්ද? - යැයි සිතා දැන දැනම මල කරුණු යොදන්නාහු ද, ඔවුන්ට ශාසනයෙහි පිහිටක්ම නොවන්නේය' යන්න දැක, එම දෙසිය හැත්තෑවක් සතුෂ්කයන් කෙරෙහි එක් එක් සතුෂ්කය සන්ථත ආදී ප්‍රභේද හතරකින් බෙදා දක්වමින් 'භික්ෂු පසමිතුරෝ මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක භික්ෂුවක සමීපයට ගෙනැවිත් වච්ච මාර්ගයෙහි, පස්සාව මාර්ගයෙහි හෝ මුඛයෙහි අංගජාතය හිඳුවත් ද, සන්ථතයෙහි අසන්ථතයාගේ' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

တတ္ထ သန္ထတာယ အသန္ထတဿာတိအာဒီသု သန္ထတာယ ဣတ္ထိယာ ဝစ္စမဂ္ဂေန ပဿာဝမဂ္ဂေန မုခေန အသန္ထတဿ ဘိက္ခုဿ အင်္ဂဇာတံ အဘိနိသီဒေန္တီတိ ဣမိနာ [Pg.231] နယေန ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ သန္ထတာ နာမ ယဿာ တီသု မဂ္ဂေသု ယော ကောစိ မဂ္ဂေါ ပလိဝေဌေတွာ ဝါ အန္တော ဝါ ပဝေသေတွာ ယေန ကေနစိ ဝတ္ထေန ဝါ ပဏ္ဏေန ဝါ ဝါကပဋ္ဋေန ဝါ စမ္မေန ဝါ တိပုသီသာဒီနံ ပဋ္ဋေန ဝါ ပဋိစ္ဆန္နော. သန္ထတော နာမ ယဿ အင်္ဂဇာတံ တေသံယေဝ ဝတ္ထာဒီနံ ယေန ကေနစိ ပဋိစ္ဆန္နံ. တတ္ထ ဥပါဒိန္နကေန ဝါ အနုပါဒိန္နကံ ဃဋ္ဋိယတု, အနုပါဒိန္နကေန ဝါ ဥပါဒိန္နကံ, အနုပါဒိန္နကေန ဝါ အနုပါဒိန္နကံ, ဥပါဒိန္နကေန ဝါ ဥပါဒိန္နကံ, သစေ ယတ္တကေ ပဝိဋ္ဌေ ပါရာဇိကံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ, တတ္တကံ ပဝိသတိ, သဗ္ဗတ္ထ သာဒိယန္တဿ ပါရာဇိကက္ခေတ္တေ ပါရာဇိကံ; ထုလ္လစ္စယက္ခေတ္တေ ထုလ္လစ္စယံ, ဒုက္ကဋက္ခေတ္တေ ဒုက္ကဋမေဝ ဟောတိ. သစေ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ခါဏုံ ကတွာ သန္ထတံ, ခါဏုံ ဃဋ္ဋေန္တဿ ဒုက္ကဋံ. သစေ ပုရိသနိမိတ္တံ ခါဏုံ ကတွာ သန္ထတံ, ခါဏုံ ပဝေသေန္တဿ ဒုက္ကဋံ. သစေ ဥဘယံ ခါဏုံ ကတွာ သန္ထတံ, ခါဏုနာ ခါဏုံ ဃဋ္ဋေန္တဿ ဒုက္ကဋံ. သစေ ဣတ္ထိနိမိတ္တေ ဝေဠုနဠပဗ္ဗာဒီနံ ကိဉ္စိ ပက္ခိတ္တံ, တဿ ဟေဋ္ဌာဘာဂံ စေပိ ဖုသန္တော တိလဖလမတ္တံ ပဝေသေတိ, ပါရာဇိကံ. ဥပရိဘာဂံ စေပိ ဥဘောသု ပဿေသု ဧကပဿံ စေပိ ဖုသန္တော ပဝေသေတိ, ပါရာဇိကံ. စတ္တာရိပိ ပဿာနိ အဖုသန္တော ပဝေသေတွာ တဿ တလံ စေပိ ဖုသတိ, ပါရာဇိကံ. ယဒိ ပန ပဿေသု ဝါ တလေ ဝါ အဖုသန္တော အာကာသဂတမေဝ ကတွာ ပဝေသေတွာ နီဟရတိ, ဒုက္ကဋံ. ဗဟိဒ္ဓါ ခါဏုကေ ဖုသတိ ဒုက္ကဋမေဝ. ယထာ စ ဣတ္ထိနိမိတ္တေ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ လက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

එහි 'සන්ථතාය අසන්ථතස්ස' (වැසුණු ස්ත්‍රියක හා නොවැසුණු භික්ෂුවක) යනාදී පදයන්හි, වැසුණු ස්ත්‍රියකගේ මළ මාර්ගය, මුත්‍ර මාර්ගය හෝ මුඛය මගින් නොවැසුණු භික්ෂුවගේ අංගජාතය මත බලහත්කාරයෙන් හිඳුවත් යන මේ ක්‍රමයෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය. එහි 'සන්ථතා' (වැසුණු තැනැත්තිය) නම්: යම් ස්ත්‍රියකගේ මං තුනෙන් යම් කිසි මගක් රෙදි කඩකින්, කොළයකින්, පට්ටයකින්, සම් කඩකින් හෝ ඊයම් තහඩුවකින් ආවරණය කර ඇත්නම් හෝ ඇතුළතට ඔබා ඇත්නම් ඇය වැසුණු තැනැත්තියයි. 'සන්ථත' (වැසුණු තැනැත්තා) නම්: යම් භික්ෂුවකගේ අංගජාතය එම වස්ත්‍ර ආදියෙන් යම් කිසිවකින් ආවරණය කර ඇත්නම් ඔහු වැසුණු තැනැත්තායි. එහි සවිඤ්ඤාණක වස්තුවකින් අවිඤ්ඤාණක වස්තුවක් හෝ අවිඤ්ඤාණක වස්තුවකින් සවිඤ්ඤාණක වස්තුවක් ස්පර්ශ වේවා, යම් පමණක් ඇතුළු වූ විට පරාජිකා වේ යැයි වදාරන ලද්දේද, ඒ පමණක් ඇතුළු වුවහොත්, (එය) ඉවසන්නා වූ භික්ෂුවට පරාජිකා වන ක්ෂේත්‍රයෙහි පරාජිකා වේ; ථුල්ලච්චය වන ක්ෂේත්‍රයෙහි ථුල්ලච්චය වේ; දුක්කට වන ක්ෂේත්‍රයෙහි දුක්කටයම වේ. ඉදින් ස්ත්‍රී නිමිත්ත (යෝනිය) කීලයක් (කූඤ්ඤයක්) මෙන් සාදා වසා ඇත්නම්, එම කීලයෙහි ස්පර්ශ වන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් පුරුෂ නිමිත්ත (අංගජාතය) කීලයක් මෙන් සාදා වසා ඇත්නම්, එම කීලය ඇතුළු කරන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් දෙපාර්ශවයම කීලයක් මෙන් සාදා වසා ඇත්නම්, කීලයෙන් කීලය ස්පර්ශ වන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් ස්ත්‍රී නිමිත්තෙහි උණ බට පුරුකක් වැනි යමක් දමා ඇත්නම්, එහි පහළ කොටස ස්පර්ශ කරමින් තල පියල්ලක් පමණක් හෝ ඇතුළු කරයිද, පරාජිකා වේ. ඉහළ කොටස හෝ දෙපැත්තෙන් එක් පැත්තක් ස්පර්ශ කරමින් ඇතුළු කරයිද, පරාජිකා වේ. සතර පැත්තම ස්පර්ශ නොවන සේ ඇතුළු කර එහි පතුල (අභ්‍යන්තරය) ස්පර්ශ කරයිද, පරාජිකා වේ. ඉදින් පැතිවල හෝ පතුලෙහි හෝ ස්පර්ශ නොකර හිස් අවකාශයෙහිම ඇතුළු කර ඉවතට ගනීද, දුක්කට ඇවැත් වේ. පිටත ඇති කීලයෙහි ස්පර්ශ වේද, එයද දුක්කටයම වේ. ස්ත්‍රී නිමිත්තෙහි යම් සේ වදාරන ලද්දේද, එලෙසම සෑම තැනකදීම ලක්ෂණය දත යුතුය.

သန္ထတစတုက္ကဘေဒကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සන්ථත චතුක්ක ප්‍රභේද කථාව නිම කරන ලදී.

ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကစတုက္ကဘေဒဝဏ္ဏနာ

භික්ෂු පච්චත්ථික චතුක්ක ප්‍රභේද වර්ණනාව.

၆၃-၆၄. ဧဝံ သန္ထတစတုက္ကဘေဒံ ဝတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ န ကေဝလံ မနုဿိတ္ထိအာဒိကေ ဘိက္ခုဿ ဧဝ သန္တိကေ အာနေန္တိ. အထ ခေါ ဘိက္ခုမ္ပိ တာသံ သန္တိကေ အာနေန္တိ, တသ္မာ တပ္ပဘေဒံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာ ဘိက္ခုံ မနုဿိတ္ထိယာ သန္တိကေ’’တိ အာဒိနာ နယေန သဗ္ဗာနိ တာနိ စတုက္ကာနိ ပုနပိ နီဟရိတွာ ဒဿေသိ. တေသု ဝိနိစ္ဆယော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

63-64. මෙසේ සන්ථත චතුක්ක ප්‍රභේදය පවසා, දැන් යම් හෙයකින් හුදෙක් මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රීන් ආදීන් පමණක් භික්ෂුව සමීපයට පමුණුවන්නේ නොවේ, භික්ෂුවද ඒ ස්ත්‍රීන් ආදීන් සමීපයට පමුණුවන්නාහුමය. එබැවින් එම ප්‍රභේදය දක්වනු පිණිස 'භික්ෂු පච්චත්ථිකයෝ භික්ෂුව මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක සමීපයට...' යනාදී ක්‍රමයෙන් ඒ සියලු චතුක්කයන් නැවත උපුටා දක්වන ලදී. ඒවායෙහි විනිශ්චය කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကဝသေန စတုက္ကဘေဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භික්ෂු පච්චත්ථික වශයෙන් චතුක්ක ප්‍රභේද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

ရာဇပစ္စတ္ထိကာဒိစတုက္ကဘေဒကထာ

රාජ පච්චත්ථිකාදි චතුක්ක ප්‍රභේද කථාව.

၆၅. ယသ္မာ [Pg.232] ပန န ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာ ဧဝ ဧဝံ ကရောန္တိ, ရာဇပစ္စတ္ထိကာဒယောပိ ကရောန္တိ. တသ္မာ တမ္ပိ ပဘေဒံ ဒဿေန္တော ‘‘ရာဇပစ္စတ္ထိကာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရာဇာနော ဧဝ ပစ္စတ္ထိကာ ရာဇပစ္စတ္ထိကာ. တေ စ သယံ အာနေန္တာပိ အညေဟိ အာဏာပေန္တာပိ အာနေန္တိယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စောရာ ဧဝ ပစ္စတ္ထိကာ စောရပစ္စတ္ထိကာ. ဓုတ္တာတိ မေထုနုပသံဟိတခိဍ္ဍာပသုတာ နာဂရိကကေရာဋိယပုရိသာ, ဣတ္ထိဓုတ္တသုရာဓုတ္တာဒယော ဝါ; ဓုတ္တာ ဧဝ ပစ္စတ္ထိကာ ဓုတ္တပစ္စတ္ထိကာ. ဂန္ဓန္တိ ဟဒယံ ဝုစ္စတိ, တံ ဥပ္ပာဋေန္တီတိ ဥပ္ပလဂန္ဓာ, ဥပ္ပလဂန္ဓာ ဧဝ ပစ္စတ္ထိကာ ဥပ္ပလဂန္ဓပစ္စတ္ထိကာ. ဧတေ ကိရ န ကသိဝဏိဇ္ဇာဒီဟိ ဇီဝန္တိ, ပန္ထဃာတဂါမဃာတာဒီနိ ကတွာ ပုတ္တဒါရံ ပေါသေန္တိ. တေ ကမ္မသိဒ္ဓိံ ပတ္ထယမာနာ ဒေဝတာနံ အာယာစေတွာ တာသံ ဗလိကမ္မတ္ထံ မနုဿာနံ ဟဒယံ ဥပ္ပာဋေန္တိ. သဗ္ဗကာလေ စ မနုဿာ ဒုလ္လဘာ. ဘိက္ခူ ပန အရညေ ဝိဟရန္တာ သုလဘာ ဟောန္တိ. တေ သီလဝန္တံ ဘိက္ခုံ ဂဟေတွာ ‘‘သီလဝတော ဝဓော နာမ ဘာရိယော ဟောတီ’’တိ မညမာနာ တဿ သီလဝိနာသနတ္ထံ မနုဿိတ္ထိအာဒိကေ ဝါ အာနေန္တိ; တံ ဝါ တတ္ထ နေန္တိ. အယမေတ္ထ ဝိသေသော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကဝါရေ ဝုတ္တနယေနေဝ စ ဣမေသု စတူသုပိ ဝါရေသု စတုက္ကာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပါဠိယံ ပန သံခိတ္တေန ဝုတ္တာနိ.

65. යම් හෙයකින් භික්ෂු පච්චත්ථිකයන් (භික්ෂූන්ගේ සතුරන්) පමණක් මෙසේ කරන්නේ නොවේද, රාජ පච්චත්ථිකාදීහුද (රජුන්ගේ සතුරෝ ආදීහුද) මෙසේ කරති. එබැවින් එම ප්‍රභේදය පෙන්වමින් 'රාජපච්චත්ථිකා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි රජුන්ගේම සතුරෝ රාජ පච්චත්ථිකයෝය. ඔවුන් තමන් විසින්ම පමුණුවන්නාහු වුවද, අන් අය ලවා පමුණුවන්නාහු වුවද 'පමුණුවන්නාහු' යැයිම දත යුතුය. සොරුන්ගේ සතුරෝ චෝර පච්චත්ථිකයෝය. ධූර්තයෝ (සල්ලාලයෝ) යනු මෛථුනය හා බැඳුණු ක්‍රීඩාවන්හි නිරත වූ, කපටි නාගරික පුරුෂයෝය; නැතහොත් ස්ත්‍රී ධූර්ත, මද්‍ය ධූර්තාදීහුය. ඔවුන්ගේ සතුරෝ ධුත්ත පච්චත්ථිකයෝය. හෘදයට 'ගන්ධ' යැයි කියනු ලැබේ, එය උපුටා ගන්නා බැවින් 'උප්පලගන්ධ' නම් වෙති. මොවුහු ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදියෙන් ජීවත් නොවන අතර මංකොල්ලකෑම්, ගම්කොල්ලකෑම් ආදිය කර අඹුදරුවන් පෝෂණය කරති. ඔවුන් කටයුතු සිද්ධ කරගනු පිණිස දේවතාවන්ට බිලි පූජා පවත්වනු පිණිස මනුෂ්‍යයන්ගේ හදවත් උපුටා ගනිති. සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයන් සොයා ගැනීම සැමවිටම අපහසුය. එහෙත් වනයේ වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා පහසුවෙන් සොයාගත හැකිය. ඔවුහු සිල්වත් භික්ෂුවක අල්ලාගෙන 'සිල්වතෙකු මැරීම බරපතල පාපයකි' යි සිතා, උන්වහන්සේගේ සීලය විනාශ කරනු පිණිස මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රීන් ආදීන් පමුණුවති, නැතහොත් භික්ෂුව එම ස්ත්‍රීන් සිටින තැනට ගෙන යති. මෙහි ඇති විශේෂත්වය මෙයයි. සෙසු කරුණු පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. භික්ෂු පච්චත්ථික වාරයෙහි කී ක්‍රමයටම මේ වාර සතරෙහිද චතුක්කයන් දත යුතුය. පාලියෙහි ඒවා සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇත.

သဗ္ဗာကာရေန စတုက္ကဘေဒကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සියලු ආකාරයෙන් චතුක්ක ප්‍රභේද කථාව නිම කරන ලදී.

အာပတ္တာနာပတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

ආපත්ති අනාපත්ති වාර වර්ණනාව.

၆၆. ဣဒါနိ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘မနုဿိတ္ထိယာ တယော မဂ္ဂေ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝန္တဿာ’’တိအာဒိ, ဧတ္ထ အသမ္မောဟတ္ထံ ‘‘မဂ္ဂေန မဂ္ဂ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မဂ္ဂေန မဂ္ဂန္တိ ဣတ္ထိယာ တီသု မဂ္ဂေသု အညတရေန မဂ္ဂေန အတ္တနော အင်္ဂဇာတံ ပဝေသေတိ အထ ဝါ သမ္ဘိန္နေသု ဒွီသု မဂ္ဂေသု ပဿာဝမဂ္ဂေန ဝစ္စမဂ္ဂံ ဝစ္စမဂ္ဂေန ဝါ ပဿာဝမဂ္ဂံ ပဝေသေတိ. မဂ္ဂေန အမဂ္ဂန္တိ ပဿာဝါဒိမဂ္ဂေန ပဝေသေတွာ တဿ သာမန္တာ ဝဏေန နီဟရတိ. အမဂ္ဂေန မဂ္ဂန္တိ မဂ္ဂသာမန္တေန ဝဏေန ပဝေသေတွာ မဂ္ဂေန နီဟရတိ. အမဂ္ဂေန အမဂ္ဂန္တိ ဒွီသု သမ္ဘိန္နဝဏေသု ဧကေန ဝဏေန ပဝေသေတွာ ဒုတိယေန နီဟရတိ. ဣမဿ [Pg.233] သုတ္တဿ အနုလောမဝသေန သဗ္ဗတ္ထ ဝဏသင်္ခေပေ ထုလ္လစ္စယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

66. දැන් 'මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියගේ මං තුනෙහි මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නාට...' යනාදී වශයෙන් යමක් වදාරන ලද්දේද, එහි නොමුළා වීම පිණිස 'මඟෙන් මඟට' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'මඟෙන් මඟට' යනු ස්ත්‍රියගේ මං තුනෙන් යම් කිසි මඟකින් තමාගේ අංගජාතය ඇතුළු කිරීමයි. එසේත් නැතහොත්, (මං දෙකක්) එකට එක්වූ මං දෙකක් ඇති තැනකදී මුත්‍ර මාර්ගයෙන් මළ මාර්ගයට හෝ මළ මාර්ගයෙන් මුත්‍ර මාර්ගයට ඇතුළු කිරීමයි. 'මඟෙන් නොමඟට' යනු මුත්‍ර මාර්ගාදී මඟකින් ඇතුළු කර ඒ අසල ඇති වණයක් (තුවාලයක්) තුළින් පිටතට ගැනීමයි. 'නොමඟින් මඟට' යනු මඟ අසල ඇති වණයකින් ඇතුළු කර මඟෙන් පිටතට ගැනීමයි. 'නොමඟින් නොමඟට' යනු එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ වණ දෙකකින් එකකින් ඇතුළු කර දෙවැන්නෙන් පිටතට ගැනීමයි. මෙම පාඨයට අනුලෝම වශයෙන් සෑම තැනකදීම වණයක් (තුවාලයක්) තුළට ඇතුළු කිරීමේදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් දත යුතුය.

ဣဒါနိ ယံ ပရတော ဝက္ခတိ ‘‘အနာပတ္တိ အဇာနန္တဿ အသာဒိယန္တဿာ’’တိ, တတ္ထ အသမ္မောဟတ္ထံ ‘‘ဘိက္ခု သုတ္တဘိက္ခုမှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတြာယံ အဓိပ္ပာယော – ယော ပဋိဗုဒ္ဓေါ သာဒိယတိ သော ‘‘သုတ္တမှိ မယိ ဧသော ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇိ, နာဟံ ဇာနာမီ’’တိ န မုစ္စတိ. ဥဘော နာသေတဗ္ဗာတိ စေတ္ထ ဒွေပိ လိင်္ဂနာသနေန နာသေတဗ္ဗာ. တတြ ဒူသကဿ ပဋိညာကရဏံ နတ္ထိ, ဒူသိတော ပုစ္ဆိတွာ ပဋိညာယ နာသေတဗ္ဗော. သစေ န သာဒိယတိ, န နာသေတဗ္ဗော. ဧသ နယော သာမဏေရဝါရေပိ.

දැන් ඉදිරියට 'නොදන්නා වූ, ආස්වාද නොකරන්නා වූ තැනැත්තාට ඇවැත් නැත' යනුවෙන් යමක් වදාරන්නේද, එහි නොමුළා වීම පිණිස 'නිදා සිටින භික්ෂුව කෙරෙහි...' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අදහස මෙයයි - යම් භික්ෂුවක් පිබිද සිටියදී ආස්වාද කරයිද (ඉවසයිද), ඔහු 'මා නිදා සිටියදී මොහු වරදවා පිළිපැද්දේය, මම නොදනිමි' යි කීවද (ඇවැතින්) නිදහස් නොවේ. 'දෙදෙනාම නෙරපිය යුතුය' යන්නෙහි අර්ථය දෙදෙනාම ලිංගනාශනයෙන් (ශාසනයෙන්) නෙරපිය යුතුය යන්නයි. එහි දූෂණය කළ තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන් විමසීමක් අවශ්‍ය නැත, දූෂණය වූ තැනැත්තාගෙන් විමසා ඔහුගේ පිළිගැනීම (ඉවසීම) මත පදනම්ව නෙරපිය යුතුය. ඉදින් ඔහු ආස්වාද නොකළේ නම්, නෙරපිය යුතු නොවේ. සාමණේර වාරයෙහිද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ တံ တံ အာပတ္တိဉ္စ အနာပတ္တိဉ္စ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနာပတ္တိမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘အနာပတ္တိ အဇာနန္တဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဇာနန္တော နာမ ယော မဟာနိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တော ပရေန ကတံ ဥပက္ကမမ္ပိ န ဇာနာတိ ဝေသာလိယံ မဟာဝနေ ဒိဝါဝိဟာရဂတော ဘိက္ခု ဝိယ. ဧဝရူပဿ အနာပတ္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘‘နာဟံ ဘဂဝါ ဇာနာမီ’တိ; ‘အနာပတ္တိ, ဘိက္ခု, အဇာနန္တဿာ’’’တိ (ပါရာ. ၇၅). အသာဒိယန္တော နာမ ယော ဇာနိတွာပိ န သာဒိယတိ, တတ္ထေဝ သဟသာ ဝုဋ္ဌိတဘိက္ခု ဝိယ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘‘နာဟံ ဘဂဝါ သာဒိယိ’န္တိ. ‘အနာပတ္တိ, ဘိက္ခု, အသာဒိယန္တဿာ’’တိ.

මෙසේ ඒ ඒ වාරයන්හිදී ඒ ඒ ඇවැත් සහ ඇවැත් නොවන අවස්ථා පෙන්වා දී, දැන් ඇවැත් නොවන අවස්ථාවන්ම පෙන්වා දීම සඳහා ‘‘අජානන්තස්ස අනාපත්ති’’ (නොදන්නා තැනැත්තාට ඇවැත් නොවේ) යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘නොදන්නා’ යනු, විශාලා මහනුවර මහ වනයෙහි දිවා විහරණයෙහි යෙදී සිටියදී තද නින්දකට වැටී, අන්‍යයෙකු විසින් කරනු ලබන උපක්‍රමයක් පවා නොදන්නා භික්ෂුව මෙනි. මෙබඳු තැනැත්තාට ඇවැත් නොවේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද පවසන ලදී - “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම නොදන්නෙමි; මහණ, නොදන්නා තැනැත්තාට ඇවැත් නොවේ” යනුවෙනි. ‘අසාදියන්ත’ (මනාප නොවන) යනු, දැන සිටියත් මනාප නොවන තැනැත්තාය. ඒ මහ වනයේදීම වහා නැගී සිටි භික්ෂුව මෙනි. ඒ පිළිබඳව ද මෙසේ පවසන ලදී - “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම මනාප නොවූයෙමි; මහණ, මනාප නොවන තැනැත්තාට ඇවැත් නොවේ” යනුවෙනි.

ဥမ္မတ္တကော နာမ ပိတ္တုမ္မတ္တကော. ဒုဝိဓဉှိ ပိတ္တံ – ဗဒ္ဓပိတ္တံ, အဗဒ္ဓပိတ္တဉ္စာတိ. တတ္ထ အဗဒ္ဓပိတ္တံ လောဟိတံ ဝိယ သဗ္ဗင်္ဂဂတံ, တမှိ ကုပိတေ သတ္တာနံ ကဏ္ဍုကစ္ဆုသရီရကမ္ပာဒီနိ ဟောန္တိ. တာနိ ဘေသဇ္ဇကိရိယာယ ဝူပသမန္တိ. ဗဒ္ဓပိတ္တံ ပန ပိတ္တကောသကေ ဌိတံ. တမှိ ကုပိတေ သတ္တာ ဥမ္မတ္တကာ ဟောန္တိ ဝိပလ္လတ္ထသညာ ဟိရောတ္တပ္ပံ ဆဍ္ဍေတွာ အသာရုပ္ပာစာရံ စရန္တိ. လဟုကဂရုကာနိ သိက္ခာပဒါနိ မဒ္ဒန္တာပိ န ဇာနန္တိ. ဘေသဇ္ဇကိရိယာယပိ အတေကိစ္ဆာ ဟောန္တိ. ဧဝရူပဿ ဥမ္မတ္တကဿ အနာပတ္တိ.

‘උම්මත්තක’ (උමතු වූ) යනු පිත නිසා උමතු වූ තැනැත්තාය. පිත දෙවදෑරුම් වේ; එනම් බද්ධ පිත සහ අබද්ධ පිත වශයෙනි. එහි අබද්ධ පිත යනු ලේ මෙන් මුළු ශරීරය පුරා පැතිර පවතින්නකි. එය කිපුණු විට සත්වයන්ට කැසීම්, පලු දැමීම්, ශරීරය වෙව්ලීම ආදී රෝගාබාධ ඇති වේ. ඒවා බෙහෙත් කිරීමෙන් සුවපත් වේ. බද්ධ පිත යනු පිතාශයෙහි පවතින පිතයි. එය කිපුණු විට සත්වයන් උමතු බවට පත් වේ, විපරීත සංඥා ඇති වේ, හිරිඔතප් අත්හැර අනාචාරයෙහි හැසිරෙයි. ඔවුහු සැහැල්ලු හෝ බරපතල ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කළත් ඒ බව නොදනිති. ඔවුහු බෙහෙත් කිරීමෙන් පවා සුව කළ නොහැකි තත්ත්වයට පත් වෙති. මෙබඳු උමතු භික්ෂුවට ඇවැත් නොවේ.

ခိတ္တစိတ္တော နာမ ဝိဿဋ္ဌစိတ္တော ယက္ခုမ္မတ္တကော ဝုစ္စတိ. ယက္ခာ ကိရ ဘေရဝါနိ ဝါ အာရမ္မဏာနိ ဒဿေတွာ မုခေန ဟတ္ထံ ပဝေသေတွာ ဟဒယရူပံ ဝါ မဒ္ဒန္တာ သတ္တေ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တေ ဝိပလ္လတ္ထသညေ ကရောန္တိ. ဧဝရူပဿ ခိတ္တစိတ္တဿ အနာပတ္တိ. တေသံ ပန ဥဘိန္နံ အယံ ဝိသေသော – ပိတ္တုမ္မတ္တကော နိစ္စမေဝ ဥမ္မတ္တကော ဟောတိ, ပကတိသညံ န လဘတိ. ယက္ခုမ္မတ္တကော [Pg.234] အန္တရန္တရာ ပကတိသညံ ပဋိလဘတီတိ. ဣဓ ပန ပိတ္တုမ္မတ္တကော ဝါ ဟောတု ယက္ခုမ္မတ္တကော ဝါ, ယော သဗ္ဗသော မုဋ္ဌဿတိ ကိဉ္စိ န ဇာနာတိ, အဂ္ဂိမ္ပိ သုဝဏ္ဏမ္ပိ ဂူထမ္ပိ စန္ဒနမ္ပိ ဧကသဒိသံ မဒ္ဒန္တောဝ ဝိစရတိ, ဧဝရူပဿ အနာပတ္တိ. အန္တရန္တရာ သညံ ပဋိလဘိတွာ ဉတွာ ကရောန္တဿ ပန အာပတ္တိယေဝ.

‘ඛිත්තචිත්ත’ (වික්ෂිප්ත සිත් ඇති) යනු යක්ෂයෙකු නිසා උමතු වූ තැනැත්තාට කියනු ලැබේ. යක්ෂයෝ බියකරු අරමුණු පෙන්වා හෝ කටින් අත දමා හදවත මිරිකා හෝ සත්වයන්ගේ සිත වික්ෂිප්ත කරති, සංඥාවන් විපරීත කරති. මෙවැනි වික්ෂිප්ත සිත් ඇති තැනැත්තාට ඇවැත් නොවේ. ඒ දෙදෙනාගේම (පිත නිසා උමතු වූ සහ යක්ෂයා නිසා උමතු වූ) වෙනස මෙසේය: පිත නිසා උමතු වූ තැනැත්තා නිරන්තරයෙන්ම උමතු වන අතර ප්‍රකෘති සිහිය නොලබයි. යක්ෂ උමතු තැනැත්තා අතරින් පතර ප්‍රකෘති සිහිය ලබයි. මෙහිදී පිත නිසා හෝ වේවා, යක්ෂයා නිසා හෝ වේවා, යමෙක් සම්පූර්ණයෙන්ම සිහිය මුළා වී කිසිවක් නොදන්නේ ද, ගින්න, රන්, අසූචි සහ සඳුන් යන මේ සියල්ල එක හා සමානව පාගමින් හැසිරෙන්නේ ද, මෙබඳු තැනැත්තාට ඇවැත් නොවේ. එහෙත් අතරින් පතර සිහිය ලබා, දැන දැනම වරද කරන්නාට ඇවැත් වේ.

ဝေဒနာဋ္ဋော နာမ ယော အဓိမတ္တာယ ဒုက္ခဝေဒနာယ အာတုရော ကိဉ္စိ န ဇာနာတိ, ဧဝရူပဿ အနာပတ္တိ.

‘වේදනාට්ට’ (වේදනාවෙන් පෙළෙන) යනු අධික දුක් වේදනාවෙන් පීඩිතව කිසිවක් තේරුම්ගත නොහැකි තත්ත්වයට පත්වූ තැනැත්තාය. මෙබඳු තැනැත්තාට ඇවැත් නොවේ.

အာဒိကမ္မိကော နာမ ယော တသ္မိံ တသ္မိံ ကမ္မေ အာဒိဘူတော. ဣဓ ပန သုဒိန္နတ္ထေရော အာဒိကမ္မိကော, တဿ အနာပတ္တိ. အဝသေသာနံ မက္ကဋီသမဏဝဇ္ဇိပုတ္တကာဒီနံ အာပတ္တိယေဝါတိ.

‘ආදිකම්මික’ යනු ඒ ඒ ක්‍රියාවෙහි පළමුවැන්නා වූ තැනැත්තායි. මෙහිදී සුදින්න තෙරණුවෝ ආදිකම්මික වෙති. උන්වහන්සේට ඇවැත් නැත. ඉතිරිව සිටින වැඳිරිය ඇසුරු කළ මහණ සහ වජ්ජිපුත්තක ආදීන්ට ඇවැත් වේ.

ပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පදභාජනීය වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပကိဏ္ဏကကထာ

ප්‍රකීර්ණක කථාව (විවිධ කරුණු පිළිබඳ විස්තරය)

ဣမသ္မိံ ပန သိက္ခာပဒေ ကောသလ္လတ္ထံ ဣဒံ ပကိဏ္ဏကံဝေဒိတဗ္ဗံ –

මෙම ශික්ෂාපදයෙහි පරිණත අවබෝධය පිණිස මේ ප්‍රකීර්ණක කරුණු දත යුතුය -

‘‘သမုဋ္ဌာနဉ္စ ကိရိယာ, အထော သညာ သစိတ္တကံ;

လောကဝဇ္ဇဉ္စ ကမ္မဉ္စ, ကုသလံ ဝေဒနာယ စာ’’တိ.

සමුට්ඨානය, ක්‍රියාව, සංඥාව, සචිත්තක බව, ලෝකවජ්ජ බව, කර්මය, කුසල බව සහ වේදනාව යන මේ කරුණු මෙහි ඇතුළත් වේ.

တတ္ထ ‘‘သမုဋ္ဌာန’’န္တိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန ဆ သိက္ခာပဒသမုဋ္ဌာနာနိ. တာနိ ပရိဝါရေ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. သမာသတော ပန သိက္ခာပဒံ နာမ – အတ္ထိ ဆသမုဋ္ဌာနံ, အတ္ထိ စတုသမုဋ္ဌာနံ, အတ္ထိ တိသမုဋ္ဌာနံ, အတ္ထိ ကထိနသမုဋ္ဌာနံ, အတ္ထိ ဧဠကလောမသမုဋ္ဌာနံ, အတ္ထိ ဓုရနိက္ခေပါဒိသမုဋ္ဌာနန္တိ.

එහි ‘සමුට්ඨාන’ යනු සියලු ශික්ෂාපදයන් ඇතුළත් වන පරිදි හය වැදෑරුම් ඇවැත් හටගන්නා ක්‍රම වේ. ඒවා පරිවාර පාලියෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. සංක්ෂේපයෙන් පවසතොත්, සවැදෑරුම් සමුට්ඨාන ඇති ශික්ෂාපද, සිවු වැදෑරුම් සමුට්ඨාන ඇති ශික්ෂාපද, තෙවැදෑරුම් සමුට්ඨාන ඇති ශික්ෂාපද, කඨින සමුට්ඨානය ඇති ශික්ෂාපද, එළකලෝම සමුට්ඨානය ඇති ශික්ෂාපද සහ ධුරනික්ඛේප ආදී සමුට්ඨාන ඇති ශික්ෂාපද වශයෙන් පවතී.

တတြာပိ ကိဉ္စိ ကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ, ကိဉ္စိ အကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ, ကိဉ္စိ ကိရိယာကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ, ကိဉ္စိ သိယာ ကိရိယတော, သိယာ အကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ, ကိဉ္စိ သိယာ ကိရိယတော သိယာ ကိရိယာကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ.

එහිදී ද ඇතැම් ශික්ෂාපදයක් ක්‍රියාවෙන් (කිරීමෙන්) හටගනී, ඇතැම් ශික්ෂාපදයක් අක්‍රියාවෙන් (නොකිරීමෙන්) හටගනී, ඇතැම් ශික්ෂාපදයක් ක්‍රියා හා අක්‍රියා යන දෙකෙන්ම හටගනී, ඇතැම් ශික්ෂාපදයක් සමහර විට ක්‍රියාවෙන් ද සමහර විට අක්‍රියාවෙන් ද හටගනී, ඇතැම් ශික්ෂාපදයක් සමහර විට ක්‍රියාවෙන් ද සමහර විට ක්‍රියා හා අක්‍රියා යන දෙකෙන්ම ද හටගනී.

တတြာပိ အတ္ထိ သညာဝိမောက္ခံ, အတ္ထိ နောသညာဝိမောက္ခံ. တတ္ထ ယံ စိတ္တင်္ဂံ လဘတိယေဝ, တံ သညာဝိမောက္ခံ; ဣတရံ နောသညာဝိမောက္ခံ.

එහිදී ද සංඥාවිමොක්ඛ ශික්ෂාපද සහ නෝසංඥාවිමොක්ඛ ශික්ෂාපද වශයෙන් පවතී. එහි යම් ශික්ෂාපදයක් සිත නමැති අංගය නිරන්තරයෙන් ලබයි ද එය සංඥාවිමොක්ඛ වේ. අනෙක නෝසංඥාවිමොක්ඛ වේ.

ပုန [Pg.235] အတ္ထိ သစိတ္တကံ, အတ္ထိ အစိတ္တကံ. ယံ သဟေဝ စိတ္တေန အာပဇ္ဇတိ, တံ သစိတ္တကံ; ယံ ဝိနာပိ စိတ္တေန အာပဇ္ဇတိ, တံ အစိတ္တကံ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ လောကဝဇ္ဇံ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇန္တိ ဒုဝိဓံ. တေသံ လက္ခဏံ ဝုတ္တမေဝ.

නැවත ද සචිත්තක (සිත සහිත) සහ අචිත්තක (සිත රහිත) ශික්ෂාපද ඇත. යම් ඇවැතකට සිතත් සමඟම පැමිණේ ද එය සචිත්තක වේ. යම් ඇවැතකට සිත නොමැතිව වුව ද පැමිණේ ද එය අචිත්තක වේ. ඒ සියල්ලම ලෝකවජ්ජ සහ පණ්ණත්තිවජ්ජ වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. ඒවායේ ලක්ෂණ මා විසින් පවසන ලද්දේමය.

ကမ္မကုသလဝေဒနာဝသေနာပိ စေတ္ထ အတ္ထိ သိက္ခာပဒံ ကာယကမ္မံ, အတ္ထိ ဝစီကမ္မံ. တတ္ထ ယံ ကာယဒွါရိကံ, တံ ကာယကမ္မံ; ယံ ဝစီဒွါရိကံ, တံ ဝစီကမ္မန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္ထိ ပန သိက္ခာပဒံ ကုသလံ, အတ္ထိ အကုသလံ, အတ္ထိ အဗျာကတံ. ဒွတ္တိံသေဝ ဟိ အာပတ္တိသမဥဋ္ဌာပကစိတ္တာနိ – အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလာနိ, ဒွါဒသ အကုသလာနိ, ဒသ ကာမာဝစရကိရိယစိတ္တာနိ, ကုသလတော စ ကိရိယတော စ ဒွေ အဘိညာစိတ္တာနီတိ. တေသု ယံ ကုသလစိတ္တေန အာပဇ္ဇတိ, တံ ကုသလံ; ဣတရေဟိ ဣတရံ. အတ္ထိ စ သိက္ခာပဒံ တိဝေဒနံ, အတ္ထိ ဒွိဝေဒနံ, အတ္ထိ ဧကဝေဒနံ. တတ္ထ ယံ အာပဇ္ဇန္တော တီသု ဝေဒနာသု အညတရဝေဒနာသမင်္ဂီ ဟုတွာ အာပဇ္ဇတိ, တံ တိဝေဒနံ; ယံ အာပဇ္ဇန္တော သုခသမင်္ဂီ ဝါ ဥပေက္ခာသမင်္ဂီ ဝါ အာပဇ္ဇတိ, တံ ဒွိဝေဒနံ; ယံ အာပဇ္ဇန္တော ဒုက္ခဝေဒနာသမင်္ဂီယေဝ အာပဇ္ဇတိ, တံ ဧကဝေဒနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ –

කර්ම, කුසල සහ වේදනා වශයෙන් ද මෙහි කායකර්ම ඇති ශික්ෂාපද සහ වචීකර්ම ඇති ශික්ෂාපද පවතී. එහි කායද්වාරයෙන් සිදුවන දේ කායකර්මය ද, වචීද්වාරයෙන් සිදුවන දේ වචීකර්මය ද ලෙස දත යුතුය. තවද කුසල ශික්ෂාපද, අකුසල ශික්ෂාපද සහ අව්‍යාකත ශික්ෂාපද ද පවතී. ඇවැත් හටගන්වන සිත් තිස් දෙකකි; එනම් කාමාවචර කුසල් සිත් අටක්, අකුසල් සිත් දොළසක්, කාමාවචර ක්‍රියා සිත් දහයක් සහ කුසල හා ක්‍රියා වශයෙන් අභිඥා සිත් දෙකක් වශයෙනි. ඒ අතරින් යම් ඇවැතකට කුසල් සිතින් පැමිණේ ද එය කුසල වේ. සෙසු සිත්වලින් පැමිණෙන්නේ නම් අනෙක් ඒවා වේ. තවද තෙවැදෑරුම් වේදනා සහිත, දෙවැදෑරුම් වේදනා සහිත සහ එක් වේදනාවක් සහිත ශික්ෂාපද ඇත. එහි යම් ඇවැතකට පැමිණෙන විට වේදනා තුනෙන් යම් කිසි එක් වේදනාවකින් යුක්තව පැමිණේ ද එය තිවේදනා ශික්ෂාපද නම් වේ. යම් ඇවැතකට සුඛ වේදනාවෙන් හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුක්තව පැමිණේ ද එය ද්විවේදනා ශික්ෂාපද නම් වේ. යම් ඇවැතකට දුක්ඛ වේදනාවෙන්ම යුක්තව පැමිණේ ද එය ඒකවේදනා ශික්ෂාපද ලෙස දත යුතුය. මෙසේ -

‘‘သမုဋ္ဌာနဉ္စ ကိရိယာ, အထော သညာ သစိတ္တကံ;

လောကဝဇ္ဇဉ္စ ကမ္မဉ္စ, ကုသလံ ဝေဒနာယ စာ’’တိ.

සමුට්ඨානය, ක්‍රියාව, සංඥාව, සචිත්තක බව, ලෝකවජ්ජ බව, කර්මය, කුසල බව සහ වේදනාව යන මේ කරුණු මේ ප්‍රකීර්ණකයෙහි දත යුතුය.

ဣမံ ပကိဏ္ဏကံ ဝိဒိတွာ တေသု သမုဋ္ဌာနာဒီသု ဣဒံ သိက္ခာပဒံ သမုဋ္ဌာနတော ဧကသမုဋ္ဌာနံ. အင်္ဂဝသေန ဒုကသမုဋ္ဌာနံ, ကာယစိတ္တတော သမုဋ္ဌာတိ. ကိရိယသမုဋ္ဌာနဉ္စ ကရောန္တောယေဝ ဟိ ဧတံ အာပဇ္ဇတိ. မေထုနပဋိသံယုတ္တာယ ကာမသညာယ အဘာဝေန မုစ္စနတော သညာဝိမောက္ခံ. ‘‘အနာပတ္တိ အဇာနန္တဿ အသာဒိယန္တဿာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. မေထုနစိတ္တေနေဝ နံ အာပဇ္ဇတိ, န ဝိနာ စိတ္တေနာတိ သစိတ္တကံ. ရာဂဝသေနေဝ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော လောကဝဇ္ဇံ. ကာယဒွါရေနေဝ သမုဋ္ဌာနတော ကာယကမ္မံ. စိတ္တံ ပနေတ္ထ အင်္ဂမတ္တံ ဟောတိ, န တဿ ဝသေန ကမ္မဘာဝေါ လဗ္ဘတိ. လောဘစိတ္တေန အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော အကုသလစိတ္တံ. သုခသမင်္ဂီ ဝါ ဥပေက္ခာသမင်္ဂီ ဝါ တံ အာပဇ္ဇတီတိ ဒွိဝေဒနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗဉ္စေတံ အာပတ္တိယံ ယုဇ္ဇတိ. သိက္ခာပဒသီသေန ပန သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသုဒေသနာ အာရူဠှာ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

මෙම ප්‍රකීර්ණක (විවිධ කරුණු) දැනගෙන, එම සමුට්ඨානාදිය අතුරින් මෙම ශික්ෂාපදය සමුට්ඨානය අනුව ඒකසමුට්ඨානයකි. අංග වශයෙන් ද්විකසමුට්ඨානයකි, එනම් කය හා සිතින් හටගනී. ක්‍රියා සමුට්ඨානයකි; මන්ද යත්, මෙය සිදුකරන මහණෙකුටම මෙම ඇවැත සිදුවන බැවිනි. මෛථුනයට සම්බන්ධ කාම සංඥාව නොමැති වීමෙන් හෝ ඒ පිළිබඳ දැනීමක් නොමැති වීමෙන් ඇවැතෙන් නිදහස් වන බැවින් මෙය 'සඤ්ඤාවිමොක්ඛ' (සංඥාවෙන් මිදෙන ඇවැතක්) නම් වේ. "නොදන්නා තැනැත්තාටත්, නොඉවසන (කැමති නොවන) තැනැත්තාටත් ඇවැත් නැතැ"යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෛථුන චිත්තයෙන්ම මෙම ඇවැතට පැමිණෙන බැවින්, සිත රහිතව සිදු නොවන බැවින් මෙය 'සචිත්තක' වේ. රාගය නිසාම ඇවැත් සිදුවන බැවින් මෙය 'ලෝකවජ්ජ' (ලෝකයා විසින් දොස් නගන වරදක්) වේ. කායද්වාරයෙන්ම හටගන්නා බැවින් 'කායකර්ම' වේ. මෙහිදී සිත අංගයක් පමණක් වන අතර, එම සිතේ බලපෑමෙන් පමණක් (මනෝකර්මයක් ලෙස) කර්ම භාවය නොලැබේ. ලෝභ සිතින් ඇවැතට පැමිණෙන බැවින් 'අකුසල චිත්ත' වේ. සුඛ වේදනාවෙන් හෝ උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුතුව මෙයට පැමිණෙන බැවින් මෙය 'ද්වීවේදනා' (වේදනා දෙකක් ඇති) ශික්ෂාපදයක් ලෙස දත යුතුය. මේ සියල්ල ඇවැතට අදාළ වේ. එහෙත් ශික්ෂාපදයේ ප්‍රධානත්වය සලකා සියලු අටුවාවල මෙසේ දේශනා කර ඇති බැවින් මා විසින්ද මෙසේ පවසන ලදී.

ပကိဏ္ဏကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රකීර්ණක කථාව නිමවා ඇත.

ဝိနီတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

විනීත වස්තු වර්ණනාව

မက္ကဋီ [Pg.236] ဝဇ္ဇိပုတ္တာ စ…ပေ… ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတော မိဂေါတိ ဣဒံ ကိံ? ဣမာ ဝိနီတဝတ္ထူနံ ဘဂဝတာ သယံ ဝိနိစ္ဆိတာနံ တေသံ တေသံ ဝတ္ထူနံ ဥဒ္ဒါနဂါထာ နာမ. တာနိ ဝတ္ထူနိ ‘‘သုခံ ဝိနယဓရာ ဥဂ္ဂဏှိဿန္တီ’’တိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ ဌပိတာနိ. ဝတ္ထုဂါထာ ပန ဓရမာနေယေဝ ဘဂဝတိ ဥပါလိတ္ထေရေန ဌပိတာ ‘‘ဣမိနာ လက္ခဏေန အာယတိံ ဝိနယဓရာ ဝိနယံ ဝိနိစ္ဆိနိဿန္တီ’’တိ. တသ္မာ ဧတ္ထ ဝုတ္တလက္ခဏံ သာဓုကံ သလ္လက္ခေတွာ ပဌမသိက္ခာပဒံ ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ. ဒုတိယာဒီနဉ္စ ဝိနီတဝတ္ထူသု ဝုတ္တလက္ခဏေန ဒုတိယာဒီနိ. ဝိနီတဝတ္ထူနိ ဟိ သိပ္ပိကာနံ ပဋိစ္ဆန္နကရူပါနိ ဝိယ ဝိနယဓရာနံ ပဋိစ္ဆန္နကဝတ္ထူနိ ဟောန္တီတိ.

"මක්කටී වජ්ජිපුත්තා ච..." ආදී වශයෙන් දැක්වෙන මෙම ගාථාව කුමක්ද? මේවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම තීරණය කරන ලද විනීත වස්තූන් (හික්මවන ලද කරුණු) පිළිබඳ උද්දාන ගාථා (සංක්ෂිප්ත ගාථා) වේ. "විනයධරයන්ට පහසුවෙන් ඉගෙන ගත හැකි වනු පිණිස" ධර්ම සංගාහක තෙරවරුන් විසින් මේවා තබන ලදී. එහෙත් වස්තු ගාථාවන් (සිද්ධීන් පිළිබඳ ගාථා) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන සමයේදීම උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් "මෙම ලක්ෂණ අනුව අනාගතයෙහි විනයධරයන් විනය තීරණය කරත්වා" යන අදහසින් තබන ලදී. එබැවින්, මෙහි දැක්වෙන ලක්ෂණ මැනවින් සලකා බලා පළමු ශික්ෂාපදය පිළිබඳ විනිශ්චය කළ යුතුය. දෙවන ශික්ෂාපදයේ සිට අනෙකුත් ශික්ෂාපදයන්ද විනීත වස්තූන්හි දැක්වෙන ලක්ෂණ අනුව තීරණය කළ යුතුය. විනීත වස්තූන් යනු ශිල්පීන්ගේ රහස් ආකෘති වැනිය; ඒවා විනයධරයන්ට (තීරණ ගැනීම සඳහා) රහස් කරුණු බඳු වේ.

၆၇. တတ္ထ ပုရိမာနိ ဒွေ ဝတ္ထူနိ အနုပညတ္တိယံယေဝ ဝုတ္တတ္ထာနိ. တတိယေ ဝတ္ထုမှိ ဂိဟိလိင်္ဂေနာတိ ဂိဟိဝေသေန ဩဒါတဝတ္ထော ဟုတွာ. စတုတ္ထေ နတ္ထိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ. တတော ပရေသု သတ္တသု ဝတ္ထူသု ကုသစီရန္တိ ကုသေ ဂန္ထေတွာ ကတစီရံ. ဝါကစီရံ နာမ တာပသာနံ ဝက္ကလံ. ဖလကစီရံ နာမ ဖလကသဏ္ဌာနာနိ ဖလကာနိ သိဗ္ဗိတွာ ကတစီရံ. ကေသကမ္ဗလောတိ ကေသေဟိ တန္တေ ဝါယိတွာ ကတကမ္ဗလော. ဝါလကမ္ဗလောတိ စမရဝါလေဟိ ဝါယိတွာ ကတကမ္ဗလော. ဥလူကပက္ခိကန္တိ ဥလူကသကုဏဿ ပက္ခေဟိ ကတနိဝါသနံ. အဇိနက္ခိပန္တိ သလောမံ သခုရံ အဇိနမိဂစမ္မံ. ဒွါဒသမေ ဝတ္ထုမှိ သာရတ္တောတိ ကာယသံသဂ္ဂရာဂေန သာရတ္တော; တံ ရာဂံ ဉတွာ ဘဂဝါ ‘‘အာပတ္တိ သံဃာဒိသေသဿာ’’တိ အာဟ.

67. එහි පළමු වස්තූන් දෙක අනුපඤ්ඤත්තියෙහිම පවසන ලද අර්ථ ඇත්තාහ. තුන්වන වස්තුවෙහි 'ගිහිලිංගෙන' යනු ගිහි වෙසින් සුදු වස්ත්‍ර හැඳීමයි. හතරවන කරුණෙහි විශේෂයෙන් කිවයුතු යමක් නැත. ඉන්පසු එන වස්තූන් හතෙහි; 'කුසචීර' යනු කුස තණ පවරා සකස් කළ සිවුරයි. 'වාකචීර' යනු තාපසයන්ගේ ගස් පට්ටාවලින් කළ වස්ත්‍රයි. 'ඵලකචීර' යනු ලී පතුරුවලින් කළ වස්ත්‍රයි. 'කේසකම්බල' යනු හිසකෙස්වලින් වියන ලද කම්බිලියයි. 'වාලකම්බල' යනු සෙමර වලිග කෙස්වලින් වියන ලද කම්බිලියයි. 'උලූකපක්ඛික' යනු බකමූණු පිහාටුවලින් කරන ලද වස්ත්‍රයයි. 'අජිනක්ඛිප' යනු ලොම් සහිත, කුර සහිත අඳුන් දිවි සමයි. දොළොස්වන වස්තුවෙහි 'සාරත්තො' යනු කායසංසර්ග රාගයෙන් බෙහෙවින් ඇලුනු බවයි; ඒ රාගය දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ" යයි වදාළ සේක.

၆၈. တေရသမေ ဝတ္ထုမှိ ဥပ္ပလဝဏ္ဏာတိ သာ ထေရီ သာဝတ္ထိယံ သေဋ္ဌိဓီတာ သတသဟဿကပ္ပေ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နာ. တဿာ ပကတိယာပိ အတိဒဿနီယာ နီလုပ္ပလဝဏ္ဏာ ကာယစ္ဆဝိ, အဗ္ဘန္တရေ ပန ကိလေသသန္တာပဿ အဘာဝေန အတိဝိယ ဝိရောစတိ. သာ တာယေဝ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ ‘‘ဥပ္ပလဝဏ္ဏာ’’တိ နာမံ လဘိ. ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တောတိ ဂိဟိကာလတော ပဋ္ဌာယ ရတ္တစိတ္တော; သော ကိရ တဿာ ဉာတိဒါရကော ဟောတိ. အထ ခေါတိ အနန္တရတ္ထေ နိပါတော; မဉ္စကေ နိသိန္နာနန္တရမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒိဝါ ဗာဟိရတော အာဂန္တွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နာနဉှိ ပဌမံ အန္ဓကာရံ ဟောတိ. သော ယာဝဿာ တံ အန္ဓကာရံ န နဿတိ, တာဝဒေဝ [Pg.237] ဧဝမကာသီတိ အတ္ထော. ဒူသေသီတိ ပဓံသေသိ. ထေရီ ပန အနဝဇ္ဇာ အတ္တနော သမဏသညံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ အသာဒိယန္တီ နိသီဒိ အသဒ္ဓမ္မာဓိပ္ပာယေန ပရာမဋ္ဌာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓ-သိလာထမ္ဘ-ခဒိရသာရခါဏုကာ ဝိယ. သောပိ အတ္တနော မနောရထံ ပူရေတွာ ဂတော. တဿာ ထေရိယာ ဒဿနပထံ ဝိဇဟန္တဿေဝ အယံ မဟာပထဝီ သိနေရုပဗ္ဗတံ ဓာရေတုံ သမတ္ထာပိ တံ ပါပပုရိသံ ဗျာမမတ္တကဠေဝရံ ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တီ ဝိယ ဘိဇ္ဇိတွာ ဝိဝရမဒါသိ. သော တင်္ခဏညေဝ အဝီစိဇာလာနံ ဣန္ဓနဘာဝံ အဂမာသိ. ဘဂဝါ တံ သုတွာ ‘‘အနာပတ္တိ, ဘိက္ခဝေ, အသာဒိယန္တိယာ’’တိ ဝတွာ ထေရိံ သန္ဓာယ ဓမ္မပဒေ ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ –

68. දහතුන්වන වස්තුවෙහි 'උප්පලවණ්ණා' යනු සැවැත් නුවර සිටු දියණියකි; ඇය කල්ප ලක්ෂයකට පෙර සිට කරන ලද අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) ඇත්තියකි. ඇගේ ශරීරයේ ස්වභාවික පැහැයම නිල් මහනෙල් මලක පැහැය බඳු ඉතා දර්ශනීය එකකි. ඇතුළත කෙලෙස් තැවුලක් නැති බැවින් එය බෙහෙවින් බබළයි. එම රූප ශෝභාව නිසාම ඇය 'උප්පලවණ්ණා' යන නම ලැබුවාය. 'පටිබද්ධචිත්තො' යනු ගිහි කල පටන් ඇය කෙරෙහි ඇලුනු සිත් ඇති තැනැත්තාය; ඔහු ඇගේ ඥාති තරුණයෙකු බව කියනු ලැබේ. 'අථ ඛො' යනු ඉක්බිති යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි; ඇය ඇඳෙහි වාඩි වූ සැණින්ම යනු එහි අදහසයි. දහවල් කාලයේ පිටත සිට පැමිණ දොර වසාගෙන වාඩි වූ සැනින්ම ඇස්වලට අඳුරක් ඇති වේ. ඇයට එම අඳුර පහව යාමටත් පෙර ඔහු මෙසේ එම අපරාධය කළේය යනු අර්ථයයි. 'දූසේසී' යනු දූෂණය කළේය යන්නයි. එහෙත් තෙරණිය නිවැරදි වූවාය; තමන් මහණ යන හැඟීමෙහි පිහිටා, අකමැත්තෙන්, ගිනි කඳක්, ගල් ටැඹක් හෝ කිහිරි කණුවක් මෙන් අකම්පිතව සිටියාය. ඔහුද තම අදහස ඉටුකරගෙන ගියේය. එම තෙරණියගේ පෙනෙන මානයෙන් ඔහු ඉවත් වෙද්දීම, මහා මේරු පර්වතය දරා ගැනීමට සමත් වූ මෙම මහා පොළොවට, වියත් හතරක් පමණ වූ මේ පාපී පුරුෂයාගේ ශරීරය දරා ගැනීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන් පොළොව පැලී විවරයක් ඇති විය. ඔහු ඒ මොහොතේම අවීචි මහා නිරයේ ගිනි දැල්වලට ගොදුරු විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ බව අසා, "මහණෙනි, අකමැති වූ තැනැත්තියට ඇවැත් නැතැ"යි වදාරා, එම තෙරණිය අරභයා ධම්මපදයේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක:

‘‘ဝါရိ ပေါက္ခရပတ္တေဝ, အာရဂ္ဂေရိဝ သာသပေါ;

ယော န လိမ္ပတိ ကာမေသု, တမဟံ ဗြူမိ ဗြာဟ္မဏ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၄၀၁);

"නෙළුම් පතෙහි ජල බිඳුව නොරැඳෙන්නා සේ ද, ඉදිකටු තුඩෙහි අබ ඇටය නොරැඳෙන්නා සේ ද, යමෙක් කාමයන්හි නොඇලේද, ඔහුව මම බ්‍රාහ්මණයා යයි කියමි."

၆၉. စုဒ္ဒသမေ ဝတ္ထုမှိ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ပါတုဘူတန္တိ ရတ္တိဘာဂေ နိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တဿ ပုရိသသဏ္ဌာနံ မဿုဒါဌိကာဒိ သဗ္ဗံ အန္တရဟိတံ ဣတ္ထိသဏ္ဌာနံ ဥပ္ပန္နံ. တမေဝ ဥပဇ္ဈံ တမေဝ ဥပသမ္ပဒန္တိ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတဥပဇ္ဈာယမေဝ ပုဗ္ဗေ ကတဥပသမ္ပဒမေဝ အနုဇာနာမိ. ပုန ဥပဇ္ဈာ န ဂဟေတဗ္ဗာ; ဥပသမ္ပဒါ န ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. တာနိယေဝ ဝဿာနီတိ ဘိက္ခုဥပသမ္ပဒတော ပဘုတိ ယာဝ ဝဿဂဏနာ, တံယေဝ ဝဿဂဏနံ အနုဇာနာမိ. န ဣတော ပဋ္ဌာယ ဝဿဂဏနာ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဘိက္ခုနီဟိ သင်္ဂမိတုန္တိ ဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ သင်္ဂမိတုံ သင်္ဂန္တုံ သမင်္ဂီ ဘဝိတုံ အနုဇာနာမီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အပ္ပတိရူပံ ဒါနိဿာ ဘိက္ခူနံ မဇ္ဈေ ဝသိတုံ, ဘိက္ခုနုပဿယံ ဂန္တွာ ဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ ဝသတူတိ. ယာ အာပတ္တိယော ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီဟိ သာဓာရဏာတိ ယာ ဒေသနာဂါမိနိယော ဝါ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယော ဝါ အာပတ္တိယော ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ သာဓာရဏာ. တာ အာပတ္တိယော ဘိက္ခုနီနံ သန္တိကေ ဝုဋ္ဌာတုန္တိ တာ သဗ္ဗာပိ ဘိက္ခုနီဟိ ကာတဗ္ဗံ ဝိနယကမ္မံ ကတွာ ဘိက္ခုနီနံ သန္တိကေ ဝုဋ္ဌာတုံ အနုဇာနာမီတိ အတ္ထော. တာဟိ အာပတ္တီဟိ အနာပတ္တီတိ ယာ ပန ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီဟိ အသာဓာရဏာ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိ-အာဒိကာ အာပတ္တိယော, တာဟိ အနာပတ္တိ. လိင်္ဂပရိဝတ္တနေန တာ အာပတ္တိယော ဝုဋ္ဌိတာဝ ဟောန္တိ. ပုန ပကတိလိင်္ဂေ ဥပ္ပန္နေပိ တာဟိ အာပတ္တီဟိ တဿ အနာပတ္တိယေဝါတိ အယံ တာဝေတ္ထ ပါဠိဝိနိစ္ဆယော.

69. දහහතරවන වස්තුවෙහි 'ස්ත්‍රී ලිංගය පහළ වීම' යනු රාත්‍රී කාලයේ නින්දට පත් වූවහුගේ රැවුල ආදී පුරුෂ ලක්ෂණ අතුරුදන් වී ස්ත්‍රී ලක්ෂණ පහළ වීමයි. "එම උපාධ්‍යායයන්ම වේ, එම උපසම්පදාවම වේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කලින් ලබාගත් උපාධ්‍යායයන්ම සහ කලින් කරන ලද උපසම්පදාවම මම අනුමත කරමි යන්නයි. නැවත උපාධ්‍යායයන් ගැනීමට හෝ උපසම්පදා වීමට අවශ්‍ය නැත. "එම වස් ප්‍රමාණයම" යනු භික්ෂු උපසම්පදාවේ සිට ඇති වස් ප්‍රමාණයම මම අනුමත කරමි යන්නයි. මෙතැන් සිට නැවත වස් ගණනය කිරීමක් අවශ්‍ය නොවේ. "මෙහෙණින් හා එක්ව වාසය කිරීමට" යනු මෙහෙණින් සමඟ වාසය කිරීමට මම අනුමත කරමි යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ, දැන් ඇයට භික්ෂූන් මැද වාසය කිරීම නුසුදුසු බැවින්, මෙහෙණවරට ගොස් මෙහෙණින් සමඟ වාසය කරන ලෙසයි. "යම් ඇවැත් භික්ෂූන්ට හා භික්ෂුණීන්ට පොදු වේද" යනු දේශනාගාමී හෝ වුට්ඨානගාමී වූ යම් ඇවැත් භික්ෂූන්ට හා භික්ෂුණීන්ට පොදු වේද, එම සියලු ඇවැත් මෙහෙණින් විසින් කළ යුතු විනය කර්ම කොට මෙහෙණින් ඉදිරියෙහි පිරිසිදු වීමට මම අනුමත කරමි යන්නයි. "එම ඇවැත්වලින් නිදහස් වේ" යනු ශුක්‍ර මෝචනය වැනි භික්ෂුණීන්ට පොදු නොවන යම් ඇවැත් භික්ෂූන්ට ඇද්ද, ලිංගය වෙනස් වීමෙන් එම ඇවැත්වලින් නිදහස් වේ. එම ඇවැත් ඉවත් වූවාම වේ. නැවත ප්‍රකෘති ලිංගය (පුරුෂ ලිංගය) ඇති වුවද, එම අසාධාරණ ඇවැත්වලින් ඔහුට ඇවැත් සිදු නොවේ. මේ මෙහි ඇති පාලි විනිශ්චයයි.

အယံ [Pg.238] ပန ပါဠိမုတ္တော ဩက္ကန္တိကဝိနိစ္ဆယော – ဣမေသု တာဝ ဒွီသု လိင်္ဂေသု ပုရိသလိင်္ဂံ ဥတ္တမံ, ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ဟီနံ; တသ္မာ ပုရိသလိင်္ဂံ ဗလဝအကုသလေန အန္တရဓာယတိ. ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ဒုဗ္ဗလကုသလေန ပတိဋ္ဌာတိ. ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ပန အန္တရဓာယန္တံ ဒုဗ္ဗလအကုသလေန အန္တရဓာယတိ. ပုရိသလိင်္ဂံ ဗလဝကုသလေန ပတိဋ္ဌာတိ. ဧဝံ ဥဘယမ္ပိ အကုသလေန အန္တရဓာယတိ, ကုသလေန ပဋိလဗ္ဘတိ.

මෙය පාලි පෙළෙහි සඳහන් නොවූ, එහෙත් අටුවාවන්හි පැහැදිලි කෙරෙන 'ඔක්කන්තික විනිශ්චය' (ලිංග විපර්යාසය පිළිබඳ තීරණය) පිළිබඳ විස්තරයයි. පළමුව, මෙම පුරුෂ හා ස්ත්‍රී යන ලිංග දෙක අතුරින් පුරුෂ ලිංගය උත්තම වන අතර ස්ත්‍රී ලිංගය හීන වේ. එබැවින්, බලවත් අකුසලයකින් පුරුෂ ලිංගය අතුරුදහන් වන අතර දුබල කුසලයකින් ස්ත්‍රී ලිංගය පිහිටයි. ස්ත්‍රී ලිංගය අතුරුදහන් වීමේදී එය දුබල අකුසලයකින් සිදුවන අතර, බලවත් කුසලයකින් පුරුෂ ලිංගය පිහිටයි. මේ අනුව, අකුසලය හේතුවෙන් ලිංග දෙකම අතුරුදහන් විය හැකි අතර කුසලය හේතුවෙන් නැවත ලබාගත හැකිය.

တတ္ထ သစေ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဧကတော သဇ္ဈာယံ ဝါ ဓမ္မသာကစ္ဆံ ဝါ ကတွာ ဧကာဂါရေ နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တာနံ ဧကဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ပါတုဘဝတိ, ဥဘိန္နမ္ပိ သဟသေယျာပတ္တိ ဟောတိ. သော စေ ပဋိဗုဇ္ဈိတွာ အတ္တနော တံ ဝိပ္ပကာရံ ဒိသွာ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနော ရတ္တိဘာဂေယေဝ ဣတရဿ အာရောစေယျ, တေန သမဿာသေတဗ္ဗော – ‘‘ဟောတု, မာ စိန္တယိတ္ထ. ဝဋ္ဋဿေဝေသော ဒေါသော. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဒွါရံ ဒိန္နံ, ဘိက္ခု ဝါ ဟောတု ဘိက္ခုနီ ဝါ, အနာဝဋော ဓမ္မော အဝါရိတော သဂ္ဂမဂ္ဂေါ’’တိ. သမဿာသေတွာ စ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ – ‘‘တုမှေဟိ ဘိက္ခုနုပဿယံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. အတ္ထိ ဝေါ ကာစိ သန္ဒိဋ္ဌာ ဘိက္ခုနိယော’’တိ. သစဿာ ဟောန္တိ တာဒိသာ ဘိက္ခုနိယော အတ္ထီတိ, နော စေ ဟောန္တိ နတ္ထီတိ ဝတွာ သော ဘိက္ခု ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘မမ သင်္ဂဟံ ကရောထ; ဣဒါနိ မံ ပဌမံ ဘိက္ခုနုပဿယံ နေထာ’’တိ. တေန ဘိက္ခုနာ တံ ဂဟေတွာ တဿာ ဝါ သန္ဒိဋ္ဌာနံ အတ္တနော ဝါ သန္ဒိဋ္ဌာနံ ဘိက္ခုနီနံ သန္တိကံ ဂန္တဗ္ဗံ. ဂစ္ဆန္တေန စ န ဧကကေန ဂန္တဗ္ဗံ. စတူဟိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဇောတိကဉ္စ ကတ္တရဒဏ္ဍဉ္စ ဂဟေတွာ သံဝိဒဟနံ ပရိမောစေတွာ ‘‘မယံ အသုကံ နာမ ဌာနံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဂန္တဗ္ဗံ. သစေ ဗဟိဂါမေ ဒူရေ ဝိဟာရော ဟောတိ, အန္တရာမဂ္ဂေ ဂါမန္တရ-နဒီပါရ-ရတ္တိဝိပ္ပဝါသ-ဂဏဩဟီယနာပတ္တီဟိ အနာပတ္တိ. ဘိက္ခုနုပဿယံ ဂန္တွာ တာ ဘိက္ခုနိယော ဝတ္တဗ္ဗာ – ‘‘အသုကံ နာမ ဘိက္ခုံ ဇာနာထာ’’တိ? ‘‘အာမ, အယျာ’’တိ. ‘‘တဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ပါတုဘူတံ, သင်္ဂဟံ ဒါနိဿ ကရောထာ’’တိ. တာ စေ ‘‘သာဓု, အယျာ, ဣဒါနိ မယမ္ပိ သဇ္ဈာယိဿာမ, ဓမ္မံ သောဿာမ, ဂစ္ဆထ တုမှေ’’တိ ဝတွာ သင်္ဂဟံ ကရောန္တိ, အာရာဓိကာ စ ဟောန္တိ သင်္ဂါဟိကာ လဇ္ဇိနိယော, တာ ကောပေတွာ အညတ္ထ န ဂန္တဗ္ဗံ. ဂစ္ဆတိ စေ, ဂါမန္တရ-နဒီပါရ-ရတ္တိဝိပ္ပဝါသ-ဂဏဩဟီယနာပတ္တီဟိ န မုစ္စတိ. သစေ ပန လဇ္ဇိနိယော ဟောန္တိ, န သင်္ဂါဟိကာယော; အညတ္ထ ဂန္တုံ လဗ္ဘတိ. သစေပိ အလဇ္ဇိနိယော ဟောန္တိ, သင်္ဂဟံ ပန ကရောန္တိ; တာပိ ပရိစ္စဇိတွာ အညတ္ထ ဂန္တုံ လဗ္ဘတိ. သစေ လဇ္ဇိနိယော စ သင်္ဂါဟိကာ [Pg.239] စ, ဉာတိကာ န ဟောန္တိ, အာသန္နဂါမေ ပန အညာ ဉာတိကာယော ဟောန္တိ ပဋိဇဂ္ဂနိကာ, တာသမ္ပိ သန္တိကံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ဂန္တွာ သစေ ဘိက္ခုဘာဝေပိ နိဿယပဋိပန္နော, ပတိရူပါယ ဘိက္ခုနိယာ သန္တိကေ နိဿယော ဂဟေတဗ္ဗော. မာတိကာ ဝါ ဝိနယော ဝါ ဥဂ္ဂဟိတော သုဂ္ဂဟိတော, ပုန ဥဂ္ဂဏှနကာရဏံ နတ္ထိ. သစေ ဘိက္ခုဘာဝေ ပရိသာဝစရော, တဿ သန္တိကေယေဝ ဥပသမ္ပန္နာ သူပသမ္ပန္နာ. အညဿ သန္တိကေ နိဿယော ဂဟေတဗ္ဗော. ပုဗ္ဗေ တံ နိဿာယ ဝသန္တေဟိပိ အညဿ သန္တိကေယေဝ နိဿယော ဂဟေတဗ္ဗော. ပရိပုဏ္ဏဝဿသာမဏေရေနာပိ အညဿ သန္တိကေယေဝ ဥပဇ္ဈာ ဂဟေတဗ္ဗာ.

එහිදී, යම් හෙයකින් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් එක්ව සජ්ඣායනයක හෝ ධර්ම සාකච්ඡාවක නිරතව එකම ශාලාවක සැතපී සිටින විට, එක් නමකට ස්ත්‍රී ලිංගය පහළ වුවහොත්, ඒ දෙදෙනාටම සහසෙය්‍යාපත්තිය (එකට සැතපීමේ ඇවැත) සිදුවේ. ඒ ලිංග විපර්යාසයට පත් භික්ෂුව අවදි වී තමන්ගේ ඒ වෙනස දැක ශෝකයෙන් හා කණගාටුවෙන් යුතුව රාත්‍රී කාලයේදීම අනෙක් භික්ෂුවට ඒ බව දන්වන්නේ නම්, අනෙක් භික්ෂුව විසින් ඔහු මෙසේ අස්වැසිය යුතුය: 'කණගාටු නොවන්න, මෙය සංසාරයේ ස්වභාවයකි. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ සඳහා මගක් විවෘත කර දී ඇත. භික්ෂුවක වුවද භික්ෂුණියක වුවද ධර්ම මාර්ගය අවහිර වී නැත, ස්වර්ග මාර්ගය වළක්වා නැත.' මෙලෙස අස්වසා පසුව මෙසේ පැවසිය යුතුය: 'ඔබ භික්ෂුණී ආරාමයකට යාම සුදුසුය. ඔබ දන්නා හඳුනන භික්ෂුණීන් වහන්සේලා සිටීද?' එවැනි භික්ෂුණීන් සිටී නම් 'සිටිති' කියාද, නැතිනම් 'නැත' කියාද පවසා එම භික්ෂුව (ලිංග විපර්යාස වූ තැනැත්තා) මෙසේ කිව යුතුය: 'මට සංග්‍රහයක් (උපකාරයක්) කරන්න, දැන් මුලින්ම මාව භික්ෂුණී ආරාමයකට කැඳවාගෙන යන්න.' එවිට එම භික්ෂුව විසින් ඇයව කැඳවාගෙන ඇය දන්නා හෝ තමා දන්නා භික්ෂුණීන් වෙත යා යුතුය. එසේ යන විට තනිව නොයා යුතුය. භික්ෂූන් වහන්සේලා හතර පස් නමක් සමඟ පන්දමක් සහ සැරයටියක් ද ගෙන, භික්ෂුණිය සමඟ තනිව යාමේ දෝෂයෙන් මිදෙන පරිදි 'අපි අසවල් ස්ථානයට යමු' යැයි පවසා යා යුතුය. යම් හෙයකින් විහාරය ගමෙන් පිටත බොහෝ ඈතක පිහිටා තිබේ නම්, අතරමගදී සිදුවන ගාමන්තර, නදීපාර, රත්තිවිප්පවාස සහ ගණඔහී යන ඇවැත්වලින් නිදහස් වේ. භික්ෂුණී ආරාමයට ගොස් එම භික්ෂුණීන්ට මෙසේ පැවසිය යුතුය: 'අසවල් භික්ෂුව හඳුනනවාද?' 'එසේය ස්වාමීනි' යැයි පැවසූ විට, 'එම භික්ෂුවට ස්ත්‍රී ලිංගය පහළ වී ඇත, දැන් ඇයට සංග්‍රහ කරන්න' යැයි කිව යුතුය. එම භික්ෂුණීන් 'යහපතකි ස්වාමීනි, දැන් අපිත් සජ්ඣායනා කරන්නෙමු, ධර්මය අසන්නෙමු, ඔබ වහන්සේලා වඩින්න' යැයි පවසා සංග්‍රහ කරන්නේ නම්, ඔවුන් සිල්වත් (ලජ්ජී) භික්ෂුණීන් නම් ඔවුන්ව අතහැර වෙනත් තැනකට නොයා යුතුය. එසේ ගියහොත් ගාමන්තර, නදීපාර ආදී ඇවැත්වලින් නිදහස් නොවේ. ලජ්ජී භික්ෂුණීන් වුවද සංග්‍රහ නොකරන්නේ නම් වෙනත් තැනකට යාමට අවසර ඇත. අලජ්ජී භික්ෂුණීන් වුවද සංග්‍රහ කරන්නේ නම්, ඔවුන් අතහැර වෙනත් තැනකට යාමට අවසර ඇත. ලජ්ජී මෙන්ම සංග්‍රහ කරන භික්ෂුණීන් සිටියත් ඔවුන් නෑදෑයන් නොවේ නම්, ආසන්න ගමක වෙනත් නෑදෑ භික්ෂුණීන් සිටී නම් ඔවුන් වෙත යාම සුදුසු බව කියනු ලැබේ. ගොස් භික්ෂු භාවයේදී නිස්සය ගෙන සිටි අයෙක් නම් සුදුසු භික්ෂුණියකගෙන් නිස්සය ගත යුතුය. මාතෘකා හෝ විනය ඉගෙනගෙන තිබේ නම් නැවත ඉගෙනීමට අවශ්‍ය නැත. භික්ෂු කාලයේදී පිරිස පාලනය කළ අයෙක් නම් (පරිසාවචර) ඔහුගෙන් උපසම්පදා වූවන්ගේ උපසම්පදාව වලංගුය. එහෙත් ඔහු (ලිංග විපර්යාස වූ තැනැත්තා) වෙනත් අයෙකුගෙන් නිස්සය ගත යුතුය. පෙර ඔහු ඇසුරු කරමින් සිටි අයද, වයස විස්ස සම්පුර්ණ වූ සාමණේරයන්ද වෙනත් උපාධ්‍යායවරයෙකු ඇසුරු කළ යුතුය.

ယံ ပနဿ ဘိက္ခုဘာဝေ အဓိဋ္ဌိတံ တိစီဝရဉ္စ ပတ္တော စ, တံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ, ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. သင်္ကစ္စိကာ စ ဥဒကသာဋိကာ စ ဂဟေတဗ္ဗာ. ယံ အတိရေကစီဝရံ ဝါ အတိရေကပတ္တော ဝါ ဝိနယကမ္မံ ကတွာ ဌပိတော ဟောတိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝိနယကမ္မံ ဝိဇဟတိ, ပုန ကာတဗ္ဗံ. ပဋိဂ္ဂဟိတတေလမဓုဖာဏိတာဒီနိပိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟန္တိ. သစေ ပဋိဂ္ဂဟဏတော သတ္တမေ ဒိဝသေ လိင်္ဂံ ပရိဝတ္တတိ, ပုန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သတ္တာဟံ ဝဋ္ဋတိ. ယံ ပန ဘိက္ခုကာလေ အညဿ ဘိက္ခုနော သန္တကံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ, တံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝိဇဟတိ. ယံ ဥဘိန္နံ သာဓာရဏံ အဝိဘဇိတွာ ဌပိတံ, တံ ပကတတ္တော ရက္ခတိ. ယံ ပန ဝိဘတ္တံ ဧတဿေဝ သန္တကံ, တံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ပရိဝါရေ –

තවද භික්ෂු භාවයේදී අධිට්ඨාන කර තිබූ තුන් සිවුර සහ පාත්‍රය එම අධිට්ඨානයෙන් මිදේ, ඒවා නැවත අධිට්ඨාන කළ යුතුය. සංකච්ඡිකාව (පපුව වසන රෙද්ද) සහ දිය රෙද්ද ගත යුතුය. විනය කර්ම (විකල්පනය) කොට තැබූ අතිරේක සිවුරු හෝ පාත්‍ර ඇත්නම් ඒවාද එම විනය කර්මවලින් මිදේ, ඒවා නැවත කළ යුතුය. පිළිගන්නා ලද තෙල්, මී පැණි, පැණි ආදියෙහි පටිග්ගහණය (පිළිගැනීම) ද අහෝසි වේ. පිළිගෙන සත්වැනි දිනයේ ලිංග විපර්යාසය සිදු වුවහොත්, නැවත පිළිගෙන සත් දිනක් තබාගත හැකිය. භික්ෂු කාලයේදී වෙනත් භික්ෂුවකට අයත් දෙයක් පිළිගෙන තිබුණේ නම් එහි පටිග්ගහණය අහෝසි නොවේ. දෙදෙනාටම පොදු වූ බෙදා වෙන් නොකළ දේපළ ලිංග විපර්යාස නොවූ භික්ෂුව විසින් ආරක්ෂා කරනු ලැබේ. බෙදා වෙන් කරන ලද තමාටම අයත් දේපළෙහි පටිග්ගහණය අහෝසි වේ. මේ බව පරිවාර පාලියෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත.

‘‘တေလံ မဓုံ ဖာဏိတဉ္စာပိ သပ္ပိံ;

သာမံ ဂဟေတွာန နိက္ခိပေယျ;

အဝီတိဝတ္တေ သတ္တာဟေ;

သတိ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အာပတ္တိ;

ပဉှာ မေသာ ကုသလေဟိ စိန္တိတာ’’တိ. (ပရိ. ၄၈၀);

"තෙල්, මී පැණි, පැණි සහ ගිතෙල් ද යන මේවා තමාම පිළිගෙන තබාගන්නේ නම්, සත් දිනක් ඉක්ම ගිය පසු, සුදුසු හේතුවක් තිබියදීත් ඒවා පරිභෝජනය කරන තැනැත්තාට ඇවැත් වේ; මෙය දක්ෂයින් විසින් කල්පනා කළ යුතු පැනයකි."

ဣဒဉှိ လိင်္ဂပရိဝတ္တနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဋိဂ္ဂဟဏံ နာမ လိင်္ဂပရိဝတ္တနေန, ကာလံကိရိယာယ, သိက္ခာပစ္စက္ခာနေန, ဟီနာယာဝတ္တနေန, အနုပသမ္ပန္နဿ ဒါနေန, အနပေက္ခဝိဿဇ္ဇနေန, အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏေန စ ဝိဇဟတိ. တသ္မာ သစေပိ ဟရီတကခဏ္ဍမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဌပိတမတ္ထိ, သဗ္ဗမဿ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတိ. ဘိက္ခုဝိဟာရေ ပန ယံကိဉ္စိဿာ သန္တကံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဝါ အပ္ပဋိဂ္ဂဟေတွာ [Pg.240] ဝါ ဌပိတံ, သဗ္ဗဿ သာဝ ဣဿရာ, အာဟရာပေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယံ ပနေတ္ထ ထာဝရံ တဿာ သန္တကံ သေနာသနံ ဝါ ဥပရောပကာ ဝါ, တေ ယဿိစ္ဆတိ တဿ ဒါတဗ္ဗာ. တေရသသု သမ္မုတီသု ယာ ဘိက္ခုကာလေ လဒ္ဓါ သမ္မုတိ, သဗ္ဗာ သာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. ပုရိမိကာယ သေနာသနဂ္ဂါဟော ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. သစေ ပစ္ဆိမိကာယ သေနာသနေ ဂဟိတေ လိင်္ဂံ ပရိဝတ္တတိ, ဘိက္ခုနိသံဃော စဿာ ဥပ္ပန္နံ လာဘံ ဒါတုကာမော ဟောတိ, အပလောကေတွာ ဒါတဗ္ဗော. သစေ ဘိက္ခုနီဟိ သာဓာရဏာယ ပဋိစ္ဆန္နာယ အာပတ္တိယာ ပရိဝသန္တဿ လိင်္ဂံ ပရိဝတ္တတိ, ပက္ခမာနတ္တမေဝ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ မာနတ္တံ စရန္တဿ ပရိဝတ္တတိ, ပုန ပက္ခမာနတ္တမေဝ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ စိဏ္ဏမာနတ္တဿ ပရိဝတ္တတိ, ဘိက္ခုနီဟိ အဗ္ဘာနကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ. သစေ အကုသလဝိပါကေ ပရိက္ခီဏေ ပက္ခမာနတ္တကာလေ ပုနဒေဝ လိင်္ဂံ ပရိဝတ္တတိ, ဆာရတ္တံ မာနတ္တမေဝ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ စိဏ္ဏေ ပက္ခမာနတ္တေ ပရိဝတ္တတိ, ဘိက္ခူဟိ အဗ္ဘာနကမ္မံ ကာတဗ္ဗန္တိ.

මෙම විනය විනිශ්චය ලිංගය වෙනස් වීම (ස්ත්‍රී/පුරුෂ භාවය මාරු වීම) අරභයා පවසන ලද්දකි. පිළිගැනීම හෙවත් අයිතිය යන්න ලිංගය වෙනස් වීමෙන් ද, කළුරිය කිරීමෙන් (මරණයෙන්) ද, ශික්ෂාපද ප්‍රත්‍යක්ෂානය කිරීමෙන් (සිවුරු හැරීමෙන්) ද, හීන ශීලයට (ගිහි බවට) පැමිණීමෙන් ද, උපසම්පන්න නොවූවෙකුට පවරා දීමෙන් ද, කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව අත්හැර දැමීමෙන් ද සහ උදුරා ගැනීමෙන් ද අහිමි වී යයි. එබැවින් අරළු කැබැල්ලක් වුවද පිළිගෙන තබා තිබුණේ නම්, (ලිංගය වෙනස් වූ විට) ඔහු සතු ඒ සියලු අයිතිය පහව යයි. භික්ෂු විහාරයක ඔහු සතු යම් වස්තුවක් පිළිගෙන හෝ නොපිළිගෙන තබා තිබුණේ නම්, දැන් භික්ෂුණියක වූ ඇයම එහි හිමිකාරිය වන බැවින් එය ගෙන්වා ගත යුතුය. එහි පවතින නිවාස හෝ ඇය විසින් වවන ලද පැළෑටි වැනි ස්ථාවර දේ ඇය යමෙකුට දීමට කැමති නම් ඔහුට දිය යුතුය. භික්ෂු කාලයේදී ලබන ලද යම් සම්මුතීන් ඇත්ද, ඒ දහතුන් වැදෑරුම් සම්මුතීන්ම (ලිංගය මාරු වූ පසු) අවලංගු වේ. පෙර වස් වැසීම සඳහා ගත් සේනාසන අයිතිය ද පහව යයි. ඉදින් පසු වස් කාලයේදී සේනාසනයක් ගෙන සිටියදී ලිංගය වෙනස් වුවහොත්, භික්ෂුණී සංඝයා ඇයට ලැබුණු ලාභය දීමට කැමති නම්, අපලෝකන කර්මයකින් (සංඝයා දැනුවත් කිරීමෙන්) පසුව එය දිය යුතුය. භික්ෂුණීන් හා පොදු වූ, සඟවන ලද ආපත්තියක් හේතුවෙන් පිරිවැස් වසන්නෙකුගේ ලිංගය වෙනස් වුවහොත්, ඇයට පක්ඛ මානතම දිය යුතුය. ඉදින් මානත් පුරන අතරතුර ලිංගය වෙනස් වුවහොත් නැවතත් පක්ඛ මානතම දිය යුතුය. ඉදින් මානත් පුරා අවසන් වූ පසු ලිංගය වෙනස් වුවහොත් භික්ෂුණීන් විසින් අබ්භාන කර්මය කළ යුතුය. ඉදින් අකුසල විපාකය ගෙවී ගිය පසු පක්ඛ මානත් පුරන කාලයේදීම නැවතත් ලිංගය (පුරුෂ ලිංගයට) වෙනස් වුවහොත්, ඔහුට සය රාත්‍රී මානතම දිය යුතුය. ඉදින් පක්ඛ මානත පුරා අවසන් වූ පසු ලිංගය වෙනස් වුවහොත් භික්ෂූන් විසින් අබ්භාන කර්මය කළ යුතුය.

အနန္တရေ ဘိက္ခုနိယာ လိင်္ဂပရိဝတ္တနဝတ္ထုမှိ ဣဓ ဝုတ္တနယေနေဝ သဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – သစေပိ ဘိက္ခုနိကာလေ အာပန္နာ သဉ္စရိတ္တာပတ္တိ ပဋိစ္ဆန္နာ ဟောတိ, ပရိဝါသဒါနံ နတ္ထိ, ဆာရတ္တံ မာနတ္တမေဝ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ ပက္ခမာနတ္တံ စရန္တိယာ လိင်္ဂံ ပရိဝတ္တတိ, န တေနတ္ထော, ဆာရတ္တံ မာနတ္တမေဝ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ စိဏ္ဏမာနတ္တာယ ပရိဝတ္တတိ, ပုန မာနတ္တံ အဒတွာ ဘိက္ခူဟိ အဗ္ဘေတဗ္ဗော. အထ ဘိက္ခူဟိ မာနတ္တေ အဒိန္နေ ပုန လိင်္ဂံ ပရိဝတ္တတိ, ဘိက္ခုနီဟိ ပက္ခမာနတ္တမေဝ ဒါတဗ္ဗံ. အထ ဆာရတ္တံ မာနတ္တံ စရန္တဿ ပုန ပရိဝတ္တတိ, ပက္ခမာနတ္တမေဝ ဒါတဗ္ဗံ. စိဏ္ဏမာနတ္တဿ ပန လိင်္ဂပရိဝတ္တေ ဇာတေ ဘိက္ခုနီဟိ အဗ္ဘာနကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ. ပုန ပရိဝတ္တေ စ လိင်္ဂေ ဘိက္ခုနိဘာဝေ ဌိတာယပိ ယာ အာပတ္တိယော ပုဗ္ဗေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ, တာ သုပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ ဧဝါတိ.

මීට පෙර සඳහන් වූ භික්ෂුණියගේ ලිංගය වෙනස් වීමේ වස්තුවෙහි මෙන්ම, මෙහිදී ද එම ක්‍රමයටම සියලු විනිශ්චයන් දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - භික්ෂුණී කාලයේදී පැමිණි, සඟවන ලද සංචරිත්ත ආපත්තියක් ඇත්නම් (ලිංගය මාරු වූ පසු) පරිවාසා දීමක් නැත, සය රාත්‍රී මානතම දිය යුතුය. ඉදින් පක්ඛ මානත පුරන අතරතුර ලිංගය (පුරුෂ ලිංගයට) වෙනස් වුවහොත් එම පක්ඛ මානතෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත, නැවත සය රාත්‍රී මානතම දිය යුතුය. ඉදින් මානත් පුරා අවසන් වූ පසු ලිංගය වෙනස් වුවහොත් නැවත මානත් නොදී භික්ෂූන් විසින් ඔහු අබ්භානය කළ යුතුය. ඉදින් භික්ෂූන් විසින් මානත් දීමට පෙර නැවත ලිංගය (ස්ත්‍රී ලිංගයට) වෙනස් වුවහොත් භික්ෂුණීන් විසින් පක්ඛ මානතම දිය යුතුය. ඉදින් සය රාත්‍රී මානත පුරන අතරතුර නැවතත් ලිංගය වෙනස් වුවහොත් පක්ඛ මානතම දිය යුතුය. මානත් පුරා අවසන් වූ පසු ලිංගය වෙනස් වූයේ නම් භික්ෂුණීන් විසින් අබ්භාන කර්මය කළ යුතුය. ලිංගය නැවත වෙනස් වී භික්ෂුණී භාවයෙහි පිහිටි කල, කලින් සංසිඳුණු යම් ආපත්තීන් ඇත්ද, ඒවා මැනවින් සංසිඳුණු ඒවාමය.

၇၀. ဣတော ပရာနိ ‘‘မာတုယာ မေထုနံ ဓမ္မ’’န္တိအာဒီနိ စတ္တာရိ ဝတ္ထူနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိယေဝ.

70. මීට පසුව එන 'මව සමඟ මෛථුනයෙහි යෙදීම' ආදී වස්තූන් සතර ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

၇၁. မုဒုပိဋ္ဌိကဝတ္ထုမှိ သော ကိရ ဘိက္ခု နဋပုဗ္ဗကော. တဿ သိပ္ပကောသလ္လတ္ထံ ပရိကမ္မကတာ ပိဋ္ဌိ မုဒုကာ အဟောသိ. တသ္မာ ဧဝံ ကာတုံ အသက္ခိ.

71. මෘදු පිටක් ඇති භික්ෂුවගේ වස්තුවෙහි, ඒ භික්ෂුව පෙර නළුවෙකි. තම ශිල්පයෙහි දක්ෂ වනු පිණිස කරන ලද අභ්‍යාස නිසා ඔහුගේ පිට කොන්ද ඉතා මෘදු (නම්‍යශීලී) විය. එබැවින් ඔහුට එලෙස (තම ලිංගය මුඛයට ගෙන ස්වයං වින්දනයෙහි) යෙදීමට හැකි විය.

လမ္ဗီဝတ္ထုမှိ [Pg.241] တဿ ဘိက္ခုဿ အင်္ဂဇာတံ ဒီဃံ ဟောတိ လမ္ဗတိ, တသ္မာ လမ္ဗီတိ ဝုတ္တော.

දිගු ලිංගයක් ඇති භික්ෂුවගේ වස්තුවෙහි, එම භික්ෂුවගේ ලිංගය ඉතා දිගු වූ අතර එය පහළට එල්ලෙමින් තිබුණි. එබැවින් ඔහුට 'ලම්බී' (එල්ලෙන සුලු තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබීය.

ဣတော ပရာနိ ဒွေ ဝဏဝတ္ထူနိ ဥတ္တာနာနေဝ. လေပစိတ္တဝတ္ထုမှိ လေပစိတ္တံ နာမ စိတ္တကမ္မရူပံ.

මීට පසුව එන තුවාල සම්බන්ධ වස්තූන් දෙක ද ඉතා පැහැදිලිය. සිතුවම් කළ රූපය සම්බන්ධ වස්තුවෙහි 'ලේප චිත්ත' යනු සායම්වලින් අඳින ලද විචිත්‍ර සිතුවම් රූපයකි.

ဒါရုဓီတလိကဝတ္ထုမှိ ဒါရုဓီတလိကာ နာမ ကဋ္ဌရူပံ. ယထာ စ ဣမေသု ဒွီသု ဧဝံ အညေသုပိ ဒန္တရူပ-ပေါတ္ထကရူပ-လောဟရူပါဒီသု အနုပါဒိန္နကေသု ဣတ္ထိရူပေသု နိမိတ္တေ မေထုနရာဂေန ဥပက္ကမန္တဿ အသုစိ မုစ္စတု ဝါ မာ ဝါ, ဒုက္ကဋမေဝ. ကာယသံသဂ္ဂရာဂေန ဥပက္ကမန္တဿာပိ တထေဝ ဒုက္ကဋံ. မောစနရာဂေန ပန ဥပက္ကမန္တဿ မုတ္တေ သံဃာဒိသေသော, အမုတ္တေ ထုလ္လစ္စယန္တိ.

ලී රූකඩ සම්බන්ධ වස්තුවෙහි 'දාරුධීතලිකා' යනු ලීයෙන් කළ රූපයකි. මෙම රූප දෙකෙහි මෙන්ම ඇත්දළින් කළ රූප, මැටි රූප, ලෝහ රූප ආදී සවිඥානික නොවන (කර්මජ රූප නැති) වෙනත් ස්ත්‍රී රූපවල නිමිත්තෙහි මෛථුන රාගයෙන් යුතුව පිළිපදින්නා වූ භික්ෂුවට අශුචි පිට වුවත් නොවූවත් දුක්කටාපත්ති වේ. කායසංසග්ග රාගයෙන් (ශරීර ස්පර්ශ කිරීමේ කැමැත්තෙන්) යුතුව පිළිපදින්නාට ද එසේම දුක්කටාපත්ති වේ. එහෙත් අශුචි පිට කිරීමේ රාගයෙන් (මෝචන රාගයෙන්) යුතුව පිළිපදින්නාට, අශුචි පිට වුවහොත් සංඝාදිසේස ද, පිට නොවුවහොත් ථුල්ලච්චය ද වේ යැයි මෙසේ දත යුතුය.

၇၂. သုန္ဒရဝတ္ထုမှိ အယံ သုန္ဒရော နာမ ရာဇဂဟေ ကုလဒါရကော သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇိတော; အတ္တဘာဝဿ အဘိရူပတာယ ‘‘သုန္ဒရော’’တိ နာမံ လဘိ. တံ ရထိကာယ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ သမုပ္ပန္နဆန္ဒရာဂါ သာ ဣတ္ထီ ဣမံ ဝိပ္ပကာရံ အကာသိ. ထေရော ပန အနာဂါမီ. တသ္မာ သော န သာဒိယိ. အညေသံ ပန အဝိသယော ဧသော.

72. සුන්දර තෙරුන්ගේ වස්තුවෙහි, මේ සුන්දර යනු රජගහ නුවර කුල පුත්‍රයෙකි. ඔහු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවෙකි. ශරීරයේ ඉතා අලංකාරවත් පෙනුම නිසා ඔහුට 'සුන්දර' යන නම ලැබුණි. ඔහු වීදියෙහි වැඩම කරනවා දැක අධික රාගයක් ඇති කරගත් එම ස්ත්‍රිය මෙවැනි විපරීත ක්‍රියාවක් (බලහත්කාරයෙන් ලිංගිකව එක්වීමක්) කළාය. තෙරුන් වහන්සේ අනාගාමී උත්තමයෙකි, එබැවින් උන්වහන්සේ එය අනුමත නොකළහ. එහෙත් මෙවැනි (රාගය මැඩපැවැත්වීමේ) හැකියාව අන් අයට විෂය නොවේ.

ဣတော ပရေသု စတူသု ဝတ္ထူသု တေ ဘိက္ခူ ဇဠာ ဒုမ္မေဓာ မာတုဂါမဿ ဝစနံ ဂဟေတွာ တထာ ကတွာ ပစ္ဆာ ကုက္ကုစ္စာယိံသု.

මීට පසු එන වස්තූන් සතරෙහි එම භික්ෂූහු ඉතා අඥාන මෙන්ම මෝඩ වූහ. ඔවුහු ස්ත්‍රියගේ වචනය පිළිගෙන ඒ අයුරින්ම කර පසුව විපිළිසර වූහ.

၇၃. အက္ခာယိတာဒီနိ တီဏိ ဝတ္ထူနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. ဒွီသု ဆိန္နသီသဝတ္ထူသု အယံ ဝိနိစ္ဆယော – ဝဋ္ဋကတေ မုခေ ဝိဝဋေ အင်္ဂဇာတံ ပဝေသေန္တော သစေ ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဥပရိ ဝါ ဥဘယပဿေဟိ ဝါ ဆုပန္တံ ပဝေသေတိ, ပါရာဇိကံ. စတူဟိပိ ပဿေဟိ အဆုပန္တံ ပဝေသေတွာ အဗ္ဘန္တရေ တာလုကံ ဆုပတိ, ပါရာဇိကမေဝ. စတ္တာရိ ပဿာနိ တာလုကဉ္စ အဆုပန္တော အာကာသဂတမေဝ ကတွာ ပဝေသေတိ စ နီဟရတိ စ, ဒုက္ကဋံ. ယဒိ ပန ဒန္တာ သုဖုသိတာ, အန္တောမုခေ ဩကာသော နတ္ထိ, ဒန္တာ စ ဗဟိ ဩဋ္ဌမံသေန ပဋိစ္ဆန္နာ, တတ္ထ ဝါတေန အသမ္ဖုဋ္ဌံ အလ္လောကာသံ တိလဖလမတ္တမ္ပိ ပဝေသေန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ. ဥပ္ပာဋိတေ ပန ဩဋ္ဌမံသေ ဒန္တေသုယေဝ ဥပက္ကမန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ. ယောပိ ဒန္တော ဗဟိ နိက္ခမိတွာ တိဋ္ဌတိ, န သက္ကာ ဩဋ္ဌေဟိ ပိဒဟိတုံ. တတ္ထ ဥပက္ကမန္တေပိ ဗဟိ နိက္ခန္တဇိဝှာယ ဥပက္ကမန္တေပိ ထုလ္လစ္စယမေဝ. ဇီဝမာနကသရီရေပိ ဗဟိ နိက္ခန္တဇိဝှာယ ထုလ္လစ္စယမေဝ. ယဒိ ပန ဗဟိဇိဝှာယ ပလိဝေဌေတွာ အန္တောမုခံ ပဝေသေတိ, ပါရာဇိကမေဝ. ဥပရိဂီဝါယ [Pg.242] ဆိန္နသီသဿပိ အဓောဘာဂေန အင်္ဂဇာတံ ပဝေသေတွာ တာလုကံ ဆုပန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ.

73. අක්ඛායිත ආදී වස්තූන් තුනෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය. හිස සිඳුණු මළසිරුරු සම්බන්ධ වස්තූන් දෙකෙහි විනිශ්චය මෙසේය - වටකුරු මුඛය විවෘතව තිබියදී ලිංගය ඇතුළු කිරීමේදී, යට හෝ උඩ හෝ දෙපස හෝ ගැටෙමින් ඇතුළු කරන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. සතර පැත්තකම නොගැටී ඇතුළු කර මුඛය තුළ තල්ලෙහි ගැටෙන්නේ නම්, එයද පාරාජිකාවමය. සතර පැත්තෙහි හෝ තල්ලෙහි හෝ නොගැටෙන සේ හිස් අවකාශයෙහිම සිටින සේ ඇතුළු කරයි නම් සහ පිටතට ගනී නම් දුක්කටාපත්ති වේ. ඉදින් දත් එකට වැසී තිබුණත්, මුඛය තුළ අවකාශයක් නැතත්, තොල් මසින් දත් වැසී පවතී නම්, එහි සුළඟ නොවැදෙන තෙත් සහිත ස්ථානයට තල ඇටයක් තරම් හෝ ඇතුළු කරන්නාට පාරාජිකාවමය. තොල් මස් ඉවත් කර දත්වල පමණක් ගැටෙමින් පිළිපදින්නාට ථුල්ලච්චය වේ. යම් දතක් පිටතට නෙරා තිබේද, එය තොල්වලින් වැසිය නොහැකි නම්, එහි හෝ පිටතට නිකුත් වූ දිවෙහි හෝ පිළිපදින්නාට ථුල්ලච්චය වේ. ජීවත් වන ශරීරයක වුවද පිටතට නිකුත් වූ දිවෙහි පිළිපදින්නාට ථුල්ලච්චය වේ. ඉදින් පිටතට ආ දිවෙන් ලිංගය වෙළා මුඛය ඇතුළට දමන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. බෙල්ලෙන් ඉහළට හිස සිඳුණු මළසිරුරක වුවද, යටි පැත්තෙන් ලිංගය ඇතුළු කර තල්ල ස්පර්ශ කරන්නේ නම් පාරාජිකාවමය.

အဋ္ဌိကဝတ္ထုမှိ သုသာနံ ဂစ္ဆန္တဿာပိ ဒုက္ကဋံ. အဋ္ဌိကာနိ သင်္ကဍ္ဎန္တဿာပိ, နိမိတ္တေ မေထုနရာဂေန ဥပက္ကမန္တဿာပိ, ကာယသံသဂ္ဂရာဂေန ဥပက္ကမန္တဿာပိ, မုစ္စတု ဝါ မာ ဝါ, ဒုက္ကဋမေဝ. မောစနရာဂေန ပန ဥပက္ကမန္တဿ မုစ္စန္တေ သံဃာဒိသေသော, အမုစ္စန္တေ ထုလ္လစ္စယမေဝ.

අස්ථි සම්බන්ධ වස්තුවෙහි, සොහොනට යන භික්ෂුවට දුක්කටාපත්ති වේ. ඇටකටු එකතු කරන්නාට මෙන්ම, ස්ත්‍රී නිමිත්තෙහි මෛථුන රාගයෙන් හෝ කායසංසග්ග රාගයෙන් පිළිපදින්නාට ද අශුචි පිට වුවත් නොවූවත් දුක්කටාපත්තිමය. එහෙත් අශුචි පිට කිරීමේ චේතනාවෙන් පිළිපදින්නාට අශුචි පිට වුවහොත් සංඝාදිසේස ද, පිට නොවුවහොත් ථුල්ලච්චය ද වේ.

နာဂီဝတ္ထုမှိ နာဂမာဏဝိကာ ဝါ ဟောတု ကိန္နရီအာဒီနံ ဝါ အညတရာ, သဗ္ဗတ္ထ ပါရာဇိကံ.

නාග මාණවිකාවකගේ වස්තුවෙහි, නාග තරුණියක වේවා, කින්නරියක ආදී වෙනත් තිරිසන් සත්වයෙකු වේවා, ඒ සෑම තැනකදීම පාරාජිකා වේ.

ယက္ခီဝတ္ထုမှိ သဗ္ဗာပိ ဒေဝတာ ယက္ခီယေဝ.

යක්ෂණියගේ වස්තුවෙහි, සියලුම දිව්‍යාංගනාවෝ ද යක්ෂණී යන නමටම අයත් වෙති.

ပေတီဝတ္ထုမှိ နိဇ္ဈာမတဏှိကာဒိပေတိယော အလ္လီယိတုမ္ပိ န သက္ကာ. ဝိမာနပေတိယော ပန အတ္ထိ; ယာသံ ကာဠပက္ခေ အကုသလံ ဝိပစ္စတိ, ဇုဏှပက္ခေ ဒေဝတာ ဝိယ သမ္ပတ္တိံ အနုဘောန္တိ. ဧဝရူပါယ ပေတိယာ ဝါ ယက္ခိယာ ဝါ သစေ ဒဿန-ဂဟဏ-အာမသန-ဖုသန-ဃဋ္ဋနာနိ ပညာယန္တိ, ပါရာဇိကံ. အထာပိ ဒဿနံ နတ္ထိ, ဣတရာနိ ပညာယန္တိ, ပါရာဇိကမေဝ. အထ ဒဿနဂဟဏာနိ န ပညာယန္တိ, အာမသနဖုသနဃဋ္ဋနေဟိ ပညာယမာနေဟိ တံ ပုဂ္ဂလံ ဝိသညံ ကတွာ အတ္တနော မနောရထံ ပူရေတွာ ဂစ္ဆတိ, အယံ အဝိသယော နာမ. တသ္မာ ဧတ္ထ အဝိသယတ္တာ အနာပတ္တိ. ပဏ္ဍကဝတ္ထု ပါကဋမေဝ.

ප්‍රේතී වස්තුවෙහි, නිජ්ඣාමතණ්හිකා ආදී ප්‍රේතීන් වෙත ළඟා වීමට පවා නොහැකි ය. එහෙත් විමාන ප්‍රේතීහු සිටිති; ඔවුන්ට කළු පක්ෂයේ දී අකුසල් විපාක දෙන අතර, පුර පක්ෂයේ දී දෙවතාවන් මෙන් සම්පත් අනුභව කරති. මෙබඳු වූ ප්‍රේතියකගේ හෝ යක්ෂණියකගේ හෝ දැකීම, අල්ලා ගැනීම, ස්පර්ශ කිරීම, ඇල්ලීම හා ගැටීම යන කරුණු ප්‍රකට වේ නම්, එය පාරාජිකා වේ. ඉදින් දැකීමක් නැතත්, අන්‍ය වූ අල්ලා ගැනීම් ආදිය ප්‍රකට වේ නම්, එය ද පාරාජිකාවකි. ඉදින් දැකීම හා අල්ලා ගැනීම ප්‍රකට නොවේ නම්, ස්පර්ශ කිරීම හා ගැටීම ආදියෙන් එම පුද්ගලයා සිහිමුළා කර තම අභිමතාර්ථය ඉටු කරගෙන යන්නේ නම්, මෙය 'අවිෂය' (විෂය නොවන කරුණක්) ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් මෙහි දී අවිෂය බැවින් ඇවතක් නැත. පණ්ඩක වස්තුව පැහැදිලි ය.

ဥပဟတိန္ဒြိယဝတ္ထုမှိ ဥပဟတိန္ဒြိယောတိ ဥပဟတကာယပ္ပသာဒေါ ခါဏုကဏ္ဋကမိဝ သုခံ ဝါ ဒုက္ခံ ဝါ န ဝေဒယတိ. အဝေဒယန္တဿာပိ သေဝနစိတ္တဝသေန အာပတ္တိ.

උපහතින්ද්‍රිය වස්තුවෙහි 'උපහතින්ද්‍රිය' යනු වාතය, පිත ආදියෙන් විනාශ වූ කායප්‍රසාදය ඇති බැවින්, ගසක කොටයක් හෝ කටු පඳුරක් මෙන් සැපක් හෝ දුකක් විඳීමට නොහැකි තැනැත්තා ය. එසේ නොවිඳින තැනැත්තා කෙරෙහි වුව ද සේවනය කිරීමේ (මෛථුන) සිතින් කටයුතු කිරීම නිසා ඇවතක් වේ.

ဆုပိတမတ္တဝတ္ထုသ္မိံ ယော ‘‘မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝိဿာမီ’’တိ မာတုဂါမံ ဂဏှိတွာ မေထုနေ ဝိရဇ္ဇိတွာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, ဒုက္ကဋမေဝဿ ဟောတိ. မေထုနဓမ္မဿ ဟိ ပုဗ္ဗပယောဂါ ဟတ္ထဂ္ဂါဟာဒယော ယာဝ သီသံ န ပါပုဏာတိ, တာဝ ဒုက္ကဋေ တိဋ္ဌန္တိ. သီသေ ပတ္တေ ပါရာဇိကံ ဟောတိ. ပဌမပါရာဇိကဿ ဟိ ဒုက္ကဋမေဝ သာမန္တံ. ဣတရေသံ တိဏ္ဏံ ထုလ္လစ္စယံ. အယံ ပန ဘိက္ခု မေထုနဓမ္မေ ဝိရဇ္ဇိတွာ ကာယသံသဂ္ဂံ သာဒိယီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အာပတ္တိ သံဃာဒိသေသဿာ’’တိ.

ස්පර්ශ මාත්‍ර වස්තුවෙහි, යම් මහණෙක් "මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නෙමි" යි ස්ත්‍රියක අල්ලාගෙන පසුව ඒ පිළිබඳව කළකිරී විපිළිසර වන්නේ නම්, ඔහුට දුක්කට ඇවතක් වේ. මෛථුන ධර්මයේ පූර්ව ප්‍රයෝගයන් වන අතින් ඇල්ලීම ආදිය, ලිංග ප්‍රවේශය (මගින් මගට පැමිණීම) සිදුවන තෙක් පවතින්නේ දුක්කට ඇවතෙහිය. ලිංග ප්‍රවේශය සිදු වූ විට පාරාජිකා වේ. පළමු පාරාජිකාවට සමීප ඇවත දුක්කටයකි. සෙසු පාරාජිකා තුනට (සමීප ඇවත) ථුලැක්සයකි. එහෙත් මෙම මහණා මෛථුන ධර්මයෙන් වෙන් වී කායසංසර්ගය (ශරීර ස්පර්ශය) ඉවසා සිටියේ යැයි දත යුතු ය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ" යැයි වදාළ සේක.

၇၄. ဘဒ္ဒိယဝတ္ထုသ္မိံ [Pg.243] ဘဒ္ဒိယံ နာမ တံ နဂရံ. ဇာတိယာဝနံ နာမ ဇာတိပုပ္ဖဂုမ္ဗာနံ ဥဿန္နတာယ ဧဝံ လဒ္ဓနာမံ; တံ တဿ နဂရဿ ဥပစာရေ ဝနံ ဟောတိ. သော တတ္ထ နိပန္နော တေန ဝါတုပတ္ထမ္ဘေန မဟာနိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ. ဧကရသံ ဘဝင်္ဂမေဝ ဝတ္တတိ. ကိလိန္နံ ပဿိတွာတိ အသုစိကိလိဋ္ဌံ ပဿိတွာ.

74. භද්දිය වස්තුවෙහි, 'භද්දිය' යනු ඒ නගරයේ නමයි. 'ජාතියා වන' යනු දෑසමන් මල් පඳුරු බහුල වීම නිසා එම නම ලැබූ වනාන්තරයයි; එය එම නගරය අසල වූ වනයකි. ඒ භික්ෂුව එහි වැතිර සිටිය දී හමන සුළඟේ ආධාරයෙන් තද නින්දකට පත් විය. එවිට එක් ආකාරයක වූ භවාංග සිත ම පැවතිණි. 'කිලින්නං පස්සිත්වා' යනු අශුචිවලින් (ශුක්‍ර ධාතුවෙන්) තෙත් වී ඇති බව දැකීමයි.

၇၅. ဣတော ပရာနိ သာဒိယနပဋိသံယုတ္တာနိ စတ္တာရိ ဝတ္ထူနိ, အဇာနနဝတ္ထု စာတိ ပဉ္စ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

75. මෙතැන් සිට ඉවසීම (සාදනය) හා සම්බන්ධ වස්තූන් සතරක් ද නොදැනීම (අජානන) පිළිබඳ වස්තුව ද යන මේ වස්තූන් පහ ම අර්ථයෙන් පැහැදිලි ය.

၇၆. ဒွီသု အသာဒိယနဝတ္ထူသု သဟသာ ဝုဋ္ဌာသီတိ အာသီဝိသေန ဒဋ္ဌော ဝိယ အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎော ဝိယ စ တုရိတံ ဝုဋ္ဌာသိ. အက္ကမိတွာ ပဝတ္တေသီတိ အပ္ပမတ္တော ဘိက္ခု အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဥပဋ္ဌိတဿတိ ခိပ္ပံ ဝုဋ္ဌဟန္တောဝ အက္ကမိတွာ ဘူမိယံ ဝဋ္ဋေန္တော ပရိဝဋ္ဋေန္တော ဝိဟေဌေန္တော ပါတေသိ. ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကေန ဟိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု စိတ္တံ ရက္ခိတဗ္ဗံ. အယဉ္စ တေသံ အညတရော သင်္ဂါမသီသယောဓော ဘိက္ခု.

76. නොඉවසීම (අසාදනය) පිළිබඳ වස්තූන් දෙකෙහි 'සහසා වුට්ඨාසි' යනු සර්පයෙකු කෑවෙකු මෙන් හෝ ගින්නෙන් පිලිස්සුණෙකු මෙන් වහා නැගී සිටීමයි. 'අක්කමිත්වා පවත්තෙසි' යනු අප්‍රමාදී වූ, විදර්ශනා වඩන්නා වූ, මනා සිහියෙන් යුත් භික්ෂුව වහා නැගී සිටිමින් ම පයින් ගසා ඇයව බිම පෙරළමින්, විපරම් කරමින්, පීඩා පමුණුවමින් ඇයව ඉවතට ඇද දැමීමයි. මෙබඳු අවස්ථාවල දී කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙකු විසින් සිත රැකගත යුතු ය. මේ භික්ෂුව ද ඔවුන් අතර කෙලෙස් සටනේ පෙරමුණේ සිටින රණශූර භික්ෂුවකි.

၇၇. ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ နိပန္နဝတ္ထုမှိ ဒိဝါ ပဋိသလ္လီယန္တေနာတိ ဒိဝါ နိပဇ္ဇန္တေန. ဒွါရံ သံဝရိတွာ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ဒွါရံ ပိဒဟိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ပါဠိယံ ‘‘အယံ နာမ အာပတ္တီ’’တိ န ဝုတ္တာ. ဝိဝရိတွာ နိပန္နဒေါသေန ပန ဥပ္ပန္နေ ဝတ္ထုသ္မိံ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဝါ ပဋိသလ္လီယန္တေန ဒွါရံ သံဝရိတွာ ပဋိသလ္လီယိတု’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ အသံဝရိတွာ ပဋိသလ္လီယန္တဿ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ. ဘဂဝတော ဟိ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ ဥပါလိတ္ထေရာဒီဟိ အဋ္ဌကထာ ဌပိတာ. ‘‘အတ္ထာပတ္တိ ဒိဝါ အာပဇ္ဇတိ နော ရတ္တိ’’န္တိ (ပရိ. ၃၂၃) ဣမိနာပိ စေတံ သိဒ္ဓံ.

77. දොර විවෘත කොට වැතිර සිටීමේ වස්තුවෙහි 'දිවා පටිසල්ලීයන්තේන' යනු දහවල් කාලයේ නිදාගන්නා භික්ෂුව විසිනි. 'දොර වසා විවේකීව සිටීම' යනු දොර වසා නිදාගැනීමයි. මෙහි දී පෙළ දහමෙහි "මෙබඳු ඇවතක් වේ" යැයි වදාරා නොමැති වුව ද, දොර විවෘතව තබා නිදාගැනීමේ දෝෂය නිසා කරුණක් හටගත් කල්හි "මහණෙනි, දහවල් කාලයෙහි විවේකීව වසන්නහු විසින් දොර වසා විවේකීව වසන්නට අනුදනිමි" යි වදාළ බැවින්, දොර නොවසා නිදාගන්නා හට දුක්කට ඇවතක් වන බව අටුවාචාරීන් වහන්සේලා වදාළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දැන උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ඇතුළු උතුමන් විසින් අටුවාව පිහිටුවන ලදී. "දහවල් කාලයෙහි ඇවතක් සිදු වේ, රාත්‍රියෙහි නොවේ" යන පිරිවාර පාලි පාඨය මගින් ද මෙය තහවුරු වේ.

ကီဒိသံ ပန ဒွါရံ သံဝရိတဗ္ဗံ, ကီဒိသံ န သံဝရိတဗ္ဗံ? ရုက္ခပဒရဝေဠုပဒရကိလဉ္ဇပဏ္ဏာဒီနံ ယေန ကေနစိ ကဝါဋံ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ ဥဒုက္ခလေ ဥပရိ ဥတ္တရပါသကေ စ ပဝေသေတွာ ကတံ ပရိဝတ္တကဒွါရမေဝ သံဝရိတဗ္ဗံ. အညံ ဂေါရူပါနံ ဝဇေသု ဝိယ ရုက္ခသူစိကဏ္ဋကဒွါရံ, ဂါမထကနကံ စက္ကလကယုတ္တဒွါရံ, ဖလကေသု ဝါ ကိဋိကာသု ဝါ ဒွေ တီဏိ စက္ကလကာနိ ယောဇေတွာ ကတံ သံသရဏကိဋိကဒွါရံ, အာပဏေသု ဝိယ ကတံ ဥဂ္ဃာဋနကိဋိကဒွါရံ, ဒွီသု တီသု ဌာနေသု ဝေဏုသလာကာ ဂေါပ္ဖေတွာ ပဏ္ဏကုဋီသု ကတံ သလာကဟတ္ထကဒွါရံ, ဒုဿသာဏိဒွါရန္တိ ဧဝရူပံ ဒွါရံ န သံဝရိတဗ္ဗံ. ပတ္တဟတ္ထဿ ကဝါဋပ္ပဏာမနေ ပန [Pg.244] ဧကံ ဒုဿသာဏိဒွါရမေဝ အနာပတ္တိကရံ, အဝသေသာနိ ပဏာမေန္တဿ အာပတ္တိ. ဒိဝါ ပဋိသလ္လီယန္တဿ ပန ပရိဝတ္တကဒွါရမေဝ အာပတ္တိကရံ, သေသာနိ သံဝရိတွာ ဝါ အသံဝရိတွာ ဝါ နိပန္နဿ အာပတ္တိ နတ္ထိ. သံဝရိတွာ ပန နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, ဧတံ ဝတ္တံ.

කිනම් දොරක් වසා තැබිය යුතු ද? කිනම් දොරක් වසා තැබීම අවශ්‍ය නැති ද? ලෑලි, උණ ලෑලි, පැදුරු, කොළ ආදී යම් කිසිවකින් දොරක් සාදා, යටින් උඛලයක (කුහරයක) ද උඩින් උත්තරපාසකයෙහි ද බහා තනන ලද කැරකෙන දොර (පිහිටි දොර) ම වසා තැබිය යුතු ය. ගව ගාල්වල මෙන් ලී අගුළු සහිත දොරවල්, කටු දොරවල්, ගමෙහි දොරටු මෙන් එක රෝදයක් සහිත දොරවල්, ලෑලි හෝ තැටිවල රෝද දෙකක් තුනක් යොදා සාදන ලද දෙපසට ඇදෙන දොරවල්, වෙළඳසැල්වල මෙන් ඔසවන දොරවල්, උණ පතුරු දෙක තුනක බැඳ පන්සල්වල සාදන ලද පතුරු දොරවල්, රෙදි කඩින් කරන ලද තිර දොරවල් යන මෙබඳු දොරවල් වසා තැබීම (ඇවතකට හේතු වන පරිදි) අවශ්‍ය නොවේ. පාත්‍රයක් අතින් ගත් භික්ෂුවකට දොර තල්ලු කිරීමේ දී රෙදි තිරයක් පමණක් ඇවතක් සිදු නොකරයි; සෙසු දොරවල් තල්ලු කරන්නාට ඇවතක් වේ. දහවල් කාලයෙහි විවේකීව සිටින භික්ෂුවට නම් කැරකෙන දොර ම (නොවැසීම නිසා) ඇවතක් ඇති කරයි. සෙසු දොරවල් වසා හෝ නොවසා නිදාගත්ත ද ඇවතක් නැත. එහෙත් වසා නිදාගත යුතු ය; එය වතකි (පිළිවෙතකි).

ပရိဝတ္တကဒွါရံ ပန ကိတ္တကေန သံဝုတံ ဟောတိ? သူစိဃဋိကာဒီသု ဒိန္နာသု သံဝုတမေဝ ဟောတိ. အပိစ ခေါ သူစိမတ္တေပိ ဒိန္နေ ဝဋ္ဋတိ. ဃဋိကမတ္တေပိ ဒိန္နေ ဝဋ္ဋတိ. ဒွါရဗာဟံ ဖုသိတွာ ပိဟိတမတ္တေပိ ဝဋ္ဋတိ. ဤသကံ အဖုသိတေပိ ဝဋ္ဋတိ. သဗ္ဗန္တိမေန ဝိဓိနာ ယာဝတာ သီသံ နပ္ပဝိသတိ တာဝတာ အဖုသိတေပိ ဝဋ္ဋတီတိ. သစေ ဗဟူနံ ဝဠဉ္ဇနဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဘိက္ခုံ ဝါ သာမဏေရံ ဝါ ‘‘ဒွါရံ, အာဝုသော, ဇဂ္ဂါဟီ’’တိ ဝတွာပိ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. အထ ဘိက္ခူ စီဝရကမ္မံ ဝါ အညံ ဝါ ကိဉ္စိ ကရောန္တာ နိသိန္နာ ဟောန္တိ, ‘‘ဧတေ ဒွါရံ ဇဂ္ဂိဿန္တီ’’တိ အာဘောဂံ ကတွာပိ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဥပါသကမ္ပိ အာပုစ္ဆိတွာ ဝါ, ‘ဧသ ဇဂ္ဂိဿတီ’တိ အာဘောဂံ ကတွာ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကေဝလံ ဘိက္ခုနိံ ဝါ မာတုဂါမံ ဝါ အာပုစ္ဆိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဒွါရဿ ဥဒုက္ခလံ ဝါ ဥတ္တရပါသကော ဝါ ဘိန္နော ဝါ ဟောတိ အဋ္ဌပိတော ဝါ, သံဝရိတုံ န သက္ကောတိ, နဝကမ္မတ္ထံ ဝါ ပန ဣဋ္ဌကပုဉ္ဇော ဝါ မတ္တိကာဒီနံ ဝါ ရာသိ အန္တောဒွါရေ ကတော ဟောတိ, အဋ္ဋံ ဝါ ဗန္ဓန္တိ, ယထာ သံဝရိတုံ န သက္ကောတိ; ဧဝရူပေ အန္တရာယေ သတိ အသံဝရိတွာပိ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ယဒိ ပန ကဝါဋံ နတ္ထိ, လဒ္ဓကပ္ပမေဝ. ဥပရိ သယန္တေန နိဿေဏိံ အာရောပေတွာ နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ. သစေ နိဿေဏိမတ္ထကေ ထကနကံ ဟောတိ, ထကေတွာပိ နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ. ဂဗ္ဘေ နိပဇ္ဇန္တေန ဂဗ္ဘဒွါရံ ဝါ ပမုခဒွါရံ ဝါ ယံကိဉ္စိ သံဝရိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သစေ ဧကကုဋ္ဋကေ ဂေဟေ ဒွီသု ပဿေသု ဒွါရာနိ ကတွာ ဝဠဉ္ဇန္တိ, ဒွေပိ ဒွါရာနိ ဇဂ္ဂိတဗ္ဗာနိ.

කැරකෙන දොරක් (Parivattakadvāraṃ) කොපමණ ප්‍රමාණයකින් වැසිය යුතු ද? කූරු හෝ අගුලු (sūcighaṭikā) දමා ඇති විට එය මැනවින් වැසූ බව කියනු ලැබේ. එසේ වුව ද, කූරක් පමණක් හෝ අගුලක් පමණක් දැමීම වුව ද ප්‍රමාණවත් වේ. දොර උළුවස්සේ (dvārabāhaṃ) වැදී වැසී ඇති විට ද ප්‍රමාණවත් වේ. මඳක් විවෘතව තිබුණ ද වරදක් නැත. අවම වශයෙන් හිස ඇතුළු කළ නොහැකි තරමට දොර වැසී ඇත්නම් එය සෑහේ. බොහෝ දෙනා ගැවසෙන ස්ථානයක දී නම්, භික්ෂුවකගෙන් හෝ සාමණේරයකුගෙන් 'ඇවැත්නි, දොර රැකබලා ගන්න' යැයි කියා හෝ නිදාගැනීම සුදුසු ය. භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුරු මැසීමක් (cīvarakammaṃ) හෝ වෙනත් යම් කාර්යයක් කරමින් සිටින්නේ නම් 'මොවුන් දොර බලාගනු ඇතැයි' සිතා නිදාගැනීම සුදුසු ය. කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් වන්නේ උපාසකයෙකුගෙන් විමසා හෝ ඔහු දොර බලාගනු ඇතැයි සිතා නිදාගැනීම සුදුසු බවත්, භික්ෂුණියකගෙන් හෝ මාගමකගෙන් විමසා නිදාගැනීම නුසුදුසු බවත් ය. දොරෙහි පාදම (udukkhalaṃ) හෝ මුදුන (uttarapāsako) කැඩී ඇති විට හෝ පිළිසකර කර නොමැති විට දොර වැසීමට නොහැකි නම්, එසේම නවකර්මාන්තයක් සඳහා ගඩොල් ගොඩක් හෝ මැටි ගොඩක් දොර ඇතුළත තබා තිබීම නිසා හෝ දොර වැසීමට නොහැකි වන සේ මැස්සක් (aṭṭaṃ) බැඳ තිබීම වැනි බාධාවක දී දොර නොවසා නිදාගැනීම සුදුසු ය. දොර පියන් නොමැති නම් ඇති පරිදි නිදාගත හැකි ය. ඉහළ මාලයක නිදාගන්නා තැනැත්තා ඉණිමඟ ඉහළට ගෙන නිදාගත යුතු ය. ඉණිමඟ මුදුනේ පියනක් ඇත්නම් එය වසා නිදාගත යුතු ය. ගැබක (කාමරයක) නිදාගන්නා විට ගැබ් දොර හෝ ප්‍රධාන දොර හෝ යම් දොරක් වසා නිදාගැනීම සුදුසු ය. එකම බිත්තියක් ඇති ගෘහයක දෙපස දොරවල් ඇත්නම්, ඒ දොරවල් දෙකම රැකබලා ගත යුතු ය.

တိဘူမကေပိ ပါသာဒေ ဒွါရံ ဇဂ္ဂိတဗ္ဗမေဝ. သစေ ဘိက္ခာစာရာ ပဋိက္ကမ္မ လောဟပါသာဒသဒိသံ ပါသာဒံ ဗဟူ ဘိက္ခူ ဒိဝါဝိဟာရတ္ထံ ပဝိသန္တိ, သံဃတ္ထေရေန ဒွါရပါလဿ ‘‘ဒွါရံ ဇဂ္ဂါဟီ’’တိ ဝတွာ ဝါ ‘‘ဒွါရဇဂ္ဂနံ ဧတဿ ဘာရော’’တိ အာဘောဂံ ကတွာ ဝါ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ. ယာဝ သံဃနဝကေန ဧဝမေဝ ကတ္တဗ္ဗံ. ပုရေ ပဝိသန္တာနံ ‘‘ဒွါရဇဂ္ဂနံ နာမ ပစ္ဆိမာနံ ဘာရော’’တိ ဧဝံ အာဘောဂံ ကာတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. အနာပုစ္ဆာ ဝါ အာဘောဂံ ဝါ အကတွာ အန္တောဂဗ္ဘေ ဝါ အသံဝုတဒွါရေ ဗဟိ ဝါ နိပဇ္ဇန္တာနံ အာပတ္တိ. ဂဗ္ဘေ ဝါ ဗဟိ ဝါ နိပဇ္ဇနကာလေပိ ‘‘ဒွါရဇဂ္ဂနံ နာမ မဟာဒွါရေ ဒွါရပါလဿ ဘာရော’’တိ [Pg.245] အာဘောဂံ ကတွာ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. လောဟပါသာဒါဒီသု အာကာသတလေ နိပဇ္ဇန္တေနာပိ ဒွါရံ သံဝရိတဗ္ဗမေဝ.

තෙමහල් ප්‍රාසාදයක වුව ද දොර රැකබලා ගත යුතු ම ය. බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා පිඬු සිඟා වැඩම කර, දහවල් කාලයේ විවේකය සඳහා ලෝහප්‍රාසාදය වැනි ගොඩනැගිල්ලකට වඩින්නේ නම්, සංඝ ස්ථවිරයන් විසින් දොරටු පාලකයාට 'ඇවැත්නි, දොර රැකබලා ගන්න' යැයි කියා හෝ 'දොර බැලීම මොහුගේ වගකීමක්' යැයි සිතා හෝ ඇතුළු වී නිදාගත යුතු ය. සංඝ නවකයා දක්වා ම මෙය මෙසේ ම කළ යුතු ය. පළමුව ඇතුළු වන්නන්ට 'දොර බැලීම පසුව එන්නන්ගේ වගකීමකි' යනුවෙන් සිතීම ද සුදුසු ය. කිසිවකුට නොදන්වා හෝ එලෙස මෙනෙහි කිරීමකින් තොරව දොර නොවැසූ කාමරයක හෝ පිටත නිදාගන්නා අයට ඇවැත් වේ. ගැබක හෝ පිටත නිදාගන්නා අවස්ථාවල දී ද 'ප්‍රධාන දොරටුවේ දොර බැලීම දොරටු පාලකයාගේ වගකීමකි' යි සිතා නිදාගැනීම සුදුසු ය. ලෝහප්‍රාසාදය වැනි තැන්වල ආකාශ තලයේ (උඩුමහල් තලයේ) නිදාගන්නා විට ද දොර වැසිය යුතු ම ය.

အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပေါ – ဣဒံ ဒိဝါပဋိသလ္လီယနံ ယေန ကေနစိ ပရိက္ခိတ္တေ သဒွါရဗန္ဓေ ဌာနေ ကထိတံ. တသ္မာ အဗ္ဘောကာသေ ဝါ ရုက္ခမူလေ ဝါ မဏ္ဍပေ ဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ သဒွါရဗန္ဓေ နိပဇ္ဇန္တေန ဒွါရံ သံဝရိတွာဝ နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ. သစေ မဟာပရိဝေဏံ ဟောတိ, မဟာဗောဓိယင်္ဂဏလောဟပါသာဒင်္ဂဏသဒိသံ ဗဟူနံ ဩသရဏဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ ဒွါရံ သံဝုတမ္ပိ သံဝုတဋ္ဌာနေ န တိဋ္ဌတိ, ဒွါရံ အလဘန္တာ ပါကာရံ အာရုဟိတွာပိ ဝိစရန္တိ, တတ္ထ သံဝရဏကိစ္စံ နတ္ထိ. ရတ္တိံ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ နိပန္နော အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဥဋ္ဌဟတိ, အနာပတ္တိ. သစေ ပဗုဇ္ဈိတွာ ပုန သုပတိ, အာပတ္တိ. ယော ပန ‘‘အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာဝ ဒွါရံ အသံဝရိတွာ ရတ္တိံ နိပဇ္ဇတိ, ယထာပရိစ္ဆေဒမေဝ စ န ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ အာပတ္တိယေဝ. မဟာပစ္စရိယံ ပန ‘‘ဧဝံ နိပဇ္ဇန္တော အနာဒရိယဒုက္ကဋာပိ န မုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

මෙහි සංක්ෂිප්තය මෙසේ ය - මෙම දහවල් කාලයේ විවේක ගැනීම යනු යම් ආවරණයක් සහිත දොරවල් සවිකළ ස්ථානයක් ගැන පවසන ලද්දකි. එබැවින් එළිමහනේ හෝ රුක්මුලක හෝ මණ්ඩපයක හෝ දොරවල් සහිත යම් තැනක නිදාගන්නේ නම් දොර වසා නිදාගත යුතු ම ය. මහා විහාර මළුව, මහාබෝධි මළුව හෝ ලෝහප්‍රාසාද මළුව වැනි බොහෝ දෙනා ගැවසෙන ස්ථානයක දොර වැසුව ද එය වැසී නොපවතී නම් හෝ දොර නොමැතිව පවුරෙන් පැන පවා මිනිසුන් ඇතුළු වන්නේ නම්, එහි දොර වැසීමේ කටයුත්තක් නැත. රාත්‍රියේ දොර හැර නිදා සිට අරුණ උදා වූ විට නැගිටින්නේ නම් ඇවැත් නැත. පිබිදී නැවත නිදන්නේ නම් ඇවැත් වේ. 'අරුණ උදා වූ විට නැගිටිමි' යි කාලය නියම කරගෙන දොර නොවසා රාත්‍රියේ නිදාගෙන, අරුණ උදා වූ පසුව ද නොනැගිටින්නේ නම් ඔහුට ඇවැත් වේ. මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ මෙසේ නිදාගන්නා තැනැත්තා අනාදරිය දුක්කටයෙන් ද නිදහස් නොවන බවයි.

ယော ပန ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ ဇဂ္ဂိတွာ အဒ္ဓါနံ ဝါ ဂန္တွာ ဒိဝါ ကိလန္တရူပေါ မဉ္စေ နိသိန္နော ပါဒေ ဘူမိတော အမောစေတွာဝ နိဒ္ဒါဝသေန နိပဇ္ဇတိ, တဿ အနာပတ္တိ. သစေ ဩက္ကန္တနိဒ္ဒေါ အဇာနန္တောပိ ပါဒေ မဉ္စကံ အာရောပေတိ, အာပတ္တိယေဝ. နိသီဒိတွာ အပဿာယ သုပန္တဿ အနာပတ္တိ. ယောပိ စ ‘‘နိဒ္ဒံ ဝိနောဒေဿာမီ’’တိ စင်္ကမန္တော ပတိတွာ သဟသာဝ ဝုဋ္ဌာတိ, တဿာပိ အနာပတ္တိ. ယော ပန ပတိတွာ တတ္ထေဝ သယတိ, န ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ အာပတ္တိ.

යම් භික්ෂුවක් රාත්‍රිය පුරා දොර මුරකර හෝ දුර මඟක් ගෙවා විඩාපත්ව දහවල් කාලයේ ඇඳ මත වාඩි වී බිමෙන් පා නොඔසවා නිදන්නේ නම් ඔහුට ඇවැත් නැත. නිදිබර ගතිය නිසා නොදැනුවත්වම පා ඇඳ මතට ගන්නේ නම් එය ඇවැතකි. වාඩි වී යම් දෙයකට හේත්තු වී නිදන්නේ නම් ඇවැත් නැත. නිදිමත දුරු කිරීමට සක්මන් කරද්දී වැටී එකවරම නැගිටින්නේ නම් ඔහුට ද ඇවැත් නැත. වැටී එතැනම නිදන්නේ නම්, නැගිටින්නේ නැත්නම් ඔහුට ඇවැත් වේ.

ကော မုစ္စတိ, ကော န မုစ္စတီတိ? မဟာပစ္စရိယံ တာဝ ‘‘ဧကဘင်္ဂေန နိပန္နကောယေဝ မုစ္စတိ. ပါဒေ ပန ဘူမိတော မောစေတွာ နိပန္နော ယက္ခဂဟိတကောပိ ဝိသညီဘူတောပိ န မုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဗန္ဓိတွာ နိပဇ္ဇာပိတောဝ မုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တံ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ယော စင်္ကမန္တော မုစ္စိတွာ ပတိတော တတ္ထေဝ သုပတိ, တဿာပိ အဝိသယတ္တာ အာပတ္တိ န ဒိဿတိ. အာစရိယာ ပန ဧဝံ န ကထယန္တိ. တသ္မာ အာပတ္တိယေဝါတိ မဟာပဒုမတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. ဒွေ ပန ဇနာ အာပတ္တိတော မုစ္စန္တိယေဝ, ယော စ ယက္ခဂဟိတကော, ယော စ ဗန္ဓိတွာ နိပဇ္ဇာပိတော’’တိ.

මෙහිදී ඇවැතින් නිදහස් වන්නේ කවුද, නිදහස් නොවන්නේ කවුද? මහාපච්චරියට අනුව නම්, ඇලයට හැරී නිදා සිටින තැනැත්තා පමණක් නිදහස් වේ. පා බිමෙන් ඔසවා නිදාගන්නේ නම් යක්ෂයකු අරූ තැනැත්තා හෝ සිහි විසඥ වූ තැනැත්තා වුව ද නිදහස් නොවන බව එහි සඳහන් වේ. කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් වන්නේ බැඳ දමා නිදි කරවූ තැනැත්තා පමණක් නිදහස් වන බවයි. මහා අටුවාවෙහි සඳහන් වන්නේ සක්මන් කරද්දී ක්ලාන්ත වී වැටී එතැනම නිදාගන්නා තැනැත්තාට තම පාලනයෙන් බැහැර වූවක් බැවින් ඇවැතක් නොපෙනෙන බවයි. එහෙත් ආචාර්යවරුන් එසේ නොපවසති. එබැවින් එය ඇවැතක් ම බව මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. ඇවැතින් නිදහස් වන්නේ දෙදෙනෙකු පමණි: යක්ෂයකු අරූ තැනැත්තා සහ බැඳ දමා නිදි කරවූ තැනැත්තා ය.

၇၈. ဘာရုကစ္ဆကဝတ္ထုမှိ [Pg.246] အနာပတ္တိ သုပိနန္တေနာတိ ယသ္မာ သုပိနန္တေ အဝိသယတ္တာ ဧဝံ ဟောတိ, တသ္မာ ဥပါလိတ္ထေရော ဘဂဝတာ အဝိနိစ္ဆိတပုဗ္ဗမ္ပိ ဣမံ ဝတ္ထုံ နယဂ္ဂါဟေန ဝိနိစ္ဆိနိ. ဘဂဝါပိ စ သုတွာ ‘‘သုကထိတံ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါလိနာ; အပဒေ ပဒံ ကရောန္တော ဝိယ, အာကာသေ ပဒံ ဒဿေန္တော ဝိယ ဥပါလိ ဣမံ ပဉှံ ကထေသီ’’တိ ဝတွာ ထေရံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရာနံ ယဒိဒံ ဥပါလီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉, ၂၂၈). ဣတော ပရာနိ သုပဗ္ဗာဒီနိ ဝတ္ထူနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

78. භාරුකච්ඡක වස්තුවේ 'සිහිනයෙන් ඇවැත් නැත' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ සිහිනය පාලනය කළ නොහැකි බැවින් එසේ වන නිසා ය. එබැවින් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මින් පෙර විනිශ්චය නොකළ මෙම කරුණ න්‍යායානුකූලව විනිශ්චය කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එය අසා, 'මහණෙනි, උපාලි මැනවින් ප්‍රකාශ කළේය; පියවරක් නැති තැනක පියවරක් තබන්නාක් මෙන්, අහසේ පියවරක් පෙන්වන්නාක් මෙන් උපාලි මේ පැනය විසඳුවේය' යැයි වදාරා උන්වහන්සේව විනයධරයන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තැබූහ: 'මහණෙනි, මාගේ ශ්‍රාවක වූ විනයධර භික්ෂූන් අතර උපාලි අග්‍ර වේ.' මින් පසුව එන සුපබ්බ වැනි වස්තූන් පැහැදිලි අර්ථ සහිත ය.

၈၀. ဘိက္ခုနီသမ္ပယောဇနာဒီသု တေ လိစ္ဆဝိကုမာရကာ ခိဍ္ဍာပသုတာ အတ္တနော အနာစာရေန ဧဝံ အကံသု. တတော ပဋ္ဌာယ စ လိစ္ဆဝီနံ ဝိနာသော ဧဝ ဥဒပါဒိ.

80. භික්ෂුණීසම්පයෝජන වැනි වස්තූන්හි එම ලිච්ඡවි කුමාරවරුන් විනෝදයට බරව තම අනාචාරය නිසා එසේ කළහ. එතැන් සිට ලිච්ඡවීන්ගේ විනාශය ම හටගත්තේ ය.

၈၂. ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတဝတ္ထုမှိ ဒဿနံ အဂမာသီတိ အနုကမ္ပာယ ‘‘တံ ဒက္ခိဿာမီ’’တိ ဂေဟံ အဂမာသိ. အထဿ သာ အတ္တနော စ ဒါရကာနဉ္စ နာနပ္ပကာရေဟိ အနာထဘာဝံ သံဝဏ္ဏေသိ. အနပေက္ခဉ္စ နံ ဉတွာ ကုပိတာ ‘‘ဧဟိ ဝိဗ္ဘမာဟီ’’တိ ဗလက္ကာရေန အဂ္ဂဟေသိ. သော အတ္တာနံ မောစေတုံ ပဋိက္ကမန္တော ဇရာဒုဗ္ဗလတာယ ဥတ္တာနော ပရိပတိ. တတော သာ အတ္တနော မနံ အကာသိ. သော ပန ဘိက္ခု အနာဂါမီ သမုစ္ဆိန္နကာမရာဂေါ တသ္မာ န သာဒိယီတိ.

82. මහලු කල පැවිදි වූ භික්ෂුවකගේ වස්තුවෙහි, 'දැකීමට ගියේය' යනු අනුකම්පාවෙන් 'ඇය බලන්නෙමි' යි සිතා නිවසට ගියේය. එකල ඇය තමාගේත් දරුවන්ගේත් විවිධ අකාර වූ අසරණභාවය විස්තර කළාය. ඔහු උපේක්ෂාවෙන් සිටින බව දැන කෝපයට පත්ව 'එන්න, සිවුරු හරින්න' යි පවසමින් බලහත්කාරයෙන් අල්ලා ගත්තාය. ඔහු තමා මුදා ගැනීමට පසුපසට යද්දී ජරාව නිසා දුබල බැවින් උඩුබැලි අතට වැටුණි. ඉන්පසු ඇය තම සිතැඟි පරිදි කළාය. එහෙත් එම භික්ෂුව කාමරාගය සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කළ අනාගාමී උත්තමයෙකි. එබැවින් ඔහු එය සතුටින් පිළිනොගත්තේය (අනුමත නොකළේය) යි දත යුතුය.

၈၃. မိဂပေါတကဝတ္ထု ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

83. මිගපෝතක වස්තුව පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဝိနီတဝတ္ထု နိဋ္ဌိတံ.

විනීත වස්තු නිමවා ඇත.

သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာယ

සමන්තපාසාදිකා නම් විනය අට්ඨකථාවෙහි,

ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම පාරාජිකා වර්ණනාව නිම විය.

တတြိဒံ သမန္တပါသာဒိကာယ သမန္တပါသာဒိကတ္တသ္မိံ –

එහි සමන්තපාසාදිකාවෙහි 'සමන්තපාසාදික' (සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පහදවන) බව පිළිබඳව මෙය දැක්වේ -

အာစရိယပရမ္ပရတော, နိဒါနဝတ္ထုပ္ပဘေဒဒီပနတော;

ပရသမယဝိဝဇ္ဇနတော, သကသမယဝိသုဒ္ဓိတော စေဝ.

ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැවත එන බැවින් ද, නිදාන වස්තූන්ගේ ප්‍රභේදයන් දැක්වීමෙන් ද, පරසමය (අන්‍ය මත) බැහැර කිරීමෙන් ද, ස්වසමය (තම මතය) පිරිසිදු ලෙස දැක්වීමෙන් ද,

ဗျဉ္ဇနပရိသောဓနတော, ပဒတ္ထတော ပါဠိယောဇနက္ကမတော;

သိက္ခာပဒနိစ္ဆယတော, ဝိဘင်္ဂနယဘေဒဒဿနတော.

ව්‍යංජන පිරිසිදු කිරීමෙන් ද, පදවල අර්ථයන්ගෙන් ද, පාලි යෝජනා ක්‍රමයෙන් ද, ශික්ෂාපද විනිශ්චයෙන් ද සහ විභංග ක්‍රමයන්ගේ ප්‍රභේදයන් දැක්වීමෙන් ද,

သမ္ပဿတံ [Pg.247] န ဒိဿတိ, ကိဉ္စိ အပါသာဒိကံ ယတော ဧတ္ထ;

ဝိညူနမယံ တသ္မာ, သမန္တပါသာဒိကာတွေဝ.

නුවණින් බලන විද්වතුන්ට මෙහි කිසිදු නොපැහැදීමක් ඇති කරවන කරුණක් නොපෙනේ. එබැවින් මෙය 'සමන්තපාසාදිකා' (සමන්තපාසාදිකා) යැයි කියනු ලැබේ.

သံဝဏ္ဏနာ ပဝတ္တာ, ဝိနယဿ ဝိနေယျဒမနကုသလေန;

ဝုတ္တဿ လောကနာထေန, လောကမနုကမ္ပမာနေနာတိ.

හික්මවිය යුත්තන් දමනය කිරීමෙහි දක්ෂ වූ, ලෝකයාට අනුකම්පා කරන ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද විනයෙහි මෙම වර්ණනාව (අට්ඨකථාව) සමන්තපාසාදිකා නමින්ම පවතී.

ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම පාරාජිකා වර්ණනාව නිම විය.

၂. ဒုတိယပါရာဇိကံ

2. දෙවන පාරාජිකාව.

ဒုတိယံ အဒုတိယေန, ယံ ဇိနေန ပကာသိတံ;

ပါရာဇိကံ တဿ ဒါနိ, ပတ္တော သံဝဏ္ဏနာက္ကမော.

අසමසම වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් යම් දෙවන පාරාජිකා ශික්ෂාපදයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, දැන් එහි වර්ණනා ක්‍රමය පැමිණියේය.

ယသ္မာ တသ္မာ သုဝိညေယျံ, ယံ ပုဗ္ဗေ စ ပကာသိတံ;

တံ သဗ္ဗံ ဝဇ္ဇယိတွာန, ဟောတိ သံဝဏ္ဏနာ အယံ.

එබැවින් මීට පෙර පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි පරිදි යමක් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල මඟ හැර මෙම අට්ඨකථා වර්ණනාව කරනු ලැබේ.

ဓနိယဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

ධනිය වස්තු වර්ණනාව.

၈၄. တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေတိ တတ္ထ ရာဇဂဟေတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တဉှိ မန္ဓာတု-မဟာဂေါဝိန္ဒာဒီဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘ရာဇဂဟ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အညေပေတ္ထ ပကာရေ ဝဏ္ဏယန္တိ. ကိံ တေဟိ! နာမမေတံ တဿ နဂရဿ. တံ ပနေတံ ဗုဒ္ဓကာလေ စ စက္ကဝတ္တိကာလေ စ နဂရံ ဟောတိ. သေသကာလေ သုညံ ဟောတိ ယက္ခပရိဂ္ဂဟိတံ, တေသံ ဝသန္တဝနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ ဂေါစရဂါမံ ဒဿေတွာ နိဝါသနဋ္ဌာနမာဟ – ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေတိ. သော စ ဂိဇ္ဈာ တဿ ကူဋေသု ဝသိံသု, ဂိဇ္ဈသဒိသာနိ ဝါ တဿ ကူဋာနိ; တသ္မာ ဂိဇ္ဈကူဋောတိ ဝုစ္စတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

84. එසමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වැඩවසන සේක යන්නෙහි: රජගහ යනු ඒ නම ඇති නගරයයි. මන්ධාතු, මහාගෝවින්ද ආදී රජවරුන් විසින් පාලනය කළ බැවින් එය 'රජගහ' යැයි කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව තවත් විවිධ අර්ථ වර්ණනා කරති. ඒවායින් කුමන ප්‍රයෝජනයක් ද? මෙය එම නගරයේ නමයි. එය බුද්ධ කාලයේ දී හා සක්විති රජුන් ඇති කාලයේ දී නගරයක්ව පවතී. සෙසු කාලවල දී මිනිසුන්ගෙන් හිස්ව යක්ෂයන් විසින් අල්ලා ගනු ලැබ ඔවුන්ගේ වාසස්ථානයක්ව පවතී. මෙසේ ගොදුරු ගම දක්වා වැඩවසන ස්ථානය ලෙස 'ගිජ්ඣකූට පර්වතය' යන්න වදාළහ. එම පර්වතයේ මුදුන්වල ගිජු ලිහිණියන් වාසය කළ බැවින් හෝ එහි මුදුන් ගිජු ලිහිණියන් හා සමාන බැවින් 'ගිජ්ඣකූට' යැයි කියනු ලබන බව දත යුතුය.

သမ္ဗဟုလာတိ ဝိနယပရိယာယေန တယော ဇနာ သမ္ဗဟုလာတိ ဝုစ္စန္တိ, တတော ပရံ သံဃော. သုတ္တန္တပရိယာယေန တယော တယော ဧဝ, တတော ပဋ္ဌာယ သမ္ဗဟုလာ. ဣဓ ပန တေ သုတ္တန္တပရိယာယေန သမ္ဗဟုလာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သန္ဒိဋ္ဌာတိ နာတိဝိဿာသိကာ န ဒဠှမိတ္တာ; တတ္ထ တတ္ထ သင်္ဂမ္မ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဟိ တေ သန္ဒိဋ္ဌာတိ ဝုစ္စန္တိ. သမ္ဘတ္တာတိ အတိဝိဿာသိကာ ဒဠှမိတ္တာ; တေ [Pg.248] ဟိ သုဋ္ဌု ဘတ္တာ ဘဇမာနာ ဧကသမ္ဘောဂပရိဘောဂါတိ ကတွာ ‘‘သမ္ဘတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဣသိဂိလိပဿေတိ ဣသိဂိလိ နာမ ပဗ္ဗတော, တဿ ပဿေ. ပုဗ္ဗေ ကိရ ပဉ္စသတမတ္တာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ကာသိကောသလာဒီသု ဇနပဒေသု ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ တသ္မိံ ပဗ္ဗတေ သန္နိပတိတွာ သမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေန္တိ. မနုဿာ တေ ပဝိသန္တေဝ ပဿန္တိ န နိက္ခမန္တေ. တတော အာဟံသု – ‘‘အယံ ပဗ္ဗတော ဣမေ ဣသယော ဂိလတီ’’တိ. တဒုပါဒါယ တဿ ‘‘ဣသိဂိလိ’’တွေဝ သမညာ ဥဒပါဒိ, တဿ ပဿေ ပဗ္ဗတပါဒေ.

'සම්බහුලා' යනු විනය පර්යායට අනුව පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි. ඊට වැඩි වූ කල 'සංඝ' නම් වේ. සූත්‍ර පර්යායට අනුව තිදෙනා තිදෙනාමය, එතැන් සිට 'සම්බහුල' නම් වේ. මෙහි දී සූත්‍ර පර්යායට අනුව 'සම්බහුල' යැයි දත යුතුය. 'සන්දිට්ඨා' යනු ඉතා හිතවත් නොවන, දැඩි මිතුරන් නොවන අයයි. ඒ ඒ තැන්වල දී හමුවී දැක ඇති බැවින් ඔවුහු 'සන්දිට්ඨ' (හඳුනන අය) යැයි කියනු ලබති. 'සම්භත්තා' යනු ඉතා විශ්වාසවන්ත, දැඩි මිතුරන් වූ භික්ෂූන්ය. ඔවුහු මැනවින් ඇසුරු කරන බැවින් හා එකට වැළඳීම් ආදිය කරන බැවින් 'සම්භත්ත' යැයි කියනු ලබති. 'ඉසිගිලිපස්සේ' යනු ඉසිගිලි නම් පර්වතය අසල යන්නයි. අතීතයේ පන්සියයක් පමණ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කාසි කෝසල ආදී ජනපදවල පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, පසුව මෙම පර්වතයට රැස්ව සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවති. මිනිස්සු උන්වහන්සේලා ඇතුළු වනු දකිති, පිටතට එනු නොදකිති. එබැවින් 'මේ පර්වතය මේ ඉසිවරුන් ගිල ගනියි' යැයි කීහ. එය මුල් කරගෙන ඒ පර්වතයට 'ඉසිගිලි' යන නම ඇති විය. එහි පර්වත පාමුල යනු අර්ථයි.

တိဏကုဋိယော ကရိတွာတိ တိဏစ္ဆဒနာ သဒွါရဗန္ဓာ ကုဋိယော ကတွာ. ဝဿံ ဥပဂစ္ဆန္တေန ဟိ နာလကပဋိပဒံ ပဋိပန္နေနာပိ ပဉ္စန္နံ ဆဒနာနံ အညတရေန ဆန္နေယေဝ သဒွါရဗန္ဓေ သေနာသနေ ဥပဂန္တဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အသေနာသနိကေန ဝဿံ ဥပဂန္တဗ္ဗံ. ယော ဥပဂစ္ဆေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၀၄). တသ္မာ ဝဿကာလေ သစေ သေနာသနံ လဘတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ; နော စေ လဘတိ, ဟတ္ထကမ္မံ ပရိယေသိတွာပိ ကာတဗ္ဗံ. ဟတ္ထကမ္မံ အလဘန္တေန သာမမ္ပိ ကာတဗ္ဗံ. န တွေဝ အသေနာသနိကေန ဝဿံ ဥပဂန္တဗ္ဗံ. အယမနုဓမ္မတာ. တသ္မာ တေ ဘိက္ခူ တိဏကုဋိယော ကရိတွာ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနာဒီနိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ကတိကဝတ္တာနိ စ ခန္ဓကဝတ္တာနိ စ အဓိဋ္ဌာယ တီသု သိက္ခာသု သိက္ခမာနာ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆိံသု.

'තණ කුටි කොට' යනු තණකොළ සෙවිලි කළ, දොරවල් සවිකළ කුටි සාදාගෙන යන්නයි. වස් වසන භික්ෂුව නාලක ප්‍රතිපදාව පුරන්නෙකු වුවද පස් වැදෑරුම් සෙවිලි වර්ගවලින් එකක් කළ, දොරවල් සහිත සේනාසනයකම වස් විසිය යුතුය. 'මහණෙනි, සේනාසනයක් නොමැතිව වස් නොවිසිය යුතුය. යමෙක් වසන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ' යැයි භගවතුන් වහන්සේ වදාළහ. එබැවින් වස් කාලයේ දී සේනාසනයක් ලබන්නේ නම් එය යහපත්ය. ඉදින් නොලබන්නේ නම් අත්කම් සොයා හෝ එය කරගත යුතුය. අත්කම් කරන්නෙකු නොලබන්නේ නම් තමාම හෝ කරගත යුතුය. සේනාසනයක් නොමැතිව වස් නොවිසිය යුතුය. මෙය ධර්මානුකූල ප්‍රතිපදාවයි. එබැවින් එම භික්ෂූහු තණ කුටි සාදා, රාත්‍රී ස්ථාන දිවා ස්ථාන ආදිය වෙන් කරගෙන, කතිකාවත් හා ඛන්ධක වත් ඉටු කරමින් ශික්ෂාත්‍රයෙහි හික්මෙමින් වස් විසූහ.

အာယသ္မာပိ ဓနိယောတိ န ကေဝလံ တေ ထေရာဝ ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ အာဒိကမ္မိကော အာယသ္မာ ဓနိယောပိ. ကုမ္ဘကာရပုတ္တောတိ ကုမ္ဘကာရဿ ပုတ္တော; တဿ ဟိ နာမံ ဓနိယော, ပိတာ ကုမ္ဘကာရော, တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဓနိယော ကုမ္ဘကာရပုတ္တော’’တိ. ဝဿံ ဥပဂစ္ဆီတိ တေဟိ ထေရေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဋ္ဌာနေယေဝ တိဏကုဋိကံ ကရိတွာ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆိ. ဝဿံဝုတ္ထာတိ ပုရိမိကာယ ဥပဂတာ မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရိတာ ပါဋိပဒဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ဝုတ္ထဝဿာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဝဿံဝုတ္ထာ ဟုတွာ.

'ආයුෂ්මත් ධනිය ද' යනු ඒ ස්ථවිරයන් පමණක් නොව මෙම ශික්ෂාපදයේ මුල්ම කර්තෘ වූ ආයුෂ්මත් ධනිය ද වස් විසූහ. 'කුම්භකාරපුත්තෝ' යනු කුඹල්කරුගේ පුත්‍රයාය. ඔහුගේ නම ධනියයි, පියා කුඹල්කරුවෙකි. එබැවින් 'කුම්භකාරපුත්ත ධනිය' යැයි කියන ලදී. 'වස් විසුවේය' යනු ඒ ස්ථවිරයන් සමඟ එකම ස්ථානයක තණ කුටියක් සාදාගෙන වස් විසීමයි. 'වස් වැස නිම වූ' යනු පෙර වස් එළඹී, මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කර, පෑලවිය දවසේ සිට 'වස් වැස නිම වූවෝ' යැයි කියනු ලැබෙති. මෙසේ වස් වැස නිම වී,

တိဏကုဋိယော ဘိန္ဒိတွာတိ န ဒဏ္ဍမုဂ္ဂရာဒီဟိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ကတွာ, ဝတ္တသီသေန ပန တိဏဉ္စ ဒါရုဝလ္လိ-အာဒီနိ စ ဩရောပေတွာတိ အတ္ထော. ယေန ဟိ ဝိဟာရပစ္စန္တေ ကုဋိ ကတာ ဟောတိ, တေန သစေ အာဝါသိကာ ဘိက္ခူ ဟောန္တိ, တေ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗာ. ‘‘သစေ ဣမံ ကုဋိံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ ကောစိ ဝသိတုံ ဥဿဟတိ, တဿ ဒေထာ’’တိ ဝတွာ ပက္ကမိတဗ္ဗံ. ယေန အရညေ ဝါ ကတာ ဟောတိ[Pg.249], ပဋိဇဂ္ဂနကံ ဝါ န လဘတိ, တေန ‘‘အညေသမ္ပိ ပရိဘောဂံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပဋိသာမေတွာ ဂန္တဗ္ဗံ. တေ ပန ဘိက္ခူ အရညေ ကုဋိယော ကတွာ ပဋိဇဂ္ဂနကံ အလဘန္တာ တိဏဉ္စ ကဋ္ဌဉ္စ ပဋိသာမေတွာ သင်္ဂေါပေတွာတိ အတ္ထော. ယထာ စ ဌပိတံ တံ ဥပစိကာဟိ န ခဇ္ဇတိ, အနောဝဿကဉ္စ ဟောတိ, တထာ ဌပေတွာ ‘‘ဣဒံ ဌာနံ အာဂန္တွာ ဝသိတုကာမာနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဥပကာရာယ ဘဝိဿတီ’’တိ ဂမိယဝတ္တံ ပူရေတွာ.

'තණ කුටි බිඳ' යනු මුගුරු ආදියෙන් කුඩුපට්ටම් කර දැමීම නොව, වත් පිළිවෙත් අනුව තණකොළ හා දැව වැල් ආදිය ඉවත් කර ජනපද චාරිකාවේ වැඩියහ යනු අර්ථයි. යම් භික්ෂුවක් විහාර සීමාවේ කුටියක් කළේ නම්, එහි නේවාසික භික්ෂූන් සිටී නම් ඔවුන්ගෙන් විමසිය යුතුය. 'ඉදින් මේ කුටිය රැකබලාගෙන කෙනෙකුට වාසය කළ හැක්කේ නම් ඔහුට දෙන්න' යැයි පවසා යා යුතුය. යමෙක් අරණ්‍යයක කළේ නම් හෝ රැකබලා ගන්නෙකු නොලැබේ නම්, 'අන් අයට ද ප්‍රයෝජනයක් වනු ඇත' යි සිතා ඒවා තැන්පත් කර තබා යා යුතුය. එම භික්ෂූහු අරණ්‍යයේ කුටි සාදා රැකබලා ගන්නෙකු නොමැති වූ බැවින් තණකොළ හා ලී දඬු තැන්පත් කර මැනවින් ආරක්ෂා කොට තැබූහ යනු අර්ථයි. ඒවා වේයන් නොකන ලෙසත්, වැස්සට නොතෙමෙන ලෙසත් තබා, 'මේ ස්ථානයට පැමිණ වාසය කිරීමට කැමති සබ්‍රහ්මචාරීන්ට උපකාරයක් වනු ඇත' යි සිතා ගමික වත් සම්පූර්ණ කළහ.

ဇနပဒစာရိကံ ပက္ကမိံသူတိ အတ္တနော အတ္တနော စိတ္တာနုကူလံ ဇနပဒံ အဂမံသု. အာယသ္မာ ပန ဓနိယော ကုမ္ဘကာရပုတ္တော တတ္ထေဝ ဝဿံ ဝသီတိအာဒိ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ယာဝတတိယကန္တိ ယာဝတတိယဝါရံ. အနဝယောတိ အနုအဝယော, သန္ဓိဝသေန ဥကာရလောပေါ. အနု အနု အဝယော, ယံ ယံ ကုမ္ဘကာရေဟိ ကတ္တဗ္ဗံ နာမ အတ္ထိ, သဗ္ဗတ္ထ အနူနော ပရိပုဏ္ဏသိပ္ပောတိ အတ္ထော. သကေတိ အတ္တနော သန္တကေ. အာစရိယကေတိ အာစရိယကမ္မေ. ကုမ္ဘကာရကမ္မေတိ ကုမ္ဘကာရာနံ ကမ္မေ; ကုမ္ဘကာရေဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မေတိ အတ္ထော. ဧတေန သကံ အာစရိယကံ သရူပတော ဒဿိတံ ဟောတိ. ပရိယောဒါတသိပ္ပောတိ ပရိသုဒ္ဓသိပ္ပော. အနဝယတ္တေပိ သတိ အညေဟိ အသဒိသသိပ္ပောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

“ජනපදචාරිකං පක්කමිංසූ” යනු තමන් තමන්ගේ සිතට එකඟ වූ (කැමති වූ) ජනපදයකට වැඩම කළහ යන්නයි. “ආයස්මා පන ධනියෝ කුම්භකාරපුත්තෝ තත්ථේව වස්සං වසී” යනාදිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. “යාවතතියකන්ති” යනු තුන්වන වාරය දක්වා යන්නයි. “අනවයෝ” යනු ‘අනු + අවයෝ’ යන්නයි; සන්ධි වීමේදී ‘උ’ කාරය ලොප් වී ඇත. ‘අනු අනු අවයෝ’ යනු කුඹල්කරුවන් විසින් කළ යුතු යම් යම් කාර්යයක් වේ නම්, ඒ සියල්ලෙහිම අඩුවක් නැති, පිරිපුන් ශිල්ප ඇත්තා යන අර්ථයයි. “සකේ” යනු තමා සතු දෙයෙහි යන්නයි. “ආචරියකේ” යනු ආචාර්යවරයාගේ කාර්යයෙහි යන්නයි. “කුම්භකාරකම්මේ” යනු කුඹල්කරුවන්ගේ කර්මාන්තයෙහි හෙවත් කුඹල්කරුවන් විසින් කළ යුතු කාර්යයෙහි යන්න අර්ථයයි. මෙයින් තම ආචාර්යවරයාගෙන් උගත් ශිල්පය ස්වරූපයෙන්ම දක්වන ලද්දේ වෙයි. “පරියෝදාතසිප්පෝ” යනු පිරිසිදු (නිර්දෝෂී) ශිල්ප ඇත්තා යන්නයි. ශිල්පයෙහි අඩුවක් නැති අයෙකු වුවද, අනෙක් අයට සමාන කළ නොහැකි සුවිශේෂී ශිල්පයක් ඇති බව මෙයින් කියවේ.

သဗ္ဗမတ္တိကာမယန္တိ ပိဋ္ဌသံဃာဋကကဝါဋသူစိဃဋိကဝါတပါနကဝါဋမတ္တံ ဌပေတွာ အဝသေသံ ဘိတ္တိဆဒနိဋ္ဌကထမ္ဘာဒိဘေဒံ သဗ္ဗံ ဂေဟသမ္ဘာရံ မတ္တိကာမယမေဝ ကတွာတိ အတ္ထော. တိဏဉ္စ ကဋ္ဌဉ္စ ဂေါမယဉ္စ သင်္ကဍ္ဎိတွာ တံ ကုဋိကံ ပစီတိ တံ သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကတွာ ပါဏိကာယ ဃံသိတွာ သုက္ခာပေတွာ တေလတမ္ဗမတ္တိကာယ ပရိမဇ္ဇိတွာ အန္တော စ ဗဟိ စ တိဏာဒီဟိ ပူရေတွာ ယထာ ပက္ကာ သုပက္ကာ ဟောတိ, ဧဝံ ပစိ. ဧဝံ ပက္ကာ စ ပန သာ အဟောသိ ကုဋိကာ. အဘိရူပါတိ သုရူပါ. ပါသာဒိကာတိ ပသာဒဇနိကာ. လောဟိတိကာတိ လောဟိတဝဏ္ဏာ. ကိင်္ကဏိကသဒ္ဒေါတိ ကိင်္ကဏိကဇာလဿ သဒ္ဒေါ. ယထာ ကိရ နာနာရတနေဟိ ကတဿ ကိင်္ကဏိကဇာလဿ သဒ္ဒေါ ဟောတိ, ဧဝံ တဿာ ကုဋိကာယ ဝါတပါနန္တရိကာဒီဟိ ပဝိဋ္ဌေန ဝါတေန သမာဟတာယ သဒ္ဒေါ အဟောသိ. ဧတေနဿာ အန္တော စ ဗဟိ စ သုပက္ကဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ကိင်္ကဏိကာ’’တိ ကံသဘာဇနံ, တသ္မာ ယထာ အဘိဟတဿ ကံသဘာဇနဿ သဒ္ဒေါ, ဧဝမဿာ ဝါတပ္ပဟတာယ သဒ္ဒေါ အဟောသီ’’တိ ဝုတ္တံ.

“සබ්බමත්තිකාමයං” යනු උළුවහු, දොර පියන්, අගුල්, කවුළු පියන් යන මේවා පමණක් ඉතිරි කර, ඉතිරි බිත්ති, වහල, ගඩොල්, ටැම් ආදී සියලු ගෙවල් උපකරණ මැටියෙන්ම සාදන ලද යන අර්ථයයි. තණ, ලී සහ ගොම රැස් කොට එම කුටිය පිලිස්සුවේය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, එය සම්පූර්ණයෙන්ම මැටියෙන් නිමවා, අතින් පිරිමැද ඔප දමා, වියළා, තෙල් මිශ්‍ර රතු මැටියෙන් අතුල්ලා, ඇතුළත හා පිටත තණකොළ ආදියෙන් පුරවා, හොඳින් පිළිස්සෙන අයුරින් පිලිස්සූ බවයි. එසේ පිළිස්සූ පසු එම කුටිය ඉතා අලංකාර විය. “අභිරූපා” යනු ලස්සන රූපයක් ඇති බවයි. “පාසාදිකා” යනු දැකීමෙන් ප්‍රසාදය උපදවන බවයි. “ලෝහිතකා” යනු රතු පැහැති බවයි. “කිංකණිකසද්දෝ” යනු මිණි දැලක ශබ්දයයි. නානාවිධ රත්නයෙන් කළ මිණි දැලක ශබ්දය යම් සේ ද, එම කුටියේ කවුළු සිදුරු ආදියෙන් ඇතුළු වූ සුළඟ වැදීමෙන් එවැනිම ශබ්දයක් ඇති විය. මෙයින් එම කුටියේ ඇතුළත හා පිටත හොඳින් පිළිස්සී තිබුණු බව දැක්වේ. මහා අට්ඨකථාවෙහි සඳහන් වන්නේ “කිංකණිකා” යනු ලෝහමය භාජනයක් බවයි. එබැවින්, පහර දෙන ලද ලෝහ භාජනයක ශබ්දය මෙන්, සුළඟ වැදීමෙන් එම කුටියෙන් එවැනි ශබ්දයක් නික්මුණු බව එහි කියවේ.

၈၅. ကိံ [Pg.250] ဧတံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ ဇာနန္တောဝ ဘဂဝါ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုန္တိ သဗ္ဗမတ္တိကာမယာယ ကုဋိကာယ ကရဏဘာဝံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဘဂဝတော အာရောစေသုံ. ကထဉှိ နာမ သော, ဘိက္ခဝေ…ပေ… ကုဋိကံ ကရိဿတီတိ ဣဒံ အတီတတ္ထေ အနာဂတဝစနံ; အကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဿ လက္ခဏံ သဒ္ဒသတ္ထတော ပရိယေသိတဗ္ဗံ. န ဟိ နာမ, ဘိက္ခဝေ, တဿ မောဃပုရိသဿ ပါဏေသု အနုဒ္ဒယာ အနုကမ္ပာ အဝိဟေသာ ဘဝိဿတီတိ ဧတ္ထ အနုဒ္ဒယာတိ အနုရက္ခဏာ; ဧတေန မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂံ ဒဿေတိ. အနုကမ္ပာတိ ပရဒုက္ခေန စိတ္တကမ္ပနာ. အဝိဟေသာတိ အဝိဟိံသနာ; ဧတေဟိ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂံ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဘိက္ခဝေ, တဿ မောဃပုရိသဿ ပထဝီခဏနစိက္ခလ္လမဒ္ဒနအဂ္ဂိဒါနေသု ဗဟူ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကေ ပါဏေ ဗျာဗာဓေန္တဿ ဝိနာသေန္တဿ တေသု ပါဏေသု မေတ္တာကရုဏာနံ ပုဗ္ဗဘာဂမတ္တာပိ အနုဒ္ဒယာ အနုကမ္ပာ အဝိဟေသာ န ဟိ နာမ ဘဝိဿတိ အပ္ပမတ္တကာပိ နာမ န ဘဝိဿတီ’’တိ. မာ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ပါဏေသု ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇီတိ ပစ္ဆိမော ဇနသမူဟော ပါဏေသု ပါတဗျဘာဝံ မာ အာပဇ္ဇိ. ‘‘ဗုဒ္ဓကာလေပိ ဘိက္ခူဟိ ဧဝံ ကတံ, ဤဒိသေသု ဌာနေသု ပါဏာတိပါတံ ကရောန္တာနံ နတ္ထိ ဒေါသော’’တိ မညိတွာ ဣမဿ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇမာနာ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ မာ ပါဏေသု ပါတဗျေ ဃံသိတဗ္ဗေ ဧဝံ မညီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

85. “මහණෙනි, මේ කුමක්ද?” යන මෙහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ පිළිබඳව දැන දැනම කරුණු විමසීම ආරම්භ කිරීම පිණිස විමසා වදාළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ කරුණ සැළ කළහ යනු, සම්පූර්ණයෙන් මැටියෙන් සාදන ලද කුටිය නිම කළ ආකාරය මුල සිටම බුදුරජාණන් වහන්සේට සැළ කළ බවයි. “මහණෙනි, ඔහු කෙසේ නම් කුටියක් සාදන්නේද (කරස්සති)” යන මෙහි අනාගත කාල ක්‍රියාව අතීත අර්ථයෙහි යෙදී ඇත; එනම් “සෑදුවේය (අකාසි)” යන්නයි. එහි ලක්ෂණ ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙන් සොයාගත යුතුය. “මහණෙනි, ඒ මෝඝ පුරුෂයා තුළ ප්‍රාණීන් කෙරෙහි අනුකම්පාවක්, දයාවක් හෝ හිංසා නොකිරීමක් නැත්තේමය” යන මෙහි “අනුද්දයා” යනු රැකවරණය හෙවත් ආරක්ෂාවයි; මෙයින් මෙත්තා පූර්වභාගය දක්වයි. “අනුකම්පා” යනු පරදුක්ඛයේදී සිත කම්පනය වීමයි. “අවිහේසා” යනු හිංසා නොකිරීමයි; මේවායින් කරුණා පූර්වභාගය දක්වයි. මෙහි අර්ථය නම්: “මහණෙනි, ඒ මෝඝ පුරුෂයා පොළොව හෑරීමේදී, මඩ පෑගීමේදී සහ ගිනි දීමේදී බොහෝ කුඩා හා ඉතා කුඩා ප්‍රාණීන්ට පීඩා කරමින්, ඔවුන් විනාශ කරමින් සිටියදී, ඒ ප්‍රාණීන් කෙරෙහි මෙත් කරුණා පූර්වභාගයට අයත් අංශුවක් හෝ දයාවක්, අනුකම්පාවක් හෝ හිංසා නොකිරීමක් නැත්තේමය” යන්නයි. “පසුකාලීන ජනතාව ප්‍රාණීන්ට හිංසා කිරීමට පෙළඹෙන්නට ඉඩ නොදෙන්න” යනු මතු පරම්පරාවේ ජනයා ප්‍රාණීන් විනාශ කිරීමට යොමු නොවිය යුතු බවයි. “බුදුන් දවසත් භික්ෂූන් මෙසේ කළහ, මෙවැනි කරුණුවලදී ප්‍රාණීන් මැරීමෙන් දොසක් නැතැයි” සිතා ධනිය හිමියන්ගේ මේ දෘෂ්ටිය අනුගමනය කරමින් මතු පරම්පරාව ප්‍රාණීන් විනාශ කිරීම හෝ මැඩලීම නොකළ යුතුය යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

ဧဝံ ဓနိယံ ဂရဟိတွာ န စ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗမတ္တိကာမယာ ကုဋိကာ ကာတဗ္ဗာတိ အာယတိံ တာဒိသာယ ကုဋိကာယ ကရဏံ ပဋိက္ခိပိ; ပဋိက္ခိပိတွာ စ ‘‘ယော ကရေယျ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ သဗ္ဗမတ္တိကာမယကုဋိကာကရဏေ အာပတ္တိံ ဌပေသိ. တသ္မာ ယောပိ ပထဝီခဏနာဒိနာ ပါဏေသု ပါတဗျတံ အနာပဇ္ဇန္တော တာဒိသံ ကုဋိကံ ကရောတိ, သောပိ ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ. ပထဝီခဏနာဒီဟိ ပန ပါဏေသု ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇန္တော ယံ ယံ ဝတ္ထုံ ဝီတိက္ကမတိ, တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တမေဝ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. ဓနိယတ္ထေရဿ အာဒိကမ္မိကတ္တာ အနာပတ္တိ. သေသာနံ သိက္ခာပဒံ အတိက္ကမိတွာ ကရောန္တာနမ္ပိ ကတံ လဘိတွာ တတ္ထ ဝသန္တာနမ္ပိ ဒုက္ကဋမေဝ. ဒဗ္ဗသမ္ဘာရမိဿကာ ပန ယထာ ဝါ တထာ ဝါ မိဿာ ဟောတု, ဝဋ္ဋတိ. သုဒ္ဓမတ္တိကာမယာဝ န ဝဋ္ဋတိ. သာပိ ဣဋ္ဌကာဟိ ဂိဉ္ဇကာဝသထသင်္ခေပေန ကတာ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ ဘန္တေတိ ခေါ…ပေ… တံ ကုဋိံ ဘိန္ဒိံသူတိ ဘဂဝတော ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ကဋ္ဌေဟိ စ ပါသာဏေဟိ စ တံ ကုဋိကံ ဝိကိရန္တာ ဘိန္ဒိံသု.

මෙසේ ධනිය හිමියන්ව දොසට ලක් කොට, “මහණෙනි, සම්පූර්ණයෙන්ම මැටියෙන් කළ කුටි නොකළ යුතුය” යි මතු කාලයෙහි එවැනි කුටි සෑදීම ප්‍රතික්ෂේප කළහ (තහනම් කළහ). එසේ තහනම් කොට “යමෙක් කරන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ” යැයි පනවා, මැටි කුටි සෑදීමෙහි ආපත්තිය නියම කළහ. එබැවින් යමෙකු පොළොව හෑරීම ආදියෙන් ප්‍රාණීන්ට හිංසා නොවන ලෙස එවැනි කුටියක් කළද ඔහුට දුක්කටාපත්ති වේ. පොළොව හෑරීම ආදියේදී ප්‍රාණීන්ට හිංසා කරමින් යම් යම් වස්තූන් උල්ලංඝනය කරයි නම්, ඒ ඒ කරුණුවලට අදාළව දේශනා කරන ලද ආපත්තීන්ට ඔහු පත්වේ. ධනිය තෙරුන් වහන්සේ මෙහි පළමු වැරදිකරු (ආදිකම්මික) බැවින් උන්වහන්සේට ආපත්ති නැත. සෙසු අය ශික්ෂා පදය උල්ලංඝනය කරමින් සාදති නම් හෝ සාදන ලද කුටියක වසති නම් හෝ ඔවුන්ට දුක්කටාපත්තිම වේ. දාරු ආදී ද්‍රව්‍ය මිශ්‍ර කර සාදන ලද්දක් නම් කවර අයුරකින් හෝ එය කැප වේ. තනිකර මැටියෙන්ම කළ හොත් පමණක් අකැප වේ. එයද ගඩොලින් ගෙයක් ලෙස කළහොත් කැප වේ. “එසේය ස්වාමීනි” යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, ඒ භික්ෂූන් ලී සහ ගල්වලින් එම කුටිය විසිරුවා හරිමින් කඩා බිඳ දැමූහ.

အထ [Pg.251] ခေါ အာယသ္မာ ဓနိယောတိအာဒိမှိ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဓနိယော ဧကပဿေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသိန္နော တေန သဒ္ဒေန အာဂန္တွာ တေ ဘိက္ခူ ‘‘ကိဿ မေ တုမှေ, အာဝုသော, ကုဋိံ ဘိန္ဒထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဘဂဝါ ဘေဒါပေတီ’’တိ သုတွာ သုဗ္ဗစတာယ သမ္ပဋိစ္ဆိ.

“අථ ඛෝ ආයස්මා ධනියෝ” යනාදී කොටසේ සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: ධනිය හිමියන් එක් පසෙක දිවා විහරණය සඳහා වාඩි වී සිටියදී, එම ශබ්දය ඇසී එහි පැමිණ “ඇවැත්නි, ඔබලා කුමක් නිසා මාගේ කුටිය බිඳින්නහුද?” යි විමසා, “බුදුරජාණන් වහන්සේ බිඳවන සේක” යන්න අසා කීකරු බව නිසාම එය පිළිගත්තේය.

ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဣမိနာ အတိမဟန္တေန ဥဿာဟေန အတ္တနော ဝသနတ္ထံ ကတံ ကုဋိကံ ဘေဒါပေသိ, နနု ဧတဿေတ္ထ ဝယကမ္မမ္ပိ အတ္ထီတိ? ကိဉ္စာပိ အတ္ထိ, အထ ခေါ နံ ဘဂဝါ အကပ္ပိယာတိ ဘိန္ဒာပေသိ, တိတ္ထိယဓဇောတိ ဘိန္ဒာပေသိ. အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. အဋ္ဌကထာယံ ပန အညာနိပိ ကာရဏာနိ ဝုတ္တာနိ – သတ္တာနုဒ္ဒယာယ, ပတ္တစီဝရဂုတ္တတ္ထာယ, သေနာသနဗာဟုလ္လပအသေဓနာယာတိအာဒီနိ. တသ္မာ ဣဒါနိပိ ယော ဘိက္ခု ဗဟုဿုတော ဝိနယညူ အညံ ဘိက္ခုံ အကပ္ပိယံ ပရိက္ခာရံ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တံ ဒိသွာ တံ ဆိန္ဒာပေယျ ဝါ ဘိန္ဒာပေယျ ဝါ အနုပဝဇ္ဇော, သော နေဝ စောဒေတဗ္ဗော န သာရေတဗ္ဗော; န တံ လဗ္ဘာ ဝတ္တုံ ‘‘မမ ပရိက္ခာရော တယာ နာသိတော, တံ မေ ဒေဟီ’’တိ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ තම වාසය සඳහා මෙතරම් මහත් වෙහෙසකින් කළ කුටියක් බිඳ දැමීමට නියම කළේ කුමක් නිසාද? මෙහි උන්වහන්සේගේ වියදමක් (වෙහෙසක්) ද තිබුණා නොවේද? යම් වියදමක් තිබුණද, බුදුරජාණන් වහන්සේ එය අකැප දෙයක් බැවින් සහ තීර්ථකයන්ගේ ලාංඡනයක් බඳු වූ බැවින් බිඳ දැමීමට නියම කළහ. මෙය මෙහි ඇති විනිශ්චයයි. අට්ඨකථාවෙහි තවත් කරුණු ද දක්වා ඇත: සත්වයන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, පාත්‍ර සිවුරු ආරක්ෂා කර ගැනීම පිණිස සහ සේනාසන බහුල වීම වැළැක්වීම පිණිස යනාදියයි. එබැවින් වර්තමානයෙහි වුවද බහුශ්‍රුත වූ විනයධර වූ යම් භික්ෂුවක්, වෙනත් භික්ෂුවක් අකැප පරිෂ්කාරයක් ගෙන හැසිරෙනු දැක එය කප්පවන්නේ නම් හෝ බිඳවන්නේ නම්, ඔහු නිවැරදිය. ඔහුට දොස් නොනැඟිය යුතුය, වැරදි සිහිපත් නොකළ යුතුය. “මාගේ පරිෂ්කාරය ඔබ විසින් විනාශ කරන ලදී, එබැවින් එය මට ලබා දෙන්න” යැයි ඔහුට පැවසීමට කිසිවෙකුට අයිතියක් නැත.

ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယော

පාලිමුත්තක විනිශ්චය

တတြာယံ ပါဠိမုတ္တကော ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယော – ကေစိ တာလပဏ္ဏစ္ဆတ္တံ အန္တော ဝါ ဗဟိ ဝါ ပဉ္စဝဏ္ဏေန သုတ္တေန သိဗ္ဗန္တာ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ ကရောန္တိ, တံ န ဝဋ္ဋတိ. ဧကဝဏ္ဏေန ပန နီလေန ဝါ ပီတကေန ဝါ ယေန ကေနစိ သုတ္တေန အန္တော ဝါ ဗဟိ ဝါ သိဗ္ဗိတုံ ဆတ္တဒဏ္ဍဂ္ဂါဟကံ သလာကပဉ္ဇရံ ဝါ ဝိနန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ. တဉ္စ ခေါ ထိရကရဏတ္ထံ, န ဝဏ္ဏမဋ္ဌတ္ထာယ. ဆတ္တပဏ္ဏကေသု မကရဒန္တကံ ဝါ အဍ္ဎစန္ဒကံ ဝါ ဆိန္ဒိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဆတ္တဒဏ္ဍေ ဂေဟထမ္ဘေသု ဝိယ ဃဋကော ဝါ ဝါဠရူပကံ ဝါ န ဝဋ္ဋတိ. သစေပိ သဗ္ဗတ္ထ အာရဂ္ဂေန လေခါ ဒိန္နာ ဟောတိ, သာပိ န ဝဋ္ဋတိ. ဃဋကမ္ပိ ဝါဠရူပမ္ပိ ဘိန္ဒိတွာ ဓာရေတဗ္ဗံ. လေခါပိ ဃံသိတွာ ဝါ အပနေတဗ္ဗာ, သုတ္တကေန ဝါ ဒဏ္ဍော ဝေဌေတဗ္ဗော. ဒဏ္ဍဗုန္ဒေ ပန အဟိစ္ဆတ္တကသဏ္ဌာနံ ဝဋ္ဋတိ. ဝါတပ္ပဟာရေန အစလနတ္ထံ ဆတ္တမဏ္ဍလိကံ ရဇ္ဇုကေဟိ ဂါဟေတွာ ဒဏ္ဍေ ဗန္ဓန္တိ, တသ္မိံ ဗန္ဓနဋ္ဌာနေ ဝလယမိဝ ဥက္ကိရိတွာ လေခံ ဌပေန္တိ, သာ ဝဋ္ဋတိ.

මෙහි පාලි පාඨයන්හි සඳහන් නොවන කැප අකැප පිරිකර පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේය - සමහර භික්ෂූන් වහන්සේලා තලපත් කුඩ ඇතුළත හෝ පිටත පස්වණක් පැහැති නූලෙන් මසා අලංකාර කරති. එය අකැප ය. නිල් හෝ කහ හෝ යම් එක් වර්ණයක නූලකින් ඇතුළත හෝ පිටත මැසීම ද, කුඩ මිටෙහි කූරු රඳවන පංජරය බැඳීම ද කැප වේ. එය ශක්තිමත් කිරීමට මිස අලංකාරය පිණිස නොවිය යුතුය. කුඩ කොළවල මකර දත් හැඩය හෝ අඩ සඳ හැඩය කැපීම අකැප ය. කුඩ මිටෙහි ගෘහස්ථ කුළුණුවල මෙන් කළස් හෝ සත්ව රූප දැමීම අකැප ය. සියලු තැන්හි කටුවකින් ඉරි ඇඳ තිබුණ ද එය අකැප ය. කළස් හෝ සත්ව රූප ඇත්නම් ඒවා විනාශ කර පරිහරණය කළ යුතුය. ඉරි ද මැකීම හෝ නූලකින් එතීම කළ යුතුය. මිටේ කෙළවර බිම්මල් හැඩය තිබීම කැප ය. සුළඟට සෙලවීම වැළැක්වීමට කුඩ වටය නූල්වලින් මිටට බැඳීම සඳහා ඉරි ඇඳීම කැප වේ.

စီဝရမဏ္ဍနတ္ထာယ နာနာသုတ္တကေဟိ သတပဒီသဒိသံ သိဗ္ဗန္တာ အာဂန္တုကပဋ္ဋံ ဌပေန္တိ, အညမ္ပိ ယံကိဉ္စိ သူစိကမ္မဝိကာရံ ကရောန္တိ, ပဋ္ဋမုခေ ဝါ ပရိယန္တေ [Pg.252] ဝါ ဝေဏိံ ဝါ သင်္ခလိကံ ဝါ, ဧဝမာဒိ သဗ္ဗံ န ဝဋ္ဋတိ, ပကတိသူစိကမ္မမေဝ ဝဋ္ဋတိ. ဂဏ္ဌိကပဋ္ဋကဉ္စ ပါသကပဋ္ဋဉ္စ အဋ္ဌကောဏမ္ပိ သောဠသကောဏမ္ပိ ကရောန္တိ, တတ္ထ အဂ္ဃိယဂယမုဂ္ဂရာဒီနိ ဒဿေန္တိ, ကက္ကဋက္ခီနိ ဥက္ကိရန္တိ, သဗ္ဗံ န ဝဋ္ဋတိ, စတုကောဏမေဝ ဝဋ္ဋတိ. ကောဏသုတ္တပိဠကာ စ စီဝရေ ရတ္တေ ဒုဝိညေယျရူပါ ဝဋ္ဋန္တိ. ကဉ္ဇိကပိဋ္ဌခလိအာဒီသု စီဝရံ ပက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. စီဝရကမ္မကာလေ ပန ဟတ္ထမလသူစိမလာဒီနံ ဓောဝနတ္ထံ ကိလိဋ္ဌကာလေ စ ဓောဝနတ္ထံ ဝဋ္ဋတိ. ဂန္ဓံ ဝါ လာခံ ဝါ တေလံ ဝါ ရဇနေ ပက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတိ.

සිවුරු අලංකාර කිරීම සඳහා විවිධ වර්ණ නූල්වලින් පත්තෑයෙකුගේ හැඩයට මසා අතිරේක රෙදි කැබලි තැබීම, කෙළවරවල විවිධ මෝස්තර මැසීම ආදී සියල්ල අකැප ය. සාමාන්‍ය මැස්ම ම කැප වේ. ගැට (බොත්තම්) හා පස (කවුළු) තබන තැන් අටපට්ටම් හෝ දහසය පට්ටම් කර එහි ස්තූප හෝ කකුළු ඇස් වැනි රූප මැසීම අකැප ය. සිවුැස් හැඩය ම කැප වේ. සිවුර පඬු පෙවූ පසු නොපෙනෙන සේ කෙළවර නූල් ගැට තිබීම කැප ය. පඬු පැන්වලට කැඳ, පිටි, සුවඳ ද්‍රව්‍ය, ලාකඩ හෝ තෙල් මිශ්‍ර කිරීම අකැප ය. නමුත් සිවුරු මසන විට අත්වල හෝ කටුවේ ඇති කිලිටි ඉවත් කිරීමටත්, පසුව කිලිටි වූ විට සේදීමටත් කැප වේ.

စီဝရံ ရဇိတွာ သင်္ခေန ဝါ မဏိနာ ဝါ ယေန ကေနစိ န ဃဋ္ဋေတဗ္ဗံ. ဘူမိယံ ဇာဏုကာနိ နိဟန္တွာ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတွာ ဒေါဏိယမ္ပိ န ဃံသိတဗ္ဗံ. ဒေါဏိယံ ဝါ ဖလကေ ဝါ ဌပေတွာ အန္တေ ဂါဟာပေတွာ ဟတ္ထေဟိ ပဟရိတုံ ပန ဝဋ္ဋတိ; တမ္ပိ မုဋ္ဌိနာ န ကာတဗ္ဗံ. ပေါရာဏကတ္ထေရာ ပန ဒေါဏိယမ္ပိ န ဌပေသုံ. ဧကော ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ; အပရော ဟတ္ထေ ကတွာ ဟတ္ထေန ပဟရတိ. စီဝရဿ ကဏ္ဏသုတ္တကံ န ဝဋ္ဋတိ, ရဇိတကာလေ ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပန ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ကဏ္ဏသုတ္တက’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၄၄) ဧဝံ အနုညာတံ, တံ အနုဝါတေ ပါသကံ ကတွာ ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ရဇနကာလေ လဂ္ဂနတ္ထာယ. ဂဏ္ဌိကေပိ သောဘာကရဏတ္ထံ လေခါ ဝါ ပိဠကာ ဝါ န ဝဋ္ဋတိ, နာသေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ.

සිවුර පඬු පෙවූ පසු සක් ගෙඩිවලින් හෝ මැණික්වලින් හෝ වෙනත් කිසිවකින් අතුල්ලා ඔප නොදැමිය යුතුය. පොළොවෙහි දණගසා අත්වලින් අල්ලා පඬු ඔරුවේ අතුල්ලමින් නොසේදිය යුතුය. පඬු ඔරුවක හෝ ලෑල්ලක තබා කෙළවරින් අල්ලවා අතින් තැලීම කැප ය. එය ද මිට මොලවා නොකළ යුතුය. පුරාණ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පඬු ඔරුවෙහි හෝ නොතැබූහ. එක් නමක අල්ලා සිටින විට අනෙක් නම අත්ල මත තබා තැලිය යුතුය. සිවුරේ කෙළවර ඇති අලංකාර නූල් අකැප ය, පඬු පොවන විට ඒවා ඉවත් කළ යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුදැන වදාළ නූල වනාහි පඬු පෙවීමේදී එල්ලීම සඳහා වාටියේ පසක් (කවුළුවක්) සේ තැබීමයි. ගැටෙහි (බොත්තමේ) අලංකාරය සඳහා ඉරි හෝ ගැට තැබීම අකැප ය, ඒවා ඉවත් කර පරිහරණය කළ යුතුය.

ပတ္တေ ဝါ ထာလကေ ဝါ အာရဂ္ဂေန လေခံ ကရောန္တိ, အန္တော ဝါ ဗဟိ ဝါ န ဝဋ္ဋတိ. ပတ္တံ ဘမံ အာရောပေတွာ မဇ္ဇိတွာ ပစန္တိ – ‘‘မဏိဝဏ္ဏံ ကရိဿာမာ’’တိ, န ဝဋ္ဋတိ; တေလဝဏ္ဏော ပန ဝဋ္ဋတိ. ပတ္တမဏ္ဍလေ ဘိတ္တိကမ္မံ န ဝဋ္ဋတိ, မကရဒန္တကံ ပန ဝဋ္ဋတိ.

පාත්‍රවල හෝ තැටිවල ඇතුළත හෝ පිටත කටුවකින් ඉරි ඇඳීම අකැප ය. මැණික් වැනි පැහැයක් ගැනීමට පාත්‍රය ඔප දමා පිළිස්සීම අකැප ය; තෙල් පැහැය (දුඹුරු හෝ කළු පැහැය) කැප වේ. පාත්‍ර අඩුවෙහි (ආධාරකයෙහි) කැටයම් කිරීම අකැප ය, නමුත් මකර දත් හැඩය කැප වේ.

ဓမကရဏဆတ္တကဿ ဥပရိ ဝါ ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဓမကရဏကုစ္ဆိယံ ဝါ လေခါ န ဝဋ္ဋတိ, ဆတ္တမုခဝဋ္ဋိယံ ပနဿ လေခါ ဝဋ္ဋတိ.

ධම්මකරකයේ (පෙරහන් කූරේ) කුඩය වැනි කොටසෙහි උඩ හෝ යට හෝ එහි බඳෙහි ඉරි ඇඳීම අකැප ය, එහි මුවවිට වටා ඉරි ඇඳීම කැප වේ.

ကာယဗန္ဓနဿ သောဘနတ္ထံ တဟိံ တဟိံ ဒိဂုဏံ သုတ္တံ ကောဋ္ဋေန္တိ, ကက္ကဋစ္ဆီနိ ဥဋ္ဌပေန္တိ, န ဝဋ္ဋတိ. ဥဘောသု ပန အန္တေသု ဒသာမုခဿ ထိရဘာဝါယ ဒိဂုဏံ ကောဋ္ဋေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဒသာမုခေ ပန ဃဋကံ ဝါ မကရမုခံ ဝါ ဒေဍ္ဍုဘသီသံ ဝါ ယံကိဉ္စိ ဝိကာရရူပံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. တတ္ထ တတ္ထ အစ္ဆီနိ ဒဿေတွာ မာလာကမ္မလတာကမ္မာဒီနိ ဝါ ကတွာ ကောဋ္ဋိတကာယဗန္ဓနမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ. ဥဇုကမေဝ ပန မစ္ဆကဏ္ဋကံ ဝါ ခဇ္ဇုရိပတ္တကံ ဝါ မဋ္ဌပဋ္ဋိကံ ဝါ ကတွာ ကောဋ္ဋိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကာယဗန္ဓနဿ ဒသာ ဧကာ ဝဋ္ဋတိ, ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိပိ ဝဋ္ဋန္တိ; တတော [Pg.253] ပရံ န ဝဋ္ဋန္တိ. ရဇ္ဇုကကာယဗန္ဓနံ ဧကမေဝ ဝဋ္ဋတိ. ပါမင်္ဂသဏ္ဌာနံ ပန ဧကမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ. ဒသာ ပန ပါမင်္ဂသဏ္ဌာနာပိ ဝဋ္ဋတိ. ဗဟုရဇ္ဇုကေ ဧကတော ကတွာ ဧကေန နိရန္တရံ ဝေဌေတွာ ကတံ ဗဟုရဇ္ဇုကန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝဋ္ဋတိ.

කායබන්ධනය අලංකාර කිරීම සඳහා තැන් තැන්වල දෙපට නූලෙන් මැසීම හෝ කකුළු ඇස් හැඩ දැමීම අකැප ය. නමුත් දෙකෙළවර ශක්තිමත් වීමට දෙපට නූලෙන් මැසීම කැප වේ. කෙළවරෙහි කළස්, මකර මුව, දියබරියා හිස වැනි විවිධ රූප දැමීම අකැප ය. තැන් තැන්වල මල්කම්, ලියකම් ආදිය කළ කායබන්ධන ද අකැප ය. කෙලින් පිහිටි මසුන්ගේ කටු හැඩය, ඉඳි කොළ හැඩය හෝ සිනිඳු පටි හැඩය කැප වේ. කායබන්ධනයේ වාටි එකක්, දෙකක්, තුනක් හෝ හතරක් දක්වා කැප ය; ඊට වඩා වැඩි වීම අකැප ය. නූල් කායබන්ධනය එකක් පමණක් තිබීම කැප වේ. ආභරණ හැඩය අකැප ය. නූල් රැසක් එක් කර එක නූලකින් වෙළා කළ කායබන්ධනය ද කැප වේ.

ကာယဗန္ဓနဝိဓေ အဋ္ဌမင်္ဂလာဒိကံ ယံကိဉ္စိ ဝိကာရရူပံ န ဝဋ္ဋတိ, ပရိစ္ဆေဒလေခါမတ္တံ ဝဋ္ဋတိ. ဝိဓကဿ ဥဘောသု အန္တေသု ထိရကရဏတ္ထာယ ဃဋကံ ကရောန္တိ, အယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ.

කායබන්ධන විධයෙහි (ගැටයෙහි) අටමංගල ආදී කිසිදු රූපයක් යෙදීම අකැප ය, සීමා ඉරි පමණක් කැප වේ. විධයෙහි දෙකෙළවර ශක්තිමත් වීමට කුඩා කළස් හැඩය යෙදීම ද කැප වේ.

အဉ္ဇနိယံ ဣတ္ထိပုရိသစတုပ္ပဒသကုဏရူပံ ဝါ မာလာကမ္မ-လတာကမ္မမကရဒန္တက-ဂေါမုတ္တကအဍ္ဎစန္ဒကာဒိဘေဒံ ဝါ ဝိကာရရူပံ န ဝဋ္ဋတိ. ဃံသိတွာ ဝါ ဆိန္ဒိတွာ ဝါ ယထာ ဝါ န ပညာယတိ, တထာ သုတ္တေန ဝေဌေတွာ ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗာ. ဥဇုကမေဝ ပန စတုရံသာ ဝါ အဋ္ဌံသာ ဝါ သောဠသံသာ ဝါ အဉ္ဇနီ ဝဋ္ဋတိ. ဟေဋ္ဌတော ပိဿာ ဒွေ ဝါ တိဿော ဝါ ဝဋ္ဋလေခါယော ဝဋ္ဋန္တိ. ဂီဝါယမ္ပိဿာ ပိဓာနကဗန္ဓနတ္ထံ ဧကာ ဝဋ္ဋလေခါ ဝဋ္ဋတိ.

අඳුන් ගැබෙහි ස්ත්‍රී, පුරුෂ, සිවුපා සතුන් හෝ පක්ෂි රූප හෝ මල්කම්, ලියකම්, මකර දත්, ගෝමුත්‍ර, අඩ සඳ වැනි කැටයම් දැමීම අකැප ය. එවැනි දේ තිබේ නම් ඒවා මැකීමෙන් හෝ නූල්වලින් නොපෙනෙන සේ එතීමෙන් පසු පරිහරණය කළ යුතුය. කෙලින් පිහිටි හතරැස්, අටැස් හෝ දහසයැස් අඳුන් ගැබ කැප වේ. එහි යට කොටසේ ඉරි දෙකක් හෝ තුනක් තිබීමත්, මූඩිය බැඳීම සඳහා බෙල්ලේ එක ඉරක් තිබීමත් කැප වේ.

အဉ္ဇနိသလာကာယပိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ န ဝဋ္ဋတိ. အဉ္ဇနိတ္ထဝိကာယမ္ပိ ယံကိဉ္စိ နာနာဝဏ္ဏေန သုတ္တေန ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ န ဝဋ္ဋတိ. ဧသေဝ နယော ကုဉ္စိကာကောသကေပိ. ကုဉ္စိကာယ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ န ဝဋ္ဋတိ, တထာ သိပါဋိကာယံ. ဧကဝဏ္ဏသုတ္တေန ပနေတ္ထ ယေန ကေနစိ သိဗ္ဗိတုံ ဝဋ္ဋတိ.

අඳුන් කූර අලංකාර ලෙස ඔප දැමීම අකැප ය. අඳුන් ගැබ බහාලන මල්ලෙහි විවිධ වර්ණ නූලෙන් අලංකාර කිරීම ද අකැප ය. යතුරු මල්ලට ද මේ ක්‍රමය ම වේ. යතුරෙහි හෝ දැති පිහිය බහාලන මල්ලෙහි අලංකාර ලෙස ඔප දැමීම අකැප ය. මෙහිදී ඕනෑම එක් වර්ණයක නූලකින් මල්ල මැසීම කැප වේ.

အာရကဏ္ဋကေပိ ဝဋ္ဋမဏိကံ ဝါ အညံ ဝါ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ န ဝဋ္ဋတိ. ဂီဝါယံ ပန ပရိစ္ဆေဒလေခါ ဝဋ္ဋတိ. ပိပ္ဖလိကေပိ မဏိကံ ဝါ ပိဠကံ ဝါ ယံကိဉ္စိ ဥဋ္ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဒဏ္ဍကေ ပန ပရိစ္ဆေဒလေခါ ဝဋ္ဋတိ. နခစ္ဆေဒနံ ဝလိတကံယေဝ ကရောန္တိ, တသ္မာ တံ ဝဋ္ဋတိ. ဥတ္တရာရဏိယံ ဝါ အဓရာရဏိယံ ဝါ အရဏိဓနုကေ ဝါ ဥပရိပေလ္လနဒဏ္ဍကေ ဝါ မာလာကမ္မာဒိကံ ယံကိဉ္စိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ န ဝဋ္ဋတိ, ပေလ္လနဒဏ္ဍကဿ ပန ဝေမဇ္ဈေ မဏ္ဍလံ ဟောတိ, တတ္ထ ပရိစ္ဆေဒလေခါမတ္တံ ဝဋ္ဋတိ. သူစိသဏ္ဍာသံ ကရောန္တိ, ယေန သူစိံ ဍံသာပေတွာ ဃံသန္တိ, တတ္ထ မကရမုခါဒိကံ ယံကိဉ္စိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ န ဝဋ္ဋတိ, သူစိဍံသနတ္ထံ ပန မုခမတ္တံ ဟောတိ, တံ ဝဋ္ဋတိ.

අලවංගුවෙහි (හෝ උල් පිහියෙහි) රවුම් මිණි ගෙඩියක් බඳු හැඩයක් හෝ වෙනත් අලංකාරවත් මැදීමක් නොකැපිය යුතුය. නමුත් එහි මිටෙහි වෙන් කර දක්වන රේඛා කැපිය යුතුය. පිප්ඵලිකාවෙහි (කුඩා කැපුම් පිහියෙහි) ද මිණි ගෙඩියක් බඳු හැඩයක් හෝ ගැටයක් බඳු කිසිවක් ඉස්මතු කිරීමට නොකැපිය යුතුය. නමුත් එහි දඬුවෙහි වෙන් කර දක්වන රේඛා කැපිය යුතුය. නිය කපන පිහිය රැලිකරම සාදන බැවින් එය කැපිය යුතුය. උත්තරාරණියෙහි (ගිනි නිපදවන උපකරණයේ ඉහළ ලීය) හෝ අධරාරණියෙහි (එහි පහළ ලීය) හෝ ගිනි නිපදවන දුන්නෙහි හෝ ඉහළින් තෙරපන දඬුවෙහි හෝ මල්කම් ආදී කිසිදු අලංකාරවත් මැදීමක් නොකැපිය යුතුය. නමුත් තෙරපන දණ්ඩේ මැද සිදුරක් පවතී නම්, එහි සීමාවන් දක්වන රේඛා පමණක් කැපිය යුතුය. ඉදිකටු අල්ලන අඬුව සාදද්දී, එයින් ඉදිකටුව අල්වා පිරිමදින බැවින් එහි මකර මුඛ ආදී කිසිදු අලංකාර මැදීමක් නොකැපිය යුතුය. ඉදිකටුව අල්ලා ගැනීම සඳහා පමණක් වූ මුව කොටස පැවතීම කැපිය යුතුය.

ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနဝါသိယမ္ပိ ယံကိဉ္စိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ န ဝဋ္ဋတိ, ဥဇုကမေဝ ကပ္ပိယလောဟေန ဥဘောသု ဝါ ပဿေသု စတုရံသံ ဝါ အဋ္ဌံသံ ဝါ ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကတ္တရဒဏ္ဍေပိ ယံကိဉ္စိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ န ဝဋ္ဋတိ, ဟေဋ္ဌာ ဧကာ ဝါ ဒွေ ဝါ ဝဋ္ဋလေခါ ဥပရိ အဟိစ္ဆတ္တကမကုဠမတ္တဉ္စ ဝဋ္ဋတိ.

දැහැටි කපන වෑයෙහි ද කිසිදු අලංකාර මැදීමක් නොකැපිය යුතුය. එය සෘජුවම තිබිය යුතු අතර, කැපී පෙනෙන ලෝහයකින් දෙපස හෝ එක් පසක සතරැස්ව හෝ අටැස්ව බැඳීම කැපිය යුතුය. සැරයටියෙහි ද කිසිදු අලංකාර මැදීමක් නොකැපිය යුතුය. එහි පහළ කොටසේ රවුම් රේඛා එකක් හෝ දෙකක් ද, ඉහළ කොටසේ බිම්මල් පොහොට්ටුවක හැඩය පමණක් ද කැපිය යුතුය.

တေလဘာဇနေသု [Pg.254] ဝိသာဏေ ဝါ နာဠိယံ ဝါ အလာဗုကေ ဝါ အာမဏ္ဍသာရကေ ဝါ ဌပေတွာ ဣတ္ထိရူပံ ပုရိသရူပဉ္စ အဝသေသံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ ဝဋ္ဋတိ.

තෙල් බඳුන් වශයෙන් ගන්නා අං, නළ, ලබු කැබලි හෝ ඇට වර්ගවලින් කළ බඳුන්වල ස්ත්‍රී රූප සහ පුරුෂ රූප හැර සෙසු සියලු අලංකාර මැදීම් සහ කැටයම් කටයුතු කැපිය යුතුය.

မဉ္စပီဌေ ဘိသိဗိမ္ဗောဟနေ ဘူမတ္ထရဏေ ပါဒပုဉ္ဆနေ စင်္ကမနဘိသိယာ သမ္မုဉ္ဇနိယံ ကစဝရဆဍ္ဍနကေ ရဇနဒေါဏိကာယ ပါနီယဥဠုင်္ကေ ပါနီယဃဋေ ပါဒကထလိကာယ ဖလကပီဌကေ ဝလယာဓာရကေ ဒဏ္ဍာဓာရကေပတ္တပိဓာနေ တာလဝဏ္ဋေ ဝီဇနေတိ – ဧတေသု သဗ္ဗံ မာလာကမ္မာဒိဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ ဝဋ္ဋတိ. သေနာသနေ ပန ဒွါရကဝါဋဝါတပါနကဝါဋာဒီသု သဗ္ဗရတနမယမ္ပိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ ဝဋ္ဋတိ.

ඇඳ, පුටු, මෙට්ට, කොට්ට, බිම් ඇතිරිලි, පාපිසි, සක්මන් මළුවල අතුරන මෙට්ට, කොසු, කුණු කූඩ, සිවුරු පඬු පොවන ඔරු, පැන් හැඳි, පැන් කළ, පා දෝනා බඳුන්, ලෑලි පුටු, පාත්‍ර තබන වළලු ආධාරක, දඬු ආධාරක, පාත්‍ර පියන්, තල්වැට සහ පවන්පත් යන මේවායෙහි මල්කම් ආදී සියලු අලංකාර කැටයම් කටයුතු කැපිය යුතුය. තවද සෙනසුන්හි දොරවල්, ජනෙල් කවුළු ආදියෙහි සියලු රත්නයන්ගෙන් කළ ද වුව ද, අලංකාරවත් ලෙස මැදීම සහ කැටයම් කිරීම කැපිය යුතුය.

သေနာသနေ ကိဉ္စိ ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ နတ္ထိ, အညတြ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနာ. ဝိရုဒ္ဓသေနာသနံ နာမ အညေသံ သီမာယ ရာဇဝလ္လဘေဟိ ကတသေနာသနံ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ ယေ တာဒိသံ သေနာသနံ ကရောန္တိ, တေ ဝတ္တဗ္ဗာ – ‘‘မာ အမှာကံ သီမာယ သေနာသနံ ကရောထာ’’တိ. အနာဒိယိတွာ ကရောန္တိယေဝ, ပုနပိ ဝတ္တဗ္ဗာ – ‘‘မာ ဧဝံ အကတ္ထ, မာ အမှာကံ ဥပေါသထပဝါရဏာနံ အန္တရာယမကတ္ထ, မာ သာမဂ္ဂိံ ဘိန္ဒိတ္ထ, တုမှာကံ သေနာသနံ ကတမ္ပိ ကတဋ္ဌာနေ န ဌဿတီ’’တိ. သစေ ဗလက္ကာရေန ကရောန္တိယေဝ, ယဒါ တေသံ လဇ္ဇိပရိသာ ဥဿန္နာ ဟောတိ, သက္ကာ စ ဟောတိ လဒ္ဓုံ ဓမ္မိကော ဝိနိစ္ဆယော, တဒါ တေသံ ပေသေတဗ္ဗံ – ‘‘တုမှာကံ အာဝါသံ ဟရထာ’’တိ. သစေ ယာဝ တတိယံ ပေသိတေ ဟရန္တိ, သာဓု; နော စေ ဟရန္တိ, ဌပေတွာ ဗောဓိဉ္စ စေတိယဉ္စ အဝသေသသေနာသနာနိ ဘိန္ဒိတဗ္ဗာနိ, နော စ ခေါ အပရိဘောဂံ ကရောန္တေဟိ, ပဋိပါဋိယာ ပန ဆဒန-ဂေါပါနသီ-ဣဋ္ဌကာဒီနိ အပနေတွာ တေသံ ပေသေတဗ္ဗံ – ‘‘တုမှာကံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေ ဟရထာ’’တိ. သစေ ဟရန္တိ, သာဓု; နော စေ ဟရန္တိ, အထ တေသု ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေသု ဟိမဝဿဝါတာတပါဒီဟိ ပူတိဘူတေသု ဝါ စောရေဟိ ဝါ ဟဋေသု အဂ္ဂိနာ ဝါ ဒဍ္ဎေသု သီမသာမိကာ ဘိက္ခူ အနုပဝဇ္ဇာ, န လဗ္ဘာ စောဒေတုံ ‘‘တုမှေဟိ အမှာကံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရာ နာသိတာ’’တိ ဝါ ‘‘တုမှာကံ ဂီဝါ’’တိ ဝါ. ယံ ပန သီမသာမိကေဟိ ဘိက္ခူဟိ ကတံ, တံ သုကတမေဝ ဟောတီတိ.

සෙනසුන් සම්බන්ධයෙන් ‘විරුද්ධ සෙනසුන’ හැර වැළැක්විය යුතු අනෙක් කිසිවක් නැත. අන්‍යයන්ගේ සීමාවන් තුළ රජුට ප්‍රිය වූ අලජ්ජී භික්ෂූන් විසින් සාදන ලද සෙනසුන ‘විරුද්ධ සෙනසුන’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් යම් අලජ්ජී භික්ෂූහු එවැනි සෙනසුන් කරත් ද, ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: “අපගේ සීමාවෙහි සෙනසුන් නොකරන්න.” ඒ වචනය නොපිළිගෙන කරන්නේ නම් නැවතත් මෙසේ කිව යුතුය: “මෙසේ නොකරන්න, අපගේ උපෝසථ පවාරණ කර්මයන්ට බාධා නොකරන්න, සංඝයාගේ සමගිය බිඳී නොයවන්න. ඔබගේ සෙනසුන සෑදුව ද එය සාදන ලද ස්ථානයෙහි නොපවතිනු ඇත.” බලහත්කාරයෙන් කරන්නේ නම්, කවදා හෝ ලජ්ජී පිරිස වැඩි වී ධාර්මික විනිශ්චයක් ලබා ගත හැකි වූ විට, ඔවුන් වෙත මෙසේ පණිවිඩ යැවිය යුතුය: “ඔබගේ ආවාසය ඉවත් කරගන්න.” තෙවරක් පණිවිඩ යැවූ විට ඉවත් කරගන්නේ නම් යහපති. ඉදින් ඉවත් නොකරන්නේ නම්, බෝධිය සහ චෛත්‍යය හැර සෙසු සෙනසුන් බිඳ දැමිය යුතුය. බිඳ දමන විට ද පාවිච්චි කළ නොහැකි වන පරිදි නොබිඳ, ක්‍රමානුකූලව වහල, පරාල, ගඩොල් ආදිය ඉවත් කර ඔවුන් වෙත මෙසේ පණිවිඩ යැවිය යුතුය: “ඔබගේ ලී දඬු ආදී ද්‍රව්‍ය රැගෙන යන්න.” ඔවුන් රැගෙන යන්නේ නම් යහපති. රැගෙන නොයන්නේ නම්, එම ද්‍රව්‍ය හිම, වැසි, සුළං හෝ අව්ව නිසා දිරාපත් වුව ද, සොරුන් පැහැර ගත්ත ද, ගින්නෙන් දැවුණ ද සීමාධිපති භික්ෂූන්ට වරදක් නැත. “ඔබ අපගේ ද්‍රව්‍ය විනාශ කළා” කියා හෝ “ඔබ අපට ණයගැතියි” කියා හෝ චෝදනා කිරීමට ඔවුනට නොලැබේ. සීමාධිපති භික්ෂූන් කළ ඒ කටයුත්ත මැනවින් කරන ලද්දක්ම වේ. මෙය ‘පාලිමුත්තක’ නම් වූ කැප අකැප පිරිකර විනිශ්චයයි.

ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယော နိဋ္ဌိတော.

පාලිමුත්තක විනිශ්චය නිමවන ලදී.

၈၆. ဧဝံ ဘိန္နာယ ပန ကုဋိကာယ ဓနိယဿ ပရိဝိတက္ကဉ္စ ပုန ကုဋိကရဏတ္ထာယ ဥဿာဟဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ [Pg.255] ဒါရုဂဟေ ဂဏကောတိ ရညော ဒါရုဘဏ္ဍာဂါရေ ဒါရုဂေါပကော. ဒေဝဂဟဒါရူနီတိ ဒေဝေန ဂဟိတဒါရူနိ. ရာဇပဋိဂ္ဂဟိတဘူတာနိ ဒါရူနီတိ အတ္ထော. နဂရပဋိသင်္ခါရိကာနီတိ နဂရဿ ပဋိသင်္ခါရူပကရဏာနိ. အာပဒတ္ထာယ နိက္ခိတ္တာနီတိ အဂ္ဂိဒါဟေန ဝါ ပုရာဏဘာဝေန ဝါ ပဋိရာဇူပရုန္ဓနာဒိနာ ဝါ ဂေါပုရဋ္ဋာလကရာဇန္တေပုရဟတ္ထိသာလာဒီနံ ဝိပတ္တိ အာပဒါတိ ဝုစ္စတိ. တဒတ္ထံ နိက္ခိတ္တာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ဆေဒါပေတွာတိ အတ္တနော ကုဋိယာ ပမာဏံ သလ္လက္ခေတွာ ကိဉ္စိ အဂ္ဂေ ကိဉ္စိ မဇ္ဈေ ကိဉ္စိ မူလေ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ကရောန္တော ဆေဒါပေသိ.

86. 86. මෙසේ කුටිය බිඳ දැමූ පසු, ධනිය තෙරුන්ගේ කල්පනාව සහ නැවත කුටියක් තැනීමට ගත් උත්සාහය දැක්වීමට සංගීතිකාරකයන් විසින් “අථ ඛො ආයස්මතො” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘දාරුගහේ ගණක’ යනු රජුගේ ලී ගබඩාව භාරව සිටි ලී රකින්නා ය. ‘දේවගහදාරූනි’ යනු රජු විසින් ගන්නා ලද හෝ රජු සතු වූ ලී ය. ‘නගර පටිසංඛාරිකානි’ යනු නගරයේ පිළිසකර කටයුතු සඳහා වූ ද්‍රව්‍යයන් ය. ‘ආපදත්ථාය නික්ඛිත්තානි’ යනු ගින්නෙන් පිළිස්සීම, පරණ වීම හෝ සතුරු උවදුරු ආදිය නිසා ගෝපුර, අට්ටාල, රාජ මාලිගා, ඇත්හල් ආදියේ සිදුවන විපත්ති වලදී පිළිසකර කිරීම සඳහා තැන්පත් කර තිබූ ද්‍රව්‍යයන් ය. ‘ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡේදාපෙත්වා’ යනු තමන්ගේ කුටියේ ප්‍රමාණය සලකා බලා, සමහරක් ලී අගින් ද, සමහරක් මැදින් ද, සමහරක් මුලින් ද කැබලිවලට කප්පවන ලදී.

၈၇. ဝဿကာရောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ နာမံ. မဂဓမဟာမတ္တောတိ မဂဓရဋ္ဌေ မဟာမတ္တော, မဟတိယာ ဣဿရိယမတ္တာယ သမန္နာဂတော, မဂဓရညော ဝါ မဟာမတ္တော; မဟာအမစ္စောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုသညာယမာနောတိ တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ ပစ္စဝေက္ခမာနော. ဘဏေတိ ဣဿရာနံ နီစဋ္ဌာနိကပုရိသာလပနံ. ဗန္ဓံ အာဏာပေသီတိ ဗြာဟ္မဏော ပကတိယာပိ တသ္မိံ ဣဿာပကတောဝ. သော ရညော ‘‘အာဏာပေဟီ’’တိ ဝစနံ သုတွာ ယသ္မာ ‘‘ပက္ကောသာပေဟီ’’တိ ရညော န ဝုတ္တံ, တသ္မာ ‘‘နံ ဟတ္ထေသု စ ပါဒေသု စ ဗန္ဓံ ကတွာ အာဏာပေဿာမီ’’တိ ဗန္ဓံ အာဏာပေသိ. အဒ္ဒသ ခေါ အာယသ္မာ ဓနိယောတိ ကထံ အဒ္ဒသ? သော ကိရ အတ္တနာ လေသေန ဒါရူနံ ဟဋဘာဝံ ဉတွာ ‘‘နိဿံသယံ ဧသ ဒါရူနံ ကာရဏာ ရာဇကုလတော ဝဓံ ဝါ ဗန္ဓံ ဝါ ပါပုဏိဿတိ, တဒါ နံ အဟမေဝ မောစေဿာမီ’’တိ နိစ္စကာလံ တဿ ပဝတ္တိံ သုဏန္တောယေဝ ဝိစရတိ. တသ္မာ တခဏညေဝ ဂန္တွာ အဒ္ဒသ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဒ္ဒသ ခေါ အာယသ္မာ ဓနိယော’’တိ. ဒါရူနံ ကိစ္စာတိ ဒါရူနံ ကာရဏာ. ပုရာဟံ ဟညာမီတိ အဟံ ပုရာ ဟညာမိ; ယာဝ အဟံ န ဟညာမိ, တာဝ တွံ ဧယျာသီတိ အတ္ထော.

87. 87. ‘වස්සකාර’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ නමයි. ‘මගධමහාමත්ත’ යනු මගධ රටේ ඉහළම තනතුරක් දැරූ මහා අමාත්‍යවරයා ය. ‘අනුසඤ්ඤායමානො’ යනු ඒ ඒ තැනට ගොස් පරීක්ෂා කර බලද්දී ය. ‘භණේ’ යන වචනය බලවතුන් විසින් තමන්ට වඩා පහත් තනතුරු දරන්නන් ඇමතීමට යොදන වචනයකි. ‘බන්ධං ආණාපේසි’ යනු බ්‍රාහ්මණයා ස්වභාවයෙන්ම ඒ ලී රකින්නා කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යා කළ බැවින්, “මොහුව කැඳවන්න” කියා රජු නොකී නිසා, ඔහුගේ අත් පා බැඳගෙන එන ලෙස අණ කිරීමයි. ‘අද්දසා ඛො ආයස්මා ධනියො’ යනු ධනිය තෙරුන් මෙය දුටුවේ කෙසේද යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේ යම් උපායකින් හෝ කෙටි පණිවිඩයකින් ලී රැගෙන ගිය බව දැනගෙන, “ඒකාන්තයෙන්ම මේ ලී රකින්නා ලී නිසා රජගෙදරින් දඬුවම් හෝ බන්ධනයන්ට පත්වනු ඇත, එවිට මමම මොහුව මුදවන්නෙමි” යි සිතා නිතරම ඔහු පිළිබඳ තොරතුරු විමසමින් සිටියහ. එබැවින් ඒ මොහොතේම එතැනට ගොස් ඔහු දිටියහ. ‘දාරූනං කිච්චා’ යනු ලී නිසා යන්නයි. ‘පුරාහං හඤ්ඤාමි’ යනු මාව මරන්නට පෙර හෝ දඬුවම් කරන්නට පෙර ඔබ වහන්සේ වැඩම කළ මැනව යනුයි.

၈၈. ဣင်္ဃ, ဘန္တေ, သရာပေဟီတိ ဧတ္ထ ဣင်္ဃာတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. ပဌမာဘိသိတ္တောတိ အဘိသိတ္တော ဟုတွာ ပဌမံ. ဧဝရူပိံ ဝါစံ ဘာသိတာတိ ‘‘ဒိန္နညေဝ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ တိဏကဋ္ဌောဒကံ ပရိဘုဉ္ဇန္တူ’’တိ ဣမံ ဧဝရူပိံ ဝါစံ အဘိသိတ္တော ဟုတွာ ပဌမမေဝ ယံ တွံ အဘာသိ, တံ သယမေဝ ဘာသိတွာ ဣဒါနိ သရသိ, န သရသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရာဇာနော ကိရ အဘိသိတ္တမတ္တာယေဝ ဓမ္မဘေရိံ စရာပေန္တိ – ‘‘ဒိန္နညေဝ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ တိဏကဋ္ဌောဒကံ ပရိဘုဉ္ဇန္တူ’’တိ တံ သန္ဓာယ ဧသ ဝဒတိ. တေသံ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတန္တိ [Pg.256] တေသံ အပ္ပမတ္တကေပိ ကုက္ကုစ္စာယန္တာနံ သမိတဗာဟိတပါပါနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ တိဏကဋ္ဌောဒကဟရဏံ သန္ဓာယ မယာ ဧတံ ဘာသိတံ; န တုမှာဒိသာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. တဉ္စ ခေါ အရညေ အပရိဂ္ဂဟိတန္တိ တဉ္စ တိဏကဋ္ဌောဒကံ ယံ အရညေ အပရိဂ္ဂဟိတံ ဟောတိ; ဧတံ သန္ဓာယ မယာ ဘာသိတန္တိ ဒီပေတိ.

88. "ස්වාමීනි, සිහිපත් කරනු මැනව" (ඉංඝ භන්තේ සරාපේහි) යන්නෙහි 'ඉංඝ' යනු පෙළඹවීම් (චෝදනා) අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. 'පඨමාභිසිත්තෝ' යනු අභිෂේක ලැබූ මුල් කාලයෙහි යන්නයි. "මහණ බමුණන්ට තණ, දර හා පැන් දෙන ලදමය, ඒවා පරිභෝජනය කරත්වා" යන මෙබඳු වචනයක් අභිෂේක ලැබූ මුල් කාලයෙහි ඔබ වහන්සේ යමක් පැවසුවේ ද, එය තමන්ම පවසා දැන් සිහි වන්නේ ද නැද්ද යන්න මෙහි අදහසයි. රජවරු අභිෂේක වූ සැණින් "මහණ බමුණන් තණ, දර හා පැන් පරිභෝජනය කරත්වා" යි ධර්ම බෙර හැසිරවීම (රාජ නියෝගයක් නිකුත් කිරීම) සිරිතකි. ධනිය ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ සිරිත අරමුණු කරගෙන මෙය පවසති. "මා විසින් ඒවා අරමුණු කර පවසන ලදී" යනු, ඉතා සුළු දෙයකදී පවා කුකුස් ඇති කරන්නා වූ, කෙලෙස් සන්සිඳවූ, පව් බැහැර කළා වූ ඒ මහණ බමුණන් (අතීතයෙහි) තණ දර පැන් ගෙන යාම අරමුණු කරගෙන මා විසින් එය පවසන ලදී; ඔබ වහන්සේ වැනි අය දැව ගෙන යාම අරමුණු කර පවසන ලද්දක් නොවේ යන්න බිම්බිසාර රජුගේ අදහසයි. "අරණ්‍යයෙහි අයිතිකරුවකු නොමැති" යන්නෙන්, වනයෙහි යම් තණ දර ආදියක් කිසිවෙකු විසින් අයිති කරගෙන (පරිග්‍රහණය කර) නොමැතිව තිබේ ද, මා පැවසුවේ ඒ පිළිබඳව බව රජු පෙන්වා දෙයි.

လောမေန တွံ မုတ္တောသီတိ ဧတ္ထ လောမမိဝ လောမံ, ကိံ ပန တံ? ပဗ္ဗဇ္ဇာလိင်္ဂံ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာ နာမ ဓုတ္တာ ‘‘မံသံ ခါဒိဿာမာ’’တိ မဟဂ္ဃလောမံ ဧဠကံ ဂဏှေယျုံ. တမေနံ အညော ဝိညုပုရိသော ဒိသွာ ‘‘ဣမဿ ဧဠကဿ မံသံ ကဟာပဏမတ္တံ အဂ္ဃတိ. လောမာနိ ပန လောမဝါရေ လောမဝါရေ အနေကေ ကဟာပဏေ အဂ္ဃန္တီ’’တိ ဒွေ အလောမကေ ဧဠကေ ဒတွာ ဂဏှေယျ. ဧဝံ သော ဧဠကော ဝိညုပုရိသမာဂမ္မ လောမေန မုစ္စေယျ. ဧဝမေဝ တွံ ဣမဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဝဓဗန္ဓနာရဟော. ယသ္မာ ပန အရဟဒ္ဓဇော သဗ္ဘိ အဝဇ္ဈရူပေါ, တွဉ္စ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာလိင်္ဂဘူတံ အရဟဒ္ဓဇံ ဓာရေသိ. တသ္မာ တွံ ဣမိနာ ပဗ္ဗဇ္ဇာလိင်္ဂလောမေန ဧဠကော ဝိယ ဝိညုပုရိသမာဂမ္မ မုတ္တောသီတိ.

"ලෝමයකින් ඔබ නිදහස් වූවෙහිය" යන්නෙහි ලෝමයක් වැනි වූ බැවින් 'ලෝමය' යයි කියනු ලැබේ. එය කුමක්ද? එනම් පැවිදි වෙස් (පැවිදි ලිංගය) ය. මෙහි අදහස කුමක්ද? යම් සේ දූත පිරිසක් (සොරුන්) "මස් කමු" යයි සිතා ඉතා වටිනා ලොම් සහිත බැටළුවකු අල්ලා ගත්තාක් මෙනි. වෙනත් නුවණැති පුරුෂයෙක් මෙය දැක, "මෙම බැටළුවාගේ මස් කහවණුවක් පමණ වටී. නමුත් මෙහි ලොම් කපන වාරයක් පාසා බොහෝ කහවණු වටී" යයි සිතා, ලොම් රහිත බැටළුවන් දෙදෙනෙකු දී එම බැටළුවා ලබා ගන්නේය. මෙසේ ඒ බැටළුවා නුවණැති පුරුෂයා නිසා ලොම් හේතුවෙන් නිදහස් වන්නාක් මෙනි. එලෙසම ඔබ ද මෙම ක්‍රියාව (රාජකීය දැව සොරකම) නිසා මරණ දඬුවමට හෝ සිර දඬුවමට සුදුසු වුවද, රහත් ධජය (සිවුර) සත්පුරුෂයන් විසින් නොනැසිය යුතු බැවින් ද, ඔබ ශාසනයෙහි පැවිදිව එම පැවිදි වෙස් නමැති රහත් ධජය දරන බැවින් ද, ඒ පැවිදි ලකුණ නමැති ලොමය නිසා, නුවණැති පුරුෂයා නිසා බැටළුවා නිදහස් වූවාක් මෙන් ඔබ නිදහස් වූවෙහිය යන්න මෙහි අදහසයි.

မနုဿာ ဥဇ္ဈာယန္တီတိ ရညော ပရိသတိ ဘာသမာနဿ သမ္မုခါ စ ပရမ္မုခါ စ သုတွာ တတ္ထ တတ္ထ မနုဿာ ဥဇ္ဈာယန္တိ, အဝဇ္ဈာယန္တိ, အဝဇာနန္တာ တံ ဈာယန္တိ ဩလောကေန္တိ လာမကတော ဝါ စိန္တေန္တီတိ အတ္ထော. ခိယျန္တီတိ တဿ အဝဏ္ဏံ ကထေန္တိ ပကာသေန္တိ. ဝိပါစေန္တီတိ ဝိတ္ထာရိကံ ကရောန္တိ, သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထရန္တိ; အယဉ္စ အတ္ထော သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ – ‘‘အလဇ္ဇိနော ဣမေ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ’’တိအာဒီနိ စိန္တေန္တာ ဥဇ္ဈာယန္တိ. ‘‘နတ္ထိ ဣမေသံ သာမည’’န္တိအာဒီနိ ဘဏန္တာ ခိယျန္တိ. ‘‘အပဂတာ ဣမေ သာမညာ’’တိအာဒီနိ တတ္ထ တတ္ထ ဝိတ္ထာရေန္တာ ဝိပါစေန္တီတိ. ဧတေန နယေန ဣမေသံ ပဒါနံ ဣတော ပရမ္ပိ တတ္ထ တတ္ထ အာဂတပဒါနုရူပေန ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဗြဟ္မစာရိနောတိ သေဋ္ဌစာရိနော. သာမညန္တိ သမဏဘာဝေါ. ဗြဟ္မညန္တိ သေဋ္ဌဘာဝေါ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

"මිනිස්සු උජ්ඣායනා කරති" යනු රජු පිරිස මැද පවසන වචන ඉදිරියේදී හෝ නැති තැනදී හෝ අසා ඒ ඒ තැන්වල මිනිස්සු අමනාපය පළ කරති, දොස් නගති. ඔවුන්ව හෙළා දකිමින් බලති හෝ ලාමක පිරිසක් ලෙස සිතති යනු අර්ථයයි. "ඛීයන්ති" යනු ඔහුගේ අගුණ පවසති, ප්‍රසිද්ධ කරති. "විපාචෙන්ති" යනු විස්තර පතුරුවති, සෑම තැනම පතුරුවති; මෙම අර්ථය ශබ්ද ශාස්ත්‍රයට අනුකූලව දත යුතුය. මෙහි පද සම්බන්ධය මෙසේය: "මේ ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයෝ ලැජ්ජා නැත්තෝය" ආදී වශයෙන් සිතමින් අමනාපය පළ කරති (උජ්ඣායති). "මොවුන්ගේ ශ්‍රමණ භවයක් නැත" ආදී වශයෙන් පවසමින් නින්දා කරති (ඛීයන්ති). "මොවුන් ශ්‍රමණ ධර්මයෙන් බැහැර වූවෝය" ආදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන්වල විස්තර පතුරුවමින් ගැරහීමට ලක් කරති (විපාචෙන්ති). මෙම ක්‍රමය අනුව මින් පසුව ද ඒ ඒ තැන්වල පැමිණෙන පදවලට අනුකූලව පද සම්බන්ධය දත යුතුය. 'බ්‍රහ්මචාරිනෝ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීම් ඇත්තෝ යන්නයි. 'සාමඤ්ඤ' යනු ශ්‍රමණ භාවයයි. 'බ්‍රහ්මඤ්ඤ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයයි. ඉතිරි පදවල අර්ථය පැහැදිලිය.

ရညော ဒါရူနီတိအာဒိမှိ ‘‘အဒိန္နံ အာဒိယိဿတီ’’တိ အယံ ဥဇ္ဈာယနတ္ထော. ယံ ပနေတံ အဒိန္နံ အာဒိယိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ရညော ဒါရူနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတိ ဝစနဘေဒေ အသမ္မုယှန္တေဟိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုရာဏဝေါဟာရိကော [Pg.257] မဟာမတ္တောတိ ဘိက္ခုဘာဝတော ပုရာဏေ ဂိဟိကာလေ ဝိနိစ္ဆယဝေါဟာရေ နိယုတ္တတ္တာ ‘‘ဝေါဟာရိကော’’တိ သင်္ခံ ဂတော မဟာအမစ္စော.

"රජුගේ දැව" ආදී පාඨයෙහි "නුදුන් දෙය ගන්නේය" යන්න නින්දා කිරීමේ අර්ථයයි. යම් නුදුන් දෙයක් ගත්තේද, එය පෙන්වීමට "රජුගේ දැව" යයි පවසන ලදී. මෙසේ වචන භේදයෙහි (ඒක වචන සහ බහු වචන අතර) මුළා නොවී අර්ථය දත යුතුය. 'පුරාණ වෝහාරික මහාමත්ත' යනු මහණ වීමට පෙර ගිහි කාලයෙහි නඩු තීන්දු දීමේ (විනිශ්චය) කටයුතුවල නියුක්තව සිටි බැවින් 'වෝහාරික' යන නාමයට පත් වූ මහා අමාත්‍යවරයායි.

အထ ခေါ ဘဂဝါ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစာတိ ဘဂဝါ သာမံယေဝ လောကဝေါဟာရမ္ပိ ဇာနာတိ, အတီတဗုဒ္ဓါနံ ပညတ္တိမ္ပိ ဇာနာတိ – ‘‘ပုဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓါ ဧတ္တကေန ပါရာဇိကံ ပညပေန္တိ, ဧတ္တကေန ထုလ္လစ္စယံ, ဧတ္တကေန ဒုက္ကဋ’’န္တိ. ဧဝံ သန္တေပိ သစေ အညေဟိ လောကဝေါဟာရဝိညူဟိ သဒ္ဓိံ အသံသန္ဒိတွာ ပါဒမတ္တေန ပါရာဇိကံ ပညပေယျ, တေနဿ သိယုံ ဝတ္တာရော ‘‘သီလသံဝရော နာမ ဧကဘိက္ခုဿပိ အပ္ပမေယျော အသင်္ချေယျော မဟာပထဝီ-သမုဒ္ဒ-အာကာသာနိ ဝိယ အတိဝိတ္ထိဏ္ဏော, ကထဉှိ နာမ ဘဂဝါ ပါဒမတ္တကေန နာသေသီ’’တိ! တတော တထာဂတဿ ဉာဏဗလံ အဇာနန္တာ သိက္ခာပဒံ ကောပေယျုံ, ပညတ္တမ္ပိ သိက္ခာပဒံ ယထာဌာနေ န တိဋ္ဌေယျ. လောကဝေါဟာရဝိညူဟိ ပန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ ပညတ္တေ သော ဥပဝါဒေါ န ဟောတိ. အညဒတ္ထု ဧဝံ ဝတ္တာရော ဟောန္တိ – ‘‘ဣမေဟိ နာမ အဂါရိကာပိ ပါဒမတ္တေန စောရံ ဟနန္တိပိ ဗန္ဓန္တိပိ ပဗ္ဗာဇေန္တိပိ. ကသ္မာ ဘဂဝါ ပဗ္ဗဇိတံ န နာသေဿတိ; ယေန ပရသန္တကံ တိဏသလာကမတ္တမ္ပိ န ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ! တထာဂတဿ စ ဉာဏဗလံ ဇာနိဿန္တိ. ပညတ္တမ္ပိ စ သိက္ခာပဒံ အကုပ္ပံ ဘဝိဿတိ, ယထာဌာနေ ဌဿတိ. တသ္မာ လောကဝေါဟာရဝိညူဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ ပညပေတုကာမော သဗ္ဗာဝန္တံ ပရိသံ အနုဝိလောကေန္တော အထ ခေါ ဘဂဝါ အဝိဒူရေ နိသိန္နံ ဒိသွာ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစ ‘‘ကိတ္တကေန ခေါ ဘိက္ခု ရာဇာ မာဂဓော သေနိယော ဗိမ္ဗိသာရော စောရံ ဂဟေတွာ ဟနတိ ဝါ ဗန္ဓတိ ဝါ ပဗ္ဗာဇေတိ ဝါ’’တိ.

"ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවට (වෝහාරික අමත්‍යවරයාට) මෙසේ වදාළ සේක" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වයංවම ලෝක ව්‍යවහාරය ද දන්නා සේක, අතීත බුදුවරුන්ගේ පැනවීම් ද දන්නා සේක. "පෙර බුදුවරු ද මෙපමණ අගයක සොරකමකට පාරාජිකා පැනවූහ, මෙපමණකට ථුල්ලච්චය, මෙපමණකට දුක්කට පැනවූහ" යි දන්නා සේක. එසේ වුවද, ලෝක ව්‍යවහාරය දන්නා නුවණැති අය සමඟ සාකච්ඡා නොකර පාදයක (මස්කයක) පමණ අගයකින් පාරාජිකා පැනවූයේ නම්, එවිට දොස් නගන්නෝ "ශීල සංවරය නම් එක් භික්ෂුවකට වුවද මැනිය නොහැකි, ගණන් කළ නොහැකි, මහා පෘථිවිය, සාගරය හා ආකාශය මෙන් ඉතා විශාල එකකි; එසේ තිබියදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ නම් පාදයක් වැනි සුළු දෙයකින් එය නැති කරන්නේද?" යි පවසනු ඇත. එවිට තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥාන බලය නොදන්නා අය ශික්ෂා පදය කෙළසනු ඇත, පැනවූ ශික්ෂා පදය ද නිසි ලෙස නොපවතිනු ඇත. නමුත් ලෝක ව්‍යවහාරය දන්නා අය සමඟ විමසා පැනවූ විට එම චෝදනාව ඇති නොවේ. එවිට ඔවුන් පවසනුයේ "මේ ගිහියෝ පවා පාදයක (මස්කයක) අගය ඇති දෙයක් සොරකම් කළ විට සොරා මරති, බඳිති හෝ රටින් පිටුවහල් කරති. එසේ තිබියදී පරා සන්තක තණ කොළයක් හෝ උණ කූරක් පවා නොගත යුතු පැවිද්දා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විනාශ නොකරන්නේ ඇයි (පාරාජිකා නොකරන්නේ ඇයි)?" යනුවෙනි. තවද තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥාන බලය ද ලෝකයා දැනගනු ඇත. පැනවූ ශික්ෂා පදය ද නොවෙනස්ව නිසි තැන පවතිනු ඇත. එබැවින් ලෝක ව්‍යවහාරය දන්නා අය සමඟ විමසා පැනවීමට කැමතිව මුළු පිරිස දෙස බලමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නුදුරින් හිඳ සිටි ඒ භික්ෂුව දැක, "මහණ, මගධේශ්වර සේනිය බිම්බිසාර රජු කොපමණ අගයක සොරකමක් කළ සොරා අල්ලා මරන්නේ හෝ බඳින්නේ හෝ රටින් පිටුවහල් කරන්නේද?" යි වදාළ සේක.

တတ္ထ မာဂဓောတိ မဂဓာနံ ဣဿရော. သေနိယောတိ သေနာယ သမ္ပန္နော. ဗိမ္ဗိသာရောတိ တဿ နာမံ. ပဗ္ဗာဇေတိ ဝါတိ ရဋ္ဌတော နိက္ခာမေတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ပဉ္စမာသကော ပါဒေါတိ တဒါ ရာဇဂဟေ ဝီသတိမာသကော ကဟာပဏော ဟောတိ, တသ္မာ ပဉ္စမာသကော ပါဒေါ. ဧတေန လက္ခဏေန သဗ္ဗဇနပဒေသု ကဟာပဏဿ စတုတ္ထော ဘာဂေါ ‘‘ပါဒေါ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ ခေါ ပေါရာဏဿ နီလကဟာပဏဿ ဝသေန, န ဣတရေသံ ရုဒြဒါမကာဒီနံ. တေန ဟိ ပါဒေန အတီတဗုဒ္ဓါပိ ပါရာဇိကံ ပညပေသုံ, အနာဂတာပိ ပညပေဿန္တိ. သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနဉှိ ပါရာဇိကဝတ္ထုမှိ ဝါ ပါရာဇိကေ ဝါ နာနတ္တံ နတ္ထိ. ဣမာနေဝ စတ္တာရိ ပါရာဇိကဝတ္ထူနိ[Pg.258]. ဣမာနေဝ စတ္တာရိ ပါရာဇိကာနိ. ဣတော ဦနံ ဝါ အတိရေကံ ဝါ နတ္ထိ. တသ္မာ ဘဂဝါပိ ဓနိယံ ဝိဂရဟိတွာ ပါဒေနေဝ ဒုတိယပါရာဇိကံ ပညပေန္တော ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု အဒိန္နံ ထေယျသင်္ခါတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

එහි 'මාගධ' යනු මගධ වැසියන්ගේ අධිපතියා යන්නයි. 'සේනිය' යනු සේනාවෙන් සමන්විත වූ යන්නයි. 'බිම්බිසාර' යනු ඔහුගේ නමයි. 'පබ්බාජේති' යනු රටින් පිටුවහල් කරයි යන්නයි. මෙහි ඉතිරි පදවල අර්ථය පැහැදිලිය. 'පඤ්චමාසකෝ පාදෝ' යනු එකල රජගහ නුවර මස්ක විස්සක් එක් කහවණුවක් වූ බැවින්, මස්ක පහක් 'පාදයක්' ලෙස හැඳින්විණි. මෙම ලක්ෂණයෙන් සියලු ජනපදවල කහවණුවෙන් හතරෙන් පංගුව 'පාදය' ලෙස දත යුතුය. එය පැරණි 'නීල කහවණුව' අනුව දත යුතු මිස අනෙකුත් රුද්‍රදාමක ආදී කාසි අනුව නොවේ. අතීත බුදුවරු ද එම පාදයේ අගය අනුවම පාරාජිකා පැනවූහ, අනාගත බුදුවරු ද එලෙසම පනවනු ඇත. සියලු බුදුවරුන්ගේ පාරාජිකා වස්තූන්හි හෝ පාරාජිකා ඇවැත්හි වෙනසක් නැත. මේ පාරාජිකා වස්තූන් හතරමය. පාරාජිකා හතරමය. මෙයින් අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ධනිය ස්ථවිරයන්ට ගැරහීම පූර්වකව පාදයක අගයෙන්ම දෙවන පාරාජිකාව පනවනු පිණිස "යම් භික්ෂුවක් නුදුන් දෙය සොර සිතින් ගන්නේද..." යනාදී ශික්ෂා පදය වදාළ සේක.

ဧဝံ မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေန ဒဠှံ ကတွာ ဒုတိယပါရာဇိကေ ပညတ္တေ အပရမ္ပိ အနုပညတ္တတ္ထာယ ရဇကဘဏ္ဍိကဝတ္ထု ဥဒပါဒိ, တဿုပ္ပတ္တိဒီပနတ္ထမေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝဉ္စိဒံ ဘဂဝတာ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ ဟောတီ’’တိ. တဿတ္ထော စ အနုပညတ္တိသမ္ဗန္ဓော စ ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ ဣဓ, ဧဝံ ဣတော ပရေသု သဗ္ဗသိက္ခာပဒေသု. ယံ ယံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ, တံ တံ သဗ္ဗံ ဝဇ္ဇေတွာ ဥပရူပရိ အပုဗ္ဗမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ယဒိ ဟိ ယံ ယံ ဝုတ္တနယံ, တံ တံ ပုနပိ ဝဏ္ဏယိဿာမ, ကဒါ ဝဏ္ဏနာယ အန္တံ ဂမိဿာမ! တသ္မာ ယံ ယံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ, တံ တံ သဗ္ဗံ သာဓုကံ ဥပသလ္လက္ခေတွာ တတ္ထ တတ္ထ အတ္ထော စ ယောဇနာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပုဗ္ဗံ ပန ယံကိဉ္စိ အနုတ္တာနတ္ထံ, တံ သဗ္ဗံ မယမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ.

මෙසේ මූලච්ඡෙජ්ජ වශයෙන් (ශාසනයෙන් සහමුලින්ම වෙන්වන පරිදි) දෙවන පාරාජිකා ශික්ෂාපදය ස්ථාවරව පනවන ලද කල්හි, නැවත අනුප්‍රඥප්තියක් පැනවීම පිණිස රජකභණ්ඩික (අපුල්ලන්නාගේ පොදිය) පිළිබඳ වස්තුව උපන්නේය. එය උපන් ආකාරය දැක්වීම පිණිස ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන්ට මෙසේ ශික්ෂාපදය පනවන ලදී’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය හා අනුප්‍රඥප්ති සම්බන්ධය ප්‍රථම පාරාජිකා වර්ණනාවෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි මෙන්ම මින් මතු එන සියලු ශික්ෂාපදයන්හි ද එසේම වේ. පෙර කියන ලද යමක් වේද, ඒ සියල්ල ඉවත් කර මින් මතු අමුතු කරුණු පමණක් වර්ණනා කරන්නෙමු. ඉදින් පෙර කී දේම නැවත නැවතත් වර්ණනා කරන්නේ නම්, කවදා නම් වර්ණනාව අවසන් කරන්නෙමුද? එබැවින් පෙර කියන ලද දේ මැනවින් සිහි තබාගෙන ඒ ඒ තැන්හි අර්ථය හා පද සම්බන්ධය දත යුතුය. අප්‍රකට අර්ථ ඇති අලුත් යමක් වේද, ඒ සියල්ල අප විසින්ම විස්තර කරනු ලැබේ.

ဓနိယဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධනිය වස්තු වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉၀. ရဇကတ္ထရဏံ ဂန္တွာတိ ရဇကတိတ္ထံ ဂန္တွာ; တဉှိ ယသ္မာ တတ္ထ ရဇကာ ဝတ္ထာနိ အတ္ထရန္တိ, တသ္မာ ရဇကတ္ထရဏန္တိ ဝုစ္စတိ. ရဇကဘဏ္ဍိကန္တိ ရဇကာနံ ဘဏ္ဍိကံ; ရဇကာ သာယနှသမယေ နဂရံ ပဝိသန္တာ ဗဟူနိ ဝတ္ထာနိ ဧကေကံ ဘဏ္ဍိကံ ဗန္ဓန္တိ. တတော ဧကံ ဘဏ္ဍိကံ တေသံ ပမာဒေန အပဿန္တာနံ အဝဟရိတွာ ထေနေတွာတိ အတ္ထော.

90. ‘රජකත්ථරණං ගන්ත්වා’ යනු රජකයන් රෙදි අපුල්ලන තොටට ගොස් යන්නයි. රජකයන් එහි රෙදි පතුරුවා වියළන බැවින් එයට ‘රජකත්ථරණ’ යයි කියනු ලැබේ. ‘රජකභණ්ඩිකං’ යනු රජකයන්ගේ රෙදි පොදියයි. රජකයෝ සවස් කාලයෙහි නගරයට ඇතුළු වන්නාහු බොහෝ රෙදි එක් එක් පොදි වශයෙන් බඳිති. එයින් එක් පොදියක් ඔවුන්ගේ නොසැලකිල්ලෙන් හෝ ඔවුන් නොබලා සිටින අතරතුර සොර සිතින් පැහැර ගැනීම මෙහි අර්ථයයි.

ပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

පදභාජනීය වර්ණනාව

၉၂. ဂါမော နာမာတိ ဧဝမာဒိ ‘‘ဂါမာ ဝါ အရညာ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဿ ဂါမဿ စ အရညဿ စ ပဘေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယသ္မိံ ဂါမေ ဧကာ ဧဝ ကုဋိ, ဧကံ ဂေဟံ သေယျထာပိ မလယဇနပဒေ; အယံ ဧကကုဋိကော ဂါမော နာမ. ဧတေန နယေန အပရေပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အမနုဿော နာမ ယော သဗ္ဗသော ဝါ မနုဿာနံ အဘာဝေန ယက္ခပရိဂ္ဂဟဘူတော; ယတော ဝါ မနုဿာ ကေနစိ ကာရဏေန ပုနပိ အာဂန္တုကာမာ ဧဝ အပက္ကန္တာ. ပရိက္ခိတ္တော နာမ ဣဋ္ဌကပါကာရံ အာဒိံ ကတွာ အန္တမသော ကဏ္ဋကသာခါဟိပိ ပရိက္ခိတ္တော. ဂေါနိသာဒိနိဝိဋ္ဌော နာမ ဝီထိသန္နိဝေသာဒိဝသေန အနိဝိသိတွာ ယထာ ဂါဝေါ တတ္ထ တတ္ထ ဒွေ တယော နိသီဒန္တိ, ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ [Pg.259] ဒွေ တီဏိ ဃရာနိ ကတွာ နိဝိဋ္ဌော. သတ္ထောတိ ဇင်္ဃသတ္ထသကဋသတ္ထာဒီသု ယော ကောစိ. ဣမသ္မိဉ္စ သိက္ခာပဒေ နိဂမောပိ နဂရမ္ပိ ဂါမဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

92. ‘ගාමෝ නාම’ යනාදිය ‘ගමෙන් හෝ වනයෙන් හෝ’ යයි මෙහි කියන ලද ගමෙහි හා වනයෙහි ප්‍රභේද දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී. එහි මලයට (මලය ජනපදයට) සමාන වූ යම් ගමක එක් කුටියක් හෝ එක් ගෙයක් පමණක් ඇද්ද, එය ‘ඒකකුටික ග්‍රාමය’ නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු ගම් ද දත යුතුය. ‘අමනුස්ස ග්‍රාමය’ යනු යම් ගමක මිනිසුන් සම්පූර්ණයෙන්ම නැති බැවින් යක්ෂයන් විසින් අරක් ගන්නා ලද්දේද, නැතහොත් මිනිසුන් කිසියම් හේතුවක් නිසා නැවත පැමිණීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් තාවකාලිකව බැහැරව ගොස් ඇද්ද එවැනි ගමයි. ‘පරික්ඛිත්ත’ යනු ගඩොල් පවුරු ආදියෙන් පටන් ගෙන අවසානයේ කටු අතුවලින් පවා වටකරන ලද ගමයි. ‘ගොනිසාදිනිවිට්ඨ’ යනු වීදි සංවිධානයක් ආදියෙන් තොරව, ගවයන් තැනින් තැන ලැගුම් ගන්නා සේ තැනින් තැන ගෙවල් දෙක තුන බැගින් සාදා පදිංචි වී ඇති ගමයි. ‘සත්ථ’ යනු පා ගමනින් යන හෝ කරත්ත ආදියෙන් යන වෙළඳ කණ්ඩායම් ආදී කිසියම් පිරිසකි. මෙම ශික්ෂාපදයෙහි ‘ග්‍රාම’ යන වචනයෙන්ම නියම්ගම් හා නගර ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

ဂါမူပစာရောတိအာဒိ အရညပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒခီလေ ဌိတဿာတိ ယဿ ဂါမဿ အနုရာဓပုရဿေဝ ဒွေ ဣန္ဒခီလာ, တဿ အဗ္ဘန္တရိမေ ဣန္ဒခီလေ ဌိတဿ; တဿ ဟိ ဗာဟိရော ဣန္ဒခီလော အာဘိဓမ္မိကနယေန အရညသင်္ခေပံ ဂစ္ဆတိ. ယဿ ပန ဧကော, တဿ ဂါမဒွါရဗာဟာနံ ဝေမဇ္ဈေ ဌိတဿ. ယတြာပိ ဟိ ဣန္ဒခီလော နတ္ထိ, တတြ ဂါမဒွါရဗာဟာနံ ဝေမဇ္ဈမေဝ ‘‘ဣန္ဒခီလော’’တိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဂါမဒွါရဗာဟာနံ ဝေမဇ္ဈေ ဌိတဿာ’’တိ. မဇ္ဈိမဿာတိ ထာမမဇ္ဈိမဿ, နော ပမာဏမဇ္ဈိမဿ, နေဝ အပ္ပထာမဿ, န မဟာထာမဿ; မဇ္ဈိမထာမဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လေဍ္ဍုပါတောတိ ယထာ မာတုဂါမော ကာကေ ဥဍ္ဍာပေန္တော ဥဇုကမေဝ ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိတွာ လေဍ္ဍုံ ခိပတိ, ယထာ စ ဥဒကုက္ခေပေ ဥဒကံ ခိပန္တိ, ဧဝံ အခိပိတွာ ယထာ တရုဏမနုဿာ အတ္တနော ဗလံ ဒဿေန္တာ ဗာဟံ ပသာရေတွာ လေဍ္ဍုံ ခိပန္တိ, ဧဝံ ခိတ္တဿ လေဍ္ဍုဿ ပတနဋ္ဌာနံ. ပတိတော ပန လုဌိတွာ ယတ္ထ ဂစ္ဆတိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘ගාමූපචාරෝ’ යනාදිය වනයේ සීමාව දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී. ‘ඉන්දඛීලෙහි සිටියහුට’ යනු, අනුරාධපුරයට මෙන් යම් ගමකට ඉන්ද්‍රඛීල දෙකක් ඇද්ද, එහි ඇතුළත ඉන්ද්‍රඛීලයෙහි සිටින්නා ගැනයි. මන්ද, එහි පිටත ඉන්ද්‍රඛීලය අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව වනයටම ඇතුළත් වන බැවිනි. යම් ගමකට ඉන්ද්‍රඛීල එකක් පමණක් ඇද්ද, එහි ගම් දොරටුවේ බාහු දෙක අතර මැද සිටින්නා ගැනයි. යම් ගමක ඉන්ද්‍රඛීලයක් නැතිනම් එහි ගම් දොරටු බාහු අතර මැද ප්‍රදේශයම ‘ඉන්ද්‍රඛීලය’ යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘ග්‍රාම ද්වාර බාහුන් මධ්‍යයෙහි සිටියහුට’ යයි කියන ලදී. ‘මජ්ඣිමස්ස’ යනු ශක්තියෙන් මධ්‍යම වූ තැනැත්තා මිස ශරීර ප්‍රමාණයෙන් මධ්‍යම වූවෙක් නොවේ. ඉතා අඩු ශක්තියක් ඇති හෝ ඉතා වැඩි ශක්තියක් ඇති අයෙකු නොව මධ්‍යම ශක්තියක් ඇති පුරුෂයා යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ලෙඩ්ඩූපපාත’ යනු මවක් කපුටන් එළවීමට අත කෙළින් ඔසවා කැටයක් දමන ආකාරයට හෝ උදකක්ඛේප සීමාවෙහි ජලය ඉසින ආකාරයට හෝ නොව, තරුණයන් තමන්ගේ ශක්තිය පෙන්වමින් අත දිගහැර කැටයක් විසි කරන විට එම කැටය වැටෙන ස්ථානයයි. වැටී පෙරළී යන තැන නොගත යුතුය.

အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဃရူပစာရေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတောတိ ဧတ္ထ ပန နိဗ္ဗကောသဿ ဥဒကပါတဋ္ဌာနေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သုပ္ပပါတော ဝါ မုသလပါတော ဝါ ဃရူပစာရော နာမ. တသ္မိံ ဃရူပစာရေ ဌိတဿ လေဍ္ဍုပါတော ဂါမူပစာရောတိ ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. မဟာပစ္စရိယမ္ပိ တာဒိသမေဝ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဃရံ နာမ, ဃရူပစာရော နာမ, ဂါမော နာမ, ဂါမူပစာရော နာမာ’’တိ မာတိကံ ဌပေတွာ နိဗ္ဗကောသဿ ဥဒကပါတဋ္ဌာနဗ္ဘန္တရံ ဃရံ နာမ. ယံ ပန ဒွါရေ ဌိတော မာတုဂါမော ဘာဇနဓောဝနဥဒကံ ဆဍ္ဍေတိ, တဿ ပတနဋ္ဌာနဉ္စ မာတုဂါမေနေဝ အန္တောဂေဟေ ဌိတေန ပကတိယာ ဗဟိ ခိတ္တဿ သုပ္ပဿ ဝါ သမ္မုဉ္ဇနိယာ ဝါ ပတနဋ္ဌာနဉ္စ, ဃရဿ ပုရတော ဒွီသု ကောဏေသု သမ္ဗန္ဓိတွာ မဇ္ဈေ ရုက္ခသူစိဒွါရံ ဌပေတွာ ဂေါရူပါနံ ပဝေသနနိဝါရဏတ္ထံ ကတပရိက္ခေပေါ စ အယံ သဗ္ဗောပိ ဃရူပစာရော နာမ. တသ္မိံ ဃရူပစာရေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတဗ္ဘန္တရံ ဂါမော နာမ. တတော အညဿ လေဍ္ဍုပါတဿ အဗ္ဘန္တရံ ဂါမူပစာရော [Pg.260] နာမာတိ ဝုတ္တံ. ဣဒမေတ္ထ ပမာဏံ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယော ယော အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ထေရဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ သော ပမာဏတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘පවුරු රහිත ගමක ගෘහ උපචාරයෙහි සිටි මධ්‍යම පුරුෂයාගේ කැට විදීම’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, වහලෙන් වතුර වැටෙන සීමාවෙහි සිටි මධ්‍යම පුරුෂයෙකු විසින් විසි කරන ලද කුල්ලක් හෝ වංගෙඩි මෝල්ගහක් වැටෙන සීමාව ‘ගෘහ උපචාරය’ නම් වේ. එම ගෘහ උපචාරයෙහි සිටි පුරුෂයෙකුගේ කැට විදීමක දුර ‘ග්‍රාම උපචාරය’ යයි කුරුන්දි අට්ඨකථාවෙහි කියන ලදී. මහාපච්චරියෙහි ද එසේමය. මහා අට්ඨකථාවෙහි වනාහි ‘ගෙය, ගෘහ උපචාරය, ගම, ග්‍රාම උපචාරය’ යනුවෙන් මාතෘකා සතරක් තබා, වහලෙහි වතුර වැටෙන සීමාවට ඇතුළත ප්‍රදේශය ‘ගෙය’ (ගෘහය) ලෙස දක්වා ඇත. යම් කලෙක නිවසක දොරකඩ සිටින මවක් භාජන සෝදන ජලය ඉවතට හලයිද, ඒ ජලය වැටෙන ස්ථානයත්, ගේ තුළ සිට සාමාන්‍ය ලෙස පිටතට විසි කරන කුල්ලක් හෝ ඉදලක් වැටෙන ස්ථානයත්, ගෙදර ඉදිරිපස කොන් දෙකක සිට මැදින් දොරක් තබා ගවයන් ඇතුළු වීම වැළැක්වීමට කළ වැට ආදියත් යන මේ සියල්ල ‘ගෘහ උපචාරය’ නම් වේ. එම ගෘහ උපචාරයෙහි සිටි මධ්‍යම පුරුෂයෙකුගේ එක් කැට විදීමක ඇතුළත ප්‍රදේශය ‘ගම’ නම් වේ. එතැන් සිට තවත් කැට විදීමක ඇතුළත ප්‍රදේශය ‘ග්‍රාම උපචාරය’ නම් වේ. මෙය මෙහි ප්‍රමාණයයි. මෙහි මෙන්ම සෑම තැනකම යම් අට්ඨකථාවාදයක් හෝ ස්ථවිරවාදයක් පසුව කියනු ලැබේ නම් එය ප්‍රමාණ කොට ගත යුතුය.

ယဉ္စေတံ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ, တံ ပါဠိယာ ဝိရုဒ္ဓမိဝ ဒိဿတိ. ပါဠိယဉှိ – ‘‘ဃရူပစာရေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန တံ လေဍ္ဍုပါတံ ဂါမသင်္ခေပံ ကတွာ တတော ပရံ ဂါမူပစာရော ဝုတ္တောတိ? ဝုစ္စတေ – သစ္စမေဝ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ, အဓိပ္ပာယော ပနေတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ အဋ္ဌကထာစရိယာနမေဝ ဝိဒိတော. တသ္မာ ယထာ ‘‘ဃရူပစာရေ ဌိတဿာ’’တိ ဧတ္ထ ဃရူပစာရလက္ခဏံ ပါဠိယံ အဝုတ္တမ္ပိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တဝသေန ဂဟိတံ. ဧဝံ သေသမ္ပိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

මහා අට්ඨකථාවෙහි කියන ලද ඒ කරුණ පාළි පෙළට විරුද්ධ මෙන් පෙනේ. පාළියෙහි වනාහි ‘ගෘහ උපචාරයෙහි සිටි මධ්‍යම පුරුෂයාගේ කැට විදීම’ යනුවෙන් මෙපමණක්ම වදාරන ලදී. අට්ඨකථාවෙහි එම කැට විදීම ගමට ඇතුළත් කොට ඉන් පසුව ග්‍රාම උපචාරය කියන ලද්දේ මන්ද? පිළිතුර නම්, පාළියෙහි වදාළ දෙය සත්‍යයකි, එහෙත් මෙහි අදහස දත යුතුය. එය අට්ඨකථාචාර්යයන් වහන්සේලාම දන්නා ලදහ. එබැවින් ‘ගෘහ උපචාරයෙහි සිටියහුගේ’ යන මෙහි ගෘහ උපචාර ලක්ෂණය පාළියෙහි නොකීවද අට්ඨකථාවෙහි කී පරිදි ගන්නා ලදී. එසේම ඉතිරි කොටස ද ගත යුතුය.

တတြာယံ နယော – ဣဓ ဂါမော နာမ ဒုဝိဓော ဟောတိ – ပရိက္ခိတ္တော စ အပရိက္ခိတ္တော စ. တတြ ပရိက္ခိတ္တဿ ပရိက္ခေပေါယေဝ ပရိစ္ဆေဒေါ. တသ္မာ တဿ ဝိသုံ ပရိစ္ဆေဒံ အဝတွာ ‘‘ဂါမူပစာရော နာမ ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဣန္ဒခီလေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ. အပရိက္ခိတ္တဿ ပန ဂါမဿ ဂါမပရိစ္ဆေဒေါ ဝတ္တဗ္ဗော. တသ္မာ တဿ ဂါမပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဃရူပစာရေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဂါမပရိစ္ဆေဒေ စ ဒဿိတေ ဂါမူပစာရလက္ခဏံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဉာတုန္တိ ပုန ‘‘တတ္ထ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ န ဝုတ္တံ. ယော ပန ဃရူပစာရေ ဌိတဿ လေဍ္ဍုပါတံယေဝ ‘‘ဂါမူပစာရော’’တိ ဝဒတိ, တဿ ဃရူပစာရော ဂါမောတိ အာပဇ္ဇတိ. တတော ဃရံ, ဃရူပစာရော, ဂါမော, ဂါမူပစာရောတိ ဧသ ဝိဘာဂေါ သင်္ကရီယတိ. အသင်္ကရတော စေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနာဒီသု. တသ္မာ ပါဠိဉ္စ အဋ္ဌကထဉ္စ သံသန္ဒိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ ဂါမော စ ဂါမူပစာရော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယောပိ စ ဂါမော ပုဗ္ဗေ မဟာ ဟုတွာ ပစ္ဆာ ကုလေသု နဋ္ဌေသု အပ္ပကော ဟောတိ, သော ဃရူပစာရတော လေဍ္ဍုပါတေနေဝ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော. ပုရိမပရိစ္ဆေဒေါ ပနဿ ပရိက္ခိတ္တဿာပိ အပရိက္ခိတ္တဿာပိ အပ္ပမာဏမေဝါတိ.

එහි ක්‍රමය මෙසේය - මෙහි 'ගම' නමින් වර්ග දෙකක් වෙයි. එනම් වටකරන ලද ගම සහ වට නොකරන ලද ගමයි. එහි වටකරන ලද ගමක සීමාව වන්නේ එහි වටකර ඇති පවුර හෝ වැටම වේ. එබැවින් ඒ සඳහා වෙනම සීමාවක් ප්‍රකාශ නොකොට පාලියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'වටකරන ලද ගමක ගම් උපචාරය යනු ඉන්ද්‍රඛීලයෙහි සිටි මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකු විසින් විසි කළ කැටයක් වැටෙන දුරයි'. වට නොකරන ලද ගමක නම් ගමේ සීමාව ප්‍රකාශ කළ යුතුය. එබැවින් එහි ගම් සීමාව දැක්වීම පිණිස 'වට නොකරන ලද ගමක ගෘහ උපචාරයෙහි සිටි මධ්‍යම පුරුෂයෙකු විසින් විසි කළ කැටයක් වැටෙන දුරයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ගම් සීමාව දැක්වූ පසු, ගම් උපචාරයේ ලක්ෂණය පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දැනගත හැකි බැවින්, 'එහි සිටි මධ්‍යම පුරුෂයාගේ කැට විසි කිරීමේ දුර' යැයි නැවත වදාරා නැත. යම් කිසිවෙක් ගෘහ උපචාරයෙහි සිටින්නාගේ කැට විසි කිරීමේ දුරම 'ගම් උපචාරය' යැයි පවසන්නේ නම්, ඔහුගේ මතය අනුව ගෘහ උපචාරයම ගම බවට පත්වේ. එවිට ගෙය, ගෘහ උපචාරය, ගම, ගම් උපචාරය යන බෙදීම එකිනෙක මිශ්‍ර වී අවුල් වෙයි. විකාලයෙහි ගමට පිවිසීම ආදී ශික්ෂා පදයන්හිදී මේවා මිශ්‍ර කර නොගෙන නිවැරදි විනිශ්චය තේරුම් ගත යුතුය. එබැවින් පාලිය සහ අටුවාව සසඳා බලා පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම මෙහි ගම සහ ගම් උපචාරය හඳුනාගත යුතුය. යම් ගමක් පෙර විශාලව තිබී පසුව පවුල් විනාශ වීමෙන් කුඩා වූයේ නම්, එය අවසාන නිවසේ ගෘහ උපචාරයේ සිට කැටයක් විසි කරන දුරින් සීමා කළ යුතුය. එහි පෙර තිබූ සීමාව, එය වටකර තිබුණත් නැතත්, දැන් ප්‍රමාණයකට ගත නොහැක.

အရညံ နာမ ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာတိ ဣမံ ယထာဝုတ္တလက္ခဏံ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ ဌပေတွာ ဣမသ္မိံ အဒိန္နာဒါနသိက္ခာပဒေ အဝသေသံ ‘‘အရညံ’’ [Pg.261] နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဘိဓမ္မေ ပန ‘‘အရညန္တိ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၂၉) ဝုတ္တံ. အာရညကသိက္ခာပဒေ ‘‘အာရညကံ နာမ သေနာသနံ ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၅၄) ဝုတ္တံ. တံ ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ အာရောပိတေန အာစရိယဓနုနာ ပဉ္စဓနုသတပ္ပမာဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဘဂဝတာ ‘‘ဂါမာ ဝါ အရညာ ဝါ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဝိဘဇန္တေန ‘‘ဃရံ, ဃရူပစာရော, ဂါမော, ဂါမူပစာရော အရည’’န္တိ ပါပဘိက္ခူနံ လေသောကာသနိသေဓနတ္ထံ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသာ ဒဿိတာ. တသ္မာ ဃရေ ဝါ ဃရူပစာရေ ဝါ ဂါမေ ဝါ ဂါမူပစာရေ ဝါ အရညေ ဝါ ပါဒဂ္ဃနကတော ပဋ္ဌာယ သဿာမိကံ ဘဏ္ဍံ အဝဟရန္တဿ ပါရာဇိကမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'ආරණ්‍යය (වනය) යනු ගම සහ ගම් උපචාරය හැර ඉතිරි කොටසයි' යනු - ඉහත කී ලක්ෂණ සහිත ගම සහ ගම් උපචාරය හැර, මෙම අදින්නාදාන ශික්ෂා පදයෙහි ඉතිරි ප්‍රදේශය 'ආරණ්‍යය' නමින් හැඳින්වෙන බව තේරුම් ගත යුතුය. අභිධර්මයෙහි 'ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් බැහැරව නික්මුණු පසු ඇති සියල්ල ආරණ්‍යයයි' වදාරන ලදී. ආරණ්‍යක ශික්ෂා පදයෙහි 'ආරණ්‍යක සේනාසනය යනු අවම වශයෙන් දුනු පන්සීයක් දුරින් පිහිටි එකකි' යැයි වදාරන ලදී. එය ඉන්ද්‍රඛීලයේ සිට ආරම්භ කොට ඇදුරු දුන්නකින් මනින ලද දුනු පන්සීයක ප්‍රමාණය බව දැනගත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ගාමා වා අරඤ්ඤා වා' යන්නෙහි අර්ථය බෙදා දක්වන කල්හි, පව්කාර භික්ෂූන්ට සොරකම් කිරීමට ඇති අවස්ථා වැළැක්වීම පිණිස ගෙය ආදී කොටස් පහක් දැක්වූහ. එබැවින් ගෙයක හෝ වනයක හෝ තිබෙන හිමිකරුවෙකු සහිත වස්තුවක් පෑයක (මස්සක) අගය පටන් සොරකම් කරන භික්ෂුවට පාරාජිකා ඇවතම සිදුවන බව දැනගත යුතුය.

ဣဒါနိ ‘‘အဒိန္နံ ထေယျသင်္ခါတံ အာဒိယေယျာ’’တိအာဒီနံ အတ္ထဒဿနတ္ထံ ‘‘အဒိန္နံ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဒိန္နန္တိ ဒန္တပေါနသိက္ခာပဒေ အတ္တနော သန္တကမ္ပိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတကံ ကပ္ပိယံ အဇ္ဈောဟရဏီယံ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ယံကိဉ္စိ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ သဿာမိကံ ဘဏ္ဍံ, တဒေတံ တေဟိ သာမိကေဟိ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ န ဒိန္နန္တိ အဒိန္နံ. အတ္တနော ဟတ္ထတော ဝါ ယထာဌိတဋ္ဌာနတော ဝါ န နိဿဋ္ဌန္တိ အနိဿဋ္ဌံ. ယထာဌာနေ ဌိတမ္ပိ အနပေက္ခတာယ န ပရိစ္စတ္တန္တိ အပရိစ္စတ္တံ. အာရက္ခသံဝိဓာနေန ရက္ခိတတ္တာ ရက္ခိတံ. မဉ္ဇူသာဒီသု ပက္ခိပိတွာ ဂေါပိတတ္တာ ဂေါပိတံ. ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ တဏှာမမတ္တေန မမာယိတတ္တာ မမာယိတံ. တာဟိ အပရိစ္စာဂရက္ခဏဂေါပနာဟိ တေဟိ ဘဏ္ဍသာမိကေဟိ ပရေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတန္တိ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ. ဧတံ အဒိန္နံ နာမ.

දැන් 'අදින්නං ථෙය්‍යසංඛාතං ආදියෙය්‍ය' ආදී පදයන්හි අර්ථය දැක්වීම පිණිස 'අදින්නං නාම' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි දන්තපෝණ ශික්ෂා පදයෙහි, තමා සතු වුවද පිළිගන්වා නැති, භික්ෂූන්ට කැප වූ, අනුභව කළ හැකි ආහාරය 'අදින්න' (නොදුන් දෙය) ලෙස හැඳින්වේ. නමුත් මෙම ශික්ෂා පදයෙහි 'අදින්න' යනු අන්‍යයන් විසින් හිමිකම් කියන ලද, හිමිකරුවෙකු සහිත ඕනෑම වස්තුවකි. එම වස්තුව එහි හිමිකරුවන් විසින් කයින් හෝ වචනයෙන් ලබා දී නැති බැවින් එය 'අදින්න' (නොදුන් දෙය) වේ. තමාගේ අතින් හෝ තිබූ තැනින් මුදා හැර නැති බැවින් එය 'අනිස්සට්ඨ' වේ. තිබූ තැනම තිබුණත් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව අත්හැර නැති බැවින් එය 'අපරිච්චත්ත' වේ. රැකවල් යොදා ආරක්ෂා කර ඇති බැවින් 'රක්ඛිත' වේ. පෙට්ටි ආදියෙහි බහා සුරක්ෂිත කර ඇති බැවින් 'ගෝපිත' වේ. 'මෙය මගේය' යන තෘෂ්ණාවෙන් මමත්වය ඇති කරගෙන ඇති බැවින් 'මමායිත' වේ. එම අත් නොහැරීම, රැකවරණය සහ සුරක්ෂිතභාවය නිසා එම අන්‍යයන් විසින් එය තමා සතු කරගෙන ඇති බැවින් 'පරපරිග්ගහිත' නම් වේ. මේ සියල්ල 'අදින්න' නම් වේ.

ထေယျသင်္ခါတန္တိ ဧတ္ထ ထေနောတိ စောရော, ထေနဿ ဘာဝေါ ထေယျံ; အဝဟရဏစိတ္တဿေတံ အဓိဝစနံ. ‘‘သင်္ခါ, သင်္ခါတ’’န္တိ အတ္ထတော ဧကံ; ကောဋ္ဌာသဿေတံ အဓိဝစနံ, ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၈၈၀) ဝိယ. ထေယျဉ္စ တံ သင်္ခါတဉ္စာတိ ထေယျသင်္ခါတံ, ထေယျစိတ္တသင်္ခါတော ဧကော စိတ္တကောဋ္ဌာသောတိ အတ္ထော. ကရဏတ္ထေ စေတံ ပစ္စတ္တဝစနံ, တသ္မာ ထေယျသင်္ခါတေနာတိ အတ္ထတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယော စ ထေယျသင်္ခါတေန အာဒိယတိ, သော ယသ္မာ ထေယျစိတ္တော ဟောတိ, တသ္မာ ဗျဉ္ဇနံ အနာဒိယိတွာ အတ္ထမေဝ ဒဿေတုံ ထေယျစိတ္တော အဝဟရဏစိတ္တောတိ ဧဝမဿ ပဒဘာဇနံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'ථෙය්‍යසංඛාතං' යන මෙහි 'ථෙන' යනු සොරාය. සොරාගේ ස්වභාවය 'ථෙය්‍ය' (සොරකම) නම් වේ. මෙය සොරකම් කිරීමේ අදහසට නමකි. 'සංඛා' සහ 'සංඛාත' යන පද දෙකම අර්ථයෙන් සමානය. මෙම ශබ්දය කොටසක් හෝ වර්ගයක් යන අර්ථය ලබා දෙයි. 'සඤ්ඤානිදානාහි පපඤ්චසංඛා' ආදී තැන්හි මෙනි. සොරකම නමැති කොටස මෙහි ඇති බැවින් 'ථෙය්‍යසංඛාත' නම් වේ. සොර සිත නමැති එක්තරා සිතුවිලි කොටසක් යනු එහි අර්ථයයි. තවද මෙම 'ථෙය්‍යසංඛාතං' යන ශබ්දය කරණ අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යෙදී ඇත. එබැවින් 'සොර සිතින්' යන අර්ථයෙන් මෙය තේරුම් ගත යුතුය. යමෙක් සොර සිතින් ගන්නේද, ඔහු සොර සිතක් ඇත්තෙකු වන බැවින්, වචනයට වඩා අර්ථය පමණක් දැක්වීම පිණිස පද භාජනයෙහි 'ථෙය්‍යචිත්තෝ අවහරණචිත්තෝ' (සොර සිත ඇති, සොරකම් කරන සිත ඇති) යනුවෙන් මෙහි අර්ථය වදාරන ලදී.

အာဒိယေယျ [Pg.262], ဟရေယျ, အဝဟရေယျ, ဣရိယာပထံ ဝိကောပေယျ, ဌာနာ စာဝေယျ, သင်္ကေတံ ဝီတိနာမေယျာတိ ဧတ္ထ ပန ပဌမပဒံ အဘိယောဂဝသေန ဝုတ္တံ, ဒုတိယပဒံ အညေသံ ဘဏ္ဍံ ဟရန္တဿ ဂစ္ဆတော ဝသေန, တတိယပဒံ ဥပနိက္ခိတ္တဘဏ္ဍဝသေန, စတုတ္ထံ သဝိညာဏကဝသေန, ပဉ္စမံ ထလေ နိက္ခိတ္တာဒိဝသေန, ဆဋ္ဌံ ပရိကပ္ပဝသေန ဝါ သုင်္ကဃာတဝသေန ဝါ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယောဇနာ ပနေတ္ထ ဧကဘဏ္ဍဝသေနပိ နာနာဘဏ္ဍဝသေနပိ ဟောတိ. ဧကဘဏ္ဍဝသေန စ သဝိညာဏကေနေဝ လဗ္ဘတိ, နာနာဘဏ္ဍဝသေန သဝိညာဏကာဝိညာဏကမိဿကေန.

තවද 'ආදියෙය්‍ය... වීතිනාමෙය්‍ය' යන මෙහි, 'ආදියෙය්‍ය' යන පළමු පදය නඩු කීමෙන් හෝ අභියෝග කිරීමෙන් වස්තුවක් තමා සතු කරගැනීමට වෙහෙසීම සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. 'හරෙය්‍ය' යන දෙවන පදය අන්‍යයන්ගේ බඩු රැගෙන යන්නා සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. 'අවහරෙය්‍ය' යන තුන්වන පදය තමා වෙත භාර කරන ලද බඩු වංචා කිරීම සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. 'ඉරියාපථං විකෝපෙය්‍ය' යන සතරවන පදය සවිඥානක වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. 'ඨානා චාවෙය්‍ය' යන පස්වන පදය ගොඩබිම තබා ඇති බඩු ආදිය සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. 'සංකේතං වීතිනාමෙය්‍ය' යන සයවන පදය නියම කරගත් ස්ථානය ඉක්මවා යාම හෝ තීරු බදු වංචා කිරීම සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. තවද මෙහි මෙම පදයන්ගේ සම්බන්ධය එක් වස්තුවක් සම්බන්ධයෙන් හෝ විවිධ වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් විය හැකිය. එක් වස්තුවක් සම්බන්ධයෙන් නම් එය සවිඥානක වස්තුවක් සම්බන්ධයෙන් පමණක් සිදුවේ. විවිධ වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් නම් සවිඥානක, අවිඥානක හෝ මිශ්‍ර වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් සිදුවිය හැකිය.

တတ္ထ နာနာဘဏ္ဍဝသေန တာဝ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – အာဒိယေယျာတိ အာရာမံ အဘိယုဉ္ဇတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. သာမိကဿ ဝိမတိံ ဥပ္ပာဒေတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. သာမိကော ‘‘န မယှံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဓုရံ နိက္ခိပတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ.

එහි එම එක් බඩුවක් හෝ බඩු කිහිපයක් සම්බන්ධයෙන් 'ආදියෙය්‍ය' ආදී පද යෙදෙන ආකාරය මෙසේ දැනගත යුතුය - 'ආදියෙය්‍ය' යනු යමෙක් ආරාමයක් හෝ වත්තක් තමා සතු කරගැනීමට නඩු කියයි නම්, ඔහුට දුක්කට ඇවැත් වේ. අයිතිකරුට සැකයක් ඇති කරයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. අයිතිකරු 'මෙය මට නැවත නොලැබේ' යැයි සිතා සිය වෑයම අත්හරී නම් පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

ဟရေယျာတိ အညဿ ဘဏ္ဍံ ဟရန္တော သီသေ ဘာရံ ထေယျစိတ္တော အာမသတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. ဖန္ဒာပေတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. ခန္ဓံ ဩရောပေတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ.

'හරෙය්‍ය' යනු - අන්‍යයෙකුගේ බඩුවක් රැගෙන යන විට, හිස මත ඇති එම බඩුව සොර සිතින් ස්පර්ශ කරයි නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. එය සලිත කරයි (සොලවයි) නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. එය උරහිසට බායි නම් පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

အဝဟရေယျာတိ ဥပနိက္ခိတ္တံ ဘဏ္ဍံ ‘‘ဒေဟိ မေ ဘဏ္ဍ’’န္တိ ဝုစ္စမာနော ‘‘နာဟံ ဂဏှာမီ’’တိ ဘဏတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. သာမိကဿ ဝိမတိံ ဥပ္ပာဒေတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. သာမိကော ‘‘န မယှံ ဒဿတီ’’တိ ဓုရံ နိက္ခိပတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ.

'අවහරෙය්‍ය' යනු - තමා වෙත භාර කරන ලද බඩුවක් ගැන 'මගේ බඩුව දෙන්න' යැයි කී විට, 'මම ගත්තේ නැත' යැයි පවසයි නම්... එවිට අයිතිකරු 'මොහු මට මෙය ආපසු නොදේ' යැයි සිතා සිය වෑයම අත්හරී නම් පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

ဣရိယာပထံ ဝိကောပေယျာတိ ‘‘သဟဘဏ္ဍဟာရကံ နေဿာမီ’’တိ ပဌမံ ပါဒံ သင်္ကာမေတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. ဒုတိယံ ပါဒံ သင်္ကာမေတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ.

'ඉරියාපථං විකෝපෙය්‍ය' යනු - බඩු උසුලන්නා සමග බඩුව ගෙන යන්නෙමි යැයි සිතා පළමු පියවර තබයි නම්... දෙවන පියවර තබයි නම්... පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

ဌာနာ စာဝေယျာတိ ထလဋ္ဌံ ဘဏ္ဍံ ထေယျစိတ္တော အာမသတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. ဖန္ဒာပေတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. ဌာနာ စာဝေတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ.

"ස්ථානයෙන් සෙලවීම" යනු ගොඩබිම ඇති වස්තුවක් සොර සිතින් අතගාන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. සෙලවීමට පටන් ගන්නේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ස්ථානයෙන් ඉවත් කරන්නේ නම් පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

သင်္ကေတံ ဝီတိနာမေယျာတိ ပရိကပ္ပိတဋ္ဌာနံ ပဌမံ ပါဒံ အတိက္ကာမေတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. ဒုတိယံ ပါဒံ အတိက္ကာမေတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ. အထ ဝါ ပဌမံ ပါဒံ သုင်္ကဃာတံ အတိက္ကာမေတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. ဒုတိယံ ပါဒံ အတိက္ကာမေတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာတိ – အယမေတ္ထ နာနာဘဏ္ဍဝသေန ယောဇနာ.

"සීමාව ඉක්මවන්නේ නම්" යනු සම්මුති කරගත් ස්ථානයක පළමු පය තබන විට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. දෙවන පය තබන විට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. එසේත් නැතිනම් රේගු මධ්‍යස්ථානයකින් පළමු පය පිටතට තබන විට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. දෙවන පය තබන විට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. මෙය විවිධ වස්තූන් (නානාභණ්ඩ) සම්බන්ධයෙන් යෙදෙන ආකාරයයි.

ဧကဘဏ္ဍဝသေန [Pg.263] ပန သဿာမိကံ ဒါသံ ဝါ တိရစ္ဆာနံ ဝါ ယထာဝုတ္တေန အဘိယောဂါဒိနာ နယေန အာဒိယတိ ဝါ ဟရတိ ဝါ အဝဟရတိ ဝါ ဣရိယာပထံ ဝါ ဝိကောပေတိ, ဌာနာ ဝါ စာဝေတိ, ပရိစ္ဆေဒံ ဝါ အတိက္ကာမေတိ – အယမေတ္ထ ဧကဘဏ္ဍဝသေန ယောဇနာ.

එකම වස්තුවක් සම්බන්ධයෙන් (ඒකභණ්ඩ වශයෙන්) නම්, අයිතිකරු සහිත දාසයෙකු හෝ තිරිසනෙකු හෝ කලින් සඳහන් කළ නඩු කීම ආදී ක්‍රම මගින් ගන්නේ වුවද, පැහැර ගන්නේ වුවද, තැන්පත් කළ දෙයක් වංචා කරන්නේ වුවද, ඉරියව් වෙනස් කරන්නේ වුවද, ස්ථානයෙන් ඉවත් කරන්නේ වුවද, සීමාව ඉක්මවන්නේ වුවද - මෙය මෙහි එකම වස්තුවක් සම්බන්ධයෙන් යෙදෙන ආකාරයයි.

ပဉ္စဝီသတိအဝဟာရကထာ

පස්විසි අවහාර කථාව (සොරකම් කරන ක්‍රම විසිපහ පිළිබඳ විස්තරය)

အပိစ ဣမာနိ ဆ ပဒါနိ ဝဏ္ဏေန္တေန ပဉ္စ ပဉ္စကေ သမောဓာနေတွာ ပဉ္စဝီသတိ အဝဟာရာ ဒဿေတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဝဏ္ဏယတာ ဟိ ဣဒံ အဒိန္နာဒါနပါရာဇိကံ သုဝဏ္ဏိတံ ဟောတိ. ဣမသ္မိဉ္စ ဌာနေ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာ အာကုလာ လုဠိတာ ဒုဝိညေယျဝိနိစ္ဆယာ. တထာ ဟိ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု ယာနိ တာနိ ပါဠိယံ ‘‘ပဉ္စဟာကာရေဟိ အဒိန္နံ အာဒိယန္တဿ အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ, ပရပရိဂ္ဂဟိတဉ္စ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန အဝဟာရင်္ဂါနိ ဝုတ္တာနိ, တာနိပိ ဂဟေတွာ ကတ္ထစိ ဧကံ ပဉ္စကံ ဒဿိတံ, ကတ္ထစိ ‘‘ဆဟာကာရေဟီ’’တိ အာဂတေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွေ ပဉ္စကာနိ ဒဿိတာနိ. ဧတာနိ စ ပဉ္စကာနိ န ဟောန္တိ. ယတ္ထ ဟိ ဧကေကေန ပဒေန အဝဟာရော သိဇ္ဈတိ, တံ ပဉ္စကံ နာမ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ ပန သဗ္ဗေဟိပိ ပဒေဟိ ဧကောယေဝ အဝဟာရော. ယာနိ စ တတ္ထ လဗ္ဘမာနာနိယေဝ ပဉ္စကာနိ ဒဿိတာနိ, တေသမ္ပိ န သဗ္ဗေသံ အတ္ထော ပကာသိတော. ဧဝမိမသ္မိံ ဌာနေ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာ အာကုလာ လုဠိတာ ဒုဝိညေယျဝိနိစ္ဆယာ. တသ္မာ ပဉ္စ ပဉ္စကေသမောဓာနေတွာ ဒဿိယမာနာ ဣမေ ပဉ္စဝီသတိ အဝဟာရာ သာဓုကံ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ.

තවද, මෙම පද හය විස්තර කරන විට පංචක (පහේ කණ්ඩායම්) පහක් එක්කර සොරකම් කරන ක්‍රම විසිපහක් පෙන්විය යුතුය. මෙසේ විස්තර කරන කල්හි මෙම අදින්නාදාන පාරාජිකාව මනාව විස්තර කරන ලද්දේ වෙයි. මෙම ස්ථානයෙහි පැරණි සියලු අටුවාවෝ අවුල් වූහ, කැළඹුණාහ, තීරණ ගැනීම අපහසු වූහ. මන්දයත්, සියලු අටුවාවල පාලියෙහි එන "පස් ආකාරයකින් අදින්නාදානය ගත්තහුට පාරාජිකා ඇවැත් වේ..." ආදී ක්‍රමයෙන් වදාළ සොරකමේ අංගයන් ගෙන ඇතැම් තැනක එක් පංචකයක් පෙන්වා ඇත, ඇතැම් තැනක "හය ආකාරයකින්" යැයි එන පද සමග පංචක දෙකක් පෙන්වා ඇත. එහෙත් මේවා පංචක නොවේ. යම් තැනක එක එක පදයෙන් සොරකම සම්පූර්ණ වේ ද, එය පංචකයක් යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී නම් සියලු පදවලින් වන්නේ එකම සොරකමකි. එහි දක්වා ඇති පංචකයන්ගේ ද සියලු අර්ථ ප්‍රකාශ කර නැත. මෙසේ මෙම ස්ථානයෙහි අටුවා විනිශ්චය දැනගැනීම දුෂ්කරය. එබැවින් පංචක පහ බැගින් එක් කොට පෙන්වනු ලබන මෙම සොරකම් විසිපහ මනාව වටහා ගත යුතුය.

ပဉ္စ ပဉ္စကာနိ နာမ – နာနာဘဏ္ဍပဉ္စကံ, ဧကဘဏ္ဍပဉ္စကံ, သာဟတ္ထိကပဉ္စကံ, ပုဗ္ဗပယောဂပဉ္စကံ, ထေယျာဝဟာရပဉ္စကန္တိ. တတ္ထ နာနာဘဏ္ဍပဉ္စကဉ္စ ဧကဘဏ္ဍပဉ္စကဉ္စ ‘‘အာဒိယေယျ, ဟရေယျ, အဝဟရေယျ, ဣရိယာပထံ ဝိကောပေယျ, ဌာနာ စာဝေယျာ’’တိ ဣမေသံ ပဒါနံ ဝသေန လဗ္ဘန္တိ. တာနိ ပုဗ္ဗေ ယောဇေတွာ ဒဿိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ယံ ပနေတံ ‘‘သင်္ကေတံ ဝီတိနာမေယျာ’’တိ ဆဋ္ဌံ ပဒံ, တံ ပရိကပ္ပာဝဟာရဿ စ နိဿဂ္ဂိယာဝဟာရဿ စ သာဓာရဏံ. တသ္မာ တံ တတိယပဉ္စမေသု ပဉ္စကေသု လဗ္ဘမာနပဒဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တံ နာနာဘဏ္ဍပဉ္စကဉ္စ ဧကဘဏ္ဍပဉ္စကဉ္စ.

පංචක පහ නම්: නානාභණ්ඩ පංචකය, ඒකභණ්ඩ පංචකය, සාහත්ථික පංචකය, පුබ්බපයෝග පංචකය සහ ථෙය්‍යාවහාර පංචකයයි. එහි නානාභණ්ඩ පංචකය සහ ඒකභණ්ඩ පංචකය යන දෙක, 'ගන්නේය, පැහැරගන්නේය, හොරෙන් ගන්නේය, ඉරියව් වෙනස් කරන්නේය, ස්ථානයෙන් ඉවත් කරන්නේය' යන පදවලින් ලැබේ. ඒවා කලින් දක්වන ලද ක්‍රමයටම වටහා ගත යුතුය. 'සීමාව ඉක්මවන්නේ නම්' යන හයවන පදය, පරිකප්ප අවහාරයටත් නිස්සග්ගිය අවහාරයටත් පොදු වේ. එබැවින් එය තුන්වන සහ පස්වන පංචකයන්හි ලැබෙන පද අනුව යෙදිය යුතුය. නානාභණ්ඩ පංචකය සහ ඒකභණ්ඩ පංචකය කියන ලදී.

ကတမံ သာဟတ္ထိကပဉ္စကံ? ပဉ္စ အဝဟာရာ – သာဟတ္ထိကော, အာဏတ္တိကော, နိဿဂ္ဂိယော, အတ္ထသာဓကော, ဓုရနိက္ခေပေါတိ. တတ္ထ သာဟတ္ထိကော နာမ ပရဿ ဘဏ္ဍံ သဟတ္ထာ အဝဟရတိ. အာဏတ္တိကော နာမ ‘‘အသုကဿ ဘဏ္ဍံ [Pg.264] အဝဟရာ’’တိ အညံ အာဏာပေတိ. နိဿဂ္ဂိယော နာမ အန္တောသုင်္ကဃာတေ ဌိတော ဗဟိသုင်္ကဃာတံ ပါတေတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာတိ, ဣမိနာ စ သဒ္ဓိံ ‘‘သင်္ကေတံ ဝီတိနာမေယျာ’’တိ ဣဒံ ပဒယောဇနံ လဘတိ. အတ္ထသာဓကော နာမ ‘‘အသုကံ နာမ ဘဏ္ဍံ ယဒါ သက္ကောသိ, တဒါ အဝဟရာ’’တိ အာဏာပေတိ. တတ္ထ သစေ ပရော အနန္တရာယိကော ဟုတွာ တံ အဝဟရတိ, အာဏာပကော အာဏတ္တိက္ခဏေယေဝ ပါရာဇိကော ဟောတိ, အဝဟာရကော ပန အဝဟဋကာလေ. အယံ အတ္ထသာဓကော. ဓုရနိက္ခေပေါ ပန ဥပနိက္ခိတ္တဘဏ္ဍဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒံ သာဟတ္ထိကပဉ္စကံ.

සාහත්ථික පංචකය යනු කුමක්ද? සාහත්ථික, ආණත්තික, නිස්සග්ගිය, අත්ථසාධක, ධුරනික්ඛේප යනුවෙන් සොරකම් පහකි. එහි සාහත්ථික යනු අනුන්ගේ බඩු තම අතින්ම සොරකම් කිරීමයි. ආණත්තික යනු 'අසවලාගේ බඩු සොරකම් කරව'යි අනුන් ලවා කරවීමයි. නිස්සග්ගිය යනු රේගු සීමාව ඇතුළත සිට පිටතට භාණ්ඩය දැමීමයි. මෙය 'සීමාව ඉක්මවීම' යන පදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. අත්ථසාධක යනු 'අසවල් භාණ්ඩය යම් දිනක හැකිනම් එදින සොරකම් කරව'යි නියෝග කිරීමයි. එහිදී අනෙකා බාධාවකින් තොරව එය සොරකම් කළහොත්, අණ කළ තැනැත්තා අණ කළ මොහොතේදීම පාරාජිකා වේ, සොරකම් කළ තැනැත්තා සොරකම් කළ අවස්ථාවේදී පාරාජිකා වේ. මෙය අත්ථසාධකයි. ධුරනික්ඛේපය යනු තැන්පත් කළ භාණ්ඩ සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. මෙය සාහත්ථික පංචකයයි.

ကတမံ ပုဗ္ဗပယောဂပဉ္စကံ? အပရေပိ ပဉ္စ အဝဟာရာ – ပုဗ္ဗပယောဂေါ, သဟပယောဂေါ, သံဝိဒါဝဟာရော, သင်္ကေတကမ္မံ, နိမိတ္တကမ္မန္တိ. တတ္ထ အာဏတ္တိဝသေန ပုဗ္ဗပယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဌာနာ စာဝနဝသေန သဟပယောဂေါ. ဣတရေ ပန တယော ပါဠိယံ (ပါရာ. ၁၁၈-၁၂၀) အာဂတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. ဣဒံ ပုဗ္ဗပယောဂပဉ္စကံ.

පුබ්බපයෝග පංචකය යනු කුමක්ද? පුබ්බපයෝග, සහපයෝග, සංවිදාවහාර, සංකේතකම්ම, නිමිත්තකම්ම යනුවෙන් තවත් සොරකම් පහකි. එහි අණ කිරීම් වශයෙන් පුබ්බපයෝගය දත යුතුය. ස්ථානයෙන් ඉවත් කිරීම් වශයෙන් සහපයෝගය දත යුතුය. ඉතිරි තුන පාලියෙහි එන ආකාරයටම දත යුතුය. මෙය පුබ්බපයෝග පංචකයයි.

ကတမံ ထေယျာဝဟာရပဉ္စကံ? အပရေပိ ပဉ္စ အဝဟာရာ – ထေယျာဝဟာရော, ပသယှာဝဟာရော, ပရိကပ္ပာဝဟာရော, ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရော, ကုသာဝဟာရောတိ. တေ ပဉ္စပိ ‘‘အညတရော ဘိက္ခု သံဃဿ စီဝရေ ဘာဇိယမာနေ ထေယျစိတ္တော ကုသံ သင်္ကာမေတွာ စီဝရံ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ (ပါရာ. ၁၃၈) ဧတသ္မိံ ကုသသင်္ကာမနဝတ္ထုသ္မိံ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ဣဒံ ထေယျာဝဟာရပဉ္စကံ. ဧဝမိမာနိ ပဉ္စ ပဉ္စကာနိ သမောဓာနေတွာ ဣမေ ပဉ္စဝီသတိ အဝဟာရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ථෙය්‍යාවහාර පංචකය යනු කුමක්ද? ථෙය්‍යාවහාර, පසය්හාවහාර, පරිකප්පාවහාර, පටිච්ඡන්නාවහාර, කුසාවහාර යනුවෙන් තවත් සොරකම් පහකි. ඒ පහම සංඝික සිවුරු බෙදන කල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් සොර සිතින් කුසපත් (ලොට්) මාරු කර සිවුර ගත් කතාවෙහි (කුසසංකාමන වස්තුවෙහි) විස්තර කරන්නෙමු. මෙය ථෙය්‍යාවහාර පංචකයයි. මෙසේ මෙම පංචක පහ එක්වීමෙන් සොරකම් විසිපහ දත යුතුය.

ဣမေသု စ ပန ပဉ္စသု ပဉ္စကေသု ကုသလေန ဝိနယဓရေန ဩတိဏ္ဏံ ဝတ္ထုံ သဟသာ အဝိနိစ္ဆိနိတွာဝ ပဉ္စ ဌာနာနိ ဩလောကေတဗ္ဗာနိ. ယာနိ သန္ဓာယ ပေါရာဏာ အာဟု –

මෙම පංචක පහ සම්බන්ධයෙන් දක්ෂ විනයධරයෙකු විසින් තමා වෙත පැමිණි කරුණක් වහාම විනිශ්චය නොකොට කරුණු පහක් සොයා බැලිය යුතුය. ඒ පිළිබඳව පැරණි ආචාර්යවරු මෙසේ වදාළහ.

‘‘ဝတ္ထုံ ကာလဉ္စ ဒေသဉ္စ, အဂ္ဃံ ပရိဘောဂပဉ္စမံ;

တုလယိတွာ ပဉ္စ ဌာနာနိ, ဓာရေယျတ္ထံ ဝိစက္ခဏော’’တိ.

"නුවණැත්තා වස්තුව ද, කාලය ද, දේශය ද, අගය (වටිනාකම) ද, පස්වනුව පරිභෝජනය ද යන කරුණු පහ සලකා බලා අර්ථය (විනිශ්චය) තීරණය කළ යුතුය."

တတ္ထ ဝတ္ထုန္တိ ဘဏ္ဍံ; အဝဟာရကေန ဟိ ‘‘မယာ ဣဒံ နာမ အဝဟဋ’’န္တိ ဝုတ္တေပိ အာပတ္တိံ အနာရောပေတွာဝ တံ ဘဏ္ဍံ သဿာမိကံ ဝါ အဿာမိကံ ဝါတိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ. သဿာမိကေပိ သာမိကာနံ သာလယဘာဝေါ ဝါ နိရာလယဘာဝေါ ဝါ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. သစေ တေသံ သာလယကာလေ အဝဟဋံ, ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃာပေတွာ အာပတ္တိ ကာတဗ္ဗာ. သစေ နိရာလယကာလေ[Pg.265], န ပါရာဇိကေန ကာရေတဗ္ဗော. ဘဏ္ဍသာမိကေသု ပန ဘဏ္ဍံ အာဟရာပေန္တေသု ဘဏ္ဍံ ဒါတဗ္ဗံ. အယမေတ္ထ သာမီစိ.

එහි 'වස්තුව' යනු බඩු බාහිරාදියයි. සොරකම් කළ තැනැත්තා 'මා අසවල් දෙය සොරකම් කළා' යැයි කීවත් වහාම ඇවැත් පැනවීම නොකොට එම වස්තුව අයිතිකරුවෙකු සහිත ද නැති ද යන්න පරීක්ෂා කළ යුතුය. අයිතිකරුවෙකු සිටී නම් ඔවුන් ඒ කෙරෙහි තවමත් ආශාවක් දක්වන්නේ ද (සාලය) නැතහොත් එය අත්හැර දමා තිබේද (නිරාලය) යන්න පරීක්ෂා කළ යුතුය. අයිතිකරුවන් ආශාවෙන් සිටියදී එය සොරකම් කළේ නම්, වටිනාකම බලා ඇවැත් පැනවිය යුතුය. ඔවුන් අත්හැර දමා තිබුණේ නම් පාරාජිකාවට පත් නොකළ යුතුය. එහෙත් අයිතිකරුවන් එම වස්තුව නැවත ඉල්ලා සිටින්නේ නම් එය ආපසු දිය යුතුය. මෙය මෙහි පිළිවෙතයි (සාමීචියයි).

ဣမဿ ပနတ္ထဿ ဒီပနတ္ထမိဒံ ဝတ္ထု – ဘာတိယရာဇကာလေ ကိရ မဟာစေတိယပူဇာယ ဒက္ခိဏဒိသတော ဧကော ဘိက္ခု သတ္တဟတ္ထံ ပဏ္ဍုကာသာဝံ အံသေ ကရိတွာ စေတိယင်္ဂဏံ ပါဝိသိ; တင်္ခဏမေဝ စ ရာဇာပိ စေတိယဝန္ဒနတ္ထံ အာဂတော. တတ္ထ ဥဿာရဏာယ ဝတ္တမာနာယ မဟာဇနသမ္မဒ္ဒေါ အဟောသိ. အထ သော ဘိက္ခု ဇနသမ္မဒ္ဒပီဠိတော အံသတော ပတန္တံ ကာသာဝံ အဒိသွာဝ နိက္ခန္တော; နိက္ခမိတွာ စ ကာသာဝံ အပဿန္တော ‘‘ကော ဤဒိသေ ဇနသမ္မဒ္ဒေ ကာသာဝံ လစ္ဆတိ, န ဒါနိ တံ မယှ’’န္တိ ဓုရနိက္ခေပံ ကတွာ ဂတော. အထညော ဘိက္ခု ပစ္ဆာ အာဂစ္ဆန္တော တံ ကာသာဝံ ဒိသွာ ထေယျစိတ္တေန ဂဟေတွာ ပုန ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ‘‘အဿမဏော ဒါနိမှိ, ဝိဗ္ဘမိဿာမီ’’တိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေပိ ‘‘ဝိနယဓရေ ပုစ္ဆိတွာ ဉဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ.

මෙම කරුණ පැහැදිලි කිරීම සඳහා මේ කතා පුවත දැක්වේ - භාතිය රජුගේ කාලයේදී මහා චේතිය පූජාවකදී, දකුණු දිශාවෙන් පැමිණි එක්තරා භික්ෂුවක් රියන් හතක් දිගැති පඬු පැහැති සඟළ සිවුරක් උරහිස මත තබාගෙන චෛත්‍ය මළුවට ඇතුළු විය. ඒ මොහොතේම රජතුමා ද චෛත්‍ය වන්දනාව සඳහා පැමිණියේය. එහිදී මඟ දෙපස සිටි පිරිස ඉවත් කිරීමට යාමේදී විශාල මහජන තෙරපීමක් ඇති විය. එවිට එම භික්ෂුව මහජන තෙරපීමෙන් පීඩාවට පත්ව තම උරහිසින් සිවුර ගිලිහී වැටෙනු නොදැකම එතැනින් පිටව ගියේය. පිටව ගොස් තම සිවුර නැති බව දැක, මෙවැනි මහජන තෙරපීමක් ඇති තැනක කවුරුන් නම් සිවුරක් ආපසු දෙන්නේද, දැන් මෙය මගේ නොවේ යැයි ඒ කෙරෙහි තිබූ බලාපොරොත්තුව අත්හැර (ධුරනික්ඛේප කොට) ගියේය. පසුව පැමිණි වෙනත් භික්ෂුවක් ඒ සිවුර දැක සොර සිතින් එය ගෙන, පසුව ඒ ගැන විපිළිසර වී, මම දැන් මහණෙක් නොවෙමි, සිවුරු හරින්නෙමි යැයි සිතුවද, විනයධරයන්ගෙන් විමසා පසුව දැනගන්නෙමි යැයි සිතුවේය.

တေန စ သမယေန စူဠသုမနတ္ထေရော နာမ သဗ္ဗပရိယတ္တိဓရော ဝိနယာစရိယပါမောက္ခော မဟာဝိဟာရေ ပဋိဝသတိ. သော ဘိက္ခု ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဩကာသံ ကာရေတွာ အတ္တနော ကုက္ကုစ္စံ ပုစ္ဆိ. ထေရော တေန ဘဋ္ဌေ ဇနကာယေ ပစ္ဆာ အာဂန္တွာ ဂဟိတဘာဝံ ဉတွာ ‘‘အတ္ထိ ဒါနိ ဧတ္ထ ဩကာသော’’တိ စိန္တေတွာ အာဟ – ‘‘သစေ ကာသာဝသာမိကံ ဘိက္ခုံ အာနေယျာသိ, သက္ကာ ဘဝေယျ တဝ ပတိဋ္ဌာ ကာတု’’န္တိ. ‘‘ကထာဟံ, ဘန္တေ, တံ ဒက္ခိဿာမီ’’တိ? ‘‘တဟိံ တဟိံ ဂန္တွာ ဩလောကေဟီ’’တိ. သော ပဉ္စပိ မဟာဝိဟာရေ ဩလောကေတွာ နေဝ အဒ္ဒက္ခိ. တတော နံ ထေရော ပုစ္ဆိ – ‘‘ကတရာယ ဒိသာယ ဗဟူ ဘိက္ခူ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိ? ‘‘ဒက္ခိဏဒိသာယ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ ကာသာဝံ ဒီဃတော စ တိရိယဉ္စ မိနိတွာ ဌပေဟိ. ဌပေတွာ ဒက္ခိဏဒိသာယ ဝိဟာရပဋိပါဋိယာ ဝိစိနိတွာ တံ ဘိက္ခုံ အာနေဟီ’’တိ. သော တထာ ကတွာ တံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ထေရဿ သန္တိကံ အာနေသိ. ထေရော ပုစ္ဆိ – ‘‘တဝေဒံ ကာသာဝ’’န္တိ? ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ကုဟိံ တေ ပါတိတ’’န္တိ? သော သဗ္ဗံ အာစိက္ခိ. ထေရော ပန တေန ကတံ ဓုရနိက္ခေပံ သုတွာ ဣတရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘တယာ ဣဒံ ကုဟိံ ဒိသွာ ဂဟိတ’’န္တိ? သောပိ သဗ္ဗံ အာရောစေသိ. တတော နံ ထေရော အာဟ – ‘‘သစေ တေ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဂဟိတံ အဘဝိဿ, အနာပတ္တိယေဝ တေ အဿ. ထေယျစိတ္တေန ပန ဂဟိတတ္တာ ဒုက္ကဋံ အာပန္နောသိ. တံ ဒေသေတွာ အနာပတ္တိကော ဟောဟိ. ဣဒဉ္စ ကာသာဝံ အတ္တနော [Pg.266] သန္တကံ ကတွာ ဧတဿေဝ ဘိက္ခုနော ဒေဟီ’’တိ. သော ဘိက္ခု အမတေနေဝ အဘိသိတ္တော ပရမဿာသပ္ပတ္တော အဟောသီတိ. ဧဝံ ဝတ္ထု ဩလောကေတဗ္ဗံ.

එම සමයේ සියලු පර්යාප්තිය දන්නා, විනයාචාර්යවරුන් අතර ප්‍රමුඛ වූ චූළසුමන තෙරණුවෝ මහා විහාරයේ වැඩ විසූහ. ඒ භික්ෂුව තෙරුන් වෙත ගොස් වැඳ, අවසර ගෙන තම කුකුස (සැකය) විමසීය. තෙරුන් වහන්සේ සෙනඟ අතරේ එය ගිලිහී ගිය බවත්, පසුව පැමිණි මොහු විසින් එය ගත් බවත් දැනගෙන, මෙහි පාරාජිකා නොවීමට තවමත් අවස්ථාවක් ඇතැයි සිතා මෙසේ වදාළහ - ඉදින් ඔබ සිවුරේ අයිතිකරු වූ භික්ෂුව කැඳවාගෙන එන්නේ නම්, ඔබව නැවත පිහිටුවීමට (නිවැරදි කිරීමට) හැකියාව තිබේ. ස්වාමීනි, මම ඔහු කෙසේ සොයන්නදැයි විමසූ විට, නොයෙක් තැන්වල ගොස් බලන්නැයි තෙරුන් වදාළහ. ඔහු මහා විහාර පහේම සොයා බැලුවද සොයාගත නොහැකි විය. පසුව තෙරුන් ඔහුගෙන් විමසුවේ, මෙම උත්සවයට බොහෝ භික්ෂූන් පැමිණෙන්නේ කිනම් දිශාවකින්ද කියාය. ස්වාමීනි, දකුණු දිශාවෙන් බොහෝ භික්ෂූන් පැමිණෙන්නේ යැයි ඔහු කීවේය. එසේ නම් සිවුරේ දිග සහ පළල මැන සටහන් කර තබාගන්න, දකුණු දිශාවේ ඇති විහාර පිළිවෙළින් සොයා බලා ඒ භික්ෂුව කැඳවාගෙන එන්නැයි තෙරුන් වදාළහ. ඔහු එසේ කර එම භික්ෂුව සොයාගෙන තෙරුන් වෙත කැඳවාගෙන ආවේය. තෙරුන් වහන්සේ, මේ සිවුර ඔබගේදැයි විමසූහ. එසේය ස්වාමීනි, එය මගේයැයි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. මෙය ඔබට වැටුණේ කොහේදැයි විමසූ විට ඔහු සියල්ල පැවසීය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ එම භික්ෂුව සිවුර කෙරෙහි බලාපොරොත්තු අත්හළ බව (ධුරනික්ඛේපය) අසා, අනෙක් භික්ෂුවගෙන් විමසුවේ ඔබ මෙය කොතැනකදී දැක ගත්තේද කියාය. ඔහුද සියල්ල පැවසීය. පසුව තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළහ - ඉදින් ඔබ මෙය පිරිසිදු සිතින් ගත්තේ නම් ඔබට ඇවතක් නැත. නමුත් සොර සිතින් ගත් බැවින් ඔබට දුක්කට ඇවතක් සිදු විය. එය දේශනා කර ඇවතින් නිදහස් වන්න. මෙම සිවුර ඔබේ දෙයක් බවට පත් කරගෙන (අයිතිකරු දෙන නිසා) නැවත මේ භික්ෂුවටම ලබා දෙන්න. එවිට ඒ භික්ෂුව අමෘතයෙන් අභිෂේක ලැබුවාක් මෙන් මහත් සහනයකට පත් විය. මේ අයුරින් වස්තුව (භාණ්ඩය) පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය.

ကာလောတိ အဝဟာရကာလော. တဒေဝ ဟိ ဘဏ္ဍံ ကဒါစိ သမဂ္ဃံ ဟောတိ, ကဒါစိ မဟဂ္ဃံ. တသ္မာ တံ ဘဏ္ဍံ ယသ္မိံ ကာလေ အဝဟဋံ, တသ္မိံယေဝ ကာလေ ယော တဿ အဂ္ဃော ဟောတိ, တေန အဂ္ဃေန အာပတ္တိ ကာရေတဗ္ဗာ. ဧဝံ ကာလော ဩလောကေတဗ္ဗော.

කාලය යනු සොරකම් කරන ලද කාලයයි. යම් භාණ්ඩයක් එක් කාලයකදී අඩු අගයක් ගන්නා අතර තවත් කාලයකදී වැඩි අගයක් ගනී. එබැවින් යම් භාණ්ඩයක් සොරකම් කළ අවස්ථාවේදී එහි වටිනාකම කොපමණද, එම වටිනාකමට අනුව ඇවත නියම කළ යුතුය. මේ අයුරින් කාලය පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය.

ဒေသောတိ အဝဟာရဒေသော. တဉှိ ဘဏ္ဍံ ယသ္မိံ ဒေသေ အဝဟဋံ, တသ္မိံယေဝ ဒေသေ ယော တဿ အဂ္ဃော ဟောတိ, တေန အဂ္ဃေန အာပတ္တိ ကာရေတဗ္ဗာ. ဘဏ္ဍုဋ္ဌာနဒေသေ ဟိ ဘဏ္ဍံ သမဂ္ဃံ ဟောတိ, အညတ္ထ မဟဂ္ဃံ.

දේශය යනු සොරකම් කරන ලද ස්ථානයයි. යම් භාණ්ඩයක් සොරකම් කරන ලද ස්ථානයේ එහි වටිනාකම කොපමණද, එම වටිනාකම අනුව ඇවත නියම කළ යුතුය. භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කරන ස්ථානයේදී එහි අගය අඩු වන අතර වෙනත් ස්ථානයකදී එහි අගය වැඩි වේ.

ဣမဿာပိ စ အတ္ထဿ ဒီပနတ္ထမိဒံ ဝတ္ထု – အန္တရသမုဒ္ဒေ ကိရ ဧကော ဘိက္ခု သုသဏ္ဌာနံ နာဠိကေရံ လဘိတွာ ဘမံ အာရောပေတွာ သင်္ခထာလကသဒိသံ မနောရမံ ပါနီယထာလကံ ကတွာ တတ္ထေဝ ဌပေတွာ စေတိယဂိရိံ အဂမာသိ. အထညော ဘိက္ခု အန္တရသမုဒ္ဒံ ဂန္တွာ တသ္မိံ ဝိဟာရေ ပဋိဝသန္တော တံ ထာလကံ ဒိသွာ ထေယျစိတ္တေန ဂဟေတွာ စေတိယဂိရိမေဝ အာဂတော. တဿ တတ္ထ ယာဂုံ ပိဝန္တဿ တံ ထာလကံ ဒိသွာ ထာလကသာမိကော ဘိက္ခု အာဟ – ‘‘ကုတော တေ ဣဒံ လဒ္ဓ’’န္တိ? ‘‘အန္တရသမုဒ္ဒတော မေ အာနီတ’’န္တိ. သော တံ ‘‘နေတံ တဝ သန္တကံ, ထေယျာယ တေ ဂဟိတ’’န္တိ သံဃမဇ္ဈံ အာကဍ္ဎိ. တတ္ထ စ ဝိနိစ္ဆယံ အလဘိတွာ မဟာဝိဟာရံ အဂမိံသု. တတ္ထ ဘေရိံ ပဟရာပေတွာ မဟာစေတိယသမီပေ သန္နိပါတံ ကတွာ ဝိနိစ္ဆယံ အာရဘိံသု. ဝိနယဓရတ္ထေရာ အဝဟာရံ သညာပေသုံ.

දේශය පිළිබඳ මෙම කරුණ පැහැදිලි කිරීමට මේ කතා පුවතයි - අන්තරසමුද්‍රයෙහි (මුහුද මැද දූපතක) එක්තරා භික්ෂුවක් මනා හැඩයක් ඇති පොල් කට්ටක් ලබාගෙන, එය ලියවන පට්ටලයකට ඇතුළු කර මැද ඔප දමා සක් ගෙඩියකින් කළ බඳුනක් මෙන් මනරම් පැන් බඳුනක් සාදා, එය එතැනම තබා චේතියගිරි විහාරයට (මිහින්තලයට) වැඩම කළේය. පසුව අන්තරසමුද්‍රයට ගිය වෙනත් භික්ෂුවක් එම විහාරයේ වසමින් ඒ පැන් බඳුන දැක සොර සිතින් එය ගෙන චේතියගිරියටම පැමිණියේය. එහිදී ඔහු එම බඳුනෙන් කැඳ පානය කරනවා දැක, එහි අයිතිකරු වූ භික්ෂුව මෙය ඔබට කොහෙන් ලැබුණේදැයි විමසීය. අන්තරසමුද්‍රයේ සිට ගෙන ආ බව පැවසූ විට, මෙය ඔබ සතු දෙයක් නොවේ, ඔබ මෙය සොරකම් කර ඇතැයි පවසා ඔහුව සඟ මැදට ඇදගෙන ගියේය. එහිදී තීරණයක් ලබාගත නොහැකි වූ බැවින් ඔවුහු මහා විහාරයට ගියහ. එහිදී බෙර හඬවා මහා චෛත්‍යය අසල රැස්වීමක් පවත්වා විනිශ්චය ආරම්භ කළහ. විනයධර තෙරණුවෝ සොරකම පිළිබඳව කරුණු පැහැදිලි කළහ.

တသ္မိဉ္စ သန္နိပါတေ အာဘိဓမ္မိကဂေါဒတ္တတ္ထေရော နာမ ဝိနယကုသလော ဟောတိ. သော ဧဝမာဟ – ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ထာလကံ ကုဟိံ အဝဟဋ’’န္တိ? ‘‘အန္တရသမုဒ္ဒေ အဝဟဋ’’န္တိ. ‘‘တတြိဒံ ကိံ အဂ္ဃတီ’’တိ? ‘‘န ကိဉ္စိ အဂ္ဃတိ. တတြ ဟိ နာဠိကေရံ ဘိန္ဒိတွာ မိဉ္ဇံ ခါဒိတွာ ကပါလံ ဆဍ္ဍေန္တိ, ဒါရုအတ္ထံ ပန ဖရတီ’’တိ. ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဧတ္ထ ဟတ္ထကမ္မံ ကိံ အဂ္ဃတီ’’တိ? ‘‘မာသကံ ဝါ ဦနမာသကံ ဝါ’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ပန ကတ္ထစိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန မာသကေန ဝါ ဦနမာသကေန ဝါ ပါရာဇိကံ ပညတ္တ’’န္တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ‘‘သာဓု! သာဓု! သုကထိတံ သုဝိနိစ္ဆိတ’’န္တိ ဧကသာဓုကာရော အဟောသိ. တေန စ သမယေန ဘာတိယရာဇာပိ စေတိယဝန္ဒနတ္ထံ နဂရတော နိက္ခမန္တော တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ကိံ ဣဒ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ သဗ္ဗံ ပဋိပါဋိယာ သုတွာ နဂရေ ဘေရိံ စရာပေသိ – ‘‘မယိ သန္တေ ဘိက္ခူနမ္ပိ ဘိက္ခူနီနမ္ပိ [Pg.267] ဂိဟီနမ္ပိ အဓိကရဏံ အာဘိဓမ္မိကဂေါဒတ္တတ္ထေရေန ဝိနိစ္ဆိတံ သုဝိနိစ္ဆိတံ, တဿ ဝိနိစ္ဆယေ အတိဋ္ဌမာနံ ရာဇာဏာယ ဌပေမီ’’တိ. ဧဝံ ဒေသော ဩလောကေတဗ္ဗော.

එම රැස්වීමේදී විනයෙහි දක්ෂ වූ අභිධම්මික ගෝදත්ත නම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටියහ. උන්වහන්සේ මෙසේ විමසූහ - මෙම භික්ෂුව මේ බඳුන සොරකම් කළේ කොහේද? අන්තරසමුද්‍රයේදීය. එහිදී මෙහි වටිනාකම කොපමණද? එහිදී මෙයට කිසිදු වටිනාකමක් නැත. එහිදී පොල් කට්ටේ මදය අනුභව කර කට්ට විසිකර දමති, එයින් ගත හැකි එකම ප්‍රයෝජනය දර සඳහා පමණි. මෙම භික්ෂුව මෙහි කළ අත්කම් නිර්මාණයේ වටිනාකම කොපමණද? එය මසකයක් (එකල ව්‍යවහාර මුදල් ඒකකයක්) හෝ ඊට අඩු අගයක් ගනී. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මසකයක හෝ ඊට අඩු අගයක භාණ්ඩයක් සොරකම් කිරීම නිසා පාරාජිකා ඇවතක් පැනවූ අවස්ථාවක් කොතැනක හෝ තිබේද? මෙසේ විමසූ විට, සාදු! සාදු! මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලදී, මැනවින් විනිශ්චය කරන ලදී යැයි ඒකනින්නාදව සාධුකාර හඬ පැතිර ගියේය. ඒ අවස්ථාවේ නගරයෙන් පිටව චෛත්‍ය වන්දනාවට පැමිණි භාතිය රජු ඒ ශබ්දය අසා, ඒ කුමක්දැයි විමසා සියලු තොරතුරු පිළිවෙළින් දැනගෙන නගරය පුරා මෙසේ බෙර හඬවන්නට සැලැස්වීය - මා ජීවත්ව සිටින තාක් කල් භික්ෂූන්ගේ හෝ භික්ෂුණීන්ගේ හෝ ගිහියන්ගේ හෝ යම් විනිශ්චයක් අභිධම්මික ගෝදත්ත තෙරුන් විසින් කරනු ලබන්නේද, එය මැනවින් කරන ලද විනිශ්චයකි. උන්වහන්සේගේ විනිශ්චයට අවනත නොවන තැනැත්තාට රජ අණින් දඬුවම් පමුණුවන්නෙමි. මේ අයුරින් දේශය පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය.

အဂ္ဃောတိ ဘဏ္ဍဂ္ဃော. နဝဘဏ္ဍဿ ဟိ ယော အဂ္ဃော ဟောတိ, သော ပစ္ဆာ ပရိဟာယတိ; ယထာ နဝဓောတော ပတ္တော အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ အဂ္ဃတိ, သော ပစ္ဆာ ဘိန္နော ဝါ ဆိဒ္ဒေါ ဝါ အာဏိဂဏ္ဌိကာဟတော ဝါ အပ္ပဂ္ဃော ဟောတိ တသ္မာ န သဗ္ဗဒါ ဘဏ္ဍံ ပကတိအဂ္ဃေနေဝ ကာတဗ္ဗန္တိ. ဧဝံ အဂ္ဃော ဩလောကေတဗ္ဗော.

අගය යනු භාණ්ඩයේ වටිනාකමයි. අලුත් භාණ්ඩයක පවතින වටිනාකම පසුව අඩු වේ. නිදසුනක් ලෙස, අලුතින් මැද ඔප දැමූ පාත්‍රයක් අටක් හෝ දහයක් වටින්නේ නම්, පසුව එය බිඳුණු විට හෝ සිදුරු වූ විට හෝ අණ්ඩ දැමූ විට එහි අගය අඩු වේ. එබැවින් සෑම විටම භාණ්ඩයක පවතින ස්වභාවික අගයෙන්ම පමණක් විනිශ්චය නොකළ යුතුය. මේ අයුරින් අගය පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය.

ပရိဘောဂေါတိ ဘဏ္ဍပရိဘောဂေါ. ပရိဘောဂေနာပိ ဟိ ဝါသိအာဒိဘဏ္ဍဿ အဂ္ဃော ပရိဟာယတိ. တသ္မာ ဧဝံ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ, သစေ ကောစိ ကဿစိ ပါဒဂ္ဃနကံ ဝါသိံ ဟရတိ, တတြ ဝါသိသာမိကော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော – ‘‘တယာ အယံ ဝါသိ ကိတ္တကေန ကီတာ’’တိ? ‘‘ပါဒေန, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ကိံ ပန တေ ကိဏိတွာဝ ဌပိတာ, ဥဒါဟု တံ ဝဠဉ္ဇေသီ’’တိ? သစေ ဝဒတိ ‘‘ဧကဒိဝသံ မေ ဒန္တကဋ္ဌံ ဝါ ရဇနဆလ္လိံ ဝါ ပတ္တပစနကဒါရုံ ဝါ ဆိန္နံ, ဃံသိတွာ ဝါ နိသိတာ’’တိ. အထဿာ ပေါရာဏော အဂ္ဃော ဘဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ ဝါသိယာ ဧဝံ အဉ္ဇနိယာ ဝါ အဉ္ဇနိသလာကာယ ဝါ ကုဉ္စိကာယ ဝါ ပလာလေန ဝါ ထုသေဟိ ဝါ ဣဋ္ဌကစုဏ္ဏေန ဝါ ဧကဝါရံ ဃံသိတွာ ဓောဝနမတ္တေနာပိ အဂ္ဃော ဘဿတိ. တိပုမဏ္ဍလဿ မကရဒန္တစ္ဆေဒနေနာပိ ပရိမဇ္ဇိတမတ္တေနာပိ, ဥဒကသာဋိကာယ သကိံ နိဝါသနပါရုပနေနာပိ ပရိဘောဂသီသေန အံသေ ဝါ သီသေ ဝါ ဌပနမတ္တေနာပိ, တဏ္ဍုလာဒီနံ ပပ္ဖောဋနေနာပိ တတော ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ အပနယနေနာပိ, အန္တမသော ဧကံ ပါသာဏသက္ခရံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဆဍ္ဍိတမတ္တေနာပိ, သပ္ပိတေလာဒီနံ ဘာဇနန္တရပအဝတ္တနေနာပိ, အန္တမသော တတော မက္ခိကံ ဝါ ကိပိလ္လိကံ ဝါ ဥဒ္ဓရိတွာ ဆဍ္ဍိတမတ္တေနာပိ, ဂုဠပိဏ္ဍကဿ မဓုရဘာဝဇာနနတ္ထံ နခေန ဝိဇ္ဈိတွာ အဏုမတ္တံ ဂဟိတမတ္တေနာပိ အဂ္ဃော ဘဿတိ. တသ္မာ ယံကိဉ္စိ ပါဒဂ္ဃနကံ ဝုတ္တနယေနေဝ သာမိကေဟိ ပရိဘောဂေန ဦနံ ကတံ ဟောတိ, န တံ အဝဟဋော ဘိက္ခု ပါရာဇိကေန ကာတဗ္ဗော. ဧဝံ ပရိဘောဂေါ ဩလောကေတဗ္ဗော. ဧဝံ ဣမာနိ တုလယိတွာ ပဉ္စ ဌာနာနိ ဓာရေယျတ္ထံ ဝိစက္ခဏော, အာပတ္တိံ ဝါ အနာပတ္တိံ ဝါ ဂရုကံ ဝါ လဟုကံ ဝါ အာပတ္တိံ ယထာဌာနေ ဌပေယျာတိ.

'පරිභෝගය' යනු භාණ්ඩ පරිභෝජනය කිරීමයි. පරිභෝජනය කිරීම නිසා ද වෑය වැනි භාණ්ඩවල අගය පිරිහෙයි (අඩු වෙයි). එබැවින් මෙසේ පරීක්ෂා කළ යුතුය: ඉදින් යම්කිසි මහණෙක් යමෙකුගේ පෑයක් (කාර්තුවක්) වටිනා වෑයක් සොරා ගන්නේ නම්, එහිදී වෑය හිමියාගෙන් මෙසේ විමසිය යුතුය - "ඔබ මෙම වෑය කොපමණ මිලකට මිලදී ගත්තෙහිද?" යනුවෙනි. ඔහු "ස්වාමීනි, පෑයකටය" යි පවසන්නේ නම්, "කුමක්ද, ඔබ මෙය මිලදී ගෙන එලෙසම තැබුවෙහිද, නැතහොත් පරිහරණය කළෙහිද?" යි විමසිය යුතුය. ඉදින් ඔහු, "එක් දිනක් මම මෙයින් දැවටු දඬු හෝ පඬු පොතු හෝ පාත්‍ර පිසින දර හෝ කැපුවෙමි, නැතහොත් මුවහත් තැබුවෙමි" යි පවසන්නේ නම්, එවිට එහි පැරණි මිල පිරිහී ඇති බව දත යුතුය. වෑය මෙන්ම ඇස් අඳුන් කුප්පියක හෝ අඳුන් කූරක හෝ යතුරක වුවද පිදුරු මිටකින් හෝ දහයියාවලින් හෝ ගඩොල් කුඩුවලින් හෝ එක් වරක් ඇතිල්ලා සේදීමෙන් පවා අගය අඩු වේ. තුත්තනාගම් (සින්ක්) පාදමක මකර දත් කැපීමෙන් හෝ පිරිමැදීමෙන් පමණක් වුවද, දිය රෙද්දක් එක් වරක් හැඳීමෙන් හෝ පොරවීමෙන් වුවද, පරිභෝජනය මුල් කරගෙන උරහිස මත හෝ හිස මත තැබීමෙන් පමණක් වුවද අගය පිරිහෙයි. සහල් ආදියෙහි බොල් හැරීමෙන් හෝ ඉන් සහල් ඇට එකක් හෝ දෙකක් ඉවත් කිරීමෙන් හෝ අවසානයේ එක් ගල් කැටයක් ඉවත් කර දැමීමෙන් පමණක් වුවද අගය පිරිහෙයි. ගිතෙල් තෙල් ආදිය වෙනත් භාජනයකට මාරු කිරීමෙන් හෝ අවසානයේ ඉන් මැස්සෙකු හෝ කූඹියෙකු ඉවත් කර දැමීමෙන් පමණක් වුවද අගය අඩු වේ. හකුරු පිඬක රස බැලීම සඳහා නියපොත්තෙන් ඇන අංශු මාත්‍රයක් ගැනීමෙන් වුවද අගය පිරිහෙයි. එබැවින් පෑයක් වටිනා යම්කිසි භාණ්ඩයක් ඉහත දැක්වූ පරිදි හිමිකරුවන් විසින් පරිභෝජනය කිරීම නිසා අගය අඩු වී ඇත්නම්, එය සොරකම් කළ මහණා පරාජිකා ඇවතට පත් වූවෙකු ලෙස විනිශ්චය නොකළ යුතුය. මේ අයුරින් පරිභෝගය දෙස බැලිය යුතුය. මෙලෙසින් මෙම කරුණු පහ සලකා බලා පරාජිකා ඇවත හෝ ඇවතක් නොවීම හෝ බර ඇවත හෝ සැහැල්ලු ඇවත හෝ ඒ ඒ විනය නීතියට අනුකූලව දක්ෂ ලෙස විනිශ්චය කළ යුතුය.

နိဋ္ဌိတော ‘‘အာဒိယေယျ…ပေ… သင်္ကေတံ ဝီတိနာမေယျာ’’တိ.

'ආදියෙය්‍ය...පෙ... සංකේතං වීතිනාමෙය්‍යා' (ගන්නේය...පෙ... සම්මුතිය ඉක්මවන්නේය) යන පදයන් පිළිබඳ විවරණය අවසන් විය.

ဣမေသံ ပဒါနံ ဝိနိစ္ဆယော.

මෙම පදයන්ගේ විනිශ්චයයි.

ဣဒါနိ [Pg.268] ယဒိဒံ ‘‘ယထာရူပေ အဒိန္နာဒါနေ’’တိအာဒီနိ ဝိဘဇန္တေန ‘‘ယထာရူပံ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာရူပန္တိ ယထာဇာတိကံ. တံ ပန ယသ္မာ ပါဒတော ပဋ္ဌာယ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပါဒံ ဝါ ပါဒါရဟံ ဝါ အတိရေကပါဒံ ဝါ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ပါဒေန ကဟာပဏဿ စတုတ္ထဘာဂံ အကပ္ပိယဘဏ္ဍမေဝ ဒဿေတိ. ပါဒါရဟေန ပါဒဂ္ဃနကံ ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ. အတိရေကပါဒေန ဥဘယမ္ပိ. ဧတ္တာဝတာ သဗ္ဗာကာရေန ဒုတိယပါရာဇိကပ္ပဟောနကဝတ္ထု ဒဿိတံ ဟောတိ.

දැන් 'යථාරූපේ අදින්නාදානේ' (යම් බඳු නුදුන් දෙයක් ගැනීමකදී) යනාදිය විග්‍රහ කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'යථාරූපං නාම' (යම් බඳු නම් වූ) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'යථාරූපං' යනු ඒ ඒ ජාතියට (වර්ගයට) අයත් වූ යන්නයි. එය පෑයක සිට ආරම්භ වන බැවින්, 'පෑයක් හෝ පෑයකට වටිනා දෙයක් හෝ පෑයකට වඩා වැඩි දෙයක් හෝ' යැයි වදාළ සේක. එහි 'පෑය' (පීදය) යන්නෙන් කහාපණයෙන් හතරෙන් පංගුවක් වූ අකැප (අකප්පිය) භාණ්ඩයම දක්වයි. 'පෑයකට වටිනා' (පාදාරහ) යන්නෙන් පෑයක් වටිනා කැප (කප්පිය) භාණ්ඩය දක්වයි. 'අතිරේක පාද' යන්නෙන් ඒ දෙවර්ගයම දක්වයි. මෙපමණකින් සෑම අයුරින්ම දෙවන පරාජිකාවට හේතු වන වස්තුව දක්වන ලදී.

ပထဗျာ ရာဇာတိ သကလပထဝိယာ ရာဇာ ဒီပစက္ကဝတ္တီ အသောကသဒိသော, ယော ဝါ ပနညောပိ ဧကဒီပေ ရာဇာ, သီဟဠရာဇသဒိသော. ပဒေသရာဇာတိ ဧကဒီပဿ ပဒေသိဿရော, ဗိမ္ဗိသာရ-ပသေနဒိ-အာဒယော ဝိယ. မဏ္ဍလိကာ နာမ ယေ ဒီပပဒေသေပိ ဧကမေကံ မဏ္ဍလံ ဘုဉ္ဇန္တိ. အန္တရဘောဂိကာ နာမ ဒွိန္နံ ရာဇူနံ အန္တရာ ကတိပယဂါမသာမိကာ. အက္ခဒဿာတိ ဓမ္မဝိနိစ္ဆနကာ, တေ ဓမ္မသဘာယံ နိသီဒိတွာ အပရာဓာနုရူပံ စောရာနံ ဟတ္ထပါဒစ္ဆေဇ္ဇာဒိံ အနုသာသန္တိ. ယေ ပန ဌာနန္တရပ္ပတ္တာ အမစ္စာ ဝါ ရာဇကုမာရာ ဝါ ကတာပရာဓာ ဟောန္တိ, တေ ရညော အာရောစေန္တိ, ဂရုကံ ဌာနံ သယံ န ဝိနိစ္ဆိနန္တိ. မဟာမတ္တာတိ ဌာနန္တရပ္ပတ္တာ မဟာအမစ္စာ; တေပိ တတ္ထ တတ္ထ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ နိသီဒိတွာ ရာဇကိစ္စံ ကရောန္တိ. ယေ ဝါ ပနာတိ အညေပိ ယေ ရာဇကုလနိဿိတာ ဝါ သကိဿရိယနိဿိတာ ဝါ ဟုတွာ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇံ အနုသာသန္တိ, သဗ္ဗေပိ တေ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘ရာဇာနော’’တိ ဒဿေတိ.

'පථබ්‍යා රාජා' (පොළොවෙහි රජ) යනු මුළු පොළොවටම අධිපති වූ අශෝක රජු වැනි දීප චක්‍රවර්තී රජෙක් හෝ එසේත් නැතහොත් එක් ද්වීපයකට අධිපති වූ සිංහල රජු වැනි වෙනත් රජෙකි. 'පදේස රාජා' (ප්‍රාදේශීය රජ) යනු බිම්බිසාර, පසේනදී ආදී රජුන් මෙන් එක් ද්වීපයක කොටසකට අධිපති වූ රජෙකි. 'මණ්ඩලික' නම් ද්වීපයක එක් ප්‍රදේශයක එක් මණ්ඩලයක් පරිභෝජනය කරන අයයි. 'අන්තරභෝගික' නම් රජුන් දෙදෙනෙකු අතර ගම් කිහිපයකට අධිපති වූවන්ය. 'අක්ඛදස්සා' යනු ධර්ම විනිශ්චය කරන්නන් (විනිශ්චයකරුවන්) ය. ඔවුහු ධර්ම සභාවෙහි හිඳ වැරදිවලට අනුකූලව සොරුන්ගේ අත් පා කැපීම ආදිය නියම කරති. තනතුරු ලැබූ යම් අමාත්‍යවරුන් හෝ රාජකුමාරවරුන් හෝ වැරදි කළහොත්, ඔවුන් රජුට දන්වනු ලබයි; ඔවුහු බරපතළ කාරණා තමන් විසින්ම විනිශ්චය නොකරති. 'මහාමත්තා' (මහ ඇමතියන්) යනු උසස් තනතුරු ලැබූ මහා අමාත්‍යවරුන්ය; ඔවුහු ද ඒ ඒ ගම්වල හෝ නියම්ගම්වල හිඳ රාජකාරි කරති. 'යේ වා පන' යන්නෙන් රාජ කුලයට සම්බන්ධ වූ හෝ තමන්ගේ වීරත්වය (බලය) මත පදනම් වූ හෝ අත් පා කැපීම් ආදිය නියම කරන වෙනත් අය ද දක්වයි; මේ සියල්ලෝම මෙම අර්ථයෙහි 'රජවරු' ලෙස දක්වනු ලැබෙති.

ဟနေယျုန္တိ ပေါထေယျုဉ္စေဝ ဆိန္ဒေယျုဉ္စ. ပဗ္ဗာဇေယျုန္တိ နီဟရေယျုံ. စောရောသီတိ ဧဝမာဒီနိ စ ဝတွာ ပရိဘာသေယျုံ; တေနေဝါဟ – ‘‘ပရိဘာသော ဧသော’’တိ. ပုရိမံ ဥပါဒါယာတိ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝိတွာ ပါရာဇိကံ အာပတ္တိံ အာပန္နံ ပုဂ္ဂလံ ဥပါဒါယ. သေသံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနပဒတ္ထတ္တာ စ ပါကဋမေဝါတိ.

'හනෙය්‍යුං' (මරන්නාහුය) යනු තළන්නාහුය හෝ කපන්නාහුය යන්නයි. 'පබ්බාජෙය්‍යුං' (පන්නා දමන්නාහුය) යනු නෙරපා හරින්නාහුය යන්නයි. 'තෝ සොරෙකි' යනාදී වචන පවසා බැණ වදින්නාහුය; එබැවින් 'මෙය නින්දාවකි (පරිභාෂයකි)' යැයි වදාළ සේක. 'පුරිමං උපාදාය' (පූර්වයෙහි වූවන් උපාදානය කොට) යනු මෙවුන්දම් සෙවනය කර පරාජිකා ඇවතට පත් පුද්ගලයා මුල් කරගෙනයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම සහ පැහැදිලි පද අර්ථ ඇති බැවින් ප්‍රකටය.

၉၃. ဧဝံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌသိက္ခာပဒံ ပဒါနုက္ကမေန ဝိဘဇိတွာ ဣဒါနိ ယံ တံ အာဒိယေယျာတိအာဒီဟိ ဆဟိ ပဒေဟိ သင်္ခေပတော အာဒါနံ ဒဿေတွာ သင်္ခေပတောဧဝ ‘‘ပါဒံ ဝါ ပါဒါရဟံ ဝါ အတိရေကပါဒံ ဝါ’’တိ အာဒါတဗ္ဗဘဏ္ဍံ ဒဿိတံ, တံ ယတ္ထ ယတ္ထ ဌိတံ, ယထာ ယထာ အာဒါနံ ဂစ္ဆတိ, အနာဂတေ [Pg.269] ပါပဘိက္ခူနံ လေသောကာသနိရုန္ဓနတ္ထံ တထာ တထာ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ဘူမဋ္ဌံ ထလဋ္ဌ’’န္တိအာဒိနာ နယေန မာတိကံ ဌပေတွာ ‘‘ဘူမဋ္ဌံ နာမ ဘဏ္ဍံ ဘူမိယံ နိက္ခိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန တဿ ဝိဘင်္ဂံ အာဟ.

93. මෙසේ උදේසන (පෙළෙහි) දක්වන ලද ශික්ෂාපදය පදානුක්‍රමයෙන් විග්‍රහ කොට, දැන් 'ආදියෙය්‍ය' (ගන්නේය) ආදී පද හයකින් සංක්ෂේපයෙන් ගැනීම් ක්‍රම දක්වා, සංක්ෂේපයෙන්ම 'පෑයක් හෝ පෑයකට වටිනා දෙයක් හෝ පෑයකට වඩා වැඩි දෙයක්' ලෙස ගත යුතු භාණ්ඩය දක්වන ලදී. එම භාණ්ඩය යම් යම් තැන්වල තිබෙන විට, යම් යම් ආකාරයෙන් ගැනීමකට (සොරකමකට) ලක් වන්නේද, අනාගතයෙහි පාපී භික්ෂූන්ගේ නිදහසට කරුණු කීමේ අවස්ථා වැසීම පිණිස ඒ ඒ අයුරින් විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'භූමට්ඨං ථලට්ඨං' (පොළොවෙහි පිහිටි, ගොඩබිම පිහිටි) යනාදී ක්‍රමයෙන් මාතෘකාව තබා, 'භූමට්ඨං නාම භණ්ඩා භූමියං නික්ඛිත්තං හෝති' (භූමට්ඨ භාණ්ඩ නම් පොළොවෙහි තැන්පත් කරන ලද දේය) යනාදී වශයෙන් එහි විභංගය (විස්තරාත්මක විවරණය) වදාළ සේක.

ပဉ္စဝီသတိအဝဟာရကထာ နိဋ္ဌိတာ.

විසිපස් අවහාර කථාව නිම විය.

ဘူမဋ္ဌကထာ

භූමට්ඨ කථාව (පොළොවෙහි පිහිටි වස්තුව පිළිබඳ කථාව)

၉၄. တတြာယံ အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာယ သဒ္ဓိံ ဝိနိစ္ဆယကထာ. နိခါတန္တိ ဘူမိယံ ခဏိတွာ ဌပိတံ. ပဋိစ္ဆန္နန္တိ ပံသုဣဋ္ဌကာဒီဟိ ပဋိစ္ဆန္နံ. ဘူမဋ္ဌံ ဘဏ္ဍံ…ပေ… ဂစ္ဆတိ ဝါ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ တံ ဧဝံ နိခဏိတွာ ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဝါ ဌပိတတ္တာ ဘူမိယံ ဌိတံ ဘဏ္ဍံ ယော ဘိက္ခု ကေနစိဒေဝ ဥပါယေန ဉတွာ ‘‘အာဟရိဿာမီ’’တိ ထေယျစိတ္တော ဟုတွာ ရတ္တိဘာဂေ ဥဋ္ဌာယ ဂစ္ဆတိ, သော ဘဏ္ဍဋ္ဌာနံ အပ္ပတွာပိ သဗ္ဗကာယဝစီဝိကာရေသု ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ. ကထံ? သော ဟိ တဿ အာဟရဏတ္ထာယ ဥဋ္ဌဟန္တော ယံ ယံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂံ ဖန္ဒာပေတိ, သဗ္ဗတ္ထ ဒုက္ကဋမေဝ. နိဝါသနပါရုပနံ သဏ္ဌပေတိ, ဟတ္ထဝါရေ ဟတ္ထဝါရေ ဒုက္ကဋံ. ‘‘မဟန္တံ နိဓာနံ န သက္ကာ ဧကေန အာဟရိတုံ, ဒုတိယံ ပရိယေသိဿာမီ’’တိ ကဿစိ သဟာယဿ သန္တိကံ ဂန္တုကာမော ဒွါရံ ဝိဝရတိ, ပဒဝါရေ စ ဟတ္ထဝါရေ စ ဒုက္ကဋံ. ဒွါရပိဒဟနေ ပန အညသ္မိံ ဝါ ဂမနဿ အနုပကာရေ အနာပတ္တိ. တဿ နိပန္နောကာသံ ဂန္တွာ ‘‘ဣတ္ထန္နာမာ’’တိ ပက္ကောသတိ, တမတ္ထံ အာရောစေတွာ ‘‘ဧဟိ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝဒတိ, ဝါစာယ ဝါစာယ ဒုက္ကဋံ. သော တဿ ဝစနေန ဥဋ္ဌဟတိ, တဿာပိ ဒုက္ကဋံ. ဥဋ္ဌဟိတွာ တဿ သန္တိကံ ဂန္တုကာမော နိဝါသနပါရုပနံ သဏ္ဌပေတိ, ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ တဿ သမီပံ ဂစ္ဆတိ, ဟတ္ထဝါရပဒဝါရေသု သဗ္ဗတ္ထ ဒုက္ကဋံ. သော တံ ပုစ္ဆတိ ‘‘အသုကော စ အသုကော စ ကုဟိံ, အသုကဉ္စ အသုကဉ္စ ပက္ကောသာဟီ’’တိ, ဝါစာယ ဝါစာယ ဒုက္ကဋံ. သဗ္ဗေ သမာဂတေ ဒိသွာ ‘‘မယာ အသုကသ္မိံ နာမ ဌာနေ ဧဝရူပေါ နိဓိ ဥပလဒ္ဓေါ, ဂစ္ဆာမ တံ ဂဟေတွာ ပုညာနိ စ ကရိဿာမ, သုခဉ္စ ဇီဝိဿာမာ’’တိ ဝဒတိ, ဝါစာယ ဝါစာယ ဒုက္ကဋမေဝ.

94. මෙහි එම විභංගයෙහි නොපැහැදිලි පදයන්ගේ විවරණය සමඟ කෙරෙන විනිශ්චය කථාව මෙසේය. 'නිඛාත' යනු පොළොව හාරා තැන්පත් කරන ලද දෙයයි. 'පටිච්ඡන්න' යනු පස්, ගඩොල් ආදියෙන් වසා ඇති දෙයයි. 'භූමට්ඨං භණ්ඩාං...පෙ... ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්ස' යනු මෙසේ හෑරීමෙන් හෝ වැසීමෙන් හෝ පොළොවෙහි පිහිටි ඒ භාණ්ඩය යම් භික්ෂුවක් කිසියම් උපක්‍රමයකින් දැනගෙන, 'මම මෙය ගෙන එන්නෙමි' යි සොර සිතින් යුක්තව රාත්‍රී කාලයේ නැගිට යන්නේ නම්, ඒ භාණ්ඩය ඇති තැනට නොපැමිණියද, සියලු කාය විකාර හා වචී විකාරයන්හිදී දුක්කට ඇවැත් සිදු වේ. එය කෙසේ සිදු වන්නේද? එම භාණ්ඩය ගෙන ඒම සඳහා නැගිටින විට, ඒ භික්ෂුව තමාගේ යම් යම් අඟපසඟ සොලවයිද, ඒ සෑම සෙලවීමකදීම දුක්කට ඇවැත් වේ. අඳන සිවුරු සකස් කරන විට, අත් එසවීමේදී හා පහත් කිරීමේදී වාරයක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ. 'මෙම නිධානය ඉතා විශාලය, මෙය තනිවම ගෙන ඒමට නොහැකිය, සහායකයෙකු සොයා ගන්නෙමි' යි සිතා කිසියම් මිත්‍ර භික්ෂුවක් වෙත යාමට දොර විවෘත කරන විට, පියවරක් පාසා සහ අත් චලනයක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ. එහෙත් දොර වසන විට හෝ යාමට උපකාර නොවන වෙනත් ක්‍රියාවකදී ඇවැත් නැත. එම සහායක භික්ෂුව නිදා සිටින තැනට ගොස් 'අසවල් තෙරුන් වහන්ස' යැයි අමතයි, ඒ කාරණය පවසා 'එන්න යමු' යැයි පවසයි, එවිට පවසන සෑම වචනයක් පාසාම දුක්කට ඇවැත් වේ. ඔහු ඒ වචනයෙන් නැගිටින්නේ නම්, එම සහායකයාටද දුක්කට ඇවැත් වේ. නැගිට ඔහු වෙත යාමට කැමතිව අඳන සිවුරු සකස් කිරීම, දොර විවෘත කිරීම හා ඔහු වෙත යන විට අත් පා සොලවන වාරයක් පාසා සෑම තැනකදීම දුක්කට ඇවැත් වේ. ඔහු සහායකයාගෙන් 'අසවල් අසවල් අය කොහේද, අසවල් අසවල් අයටත් කතා කරන්න' යැයි පවසයි, එවිට සෑම වචනයක් පාසාම දුක්කට ඇවැත් වේ. සියලු දෙනා රැස්වූ පසු ඔවුන් දැක 'මා විසින් අසවල් ස්ථානයේ මෙවැනි නිධානයක් සොයාගෙන ඇත, යමු එය ගෙන පින්කම්ද කරමු, සුවසේ ජීවත් වෙමු' යැයි පවසයි, එහිදී පවසන සෑම වචනයක් පාසාම දුක්කට ඇවැත් වේ.

ဧဝံ လဒ္ဓသဟာယော ကုဒါလံ ပရိယေသတိ. သစေ ပနဿ အတ္တနော ကုဒါလော အတ္ထိ, ‘‘တံ အာဟရိဿာမီ’’တိ ဂစ္ဆန္တော စ ဂဏှန္တော စ အာဟရန္တော စ သဗ္ဗတ္ထ ဟတ္ထဝါရပဒဝါရေသု ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ. သစေ နတ္ထိ, အညံ [Pg.270] ဘိက္ခုံ ဝါ ဂဟဋ္ဌံ ဝါ ဂန္တွာ ယာစတိ, ယာစန္တော စ သစေ ‘‘ကုဒါလံ မေ ဒေဟိ, ကုဒါလေန မေ အတ္ထော, ကိဉ္စိ ကာတဗ္ဗမတ္ထိ, တံ ကတွာ ပစ္စာဟရိဿာမီ’’တိ မုသာ အဘဏန္တော ယာစတိ, ဝါစာယ ဝါစာယ ဒုက္ကဋံ. သစေ ‘‘မာတိကာ သောဓေတဗ္ဗာ အတ္ထိ, ဝိဟာရေ ဘူမိကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ အတ္ထီ’’တိ မုသာပိ ဘဏတိ, ယံ ယံ ဝစနံ မုသာ, တတ္ထ တတ္ထ ပါစိတ္တိယံ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန သစ္စေပိ အလိကေပိ ဒုက္ကဋမေဝ ဝုတ္တံ, တံ ပမာဒလိခိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ အဒိန္နာဒါနဿ ပုဗ္ဗပယောဂေ ပါစိတ္တိယဋ္ဌာနေ ဒုက္ကဋံ နာမ အတ္ထိ. သစေ ပန ကုဒါလဿ ဒဏ္ဍော နတ္ထိ, ‘‘ဒဏ္ဍံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝါသိံ ဝါ ဖရသုံ ဝါ နိသေတိ, တဒတ္ထာယ ဂစ္ဆတိ, ဂန္တွာ သုက္ခကဋ္ဌံ ဆိန္ဒတိ တစ္ဆတိ အာကောဋေတိ, သဗ္ဗတ္ထ ဟတ္ထဝါရပဒဝါရေသု ဒုက္ကဋံ. အလ္လရုက္ခံ ဆိန္ဒတိ, ပါစိတ္တိယံ. တတော ပရံ သဗ္ဗပယောဂေသု ဒုက္ကဋံ. သင်္ခေပဋ္ဌကထာယံ ပန မဟာပစ္စရိယဉ္စ တတ္ထ ဇာတကကဋ္ဌလတာဆေဒနတ္ထံ ဝါသိဖရသုံ ပရိယေသန္တာနမ္ပိ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ. သစေ ပန တေသံ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘ဝါသိဖရသုကုဒါလေ ယာစန္တာ အာသင်္ကိတာ ဘဝိဿာမ, လောဟံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ကရောမာ’’တိ. တတော အရညံ ဂန္တွာ လောဟဗီဇတ္ထံ ပထဝိံ ခဏန္တိ, အကပ္ပိယပထဝိံ ခဏန္တာနံ ဒုက္ကဋေဟိ သဒ္ဓိံ ပါစိတ္တိယာနီတိ မဟာပစ္စရိယံ ဝုတ္တံ. ယထာ စ ဣဓ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ပါစိတ္တိယဋ္ဌာနေ ဒုက္ကဋာ န မုစ္စတိ. ကပ္ပိယပထဝိံ ခဏန္တာနံ ဒုက္ကဋာနိယေဝ. ဗီဇံ ပန ဂဟေတွာ တတော ပရံ သဗ္ဗကိရိယာသု ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ.

මෙසේ සහායකයන් ලබාගෙන උදැල්ලක් සොයයි. ඉදින් ඔහුට තමාගේම උදැල්ලක් තිබේ නම්, 'එය ගෙන එන්නෙමි' යි යමින්, ගනිමින් සහ ගෙන එමින් කරන සියලු කාය හා පාද චලනයන්හිදී දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් උදැල්ලක් නැතිනම්, වෙනත් භික්ෂුවකගෙන් හෝ ගිහියෙකුගෙන් ඉල්ලයි. එසේ ඉල්ලන විට 'මට උදැල්ලක් දෙන්න, මට උදැල්ලෙන් වැඩක් ඇත, කළ යුතු යමක් තිබේ, එය නිම කර නැවත දෙන්නෙමි' යි බොරු නොකියා ඉල්ලන්නේ නම්, පවසන සෑම වචනයක් පාසාම දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් 'පිරිසිදු කළ යුතු කාණුවක් තිබේ, විහාරයේ පොළොවේ කටයුත්තක් කළ යුතුව තිබේ' යැයි බොරු පවසයි නම්, පවසන සෑම අසත්‍ය වචනයක් පාසාම පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. මහා අටුවාවෙහි සඳහන් වන්නේ සත්‍ය පැවසුවද අසත්‍ය පැවසුවද දුක්කට ඇවැත් පමණක් වන බවයි. එය ප්‍රමාදයකින් ලියවුණක් ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, අදින්නාදානයේ පූර්ව ප්‍රයෝගයේදී පාචිත්තිය වන තැනක දුක්කට ඇවැත් පමණක් වීමක් සිදු නොවන බැවිනි. ඉදින් උදැල්ලට මිටක් නැතිනම්, 'මිටක් සාදන්නෙමි' යි වෑයක් හෝ පොරොවක් මුවහත් කරයි නම්, ඒ සඳහා යයි නම්, ගොස් වියළි දර කපයි නම්, රඳවයි නම්, සවි කරයි නම් මේ සියලු අත් පා චලනයන්හිදී දුක්කට ඇවැත් වේ. අමු ගසක් කපයි නම් පාචිත්තිය වේ. ඉන් පසු කරන සියලු ක්‍රියාවන්හිදී දුක්කට ඇවැත් වේ. සංඛේප අටුවාවෙහි සහ මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ, එම නිධාන මුට්ටිය මතුපිට හටගත් ගස් වැල් කැපීම සඳහා වෑ, පොරෝ සොයන්නන්ටද දුක්කට ඇවැත් වන බවයි. ඉදින් ඔවුන්ට මෙසේ සිතේ නම් 'වෑ, පොරෝ, උදැලි ඉල්ලන විට සැක පහළ විය හැකිය, එබැවින් ලෝහ උණු කොට සාදා ගනිමු' යැයි සිතා වනයට ගොස් ලෝහ ලබාගැනීම පිණිස පොළොව හාරයි නම්, අකැප පොළොව හාරන්නන්ට දුක්කට සමඟ පාචිත්තිය ඇවැත් වේ යැයි මහාපච්චරියෙහි දක්වා ඇත. මෙහි මෙන්ම, සෑම තැනකදීම පාචිත්තියට සුදුසු තැනක දුක්කට ඇවැතින් නිදහසක් නැත. කැප පොළොව හාරන්නන්ට දුක්කට ඇවැත් පමණක් වේ. ලෝහ ගෙන ඉන් පසු කරන සෑම ක්‍රියාවකදීම ප්‍රයෝගයක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ.

ပိဋကပရိယေသနေပိ ဟတ္ထဝါရပဒဝါရေသု ဝုတ္တနယေနေဝ ဒုက္ကဋံ. မုသာဝါဒေ ပါစိတ္တိယံ. ပိဋကံ ကာတုကာမတာယ ဝလ္လိစ္ဆေဒနေ ပါစိတ္တိယန္တိ သဗ္ဗံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဂစ္ဆတိ ဝါ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ ဧဝံ ပရိယိဋ္ဌသဟာယကုဒါလပိဋကော နိဓိဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတိ, ပဒဝါရေ ပဒဝါရေ ဒုက္ကဋံ. သစေ ပန ဂစ္ဆန္တော ‘‘ဣမံ နိဓိံ လဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓပူဇံ ဝါ ဓမ္မပူဇံ ဝါ သံဃဘတ္တံ ဝါ ကရိဿာမီ’’တိ ကုသလံ ဥပ္ပာဒေတိ, ကုသလစိတ္တေန ဂမနေ အနာပတ္တိ. ကသ္မာ? ‘‘ထေယျစိတ္တော ဒုတိယံ ဝါ…ပေ… ဂစ္ဆတိ ဝါ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ယထာ စ ဣဓ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အထေယျစိတ္တဿ အနာပတ္တိ. မဂ္ဂတော ဩက္ကမ္မ နိဓာနဋ္ဌာနံ ဂမနတ္ထာယ မဂ္ဂံ ကရောန္တော ဘူတဂါမံ ဆိန္ဒတိ, ပါစိတ္တိယံ. သုက္ခကဋ္ဌံ ဆိန္ဒတိ, ဒုက္ကဋံ.

කූඩයක් සෙවීමේදීද අත් පා සොලවන වාරයක් පාසා පෙර කී පරිදිම දුක්කට ඇවැත් වේ. මුසාවාදයේදී පාචිත්තිය වේ. කූඩයක් සෑදීමේ කැමැත්තෙන් වැල් කැපීමේදී පාචිත්තිය වේ යන මේ සියල්ල පෙර ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්ස' යනු මෙසේ සහායකයන්, උදැලි, කූඩ සොයාගෙන නිධානය ඇති තැනට යයි නම්, තබන සෑම පියවරක් පාසාම දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් යන අතරතුර 'මෙම නිධානය ලැබුණු පසු බුද්ධ පූජාව හෝ ධර්ම පූජාව හෝ සංඝයාට දානය හෝ පවත්වන්නෙමි' යි කුසල් සිතක් උපදවයි නම්, ඒ කුසල් සිතින් යුතුව යන ගමනේදී ඇවැත් නැත. මක්නිසාද යත්, 'සොර සිතින්...පෙ... යන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ' යැයි වදාරා ඇති බැවිනි. මෙහි මෙන්ම, සෑම තැනකදීම සොර සිතක් නොමැති විට ඇවැත් සිදු නොවේ. මාවතෙන් ඉවත්ව නිධානය ඇති තැනට යාම සඳහා මාවතක් සකසමින් ගස් කොළන් (භූතගාම) කපයි නම් පාචිත්තිය වේ. වියළි දර කපයි නම් දුක්කට ඇවැත් වේ.

တတ္ထဇာတကန္တိ စိရနိဟိတာယ ကုမ္ဘိယာ ဥပရိ ဇာတကံ. ကဋ္ဌံ ဝါ လတံ ဝါတိ န ကေဝလံ ကဋ္ဌလတမေဝ, ယံကိဉ္စိ အလ္လံ ဝါ သုက္ခံ ဝါ တိဏရုက္ခလတာဒိံ ဆိန္ဒန္တဿ သဟပယောဂတ္တာ ဒုက္ကဋမေဝ ဟောတိ.

'තත්ථ ජාතකං' යනු බොහෝ කලකට පෙර වළලන ලද මුට්ටියට උඩින් හටගත් දෙයයි. 'කට්ඨං වා ලතං වා' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වියළි දර හෝ වැල් පමණක්ම නොවේ. අමු හෝ වියළි යම්කිසි තණකොළ, ගස්, වැල් ආදිය කපන්නෙකුට එම සොරකමේ ප්‍රයෝගය නිසාම දුක්කට ඇවැත් වේ.

အဋ္ဌဝိဓံ [Pg.271] ဟေတံ ဒုက္ကဋံ နာမ ဣမသ္မိံ ဌာနေ သမောဓာနေတွာ ထေရေဟိ ဒဿိတံ – ပုဗ္ဗပယောဂဒုက္ကဋံ, သဟပယောဂဒုက္ကဋံ, အနာမာသဒုက္ကဋံ, ဒုရုပစိဏ္ဏဒုက္ကဋံ, ဝိနယဒုက္ကဋံ, ဉာတဒုက္ကဋံ, ဉတ္တိဒုက္ကဋံ, ပဋိဿဝဒုက္ကဋန္တိ. တတ္ထ ‘‘ထေယျစိတ္တော ဒုတိယံ ဝါ ကုဒါလံ ဝါ ပိဋကံ ဝါ ပရိယေသတိ ဂစ္ဆတိ ဝါ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗပယောဂဒုက္ကဋံ နာမ. ဧတ္ထ ဟိ ဒုက္ကဋဋ္ဌာနေ ဒုက္ကဋံ, ပါစိတ္တိယဋ္ဌာနေ ပါစိတ္တိယမေဝ ဟောတိ. ‘‘တတ္ထဇာတကံ ကဋ္ဌံ ဝါ လတံ ဝါ ဆိန္ဒတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဣဒံ သဟပယောဂဒုက္ကဋံ နာမ. ဧတ္ထ ပန ပါစိတ္တိယဝတ္ထု စ ဒုက္ကဋဝတ္ထု စ ဒုက္ကဋဋ္ဌာနေယေဝ တိဋ္ဌတိ. ကသ္မာ? အဝဟာရဿ သဟပယောဂတ္တာတိ. ယံ ပန ဒသဝိဓံ ရတနံ, သတ္တဝိဓံ ဓညံ, သဗ္ဗဉ္စ အာဝုဓဘဏ္ဍာဒိံ အာမသန္တဿ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ, ဣဒံ အနာမာသဒုက္ကဋံ နာမ. ယံ ကဒလိနာဠိကေရာဒီနံ တတ္ထဇာတကဖလာနိ အာမသန္တဿ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ဒုရုပစိဏ္ဏဒုက္ကဋံ နာမ. ယံ ပန ပိဏ္ဍာယ စရန္တဿ ပတ္တေ ရဇေ ပတိတေ ပတ္တံ အပ္ပဋိဂ္ဂဟေတွာ အဓောဝိတွာ ဝါ တတ္ထ ဘိက္ခံ ဂဏှန္တဿ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ဝိနယဒုက္ကဋံ နာမ. ‘‘သုတွာ န ဝဒန္တိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၄၁၉) ဣဒံ ဉာတဒုက္ကဋံ နာမ. ယံ ဧကာဒသသု သမနုဘာသနာသု ‘‘ဉတ္တိယာ ဒုက္ကဋ’’န္တိ (ပါရာ. ၄၁၄) ဝုတ္တံ, ဣဒံ ဉတ္တိဒုက္ကဋံ နာမ. ‘‘တဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ပုရိမိကာ စ န ပညာယတိ, ပဋိဿဝေ စ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၀၇) ဣဒံ ပဋိဿဝဒုက္ကဋံ နာမ. ဣဒံ ပန သဟပယောဂဒုက္ကဋံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယံကိဉ္စိ အလ္လံ ဝါ သုက္ခံ ဝါ တိဏရုက္ခလတာဒိံ ဆိန္ဒန္တဿ သဟပယောဂတ္တာ ဒုက္ကဋမေဝ ဟောတီ’’တိ.

මෙම ස්ථානයෙහි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් දුක්කටාපත්ති අටක් එක්කොට දක්වා ඇත. එනම්: පූර්වපයෝග දුක්කටය, සහපයෝග දුක්කටය, අනාමාස දුක්කටය, දුරුපචින්න දුක්කටය, විනය දුක්කටය, ඤාත දුක්කටය, ඤත්ති දුක්කටය සහ පටිස්සව දුක්කටය යනුවෙනි. එහිදී, “සොර සිතින් යුතුව වෙනත් උදැල්ලක් හෝ කූඩයක් සොයයි නම් හෝ ඒ සඳහා යයි නම් දුක්කටාපත්ති වේ” යන්න පූර්වපයෝග දුක්කටය නම්‍ වේ. මෙහිදී දුක්කටාපත්ති විෂයෙහි දුක්කටාපත්තිය ද, පාචිත්තිය විෂයෙහි පාචිත්තිය ද වේ. “එහි හටගත් ලී හෝ වැල් කපයි නම් දුක්කටාපත්ති වේ” යන්න සහපයෝග දුක්කටය නම්‍ වේ. මෙහිදී පාචිත්තිය වස්තුව සහ දුක්කට වස්තුව යන දෙකම දුක්කටාපත්ති ස්ථානයෙහිම පවතී. එයට හේතුව කුමක්ද? සොරාගැනීමට දක්වන සහපයෝගය (සමගාමී ක්‍රියාව) නිසාය. යම් හෙයකින් දස වැදෑරුම් රත්න, සත් වැදෑරුම් ධාන්‍ය සහ සියලු ආයුධ ආදී භාණ්ඩ ඇල්ලීමෙන් (පරිභෝජනයට නුසුදුසු දෑ ඇල්ලීමෙන්) පනවන ලද දුක්කටය අනාමාස දුක්කටය නම්‍ වේ. කෙසෙල්, පොල් ආදියෙහි හටගත් ඵලවැල ඇල්ලීමෙන් පනවන ලද දුක්කටය දුරුපචින්න දුක්කටය නම්‍ වේ. යම් මහණෙක් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන කල්හි පාත්‍රයට දූවිලි වැටුණු විට, එය නොසෝදා හෝ පිළි නොගෙන එහිම පිණ්ඩපාතය ලබාගනී නම් පනවන ලද දුක්කටය විනය දුක්කටය නම්‍ වේ. “අසා සිටියත් නොකියයි නම් දුක්කටාපත්ති වේ” යනු ඤාත දුක්කටය නම්‍ වේ. එකොළොස් වැදෑරුම් සමනුභාසනාවන්හි “ඤත්තිය නිසා සිදුවන දුක්කටය” ඤත්ති දුක්කටය නම්‍ වේ. “මහණෙනි, ඒ මහණහුගේ පෙර පොරොන්දුව නොපෙනේ නම්, පොරොන්දුව කඩ කිරීමේදී දුක්කටාපත්ති වේ” යනු පටිස්සව දුක්කටය නම්‍ වේ. මෙය සහපයෝග දුක්කටයකි. එබැවින් “යම්කිසි අමු හෝ වියළි තණකොළ, ගස්, වැල් ආදිය කපන තැනැත්තාට සහපයෝගය නිසා දුක්කටාපත්තියක්ම වේ” යැයි පවසන ලදී.

သစေ ပနဿ တတ္ထဇာတကေ တိဏရုက္ခလတာဒိမှိ ဆိန္နေပိ လဇ္ဇိဓမ္မော ဩက္ကမတိ, သံဝရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဆေဒနပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ ဒေသေတွာ မုစ္စတိ. အထ ဓုရနိက္ခေပံ အကတွာ သဥဿာဟောဝ ပံသုံ ခဏတိ, ဆေဒနဒုက္ကဋံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ, ခဏနဒုက္ကဋေ ပတိဋ္ဌာတိ. အကပ္ပိယပထဝိံ ခဏန္တောပိ ဟိ ဣဓ သဟပယောဂတ္တာ ဒုက္ကဋမေဝ အာပဇ္ဇတိ. သစေ ပနဿ သဗ္ဗဒိသာသု ခဏိတွာ ကုမ္ဘိမူလံ ပတ္တဿာပိ လဇ္ဇိဓမ္မော ဩက္ကမတိ, ခဏနပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ ဒေသေတွာ မုစ္စတိ.

ඉදින් එහි වැවී ඇති තණකොළ, ගස්, වැල් ආදිය කැපූ පසුව වුව ද, ඔහු තුළ ලජ්ජා භය ඇති වී සංවරය උපදී නම්, කැපීම නිසා සිදු වූ දුක්කටාපත්තිය දේශනා කොට එයින් නිදහස් විය හැකිය. එසේ නොවී, උත්සාහය අත් නොහැර වීර්යයෙන්ම පස් හාරයි නම්, කැපීම නිසා වූ දුක්කටාපත්තිය සංසිඳී හෑරීම නිසා සිදුවන දුක්කටාපත්තියෙහි පිහිටයි. අකැප පොළොව හාරන්නාට ද මෙහිදී සහපයෝගය නිසා දුක්කටාපත්තියක්ම වේ. ඉදින් ඔහු සෑම දිශාවකින්ම හාරා නිදන් හෑලෙහි අඩිය දක්වා පැමිණි විට වුව ද ලජ්ජා භය ඇති වේ නම්, හෑරීම නිසා වූ දුක්කටාපත්තිය දේශනා කොට එයින් නිදහස් විය හැකිය.

ဗျူဟတိ ဝါတိ အထ ပန သဥဿာဟောဝ ပံသုံ ဝိယူဟတိ, ဧကပဿေ ရာသိံ ကရောတိ, ခဏနဒုက္ကဋံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ, ဝိယူဟနဒုက္ကဋေ ပတိဋ္ဌာတိ. တဉ္စ ပံသုံ တတ္ထ တတ္ထ ပုဉ္ဇံ ကရောန္တော ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ. သစေ ပန ရာသိံ ကတွာပိ ဓုရနိက္ခေပံ ကရောတိ, လဇ္ဇိဓမ္မံ အာပဇ္ဇတိ[Pg.272], ဝိယူဟနဒုက္ကဋံ ဒေသေတွာ မုစ္စတိ. ဥဒ္ဓရတိ ဝါတိ အထ ပန သဥဿာဟောဝ ပံသုံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဗဟိ ပါတေတိ, ဝိယူဟနဒုက္ကဋံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ, ဥဒ္ဓရဏဒုက္ကဋေ ပတိဋ္ဌာတိ. ပံသုံ ပန ကုဒါလေန ဝါ ဟတ္ထေဟိ ဝါ ပစ္ဆိယာ ဝါ တဟိံ တဟိံ ပါတေန္တော ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ. သစေ ပန သဗ္ဗံ ပံသုံ နီဟရိတွာ ကုမ္ဘိံ ထလဋ္ဌံ ကတွာပိ လဇ္ဇိဓမ္မံ အာပဇ္ဇတိ, ဥဒ္ဓရဏဒုက္ကဋံ ဒေသေတွာ မုစ္စတိ. အထ ပန သဥဿာဟောဝ ကုမ္ဘိံ အာမသတိ, ဥဒ္ဓရဏဒုက္ကဋံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ, အာမသနဒုက္ကဋေ ပတိဋ္ဌာတိ. အာမသိတွာပိ စ လဇ္ဇိဓမ္မံ အာပဇ္ဇန္တော အာမသနဒုက္ကဋံ ဒေသေတွာ မုစ္စတိ. အထ သဥဿာဟောဝ ကုမ္ဘိံ ဖန္ဒာပေတိ, အာမသနဒုက္ကဋံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ, ‘‘ဖန္ဒာပေတိ, အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာ’’တိ ဝုတ္တထုလ္လစ္စယေ ပတိဋ္ဌာတိ.

‘පස ඉවත් කරයි’ යනු, ඉදින් වීර්යයෙන්ම පස පසකට කර ගොඩක් කරයි නම්, හෑරීම නිසා වූ දුක්කටාපත්තිය සංසිඳී පස පසකට කිරීමේ (වියූහන) දුක්කටාපත්තියෙහි පිහිටයි. එම පස තැනින් තැන ගොඩවල් කරන විට සෑම උත්සාහයකදීම දුක්කටාපත්ති වේ. ඉදින් ගොඩවල් කිරීමෙන් පසුව වුව ද උත්සාහය අත්හැර ලජ්ජා භය ඇති වේ නම්, පස පසකට කිරීමේ දුක්කටාපත්තිය දේශනා කොට නිදහස් විය හැකිය. ‘පස ඉවතට ගනී’ යනු, ඉදින් වීර්යයෙන්ම පස ඉවතට ගෙන පිටතට දමයි නම්, පස පසකට කිරීමේ දුක්කටාපත්තිය සංසිඳී පස ඉවතට ගැනීමේ දුක්කටාපත්තියෙහි පිහිටයි. පස උදැල්ලෙන් හෝ අතින් හෝ කූඩයකින් හෝ තැනින් තැන දමන විට සෑම උත්සාහයකදීම දුක්කටාපත්ති වේ. ඉදින් සියලු පස් ඉවත් කොට නිදන් හෑල ගොඩබිම තිබෙන්නාක් මෙන් කළ පසුව වුව ද ලජ්ජා භය ඇති වේ නම්, පස ඉවත් කිරීමේ දුක්කටාපත්තිය දේශනා කොට නිදහස් විය හැකිය. එසේ නොවී වීර්යයෙන්ම හෑල අල්ලයි නම්, පස ඉවත් කිරීමේ දුක්කටාපත්තිය සංසිඳී ඇල්ලීමේ දුක්කටාපත්තියෙහි පිහිටයි. ඇල්ලීමෙන් පසුව ද ලජ්ජා භය උපදී නම්, ඇල්ලීමේ දුක්කටාපත්තිය දේශනා කොට නිදහස් විය හැකිය. එසේම වීර්යයෙන්ම හෑල සොලවයි නම්, ඇල්ලීමේ දුක්කටාපත්තිය සංසිඳී, “සොලවයි නම් ථුල්ලච්චයාපත්ති වේ” යැයි වදාළ පරිදි ථුල්ලච්චයාපත්තියෙහි පිහිටයි.

တတြာယံ ဒုက္ကဋထုလ္လစ္စယာနံ ဒွိန္နမ္ပိ ဝစနတ္ထော – ပဌမံ တာဝေတ္ထ ဒုဋ္ဌု ကတံ သတ္ထာရာ ဝုတ္တကိစ္စံ ဝိရာဓေတွာ ကတန္တိ ဒုက္ကဋံ. အထ ဝါ ဒုဋ္ဌံ ကတံ, ဝိရူပါ သာ ကိရိယာ ဘိက္ခုကိရိယာနံ မဇ္ဈေ န သောဘတီတိ ဧဝမ္ပိ ဒုက္ကဋံ. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

එහිදී දුක්කට සහ ථුල්ලච්චය යන වචන දෙකෙහි අර්ථය මෙසේය: පළමුව දුක්කට යනු, ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ ශික්ෂා පදයන් ඉක්මවා නරක ලෙස කරන ලද ක්‍රියාවයි. එසේත් නැතිනම්, එය නරක ක්‍රියාවකි. එම විරූපී ක්‍රියාව භික්ෂූන්ගේ හැසිරීම් මධ්‍යයෙහි නොබබළන හෙයින් ද ‘දුක්කට’ නම්‍ වේ. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී.

‘‘ဒုက္ကဋံ ဣတိ ယံ ဝုတ္တံ, တံ သုဏောဟိ ယထာတထံ;

အပရဒ္ဓံ ဝိရဒ္ဓဉ္စ, ခလိတံ ယဉ္စ ဒုက္ကဋံ.

“දුක්කට යැයි යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය නිවැරදිව අසා දැනගන්න. වරදවා කරන ලද්දක් ද, ශික්ෂාපද කඩ කිරීමක් ද, අතපසුවීමකින් සිදුවූවක් ද වේ නම් එය දුක්කටයකි.”

‘‘ယံ မနုဿော ကရေ ပါပံ, အာဝိ ဝါ ယဒိ ဝါ ရဟော;

ဒုက္ကဋန္တိ ပဝေဒေန္တိ, တေနေတံ ဣတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. (ပရိ. ၃၃၉);

“මිනිසෙක් ප්‍රසිද්ධියේ හෝ රහසිගතව හෝ යම් පවක් කරයි ද, එය ‘දුක්කට’ (නරක ලෙස කරන ලද ක්‍රියාවක්) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එබැවින් එයට ඒ නම කියනු ලැබේ.”

ဣတရံ ပန ထူလတ္တာ, အစ္စယတ္တာ စ ထုလ္လစ္စယံ. ‘‘သမ္ပရာယေ စ ဒုဂ္ဂတိ’’ (သံ. နိ. ၁.၄၉), ‘‘ယံ ဟောတိ ကဋုကပ္ဖလ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၆၆; နေတ္တိ. ၉၁) ဝိယ စေတ္ထ သံယောဂဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကဿ သန္တိကေ ဒေသေတဗ္ဗေသု ဟိ အစ္စယေသု တေန သမော ထူလော အစ္စယော နတ္ထိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ထူလတ္တာ အစ္စယတ္တာ စ ထုလ္လစ္စယ’’န္တိ. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

අනෙක් අතට, මහත් වූ (ථූල) වරදක් (අච්චය) වන බැවින් එය ‘ථුල්ලච්චය’ නම්‍ වේ. “පරලොවදී දුගතිගාමී වේ”, “යමක් කටුක විපාක ඇත්තේ වේ ද” යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ද පද සම්බන්ධය තේරුම් ගත යුතුය. තනි භික්ෂුවක් ඉදිරියෙහි දේශනා කළ යුතු ඇවැත් අතර මෙයට වඩා බරපතළ ඇවතක් නැත. එබැවින් “මහත් වූ වරදක් බැවින් ථුල්ලච්චය” යැයි පවසන ලදී. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී.

‘‘ထုလ္လစ္စယန္တိ ယံ ဝုတ္တံ, တံ သုဏောဟိ ယထာတထံ;

ဧကဿ မူလေ ယော ဒေသေတိ, ယော စ တံ ပဋိဂ္ဂဏှတိ;

အစ္စယော တေန သမော နတ္ထိ, တေနေတံ ဣတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. (ပရိ. ၃၃၉);

“ථුල්ලච්චය යැයි යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය නිවැරදිව අසා දැනගන්න. එක් භික්ෂුවක් ඉදිරියෙහි යම් ඇවතක් දේශනා කරයි ද, යමෙක් එය පිළිගනී ද, ඒ හා සමාන බරපතළ වරදක් වෙන නැත. එබැවින් එයට ඒ නම කියනු ලැබේ.”

ဖန္ဒာပေန္တဿ [Pg.273] စ ပယောဂေ ပယောဂေ ထုလ္လစ္စယံ. ဖန္ဒာပေတွာပိ စ လဇ္ဇိဓမ္မံ ဩက္ကန္တော ထုလ္လစ္စယံ ဒေသေတွာ မုစ္စတိ. သဟပယောဂတော ပဋ္ဌာယေဝ စေတ္ထ ပုရိမာ ပုရိမာ အာပတ္တိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. သဟပယောဂံ ပန အကတွာ လဇ္ဇိဓမ္မံ ဩက္ကန္တေန ယာ ပုဗ္ဗပယောဂေ ဒုက္ကဋပါစိတ္တိယာ အာပန္နာ, သဗ္ဗာ တာ ဒေသေတဗ္ဗာ. သဟပယောဂေ စ တတ္ထဇာတကစ္ဆေဒနေ ဗဟုကာနိပိ ဒုက္ကဋာနိ ပံသုခဏနံ ပတွာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ. ဧကံ ခဏနဒုက္ကဋမေဝ ဟောတိ. ခဏနေ ဗဟုကာနိပိ ဝိယူဟနံ, ဝိယူဟနေ ဗဟုကာနိပိ ဥဒ္ဓရဏံ, ဥဒ္ဓရဏေ ဗဟုကာနိပိ အာမသနံ, အာမသနေ ဗဟုကာနိပိ ဖန္ဒာပနံ ပတွာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ. ပံသုခဏနာဒီသု စ လဇ္ဇိဓမ္မေ ဥပ္ပန္နေ ဗဟုကာပိ အာပတ္တိယော ဟောန္တု, ဧကမေဝ ဒေသေတွာ မုစ္စတီတိ ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ပုရိမာပတ္တိပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ စ နာမေသာ ‘‘ဉတ္တိယာ ဒုက္ကဋံ, ဒွီဟိ ကမ္မဝါစာဟိ ထုလ္လစ္စယာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီ’’တိ (ပါရာ. ၄၁၄) ဧဝံ အနုသာဝနာသုတ္တေသုယေဝ အာဂတာ. ဣဓ ပန ဒုတိယပါရာဇိကေ အဋ္ဌကထာစရိယပ္ပမာဏေန ဂဟေတဗ္ဗာတိ.

භාජනය සොලවන සෑම ප්‍රයෝගයකදීම (උත්සාහයකදීම) ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. සොලවා අවසන් වූ පසුව හෝ ලජ්ජී ස්වභාවයට (විනයගරුක බවට) පැමිණෙන්නේ නම්, එම ථුල්ලච්චය ඇවැත දේශනා කර ඉන් මිදිය හැකිය. මෙහිදී එකම ප්‍රයෝගයක සිට අඛණ්ඩව කරගෙන යන විට, පෙර පෙර සිදු වූ ඇවැත් පසුව සිදුවන ඇවැත් මඟින් සන්සිඳේ (යටපත් වේ). නමුත් ප්‍රයෝගය අතරමඟ නතර කර ලජ්ජී ස්වභාවයට පැමිණෙන මහණෙකු විසින්, පෙර ප්‍රයෝගයන්හිදී සිදු වූ යම් දුක්කට හෝ පාචිත්තිය ඇවැත් ඇත්ද, ඒ සියල්ල දේශනා කළ යුතුය. ප්‍රයෝගය අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යන විට, එම භාජනය තිබෙන තැන වැවුණු තණකොළ ආදිය කැපීම නිසා සිදුවන බොහෝ දුක්කට ඇවැත්, පොළොව හෑරීමේ අවස්ථාවට පැමිණි විට සන්සිඳේ. එවිට හෑරීම නිසා සිදුවන එක් දුක්කට ඇවැතක් පමණක් ඉතිරි වේ. හෑරීමේදී සිදුවන බොහෝ ඇවැත් පස් ඉවත් කිරීමේදී (වියූහන) ද, පස් ඉවත් කිරීමේ බොහෝ ඇවැත් භාජනය එළියට ගැනීමේදී (උද්ධරණ) ද, එළියට ගැනීමේ බොහෝ ඇවැත් ඇල්ලීමේදී (ආමසන) ද, ඇල්ලීමේ බොහෝ ඇවැත් සෙලවීමේදී (ඵන්දාපන) ද සන්සිඳේ. පස් හෑරීම ආදියේදී ලජ්ජී ස්වභාවය ඇති වූ විට ඇවැත් බොහෝ ගණනක් තිබුණද, එක් ඇවැතක් දේශනා කිරීමෙන් මිදිය හැකි බව කුරුන්දට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇත. පෙර සිදු වූ ඇවැත් සන්සිඳීම නම් වූ මෙය, ‘ඤත්තියෙන් දුක්කට ඇවැත් ද, කම්මවාචා දෙකකින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් ද සන්සිඳේ’ යනුවෙන් අනුශාවනා සූත්‍රයන්හි (කම්මවාචාවලදී) පමණක් දක්නට ලැබේ. එහෙත් මෙහි දෙවන පාරාජිකාවේදී අටුවාචාරීන් වහන්සේලාගේ මතය ප්‍රමාණ කොට මෙය පිළිගත යුතුය.

ဌာနာ စာဝေတိ, အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာတိ ယော ပန ဖန္ဒာပေတွာပိ လဇ္ဇိဓမ္မံ အနောက္ကမိတွာဝ တံ ကုမ္ဘိံ ဌာနတော အန္တမသော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ စာဝေတိ, ပါရာဇိကမေဝ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဌာနာ စာဝနဉ္စေတ္ထ ဆဟိ အာကာရေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကထံ? ကုမ္ဘိံ မုခဝဋ္ဋိယံ ဂဟေတွာ အတ္တနော အဘိမုခံ အာကဍ္ဎန္တော ဣမိနာ အန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ပါရိမန္တေန အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. တထေဝ ဂဟေတွာ ပရတော ပေလ္လေန္တော ပါရိမန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဣမိနာ အန္တေန အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဝါမတော ဝါ ဒက္ခိဏတော ဝါ အပနာမေန္တော ဝါမန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဒက္ခိဏန္တေန အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဒက္ခိဏန္တေန ဝါ ဖုဋ္ဌောကာသံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဝါမန္တေန အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဥဒ္ဓံ ဥက္ခိပန္တော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဘူမိတော မောစေတိ, ပါရာဇိကံ. ခဏိတွာ ဟေဋ္ဌတော ဩသီဒေန္တော ဗုန္ဒေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ မုခဝဋ္ဋိယာ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကန္တိ ဧဝံ ဧကဋ္ဌာနေ ဌိတာယ ကုမ္ဘိယာ. ယဒိ ပန ကုမ္ဘိမုခဝဋ္ဋိယာ ပါသံ ကတွာ လောဟခါဏုံ ဝါ ခဒိရသာရာဒိခါဏုံ ဝါ ပထဝိယံ အာကောဋေတွာ တတ္ထ သင်္ခလိကာယ ဗန္ဓိတွာ ဌပေန္တိ, ဧကိဿာ ဒိသာယ ဧကာယ သင်္ခလိကာယ ဗဒ္ဓါယ ဒွေ ဌာနာနိ လဗ္ဘန္တိ, ဒွီသု တီသု စတူသု ဒိသာသု စတူဟိ သင်္ခလိကာဟိ ဗဒ္ဓါယ ပဉ္စ ဌာနာနိ လဗ္ဘန္တိ.

‘ස්ථානයෙන් සෙලවුවහොත් පාරාජිකා ඇවැත් වේ’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් මහණෙකු සෙලවීමෙන් පසුව ද ලජ්ජී ස්වභාවයට පත් නොවී, එම කළය තිබූ තැනින් අන්තිම වශයෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් හෝ සෙලවුවහොත් පාරාජිකා වේ යන්නයි. මෙහි ස්ථානයෙන් සෙලවීම ආකාර හයකින් දත යුතුය. කළයේ මුවවිටින් අල්ලා තමා දෙසට ඇදීමේදී, එක් පැත්තක කෙළවර ස්පර්ශ වී තිබූ ප්‍රමාණය කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් හෝ අනෙක් පැත්තට ඉක්මවයි නම් පාරාජිකා වේ. කළයේ මුවවිටින් අල්ලා ඉදිරියට තල්ලු කිරීමේදී ද, එක් පැත්තක කෙළවර ස්පර්ශ වී තිබූ ප්‍රමාණය කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් හෝ අනෙක් පැත්තට ඉක්මවයි නම් පාරාජිකා වේ. වම් පසට හෝ දකුණු පසට නැඹුරු කිරීමේදී වම් පැත්තේ කෙළවර හෝ දකුණු පැත්තේ කෙළවර කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් ඉක්මවයි නම් පාරාජිකා වේ. උඩට එසවීමේදී කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් හෝ පොළොවෙන් වෙන් කරයි නම් පාරාජිකා වේ. පොළොව හාරා යටට ගිල්වීමේදී, කළයේ අඩිය ස්පර්ශ වී තිබූ ප්‍රමාණය කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් හෝ මුවවිට මට්ටම ඉක්මවා යයි නම් පාරාජිකා වේ. මෙසේ එක තැනක තිබෙන කළයක් ස්ථානයෙන් සෙලවීම ආකාර හයකින් දත යුතුය. ඉදින් කළයේ මුවවිටෙහි රැහැනක් දමා, යකඩ ඇණයක් හෝ කරකැටි ඇණයක් පොළොවේ ගසා, එහි දම්වැලකින් බැඳ තැබුවහොත්, එක් දිශාවක එක් දම්වැලකින් බැඳ ඇති විට ස්ථාන දෙකක් ලැබේ. දිශා දෙකක, තුනක හෝ හතරක දම්වැල් හතරකින් බැඳ ඇති විට ස්ථාන පහක් ලැබේ.

တတ္ထ [Pg.274] ဧကခါဏုကေ ဗဒ္ဓကုမ္ဘိယာ ပဌမံ ခါဏုကံ ဝါ ဥဒ္ဓရတိ, သင်္ခလိကံ ဝါ ဆိန္ဒတိ, ထုလ္လစ္စယံ. တတော ကုမ္ဘိံ ယထာဝုတ္တနယေန ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဌာနာ စာဝေတိ, ပါရာဇိကံ. အထ ပဌမံ ကုမ္ဘိံ ဥဒ္ဓရတိ, ထုလ္လစ္စယံ. တတော ခါဏုကံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဌာနာ စာဝေတိ, သင်္ခလိကံ ဝါ ဆိန္ဒတိ, ပါရာဇိကံ. ဧတေန ဥပါယေန ဒွီသု တီသု စတူသု ခါဏုကေသု ဗဒ္ဓကုမ္ဘိယာပိ ပစ္ဆိမေ ဌာနာစာဝနေ ပါရာဇိကံ. သေသေသု ထုလ္လစ္စယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහිදී එක් ඇණයක බැඳ ඇති කළයක, පළමුව ඇණය උදුරා දැමුවහොත් හෝ දම්වැල කැපුවහොත් ථුල්ලච්චය වේ. ඉන්පසු කළය කලින් කී පරිදි කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් හෝ ස්ථානයෙන් සෙලවුවහොත් පාරාජිකා වේ. එසේත් නැතිනම්, පළමුව කළය එසවුවහොත් ථුල්ලච්චය වේ. ඉන්පසු ඇණය කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් හෝ සෙලවුවහොත් හෝ දම්වැල කැපුවහොත් පාරාජිකා වේ. මේ ක්‍රමයෙන් ඇණ දෙකක්, තුනක් හෝ හතරක බැඳ ඇති කළයක ද අවසාන වශයෙන් ස්ථානයෙන් සෙලවීමේදී පාරාජිකා වන අතර, සෙසු ප්‍රයෝගයන්හිදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් වන බව දත යුතුය.

သစေ ခါဏု နတ္ထိ, သင်္ခလိကာယ အဂ္ဂေ ဝလယံ ကတွာ တတ္ထဇာတကေ မူလေ ပဝေသိတံ ဟောတိ, ပဌမံ ကုမ္ဘိံ ဥဒ္ဓရိတွာ ပစ္ဆာ မူလံ ဆေတွာ ဝလယံ နီဟရတိ, ပါရာဇိကံ. အထ မူလံ အစ္ဆေတွာ ဝလယံ ဣတော စိတော စ သာရေတိ, ရက္ခတိ. သစေ ပန မူလတော အနီဟရိတွာပိ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ အာကာသဂတံ ကရောတိ, ပါရာဇိကံ. အယမေတ္ထ ဝိသေသော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ඉදින් ඇණයක් නැතිව, දම්වැලේ අග වළල්ලක් සාදා එය එහි වැවුණු ගස් මුලකට දමා තිබේ නම්, පළමුව කළය ඔසවා පසුව මුල කපා වළල්ල ඉවතට ගනී නම් පාරාජිකා වේ. ඉදින් මුල නොකපා වළල්ල එහා මෙහා සොලවයි නම් පාරාජිකාවෙන් බේරේ. නමුත් මුලෙන් ඉවතට නොගෙන වුවද අතින් අල්ලා ඉහළට ඔසවයි නම් පාරාජිකා වේ. මෙහි ඇති විශේෂය මෙයයි. සෙසු විස්තර කලින් කී පරිදිම වේ.

ကေစိ ပန နိမိတ္တတ္ထာယ ကုမ္ဘိမတ္ထကေ နိဂြောဓရုက္ခာဒီနိ ရောပေန္တိ, မူလာနိ ကုမ္ဘိံ ဝိနန္ဓိတွာ ဌိတာနိ ဟောန္တိ, ‘‘မူလာနိ ဆိန္ဒိတွာ ကုမ္ဘိံ ဂဟေဿာမီ’’တိ ဆိန္ဒန္တဿ ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ. ဆိန္ဒိတွာ ဩကာသံ ကတွာ ကုမ္ဘိံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဌာနာ စာဝေတိ, ပါရာဇိကံ. မူလာနိ ဆိန္ဒတောဝ လုဌိတွာ ကုမ္ဘီ နိန္နဋ္ဌာနံ ဂတာ, ရက္ခတိ တာဝ. ဂတဋ္ဌာနတော ဥဒ္ဓရတိ, ပါရာဇိကံ. သစေ ဆိန္နေသု မူလေသု ဧကမူလမတ္တေန ကုမ္ဘီ တိဋ္ဌတိ, သော စ တံ ‘‘ဣမသ္မိံ မူလေ ဆိန္နေ ပတိဿတီ’’တိ ဆိန္ဒတိ, ဆိန္နမတ္တေ ပါရာဇိကံ. သစေ ပန ဧကမူလေနေဝ ပါသေ ဗဒ္ဓသူကရော ဝိယ ဌိတာ ဟောတိ, အညံ ကိဉ္စိ လဂ္ဂနကံ နတ္ထိ, တသ္မိမ္ပိ မူလေ ဆိန္နမတ္တေ ပါရာဇိကံ. သစေ ကုမ္ဘိမတ္ထကေ မဟာပါသာဏော ဌပိတော ဟောတိ, တံ ဒဏ္ဍေန ဥက္ခိပိတွာ အပနေတုကာမော ကုမ္ဘိမတ္ထကေ ဇာတရုက္ခံ ဆိန္ဒတိ, ဒုက္ကဋံ. တဿာ သမီပေ ဇာတကံ ဆေတွာ အာဟရတိ, အတတ္ထဇာတကတ္တာ တံ ဆိန္ဒတော ပါစိတ္တိယံ.

ඇතැම්හු හඳුනා ගැනීම සඳහා කළය මතුපිට නුග ගස් ආදිය රෝපණය කරති. එවිට මුල් කළය වටා වෙළී පවතී. ‘මුල් කපා කළය ගන්නෙමි’යි මුල් කපන සෑම උත්සාහයකදීම දුක්කට ඇවැත් වේ. මුල් කපා කළය ගැනීමට ඉඩ සලසා එය කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකින් හෝ ස්ථානයෙන් සෙලවුවහොත් පාරාජිකා වේ. මුල් කපන අතරතුර කළය පෙරළී පහත් තැනකට ගියහොත්, ඒ තාක් පාරාජිකාවෙන් බේරේ. ගිය ස්ථානයෙන් එය එසවුවහොත් පාරාජිකා වේ. ඉදින් මුල් කැපූ පසු එක මුලකින් පමණක් කළය රැඳී පවතී නම්, ‘මෙම මුල කැපූ විට කළය වැටෙනු ඇතැයි’ සිතා එය කපයි නම්, කැපූ සැණින් පාරාජිකා වේ. ඉදින් එක මුලකින් පමණක් මලකට (මල පුඩුවකට) අසු වූ ඌරෙකු මෙන් රැඳී තිබේ නම්, වෙනත් කිසිදු ආධාරකයක් නැති නම්, එම මුල කැපූ සැණින් පාරාජිකා වේ. ඉදින් කළය මතුපිට විශාල ගලක් තබා තිබේ නම්, එය දණ්ඩකින් උස්සා ඉවත් කිරීමට සිතා කළය මතුපිට වැවුණු ගසක් කපයි නම් දුක්කට වේ. කළය අසල වැවුණු ගසක් කපා ගෙන එන්නේ නම්, එය කළය මත වැවුණු ගසක් නොවන බැවින්, එය කපන මහණාට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

အတ္တနော ဘာဇနန္တိ သစေ ပန ကုမ္ဘိံ ဥဒ္ဓရိတုံ အသက္ကောန္တော ကုမ္ဘိဂတဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏတ္ထံ အတ္တနော ဘာဇနံ ပဝေသေတွာ အန္တောကုမ္ဘိယံ ပဉ္စမာသကံ ဝါ အတိရေကပဉ္စမာသကံ ဝါ အဂ္ဃနကံ ထေယျစိတ္တော အာမသတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. ပရိစ္ဆေဒေါ စေတ္ထ ပါရာဇိကနိယမနတ္ထံ ဝုတ္တော. ထေယျစိတ္တေန ပန ဦနပဉ္စမာသကမ္ပိ အာမသန္တော ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိယေဝ.

‘තමාගේ භාජනය’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඉදින් කළය එසවීමට නොහැකි වී කළය තුළ ඇති වස්තුව ගැනීමට තමාගේ භාජනයක් කළය තුළට ඇතුළු කර, සොර සිතින් කළය තුළ ඇති මස්සක (පංචමාසක) වටිනාකම ඇති හෝ ඊට වැඩි වටිනාකමක් ඇති දෙයක් අල්ලයි නම්, දුක්කට ඇවැත් වේ. මෙහි වටිනාකම නියම කර ඇත්තේ පාරාජිකාව තීරණය කිරීම සඳහාය. සොර සිතින් මස්සකට වඩා අඩු වටිනාකමකින් යුතු දෙයක් ඇල්ලුවද දුක්කට ඇවැත් වේ.

ဖန္ဒာပေတီတိ [Pg.275] ဧတ္ထ ယာဝ ဧကာဗဒ္ဓံ ကတွာ အတ္တနော ဘာဇနံ ပဝေသေတိ, တာဝ ဖန္ဒာပေတီတိ ဝုစ္စတိ. အပိ စ ဣတော စိတော စ အပဗျူဟန္တောပိ ဖန္ဒာပေတိယေဝ, သော ထုလ္လစ္စယံ အာပဇ္ဇတိ. ယဒါ ပန ဧကာဗဒ္ဓဘာဝေါ ဆိန္နော, ကုမ္ဘိဂတံ ကုမ္ဘိယမေဝ, ဘာဇနဂတမ္ပိ ဘာဇနေယေဝ ဟောတိ, တဒါ အတ္တနော ဘာဇနဂတံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ ကတွာ ကုမ္ဘိတော အနီဟတေပိ စ ဘာဇနေ ပါရာဇိကံ အာပဇ္ဇတိ.

‘සොලවයි’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, කළය හා එක්ව පවතින සේ තමාගේ භාජනය කළය තුළට ඇතුළු කරන තාක් එය ‘සොලවයි’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. තවද, එහා මෙහා කරන මහණා ද සොලවන්නෙකුම වේ, ඔහුට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. කවදා හෝ කළය හා සම්බන්ධ වූ ස්වභාවය නැති වී, කළයේ තිබූ වස්තුව කළය තුළම තිබෙන තමාගේ භාජනයට ඇතුළු වූ විට, එය තමාගේ භාජනයට පත් වූවක් ලෙස සැලකේ. මෙසේ වූ විට එම භාජනය කළයෙන් පිටතට නොගත්තද පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

မုဋ္ဌိံ ဝါ ဆိန္ဒတီတိ ဧတ္ထ ယထာ အင်္ဂုလန္တရေဟိ နိက္ခန္တကဟာပဏာ ကုမ္ဘိဂတေ ကဟာပဏေ န သမ္ဖုသန္တိ, ဧဝံ မုဋ္ဌိံ ကရောန္တော မုဋ္ဌိံ ဆိန္ဒတိ နာမ; သောပိ ပါရာဇိကံ အာပဇ္ဇတိ.

‘මිට මෙලවයි’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඇඟිලි අතරින් නික්මුණු කහවණු, කළය තුළ ඇති කහවණුවල ස්පර්ශ නොවන පරිදි යම් අයුරකින් මිට මෙලවීමයි. මෙසේ මිට මෙලවන මහණා ද පාරාජිකා ඇවැතට පත් වේ.

သုတ္တာရူဠှန္တိ သုတ္တေ အာရူဠှံ; သုတ္တေန အာဝုတဿာပိ သုတ္တမယဿာပိ ဧတံ အဓိဝစနံ. ပါမင်္ဂါဒီနိဟိ သောဝဏ္ဏမယာနိပိ ဟောန္တိ ရူပိယမယာနိပိ သုတ္တမယာနိပိ, မုတ္တာဝလိအာဒယောပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂတာ. ဝေဌနန္တိ သီသဝေဌနပဋော ဝုစ္စတိ. ဧတေသု ယံကိဉ္စိ ထေယျစိတ္တော အာမသတိ, ဒုက္ကဋံ. ဖန္ဒာပေတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ပါမင်္ဂါဒီနိ ကောဋိယံ ဂဟေတွာ အာကာသဋ္ဌံ အကရောန္တော ဥစ္စာရေတိ, ထုလ္လစ္စယံ.

සුත්තාරූළ්හ (නූලක අමුණන ලද) යනු නූලෙහි පිහිටි දෙයයි. නූලෙන් අමුණන ලද හෝ නූලෙන් කරන ලද බඩු සඳහා මෙය නමකි. පාමංග (මල් මාලා වැනි ආභරණ) ආදිය රන්වලින් කළ ඒවා ද, රිදීවලින් කළ ඒවා ද, නූලෙන් කළ ඒවා ද වෙයි. මුතු මාලා ආදිය ද මෙයටම ඇතුළත් වේ. වේඨන යනු හිස පලඳින ජටාවට (හිස් වැසුම් රෙද්දට) කියනු ලැබේ. සොර සිතින් මෙයින් යමක් ස්පර්ශ කරයි නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. සොලවයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. පාමංගාදිය කෙළවරින් අල්ලා අහසෙහි නොසිටින සේ (භාජනයක හෝ වෙනත් තැනක ස්පර්ශ වන සේ) ඉහළට ඔසවයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ.

ဃံသန္တော နီဟရတီတိ ဧတ္ထ ပန ပရိပုဏ္ဏာယ ကုမ္ဘိယာ ဥပရိ သမတိတ္တိကံ ကုမ္ဘိံ ကတွာ ဌပိတံ ဝါ ဧကံ ကောဋိံ ဗုန္ဒေ ဧကံ ကောဋိံ မုခဝဋ္ဋိယံ ကတွာ ဌပိတံ ဝါ ဃံသန္တဿ နီဟရတော ထုလ္လစ္စယံ. ကုမ္ဘိမုခါ မောစေန္တဿ ပါရာဇိကံ. ယံ ပန ဥပဍ္ဎကုမ္ဘိယံ ဝါ ရိတ္တကုမ္ဘိယံ ဝါ ဌပိတံ, တဿ အတ္တနော ဖုဋ္ဌောကာသောဝ ဌာနံ, န သကလာ ကုမ္ဘီ, တသ္မာ တံ ဃံသန္တဿာပိ နီဟရတော ပတိဋ္ဌိတောကာသတော ကေသဂ္ဂမတ္တေ မုတ္တေ ပါရာဇိကမေဝ. ကုမ္ဘိယာ ပန ပရိပုဏ္ဏာယ ဝါ ဦနာယ ဝါ ဥဇုကမေဝ ဥဒ္ဓရန္တဿ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ ပတိဋ္ဌိတောကာသာ မုတ္တမတ္တေဝ ပါရာဇိကံ. အန္တောကုမ္ဘိယံ ဌပိတံ ယံကိဉ္စိ ပါရာဇိကပ္ပဟောနကံ ဘဏ္ဍံ သကလကုမ္ဘိယံ စာရေန္တဿ, ပါမင်္ဂါဒိဉ္စ ဃံသိတွာ နီဟရန္တဿ ယာဝ မုခဝဋ္ဋိံ နာတိက္ကမတိ, တာဝ ထုလ္လစ္စယမေဝ. တဿ ဟိ သဗ္ဗာပိ ကုမ္ဘီ ဌာနန္တိ သင်္ခေပမဟာပစ္စရိယာဒီသု ဝုတ္တံ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဌပိတဋ္ဌာနမေဝ ဌာနံ, န သကလာ ကုမ္ဘီ. တသ္မာ ယထာဌိတဋ္ဌာနတော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ မောစေန္တဿ ပါရာဇိကမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ပမာဏံ. ဣတရံ ပန အာကာသဂတံ အကရောန္တဿ စီဝရဝံသေ ဌပိတစီဝရဝေဌနကနယေန ဝုတ္တံ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝိနယဝိနိစ္ဆယေ ဟိ အာဂတေ ဂရုကေ ဌာတဗ္ဗံ, ဧသာ ဝိနယဓမ္မတာ. အပိစ ‘‘အတ္တနော ဘာဇနဂတံ [Pg.276] ဝါ ကရောတိ, မုဋ္ဌိံ ဝါ ဆိန္ဒတီ’’တိ ဝစနတော ပေတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ အန္တောကုမ္ဘိယံ ဌိတဿ န သဗ္ဗာ ကုမ္ဘီ ဌာနန္တိ.

මෙහි 'ඇතිල්ලෙමින් පිටතට ගනී' යන තැන, පිරුණු කළයක් මතුපිට කට දක්වා සමතලව තිබෙන බඩුවක් හෝ එක කෙළවරක් පතුළෙහි ද අනෙක් කෙළවර කළයේ කටෙහි ද ස්පර්ශ වන සේ තැබූ බඩුවක් ඇතිල්ලෙමින් පිටතට ගන්නා භික්ෂුවට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. කළයේ කටින් මුදා ගත් විට පාරාජිකා වේ. යම් බඩුවක් අඩක් පිරුණු හෝ හිස් වූ කළයක තබන ලද්දේ ද, එහි පිහිටි ස්ථානය වන්නේ එය ස්පර්ශ වන ප්‍රදේශය මිස මුළු කළයම නොවේ. එබැවින් එය ඇතිල්ලෙමින් පිටතට ගන්නා විට ද, පිහිටි තැනින් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් මුදා ගත් සැනින් පාරාජිකා වේ. පිරුණු හෝ අඩක් පිරුණු කළයකින් කෙළින්ම උඩට ඔසවන විට, පහළ කෙළවර පිහිටි තැනින් වෙන් වූ සැනින් පාරාජිකා වේ. කළය තුළ තබා ඇති පාරාජිකා වීමට තරම් වටිනා බඩුවක් මුළු කළය පුරා කරකවයි නම් හෝ පාමංගාදිය ඇතිල්ලෙමින් පිටතට ගනියි නම්, කළයේ කට ඉක්මවා යන තෙක් ථුල්ලච්චයම වේ. මක්නිසාද යත්, එවැනි අවස්ථාවක මුළු කළයම එහි වාසස්ථානය (ස්ථානය) ලෙස සංඛේප, මහාපච්චරී ආදී අටුවාවල දක්වා ඇත. මහා අටුවාවෙහි සඳහන් වන්නේ 'තැබූ ස්ථානයම ස්ථානයයි, මුළු කළයම ස්ථානය නොවේ. එබැවින් තැබූ ස්ථානයෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් මුදා හැරීමෙන් ද පාරාජිකා වේ' යන්නයි. එයම සම්මතයයි (ප්‍රමාණයයි). අහසෙහි නොපිහිටන සේ සිවුරු වැලක තැබූ සිවුරු සම්බන්ධයෙන් කියන ලද ක්‍රමය මෙහි නොගත යුතුය. විනය විනිශ්චයකදී වඩාත් බරපතළ (ගරුක) මතයෙහි පිහිටිය යුතුය, එය විනය ධර්මතාවයයි. තවද, 'තමාගේ භාජනයට ගනියි ද, නැතහොත් මිටින් අල්ලා වෙන් කරයි ද' යන වචනයෙන් කළය තුළ ඇති දෙයට මුළු කළයම ස්ථානය නොවන බව දත යුතුය.

သပ္ပိအာဒီသု ယံကိဉ္စိ ပိဝတော ဧကပယောဂေန ပီတမတ္တေ ပါရာဇိကန္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. မဟာပစ္စရိယာဒီသု ပန အယံ ဝိဘာဂေါ ဒဿိတော – ‘‘မုခံ အနပနေတွာ အာကဍ္ဎန္တဿ ပိဝတော သစေ ပရဂလဂတံ ပါဒံ န အဂ္ဃတိ, မုခဂတေန သဒ္ဓိံ အဂ္ဃတိ, ရက္ခတိ တာဝ. ကဏ္ဌေန ပန ပရိစ္ဆိန္နကာလေယေဝ ပါရာဇိကံ ဟောတိ. သစေပိ ဩဋ္ဌေဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော ဩဋ္ဌေ ပိဒဟတိ, ပါရာဇိကမေဝ. ဥပ္ပလဒဏ္ဍဝေဠုနာဠိနဠနာဠိအာဒီဟိ ပိဝန္တဿာပိ သစေ ပရဂလဂတမေဝ ပါဒံ အဂ္ဃတိ, ပါရာဇိကံ. သစေ သဟ မုခဂတေန အဂ္ဃတိ, န တာဝ ပါရာဇိကံ ဟောတိ. ဥပ္ပလဒဏ္ဍာဒိဂတေန သဒ္ဓိံ ဧကာဗဒ္ဓဘာဝံ ကောပေတွာ ဩဋ္ဌေဟိ ပရိစ္ဆိန္နမတ္တေ ပါရာဇိကံ. သစေ ဥပ္ပလဒဏ္ဍာဒိဂတေန သဒ္ဓိံ အဂ္ဃတိ, ဥပ္ပလဒဏ္ဍာဒီနံ ဗုန္ဒေ အင်္ဂုလိယာပိ ပိဟိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ပါဒဂ္ဃနကေ ပရဂလံ အပ္ပဝိဋ္ဌေ ဥပ္ပလဒဏ္ဍာဒီသု စ မုခေ စ အတိရေကပါဒါရဟမ္ပိ ဧကာဗဒ္ဓံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, ရက္ခတိယေဝါ’’တိ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ယသ္မာ ‘‘အတ္တနော ဘာဇနဂတံ ဝါ ကရောတိ, မုဋ္ဌိံ ဝါ ဆိန္ဒတီ’’တိ ဣမံ နယံ ဘဇတိ, တသ္မာ သုဒဿိတမေဝ. ဧသ တာဝ ဧကာဗဒ္ဓေ နယော.

ගිතෙල් ආදියෙන් යමක් පානය කරන විට, එක් පයෝගයකින් පෙවී අවසන් වූ සැනින් පාරාජිකා වන බව මහා අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. මහාපච්චරී ආදී අටුවාවල මෙහි බෙදීම මෙසේ දක්වා ඇත - 'කටින් ඉවතට නොගෙන උරා බොන භික්ෂුවකට, උගුරෙන් පහළට ගිය කොටස පෑක (මස්සක) වටිනාකම නැත්නම්, නමුත් කටෙහි ඇති ප්‍රමාණයත් සමඟ එකතු වූ විට පෑක වටිනාකම වන්නේ නම්, එතෙක් පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ. උගුරෙන් වෙන් වී පහළට ගිය විටම පාරාජිකා වේ. තොල්වලින් වෙන් කරන අතරතුර තොල් පියා ගත්තේ වුව ද පාරාජිකාම වේ. නෙළුම් දඬු, උණ නළ ආදියෙන් පානය කරන විට ද උගුරෙන් පහළට ගිය කොටස පමණක් පෑක වටිනාකම වන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. ඉදින් කටෙහි ඇති කොටස සමඟ පෑක වටිනාකම වේ නම්, එතෙක් පාරාජිකා නොවේ. නෙළුම් දඬු ආදියේ ඇති දියරය සමඟ පවතින ඒකාබද්ධ බව (එක්ව බැඳී තිබීම) බිඳ දමා, තොල්වලින් වෙන් කළ සැනින් පාරාජිකා වේ. ඉදින් නෙළුම් දණ්ඩේ ඇති දියරය සමඟ පෑක වටිනාකම වන්නේ නම්, නෙළුම් දඬු ආදියේ සිදුර ඇඟිල්ලෙන් වැසූ සැනින් ද පාරාජිකා වේ. පෑක වටිනාකම ඇති ද්‍රව්‍යය උගුරට ඇතුළු නොවී නෙළුම් දඬු තුළ හා කට තුළ පෑකට වඩා වැඩි වටිනාකමකින් වුව ද ඒකාබද්ධව පවතී නම්, පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ.' ඒ සියල්ලම 'තමාගේ භාජනයට ඇතුළත් කරයි ද, නැතහොත් මිටින් වෙන් කරයි ද' යන ක්‍රමයට අනුකූල වන බැවින් මැනවින් දක්වන ලද්දකි. මෙය ඒකාබද්ධ ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධයෙන් වන ක්‍රමයයි.

သစေ ပန ဟတ္ထေန ဝါ ပတ္တေန ဝါ ထာလကာဒိနာ ဝါ ကေနစိ ဘာဇနေန ဂဟေတွာ ပိဝတိ, ယမှိ ပယောဂေ ပါဒဂ္ဃနကံ ပူရေတိ, တမှိ ဂတေ ပါရာဇိကံ. အထ မဟဂ္ဃံ ဟောတိ, သိပ္ပိကာယပိ ဧကပယောဂေနေဝ ပါဒဂ္ဃနကံ ဂဟေတုံ သက္ကာ ဟောတိ, ဧကုဒ္ဓါရေယေဝ ပါရာဇိကံ. ဘာဇနံ ပန နိမုဇ္ဇာပေတွာ ဂဏှန္တဿ ယာဝ ဧကာဗဒ္ဓံ ဟောတိ, တာဝ ရက္ခတိ. မုခဝဋ္ဋိပရိစ္ဆေဒေန ဝါ ဥဒ္ဓါရေန ဝါ ပါရာဇိကံ. ယဒါ ပန သပ္ပိံ ဝါ တေလံ ဝါ အစ္ဆံ တေလသဒိသမေဝ မဓုဖာဏိတံ ဝါ ကုမ္ဘိံ အာဝိဉ္ဆေတွာ အတ္တနော ဘာဇနေ ပဝေသေတိ, တဒါ တေသံ အစ္ဆတာယ ဧကာဗဒ္ဓတာ နတ္ထီတိ ပါဒဂ္ဃနကေ မုခဝဋ္ဋိတော ဂဠိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ.

ඉදින් අතින් හෝ පාත්‍රයෙන් හෝ තලියකින් හෝ යම් භාජනයකින් ගෙන පානය කරයි නම්, යම් ප්‍රයත්නයකදී පෑක වටිනාකම සම්පූර්ණ වේ ද, එම අවස්ථාවේදී පාරාජිකා වේ. ඉදින් ඉතා වටිනා දෙයක් නම්, සිප්පිකටුවක් වැනි කුඩා දෙයකින් එක වරක් බෙදා ගැනීමේදී පෑක වටිනාකම සම්පූර්ණ කළ හැකි නම්, එය එසවූ සැනින් පාරාජිකා වේ. භාජනය ගිල්වා බඩු ගන්නා විට, එය ඒකාබද්ධව පවතින තාක් පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ. භාජනයේ කටෙන් වෙන් වීමෙන් හෝ එය ඉහළට එසවීමෙන් පාරාජිකා වේ. යම් කලෙක ගිතෙල් හෝ තෙල් හෝ තෙල් වැනිම වූ පිරිසිදු මී පැණි, පැණි ආදිය කළය ඇල කර තමාගේ භාජනයට වත් කරයි ද, එවිට ඒවායේ පිරිසිදු බව (දියර බව) නිසා ඒකාබද්ධ බවක් නැත. එබැවින් පෑක වටිනාකම ඇති ප්‍රමාණය කළයේ කටින් ගිලිහී වැටුණු සැනින් පාරාජිකා වේ.

ပစိတွာ ဌပိတံ ပန မဓုဖာဏိတံ သိလေသော ဝိယ စိက္ကနံ အာကဍ္ဎနဝိကဍ္ဎနယောဂ္ဂံ ဟောတိ, ဥပ္ပန္နေ ကုက္ကုစ္စေ ဧကာဗဒ္ဓမေဝ ဟုတွာ ပဋိနီဟရိတုံ သက္ကောတိ, ဧတံ မုခဝဋ္ဋိယာ နိက္ခမိတွာ ဘာဇနေ ပဝိဋ္ဌမ္ပိ ဗာဟိရေန သဒ္ဓိံ ဧကာဗဒ္ဓတ္တာ ရက္ခတိ, မုခဝဋ္ဋိတော ဆိန္နမတ္တေ ပန ပါရာဇိကံ. ယောပိ ထေယျစိတ္တေန [Pg.277] ပရဿ ကုမ္ဘိယာ ပါဒဂ္ဃနကံ သပ္ပိံ ဝါ တေလံ ဝါ အဝဿပိဝနကံ ယံကိဉ္စိ ဒုကူလသာဋကံ ဝါ စမ္မခဏ္ဍာဒီနံ ဝါ အညတရံ ပက္ခိပတိ, ဟတ္ထတော မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ.

පිසින ලද මී පැණි හෝ පැණි වැනි ද්‍රව්‍ය ලාටු මෙන් ඇලෙන සුළු බැවින් උරා ගැනීමට හෝ ඇදීමට සුදුසු වේ. සැකයක් ඇති වූ විට එය නැවත ඒකාබද්ධව ඇද ගැනීමට හැකි වේ. එම නිසා එවැනි ද්‍රව්‍ය කළයේ කටින් පිටතට පැමිණ තමාගේ භාජනයට ඇතුළු වුව ද, පිටත ඇති කොටස සමඟ ඒකාබද්ධව පවතින තාක් පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ. කළයේ කටින් ප්‍රමාණය වෙන් වූ සැනින් පාරාජිකා වේ. යම් භික්ෂුවක් සොර සිතින් අනුන්ගේ කළයකට පෑක වටිනාකම ඇති ගිතෙල් හෝ තෙල් උරා ගැනීම පිණිස සුදු රෙදි කඩක් හෝ සම් කැබැල්ලක් හෝ එවැනි යමක් දමයි නම්, එය අතින් ගිලිහුණු සැනින් පාරාජිකා වේ.

ရိတ္တကုမ္ဘိယာ ‘‘ဣဒါနိ တေလံ အာကိရိဿန္တီ’’တိ ဉတွာ ယံကိဉ္စိ ဘဏ္ဍံ ထေယျစိတ္တော ပက္ခိပတိ, တံ စေ တတ္ထ တေလေ အာကိဏ္ဏေ ပဉ္စမာသကအဂ္ဃနကံ ပိဝတိ, ပီတမတ္တေ ပါရာဇိကန္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တံ ပန တတ္ထေဝ သုက္ခတဠာကေ သုက္ခမာတိကာယ ဥဇုကရဏဝိနိစ္ဆယေန ဝိရုဇ္ဈတိ, အဝဟာရလက္ခဏဉ္စေတ္ထ န ပညာယတိ, တသ္မာ န ဂဟေတဗ္ဗံ. မဟာပစ္စရိယာဒီသု ပန တဿ ဥဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ ဝုတ္တံ, တံ ယုတ္တံ.

හිස් කළයකට 'දැන් මෙයට තෙල් වත් කරනු ඇත' යයි සිතා යම් බඩුවක් (රෙදි කඩක් වැනි දෙයක්) සොර සිතින් දමයි ද, පසුව තෙල් වත් කළ විට එය මස්සක (පෑක) වටිනාකම ඇති තෙල් පෙරා ගන්නේ නම්, එසේ පෙරා ගත් (පෙඟුණු) සැනින් පාරාජිකා වන බව මහා අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. නමුත් එය එම අටුවාවෙහිම වියළි වැව් සහ වියළි ඇළ මාර්ග සම්බන්ධයෙන් වන විනිශ්චය සමඟ පරස්පර වේ. තවද මෙහි සොරකම් කිරීමේ ලක්ෂණය පැහැදිලිව නොපෙනේ. එබැවින් එම මතය නොගත යුතුය. මහාපච්චරී ආදී අටුවාවල එය පිටතට ගන්නා විට පාරාජිකා වන බව පවසා ඇත, එය වඩාත් සුදුසු වේ.

ပရဿ ရိတ္တကုမ္ဘိယာ သင်္ဂေါပနတ္ထာယ ဘဏ္ဍံ ဌပေတွာ တတ္ထ တေလေ အာကိဏ္ဏေ ‘‘သစေ အယံ ဇာနိဿတိ, မံ ပလိဗုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဘီတော ပါဒဂ္ဃနကံ တေလံ ပီတံ ဘဏ္ဍံ ထေယျစိတ္တေန ဥဒ္ဓရတိ, ပါရာဇိကံ. သုဒ္ဓစိတ္တေန ဥဒ္ဓရတိ, ပရေ အာဟရာပေန္တေ ဘဏ္ဍဒေယျံ. ဘဏ္ဍဒေယျံ နာမ ယံ ပရဿ နဋ္ဌံ, တဿ မူလံ ဝါ တဒေဝ ဝါ ဘဏ္ဍံ ဒါတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. နော စေ ဒေတိ, သာမိကဿ ဓုရနိက္ခေပေ ပါရာဇိကံ. သစေ ပရဿ ကုမ္ဘိယာ အညော သပ္ပိံ ဝါ တေလံ ဝါ အာကိရတိ, တတြ စာယံ ထေယျစိတ္တေန တေလပိဝနကံ ဘဏ္ဍံ ပက္ခိပတိ, ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကံ. အတ္တနော ရိတ္တကုမ္ဘိယာ ပရဿ သပ္ပိံ ဝါ တေလံ ဝါ အာကိရဏဘာဝံ ဉတွာ ထေယျစိတ္တေန ဘဏ္ဍံ နိက္ခိပတိ, ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဥဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ. သုဒ္ဓစိတ္တော နိက္ခိပိတွာ ပစ္ဆာ ထေယျစိတ္တေန ဥဒ္ဓရတိ, ပါရာဇိကမေဝ. သုဒ္ဓစိတ္တောဝ ဥဒ္ဓရတိ, နေဝ အဝဟာရော, န ဂီဝါ; မဟာပစ္စရိယံ ပန အနာပတ္တိမတ္တမေဝ ဝုတ္တံ. ‘‘‘ကိဿ မမ ကုမ္ဘိယံ တေလံ အာကိရသီ’တိ ကုပိတော အတ္တနော ဘဏ္ဍံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဆဍ္ဍေတိ, နော ဘဏ္ဍဒေယျ’’န္တိ ကုရုန္ဒိယံ ဝုတ္တံ. ထေယျစိတ္တေန မုခဝဋ္ဋိယံ ဂဟေတွာ ကုမ္ဘိံ အာဝိဉ္ဆတိ တေလံ ဂဠေတုကာမော, ပါဒဂ္ဃနကေ ဂဠိတေ ပါရာဇိကံ. ထေယျစိတ္တေနေဝ ဇဇ္ဇရံ ကရောတိ ‘‘သဝိတွာ ဂမိဿတီ’’တိ ပါဒဂ္ဃနကေ သဝိတွာ ဂတေ ပါရာဇိကံ. ထေယျစိတ္တေနေဝ ဆိဒ္ဒံ ကရောတိ ဩမဋ္ဌံ ဝါ ဥမ္မဋ္ဌံ ဝါ ဝေမဋ္ဌံ ဝါ, ဣဒံ ပန သမ္မောဟဋ္ဌာနံ; တသ္မာ သုဋ္ဌု သလ္လေက္ခေတဗ္ဗံ. အယဉှေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော – ဩမဋ္ဌံ နာမ အဓောမုခဆိဒ္ဒံ; ဥမ္မဋ္ဌံ နာမ ဥဒ္ဓံမုခဆိဒ္ဒံ; ဝေမဋ္ဌံ နာမ ဥဠုင်္ကဿေဝ ဥဇုဂတဆိဒ္ဒံ. တတြ ဩမဋ္ဌဿ ဗဟိ ပဋ္ဌာယ ကတဿ အဗ္ဘန္တရန္တတော ပါဒဂ္ဃနကေ တေလေ ဂဠိတေ ဗဟိ အနိက္ခန္တေပိ ပါရာဇိကံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ တတော ဂဠိတမတ္တမေဝ ဗဟိဂတံ နာမ [Pg.278] ဟောတိ, န ကုမ္ဘိဂတသင်္ချံ လဘတိ. အန္တော ပဋ္ဌာယ ကတဿ ဗာဟိရန္တတော ပါဒဂ္ဃနကေ ဂဠိတေ ပါရာဇိကံ. ဥမ္မဋ္ဌဿ ယထာ တထာ ဝါ ကတဿ ဗာဟိရန္တတော ပါဒဂ္ဃနကေ ဂဠိတေ ပါရာဇိကံ. တဉှိ ယာဝ ဗာဟိရန္တတော န ဂဠတိ, တာဝ ကုမ္ဘိဂတမေဝ ဟောတိ. ‘‘ဝေမဋ္ဌဿ စ ကပါလမဇ္ဈတော ဂဠိတဝသေန ကာရေတဗ္ဗော’’တိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. တံ ပန အန္တော စ ဗဟိ စ ပဋ္ဌာယ မဇ္ဈေ ဌပေတွာ ကတဆိဒ္ဒေ တဠာကဿ စ မရိယာဒဘေဒေန သမေတိ. အန္တော ပဋ္ဌာယ ကတေ ပန ဗာဟိရန္တေန, ဗဟိ ပဋ္ဌာယ ကတေ အဗ္ဘန္တရန္တေန ကာရေတဗ္ဗောတိ ဣဒမေတ္ထ ယုတ္တံ. ယော ပန ‘‘ဝဋ္ဋိတွာ ဂစ္ဆိဿတီ’’တိ ထေယျစိတ္တေန ကုမ္ဘိယာ အာဓာရကံ ဝါ ဥပတ္ထမ္ဘနလေဍ္ဍုကေ ဝါ အပနေတိ, ဝဋ္ဋိတွာ ဂတာယ ပါရာဇိကံ. တေလာကိရဏဘာဝံ ပန ဉတွာ ရိတ္တကုမ္ဘိယာ ဇဇ္ဇရဘာဝေ ဝါ ဆိဒ္ဒေသု ဝါ ကတေသု ပစ္ဆာ နိက္ခန္တတေလပ္ပမာဏေန ဘဏ္ဍဒေယျံ ဟောတိ. အဋ္ဌကထာသု ပန ကတ္ထစိ ပါရာဇိကန္တိပိ လိခိတံ, တံ ပမာဒလိခိတံ.

අන්‍යයෙකුගේ හිස් කළයක තම බඩුබාහිරාදිය ආරක්ෂාව පිණිස තබා පසුව එහි තෙල් වත් කළ විට, 'මෙය මොහු දැනගතහොත් මට කරදර කරනු ඇතැයි' බිය වී, පෑදයක (කහවණුවෙන් හතරෙන් එකක) අගය ඇති තෙල් තැවරුණු එම බඩු සොර සිතින් පිටතට ගන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. පිරිසිදු සිතින් ගන්නේ නම්, අයිතිකරු ඉල්ලා සිටින විට වන්දි (භාණ්ඩදෙය්‍ය) ගෙවිය යුතුය. 'භාණ්ඩදෙය්‍ය' යනු අනුන්ගේ යම් භාණ්ඩයක් විනාශ වූයේ නම්, එහි වටිනාකම හෝ එම භාණ්ඩයම ලබා දිය යුතු බවයි. එසේ නොදෙන්නේ නම්, අයිතිකරු බලාපොරොත්තු අත්හළ විට පාරාජිකා වේ. අන්‍යයෙකුගේ කළයක වෙනත් අයෙකු ගිතෙල් හෝ තෙල් වත් කරන කල, එහි සොර සිතින් තෙල් උරාගන්නා බඩුවක් දමන්නේ නම් ද කලින් කී පරිදිම පාරාජිකා වේ. තමාගේ හිස් කළයකට අනුන් තෙල් හෝ ගිතෙල් වත් කරන බව දැන, සොර සිතින් එහි භාණ්ඩයක් තබා කලින් කී පරිදිම එය පිටතට ගැනීමේදී පාරාජිකා වේ. පිරිසිදු සිතින් තබා පසුව සොර සිතින් පිටතට ගන්නේ නම් ද පාරාජිකාවමය. පිරිසිදු සිතින්ම ගන්නේ නම් සොරකමක් හෝ ණය වීමක් සිදු නොවේ; එහෙත් මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ එය ඇවතක් නොවන බව පමණකි. 'මගේ කළයට ඇයි තෙල් වත් කළේ' කියා කෝපයෙන් තමාගේ භාණ්ඩය ඉවතට ගෙන විසි කරන්නේ නම් වන්දි ගෙවිය යුතු නැතැයි කුරුන්දියෙහි දැක්වේ. සොර සිතින් කළයේ කටින් අල්ලා තෙල් වත් කිරීම සඳහා කළය ඇල කරන්නේ ද, පෑදයක අගය ඇති තෙල් වැගිරුණු විට පාරාජිකා වේ. 'වැගිරී යනු ඇතැයි' සොර සිතින් කළය දිරාපත් කරන්නේ ද, පෑදයක අගය ඇති තෙල් වැගිරී ගිය විට පාරාජිකා වේ. සොර සිතින් සිදුරක් කරයි නම් (ඕමට්ඨ, උම්මට්ඨ හෝ වේමට්ඨ ලෙස), මෙය වටහා ගැනීමට අපහසු කරුණකි; එබැවින් හොඳින් මෙනෙහි කළ යුතුය. එහි විනිශ්චය මෙසේය - යට මුහුණත ඇති සිදුර 'ඕමට්ඨ' නම් වේ, උඩු මුහුණත ඇති සිදුර 'උම්මට්ඨ' නම් වේ, හැන්දක සිදුර මෙන් සෘජු සිදුර 'වේමට්ඨ' නම් වේ. එහිදී ඕමට්ඨ සිදුර පිටත සිට විදින ලද්දක් නම්, එහි ඇතුළත සීමාවෙන් පෑදයක අගය ඇති තෙල් වැගිරුණු විට, පිටතට නොපැමිණිය ද පාරාජිකා වේ. මක්නිසාද? එම ඇතුළත සීමාවෙන් ඔබ්බට ගිය සැණින් එය කළයෙන් බැහැර වූවක් ලෙස සැලකෙන බැවිනි. ඇතුළත සිට පිටතට විදින ලද සිදුරක නම්, පිටත සීමාවෙන් පෑදයක අගය ඇති තෙල් වැගිරුණු විට පාරාජිකා වේ. උම්මට්ඨ සිදුරක කිනම් ආකාරයකින් සිදු කළ ද පිටත සීමාවෙන් තෙල් වැගිරුණු විට පාරාජිකා වේ. මක්නිසාද යත් පිටත සීමාවෙන් තෙල් වැගිරෙන තෙක් එය කළය තුළම පවතින බැවිනි. වේමට්ඨ සිදුරේදී කැබැල්ලේ මැද සීමාවෙන් වැගිරෙන ලෙස විනිශ්චය කළ යුතු බව අටුවාවන්හි දැක්වේ. එය ඇතුළතින් හා පිටතින් විද මැද නතර කළ සිදුරකදී වැව් බැම්මක් බිඳීම හා සමාන වේ. එහෙත් මෙහි වඩාත් සුදුසු විනිශ්චය වන්නේ - ඇතුළතින් විදින ලද්දේ නම් පිටත සීමාවෙන් ද, පිටතින් විදින ලද්දේ නම් ඇතුළත සීමාවෙන් ද වැගිරෙන විට පාරාජිකා වන බවයි. යමෙක් 'කළය පෙරළී යනු ඇතැයි' සොර සිතින් එහි ආධාරකය හෝ මුක්කු ගසා ඇති ගල් ඉවත් කරයි ද, එය පෙරළී ගිය විට පාරාජිකා වේ. තෙල් වත් කරන බව දැන හිස් කළය දිරාපත් කළහොත් හෝ සිදුරු කළහොත්, පසුව වැගිරෙන තෙල් ප්‍රමාණය අනුව වන්දි ගෙවිය යුතුය. ඇතැම් අටුවාවල මෙහිදී පාරාජිකා වන බව සඳහන් වුව ද, එය ලේඛන දෝෂයකින් සිදු වූවක් ලෙස සැලකිය යුතුය.

ပရိပုဏ္ဏာယ ကုမ္ဘိယာ ဥပရိ ကထလံ ဝါ ပါသာဏံ ဝါ ‘‘ပတိတွာ ဘိန္ဒိဿတိ, တတော တေလံ ပဂ္ဃရိဿတီ’’တိ ထေယျစိတ္တေန ဒုဗ္ဗန္ဓံ ဝါ ကရောတိ, ဒုဋ္ဌပိတံ ဝါ ဌပေတိ, အဝဿပတနကံ တထာ ကရောန္တဿ ကတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ရိတ္တကုမ္ဘိယာ ဥပရိ ကရောတိ, တံ ပစ္ဆာ ပုဏ္ဏကာလေ ပတိတွာ ဘိန္ဒတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ဤဒိသေသု ဟိ ဌာနေသု ဘဏ္ဍဿ နတ္ထိကာလေ ကတပယောဂတ္တာ အာဒိတောဝ ပါရာဇိကံ န ဟောတိ. ဘဏ္ဍဝိနာသဒွါရဿ ပန ကတတ္တာ ဘဏ္ဍဒေယျံ ဟောတိ. အာဟရာပေန္တေသု အဒဒတော သာမိကာနံ ဓုရနိက္ခေပေန ပါရာဇိကံ.

පිරුණු තෙල් කළයක් මත 'මෙය වැටී බිඳී තෙල් වැගිරෙන්නේ යැයි' සොර සිතින් යුතුව උළු කැබැල්ලක් හෝ ගලක් අනිවාර්යයෙන්ම වැටෙන ලෙස නොසැලකිලිමත් ලෙස තබන්නේ නම්, එසේ සකස් කළ මොහොතේදීම පාරාජිකා වේ. හිස් කළයක් මත එසේ තබා පසුව කළය පිරුණු විට එය වැටී බිඳෙන්නේ නම්, වන්දි (භාණ්ඩදෙය්‍ය) ගෙවිය යුතුය. මෙවැනි කරුණුවලදී භාණ්ඩය (තෙල්) නැති අවස්ථාවක ප්‍රයෝගය කළ බැවින් මුලදීම පාරාජිකා නොවේ. එහෙත් භාණ්ඩ විනාශයට මඟ පෑදූ බැවින් වන්දි දිය යුතුය. අයිතිකරුවන් ඉල්ලා සිටින විට වන්දි නොදෙන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු අත්හැරීමෙන් (ධුරනික්ඛේපයෙන්) පාරාජිකා වේ.

ထေယျစိတ္တေန မာတိကံ ဥဇုကံ ကရောတိ ‘‘ဝဋ္ဋိတွာ ဝါ ဂမိဿတိ, ဝေလံ ဝါ ဥတ္တရာပေဿတီ’’တိ; ဝဋ္ဋိတွာ ဝါ ဂစ္ဆတု, ဝေလံ ဝါ ဥတ္တရတု, ဥဇုကရဏကာလေ ပါရာဇိကံ. ဤဒိသာ ဟိ ပယောဂါ ပုဗ္ဗပယောဂါဝဟာရေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. သုက္ခမာတိကာယ ဥဇုကတာယ ပစ္ဆာ ဥဒကေ အာဂတေ ဝဋ္ဋိတွာ ဝါ ဂစ္ဆတု, ဝေလံ ဝါ ဥတ္တရတု, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ကသ္မာ? ဌာနာ စာဝနပယောဂဿ အဘာဝါ. တဿ လက္ခဏံ နာဝဋ္ဌေ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

සොර සිතින් යුතුව 'ජලය ගලා යන්නේය' හෝ 'කන්දි ඉක්මවා යන්නේය' කියා සිතා ජල මාවතක් (ඇළක්) කෙලින් කරයි ද, එසේ කෙලින් කරන අවස්ථාවේදීම පාරාජිකා වේ. මක්නිසාද යත් මෙවැනි ප්‍රයෝග පූර්ව ප්‍රයෝග අවහාරයට ඇතුළත් වන බැවිනි. වියළි ඇළ මාර්ගයක් කෙලින් කර තිබියදී පසුව ජලය පැමිණි විට එය ගලා යයි නම් හෝ පිටාර යයි නම් වන්දි (භාණ්ඩදෙය්‍ය) ගෙවිය යුතුය. ඒ මක්නිසාද? ස්ථානයෙන් ඉවත් කිරීමේ ප්‍රයෝගය (ඨානාචාවනප්පයෝග) එවෙලේ නොමැති බැවිනි. එහි ලක්ෂණය 'නාවට්ඨ' භාණ්ඩය පිළිබඳ විස්තරයේදී පැහැදිලි වනු ඇත.

တတ္ထေဝ ဘိန္ဒတိ ဝါတိအာဒီသု အဋ္ဌကထာယံ တာဝ ဝုတ္တံ – ‘‘ဘိန္ဒတိ ဝါတိ မုဂ္ဂရေန ပေါထေတွာ ဘိန္ဒတိ. ဆဍ္ဍေတိ ဝါတိ ဥဒကံ ဝါ ဝါလိကံ ဝါ အာကိရိတွာ ဥတ္တရာပေတိ. ဈာပေတိ ဝါတိ ဒါရူနိ အာဟရိတွာ ဈာပေတိ. အပရိဘောဂံ [Pg.279] ဝါ ကရောတီတိ အခါဒိတဗ္ဗံ ဝါ အပါတဗ္ဗံ ဝါ ကရောတိ; ဥစ္စာရံ ဝါ ပဿာဝံ ဝါ ဝိသံ ဝါ ဥစ္ဆိဋ္ဌံ ဝါ ကုဏပံ ဝါ ပါတေသိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ ဌာနာစာဝနဿ နတ္ထိတာယ ဒုက္ကဋံ, ဗုဒ္ဓဝိသယော နာမေသော. ကိဉ္စာပိ ဒုက္ကဋံ, အာဟရာပေန္တေ ပန ဘဏ္ဍဒေယျ’’န္တိ. တတ္ထ ပုရိမဒွယံ န သမေတိ. တဉှိ ကုမ္ဘိဇဇ္ဇရကရဏေန စ မာတိကာဥဇုကရဏေန စ သဒ္ဓိံ ဧကလက္ခဏံ. ပစ္ဆိမံ ပန ဒွယံ ဌာနာ အစာဝေန္တေနာပိ သက္ကာ ကာတုံ. တသ္မာ ဧတ္ထ ဧဝံ ဝိနိစ္ဆယံ ဝဒန္တိ – ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ကိရ ‘ဌာနာ စာဝနဿ နတ္ထိတာယ ဒုက္ကဋ’န္တိ ဣဒံ ပစ္ဆိမဒွယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဌာနာ စာဝနံ အကရောန္တောယေဝ ဟိ ထေယျစိတ္တေန ဝါ ဝိနာသေတုကာမတာယ ဝါ ဈာပေယျပိ, အပရိဘောဂမ္ပိ ကရေယျ. ပုရိမဒွယေ ပန ဝုတ္တနယေန ဘိန္ဒန္တဿ ဝါ ဆဍ္ဍေန္တဿ ဝါ ဌာနာ စာဝနံ အတ္ထိ, တသ္မာ တထာ ကရောန္တဿ ဝိနာသေတုကာမတာယ ဘဏ္ဍဒေယျံ, ထေယျစိတ္တေန ပါရာဇိက’’န္တိ. ပါဠိယံ ‘‘ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ အယုတ္တန္တိ စေ? န; အညထာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထတော. ပါဠိယဉှိ ထေယျစိတ္တပက္ခေ ‘‘ဘိန္ဒတိ ဝါတိ ဥဒကေန သမ္ဘိန္ဒတိ, ဆဍ္ဍေတိ ဝါတိ တတ္ထ ဝမတိ ဝါ ပဿာဝံ ဝါ ဆဍ္ဍေတီ’’တိ ဧဝမေကေ ဝဒန္တိ.

එහි ‘බිඳියි’ යනාදී පද සම්බන්ධයෙන් අටුවාවෙහි පළමුව මෙසේ දක්වා ඇත - ‘බිඳියි’ යනු මුගුරකින් පහර දී බිඳ දැමීමයි. ‘හලයි’ යනු ජලය හෝ වැලි හෝ දමා උතුරා හැලීමට සැලැස්වීමයි. ‘පුලුස්සයි’ යනු දර ගෙනැවිත් දැවීමයි. ‘පරිභෝජනයට නුසුදුසු කරයි’ යනු කෑමට හෝ බීමට නුසුදුසු තත්ත්වයට පත් කිරීමයි; එනම් මළපහ, මුත්‍රා, විෂ, ඉඳුල් හෝ කුණුපයක් (කුණු වූ සිරුරක්) එහි දැමීමයි. එවිට දුකුළා ඇවැත් වේ. ස්ථානයෙන් ඉවත් නොවන බැවින් එය දුකුළා ඇවැත්තක් වන අතර, මෙය බුද්ධ විෂයය (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා ගෝචර කරුණක්) ලෙස හැඳින්වේ. එය දුකුළා ඇවැත්තක් වුවද, භාණ්ඩ හිමියන් විසින් ඒ වෙනුවට අලුත් භාණ්ඩයක් ඉල්ලා සිටින්නේ නම් එය ලබා දිය යුතුය. එහි මුල් පද දෙක (බිඳීම සහ හැලීම) පෙර කී කරුණු සමඟ නොසැසඳෙයි. මන්දයත්, එය කළයට හානි කිරීම සහ වාරි මාර්ගයක් කෙලින් කිරීම හා සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවිනි. එහෙත් අවසන් පද දෙක (දැවීම සහ පරිභෝජනයට නුසුදුසු කිරීම) ස්ථානයෙන් චලනය නොකර වුවද කළ හැකිය. එබැවින් මේ සම්බන්ධයෙන් විනිශ්චයකරුවෝ මෙසේ පවසති - ‘අටුවාවෙහි ස්ථානයෙන් චලනය නොවීම නිසා දුකුළා ඇවැත් වේ යැයි සඳහන් කළේ මෙම අවසන් පද දෙක සම්බන්ධයෙනි’. මන්දයත්, ස්ථානයෙන් ඉවත් නොකරම සොර සිතින් හෝ විනාශ කිරීමේ චේතනාවෙන් ගිනි තැබීමට හෝ පරිභෝජනයට නුසුදුසු කිරීමට හෝ හැකි බැවිනි. එහෙත් මුල් පද දෙක සම්බන්ධයෙන් අටුවාවේ දැක්වෙන පරිදි බිඳින හෝ හලන තැනැත්තාට ස්ථානයෙන් චලනය වීමක් සිදු වේ. එබැවින් එසේ කරන්නාට විනාශ කිරීමේ චේතනාවෙන් නම් භාණ්ඩය ලබා දීම ද, සොර සිතින් නම් පාරාජිකා ඇවැත් ද වේ. පාලි පාඨයෙහි ‘දුකුළා ඇවැත්’ යැයි පවසා ඇති බැවින් මෙය නොගැලපේ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්; එය එසේ නොවේ, මෙය වෙනත් අර්ථයකින් ගත යුතු බැවිනි. පාලි පාඨයෙහි සොර සිත පවතින පක්ෂයෙහි ‘බිඳියි’ යනු ජලය මිශ්‍ර කර (බාල කර) බිඳීමයි, ‘හලයි’ යනු එහි වමනය හෝ මුත්‍රා හෝ දැමීමයි යනුවෙන් ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති.

အယံ ပနေတ္ထ သာရော – ဝိနီတဝတ္ထုမှိ တိဏဇ္ဈာပကော ဝိယ ဌာနာ အစာဝေတုကာမောဝ ကေဝလံ ဘိန္ဒတိ, ဘိန္နတ္တာ ပန တေလာဒီနိ နိက္ခမန္တိ, ယံ ဝါ ပနေတ္ထ ပတ္ထိန္နံ, တံ ဧကာဗဒ္ဓမေဝ တိဋ္ဌတိ. အဆဍ္ဍေတုကာမောယေဝ စ ကေဝလံ တတ္ထ ဥဒကဝါလိကာဒီနိ အာကိရတိ, အာကိဏ္ဏတ္တာ ပန တေလံ ဆဍ္ဍီယတိ. တသ္မာ ဝေါဟာရဝသေန ‘‘ဘိန္ဒတိ ဝါ ဆဍ္ဍေတိ ဝါ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. နာသေတုကာမတာပက္ခေ ပန ဣတရထာပိ ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉှိ ကထိယမာနေ ပါဠိ စ အဋ္ဌကထာ စ ပုဗ္ဗာပရေန သံသန္ဒိတွာ ကထိတာ ဟောန္တိ. ဧတ္တာဝတာပိ စ သန္တောသံ အကတွာ အာစရိယေ ပယိရုပါသိတွာ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

මෙහි සාරය නම් මෙයයි - විනීත වස්තුවෙහි තණකොළ ගොඩකට ගිනි තැබූ භික්ෂුව මෙන්, ස්ථානයෙන් ඉවත් කිරීමේ අදහසක් නොමැතිව හුදෙක් බිඳ දැමීම පමණක් කරයි නම්, එසේ බිඳුණු නිසා තෙල් ආදිය පිටතට ගලා යයි. යම් හෙයකින් එහි වූ ද්‍රව්‍යයක් ඝන වී ඇත්නම්, එය ස්ථානයෙන් ඉවත් නොවී එහිම පවතී. එමෙන්ම ඉවත් කිරීමේ අදහසක් නොමැතිවම හුදෙක් ජලය, වැලි ආදිය එහි දමයි නම්, එසේ දැමීම නිසා තෙල් පිටතට හැලී යයි. එබැවින් ව්‍යවහාරය අනුව ‘බිඳියි’ හෝ ‘හලයි’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙම පදයන්හි අර්ථය මෙසේ ගත යුතුය. විනාශ කිරීමේ චේතනාව පවතින පක්ෂයෙහි නම් අනෙක් අර්ථය ද ගැලපේ. මෙසේ විස්තර කරන විට පාලි පාඨය සහ අටුවාව පූර්ව අපර ගැලපෙන සේ විස්තර කළා වෙයි. මෙතෙකින් සෑහීමකට පත් නොවී ආචාර්යවරුන් ඇසුරු කරමින් විනිශ්චය දත යුතු බව පවසා ඇත.

ဘူမဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

භූමට්ඨකථා (භූමියෙහි පිහිටි වස්තූන් පිළිබඳ විනිශ්චය) නිම විය.

ထလဋ္ဌကထာ

තලට්ඨකථා (ගොඩබිමෙහි උස් තැන්වල පිහිටි වස්තූන් පිළිබඳ විනිශ්චය)

၉၅. ထလဋ္ဌေ ထလေ နိက္ခိတ္တန္တိ ဘူမိတလေ ဝါ ပါသာဏတလပဗ္ဗတတလာဒီသု ဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပဋိစ္ဆန္နေ ဝါ အပ္ပဋိစ္ဆန္နေ ဝါ ဌပိတံ ထလဋ္ဌန္တိ [Pg.280] ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံ သစေ ရာသိကတံ ဟောတိ, အန္တောကုမ္ဘိယံ ဘာဇနဂတကရဏမုဋ္ဌိစ္ဆေဒနဝိနိစ္ဆယေန ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ. သစေ ဧကာဗဒ္ဓံ သိလေသနိယျာသာဒိ ပက္ကမဓုဖာဏိတဝိနိစ္ဆယေန ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ. သစေ ဂရုကံ ဟောတိ ဘာရဗဒ္ဓံ လောဟပိဏ္ဍိ-ဂုဠပိဏ္ဍိ-တေလမဓုဃဋာဒိ ဝါ, ကုမ္ဘိယံ ဌာနာစာဝနဝိနိစ္ဆယေန ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ. သင်္ခလိကဗဒ္ဓဿ စ ဌာနဘေဒေါ သလ္လက္ခေတဗ္ဗော. ပတ္ထရိတွာ ဌပိတံ ပန ပါဝါရတ္ထရဏသာဋကာဒိံ ဥဇုကံ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎတိ, ပါရိမန္တေ ဩရိမန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ အတိက္ကန္တေ ပါရာဇိကံ. ဧဝံ သဗ္ဗဒိသာသု သလ္လက္ခေတဗ္ဗံ. ဝေဌေတွာ ဥဒ္ဓရတိ, ကေသဂ္ဂမတ္တံ အာကာသဂတံ ကရောန္တဿ ပါရာဇိကံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

95. තලට්ඨ (ගොඩබිම පිහිටි) වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය - භූමිතලයෙහි හෝ ගල්තලාවක හෝ පර්වත තලයක හෝ යම් තැනක වසා ඇති හෝ විවෘතව ඇති තැන්පත් කළ භාණ්ඩ තලට්ඨ ලෙස හැඳින්වේ. එය යම් හෙයකින් ගොඩගසා ඇත්නම්, කළයක් ඇතුළත වූ භාණ්ඩයක් තමා සතු කර ගැනීම හෝ මිටි කපා ගැනීම පිළිබඳ විනිශ්චය පරිදි විනිශ්චය කළ යුතුය. යම් හෙයකින් එකට ඇලී පවතින ලාකඩ හෝ ශාක යුෂ වැනි ද්‍රව්‍යයක් නම්, රත් කළ මී පැණි හෝ උක් පැණි පිළිබඳ විනිශ්චය පරිදි විනිශ්චය කළ යුතුය. යම් හෙයකින් යකඩ පිඬක්, හකුරු පිඬක් හෝ තෙල් පැණි පිරවූ කළයක් වැනි බරැති මිටි බැඳි වස්තුවක් නම්, කළයක් ස්ථානයෙන් ඉවත් කිරීමේ විනිශ්චය පරිදි විනිශ්චය කළ යුතුය. දම්වැලකින් බැඳ ඇති වස්තුවක ස්ථානය වෙනස් කිරීම ද සැලකිල්ලට ගත යුතුය. එළා ඇති ඇතිරිලි හෝ වස්ත්‍ර ආදිය කෙලින් අල්ලා තමා දෙසට අදියි නම්, එහි එපිට කෙළවර මෙපිට කෙළවරින් ස්පර්ශ වී තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා ගිය විට පාරාජිකා වේ. මෙසේ සෑම දිශාවක් සම්බන්ධයෙන්ම දත යුතුය. රෝල් කර ඔසවයි නම්, කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් හෝ අහසට එසවූ විට පාරාජිකා වේ. ඉතිරි විස්තර කලින් දැක්වූ පරිදිම වේ.

ထလဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

තලට්ඨකථා නිම විය.

အာကာသဋ္ဌကထာ

ආකාසට්ඨකථා (අහසෙහි පවතින වස්තූන් පිළිබඳ විනිශ්චය)

၉၆. အာကာသဋ္ဌေ မောရဿ ဆဟိ အာကာရေဟိ ဌာနပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော – ပုရတော မုခတုဏ္ဍကေန, ပစ္ဆတော ကလာပဂ္ဂေန, ဥဘယပဿေသု ပက္ခပရိယန္တေဟိ, အဓော ပါဒနခသိခါယ, ဥဒ္ဓံ သိခဂ္ဂေနာတိ. ဘိက္ခု ‘‘သဿာမိကံ အာကာသဋ္ဌံ မောရံ ဂဟေဿာမီ’’တိ ပုရတော ဝါ တိဋ္ဌတိ, ဟတ္ထံ ဝါ ပသာရေတိ, မောရော အာကာသေယေဝ ပက္ခေ စာရေတိ, ဝါတံ ဂါဟာပေတွာ ဂမနံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဘိက္ခုနော ဒုက္ကဋံ. တံ အဖန္ဒေန္တော ဟတ္ထေန အာမသတိ, ဒုက္ကဋမေဝ. ဌာနာ အစာဝေန္တော ဖန္ဒာပေတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ဟတ္ထေန ပန ဂဟေတွာ ဝါ အဂ္ဂဟေတွာ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ကလာပဂ္ဂံ, ကလာပဂ္ဂေန ဝါ ဖုဋ္ဌောကာသံ မုခတုဏ္ဍကံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. တထာ ဝါမပက္ခပရိယန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ဒက္ခိဏပက္ခပရိယန္တံ, ဒက္ခိဏပက္ခပရိယန္တေန ဝါ ဖုဋ္ဌောကာသံ ဝါမပက္ခပရိယန္တံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. တထာ ပါဒနခသိခါယ ဖုဋ္ဌောကာသံ သိခဂ္ဂံ, သိခဂ္ဂေန ဝါ ဖုဋ္ဌောကာသံ ပါဒနခသိခံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ.

96. අහසෙහි පවතින වස්තූන් සම්බන්ධයෙන්, මයුරෙකුගේ ස්ථාන සීමාව ආකාර හයකින් දත යුතුය - ඉදිරියෙන් හොටෙන් ද, පිටුපසින් පිල් කලඹේ කෙළවරින් ද, දෙපසින් තටු කෙළවරින් ද, යටින් නිය සිඛාවෙන් (නිය කෙළවරින්) ද, උඩින් සිළුවෙන් ද වශයෙනි. භික්ෂුවක් ‘හිමිකරුවෙකු සහිත අහසෙහි සිටින මයුරෙකු අල්ලන්නෙමි’ යි සිතා මයුරා ඉදිරියෙන් සිටියි නම් හෝ අත දිගු කරයි නම් හෝ, මයුරා අහසෙහිම තටු සලමින් සුළඟේ ආධාරයෙන් ගමන නතර කර සිටියි නම්, ඒ භික්ෂුවට දුකුළා ඇවැත් වේ. ඌව නොසොල්වා අතින් ස්පර්ශ කරයි නම්, එය ද දුකුළා ඇවැත්තකි. ස්ථානයෙන් ඉවත් නොකර සොලවයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. අතින් අල්ලා හෝ නොඅල්ලා හෝ මයුරාගේ හොටය තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා පිල් කෙළවර පත් කරයි නම් හෝ, පිල් කෙළවර තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා හොටය පත් කරයි නම් හෝ පාරාජිකා වේ. එලෙසම වම් තටු කෙළවර තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා දකුණු තටු කෙළවර පත් කරයි නම් හෝ, දකුණු තටු කෙළවර තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා වම් තටු කෙළවර පත් කරයි නම් හෝ පාරාජිකා වේ. එලෙසම නිය කෙළවර තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා සිළුව පත් කරයි නම් හෝ, සිළුව තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා නිය කෙළවර පත් කරයි නම් පාරාජිකා වේ.

အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော မောရော သီသာဒီသု ယသ္မိံ အင်္ဂေ နိလီယတိ, တံ တဿ ဌာနံ. တသ္မာ တံ ဟတ္ထေ နိလီနံ ဣတော စိတော စ ကရောန္တောပိ ဖန္ဒာပေတိယေဝ, ယဒိ ပန ဣတရေန ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဌာနာ စာဝေတိ, ပါရာဇိကံ[Pg.281]. ဣတရံ ဟတ္ထံ ဥပနေတိ, မောရော သယမေဝ ဥဍ္ဍေတွာ တတ္ထ နိလီယတိ, အနာပတ္တိ. အင်္ဂေ နိလီနဘာဝံ ဉတွာ ထေယျစိတ္တေန ဧကံ ပဒဝါရံ ဂစ္ဆတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ဒုတိယေ ပါရာဇိကံ.

අහසින් පියාඹා යන මයුරා හිස ආදී යම් අවයවයක වසයි ද, එය උගේ ස්ථානයයි. එබැවින් අතෙහි වසා සිටින ඌ මේ අතට හෝ අර අතට හරවන්නා වූ භික්ෂුවට එය හුදෙක් සෙලවීමක් පමණක් වුවත්, යම් හෙයකින් අනෙක් අතින් අල්ලා ස්ථානයෙන් ඉවත් කරයි නම් පාරාජිකා වේ. අනෙක් අත මයුරා අසලට ගෙන ගිය විට මයුරාම ඉගිලී ගොස් එහි වසයි නම් ඇවැත් නැත. ශරීරයේ වසා සිටින බව දැන, සොර සිතින් එක පියවරක් තබයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. දෙවන පියවරෙහි පාරාජිකා වේ.

ဘူမိယံ ဌိတမောရော ဒွိန္နံ ဝါ ပါဒါနံ ကလာပဿ စ ဝသေန တီဏိ ဌာနာနိ လဘတိ. တံ ဥက္ခိပန္တဿ ယာဝ ဧကမ္ပိ ဌာနံ ပထဝိံ ဖုသတိ, တာဝ ထုလ္လစ္စယံ. ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ပထဝိယာ မောစိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ပဉ္ဇရေ ဌိတံ သဟ ပဉ္ဇရေန ဥဒ္ဓရတိ, ပါရာဇိကံ. ယဒိ ပန ပါဒံ န အဂ္ဃတိ, သဗ္ဗတ္ထ အဂ္ဃဝသေန ကာတဗ္ဗံ. အန္တောဝတ္ထုမှိ စရန္တံ မောရံ ထေယျစိတ္တေန ပဒသာ ဗဟိဝတ္ထုံ နီဟရန္တော ဒွါရပရိစ္ဆေဒံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဝဇေ ဌိတဗလီဗဒ္ဒဿ ဟိ ဝဇော ဝိယ အန္တောဝတ္ထု တဿ ဌာနံ. ဟတ္ထေန ပန ဂဟေတွာ အန္တောဝတ္ထုသ္မိမ္ပိ အာကာသဂတံ ကရောန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ. အန္တောဂါမေ စရန္တမ္ပိ ဂါမပရိက္ခေပံ အတိက္ကာမေန္တဿ ပါရာဇိကံ. သယမေဝ နိက္ခမိတွာ ဂါမူပစာရေ ဝါ ဝတ္ထူပစာရေ ဝါ စရန္တံ ပန ထေယျစိတ္တော ကဋ္ဌေန ဝါ ကထလာယ ဝါ ဥတြာသေတွာ အဋဝိမုခံ ကရောတိ, မောရော ဥဍ္ဍေတွာ အန္တောဂါမေ ဝါ အန္တောဝတ္ထုမှိ ဝါ ဆဒနပိဋ္ဌေ ဝါ နိလီယတိ, ရက္ခတိ. သစေ ပန အဋဝိမုခေ ဥဍ္ဍေတိ ဝါ ဂစ္ဆတိ ဝါ ‘‘အဋဝိံ ပဝေသေတွာ ဂဟေဿာမီ’’တိ ပရိကပ္ပေ အသတိ ပထဝိတော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဥဍ္ဍိတမတ္တေ ဝါ ဒုတိယပဒဝါရေ ဝါ ပါရာဇိကံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဂါမတော နိက္ခန္တဿ ဌိတဋ္ဌာနမေဝ ဌာနံ ဟောတိ. ကပိဉ္ဇရာဒီသုပိ အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယော.

පොළොවෙහි සිටින මොනරෙකුට පාද දෙක සහ පිල් කළඹ යන මේවායේ වශයෙන් (පොළොව ස්පර්ශ වන) ස්ථාන තුනක් තිබේ. එම මොනරා ඔසවන භික්ෂුවට, මොනරාගේ එකදු ස්ථානයක් හෝ පොළොවෙහි ස්පර්ශ වී පවතින තාක් තුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. කෙස් අගක් තරම් ප්‍රමාණයක් හෝ පොළොවෙන් මිදුණු (එසවුණු) සැණින් පාරාජිකා ඇවැත් වේ. කූඩුවක සිටින මොනරෙකු කූඩුව ද සමඟින් ඔසවන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. ඉදින් මොනරාගේ වටිනාකම පාදයක් (කහවණුවෙන් හතරෙන් එකක්) නොවන්නේ නම්, සෑම තැනකදීම වටිනාකම අනුව විනිශ්චය කළ යුතුය. ගෙවත්තක් තුළ හැසිරෙන මොනරෙකු සොර සිතින් පාදයෙන් තල්ලු කරමින් ගෙවත්තෙන් පිටතට පන්නන භික්ෂුව, දොර සීමාව ඉක්මවූ සැණින් පාරාජිකා වේ. ගව ගාලක සිටින ගවයාට ගව ගාල යම් සේද, එසේම ගෙවත්ත යනු එම මොනරාගේ ස්ථානයයි. එහෙත් අතින් අල්ලා ගෙවත්ත ඇතුළත වුවද අහසට එසවුවහොත් පාරාජිකාමය වේ. ගම් මැද හැසිරෙන මොනරෙකු වුවද ගම් සීමාව ඉක්මවන්නාට පාරාජිකා වේ. තමාම නික්ම ගොස් ගම් උපචාරයෙහි හෝ නිවාස උපචාරයෙහි හැසිරෙන මොනරෙකු කෙරෙහි සොර සිතැතිව, ලීයකින් හෝ කැබලිත්තකින් බියගන්වා වනය දෙසට පන්නන විට, එම මොනරා පියඹා ගොස් ගම් මැද හෝ ගෙවත්තක හෝ වහලක් මත ලැගුම් ගනී නම් (භික්ෂුව පාරාජිකාවෙන්) ආරක්ෂා වේ. ඉදින් වනය දෙසටම පියඹා යයි නම් හෝ යයි නම්, 'වනයට ඇතුළු වූ පසු අල්ලා ගන්නෙමි' යන අදහසක් නැති කල්හි, පොළොවෙන් කෙස් අගක් තරම් හෝ ඉහළට පියඹූ සැණින් හෝ දෙවන පියවරේදී පාරාජිකා වේ. ඒ මන්ද? ගමෙන් නික්මුණු මොනරාට ඔහු සිටි තැනම ස්ථානය වන බැවිනි. කොබෙයියන් ආදී සෙසු පක්ෂීන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම විනිශ්චයම වේ.

သာဋကံ ဝါတိ ဝါတဝေဂုက္ခိတ္တံ ပထဝိတလေ ပတ္ထရိတွာ ဌပိတမိဝ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တံ ခလိဗဒ္ဓံ သာဋကံ အဘိမုခါဂတံ ဟတ္ထေန ဧကသ္မိံ အန္တေ ဂဏှာတိ, ဣတော စိတော စ ဌာနံ အဝိကောပေန္တောယေဝ ဂမနုပစ္ဆေဒေ ဒုက္ကဋံ. ဌာနာစာဝနံ အကရောန္တော စာလေတိ, ဖန္ဒာပနေ ထုလ္လစ္စယံ. ဌာနာ စာဝေတိ, ပါရာဇိကံ. ဌာနပရိစ္ဆေဒေါ စဿ မောရဿေဝ ဆဟိ အာကာရေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

වස්ත්‍රයක් පිළිබඳව: සුළඟේ වේගයෙන් ඉහළට ගිය, පොළොවෙහි විහිදා තැබූ වස්ත්‍රයක් මෙන් අහසින් යන, කඳි දමා තද කරන ලද (කලිබද්ධ) වස්ත්‍රයක් තමා ඉදිරියට එන විට එහි එක් කෙළවරකින් අතින් අල්ලා ගනී ද, එහා මෙහා කිරීමෙන් එහි ස්ථානය වෙනස් නොකරමින්ම එහි ගමන නතර කිරීමේදී දුක්කට ඇවැත් වේ. ස්ථානයෙන් ඉවත් නොකර සොලවන්නේ නම් සෙලවීමේ වරදින් තුල්ලච්චය වේ. ස්ථානයෙන් ඉවත් කරන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. මොනරාගේ මෙන් ආකාර හයකින් මෙහි ස්ථාන පරිච්ඡේදය දත යුතුය.

အဗဒ္ဓသာဋကော ပန ဧကသ္မိံ အန္တေ ဂဟိတမတ္တေဝ ဒုတိယေနန္တေန ပတိတွာ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌာတိ, တဿ ဒွေ ဌာနာနိ ဟောန္တိ – ဟတ္ထော စေဝ ဘူမိ စ. တံ ယထာဂဟိတမေဝ ပဌမံ ဂဟိတောကာသပ္ပဒေသတော စာလေတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ပစ္ဆာ ဘူမိတော ဒုတိယဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ ဥက္ခိပတိ, ပါရာဇိကံ. ပဌမံ [Pg.282] ဝါ ဘူမိတော ဥဒ္ဓရတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ပစ္ဆာ ဂဟိတောကာသပ္ပဒေသတော စာဝေတိ, ပါရာဇိကံ. ဂဟဏံ ဝါ အမုဉ္စန္တော ဥဇုကမေဝ ဟတ္ထံ ဩနာမေတွာ ဘူမိဂတံ ကတွာ တေနေဝ ဟတ္ထေန ဥက္ခိပတိ, ပါရာဇိကံ. ဝေဌနေပိ အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယော.

කඳි නොදැමූ (මෘදු) වස්ත්‍රයක් එක් කෙළවරකින් අල්ලාගත් සැණින් අනෙක් කෙළවර පොළොව මත පතිත වේ. එවිට එයට අත සහ පොළොව යනුවෙන් ස්ථාන දෙකක් තිබේ. එය මුලින් අල්ලාගත් ආකාශ ප්‍රදේශයෙන් එහා මෙහා කරයි නම් තුල්ලච්චය වේ. පසුව පොළොවෙන් අනෙක් අතින් හෝ පාදයෙන් ඔසවයි නම් පාරාජිකා වේ. නැතහොත් මුලින් පොළොවෙන් ඔසවයි නම් තුල්ලච්චය වේ, පසුව අල්ලාගත් ප්‍රදේශයෙන් ඉවත් කරයි නම් පාරාජිකා වේ. එසේත් නැතහොත් ඇල්ලූ තැන අත්නොහැර කෙලින්ම අත පහත් කර පොළොවෙහි ස්පර්ශ වූ කොටස ද එම අතින්ම ඉහළට ඔසවයි නම් පාරාජිකා වේ. හිස වෙළුම් පටි (ජටා) සම්බන්ධයෙන් ද මෙම විනිශ්චයම වේ.

ဟိရညံ ဝါ သုဝဏ္ဏံ ဝါ ဆိဇ္ဇမာနန္တိ မနုဿာနံ အလင်္ကရောန္တာနံ ဂီဝေယျကာဒိပိဠန္ဓနံ ဝါ သုဝဏ္ဏသလာကံ ဆိန္ဒန္တာနံ သုဝဏ္ဏကာရာနံ သုဝဏ္ဏခဏ္ဍံ ဝါ ဆိဇ္ဇမာနံ ပတတိ, တဉ္စေ ဘိက္ခု အာကာသေန အာဂစ္ဆန္တံ ထေယျစိတ္တော ဟတ္ထေန ဂဏှာတိ, ဂဟဏမေဝ ဌာနံ. ဂဟိတပ္ပဒေသတော ဟတ္ထံ အပနေတိ, ပါရာဇိကံ. စီဝရေ ပတိတံ ဟတ္ထေန ဥက္ခိပတိ, ပါရာဇိကံ. အနုဒ္ဓရိတွာဝ ယာတိ, ဒုတိယေ ပဒဝါရေ ပါရာဇိကံ. ပတ္တေ ပတိတေပိ ဧသေဝ နယော. သီသေ ဝါ မုခေ ဝါ ပါဒေ ဝါ ပတိဋ္ဌိတံ ဟတ္ထေန ဂဏှာတိ, ပါရာဇိကံ. အဂ္ဂဟေတွာဝ ယာတိ, ဒုတိယေ ပဒဝါရေ ပါရာဇိကံ. ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပတတိ, တဿ ပတိတောကာသောဝ ဌာနံ, န သဗ္ဗံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂံ ပတ္တစီဝရံ ဝါတိ.

රන් රිදී ආදිය කැඩී වැටෙන විට: ආභරණ පළඳින මිනිසුන්ගේ ගෙල බැඳි ආභරණ ආදිය හෝ රන් කූරු කපන ස්වර්ණාභරණ ශිල්පීන්ගේ රන් කැබලි ආදිය හෝ කැඩී වැටෙන විට, භික්ෂුවක් එය අහසින් වැටෙන අතරතුර සොර සිතින් අතින් අල්ලයි නම්, අල්ලාගත් ස්ථානයම එහි ස්ථානය වේ. අල්ලාගත් ප්‍රදේශයෙන් අත ඉවතට ගනී නම් පාරාජිකා වේ. සිවුර මත වැටුණු දෙයක් අතින් ඔසවයි නම් පාරාජිකා වේ. නොඔසවාම (සිවුරේ තබාගෙන) යයි නම් දෙවන පියවරේදී පාරාජිකා වේ. පාත්‍රයක වැටුණු විට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. හිස මත හෝ මුහුණ මත හෝ පාදය මත රැඳුණු රන් රිදී අතින් අල්ලා ගනී නම් පාරාජිකා වේ. අතින් නොඅල්ලාම යයි නම් දෙවන පියවරේදී පාරාජිකා වේ. යම් තැනක වැටේ ද, එම වැටුණු ස්ථානයම එහි ස්ථානය වේ මිස මුළු ශරීරය හෝ සිවුර හෝ පාත්‍රය හෝ ස්ථානය නොවන බව දත යුතුය.

အာကာသဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

අහසෙහි පිහිටි වස්තූන් පිළිබඳ විනිශ්චය (ආකාශට්ඨ කතාව) නිමාවිය.

ဝေဟာသဋ္ဌကထာ

උස් තැන්හි පිහිටි වස්තූන් පිළිබඳ විනිශ්චය (වෙහාසට්ඨ කතාව)

၉၇. ဝေဟာသဋ္ဌေ မဉ္စပီဌာဒီသု ဌပိတံ ဘဏ္ဍံ အာမာသံ ဝါ ဟောတု အနာမာသံ ဝါ, ထေယျစိတ္တေန အာမသန္တဿ ဒုက္ကဋံ. မဉ္စပီဌေသု ဌပိတဘဏ္ဍေသု ပနေတ္ထ ထလဋ္ဌေ ဝုတ္တနယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – သစေ ခလိယာ ဗဒ္ဓသာဋကော မဉ္စေ ဝါ ပီဌေ ဝါ ပတ္ထဋော မဇ္ဈေန မဉ္စတလံ န ဖုသတိ, မဉ္စပါဒေဝ ဖုသတိ, တေသံ ဝသေန ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပါဒါနံ ဥပရိ ဖုဋ္ဌောကာသမေဝ ဟိ အတိက္ကမိတမတ္တေန တတ္ထ ပါရာဇိကံ ဟောတိ. သဟ မဉ္စပီဌေဟိ ဟရန္တဿ ပန မဉ္စပီဌပါဒါနံ ပတိဋ္ဌိတောကာသဝသေန ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

97. ඇඳ පුටු ආදී උස් තැන්වල තබා ඇති වස්තුවක් ස්පර්ශ කිරීමට සුදුසු (ආමාස) දෙයක් වේවා, ස්පර්ශයට නුසුදුසු (අනාමාස - රන් රිදී ආදිය) දෙයක් වේවා, සොර සිතින් ස්පර්ශ කරන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. ඇඳ පුටු මත තබා ඇති වස්තූන් පිළිබඳව 'තලට්ඨ' (පොළොවෙහි ඇති වස්තූන්) සම්බන්ධයෙන් වදාළ නියමයම දත යුතුය. මෙහි විශේෂය මෙයයි: ඉදින් කඳි දැමූ වස්ත්‍රයක් ඇඳක් හෝ පුටුවක් මත විහිදා ඇති විට එහි මැද කොටස ඇඳෙහි මතුපිට ස්පර්ශ නොවී, ඇඳෙහි පාදයන් පමණක් ස්පර්ශ වේ නම්, එම පාදයන් අනුව ස්ථානය දත යුතුය. පාදයන්ට ඉහළින් ස්පර්ශ වූ ස්ථානය ඉක්මවූ සැණින් එහිදී පාරාජිකා වේ. ඇඳ පුටු ද සමඟින් වස්තුව ගෙනයන්නෙකුට නම්, ඇඳ පුටු පාදයන් පොළොවෙහි පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව පාරාජිකාව පිළිබඳ ස්ථානය දත යුතුය.

စီဝရဝံသေ ဝါတိ စီဝရဌပနတ္ထာယ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတေ ဝံသေ ဝါ ကဋ္ဌဒဏ္ဍကေ ဝါ. တတ္ထ သံဟရိတွာ ပါရတော အန္တံ ဩရတော ဘောဂံ ကတွာ ဌပိတစီဝရဿ ပတိဋ္ဌိတောကာသေန ဖုဋ္ဌောကာသောဝ ဌာနံ, န သဗ္ဗော စီဝရဝံသော. တသ္မာ ထေယျစိတ္တေန တံ ဘောဂေ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎန္တဿ ပါရတော ဝံသေ ပတိဋ္ဌိတောကာသံ ဩရတော စီဝရေန ဝံသဿ ဖုဋ္ဌပ္ပဒေသံ အတိက္ကာမေန္တဿ [Pg.283] ဧကဒွင်္ဂုလမတ္တာကဍ္ဎနေနေဝ ပါရာဇိကံ. အန္တေ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထေဝ ပန စီဝရဝံသေ ဝါမတော ဝါ ဒက္ခိဏတော ဝါ သာရေန္တဿ ဝါမန္တေန ဒက္ခိဏန္တဋ္ဌာနံ ဒက္ခိဏန္တေန ဝါ ဝါမန္တဋ္ဌာနံ အတိက္ကန္တမတ္တေ ဒသဒွါဒသင်္ဂုလမတ္တသာရဏေနေဝ ပါရာဇိကံ. ဥဒ္ဓံ ဥက္ခိပန္တဿ ကေသဂ္ဂမတ္တုက္ခိပနေန ပါရာဇိကံ. စီဝရဝံသံ ဖုသန္တံ ဝါ အဖုသန္တံ ဝါ ရဇ္ဇုကေန ဗန္ဓိတွာ ဌပိတစီဝရံ မောစေန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ, မုတ္တေ ပါရာဇိကံ. မုတ္တမတ္တမေဝ ဟိ တံ ‘‘ဌာနာ စုတ’’န္တိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. ဝံသေ ဝေဌေတွာ ဌပိတံ နိဗ္ဗေဌေန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ, နိဗ္ဗေဌိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ဝလယံ ကတွာ ဌပိတေ ဝလယံ ဆိန္ဒတိ ဝါ မောစေတိ ဝါ ဧကံ ဝါ ဝံသကောဋိံ မောစေတွာ နီဟရတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ဆိန္နမတ္တေ မုတ္တမတ္တေ နီဟဋမတ္တေ စ ပါရာဇိကံ. တထာ အကတွာဝ စီဝရဝံသေ ဣတော စိတော စ သာရေတိ, ရက္ခတိ တာဝ. ဝလယဿ ဟိ သဗ္ဗောပိ စီဝရဝံသော ဌာနံ. ကသ္မာ? တတ္ထ သံသရဏဓမ္မတာယ. ယဒါ ပန နံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ အာကာသဂတံ ကရောတိ, ပါရာဇိကံ. ပသာရေတွာ ဌပိတဿ ပတိဋ္ဌိတောကာသေန ဖုဋ္ဌောကာသောဝ ဌာနံ. တတ္ထ သံဟရိတွာ ဌပိတေ ဝုတ္တနယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယံ ပန ဧကေနန္တေန ဘူမိံ ဖုသိတွာ ဌိတံ ဟောတိ, တဿ စီဝရဝံသေ စ ဘူမိယဉ္စ ပတိဋ္ဌိတောကာသဝသေန ဒွေ ဌာနာနိ. တတ္ထ ဘူမိယံ ဧကေနန္တေန ပတိဋ္ဌိတေ အဗဒ္ဓသာဋကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. စီဝရရဇ္ဇုယာပိ အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယော.

"සිවුරු තනපතක (සිවුරු තබන උණ ලීයක)" යනු සිවුරු තැබීම පිණිස බැඳ තබන ලද උණ ලීයක් හෝ ලී දණ්ඩකි. එහි සිවුරක් නමා, එහි එක් අන්තයක් එහා පැත්තට ද, අනෙක් කොටස (භෝගය) මෙහා පැත්තට ද වන සේ තැබූ විට, එම සිවුර ලීයට ස්පර්ශ වන කොටසම එහි ස්ථානය (තැන) වේ; මුළු උණ ලී පතම ස්ථානය නොවේ. එබැවින් සොර සිතින් එම සිවුරේ මෙහා පැත්තේ ඇති රැල්ලෙන් අල්ලා ඇදීමේදී, එහා පැත්තේ ලීයට ස්පර්ශ වී තිබූ කොටස, සිවුර ඇදීම නිසා මෙහා පැත්තට හෝ ලීයේ ස්පර්ශ වන කොටස ඉක්මවා ගියහොත්, අඟලක් හෝ දෙකක් තරම් ඇදීමෙන්ම පාරාජිකා වේ. සිවුරේ අන්තයෙන් අල්ලා අදින්නහුට ද මේ ක්‍රමයම වේ. එම උණ ලී පතෙහිම සිවුර වමට හෝ දකුණට ගෙනයන්නා හට, වම් අන්තයෙන් දකුණු අන්තය තිබූ ස්ථානය හෝ දකුණු අන්තයෙන් වම් අන්තය තිබූ ස්ථානය හෝ ඉක්මවා ගිය සැණින්, අඟල් දහයක් දොළහක් පමණ ගෙනයාමෙන් පාරාජිකා වේ. උඩට එසවීමේදී කෙස් අගක් තරම් ප්‍රමාණයකට එසවීමෙන් පාරාජිකා වේ. සිවුරු තනපතෙහි ස්පර්ශ වන හෝ නොවී හෝ කුඩා ලණුවකින් බැඳ තබා ඇති සිවුරක් ලෙහන්නා හට ථුල්ලච්චය වේ; බැම්මෙන් නිදහස් වූ විට පාරාජිකා වේ. මන්දයත්, බැම්මෙන් නිදහස් වූ සැණින්ම එය 'ස්ථානයෙන් චුත වූයේ' යැයි ගණන් ගැනෙන බැවිනි. උණ ලී පතේ ඔතා තබා ඇති සිවුරක් දිග හරින්නාට ථුල්ලච්චය වේ; සම්පූර්ණයෙන් ලිහිල් වූ විට පාරාජිකා වේ. සිවුර වළල්ලක් මෙන් කර (ගැට ගසා) තැබූ විට, එම වළල්ල කපන්නේ හෝ ලෙහන්නේ හෝ උණ ලීයේ එක් අගකින් ගලවා ඉවතට ගන්නේ නම් ථුල්ලච්චය වේ. කැපූ සැණින්, ලෙහූ සැණින් හෝ ඉවතට ගත් සැණින් පාරාජිකා වේ. එසේ නොකර සිවුරු ලී පතෙහි එහා මෙහා සරලව ලිස්සා යවන්නේ නම්, එතෙක් පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ. මන්දයත්, එවැනි වළල්ලක ස්වභාවය අනුව මුළු උණ ලී පතම එහි ස්ථානය වන බැවිනි. එයට හේතුව එහි එහා මෙහා යා හැකි ස්වභාවයයි. යම් හෙයකින් එය අතින් ගෙන අහසට ඔසවන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. දිග හැර තබන ලද සිවුරක් සම්බන්ධයෙන් නම්, එය ලීයේ ස්පර්ශ වන ස්ථානයම එහි ස්ථානය වේ. එහි නමා තබන ලද සිවුරක් ගැන කලින් කී ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය. යම් සිවුරක් එක් අන්තයකින් පොළොව ස්පර්ශ කර පවතී නම්, එයට සිවුරු ලී පතෙහි සහ පොළොවෙහි වශයෙන් ස්ථාන දෙකක් ඇත. එහි පොළොවේ එක් අන්තයක් ස්පර්ශව පවතින, පදම් නොකළ රෙදි කැබැල්ලක් ගැන වදාළ ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය. සිවුරු එල්ලන ලණුවකදී ද මේ විනිශ්චයම වේ."

အင်္ကုသကေ လဂ္ဂေတွာ ဌပိတဘဏ္ဍံ ပန ဘေသဇ္ဇဃဋော ဝါ ဘေသဇ္ဇတ္ထဝိကာ ဝါ သစေ ဘိတ္တိံ ဝါ ဘူမိံ ဝါ အဖုသိတွာ ဌပိတံ လဂ္ဂနကံ ဃံသန္တဿ နီဟရတော အင်္ကုသကောဋိတော နိက္ခန္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. လဂ္ဂနကံ ဗဒ္ဓံ ဟောတိ, ဗုန္ဒေန ဥက္ခိပိတွာ အာကာသဂတံ ကရောန္တဿ အင်္ကုသကောဋိတော အနိက္ခန္တေပိ ပါရာဇိကံ. ဘိတ္တိနိဿိတံ ဟောတိ, ပဌမံ အင်္ကုသကောဋိတော နီဟရတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ပစ္ဆာ ဘိတ္တိံ မောစေတိ, ပါရာဇိကံ. ပဌမံ ဘိတ္တိံ မောစေတွာ ပစ္ဆာ အင်္ကုသတော နီဟရန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. သစေ ပန ဘာရိယံ ဘဏ္ဍံ နီဟရိတုံ အသက္ကောန္တော သယံ ဘိတ္တိနိဿိတံ ကတွာ အင်္ကုသတော နီဟရတိ, ပုန ဘိတ္တိံ အမောစေတွာပိ အင်္ကုသတော နီဟဋမတ္တေယေဝ ပါရာဇိကံ. အတ္တနာ ကတဋ္ဌာနဉှိ ဌာနံ န ဟောတိ. ဘူမိံ ဖုသိတွာ ဌိတဿ ပန ဒွေ ဧဝ ဌာနာနိ. တတ္ထ ဝုတ္တောယေဝ ဝိနိစ္ဆယော. ယံ [Pg.284] ပန သိက္ကာယ ပက္ခိပိတွာ လဂ္ဂိတံ ဟောတိ, တံ သိက္ကာတော နီဟရန္တဿာပိ သဟ သိက္ကာယ အင်္ကုသတော နီဟရန္တဿာပိ ပါရာဇိကံ. ဘိတ္တိဘူမိသန္နိဿိတဝသေန စေတ္ထ ဌာနဘေဒေါပိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"කොක්කක (අංකුසයක) එල්ලා තබන ලද භාණ්ඩයක් සම්බන්ධයෙන් නම්, බෙහෙත් කළයක් හෝ බෙහෙත් පසුම්බියක් බිත්තියේ හෝ පොළොවේ නොගැටී පවතින්නේ නම්, එය එල්ලන ලණුව කොක්කෙහි ඇතිල්ලෙමින් ඉවතට ගන්නා විට, කොක්කේ අගින් මිදුණු සැණින් පාරාජිකා වේ. එල්ලන ලණුව තදින් බැඳී තිබේ නම්, භාණ්ඩයේ අඩියෙන් (යටින්) ඔසවා අහසට (උඩට) කරන්නාට, කොක්කේ අගින් ඉවතට නොගිය ද පාරාජිකා වේ. බිත්තියට හේත්තු වී ඇත්නම්, පළමුව කොක්කේ අගින් ඉවතට ගන්නා විට ථුල්ලච්චය වේ. පසුව බිත්තියෙන් නිදහස් කළ විට පාරාජිකා වේ. පළමුව බිත්තියෙන් නිදහස් කොට පසුව කොක්කෙන් ඉවතට ගන්නා හට ද මේ ක්‍රමයම වේ. යම් හෙයකින් බර භාණ්ඩයක් ඉවතට ගැනීමට නොහැකිව, තමාම එය බිත්තියට හේත්තු කර කොක්කෙන් ඉවතට ගන්නේ නම්, නැවත බිත්තියෙන් නිදහස් නොකළ ද කොක්කෙන් මිදුණු සැණින් පාරාජිකා වේ. මන්දයත්, තමා විසින්ම සාදාගත් ස්ථානය සැබෑ ස්ථානයක් නොවන බැවිනි. පොළොව ස්පර්ශ කර පවතින භාණ්ඩයකට ස්ථාන දෙකක්ම වේ. එහි විනිශ්චය කලින් කියන ලදී. යම් භාණ්ඩයක් දැලක (සික්කාවක) දමා එල්ලා ඇත්නම්, එය දැලෙන් ඉවතට ගන්නා හට ද, දැල සමඟම කොක්කෙන් ඉවතට ගන්නා හට ද පාරාජිකා වේ. බිත්තියට හෝ පොළොවට හේත්තු වී පවතින ස්වභාවය අනුව මෙහිදී ස්ථාන භේදය ද දත යුතුය."

ဘိတ္တိခီလောတိ ဥဇုကံ ကတွာ ဘိတ္တိယံ အာကောဋိတော ဝါ တတ္ထဇာတကော ဧဝ ဝါ; နာဂဒန္တော ပန ဝင်္ကော အာကောဋိတော ဧဝ. တေသု လဂ္ဂေတွာ ဌပိတံ အင်္ကုသကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ. ဒွီသု တီသု ပန ပဋိပါဋိယာ ဌိတေသု အာရောပေတွာ ဌပိတံ ကုန္တံ ဝါ ဘိန္ဒိဝါလံ ဝါ အဂ္ဂေ ဝါ ဗုန္ဒေ ဝါ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎတိ, ဧကမေကဿ ဖုဋ္ဌောကာသမတ္တေ အတိက္ကန္တေ ပါရာဇိကံ. ဖုဋ္ဌောကာသမတ္တမေဝ ဟိ တေသံ ဌာနံ ဟောတိ, န သဗ္ဗေ ခီလာ ဝါ နာဂဒန္တာ ဝါ. ဘိတ္တိအဘိမုခေါ ဌတွာ မဇ္ဈေ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎတိ, ဩရိမန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ပါရိမန္တေန အတိက္ကန္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ပရတော ပေလ္လေန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဥဇုကံ ဥက္ခိပန္တော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အာကာသဂတံ ကရောတိ, ပါရာဇိကံ. ဘိတ္တိံ နိဿာယ ဌပိတံ ဘိတ္တိံ ဃံသန္တော အာကဍ္ဎတိ, အဂ္ဂေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ဗုန္ဒံ, ဗုန္ဒေန ဝါ ဖုဋ္ဌောကာသံ အဂ္ဂံ အတိက္ကာမေန္တဿ ပါရာဇိကံ. ဘိတ္တိအဘိမုခေါ ဌတွာ အာကဍ္ဎန္တော ဧကေနန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ အပရန္တံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဥဇုကံ ဥက္ခိပန္တော ကေသဂ္ဂမတ္တံ အာကာသဂတံ ကရောတိ, ပါရာဇိကံ.

"බිත්ති ඇණය (භිත්තිඛීල) යනු බිත්තියට කෙළින් ගසා ඇති ඇණය හෝ බිත්තියේම හටගත් ඇණයයි; 'නාගදන්තය' යනු වක්‍ර වූ ඇණයකි. ඒවායේ එල්ලා තබන ලද භාණ්ඩ ගැන කොක්කෙහි (අංකුසක) කී ක්‍රමයටම විනිශ්චය කළ යුතුය. ඇණ දෙකක හෝ තුනක පිළිවෙළින් තබන ලද හෙල්ලක් හෝ එවැනි ආයුධයක් එහි අගින් හෝ මුලින් අල්ලා අදින විට, එක් එක් ඇණයෙහි ස්පර්ශ වී තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා ගිය සැණින් පාරාජිකා වේ. මන්දයත්, එම ආයුධ ස්පර්ශ වන ස්ථානයන්ම පමණක් ඒවායේ ස්ථානයන් වන අතර, සියලු ඇණ ස්ථානයන් නොවන බැවිනි. බිත්තියට මුහුණ ලා සිට මැදින් අල්ලා අදින විට, මෙහා පැත්තේ අන්තය එහා පැත්තේ ස්පර්ශ වී තිබූ ස්ථානය ඉක්මවා ගිය සැණින් පාරාජිකා වේ. එහා පැත්තට තල්ලු කරන්නා හට ද මේ ක්‍රමයම වේ. අතින් ගෙන කෙළින්ම උඩට ඔසවන විට කෙස් අගක් තරම් ප්‍රමාණයක් හෝ අහසට එසවුවහොත් පාරාජිකා වේ. බිත්තියට හේත්තු කර තබා ඇති භාණ්ඩයක් බිත්තියේ අතුල්ලමින් අදින විට, අග කොටසින් ස්පර්ශ වී තිබූ තැන මුල කොටසින් හෝ, මුල කොටසින් ස්පර්ශ වී තිබූ තැන අග කොටසින් හෝ ඉක්මවා යවන්නාට පාරාජිකා වේ. බිත්තියට මුහුණ ලා සිට අදින්නා එක් අන්තයකින් ස්පර්ශ වී තිබූ තැන අනෙක් අන්තයෙන් ඉක්මවා යවයි නම් පාරාජිකා වේ. කෙළින්ම උඩට ඔසවන විට කෙස් අගක් තරම් ප්‍රමාණයක් අහසට එසවුවහොත් පාරාජිකා වේ."

ရုက္ခေ ဝါ လဂ္ဂိတန္တိ တာလရုက္ခာဒီသု အာရောပေတွာ လဂ္ဂိတေ အင်္ကုသကာဒီသု ဝုတ္တနယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထဇာတကံ ပန တာလပိဏ္ဍိံ စာလေန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ. ယသ္မိံ ဖလေ ပါရာဇိကဝတ္ထု ပူရတိ, တသ္မိံ ဗန္ဓနာ မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ပိဏ္ဍိံ ဆိန္ဒတိ, ပါရာဇိကံ. အဂ္ဂေန ပဏ္ဏန္တရံ အာရောပေတွာ ဌပိတာ ဒွေ ဌာနာနိ လဘတိ – ဌပိတဋ္ဌာနဉ္စ ဝဏ္ဋဋ္ဌာနဉ္စ; တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော ပန ‘‘ဆိန္နမတ္တာ ပတမာနာ သဒ္ဒံ ကရေယျာ’’တိ ဘယေန သယံ အဂ္ဂေန ပဏ္ဏန္တရံ အာရောပေတွာ ဆိန္ဒတိ, ဆိန္နမတ္တေ ပါရာဇိကံ. အတ္တနာ ကတဋ္ဌာနဉှိ ဌာနံ န ဟောတိ. ဧတေန ဥပါယေန သဗ္ဗရုက္ခာနံ ပုပ္ဖဖလေသု ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

"ගසක එල්ලා ඇති භාණ්ඩයක් යනු තල් ගසක් ආදී ගස්වල තබා ඇති හෝ එල්ලා ඇති භාණ්ඩයයි. එහිදී කොක්ක ආදියේ දී කී ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය. එහි හටගත් තල් ගෙඩි වත්තියක් (කැනක්) සෙලවීම ථුල්ලච්චය වේ. යම් ගෙඩියක් පාරාජිකාවට නියමිත වටිනාකම සම්පූර්ණ කරයි ද, එම ගෙඩිය නැට්ටෙන් (බන්ධනයෙන්) නිදහස් වූ සැණින් පාරාජිකා වේ. තල් වත්තියම කපා දමන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. වත්තියේ අග කොටස තල් කොළ අතර රැඳී පවතින්නේ නම්, එයට ස්ථාන දෙකක් හිමි වේ - එනම් තබා ඇති ස්ථානය සහ නැට්ට ඇති ස්ථානයයි; එහි විනිශ්චය කලින් කී ක්‍රමයට දත යුතුය. යම් අයෙකු 'කැපූ සැණින් වැටෙන විට ශබ්දයක් වේ යැයි' යන බියෙන්, තමාම එහි අග කොටස තල් කොළ අතර රැඳෙන සේ තබා කපයි නම්, කැපූ සැණින් පාරාජිකා වේ. මන්දයත්, තමා විසින් සාදාගත් ස්ථානය සැබෑ ස්ථානයක් නොවන බැවිනි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු ගස්වල මල් සහ ගෙඩි පිළිබඳ විනිශ්චය දත යුතුය."

ပတ္တာဓာရကေပီတိ ဧတ္ထ ရုက္ခာဓာရကော ဝါ ဟောတု ဝလယာဓာရကော ဝါ ဒဏ္ဍာဓာရကော ဝါ ယံကိဉ္စိ ပတ္တဋ္ဌပနကံ ပစ္ဆိကာပိ ဟောတု ပတ္တာဓာရကော တွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. တတ္ထ ဌပိတပတ္တဿ ပတ္တေန ဖုဋ္ဌောကာသော ဧဝ [Pg.285] ဌာနံ. တတ္ထ ရုက္ခာဓာရကေ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဌာနပရိစ္ဆေဒေါ ဟောတိ. တတ္ထ ဌိတံ ပတ္တံ မုခဝဋ္ဋိယံ ဂဟေတွာ စတူသု ဒိသာသု ယတော ကုတောစိ ကဍ္ဎန္တော ဧကေနန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ အပရန္တံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဥဒ္ဓံ ကေသဂ္ဂမတ္တံ ဥက္ခိပတော ပါရာဇိကံ. သဟာဓာရကေန ဟရန္တဿာပိ ဧသေဝ နယောတိ.

පත්තාධාරකයෙහි ද යනුවෙන් මෙහි ලීවලින් කළ පාත්‍ර ආධාරකයක් වේවා, වළල්ලක් වැනි ආධාරකයක් වේවා, දණ්ඩක් වැනි ආධාරකයක් වේවා, පාත්‍රය තැබීමට යොදා ගන්නා යම් කිසි පැසක් (වට්ටියක්) වැනි දෙයක් වේවා, ඒ සියල්ල 'පාත්‍ර ආධාරකය' (පත්තාධාරක) යන සංඛ්‍යාවටම ඇතුළත් වේ. එහි තැන්පත් කරන ලද පාත්‍රයේ, පාත්‍රය හා ස්පර්ශ වී ඇති ස්ථානයම 'ස්ථානය' (ඨානය) ලෙස සැලකේ. එහි ලී ආධාරකයෙහි ආකාර පහකින් ස්ථාන පරිච්ඡේදය වේ. එහි තබා ඇති පාත්‍රය මුවවිටින් අල්ලා සතර දිශාවෙන් කවර හෝ දිශාවකට ඇදීමෙන් එක් කෙළවරකින් ස්පර්ශ වූ ස්ථානය ඉක්මවා අනෙක් කෙළවරට පමුණුවයි ද, එවිට පාරාජිකා වේ. උඩට කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් එසවූවද පාරාජිකා වේ. ආධාරකය සමඟම පැහැර ගෙන යන්නාට ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဝေဟာသဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

වේහාසට්ඨකථාව (අහසෙහි වූ භාණ්ඩ පිළිබඳ විනිශ්චය) නිම විය.

ဥဒကဋ္ဌကထာ

උදකට්ඨකථාව (ජලයෙහි වූ භාණ්ඩ පිළිබඳ විනිශ්චය)

၉၈. ဥဒကဋ္ဌေ – ဥဒကေ နိက္ခိတ္တံ ဟောတီတိ ရာဇဘယာဒိဘီတေဟိ ဥဒကေန အဝိနဿနဓမ္မေသု တမ္ဗလောဟဘာဇနာဒီသု သုပ္ပဋိစ္ဆန္နံ ကတွာ ပေါက္ခရဏီအာဒီသု အသန္ဒနကေ ဥဒကေ နိက္ခိတ္တံ. တဿ ပတိဋ္ဌိတောကာသောယေဝ ဌာနံ, န သဗ္ဗံ ဥဒကံ. ဂစ္ဆတိ ဝါ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ အဂမ္ဘီရေ ဥဒကေ ပဒသာ ဂစ္ဆန္တဿ ပဒဝါရေ ပဒဝါရေ ဒုက္ကဋံ. ဂမ္ဘီရေ ဟတ္ထေဟိ ဝါ ပါဒေဟိ ဝါ ပယောဂံ ကရောန္တဿ ဟတ္ထဝါရေဟိ ဝါ ပဒဝါရေဟိ ဝါ ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ. ဧသေဝ နယော ကုမ္ဘိဂဟဏတ္ထံ နိမုဇ္ဇနုမ္မုဇ္ဇနေသု. သစေ ပန အန္တရာ ကိဉ္စိ ဥဒကသပ္ပံ ဝါ ဝါဠမစ္ဆံ ဝါ ဒိသွာ ဘီတော ပလာယတိ, အနာပတ္တိ. အာမသနာဒီသု ဘူမိဂတာယ ကုမ္ဘိယာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ ဘူမိံ ခဏိတွာ ကဍ္ဎတိ, ဣဓ ကဒ္ဒမေ ဩသာရေတိ. ဧဝံ ဆဟာကာရေဟိ ဌာနပရိစ္ဆေဒေါ ဟောတိ.

98. ජලයෙහි වූ භාණ්ඩ පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. 'ජලයෙහි තැන්පත් කරන ලද' යනු රජබිය ආදියෙන් බියට පත් වූවන් විසින් ජලයෙන් විනාශ නොවන තඹ ලෝහ භාජන ආදියෙහි බහා හොඳින් වසා පොකුණු ආදියේ නොගලා පවතින ජලයෙහි තැන්පත් කරන ලද භාණ්ඩයයි. එම භාණ්ඩය රැඳී ඇති ස්ථානයම 'ස්ථානය' වේ; මුළු ජලයම ස්ථානය ලෙස නොසැලකේ. (සොර සිතින්) නොගැඹුරු ජලයෙහි පියවරෙන් පියවර යන්නාට පියවරක් පාසා දුක්කටා ඇවැත් වේ. ගැඹුරු ජලයෙහි අත් පා වෙහෙසා පිහිනා යන්නාට අත් පා වෙහෙසන වාරයක් පාසා දුක්කටා ඇවැත් වේ. භාණ්ඩ බහාලූ කළය ගැනීමට දියෙහි ගිලෙන සහ මතුවන අවස්ථාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉදින් අතරමගදී දිය සර්පයෙකු හෝ රෞද්‍ර මත්ස්‍යයෙකු දැක බියෙන් පලා යයි නම් ඇවැත් නැත. ඇල්ලීම ආදියේදී පොළොවෙහි ගිලී ඇති කළය සම්බන්ධයෙන් කී ආකාරයටම විනිශ්චය දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්: එහිදී (ගොඩබිමදී) පොළොව හාරා ඇදිය යුතුය, මෙහිදී (ජලයෙහිදී) මඩ ඉවත් කළ යුතුය. මෙසේ ආකාර හයකින් ස්ථාන පරිච්ඡේදය වේ.

ဥပ္ပလာဒီသု ယသ္မိံ ပုပ္ဖေ ဝတ္ထုံ ပူရေတိ, တသ္မိံ ဆိန္နမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ဥပ္ပလဇာတိကာနဉ္စေတ္ထ ယာဝ ဧကသ္မိမ္ပိ ပဿေ ဝါကော န ဆိဇ္ဇတိ, တာဝ ရက္ခတိ. ပဒုမဇာတိကာနံ ပန ဒဏ္ဍေ ဆိန္နေ အဗ္ဘန္တရေ သုတ္တံ အစ္ဆိန္နမ္ပိ န ရက္ခတိ. သာမိကေဟိ ဆိန္ဒိတွာ ဌပိတာနိ ဥပ္ပလာဒီနိ ဟောန္တိ, ယံ ဝတ္ထုံ ပူရေတိ, တသ္မိံ ဥဒ္ဓဋေ ပါရာဇိကံ. ဟတ္ထကဗဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ, ယသ္မိံ ဟတ္ထကေ ဝတ္ထု ပူရတိ, တသ္မိံ ဥဒ္ဓဋေ ပါရာဇိကံ. ဘာရဗဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ, တံ ဘာရံ ဆန္နံ အာကာရာနံ ယေန ကေနစိ အာကာရေန ဌာနာ စာဝေန္တဿ ဘူမဋ္ဌကုမ္ဘိယံ ဝုတ္တနယေန ပါရာဇိကံ. ဒီဃနာဠာနိ ဥပ္ပလာဒီနိ ဟောန္တိ, ပုပ္ဖေသု ဝါ နာဠေသု ဝါ [Pg.286] ဝေဏိံ ကတွာ ဥဒကပိဋ္ဌေ ရဇ္ဇုကေသု တိဏာနိ သန္ထရိတွာ ဌပေန္တိ ဝါ ဗန္ဓန္တိ ဝါ, တေသံ ဒီဃတော ပုပ္ဖဂ္ဂေန စ နာဠန္တေန စ တိရိယံ ပရိယန္တေဟိ ဟေဋ္ဌာ ပတိဋ္ဌိတောကာသေန ဥဒ္ဓံ ဥပရိ ဌိတဿ ပိဋ္ဌိယာတိ ဆဟာကာရေဟိ ဌာနာ စာဝနပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

උපුල් මල් ආදියෙහි යම් මලක් ගත් විට පාරාජිකා වස්තුව සම්පූර්ණ වේ ද, එම මල සිඳුණු මාත්‍රයෙන් පාරාජිකා වේ. එහිදී උපුල් ජාතියට අයත් මල්වල එක පැත්තකින් හෝ කෙඳි (සිවිය) නොසිඳේ ද, ඒ තාක් (පාරාජිකාවෙන්) ආරක්ෂා වේ. පියුම් (නෙළුම්) ජාති මල්වල නම් නටුව සිඳුණු පසු ඇතුළත නූල නොසිඳී තිබුණ ද ආරක්ෂා නොවේ. හිමිකරුවන් විසින් සිඳ තබන ලද උපුල් මල් ආදියෙහි, යම් ප්‍රමාණයකින් පාරාජිකා වස්තුව සම්පූර්ණ වේ ද, එය එසවූ විට පාරාජිකා වේ. මිටි බැඳ ඇති විට, යම් මිටියකින් වස්තුව සම්පූර්ණ වේ ද, එය එසවූ විට පාරාජිකා වේ. බරක් ලෙස බැඳ ඇති විට, එම බර ආකාර හයකින් කවර හෝ ආකාරයකින් ස්ථානයෙන් සෙලවූවහොත් පොළොවෙහි තැන්පත් කළය සම්බන්ධයෙන් කී ආකාරයටම පාරාජිකා වේ. දිග නටු සහිත උපුල් ආදිය මල්වලින් හෝ නටුවලින් ගොතා ජලය මතුපිට ලණුවලින් තණකොළ අතුරා තබති හෝ බඳිති. ඒවායේ දිග ප්‍රමාණයෙන් මල් අගින් ද නටුව අගින් ද, හරහට කෙළවරින් ද, යටින් ස්පර්ශ වූ ස්ථානයෙන් ද, උඩින් ජල මතුපිටින් ද යනුවෙන් ආකාර හයකින් ස්ථානයෙන් සෙලවීමේ පරිච්ඡේදය දත යුතුය.

ယောပိ ဥဒကပိဋ္ဌိယံ ဌပိတပုပ္ဖကလာပံ ဥဒကံ စာလေတွာ ဝီစိံ ဥဋ္ဌာပေတွာ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ယထာဌိတဋ္ဌာနတော စာဝေတိ, ပါရာဇိကံ. အထ ပန ပရိကပ္ပေတိ ‘‘ဧတ္ထ ဂတံ ဂဟေဿာမီ’’တိ, ရက္ခတိ တာဝ; ဂတဋ္ဌာနေ ပန ဥဒ္ဓရတော ပါရာဇိကံ. ဥဒကတော အစ္စုဂ္ဂတဿ ပုပ္ဖဿ သကလမုဒကံ ဌာနံ, တံ ဥပ္ပာဋေတွာ ဥဇုကံ ဥဒ္ဓရန္တဿ နာဠန္တေ ကေသဂ္ဂမတ္တံ ဥဒကတော အတိက္ကန္တေ ပါရာဇိကံ. ပုပ္ဖေ ဂဟေတွာ အပနာမေတွာ အာကဍ္ဎန္တော ဥပ္ပာဋေတိ, န ဥဒကံ ဌာနံ, ဥပ္ပာဋိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ကလာပဗဒ္ဓါနိ ပုပ္ဖာနိ ဥဒကဋ္ဌာနေ ဝါ ရုက္ခေ ဝါ ဂစ္ဆေ ဝါ ဗန္ဓိတွာ ဌပေန္တိ, ဗန္ဓနံ အမောစေတွာ ဣတော စိတော စ ကရောန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ, ဗန္ဓနေ မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ပဌမံ ဗန္ဓနံ မောစေတွာ ပစ္ဆာ ဟရတိ, ဧတ္ထ ဆဟာကာရေဟိ ဌာနပရိစ္ဆေဒေါတိ ဣဒံ ဥဘယံ မဟာပစ္စရိယာဒီသု ဝုတ္တံ. ပဒုမိနိယံ ပုပ္ဖာနိ သဟ ပဒုမိနိံယာ ဂဏှိတုကာမဿ ပုပ္ဖနာဠေဟိ စ ပတ္တနာဠေဟိ စ ဖုဋ္ဌဥဒကဝသေန ဥဒ္ဓဉ္စေဝ တိရိယဉ္စ ဌာနပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တံ ပနဿ ပဒုမိနိံ အနုပ္ပာဋေတွာ ပုပ္ဖာနိ ဝါ ပတ္တာနိ ဝါ အတ္တနော အဘိမုခံ အာကဍ္ဎန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ. ဥပ္ပာဋိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ.

යමෙක් ජලය මතුපිට තබා ඇති මල් මිටියක් ජලය සෙලවීමෙන් හෝ රළ නැංවීමෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් හෝ තිබූ ස්ථානයෙන් සොලවයි ද, පාරාජිකා වේ. ඉදින් 'මෙහි පැමිණි විට ගන්නෙමි' යි සිතයි නම් ඒ තාක් ආරක්ෂා වේ; පැමිණි ස්ථානයෙන් ඔසවන්නාට පාරාජිකා වේ. ජලයෙන් ඉහළට මතු වී ඇති මලකට මුළු ජලයම ස්ථානය වේ. එය උදුරා කෙළින්ම ඔසවන්නාගේ නටුව කෙළවර කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් ජලයෙන් ඉහළට මතු වූ විට පාරාජිකා වේ. මල් අල්ලා පසෙකට නවා ඇද උදුරන්නේ නම් ජලය ස්ථානය නොවේ, උදුරා අවසන් වූ සැණින් පාරාජිකා වේ. මිටි බැඳි මල් ජලයෙහි හෝ ගසක හෝ පඳුරක හෝ බැඳ තබති. බැම්ම ලිහා නොදමා මෙහා මෙහා කරන්නාට ථුල්ලච්චය වේ. බැම්ම ලිහූ සැණින් පාරාජිකා වේ. පළමුව බැම්ම ලිහා පසුව ගෙන යයි නම්, මෙහි ආකාර හයකින් ස්ථාන පරිච්ඡේදය වන බව මහාපච්චරිය ආදියෙහි දක්වා ඇත. නෙළුම් පඳුරක මල් නෙළුම් පඳුර සමඟම ගැනීමට කැමති වන්නා හට, මල් නටු සහ පත්‍ර නටු ජලයෙහි ස්පර්ශ වී ඇති ආකාරය අනුව උඩට සහ හරහට ස්ථාන පරිච්ඡේදය දත යුතුය. එම නෙළුම් පඳුර උදුරා නොගෙන මල් හෝ පත්‍ර තමා දෙසට ඇදගන්නා හට ථුල්ලච්චය වේ. උදුරා අවසන් වූ සැණින් පාරාජිකා වේ.

ပုပ္ဖပတ္တနာဠေ ဌာနတော အစာဝေတွာပိ ပဌမံ ပဒုမိနိံ ဥပ္ပာဋေန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ. ပစ္ဆာ ပုပ္ဖပတ္တနာဠေသု ဌာနာ စာဝိတေသု ပါရာဇိကံ. ဥပ္ပာဋိတာယ ပဒုမိနိယာ ပုပ္ဖံ ဂဏှန္တော ပန ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃာပေတွာ ကာရေတဗ္ဗော. ဗဟိ ဌပိတေ ရာသိကတကလာပဗဒ္ဓဘာရဗဒ္ဓပုပ္ဖေပိ ဧသေဝ နယော. ဘိသံ ဝါ မုဠာလံ ဝါ ယေန ဝတ္ထု ပူရတိ, တံ ဥပ္ပာဋေန္တဿ ပါရာဇိကံ. ကဒ္ဒမေ ဖုဋ္ဌောကာသဝသေန စေတ္ထ ဌာနံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ. တာနိ ဥပ္ပာဋေန္တဿ သုခုမမ္ပိ မူလံ အစ္ဆိန္နံ ဟောတိ, ရက္ခတိ တာဝ. ဘိသပဗ္ဗေ ဇာတံ ပတ္တံ ဝါ ပုပ္ဖံ ဝါ ဟောတိ, တမ္ပိ ရက္ခတီတိ မဟာအဋ္ဌကထာယမေဝ ဝုတ္တံ. ဘိသဂဏ္ဌိမှိ ပန ကဏ္ဋကော ဟောတိ ယောဗ္ဗနပ္ပတ္တာနံ မုခပိဠကာ ဝိယ, အယံ အဒီဃတ္တာ န ရက္ခတိ. သေသံ ဥပ္ပလာဒီသု ဝုတ္တနယမေဝ.

මල් පත්‍ර නටු ස්ථානයෙන් නොසොල්වා පළමුව නෙළුම් පඳුර උදුරන්නාට ථුල්ලච්චය වේ. පසුව මල් පත්‍ර නටු ස්ථානයෙන් සෙලවූ විට පාරාජිකා වේ. උදුරා දමන ලද නෙළුම් පඳුරකින් මල් ගන්නා මහණෙකු හට නම් භාණ්ඩයේ අගය නියම කර දඬුවම් පැමිණවිය යුතුය. පිටත තබා ඇති ගොඩගසන ලද, මිටි බඳින ලද හෝ බරක් ලෙස බඳින ලද මල් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. නෙළුම් අල හෝ නෙළුම් දඬු යම් ප්‍රමාණයකින් වස්තුව සම්පූර්ණ වේ ද, එය උදුරන්නාට පාරාජිකා වේ. මඩෙහි ස්පර්ශ වී පවතින ස්ථානය අනුව මෙහි ස්ථාන නියම කළ යුතුය. ඒවා උදුරන්නාගේ ඉතා සියුම් මුලක් හෝ නොසිඳී පවතී නම් ඒ තාක් ආරක්ෂා වේ. නෙළුම් අලයේ ගැටයක උපන් පත්‍රයක් හෝ මලක් වේ ද, එය ද නොසිඳී පවතී නම් ආරක්ෂා වන බව මහා අට්ඨකථාවෙහිම දක්වා ඇත. නෙළුම් ගැටයෙහි තරුණයන්ගේ මුහුණෙහි හටගන්නා කුරුලෑ වැනි කටුවක් පවතී. මෙය දිග නොවන බැවින් ආරක්ෂා නොකරයි. සෙසු විස්තර උපුල් මල් සම්බන්ධයෙන් කී ආකාරයටම වේ.

မစ္ဆကစ္ဆပါနံ [Pg.287] သဿာမိကာနံ ဝါပိအာဒီသု သကလမုဒကံ ဌာနံ. တသ္မာ ယော ပဋိဇဂ္ဂနဋ္ဌာနေ သဿာမိကံ မစ္ဆံ ဗဠိသေန ဝါ ဇာလေန ဝါ ကုမနေန ဝါ ဟတ္ထေန ဝါ ဂဏှာတိ, တဿ ယေန မစ္ဆေန ဝတ္ထု ပူရတိ, တသ္မိံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဥဒကတော ဥဒ္ဓဋမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ကောစိ မစ္ဆော ဂယှမာနော ဣတော စိတော စ ဓာဝတိ, အာကာသံ ဝါ ဥပ္ပတတိ, တီရေ ဝါ ပတတိ, အာကာသေ ဝါ ဌိတံ တီရေ ဝါ ပတိတံ ဂဏှတောပိ ပါရာဇိကမေဝ. ကစ္ဆပမ္ပိ ဗဟိ ဂေါစရတ္ထံ ဂတံ ဂဏှတော ဧသေဝ နယော. ဥဒကဋ္ဌံ ပန ဥဒကာ မောစယတော ပါရာဇိကံ.

අයිතිකරුවන් සහිත මසුන් සහ ඉබ්බන් හට වැව් ආදියෙහි මුළු ජලයම ස්ථානය වේ. එබැවින් යමෙක් රැකවල් සහිත ස්ථානයක සිටින අයිතිකරුවන් සහිත මත්ස්‍යයෙකු බිලී කොක්කෙන් හෝ දැලකින් හෝ කුමීනයකින් (මසුන් අල්ලන කූඩයකින්) හෝ අතින් හෝ අල්ලයි ද, යම් මත්ස්‍යයෙකුගෙන් පාරාජිකා වස්තුව සම්පූර්ණ වේ ද, එම මත්ස්‍යයා කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් හෝ ජලයෙන් ඉහළට එසවූ සැණින් පාරාජිකා වේ. යම් මත්ස්‍යයෙක් අල්ලන විට මෙහා මෙහා දුවයි ද, අහසට පනියි ද, වෙරළට වැටෙයි ද, එවිට අහසෙහි සිටින හෝ වෙරළට වැටී සිටින මත්ස්‍යයා අල්ලන්නාට ද පාරාජිකාම වේ. පිටත ගොදුරු සොයා ගිය ඉබ්බෙකු අල්ලන්නාට ද මේ ක්‍රමයම වේ. ජලයෙහි සිටින ඉබ්බෙකු ජලයෙන් ඉවත් කරන්නාට පාරාජිකා වේ.

တေသု တေသု ပန ဇနပဒေသု သဗ္ဗသာဓာရဏဿ မဟာတဠာကဿ နိဒ္ဓမနတုမ္ဗံ နိဿာယ သဗ္ဗသာဓာရဏမေဝ ကုန္နဒီသဒိသံ ဥဒကဝါဟကံ ခဏန္တိ. တတော ခုဒ္ဒကမာတိကာယော နီဟရိတွာ မာတိကာကောဋိယံ အတ္တနော အတ္တနော ဝဠဉ္ဇနတ္ထာယ အာဝါဋေ ခဏန္တိ. တေသံ ပန ယဒါ ဥဒကေန အတ္ထော ဟောတိ, တဒါ အာဝါဋေ ခုဒ္ဒကမာတိကာယော ဥဒကဝါဟကဉ္စ သောဓေတွာ နိဒ္ဓမနတုမ္ဗံ ဥဂ္ဃာဋေန္တိ. တတော ဥဒကေန သဒ္ဓိံ မစ္ဆာ နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန အာဝါဋေ ပတွာ ဝသန္တိ. တတ္ထ တဠာကေ စ ဥဒကဝါဟကေသု စ မစ္ဆေ ဂဏှန္တေ န ဝါရေန္တိ. ခုဒ္ဒကာသု ပန အတ္တနော အတ္တနော မာတိကာသု ဥဒကအာဝါဋေသု စ ပဝိဋ္ဌမစ္ဆေ ဂဏှိတုံ န ဒေန္တိ, ဝါရေန္တိ; တတ္ထ ယော တဠာကေ ဝါ နိဒ္ဓမနတုမ္ဗေ ဝါ ဥဒကဝါဟကေ ဝါ မစ္ဆေ ဂဏှာတိ, အဝဟာရေန သော န ကာရေတဗ္ဗော. ခုဒ္ဒကမာတိကာသု ပန အာဝါဋေသု ဝါ ပဝိဋ္ဌံ ဂဏှန္တော ဂဟိတဿ အဂ္ဃဝသေန ကာရေတဗ္ဗော. သစေ တတော ဂယှမာနော မစ္ဆော အာကာသေ ဝါ ဥပ္ပတတိ, တီရေ ဝါ ပတတိ, တံ အာကာသဋ္ဌံ ဝါ တီရဋ္ဌံ ဝါ ဥဒကဝိနိမုတ္တံ ဂဏှတော အဝဟာရော နတ္ထိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ အတ္တနော ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌာနေ ဌိတဿေဝ တေ သာမိကာ. ဧဝရူပါ ဟိ တတ္ထ ကတိကာ. ကစ္ဆပေပိ ဧသေဝ နယော.

එහෙත් ඒ ඒ ජනපදවල පොදු මහා තටාකයක (වැවක) ජල නිර්ප්‍රවාහ නළය (සොරොව්ව) ඇසුරු කරමින් පොදු වූ කුඩා ගංගාවක් වැනි වූ ජලය ගෙනයන ඇළක් කණිති. එයින් කුඩා ඇළවල් මතු කරගෙන, ඇළ කෙළවරෙහි තමන්ගේ පරිභෝජනය සඳහා වළවල් කණිති. ඔවුන්ට යම් කලෙක ජලය අවශ්‍ය වේද, එකල්හි වළවල්, කුඩා ඇළවල් සහ ප්‍රධාන ඇළ පිරිසිදු කර සොරොව්ව විවෘත කරති. එවිට ජලය සමඟ මසුන් නික්මී අනුපිළිවෙලින් වළවල්වලට පැමිණ වාසය කරති. එහිදී වැවෙහි සහ ප්‍රධාන ඇළවල්වල මසුන් අල්ලන්නන්ව ඔවුන් වළක්වන්නේ නැත. එහෙත් තමන්ට අයත් කුඩා ඇළවල්වල සහ ජල වළවල්වලට ඇතුළු වූ මසුන් ඇල්ලීමට ඉඩ නොදෙති, ඔවුන්ව වළක්වති. එහිදී යම් මහණෙක් වැවෙහි හෝ සොරොව්වෙහි හෝ ප්‍රධාන ඇළෙහි මසුන් අල්ලයිද, සොරකම් කිරීමේ චේතනාවෙන් වුවද ඔහු පාරාජිකාවට පත් නොකළ යුතුය. එහෙත් කුඩා ඇළවල්වල හෝ වළවල්වලට ඇතුළු වූ මසුන් අල්ලන්නා අල්ලාගත් මසුන්ගේ වටිනාකම අනුව පාරාජිකාවට පත් කළ යුතුය. ඉදින් එසේ අල්ලද්දී මත්ස්‍යයා අහසට පැනළා හෝ ඉවුරට වැටුණොත්, එසේ අහසේ හෝ ඉවුරේ සිටින ජලයෙන් වෙන් වූ මත්ස්‍යයා අල්ලන්නාට සොරකමක් (අවහාරයක්) නැත. ඒ මන්ද? මක්නිසාද යත් එම ස්වාමිවරුන් අයිතිවාසිකම් කියන්නේ තම පරිග්‍රහය තුළ (තම ස්ථානය තුළ) සිටින මසුන්ට පමණි. මක්නිසාද යත් එවැනි මසුන් සම්බන්ධයෙන් එහි නීතිය (සම්මුතිය) එසේය. ඉබ්බන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

သစေ ပန မစ္ဆော ဂယှမာနော အာဝါဋတော ခုဒ္ဒကမာတိကံ အာရုဟတိ, တတ္ထ နံ ဂဏှတောပိ အဝဟာရောယေဝ. ခုဒ္ဒကမာတိကာတော ပန ဥဒကဝါဟကံ, တတော စ တဠာကံ အာရူဠှံ ဂဏှတော အဝဟာရော နတ္ထိ. ယော အာဝါဋတော ဘတ္တသိတ္ထေဟိ ပလောဘေတွာ မာတိကံ အာရောပေတွာ ဂဏှာတိ, အဝဟာရောဝ. တတော ပန ပလောဘေတွာ ဥဒကဝါဟကံ အာရောပေတွာ ဂဏှန္တဿ အဝဟာရော နတ္ထိ. ကေစိ ပန ကုတောစိဒေဝ သဗ္ဗသာဓာရဏဋ္ဌာနတော [Pg.288] မစ္ဆေ အာနေတွာ ပစ္ဆိမဝတ္ထုဘာဂေ ဥဒကာဝါဋေ ခိပိတွာ ပေါသေတွာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဒွေ တီဏိ ဥတ္တရိဘင်္ဂတ္ထာယ မာရေန္တိ. ဧဝရူပံ မစ္ဆံ ဥဒကေ ဝါ အာကာသေ ဝါ တီရေ ဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌိတံ ဂဏှတော အဝဟာရော ဧဝ. ကစ္ဆပေပိ ဧသေဝ နယော.

ඉදින් මත්ස්‍යයා අල්ලද්දී වළෙන් කුඩා ඇළට ගියහොත්, එහිදී ඔහු අල්ලන්නාට ද සොරකමක්ම වේ. එහෙත් කුඩා ඇළෙන් ප්‍රධාන ඇළට හෝ වැවට ගිය මත්ස්‍යයා අල්ලන්නාට සොරකමක් නැත. යමෙක් වළෙන් බත් පිඬු ආදියෙන් පොළඹවා ඇළට පමුණුවා අල්ලයිද, එය සොරකමකි. එතැනින් පොළඹවා ප්‍රධාන ඇළට පමුණුවා අල්ලන්නාට සොරකමක් නැත. ඇතැම් මිනිස්සු කිසියම් පොදු ස්ථානයකින් මසුන් ගෙනැවිත් තමන්ගේ වත්ත කෙළවර ඇති ජල වළකට දමා ඇති දැඩි කර, දිනපතා වෑංජන පිණිස මසුන් දෙතුන් දෙනෙකු මරති. එවැනි මත්ස්‍යයෙකු ජලයේ හෝ අහසේ හෝ ඉවුරේ හෝ කොතැනක සිටියත් අල්ලන්නාට සොරකමක්ම වේ. ඉබ්බන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

နိဒါဃကာလေ ပန နဒိယာ သောတေ ပစ္ဆိန္နေ ကတ္ထစိ နိန္နဋ္ဌာနေ ဥဒကံ တိဋ္ဌတိ, တတ္ထ မနုဿာ မစ္ဆာနံ ဝိနာသာယ မဒနဖလဝသာဒီနိ ပက္ခိပိတွာ ဂစ္ဆန္တိ, မစ္ဆာ တာနိ ခါဒန္တာ မရိတွာ ဥတ္တာနာ ဥဒကေ ပ္လဝန္တာ တိဋ္ဌန္တိ. ယော တတ္ထ ဂန္တွာ ‘‘ယာဝ သာမိကာ နာဂစ္ဆန္တိ, တာဝိမေ မစ္ဆေ ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဂဏှာတိ, အဂ္ဃဝသေန ကာရေတဗ္ဗော. ပံသုကူလသညာယ ဂဏှတော အဝဟာရော နတ္ထိ, အာဟရာပေန္တေ ပန ဘဏ္ဍဒေယျံ. မစ္ဆဝိသံ ပက္ခိပိတွာ ဂတမနုဿာ ဘာဇနာနိ အာဟရိတွာ ပူရေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ယာဝ ‘‘ပုနပိ အာဂစ္ဆိဿာမာ’’တိ သာလယာ ဟောန္တိ, တာဝ တေ သဿာမိကမစ္ဆာဝ. ယဒါ ပန တေ ‘‘အလံ အမှာက’’န္တိ နိရာလယာ ပက္ကမန္တိ, တတော ပဋ္ဌာယ ထေယျစိတ္တေန ဂဏှန္တဿ ဒုက္ကဋံ. ပံသုကူလသညိဿ အနာပတ္တိ. ယထာ စ မစ္ဆကစ္ဆပေသု, ဧဝံ သဗ္ဗာယပိ ဩဒကဇာတိယာ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

ගිම්හාන කාලයේ නදියේ දිය පහර සිඳී ගිය විට කිසියම් පල්ලම් සහිත ස්ථානයක ජලය රැඳී පවතී. එහි මිනිස්සු මසුන් විනාශ කිරීම සඳහා මදන ඵල සහ විෂ ආදිය දමා යති. මසුන් ඒවා කා මැරී උඩුකුරු වී ජලයේ පාවෙමින් සිටිති. යමෙක් එහි ගොස් "ස්වාමිවරුන් එන්නට පෙර මේ මසුන් අල්ලා ගන්නෙමි" යි සිතා අල්ලයිද, වටිනාකම අනුව ඔහු විනය කර්මයට යටත් කළ යුතුය. පාංශුකූල සංඥාවෙන් (අයිතිකරුවෙකු නැතැයි යන හැඟීමෙන්) අල්ලන්නාට සොරකමක් නැත, එහෙත් අයිතිකරුවන් ඉල්ලා සිටියහොත් වස්තුව ආපසු දිය යුතුය. මත්ස්‍ය විෂ දමා ගිය මිනිස්සු භාජන ගෙනැවිත් පුරවාගෙන යති. "නැවතත් එන්නෙමු" යි යන බලාපොරොත්තුව (ආලය) පවතින තාක් ඒ මසුන් අයිතිකරුවන් සහිත මසුන්මය. යම් කලෙක ඔවුන් "අපට සෑහේ" යි අපේක්ෂා රහිතව යන්නාහුද, එතැන් සිට සොර සිතින් අල්ලන්නාට දුක්කටාපත්ති වේ. පාංශුකූල සංඥාව ඇති තැනැත්තාට ඇවතක් නැත. මසුන් හා ඉබ්බන් සම්බන්ධයෙන් යම් සේද, සියලුම ජලජ සත්ව වර්ගයා සම්බන්ධයෙන් ද විනිශ්චය මෙසේම දත යුතුය.

ဥဒကဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

උදකට්ඨකථාව (ජලය පිළිබඳ විනිශ්චය) නිම විය.

နာဝဋ္ဌကထာ

නාවට්ඨකථාව

၉၉. နာဝဋ္ဌေ – ပဌမံ တာဝ နာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘နာဝါ နာမ ယာယ တရတီ’’တိ အာဟ. တသ္မာ ဣဓ အန္တမသော ရဇနဒေါဏိကာပိ ဝေဏုကလာပကောပိ ‘‘နာဝါ’’တွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. သီမာသမ္မန္နနေ ပန ဓုဝနာဝါ အန္တော ခဏိတွာ ဝါ ဖလကေဟိ ဗန္ဓိတွာ ဝါ ကတာ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန တိဏ္ဏံ ဝါဟနိကာ ဧဝ ဝဋ္ဋတိ. ဣဓ ပန ဧကဿပိ ဝါဟနိကာ ‘‘နာဝါ’’ တွေဝ ဝုစ္စတိ. နာဝါယ နိက္ခိတ္တန္တိ ယံကိဉ္စိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ ဝါ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓံ ဝါ; တဿ အဝဟာရလက္ခဏံ ထလဋ္ဌေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နာဝံ အဝဟရိဿာမီတိအာဒိမှိ စ ဒုတိယပရိယေသနဂမနအာမသနဖန္ဒာပနာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ. ဗန္ဓနံ မောစေတီတိ ဧတ္ထ ပန ယာ ဗန္ဓနေ မုတ္တမတ္တေ ဌာနာ န စဝတိ, တဿာ ဗန္ဓနံ ယာဝ [Pg.289] န မုတ္တံ ဟောတိ, တာဝ ဒုက္ကဋံ. မုတ္တေ ပန ထုလ္လစ္စယမ္ပိ ပါရာဇိကမ္ပိ ဟောတိ, တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. အယံ တာဝ ပါဠိဝဏ္ဏနာ.

99. නාවට්ඨකථාවෙහි - පළමුව නෞකාව දක්වමින් "යමකින් එතෙර වේද එය නෞකාවයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. එබැවින් මෙහි අවම වශයෙන් රෙදි සායම් කරන ඔරුව (දෝණිය) හෝ උණ බට මිටිය පවා "නෞකාව" ලෙසම දත යුතුය. සීමා සම්මත කිරීමේදී ස්ථාවර නෞකාව (දුවනාව) යනු ඇතුළත හෑරූ හෝ ලෑලිවලින් බැඳ සැකසූ, අවම වශයෙන් තිදෙනෙකුට යා හැකි නෞකාවකි. එහෙත් මෙහිදී එක් අයෙකුට යා හැකි නෞකාව ද "නෞකාව" ලෙසම කියනු ලැබේ. නෞකාවෙහි තැන්පත් කරන ලද පණ ඇති හෝ පණ නැති යම් වස්තුවක් වේද; එහි සොරකම් කිරීමේ ලක්ෂණය ගොඩබිම වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. "නෞකාව සොරකම් කරන්නෙමි" යනාදී පාඨවල දෙවැනි සෙවීම, යාම, ස්පර්ශ කිරීම, සෙලවීම යන කරුණු පෙර කියන ලද ක්‍රමයටමය. "බැඳුම මුදවයි" යන මෙහිදී, බැම්ම ලිහා දැමූ සැණින් ස්ථානයෙන් ඉවත් නොවන නෞකාවක බැම්ම යම් තාක් සම්පූර්ණයෙන් ලිහා නැත්ද, ඒ තාක් දුක්කටාපත්ති වේ. බැම්ම ලිහා දැමූ පසු ථුල්ලච්චය හෝ පාරාජිකා වේ. එය ඉදිරියේදී පැහැදිලි වනු ඇත. සෙසු කරුණු කියන ලද ක්‍රමයටමය. මෙය පළමුව පාලි වර්ණනාවයි.

အယံ ပနေတ္ထ ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယော – စဏ္ဍသောတေ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတနာဝါယ ဧကံ ဌာနံ ဗန္ဓနမေဝ, တသ္မိံ မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. တတ္ထ ယုတ္တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာ ဧဝ. ဝိပ္ပနဋ္ဌာ နာဝါ ပန ယံ ယံ ဥဒကပ္ပဒေသံ ဖရိတွာ ဌိတာ ဟောတိ, သွာဿာ ဌာနံ. တသ္မာ တံ ဥဒ္ဓံ ဝါ ဥစ္စာရေန္တဿ, အဓော ဝါ ဩပိလာပေန္တဿ, စတူသု ဝါ ဒိသာသု ဖုဋ္ဌောကာသံ အတိက္ကာမေန္တဿ အတိက္ကန္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. နိစ္စလေ ဥဒကေ အဗန္ဓနံ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဌိတနာဝံ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ ဝါမဒက္ခိဏပဿတော ဝါ ကဍ္ဎန္တဿ ဧကေနန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ အပရေန ဥဒကေ ပတိဋ္ဌိတန္တေန အတိက္ကန္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ဥဒ္ဓံ ကေသဂ္ဂမတ္တံ ဥဒကတော မောစိတေ အဓော နာဝါတလေန ဖုဋ္ဌောကာသံ မုခဝဋ္ဋိံ အတိက္ကန္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. တီရေ ဗန္ဓိတွာ နိစ္စလေ ဥဒကေ ဌပိတနာဝါယ ဗန္ဓနဉ္စ ဌိတောကာသော စာတိ ဒွေ ဌာနာနိ. တံ ပဌမံ ဗန္ဓနာ မောစေတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ပစ္ဆာ ဆန္နံ အာကာရာနံ အညတရေန ဌာနာ စာဝေတိ, ပါရာဇိကံ. ပဌမံ ဌာနာ စာဝေတွာ ပစ္ဆာ ဗန္ဓနမောစနေပိ ဧသေဝ နယော. ထလေ ဥဿာဒေတွာ ဥက္ကုဇ္ဇိတွာ ဌပိတနာဝါယ ဖုဋ္ဌောကာသောဝ ဌာနံ. တဿာ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဌာနပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි පාලි මුක්තක විනිශ්චය (පාලි පාඨයෙන් බැහැරව කියන විනිශ්චය) මෙසේය - සැඬ පහර ඇති තැනක බැඳ තබා ඇති නෞකාවක එක් ස්ථානයක් නම් බැම්මමය. එය ලිහා දැමූ සැණින් පාරාජිකා වේ. එහි යුක්තිය පෙර කියන ලදී. මංමුළා වූ (පාවී යන) නෞකාව යම් ජල ප්‍රදේශයක් වසාගෙන සිටීද, එය එහි ස්ථානයයි. එබැවින් එය උඩට එසවීමෙන් හෝ, යටට ගිල්වීමෙන් හෝ, සතර දිශාවකට තම ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගෙන යාමෙන් හෝ ඒ ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය සැණින් පාරාජිකා වේ. නිසල ජලයේ බැම්මක් නොමැතිව ස්වභාවයෙන්ම පවතින නෞකාවක් ඉදිරියට හෝ පසෙකට හෝ වම්-දකුණු දිශාවකට හෝ අදින්නාට, නෞකාවේ එක අන්තයක් තවත් අන්තයක් මගින් ජලයේ පැවති ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය සැණින් පාරාජිකා වේ. කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් ජලයෙන් උඩට එසවූ විට හෝ නෞකාවේ පතුල ස්පර්ශ වී තිබූ ප්‍රමාණය ඉක්මවා මතුපිට දාරය මට්ටමට පහළට ගිල්වූ සැණින් පාරාජිකා වේ. ඉවුරක බැඳ නිසල ජලයේ තබා ඇති නෞකාවක බැම්ම සහ එය පවතින ස්ථානය යනුවෙන් ස්ථාන දෙකක් ඇත. එය පළමුව බැම්මෙන් මුදවයි නම් දුක්කටාපත්ති වේ. පසුව ආකාර හයකින් එකකින් ස්ථානයෙන් චලනය කරයි නම් පාරාජිකා වේ. පළමුව ස්ථානයෙන් චලනය කර පසුව බැම්ම ලිහීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ගොඩබිම ඔසවා මුනින් අතට හරවා තබා ඇති නෞකාවක එය ස්පර්ශ වී ඇති ප්‍රමාණයම එහි ස්ථානයයි. එහි ස්ථාන නිර්ණය ආකාර පහකින් දත යුතුය.

နိက္ကုဇ္ဇိတွာ ဌပိတနာဝါယ ပန မုခဝဋ္ဋိယာ ဖုဋ္ဌောကာသောဝ ဌာနံ, တဿာပိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဌာနပရိစ္ဆေဒံ ဉတွာ ယတော ကုတောစိ ဖုဋ္ဌောကာသံ ဥဒ္ဓဉ္စ ကေသဂ္ဂမတ္တံ အတိက္ကန္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ထလေ ပန ဥဿာဒေတွာ ဒွိန္နံ ဒါရုဃဋိကာနံ ဥပရိ ဌပိတနာဝါယ ဒါရုဃဋိကာနံ ဖုဋ္ဌောကာသောယေဝ ဌာနံ, တသ္မာ တတ္ထ မဉ္စပါဒမတ္ထကေသုယေဝ ပတ္ထဋဗဒ္ဓသာဋကေ နာဂဒန္တေသု ဌပိတဘိန္ဒိဝါလေ စ ဝုတ္တနယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මුනින් නවා තැබූ බෝට්ටුවක (නැවක) නම් එහි මුවවිට පොළොවේ ස්පර්ශ වී ඇති ස්ථානයම 'ස්ථානය' (ṭhāna) ලෙස සැලකේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් ද පංචාකාරයකින් ස්ථාන නිර්ණය කිරීම දැනගෙන, ස්පර්ශ වී ඇති ස්ථානයෙන් කවර දිශාවකට වුවද හෝ ඉහළට හෝ කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් ඉක්මවා ගිය විට පාරාජිකා වන බව දත යුතුය. ගොඩබිමෙහි ඔසවා තැබූ, ලී කුට්ටි දෙකක් මත තැබූ නැවක නම් එම ලී කුට්ටි ස්පර්ශ වී ඇති ස්ථානයම 'ස්ථානය' වේ. එබැවින් ඇඳ පාද මුදුනෙහි තැබූ රෙදි සම්බන්ධයෙන් ද, බිත්ති කවුළුවල (නාගදන්තයන්හි) තැබූ මල්ලක් හෝ පැසක් (භින්දිවාල) සම්බන්ධයෙන් ද කලින් කී ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය.

ယောတ္တဗဒ္ဓါယ ပန နာဝါယ သဋ္ဌိသတ္တတိဗျာမပ္ပမာဏံ ယောတ္တံ အမောစေတွာဝ အာကဍ္ဎိတွာ

ලණුවලින් බඳින ලද නැවක, බඹ සැටක් හෝ හැත්තෑවක් පමණ දිගැති ලණුව නොමුදාම අදිනු ලැබුවහොත්,

ပထဝိလဂ္ဂံ ကတွာ သဟ ယောတ္တေန ထလေ ဌပိတာယ နာဝါယ [Pg.290] န ဖုဋ္ဌောကာသမတ္တမေဝ ဌာနံ. အထ ခေါ ယောတ္တကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နာဝါယ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတောကာသဿ ပစ္ဆိမန္တော တာဝ ဒီဃတော, တိရိယံ ပန နာဝါယ စ ယောတ္တဿ စ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတပရိယန္တပ္ပမာဏံ ဌာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံ ဒီဃတော ဝါ တိရိယတော ဝါ ကဍ္ဎန္တဿ ဧကေနန္တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ အပရေန ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတန္တေန အတိက္ကန္တမတ္တေ, ဥဒ္ဓံ ကေသဂ္ဂမတ္တံ သဟ ယောတ္တေန ပထဝိတော မောစိတေ ပါရာဇိကံ. ယော ပန တိတ္ထေ ဌိတနာဝံ အာရုဟိတွာ ထေယျစိတ္တော အရိတ္တေန ဝါ ဖိယေန ဝါ ပါဇေတိ, ပါရာဇိကံ. သစေ ပန ဆတ္တံ ဝါ ပဏာမေတွာ စီဝရံ ဝါ ပါဒေဟိ အက္ကမိတွာ ဟတ္ထေဟိ ဥက္ခိပိတွာ လင်္ကာရသဒိသံ ကတွာ ဝါတံ ဂဏှာပေတိ, ဗလဝါ စ ဝါတော အာဂမ္မ နာဝံ ဟရတိ, ဝါတေနေဝ သာ ဟဋာ ဟောတိ; ပုဂ္ဂလဿ နတ္ထိ အဝဟာရော. ပယောဂေါ အတ္ထိ, သော ပန ဌာနာ စာဝနပယောဂေါ န ဟောတိ. ယဒိ ပန တံ နာဝံ ဧဝံ ဂစ္ဆန္တိံ ပကတိဂမနံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ အညံ ဒိသာဘာဂံ နေတိ, ပါရာဇိကံ. သယမေဝ ယံကိဉ္စိ ဂါမတိတ္ထံ သမ္ပတ္တံ ဌာနာ အစာဝေန္တောဝ ဝိက္ကိဏိတွာ ဂစ္ဆတိ, နေဝ အတ္ထိ အဝဟာရော. ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတီတိ.

ලණුව ද සමඟ පොළොවේ ස්පර්ශ වන සේ ගොඩබිම තබා ඇති නැවක, ස්පර්ශ වී ඇති ස්ථානය පමණක් 'ස්ථානය' නොවේ. එහෙත් ලණුවේ අග සිට නැව පොළොවේ පිහිටා ඇති අවසාන කෙළවර දක්වා දිග අතට ද, නැවෙහි සහ ලණුවෙහි පොළොවේ ස්පර්ශ වන සීමාව පළල අතට ද 'ස්ථානය' ලෙස දත යුතුය. එය දිග අතට හෝ පළල අතට හෝ අදින්නෙකු හට එක් කෙළවරකින් ස්පර්ශ වූ ස්ථානය ඉක්මවා ගිය විට හෝ, අනෙක් කෙළවර පොළොවේ පිහිටි සීමාව ද ඉක්මවා ගිය විට හෝ, ලණුව ද සමඟ පොළොවෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් ඉහළට එසවූ විට පාරාජිකා වේ. යම් මහණෙක් තොටුපළේ තිබෙන නැවකට නැගී සොර සිතින් හබලකින් හෝ පියලකින් පදවයි ද, පාරාජිකා වේ. ඉදින් කුඩයක් ඇල කර හෝ සිවුරක් පයින් පාගා දෑතින් ඔසවා රුවලක් මෙන් සකස් කර සුළඟ වැදීමට සලස්වයි ද, එවිට බලවත් සුළඟක් පැමිණ නැව ගෙන යයි ද, එය සුළඟින්ම ගෙන යන ලද්දකි; පුද්ගලයාට සොරකමක් (අවහාරයක්) සිදු නොවේ. උත්සාහය (ප්‍රයෝගය) ඇතත්, එය ස්ථානයෙන් ඉවත් කිරීමේ ප්‍රයෝගයක් නොවේ. ඉදින් එසේ යන නැවක සාමාන්‍ය ගමන නතර කර වෙනත් දිශාවකට මෙහෙයවයි ද, පාරාජිකා වේ. නැව ඉබේම කිසියම් ගමක තොටුපළකට පැමිණි විට, එය ස්ථානයෙන් ඉවත් නොකර විකුණා යයි ද, සොරකමක් සිදු නොවේ. එහෙත් එම බඩු වල වටිනාකම ගෙවිය යුතුය.

နာဝဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

නැව පිළිබඳ අටුවා විනිශ්චය නිම විය.

ယာနဋ္ဌကထာ

යාන (වාහන) පිළිබඳ අටුවා විනිශ්චය.

၁၀၀. ယာနဋ္ဌေ – ယာနံ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘ယာနံ နာမ ဝယှ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥပရိ မဏ္ဍပသဒိသံ ပဒရစ္ဆန္နံ သဗ္ဗပလိဂုဏ္ဌိမံ ဝါ ဆာဒေတွာ ကတံ ဝယှံ. ဥဘောသု ပဿေသု သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယာ ဂေါပါနသိယော ဒတွာ ဂရုဠပက္ခကနယေန ကတာ သန္ဒမာနိကာ. ရထော စ သကဋဉ္စ ပါကဋမေဝ. တေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ သဝိညာဏကံ ဝါ အဝိညာဏကံ ဝါ ရာသိအာဒိဝသေန ဌပိတံ ဘဏ္ဍံ ထေယျစိတ္တေန ဌာနာ စာဝေန္တဿ နာဝဋ္ဌေ စ ထလဋ္ဌေ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

100. යාන පිළිබඳ විනිශ්චයෙහි - පළමුව යානය දක්වමින් "යානය නම් වය්හයයි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ඉහළ මණ්ඩපයක් මෙන් ලෑලිවලින් වසා ඇති හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම වට කර ඇති යානය 'වය්හ' නම් වේ. දෙපස රන් රිදී ආදියෙන් නිමවූ පරාල (ගෝපානසී) යොදා ගුරුළු පියාපත් ආකාරයට නිමවූ යානය 'සන්දමානිකා' (දෝලාව) නම් වේ. රථය සහ කරත්තය ප්‍රකටය. ඒ කවර යානයක වුවද තබා ඇති පණ ඇති හෝ පණ නැති බඩු බාහිරාදිය සොර සිතින් ස්ථානයෙන් සොලවන්නාට, නැවෙහි සහ ගොඩබිමෙහි තැබූ බඩු සම්බන්ධයෙන් කී ක්‍රමයටම පාරාජිකා වන බව දත යුතුය.

အယံ ပန ဝိသေသော – ယာနဋ္ဌံ တဏ္ဍုလာဒိဘဏ္ဍံ ပိဋကေန ဂဏှတော ပိဋကေ အနုက္ခိတ္တေပိ ပိဋကံ အပဟရိတွာ တဏ္ဍုလာဒီနံ ဧကာဗဒ္ဓဘာဝေ ဝိကောပိတေ ပါရာဇိကံ. ထလဋ္ဌာဒီသုပိ အယံ နယော လဗ္ဘတိ. ယာနံ [Pg.291] အဝဟရိဿာမီတိအာဒိမှိ ဒုတိယပရိယေသနာဒီနိ ဝုတ္တနယာနေဝ. ဌာနာ စာဝေတီတိ ဧတ္ထ ပန ဒုကယုတ္တဿ ယာနဿ ဒွိန္နံ ဂေါဏာနံ အဋ္ဌ ပါဒါ, ဒွေ စ စက္ကာနီတိ ဒသ ဌာနာနိ. တံ ထေယျစိတ္တဿ ဓုရေ နိသီဒိတွာ ပါဇယတော ဂေါဏာနံ ပါဒုဒ္ဓါရေ ထုလ္လစ္စယံ. စက္ကာနံ ပန ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတပ္ပဒေသတော ကေသဂ္ဂမတ္တေ အတိက္ကန္တေ ပါရာဇိကံ. သစေ ပန ဂေါဏာ ‘‘နာယံ အမှာကံ သာမိကော’’တိ ဉတွာ ဓုရံ ဆဍ္ဍေတွာ အာကဍ္ဎန္တာ တိဋ္ဌန္တိ ဝါ ဖန္ဒန္တိ ဝါ, ရက္ခတိ တာဝ. ဂေါဏေ ပုန ဥဇုကံ ပဋိပါဒေတွာ ဓုရံ အာရောပေတွာ ဒဠှံ ယောဇေတွာ ပါစနေန ဝိဇ္ဈိတွာ ပါဇေန္တဿ ဝုတ္တနယေနေဝ တေသံ ပါဒုဒ္ဓါရေ ထုလ္လစ္စယံ. စက္ကာတိက္ကမေ ပါရာဇိကံ.

මෙහි විශේෂය නම් - යානයක ඇති සහල් ආදී බඩු කූඩයකට පුරවා ගන්නා විට, කූඩය ඔසවා නැතත්, කූඩය ඉවතට ගෙන යාමෙන් සහල් ආදියේ එකට බැඳී තිබුණු ස්වභාවය වෙනස් වූ විට පාරාජිකා වේ. ගොඩබිම තැබූ බඩු ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ලැබේ. "යානය සොරකම් කරන්නෙමි" යනාදියේදී දෙවන සෙවීම ආදිය කලින් කී පරිදිම වේ. 'ස්ථානයෙන් චලනය කිරීම' යන්නෙහි විනිශ්චය මෙසේය: ගොනුන් දෙදෙනෙකු බැඳි යානයක ගොනුන්ගේ පාද අටක් සහ රෝද දෙකක් වශයෙන් ස්ථාන දහයක් ඇත. සොර සිතින් විය ගහෙහි (ධුරයෙහි) ඉඳගෙන පදවන්නාට, ගොනුන් පාද එසවූ විට ථුල්ලච්චය වේ. රෝද පොළොවේ ස්පර්ශ වී තිබූ ස්ථානයෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් ඉක්මවා ගිය විට පාරාජිකා වේ. ඉදින් ගොන්නු "මොහු අපේ ස්වාමියා නොවේ" යයි දැන වියගහ අත්හැර අදිමින් සිටිත් ද හෝ දඟලත් ද, ඒ තාක් (පාරාජිකාවෙන්) ආරක්ෂා වේ. නැවත ගොනුන් කෙළින් කර, වියගහ පටවා, තදින් බැඳ, කෙවිටෙන් ඇන පදවන්නාට, කලින් කී පරිදිම පාද එසවීමේදී ථුල්ලච්චය ද, රෝද ස්ථානයෙන් ඉක්මවීමේදී පාරාජිකා ද වේ.

သစေပိ သကဒ္ဒမေ မဂ္ဂေ ဧကံ စက္ကံ ကဒ္ဒမေ လဂ္ဂံ ဟောတိ, ဒုတိယံ စက္ကံ ဂေါဏာ ပရိဝတ္တေန္တာ ပဝတ္တေန္တိ, ဧကဿ ဌိတတ္တာ န တာဝ အဝဟာရော ဟောတိ. ဂေါဏေ ပန ပုန ဥဇုကံ ပဋိပါဒေတွာ ပါဇေန္တဿ ဌိတစက္ကေ ကေသဂ္ဂမတ္တံ ဖုဋ္ဌောကာသံ အတိက္ကန္တေ ပါရာဇိကံ. စတုယုတ္တကဿ ပန အဋ္ဌာရသ ဌာနာနိ, အဋ္ဌယုတ္တကဿ စတုတ္တိံသာတိ – ဧတေနုပါယေန ယုတ္တယာနဿ ဌာနဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මඩ සහිත මාර්ගයක එක් රෝදයක් මඩේ එරී තිබියදී, ගොනුන් දෙවන රෝදය කරකවමින් ඉදිරියට ගෙන යත් ද, එක් රෝදයක් නතර වී ඇති බැවින් ඒ තාක් සොරකම සම්පූර්ණ නොවේ. නැවත ගොනුන් කෙළින් කර පදවන්නාට, නැවතී තිබූ රෝදය ද ස්පර්ශ වී තිබූ ස්ථානයෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් ඉක්මවා ගිය විට පාරාජිකා වේ. ගොනුන් සිව්දෙනෙකු බැඳි යානයක ස්ථාන දහඅටක් ද, අටදෙනෙකු බැඳි යානයක ස්ථාන තිස්හතරක් ද ඇත - මේ ක්‍රමයෙන් බැඳ ඇති යානයන්හි ස්ථාන ප්‍රමාණයන් දත යුතුය.

ယံ ပန အယုတ္တကံ ဓုရေ ဧကာယ ပစ္ဆတော စ ဒွီဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိနီဟိ ဥပတ္ထမ္ဘေတွာ ဌပိတံ, တဿ တိဏ္ဏံ ဥပတ္ထမ္ဘိနီနံ စက္ကာနဉ္စ ဝသေန ပဉ္စ ဌာနာနိ. သစေ ဓုရေ ဥပတ္ထမ္ဘိနီ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ ကပ္ပကတာ ဟောတိ, ဆ ဌာနာနိ. ပစ္ဆတော ပန အနုပတ္ထမ္ဘေတွာ ဓုရေ ဥပတ္ထမ္ဘိတဿေဝ ဥပတ္ထမ္ဘိနီဝသေန တီဏိ ဝါ စတ္တာရိ ဝါ ဌာနာနိ. ဓုရေန ဖလကဿ ဝါ ဒါရုကဿ ဝါ ဥပရိ ဌပိတဿ တီဏိ ဌာနာနိ. တထာ ပထဝိယံ ဌပိတဿ. တံ ဓုရံကဍ္ဎိတွာ ဝါ ဥက္ခိပိတွာ ဝါ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဌာနာ စာဝေန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ. စက္ကာနံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနေ ကေသဂ္ဂမတ္တံ အတိက္ကန္တေ ပါရာဇိကံ. စက္ကာနိ အပနေတွာ ဒွီဟိ အက္ခသီသေဟိ ဒါရူနံ ဥပရိ ဌပိတဿ ဒွေ ဌာနာနိ. တံ ကဍ္ဎန္တော ဝါ ဥက္ခိပန္တော ဝါ ဖုဋ္ဌောကာသံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဘူမိယံ ဌပိတဿ ဓုရေန စ စတူဟိ စ အက္ခုဒ္ဓီဟိ ပတိဋ္ဌိတဝသေန ပဉ္စ ဌာနာနိ. တံ ဓုရေ ဂဟေတွာ ကဍ္ဎတော ဥဒ္ဓီနံ ပစ္ဆိမန္တေဟိ ပုရိမန္တေ အတိက္ကန္တေ ပါရာဇိကံ. ဥဒ္ဓီသု ဂဟေတွာ ကဍ္ဎတော ဥဒ္ဓီနံ ပုရိမန္တေဟိ ပစ္ဆိမန္တေ အတိက္ကန္တေ ပါရာဇိကံ. ပဿေ ဂဟေတွာ ကဍ္ဎတော ဥဒ္ဓီနံယေဝ တိရိယံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနဿ အတိက္ကမေန ပါရာဇိကံ. မဇ္ဈေ ဂဟေတွာ ဥက္ခိပတော ကေသဂ္ဂမတ္တံ ပထဝိတော [Pg.292] မုတ္တေ ပါရာဇိကံ. အထ ဥဒ္ဓိခါဏုကာ န ဟောန္တိ, သမမေဝ ဗာဟံ ကတွာ မဇ္ဈေ ဝိဇ္ဈိတွာ အက္ခသီသာနိ ပဝေသိတာနိ ဟောန္တိ, တံ ဟေဋ္ဌိမတလဿ သမန္တာ သဗ္ဗံ ပထဝိံ ဖုသိတွာ တိဋ္ဌတိ. တတ္ထ စတူသု ဒိသာသု ဥဒ္ဓဉ္စ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနာတိက္ကမဝသေန ပါရာဇိကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဘူမိယံ နာဘိယာ ဌပိတစက္ကဿ ဧကမေဝ ဌာနံ, တဿ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ပရိစ္ဆေဒေါ. နေမိပဿေန စ နာဘိယာ စ ဖုသိတွာ ဌိတဿ ဒွေ ဌာနာနိ. နေမိယာ ဥဋ္ဌိတဘာဂံ ပါဒေန အက္ကမိတွာ ဘူမိယံ ဖုသာပေတွာ အရေသု ဝါ နေမိယာ ဝါ ဂဟေတွာ ဥက္ခိပန္တဿ အတ္တနာ ကတဋ္ဌာနံ ဌာနံ န ဟောတိ, တသ္မာ တသ္မိံ ဌိတေပိ အဝသေသဋ္ဌာနေ အတိက္ကန္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ.

තවද, ගොනුන් නොබැඳි වියගසෙහි එක් රැකුලක් (ආධාරකයක්) සහ පිටුපස රැකුල් දෙකකින් රඳවා තබා ඇති රියෙහි, එම රැකුල් තුන සහ රෝද දෙක අනුව (පොළොව ස්පර්ශ වන) ස්ථාන පහක් වේ. ඉදිරිපස වියගසෙහි රැකුල පහළ කොටසෙහි දෙබලක් සේ පවතී නම් ස්ථාන හයක් වේ. පිටුපසින් ආධාරක නොතබා ඉදිරිපස වියගසෙහි පමණක් රැකුල් තැබූ රියක එම රැකුල් ස්වභාවය අනුව ස්ථාන තුනක් හෝ හතරක් වේ. වියගස ලෑල්ලක් හෝ ලී කොටයක් මත තැබූ රියක (රෝද දෙකත් සමඟ) ස්ථාන තුනක් වේ. පොළොවෙහි තැබූ විට ද එසේම වේ. එම වියගස ඇදීමෙන් හෝ එසවීමෙන් ඉදිරිපසින් හා පිටුපසින් එම ස්ථානවලින් චලනය කරන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. රෝද පිහිටා තිබූ ස්ථානයෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් ඉක්මවූ කල්හි පාරාජිකා වේ. රෝද ඉවත් කර අක් දඬු (Axle ends) දෙක ලී කොට මත තැබූ රියක ස්ථාන දෙකක් වේ. එය අදින්නා හෝ ඔසවන්නා ස්පර්ශ වී ඇති ප්‍රදේශය ඉක්මවයි ද, පාරාජිකා වේ. පොළොවෙහි තැබූ රියක වියගස සහ අක් දඬු කෙළවරවල් (වක් සූති) හතර අනුව ස්ථාන පහක් වේ. එය වියගසින් අල්ලා අදින්නාට, අක් දඬු කෙළවරවල්වල පිටුපස සීමාව ඉදිරිපස සීමාව ඉක්මවූ කල්හි පාරාජිකා වේ. අක් දඬු කෙළවරවල්වලින් අල්ලා අදින්නාට ඒවායේ ඉදිරිපස සීමාව පිටුපස සීමාව ඉක්මවූ කල්හි පාරාජිකා වේ. පැත්තකින් අල්ලා අදින්නාට අක් දඬු කෙළවරවල් පිහිටි ස්ථානය හරස් අතට ඉක්මවීමෙන් පාරාජිකා වේ. මැදින් අල්ලා ඔසවන්නාට කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් පොළොවෙන් මිදුණු කල්හි පාරාජිකා වේ. ඉදින් අක් දඬු කෙළවරවල් (වක් සූති) නැතිව, සම මට්ටමට ලී පටි (බෑ) යොදා මැද සිදුරු කර අක් දඬු ඇතුළු කර තිබේ නම්, එම රියෙහි යට පතුල අවට මුළු පොළොවම ස්පර්ශ වී පවතී. එහිදී සතර දිශාවෙන් හා ඉහළින් ස්පර්ශ වී ඇති ප්‍රදේශය ඉක්මවීමේ ප්‍රමාණය අනුව පාරාජිකා දත යුතුය. පොළොවෙහි නිසලව තැබූ රෝදයකට (මධ්‍යයේ ඇති නාභිය හේතුවෙන්) එක් ස්ථානයක් පමණක් වේ. එහි විනිශ්චය ආකාර පහකින් වේ. රෝදයේ නිමිය (වටය) පැත්තෙන් සහ නාභියෙන් පොළොව ස්පර්ශ වී පවතින රෝදයකට ස්ථාන දෙකක් වේ. නිමියෙහි (වටයෙහි) එසවී ඇති කොටස පයින් පාගා පොළොවෙහි ස්පර්ශ කරවා, ගරාදිවලින් හෝ නිමියෙන් අල්ලා ඔසවන්නාට තමා විසින් පොළොව ස්පර්ශ කරවූ කොටස (ස්වභාවිකව පිහිටි) ස්ථානයක් නොවේ. එබැවින් එම කොටස එසේ තිබියදීම සෙසු (මුල්) ස්ථාන ඉක්මවූ සැණින් පාරාජිකා වේ.

ဘိတ္တိံ နိဿာယ ဌပိတစက္ကဿာပိ ဒွေ ဌာနာနိ. တတ္ထ ပဌမံ ဘိတ္တိတော မောစေန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ. ပစ္ဆာ ပထဝိတော ကေသဂ္ဂမတ္တုဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ. ပဌမံ ဘူမိတော မောစေန္တဿ ပန သစေ ဘိတ္တိယံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ န ကုပ္ပတိ, ဧသေဝ နယော. အထ အရေသု ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌာ ကဍ္ဎန္တဿ ဘိတ္တိံ ဖုသိတွာ ဌိတောကာသဿ ဥပရိမော အန္တော ဟေဋ္ဌိမံ အတိက္ကမတိ, ပါရာဇိကံ. မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နေ ယာနေ ယာနသာမိကော ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ဩရောဟိတွာ မဂ္ဂါ ဩက္ကန္တော ဟောတိ, အထညော ဘိက္ခု ပဋိပထံ အာဂစ္ဆန္တော အာရက္ခသုညံ ပဿိတွာ, ‘‘ယာနံ အဝဟရိဿာမီ’’တိ အာရောဟတိ, တဿ ပယောဂံ ဝိနာယေဝ ဂေါဏာ ဂဟေတွာ ပက္ကန္တာ, အဝဟာရော နတ္ထိ. သေသံ နာဝါယံ ဝုတ္တသဒိသန္တိ.

බිත්තියකට හේත්තු කර තබා ඇති රෝදයකට ද (බිත්තිය හා පොළොව ස්පර්ශ වන) ස්ථාන දෙකකි. එහිදී පළමුව බිත්තියෙන් ඉවත් කරන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. පසුව පොළොවෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් එසවූ කල්හි පාරාජිකා වේ. ඉදින් පළමුව පොළොවෙන් මුදාගන්නා විට බිත්තියෙහි ස්පර්ශ වී ඇති ස්ථානය නොසැලේ නම්, මෙයම ක්‍රමයයි. යම් හෙයකින් ගරාදිවලින් අල්ලා පහළට අදින්නාට බිත්තිය ස්පර්ශ වී තිබූ ස්ථානයේ ඉහළ සීමාව පහළ සීමාව ඉක්මවා යයි නම් පාරාජිකා වේ. මගෙහි යන රියක රිය හිමිකරු යම් කිසි කටයුත්තකට රියෙන් බැස මගෙන් ඉවතට ගිය කල්හි, වෙනත් මහණෙක් ප්‍රතිවිරුද්ධ දිශාවෙන් එන්නේ මුරකරුවන් නොමැති රිය දැක, "මෙම රිය සොරකම් කරන්නෙමි"යි සිතා එයට නැගෙයි ද, ඔහුගේ කිසිදු උත්සාහයකින් තොරවම ගොනුන් විසින් රිය ඇදගෙන යනු ලබයි නම් සොරකමක් නොවේ. සෙසු විනිශ්චය නෞකාවෙහි (බෝට්ටුවෙහි) පැවසූ ආකාරයටම වේ.

ယာနဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

රථ (යාන) පිළිබඳ අටුවා විවරණය නිමවා ඇත.

ဘာရဋ္ဌကထာ

බර (භාර) පිළිබඳ අටුවා විවරණය

၁၀၁. ဣတော ပရံ ဘာရောယေဝ ဘာရဋ္ဌံ. သော သီသဘာရာဒိဝသေန စတုဓာ ဒဿိတော. တတ္ထ သီသဘာရာဒီသု အသမ္မောဟတ္ထံ သီသာဒီနံ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ သီသဿ တာဝ ပုရိမဂလေ ဂလဝါဋကော, ပိဋ္ဌိဂလေ ကေသဉ္စိ ကေသန္တေ အာဝဋ္ဋော ဟောတိ, ဂလဿေဝ ဥဘောသု ပဿေသု ကေသဉ္စိ ကေသာ ဩရုယှ ဇာယန္တိ, ယေ ကဏ္ဏစူဠိကာတိ ဝုစ္စန္တိ, တေသံ အဓောဘာဂေါ စာတိ အယံ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေါ, တတော ဥပရိ သီသံ. ဧတ္ထန္တရေ ဌိတဘာရော သီသဘာရော နာမ.

101. මීට පසුව 'භාර' යන්නෙහි අර්ථය විමසනු ලැබේ. එය හිසෙහි තබන බර (සීසභාර) ආදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් කොට දක්වන ලදී. එහිදී හිසෙහි තබන බර ආදියේදී මුළාවීම වැළැක්වීම සඳහා හිස ආදී අවයවයන්ගේ සීමාවන් දත යුතුය. එහි හිසෙහි සීමාව නම්: ඉදිරිපස ගෙලෙහි වල ගැසුණු කොටස (ගලවාටක), පිටුපස ගෙලෙහි ඇතැම් අයගේ කෙස් අග පවතින සුළිය, ගෙලෙහි දෙපසින් ඇතැම් අයගේ පහළට වැවී පවතින කන්මුල් කෙස් (කර්ණචූළිකා) වල පහළ සීමාවයි. මෙයින් ඉහළ කොටස හිස නම් වේ. මෙම සීමාව ඇතුළත රඳවා ඇති බර 'හිසෙහි බර' (සීසභාර) නම් වේ.

ဥဘောသု [Pg.293] ပဿေသု ကဏ္ဏစူဠိကာဟိ ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ, ကပ္ပရေဟိ ပဋ္ဌာယ ဥပရိ, ပိဋ္ဌိဂလာဝတ္တတော စ ဂလဝါဋကတော စ ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ, ပိဋ္ဌိဝေမဇ္ဈာဝတ္တတော စ ဥရပရိစ္ဆေဒမဇ္ဈေ ဟဒယအာဝါဋတော စ ပဋ္ဌာယ ဥပရိ ခန္ဓော. ဧတ္ထန္တရေ ဌိတဘာရော ခန္ဓဘာရော နာမ.

දෙපසින් කන්මුල් කෙස්වල සිට පහළට ද, වැලමිටේ සිට ඉහළට ද, පිටුපස ගෙලෙහි සුළියේ සිට සහ ගෙලෙහි වල ගැසුණු කොටසේ සිට පහළට ද, පිට මැද සුළියේ සිට සහ පපුව මැද හෘද වලෙහි (හදයආවාට) සිට ඉහළට ද වූ කොටස 'කඳ' (ස්කන්ධය) නම් වේ. මෙම සීමාව ඇතුළත පවතින බර 'කඳෙහි බර' (ඛන්ධභාර) නම් වේ.

ပိဋ္ဌိဝေမဇ္ဈာဝတ္တတော ပန ဟဒယအာဝါဋတော စ ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ ယာဝ ပါဒနခသိခါ, အယံ ကဋိပရိစ္ဆေဒေါ. ဧတ္ထန္တရေ သမန္တတော သရီရေ ဌိတဘာရော ကဋိဘာရော နာမ.

පිට මැද සුළියේ සිට සහ හෘද වලෙහි සිට පහළට පාදයේ නිය අග දක්වා වූ ප්‍රදේශය 'ඉඟ' (කටි) සීමාවයි. මෙම සීමාව ඇතුළත ශරීරය වටා ඇති බර 'ඉඟෙහි බර' (කටිභාර) නම් වේ.

ကပ္ပရတော ပဋ္ဌာယ ပန ဟေဋ္ဌာ ယာဝ ဟတ္ထနခသိခါ, အယံ ဩလမ္ဗကပရိစ္ဆေဒေါ. ဧတ္ထန္တရေ ဌိတဘာရော ဩလမ္ဗကော နာမ.

වැලමිටේ සිට පහළට අතේ නිය අග දක්වා වූ ප්‍රදේශය 'එල්ලෙන බර' (ඔලම්බක) සීමාවයි. මෙම සීමාව ඇතුළත රඳවා ඇති බර 'එල්ලෙන බර' නම් වේ.

ဣဒါနိ သီသေ ဘာရန္တိအာဒီသု အယံ အပုဗ္ဗဝိနိစ္ဆယော – ယော ဘိက္ခု ‘‘ဣဒံ ဂဟေတွာ ဧတ္ထ ယာဟီ’’တိ သာမိကေဟိ အနာဏတ္တော သယမေဝ ‘‘မယှံ ဣဒံ နာမ ဒေထ, အဟံ ဝေါ ဘဏ္ဍံ ဝဟာမီ’’တိ တေသံ ဘဏ္ဍံ သီသေန အာဒါယ ဂစ္ဆန္တော ထေယျစိတ္တေန တံ ဘဏ္ဍံ အာမသတိ, ဒုက္ကဋံ. ယထာဝုတ္တသီသပရိစ္ဆေဒံ အနတိက္ကာမေန္တောဝ ဣတော စိတော စ ဃံသန္တော သာရေတိပိ ပစ္စာသာရေတိပိ, ထုလ္လစ္စယံ. ခန္ဓံ ဩရောပိတမတ္တေ ကိဉ္စာပိ သာမိကာနံ ‘‘ဝဟတူ’’တိ စိတ္တံ အတ္ထိ, တေဟိ ပန အနာဏတ္တတ္တာ ပါရာဇိကံ. ခန္ဓံ ပန အနောရောပေတွာပိ သီသတော ကေသဂ္ဂမတ္တံ မောစေန္တဿ ပါရာဇိကံ. ယမကဘာရဿ ပန ဧကော ဘာရော သီသေ ပတိဋ္ဌာတိ, ဧကော ပိဋ္ဌိယံ, တတ္ထ ဒွိန္နံ ဌာနာနံ ဝသေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန သုဒ္ဓသီသဘာရာဒီနံယေဝ ဝသေန ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ယော စာယံ သီသဘာရေ ဝုတ္တော, ခန္ဓဘာရာဒီသုပိ အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယော.

දැන් හිසෙහි තබන බර ආදිය පිළිබඳ මෙම අනුපිළිවෙලින් වූ විනිශ්චය මෙසේය: යම් මහණෙක් "මෙය රැගෙන මෙහි යන්න" යැයි හිමිකරුවන් විසින් නියෝග නොකරන ලදුව, තමාම "මට අසවල් බඩු දෙන්න, මම ඔබේ බඩු ගෙනයන්නෙමි" යැයි පවසා ඔවුන්ගේ බඩු හිස මත තබාගෙන යන්නේ, සොර සිතින් එම බඩු ස්පර්ශ කරයි නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉහත කී හිසෙහි සීමාව ඉක්මවන්නේ නැතිව එහා මෙහා ඇතිල්ලීම හෝ චලනය කිරීම (සාරේති/පච්චාසාරේති) සිදු කරයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. කඳ මතට (හිසෙන් බර පහතට) ගත් සැණින්, හිමිකරුවන්ගේ සිතෙහි "මෙය ගෙනයන්න" යන අදහස තිබුණද, ඔවුන්ගේ නියෝගයක් නොමැති වූ බැවින් පාරාජිකා වේ. කඳ මතට නොබා හිසෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් එසවුවද පාරාජිකා වේ. බර පොදියක එක් කොටසක් හිස මත ද, අනෙක් කොටස පිට මත ද පවතී නම්, එම ස්ථාන දෙකෙහි සීමාවන් අනුව විනිශ්චය දත යුතුය. මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලද්දේ හුදෙක් හිසෙහි බර ආදිය පදනම් කරගෙනය. හිසෙහි බර පිළිබඳ පැවසූ යම් විනිශ්චයක් වේද, කඳෙහි බර ආදියෙහි ද එම විනිශ්චයම වේ.

ဟတ္ထေ ဘာရန္တိ ဧတ္ထ ပန ဟတ္ထေန ဂဟိတတ္တာ ဩလမ္ဗကော ‘‘ဟတ္ထေ ဘာရော’’တိ ဝုတ္တော.

"අතෙහි බර" යන මෙහිදී අතින් අල්ලාගෙන සිටින බැවින් එම එල්ලෙන බර (ඔලම්බකය) "අතෙහි බර" ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

သော ပဌမံယေဝ ဘူမိတော ဝါ ဂဟိတော ဟောတု, သုဒ္ဓစိတ္တေန သီသာဒီဟိ ဝါ, ‘‘ဟတ္ထေ ဘာရော’’ တွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. တံ ထေယျစိတ္တေန တာဒိသံ ဂဟနဋ္ဌာနံ ဒိသွာ ဘူမိယံ ဝါ ဂစ္ဆာဒီသု ဝါ နိက္ခိပန္တဿ ဟတ္ထတော မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ဘူမိတော ဂဏှာတီတိ ဧတ္ထ ပန တေသံ ဘာရာနံ ယံကိဉ္စိ ပါတရာသာဒိကာရဏာ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဘူမိယံ နိက္ခိပိတွာ ပုန ထေယျစိတ္တေန ကေသဂ္ဂမတ္တံ ဥဒ္ဓရန္တဿ ပါရာဇိကန္တိ.

එය මුලින්ම පොළොවෙන් ගනු ලැබුවත්, පිරිසිදු සිතින් හිස ආදියෙන් ගනු ලැබුවත්, එය "අතෙහි බර" ලෙසම ගණන් ගනු ලැබේ. එම බඩු සොර සිතින් එවැනි සැඟවිය හැකි (ගහන) ස්ථානයක් දැක පොළොවෙහි හෝ පඳුරු ආදියෙහි තබන්නාට, අතින් මිදුණු සැණින් පාරාජිකා වේ. පොළොවෙන් ගනී යන මෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: එම බර පොදි අතරින් කිසිවක් උදෑසන ආහාරය ගැනීම වැනි කාරණයක් නිසා පිරිසිදු සිතින් පොළොවෙහි තබා, නැවත සොර සිතින් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් එය ඔසවන්නාට පාරාජිකා වේ.

ဘာရဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

භාරය පිළිබඳ විනිශ්චය නිම විය.

အာရာမဋ္ဌကထာ

ආරාමය පිළිබඳ විනිශ්චය

၁၀၂. အာရာမဋ္ဌေပိ [Pg.294] – အာရာမံ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘အာရာမော နာမ ပုပ္ဖာရာမော ဖလာရာမော’’တိ အာဟ. တေသု ဝဿိကာဒီနံ ပုပ္ဖနကော ပုပ္ဖာရာမော. အမ္ဗဖလာဒီနံ ဖလနကော ဖလာရာမော. အာရာမေ စတူဟိ ဌာနေဟိ နိက္ခိတ္တဿ ဝိနိစ္ဆယော ဘူမဋ္ဌာဒီသု ဝုတ္တနယော ဧဝ.

102. ආරාමයෙහි පිහිටි බඩු පිළිබඳව ද (විනිශ්චය මෙසේ ය) – පළමුව ආරාමය දක්වමින් ‘‘ආරාමය නම් මල් උයන හා ඵල උයන (පලතුරු උයන)’’ යැයි වදාළ සේක. ඒ අතරින් සමන්පිච්ච ආදී මල් පිපෙන ස්ථානය මල් උයන (පුප්ඵාරාමය) වේ. අඹ ආදී පලතුරු හටගන්නා ස්ථානය ඵල උයන (ඵලාරාමය) වේ. ආරාමයෙහි සතර ආකාරයකින් තැන්පත් කරන ලද බඩු පිළිබඳ විනිශ්චය භූමියෙහි පිහිටි බඩු (භූමට්ඨ) ආදියෙහි කියන ලද ක්‍රමයට ම දත යුතු ය.

တတ္ထဇာတကေ ပန မူလန္တိ ဥသီရဟိရိဝေရာဒိကံ ယံကိဉ္စိ မူလံ, တံ ဥပ္ပာဋေတွာ ဝါ ဥပ္ပာဋိတံ ဝါ ဂဏှန္တဿ ယေန မူလေန ဝတ္ထု ပူရတိ, တသ္မိံ ဂဟိတေ ပါရာဇိကံ. ကန္ဒောပိ မူလေနေဝ သင်္ဂဟိတော. ဥပ္ပာဋေန္တဿ စေတ္ထ အပ္ပမတ္တကေပိ အစ္ဆိန္နေ ထုလ္လစ္စယမေဝ. တတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော ဘိသေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တစန္တိ ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ ဝါ ရဇနတ္ထာယ ဝါ ဥပယောဂဂမနူပဂံ ယံကိဉ္စိ ရုက္ခတ္တစံ; တံ ဥပ္ပာဋေတွာ ဝါ ဥပ္ပာဋိတံ ဝါ ဂဏှန္တဿ မူလေ ဝုတ္တနယေန ပါရာဇိကံ. ပုပ္ဖန္တိ ဝဿိကမလ္လိကာဒိကံ ယံကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ, တံ ဩစိနိတွာ ဝါ ဩစိနိတံ ဝါ ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပလပဒုမေသု ဝုတ္တနယေန ပါရာဇိကံ. ပုပ္ဖာနမ္ပိ ဟိ ဝဏ္ဋံ ဝါ ဗန္ဓနံ ဝါ အစ္ဆိန္နံ ရက္ခတိ. ဝဏ္ဋဗ္ဘန္တရေ ပန ကေသဉ္စိ သူစိကာ ဟောတိ, သာ န ရက္ခတိ. ဖလန္တိ အမ္ဗဖလတာလဖလာဒိကံ ယံကိဉ္စိ, တံ ရုက္ခတော ဂဏှန္တဿ ဝိနိစ္ဆယော ရုက္ခေ လဂ္ဂိတကထာယံ ဝုတ္တော. အပနေတွာ ဌပိတံ ဘူမဋ္ဌာဒိသင်္ဂဟိတမေဝ.

එහි හටගන්නා දෑ අතුරින් මුල් යනු සැවැන්දරා, ඉරිවේරිය ආදී යම් මුලකි. එය උදුරා හෝ උදුරන ලද මුල් ගන්නේ ද, යම් මුලකින් (සොරකම් කළ වස්තුවේ) වටිනාකම සම්පූර්ණ වේ ද, එය ගත් කල්හි පාරාජිකා වේ. අල ද මුල් ගණයෙහි ම ඇතුළත් වේ. උදුරන තැනැත්තාට මෙහි දී ස්වල්පයක් හෝ නොසිඳී තිබේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ඒ පිළිබඳ විනිශ්චය නෙළුම් දඬු (භිස) සම්බන්ධයෙන් කියන ලද ක්‍රමයට ම දත යුතු ය. පොතු යනු බෙහෙත් සඳහා හෝ සායම් පිණිස හෝ ප්‍රයෝජනයට ගත හැකි යම් ගසක පොත්තකි. එය ගලවා හෝ ගලවන ලද පොතු ගන්නේ ද, මුල් සම්බන්ධයෙන් කියන ලද ක්‍රමයට ම පාරාජිකා වේ. මල් යනු සමන්පිච්ච, ඉද්ද ආදී යම් මලකි. එය නෙළා හෝ නෙළන ලද මල් ගන්නේ ද, උපුල් හා පියුම් සම්බන්ධයෙන් කියන ලද ක්‍රමයට ම පාරාජිකා වේ. මල්වල ද මල් නටුව හෝ මල බැඳී පවතින තැන හෝ නොසිඳී පවතී නම් (ගසට) අයත් සේ සැලකේ. නටුව ඇතුළත ඇතැම් මල්වල කෙඳි (සූචිකා) පවතී ද, එය (ගසට) අයත් බවක් ඇති නොකරයි. ඵල යනු අඹ, තල් ආදී යම් පලතුරකි. එය ගසින් ගන්නා තැනැත්තා පිළිබඳ විනිශ්චය 'ගසෙහි එල්ලන ලද බඩු' පිළිබඳ කොටසෙහි දක්වා ඇත. ගසින් ඉවත් කොට තබන ලද දෑ භූමියෙහි පිහිටි බඩු (භූමට්ඨ) ගණයට ම ඇතුළත් වේ.

အာရာမံ အဘိယုဉ္ဇတီတိ ပရသန္တကံ ‘‘မမ သန္တကော အယ’’န္တိ မုသာ ဘဏိတွာ အဘိယုဉ္ဇတိ, အဒိန္နာဒါနဿ ပယောဂတ္တာ ဒုက္ကဋံ. သာမိကဿ ဝိမတိံ ဥပ္ပာဒေတီတိ ဝိနိစ္ဆယကုသလတာယ ဗလဝနိဿိတာဒိဘာဝေန ဝါ အာရာမသာမိကဿ သံသယံ ဇနေတိ. ကထံ? တဉှိ တထာ ဝိနိစ္ဆယပ္ပသုတံ ဒိသွာ သာမိကော စိန္တေတိ – ‘‘သက္ခိဿာမိ နု ခေါ အဟံ ဣမံ အာရာမံ အတ္တနော ကာတုံ, န သက္ခိဿာမိ နု ခေါ’’တိ. ဧဝံ တဿ ဝိမတိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ တေန ဥပ္ပာဒိတာ ဟောတိ, တသ္မာ ထုလ္လစ္စယံ အာပဇ္ဇတိ.

'ආරාමය සම්බන්ධයෙන් නඩු කියයි' යනු අනුන් සතු වූවක් "මෙය මගේ ය"යි බොරු කියා නඩු මගට බැසීමයි. අදින්නාදානය සඳහා ප්‍රයෝග කිරීම නිසා දුක්කට ඇවැත් වේ. 'අයිතිකරු තුළ සැක උපදවයි' යනු විනිශ්චයෙහි දක්ෂතාව හෝ බලවත් අයකුගේ ආශ්‍රය නිසා හෝ ආරාමයේ හිමිකරු තුළ සැකයක් ඇති කිරීමයි. ඒ කෙසේ ද? නඩුවෙහි නිරතව සිටින ඒ මහණා දැක හිමිකරු මෙසේ සිතයි – "මම මේ ආරාමය මගේ කර ගැනීමට සමත් වෙම් ද? නැතහොත් අසමත් වෙම් ද?" මෙලෙස ඔහු තුළ ඇති වන සැකය ඒ මහණා විසින් ඇති කරන ලද්දකි. එබැවින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ.

ဓုရံ နိက္ခိပတီတိ ယဒါ ပန သာမိကော ‘‘အယံ ထဒ္ဓေါ ကက္ခဠော ဇီဝိတဗြဟ္မစရိယန္တရာယမ္ပိ မေ ကရေယျ, အလံ ဒါနိ မယှံ ဣမိနာ အာရာမေနာ’’တိ ဓုရံ နိက္ခိပတိ, အဘိယုဉ္ဇကော ပါရာဇိကံ အာပဇ္ဇတိ. သစေ သယမ္ပိ ကတဓုရနိက္ခေပေါ ဟောတိ, အထ စ ပန သာမိကေန ဓုရေ နိက္ခိတ္တေပိ အဘိယုဉ္ဇကော ဓုရံ အနိက္ခိပိတွာဝ ‘‘ဣမံ သုဋ္ဌု ပီဠေတွာ မမ အာဏာပဝတ္တိံ ဒဿေတွာ ကိင်္ကာရပ္ပဋိဿာဝိဘာဝေ [Pg.295] နံ ဌပေတွာ ဒဿာမီ’’တိ ဒါတဗ္ဗဘာဝေ သဥဿာဟော ဟောတိ, ရက္ခတိ တာဝ. အထာပိ အဘိယုဉ္ဇကော ‘‘အစ္ဆိန္ဒိတွာ န ဒါနိ နံ ဣမဿ ဒဿာမီ’’တိ ဓုရံ နိက္ခိပတိ, သာမိကော ပန န ဓုရံ နိက္ခိပတိ, ပက္ခံ ပရိယေသတိ, ကာလံ အာဂမေတိ, ‘‘လဇ္ဇိပရိသံ တာဝ လဘာမိ, ပစ္ဆာ ဇာနိဿာမီ’’တိ ပုန ဂဟဏေယေဝ သဥဿာဟော ဟောတိ, ရက္ခတိယေဝ. ယဒါ ပန သောပိ ‘‘န ဒဿာမီ’’တိ, သာမိကောပိ ‘‘န လစ္ဆာမီ’’တိ – ဧဝံ ဥဘောပိ ဓုရံ နိက္ခိပန္တိ, တဒါ အဘိယုဉ္ဇကဿ ပါရာဇိကံ. အထ ပန အဘိယုဉ္ဇိတွာ ဝိနိစ္ဆယံ ကုရုမာနော အနိဋ္ဌိတေ ဝိနိစ္ဆယေ သာမိကေနပိ ဓုရနိက္ခေပေ အကတေ အတ္တနော အဿာမိကဘာဝံ ဇာနန္တောယေဝ တတော ကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ ဝါ ဖလံ ဝါ ဂဏှာတိ, ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော.

'උත්සාහය අතහරියි' යනු, අයිතිකරු "මේ මහණා දැඩි ය, රළු ය, මොහු මගේ ජීවිතයට හෝ බඹසරට පවා අනතුරක් කළ හැකි ය, දැන් මට මේ ආරාමයෙන් පලක් නැත"යි සිතා (අයිතිය පිළිබඳ) බලාපොරොත්තු අතහරියි ද, එවිට නඩු කියන මහණාට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. ඉදින් තමා ද (මහණා ද) අයිතිය අත්හැරියේ නම් (පාරාජිකා නොවේ). එහෙත් අයිතිකරු බලාපොරොත්තු අත්හළ ද, නඩු කියන මහණා අත්නොහැර "මොහුට හොඳින් පීඩා කොට, මාගේ අණසක පෙන්වා, මොහු මට කීකරු තැනැත්තකු බවට පත් කොට පසුව ආපසු දෙන්නෙමි"යි දෙන අදහසින් උත්සාහවත් වේ නම්, එතෙක් (පාරාජිකාවෙන්) බේරෙයි. යම් හෙයකින් නඩු කියන මහණා "මොහුගෙන් උදුරා ගෙන දැන් මොහුට මෙය නොදෙන්නෙමි"යි උත්සාහය අතහරියි ද, එහෙත් අයිතිකරු බලාපොරොත්තු අත්නොහැර, පිරිස සොයමින්, සුදුසු කලක් බලමින්, "තවම මට ලජ්ජා ඇති පිරිසක් හමු නොවී ය, පසුව බලාගන්නෙමි"යි නැවත ලබා ගැනීමේ උත්සාහයෙන් පසුවේ නම්, ඔහු (මහණා) පාරාජිකාවෙන් බේරෙයි. යම් කලෙක ඔහු (මහණා) "නොදෙන්නෙමි"යි ද, අයිතිකරු "නොලැබෙන්නෙමි"යි ද මෙසේ දෙදෙනා ම බලාපොරොත්තු අතහරිත් ද, එවිට නඩු කියන මහණාට පාරාජිකා වේ. නඩු කියා විනිශ්චය කරමින් සිටින විට, විනිශ්චය අවසන් වීමට පෙර සහ අයිතිකරු බලාපොරොත්තු අත්හැරීමට පෙර, තමාට මෙහි අයිතියක් නැති බව දැන දැන ම එයින් මලක් හෝ ගෙඩියක් ගන්නේ නම්, වස්තුවේ වටිනාකම අනුව දඬුවම් පැමිණවිය යුතු ය.

ဓမ္မံ စရန္တောတိ ဘိက္ခုသံဃေ ဝါ ရာဇကုလေ ဝါ ဝိနိစ္ဆယံ ကရောန္တော. သာမိကံ ပရာဇေတီတိ ဝိနိစ္ဆယိကာနံ ဥက္ကောစံ ဒတွာ ကူဋသက္ခိံ ဩတာရေတွာ အာရာမသာမိကံ ဇိနာတီတိ အတ္ထော. အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာတိ န ကေဝလံ တဿေဝ, သဉ္စိစ္စ တဿ အတ္ထသာဓနေ ပဝတ္တာနံ ကူဋဝိနိစ္ဆယိကာနမ္ပိ ကူဋသက္ခီနမ္ပိ သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကံ. ဧတ္ထ စ သာမိကဿ ဓုရနိက္ခေပဝသေနေဝ ပရာဇယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အနိက္ခိတ္တဓုရော ဟိ အပရာဇိတောဝ ဟောတိ. ဓမ္မံ စရန္တော ပရဇ္ဇတီတိ သစေပိ ဓမ္မေန ဝိနယေန သတ္ထုသာသနေန ဝိနိစ္ဆယဿ ပဝတ္တတ္တာ သယံ ပရာဇယံ ပါပုဏာတိ; ဧဝမ္ပိ မုသာဝါဒေန သာမိကာနံ ပီဠာကရဏပစ္စယာ ထုလ္လစ္စယံ အာပဇ္ဇတီတိ.

'ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ' යනු භික්ෂු සංඝයා ඉදිරියෙහි හෝ රජවාසලෙහි හෝ විනිශ්චය කරනු ලබන්නා ය. 'හිමිකරු පරාජය කරයි' යනු විනිශ්චයකරුවන්ට අල්ලස් දී, බොරු සාක්ෂිකරුවන් ඉදිරිපත් කොට ආරාමයේ හිමිකරු පරාජය කිරීමයි. පාරාජිකා ඇවැත් වන්නේ ඔහුට පමණක් නොවේ; දැන දැන ම ඔහුගේ කටයුත්ත සාර්ථක කර දීමට ඉදිරිපත් වූ කූට විනිශ්චයකරුවන්ට ද, බොරු සාක්ෂිකරුවන්ට ද යන සියලු දෙනාට ම පාරාජිකා වේ. මෙහි දී අයිතිකරු විසින් අයිතිය පිළිබඳ බලාපොරොත්තු අතහැරීම නිසා ම පරාජය සිදුවන බව දත යුතු ය. බලාපොරොත්තු අතනොහළ තැනැත්තා පරාජය වූවෙක් නොවේ. 'ධර්මයෙන් විනිශ්චය කරනු ලබද්දී පරාජය වේ' යනු ඉදින් ධර්මය අනුව ද, විනය අනුව ද, ශාස්තෘ දේශනාව අනුව ද විනිශ්චය සිදුවන බැවින් තමා පරාජයට පත් වේ නම්; එසේ වුව ද බොරු කීමෙන් අයිතිකරුවන්ට පීඩා කිරීම හේතුවෙන් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ.

အာရာမဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ආරාමය පිළිබඳ විනිශ්චය නිම විය.

ဝိဟာရဋ္ဌကထာ

විහාරය පිළිබඳ විනිශ්චය

၁၀၃. ဝိဟာရဋ္ဌေပိ – စတူဟိ ဌာနေဟိ နိက္ခိတ္တံ ဝုတ္တနယမေဝ. အဘိယောဂေပိ စေတ္ထ စာတုဒ္ဒိသံ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဘိက္ခူနံ ဒိန္နံ ဝိဟာရံ ဝါ ပရိဝေဏံ ဝါ အာဝါသံ ဝါ မဟန္တမ္ပိ ခုဒ္ဒကမ္ပိ အဘိယုဉ္ဇတော အဘိယောဂေါ န ရုဟတိ. အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှိတုမ္ပိ န သက္ကောတိ. ကသ္မာ? သဗ္ဗေသံ ဓုရနိက္ခေပါဘာဝတော. န ဟေတ္ထ သဗ္ဗေ စာတုဒ္ဒိသာ ဘိက္ခူ ဓုရနိက္ခေပံ ကရောန္တီတိ. ဒီဃဘာဏကာဒိဘေဒဿ ပန ဂဏဿ ဧကပုဂ္ဂလဿ ဝါ သန္တကံ အဘိယုဉ္ဇိတွာ ဂဏှန္တော သက္ကောတိ [Pg.296] တေ ဓုရံ နိက္ခိပါပေတုံ. တသ္မာ တတ္ထ အာရာမေ ဝုတ္တနယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

103. විහාරයෙහි ඇති බඩු සම්බන්ධයෙන් ද සතර ආකාරයකින් තැන්පත් කිරීම පිළිබඳව කියන ලද ක්‍රමය ම වේ. මෙහි නඩු කීම සම්බන්ධයෙන් ද, සිව්දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා පූජා කරන ලද විහාරයක් හෝ පිරිවෙනක් හෝ ආවාසයක් හෝ වේවා, එය විශාල වුව ද කුඩා වුව ද නඩු කියන්නාගේ නඩුව සාර්ථක නොවේ. එය උදුරා ගැනීමට ද නොහැකි ය. ඒ මන්ද? සියලු දෙනා ම (අයිතිය පිළිබඳ) බලාපොරොත්තු අතහැරීමක් සිදු නොවන බැවිනි. සිව්දිගින් වඩින සියලු භික්ෂූහු මෙහි දී අයිතිය අත්නොහරිති. එහෙත් දීඝභාණක ආදී වශයෙන් වූ ගණයකට හෝ එක් පුද්ගලයකුට හෝ අයත් දෑ සම්බන්ධයෙන් නඩු කියා එය ගන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු අත්හැරවීමට ඔහුට හැකි වේ. එබැවින් එහි දී ආරාමය සම්බන්ධයෙන් කියන ලද ක්‍රමයට ම විනිශ්චය දත යුතු ය.

ဝိဟာရဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

විහාරය පිළිබඳ විනිශ්චය නිම විය.

ခေတ္တဋ္ဌကထာ

කෙත පිළිබඳ විනිශ්චය

၁၀၄. ခေတ္တဋ္ဌေပိ – ခေတ္တံ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘ခေတ္တံ နာမ ယတ္ထ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ဝါ အပရဏ္ဏံ ဝါ ဇာယတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ပုဗ္ဗဏ္ဏန္တိ သာလိအာဒီနိ သတ္တ ဓညာနိ; အပရဏ္ဏန္တိ မုဂ္ဂမာသာဒီနိ; ဥစ္ဆုခေတ္တာဒိကမ္ပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတံ. ဣဓာပိ စတူဟိ ဌာနေဟိ နိက္ခိတ္တံ ဝုတ္တနယမေဝ. တတ္ထဇာတကေ ပန သာလိသီသာဒီနိ နိရုမ္ဘိတွာ ဝါ ဧကမေကံ ဟတ္ထေနေဝ ဆိန္ဒိတွာ ဝါ အသိတေန လာယိတွာ ဝါ ဗဟူနိ ဧကတော ဥပ္ပာဋေတွာ ဝါ ဂဏှန္တဿ ယသ္မိံ ဗီဇေ ဝါ သီသေ ဝါ မုဋ္ဌိယံ ဝါ မုဂ္ဂမာသာဒိဖလေ ဝါ ဝတ္ထု ပူရတိ, တသ္မိံ ဗန္ဓနာ မောစိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. အစ္ဆိဇ္ဇမာနော ပန ဒဏ္ဍကော ဝါ ဝါကော ဝါ တစော ဝါ အပ္ပမတ္တကောပိ ရက္ခတိ.

104. කෙතෙහි ඇති බඩු සම්බන්ධයෙන් ද, පළමුව කෙත දක්වමින් ‘‘කෙත නම් යම් තැනක පෙර ධාන්‍ය හෝ අපර ධාන්‍ය වැඩේ ද එයයි’’ වදාළ සේක. එහි 'පුබ්බණ්ණ' යනු ඇල් වී ආදී සත් වැදෑරුම් ධාන්‍ය වර්ගයි. 'අපරණ්ණ' යනු මුං, මෑ ආදී ධාන්‍ය වර්ගයි. උක් වගාව ආදිය ද මෙහි ම ඇතුළත් වේ. මෙහි ද සතර ආකාරයකින් තැන්පත් කළ බඩු පිළිබඳ විනිශ්චය පෙර පරිදි ම වේ. එහි හටගන්නා දෑ අතුරින් ඇල් වී කරල් ආදිය නොසිඳා හෝ එකින් එක අතින් කඩා හෝ දෑකැත්තෙන් කපා හෝ බොහෝ දෑ එක්වර උදුරා හෝ ගන්නා තැනැත්තාට, යම් බීජයක හෝ කරලක හෝ මිටක හෝ මුං මෑ ආදී ඵලයක හෝ වස්තු පූර්ණය වේ ද, එය නටුවෙන් වෙන් වූ සැණින් පාරාජිකා වේ. ඉදින් නොසිඳුණු දඬු කැබැල්ලක් හෝ කෙඳි හෝ පොතු ස්වල්පයක් හෝ තිබේ නම් එය (ගසට) අයත් සේ සැලකේ.

ဝီဟိနာဠံ ဒီဃမ္ပိ ဟောတိ, ယာဝ အန္တောနာဠတော ဝီဟိသီသဒဏ္ဍကော န နိက္ခမတိ, တာဝ ရက္ခတိ. ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ နာဠတော ဒဏ္ဍကဿ ဟေဋ္ဌိမတလေ နိက္ခန္တေ ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. အသိတေန လာယိတွာ ဂဏှတော ပန မုဋ္ဌိဂတေသု ဟေဋ္ဌာ ဆိန္နေသုပိ သစေ သီသာနိ ဇဋိတာနိ, ရက္ခန္တိ တာဝ. ဝိဇဋေတွာ ပန ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဥက္ခိပတော သစေ ဝတ္ထု ပူရတိ, ပါရာဇိကံ. သာမိကေဟိ ပန လာယိတွာ ဌပိတံ သဘုသံ ဝါ အဘုသံ ဝါ ကတွာ ဂဏှတော ယေန ဝတ္ထု ပူရတိ, တသ္မိံ ဂဟိတေ ပါရာဇိကံ. သစေ ပရိကပ္ပေတိ ‘‘ဣဒံ မဒ္ဒိတွာ ပပ္ဖောဋေတွာ သာရမေဝ ဂဏှိဿာမီ’’တိ ရက္ခတိ တာဝ. မဒ္ဒနပပ္ဖောဋနေသု ဌာနာ စာဝေန္တဿာပိ ပါရာဇိကံ နတ္ထိ, ပစ္ဆာ ဘာဇနဂတေ ကတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. အဘိယောဂေါ ပနေတ္ထ ဝုတ္တနယော ဧဝ.

වී කරලක් සහිත පිදුරු ගස දිගු විය හැකිය. පිදුරු නාලය ඇතුළතින් වී කරල් නාරටිය පිටතට නොඑන තාක් එය ආරක්ෂිතය. කෙස් ගසක පමණ ප්‍රමාණයක් නාලයෙන් පිටතට පැමිණි විට, එහි වටිනාකම අනුව දඬුවම් නියම කළ යුතුය. දෑකැත්තෙන් කපා මිටි කරන විට මිටියට අසු වූ වී කරල් එකිනෙක පැටලී ඇත්නම්, ඒ තාක් ආරක්ෂිතය. නමුත් ඒවා ලිහා කෙස් ගසක පමණ ප්‍රමාණයක් හෝ ඔසවන විට එහි වටිනාකම සපිරේ නම් එය පාරාජිකා වේ. අයිතිකරුවන් විසින් කපා තබා ඇති වී, බොල් සහිතව හෝ රහිතව හෝ ගන්නා විට යම් ප්‍රමාණයකින් වටිනාකම සපිරේ ද, එය ගත් විට පාරාජිකා වේ. ඉදින් "මෙය මැඩ, පොලා සාරය පමණක් ගන්නෙමි" යි සිතයි නම් ඒ තාක් ආරක්ෂිතය. මැඩීම සහ පොළා හැලීමේදී එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කළ ද පාරාජිකාවක් නැත; පසුව භාජනයකට දැමූ සැණින් පාරාජිකා වේ. මේ සම්බන්ධයෙන් අභියෝගය (විමසීම) පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

ခီလသင်္ကမနာဒီသု ပထဝီ နာမ အနဂ္ဃာ. တသ္မာ သစေ ဧကေနေဝ ခီလေန ဣတော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ပထဝိပ္ပဒေသံ သာမိကာနံ ပဿန္တာနံ ဝါ အပဿန္တာနံ ဝါ အတ္တနော သန္တကံ ကရောတိ, တသ္မိံ ခီလေ နာမံ ဆိန္ဒိတွာ ဝါ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝါ သင်္ကာမိတမတ္တေ တဿ စ, ယေ စဿ ဧကစ္ဆန္ဒာ, သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကံ. သစေ ပန [Pg.297] ဒွီဟိ ခီလေဟိ ဂဟေတဗ္ဗံ ဟောတိ, ပဌမေ ခီလေ ထုလ္လစ္စယံ; ဒုတိယေ ပါရာဇိကံ. သစေ တီဟိ ဂဟေတဗ္ဗံ ဟောတိ, ပဌမေ ဒုက္ကဋံ, ဒုတိယေ ထုလ္လစ္စယံ, တတိယေ ပါရာဇိကံ. ဧဝံ ဗဟုကေသုပိ အဝသာနေ ဒွေ ဌပေတွာ ပုရိမေဟိ ဒုက္ကဋံ, အဝသာနေ ဒွိန္နံ ဧကေန ထုလ္လစ္စယံ, ဣတရေန ပါရာဇိကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဉ္စ ခေါ သာမိကာနံ ဓုရနိက္ခေပေန. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ.

සීමා කණු ඉවත් කිරීම ආදියේදී විනිශ්චය මෙසේය: පොළොව යනු අමිල දෙයකි. එබැවින් එක් කණුවක් මගින් කෙස් ගසක තරම් වූ හෝ භූමි ප්‍රදේශයක්, අයිතිකරුවන් බලා සිටියදී හෝ නොසිටියදී හෝ තමා සන්තක කරගන්නේ නම්, එම කණුවේ සලකුණු කැපුවත් නැතත් එය මාරු කළ සැණින් එම භූමිය පැහැරගත් භික්ෂුවටත්, ඊට එකඟ වූ අන් සියලු භික්ෂූන්ටත් පාරාජිකා වේ. ඉදින් කණු දෙකකින් සීමාව ගත යුතු නම්, පළමු කණුව මාරු කළ විට ථුල්ලච්චය ද, දෙවැන්නෙහිදී පාරාජිකා ද වේ. කණු තුනක් නම්, පළමුවැන්නෙහි දුක්කට ද, දෙවැන්නෙහි ථුල්ලච්චය ද, තුන්වැන්නෙහි පාරාජිකා ද වේ. මෙසේ කණු රාශියක් ඇති විට අවසාන කණු දෙක ඉතිරි කොට ඉදිරි කණු මාරු කිරීමෙන් දුක්කට ද, අවසාන දෙකෙන් පළමුවැන්නෙන් ථුල්ලච්චය ද, අනෙකෙන් පාරාජිකා ද වන බව දත යුතුය. එයද අයිතිකරුවන් විසින් අයිතිය අත්හැරීම (ධුරනික්ඛේපය) මත රඳා පවතී. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙසේමය.

ရဇ္ဇုံ ဝါတိ ‘‘မမ သန္တကံ ဣဒ’’န္တိ ဉာပေတုကာမော ရဇ္ဇုံ ဝါ ပသာရေတိ, ယဋ္ဌိံ ဝါ ပါတေတိ, ဒုက္ကဋံ. ‘‘ဣဒါနိ ဒွီဟိ ပယောဂေဟိ အတ္တနော သန္တကံ ကရိဿာမီ’’တိ တေသံ ပဌမေ ထုလ္လစ္စယံ, ဒုတိယေ ပါရာဇိကံ.

"මෙය මා සතුය" යි හැඟවීමට ලණුවක් ඇදීම හෝ දණ්ඩක් තැබීම දුක්කට වේ. "දැන් උත්සාහයන් (පයෝග) දෙකකින් මෙය මා සතු කරගන්නෙමි" යි සිතා ක්‍රියා කරන්නේ නම් පළමු උත්සාහයේදී ථුල්ලච්චය ද, දෙවැන්නේදී පාරාජිකා ද වේ.

ဝတိံ ဝါတိ ပရဿ ခေတ္တံ ပရိက္ခေပဝသေန အတ္တနော ကာတုကာမော ဒါရူနိ နိခဏတိ, ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ. ဧကသ္မိံ အနာဂတေ ထုလ္လစ္စယံ, တသ္မိံ အာဂတေ ပါရာဇိကံ. သစေ တတ္တကေန အသက္ကောန္တော သာခါပရိဝါရေနေဝ အတ္တနော ကာတုံ သက္ကောတိ, သာခါပါတနေပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ ယေန ယေန ပရိက္ခိပိတွာ အတ္တနော ကာတုံ သက္ကောတိ, တတ္ထ တတ္ထ ပဌမပယောဂေဟိ ဒုက္ကဋံ. အဝသာနေ ဒွိန္နံ ဧကေန ထုလ္လစ္စယံ, ဣတရေန ပါရာဇိကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

වැටක් සම්බන්ධයෙන් ද: අනුන්ගේ කුඹුරක් වැටවල් මගින් තමා සන්තක කරගනු රිසින් ලී කණු සිටුවයි නම්, එක් එක් පයෝගයක් පාසා දුක්කට වේ. අවසාන පයෝගයට පෙර එකේදී ථුල්ලච්චය ද, එය සම්පූර්ණ වූ විට පාරාජිකා ද වේ. ඉදින් ලී කණුවලින් කළ නොහැකිව අතු රිකිලි ආවරණයෙන් පමණක් තමා සන්තක කරගන්නේ නම්, අතු දැමීමේදී ද එම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ යම් යම් වස්තූන්ගෙන් වට කොට තමා සන්තක කරගත හැකි නම්, ඒ ඒ තැන්හි මුල් පයෝගයන්ගෙන් දුක්කට ද, අවසාන දෙකෙන් පළමුවැන්නෙන් ථුල්ලච්චය ද, අනෙකෙන් පාරාජිකා ද වන බව දත යුතුය.

မရိယာဒံ ဝါတိ ပရဿ ခေတ္တံ ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ ဉာပေတုကာမော အတ္တနော ခေတ္တမရိယာဒံ

වැටිය (සීමාව) සම්බන්ධයෙන් ද: අනුන්ගේ කුඹුර "මෙය මාගේය" යි හැඟවීමට තමාගේ කුඹුරු සීමාව...

ကေဒါရပါဠိံ ယထာ ပရဿ ခေတ္တံ အတိက္ကမတိ, ဧဝံ သင်္ကာမေတိ, ပံသုမတ္တိကာဒီဟိ ဝါ ဝဍ္ဎေတွာ ဝိတ္ထတံ ကရောတိ, အကတံ ဝါ ပန ပတိဋ္ဌာပေတိ, ပုရိမပယောဂေဟိ ဒုက္ကဋံ. ဒွိန္နံ ပစ္ဆိမာနံ ဧကေန ထုလ္လစ္စယံ, ဣတရေန ပါရာဇိကန္တိ.

කුඹුරු නියර අනුන්ගේ කුඹුරට ඇතුළු වන සේ මාරු කරයි ද, පස් මැටි ආදියෙන් වැඩිකොට පළල් කරයි ද, නොකළ නියරක් අලුතින් ඉදිකරයි ද, එවිට මුල් පයෝගයන්ගෙන් දුක්කට ද, අවසාන දෙකෙන් පළමුවැන්නෙන් ථුල්ලච්චය ද, අනෙකෙන් පාරාජිකා ද වේ.

ခေတ္တဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

කුඹුරු සම්බන්ධ අටුවා විනිශ්චය නිම විය.

ဝတ္ထုဋ္ဌကထာ

වස්තු (භූමි) අටුවා විනිශ්චය

၁၀၅. ဝတ္ထုဋ္ဌေပိ – ဝတ္ထုံ တာဝ ဒဿေန္တော ဝတ္ထု နာမ ‘‘အာရာမဝတ္ထု ဝိဟာရဝတ္ထူ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဗီဇံ ဝါ ဥပရောပကေ ဝါ အရောပေတွာဝ ကေဝလံ ဘူမိံ သောဓေတွာ တိဏ္ဏံ ပါကာရာနံ ယေန ကေနစိ ပရိက္ခိပိတွာ ဝါ အပရိက္ခိပိတွာ ဝါ ပုပ္ဖာရာမာဒီနံ အတ္ထာယ ဌပိတော ဘူမိဘာဂေါ အာရာမဝတ္ထု နာမ. ဧတေနေဝ နယေန ဧကဝိဟာရပရိဝေဏအာဝါသာနံ အတ္ထာယ ဌပိတော ဘူမိဘာဂေါ ဝိဟာရဝတ္ထု နာမ. ယောပိ ပုဗ္ဗေ အာရာမော [Pg.298] စ ဝိဟာရော စ ဟုတွာ ပစ္ဆာ ဝိနဿိတွာ ဘူမိမတ္တော ဌိတော, အာရာမဝိဟာရကိစ္စံ န ကရောတိ, သောပိ အာရာမဝိဟာရဝတ္ထုသင်္ဂဟေနေဝ သင်္ဂဟိတော. ဝိနိစ္ဆယော ပနေတ္ထ ခေတ္တဋ္ဌေ ဝုတ္တသဒိသောယေဝါတိ.

105. වස්තු (භූමි) සම්බන්ධයෙන් ද: පළමුව වස්තුව දක්වමින් "ආරාම වස්තු, විහාර වස්තු" යැයි වදාළහ. එහි බීජ හෝ පැළ නොසිටුවා, හුදෙක් භූමිය ශුද්ධ කොට ප්‍රාකාර තුනෙන් යම් කිසිවකින් වට කොට හෝ නොවටා හෝ මල් වතු ආදිය සඳහා වෙන් කළ භූමි කොටස ආරාම වස්තුව නම් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම එක් විහාරයක්, පිරිවෙනක් හෝ ආවාසයක් සඳහා වෙන් කළ භූමි කොටස විහාර වස්තුව නම් වේ. පෙර ආරාමයක් හෝ විහාරයක්ව තිබී පසුව විනාශ වී හුදෙක් භූමිය පමණක් ඉතිරිව ඇති, ආරාම විහාර කටයුතු සිදු නොවන භූමිය ද ආරාම-විහාර වස්තු ගණයටම ඇතුළත් වේ. මෙහි විනිශ්චය කුඹුරු සම්බන්ධයෙන් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

ဝတ္ထုဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

වස්තු අටුවා විනිශ්චය නිම විය.

၁၀၆. ဂါမဋ္ဌေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ တံ ဝုတ္တမေဝ.

106. ගම සම්බන්ධයෙන් කිවයුතු දේ පෙර කියන ලදී.

အရညဋ္ဌကထာ

ආරණ්‍ය (වනාන්තර) අටුවා විනිශ්චය

၁၀၇. အရညဋ္ဌေ – အရညံ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘အရညံ နာမ ယံ မနုဿာနံ ပရိဂ္ဂဟိတံ ဟောတိ, တံ အရည’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ အရညံ နာမ မနုဿာနံ ပရိဂ္ဂဟိတမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိဂ္ဂဟိတမ္ပိ; ဣဓ ပန ယံ ပရိဂ္ဂဟိတံ သာရက္ခံ, ယတော န ဝိနာ မူလေန ကဋ္ဌလတာဒီနိ ဂဟေတုံ လဗ္ဘန္တိ, တံ အဓိပ္ပေတံ. တသ္မာ ‘‘ယံ မနုဿာနံ ပရိဂ္ဂဟိတံ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘အရည’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ – ‘‘န ပရိဂ္ဂဟိတဘာဝေါ အရညဿ လက္ခဏံ. ယံ ပန အတ္တနော အရညလက္ခဏေန အရညံ မနုဿာနဉ္စ ပရိဂ္ဂဟိတံ, တံ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အရည’’န္တိ. တတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော အာရာမဋ္ဌာဒီသု ဝုတ္တသဒိသော.

107. වනාන්තරය ගැන දක්වමින්, "මිනිසුන් විසින් පරිග්‍රහ කරන ලද (අයිති කරගත්) යමක් වේ ද එය ආරණ්‍යය" යි වදාළහ. එහි වනාන්තරය මිනිසුන් අයත් කරගත් සහ අයත් කර නොගත් වශයෙන් දෙවර්ගයකි. මෙහිදී අදහස් කළේ මිනිසුන් විසින් රැකවල් සහිතව අයත් කරගත්, මිලක් නොගෙවා දර වැල් ආදිය ගත නොහැකි වනාන්තරයයි. එබැවින් "මිනිසුන් විසින් පරිග්‍රහ කරන ලද්දක් වේ ද" යැයි පවසා නැවත "ආරණ්‍යය" යි වදාළහ. එයින් මෙම අර්ථය දක්වයි: "අයිති කරගෙන තිබීම පමණක් වනාන්තරයක ලක්ෂණය නොවේ. යම් තැනක් ස්වභාවික වනාන්තර ලක්ෂණවලින් යුක්තව මිනිසුන් විසින් ද අයිති කරගෙන තිබේ ද, මෙම අර්ථයෙහිලා එය ආරණ්‍යය නම් වේ." එහි විනිශ්චය ආරාම වස්තු ආදියේදී කියන ලද ක්‍රමයට සමානය.

တတ္ထဇာတကေသု ပနေတ္ထ ဧကသ္မိမ္ပိ မဟဂ္ဃရုက္ခေ ဆိန္နမတ္တေ ပါရာဇိကံ. လတံ ဝါတိ ဧတ္ထ စ ဝေတ္တောပိ လတာပိ လတာ ဧဝ; တတ္ထ ယော ဝေတ္တော ဝါ လတာ ဝါ ဒီဃာ ဟောတိ, မဟာရုက္ခေ စ ဂစ္ဆေ စ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဝါ ဝေဌေတွာ ဝါ ဂတာ, သာ မူလေ ဆိန္နာပိ အဝဟာရံ န ဇနေတိ အဂ္ဂေ ဆိန္နာပိ, ယဒါ ပန အဂ္ဂေပိ မူလေပိ ဆိန္နာ ဟောတိ, တဒါ အဝဟာရံ ဇနေတိ. သစေ ပန ဝေဌေတွာ ဌိတာ ဟောတိ, ဝေဌေတွာ ဌိတာ ပန ရုက္ခတော မောစိတမတ္တာ အဝဟာရံ ဇနေတိ.

එහි හටගත් වස්තූන් අතුරින් එක් ඉතා වටිනා ගසක් කැපූ සැණින් පාරාජිකා වේ. "වැල්" යන්නෙහිදී වේවැල් ද වැල් වර්ගයටම අයත් වේ. එහි යම් වේවැලක් හෝ වැලක් දිගු වී, මහා වෘක්ෂයන්හි සහ පඳුරුවල පැටලී හෝ වෙළී පවතී ද, එය මුලින් කැපූ පමණින් හෝ අගින් කැපූ පමණින් සොරකමක් සිදු නොවේ. යම් විටක අගින් සහ මුලින් යන දෙපසින්ම කපන ලද්දේ වේ ද, එවිට සොරකම සිදු වේ. ඉදින් වෙළී පවතී නම්, ගසින් මුදා ගත් සැණින් සොරකම සම්පූර්ණ වේ.

တိဏံ ဝါတိ ဧတ္ထ တိဏံ ဝါ ဟောတု ပဏ္ဏံ ဝါ, သဗ္ဗံ တိဏဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတံ; တံ ဂေဟစ္ဆဒနာဒီနမတ္ထာယ ပရေဟိ ဆိန္နံ ဝါ အတ္တနာ ဆိန္ဒိတွာ ဝါ ဂဏှန္တော ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. န ကေဝလဉ္စ တိဏပဏ္ဏမေဝ, အညမ္ပိ ယံကိဉ္စိ ဝါကဆလ္လိ အာဒိ, ယတ္ထ သာမိကာ သာလယာ, တံ ဂဏှန္တော ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. တစ္ဆေတွာ ဌပိတော အဒ္ဓဂတောပိ ရုက္ခော န ဂဟေတဗ္ဗော. ယော ပန အဂ္ဂေ စ မူလေ စ ဆိန္နော ဟောတိ, သာခါပိဿ ပူတိကာ [Pg.299] ဇာတာ, ဆလ္လိယောပိ ဂဠိတာ, ‘‘အယံ သာမိကေဟိ ဆဍ္ဍိတော’’တိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. လက္ခဏစ္ဆိန္နဿာပိ ယဒါ လက္ခဏံ ဆလ္လိယာ ပရိယောနဒ္ဓံ ဟောတိ, တဒါ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဂေဟာဒီနံ အတ္ထာယ ရုက္ခေ ဆိန္ဒိတွာ ယဒါ တာနိ ကတာနိ အဇ္ဈာဝုတ္ထာနိ စ ဟောန္တိ, ဒါရူနိပိ အရညေ ဝဿေန စ အာတပေန စ ဝိနဿန္တိ, ဤဒိသာနိပိ ဒိသွာ ‘‘ဆဍ္ဍိတာနီ’’တိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ အရညသာမိကာ ဧတေသံ အနိဿရာ. ယေဟိ အရညသာမိကာနံ ဒေယျဓမ္မံ ဒတွာ ဆိန္နာနိ, တေ ဧဝ ဣဿရာ, တေဟိ စ တာနိ ဆဍ္ဍိတာနိ, နိရာလယာ တတ္ထ ဇာတာတိ.

තෘණ හෝ යන මෙහි තෘණ වේවා පත්‍ර වේවා, ඒ සියල්ල "තෘණ" යන වචනයෙන් ම ගනු ලැබේ. නිවෙස් සෙවිලි කිරීම ආදිය සඳහා අන් අය විසින් කපන ලද හෝ තමා විසින් ම කපා ගන්නා ලද හෝ ඒ තෘණ, කොළ ආදිය ගන්නා භික්ෂුව, එහි වටිනාකම අනුව විනිශ්චය කළ යුතු ය. තෘණ හෝ පත්‍ර පමණක් නොව, අයිතිකරුවන්ගේ ආලය (හිමිකාරිත්වය) පවතින වෙනත් යම් කෙඳි, පට්ටා ආදියක් වේ ද, ඒවා ගන්නා විට ද භාණ්ඩයේ අගය අනුව විනිශ්චය කළ යුතු ය. කපා දමා බොහෝ කල් ගත වූ ගසක් වුව ද නොගත යුතු ය. යම් ගසක අග සහ මුල කපා දමා ඇත් ද, අතු ද දිරා පත්ව තිබේ ද, පොතු ද ගැලවී ගොස් තිබේ ද, "මෙය අයිතිකරුවන් විසින් අතහැර දමා ඇතැයි" සලකා එය ගැනීම සුදුසු ය. සලකුණු කරන ලද ගසක වුව ද, එම සලකුණ පොත්තෙන් වැසී ගිය පසු එය ගැනීම සුදුසු ය. ගෙවල් ආදිය තැනීම සඳහා ගස් කපා, ඒවා සාදා පදිංචි වූ පසු, වනාන්තරයෙහි ඉතිරි වූ දැව වැස්සෙන් සහ අව්වෙන් විනාශ වී යයි ද, එවැනි දැව දැක "මේවා අතහැර දමා ඇතැයි" සිතා (පාංශුකූල සංඥාවෙන්) ගැනීම සුදුසු ය. ඒ මන්ද? වනාන්තරයේ අයිතිකරුවන් ඒවාට හිමිකම් නොකියන බැවිනි. යම් පිරිසක් වනාන්තරයේ හිමිකරුවන්ට දිය යුතු දෑ දී ගස් කැපුවේ ද, ඔවුන් ම ඒවායේ හිමිකරුවෝ වෙති. ඔවුන් විසින් ඒවා අතහැර දමන ලදුව, එහි ආලයක් (ඇලීමක්) නැති බැවින් ඒවා ගත හැකි ය.

ယောပိ ဘိက္ခု ပဌမံယေဝ အရညပါလာနံ ဒေယျဓမ္မံ ဒတွာ အရညံ ပဝိသိတွာ ယထာရုစိတေ ရုက္ခေ ဂါဟာပေတိ, တဿ တေသံ အာရက္ခဋ္ဌာနံ အဂန္တွာပိ ယထာရုစိတေန မဂ္ဂေန ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. အထာပိ ပဝိသန္တော အဒတွာ ‘‘နိက္ခမန္တော ဒဿာမီ’’တိ ရုက္ခေ ဂါဟာပေတွာ နိက္ခမန္တော တေသံ ဒါတဗ္ဗံ ဒတွာ ဂစ္ဆတိ, ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. အထာပိ အာဘောဂံ ကတွာ ဂစ္ဆတိ ‘‘ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဒဿာမီ’’တိ, ‘‘ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဒါတဗ္ဗမေဝ. သစေ ကောစိ အတ္တနော ဓနံ ဒတွာ ‘‘ဘိက္ခုဿ ဂန္တုံ ဒေထာ’’တိ ဝဒတိ, လဒ္ဓကပ္ပမေဝ, ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. သစေ ပန ကောစိ ဣဿရဇာတိကော ဓနံ အဒတွာဝ ‘‘ဘိက္ခူနံ ဘာဂံ မာ ဂဏှထာ’’တိ ဝါရေတိ, အရညပါလာ စ ‘‘မယံ ဘိက္ခူနံ တာပသာနဉ္စ ဘာဂံ အဂဏှန္တာ ကုတော လစ္ဆာမ, ဒေထ, ဘန္တေ’’တိ ဝဒန္တိ, ဒါတဗ္ဗမေဝ.

යම් භික්ෂුවක් පළමුව ම වනාන්තර පාලකයන්ට දිය යුතු දෑ දී වනයට පිවිස තමා කැමති පරිදි ගස් කප්පවා ගනියි ද, එම භික්ෂුවට ඔවුන්ගේ රැකවල් ස්ථානයට නොගොස් වුව ද තමා කැමති මාර්ගයකින් පිටව යාම සුදුසු ය. වනයට පිවිසෙන විට නොදී, "පිටවන විට දෙන්නෙමි" යි සිතා ගස් කප්පවා ගෙන පිටවන විට දිය යුතු දෑ දී යන්නේ නම් එය ද සුදුසු ම ය. "ඉල්ලූ විට දෙන්නෙමි" යි සිතා යන්නේ නම්, ඉල්ලූ විට දිය යුතු ම ය. ඉදින් කිසිවෙක් තමාගේ ධනය දී "භික්ෂුවට යාමට ඉඩ දෙන්න" යි පවසයි ද, එවිට එය අනුමත වූවක් සේ සලකා යාම සුදුසු ය. යම් පාලකයෙක් ධනය නොදී ම "භික්ෂූන්ගෙන් කොටසක් (බදු) නොගන්න" යි තහනම් කරයි ද, එවිට වනාන්තර පාලකයන් "අපි භික්ෂූන්ගෙන් සහ තාපසයන්ගෙන් බදු නොගන්නේ නම් අපට ජීවත් වීමට මගක් කොහෙන් ද? ස්වාමීනි, බදු දෙන්න" යි පවසයි නම්, එවිට දිය යුතු ම ය.

ယော ပန အရညပါလေသု နိဒ္ဒါယန္တေသု ဝါ ကီဠာပသုတေသု ဝါ ကတ္ထစိ ပက္ကန္တေသု ဝါ အာဂန္တွာ ‘‘ကုဟိံ အရညပါလာ’’တိ ပက္ကောသိတွာပိ အဒိသွာ ဂစ္ဆတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ယောပိ အာရက္ခဋ္ဌာနံ ပတွာ ကမ္မဋ္ဌာနာဒီနိ မနသိကရောန္တော ဝါ အညဝိဟိတော ဝါ အဿတိယာ အတိက္ကမတိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. ယဿာပိ တံ ဌာနံ ပတ္တဿ စောရော ဝါ ဟတ္ထီ ဝါ ဝါဠမိဂေါ ဝါ မဟာမေဃော ဝါ ဝုဋ္ဌဟတိ, သော စ တမှာ ဥပဒ္ဒဝါ မုစ္စိတုကမျတာယ သဟသာ တံ ဌာနံ အတိက္ကမတိ, ရက္ခတိ တာဝ, ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတိ. ဣဒံ ပန အရညေ အာရက္ခဋ္ဌာနံ နာမ သုင်္ကဃာတတောပိ ဂရုကတရံ. သုင်္ကဃာတဿ ဟိ ပရိစ္ဆေဒံ အနောက္ကမိတွာ ဒူရတောဝ ပရိဟရန္တော ဒုက္ကဋမေဝ အာပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ပန ထေယျစိတ္တေန ပရိဟရန္တဿ အာကာသေန ဂစ္ဆတောပိ ပါရာဇိကမေဝ. တသ္မာ ဧတ္ထ အပ္ပမတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ.

යම් භික්ෂුවක් වනාන්තර පාලකයන් නිදා සිටින විට හෝ සෙල්ලම් කරමින් සිටින විට හෝ කොහේ හෝ ගොස් ඇති විට පැමිණ, "වන පාලකයන් කොහේද?" යි කැඳවා ඔවුන්ව නොදැක යන්නේ ද, එය භාණ්ඩය ආපසු දීමට හෝ වන්දියට යටත් (භණ්ඩදෙය්‍ය) වේ. යම් භික්ෂුවක් රැකවල් ස්ථානයට පැමිණ කර්මස්ථාන ආදිය මෙනෙහි කරමින් හෝ වෙනත් අරමුණක සිත පිහිටුවා හෝ සිහිය නොමැතිව එම ස්ථානය පසු කරයි ද, එය ද භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. එම ස්ථානයට පැමිණි විට සොරෙක් හෝ ඇතෙක් හෝ වන මෘගයෙක් හෝ මහා වර්ෂාවක් හෝ පැමිණි කල්හි, එම උපද්‍රවයෙන් මිදීමට ඉක්මනින් එම ස්ථානය පසු කරයි ද, ඒ තාක් ඔහු ආරක්ෂා වේ, නමුත් භණ්ඩදෙය්‍ය නම් වේ. වනාන්තරයෙහි මෙම රැකවල් ස්ථානය යනු තොටුපළ (බදු කඩින) ස්ථානයටත් වඩා බරපතළ ය. මන්ද, බදු කඩින ස්ථානයට ඇතුළු නොවී දුරින් ම මග හැර යන භික්ෂුවට දුක්කට ඇවතක් වේ. නමුත් මෙය සොර සිතින් මග හරින්නාට, අහසින් ගිය ද පාරාජිකා ඇවතක් ම වේ. එබැවින් මෙහි දී අප්‍රමාදීව කටයුතු කළ යුතු ය.

အရညဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

වනාන්තරය පිළිබඳ අටුවා කථාව නිම කරන ලදී.

ဥဒကကထာ

ජලය පිළිබඳ කථාව

၁၀၈. ဥဒကေ [Pg.300] ပန – ဘာဇနဂတန္တိ ဥဒကဒုလ္လဘကာလေ ဥဒကမဏိကာဒီသု ဘာဇနေသု သင်္ဂေါပေတွာ ဌပိတံ; တံ ယသ္မိံ ဘာဇနေ ဌပိတံ ဟောတိ, တံ ဘာဇနံ အာဝိဉ္ဆိတွာ ဝါ ဆိဒ္ဒံ ကတွာ ဝါ တတ္ထ ပေါက္ခရဏီတဠာကေသု စ အတ္တနော ဘာဇနံ ပဝေသေတွာ ဂဏှန္တဿ သပ္ပိတေလေသု ဝုတ္တနယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

108. ජලය සම්බන්ධයෙන් නම්: "භාජනගත" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ජලය හිඟ කාලවල දී පැන් කළ සහ සැළි ආදියෙහි සුරක්ෂිතව තබා ඇති ජලයයි. එම ජලය තබා ඇති භාජනය ඇල කර හෝ සිදුරක් කර හෝ එසේත් නැතිනම් පොකුණු හා වැව්වලට තමාගේ භාජනය බස්සවා ජලය ගන්නා භික්ෂුව පිළිබඳ විනිශ්චය ගිතෙල් සහ තෙල් සම්බන්ධයෙන් වදාළ ක්‍රමයට ම දත යුතු ය.

မရိယာဒစ္ဆေဒနေ ပန တတ္ထ ဇာတကဘူတဂါမေန သဒ္ဓိမ္ပိ မရိယာဒံ ဆိန္ဒန္တဿ အဒိန္နာဒါနပယောဂတ္တာ ဒုက္ကဋံ. တဉ္စ ပန ပဟာရေ ပဟာရေ ဟောတိ. အန္တောဌတွာ ဗဟိမုခေါ ဆိန္ဒန္တော ဗဟိ အန္တေန ကာရေတဗ္ဗော. ဗဟိ ဌတွာ အန္တောမုခေါ ဆိန္ဒန္တော အန္တောအန္တေန ကာရေတဗ္ဗော. အန္တော စ ဗဟိ စ ဆိန္ဒိတွာ မဇ္ဈေ ဌပေတွာ တံ ဆိန္ဒန္တော မဇ္ဈေန ကာရေတဗ္ဗော. မရိယာဒံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ ဂါဝေါ ပက္ကောသတိ, ဂါမဒါရကေဟိ ဝါ ပက္ကောသာပေတိ, တာ အာဂန္တွာ ခုရေဟိ မရိယာဒံ ဆိန္ဒန္တိ, တေနေဝ ဆိန္နာ ဟောတိ. မရိယာဒံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ ဂါဝေါ ဥဒကေ ပဝေသေတိ, ဂါမဒါရကေဟိ ဝါ ပဝေသာပေတိ, တာဟိ ဥဋ္ဌာပိတဝီစိယော မရိယာဒံ ဘိန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဂါမဒါရကေ ဝါ ‘‘ဥဒကေ ကီဠထာ’’တိ ဝဒတိ, ကီဠန္တေ ဝါ ဥတြာသေတိ, တေဟိ ဥဋ္ဌာပိတဝီစိယောပိ မရိယာဒံ ဆိန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. အန္တောဥဒကေ ဇာတရုက္ခံ ဆိန္ဒတိ, အညေန ဝါ ဆိန္ဒာပေတိ, တေနပိ ပတန္တေန ဥဋ္ဌာပိတဝီစိယော မရိယာဒံ ဆိန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တိ, တေနေဝ ဆိန္နာ ဟောတိ. မရိယာဒံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ တဠာကရက္ခဏတ္ထာယ တဠာကတော နိဗ္ဗဟနဥဒကံ ဝါ နိဒ္ဓမနတုမ္ဗံ ဝါ ပိဒဟတိ, အညတော ဂစ္ဆန္တံ ဝါ ဥဒကံ ယထာ ဧတ္ထ ပဝိသတိ, ဧဝံ ပါဠိံ ဝါ ဗန္ဓတိ, မာတိကံ ဝါ ဥဇုကံ ကရောတိ, တဿ ဥပရိဘာဂေ ဌိတံ အတ္တနော တဠာကံ ဝါ ဘိန္ဒတိ, ဥဿန္နံ ဥဒကံ မရိယာဒံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, တေနေဝ ဆိန္နာ ဟောတိ. သဗ္ဗတ္ထ နိက္ခန္တဥဒကဂ္ဃာနုရူပေန အဝဟာရေန ကာရေတဗ္ဗော.

වැව් බැම්ම (නියර) කැඩීමේ දී, එහි හටගත් ගස්වැල් ද සමග වැව් බැම්ම කඩන්නාට අදින්නාදාන ප්‍රයෝගය නිසා දුක්කට ඇවතක් වේ. එය ද පහරක් පාසා සිදු වේ. වැව ඇතුළත සිට පිටත බලා කඩන්නේ නම් පිටත සීමාවෙන් ද, පිටත සිට ඇතුළත බලා කඩන්නේ නම් ඇතුළත සීමාවෙන් ද, ඇතුළත සහ පිටත කපා මැද ඉතිරි කර එය කඩන්නේ නම් මැද සීමාවෙන් ද (වටිනාකම) විනිශ්චය කළ යුතු ය. වැව් බැම්ම දුර්වල කර ගවයන් කැඳවයි ද, එසේත් නැතිනම් ගමේ දරුවන් ලවා කැඳවයි ද, ඒ ගවයන් පැමිණ කුරවලින් බැම්ම කඩයි නම්, එය තමා විසින් ම කඩන ලද්දක් හා සමාන වේ. වැව් බැම්ම දුර්වල කර ගවයන් ජලයට බස්සවයි ද, දරුවන් ලවා බස්සවයි ද, ඔවුන් මතු කළ රළ පහරින් බැම්ම බිඳී යයි නම් (එය ද එසේ ම ය). ගමේ දරුවන්ට "ජලයේ සෙල්ලම් කරන්න" යි පවසයි ද, සෙල්ලම් කරන දරුවන් බිය ගන්වයි ද, ඔවුන් මතු කරන රළ පහරින් වැව් බැම්ම බිඳී යයි නම් (එය ද එසේ ම ය). ජලය තුළ ඇති ගසක් තමා කපයි ද, අන් අය ලවා කප්පවයි ද, එය වැටෙන විට මතු වන රළ පහරින් බැම්ම බිඳී යයි නම්, එය ද තමා විසින් ම කඩන ලද්දක් වේ. වැව් බැම්ම දුර්වල කර, වැව ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා වැවෙන් පිටතට ජලය ගෙන යන සිදුර හෝ නළය වසා දමයි ද, වෙනත් දෙසකට ගලා යන ජලය මෙහි (තම වැවට) පැමිණෙන පරිදි වේල්ලක් බඳියි ද, ඇළක් කපයි ද, නැතහොත් ඉහළින් පිහිටි තමාගේ වැව බිඳ දමයි ද, එවිට පිටාර ගලන ජලය අනෙකාගේ වැව් බැම්ම කඩාගෙන යයි නම්, එය ද තමා විසින් ම කඩන ලද්දක් වේ. මේ සියලු අවස්ථාවල දී පිටතට ගලා ගිය ජලයේ වටිනාකමට අනුරූපව ඇවැත් විනිශ්චය කළ යුතු ය.

နိဒ္ဓမနပနာဠိံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ နီဟရန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. သစေ ပန တေန မရိယာဒါယ ဒုဗ္ဗလာယ ကတာယ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အာဂန္တွာ ဝါ အနာဏတ္တေဟိ ဂါမဒါရကေဟိ အာရောပိတာ ဝါ ဂါဝိယော ခုရေဟိ မရိယာဒံ ဘိန္ဒန္တိ, အတ္တနောယေဝ ဓမ္မတာယ အနာဏတ္တေဟိ ဝါ ဂါမဒါရကေဟိ ဥဒကေ ပဝေသိတာ ဝီစိယော ဥဋ္ဌာပေန္တိ, ဂါမဒါရကာ ဝါ သယမေဝ ပဝိသိတွာ ကီဠန္တာ ဥဋ္ဌာပေန္တိ အန္တောဥဒကေ ဝါ ရုက္ခော အညေန ဆိဇ္ဇမာနော [Pg.301] ပတိတွာ ဥဋ္ဌာပေတိ, ဥဋ္ဌာပိတာ ဝီစိယော မရိယာဒံ ဆိန္ဒန္တိ, သစေပိ မရိယာဒံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ သုက္ခတဠာကဿ ဥဒကနိဗ္ဗဟနဋ္ဌာနံ ဝါ ဥဒကနိဒ္ဓမနတုမ္ဗံ ဝါ ပိဒဟတိ, အညတော ဂမနမဂ္ဂေ ဝါ ပါဠိံ ဗန္ဓတိ, သုက္ခမာတိကံ ဝါ ဥဇုကံ ကရောတိ, ပစ္ဆာ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဥဒကံ အာဂန္တွာ မရိယာဒံ ဘိန္ဒတိ, သဗ္ဗတ္ထ ဘဏ္ဍဒေယျံ.

ප්‍රණාලය (ජල බහිස්‍රාවී නළය) විවෘත කොට ජලය බැහැර කරන තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉදින් එම භික්ෂුව විසින් බැම්ම දුර්වල කරනු ලැබූ කල්හි, ගවයන් තම ස්වභාවයෙන්ම පැමිණ හෝ නියෝග නොලත් ගම්වැසි දරුවන් විසින් වැව් තාවුල්ලට පමුණුවන ලද්දාවූ හෝ ගවයන් තම කුරවලින් බැම්ම බිඳිත් නම්, තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් හෝ නියෝග නොලත් ගම්වැසි දරුවන් විසින් ජලයට බස්සවන ලද ගවයන් රළ ඇති කරත් නම්, ගම්වැසි දරුවන් විසින්ම ජලයට බැස සෙල්ලම් කරමින් රළ ඇති කරත් නම්, හෝ ජලය ඇතුළත වූ වෘක්ෂයක් වෙනත් අයෙකු විසින් කපා හෙළනු ලැබ පතිත වී රළ ඇති කෙරේ නම්, එමගින් ඇති වූ රළ වැව් බැම්ම බිඳ දමයි නම්, එසේම වැව් බැම්ම දුර්වල කොට වියළි වැවක ජලය බැස යන ස්ථානය හෝ ජල ප්‍රණාලය වසා දමයි නම්, හෝ වෙනත් ගමන් මඟක බැම්මක් බඳියි නම්, හෝ වියළි ඇළක් කෙළින් කරයි නම්, පසුව වැසි වැස ජලය පැමිණ බැම්ම බිඳී යයි නම්, මේ සෑම අවස්ථාවකම වන්දිය (භාණ්ඩදෙය්‍ය) ගෙවිය යුතුය.

ယော ပန နိဒါဃေ သုက္ခဝါပိယာ မရိယာဒံ ယာဝ တလံ ပါပေတွာ ဆိန္ဒတိ, ပစ္ဆာ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ အာဂတာဂတံ ဥဒကံ ပလာယတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ယတ္တကံ တပ္ပစ္စယာ သဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတော ပါဒမတ္တဂ္ဃနကမ္ပိ အဒေန္တော သာမိကာနံ ဓုရနိက္ခေပေန အဿမဏော ဟောတိ.

යම් භික්ෂුවක් ගිම්හාන කාලයෙහි වියළි වැවක බැම්ම පතුල දක්වාම හාරා කපා දමයි නම්, පසුව වැසි වැසී කල්හි ගලා එන ජලය පිටතට ගලා යයි නම්, එයට වන්දිය ගෙවිය යුතුය. ඒ හේතුවෙන් යම් පමණක අස්වැන්නක් හටගත හැකිව තිබුණේ ද, ඉන් මස්සක (පාදයක) වටිනාකම ඇති අස්වැන්නක් පවා අයිතිකරුවන්ට වන්දි වශයෙන් ලබා නොදෙන්නේ නම්, වගකීම අතහැරීම නිසා හෙතෙම මහණකම අහිමි වූවෙක් (අශ්‍රමණ) වෙයි.

ယံ ပန သဗ္ဗသာဓာရဏံ တဠာကံ ဟောတိ; တဠာကေ ဥဒကဿ သဗ္ဗေပိ မနုဿာ ဣဿရာ. ဟေဋ္ဌတော ပနဿ သဿာနိ ကရောန္တိ, သဿပါလနတ္ထံ တဠာကတော မဟာမာတိကာ နိက္ခမိတွာ ခေတ္တမဇ္ဈေန ယာတိ, သာပိ သဒါ သန္ဒနကာလေ သဗ္ဗသာဓာရဏာ. တတော ပန ခုဒ္ဒကမာတိကာ နီဟရိတွာ အတ္တနော အတ္တနော ကေဒါရေသု ဥဒကံ ပဝေသေန္တိ. တံ အညေသံ ဂဟေတုံ န ဒေန္တိ. နိဒါဃသမယေဝ ဥဒကေ မန္ဒီဘူတေ ဝါရေန ဥဒကံ ဒေန္တိ, ယော ဥဒကဝါရေ သမ္ပတ္တေ န လဘတိ, တဿ သဿာနိ မိလာယန္တိ; တသ္မာ အညေသံ ဝါရေ အညော ဂဟေတုံ န လဘတိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ပရေသံ ခုဒ္ဒကမာတိကာတော ဝါ ကေဒါရတော ဝါ ဥဒကံ ထေယျစိတ္တေန အတ္တနော ဝါ ပရဿ ဝါ မာတိကံ ဝါ ကေဒါရံ ဝါ ပဝေသေတိ, အဋဝိမုခံ ဝါ ဝါဟေတိ, အဝဟာရော ဝဿ ဟောတိ.

යම් වැවක් පොදු (සර්වසාධාරණ) වේ නම්, එම වැවේ ජලය කෙරෙහි සියලු මිනිසුන් අයිතිකරුවන් වෙති. එහි පහළ කොටසෙහි ජනයා ගොවිතැන් කරති. අස්වැන්න පෝෂණය කරනු පිණිස වැවෙන් මහා ඇළක් නික්ම කුඹුරු මැදින් ගලා යයි. එම ඇළ ද සැමවිටම ජලය ගලා යන කාලයෙහි සැමට පොදු වේ. ඉන්පසුව කුඩා ඇළවල් කපා තමාගේ තමාගේ ලියදිවලට ජලය ඇතුළු කර ගනිති. එම ජලය අන් අයට ගැනීමට ඉඩ නොදෙති. ගිම්හාන කාලයෙහි ජලය අඩු වූ විට වාර ක්‍රමයට ජලය ලබා දෙති. යම් ලියැදි හිමියෙකුට ජල වාරය පැමිණි විට ජලය නොලැබේ නම්, ඔහුගේ අස්වැන්න මැලවී යයි. එබැවින් අනුන්ගේ වාරයකදී වෙනත් අයෙකුට ජලය ගැනීමට අයිතියක් නැත. එහිදී යම් භික්ෂුවක් අනුන්ගේ කුඩා ඇළකින් හෝ ලියැද්දකින් සොර සිතින් තමාගේ හෝ අනුන්ගේ ඇළකට හෝ ලියැද්දකට ජලය හරවයි නම්, හෝ වනය දෙසට ගලා යාමට සලස්වයි නම්, ඔහුට අවහාරය (සොරකම) වේ.

ယောပိ ‘‘စိရေန မေ ဥဒကဝါရော ဘဝိဿတိ, ဣဒဉ္စ သဿံ မိလာယတီ’’တိ ပရေသံ ကေဒါရေ

යම් භික්ෂුවක් ද "මගේ ජල වාරය පැමිණීමට තව කල් ගත වේ, මේ අස්වැන්න ද මැලවී යයි" කියා සිතා අනුන්ගේ ලියැද්දට...

ပဝိသန္တဿ ဥဒကဿ ပဝိသနမဂ္ဂံ ပိဒဟိတွာ အတ္တနော ကေဒါရံ ပဝေသေတိ, အဝဟာရော ဧဝ. သစေ ပန တဠာကတော အနိဂ္ဂတေ ပရေသံ မာတိကာမုခံ အသမ္ပတ္တေဝ ဥဒကေ သုက္ခမာတိကံယေဝ ယထာ အာဂစ္ဆန္တံ ဥဒကံ အညေသံ ကေဒါရေ အပ္ပဝိသိတွာ အတ္တနောယေဝ ကေဒါရံ ပဝိသတိ, ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ ဗန္ဓတိ. အနိက္ခန္တေ ဗဒ္ဓါ သုဗဒ္ဓါ, နိက္ခန္တေ ဗဒ္ဓါ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. တဠာကံ ဂန္တွာ သယမေဝ နိဒ္ဓမနပနာဠိံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ အတ္တနော ကေဒါရံ ပဝေသေန္တဿာပိ နတ္ထိ အဝဟာရော. ကသ္မာ? တဠာကံ နိဿာယ ခေတ္တဿ ကတတ္တာ. ကုရုန္ဒိယာဒီသု ပန ‘‘အဝဟာရော’’တိ ဝုတ္တံ. တံ [Pg.302] ‘‘ဝတ္ထုံ ကာလဉ္စ ဒေသဉ္စာ’’တိ ဣမိနာ လက္ခဏေန န သမေတိ. တသ္မာ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တမေဝ ယုတ္တန္တိ.

...ඇතුළු වන ජලයෙහි මඟ අවහිර කොට තම ලියැද්දට හරවා ගනියි නම්, එය අවහාරයකි. ඉදින් වැවෙන් ජලය පිටතට නොපැමිණි කල්හි, අනුන්ගේ ඇළ මුඛයට ජලය නොපැමිණ තිබියදීම, වියළි ඇළක් තිබෙන තැනක, පැමිණෙන ජලය අන් අයගේ ලියදිවලට නොගොස් තමාගේම ලියැද්දට එන පරිදි තැනින් තැන බැමි බඳියි නම්, ජලය නොපැමිණි කල බඳින ලද බැම්ම මැනවින් බඳින ලද්දකි. ජලය පැමිණි පසු එසේ බැම්ම බැඳ ජලය හරවා ගත්තේ නම් වන්දිය ගෙවිය යුතුය. වැවට ගොස් තමාම ජල ප්‍රණාලය විවෘත කොට තම ලියැද්දට ජලය හරවා ගත්ත ද අවහාරයක් (සොරකමක්) නොවේ. ඒ මන්ද? වැව ඇසුරු කොට කුඹුරු කරන බැවිනි. කුරුන්දි ආදී අටුවාවල "අවහාර වේ" යැයි පවසා ඇත. එය "වස්තුව, කාලය හා දේශය" යන ලක්ෂණයන් සමඟ නොගැලපේ. එබැවින් මහා අටුවාවෙහි පවසා ඇති කරුණම සුදුසු වේ.

ဥဒကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ජලය පිළිබඳ කතාව නිම විය.

ဒန္တပေါနကထာ

දැහැනැටි පිළිබඳ කතාව

၁၀၉. ဒန္တပေါဏံ အာရာမဋ္ဌကဝိနိစ္ဆယေန ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ယော သံဃဿ ဝေတနဘတော ဟုတွာ ဒေဝသိကံ ဝါ ပက္ခမာသဝါရေန ဝါ ဒန္တကဋ္ဌံ အာဟရတိ, သော တံ အာဟရိတွာ ဆိန္ဒိတွာပိ ယာဝ ဘိက္ခုသံဃံ န သမ္ပဋိစ္ဆာပေတိ, တာဝ တဿေဝ ဟောတိ. တသ္မာ တံ ထေယျစိတ္တေန ဂဏှန္တော ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. တတ္ထဇာတကံ ပန ဂရုဘဏ္ဍံ, တမ္ပိ ဘိက္ခုသံဃေန ရက္ခိတဂေါပိတံ ဂဏှန္တော ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. ဧသေဝ နယော ဂဏပုဂ္ဂလဂိဟိမနုဿသန္တကေပိ ဆိန္နကေ အစ္ဆိန္နကေ စ. တေသံ အာရာမုယျာနဘူမီသု ဇာတံ သာမဏေရာ ဝါရေန ဘိက္ခုသံဃဿ ဒန္တကဋ္ဌံ အာဟရန္တာ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနမ္ပိ အာဟရန္တိ, တံ ယာဝ ဆိန္ဒိတွာ သံဃံ န ပဋိစ္ဆာပေန္တိ, တာဝ သဗ္ဗံ တေသံယေဝ ဟောတိ. တသ္မာ တမ္ပိ ထေယျစိတ္တေန ဂဏှန္တော ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. ယဒါ ပန တေ ဆိန္ဒိတွာ သံဃဿ ပဋိစ္ဆာပေတွာ ဒန္တကဋ္ဌမာဠကေ နိက္ခိပန္တိ, ‘‘ယထာသုခံ ဘိက္ခုသံဃော ပရိဘုဉ္ဇတူ’’တိ; တတော ပဋ္ဌာယ အဝဟာရော နတ္ထိ, ဝတ္တံ ပန ဇာနိတဗ္ဗံ. ယော ဟိ ဒေဝသိကံ သံဃမဇ္ဈေ ဩသရတိ, တေန ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဧကမေဝ ဒန္တကဋ္ဌံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယော ပန ဒေဝသိကံ န ဩသရတိ, ပဓာနဃရေ ဝသိတွာ ဓမ္မသဝနေ ဝါ ဥပေါသထဂ္ဂေ ဝါ ဒိဿတိ, တေန ပမာဏံ သလ္လက္ခေတွာ စတ္တာရိ ပဉ္စဒန္တကဋ္ဌာနိ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ ခါဒိတဗ္ဗာနိ. တေသု ခီဏေသု သစေ ပုနပိ ဒန္တကဋ္ဌမာဠကေ ဗဟူနိ ဟောန္တိယေဝ, ပုနပိ အာဟရိတွာ ခါဒိတဗ္ဗာနိ. ယဒိ ပန ပမာဏံ အသလ္လက္ခေတွာ အာဟရတိ, တေသု အက္ခီဏေသုယေဝ မာဠကေ ခီယန္တိ, တတော ကေစိ ထေရာ ‘‘ယေဟိ ဂဟိတာနိ, တေ ပဋိအာဟရန္တူ’’တိ ဝဒေယျုံ, ကေစိ ‘‘ခါဒန္တု, ပုန သာမဏေရာ အာဟရိဿန္တီ’’တိ, တသ္မာ ဝိဝါဒပရိဟရဏတ္ထံ ပမာဏံ သလ္လက္ခေတဗ္ဗံ. ဂဟဏေ ပန ဒေါသော နတ္ထိ. မဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တေနာပိ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ ထဝိကာယ ပက္ခိပိတွာ ဂန္တဗ္ဗန္တိ.

109. දැහැනැටි පිළිබඳ විනිශ්චය ආරාම අෂ්ටකයෙහි විනිශ්චය පරිදි කළ යුතුය. මෙහි විශේෂය නම් මෙයයි - යම් අයෙකු සංඝයාගේ වැටුප් ලබන සේවකයෙකු වී දිනපතා හෝ සති දෙකකට වරක් හෝ මාසයකට වරක් හෝ දැහැනැටි ගෙන එයි නම්, ඔහු ඒවා ගෙනැවිත් කපා හෝ සංඝයාට පවරා දෙන තෙක් ඒවා ඔහුටම අයිති වේ. එබැවින් ඒවා සොර සිතින් ගන්නා භික්ෂුවට භාණ්ඩයේ වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. එහි (ආරාමයේ) හටගත් දැහැනැටි ගරු භාණ්ඩ වේ. භික්ෂු සංඝයා විසින් ආරක්ෂා කරනු ලබන එවැනි දැහැනැටි ගන්නා තැනැත්තාට ද භාණ්ඩයේ වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. ගණයා සතු, පුද්ගලයන් සතු හෝ ගිහි මිනිසුන් සතු, කපන ලද හෝ නොකපන ලද දැහැනැටි සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඔවුන්ගේ ආරාම හෝ උයන්වල හටගත් දැහැනැටි සාමණේරවරුන් වාර ක්‍රමයට භික්ෂු සංඝයා වෙනුවෙන් ගෙන එන විට තම ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාට ද ගෙන එති. ඒවා කපා සංඝයාට පවරා දෙන තෙක් ඒ සියල්ල එම සාමණේරවරුන්ටම අයිති වේ. එබැවින් ඒවා ද සොර සිතින් ගන්නේ නම් වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. යම් කලක ඔවුන් ඒවා කපා සංඝයාට පවරා දී, "මහා සංඝයා වහන්සේ සුව සේ පරිභෝජනය කෙරෙත්වා" යි සිතා දැහැනැටි තබන මැස්ස මත තබත් ද, එතැන් සිට අවහාරයක් නැත. එහෙත් පිළිවෙත් දැනගත යුතුය. යම් භික්ෂුවක් දිනපතා සංඝයා මැදට පැමිණේ නම්, ඔහු දිනකට එක් දැහැනැට්ටක් බැගින් ගත යුතුය. යම් භික්ෂුවක් දිනපතා එහි නොපැමිණේ නම්, භාවනා කුටියක වාසය කොට ධර්ම ශ්‍රවණයකදී හෝ උපෝසථාගාරයකදී හෝ දක්නට ලැබේ නම්, ඔහු ප්‍රමාණය සලකා බලා දැහැනැටි හතරක් හෝ පහක් තම වාසස්ථානයෙහි තබාගෙන පරිහරණය කළ හැකිය. ඒවා අවසන් වූ පසු දැහැනැටි මැස්සේ තව බොහෝ දැහැනැටි තිබේ නම්, නැවත ද ගෙන ගොස් පරිහරණය කළ හැකිය. ඉදින් ප්‍රමාණය නොබලා ගෙන යන ලදුව, ඒවා අවසන් වීමට පෙර මැස්සේ ඇති දැහැනැටි අවසන් වේ නම්, එවිට සමහර තෙරුන් වහන්සේලා "වැඩිපුර ගත් අය ඒවා නැවත ගෙනැත් තබත්වා" යි පවසනු ඇත. සමහර තෙරුන් වහන්සේලා "පරිහරණය කෙරෙත්වා, නැවත සාමණේරවරු ගෙන එනු ඇත" යි පවසනු ඇත. එබැවින් විවාදයන් වළක්වා ගනු පිණිස ප්‍රමාණය සලකා බැලිය යුතුය. එහෙත් ගැනීමෙහි වරදක් නැත. මඟ යන භික්ෂුවකට වුවද එකක් හෝ දෙකක් මල්ලක දමාගෙන යා හැකිය.

ဒန္တပေါနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

දැහැනැටි පිළිබඳ කතාව නිම විය.

ဝနပ္ပတိကထာ

වනස්පති වෘක්ෂ පිළිබඳ කතාව

၁၁၀. ဝနဿ [Pg.303] ပတီတိ ဝနပ္ပတိ; ဝနဇေဋ္ဌကရုက္ခဿေတံ အဓိဝစနံ. ဣဓ ပန သဗ္ဗောပိ မနုဿေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတရုက္ခော အဓိပ္ပေတော အမ္ဗလဗုဇပနသာဒိကော. ယတ္ထ ဝါ ပန မရိစဝလ္လိအာဒီနိ အာရောပေန္တိ, သော ဆိဇ္ဇမာနော သစေ ဧကာယပိ ဆလ္လိယာ ဝါ ဝါကေန ဝါ သကလိကာယ ဝါ ဖေဂ္ဂုနာ ဝါ သမ္ဗဒ္ဓေါဝ ဟုတွာ ဘူမိယံ ပတတိ, ရက္ခတိ တာဝ.

110. වනයට අධිපති බැවින් වනස්පති නම් වේ; මෙය වනයේ ඇති විශාලතම වෘක්ෂයට නමකි. එහෙත් මෙහිදී මිනිසුන් විසින් අයිති කරගන්නා ලද අඹ, ලබුජ, කොස් ආදී සියලු වෘක්ෂයන් අදහස් කෙරේ. නැතහොත් යම් වෘක්ෂයක මිරිස් වැල් ආදිය නංවා ඇද්ද, එම වෘක්ෂය කපනු ලබන කල යම් හෙයකින් එක පොත්තකින් හෝ කෙඳිවලින් හෝ එල්ලී තිබෙමින් බිම වැටේ නම්, එතෙක් අයිතිය පවතී.

ယော ပန ဆိန္နောပိ ဝလ္လီဟိ ဝါ သာမန္တရုက္ခသာခါဟိ ဝါ သမ္ဗဒ္ဓေါ သန္ဓာရိတတ္တာ ဥဇုကမေဝ တိဋ္ဌတိ, ပတန္တော ဝါ ဘူမိံ န ပါပုဏာတိ, နတ္ထိ တတ္ထ ပရိဟာရော, အဝဟာရော ဧဝ ဟောတိ. ယောပိ ကကစေန ဆိန္နော အစ္ဆိန္နော ဝိယ ဟုတွာ တထေဝ တိဋ္ဌတိ, တသ္မိမ္ပိ ဧသေဝ နယော.

තවද, යම් ගසක් කපා තිබුණද, වැල් මගින් හෝ අසල ඇති ගස්වල අතු මගින් හෝ පැටලී රඳවා ගනු ලැබූ බැවින් කෙළින්ම පවතී නම්, හෝ වැටීමේදී පොළොවට පතිත නොවේ නම්, එහිදී වරදින් නිදහස් වීමක් නැත, එය සොරකමක්ම (පාරාජිකාවක්ම) වේ. කියතකින් කපන ලද ගසක් වුවද නොකපන ලද්දක් මෙන් ඒ අයුරින්ම පවතී නම්, එහිදීද මෙයම ක්‍රමයයි.

ယော ပန ရုက္ခံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ ပစ္ဆာ စာလေတွာ ပါတေတိ, အညေန ဝါ စာလာပေတိ; အညံ ဝါဿ သန္တိကေ ရုက္ခံ ဆိန္ဒိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရတိ, ပရေန ဝါ အဇ္ဈောတ္ထရာပေတိ; မက္ကဋေ ဝါ ပရိပါတေတွာ တတ္ထ အာရောပေတိ, အညေန ဝါ အာရောပါပေတိ; ဝဂ္ဂုလိယော ဝါ တတ္ထ အာရောပေတိ, ပရေန ဝါ အာရောပါပေတိ; တာ တံ ရုက္ခံ ပါတေန္တိ, တဿေဝ အဝဟာရော.

යම් මහණෙක් ගසක් දුබල කර පසුව තමා විසින්ම සොලවා බිම හෙළයි නම් හෝ අන් අයෙකු ලවා සොලවා බිම හෙළවයි නම්; නැතහොත් එම ගස අසල ඇති වෙනත් ගසක් කපා එම ගස මතට පතිත කරවයි නම් හෝ අන් අයෙකු ලවා එසේ කරවයි නම්; නැතහොත් වඳුරන් පලවා හැර ගසට නංවයි නම් හෝ අන් අයෙකු ලවා එසේ කරවයි නම්; නැතහොත් වවුලන් ගසට නංවයි නම් හෝ අන් අයෙකු ලවා එසේ කරවයි නම්; ඒ වඳුරන් හෝ වවුලන් එම ගස බිම හෙළන්නේ නම්, එය එම මහණාටම අයත් සොරකමකි (පාරාජිකාවකි).

သစေ ပန တေန ရုက္ခေ ဒုဗ္ဗလေ ကတေ အညော အနာဏတ္တော ဧဝ တံ စာလေတွာ ပါတေတိ,

ඉදින් එම මහණා විසින් ගස දුබල කරන ලදුව, අන් අයෙකු නියෝගයකින් තොරවම එය සොලවා බිම හෙළයි නම්,

ရုက္ခေန ဝါ အဇ္ဈောတ္ထရတိ, အတ္တနော ဓမ္မတာယ မက္ကဋာ ဝါ ဝဂ္ဂုလိယော ဝါ အာရောဟန္တိ, ပရော ဝါ အနာဏတ္တော အာရောပေတိ, သယံ ဝါ ဧသ ဝါတမုခံ သောဓေတိ, ဗလဝဝါတော အာဂန္တွာ ရုက္ခံ ပါတေတိ; သဗ္ဗတ္ထ ဘဏ္ဍဒေယျံ. ဝါတမုခသောဓနံ ပနေတ္ထ အသမ္ပတ္တေ ဝါတေ သုက္ခမာတိကာယ ဥဇုကရဏာဒီဟိ သမေတိ, နော အညထာ. ရုက္ခံ အာဝိဇ္ဈိတွာ သတ္ထေန ဝါ အာကောဋေတိ, အဂ္ဂိံ ဝါ ဒေတိ, မဏ္ဍုကကဏ္ဋကံ ဝါ ဝိသံ ဝါ အာကောဋေတိ, ယေန သော မရတိ, သဗ္ဗတ္ထ ဘဏ္ဍဒေယျမေဝါတိ.

වෙනත් ගසකින් යට කරයි නම්, හෝ ස්වභාවිකවම වඳුරන් හෝ වවුලන් ගසට නගී නම්, හෝ අන් අයෙකු නියෝගයකින් තොරවම උන් නංවයි නම්, හෝ තමා විසින්ම සුළං මාවත පිරිසිදු කරයි නම්, එවිට තද සුළඟක් පැමිණ ගස බිම හෙළයි නම්; මේ සෑම අවස්ථාවකදීම භාණ්ඩය වන්දි වශයෙන් දිය යුතුය. එහිදී සුළං මාවත පිරිසිදු කිරීම යනු, සුළඟ ඒමට පෙර වියළි ඇළ මාර්ග ආදිය කෙළින් කිරීම වැනි ක්‍රියාවලට සමාන වේ; වෙනත් ආකාරයකින් සමාන නොවේ. ගස විද හෝ ආයුධයකින් තලා හෝ, ගින්නෙන් පුලුස්සා හෝ, මණ්ඩුක කණ්ටක වැනි විෂ වර්ගයක් එන්නත් කර හෝ යම් හෙයකින් එම ගස මැරෙන්නේ නම්, ඒ සෑම ක්‍රියාවකදීම එය භාණ්ඩය වන්දි වශයෙන් දිය යුතු (භාණ්ඩදෙය්‍ය) අවස්ථාවකි.

ဝနပ္ပတိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

වනස්පති කථාව නිම විය.

ဟရဏကကထာ

හර්ණක කථාව (භාණ්ඩ පැහැර ගැනීම පිළිබඳ විස්තරය)

၁၁၁. ဟရဏကေ [Pg.304] – အညဿ ဟရဏကံ ဘဏ္ဍံ ထေယျစိတ္တော အာမသတီတိ ပရံ သီသဘာရာဒီဟိ ဘဏ္ဍံ အာဒါယ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ ဟရိဿာမီ’’တိ ဝေဂေန ဂန္တွာ အာမသတိ, ဧတ္တာဝတာ အဿ ဒုက္ကဋံ. ဖန္ဒာပေတီတိ အာကဍ္ဎနဝိကဍ္ဎနံ ကရောတိ, သာမိကော န မုဉ္စတိ, တေနဿ ထုလ္လစ္စယံ. ဌာနာ စာဝေတီတိ အာကဍ္ဎိတွာ သာမိကဿ ဟတ္ထတော မောစေတိ, တေနဿ ပါရာဇိကံ. သစေ ပန တံ ဘဏ္ဍသာမိကော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပေါထေတွာ ပုန တံ ဘဏ္ဍံ မောစာပေတွာ ဂဏှေယျ, ဘိက္ခု ပဌမဂ္ဂဟဏေနေဝ ပါရာဇိကော. သီသတော ဝါ ကဏ္ဏတော ဝါ ဂီဝတော ဝါ ဟတ္ထတော ဝါ အလင်္ကာရံ ဆိန္ဒိတွာ ဝါ မောစေတွာ ဝါ ဂဏှန္တဿ သီသာဒီဟိ မောစိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ဟတ္ထေ ပန ဝလယံ ဝါ ကဋကံ ဝါ အနီဟရိတွာ အဂ္ဂဗာဟံ ဃံသန္တောဝ အပရာပရံ ဝါ သာရေတိ, အာကာသဂတံ ဝါ ကရောတိ, ရက္ခတိ တာဝ. ရုက္ခမူလစီဝရဝံသေသု ဝလယမိဝ န ပါရာဇိကံ ဇနေတိ. ကသ္မာ? သဝိညာဏကတ္တာ. သဝိညာဏကကောဋ္ဌာသဂတဉှိ ယာဝ တတော န နီဟဋံ, တာဝ တတ္ထေဝ ဟောတိ. ဧသေဝ နယော အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကပါဒကဋကကဋူပဂပိဠန္ဓနေသု.

111. හර්ණකයෙහි (භාණ්ඩ පැහැර ගැනීමෙහි) විනිශ්චය මෙසේය: අන් අයෙකු හිස මත තබා ගත් බරක් ආදිය ගෙන යනවා දැක, "මෙය පැහැර ගන්නෙමි" යන සොර සිතින් වේගයෙන් ගොස් ස්පර්ශ කරයි නම්, එපමණකින් ඔහුට දුක්කටා ඇවැත් වේ. 'සොලවයි' (ඵන්දාපේති) යනු තමා දෙසට ඇදීම හෝ එහා මෙහා ඇදීමයි; අයිතිකරු එය අත් නොහරින්නේ නම්, එමගින් ඔහුට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. 'ස්ථානයෙන් චලනය කරයි' (ඨානා චාවේති) යනු ඇද අයිතිකරුගේ අතින් මුදවයි නම්, එමගින් ඔහුට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. ඉදින් එම භාණ්ඩ හිමියා නැගිට පහර දී නැවත එම භාණ්ඩය මුදවා ගන්නේ වුවද, භික්ෂුව පළමු අල්ලා ගැනීමෙන්ම පාරාජිකා වේ. හිසින්, කනෙන්, බෙල්ලෙන් හෝ අතින් ආභරණ කපා හෝ මුදවා හෝ ලබා ගන්නෙකුට, එම අවයවවලින් මුදා ගත් සැණින් පාරාජිකා වේ. අතෙහි ඇති වළල්ලක් හෝ අත් පලඳනාවක් ඉවතට නොගෙන, අතේ අග කොටස පිරිමදිමින් එහා මෙහා කරවයි නම් හෝ අහසට එසවීමක් කරයි නම්, එතෙක් එය ආරක්ෂා වේ. ගසක් මුල ඇති සිවුරු වැල් මෙන් පාරාජිකා ඇති නොකරයි. ඒ මන්ද? එය පණ ඇති ශරීරයක බැඳී ඇති බැවිනි. පණ ඇති කොටසක පවතින ආභරණයක් ඉන් බැහැර කරන තෙක් එහිම පවතින බව සැලකේ. ඇඟිලි මුදු, පා සලඹ සහ ඉණ පටි සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ယော ပန ပရဿ နိဝတ္ထသာဋကံ အစ္ဆိန္ဒတိ, ပရော စ သလဇ္ဇိတာယ သဟသာ န မုဉ္စတိ, ဧကေနန္တေန စောရော ကဍ္ဎတိ, ဧကေနန္တေန ပရော, ရက္ခတိ တာဝ. ပရဿ ဟတ္ထတော မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. အထာပိ တံ ကဍ္ဎန္တဿ ဆိဇ္ဇိတွာ ဧကဒေသော ဟတ္ထဂတော ဟောတိ, သော စ ပါဒံ အဂ္ဃတိ ပါရာဇိကမေဝ. သဟဘဏ္ဍဟာရကန္တိ ‘‘သဘဏ္ဍဟာရကံ ဘဏ္ဍံ နေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဣတော ယာဟီ’’တိ ဘဏ္ဍဟာရကံ တဇ္ဇေတိ, သော ဘီတော စောရေန အဓိပ္ပေတဒိသာဘိမုခေါ ဟုတွာ ဧကံ ပါဒံ သင်္ကာမေတိ, စောရဿ ထုလ္လစ္စယံ; ဒုတိယေ ပါရာဇိကံ. ပါတာပေတီတိ အထာပိ စောရော ဘဏ္ဍဟာရကဿ ဟတ္ထေ အာဝုဓံ ဒိသွာ သာသင်္ကော ဟုတွာ ပါတာပေတွာ ဂဟေတုကာမော ဧကမန္တံ ပဋိက္ကမ္မ သန္တဇ္ဇေတွာ ပါတာပေတိ, ပရဿ ဟတ္ထတော မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ.

යම් මහණෙක් අනුන් ඇඳ සිටින වස්ත්‍රයක් උදුරා ගන්නේ නම්, අයිතිකරු ලැජ්ජාව නිසා වහා එය අත් නොහරියි. සොර භික්ෂුව එක් කොනකින් අදියි, අයිතිකරු අනිත් කොනකින් අදියි; එතෙක් එය ආරක්ෂා වේ. අයිතිකරුගේ අතින් මුළුමනින්ම ගිලිහුණු සැණින් පාරාජිකා වේ. තවද එය අදින අතරතුර වස්ත්‍රය ඉරී කොටසක් අතට පත් වුවහොත්, එම කොටස පාදකයක් (මස්සක්) වටින්නේ නම් පාරාජිකාම වේ. 'සහභාණ්ඩහාරක' යනු "භාණ්ඩය ගෙන යන්නා සමගම භාණ්ඩය ගෙන යන්නෙමි"යි සිතා "මෙතැනින් පලයන්" කියා භාණ්ඩය ගෙන යන්නාට තර්ජනය කරයි. ඔහු බිය වී සොර භික්ෂුව අදහස් කළ දිශාවට එක් පියවරක් තබයි නම්, සොර භික්ෂුවට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ; දෙවන පියවර තැබූ විට පාරාජිකා වේ. 'වැටෙන්නට සලස්වයි' යනු, සොරා භාණ්ඩය ගෙන යන්නාගේ අතේ ආයුධයක් දැක සැක ඇතිව, එය වැටෙන්නට සලස්වා පසුව ගැනීමට සිතා පසෙකට වී තර්ජනය කර වැටෙන්නට සලස්වයි නම්, අයිතිකරුගේ අතින් මුදවාලූ සැණින් පාරාජිකා වේ.

ပါတာပေတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိအာဒိ ပန ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. ယော ဟိ ဘဏ္ဍံ ပါတာပေတွာ ‘‘ယံ မမ ရုစ္စတိ, တံ ဂဟေဿာမီ’’တိ ပရိကပ္ပေတွာ ပါတာပေတိ, တဿ ပါတာပနေ စ အာမသနေ စ ဒုက္ကဋံ, ဖန္ဒာပနေ ထုလ္လစ္စယံ. ပါဒဂ္ဃနကဿ ဌာနာ စာဝနေ ပါရာဇိကံ. တံ ပစ္ဆာ ပဋိပါတိယမာနဿ မုဉ္စတောပိ နတ္ထိယေဝ သမဏဘာဝေါ. ယောပိ ဘဏ္ဍဟာရကံ [Pg.305] အတိက္ကမန္တံ ဒိသွာ အနုဗန္ဓန္တော ‘‘တိဋ္ဌ, တိဋ္ဌ, ဘဏ္ဍံ ပါတေဟီ’’တိ ဝတွာ ပါတာပေတိ, တဿာပိ တေန ဟတ္ထတော မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ.

'වැටෙන්නට සැලැස්වීමෙන් දුක්කටා ඇවැත් වේ' යනාදිය පරිකල්පනයන් අනුව වදාරන ලද්දකි. යමෙක් භාණ්ඩය වැටෙන්නට සලස්වා, "මා කැමති දෙයක් පසුව ගන්නෙමි"යි සිතා වැටෙන්නට සලස්වයි නම්, වැටෙන්නට සැලැස්වීමේදී සහ ස්පර්ශ කිරීමේදී ඔහුට දුක්කටා ඇවැත් වේ, සෙලවීමේදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. පාදකයක් වටිනා භාණ්ඩයක් ස්ථානයෙන් චලනය කිරීමේදී පාරාජිකා වේ. පසුව එම භාණ්ඩය ගෙන එන්නා විසින් නැවත වැටෙන්නට සලස්වන ලදුව එය අත්හරින මහණාටද පාරාජිකාවෙන් ගැළවීමක් නැත. තවද භාණ්ඩයක් ගෙන යන්නෙකු පසුකර යනවා දැක, ලුහුබඳිමින් "නතර වෙයන්, නතර වෙයන්, භාණ්ඩය බිම දාපන්" කියා වැටෙන්නට සලස්වයි නම්, ඔහුටද අයිතිකරුගේ අතින් එය ගිලිහුණු සැණින් පාරාජිකා වේ.

ယော ပန ‘‘တိဋ္ဌ တိဋ္ဌာ’’တိ ဝဒတိ, ‘‘ပါတေဟီ’’တိ န ဝဒတိ; ဣတရော စ တံ ဩလောကေတွာ ‘‘သစေ ဧသ မံ ပါပုဏေယျ, ဃာတေယျာပိ မ’’ န္တိ သာလယောဝ ဟုတွာ တံ ဘဏ္ဍံ ဂဟနဋ္ဌာနေ ပက္ခိပိတွာ ‘‘ပုန နိဝတ္တိတွာ ဂဟေဿာမီ’’တိ ပက္ကမတိ, ပါတနပစ္စယာ ပါရာဇိကံ နတ္ထိ. အာဂန္တွာ ပန ထေယျစိတ္တေန ဂဏှတော ဥဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ. အထ ပနဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘မယာ ပါတာပေန္တေနေဝ ဣဒံ မမ သန္တကံ ကတ’’န္တိ တတော နံ သကသညာယ ဂဏှာတိ; ဂဟဏေ ရက္ခတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတိ. ‘‘ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ အဒေန္တဿ သာမိကာနံ ဓုရနိက္ခေပေ ပါရာဇိကံ. ‘‘သော ဣမံ ဆဍ္ဍေတွာ ဂတော, အနဇ္ဈာဝုတ္ထကံ ဒါနိ ဣဒ’’န္တိ ပံသုကူလသညာယ ဂဏှတောပိ ဧသေဝ နယော. အထ ပန သာမိကော ‘‘တိဋ္ဌ တိဋ္ဌာ’’တိ ဝုတ္တမတ္တေနေဝ ဩလောကေန္တော တံ ဒိသွာ ‘‘န ဒါနိ ဣဒံ မယှ’’န္တိ ဓုရနိက္ခေပံ ကတွာ နိရာလယော ဆဍ္ဍေတွာ ပလာယတိ, တံ ထေယျစိတ္တေန ဂဏှတော ဥဒ္ဓါရေ ဒုက္ကဋံ. အာဟရာပေန္တေ ဒါတဗ္ဗံ, အဒေန္တဿ ပါရာဇိကံ. ကသ္မာ? တဿ ပယောဂေန ဆဍ္ဍိတတ္တာတိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. အညေသု ပန ဝိစာရဏာ ဧဝ နတ္ထိ. ပုရိမနယေနေဝ သကသညာယ ဝါ ပံသုကူလသညာယ ဝါ ဂဏှန္တေပိ အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယောတိ.

යමෙක් "නතර වෙයන්, නතර වෙයන්" කියා පවසයි, නමුත් "බිම දාපන්" කියා නොපවසයි; අනෙකා ඔහු දෙස බලා "මෙයා මා වෙත ආවොත් මාව මරන්න වුවත් පුළුවනැ"යි සිතා, භාණ්ඩය කෙරෙහි ආලය ඇතිවම එය ලඳු කැලෑවක දමා, "නැවත පැමිණ ගන්නෙමි"යි සිතා යයි නම්, බිම වැටීම නිසා පාරාජිකාවක් නැත. පසුව පැමිණ සොර සිතින් ඔසවා ගන්නා විට පාරාජිකා වේ. ඉදින් ඔහුට මෙසේ සිතේ නම් - "මම බිම දම්මවන විටම මෙය මගේ දෙයක් බවට පත් වුණා" කියා, පසුව එය තමාගේ දෙයක් යන හැඟීමෙන් ගන්නේ නම්, ගැනීමේදී පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ, නමුත් භාණ්ඩය වන්දි වශයෙන් දිය යුතුය. "ආපසු දෙන්න" කියා කී විට නොදෙන මහණාට අයිතිකරුවන් අයිතිය අත්හැරීමේදී පාරාජිකා වේ. "ඔහු මෙය දමා ගොස් ඇත, දැන් මෙහි අයිතිකරුවෙක් නැත" කියා පාංශුකූල සංඥාවෙන් ගන්නේ වුවද මෙයම ක්‍රමයයි. ඉදින් අයිතිකරු "නතර වෙයන්" කී පමණින්ම ඔහු දෙස බලා, "දැන් මෙය මගේ නොවේ" කියා අයිතිය අත්හැර, ආලය රහිතව දමා පලා යයි නම්, එය සොර සිතින් ඔසවා ගන්නා මහණාට දුක්කටා ඇවැත් වේ. අයිතිකරුවන් භාණ්ඩය ඉල්ලන විට එය දිය යුතුය, නොදෙන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. ඒ මන්ද? ඔහුගේ ප්‍රයෝගය නිසාම අයිතිකරු එය අත්හැර ගිය බැවිනි. මෙය මහා අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. අනෙකුත් අටුවාවන්හි මේ පිළිබඳව විශේෂ විමසීමක් නැත. පෙර ක්‍රමයටම තමාගේ දෙයක් යන හැඟීමෙන් හෝ පාංශුකූල සංඥාවෙන් ගන්නා මහණා කෙරෙහිද මෙයම විනිශ්චය වේ.

ဟရဏကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

හර්ණක කථාව නිම විය.

ဥပနိဓိကထာ

උපනිධි කථාව (භාර කරන ලද භාණ්ඩ පිළිබඳ විස්තරය)

၁၁၂. ဥပနိဓိမှိ – နာဟံ ဂဏှာမီတိ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေပိ အဒိန္နာဒါနဿ ပယောဂတ္တာ ဒုက္ကဋံ. ‘‘ကိံ တုမှေ ဘဏထ? နေဝိဒံ မယှံ အနုရူပံ, န တုမှာက’’န္တိအာဒီနိ ဝဒန္တဿာပိ ဒုက္ကဋမေဝ. ‘‘ရဟော မယာ ဧတဿ ဟတ္ထေ ဌပိတံ, န အညော ကောစိ ဇာနာတိ, ‘ဒဿတိ နု ခေါ မေ နော’’’တိ သာမိကော ဝိမတိံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဘိက္ခုဿ ထုလ္လစ္စယံ. တဿ ဖရုသာဒိဘာဝံ ဒိသွာ သာမိကော ‘‘န မယှံ ဒဿတီ’’တိ ဓုရံ နိက္ခိပတိ, တတြ သစာယံ ဘိက္ခု ‘‘ကိလမေတွာ နံ ဒဿာမီ’’တိ ဒါနေ သဥဿာဟော, ရက္ခတိ တာဝ. သစေပိ သော ဒါနေ နိရုဿာဟော, ဘဏ္ဍဿာမိကော ပန ဂဟဏေ သဥဿာဟော[Pg.306], ရက္ခတေဝ. ယဒိ ပန သော ဒါနေ နိရုဿာဟော ဘဏ္ဍသာမိကောပိ ‘‘န မယှံ ဒဿတီ’’တိ ဓုရံ နိက္ခိပတိ, ဧဝံ ဥဘိန္နံ ဓုရနိက္ခေပေန ဘိက္ခုနော ပါရာဇိကံ. ယဒိပိ မုခေန ‘‘ဒဿာမီ’’တိ ဝဒတိ, စိတ္တေန ပန အဒါတုကာမော, ဧဝမ္ပိ သာမိကဿ ဓုရနိက္ခေပေ ပါရာဇိကံ. တံ ပန ဥပနိဓိ နာမ သင်္ဂေါပနတ္ထာယ အတ္တနော ဟတ္ထေ ပရေဟိ ဌပိတဘဏ္ဍံ, အဂုတ္တဒေသတော ဌာနာ စာဝေတွာ ဂုတ္တဋ္ဌာနေ ဌပနတ္ထာယ ဟရတော အနာပတ္တိ. ထေယျစိတ္တေနပိ ဌာနာ စာဝေန္တဿ အဝဟာရော နတ္ထိ. ကသ္မာ? အတ္တနော ဟတ္ထေ နိက္ခိတ္တတ္တာ, ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတိ. ထေယျစိတ္တေန ပရိဘုဉ္ဇတောပိ ဧသေဝ နယော. တာဝကာလိကဂ္ဂဟဏေပိ တထေဝ. ဓမ္မံ စရန္တောတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ. အယံ တာဝ ပါဠိဝဏ္ဏနာ.

112. තැන්පත් කරන ලද බඩුබාහිරාදිය (උපනිධි) පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේය: 'මම මෙය ගත්තේ නැතැයි' දැන දැනම බොරු කීම නිසා ද, සොරකම් කිරීමේ උත්සාහයක් (ප්‍රයෝගයක්) වන බැවින් දුක්කටාපත්ති වේ. 'ඔබලා කුමක් පවසනවාද? මෙය මට සුදුසු නැත, ඔබටත් සුදුසු නැත' යනාදී වශයෙන් පවසන භික්ෂුවට ද දුක්කටාපත්තියක්ම වේ. 'මා විසින් රහසින් මොහු අත තබන ලදී, වෙනත් කිසිවෙකු නොදනී, මොහු මට මෙය ආපසු දෙයිද නැද්ද?' කියා හිමිකරු සැක උපදවන්නේ නම්, ඒ භික්ෂුවට ථුල්ලච්චයාපත්ති වේ. ඔහුගේ රළු බව දැක 'මොහු මට මෙය ආපසු නොදෙනු ඇතැයි' සිතා හිමිකරු බලාපොරොත්තු අත්හරින්නේ නම්, එහිදී ඉදින් එම භික්ෂුව 'මොහු වෙහෙසට පත් කොට පසුව මෙය දෙන්නෙමි' යනුවෙන් දීමේ උත්සාහයෙන් සිටී නම්, එතෙක් ඔහු පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ. ඉදින් ඔහු දීමේ අදහසක් නැතිව සිටියද, බඩු හිමිකරු එය ආපසු ලබාගැනීමේ උත්සාහයෙන් සිටී නම්, එවිටද පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ. ඉදින් භික්ෂුව දීමට අකමැති නම් සහ බඩු හිමිකරු ද 'මොහු මට මෙය නොදෙනු ඇතැයි' බලාපොරොත්තු අත්හරින්නේ නම්, මෙසේ දෙදෙනාගේම බලාපොරොත්තු අත්හැරීමෙන් භික්ෂුවට පාරාජිකා වේ. කටින් 'දෙන්නෙමි' යැයි කීවද, හිතින් දීමට අකමැති නම්, හිමිකරු බලාපොරොත්තු අත්හැරීමත් සමඟ පාරාජිකා වේ. 'උපනිධි' යනු ආරක්ෂාව පිණිස අනුන් විසින් තමා අත තබන ලද බඩුයි. අනාරක්ෂිත ස්ථානයක තිබූ දෙයක් ආරක්ෂිත ස්ථානයක තැබීම පිණිස එතැනින් ඉවත් කරන විට ආපත්තියක් නොවේ. සොරසිතින් වුවද තැනින් ඉවත් කරන්නාට සොරකමක් (අවහාරයක්) සිදු නොවේ. මන්ද? තමා අතම තැන්පත් කරන ලද බැවිනි. එහෙත් එය බඩු හිමියාට දිය යුතුමය. සොරසිතින් පරිභෝජනය කරන්නාට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තාවකාලිකව ලබාගැනීමේදී ද එසේමය. 'ධම්මං චරන්තෝ' යනාදිය කලින් කී ක්‍රමයම වේ. මෙය පාලි වර්ණනාවයි.

ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယော ပနေတ္ထ ပတ္တစတုက္ကာဒိဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တော – ဧကော ကိရ ဘိက္ခု ပရဿ မဟဂ္ဃေ ပတ္တေ လောဘံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ ဟရိတုကာမော ဌပိတဋ္ဌာနမဿ သုဋ္ဌု သလ္လက္ခေတွာ အတ္တနောပိ ပတ္တံ တဿေဝ သန္တိကေ ဌပေသိ. သော ပစ္စူသသမယေ အာဂန္တွာ ဓမ္မံ ဝါစာပေတွာ နိဒ္ဒါယမာနံ မဟာထေရမာဟ – ‘‘ဝန္ဒာမိ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ကော ဧသော’’တိ? ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, အာဂန္တုကဘိက္ခု, ကာလဿေဝမှိ ဂန္တုကာမော, အသုကသ္မိဉ္စ မေ ဌာနေ ဤဒိသေန နာမ အံသဗဒ္ဓကေန ဤဒိသာယ ပတ္တတ္ထဝိကာယ ပတ္တော ဌပိတော. သာဓာဟံ, ဘန္တေ, တံ လဘေယျ’’န္တိ ထေရော ပဝိသိတွာ တံ ဂဏှိ. ဥဒ္ဓါရေယေဝ စောရဿ ပါရာဇိကံ. သစေ အာဂန္တွာ ‘‘ကောသိ တွံ အဝေလာယ အာဂတော’’တိ ဝုတ္တော ဘီတော ပလာယတိ, ပါရာဇိကံ ပတွာဝ ပလာယတိ. ထေရဿ ပန သုဒ္ဓစိတ္တတ္တာ အနာပတ္တိ. ထေရော ‘‘တံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ အညံ ဂဏှိ, ဧသေဝ နယော. အယံ ပန အညံ တာဒိသမေဝ ဂဏှန္တေ ယုဇ္ဇတိ, မနုဿဝိဂ္ဂဟေ အာဏတ္တသဒိသဝတ္ထုသ္မိံ ဝိယ. ကုရုန္ဒိယံ ပန ‘‘ပဒဝါရေန ကာရေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ အတာဒိသမေဝ ဂဏှန္တေ ယုဇ္ဇတိ.

පාලි මුක්තක විනිශ්චය (පාලි පාඨයේ සඳහන් නොවන විනිශ්චය) මෙහිදී පාත්‍ර හතරේ ක්‍රමය අනුව මෙසේ කියනු ලැබේ: එක්තරා භික්ෂුවක් අනුන්ගේ ඉතා වටිනා පාත්‍රයක් කෙරෙහි ලෝභයක් උපදවා, එය සොරකම් කිරීමට සිතා, එය තබා ඇති ස්ථානය හොඳින් සලකුණු කරගෙන, තම පාත්‍රය ද ඒ අසලම තැබීය. ඔහු අලුයම් කාලයේ පැමිණ, ධර්මය හදාරා, නිදා සිටින මහා තෙරුන් වහන්සේට 'ස්වාමීනි, වඳිනවා' යැයි කීය. 'කවුද මේ?' කියා ඇසූ විට, 'ස්වාමීනි, මම ආගන්තුක භික්ෂුවක්, මම වේලාසනින්ම යන්න කැමතියි. මගේ අසවල් තැන මෙවැනි උරපටියක් ඇති, මෙවැනි පාත්‍ර උරයක් සහිත පාත්‍රයක් තබා තිබෙනවා. ස්වාමීනි, මට එය ලබා දෙනවා නම් මැනවි' කියා ඉල්ලා සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ගොස් එම පාත්‍රය ගත්හ. එය එසවූ කෙණෙහිම සොර භික්ෂුවට පාරාජිකා වේ. ඉදින් තෙරුන් වහන්සේ පැමිණ 'අකාලයේ පැමිණි මේ කවුද?' කියා ඇසූ විට බියෙන් පලා යයි නම්, ඔහු පාරාජිකාවට පත්වීමෙන් පසුවම පලා යන්නෙකි. තෙරුන් වහන්සේට පිරිසිදු සිතින් කළ බැවින් ආපත්තියක් නැත. තෙරුන් වහන්සේ 'ඒ පාත්‍රයම ගන්නෙමි' කියා වෙනත් පාත්‍රයක් ගත්තේ නම්, එයට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙය තෙරුන් වහන්සේ විසින් එවැනිම වෙනත් පාත්‍රයක් දෙන විට අදාළ වේ. මෙය මනුස්ස විග්ගහ සික්ඛාපදයේ ආඥා කළ පුද්ගලයා හා සමාන වෙනත් අයෙකු මැරූ වස්තුව හා සමානය. කුරුන්දි අටුවාවෙහි 'පියවර අනුව පාරාජිකා වේ' යැයි පවසා ඇත. එය සමාන නොවන වෙනත් පාත්‍රයක් දෙන විට අදාළ වේ.

တံ မညမာနော အတ္တနော ပတ္တံ ဂဏှိတွာ အဒါသိ, စောရဿ သာမိကေန ဒိန္နတ္တာ ပါရာဇိကံ နတ္ထိ, အသုဒ္ဓစိတ္တေန ပန ဂဟိတတ္တာ ဒုက္ကဋံ. တံ မညမာနော စောရဿေဝ ပတ္တံ ဂဏှိတွာ အဒါသိ, ဣဓာပိ စောရဿ အတ္တနော သန္တကတ္တာ ပါရာဇိကံ နတ္ထိ, အသုဒ္ဓစိတ္တေန ပန ဂဟိတတ္တာ ဒုက္ကဋမေဝ. သဗ္ဗတ္ထ ထေရဿ အနာပတ္တိ.

එම පාත්‍රය යැයි සිතා තමාගේම පාත්‍රය ගෙන දුන්නේ නම්, හිමිකරු විසින්ම දුන් බැවින් සොර භික්ෂුවට පාරාජිකාවක් නැත. එහෙත් අශුද්ධ සිතින් ගත් බැවින් දුක්කටාපත්ති වේ. එම පාත්‍රය යැයි සිතා සොර භික්ෂුවගේම පාත්‍රය ගෙන දුන් විට ද, සොර භික්ෂුවට තම දෙයක්ම ලැබුණු බැවින් පාරාජිකා නැත, නමුත් අශුද්ධ සිතින් ගත් බැවින් දුක්කටාපත්ති වේ. සෑම අවස්ථාවකම තෙරුන් වහන්සේට ආපත්තියක් නැත.

အပရော [Pg.307] ‘‘ပတ္တံ စောရေဿာမီ’’တိ တထေဝ နိဒ္ဒါယမာနံ ထေရံ ဝန္ဒိ. ‘‘ကော အယ’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ‘အဟံ, ဘန္တေ, ဂိလာနဘိက္ခု, ဧကံ တာဝ မေ ပတ္တံ ဒေထ, ဂါမဒွါရံ ဂန္တွာ ဘေသဇ္ဇံ အာဟရိဿာမီ’’တိ. ထေရော ‘‘ဣဓ ဂိလာနော နတ္ထိ, စောရော အယံ ဘဝိဿတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ဣမံ ဟရတူ’’တိ အတ္တနော ဝေရိဘိက္ခုဿ ပတ္တံ နီဟရိတွာ အဒါသိ, ဒွိန္နမ္ပိ ဥဒ္ဓါရေယေဝ ပါရာဇိကံ. ‘‘ဝေရိဘိက္ခုဿ ပတ္တော’’တိ သညာယ အညဿ ပတ္တံ ဥဒ္ဓရန္တေပိ ဧသေဝ နယော. သစေ ပန ‘‘ဝေရိဿာယ’’န္တိ သညာယ စောရဿေဝ ပတ္တံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒေတိ, ဝုတ္တနယေနေဝ ထေရဿ ပါရာဇိကံ, စောရဿ ဒုက္ကဋံ. အထ ‘‘ဝေရိဿာယ’’န္တိ မညမာနော အတ္တနော ပတ္တံ ဒေတိ, ဝုတ္တနယေနေဝ ဥဘိန္နမ္ပိ ဒုက္ကဋံ.

වෙනත් භික්ෂුවක් 'පාත්‍රයක් සොරකම් කරන්නෙමි' යි සිතා පෙර පරිදිම නිදා සිටින තෙරුන් වහන්සේට වැන්දේය. 'මේ කවුද?' කියා ඇසූ විට 'ස්වාමීනි, මම ගිලන් භික්ෂුවක්, මට පාත්‍රයක් දෙන්න, මම ගම් දොරට ගොස් බෙහෙත් රැගෙන එන්නෙමි' යි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ 'මෙහි ගිලන් භික්ෂුවක් නැත, මොහු සොරෙක් විය යුතුය' යි සිතා, 'මොහු මෙය අරගෙන යන්නාවා' යි තම සතුරු භික්ෂුවකගේ පාත්‍රයක් ගෙන දුන්හ. පාත්‍රය ඔසවන විටම දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ. 'සතුරු භික්ෂුවගේ පාත්‍රයයි' යන අදහසින් වෙනත් අයෙකුගේ පාත්‍රයක් ඔසවන විට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉදින් 'සතුරාගේ පාත්‍රයයි' කියා සිතා සොර භික්ෂුවගේම පාත්‍රය ගෙන දෙයි නම්, කලින් කී පරිදි තෙරුන් වහන්සේට පාරාජිකා වන අතර සොර භික්ෂුවට දුක්කටාපත්ති වේ. ඉදින් 'සතුරාගේ පාත්‍රයයි' කියා සිතා තමාගේම පාත්‍රය දෙයි නම්, කලින් කී පරිදි දෙදෙනාටම දුක්කටාපත්ති වේ.

ဧကော မဟာထေရော ဥပဋ္ဌာကံ ဒဟရဘိက္ခုံ ‘‘ပတ္တစီဝရံ ဂဏှ, အသုကံ နာမ ဂါမံ ဂန္တွာ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမာ’’တိ အာဟ. ဒဟရော ဂဟေတွာ ထေရဿ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော ဂစ္ဆန္တော ထေယျစိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သစေ သီသေ ဘာရံ ခန္ဓေ ကရောတိ, ပါရာဇိကံ နတ္ထိ. ကသ္မာ? အာဏတ္တိယာ ဂဟိတတ္တာ. သစေ ပန မဂ္ဂတော ဩက္ကမ္မ အဋဝိံ ပဝိသတိ, ပဒဝါရေန ကာရေတဗ္ဗော. အထ နိဝတ္တိတွာ ဝိဟာရာဘိမုခေါ ပလာယိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ဂစ္ဆတိ, ဥပစာရာတိက္ကမေ ပါရာဇိကံ. အထာပိ မဟာထေရဿ နိဝါသနပရိဝတ္တနဋ္ဌာနတော ဂါမာဘိမုခေါ ပလာယတိ, ဂါမူပစာရာတိက္ကမေ ပါရာဇိကံ. ယဒိ ပန ဥဘောပိ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝါ ဂဟေတွာ ဝါ နိက္ခမန္တိ, ထေရော စ ပုနပိ တံ ဝဒတိ – ‘‘ပတ္တစီဝရံ ဂဏှ, ဝိဟာရံ ဂမိဿာမာ’’တိ. တတြ စေ သော ပုရိမနယေနေဝ ထေယျစိတ္တေန သီသေ ဘာရံ ခန္ဓေ ကရောတိ, ရက္ခတိ တာဝ. အဋဝိံ ပဝိသတိ, ပဒဝါရေန ကာရေတဗ္ဗော. နိဝတ္တိတွာ ဂါမာဘိမုခေါ ဧဝ ပလာယတိ, ဂါမူပစာရာတိက္ကမေ ပါရာဇိကံ. ပုရတော ဝိဟာရာဘိမုခေါ ပလာယိတွာ ဝိဟာရေ အဋ္ဌတွာ အနိသီဒိတွာ အဝူပသန္တေနေဝ ထေယျစိတ္တေန ဂစ္ဆတိ, ဥပစာရာတိက္ကမေ ပါရာဇိကံ. ယော ပန အနာဏတ္တော ဂဏှာတိ, တဿ သီသေ ဘာရံ ခန္ဓေ ကရဏာဒီသုပိ ပါရာဇိကံ. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

එක් මහා තෙරුන් වහන්සේ නමක් තම උපස්ථායක දහම් භික්ෂුවට 'පාත්‍ර සිවුරු ගන්න, අසවල් ගමට පිණ්ඩපාතයේ යමු' යැයි කීහ. දහම් භික්ෂුව ඒවා ගෙන තෙරුන් වහන්සේ පසුපස යමින් සිටියදී සොර සිතක් උපදවාගෙන, ඉදින් හිස මත ඇති බර උරහිසට මාරු කරයි නම් පාරාජිකා නැත. මන්ද? අණ කිරීම නිසා ගත් බැවිනි. ඉදින් මාර්ගයෙන් බැහැරව වනාන්තරයට පිවිසෙයි නම්, පියවර අනුව විනිශ්චය කළ යුතුය. ඉදින් ආපසු හැරී වෙහෙර දෙසට පලා ගොස් වෙහෙරට ඇතුළු වී ඉදිරියට යයි නම්, වෙහෙර සීමාව ඉක්මවීමේදී පාරාජිකා වේ. මහා තෙරුන් වහන්සේ අඳනය මාරු කළ තැන සිට ගම දෙසට පලා යයි නම්, ගමේ සීමාව ඉක්මවීමේදී පාරාජිකා වේ. ඉදින් දෙදෙනාම පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී, වළඳා හෝ ආහාර රැගෙන නික්මෙන විට තෙරුන් වහන්සේ නැවතත් 'පාත්‍ර සිවුරු ගන්න, වෙහෙරට යමු' යැයි පවසයි නම්, එහිදී ද ඔහු පෙර පරිදිම සොර සිතින් හිස මත වූ බර උරහිසට ගනී නම් එතෙක් පාරාජිකාවෙන් ආරක්ෂා වේ. වනාන්තරයට පිවිසෙයි නම් පියවර අනුව විනිශ්චය වේ. ආපසු හැරී ගම දෙසටම පලා යයි නම් ගමේ සීමාව ඉක්මවීමේදී පාරාජිකා වේ. ඉදිරියට වෙහෙර දෙසට පලා ගොස් වෙහෙරේ නතර නොවී, වාඩි නොවී, නොසන්සුන් වූ සොර සිතින්ම යයි නම් සීමාව ඉක්මවීමේදී පාරාජිකා වේ. යමෙක් අණ නොකළ විට පාත්‍ර සිවුරු ගනී ද, ඔහු හිස මත වූ බර උරහිසට ගැනීම ආදියේදී පවා පාරාජිකා වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කී දේට සමාන වේ.

ယော ပန ‘‘အသုကံ နာမ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ စီဝရံ ဓောဝိတွာ ရဇိတွာ ဝါ ဧဟီ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘သာဓူ’’တိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, တဿပိ အန္တရာမဂ္ဂေ ထေယျစိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သီသေ ဘာရံ ခန္ဓေ ကရဏာဒီသု ပါရာဇိကံ နတ္ထိ. မဂ္ဂါ ဩက္ကမနေ ပဒဝါရေန ကာရေတဗ္ဗော. တံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ တတ္ထေဝ ဝသန္တော [Pg.308] ထေယျစိတ္တေန ပရိဘုဉ္ဇန္တော ဇီရာပေတိ, စောရာ ဝါ တဿ တံ ဟရန္တိ, အဝဟာရော နတ္ထိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတိ. တတော နိက္ခမိတွာ အာဂစ္ဆတောပိ ဧသေဝ နယော.

යම් භික්ෂුවකට “අසවල් විහාරයට ගොස් සිවුර සෝදා හෝ පඬු පොවා හෝ නැවත එන්න” යැයි කී විට, “යහපති” කියා එය රැගෙන යන්නේ නම්, ඔහුට අතරමඟදී සොරසිත උපදවා හිස මත තබා ගැනීමෙන් හෝ කර මත තබා ගැනීම ආදියෙන් පාරාජිකාවක් සිදු නොවේ. නියමිත මඟින් ඉවත් වීමේදී පියවරක් පාසා දුක්කටාපත් වේ. ඒ විහාරයට ගොස් එහිම වෙසෙමින් සොරසිතින් පරිභෝග කරමින් දිරාපත් කරන්නේ නම් හෝ සොරුන් එය පැහැරගන්නේ නම් හෝ අවහාරයක් (පාරාජිකාවක්) සිදු නොවේ; එහෙත් භාණ්ඩයේ වටිනාකම ගෙවිය යුතුය. එම විහාරයෙන් නික්ම ආපසු එන භික්ෂුව සම්බන්ධයෙන් ද විනිශ්චය මෙසේමය.

ယော ပန အနာဏတ္တော ထေရေန နိမိတ္တေ ဝါ ကတေ သယမေဝ ဝါ ကိလိဋ္ဌံ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ဒေထ, ဘန္တေ, စီဝရံ; အသုကံ နာမ ဂါမံ ဂန္တွာ ရဇိတွာ အာဟရိဿာမီ’’တိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ; တဿ အန္တရာမဂ္ဂေ ထေယျစိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သီသေ ဘာရံ ခန္ဓေ ကရဏာဒီသု ပါရာဇိကံ. ကသ္မာ? အနာဏတ္တိယာ ဂဟိတတ္တာ. မဂ္ဂါ ဩက္ကမတောပိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ တမေဝ ဝိဟာရံ အာဂန္တွာ ဝိဟာရသီမံ အတိက္ကမတောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကံ. တတ္ထ ဂန္တွာ ရဇိတွာ ပစ္စာဂစ္ဆတောပိ ထေယျစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ ဧသေဝ နယော. သစေ ပန ယတ္ထ ဂတော, တတ္ထ ဝါ အန္တရာမဂ္ဂေ ဝိဟာရေ ဝါ တမေဝ ဝိဟာရံ ပစ္စာဂန္တွာ တဿ ဧကပဿေ ဝါ ဥပစာရသီမံ အနတိက္ကမိတွာ ဝသန္တော ထေယျစိတ္တေန ပရိဘုဉ္ဇန္တော ဇီရာပေတိ, စောရာ ဝါ တဿ တံ ဟရန္တိ, ယထာ ဝါ တထာ ဝါ နဿတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ဥပစာရသီမံ အတိက္ကမတော ပန ပါရာဇိကံ.

යම් භික්ෂුවක් තෙර නමකගේ අණ කිරීමක් රහිතව, තෙර නම කළ ඉඟියක් නිසා හෝ තමා විසින්ම කිලිටු වූ සිවුර දැක හෝ “ස්වාමීනි, සිවුර දෙන්න; අසවල් ගමට ගොස් පඬු පොවා ගෙන එන්නෙමි” යැයි පවසා එය රැගෙන යන්නේ නම්; ඔහුට අතරමඟදී සොරසිත උපදවා හිස මත හෝ කර මත තබා ගැනීම ආදියෙහිදී පාරාජිකා වේ. එයට හේතුව අණ කිරීමක් නැතිව එය ලබා ගැනීමයි. මඟින් ඉවතට ගියත්, නැවත හැරී එම විහාරයටම පැමිණ විහාර සීමාව ඉක්මවා ගියත් කලින් කී පරිදිම පාරාජිකා වේ. එහි ගොස් පඬු පොවා ආපසු එන විට සොරසිත උපන්නද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉදින් ගිය ස්ථානයෙහි හෝ අතරමඟ විහාරයක හෝ නැවත එම විහාරයටම පැමිණ එහි එක් පසෙක උපචාර සීමාව නොඉක්මවා වෙසෙමින් සොරසිතින් පරිභෝග කර දිරාපත් කරයි නම්, හෝ සොරුන් එය පැහැරගනී නම්, හෝ යම් ආකාරයකින් විනාශ වේ නම්, භාණ්ඩයේ වටිනාකම ගෙවිය යුතුය. උපචාර සීමාව ඉක්මවන විට පාරාජිකා වේ.

ယော ပန ထေရေန နိမိတ္တေ ကယိရမာနေ ‘‘ဒေထ, ဘန္တေ, အဟံ ရဇိတွာ အာဟရိဿာမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကတ္ထ ဂန္တွာ, ဘန္တေ, ရဇာမီ’’တိ ပုစ္ဆတိ. ထေရော စ နံ ‘‘ယတ္ထ ဣစ္ဆသိ, တတ္ထ ဂန္တွာ ရဇာဟီ’’တိ ဝဒတိ, အယံ ‘‘ဝိဿဋ္ဌဒူတော’’ နာမ. ထေယျစိတ္တေန ပလာယန္တောပိ န အဝဟာရေန ကာရေတဗ္ဗော. ထေယျစိတ္တေန ပန ပလာယတောပိ ပရိဘောဂေန ဝါ အညထာ ဝါ နာသယတောပိ ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ ဟောတိ. ဘိက္ခု ဘိက္ခုဿ ဟတ္ထေ ကိဉ္စိ ပရိက္ခာရံ ပဟိဏတိ – ‘‘အသုကဝိဟာရေ အသုကဘိက္ခုဿ ဒေဟီ’’တိ, တဿ ထေယျစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု ‘‘အသုကံ နာမ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ စီဝရံ ဓောဝိတွာ ရဇိတွာ ဝါ ဧဟီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တသဒိသော ဝိနိစ္ဆယော.

යම් භික්ෂුවක් තෙර නමක විසින් ඉඟියක් කරන කල්හි, “ස්වාමීනි, මට දෙන්න, මම පඬු පොවා ගෙන එන්නෙමි” යැයි පවසා “ස්වාමීනි, කොහි ගොස් පඬු පොවන්නද?” යැයි විමසයි. එවිට තෙර නම ඔහුට, “ඔබ කැමති තැනකට ගොස් පඬු පොවා ගන්න” යැයි පවසයි නම්, මොහු “විස්සට්ඨදූත” (නිදහස දුන් දූතයා) නම් වේ. එබැවින් සොරසිතින් පලා ගියද පාරාජිකාවක් (අවහාරයක්) සිදු නොවේ. එහෙත් සොරසිතින් පලා යන්නා පරිභෝග කිරීමෙන් හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් විනාශ කළහොත් භාණ්ඩයේ වටිනාකම ගෙවිය යුතුම වේ. යම් භික්ෂුවක් වෙනත් භික්ෂුවක අත යම් පිරිකරක් පණිවිඩයක් ලෙස යවමින් - “අසවල් විහාරයේ අසවල් භික්ෂුවට මෙය දෙන්න” යැයි කී විට, ඒ දූත භික්ෂුවට සොරසිත උපන්නහොත් සෑම තැනකදීම “අසවල් විහාරයට ගොස් සිවුර සෝදා... එන්න” යන තැන්හි කී ආකාරයටම විනිශ්චය වේ.

အပရော ဘိက္ခုံ ပဟိဏိတုကာမော နိမိတ္တံ ကရောတိ – ‘‘ကော နု ခေါ ဂဟေတွာ ဂမိဿတီ’’တိ, တတြ စေ ဧကော – ‘‘ဒေထ, ဘန္တေ, အဟံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, တဿ ထေယျစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု ‘‘ဒေထ, ဘန္တေ, စီဝရံ, အသုကံ နာမ ဂါမံ ဂန္တွာ ရဇိတွာ အာဟရိဿာမီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တသဒိသော ဝိနိစ္ဆယော. ထေရေန စီဝရတ္ထာယ ဝတ္ထံ လဘိတွာ ဥပဋ္ဌာကကုလေ ဌပိတံ ဟောတိ. အထဿ အန္တေဝါသိကော ဝတ္ထံ ဟရိတုကာမော တတြ ဂန္တွာ ‘‘တံ ကိရ ဝတ္ထံ ဒေထာ’’တိ ထေရေန ပေသိတော ဝိယ ဝဒတိ; တဿ ဝစနံ သဒ္ဒဟိတွာ ဥပါသကေန ဌပိတံ ဥပါသိကာ ဝါ, ဥပါသိကာယ ဌပိတံ [Pg.309] ဥပါသကော ဝါ အညော ဝါ, ကောစိ နီဟရိတွာ ဒေတိ, ဥဒ္ဓါရေယေဝဿ ပါရာဇိကံ. သစေ ပန ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကေဟိ ‘‘ဣမံ ထေရဿ ဒဿာမာ’’တိ အတ္တနော ဝတ္ထံ ဌပိတံ ဟောတိ. အထဿ အန္တေဝါသိကော တံ ဟရိတုကာမော တတ္ထ ဂန္တွာ ‘‘ထေရဿ ကိရ ဝတ္ထံ ဒါတုကာမတ္ထ, တံ ဒေထာ’’တိ ဝဒတိ. တေ စဿ သဒ္ဒဟိတွာ ‘‘မယံ, ဘန္တေ, ဘောဇေတွာ ဒဿာမာတိ ဌပယိမှ, ဟန္ဒ ဂဏှာဟီ’’တိ ဒေန္တိ. သာမိကေဟိ ဒိန္နတ္တာ ပါရာဇိကံ နတ္ထိ, အသုဒ္ဓစိတ္တေန ပန ဂဟိတတ္တာ ဒုက္ကဋံ, ဘဏ္ဍဒေယျဉ္စ ဟောတိ.

වෙනත් භික්ෂුවක් දූතයකු ලෙස යැවීමට කැමතිව, “කවුරුන් නම් මෙය රැගෙන යනු ඇත්ද?” යැයි ඉඟියක් කරයි. එවිට එක් භික්ෂුවක් “ස්වාමීනි, මට දෙන්න, මම රැගෙන යන්නෙමි” යැයි පවසා රැගෙන යයි නම්, ඔහුට සොරසිත උපන් කල්හි සෑම තැනකදීම “ස්වාමීනි, සිවුර දෙන්න, අසවල් ගමට ගොස් පඬු පොවා ගෙන එන්නෙමි” යන තැන්හි කී ආකාරයටම විනිශ්චය වේ. තෙර නමක විසින් සිවුරක් සඳහා ලත් රෙද්දක් උපස්ථායක නිවසක තබා තිබුණි. එවිට උන්වහන්සේගේ අතේවැසි භික්ෂුවක් ඒ රෙද්ද පැහැරගනු කැමතිව එහි ගොස්, තෙරුන් වහන්සේ එවූවාක් මෙන් “ඒ රෙද්ද දෙන්නැයි” පවසයි. ඒ වචනය විශ්වාස කර උපාසකයා තැබූ රෙද්ද උපාසිකාවක හෝ උපාසිකාව තැබූ රෙද්ද උපාසකයෙකු හෝ වෙනත් අයෙකු හෝ පිටතට ගෙන දෙයි නම්, එය එසවූ කෙණෙහිම ඒ අතේවැසි භික්ෂුවට පාරාජිකා වේ. ඉදින් තෙරුන්ගේ උපස්ථායකයන් “මෙය තෙරුන්ට දෙන්නෙමු” යැයි සිතා තමන්ගේම රෙද්දක් තබා තිබුණේ නම්, එවිට අතේවැසි භික්ෂුව එය ගැනීමට කැමතිව එහි ගොස් “තෙරුන්ට රෙදි දෙන්නට කැමතිලු නේද, එය දෙන්න” යැයි පවසයි. ඔවුන් ඔහුගේ වචනය විශ්වාස කර “ස්වාමීනි, අපි දානය දී පසුව දෙන්නට තැබුවෙමු, දැන් මෙය ගන්න” යැයි පවසමින් දෙයි නම්, අයිතිකරුවන් විසින් දුන් බැවින් පාරාජිකා නොවේ. එහෙත් අශුද්ධ සිතින් ගත් බැවින් දුක්කටාපත් වේ, භාණ්ඩයේ වටිනාකම ද ගෙවිය යුතුය.

ဘိက္ခု ဘိက္ခုဿ ဝတွာ ဂါမံ ဂစ္ဆတိ, ‘‘ဣတ္ထန္နာမော မမ ဝဿာဝါသိကံ ဒဿတိ, တံ ဂဟေတွာ ဌပေယျာသီ’’တိ. ‘‘သာဓူ’’တိ သော ဘိက္ခု တေန ဒိန္နံ မဟဂ္ဃသာဋကံ အတ္တနာ လဒ္ဓေန အပ္ပဂ္ဃသာဋကေန သဒ္ဓိံ ဌပေတွာ တေန အာဂတေန အတ္တနော မဟဂ္ဃသာဋကဿ လဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ ဝါ အဉတွာ ဝါ ‘‘ဒေဟိ မေ ဝဿာဝါသိက’’န္တိ ဝုတ္တော ‘‘တဝ ထူလသာဋကော လဒ္ဓေါ, မယှံ ပန သာဋကော မဟဂ္ဃော, ဒွေပိ အသုကသ္မိံ နာမ ဩကာသေ ဌပိတာ, ပဝိသိတွာ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝဒတိ. တေန ပဝိသိတွာ ထူလသာဋကေ ဂဟိတေ ဣတရဿ ဣတရံ ဂဏှတော ဥဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ. အထာပိ တဿ သာဋကေ အတ္တနော နာမံ အတ္တနော စ သာဋကေ တဿ နာမံ လိခိတွာ ‘‘ဂစ္ဆ နာမံ ဝါစေတွာ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝဒတိ, တတြာပိ ဧသေဝ နယော. ယော ပန အတ္တနာ စ တေန စ လဒ္ဓသာဋကေ ဧကတော ဌပေတွာ တံ ဧဝံ ဝဒတိ – ‘‘တယာ စ မယာ စ လဒ္ဓသာဋကာ ဒွေပိ အန္တောဂဗ္ဘေ ဌပိတာ, ဂစ္ဆ ယံ ဣစ္ဆသိ, တံ ဝိစိနိတွာ ဂဏှာဟီ’’တိ. သော စ လဇ္ဇာယ အာဝါသိကေန လဒ္ဓံ ထူလသာဋကမေဝ ဂဏှေယျ, တတြာဝါသိကဿ ဝိစိနိတွာ ဂဟိတာဝသေသံ ဣတရံ ဂဏှတော အနာပတ္တိ. အာဂန္တုကော ဘိက္ခု အာဝါသိကာနံ စီဝရကမ္မံ ကရောန္တာနံ သမီပေ ပတ္တစီဝရံ ဌပေတွာ ‘‘ဧတေ သင်္ဂေါပေဿန္တီ’’တိ မညမာနော နှာယိတုံ ဝါ အညတြ ဝါ ဂစ္ဆတိ. သစေ နံ အာဝါသိကာ သင်္ဂေါပေန္တိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ, နဋ္ဌေ ဂီဝါ န ဟောတိ. သစေပိ သော ‘‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ဌပေထာ’’တိ ဝတွာ ဂစ္ဆတိ, ဣတရေ စ သကိစ္စပ္ပသုတတ္တာ န ဇာနန္တိ, ဧသေဝ နယော. အထာပိ တေ ‘‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ဌပေထာ’’တိ ဝုတ္တာ ‘‘မယံ ဗျာဝဋာ’’တိ ပဋိက္ခိပန္တိ, ဣတရော စ ‘‘အဝဿံ ဌပေဿန္တီ’’တိ အနာဒိယိတွာ ဂစ္ဆတိ, ဧသေဝ နယော. သစေ ပန တေန ယာစိတာ ဝါ အယာစိတာ ဝါ ‘‘မယံ ဌပေဿာမ, တွံ ဂစ္ဆာ’’တိ ဝဒန္တိ; တံ သင်္ဂေါပိတဗ္ဗံ. နော စေ သင်္ဂေါပေန္တိ, နဋ္ဌေ ဂီဝါ. ကသ္မာ? သမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တာ.

භික්ෂුවක් තවත් භික්ෂුවකට පවසා ගමට යන්නේ “අසවල් දායකයා මගේ වස්සාවාසික සිවුර දෙනු ඇත, එය රැගෙන තබන්න” යනුවෙනි. ඒ භික්ෂුව “යහපති” යැයි පවසා, දායකයා දුන් වටිනා රෙද්ද තමාට ලැබුණු වටිනාකමින් අඩු රෙද්දක් සමඟ තබයි. ගිය භික්ෂුව ආපසු පැමිණ “මගේ වස්සාවාසික සිවුර දෙන්න” යැයි කී විට, තම වටිනා රෙද්ද ලැබුණු බව දැන හෝ නොදැන “ඔබට ලැබුණේ රළු රෙද්දකි, මගේ රෙද්ද වටිනා එකකි, දෙකම අසවල් තැන ඇත, ඇතුළු වී ගන්න” යැයි පවසයි. ඔහු ඇතුළු වී රළු රෙද්ද ගත් පසු, අනෙක් භික්ෂුව අනෙකාගේ වටිනා රෙද්ද ගන්නා කල්හි එසවීමේදී පාරාජිකා වේ. ඉදින් ඔහුගේ රෙද්දේ තම නම ද තම රෙද්දේ ඔහුගේ නම ද ලියා “ගොස් නම කියවා ගන්න” යැයි කීවත් මේ නියාමයම වේ. යම් භික්ෂුවක් තමා ලත් රෙද්ද සහ අනෙකා ලත් රෙද්ද එකට තබා ඔහුට මෙසේ පවසයි: “ඔබටත් මටත් ලැබුණු රෙදි දෙකම කාමරය ඇතුළත ඇත, ගොස් කැමති එකක් තෝරාගන්න.” එවිට ඔහු ලැජ්ජාව නිසා ආවාසික භික්ෂුවට ලැබුණු රළු රෙද්දම ගන්නේ නම්, එහිදී ආවාසික භික්ෂුව තෝරාගැනීමෙන් පසු ඉතිරි වූ අනෙක් වටිනා රෙද්ද ගැනීමෙහිදී ඇවතක් නොවේ. ආගන්තුක භික්ෂුවක් සිවුරු මසමින් සිටින ආවාසික භික්ෂූන් සමීපයෙහි පාත්‍ර සිවුරු තබා “මොවුන් මෙය ආරක්ෂා කරනු ඇතැයි” සිතා නෑමට හෝ වෙනත් තැනකට යයි. ඉදින් ආවාසිකයෝ එය ආරක්ෂා කරත් නම් එය මැනවි. එසේ නොවුණහොත්, එය නැති වූ විට වන්දි ගෙවීමට සිදු නොවේ. ඉදින් ඔහු “ස්වාමීනි, මෙය තබන්න” යැයි කියා ගියත්, අනෙක් අය තම කටයුතුවල නිරතව සිටි බැවින් එය නොදැන සිටියහොත් තත්ත්වය මෙයම වේ. ඉදින් ඔවුන්ට “ස්වාමීනි, මෙය තබන්න” යැයි කී විට, “අපි වැඩකය” කියා එය ප්‍රතික්ෂේප කළත්, අනෙකා “අනිවාර්යයෙන්ම තබනු ඇතැයි” සිතා එය නොසලකා යන්නේ නම් ද තත්ත්වය මෙයම වේ. ඉදින් ඔවුන්ගෙන් ඉල්ලා හෝ නොඉල්ලා “අපි මෙය තබන්නෙමු, ඔබ යන්න” යැයි පවසන්නේ නම්, එය ආරක්ෂා කළ යුතුය. එසේ නොකොට නැති වුවහොත් වන්දි ගෙවිය යුතුය. ඒ මන්ද යත්, එය භාරගත් බැවිනි.

ယော [Pg.310] ဘိက္ခု ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဟုတွာ ပစ္စူသသမယေ ဧဝ ဘိက္ခူနံ ပတ္တစီဝရာနိ ဟေဋ္ဌာပါသာဒံ ဩရောပေတွာ ဒွါရံ အပိဒဟိတွာ တေသမ္ပိ အနာရောစေတွာဝ ဒူရေ ဘိက္ခာစာရံ ဂစ္ဆတိ; တာနိ စေ စောရာ ဟရန္တိ, တဿေဝ ဂီဝါ. ယော ပန ဘိက္ခူဟိ ‘‘ဩရောပေထ, ဘန္တေ, ပတ္တစီဝရာနိ; ကာလော သလာကဂ္ဂဟဏဿာ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘သမာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အာမ, သမာဂတမှာ’’တိ ဝုတ္တေ ပတ္တစီဝရာနိ နီဟရိတွာ နိက္ခိပိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရဒွါရံ ဗန္ဓိတွာ ‘‘တုမှေ ပတ္တစီဝရာနိ ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌာပါသာဒဒွါရံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ ဂစ္ဆေယျာထာ’’တိ ဝတွာ ဂစ္ဆတိ. တတြ စေကော အလသဇာတိကော ဘိက္ခု ဘိက္ခူသု ဂတေသု ပစ္ဆာ အက္ခီနိ ပုဉ္ဆန္တော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥဒကဋ္ဌာနံ မုခဓောဝနတ္ထံ ဂစ္ဆတိ, တံ ခဏံ ဒိသွာ စောရာ တဿ ပတ္တစီဝရံ ဟရန္တိ, သုဟဋံ. ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဂီဝါ န ဟောတိ.

භාණ්ඩාගාරික වූ යම් භික්ෂුවක් අලුයම් කාලයේදීම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාත්‍ර සිවුරු ප්‍රාසාදයෙන් පහළට බා, දොර විවෘතව තබා, එම භික්ෂූන්ට ද නොදන්වාම දුර බැහැර පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කරයි නම්; සොරුන් ඒවා පැහැරගතහොත්, එහි වගකීම එම භාණ්ඩාගාරික භික්ෂුවටම හිමිවේ. යම් භාණ්ඩාගාරික භික්ෂුවක් වෙනත් භික්ෂූන් විසින්, 'ස්වාමීනි, පාත්‍ර සිවුරු පහළට බාන්න, ශලාක (සීට්ටු) ගැනීමට කාලය පැමිණ ඇතැයි' කී විට, 'සියල්ලෝම පැමිණ සිටිත්දැයි' විමසා, 'එසේය, අපි පැමිණ සිටිමු'යි කී පසු පාත්‍ර සිවුරු පහළට ගෙනැවිත් තබා, භාණ්ඩාගාරයේ දොර වසා, 'ඔබ වහන්සේලා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පහළ මාලයේ දොර රැකබලා ගනිමින් වැඩිය මැනවැයි' පවසා යයි ද; එහිදී එක් අලස ස්වභාවයක් ඇති භික්ෂුවක් අනෙක් භික්ෂූන් වැඩම කළ පසු, පසුව පිබිදී, ඇස් පිසිමින් මුහුණ සේදීම පිණිස ජලය ඇති තැනකට යයි ද, ඒ මොහොත බලා සොරුන් උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු පැහැර ගනිත් නම්, එය මනාව පැහැරගත්තක් ලෙස සැලකේ (සොරුන්ට අයිති වේ). එහිදී භාණ්ඩාගාරික භික්ෂුවට වගකීමක් නැත.

သစေပိ ကောစိ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ အနာရောစေတွာဝ ဘဏ္ဍာဂါရေ အတ္တနော ပရိက္ခာရံ ဌပေတိ, တသ္မိမ္ပိ နဋ္ဌေ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဂီဝါ န ဟောတိ. သစေ ပန ဘဏ္ဍာဂါရိကော တံ ဒိသွာ ‘‘အဋ္ဌာနေ ဌပိတ’’န္တိ ဂဟေတွာ ဌပေတိ, နဋ္ဌေ တဿ ဂီဝါ. သစေပိ ဌပိတဘိက္ခုနာ ‘‘မယာ, ဘန္တေ, ဤဒိသော နာမ ပရိက္ခာရော ဌပိတော, ဥပဓာရေယျာထာ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆတိ, ဒုန္နိက္ခိတ္တံ ဝါ မညမာနော အညသ္မိံ ဌာနေ ဌပေတိ, တဿေဝ ဂီဝါ. ‘‘နာဟံ ဇာနာမီ’’တိ ပဋိက္ခိပန္တဿ ပန နတ္ထိ ဂီဝါ. ယောပိ တဿ ပဿန္တဿေဝ ဌပေတိ, ဘဏ္ဍာဂါရိကဉ္စ န သမ္ပဋိစ္ဆာပေတိ, နဋ္ဌံ သုနဋ္ဌမေဝ. သစေ တံ ဘဏ္ဍာဂါရိကော အညတြ ဌပေတိ, နဋ္ဌေ ဂီဝါ. သစေ ဘဏ္ဍာဂါရံ သုဂုတ္တံ, သဗ္ဗော သံဃဿ စ စေတိယဿ စ ပရိက္ခာရော တတ္ထေဝ ဌပီယတိ, ဘဏ္ဍာဂါရိကော စ ဗာလော အဗျတ္တော ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ဓမ္မကထံ ဝါ သောတုံ, အညံ ဝါ ကိဉ္စိ ကာတုံ ကတ္ထစိ ဂစ္ဆတိ, တံ ခဏံ ဒိသွာ ယတ္တကံ စောရာ ဟရန္တိ, သဗ္ဗံ တဿ ဂီဝါ. ဘဏ္ဍာဂါရတော နိက္ခမိတွာ ဗဟိ စင်္ကမန္တဿ ဝါ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ သရီရံ ဥတုံ ဂါဟာပေန္တဿ ဝါ တတ္ထေဝ သမဏဓမ္မာနုယောဂေန နိသိန္နဿ ဝါ တတ္ထေဝ နိသီဒိတွာ ကေနစိ ကမ္မေန ဗျာဝဋဿ ဝါ ဥစ္စာရပဿာဝပီဠိတဿာပိ တတော တတ္ထေဝ ဥပစာရေ ဝိဇ္ဇမာနေ ဗဟိ ဂစ္ဆတော ဝါ အညေန ဝါ ကေနစိ အာကာရေန ပမတ္တဿ သတော ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ဝါ ဝိဝဋမေဝ ပဝိသိတွာ ဝါ သန္ဓိံ ဆိန္ဒိတွာ ဝါ ယတ္တကံ တဿ ပမာဒပစ္စယာ စောရာ ဟရန္တိ, သဗ္ဗံ တဿေဝ ဂီဝါ. ဥဏှသမယေ ပန ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ဥစ္စာရပီဠိတဿ ပန [Pg.311] တသ္မိံ ဥပစာရေ အသတိ အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တဿ ဂိလာနပက္ခေ ဌိတတ္တာ အဝိသယော; တသ္မာ ဂီဝါ န ဟောတိ.

යමෙක් භාණ්ඩාගාරික භික්ෂුවට නොදන්වාම තම පිරිකර භාණ්ඩාගාරයේ තබයි නම්, ඒවා නැති වූ විට භාණ්ඩාගාරිකට වගකීමක් නැත. ඉදින් භාණ්ඩාගාරික එය දැක 'නුසුදුසු තැනක තබා ඇතැයි' සිතා ගෙන ගොස් තබයි නම්, එය නැති වූ විට ඔහුට වගකීම පැවරේ. පිරිකර තැබූ භික්ෂුව විසින් 'ස්වාමීනි, මා විසින් මෙබඳු පිරිකරක් තබන ලදී, එය රැකබලා ගත මැනවැයි' කී විට 'යහපතැයි' පිළිගනී ද, නැතහොත් එය වැරදි තැනක තබා ඇතැයි සිතා වෙනත් තැනක තබයි ද, එවිට ද වගකීම ඔහුටම හිමිවේ. 'මම ඒ ගැන නොදනිමි'යි ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාට වගකීමක් නැත. යමෙක් භාණ්ඩාගාරික බලා සිටියදීම පිරිකර තබයි ද, එහෙත් භාණ්ඩාගාරික ලවා එය භාර නොගන්වයි ද, එය නැති වුවහොත් මනාව නැති වූවක්ම වේ. ඉදින් භාණ්ඩාගාරික එය වෙනත් තැනක තබයි නම්, නැති වූ විට වගකීම හිමිවේ. ඉදින් භාණ්ඩාගාරය මනාව ආරක්ෂා කර තිබියදී, සංඝයාගේ හා චෛත්‍යයේ සියලු පිරිකර එහිම තබා තිබියදී, මෝඩ අදක්ෂ භාණ්ඩාගාරිකයෙකු දොර විවෘතව තබා ධර්ම දේශනාවක් ඇසීමට හෝ වෙනත් යමකට වෙනත් තැනකට යයි ද, ඒ මොහොත බලා සොරුන් යම් පමණක් පැහැරගනිත් ද, ඒ සියල්ලේම වගකීම ඔහුට හිමිවේ. භාණ්ඩාගාරයෙන් නික්ම පිටත සක්මන් කරන විට හෝ දොර විවෘත කර ශරීරයට සිසිල් සුළං වදින්නට සලස්වන විට හෝ එහිම මහණ දම් පුරමින් හිඳින විට හෝ යම් වැඩක නිරතව සිටින විට හෝ මළමූත්‍ර පීඩාවෙන් පෙළුණ ද ඒ අසලම වැසිකිළියක් තිබියදී පිටතට යන විට හෝ වෙනත් යම් ආකාරයකින් ප්‍රමාදව සිටින විට දොර විවෘතව තිබියදී හෝ විවෘත කළ දොරින් ඇතුළු වී හෝ බිත්ති පියස්ස ආදිය බිඳ හෝ ඔහුගේ ප්‍රමාදය නිසා සොරුන් යමක් පැහැරගනිත් ද, ඒ සියල්ලේම වගකීම ඔහුටම හිමිවේ. උණුසුම් කාලයේදී කවුළු විවෘත කර නිදාගැනීම සුදුසු යැයි පවසති. මළමූත්‍ර පීඩාවකදී ඒ අසල පහසුකම් නොමැතිව වෙනත් තැනකට යන විට පිරිකර නැති වුවහොත්, එය ගිලන් පක්ෂයට අයත් වන බැවින් ඔහුගේ සීමාවෙන් බැහැර වූවකි; එබැවින් ඔහුට වගකීමක් නැත.

ယော ပန အန္တော ဥဏှပီဠိတော ဒွါရံ သုဂုတ္တံ ကတွာ ဗဟိ နိက္ခမတိ, စောရာ စ နံ ဂဟေတွာ ‘‘ဒွါရံ ဝိဝရာ’’တိ ဝဒန္တိ, ယာဝ တတိယံ န ဝိဝရိတဗ္ဗံ. ယဒိ ပန တေ စောရာ ‘‘သစေ န ဝိဝရသိ, တဉ္စ မာရေဿာမ, ဒွါရဉ္စ ဘိန္ဒိတွာ ပရိက္ခာရံ ဟရိဿာမာ’’တိ ဖရသုအာဒီနိ ဥက္ခိပန္တိ. ‘‘မယိ စ မတေ သံဃဿ စ သေနာသနေ ဝိနဋ္ဌေ ဂုဏော နတ္ထီ’’တိ ဝိဝရိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣဓာပိ အဝိသယတ္တာ ဂီဝါ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ. သစေ ကောစိ အာဂန္တုကော ကုဉ္စိကံ ဝါ ဒေတိ, ဒွါရံ ဝါ ဝိဝရတိ, ယတ္တကံ စောရာ ဟရန္တိ, သဗ္ဗံ တဿ ဂီဝါ. သံဃေန ဘဏ္ဍာဂါရဂုတ္တတ္ထာယ သူစိယန္တကဉ္စ ကုဉ္စိကမုဒ္ဒိကာ စ ယောဇေတွာ ဒိန္နာ ဟောတိ, ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဃဋိကမတ္တံ ဒတွာ နိပဇ္ဇတိ, စောရာ ဝိဝရိတွာ ပရိက္ခာရံ ဟရန္တိ, တဿေဝ ဂီဝါ. သူစိယန္တကဉ္စ ကုဉ္စိကမုဒ္ဒိကဉ္စ ယောဇေတွာ နိပန္နံ ပနေတံ သစေ စောရာ အာဂန္တွာ ‘‘ဝိဝရာ’’တိ ဝဒန္တိ, တတ္ထ ပုရိမနယေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဂုတ္တံ ကတွာ နိပန္နေ ပန သစေ ဘိတ္တိံ ဝါ ဆဒနံ ဝါ ဘိန္ဒိတွာ ဥမင်္ဂေန ဝါ ပဝိသိတွာ ဟရန္တိ, န တဿ ဂီဝါ. သစေ ဘဏ္ဍာဂါရေ အညေပိ ထေရာ ဝသန္တိ, ဝိဝဋေ ဒွါရေ အတ္တနော အတ္တနော ပရိက္ခာရံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဘဏ္ဍာဂါရိကော တေသု ဂတေသု ဒွါရံ န ဇဂ္ဂတိ, သစေ တတ္ထ ကိဉ္စိ အဝဟရီယတိ, ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဣဿရတာယ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ ဂီဝါ. ထေရေဟိ ပန သဟာယေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ. အယံ တတ္ထ သာမီစိ.

යමෙක් ඇතුළත උණුසුම නිසා පීඩිතව දොර මනාව වසා පිටතට නික්මෙයි ද, සොරුන් ඔහු අල්ලාගෙන 'දොර විවෘත කරවයි' පවසත් ද, තෙවන වර දක්වා දොර විවෘත නොකළ යුතුය. ඉදින් එම සොරුන් 'සහතිකයෙන්ම දොර විවෘත නොකරන්නේ නම් තොප මරා දමා, දොර ද බිඳ පිරිකර පැහැරගන්නෙමු'යි පවසා පොරෝ ආදිය ඔසවති නම්, 'මම මිය ගියහොත් සංඝයාගේ සේනාසන ද විනාශ වී යන බැවින් එහි කිසිදු යහපතක් නැතැයි' සිතා දොර විවෘත කිරීම සුදුසුය. මෙවැනි අවස්ථාවක ද තමාට කළ හැකි දෙයක් නොමැති බැවින් වගකීමක් නැතැයි පවසති. ඉදින් යම් ආගන්තුකයෙකු යතුරක් දෙයි නම් හෝ දොර විවෘත කරයි නම්, සොරුන් පැහැරගන්නා සියල්ලේ වගකීම ඔහුට හිමිවේ. සංඝයා විසින් භාණ්ඩාගාරය ආරක්ෂා කිරීම පිණිස අගුළු හා යතුරු ආදිය සලසා දී තිබියදී, භාණ්ඩාගාරික කුඩා අගුළක් පමණක් දමා නිදයි නම්, සොරුන් දොර විවෘත කර පිරිකර පැහැරගත්තහොත් වගකීම ඔහුටම හිමිවේ. සියලු අගුළු හා යතුරු දමා නිදා සිටින විට සොරුන් පැමිණ 'දොර විවෘත කරවයි' පවසත් නම්, එහිදී ද කලින් කී ආකාරයටම කටයුතු කළ යුතුය. මෙසේ ආරක්ෂිතව නිදා සිටින විට සොරුන් බිත්තියක් හෝ පියස්සක් බිඳ හෝ උමගකින් ඇතුළු වී පිරිකර පැහැරගනිත් නම් ඔහුට වගකීමක් නැත. ඉදින් භාණ්ඩාගාරයේ වෙනත් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද වාසය කරත් නම්, දොර විවෘතව තිබියදී උන්වහන්සේලා තම තමන්ගේ පිරිකර ගෙන වඩිත් නම්, උන්වහන්සේලා වැඩම කළ පසු භාණ්ඩාගාරික දොර රැකබලා නොගනී ද, එහිදී යමක් සොරුන් ගත්තහොත්, පාලන බලය ඇති බැවින් භාණ්ඩාගාරිකටම වගකීම හිමිවේ. එහි සිටින අනෙකුත් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද සහාය විය යුතුය. මෙය එහි පවතින සුදුසු පිළිවෙතයි.

ယဒိ ဘဏ္ဍာဂါရိကော ‘‘တုမှေ ဗဟိ ဌတွာဝ တုမှာကံ ပရိက္ခာရံ ဂဏှထ, မာ ပဝိသိတ္ထာ’’တိ ဝဒတိ, တေသဉ္စ ဧကော လောလမဟာထေရော သာမဏေရေဟိ စေဝ ဥပဋ္ဌာကေဟိ စ သဒ္ဓိံ ဘဏ္ဍာဂါရံ ပဝိသိတွာ နိသီဒတိ စေဝ နိပဇ္ဇတိ စ, ယတ္တကံ ဘဏ္ဍံ နဿတိ, သဗ္ဗံ တဿ ဂီဝါ. ဘဏ္ဍာဂါရိကေန ပန အဝသေသတ္ထေရေဟိ စ သဟာယေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ. အထ ဘဏ္ဍာဂါရိကောဝ လောလသာမဏေရေ စ ဥပဋ္ဌာကေ စ ဂဟေတွာ ဘဏ္ဍာဂါရေ နိသီဒတိ စေဝ နိပဇ္ဇတိ စ, ယံ တတ္ထ နဿတိ, သဗ္ဗံ တဿေဝ ဂီဝါ. တသ္မာ ဘဏ္ဍာဂါရိကေနေဝ တတ္ထ ဝသိတဗ္ဗံ. အဝသေသေဟိ အပ္ပေဝ ရုက္ခမူလေ ဝသိတဗ္ဗံ, န စ ဘဏ္ဍာဂါရေတိ.

ඉදින් භාණ්ඩාගාරික භික්ෂුව 'ඔබ වහන්සේලා පිටත සිටම තම තමන්ගේ පිරිකර ලබාගන්න, ඇතුළට වදින්න එපායැයි' පවසද්දී, ඔවුන් අතර සිටින එක් චපල (ලෝලී) මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් සාමණේරයන් හා උපස්ථායකයන් සමඟ භාණ්ඩාගාරයට ඇතුළු වී හිඳීම හෝ නිදාගැනීම කරයි ද, යම් බඩුවක් නැති වේ නම් ඒ සියල්ලේ වගකීම එම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට හිමිවේ. එහෙත් භාණ්ඩාගාරික හා සෙසු ස්ථවිරයන් ද උන්වහන්සේට සහාය විය යුතුය. ඉදින් භාණ්ඩාගාරිකම චපල සාමණේරයන් හා උපස්ථායකයන් කැඳවාගෙන භාණ්ඩාගාරයෙහි හිඳීම හෝ නිදාගැනීම කරයි ද, එහිදී නැති වන සියල්ලේ වගකීම ඔහුටම හිමිවේ. එබැවින් භාණ්ඩාගාරයෙහි වාසය කළ යුත්තේ භාණ්ඩාගාරික භික්ෂුව පමණි. සෙසු අය රුක් මුල්වල වුව ද වාසය කළ යුතුය, භාණ්ඩාගාරයෙහි වාසය නොකළ යුතුය. මෙසේ දත යුතුය.

ယေ [Pg.312] ပန အတ္တနော အတ္တနော သဘာဂဘိက္ခူနံ ဝသနဂဗ္ဘေသု ပရိက္ခာရံ ဌပေန္တိ, ပရိက္ခာရေ နဋ္ဌေ ယေဟိ ဌပိတော, တေသံယေဝ ဂီဝါ. ဣတရေဟိ ပန သဟာယေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ယဒိ ပန သံဃော ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဝိဟာရေယေဝ ယာဂုဘတ္တံ ဒါပေတိ, သော စ ဘိက္ခာစာရတ္ထာယ ဂါမံ ဂစ္ဆတိ, နဋ္ဌံ တဿေဝ ဂီဝါ. ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသန္တေဟိ အတိရေကစီဝရရက္ခဏတ္ထာယ ဌပိတဝိဟာရဝါရိကဿာပိ ယာဂုဘတ္တံ ဝါ နိဝါပံ ဝါ လဘမာနဿေဝ ဘိက္ခာစာရံ ဂစ္ဆတော ယံ တတ္ထ နဿတိ, သဗ္ဗံ ဂီဝါ. န ကေဝလဉ္စ ဧတ္တကမေဝ, ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဝိယ ယံ တဿ ပမာဒပ္ပစ္စယာ နဿတိ, သဗ္ဗံ ဂီဝါ.

යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා තම තමන්ගේ සමාන අදහස් ඇති භික්ෂූන්ගේ වාසස්ථානවල පිරිකර තබත් ද, පිරිකර නැති වූ විට ඒවා තැබූ අයටම වගකීම හිමිවේ. එහෙත් අනෙක් අය ඔවුන්ට සහාය විය යුතුය. ඉදින් සංඝයා භාණ්ඩාගාරික භික්ෂුවට විහාරයෙහිම කැඳ බත් ලබා දෙද්දී, ඔහු පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට යයි නම්, යමක් නැති වූ විට වගකීම ඔහුටම හිමිවේ. පිණ්ඩපාතයට වඩිනා භික්ෂූන්ගේ අතිරේක සිවුරු ආරක්ෂා කරනු පිණිස පත් කළ විහාර වාරික (මුර) භික්ෂුවට ද කැඳ බත් හෝ දානය ලැබෙද්දීම ඔහු පිණ්ඩපාතයට යයි නම්, එහිදී නැති වන සියල්ලේ වගකීම ඔහුට හිමිවේ. මෙපමණක්ම නොව, භාණ්ඩාගාරිකට මෙන්ම එම භික්ෂුවගේ ද යම් ප්‍රමාදයක් හේතුවෙන් යමක් විනාශ වේ නම්, ඒ සියල්ලේම වගකීම ඔහුට හිමිවේ.

သစေ ဝိဟာရော မဟာ ဟောတိ, အညံ ပဒေသံ ရက္ခိတုံ ဂစ္ဆန္တဿ အညသ္မိံ ပဒေသေ နိက္ခိတ္တံ ဟရန္တိ, အဝိသယတ္တာ ဂီဝါ န ဟောတိ. ဤဒိသေ ပန ဝိဟာရေ ဝေမဇ္ဈေ သဗ္ဗေသံ ဩသရဏဋ္ဌာနေ ပရိက္ခာရေ ဌပေတွာ နိသီဒိတဗ္ဗံ. ဝိဟာရဝါရိကာ ဝါ ဒွေ တယော ဌပေတဗ္ဗာ. သစေ တေသံ အပ္ပမတ္တာနံ ဣတော စိတော စ ရက္ခတံယေဝ ကိဉ္စိ နဿတိ, ဂီဝါ န ဟောတိ. ဝိဟာရဝါရိကေ ဗန္ဓိတွာ ဟရိတဘဏ္ဍမ္ပိ စောရာနံ ပဋိပထံ ဂတေသု အညေန မဂ္ဂေန ဟရိတဘဏ္ဍမ္ပိ န တေသံ ဂီဝါ. သစေ ဝိဟာရဝါရိကာနံ ဝိဟာရေ ဒါတဗ္ဗံ ယာဂုဘတ္တံ ဝါ နိဝါပေါ ဝါ န ဟောတိ, တေဟိ ပတ္တဗ္ဗလာဘတော အတိရေကာ ဒွေ တိဿော ယာဂုသလာကာ, တေသံ ပဟောနကဘတ္တသလာကာ စ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. နိဗဒ္ဓံ ကတွာ ပန န ဌပေတဗ္ဗာ, မနုဿာ ဟိ ဝိပ္ပဋိသာရိနော ဟောန္တိ, ‘‘ဝိဟာရဝါရိကာယေဝ အမှာကံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ. တသ္မာ ပရိဝတ္တေတွာ ဌပေတဗ္ဗာ. သစေ တေသံ သဘာဂါ သလာကဘတ္တာနိ အာဟရိတွာ ဒေန္တိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ; နော စေ ဒေန္တိ, ဝါရံ ဂါဟာပေတွာ နီဟရာပေတဗ္ဗာနိ. သစေ ဝိဟာရဝါရိကော ဒွေ တိဿော ယာဂုသလာကာ, စတ္တာရိ ပဉ္စ သလာကဘတ္တာနိ စ လဘမာနောဝ ဘိက္ခာစာရံ ဂစ္ဆတိ, ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဝိယ သဗ္ဗံ နဋ္ဌံ ဂီဝါ ဟောတိ. သစေ သံဃဿ ဝိဟာရပါလာနံ ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ ဝါ နိဝါပေါ ဝါ နတ္ထိ, ဘိက္ခူ ဝိဟာရဝါရံ ဂဟေတွာ အတ္တနော အတ္တနော နိဿိတကေ ဇဂ္ဂေန္တိ, သမ္ပတ္တဝါရံ အဂ္ဂဟေတုံ န လဘန္တိ, ယထာ အညေ ဘိက္ခူ ကရောန္တိ, တထေဝ ကာတဗ္ဗံ. ဘိက္ခူဟိ ပန အသဟာယကဿ ဝါ အတ္တဒုတိယဿ ဝါ ယဿ သဘာဂေါ ဘိက္ခု ဘတ္တံ အာနေတွာ ဒါတာ နတ္ထိ, ဧဝရူပဿ ဝါရော န ပါပေတဗ္ဗော.

ඉදින් විහාරය විශාල නම්, වෙනත් පෙදෙසක් ආරක්ෂා කිරීමට යන විට වෙනත් තැනක තැබූ බඩු සොරා ගනු ලැබුවහොත්, (එය ආරක්ෂා කිරීම) තමාගේ විෂය පථය ඉක්මවා ගිය බැවින් ඒ සඳහා වගකීමක් (ගීවා) ඇති නොවේ. මෙබඳු විහාරයක නම් සියල්ලන් රැස්වන මැද තැනක පිරිකර තබා වාඩි විය යුතුය. නැතහොත් විහාර වාරිකයන් (මුරකරුවන්) ලෙස දෙතුන් දෙනෙකු පත් කළ යුතුය. ඉදින් ඔවුන් අප්‍රමාදීව ඒ මේ අත බලමින් ආරක්ෂා කරද්දීම යම් දෙයක් නැති වුවහොත්, ඔවුන්ට වගකීමක් නැත. විහාර වාරිකයන් බැඳ දමා බඩු රැගෙන ගියත්, සොර මඟට පිළිපන් පසු ඔවුන් නොදන්නා වෙනත් මඟකින් බඩු රැගෙන ගියත් ඔවුන්ට වගකීමක් නැත. ඉදින් විහාර වාරිකයන්ට විහාරයෙන් දිය යුතු කැඳ බත් හෝ දීමනා නැති නම්, ඔවුන්ට ලැබිය යුතු ලාභයට වඩා අමතරව කැඳ සලාක දෙකක් හෝ තුනක් ද, ඔවුන්ට ප්‍රමාණවත් වන පරිදි බත් සලාක ද වෙන් කිරීම සුදුසුය. එහෙත් එය ස්ථිරවම (නිබද්ධව) නොතැබිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, "විහාර වාරිකයන්ම අපගේ බත් අනුභව කරති" යි මිනිසුන් පසුතැවිලි වන බැවිනි. එබැවින් වාර ක්‍රමයට මාරු කරමින් පත් කළ යුතුය. ඉදින් ඔවුන්ගේ සහභාගී (සමාන) භික්ෂූන් සලාක බත් ගෙනැත් දෙන්නේ නම් එය යහපත්ය; එසේ නොදෙන්නේ නම් වාරය ලබා දී (ගිහියන් ලවා) ගෙන්වා ගත යුතුය. ඉදින් විහාර වාරිකයා කැඳ සලාක දෙකක් තුනක් හා බත් සලාක හතරක් පහක් ලබමින්ම පිණ්ඩපාතයේ යන්නේ නම්, භාණ්ඩාරිකයෙකු මෙන් නැති වූ සියල්ලට ඔහු වගකිව යුතුය. ඉදින් සංඝයා සතු විහාර පාලකයන්ට දිය යුතු බත් හෝ දීමනා නැති විට, භික්ෂූන් විහාර වාරය ගෙන තම තමන්ගේ අතවැසි ගෝලයන් ලවා ආරක්ෂා කරවන්නේ නම්, තමාට පැමිණි වාරය භාර නොගෙන සිටිය නොහැකිය. අනෙක් භික්ෂූන් කරන පරිදිම එය කළ යුතුය. එහෙත් ආහාර ගෙනැත් දීමට සහායකයෙකු හෝ තමාට දෙවැන්නෙකු (අතවැසියෙකු) හෝ නැති තනිව වසන භික්ෂුවකට මෙබඳු වාරයක් පත් නොකළ යුතුය.

ယမ္ပိ [Pg.313] ပါကဝတ္တတ္ထာယ ဝိဟာရေ ဌပေန္တိ, တံ ဂဟေတွာ ဥပဇီဝန္တေန ဌာတဗ္ဗံ. ယော တံ န ဥပဇီဝတိ, သော ဝါရံ န ဂါဟာပေတဗ္ဗော. ဖလာဖလတ္ထာယပိ ဝိဟာရေ ဘိက္ခုံ ဌပေန္တိ, ဇဂ္ဂိတွာ ဂေါပေတွာ ဖလဝါရေန ဘာဇေတွာ ခါဒန္တိ. ယော တာနိ ခါဒတိ, တေန ဌာတဗ္ဗံ. အနုပဇီဝန္တော န ဂါဟာပေတဗ္ဗော. သေနာသနမဉ္စပီဌပစ္စတ္ထရဏရက္ခဏတ္ထာယပိ ဌပေန္တိ, အာဝါသေ ဝသန္တေန ဌာတဗ္ဗံ. အဗ္ဘောကာသိကော ပန ရုက္ခမူလိကော ဝါ န ဂါဟာပေတဗ္ဗော.

යම් පසින් පිසූ ආහාර වට්ටය (පක්කවත්ත) සඳහා විහාරයේ යමක් තබන්නේද, එය ලබාගෙන යැපෙන තැනැත්තා ආරක්ෂක වාරයේ සිටිය යුතුය. එයින් නොයැපෙන තැනැත්තාට වාරය පත් නොකළ යුතුය. පලවැල ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ද විහාරයේ භික්ෂූන් පත් කරති. ඔවුහු එය ආරක්ෂා කර පලවැල බෙදාගෙන වළඳති. යමෙක් ඒවා වළඳන්නේ නම් ඔහු වාරයේ සිටිය යුතුය. නොයැපෙන තැනැත්තාට වාරය පත් නොකළ යුතුය. සේනාසන, ඇඳ, පුටු සහ ඇතිරිලි ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ද මුරකරුවන් පත් කරති. ආවාසයේ වසන තැනැත්තා එම වාරයේ සිටිය යුතුය. එහෙත් අභ්‍යවකාශික (එළිමහනේ වසන) හෝ රුක්ඛමූලික භික්ෂුවකට වාරය පත් නොකළ යුතුය.

ဧကော နဝကော ဟောတိ, ဗဟုဿုတော ပန ဗဟူနံ ဓမ္မံ ဝါစေတိ, ပရိပုစ္ဆံ ဒေတိ, ပါဠိံ ဝဏ္ဏေတိ, ဓမ္မကထံ ကထေတိ, သံဃဿ ဘာရံ နိတ္ထရတိ, အယံ လာဘံ ပရိဘုဉ္ဇန္တောပိ အာဝါသေ ဝသန္တောပိ ဝါရံ န ဂါဟေတဗ္ဗော. ‘‘ပုရိသဝိသေသော နာမ ဉာတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ.

එක් නවක භික්ෂුවක් වුවද, බහුශ්‍රැතව බොහෝ දෙනාට ධර්මය උගන්වයි නම්, ප්‍රශ්න වලට පිළිතුරු දෙයි නම්, පාලි ධර්මය විස්තර කරයි නම්, ධර්ම කථා පවත්වයි නම්, සංඝයාගේ වගකීම් දරයි නම්, ඔහු ලාභ ලබමින් හෝ ආවාසයේ වසමින් සිටියද වාරය පත් නොකළ යුතුය. "විශේෂ පුද්ගලයා කවුදැයි හඳුනාගත යුතුය" යි ආචාර්යවරු පවසති.

ဥပေါသထာဂါရပဋိမာဃရဇဂ္ဂကဿ ပန ဒိဂုဏံ ယာဂုဘတ္တံ ဒေဝသိကံ တဏ္ဍုလနာဠိ သံဝစ္ဆရေ တိစီဝရံ, ဒသဝီသဂ္ဃနကံ ကပ္ပိယဘဏ္ဍဉ္စ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ ပန တဿ တံ လဘမာနဿေဝ ပမာဒေန တတ္ထ ကိဉ္စိ နဿတိ, သဗ္ဗံ ဂီဝါ. ဗန္ဓိတွာ ဗလက္ကာရေန အစ္ဆိန္နံ ပန န ဂီဝါ. တတ္ထ စေတိယဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ သန္တကေန စေတိယဿ သန္တကံ ရက္ခာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. စေတိယဿ သန္တကေန သံဃဿ သန္တကံ ရက္ခာပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ယံ ပန စေတိယဿ သန္တကေန သဒ္ဓိံ သံဃဿ သန္တကံ ဌပိတံ ဟောတိ, တံ စေတိယသန္တကေ ရက္ခာပိတေ ရက္ခိတမေဝ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝဋ္ဋတိ. ပက္ခဝါရေန ဥပေါသထာဂါရာဒီနိ ရက္ခတောပိ ပမာဒဝသေန နဋ္ဌံ ဂီဝါယေဝါတိ.

උපෝසථාගාරය හා පිළිමගෙය ආරක්ෂා කරන භික්ෂුවට දිනපතා දෙගුණයක් කැඳ බත් ද, සහල් නැළියක් ද, වසරකට තුන් සිවුරු ද, දහයක් හෝ විස්සක් වටිනා කැපී පිරිකර ද දිය යුතුය. ඉදින් ඔහු ඒවා ලබමින් සිටියදීම ප්‍රමාදය නිසා එහි යමක් නැති වුවහොත්, ඒ සියල්ලට ඔහු වගකිව යුතුය. එහෙත් බැඳ දමා බලහත්කාරයෙන් පැහැරගත් දෙයට වගකීමක් නැත. එහිදී චෛත්‍යයට හෝ සංඝයාට අයත් දේවලින් චෛත්‍ය සතු දේ ආරක්ෂා කරවීම සුදුසුය. චෛත්‍ය සතු දේවලින් සංඝයා සතු දේ ආරක්ෂා කරවීම නුසුදුසුය. යම් හෙයකින් චෛත්‍ය සතු දේ සමඟ සංඝයා සතු දේ තබා ඇත්නම්, චෛත්‍ය සතු දේ ආරක්ෂා කරන විට අනෙකද ආරක්ෂා වූවාම වෙයි, එබැවින් එය සුදුසුය. පක්ෂ වාරයෙන් (සති දෙකකට වරක්) උපෝසථාගාර ආදිය ආරක්ෂා කරන්නාට ද ප්‍රමාදය නිසා නැති වූ දෙයට වගකීමක් ඇත.

ဥပနိဓိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

උපනිධි කථාව නිම විය.

သုင်္ကဃာတကထာ

සුංකඝාත කථාව (බදු වංචාව පිළිබඳ විස්තරය)

၁၁၃. သုင်္ကံ တတော ဟနန္တီတိ သုင်္ကဃာတံ; သုင်္ကဋ္ဌာနဿေတံ အဓိဝစနံ. တဉှိ ယသ္မာ တတော သုင်္ကာရဟံ ဘဏ္ဍံ သုင်္ကံ အဒတွာ နီဟရန္တာ ရညော သုင်္ကံ ဟနန္တိ ဝိနာသေန္တိ, တသ္မာ သုင်္ကဃာတန္တိ ဝုတ္တံ. တတြ ပဝိသိတွာတိ တတြ ပဗ္ဗတခဏ္ဍာဒီသု ရညာ ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဌပိတေ သုင်္ကဋ္ဌာနေ ပဝိသိတွာ. ရာဇဂ္ဂံ ဘဏ္ဍန္တိ ရာဇာရဟံ ဘဏ္ဍံ; ယတော ရညော ပဉ္စမာသကံ [Pg.314] ဝါ အတိရေကပဉ္စမာသကံ ဝါ အဂ္ဃနကံ သုင်္ကံ ဒါတဗ္ဗံ ဟောတိ, တံ ဘဏ္ဍန္တိ အတ္ထော. ရာဇကန္တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. ထေယျစိတ္တောတိ ‘‘ဣတော ရညော သုင်္ကံ န ဒဿာမီ’’တိ ထေယျစိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ ဘဏ္ဍံ အာမသတိ, ဒုက္ကဋံ. ဌပိတဋ္ဌာနတော ဂဟေတွာ ထဝိကာယ ဝါ ပက္ခိပတိ, ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနေ ဝါ ဦရုနာ သဒ္ဓိံ ဗန္ဓတိ, ထုလ္လစ္စယံ. သုင်္ကဋ္ဌာနေန ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ဌာနာစာဝနံ န ဟောတိ. သုင်္ကဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒံ ဒုတိယံ ပါဒံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ.

113. එතැනින් බදු (සුංක) වංචා කරන බැවින් එය 'සුංකඝාත' නම් වේ; මෙය බදු ගන්නා ස්ථානයට (රේගුවට) නමකි. මක්නිසාද යත්, බදු දිය යුතු භාණ්ඩ බදු නොදී එතැනින් පිටතට ගෙන යාමෙන් රජුගේ බදු විනාශ කරන බැවින් 'සුංකඝාත' යැයි කියනු ලැබේ. 'එහි ඇතුළු වීම' යනු පර්වත ප්‍රදේශ ආදියේ රජු විසින් සීමා නියම කර පිහිටුවා ඇති බදු ගන්නා ස්ථානයට ඇතුළු වීමයි. 'රාජග්ග භාණ්ඩ' යනු රජුට සුදුසු භාණ්ඩයි; යම් භාණ්ඩයකින් රජුට මස්සක පහක් හෝ ඊට වැඩි අගයක් ඇති බදු දිය යුතු වේද, එය එම භාණ්ඩයයි. 'රාජකන්ති' කියාද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථයද මෙයමයි. 'සොර සිතින්' යනු "මම මෙයින් රජුට බදු නොදෙමි" යි සොර සිත උපදවා ගෙන එම භාණ්ඩය ස්පර්ශ කරයි නම් දුකුළා ඇවැත් වේ. තැබූ තැනින් ගෙන මල්ලක බහාලයි නම් හෝ සැඟවූ තැනක කලවයේ බැඳ ගනී නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. බදු ස්ථානයෙන් වෙන් නොකළ බැවින් ස්ථානයෙන් සෙලවීමක් සිදු නොවේ. බදු ස්ථානයේ සීමාව වූ දෙවන පියවර (පාදය) ඉක්මවයි නම් පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

ဗဟိသုင်္ကဃာတံ ပါတေတီတိ ရာဇပုရိသာနံ အညဝိဟိတဘာဝံ ပဿိတွာ အန္တော ဌိတောဝ ဗဟိ ပတနတ္ထာယ ခိပတိ. တဉ္စေ အဝဿံ ပတနကံ, ဟတ္ထတော မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. တဉ္စေ ရုက္ခေ ဝါ ခါဏုမှိ ဝါ ပဋိဟတံ ဗလဝဝါတဝေဂုက္ခိတ္တံ ဝါ ဟုတွာ ပုန အန္တောယေဝ ပတတိ, ရက္ခတိ. ပုန ဂဏှိတွာ ခိပတိ, ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကံ. ဘူမိယံ ပတိတွာ ဝဋ္ဋန္တံ ပုန အန္တော ပဝိသတိ, ပါရာဇိကမေဝ. ကုရုန္ဒီသင်္ခေပဋ္ဌကထာသု ပန ‘‘သစေ ဗဟိ ပတိတံ ဌတွာ ဝဋ္ဋန္တံ ပဝိသတိ, ပါရာဇိကံ. သစေ အတိဋ္ဌမာနံယေဝ ဝဋ္ဋိတွာ ပဝိသတိ ရက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

බදු ස්ථානයෙන් පිටතට හෙළීම යනු රජ පුරුෂයන්ගේ අවධානය වෙනතක යොමුව ඇති බව දැක, ඇතුළත සිටම පිටත වැටෙන සේ (භාණ්ඩය) විසි කිරීමයි. එය අනිවාර්යයෙන්ම පිටත වැටෙන්නක් නම්, අතින් ගිලිහුණු පමණින් පාරාජිකා වේ. ඉදින් එය ගසක හෝ කණුවක වැදී හෝ තද සුළඟින් ගසාගෙන ගොස් නැවත ඇතුළතටම වැටේ නම්, ඇවැතින් බේරෙයි. නැවත ගෙන විසි කරයි නම් පෙර කී පරිදිම පාරාජිකා වේ. බිම වැටී පෙරළෙමින් නැවත ඇතුළතට පැමිණියද පාරාජිකාමය. කුරුන්දි හා සංඛේප අටුවාවල පවසන්නේ: "ඉදින් පිටත වැටී නැවතී තිබී පෙරළී ඇතුළට එයි නම් පාරාජිකා වේ. නොනැවතී පෙරළෙමින්ම ඇතුළට එයි නම් ඇවැතින් බේරෙයි" යනුවෙනි.

အန္တော ဌတွာ ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ ယဋ္ဌိယာ ဝါ ဝဋ္ဋေတိ, အညေန ဝါ ဝဋ္ဋာပေတိ, သစေ အဋ္ဌတွာ ဝဋ္ဋမာနံ ဂတံ, ပါရာဇိကံ. အန္တော ဌတွာ ဗဟိ ဂစ္ဆန္တံ ရက္ခတိ, ‘‘ဝဋ္ဋိတွာ ဂမိဿတီ’’တိ ဝါ ‘‘အညော နံ ဝဋ္ဋေဿတီ’’တိ ဝါ အန္တော ဌပိတံ ပစ္ဆာ သယံ ဝါ ဝဋ္ဋမာနံ အညေန ဝါ ဝဋ္ဋိတံ ဗဟိ ဂစ္ဆတိ, ရက္ခတိယေဝ. သုဒ္ဓစိတ္တေန ဌပိတေ ပန တထာ ဂစ္ဆန္တေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဒွေ ပုဋကေ ဧကာဗဒ္ဓေ ကတွာ သုင်္ကဋ္ဌာနသီမန္တရေ ဌပေတိ, ကိဉ္စာပိ ဗဟိပုဋကေ သုင်္ကံ ပါဒံ အဂ္ဃတိ, တေန သဒ္ဓိံ ဧကာဗဒ္ဓတာယ ပန အန္တော ပုဋကော ရက္ခတိ. သစေ ပန ပရိဝတ္တေတွာ အဗ္ဘန္တရိမံ ဗဟိ ဌပေတိ, ပါရာဇိကံ. ကာဇေပိ ဧကဗဒ္ဓံ ကတွာ ဌပိတေ ဧသေဝ နယော. သစေ ပန အဗန္ဓိတွာ ကာဇကောဋိယံ ဌပိတမတ္တမေဝ ဟောတိ, ပါရာဇိကံ.

රේගු සීමාව (හෝ බදු ගන්නා ස්ථානය) ඇතුළත සිට අතින් හෝ පයින් හෝ සැරයටියකින් හෝ බණ්ඩය පෙරළයි නම්, නැතහොත් වෙනත් අයකු ලවා පෙරළවයි නම්, එය නොනැවතී පෙරළී සීමාවෙන් පිටතට ගියහොත් පාරාජිකා වේ. සීමාව ඇතුළත සිට පිටතට යන බණ්ඩය රකියි නම් (බලා සිටියි නම්), "එය පෙරළී යනු ඇත" කියා හෝ "අන් අයකු එය පෙරළනු ඇත" කියා හෝ සිතා සිටියදී, ඇතුළත තිබූ බණ්ඩය පසුව තමා විසින්ම පෙරළී හෝ අන් අයකු විසින් පෙරළා හෝ පිටතට යයි නම්, එය රක්නා ලද්දක්ම වේ. පිරිසිදු සිතින් (බදු ගෙවීමේ අදහසින් හෝ සොරකම් කිරීමේ අදහසක් නැතිව) තැබූ විට එසේ පිටතට යයි නම් දොසක් නැත. මලු දෙකක් එකට බැඳ බදු ස්ථානයේ සීමාව මත තබයි නම්, බාහිර මල්ලේ බද්ද පාදයක වටිනාකම වුවද, අනෙක් මල්ල හා බැඳී ඇති බැවින් ඇතුළත මල්ල රක්නා ලද්දක් වේ. ඉදින් මලු මාරු කොට ඇතුළත මල්ල පිටත තබයි නම් පාරාජිකා වේ. කඳක (කදක) බැඳ තැබූ විටද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉදින් නොබැඳ කදේ කෙළවර තැබූ පමණින් සීමාව ඉක්මවයි නම් පාරාජිකා වේ.

ဂစ္ဆန္တေ ယာနေ ဝါ အဿပိဋ္ဌိအာဒီသု ဝါ ဌပေတိ ‘‘ဗဟိ နီဟရိဿတီ’’တိ နီဟဋေပိ အဝဟာရော နတ္ထိ, ဘဏ္ဍဒေယျမ္ပိ န ဟောတိ. ကသ္မာ? ‘‘အတြ ပဝိဋ္ဌဿ သုင်္ကံ ဂဏှန္တူ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣဒဉ္စ သုင်္ကဋ္ဌာနဿ ဗဟိ ဌိတံ, န စ တေန နီတံ, တသ္မာ နေဝ ဘဏ္ဍဒေယျံ န ပါရာဇိကံ.

ගමන් කරන යානයක හෝ අස් පිටක හෝ "මෙය පිටතට ගෙන යනු ඇතැයි" සිතා තබයි නම්, එය පිටතට ගියද සොරකමක් (අවහාරයක්) නොවේ, බණ්ඩය දීමට (වන්දි ගෙවීමට) සිදු නොවන අතර පාරාජිකාවක්ද සිදු නොවේ. ඒ මන්ද? "මෙහි ඇතුළු වන්නාගෙන් බදු ගන්න" යැයි (රජුන් විසින්) පවසා ඇති බැවිනි. තවද මෙම බණ්ඩය බදු ගන්නා ස්ථානයට පිටතින් ඇති අතර, භික්ෂුව විසින් එය පිටතට ගෙන ගියේද නැත. එබැවින් බණ්ඩය දීමට සිදු නොවන අතර පාරාජිකාවක්ද නොවේ.

ဌိတယာနာဒီသု ဌပိတေ ဝိနာ တဿ ပယောဂံ ဂတေသု ထေယျစိတ္တေပိ သတိ နေဝတ္ထိ အဝဟာရော. ယဒိ ပန ဌပေတွာ ယာနာဒီနိ ပါဇေန္တော အတိက္ကာမေတိ[Pg.315], ဟတ္ထိသုတ္တာဒီသု ဝါ ကတပရိစယတ္တာ ပုရတော ဌတွာ ‘‘ဧဟိ, ရေ’’တိ ပက္ကောသတိ, သီမာတိက္ကမေ ပါရာဇိကံ. ဧဠကလောမသိက္ခာပဒေ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အညံ ဟရာပေတိ, အနာပတ္တိ, ဣဓ ပါရာဇိကံ. တတြ အညဿ ယာနေ ဝါ ဘဏ္ဍေ ဝါ အဇာနန္တဿ ပက္ခိပိတွာ တိယောဇနံ အတိက္ကာမေတိ, နိဿဂ္ဂိယာနိ ဟောန္တီတိ ပါစိတ္တိယံ. ဣဓ အနာပတ္တိ.

නැවතී ඇති යානා ආදියේ බණ්ඩය තැබූ විට, තමාගේ උපක්‍රමයකින් තොරව ඒවා ගමන් කළහොත්, සොරකම් කිරීමේ සිත තිබුණද සොරකමක් නොවේ. ඉදින් බණ්ඩය තබා යානා ආදිය පදවාගෙන සීමාව ඉක්මවයි නම්, හෝ ඇතුන් පුහුණු කිරීමේ විද්‍යාව ආදියෙහි හුරුපුරුදු බව නිසා ඉදිරියේ සිට "එම්බා, මෙහි එන්න" යැයි කැඳවයි නම්, සීමාව ඉක්මවූ විට පාරාජිකා වේ. ඒළකලෝම (එළු ලොම්) ශික්ෂාපදයේදී මෙබඳු අවස්ථාවක අන් අයකු ලවා ගෙනයෑමේදී ඇවැත් නොවේ යැයි පවසා ඇතත්, මෙම ශික්ෂාපදයේදී පාරාජිකා වේ. එහිදී (එළු ලොම් ශික්ෂාපදයේ) අන් අයකුගේ යානයක හෝ බණ්ඩයක එම අයිතිකරු නොදන්නා පරිදි (එළු ලොම්) දමා යොදුන් තුනක් ඉක්මවයි නම් නිසඟි පාචිත්තිය වේ. මෙහිදී ඇවැත් නැත.

သုင်္ကဋ္ဌာနေ သုင်္ကံ ဒတွာဝ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧကော အာဘောဂံ ကတွာ ဂစ္ဆတိ ‘‘သစေ ‘သုင်္ကံ ဒေဟီ’တိ ဝက္ခန္တိ, ဒဿာမိ; နော စေ ဝက္ခန္တိ, ဂမိဿာမီ’’တိ. တံ ဒိသွာ ဧကော သုင်္ကိကော ‘‘ဧသော ဘိက္ခု ဂစ္ဆတိ, ဂဏှထ နံ သုင်္က’’န္တိ ဝဒတိ, အပရော ‘‘ကုတော ပဗ္ဗဇိတဿ သုင်္ကံ, ဂစ္ဆတူ’’တိ ဝဒတိ, လဒ္ဓကပ္ပံ ဟောတိ, ဂန္တဗ္ဗံ. ‘‘ဘိက္ခူနံ သုင်္ကံ အဒတွာ ဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဂဏှ ဥပါသကာ’’တိ ဝုတ္တေ ပန ‘‘ဘိက္ခုဿ သုင်္ကံ ဂဏှန္တေဟိ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ, ကိံ တေန, ဂစ္ဆတူ’’တိ ဝုတ္တေပိ လဒ္ဓကပ္ပမေဝ. သစေပိ သုင်္ကိကာ နိဒ္ဒါယန္တိ ဝါ, ဇူတံ ဝါ ကီဠန္တိ, ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝါ ဂတာ, အယဉ္စ ‘‘ကုဟိံ သုင်္ကိကာ’’တိ ပက္ကောသိတွာပိ န ပဿတိ, လဒ္ဓကပ္ပမေဝ. သစေပိ သုင်္ကဋ္ဌာနံ ပတွာ အညဝိဟိတော, ကိဉ္စိ စိန္တေန္တော ဝါ သဇ္ဈာယန္တော ဝါ မနသိကာရံ အနုယုဉ္ဇန္တော ဝါ စောရဟတ္ထိသီဟဗျဂ္ဃာဒီဟိ သဟသာ ဝုဋ္ဌာယ သမနုဗဒ္ဓေါ ဝါ, မဟာမေဃံ ဥဋ္ဌိတံ ဒိသွာ ပုရတော သာလံ ပဝိသိတုကာမော ဝါ ဟုတွာ တံ ဌာနံ အတိက္ကမတိ, လဒ္ဓကပ္ပမေဝ.

බදු ගන්නා ස්ථානයෙන් බදු ගෙවාම යාම වටී. එක් භික්ෂුවක් "බදු ගෙවන්නැයි කීවොත් ගෙවමි, නොකීවොත් යමි" යි සිතා යයි. එය දැක එක් බදු නිලධාරියෙක් "මේ භික්ෂුව යයි, ඔහුගෙන් බදු ගන්න" යැයි පවසයි. අනෙකා "පැවිද්දකුගෙන් බදු කොයින්ද? ඔහුට යන්න දෙන්න" යැයි පවසයි නම්, එය නීත්‍යානුකූල අවසරයක් (ලද්ධකප්පං) වන අතර යා හැකිය. "භික්ෂූන්ට බදු නොගෙවා යාම නුසුදුසුය, උපාසකය බදු ගන්න" යැයි කී විට, "භික්ෂුවගෙන් බදු ගන්නා අයට පාත්‍ර සිවුරු ගැනීමට සිදුවනු ඇත, එයින් ඇති පලය කුමක්ද? ඔහුට යන්න දෙන්න" යැයි කී විටද එය නීත්‍යානුකූල අවසරයක්මය. ඉදින් බදු නිලධාරීන් නිදාගෙන සිටියි නම් හෝ දූ කෙළියෙහි යෙදී සිටියි නම් හෝ වෙනත් තැනකට ගොස් ඇත්නම් හෝ, මෙම භික්ෂුව "බදු නිලධාරීන් කොහේද?" කියා කැඳවාත් ඔවුන් දක්නට නැත්නම් යාම සුදුසුය. බදු ස්ථානයට පැමිණ වෙනත් අරමුණක සිටියදී, යමක් සිතමින් හෝ සජ්ඣායනා කරමින් හෝ කමටහන් මනසිකාරයේ යෙදෙමින් හෝ, සොරුන්, ඇතුන්, සිංහයන්, ව්‍යාඝ්‍රයන් ආදීන් හදිසියේ පැමිණ ලුහුබඳින නිසා හෝ, මහා වැස්සක් එනු දැක ඉදිරියේ ඇති ශාලාවකට ඇතුළු වීමට සිතා හෝ එම ස්ථානය ඉක්මවයි නම්, එයද සුදුසුමය.

သုင်္ကံ ပရိဟရတီတိ ဧတ္ထ ဥပစာရံ ဩက္ကမိတွာ ကိဉ္စာပိ ပရိဟရတိ, အဝဟာရောယေဝါတိ

"බදු මඟහරියි" යන මෙහිදී බදු ස්ථානයට අයත් උපචාර සීමාවට පැමිණ යම් පමණකින් හෝ බදු මඟහරියි නම්, එය සොරකමක් (අවහාරයක්) ම වේ.

ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. မဟာအဋ္ဌကထာယံပန ‘‘‘ပရိဟရန္တံ ရာဇပုရိသာ ဝိဟေဌေန္တီ’တိ ကေဝလံ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ဥပစာရံ ဩက္ကမိတွာ ပရိဟရတော ဒုက္ကဋံ, အနောက္ကမိတွာ ပရိဟရတော အနာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ ပါဠိယာ သမေတိ. ဧတ္ထ ဒွီဟိ လေဍ္ဍုပါတေဟိ ဥပစာရော ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗောတိ.

මෙය කුරුන්දි අටුවාවෙහි පවසන ලදී. මහා අටුවාවෙහි වනාහි, "බදු මඟහරින්නන්ට රාජපුරුෂයෝ පීඩා කරති" යි එහි ඇති ආදීනව පමණක් පෙන්වා, උපචාර සීමාවට පැමිණ මඟහරින්නන්ට දුක්කටා ඇවැත් වන බවත්, උපචාර සීමාවට නොපැමිණ මඟහරින්නන්ට ඇවැත් නොවන බවත් පවසන ලදී. මෙය පාලිය සමඟ සැසඳේ. මෙහිදී බදු ස්ථානයට අයත් උපචාර සීමාව ගල් කැට දෙකක් විසි කළ හැකි දුර ප්‍රමාණයෙන් (ද්වීහි ලෙඩ්ඩුපාතේහි) නියම කරගත යුතුය.

သုင်္ကဃာတကထာ နိဋ္ဌိတာ.

බදු පැහැර හැරීමේ කථාව නිම විය.

ပါဏကထာ

සත්ත්වයන් පිළිබඳ කථාව (පාණ කථා)

၁၁၄. ဣတော ပရသ္မိံ ဧကံသေန အဝဟာရပ္ပဟောနကပါဏံ ဒဿေန္တော ‘‘မနုဿပါဏော’’တိ အာဟ. တမ္ပိ ဘုဇိဿံ ဟရန္တဿ အဝဟာရော နတ္ထိ. ယောပိ [Pg.316] ဘုဇိဿော မာတရာ ဝါ ပိတရာ ဝါ အာဌပိတော ဟောတိ, အတ္တနာ ဝါ အတ္တနော ဥပရိ ကတွာ ပညာသံ ဝါ သဋ္ဌိံ ဝါ အဂ္ဂဟေသိ, တမ္ပိ ဟရန္တဿ အဝဟာရော နတ္ထိ; ဓနံ ပန ဂတဋ္ဌာနေ ဝဍ္ဎတိ. အန္တောဇာတက-ဓနက္ကီတ-ကရမရာနီတပ္ပဘေဒံ ပန ဒါသံယေဝ ဟရန္တဿ အဝဟာရော ဟောတိ. တမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘ပါဏော နာမ မနုဿပါဏော ဝုစ္စတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ ဂေဟဒါသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ဒါသဿ ဇာတော အန္တောဇာတကော, ဓနေန ကီတော ဓနက္ကီတော, ပရဒေသတော ပဟရိတွာ အာနေတွာ ဒါသဗျံ ဥပဂမိတော ကရမရာနီတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝရူပံ ပါဏံ ‘‘ဟရိဿာမီ’’တိ အာမသတိ, ဒုက္ကဋံ. ဟတ္ထေ ဝါ ပါဒေ ဝါ ဂဟေတွာ ဥက္ခိပန္တော ဖန္ဒာပေတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ဥက္ခိပိတွာ ပလာယိတုကာမော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဌိတဋ္ဌာနတော အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ကေသေသု ဝါ ဟတ္ထေသု ဝါ ဂဟေတွာ ကဍ္ဎတိ, ပဒဝါရေန ကာရေတဗ္ဗော.

114. මෙයින් පසුව ඒකාන්තයෙන්ම සොරකම් කළ හැකි සත්ත්වයන් පෙන්වමින් "මනුෂ්‍ය සත්ත්වයා" යැයි වදාළ සේක. නිදහස් මිනිසකු (බුජිස්සකු) පැහැරගෙන යන්නාට සොරකමක් (පාරාජිකාවක්) නොවේ. නිදහස් මිනිසකු වුවද, මව හෝ පියා විසින් උගසට තබන ලද්දේ වේද, නැතහොත් තමා විසින්ම තමාව පනහක හෝ හැටක මුදලකට උගසට තබා ගත්තේ වේද, එවැනි අයකු පැහැරගෙන යන්නාටද සොරකමක් නොවේ; නමුත් ඔහු රැගෙන ගිය තැනදී එම මුදල (ධනය) වැඩි වේ. අන්තෝජාතක, ධනක්කීත, කරමරානීත යන ප්‍රභේදවලට අයත් දාසයකුම (වහලකුම) පැහැරගෙන යන්නාට සොරකම (පාරාජිකාව) වේ. එය අරමුණු කරගෙන "ප්‍රාණියා නම් මනුෂ්‍ය ප්‍රාණියා යැයි කියනු ලැබේ" යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙහිදී, ගෘහ සේවිකාවකගේ කුසෙහි දාසයකුට දාව උපන් තැනැත්තා 'අන්තෝජාතක' දාසයා වේ. මුදලට මිල දී ගත් තැනැත්තා 'ධනක්කීත' දාසයා වේ. වෙනත් රටකින් පැහැරගෙන හෝ වධ දී ගෙනැවිත් දාසභාවයට පත් කළ තැනැත්තා 'කරමරානීත' දාසයා ලෙස දත යුතුය. මෙබඳු සත්ත්වයකු "සොරකම් කරමි" යි සිතා ස්පර්ශ කරයි නම් දුක්කටා ඇවැත් වේ. අතින් හෝ පයින් අල්ලා ඔසවමින් සොලවයි නම් ථුලැසි ඇවැත් වේ. ඔසවාගෙන පලායනු කැමැත්තෙන් සිටි තැනින් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් හෝ ඉක්මවයි නම් පාරාජිකා වේ. කෙස්වලින් හෝ අත්වලින් අල්ලා අදියි නම්, පියවරක් පාසා ඇවැත් නියම කළ යුතුය.

ပဒသာ နေဿာမီတိ တဇ္ဇေန္တော ဝါ ပဟရန္တော ဝါ ‘‘ဣတော ဂစ္ဆာဟီ’’တိ ဝဒတိ, တေန ဝုတ္တဒိသာဘာဂံ ဂစ္ဆန္တဿ ဒုတိယပဒဝါရေန ပါရာဇိကံ. ယေပိ တေန သဒ္ဓိံ ဧကစ္ဆန္ဒာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗေသံ ဧကက္ခဏေ ပါရာဇိကံ. ဘိက္ခု ဒါသံ ဒိသွာ သုခဒုက္ခံ ပုစ္ဆိတွာ ဝါ အပုစ္ဆိတွာ ဝါ ‘‘ဂစ္ဆ, ပလာယိတွာ သုခံ ဇီဝါ’’တိ ဝဒတိ, သော စေ ပလာယတိ, ဒုတိယပဒဝါရေ ပါရာဇိကံ. တံ အတ္တနော သမီပံ အာဂတံ အညော ‘‘ပလာယာ’’တိ ဝဒတိ, သစေ ဘိက္ခုသတံ ပဋိပါဋိယာ အတ္တနော သမီပမာဂတံ ဝဒတိ, သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကံ. ယော ပန ဝေဂသာ ပလာယန္တံယေဝ ‘‘ပလာယ, ယာဝ တံ သာမိကာ န ဂဏှန္တီ’’တိ ဘဏတိ, အနာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ. သစေ ပန သဏိကံ ဂစ္ဆန္တံ ဘဏတိ, သော စ တဿ ဝစနေန သီဃံ ဂစ္ဆတိ, ပါရာဇိကံ. ပလာယိတွာ အညံ ဂါမံ ဝါ ဒေသံ ဝါ ဂတံ ဒိသွာ တတောပိ ပလာပေန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ.

පයින් ගෙන යන්නෙමියි බියගන්වමින් හෝ පහර දෙමින් "මෙතැනින් යව" යැයි පවසයි නම්, ඔහු කී දිශාවට යන එම දාසයාගේ දෙවන පියවරෙහිදී පාරාජිකා වේ. ඔහු සමඟ එකඟ වූ සිතක් ඇති යම් භික්ෂූහු වෙත්ද, ඔවුන් සැමටම එම මොහොතේම පාරාජිකා වේ. භික්ෂුවක් දාසයකු දැක සැපදුක් විමසා හෝ නොවිමසා "යව, පලාගොස් සැපසේ ජීවත් වව" යැයි කියයි නම්, ඔහු පලායයි නම් දෙවන පියවරෙහිදී පාරාජිකා වේ. තමා වෙත පැමිණි ඔහුට වෙනත් අයකු "පලායව" යැයි කියයි නම්, භික්ෂූන් සියයක් වුවද පිළිවෙළින් තමා වෙත පැමිණි ඔහුට එසේ කියයි නම්, සැමටම පාරාජිකා වේ. යමෙක් වේගයෙන් පලායන දාසයකුට "ස්වාමිවරුන් නුඹව අල්ලා නොගන්නා තාක් පලායව" යැයි පවසයි නම් පාරාජිකා ඇවැත් නොවේ. ඉදින් සෙමින් යන දාසයකුට එසේ පවසයි නම්, ඔහු එම වචනය නිසා වේගයෙන් යයි නම් පාරාජිකා වේ. පලාගොස් වෙනත් ගමකට හෝ රටකට ගිය දාසයකු දැක, එතැනින්ද පලායෑමට සලස්වන්නාට පාරාජිකාම වේ.

အဒိန္နာဒါနံ နာမ ပရိယာယေန မုစ္စတိ. ယော ဟိ ဧဝံ ဝဒတိ – ‘‘တွံ ဣဓ ကိံ ကရောသိ,

අදින්නාදානය නම් ඇතැම්විට ක්‍රමයකින් (පරියායයකින්) ඇවැතින් මිදිය හැකිය. යමෙක් මෙසේ පවසයි නම් - "නුඹ මෙහි කුමක් කරන්නේද?"

ကိံ တေ ပလာယိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝါ, ကိံ ကတ္ထစိ ဂန္တွာ သုခံ ဇီဝိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝါ, ဒါသဒါသိယော ပလာယိတွာ အမုကံ နာမ ပဒေသံ ဂန္တွာ သုခံ ဇီဝန္တီ’’တိ ဝါ, သော စ တဿ ဝစနံ သုတွာ ပလာယတိ, အဝဟာရော နတ္ထိ. ယောပိ ‘‘မယံ အမုကံ နာမ ပဒေသံ ဂစ္ဆာမ, တတြာဂတာ သုခံ ဇီဝန္တိ, အမှေဟိ စ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တာနံ အန္တရာမဂ္ဂေပိ ပါထေယျာဒီဟိ ကိလမထော နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ သုခံ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ အာဂစ္ဆန္တံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ [Pg.317] မဂ္ဂဂမနဝသေန, န ထေယျစိတ္တေန; နေဝတ္ထိ အဝဟာရော. အန္တရာမဂ္ဂေ စ စောရေသု ဥဋ္ဌိတေသု ‘‘အရေ! စောရာ ဥဋ္ဌိတာ, ဝေဂေန ပလာယ, ဧဟိ ယာဟီ’’တိ ဝဒန္တဿာပိ စောရန္တရာယ မောစနတ္ထာယ ဝုတ္တတ္တာ အဝဟာရံ န ဝဒန္တီတိ.

“ඔබට පලායාම සුදුසු නැද්ද?” හෝ “කිසියම් ස්ථානයකට ගොස් සුවසේ ජීවත් වීම සුදුසු නැද්ද?” හෝ “දාස දාසියන් පලාගොස් අසවල් ප්‍රදේශයට ගොස් සුවසේ ජීවත් වෙති” යි කී කල්හි, ඔහු (දාසයා) එම වචනය අසා පලා යන්නේ නම් සොරකමක් (අවහාරයක්) සිදු නොවේ. යමෙක් “අපි අසවල් ප්‍රදේශයට යන්නෙමු, එහි ගිය අය සුවසේ ජීවත් වෙති, අප සමඟ යන අයට අතරමඟදී මඟ වියදම් ආදියෙන් පීඩාවක් ද නැත” යි පවසා තමා සමඟ සුවසේ එන (දාසයා) කැටුව යන්නේ ගමන් කිරීමේ අදහසින් මිස සොරකම් කිරීමේ සිතින් නොවේ නම්, එහිද සොරකමක් නැත. තවද මඟ අතරතුර සොරුන් පැමිණි කල්හි “එම්බල! සොරුන් පැමිණ ඇත, වහා පලායව, එව, යව” යි පවසන්නාට ද, සොරුන්ගෙන් වන අනතුරෙන් මුදවා ගැනීමේ අදහසින් පැවසූ බැවින් සොරකමක් සිදු නොවන බව පවසති.

ပါဏကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රාණ කථාව නිම විය.

အပဒကထာ

අපද කථාව (පාද රහිත සත්වයන් පිළිබඳ කථාව)

အပဒေသု အဟိ နာမ သဿာမိကော အဟိတုဏ္ဍိကာဒီဟိ ဂဟိတသပ္ပော; ယံ ကီဠာပေန္တာ

පාද රහිත සත්වයන් අතර සර්පයා නම් අහිතුණ්ඩිකයන් (නයින් නටවන්නන්) ආදී හිමිකරුවන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලද සර්පයා ය. යම් සර්පයෙකු ලවා ක්‍රීඩා කරවන්නෝ...

အဍ္ဎမ္ပိ ပါဒမ္ပိ ကဟာပဏမ္ပိ လဘန္တိ, မုဉ္စန္တာပိ ဟိရညံ ဝါ သုဝဏ္ဏံ ဝါ ဂဟေတွာဝ မုဉ္စန္တိ. တေ ကဿစိ ဘိက္ခုနော နိသိန္နောကာသံ ဂန္တွာ သပ္ပကရဏ္ဍံ ဌပေတွာ နိဒ္ဒါယန္တိ ဝါ, ကတ္ထစိ ဝါ ဂစ္ဆန္တိ, တတြ စေ သော ဘိက္ခု ထေယျစိတ္တေန တံ ကရဏ္ဍံ အာမသတိ, ဒုက္ကဋံ. ဖန္ဒာပေတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ဌာနာ စာဝေတိ, ပါရာဇိကံ. သစေ ပန ကရဏ္ဍကံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ သပ္ပံ ဂီဝါယ ဂဏှာတိ, ဒုက္ကဋံ. ဥဒ္ဓရတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ဥဇုကံ ကတွာ ဥဒ္ဓရန္တဿ ကရဏ္ဍတလတော သပ္ပဿ နင်္ဂုဋ္ဌေ ကေသဂ္ဂမတ္တေ မုတ္တေ ပါရာဇိကံ. ဃံသိတွာ ကဍ္ဎန္တဿ နင်္ဂုဋ္ဌေ မုခဝဋ္ဋိတော မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. ကရဏ္ဍမုခံ ဤသကံ ဝိဝရိတွာ ပဟာရံ ဝါ ဒတွာ ‘‘ဧဟိ, ရေ’’တိ နာမေန ပက္ကောသိတွာ နိက္ခာမေတိ, ပါရာဇိကံ. တထေဝ ဝိဝရိတွာ မဏ္ဍူကသဒ္ဒံ ဝါ မူသိကသဒ္ဒံ ဝါ လာဇာဝိကိရဏံ ဝါ ကတွာ နာမေန ပက္ကောသတိ, အစ္ဆရံ ဝါ ပဟရတိ, ဧဝံ နိက္ခန္တေပိ ပါရာဇိကံ. မုခံ အဝိဝရိတွာပိ ဧဝံ ကတေ ဆာတော သပ္ပော သီသေန ကရဏ္ဍပုဋံ အာဟစ္စ ဩကာသံ ကတွာ ပလာယတိ, ပါရာဇိကမေဝ. သစေ ပန မုခေ ဝိဝရိတေ သယမေဝ သပ္ပော နိက္ခမိတွာ ပလာယတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. အထာပိ မုခံ ဝိဝရိတွာ ဝါ အဝိဝရိတွာ ဝါ ကေဝလံ မဏ္ဍူကမူသိကသဒ္ဒံ လာဇာဝိကိရဏမေဝ စ ကရောတိ, န နာမံ ဂဟေတွာ ပက္ကောသတိ, န အစ္ဆရံ ဝါ ပဟရတိ, သပ္ပော စ ဆာတတ္တာ ‘‘မဏ္ဍူကာဒီနိ ခါဒိဿာမီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ပလာယတိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. မစ္ဆော ကေဝလံ ဣဓ အပဒဂ္ဂဟဏေန အာဂတော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဥဒကဋ္ဌေ ဝုတ္တမေဝါတိ.

අඩ කහවණුවක් හෝ මසක (පෑදක්) හෝ කහවණුවක් හෝ ලබති. මුදා හරින විට ද රිදී හෝ රන් හෝ ගෙනම මුදා හරිති. ඔවුන් කිසියම් භික්ෂුවකගේ අසුන් ගත් ස්ථානයකට පැමිණ සර්ප පෙට්ටිය (කරඬුව) තබා නිදාගනිති, නැතහොත් කොහේ හෝ යති. එහිදී එම භික්ෂුව සොරකම් කිරීමේ සිතින් එම පෙට්ටිය ස්පර්ශ කරන්නේ නම් දුකුළා ඇවැත් වේ. සෙලවුවහොත් ථුලැසි ඇවැත් වේ. ස්ථානයෙන් ඉවත් කළහොත් පාරාජිකා වේ. ඉදින් පෙට්ටිය විවෘත කොට සර්පයා බෙල්ලෙන් අල්ලන්නේ නම් දුකුළා ඇවැත් වේ. ඔසවන්නේ නම් ථුලැසි ඇවැත් වේ. කෙළින් කර ඔසවන්නාගේ පෙට්ටියේ පතුලෙන් සර්පයාගේ වල්ගය කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් හෝ මිදුණු කල්හි පාරාජිකා වේ. පෙට්ටියේ මුවවිටේ ඇතිල්ලෙමින් ඇදගන්නාගේ වල්ගය මුවවිටෙන් මිදුණු පමණින් පාරාජිකා වේ. පෙට්ටියේ මුව තරමක් විවෘත කොට හෝ පහරක් දී හෝ “එම්බල, එව” යි නමින් අමතා පිටතට ගන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. එලෙසම විවෘත කොට ගෙම්බන්ගේ හඬ හෝ මීයන්ගේ හඬ හෝ විළඳ ඉසීම හෝ කර නමින් අමතන්නේ නම්, හෝ අසුරු ගසන්නේ නම්, මෙසේ පිටතට ආවේ වුවද පාරාජිකා වේ. මුව විවෘත නොකර වුවද මෙසේ කළ කල්හි බඩගිනි වූ සර්පයා හිසින් පෙට්ටියේ පියන තල්ලු කර අවකාශයක් සාදාගෙන පලා යන්නේ නම් පාරාජිකා ම වේ. ඉදින් මුව විවෘත කළ කල්හි සර්පයා ඉබේම පිටතට පැමිණ පලා යන්නේ නම් භාණ්ඩදෙය්‍ය වේ. තවද මුව විවෘත කොට හෝ නොකොට හෝ හුදෙක් ගෙඹි මී හඬ හෝ විළඳ ඉසීම හෝ කරන්නේ නම්, නමින් අමතා නොකැඳවන්නේ නම්, අසුරු නොගසන්නේ නම්, සර්පයා බඩගිනි නිසා “ගෙම්බන් ආදීන් කන්නෙමි” යි සිතා පිටතට පැමිණ පලා යන්නේ නම් එය භාණ්ඩදෙය්‍ය වේ. මත්ස්‍යයා ද හුදෙක් මෙහි 'අපද' යන ග්‍රහණයෙන් ඇතුළත් වේ. මෙහි යමක් කිව යුතු ද, එය ජලජ භාණ්ඩ පිළිබඳ විස්තරයේදී කියන ලදී.

အပဒကထာ နိဋ္ဌိတာ.

අපද කථාව නිම විය.

ဒွိပဒကထာ

ද්විපද කථාව (දෙපා සත්වයන් පිළිබඳ කථාව)

၁၁၅. ဒွိပဒေသု [Pg.318] – ယေ အဝဟရိတုံ သက္ကာ, တေ ဒဿေန္တော ‘‘မနုဿာ ပက္ခဇာတာ’’တိ အာဟ. ဒေဝတာ ပန အဝဟရိတုံ န သက္ကာ. ပက္ခာ ဇာတာ ဧတေသန္တိ ပက္ခဇာတာ. တေ လောမပက္ခာ စမ္မပက္ခာ အဋ္ဌိပက္ခာတိ တိဝိဓာ. တတ္ထ မောရကုက္ကုဋာဒယော လောမပက္ခာ, ဝဂ္ဂုလိအာဒယော စမ္မပက္ခာ, ဘမရာဒယော အဋ္ဌိပက္ခာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ သဗ္ဗေပိ မနုဿာ စ ပက္ခဇာတာ စ ကေဝလံ ဣဓ ဒွိပဒဂ္ဂဟဏေန အာဂတာ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ အာကာသဋ္ဌေ စ ပါဏေ စ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

115. දෙපා සත්වයන් අතර - යම් සත්වයින් සොරකම් කළ හැකි ද, ඔවුන් දක්වමින් “මිනිසුන් සහ පක්ෂීන්” යයි පැවසූහ. දෙවිවරුන් නම් සොරකම් කළ නොහැකිය. පියාපත් හටගත් බැවින් ඔවුහු පක්ෂි (පක්ඛජාත) නම් වෙති. ඔවුහු ලොම් පියාපත් ඇති, හම් පියාපත් ඇති සහ ඇට පියාපත් ඇති වශයෙන් තෙවදෑරුම් වෙති. එහි මොනරුන්, කුකුළන් ආදීහු ලොම් පියාපත් ඇත්තෝය. වවුලන් ආදීහු හම් පියාපත් ඇත්තෝය. බඹරුන් ආදීහු ඇට පියාපත් ඇත්තෝයයි දත යුතුය. ඒ සියලුම මිනිසුන් සහ පක්ෂීන් හුදෙක් මෙහි ද්විපද ග්‍රහණයෙන් ඇතුළත් වේ. මෙහි යමක් කිව යුතු ද, එය ආකාශස්ථ භාණ්ඩ සහ ප්‍රාණී භාණ්ඩ පිළිබඳ විස්තරයේදී කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

ဒွိပဒကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විපද කථාව නිම විය.

စတုပ္ပဒကထာ

චතුප්පද කථාව (සිවුපා සත්වයන් පිළිබඳ කථාව)

၁၁၆. စတုပ္ပဒေသု – ပသုကာတိ ပါဠိယံ အာဂတာဝသေသာ သဗ္ဗာ စတုပ္ပဒဇာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဟတ္ထိအာဒယော ပါကဋာယေဝ. တတ္ထ ထေယျစိတ္တေန ဟတ္ထိံ အာမသန္တဿ ဒုက္ကဋံ, ဖန္ဒာပေန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ. ယော ပန မဟာဗလော ဗလမဒေန တရုဏံ ဘိင်္ကစ္ဆာပံ နာဘိမူလေ သီသေန ဥစ္စာရေတွာ ဂဏှန္တော စတ္တာရော ပါဒေ, သောဏ္ဍံ စ ဘူမိတော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ မောစေတိ, ပါရာဇိကံ. ဟတ္ထီ ပန ကောစိ ဟတ္ထိသာလာယံ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတော ဟောတိ, ကောစိ အဗဒ္ဓေါဝ တိဋ္ဌတိ, ကောစိ အန္တောဝတ္ထုမှိ တိဋ္ဌတိ, ကောစိ ရာဇင်္ဂဏေ တိဋ္ဌတိ, တတ္ထ ဟတ္ထိသာလာယံ ဂီဝါယ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတဿ ဂီဝါဗန္ဓနဉ္စ စတ္တာရော စ ပါဒါတိ ပဉ္စ ဌာနာနိ ဟောန္တိ. ဂီဝါယ စ ဧကသ္မိဉ္စ ပါဒေ အယသင်္ခလိကာယ ဗဒ္ဓဿ ဆ ဌာနာနိ. ဂီဝါယ စ ဒွီသု စ ပါဒေသု ဗဒ္ဓဿ သတ္တ ဌာနာနိ. တေသံ ဝသေန ဖန္ဒာပနဌာနာစာဝနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အဗဒ္ဓဿ သကလာ ဟတ္ထိသာလာ ဌာနံ. တတော အတိက္ကမနေ, ပါရာဇိကံ. အန္တောဝတ္ထုမှိ ဌိတဿ သကလံ အန္တောဝတ္ထုမေဝ ဌာနံ. တဿ ဝတ္ထုဒွါရာတိက္ကမနေ ပါရာဇိကံ. ရာဇင်္ဂဏေ ဌိတဿ သကလနဂရံ ဌာနံ. တဿ နဂရဒွါရာတိက္ကမနေ ပါရာဇိကံ. ဗဟိနဂရေ ဌိတဿ ဌိတဋ္ဌာနမေဝ ဌာနံ. တံ ဟရန္တော ပဒဝါရေန ကာရေတဗ္ဗော. နိပန္နဿ ဧကမေဝ ဌာနံ. တံ ထေယျစိတ္တေန ဥဋ္ဌာပေန္တဿ ဥဋ္ဌိတမတ္တေ ပါရာဇိကံ. အဿေပိ အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယော. သစေ ပန သော စတူသု ပါဒေသု ဗဒ္ဓေါ ဟောတိ, အဋ္ဌ ဌာနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧသ နယော ဩဋ္ဌေပိ.

116. සිවුපා සත්වයන් අතර - 'පසුකා' යනු පාළියෙහි සඳහන් වූ සත්වයන්ගෙන් ඉතිරි වූ සියලුම සිවුපා වර්ගයැයි දත යුතුය. ඇතා ආදීහු ප්‍රකටම සත්වයන්ය. එහි සොර සිතින් ඇතෙකු ස්පර්ශ කරන්නාට දුකුළා ඇවැත් ද, සෙලවන්නාට ථුලැසි ඇවැත් ද වේ. යම් බලවත් අයෙක් ශක්තිය නිසා මත්වී, කුඩා ඇත් පැටවෙකු පෙකණි මුලින් හිසින් ඔසවා ගනිමින් ඔහුගේ පාද හතර සහ හොඬවැල පොළොවෙන් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් හෝ ඔසවන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. කිසියම් ඇතෙක් ඇත්හලක බැඳ තබන ලද වෙයි, ඇතෙක් නොබැඳ සිටියි, ඇතෙක් වත්තක් ඇතුළත සිටියි, ඇතෙක් රජ මිදුලේ සිටියි. එහි ඇත්හලක බෙල්ලෙන් බැඳ තබන ලද ඇතාට, බෙල්ලේ බැම්ම සහ පාද හතර යනුවෙන් ස්ථාන පහක් වේ. බෙල්ලෙන් සහ එක් පාදයකින් යදමින් බැඳි ඇතාට ස්ථාන හයක් වේ. බෙල්ලෙන් සහ පාද දෙකකින් බැඳි ඇතාට ස්ථාන හතක් වේ. ඒවාට අනුකූලව සෙලවීම සහ ස්ථානයෙන් ඉවත් කිරීම් දත යුතුය. නොබැඳි ඇතාට මුළු ඇත්හලම ඔහුගේ ස්ථානය වේ. එයින් පිටවීමෙන් පාරාජිකා වේ. වත්තක් ඇතුළත සිටින්නාට මුළු වත්තම ස්ථානය වේ. එහි වතු දොරටුවෙන් පිටවීමෙන් පාරාජිකා වේ. රජ මිදුලේ සිටින්නාට මුළු නගරයම ස්ථානය වේ. නගර දොරටුවෙන් පිටවීමෙන් පාරාජිකා වේ. නගරයෙන් පිටත සිටින්නාට සිටින ස්ථානයම ඔහුගේ ස්ථානය වේ. ඌ රැගෙන යන්නා පදවාරයෙන් (පියවර තැබීමෙන්) විනිශ්චය කළ යුතුය. නිදා සිටින්නාට ඇත්තේ එක් ස්ථානයක් පමණි. සොර සිතින් ඔහුව නැඟිටුවන්නාට, ඇතා නැඟිටි සැනින් පාරාජිකා වේ. අශ්වයා කෙරෙහි ද මෙම විනිශ්චයම වේ. ඉදින් ඔහු පාද හතරෙන්ම බඳින ලද්දේ නම් ස්ථාන අටක් දත යුතුය. ඔටුවා කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဂေါဏောပိ [Pg.319] ကောစိ ဂေဟေ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတော ဟောတိ. ကောစိ အဗဒ္ဓေါဝ တိဋ္ဌတိ, ကောစိ ပန ဝဇေ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတော ဟောတိ, ကောစိ အဗဒ္ဓေါဝ တိဋ္ဌတိ. တတ္ထ ဂေဟေ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတဿ စတ္တာရော ပါဒါ, ဗန္ဓနဉ္စာတိ ပဉ္စ ဌာနာနိ; အဗဒ္ဓဿ သကလံ ဂေဟံ. ဝဇေပိ ဗဒ္ဓဿ ပဉ္စ ဌာနာနိ. အဗဒ္ဓဿ သကလော ဝဇော. တံ ဝဇဒွါရံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဝဇံ ဘိန္ဒိတွာ ဟရန္တော ခဏ္ဍဒွါရံ အတိက္ကာမေတိ, ပါရာဇိကံ. ဒွါရံ ဝါ ဝိဝရိတွာ ဝဇံ ဝါ ဘိန္ဒိတွာ ဗဟိ ဌိတော နာမေန ပက္ကောသိတွာ နိက္ခာမေတိ, ပါရာဇိကံ. သာခါဘင်္ဂံ ဒဿေတွာ ပက္ကောသန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. ဒွါရံ အဝိဝရိတွာ ဝဇံ အဘိန္ဒိတွာ သာခါဘင်္ဂံ စာလေတွာ ပက္ကောသတိ, ဂေါဏော ဆာတတာယ ဝဇံ လင်္ဃေတွာ နိက္ခမတိ, ပါရာဇိကမေဝ. သစေ ပန ဒွါရေ ဝိဝရိတေ ဝဇေ ဝါ ဘိန္နေ သယမေဝ နိက္ခမတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ဝါ အဝိဝရိတွာ ဝါ ဝဇမ္ပိ ဘိန္ဒိတွာ ဝါ အဘိန္ဒိတွာ ဝါ ကေဝလံ သာခါဘင်္ဂံ စာလေတိ, န ပက္ကောသတိ, ဂေါဏော ဆာတတာယ ပဒသာ ဝါ လင်္ဃေတွာ ဝါ နိက္ခမတိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. ဧကော မဇ္ဈေ ဂါမေ ဗဒ္ဓေါ ဌိတော, ဧကော နိပန္နော. ဌိတဂေါဏဿ ပဉ္စ ဌာနာနိ ဟောန္တိ, နိပန္နဿ ဒွေ ဌာနာနိ; တေသံ ဝသေန ဖန္ဒာပနဌာနာစာဝနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

ඇතැම් ගවයෙකු නිවසෙහි බඳිනු ලැබ සිටියි. ඇතැම් ගවයෙකු නොබැඳ සිටියි. ඇතැම් ගවයෙකු ගාලෙහි බඳිනු ලැබ සිටියි. ඇතැම් ගවයෙකු එහි නොබැඳ සිටියි. එහිදී නිවසෙහි බඳිනු ලැබූ ගවයාට පාද සතර සහ බැම්ම යන ස්ථාන පහක් වෙයි; නොබැඳි ගවයාට මුළු නිවසම ස්ථානය වෙයි. ගාලෙහි බැඳි ගවයාට ද ස්ථාන පහකි; නොබැඳි ගවයාට මුළු ගාලම ස්ථානය වෙයි. ඒ ගවයා ගාලේ දොරටුවෙන් පිටතට පමුණුවන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. ගාල බිඳ දමමින් ගවයා රැගෙන යන්නා තමා විසින් බිඳින ලද සිදුරෙන් පිටතට පමුණුවන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. දොර හැර හෝ ගාල බිඳ හෝ පිටත සිට නමින් අඬගසා පිටතට ගන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. අතු කැබැල්ලක් පෙන්වා කැඳවන්නාට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. දොර නොහැර, ගාල නොබිඳ, අතු කැබැල්ලක් සෙලවීමෙන් කැඳවන්නේ නම්, ගවයා කුසගින්න නිසා ගාලෙන් පැන නික්මෙයි නම් පාරාජිකා වේ. ඉදින් දොර හැර ඇති විට හෝ ගාල බිඳ ඇති විට හෝ ගවයා ස්වකැමැත්තෙන් නික්මෙයි නම්, එය භණ්ඩදෙය්‍ය (වස්තුව ආපසු දිය යුතු) වේ. දොර හැර හෝ නොහැර හෝ ගාල බිඳ හෝ නොබිඳ හෝ හුදෙක් අතු කැබැල්ලක් සොලවයි නම්, නමුත් අඬනොගසයි නම්, ගවයා කුසගින්න නිසා පාගමනින් හෝ පැන හෝ නික්මෙයි නම්, එය භණ්ඩදෙය්‍යම වේ. එක් ගවයෙකු ගම මැද බැඳ සිටියි, අනෙකා නිදා සිටියි. සිටගෙන සිටින ගවයාට ස්ථාන පහක් ඇති අතර, නිදා සිටින ගවයාට ස්ථාන දෙකක් (සිරුර සහ බිම ස්පර්ශ වන තැන) වෙයි; ඒ අනුව සෙලවීම හා ස්ථානයෙන් චලනය කිරීම් පිළිබඳ විනිශ්චය දත යුතුය.

ယော ပန နိပန္နံ အနုဋ္ဌာပေတွာ တတ္ထေဝ ဃာတေတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. သုပရိက္ခိတ္တေ ပန ဒွါရယုတ္တေ ဂါမေ ဌိတဂေါဏဿ သကလဂါမော ဌာနံ. အပရိက္ခိတ္တေ ဌိတဿ ဝါ စရန္တဿ ဝါ ပါဒေဟိ အက္ကန္တဋ္ဌာနမေဝ ဌာနံ ဂဒြဘပသုကာသုပိ အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယောတိ.

නිදා සිටින ගවයෙකු නොනගිටුවා එහිදීම මරන්නේ නම් භණ්ඩදෙය්‍ය වේ. මැනවින් වටකරන ලද, දොරටු සහිත ගමක සිටින ගවයාට මුළු ගමම ස්ථානය වෙයි. වට නොකරන ලද ගමක සිටගෙන සිටින හෝ ඇවිදින ගවයාට පියවර තැබූ ස්ථානයම ස්ථානය වෙයි. බූරුවන් හා සෙසු සිව්පාවුන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම විනිශ්චයම වේ.

စတုပ္ပဒကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සිව්පා කථාව නිම විය.

ဗဟုပ္ပဒကထာ

බහුපා කථාව (පාද බොහෝ ඇති සතුන් පිළිබඳ විස්තරය)

၁၁၇. ဗဟုပ္ပဒေသု – သစေ ဧကာယ သတပဒိယာ ဝတ္ထု ပူရတိ, တံ ပဒသာ နေန္တဿ နဝနဝုတိ ထုလ္လစ္စယာနိ, ဧကံ ပါရာဇိကံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

117. බොහෝ පාද ඇති සතුන් අතර - ඉදින් එක් පත්තෑයෙකුගෙන් පාරාජිකා වස්තුව සම්පූර්ණ වේ නම්, උගේ පාදවලින් අදිමින් රැගෙන යන්නාට පාදයක් පාදයක් පාසා ථුල්ලච්චය අනූනවයක් සහ එක් පාරාජිකාවක් ද වේ. සෙසු විස්තර කලින් පවසන ලද පරිදිම වේ.

ဗဟုပ္ပဒကထာ နိဋ္ဌိတာ.

බහුපා කථාව නිම විය.

ဩစရကကထာ

ඔචරක කථාව (ඔත්තු බලන්නා පිළිබඳ විස්තරය)

၁၁၈. ဩစရတီတိ [Pg.320] ဩစရကော, တတ္ထ တတ္ထ အန္တော အနုပဝိသတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဩစရိတွာတိ သလ္လက္ခေတွာ, ဥပဓာရေတွာတိ အတ္ထော. အာစိက္ခတီတိ ပရကုလေသု ဝါ ဝိဟာရာဒီသု ဝါ ဒုဋ္ဌပိတံ အသံဝိဟိတာရက္ခံ ဘဏ္ဍံ အညဿ စောရကမ္မံ ကာတုံ ပဋိဗလဿ အာရောစေတိ. အာပတ္တိ ဥဘိန္နံ ပါရာဇိကဿာတိ အဝဿံ ဟာရိယေ ဘဏ္ဍေ ဩစရကဿ အာဏတ္တိက္ခဏေ ဣတရဿ ဌာနာစာဝနေတိ ဧဝံ အာပတ္တိ ဥဘိန္နံ ပါရာဇိကဿ. ယော ပန ‘‘ပုရိသော ဂေဟေ နတ္ထိ, ဘဏ္ဍံ အသုကသ္မိံ နာမ ပဒေသေ ဌပိတံ အသံဝိဟိတာရက္ခံ, ဒွါရံ အသံဝုတံ, ဂတမတ္တေနေဝ သက္ကာ ဟရိတုံ, နတ္ထိ နာမ ကောစိ ပုရိသကာရူပဇီဝီ, ယော တံ ဂန္တွာ ဟရေယျာ’’တိအာဒိနာ နယေန ပရိယာယကထံ ကရောတိ, တဉ္စ သုတွာ အညော ‘‘အဟံ ဒါနိ ဟရိဿာမီ’’တိ ဂန္တွာ ဟရတိ, တဿ ဌာနာစာဝနေ ပါရာဇိကံ, ဣတရဿ ပန အနာပတ္တိ. ပရိယာယေန ဟိ အဒိန္နာဒါနတော မုစ္စတီတိ.

118. තොරතුරු සොයා ඇවිදින බැවින් 'ඔචරක' නම් වේ, එහි එහි ඇතුළු වී පිරික්සයි යන්න මෙහි අදහසයි. 'ඔචරිත්වා' යනු සලකුණු කොට ගෙන, පිරික්සා බලා යනුයි. 'ආචික්ඛති' යනු අනුන්ගේ නිවෙස්වල හෝ විහාරාදීන්හි මැනවින් තැන්පත් නොකළ, ආරක්ෂාව රහිත බඩු බාහිරාදිය සොරකම් කිරීමට සමත් අනෙකෙකුට ඒ පිළිබඳව පැවසීමයි. 'දෙදෙනාටම පාරාජිකා ඇවැත් වේ' යනු ඒකාන්තයෙන් සොරාගත යුතු වස්තුව සම්බන්ධයෙන් ඔත්තු බලන්නාට නියෝග කරන මොහොතේදී ද, අනෙකාට ස්ථානයෙන් සෙලවීමේදී ද වශයෙන් දෙදෙනාටම පාරාජිකා ඇවැත් වන බවයි. යම් මහණෙක් "නිවසේ මිනිසුන් නැත, අසවල් තැන ආරක්ෂාවක් නැතිව බඩු තබා ඇත, දොර වසා නැත, ගිය සැණින් සොරාගත හැකිය, මෙය රැගෙන යාමට සමත් වීර්යවන්ත පුරුෂයෙක් ඇත්තේම නැද්ද?" යනාදී වශයෙන් පර්යාය කථාවක් (වක්‍රව පැවසීමක්) කරයි ද, එය අසා අනෙකා "මම දැන් මෙය රැගෙන යමි" යි සිතා ගොස් සොරා ගන්නේ නම්, ඔහුට ස්ථානයෙන් සෙලවීමේදී පාරාජිකා වේ; අනෙක් මහණාට (පර්යාය කථාව කළ තැනැත්තාට) ඇවැත් නැත. පර්යාය කථාවෙන් පැවසීම නිසා අදත්තාදානයෙන් නිදහස් වන බැවිනි.

ဩစရကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ඔචරක කථාව නිම විය.

ဩဏိရက္ခကထာ

ඕණිරක්ඛක කථාව (භාරකරුවා පිළිබඳ විස්තරය)

ဩဏိံ ရက္ခတီတိ ဩဏိရက္ခော. ယော ပရေန အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ အာဘတံ ဘဏ္ဍံ ‘‘ဣဒံ

පැමිණ වූ වස්තුව රක්නා බැවින් 'ඕණිරක්ඛක' නම් වේ. යමෙක් අනෙකෙකු විසින් තමා වසන ස්ථානයට ගෙන එන ලද බඩුවක්,

တာဝ, ဘန္တေ, မုဟုတ္တံ ဩလောကေထ, ယာဝ အဟံ ဣဒံ နာမ ကိစ္စံ ကတွာ အာဂစ္ဆာမီ’’တိ ဝုတ္တော ရက္ခတိ, တဿေတံ အဓိဝစနံ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဩဏိရက္ခော နာမ အာဟဋံ ဘဏ္ဍံ ဂေါပေန္တော’’တိ. တတ္ထ ဩဏိရက္ခော ယေဘုယျေန ဗန္ဓိတွာ လဂ္ဂေတွာ ဌပိတဘဏ္ဍံ အမောစေတွာဝ ဟေဋ္ဌာ ပသိဗ္ဗကံ ဝါ ပုဋကံ ဝါ ဆိန္ဒိတွာ ကိဉ္စိမတ္တံ ဂဟေတွာ သိဗ္ဗနာဒိံ ပုန ပါကတိကံ ကရောတိ, ‘‘ဧဝံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ အာမသနာဒီနိ ကရောန္တဿ အနုရုပါ အာပတ္တိယော ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

"ස්වාමීනි, මම අසවල් කාර්යය නිමවා එනතෙක් මොහොතක් මෙය බලා ගන්න" යැයි පවසනු ලැබ රකියි ද, ඔහුට මේ නම කියනු ලැබේ. එබැවින්ම "ඕණිරක්ඛක නම් ගෙනෙන ලද වස්තුව රක්නා තැනැත්තා" යැයි පවසන ලදී. එහිදී ඕණිරක්ඛකයා බොහෝ විට බැඳ මුද්‍රා තබා ඇති වස්තුව නොමුදාම, යටින් මල්ල හෝ පාර්සලය කපා යම් ප්‍රමාණයක් ගෙන නැවත මැසීම ආදියෙන් පෙර තිබූ පරිදිම කරයි. "මම මෙසේ ගන්නෙමි" යි ස්පර්ශ කිරීම් ආදිය කරන්නාට ඒ ඒ වටිනාකමට අනුරූප ඇවැත් දත යුතුය.

ဩဏိရက္ခကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ඕණිරක්ඛක කථාව නිම විය.

သံဝိဒါဝဟာရကထာ

සංවිදාවහාර කථාව (කතිකා කොට සොරකම් කිරීම පිළිබඳ විස්තරය)

သံဝိဓာယ [Pg.321] အဝဟာရော သံဝိဒါဝဟာရော; အညမညသညတ္တိယာ ကတာဝဟာရောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သံဝိဒဟိတွာတိ ဧကစ္ဆန္ဒတာယ ဧကဇ္ဈာသယတာယ သမ္မန္တယိတွာတိ အတ္ထော. တတြာယံ ဝိနိစ္ဆယော – သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ‘‘အသုကံ နာမ ဂေဟံ ဂန္တွာ, ဆဒနံ ဝါ ဘိန္ဒိတွာ, သန္ဓိံ ဝါ ဆိန္ဒိတွာ ဘဏ္ဍံ ဟရိဿာမာ’’တိ သံဝိဒဟိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တေသု ဧကော ဘဏ္ဍံ အဝဟရတိ. တဿုဒ္ဓါရေ သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကံ. ပရိဝါရေပိ စေတံ ဝုတ္တံ –

සංවිධානය කොට සොරකම් කිරීම 'සංවිදාවහාර' නම් වේ; අන්‍යෝන්‍ය එකඟතාවයෙන් කරනු ලබන සොරකම යන්න මෙහි අදහසයි. 'සංවිදහිතවා' යනු එකම කැමැත්තෙන්, එකම අදහසින් යුතුව සාකච්ඡා කොට යනුයි. එහිදී මෙම විනිශ්චය වේ - බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා "අසවල් නිවසට ගොස් පියස්ස බිඳ හෝ බිත්තිය බිඳ හෝ බඩු රැගෙන එමු" යැයි කතිකා කොට යති. ඔවුන් අතරින් එක් අයෙකු බඩු සොරා ගනියි. ඔහු එම වස්තුව එසවීමේදී සියල්ලන්ටම පාරාජිකා වේ. පරිවාර පාලියෙහි ද මෙය මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘စတုရော ဇနာ သံဝိဓာယ, ဂရုဘဏ္ဍံ အဝါဟရုံ;

တယော ပါရာဇိကာ, ဧကော န ပါရာဇိကော;

ပဉှာ မေသာ ကုသလေဟိ စိန္တိတာ’’တိ. (ပရိ. ၄၇၉);

"පුද්ගලයන් සතර දෙනෙක් කතිකා කොට ගරු භාණ්ඩයක් සොරා ගත්හ; තිදෙනෙකුට පාරාජිකා වේ, එක් අයෙකු පාරාජිකා නොවේ. මෙය දක්ෂයන් විසින් සිතා බැලිය යුතු ප්‍රශ්නයකි."

တဿာယံ အတ္ထော – စတ္တာရော ဇနာ အာစရိယန္တေဝါသိကာ ဆမာသကံ ဂရုဘဏ္ဍံ အာဟရိတုကာမာ ဇာတာ. တတ္ထ အာစရိယော ‘‘တွံ ဧကံ မာသကံ ဟရ, တွံ ဧကံ, တွံ ဧကံ, အဟံ တယော ဟရိဿာမီ’’တိ အာဟ. အန္တေဝါသိကေသု ပန ပဌမော ‘‘တုမှေ, ဘန္တေ, တယော ဟရထ, တွံ ဧကံ ဟရ, တွံ ဧကံ, အဟံ ဧကံ ဟရိဿာမီ’’တိ အာဟ. ဣတရေပိ ဒွေ ဧဝမေဝ အာဟံသု. တတ္ထ အန္တေဝါသိကေသု ဧကမေကဿ ဧကေကော မာသကော သာဟတ္ထိကော ဟောတိ, တေန နေသံ ဒုက္ကဋာပတ္တိယော; ပဉ္စ အာဏတ္တိကာ, တေဟိ တိဏ္ဏမ္ပိ ပါရာဇိကံ. အာစရိယဿ ပန တယော သာဟတ္ထိကာ, တေဟိဿ ထုလ္လစ္စယံ. တယော အာဏတ္တိကာ, တေဟိပိ ထုလ္လစ္စယမေဝ. ဣမသ္မိဉှိ အဒိန္နာဒါနသိက္ခာပဒေ သာဟတ္ထိကံ ဝါ အာဏတ္တိကဿ, အာဏတ္တိကံ ဝါ သာဟတ္ထိကဿ အင်္ဂံ န ဟောတိ. သာဟတ္ထိကံ ပန သာဟတ္ထိကေနေဝ ကာရေတဗ္ဗံ, အာဏတ္တိကံ အာဏတ္တိကေနေဝ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘စတုရော ဇနာ သံဝိဓာယ…ပေ… ပဉှာ မေသာ ကုသလေဟိ စိန္တိတာ’’တိ.

එහි අර්ථය මෙසේය - ආචාර්යවරයෙකු සහ අතේවාසිකයන් (ගෝලයන්) තිදෙනෙකු යන පුද්ගලයන් සිව්දෙනෙක් මසක හයක වටිනාකම ඇති ගරු භාණ්ඩයක් රැගෙන යාමට අදහස් කළහ. එහිදී ආචාර්යවරයා "නුඹ එක් මසකයක් ගනුව, නුඹ එකක්, නුඹ එකක්, මම මසක තුනක් ගන්නෙමි" යි පැවසීය. අතේවාසිකයන් අතරින් පළමුවැන්නා "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මසක තුනක් ගන්න, නුඹ එකක් ගනුව, නුඹ එකක්, මම එකක් ගන්නෙමි" යි පැවසීය. සෙසු දෙදෙනා ද එසේම පැවසූහ. එහිදී අතේවාසිකයන් අතරින් එක් අයෙකු තමාගේ අතින් ගනු ලබන්නේ එක් මසකයක් පමණි, එබැවින් ඔවුන්ට (ඒ සම්බන්ධයෙන්) දුක්කට ඇවැත් වේ; නමුත් පස්දෙනෙකුට නියෝග කිරීම නිසා (ආචාර්යවරයාට තුනක් සහ සෙසු ගෝලයන් දෙදෙනාට දෙකක් වශයෙන්), ඒ නියෝගයන් නිසා තිදෙනාටම පාරාජිකා වේ. ආචාර්යවරයාට තමා විසින්ම ගනු ලබන මසක තුන නිසා ථුල්ලච්චය වේ. නියෝග කරන ලද මසක තුන නිසා ද ථුල්ලච්චයම වේ. මක්නිසාද යත්, මෙම අදත්තාදාන ශික්ෂා පදයේදී ස්වහස්තික සොරකම නියෝගයට අංගයක් නොවන බැවිනි, නියෝගය ස්වහස්තිකයට අංගයක් නොවේ. ස්වහස්තිකය ස්වහස්තිකයෙන්ම කළ යුතුය, නියෝගය නියෝගයෙන්ම කළ යුතුය. එබැවින් "පුද්ගලයන් සතර දෙනෙක් කතිකා කොට... දක්ෂයන් විසින් සිතා බැලිය යුතුය" යැයි පවසන ලදී.

အပိစ သံဝိဒါဝဟာရေ အသမ္မောဟတ္ထံ ‘‘ဧကဘဏ္ဍံ ဧကဋ္ဌာနံ, ဧကဘဏ္ဍံ နာနာဌာနံ; နာနာဘဏ္ဍံ ဧကဋ္ဌာနံ, နာနာဘဏ္ဍံ နာနာဌာန’’န္တိ ဣဒမ္ပိ စတုက္ကံ အတ္ထတော သလ္လက္ခေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဧကဘဏ္ဍံ ဧကဋ္ဌာနန္တိ ဧကကုလဿ အာပဏဖလကေ ပဉ္စမာသကံ ဘဏ္ဍံ ဒုဋ္ဌပိတံ ဒိသွာ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ဧကံ အာဏာပေန္တိ ‘‘ဂစ္ဆေတံ အာဟရာ’’တိ, တဿုဒ္ဓါရေ သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကံ. ဧကဘဏ္ဍံ [Pg.322] နာနာဌာနန္တိ ဧကကုလဿ ပဉ္စသု အာပဏဖလကေသု ဧကေကမာသကံ ဒုဋ္ဌပိတံ ဒိသွာ သမ္ဗဟုလာ ဧကံ အာဏာပေန္တိ ‘‘ဂစ္ဆေတေ အာဟရာ’’တိ, ပဉ္စမဿ မာသကဿ ဥဒ္ဓါရေ သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကံ. နာနာဘဏ္ဍံ ဧကဋ္ဌာနန္တိ ဗဟူနံ သန္တကံ ပဉ္စမာသကံ ဝါ အတိရေကပဉ္စမာသကံ ဝါ အဂ္ဃနကံ ဘဏ္ဍံ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဒုဋ္ဌပိတံ ဒိသွာ သမ္ဗဟုလာ ဧကံ အာဏာပေန္တိ ‘‘ဂစ္ဆေတံ အာဟရာ’’တိ, တဿုဒ္ဓါရေ သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကံ. နာနာဘဏ္ဍံ နာနာဌာနန္တိ ပဉ္စန္နံ ကုလာနံ ပဉ္စသု အာပဏဖလကေသု ဧကေကမာသကံ ဒုဋ္ဌပိတံ ဒိသွာ သမ္ဗဟုလာ ဧကံ အာဏာပေန္တိ ‘‘ဂစ္ဆေတေ အာဟရာ’’တိ, ပဉ္စမဿ မာသကဿ ဥဒ္ဓါရေ သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကန္တိ.

තවද, සංවිධාවහාරයෙහි (සංවිධානය කර සොරකම් කිරීමෙහි) නොමුළා වීම පිණිස මේ සතර පදය ද අර්ථ වශයෙන් සැලකිය යුතුය. එනම්; එක් බඩු වර්ගයක් එක් ස්ථානයක තිබීම, එක් බඩු වර්ගයක් ස්ථාන කිහිපයක තිබීම, විවිධ බඩු වර්ග එක් ස්ථානයක තිබීම සහ විවිධ බඩු වර්ග ස්ථාන කිහිපයක තිබීම යන සතරයි. එහි 'එක් බඩු වර්ගයක් එක් ස්ථානයක' යනු: එක් පවුලක වෙළඳසැලක ලෑල්ලක් මත මස්ක පහක් වටිනා බඩුවක් තබා තිබෙනු දැක, භික්ෂූන් වහන්සේලා කිහිප නමක් එක් භික්ෂුවකට "ගොස් මෙය රැගෙන එන්න" යැයි අණ කරති. එම භික්ෂුව එය එසවූ විට සියලු දෙනාටම පාරාජිකා වේ. 'එක් බඩු වර්ගයක් ස්ථාන කිහිපයක' යනු: එක් පවුලක වෙළඳ ලෑලි පහක මස්කයක් බැගින් (මස්ක පහක්) තබා තිබෙනු දැක, බොහෝ දෙනා එක් අයෙකුට "ගොස් ඒවා රැගෙන එන්න" යැයි අණ කරති. පස්වන මස්කය එසවූ විට සියලු දෙනාට පාරාජිකා වේ. 'විවිධ බඩු වර්ග එක් ස්ථානයක' යනු: බොහෝ දෙනෙකුට අයත් මස්ක පහක් හෝ ඊට වැඩි වටිනාකමක් ඇති බඩු එක් ස්ථානයක තබා තිබෙනු දැක, බොහෝ දෙනා එක් අයෙකුට "ගොස් මෙය රැගෙන එන්න" යැයි අණ කරති. එය එසවූ විට සියලු දෙනාට පාරාජිකා වේ. 'විවිධ බඩු වර්ග ස්ථාන කිහිපයක' යනු: පවුල් පහකට අයත් වෙළඳ ලෑලි පහක මස්කයක් බැගින් වූ බඩු දැක, බොහෝ දෙනා එක් අයෙකුට "ගොස් ඒවා රැගෙන එන්න" යැයි අණ කරති. පස්වන මස්කය එසවූ විට සියලු දෙනාට පාරාජිකා වේ යයි වටහා ගත යුතුය.

သံဝိဒါဝဟာရကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සංවිධාවහාර කථාව නිම විය.

သင်္ကေတကမ္မကထာ

සංකේතකර්ම කථාව

၁၁၉. သင်္ကေတကမ္မန္တိ သဉ္ဇာနနကမ္မံ; ကာလပရိစ္ဆေဒဝသေန သညာဏကရဏန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ‘‘ပုရေဘတ္တံ အဝဟရာ’’တိ ဝုတ္တေ အဇ္ဇ ဝါ ပုရေဘတ္တံ အဝဟရတု, သွေ ဝါ, အနာဂတေ ဝါ သံဝစ္ဆရေ, နတ္ထိ ဝိသင်္ကေတော; ဥဘိန္နမ္ပိ ဩစရကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကံ. သစေ ပန ‘‘အဇ္ဇ ပုရေဘတ္တံ အဝဟရာ’’တိ ဝုတ္တေ သွေ ပုရေဘတ္တံ အဝဟရတိ, ‘‘အဇ္ဇာ’’တိ နိယာမိတံ တံ သင်္ကေတံ အတိက္ကမ္မ ပစ္ဆာ အဝဟဋံ ဟောတိ. သစေ ‘‘သွေ ပုရေဘတ္တံ အဝဟရာ’’တိ ဝုတ္တေ အဇ္ဇ ပုရေဘတ္တံ အဝဟရတိ, ‘‘သွေ’’တိ နိယာမိတံ တံ သင်္ကေတံ အပ္ပတွာ ပုရေ အဝဟဋံ ဟောတိ; ဧဝံ အဝဟရန္တဿ အဝဟာရကဿေဝ ပါရာဇိကံ, မူလဋ္ဌဿ အနာပတ္တိ. ‘‘သွေ ပုရေဘတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တေ တဒဟေဝ ဝါ သွေ ပစ္ဆာဘတ္တံ ဝါ ဟရန္တောပိ တံ သင်္ကေတံ ပုရေ စ ပစ္ဆာ စ ဟရတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော ပစ္ဆာဘတ္တရတ္တိန္ဒိဝေသုပိ. ပုရိမယာမ-မဇ္ဈိမယာမ-ပစ္ဆိမယာမ-ကာဠဇုဏှ-မာသ-ဥတု-သံဝစ္ဆရာဒိဝသေနာပိ စေတ္ထ သင်္ကေတဝိသင်္ကေတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ပုရေဘတ္တံ ဟရာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ပုရေဘတ္တမေဝ ဟရိဿာမီ’’တိ ဝါယမန္တဿ ပစ္ဆာဘတ္တံ ဟောတိ; ဧတ္ထ ကထန္တိ? မဟာသုမတ္ထေရော တာဝ အာဟ – ‘‘ပုရေဘတ္တပယောဂေါဝ ဧသော, တသ္မာ မူလဋ္ဌော န မုစ္စတီ’’တိ. မဟာပဒုမတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ကာလပရိစ္ဆေဒံ အတိက္ကန္တတ္တာ ဝိသင်္ကေတံ, တသ္မာ မူလဋ္ဌော မုစ္စတီ’’တိ.

119. 'සංකේතකර්ම' යනු හඳුනාගැනීම සඳහා කරන ක්‍රියාවකි; එනම් කාල පිරිච්ඡේදය (කාලය නියම කිරීම) අනුව සලකුණු කිරීම යනු අර්ථයයි. මෙහිදී "දවල් දානයට පෙර සොරකම් කරනු" යැයි කී විට, අද දානයට පෙර හෝ හෙට දානයට පෙර හෝ අනාගත වර්ෂයක දානයට පෙර හෝ සොරකම් කළත් සංකේතය ඉක්මවීමක් නැත; දෙදෙනාටම ඕචරක කථාවෙහි කී ක්‍රමයටම පාරාජිකා වේ. ඉදින් "අද දවල් දානයට පෙර සොරකම් කරනු" යැයි කී කල්හි, හෙට දානයට පෙර සොරකම් කරයි නම්, "අද" යයි නියම කරන ලද එම සංකේතය ඉක්මවා පසුව සොරකම් කරන ලද්දක් වේ. ඉදින් "හෙට දවල් දානයට පෙර සොරකම් කරනු" යැයි කී කල්හි, අද දානයට පෙර සොරකම් කරයි නම්, "හෙට" යයි නියම කළ සංකේතයට පෙර සොරකම් කරන ලද්දක් වේ; මෙසේ සොරකම් කරන්නා වූ සොරාටම පාරාජිකා වේ, මුලින් අණ කළ තැනැත්තාට ඇවතක් නැත. "හෙට දානයට පෙර" යැයි කී කල්හි, එදිනම හෝ හෙට දානයට පසුව හෝ සොරකම් කරන්නා ද එම සංකේතයට පෙර හෝ පසුව සොරකම් කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. දානයට පසුව, රාත්‍රී හෝ දහවල් කාලය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. පෙරයම, මැදියම, පසුයම, කළුවර පක්ෂය, මස් පස, මාසය, ඍතුව, වර්ෂය ආදී වශයෙන් ද මෙහි සංකේතය සහ සංකේතය ඉක්මවීම දත යුතුය. "දානයට පෙර සොරකම් කරනු" යැයි කී විට "දානයට පෙරම සොරකම් කරන්නෙමි" යයි උත්සාහ කරන්නෙකුට (සොරකම් කර අවසන් වන විට) දානයට පසු කාලය වේ නම්, එහිදී තත්ත්වය කෙසේද? මහා සුමත්‍ථේරයන් වහන්සේ වදාළේ "මෙය දානයට පෙර කළ ප්‍රයෝගයකි, එබැවින් අණ කළ තැනැත්තා ඇවතින් නොමිදේ" යනුවෙනි. මහා පදුමත්‍ථේරයන් වහන්සේ වදාළේ "කාල සීමාව ඉක්මවා ගිය බැවින් එය සංකේතය ඉක්මවීමකි, එබැවින් අණ කළ තැනැත්තා ඇවතින් මිදේ" යනුවෙනි.

သင်္ကေတကမ္မကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සංකේතකර්ම කථාව නිම විය.

နိမိတ္တကမ္မကထာ

නිමිත්තකර්ම කථාව

၁၂၀. နိမိတ္တကမ္မန္တိ [Pg.323] သညုပ္ပာဒနတ္ထံ ကဿစိ နိမိတ္တဿ ကရဏံ, တံ ‘‘အက္ခိံ ဝါ နိခဏိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန တိဓာ ဝုတ္တံ. အညမ္ပိ ပနေတ္ထ ဟတ္ထလင်္ဃန-ပါဏိပ္ပဟာရအင်္ဂုလိဖောဋန-ဂီဝုန္နာမန-ဥက္ကာသနာဒိအနေကပ္ပကာရံ သင်္ဂဟေတဗ္ဗံ. သေသမေတ္ထ သင်္ကေတကမ္မေ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

120. 'නිමිත්තකර්ම' යනු හඳුනාගැනීම ඇති කරනු පිණිස යම්කිසි සලකුණක් කිරීමයි. එය "ඇසින් ඉඟි කරන්නෙමි" යනාදී ක්‍රමයෙන් තෙවැදෑරුම්ව වදාරන ලදී. තවද මෙහි අත එසවීම, අත්ලෙන් පහර දීම, ඇඟිලි ගැසීම, ගෙල එසවීම, කැස්ස ඇති කිරීම ආදී නොයෙක් ප්‍රකාර වූ සලකුණු ද ඇතුළත් කරගත යුතුය. මෙහි සෙසු විස්තර සංකේතකර්මයෙහි කී ක්‍රමයම වේ.

နိမိတ္တကမ္မကထာ နိဋ္ဌိတာ.

නිමිත්තකර්ම කථාව නිම විය.

အာဏတ္တိကထာ

ආණත්ති කථාව

၁၂၁. ဣဒါနိ ဧတေသွေဝ သင်္ကေတကမ္မနိမိတ္တကမ္မေသု အသမ္မောဟတ္ထံ ‘‘ဘိက္ခု ဘိက္ခုံ အာဏာပေတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သော တံ မညမာနော တန္တိ သော အဝဟာရကော ယံ အာဏာပကေန နိမိတ္တသညံ ကတွာ ဝုတ္တံ, တံ ဧတန္တိ မညမာနော တမေဝ အဝဟရတိ, ဥဘိန္နံ ပါရာဇိကံ. သော တံ မညမာနော အညန္တိ ယံ အဝဟရာတိ ဝုတ္တံ, တံ ဧတန္တိ မညမာနော အညံ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဌပိတံ အဝဟရတိ, မူလဋ္ဌဿ အနာပတ္တိ. အညံ မညမာနော တန္တိ အာဏာပကေန နိမိတ္တသညံ ကတွာ ဝုတ္တဘဏ္ဍံ အပ္ပဂ္ဃံ, ဣဒံ အညံ တဿေဝ သမီပေ ဌပိတံ သာရဘဏ္ဍန္တိ ဧဝံ အညံ မညမာနော တမေဝ အဝဟရတိ, ဥဘိန္နမ္ပိ ပါရာဇိကံ. အညံ မညမာနော အညန္တိ ပုရိမနယေနေဝ ဣဒံ အညံ တဿေဝ သမီပေ ဌပိတံ သာရဘဏ္ဍန္တိ မညတိ, တဉ္စေ အညမေဝ ဟောတိ, တဿေဝ ပါရာဇိကံ.

121. දැන් මේ සංකේතකර්ම හා නිමිත්තකර්මයන්හිම නොමුළා වීම පිණිස "භික්ෂුවක් භික්ෂුවකට අණ කරයි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ඔහු එය එසේම යයි සිතා එය (සොරකම් කරයි)' යනු: ඒ සොරා, අණ කරන්නා විසින් යම් බඩුවක් නිමිති සලකුණු කොට කියන ලද්දේ ද, "මෙය ඒ බඩුවයි" කියා සිතා එයම සොරකම් කරයි නම් දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ. 'ඔහු එය එසේම යයි සිතා වෙනත් දෙයක් (සොරකම් කරයි)' යනු: "සොරකම් කරනු" යැයි කියන ලද බඩුව "මෙය එයමයි" සිතා, එම ස්ථානයේම තබා ඇති වෙනත් බඩුවක් සොරකම් කරයි නම් මුලින් අණ කළ තැනැත්තාට ඇවතක් නැත. 'වෙනත් දෙයකැයි සිතා එයම (සොරකම් කරයි)' යනු: අණ කරන්නා විසින් නිමිති සලකුණු කොට කියන ලද බඩුව අඩු අගයක් ඇති එකක් බවත්, "මෙය එයට වඩා වෙනස් වූ ඒ අසලම තබා ඇති වටිනා බඩුවක්" බවත් සිතා, (සැබවින්ම) අණ කළ බඩුවම සොරකම් කරයි නම් දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ. 'වෙනත් දෙයකැයි සිතා වෙනත් දෙයක් (සොරකම් කරයි)' යනු: පෙර ක්‍රමයටම "මෙය අණ කළ බඩුවට වඩා වෙනස් වූ ඒ අසලම තබා ඇති වටිනා බඩුවකි" යයි සිතයි, එය සැබවින්ම වෙනත් එකක්ම වේ නම් සොරකම් කළ තැනැත්තාටම පාරාජිකා වේ.

ဣတ္ထန္နာမဿ ပါဝဒါတိအာဒီသု ဧကော အာစရိယော တယော ဗုဒ္ဓရက္ခိတ-ဓမ္မရက္ခိတ-သံဃရက္ခိတနာမကာ အန္တေဝါသိကာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ဘိက္ခု ဘိက္ခုံ အာဏာပေတီတိ အာစရိယော ကိဉ္စိ ဘဏ္ဍံ ကတ္ထစိ သလ္လက္ခေတွာ တဿ ဟရဏတ္ထာယ ဗုဒ္ဓရက္ခိတံ အာဏာပေတိ. ဣတ္ထန္နာမဿ ပါဝဒါတိ ဂစ္ဆ တွံ, ဗုဒ္ဓရက္ခိတ, ဧတမတ္ထံ ဓမ္မရက္ခိတဿ ပါဝဒ. ဣတ္ထန္နာမော ဣတ္ထန္နာမဿ ပါဝဒတူတိ ဓမ္မရက္ခိတောပိ သံဃရက္ခိတဿ ပါဝဒတု. ဣတ္ထန္နာမော ဣတ္ထန္နာမံ ဘဏ္ဍံ အဝဟရတူတိ ဧဝံ တယာ အာဏတ္တေန ဓမ္မရက္ခိတေန အာဏတ္တော သံဃရက္ခိတော ဣတ္ထန္နာမံ ဘဏ္ဍံ အဝဟရတု, သော ဟိ အမှေသု ဝီရဇာတိကော ပဋိဗလော ဣမသ္မိံ ကမ္မေတိ. အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ ဧဝံ အာဏာပေန္တဿ အာစရိယဿ တာဝ ဒုက္ကဋံ. သစေ ပန သာ အာဏတ္တိ ယထာဓိပ္ပာယံ [Pg.324] ဂစ္ဆတိ, ယံ ပရတော ထုလ္လစ္စယံ ဝုတ္တံ, အာဏတ္တိက္ခဏေ တဒေဝ ဟောတိ. အထ တံ ဘဏ္ဍံ အဝဿံ ဟာရိယံ ဟောတိ, ယံ ပရတော ‘‘သဗ္ဗေသံ အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, တတော ဣမဿ တင်္ခဏေယေဝ ပါရာဇိကံ ဟောတီတိ အယံ ယုတ္တိ သဗ္ဗတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"අසවලාට කියනු" යනාදී තන්හි එක් ආචාර්යවරයෙකු ද, බුද්ධරක්ඛිත, ධම්මරක්ඛිත, සංඝරක්ඛිත යන නම ඇති අතවැසි භික්ෂූන් තිදෙනෙකු ද සිටින බව දත යුතුය. එහි "භික්ෂුවක් භික්ෂුවකට අණ කරයි" යනු: ආචාර්යවරයා යම් බඩුවක් යම් තැනක තිබෙනු දැක, එය රැගෙන ඒම පිණිස බුද්ධරක්ඛිතට අණ කරයි. "අසවලාට කියනු" යනු: "බුද්ධරක්ඛිත, ඔබ ගොස් මේ කරුණ ධම්මරක්ඛිතට කියන්න" යන්නයි. "අසවලා අසවලාට කියාවා" යනු: "ධම්මරක්ඛිත ද සංඝරක්ඛිතට පවසාවා" යන්නයි. "අසවලා අසවල් බඩුව සොරකම් කරාවා" යනු: මෙසේ ඔබ විසින් අණ කරන ලද ධම්මරක්ඛිත විසින් අණ කරනු ලැබූ සංඝරක්ඛිත අසවල් බඩුව සොරකම් කරාවා යන්නයි; මක්නිසාද යත් ඔහු අප අතර වීර්යවන්තයෙකි, මේ කාර්යයෙහි සමර්ථයෙකි යනුවෙනි. "දුක්කට ඇවැත් වේ" යනු: මෙසේ අණ කරන ආචාර්යවරයාට තාක් කල් දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් එම අණ කිරීම බලාපොරොත්තු වූ පරිදිම සිදු වේ නම්, පසුව යම් ථුලැසි ඇවතක් වදාරන ලද්දේ ද, අණ කරන මොහොතේම එය සිදු වේ. ඉදින් එම බඩුව ඒකාන්තයෙන්ම සොරකම් කරනු ලබන්නේ නම්, පසුව "සියලු දෙනාට පාරාජිකා ඇවැත් වේ" යයි වදාරන ලද බැවින්, ඒ අණ කරන මොහොතේම මොහුට පාරාජිකා වේ යන මෙම යුක්තිය සෑම තැනකදීම දත යුතුය.

သော ဣတရဿ အာရောစေတီတိ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော ဓမ္မရက္ခိတဿ, ဓမ္မရက္ခိတော စ သံဃရက္ခိတဿ ‘‘အမှာကံ အာစရိယော ဧဝံ ဝဒတိ – ‘ဣတ္ထန္နာမံ ကိရ ဘဏ္ဍံ အဝဟရ, တွံ ကိရ အမှေသု စ ဝီရပုရိသော’’’တိ အာရောစေတိ, ဧဝံ တေသမ္ပိ ဒုက္ကဋံ. အဝဟာရကော ပဋိဂ္ဂဏှာတီတိ ‘‘သာဓု ဟရိဿာမီ’’တိ သံဃရက္ခိတော သမ္ပဋိစ္ဆတိ. မူလဋ္ဌဿ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာတိ သံဃရက္ခိတေန ပဋိဂ္ဂဟိတမတ္တေ အာစရိယဿ ထုလ္လစ္စယံ, မဟာဇနော ဟိ တေန ပါပေ နိယောဇိတောတိ. သော တံ ဘဏ္ဍန္တိ သော စေ သံဃရက္ခိတော တံ ဘဏ္ဍံ အဝဟရတိ, သဗ္ဗေသံ စတုန္နမ္ပိ ဇနာနံ ပါရာဇိကံ. န ကေဝလဉ္စ စတုန္နံ, ဧတေန ဥပါယေန ဝိသင်္ကေတံ အကတွာ ပရမ္ပရာယ အာဏာပေန္တံ သမဏသတံ သမဏသဟဿံ ဝါ ဟောတု, သဗ္ဗေသံ ပါရာဇိကမေဝ.

"ඔහු අනෙකාට දන්වයි" යනු බුද්ධරක්ඛිත ධම්මරක්ඛිතට ද, ධම්මරක්ඛිත සංඝරක්ඛිතට ද "අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ මෙසේ පවසති - 'අසවල් භාණ්ඩය සොරකම් කරන්න, අප අතර ඔබ වීර පුරුෂයෙකි' යි" පවසයි. එවිට ඔවුන්ට ද දුක්කට ඇවැත් වේ. "සොරකම් කරන්නා පිළිගනියි" යනු "යහපතකි, මම එය ගෙන එන්නෙමි" යි සංඝරක්ඛිත එය පිළිගැනීමයි. මූලිකයාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වීම යනු සංඝරක්ඛිත එය පිළිගත් මාත්‍රයෙන්ම ආචාර්යවරයාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. මන්ද යත් ඔහු විසින් බොහෝ දෙනෙකු පාපයට යොමු කළ බැවිනි. ඔහු ඒ භාණ්ඩය සොරකම් කළහොත් සිව් දෙනාටම පාරාජිකා ඇවැත් වේ. සිව් දෙනෙකුට පමණක් නොව, මේ ක්‍රමයෙන් සලකුණු වැරදීමකින් තොරව පරම්පරාවෙන් අණ කරනු ලබන භික්ෂූන් සියයක් හෝ දහසක් වුවද ඔවුන් සියල්ලන්ටම පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

ဒုတိယဝါရေ – သော အညံ အာဏာပေတီတိ သော အာစရိယေန အာဏတ္တော ဗုဒ္ဓရက္ခိတော ဓမ္မရက္ခိတံ အဒိသွာ ဝါ အဝတ္တုကာမော ဝါ ဟုတွာ သံဃရက္ခိတမေဝ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘အမှာကံ အာစရိယော ဧဝမာဟ – ‘ဣတ္ထန္နာမံ ကိရ ဘဏ္ဍံ အဝဟရာ’’’တိ အာဏာပေတိ. အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ အာဏတ္တိယာ တာဝ ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿ ဒုက္ကဋံ. ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ သံဃရက္ခိတေန သမ္ပဋိစ္ဆိတေ မူလဋ္ဌဿေဝ ဒုက္ကဋန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သစေ ပန သော တံ ဘဏ္ဍံ အဝဟရတိ, အာဏာပကဿ စ ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿ, အဝဟာရကဿ စ သံဃရက္ခိတဿာတိ ဥဘိန္နမ္ပိ ပါရာဇိကံ. မူလဋ္ဌဿ ပန အာစရိယဿ ဝိသင်္ကေတတ္တာ ပါရာဇိကေန အနာပတ္တိ. ဓမ္မရက္ခိတဿ အဇာနနတာယ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အနာပတ္တိ. ဗုဒ္ဓရက္ခိတော ပန ဒွိန္နံ သောတ္ထိဘာဝံ ကတွာ အတ္တနာ နဋ္ဌော.

දෙවන වාරයෙහි - "ඔහු අනෙකෙකුට අණ කරයි" යනු ආචාර්යවරයා විසින් අණ කරන ලද බුද්ධරක්ඛිත, ධම්මරක්ඛිතව නොදැක හෝ ඔහුට පැවසීමට අකමැතිව සංඝරක්ඛිත වෙතම ගොස් "අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ - 'අසවල් භාණ්ඩය සොරකම් කරන්න'" යැයි අණ කිරීමයි. අණ කිරීම නිසා පළමුව බුද්ධරක්ඛිතට දුක්කට ඇවැත් වේ. සංඝරක්ඛිත එය පිළිගත් විට මුල් ආචාර්යවරයාටම දුක්කට ඇවැත් වන බව දත යුතුය. ඉදින් ඔහු ඒ භාණ්ඩය සොරකම් කළහොත්, අණ කළ බුද්ධරක්ඛිතට සහ සොරකම් කළ සංඝරක්ඛිතට යන දෙදෙනාටම පාරාජිකා ඇවැත් වේ. මුල් ආචාර්යවරයාට සලකුණු වෙනස් වීම (සංඥා විපර්යාසය) නිසා පාරාජිකා ඇවැත්තක් නොවේ. ධම්මරක්ඛිත කිසිවක් නොදන්නා බැවින් ඔහුට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇවැත් නැත. බුද්ධරක්ඛිත අනෙක් දෙදෙනාගේ යහපත සලසා තමා විනාශයට පත් විය.

ဣတော ပရေသု စတူသု အာဏတ္တိဝါရေသု ပဌမေ တာဝ သော ဂန္တွာ ပုန ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ ဘဏ္ဍဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ အန္တော စ ဗဟိ စ အာရက္ခံ ဒိသွာ အဝဟရိတုံ အသက္ကောန္တော အာဂစ္ဆတိ. ယဒါ သက္ကောသိ, တဒါတိ ကိံ အဇ္ဇေဝ အဝဟဋံ ဟောတိ? ဂစ္ဆ ယဒါ သက္ကောသိ တဒါ နံ အဝဟရာတိ. အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ ဧဝံ ပုန အာဏတ္တိယာပိ ဒုက္ကဋမေဝ ဟောတိ. သစေ ပန တံ ဘဏ္ဍံ အဝဿံ ဟာရိယံ ဟောတိ, အတ္ထသာဓကစေတနာ နာမ မဂ္ဂါနန္တရဖလသဒိသာ, တသ္မာ [Pg.325] အယံ အာဏတ္တိက္ခဏေယေဝ ပါရာဇိကော. သစေပိ အဝဟာရကော သဋ္ဌိဝဿာတိက္ကမေန တံ ဘဏ္ဍံ အဝဟရတိ, အာဏာပကော စ အန္တရာယေဝ ကာလံ ဝါ ကရောတိ, ဟီနာယ ဝါ အာဝတ္တတိ; အဿမဏောဝ ဟုတွာ ကာလံ ဝါ ကရိဿတိ, ဟီနာယ ဝါ အာဝတ္တိဿတိ, အဝဟာရကဿ ပန အဝဟာရက္ခဏေယေဝ ပါရာဇိကံ.

මෙයින් පසු එන අණ කිරීමේ වාර සතරෙන් පළමුවැන්නෙහි, "ඔහු ගොස් නැවත පැමිණෙයි" යනු භාණ්ඩය ඇති තැනට ගොස් ඇතුළත හා පිටත රැකවල් දැක සොරකම් කිරීමට නොහැකිව ආපසු පැමිණීමයි. "යම් කලෙක හැකි වේද, එකල්හි" යනු "අදම සොරකම් කළ යුතුද? ගොස් ඔබට හැකි ඕනෑම වේලාවක එය සොරකම් කරන්න" යැයි පැවසීමයි. මෙසේ නැවත අණ කිරීම නිසා ද දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් ඒ භාණ්ඩය අනිවාර්යයෙන්ම ගත යුතු එකක් නම්, එහි අර්ථය සාධනය කරන චේතනාව මාර්ගානන්තර ඵලය හා සමානය. එබැවින් අණ කරන මොහොතේම ඔහු පාරාජිකා වේ. සොරකම් කරන්නා වසර සැටකට පසුව වුවද ඒ භාණ්ඩය සොරකම් කළහොත්, අණ කළ තැනැත්තා අතරතුර කාලයේ මිය ගියත් හෝ සිවුරු හැර ගියත්, ඔහු මහණ නොවූවෙකු ලෙසම මිය යයි හෝ සිවුරු හැර යයි. සොරකම් කරන්නාට පාරාජිකා වන්නේ සොරකම් කරන මොහොතේදීමය.

ဒုတိယဝါရေ – ယသ္မာ တံ သဏိကံ ဝါ ဘဏန္တော တဿ ဝါ ဗဓိရတာယ ‘‘မာ အဝဟရီ’’တိ

දෙවන වාරයෙහි - යම් හෙයකින් එය සෙමින් පැවසීම නිසා හෝ ඔහුගේ බිහිරි බව නිසා "සොරකම් නොකරන්න" යන

ဧတံ ဝစနံ န သာဝေတိ, တသ္မာ မူလဋ္ဌော န မုတ္တော. တတိယဝါရေ – ပန သာဝိတတ္တာ မုတ္တော. စတုတ္ထဝါရေ – တေန စ သာဝိတတ္တာ, ဣတရေန စ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဩရတတ္တာ ဥဘောပိ မုတ္တာတိ.

ඒ වචනය ඇසීමට සැලැස්වීමට නොහැකි වේද, එබැවින් මුල් පුද්ගලයා (ආචාර්යවරයා) ඇවැතින් නිදහස් නොවේ. තුන්වන වාරයෙහි - ඇසීමට සැලැස්වූ බැවින් නිදහස් වේ. හතරවන වාරයෙහි - ඔහු විසින් ඇසීමට සැලැස්වූ නිසාත්, අනෙක් තැනැත්තා "යහපති" යි පිළිගෙන එයින් වැළකුණු නිසාත් දෙදෙනාම නිදහස් වෙති.

အာဏတ္တိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

අණ කිරීම පිළිබඳ කථාව නිම කරන ලදී.

အာပတ္တိဘေဒံ

ඇවැත් ප්‍රභේද

၁၂၂. ဣဒါနိ တတ္ထ တတ္ထ ဌာနာ စာဝနဝသေန ဝုတ္တဿ အဒိန္နာဒါနဿ အင်္ဂံ ဝတ္ထုဘေဒေန စ အာပတ္တိဘေဒံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဉ္စဟိ အာကာရေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဉ္စဟိ အာကာရေဟီတိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ; ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – အဒိန္နံ အာဒိယန္တဿ ‘‘ပရပရိဂ္ဂဟိတဉ္စ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တေဟိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ပါရာဇိကံ ဟောတိ, န တတော ဦနေဟီတိ. တတြိမေ ပဉ္စ အာကာရာ – ပရပရိဂ္ဂဟိတံ, ပရပရိဂ္ဂဟိတသညိတာ, ပရိက္ခာရဿ ဂရုကဘာဝေါ, ထေယျစိတ္တံ, ဌာနာစာဝနန္တိ. ဣတော ပရေဟိ ပန ဒွီဟိ ဝါရေဟိ လဟုကေ ပရိက္ခာရေ ဝတ္ထုဘေဒေန ထုလ္လစ္စယဉ္စ ဒုက္ကဋဉ္စ ဒဿိတံ.

122. දැන් ඒ ඒ තැන්වල ස්ථානයෙන් සෙලවීම් වශයෙන් පවසන ලද අදින්නාදානයෙහි අංගයන් ද වස්තු භේදය අනුව ඇවැත් ප්‍රභේදයන් ද දක්වමින් "පස් ආකාරයකින්" යනාදිය වදාළහ. එහි "පස් ආකාරයකින්" යනු කරුණු පහකින් හෙවත් අංග පහකින් යන්නයි. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - "අන්සතු දෙයක් වීම" යනාදි ක්‍රමයෙන් පවසන ලද අංග පහකින් යුක්තව අන්සතු දෙයක් ගන්නා තැනැත්තාට පාරාජිකා ඇවැත් වේ, එයින් අඩුවෙන් පාරාජිකා නොවේ. ඒ අංග පහ මෙසේය - අන්සතු වස්තුවක් වීම, අන්සතු වස්තුවක් බව දැනීම, වස්තුවේ බරපතළ බව (වටිනාකම), සොර සිත සහ ස්ථානයෙන් සෙලවීමයි. මෙයින් පසු එන වාර දෙකෙහි ලාමක (වටිනාකමින් අඩු) වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් වස්තු භේදය අනුව ථුල්ලච්චය සහ දුක්කට ඇවැත් දක්වන ලදී.

၁၂၅. ‘‘ဆဟာကာရေဟီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တဝါရတ္တယေ ပန န သကသညိတာ, န ဝိဿာသဂ္ဂါဟိတာ, န တာဝကာလိကတာ, ပရိက္ခာရဿ ဂရုကဘာဝေါ, ထေယျစိတ္တံ, ဌာနာစာဝနန္တိ ဧဝံ ဆ အာကာရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝတ္ထုဘေဒေန ပနေတ္ထာပိ ပဌမဝါရေ ပါရာဇိကံ. ဒုတိယတတိယေသု ထုလ္လစ္စယဒုက္ကဋာနိ ဝုတ္တာနိ. တတော ပရေသု ပန တီသု ဝါရေသု ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဝတ္ထုဘေဒေ ဝတ္ထုဿ ပရေဟိ အပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဒုက္ကဋမေဝ ဝုတ္တံ. တတြ ယဒေတံ ‘‘န [Pg.326] စ ပရပရိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ အနဇ္ဈာဝုတ္ထကံ ဝါ ဟောတု ဆဍ္ဍိတံ ဆိန္နမူလကံ အဿာမိကဝတ္ထု, အတ္တနော သန္တကံ ဝါ, ဥဘယမ္ပိ ‘‘န စ ပရပရိဂ္ဂဟိတ’’န္တွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ ပရပရိဂ္ဂဟိတသညာ စ အတ္ထိ, ထေယျစိတ္တေန စ ဂဟိတံ, တသ္မာ အနာပတ္တိ န ဝုတ္တာတိ.

125. "හය ආකාරයකින්" යනාදි ක්‍රමයෙන් වදාල වාර තුනෙහි - තමාගේ යැයි හැඟීමක් නැති වීම, විශ්වාසය මත ගැනීමක් නොවීම, තාවකාලිකව ගැනීමක් නොවීම, වස්තුවේ වටිනාකම, සොර සිත සහ ස්ථානයෙන් සෙලවීම යන මේ අංග හය දත යුතුය. මෙහි ද වස්තු භේදය අනුව පළමු වාරයෙහි පාරාජිකා ඇවැත් ද, දෙවන හා තුන්වන වාරයන්හි ථුල්ලච්චය සහ දුක්කට ඇවැත් ද වදාරන ලදී. ඉන්පසු එන වාර තුනෙහි වස්තු භේදය පැවතිය ද, වස්තුව අන්සතු නොවීම නිසා දුක්කට ඇවැත් පමණක්ම වදාරන ලදී. එහි "අන්සතු නොවන" යන්නෙන් අදහස් කළේ අයිතිකරුවෙකු නැති, අත්හැර දමන ලද හෝ තමාගේම වූ වස්තුවකි. මේ අවස්ථා දෙකම "අන්සතු නොවන" ගණයට වැටේ. මෙහිදී අන්සතු දෙයක් යන හැඟීම සහ සොර සිත පවතින බැවින් "ඇවැත් නැත" යන්න වදාරා නැත.

အာပတ္တိဘေဒံ နိဋ္ဌိတံ.

ඇවැත් ප්‍රභේද නිම කරන ලදී.

အနာပတ္တိဘေဒံ

ඇවැත් නොවන ප්‍රභේද

၁၃၁. ဧဝံ ဝတ္ထုဝသေန စ စိတ္တဝသေန စ အာပတ္တိဘေဒံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနာပတ္တိဘေဒံ ဒဿေန္တော ‘‘အနာပတ္တိ သသညိဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သသညိဿာတိ သကသညိဿ, ‘‘မယှံ သန္တကံ ဣဒံ ဘဏ္ဍ’’န္တိ ဧဝံ သသညိဿ ပရဘဏ္ဍမ္ပိ ဂဏှတော ဂဟဏေ အနာပတ္တိ, ဂဟိတံ ပန ပုန ဒါတဗ္ဗံ. သစေ သာမိကေဟိ ‘‘ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တော န ဒေတိ, တေသံ ဓုရနိက္ခေပေ ပါရာဇိကံ.

131. මෙසේ වස්තුව අනුව සහ සිත අනුව ඇවැත් ප්‍රභේද දක්වා, දැන් ඇවැත් නොවන අවස්ථා දක්වමින් "තමාගේ යැයි හැඟීම ඇති තැනැත්තාට ඇවැත් නැත" යනාදිය වදාළහ. එහි "තමාගේ යැයි හැඟීම ඇති තැනැත්තා" යනු "මේ මගේ වස්තුවයි" යන හැඟීමෙන් යුතුව අන්සතු දෙයක් වුවද ගන්නා භික්ෂුවට ඇවැත් නැත. එහෙත් ගත් දෙය නැවත දිය යුතුය. ඉදින් අයිතිකරුවන් "දෙන්න" යැයි කී විට නොදෙන්නේ නම්, ඔවුන් එය ලැබීමේ බලාපොරොත්තු අත්හළ විට පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

ဝိဿာသဂ္ဂါဟေတိ ဝိဿာသဂ္ဂဟဏေပိ အနာပတ္တိ. ဝိဿာသဂ္ဂါဟလက္ခဏံ ပန ဣမိနာ သုတ္တေန ဇာနိတဗ္ဗံ – ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ ဝိဿာသံ ဂဟေတုံ – သန္ဒိဋ္ဌော စ ဟောတိ, သမ္ဘတ္တော စ, အာလပိတော စ, ဇီဝတိ စ, ဂဟိတေ စ အတ္တမနော’’တိ (မဟာဝ. ၃၅၆). တတ္ထ သန္ဒိဋ္ဌောတိ ဒိဋ္ဌမတ္တကမိတ္တော, သမ္ဘတ္တောတိ ဒဠှမိတ္တော, အာလပိတောတိ ‘‘မမ သန္တကံ ယံ ဣစ္ဆသိ, တံ ဂဏှေယျာသိ, အာပုစ္ဆိတွာ ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တော. ဇီဝတီတိ အနုဋ္ဌာနသေယျာယ သယိတောပိ ယာဝ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒံ န ပါပုဏာတိ. ဂဟိတေ စ အတ္တမနောတိ ဂဟိတေ တုဋ္ဌစိတ္တော ဟောတိ, ဧဝရူပဿ သန္တကံ ‘‘ဂဟိတေ မေ အတ္တမနော ဘဝိဿတီ’’တိ ဇာနန္တေန ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနဝသေသပရိယာဒါနဝသေန စေတာနိ ပဉ္စင်္ဂါနိ ဝုတ္တာနိ. ဝိဿာသဂ္ဂါဟော ပန တီဟိ အင်္ဂေဟိ ရုဟတိ – သန္ဒိဋ္ဌော, ဇီဝတိ, ဂဟိတေ အတ္တမနော; သမ္ဘတ္တော, ဇီဝတိ, ဂဟိတေ အတ္တမနော; အာလပိတော, ဇီဝတိ, ဂဟိတေ အတ္တမနောတိ.

විශ්වාසය මත ගැනීම යනු විශ්වාසය නිසා යමක් ගැනීමේදී ද ඇවතක් සිදු නොවේ. විශ්වාසය මත ගැනීමේ ලක්ෂණ මෙම සූත්‍රය මඟින් දත යුතුය: "මහණෙනි, කරුණු පහකින් යුක්ත වූවෙකුගේ වස්තුව විශ්වාසය මත ගැනීමට මම අනුදනිමි. එනම්: හඳුනන මිතුරෙකු වීම (සන්දිට්ඨ), ඉතා කුළුපග මිතුරෙකු වීම (සම්භත්ත), 'මා සන්තක යම් දෙයක් ඔබට අවශ්‍ය නම් එය ගන්න, විමසා ගැනීමට අවශ්‍ය නැතැ'යි පවසා ඇති බව (ආලපිත), ජීවත්ව සිටින බව (ජීවති) සහ ගත් පසු සතුටු වන බව (ගහිතෙ අත්තමන) යන කරුණු ය." මෙහි 'සන්දිට්ඨ' යනු දුටු පමණින් මිතුරෙකු වූ තැනැත්තා ය. 'සම්භත්ත' යනු දැඩි මිතුරෙකි. 'ආලපිත' යනු "මගේ යම් දෙයක් රුචි නම් එය ගන්න, ඇසීමෙන් තොරව ගැනීමට බාධාවක් නැතැ"යි පැවසූ තැනැත්තා ය. 'ජීවති' යනු නැඟිටගත නොහැකිව සයනය කර සිටියත් ජීවිතේන්ද්‍රිය නිරුද්ධ වන තෙක් ජීවත් වීම ය. 'ගහිතෙ අත්තමන' යනු ගත් පසු සතුටු සිතැති වීම ය. එවැනි තැනැත්තෙකුගේ වස්තුව "මා ගත් කල ඔහු සතුටු වන්නේය"යි දැනගෙන ගැනීම සුදුසු ය. මෙම කරුණු පහම සම්පූර්ණ වීම ගැන මෙහි වදාරා ඇත. එසේ වුවත්, විශ්වාසය මත ගැනීම කරුණු තුනකින් ද සම්පූර්ණ වේ: හඳුනන, ජීවත් වන, ගත් කල සතුටු වන; කුළුපග, ජීවත් වන, ගත් කල සතුටු වන; පැවසූ, ජීවත් වන, ගත් කල සතුටු වන යනුවෙනි.

ယော ပန န ဇီဝတိ, န စ ဂဟိတေ အတ္တမနော ဟောတိ; တဿ သန္တကံ ဝိဿာသဂ္ဂါဟေန ဂဟိတမ္ပိ ပုန ဒါတဗ္ဗံ. ဒဒမာနေန စ မတကဓနံ တာဝ ယေ တဿ ဓနေ ဣဿရာ ဂဟဋ္ဌာ ဝါ ပဗ္ဗဇိတာ ဝါ, တေသံ ဒါတဗ္ဗံ. အနတ္တမနဿ သန္တကံ တဿေဝ ဒါတဗ္ဗံ. ယော ပန ပဌမံယေဝ ‘‘သုဋ္ဌု ကတံ တယာ မမ သန္တကံ ဂဏှန္တေနာ’’တိ ဝစီဘေဒေန ဝါ စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေန ဝါ အနုမောဒိတွာ ပစ္ဆာ [Pg.327] ကေနစိ ကာရဏေန ကုပိတော, ပစ္စာဟရာပေတုံ န လဘတိ. ယောပိ အဒါတုကာမော စိတ္တေန ပန အဓိဝါသေတိ, န ကိဉ္စိ ဝဒတိ, သောပိ ပုန ပစ္စာဟရာပေတုံ န လဘတိ. ယော ပန ‘‘မယာ တုမှာကံ သန္တကံ ဂဟိတံ ဝါ ပရိဘုတ္တံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဂဟိတံ ဝါ ဟောတု ပရိဘုတ္တံ ဝါ, မယာ ပန တံ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ဌပိတံ, ပါကတိကံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒတိ. အယံ ပစ္စာဟရာပေတုံ လဘတိ.

යමෙක් ජීවත් නොවේ නම් හෝ ගත් පසු සතුටු නොවේ නම්, ඔහුගේ වස්තුව විශ්වාසය මත ගත්තේ වුවද නැවත දිය යුතුය. එසේ දීමේදී, මියගිය අයෙකුගේ ධනය නම් එම ධනයට උරුමකම් කියන ගිහි හෝ පැවිදි තැනැත්තන්ට දිය යුතුය. සතුටු නොවන තැනැත්තාගේ වස්තුව ඔහුටම දිය යුතුය. යමෙක් මුලින්ම "මා සන්තක දෙය ඔබ ගැනීම ඉතා යහපති" කියා වචනයෙන් හෝ සිතින් අනුමෝදන් වී පසුව යම් හේතුවක් නිසා කෝප වූයේ නම්, ඔහුට එය නැවත ලබා ගැනීමට අයිතියක් නැත. යමෙක් දීමට අකමැති වුවත් සිතින් ඉවසා සිටින්නේ නම් සහ කිසිවක් නොකියන්නේ නම්, ඔහුට ද එය නැවත ලබා ගැනීමට අයිතියක් නැත. යමෙක් "මා ඔබගේ වස්තුව ගත්තෙමි හෝ පරිභෝජනය කළෙමි"යි කී කල, "එය ගත්තා හෝ පරිභෝජනය කළා හෝ වේවා, මා එය යම් අවශ්‍යතාවයක් සඳහා තැබූවකි, එය තිබූ පරිදිම කිරීම සුදුසුය"යි පවසන්නේ නම්, ඔහුට එය නැවත ලබා ගැනීමට අයිතිය ඇත.

တာဝကာလိကေတိ ‘‘ပဋိဒဿာမိ ပဋိကရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ဂဏှန္တဿ တာဝကာလိကေပိ ဂဟဏေ အနာပတ္တိ. ဂဟိတံ ပန သစေ ဘဏ္ဍသာမိကော ပုဂ္ဂလော ဝါ ဂဏော ဝါ ‘‘တုယှေဝေတံ ဟောတူ’’တိ အနုဇာနာတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ အနုဇာနာတိ, အာဟရာပေန္တေ ဒါတဗ္ဗံ. သံဃသန္တကံ ပန ပဋိဒါတုမေဝ ဝဋ္ဋတိ.

තාවකාලික වීම යනු "නැවත දෙන්නෙමි, නැවත පිළියෙල කරන්නෙමි" යන අදහසින් තාවකාලිකව ගැනීමේදී ඇවතක් නැත. ගත් දෙයෙහි අයිතිකරු වූ පුද්ගලයා හෝ සමූහය "එය ඔබටම වේවා"යි අනුදන්නේ නම් එය මැනවි. අනුදැනීමක් නොමැති නම්, ඉල්ලා සිටින විට එය ආපසු දිය යුතුය. සංඝ සන්තක වස්තුව නම් අනිවාර්යයෙන්ම ආපසු දිය යුතුය.

ပေတပရိဂ္ဂဟေတိ ဧတ္ထ ပန ပေတ္တိဝိသယေ ဥပပန္နာပိ ကာလံ ကတွာ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိဗ္ဗတ္တာပိ စာတုမဟာရာဇိကာဒယော ဒေဝါပိ သဗ္ဗေ ‘‘ပေတာ’’ တွေဝ သင်္ချံ ဂတာ, တေသံ ပရိဂ္ဂဟေ အနာပတ္တိ. သစေပိ ဟိ သက္ကော ဒေဝရာဇာ အာပဏံ ပသာရေတွာ နိသိန္နော ဟောတိ, ဒိဗ္ဗစက္ခုကော စ ဘိက္ခု တံ ဉတွာ အတ္တနော စီဝရတ္ထာယ သတသဟဿဂ္ဃနကမ္ပိ သာဋကံ တဿ ‘‘မာ ဂဏှ, မာ ဂဏှာ’’တိ ဝဒန္တဿာပိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, ဝဋ္ဋတိ. ဒေဝတာ ပန ဥဒ္ဒိဿ ဗလိကမ္မံ ကရောန္တေဟိ ရုက္ခာဒီသု လဂ္ဂိတသာဋကေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

ප්‍රේත පරිග්ගහ යන්නෙහි ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් හෝ මරණයට පත්ව එම ආත්මයේම (මළ සිරුරෙහිම) උපන් ප්‍රේතයන් මෙන්ම චාතුම්මහාරාජිකාදී දෙවියන් ද 'ප්‍රේත' යන නාමයට ඇතුළත් වේ. ඔවුන් සතු දෙයක් ගැනීමේදී ඇවතක් නැත. සක්දෙවි රජු කඩයක් අතුරාගෙන සිටියද, දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති මහණෙක් එය දැන තම සිවුරු පිණිස ලක්ෂයක් වටිනා සළුවක් ඔහු "ගන්න එපා, ගන්න එපා" කියද්දී වුවද ගෙන යන්නේ නම් එය සුදුසුය. දෙවියන් උදෙසා පූජා පවත්වන්නන් විසින් ගස් ආදියෙහි එල්ලා ඇති සළු ගැන කීමට දෙයක් නැත (එය අකැප නොවේ).

တိရစ္ဆာနဂတပရိဂ္ဂဟေတိ တိရစ္ဆာနဂတာနမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟေ အနာပတ္တိ. သစေပိ ဟိ နာဂရာဇာ ဝါ သုပဏ္ဏမာဏဝကော ဝါ မနုဿရူပေန အာပဏံ ပသာရေတိ, တတော စဿ သန္တကံ ကောစိ ဘိက္ခု ပုရိမနယေနေဝ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, ဝဋ္ဋတိ. သီဟော ဝါ ဗျဂ္ဃော ဝါ မိဂမဟိံသာဒယော ဝဓိတွာ ခါဒန္တော ဇိဃစ္ဆာပီဠိတော အာဒိတောဝ န ဝါရေတဗ္ဗော. အနတ္ထမ္ပိ ဟိ ကရေယျ. ယဒိ ပန ထောကေ ခါယိတေ ဝါရေတုံ သက္ကောတိ, ဝါရေတွာ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သေနာဒယောပိ အာမိသံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တေ ပါတာပေတွာ ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတိ.

තිරිසන් පරිග්ගහ යනු තිරිසන් සතුන් සතු දෙයක් ගැනීමේදී ද ඇවතක් නොවන බවයි. නාග රාජයෙකු හෝ ගුරුළු කුමාරයෙකු මිනිස් වෙස් ගෙන කඩයක් අතුරා සිටියද, පෙර කී පරිදිම මහණෙකු එය ගෙන යන්නේ නම් එය සුදුසුය. සිංහයෙකු හෝ ව්‍යාඝ්‍රයෙකු මුවෙකු හෝ මී හරකෙකු මරා කමින් සිටින විට බඩගින්නෙන් පීඩිතව මුලදීම ඔවුන් වැළැක්විය යුතු නැත. මන්ද ඔවුන් අනතුරක් කළ හැකි බැවිනි. මඳක් අනුභව කළ පසු වැළැක්වීමට හැකි නම්, එසේ කර එය ගැනීම සුදුසුය. උකුස්සන් වැනි පක්ෂීන් මස් ගෙන යන විට ඒවා බිම හෙළා ගැනීම ද සුදුසුය.

ပံသုကူလသညိဿာတိ အဿာမိကံ ‘‘ဣဒံ ပံသုကူလ’’န္တိ ဧဝံသညိဿာပိ ဂဟဏေ အနာပတ္တိ. သစေ ပန တံ သဿာမိကံ ဟောတိ, အာဟရာပေန္တေ ဒါတဗ္ဗံ[Pg.328]. ဥမ္မတ္တကဿာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ဥမ္မတ္တကဿာပိ အနာပတ္တိ. အာဒိကမ္မိကဿာတိ ဣဓ ဓနိယော အာဒိကမ္မိကော, တဿ အနာပတ္တိ. အဝသေသာနံ ပန ရဇကဘဏ္ဍိကာဒိစောရာနံ ဆဗ္ဗဂ္ဂိယာဒီနံ အာပတ္တိယေဝါတိ.

පාංශුකූල සංඥාව යනු අයිතිකරුවෙකු නැත යන සිතින් "මෙය පාංශුකූලයක්" යයි සලකා ගැනීමේදී ද ඇවතක් නැත. එය අයිතිකරුවෙකු සහිත නම්, ඉල්ලා සිටින විට ආපසු දිය යුතුය. උම්මත්තක යනු කලින් සඳහන් කළ උමතු තැනැත්තා හට ද ඇවතක් නැත. ආදිකම්මික යනු මෙහි ධනිය හිමියන් පළමු වැරදිකරු වන අතර උන්වහන්සේට ඇවතක් නැත. ඉතිරි රජක භාණ්ඩ ආදිය සොරකම් කළ සයවග මහණුන් ආදීන්ට ඇවැත් වේ.

အနာပတ္တိဘေဒံ နိဋ္ဌိတံ.

ඇවැත් නොවන ප්‍රභේදය නිම විය.

ပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පදභාජනීය වර්ණනාව නිම විය.

ပကိဏ္ဏကကထာ

ප්‍රකීර්ණක කථාව

သမုဋ္ဌာနဉ္စ ကိရိယာ, အထော သညာ သစိတ္တကံ;

လောကဝဇ္ဇဉ္စ ကမ္မဉ္စ, ကုသလံ ဝေဒနာယ စာတိ.

සමුට්ඨානය, ක්‍රියාව, සංඥාව, සචිත්තක බව, ලෝකවජ්ජ බව, කර්මය සහ කුසල් සිත මෙන්ම වේදනාව ද (දත යුතුය).

ဣမသ္မိံ ပန ပကိဏ္ဏကေ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ တိသမုဋ္ဌာနံ – သာဟတ္ထိကံ ကာယတော စ စိတ္တတော စ သမုဋ္ဌာတိ, အာဏတ္တိကံ ဝါစတော စ စိတ္တတော စ သမုဋ္ဌာတိ, သာဟတ္ထိကာဏတ္တိကံ ကာယတော စ ဝါစတော စ စိတ္တတော စ သမုဋ္ဌာတိ. ကိရိယာသမုဋ္ဌာနဉ္စ, ကရောန္တောယေဝ ဟိ ဧတံ အာပဇ္ဇတိ န အကရောန္တော. ‘‘အဒိန္နံ အာဒိယာမီ’’တိ သညာယ အဘာဝေန မုစ္စနတော သညာဝိမောက္ခံ, သစိတ္တကံ, လောကဝဇ္ဇံ, ကာယကမ္မံ, ဝစီကမ္မံ, အကုသလစိတ္တံ, တုဋ္ဌော ဝါ ဘီတော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ တံ အာပဇ္ဇတီတိ တိဝေဒနန္တိ သဗ္ဗံ ပဌမသိက္ခာပဒေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙම ප්‍රකීර්ණක විස්තරයෙහි මෙම ශික්ෂා පදය සමුට්ඨාන තුනකින් යුක්තය - ස්වහස්තයෙන් සොරකම් කිරීම කය හා සිත නිසා ඇති වේ, අණ කිරීමෙන් සොරකම් කිරීම වචනය හා සිත නිසා ඇති වේ, ස්වහස්තයෙන් අණ කර සොරකම් කිරීම කය, වචනය හා සිත යන තුනෙන්ම ඇති වේ. මෙය ක්‍රියා සමුට්ඨානයකි, මන්ද මෙය කරන්නාටම ඇවත සිදු වන අතර නොකරන්නාට සිදු නොවේ. "නුදුන් දෙය ගනිමි" යන සංඥාව නොමැති වීමෙන් ඇවතෙන් මිදෙන බැවින් මෙය 'සංඥා විමොක්ඛ' වේ. මෙය සචිත්තක ය, ලෝකවජ්ජ ය, කාය කර්ම, වචී කර්ම, අකුසල සිතින් යුක්ත ය. සතුටින් හෝ බියෙන් හෝ මධ්‍යස්ථව සිටියදී හෝ මෙයට පත් විය හැකි බැවින් මෙය තිවේදනා (වේදනා තුනෙන් යුක්ත) වේ. මේ සියල්ල පළමු ශික්ෂා පදයේ කී පරිදිම දත යුතුය.

ပကိဏ္ဏကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රකීර්ණක කථාව නිම විය.

ဝိနီတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

විනීතවත්ථු වර්ණනාව

၁၃၂. ဝိနီတဝတ္ထုကထာသု ဆဗ္ဗဂ္ဂိယဝတ္ထု အနုပညတ္တိယံ ဝုတ္တမေဝ.

132. විනීතවත්ථු කථාවල සයවග මහණුන්ගේ වස්තුව අනුපඤ්ඤත්තියෙහි වදාරන ලද්දේමය.

ဒုတိယဝတ္ထုမှိ – စိတ္တံ နာမ ပုထုဇ္ဇနာနံ ရာဂါဒိဝသေန ပကတိံ ဝိဇဟိတွာ ဓာဝတိ သန္ဓာဝတိ ဝိဓာဝတိ. သစေ ဘဂဝါ ကာယဝစီဒွါရဘေဒံ ဝိနာပိ စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေန အာပတ္တိံ ပညပေယျ, ကော သက္ကုဏေယျ အနာပတ္တိကံ အတ္တာနံ ကာတုံ! တေနာဟ – ‘‘အနာပတ္တိ ဘိက္ခု စိတ္တုပ္ပာဒေ’’တိ. စိတ္တဝသိကေန ပန န ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဋိသင်္ခါနဗလေန စိတ္တံ နိဝါရေတဗ္ဗမေဝါတိ.

දෙවන වස්තුවෙහි - පෘථග්ජනයන්ගේ සිත රාගාදිය නිසා ස්වභාවය අත්හැර දුවයි, ලුහුබඳියි, විවිධ අත දුවයි. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාය වචී ද්වාර භේදයකින් තොරව සිත ඇති වූ පමණින් ඇවතක් පැනවූයේ නම්, කවරෙකුට තමන් ඇවැත් නැත්තෙකු කර ගත හැකිද? එබැවින් "මහණෙකුගේ සිත ඇති වීම පමණකින් ඇවතක් නැත"යි වදාළ සේක. එසේ වුවත් සිතට වසඟ නොවිය යුතුය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා බලයෙන් සිත වැළැක්විය යුතුය.

၁၃၃-၄. အာမသန-ဖန္ဒာပန-ဌာနာစာဝနဝတ္ထူနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. တတော ပရာနိ စ ထေယျစိတ္တော ဘူမိတော အဂ္ဂဟေသီတိ ဝတ္ထုပရိယောသာနာနိ.

133-4. ස්පර්ශ කිරීම, සෙලවීම, තැනින් ඉවත් කිරීම යන කරුණු පැහැදිලිය. එතැන් සිට "සොර සිතින් පොළොවෙන් ගත්තේය" යන වස්තුව දක්වා වූ කරුණු පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၁၃၅. နိရုတ္တိပထဝတ္ထုသ္မိံ ၁.၃၂၉ အာဒိယီတိ ဂဏှိ, ‘‘စောရောသိ တွ’’န္တိ ပရာမသိ. ဣတရော ပန ‘‘ကေန အဝဟဋ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘မယာ အဝဟဋ’’န္တိ ပုစ္ဆာသဘာဂေန ပဋိညံ အဒါသိ. ယဒိ ဟိ ဣတရေန ‘‘ကေန ဂဟိတံ, ကေန အပနီတံ, ကေန ဌပိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ အဘဝိဿ, အထ အယမ္ပိ ‘‘မယာ ဂဟိတံ, အပနီတံ, ဌပိတ’’န္တိ ဝါ ဝဒေယျ. မုခံ နာမ ဘုဉ္ဇနတ္ထာယ စ ကထနတ္ထာယ စ ကတံ, ထေယျစိတ္တံ ပန ဝိနာ အဝဟာရော နတ္ထိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အနာပတ္တိ ဘိက္ခု နိရုတ္တိပထေ’’တိ. ဝေါဟာရဝစနမတ္တေ အနာပတ္တီတိ အတ္ထော. တတော ပရံ ဝေဌနဝတ္ထု ပရိယောသာနံ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

135. නිරුත්තිපථ වස්තුවෙහි 'ආදියී' යනු 'ගත්තේය' යන්නයි, 'ඔබ සොරෙකි' යි චෝදනා කළේය. අනෙක් භික්ෂුව (සිවුරේ අයිතිකරු) 'කවුද මෙය ගත්තේ?' යැයි ඇසූ විට, (සිවුර ආරක්ෂා කර තැබූ) අනෙක් භික්ෂුව 'මම ගත්තෙමි' යි පිළිතුරු දුන්නේ ප්‍රශ්නයට අනුරූප වන ලෙස ය. ඉදින් අනෙක් තැනැත්තා 'කවුද මෙය අල්ලාගත්තේ, කවුද මෙය ඉවත් කළේ, කවුද මෙය තැබුවේ?' යැයි විමසුවේ නම්, එවිට මෙම භික්ෂුව ද 'මම අල්ලාගත්තෙමි, ඉවත් කළෙමි, තැබුවෙමි' යි පවසනු ඇත. මුඛය සාදා ඇත්තේ අනුභව කිරීම සඳහාත් කතා කිරීම සඳහාත් ය; සොර සිතක් නොමැතිව සොරකමක් සිදු නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නිරුත්තිපථයෙහි (භාෂා ව්‍යවහාරයෙහි) භික්ෂුවට ඇවැත් නැත' යි වදාළ සේක. එහි අදහස නම් ව්‍යවහාරික වචන පැවසීමෙන් පමණක් ඇවැත් සිදු නොවන බවයි. එයින් පසුව එන වෙඨන වස්තුව දක්වා සියලු වස්තූන් පැහැදිලි අර්ථ ඇති ඒවා ම ය.

၁၃၇. အဘိန္နသရီရဝတ္ထုသ္မိံ အဓိဝတ္ထောတိ သာဋကတဏှာယ တသ္မိံယေဝ သရီရေ နိဗ္ဗတ္တော. အနာဒိယန္တောတိ တဿ ဝစနံ အဂဏှန္တော, အာဒရံ ဝါ အကရောန္တော. တံ သရီရံ ဥဋ္ဌဟိတွာတိ ပေတော အတ္တနော အာနုဘာဝေန တံ သရီရံ ဥဋ္ဌာပေသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တံ သရီရံ ဥဋ္ဌဟိတွာ’’တိ. ဒွါရံ ထကေသီတိ ဘိက္ခုဿ သုသာနသမီပေယေဝ ဝိဟာရော, တသ္မာ ဘီရုကဇာတိကော ဘိက္ခု ခိပ္ပမေဝ တတ္ထ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ထကေသိ. တတ္ထေဝ ပရိပတီတိ ဒွါရေ ထကိတေ ပေတော သာဋကေ နိရာလယော ဟုတွာ တံ သရီရံ ပဟာယ ယထာကမ္မံ ဂတော, တသ္မာ တံ သရီရံ တတ္ထေဝ ပရိပတိ, ပတိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

137. නොබිඳුණු ශරීරය පිළිබඳ කථාවෙහි "අධිවත්තො" යනු වස්ත්‍ර කෙරෙහි ඇති වූ තෘෂ්ණාව නිසා එම ශරීරයෙහිම (ප්‍රේතයකු වී) උපන්නේය යන්නයි. "අනාදියන්තො" යනු ඔහුගේ (ඒ ප්‍රේතයාගේ) වචනය පිළි නොගනිමින් හෝ ඔහු කෙරෙහි ගෞරවයක් නොදක්වමින් යන්නයි. "ඒ ශරීරය නැගී සිට" යනු ප්‍රේතයා සිය ආනුභාවයෙන් ඒ මළ සිරුර නැගිටුවීය. එබැවින් "ඒ ශරීරය නැගී සිට" යැයි සංගීතිකාරකයන් විසින් වදාරන ලදී. "දොර වැසීය" යනු භික්ෂුවගේ විහාරය සොහොනට ඉතා සමීපව තිබුණි. එබැවින් ස්වභාවයෙන්ම බියගුලු ඒ භික්ෂුව වහාම එහි ඇතුළු වී දොර වැසීය. "එතැනම ඇද වැටුණි" යනු දොර වැසූ කල්හි ප්‍රේතයා වස්ත්‍ර කෙරෙහි වූ ඇල්ම අත්හැර, ඒ ශරීරය හැරදමා කර්මානුරූපව (වෙනත් තැනක උපතකට) ගියේය. එබැවින් ඒ ශරීරය එතැනම වැටුණි, හෙවත් ඇද වැටුණි යන්න අදහසයි.

အဘိန္နေ သရီရေတိ အဗ္ဘုဏှေ အလ္လသရီရေ ပံသုကူလံ န ဂဟေတဗ္ဗံ, ဂဏှန္တဿ ဧဝရူပါ ဥပဒ္ဒဝါ ဟောန္တိ, ဒုက္ကဋဉ္စ အာပဇ္ဇတိ. ဘိန္နေ ပန ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကိတ္တာဝတာ ပန ဘိန္နံ ဟောတိ? ကာက-ကုလလ-သောဏ-သိင်္ဂါလာဒီဟိ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ ဒါဌာယ ဝါ ဤသကံ ဖာလိတမတ္တေနာပိ. ယဿ ပန ပတတော ဃံသနေန ဆဝိမတ္တံ ဆိန္နံ ဟောတိ, စမ္မံ အစ္ဆိန္နံ, ဧတံ အဘိန္နမေဝ; စမ္မေ ပန ဆိန္နေ ဘိန္နံ. ယဿာပိ သဇီဝကာလေယေဝ ပဘိန္နာ ဂဏ္ဍကုဋ္ဌပိဠကာ ဝါ ဝဏော ဝါ ဟောတိ, ဣဒမ္ပိ ဘိန္နံ. တတိယဒိဝသတော ပဘုတိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဘာဝေန ကုဏပဘာဝံ ဥပဂတမ္ပိ ဘိန္နမေဝ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပန အဘိန္နေပိ သုသာနဂေါပကေဟိ ဝါ အညေဟိ ဝါ မနုဿေဟိ ဂါဟာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. နော စေ အညံ လဘတိ, သတ္ထကေန ဝါ ကေနစိ ဝါ ဝဏံ ကတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝိသဘာဂသရီရေ ပန သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ သမဏသညံ ဥပ္ပာဒေတွာ သီသေ ဝါ ဟတ္ထပါဒပိဋ္ဌိယံ ဝါ ဝဏံ ကတွာ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

නොබිඳුණු ශරීරයෙහි යනු තවමත් උණුසුම් වූ අලුත් මළ සිරුරකින් පාංශුකූල සිවුරු නොගත යුතුය. එසේ ගන්නා භික්ෂුවට මෙබඳු උපද්‍රව ඇති වේ, දුකුළා ඇවැත් ද සිදු වේ. බිඳුණු මළ සිරුරකින් ගැනීම වනාහි සුදුසුය. කොපමණකින් බිඳුණේ නම් වේද? කපුටන්, පක්ෂීන්, බල්ලන්, සිවලුන් ආදීන් විසින් හොටින් හෝ දළින් ස්වල්පයක් හෝ ඉරා දැමූ පමණින්ම බිඳුණේ නම් වේ. වැටෙන විට ඇති වූ ඇතිල්ලීම නිසා සම (සිවිය) පමණක් සීරී ගියත්, මස් තට්ටුව (සම්) නොබිඳුණේ නම් එය නොබිඳුණක්ම වේ. සම් බිඳුණු විට එය බිඳුණක් වේ. යම් සිරුරක ජීවත්ව සිටියදීම පැළුණු ගෙඩි, කුෂ්ඨ, බිබිලි හෝ තුවාල ඇත්නම් එයද බිඳුණක්ම වේ. තෙවන දිනයේ සිට ඉදිමීම ආදියෙන් කුණු වූ තත්ත්වයට පත් වූ සිරුර ද බිඳුණක්ම වේ. සහමුලින්ම නොබිඳුණු සිරුරක වුවද, සොහොන් පාලකයන් ලවා හෝ වෙනත් මිනිසුන් ලවා හෝ (පාංශුකූලය) ගැන්වීම සුදුසුය. වෙනත් අයෙකු නොලැබේ නම්, පිහියකින් හෝ යමකින් තුවාලයක් කර ගත යුතුය. විභාග (විරුද්ධ ලිංගික) ශරීරයකදී නම්, සිහිය එළඹවාගෙන ශ්‍රමණ සංඥාව උපදවාගෙන, හිසෙහි හෝ අත් පා පිටිපස හෝ තුවාලයක් කර (පාංශුකූලය) ගැනීම සුදුසුය.

ကုသသင်္ကာမနဝတ္ထုကထာ

කුස තණ මාරු කිරීමේ වස්තුව පිළිබඳ කථාව.

၁၃၈. တဒနန္တရေ [Pg.330] ဝတ္ထုသ္မိံ ကုသံ သင်္ကာမေတွာ စီဝရံ အဂ္ဂဟေသီတိ ပုဗ္ဗေ ‘‘အာဒိယေယျာ’’တိ ဣမဿ ပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယံ နာမမတ္တေန ဒဿိတေသု ထေယျာဝဟာရ-ပသယှာဝဟာရ-ပရိကပ္ပာဝဟာရပအစ္ဆန္နာဝဟာရ-ကုသာဝဟာရေသု ကုသာဝဟာရေန အဝဟရီတိ အတ္ထော.

138. ඉන් පසුව එන වස්තුවෙහි, "කුස තණ මාරු කොට සිවුර ගත්තේය" යනු මීට පෙර "ආදියෙය්‍ය" යන පදයේ අර්ථ වර්ණනාවෙහි නාම මාත්‍රයෙන් දක්වන ලද ථෙය්‍යාවහාර, පසය්හාවහාර, පරිකප්පාවහාර, පච්ඡන්නාවහාර සහ කුසාවහාර යන සොරකම් අතුරින් කුසාවහාරයෙන් (කුස තණ මාරු කිරීමේ සොරකමෙන්) සොරා ගත්තේය යන්න අර්ථයයි.

ဣမေသံ ပန အဝဟာရာနံ ဧဝံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ယော ဟိ ကောစိ သဿာမိကံ ဘဏ္ဍံ ရတ္တိဘာဂေ ဝါ ဒိဝသဘာဂေ ဝါ သန္ဓိစ္ဆေဒါဒီနိ ကတွာ အဒိဿမာနော အဝဟရတိ, ကူဋမာနကူဋကဟာပဏာဒီဟိ ဝါ ဝဉ္စေတွာ ဂဏှာတိ, တဿေဝံ ဂဏှတော အဝဟာရော ‘‘ထေယျာဝဟာရော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මේ සොරකම්වල වෙනස මෙසේ දත යුතුය: යම් කිසිවෙක් අයිතිකරුවෙකු සහිත බඩුවක් රාත්‍රී කාලයේ හෝ දවල් කාලයේ හෝ බිත්ති සිදුරු කිරීම් ආදිය කර, නොපෙනී සිට සොරා ගන්නේද, නැතහොත් වංචනික මිමි, වංචනික කාසි ආදියෙන් රවටා ගන්නේද, එසේ ගන්නා වූ ඔහුගේ ඒ සොරකම "ථෙය්‍යාවහාරය" (රහසින් සොරකම් කිරීම) යැයි දත යුතුය.

ယော ပန ပရေ ပသယှ ဗလသာ အဘိဘုယျ, အထ ဝါ ပန သန္တဇ္ဇေတွာ ဘယံ ဒဿေတွာ တေသံ သန္တကံ ဂဏှာတိ, ပန္ထဃာတ-ဂါမဃာတာဒီနိ ကရောန္တာ ဒါမရိကစောရာ ဝိယ ကောဓဝသေန ပရဃရဝိလောပံ ကရောန္တာ အတ္တနော ပတ္တဗလိတော စ အဓိကံ ဗလက္ကာရေန ဂဏှန္တာ ရာဇ-ရာဇမဟာမတ္တာဒယော ဝိယ; တဿေဝံ ဂဏှတော အဝဟာရော ‘‘ပသယှာဝဟာရော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

යමෙක් අන්‍යන් මැඩපවත්වා බලාත්කාරයෙන් හෝ බිය ගන්වා බිය පෙන්වා ඔවුන් සතු දෙය ගන්නේද, එනම් මංකොල්ලකෑම්, ගම් පැහැරීම් ආදිය කරන වනචාරී සොරුන් මෙන් ද, ක්‍රෝධය නිසා අනුන්ගේ ගෙවල් කොල්ලකන අය මෙන් ද, තමාට ලැබිය යුතු බද්දට වඩා වැඩියෙන් බලහත්කාරයෙන් ගන්නා රජුන් සහ රජමහාමාත්‍යයන් මෙන් ද වේ. එසේ ගන්නා වූ ඔහුගේ ඒ සොරකම "පසය්හාවහාරය" (බලහත්කාරයෙන් පැහැර ගැනීම) යැයි දත යුතුය.

ပရိကပ္ပေတွာ ဂဏှတော ပန အဝဟာရော ‘‘ပရိကပ္ပာဝဟာရော’’တိ ဝုစ္စတိ, သော ဘဏ္ဍပရိကပ္ပ-ဩကာသပရိကပ္ပဝသေန ဒုဝိဓော. တတြာယံ ဘဏ္ဍပရိကပ္ပော – ဣဓေကစ္စော သာဋကတ္ထိကော အန္တောဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ‘‘သစေ သာဋကော ဘဝိဿတိ, ဂဏှိဿာမိ; သစေ သုတ္တံ, န ဂဏှိဿာမီ’’တိ ပရိကပ္ပေတွာ အန္ဓကာရေ ပသိဗ္ဗကံ ဂဏှာတိ, သာဋကော စေ တတြ ဟောတိ, ဥဒ္ဓါရေယေဝ ပါရာဇိကံ. သုတ္တံ စေ ဟောတိ, ရက္ခတိ. ဗဟိ နီဟရိတွာ မုဉ္စိတွာ ‘‘သုတ္တ’’န္တိ ဉတွာ ပုန အာဟရိတွာ ယထာဌာနေ ဌပေတိ, ရက္ခတိယေဝ. ‘‘သုတ္တ’’န္တိ ဉတွာပိ ‘‘ယံ လဒ္ဓံ, တံ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ဂစ္ဆတိ, ပဒဝါရေန ကာရေတဗ္ဗော. ဘူမိယံ ဌပေတွာ ဂဏှာတိ, ဥဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ. ‘‘စောရော, စောရော’’တိ သာမိကေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော ဆဍ္ဍေတွာ ပလာယတိ, ရက္ခတိ. သာမိကာ တံ ဒိသွာ ဂဏှန္တိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. အညော စေ ကောစိ ဂဏှာတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. အထ နိဝတ္တေသု သာမိကေသု သယမေဝ တံ ဒိသွာ ‘‘ပဂေဝေတံ မယာ နီဟဋံ, မမ ဒါနိ သန္တက’’န္တိ ဂဏှာတိ, ရက္ခတိ; ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတိ. ‘‘သစေ သုတ္တံ ဘဝိဿတိ, ဂဏှိဿာမိ; သစေ သာဋကော, န ဂဏှိဿာမိ. သစေ [Pg.331] သပ္ပိ ဘဝိဿတိ, ဂဏှိဿာမိ; သစေ တေလံ, န ဂဏှိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပရိကပ္ပေတွာ ဂဏှန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော.

සිතින් කල්පනා කර (සලකා බලා) ගන්නා වූ සොරකම "පරිකප්පාවහාරය" යැයි කියනු ලැබේ. එය භාණ්ඩ පරිකප්පය සහ අවකාශ පරිකප්පය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි භාණ්ඩ පරිකප්පය මෙසේය: මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් වස්ත්‍රයක් ලබා ගැනීමේ අදහසින් කාමරයක් ඇතුළට ගොස්, "ඉදින් වස්ත්‍රයක් තිබේ නම් ගන්නෙමි, නූල් තිබේ නම් නොගන්නෙමි" යැයි සිතා අඳුරේ බෑගයක් ගනියි. එහි වස්ත්‍රයක් තිබේ නම්, එය ඔසවූ පමණින්ම පාරාජිකා වේ. ඉදින් නූල් තිබේ නම් පාරාජිකාවෙන් බේරෙයි. පිටතට ගෙන ලිහා බලා "මේ නූල්ය" යැයි දැන නැවත ගෙනවිත් තිබූ තැනම තබයි නම්, ඇවතින් මිදෙයි. "මේ නූල්ය" යැයි දැනගෙනත් "ලැබුණු දෙය ගත යුතුය" කියා යන්නේ නම්, පියවරක් පියවරක් පාසා ඇවැත් කළ යුතුය. බිම තබා නැවත ගන්නේ නම්, එසවීමේදී පාරාජිකා වේ. "සොරෙක්, සොරෙක්" යැයි අයිතිකරුවන් විසින් ලුහුබඳිනු ලැබූ විට බඩුව දමා පලා යයි නම්, බේරෙයි. අයිතිකරුවන් එය දැක ගන්නේ නම්, එය යහපත්ය. අන් අයෙක් එය ගන්නේ නම්, භාණ්ඩය ආපසු ගෙවිය යුතුය. ඉදින් අයිතිකරුවන් ආපසු ගිය පසු, තමාම එය දැක "මම මෙය කලින්ම ගෙන ආවෙමි, දැන් මෙය මගේය" යැයි සිතා ගන්නේ නම්, පාරාජිකාවෙන් බේරෙයි, නමුත් භාණ්ඩය ගෙවිය යුතුය. "ඉදින් නූල් තිබේ නම් ගන්නෙමි, වස්ත්‍ර තිබේ නම් නොගන්නෙමි. ඉදින් ගිතෙල් තිබේ නම් ගන්නෙමි, තෙල් තිබේ නම් නොගන්නෙමි" යනාදී වශයෙන් සිතා ගන්නා තැනැත්තාට ද මේ ක්‍රමයම වේ.

မဟာပစ္စရိယာဒီသု ပန ‘‘သာဋကတ္ထိကောပိ သာဋကပသိဗ္ဗကမေဝ ဂဟေတွာ နိက္ခန္တော ဗဟိ ဌတွာ မုဉ္စိတွာ ‘သာဋကော အယ’န္တိ ဒိသွာ ဂစ္ဆန္တော ပဒုဒ္ဓါရေနေဝ ကာရေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ပန ‘‘သစေ သာဋကော ဘဝိဿတိ, ဂဏှိဿာမီ’’တိ ပရိကပ္ပိတတ္တာ ပရိကပ္ပော ဒိဿတိ, ဒိသွာ ဟဋတ္တာ ပရိကပ္ပာဝဟာရော န ဒိဿတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ယံ ပရိကပ္ပိတံ တံ အဒိဋ္ဌံ ပရိကပ္ပိတဘာဝေ ဌိတံယေဝ ဥဒ္ဓရန္တဿ အဝဟာရော ဝုတ္တော, တသ္မာ တတ္ထ ပရိကပ္ပာဝဟာရော ဒိဿတိ. ‘‘တံ မညမာနော တံ အဝဟရီ’’တိ ပါဠိယာ စ သမေတီတိ. တတ္ထ ယွာယံ ‘‘သစေ သာဋကော ဘဝိဿတိ, ဂဏှိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော ပရိကပ္ပော, အယံ ‘‘ဘဏ္ဍပရိကပ္ပော’’ နာမ.

මහාපච්චරී ආදී අටුවාවල නම් "වස්ත්‍රයක් සෙවූ තැනැත්තා ද වස්ත්‍ර බෑගයම ගෙන නික්මී, පිටත සිට ලිහා 'මේ වස්ත්‍රයකි' යැයි දැක යන්නේ නම්, පියවරක් එසවූ පමණින්ම ඇවැත් කළ යුතුය" යැයි වදාරන ලදී. මෙහිදී "ඉදින් වස්ත්‍රයක් තිබේ නම් ගන්නෙමි" යැයි කලින් සිතූ නිසා පරිකප්පය (සිතා බැලීම) පෙනේ. නමුත් දැකගෙන ගත් නිසා පරිකප්පාවහාරය නොපෙනේ. මහා අටුවාවෙහි නම්, යමක් සිතා බලන ලද ද, එය නොදැකම සිතූ ආකාරයෙන්ම පවතින විටම ඔසවන්නාගේ සොරකම කියන ලදී. එබැවින් එහි පරිකප්පාවහාරය පෙනේ. එය "ඒ යැයි සිතා එය සොරා ගත්තේය" යන පාලි පාඨය සමඟ ද ගැළපේ. එහි "ඉදින් වස්ත්‍රයක් වේ නම් ගන්නෙමි" යනාදී ක්‍රමයෙන් සිදුවන යම් සිතා බැලීමක් වේද, එය "භාණ්ඩ පරිකප්පය" නම් වේ.

ဩကာသပရိကပ္ပော ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ဣဓေကစ္စော လောလဘိက္ခု ပရပရိဝေဏံ ဝါ ကုလဃရံ ဝါ အရညေ ကမ္မန္တသာလံ ဝါ ပဝိသိတွာ တတ္ထ ကထာသလ္လာပေန နိသိန္နော ကိဉ္စိ လောဘနေယျံ ပရိက္ခာရံ ဩလောကေတိ, ဩလောကေန္တော စ ပန ဒိသွာ ဒွါရပမုခဟေဋ္ဌာပါသာဒပရိဝေဏဒွါရကောဋ္ဌကရုက္ခမူလာဒိဝသေန ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ‘‘သစေ မံ ဧတ္ထန္တရေ ပဿိဿန္တိ, ဒဋ္ဌုကာမတာယ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တော ဝိယ ဧတေသံယေဝ ဒဿာမိ; နော စေ ပဿိဿန္တိ, ဟရိဿာမီ’’တိ ပရိကပ္ပေတိ. တဿ တံ အာဒါယ ပရိကပ္ပိတပရိစ္ဆေဒံ အတိက္ကန္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ. သစေ ဥပစာရသီမံ ပရိကပ္ပေတိ, တဒဘိမုခေါဝ ဂစ္ဆန္တော ကမ္မဋ္ဌာနာဒီနိ မနသိ ကရောန္တော ဝါ အညဝိဟိတော ဝါ အသတိယာ ဥပစာရသီမံ အတိက္ကမတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. အထာပိဿ တံ ဌာနံ ပတ္တဿ စောရော ဝါ ဟတ္ထီ ဝါ ဝါဠမိဂေါ ဝါ မဟာမေဃော ဝါ ဝုဋ္ဌဟတိ, သော စ တမှာ ဥပဒ္ဒဝါ မုစ္စိတုကမျတာယ သဟသာ တံ ဌာနံ အတိက္ကမတိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘ယသ္မာ မူလေဝ ထေယျစိတ္တေန ဂဟိတံ, တသ္မာ န ရက္ခတိ, အဝဟာရောယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. အယံ တာဝ မဟာအဋ္ဌကထာနယော. မဟာပစ္စရိယံ ပန ‘‘သစေပိ သော အန္တောပရိစ္ဆေဒေ ဟတ္ထိံ ဝါ အဿံ ဝါ အဘိရုဟိတွာ တံ နေဝ ပါဇေတိ, န ပါဇာပေတိ; ပရိစ္ဆေဒေ အတိက္ကန္တေပိ ပါရာဇိကံ နတ္ထိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တတြ ယွာယံ ‘‘သစေ မံ ဧတ္ထန္တရေ ပဿိဿန္တိ, ဒဋ္ဌုကာမတာယ ဂဟေတွာ [Pg.332] ဝိစရန္တော ဝိယ ဧတေသံယေဝ ဒဿာမီ’’တိ ပဝတ္တော ပရိကပ္ပော, အယံ ‘‘ဩကာသပရိကပ္ပော’’ နာမ.

ස්ථාන පරිකල්පනය (ඕකාසපරිකප්පය) මෙසේ දත යුතුය - මෙහි ඇතැම් ලෝභී මහණෙක් අන්‍යයන්ගේ පිරිවෙනකට හෝ කුලගෙයකට හෝ වනයේ පිහිටි කර්මාන්ත ශාලාවකට හෝ පිවිස, එහි කථාසල්ලාපයෙන් වාඩි වී සිටින අතර ලෝභ සිත් උපදවන කිසියම් පිරිකරක් දකියි. එසේ බලන්නා වූ ඔහු එය දැක, දොරමුඛය, සඳලුතලය, පහළ මාලය, පිරිවෙන් දොරටුව, දොරටු මණ්ඩපය හෝ රුක්මුල ආදියෙන් සීමාවක් නියම කරගෙන, ''ඉදින් මොවුහු මේ අතරතුර මා දකිත් නම්, මෙය බැලීමේ කැමැත්තෙන් ගෙන හැසිරෙන්නෙකු මෙන් ඔවුන්ටම දෙන්නෙමි; ඉදින් මොවුහු මා නොදකිත් නම්, මෙය රැගෙන යන්නෙමි'' යි පරිකල්පනය (අදහසක්) කරයි. ඔහු එය රැගෙන තමා පරිකල්පනය කළ සීමාව ඉක්මවූ සැණින් පාරාජිකා වේ. ඉදින් ඔහු උපචාර සීමාව පරිකල්පනය කරයි නම්, ඒ දෙසටම යමින් කමටහන් ආදිය මෙනෙහි කරමින් හෝ අන් කටයුත්තක යෙදී සිටීම නිසා හෝ සිහිය නොමැතිකමින් උපචාර සීමාව ඉක්මවයි නම්, එය භාණ්ඩදෙය්‍ය (පිරිකර ආපසු දිය යුතු තත්ත්වයක්) වේ. එසේම ඒ ස්ථානයට පැමිණි ඔහුට සොරෙකුගෙන්, ඇතෙකුගෙන්, වන මෘගයෙකුගෙන් හෝ මහ වැස්සකින් උපද්‍රවයක් පැමිණි කල්හි, එම උපද්‍රවයෙන් මිදීමේ කැමැත්තෙන් වහා එම ස්ථානය ඉක්මවා යයි නම්, එය ද භාණ්ඩදෙය්‍යම වේ. මෙහිදී ඇතැම් ආචාර්යවරයෝ පවසන්නේ, ''මූලිකවම සොරසිතින් ගත් බැවින් සීමාවෙන් ආරක්ෂා නොවේ, සොරකමක්ම (පාරාජිකාවක්ම) වේ'' යනුවෙනි. මෙය මහා අට්ඨකථා ක්‍රමයයි. මහාපච්චරියෙහි නම්, ''ඉදින් ඔහු ඒ නියම කරගත් සීමාව ඇතුළත ඇතෙකු හෝ අශ්වයෙකු පිට නැඟී සිටියදී, ඔහුම සතා නොපදවයි නම් හෝ අන් ලවා නොපදවයි නම්, සීමාව ඉක්මවා ගිය ද පාරාජිකාවක් නැත, භාණ්ඩදෙය්‍යම වේ'' යැයි වදාරන ලදී. එහි ''ඉදින් මේ අතරතුර මා දකිත් නම්... ඔවුන්ටම දෙන්නෙමි'' යනාදී වශයෙන් පවතින යම් පරිකල්පනයක් වේ ද, එය ''ඕකාසපරිකප්ප'' (ස්ථාන පරිකල්පනය) නම් වේ.

ဧဝမိမေသံ ဒွိန္နမ္ပိ ပရိကပ္ပာနံ ဝသေန ပရိကပ္ပေတွာ ဂဏှတော အဝဟာရော ‘‘ပရိကပ္ပာဝဟာရော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙසේ මෙම පරිකල්පන (වර්ග) දෙකේම වසයෙන්, පරිකල්පනය කොට ගන්නා වූ මහණහුගේ සොරකම ''පරිකප්පාවහාරය'' යැයි දත යුතුය.

ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ပန အဝဟရဏံ ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရော. သော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ယော ဘိက္ခု မနုဿာနံ ဥယျာနာဒီသု ကီဠန္တာနံ ဝါ ပဝိသန္တာနံ ဝါ ဩမုဉ္စိတွာ ဌပိတံ အလင်္ကာရဘဏ္ဍံ ဒိသွာ ‘‘သစေ ဩနမိတွာ ဂဟေဿာမိ, ‘ကိံ သမဏော ဂဏှာတီ’တိ မံ ဇာနိတွာ ဝိဟေဌေယျု’’န္တိ ပံသုနာ ဝါ ပဏ္ဏေန ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတိ – ‘‘ပစ္ဆာ ဂဏှိဿာမီ’’တိ, တဿ ဧတ္တာဝတာ ဥဒ္ဓါရော နတ္ထီတိ န တာဝ အဝဟာရော ဟောတိ. ယဒါ ပန တေ မနုဿာ အန္တောဂါမံ ပဝိသိတုကာမာ တံ ဘဏ္ဍကံ ဝိစိနန္တာပိ အပဿိတွာ ‘‘ဣဒါနိ အန္ဓကာရော, သွေ ဇာနိဿာမာ’’တိ သာလယာ ဧဝ ဂတာ ဟောန္တိ. အထဿ တံ ဥဒ္ဓရတော ဥဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ. ‘‘ပဋိစ္ဆန္နကာလေယေဝ တံ မမ သန္တက’’န္တိ သကသညာယ ဝါ ‘‘ဂတာ ဒါနိ တေ, ဆဍ္ဍိတဘဏ္ဍံ ဣဒ’’န္တိ ပံသုကူလသညာယ ဝါ ဂဏှန္တဿ ပန ဘဏ္ဍဒေယျံ. တေသု ဒုတိယဒိဝသေ အာဂန္တွာ ဝိစိနိတွာ အဒိသွာ ဓုရနိက္ခေပံ ကတွာ ဂတေသုပိ ဂဟိတံ ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. ကသ္မာ? ယသ္မာ တဿ ပယောဂေန တေဟိ န ဒိဋ္ဌံ, ယော ပန တထာရူပံ ဘဏ္ဍံ ဒိသွာ ယထာဌာနေ ဌိတံယေဝ အပ္ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ထေယျစိတ္တော ပါဒေန အက္ကမိတွာ ကဒ္ဒမေ ဝါ ဝါလိကာယ ဝါ ပဝေသေတိ, တဿ ပဝေသိတမတ္တေယေဝ ပါရာဇိကံ.

සඟවා සොරකම් කිරීම ''පටිච්ඡන්නාවහාරය'' නම් වේ. එය මෙසේ දත යුතුය - යම් මහණෙක් මිනිසුන් උයන් ආදියේ ක්‍රීඩා කරමින් සිටියදී හෝ ඇතුළු වන විට ගලවා තැබූ ආභරණ ආදිය දැක, ''ඉදින් මම නැමී මෙය ගන්නේ නම්, 'ශ්‍රමණයන් වහන්සේ කුමක් ගන්නේදැයි' මොවුහු දැනගෙන මට පීඩා කරනු ඇතැයි'' සිතා, ''පසුව ගන්නෙමි'' යන අදහසින් වැලි වලින් හෝ කොළ රොඩු වලින් එය වසා තබයි. ඒ තාක් ඔහු විසින් එය ඔසවන ලද්දක් (උද්ධාරයක්) නොවන බැවින් සොරකමක් (පාරාජිකාවක්) සිදු නොවේ. යම් කලක ඒ මිනිසුන් ගමට යනු කැමතිව ඒ භාණ්ඩය සොයන නමුත් සොයාගත නොහැකිව, ''දැන් කළුවර වී ඇත, හෙට බලමු'' යි එය කෙරෙහි බලාපොරොත්තු සහිතවම ගියහොත්, ඉන්පසු ඔහු එය ගොඩගන්නා කල්හි පාරාජිකා වේ. ''වසා තැබූ වේලාවේදීම මෙය මාගේ දෙයක්'' යැයි ස්වකීය සංඥාවෙන් හෝ ''දැන් ඔවුන් ගොස් ඇත, මෙය අත්හළ දෙයක්'' යැයි පාංශුකූල සංඥාවෙන් ගන්නා මහණහුට නම් භාණ්ඩදෙය්‍ය වේ. ඔවුන් දෙවන දිනයේ පැමිණ සොයාගත නොහැකිව එය අත්හැර දමා ගිය පසුව ගත්තද එය භාණ්ඩදෙය්‍යම වේ. ඒ මන්ද? ඔහුගේ ප්‍රයෝගය නිසා ඔවුන්ට එය දැකගත නොහැකි වූ බැවිනි. යම් මහණෙක් එවැනි භාණ්ඩයක් දැක, තිබූ තැනම තිබියදී එය වසා නොතබා, සොරසිතින් යුතුව පයින් පාගා මඩේ හෝ වැල්ලේ ගිල්වයි ද, එසේ ගිල්වූ සැණින්ම ඔහුට පාරාජිකා වේ.

ကုသံ သင်္ကာမေတွာ ပန အဝဟရဏံ ‘‘ကုသာဝဟာရော’’တိ ဝုစ္စတိ. သောပိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ယော ဘိက္ခု ကုသံ ပါတေတွာ စီဝရေ ဘာဇိယမာနေ အတ္တနော ကောဋ္ဌာသဿ သမီပေ ဌိတံ အပ္ပဂ္ဃတရံ ဝါ မဟဂ္ဃတရံ ဝါ သမသမံ ဝါ အဂ္ဃေန ပရဿ ကောဋ္ဌာသံ ဟရိတုကာမော အတ္တနော ကောဋ္ဌာသေ ပတိတံ ကုသဒဏ္ဍကံ ပရဿ ကောဋ္ဌာသေ ပါတေတုကာမော ဥဒ္ဓရတိ, ရက္ခတိ တာဝ. ပရဿ ကောဋ္ဌာသေ ပါတေတိ, ရက္ခတေဝ. ယဒါ ပန တသ္မိံ ပတိတေ ပရဿ ကောဋ္ဌာသတော ပရဿ ကုသဒဏ္ဍကံ ဥဒ္ဓရတိ, ဥဒ္ဓဋမတ္တေ ပါရာဇိကော ဟောတိ. သစေ ပဌမတရံ ပရကောဋ္ဌာသတော ကုသဒဏ္ဍကံ ဥဒ္ဓရတိ အတ္တနော ကောဋ္ဌာသေ ပါတေတုကာမတာယ ဥဒ္ဓါရေ ရက္ခတိ[Pg.333], ပါတနေ ရက္ခတိ. အတ္တနော ကောဋ္ဌာသတော ပန အတ္တနော ကုသဒဏ္ဍကံ ဥဒ္ဓရတိ, ဥဒ္ဓါရေယေဝ ရက္ခတိ. တံ ဥဒ္ဓရိတွာ ပရကောဋ္ဌာသေ ပါတေန္တဿ ဟတ္ထတော မုတ္တမတ္တေ ပါရာဇိကံ.

සළාක (මිනුම් දඬු) මාරු කර සොරකම් කිරීම ''කුසාවහාරය'' යැයි කියනු ලැබේ. එය ද මෙසේ දත යුතුය - යම් මහණෙක් සිවුරු බෙදන කල්හි, තම කොටසට ආසන්නයේ තිබෙන අඩු අගයක් ඇති හෝ වැඩි අගයක් ඇති හෝ සමාන අගයක් ඇති අනුන්ගේ කොටසක් ගැනීමේ කැමැත්තෙන්, තම කොටසට වැටී ඇති සළාක කැබැල්ල අනුන්ගේ කොටසට දැමීමට සිතා ඔසවයි නම්, ඒ තාක් (සොරකමෙන්) ආරක්ෂා වේ. අනුන්ගේ කොටසට දමන විට ද ආරක්ෂා වේ. එහෙත් එය එහි වැටුණු පසු අනුන්ගේ කොටසෙන් අනුන්ගේ සළාක කැබැල්ල ඔසවයි නම්, එසේ එසවූ සැණින් පාරාජිකා වේ. ඉදින් පළමුව අනුන්ගේ කොටසෙන් සළාක කැබැල්ල තම කොටසට දැමීමේ කැමැත්තෙන් ඔසවයි නම්, එසවීමේදී ද දැමීමේදී ද පාරාජිකා නොවේ. තම කොටසෙන් තම සළාක කැබැල්ල ඔසවයි නම්, එසවීමේදීම (සොරකමෙන්) ආරක්ෂා වේ. එය ඔසවා අනුන්ගේ කොටසට දමන්නා වූ මහණහුගේ අතින් එය මිදුණු සැණින් පාරාජිකා වේ.

သစေ ပန ဒွီသုပိ ကောဋ္ဌာသေသု ပတိတဒဏ္ဍကေ အဒဿနံ ဂမေတိ, တတော အဝသေသဘိက္ခူသု ဂတေသု ဣတရော ‘‘‘မယှံ, ဘန္တေ, ဒဏ္ဍကော န ပညာယတီ’တိ. ‘မယှမ္ပိ, အာဝုသော, န ပညာယတီ’တိ. ‘ကတမော ပန, ဘန္တေ, မယှံ ဘာဂေါ’တိ? ‘အယံ တုယှံ ဘာဂေါ’’’တိ အတ္တနော ဘာဂံ ဒဿေတိ, တသ္မိံ ဝိဝဒိတွာ ဝါ အဝိဝဒိတွာ ဝါ တံ ဂဏှိတွာ ဂတေ ဣတရော တဿ ဘာဂံ ဥဒ္ဓရတိ, ဥဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ. သစေပိ တေန ‘‘အဟံ မမ ဘာဂံ တုယှံ န ဒေမိ, တွံ ပန အတ္တနော ဘာဂံ ဉတွာ ဂဏှာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘နာယံ မမာ’’တိ ဇာနန္တောပိ တဿေဝ ဘာဂံ ဂဏှာတိ, ဥဒ္ဓါရေ ပါရာဇိကံ. သစေ ပန ဣတရော ‘‘အယံ တုယှံ ဘာဂေါ, အယံ မယှံ ဘာဂေါတိ ကိံ ဣမိနာ ဝိဝါဒေနာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘မယှံ ဝါ ပတ္တော ဟောတု, တုမှာကံ ဝါ, ယော ဝရဘာဂေါ တံ တုမှေ ဂဏှထာ’’တိ ဝဒတိ, ဒိန္နကံ နာမ ဂဟိတံ ဟောတိ, နတ္ထေတ္ထ အဝဟာရော. သစေပိ သော ဝိဝါဒဘီရုကော ဘိက္ခု ‘‘ယံ တုယှံ ရုစ္စတိ, တံ ဂဏှာ’’တိ ဝုတ္တော အတ္တနော ပတ္တံ ဝရဘာဂံ ဌပေတွာ လာမကံယေဝ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, တတော ဣတရဿ ဝိစိနိတာဝသေသံ ဂဏှန္တဿာပိ အဝဟာရော နတ္ထေဝါတိ.

ඉදින් කොටස් දෙකෙහිම වැටී තිබුණු සළාක කැබලි දෙකම නොපෙනී යන්නට සලස්වයි නම්, ඉන්පසු සෙසු භික්ෂූන් වැඩම කළ පසු අනෙක් භික්ෂුව ''ස්වාමීනි, මාගේ සළාක කැබැල්ල නොපෙනේ'' යැයි කීවිට, ''ඇවැත්නි, මාගේ එකද නොපෙනේ'' යැයි පවසා, ''ස්වාමීනි, එසේනම් මාගේ කොටස කුමක්දැයි'' ඇසූ කල්හි ''මෙය ඔබගේ කොටසයි'' කියා තමාගේ කොටස පෙන්වයි ද, එම භික්ෂුව විවාද කොට හෝ විවාද නොකොට හෝ එය ගෙන ගිය පසු, අනෙකා ඔහුගේ කොටස ඔසවයි නම්, එසේ එසවීමේදී පාරාජිකා වේ. ඉදින් ඔහු ''මම මාගේ කොටස ඔබට නොදෙමි, ඔබ ඔබගේ කොටස හඳුනාගෙන ගන්න'' යැයි කී කල්හි, ''මෙය මාගේ නොවේ'' යැයි දැන දැනත් ඔහුගේම කොටස ගනියි නම්, එසවීමේදී පාරාජිකා වේ. ඉදින් අනෙක් තැනැත්තා ''මෙය ඔබගේ කොටසය, මෙය මාගේ කොටසය කියා මේ විවාදයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?'' යි සිතා, ''මාගේ කොටසට හිමි වූයේ වුවද, ඔබගේ කොටසට හිමි වූයේ වුවද, යම් උතුම් කොටසක් ඇද්ද එය ඔබ ගන්න'' යැයි පවසයි නම්, එය දෙන ලද දෙයක් ලෙස ගන්නා ලද්දක් වන බැවින් මෙහි සොරකමක් නැත. ඉදින් විවාදයට බිය වූ ඒ මහණ ''ඔබ කැමති දෙයක් ගන්න'' යැයි කී කල්හි, තමාට හිමි වූ උතුම් කොටස තබා බාල කොටසම ගෙන යයි නම්, ඉන්පසු අනෙක් මහණහු විසින් තෝරා ඉතිරි වූ කොටස ගත්තද සොරකමක් සිදු නොවේ.

အဋ္ဌကထာသုပန ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကုသသင်္ကာမနဝသေန စီဝရဘာဇနီယမေဝ ဧကံ အာဂတံ, စတုန္နမ္ပိ ပန ပစ္စယာနံ ဥပ္ပတ္တိဉ္စ ဘာဇနီယဉ္စ နီဟရိတွာ ဒဿေတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝဉ္စ ဝတွာ စီဝရက္ခန္ဓကေ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သီဝေယျကံ ဒုဿယုဂံ; ဘိက္ခုသံဃဿ စ ဂဟပတိစီဝရံ အနုဇာနာတူ’’တိ (မဟာဝ. ၃၃၇) ဣဒံ ဇီဝကဝတ္ထုံ အာဒိံ ကတွာ ဥပ္ပန္နစီဝရကထာ, သေနာသနက္ခန္ဓကေ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ရာဇဂဟံ ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဟောတိ, မနုဿာ န သက္ကောန္တိ သံဃဘတ္တံ ကာတုံ, ဣစ္ဆန္တိ ဥဒ္ဒေသဘတ္တံ နိမန္တနံ သလာကဘတ္တံ ပက္ခိကံ ဥပေါသထိကံ ပါဋိပဒိကံ ကာတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၃၂၅) ဣဒံ သုတ္တမာဒိံ ကတွာ ပိဏ္ဍပါတကထာ, သေနာသနက္ခန္ဓကေယေဝ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန သတ္တရသဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ အညတရံ ပစ္စန္တိမံ မဟာဝိဟာရံ ပဋိသင်္ခရောန္တိ – ‘ဣဓ မယံ ဝဿံ ဝသိဿာမာ’တိ. အဒ္ဒသံသု ခေါ ဆဗ္ဗဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ သတ္တရသဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ ဝိဟာရံ ပဋိသင်္ခရောန္တေ’’တိ (စူဠဝ. ၃၁၆) ဣဒံ ဆဗ္ဗဂ္ဂိယဝတ္ထုံ အာဒိံ ကတွာ အာဂတသေနာသနကထာ, တဒဝသာနေ စ သပ္ပိအာဒိဘေသဇ္ဇကထာ ဝိတ္ထာရေန [Pg.334] ကထိတာ. မယံ ပန တံ သဗ္ဗံ အာဂတာဂတဋ္ဌာနေယေဝ ကထယိဿာမ; ဧဝံ ကထနေ ကာရဏံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမေဝ.

අටුවාවන්හි මෙසේ පවසා ඇත - “මෙහිදී කුස (සලකුණු) මාරු කිරීමේ වශයෙන් සිවුරු බෙදීම පිළිබඳ පමණක් එක් විස්තරයක් සඳහන් වී ඇත. එහෙත් සතර ප්‍රත්‍යයන්ගේම උපත්තිය හා ඒවා බෙදා වෙන් කිරීම පිළිබඳවද කරුණු ගෙනහැර දැක්විය යුතුය.” මෙසේ පවසා චීවරක්ඛන්ධකයෙහි “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ මේ සීවෙය්‍යක වස්ත්‍ර යුගලය පිළිගන්නා සේක්වා, භික්ෂු සංඝයාටද ගහපති චීවරය අනුදැන වදාරන සේක්වා” යනාදී වශයෙන් එන ජීවක වස්තුව ආදිකොට ඇති උපන් චීවර කථාවද, සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි “එකල්හි රජගහ නුවර දුර්භික්ෂ විය, මිනිස්සු සංඝයා විෂයෙහි සාමූහික දානයන් දීමට අපොහොසත් වූහ, ඔවුන්ට උදේස බත්, ආරාධිත බත්, සලාක බත්, පක්ෂික බත්, උපෝසථ බත්, පාටිපදික බත් දීමට වුවමනා විය” යනාදී සූත්‍රය ආදිකොට ඇති පිණ්ඩපාත කථාවද, එම සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහිම “එකල්හි සතළොස් වගිය භික්ෂූහු එක්තරා ප්‍රත්‍යන්ත මහා විහාරයක් ‘මෙහි අප වස් වසන්නෙමු’ යයි ප්‍රතිසංස්කරණය කරති; ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූහු සතළොස් වගිය භික්ෂූන් විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරනු දුටහ” යනාදී ඡබ්බග්ගිය වස්තුව ආදිකොට ඇති සේනාසන කථාවද, ඒ අවසානයෙහි සප්පි (ගිතෙල්) ආදී ඖෂධ පිළිබඳ කථාවද විස්තර වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. අපි වනාහි ඒ සියලු කථාවන් අදාළ පාළි පාඨයන් යෙදෙන ස්ථානයන්හිදීම පවසන්නෙමු. මෙසේ පැවසීමට හේතුව පෙර පවසන ලද්දේමය.

ကုသသင်္ကာမနဝတ္ထုကထာ နိဋ္ဌိတာ.

කුසසංකාමන වස්තු කථාව නිම කරන ලදී.

၁၃၉. ဣတော ပရံ ဇန္တာဃရဝတ္ထု ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

139. මෙයින් පසුව එන ජන්තාඝර වස්තුව (ගිනිහල් ගෙය පිළිබඳ වස්තුව) පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၁၄၀. ပဉ္စသု ဝိဃာသဝတ္ထူသု တေ ဘိက္ခူ အနုပသမ္ပန္နေန ကပ္ပိယံ ကာရာပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိံသု. ဝိဃာသံ ပန ဂဏှန္တေန ခါဒိတာဝသေသံ ဆဍ္ဍိတံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဒိ သက္ကောတိ ခါဒန္တေ ဆဍ္ဍာပေတွာ ဂဏှိတုံ, ဧတမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. အတ္တဂုတ္တတ္ထာယ ပန ပရာနုဒ္ဒယတာယ စ န ဂဟေတဗ္ဗံ.

140. විඝාස වස්තු (අනුභව කොට ඉතිරි වූ ආහාර) පහේදී ඒ භික්ෂූහු අනුපසම්පන්නයෙකු ලවා කැප කරවාගෙන වැළඳූහ. ඉතිරි වූ ආහාර (ඉඳුල්) ගන්නා භික්ෂුව විසින් අනුභව කොට ඉතිරි වූ, ඉවත දැමූ දෙය ගත යුතුය. අනුභව කරමින් සිටින සතුන් පළවා හැර එය ගැනීමට හැකි නම්, එයද ගැනීම වටියි. එහෙත් තමාගේ ආරක්ෂාව පිණිසත්, සිංහාදී අනෙක් සතුන් කෙරෙහි පවතින අනුකම්පාව නිසාත් එය නොගත යුතුය.

၁၄၁. ဩဒနခါဒနီယပူဝဥစ္ဆုတိမ္ဗရူသကဘာဇနီယဝတ္ထူသု အပရဿ ဘာဂံ ဒေဟီတိ အသန္တံ ပုဂ္ဂလံ အာဟ. အမူလကံ အဂ္ဂဟေသီတိ သာမိကေသု ဒေန္တေသု ဧဝံ အဂ္ဂဟေသိ. အနာပတ္တိ ဘိက္ခု ပါရာဇိကဿာတိ သာမိကေဟိ ဒိန္နံ အဂ္ဂဟေသိ; တေနဿ အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ. အာပတ္တိ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေ ပါစိတ္တိယဿာတိ ယော ပနာနေန သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေါ ဝုတ္တော, တသ္မိံ ပါစိတ္တိယံ အာဟ; ပရတော တေကဋုလယာဂုဝတ္ထုမှိ ဝိယ. ဂဟဏေ ပန အယံ ဝိနိစ္ဆယော – သံဃဿ သန္တကံ သမ္မတေန ဝါ အာဏတ္တေဟိ ဝါ အာရာမိကာဒီဟိ ဒိယျမာနံ, ဂိဟီနဉ္စ သန္တကံ သာမိကေန ဝါ အာဏတ္တေန ဝါ ဒိယျမာနံ ‘‘အပရဿ ဘာဂံ ဒေဟီ’’တိ ဝတွာ ဂဏှတော ဘဏ္ဍဒေယျံ. အညေန ဒိယျမာနံ ဂဏှန္တော ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. အသမ္မတေန ဝါ အနာဏတ္တေန ဝါ ဒိယျမာနေ ‘‘အပရမ္ပိ ဘာဂံ ဒေဟီ’’တိ ဝတွာ ဝါ ကူဋဝဿာနိ ဂဏေတွာ ဝါ ဂဏှန္တော ပတ္တစတုက္ကေ ဝိယ တဿုဒ္ဓါရေယေဝ ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. ဣတရေဟိ ဒိယျမာနံ ဧဝံ ဂဏှတော ဘဏ္ဍဒေယျံ. သာမိကေန ပန ‘‘ဣမဿ ဒေဟီ’’တိ ဒါပိတံ ဝါ သယံ ဒိန္နံ ဝါ သုဒိန္နန္တိ အယမေတ္ထ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာဝိနိစ္ဆယတော သာရော.

141. බත්, කැවිලි, පූව, උක් සහ තිඹිරි බෙදන වස්තූන්හිදී “අනෙක් කෙනෙකුට කොටසක් දෙන්නැයි” පවසමින් එහි නොමැති පුද්ගලයෙකු පිළිබඳව පැවසීය. “මුලක් (අයිතියක්) නොමැතිව ගත්තේය” යනු අයිතිකරුවන් දෙන කල්හි මෙසේ සාවද්‍ය ලෙස ගත් බවයි. “භික්ෂුවට පාරාජිකා ඇවතක් නැත” යනු අයිතිකරුවන් විසින් දෙන ලද දෙයම ගත් බැවිනි; ඒ නිසා ඇවතක් නැතැයි පවසන ලදී. “සම්පජාන මුසාවාදයෙහි පාචිත්තිය ඇවතක් වේ” යනු ඔහු විසින් දැන දැන පවසන ලද බොරුව නිසා පසුව එන තෙකටුල යාගු වස්තුවේ මෙන් පාචිත්තියක් පවසන ලදී. මෙහි ගැනීමේදී විනිශ්චය මෙසේය - සංඝයා සන්තක දෙය සම්මත භික්ෂුවක හෝ ඔහු විසින් අණ කරන ලද ආරාමිකාදීන් විසින් හෝ දෙන කල්හි, ගිහියන් සන්තක දෙය අයිතිකරුවෙකු හෝ ඔහු විසින් අණ කරන ලද අයෙකු විසින් හෝ දෙන කල්හි, “අනෙක් කෙනෙකුටත් කොටසක් දෙන්නැයි” පවසා ගන්නා භික්ෂුවට භාණ්ඩය පෙරළා දීම (භණ්ඩදෙය්‍ය) හිමිවේ. අන් අයෙකු දෙන විට ගන්නා භික්ෂුව භාණ්ඩයේ වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. සම්මත නොකළ හෝ අණ නොකළ අයෙකු දෙන කල්හි “තව කොටසක් දෙන්නැයි” පවසා හෝ කූට ලෙස වස් ගණන් කර හෝ ගන්නා භික්ෂුව, පාත්‍ර සතරේ විනිශ්චයේදී මෙන් ඔහු එය ඔසවන අවස්ථාවේදීම භාණ්ඩයේ අගය අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. අනෙක් අය දෙන කල්හි මෙසේ ගන්නා අයට භාණ්ඩය පෙරළා දීම හිමි වේ. එහෙත් අයිතිකරු විසින් “මොහුට දෙන්නැයි” පවසා දුන් හෝ ඔහු විසින්ම දුන් දෙය මැනවින් දෙන ලද්දකි; මෙය සියලු අටුවා විනිශ්චයන්හි සාරයයි.

၁၄၂-၃. ဩဒနိယဃရာဒိဝတ္ထူသု – ဩဒနိယဃရံ နာမ ဝိက္ကာယိကဘတ္တပစနဃရံ. သူနဃရံ နာမ ဝိက္ကာယိကမံသပစနဃရံ. ပူဝဃရံ နာမ ဝိက္ကာယိကခဇ္ဇကပစနဃရံ. သေသမေတ္ထ, ပရိက္ခာရဝတ္ထူသု စ ပါကဋမေဝ.

142-3. ඕදනියඝර ආදී වස්තූන්හි - ඕදනියඝර යනු විකිණීම පිණිස බත් පිසින ස්ථානයයි. සූනඝර යනු විකිණීම පිණිස මස් පිසින ස්ථානයයි. පූවඝර යනු විකිණීම පිණිස කැවිලි පිසින ස්ථානයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස සහ පිරිකර වස්තූන්හි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၁၄၄. ပီဌဝတ္ထုသ္မိံ [Pg.335] – သော ဘိက္ခု ပရိကပ္ပေတွာ ‘‘ဧတံ ဌာနံ သမ္ပတ္တံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ သင်္ကာမေသိ. တေနဿ သင်္ကာမနေ အဝဟာရော နတ္ထိ. သင်္ကာမေတွာ ပန ပရိကပ္ပိတောကာသတော ဂဟဏေ ပါရာဇိကံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဟရန္တော စ ယဒိ ပီဌကေ ထေယျစိတ္တံ နတ္ထိ, ထဝိကံ အဂ္ဃာပေတွာ ကာရေတဗ္ဗော. အထ ပီဌကေပိ အတ္ထိ, ဥဘော အဂ္ဃာပေတွာ ကာရေတဗ္ဗောတိ. ဘိသိအာဒီနိ တီဏိ ဝတ္ထူနိ ပါကဋာနေဝ.

144. පීඨ වස්තුවෙහි - ඒ භික්ෂුව “මේ ස්ථානයට පැමිණි භාණ්ඩය ගන්නෙමි” යි කල්පනා කොට එය මාරු කළේය. ඒ නිසා මාරු කිරීමේදී පමණක් ඔහුට සොරකමක් සිදු නොවේ. එහෙත් මාරු කොට තමා සිතූ ස්ථානයෙන් එය ගත් කල්හි පාරාජිකා වන බව පවසන ලදී. මෙසේ ගෙන යන කල්හි ඉදින් අසුන (පීඨය) කෙරෙහි සොර සිතක් නැතිනම්, මල්ලේ වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. ඉදින් අසුන කෙරෙහිද සොර සිත ඇත්නම්, දෙකෙහිම වටිනාකම අනුව කළ යුතු බව දත යුතුය. බිසි ආදී වස්තූන් තුන පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၁၄၆. ဝိဿာသဂ္ဂါဟာဒီသု တီသု ဝတ္ထူသု ဂဟဏေ အနာပတ္တိ, အာဟရာပေန္တေသု ဘဏ္ဍဒေယျံ. ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌဿ ပဋိဝိသော အန္တောဥပစာရသီမာယံ ဌိတဿေဝ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ယဒိ ပန ဒါယကာ ‘‘ဗဟိဥပစာရဋ္ဌာနမ္ပိ ဘန္တေ, ဘာဂံ ဂဏှထ, အာဂန္တွာ ပရိဘုဉ္ဇိဿန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ, ဧဝံ အန္တောဂါမဋ္ဌာနမ္ပိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

146. විශ්වාසයෙන් ගැනීම (විස්සාසග්‍රාහ) ආදී වස්තු තුනේදී ගැනීම නිසා ඇවතක් නැත, අයිතිකරුවන් ලවා ගෙන්වා ගන්නේ නම් භාණ්ඩය පෙරළා දිය යුතුය. පිණ්ඩපාතය සඳහා ගිය භික්ෂුවට හිමි කොටස උපචාර සීමාව ඇතුළත සිටින විටම ගැනීම වටියි. ඉදින් දායකයෝ “ස්වාමීනි, උපචාරයෙන් පිටත සිටින භික්ෂූන්ටත් කොටසක් ගන්න, ඔවුන් පැමිණ වළඳනු ඇත” යි පවසත් නම්, ගම් ඇතුළත සිටින භික්ෂූන් උදෙසාද ගැනීම වටියි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၁၄၈-၉. သတ္တသု အမ္ဗစောရကာဒိဝတ္ထူသု ပံသုကူလသညာယ ဂဟဏေ အနာပတ္တိ, အာဟရာပေန္တေသု ဘဏ္ဍဒေယျံ, ထေယျစိတ္တေန ပရိဘောဂေ ပါရာဇိကံ. တတြာယံ ဝိနိစ္ဆယော – သာမိကာပိ သာလယာ, စောရာပိ သာလယာ, ပံသုကူလသညာယ ခါဒန္တဿ ဘဏ္ဍဒေယျံ, ထေယျစိတ္တေန ဂဏှတော ဥဒ္ဓါရေယေဝ အဝဟာရော, ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃာပေတွာ ကာရေတဗ္ဗော. သာမိကာ သာလယာ, စောရာ နိရာလယာ, ဧသေဝ နယော. သာမိကာ နိရာလယာ, စောရာ သာလယာ; ‘‘ပုန ဂဏှိဿာမာ’’တိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဂဟနဋ္ဌာနေ ခိပိတွာ ဂတာ, ဧသေဝ နယော. ဥဘောပိ နိရာလယာ, ပံသုကူလသညာယ ခါဒတော အနာပတ္တိ, ထေယျစိတ္တေန ဒုက္ကဋံ.

148-9. අඹ සොරකම් ආදී වස්තු හතෙහි පාංශුකූල සංඥාවෙන් ගැනීමෙන් ඇවතක් නැත. අයිතිකරුවන් ලවා ගෙන්වා ගන්නේ නම් භාණ්ඩය පෙරළා දිය යුතුය. සොර සිතින් පරිභෝජනය කළහොත් පාරාජිකා වේ. එහි විනිශ්චය මෙසේය - අයිතිකරුවෝද ආලය සහිතය, සොරුන්ද ආලය සහිතය. එවැනි විටෙක පාංශුකූල සංඥාවෙන් අනුභව කරන්නාට භාණ්ඩය පෙරළා දීම හිමිවේ. සොර සිතින් ගන්නාට එය එසවූ කෙණෙහිම සොරකම (අවහාරය) වේ, භාණ්ඩයේ වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. අයිතිකරුවන් ආලය සහිතවද සොරුන් ආලය රහිතවද සිටින විටද මෙම ක්‍රමයම වේ. අයිතිකරුවන් ආලය රහිතවද සොරුන් ආලය සහිතවද සිටින විට, එනම් “නැවත ගන්නෙමු” යි සිතා කිසියම් පඳුරක් අසල දමා ගිය විටද මෙම ක්‍රමයම වේ. දෙපාර්ශ්වයම ආලය රහිත නම්, පාංශුකූල සංඥාවෙන් අනුභව කරන්නාට ඇවතක් නැත, සොර සිතින් අනුභව කරන්නාට දුක්කට ඇවතක් වේ.

သံဃဿ အမ္ဗာဒီသု ပန သံဃာရာမေ ဇာတံ ဝါ ဟောတု, အာနေတွာ ဒိန္နံ ဝါ ပဉ္စမာသကံ ဝါ အတိရေကပဉ္စမာသကံ ဝါ အဂ္ဃနကံ အဝဟရန္တဿ ပါရာဇိကံ. ပစ္စန္တေ စောရုပဒ္ဒဝေန ဂါမေသု ဝုဋ္ဌဟန္တေသု ဘိက္ခူပိ ဝိဟာရေ ဆဍ္ဍေတွာ ‘‘ပုန အာဝသန္တေ ဇနပဒေ အာဂမိဿာမာ’’တိ သဥဿာဟာဝ ဂစ္ဆန္တိ. ဘိက္ခူ တာဒိသံ ဝိဟာရံ ပတွာ အမ္ဗပက္ကာဒီနိ ‘‘ဆဍ္ဍိတကာနီ’’တိ ပံသုကူလသညာယ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, အနာပတ္တိ; ထေယျစိတ္တေန ပရိဘုဉ္ဇတော အဝဟာရော ဟောတိ, ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃာပေတွာ ကာရေတဗ္ဗော.

සංඝයා සන්තක අඹ ආදියෙහි, එය සංඝාරාමයෙහි හටගත් දෙයක් හෝ වේවා, ගෙනැවිත් පූජා කරන ලද දෙයක් හෝ වේවා, මසක පහක් හෝ ඊට වැඩි වටිනාකමකින් යුත් දෙයක් සොරකම් කරන්නාට පාරාජිකා වේ. ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක සොර බිය නිසා ගම් වැසියන් ගම් අත්හැර යන විට, භික්ෂූන්ද විහාර අත්හැර “නැවත ජනපදය පදිංචි වූ පසු එන්නෙමු” යි යන බලාපොරොත්තුවෙන් වඩිති. එවැනි විහාරයකට පැමිණෙන භික්ෂූහු එහි ඇති අඹ ආදිය “අත්හැර දමන ලද දේ” යයි සිතා පාංශුකූල සංඥාවෙන් වළඳත් නම් ඇවතක් නැත. සොර සිතින් වළඳන්නාට සොරකම (අවහාරය) සිදු වේ, භාණ්ඩයේ අගය අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය.

မဟာပစ္စရိယံ [Pg.336] ပန သင်္ခေပဋ္ဌကထာယဉ္စ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဆဍ္ဍိတဝိဟာရေ ပန ဖလာဖလံ ထေယျစိတ္တေန ပရိဘုဉ္ဇတော ပါရာဇိကံ. ကသ္မာ? အာဂတာနာဂတာနံ သန္တကတ္တာ’’တိ. ဂဏသန္တကေ ပန ပုဂ္ဂလိကေ စ သဥဿာဟမတ္တမေဝ ပမာဏံ. သစေ ပန တတော အမ္ဗပက္ကာဒိံ ကုလသင်္ဂဟဏတ္ထာယ ဒေတိ, ကုလဒူသကဒုက္ကဋံ. ထေယျစိတ္တေန ဒေန္တော အဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. သံဃိကေပိ ဧသေဝ နယော. သေနာသနတ္ထာယ နိယမိတံ ကုလသင်္ဂဟဏတ္ထာယ ဒဒတော ဒုက္ကဋံ, ဣဿရဝတာယ ထုလ္လစ္စယံ, ထေယျစိတ္တေန ပါရာဇိကံ. နော စေ ဝတ္ထု ပဟောတိ, အဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. ဗဟိ ဥပစာရသီမာယ နိသီဒိတွာ ဣဿရဝတာယ ပရိဘုဉ္ဇတော ဂီဝါ. ဃဏ္ဋိံ ပဟရိတွာ ကာလံ ဃောသေတွာ ‘‘မယှံ ပါပုဏာတီ’’တိ ခါဒိတံ သုခါဒိတံ. ဃဏ္ဋိံ အပဟရိတွာ ကာလမေဝ ဃောသေတွာ, ဃဏ္ဋိမေဝ ပဟရိတွာ ကာလံ အဃောသေတွာ, ဃဏ္ဋိမ္ပိ အပဟရိတွာ ကာလမ္ပိ အဃောသေတွာ အညေသံ နတ္ထိဘာဝံ ဉတွာ ‘‘မယှံ ပါပုဏာတီ’’တိ ခါဒိတမ္ပိ သုခါဒိတမေဝ. ပုပ္ဖာရာမဝတ္ထုဒွယံ ပါကဋမေဝ.

මහා පච්චරියෙහි ද සංඛේප අටුවාවෙහි ද විශේෂත්වයක් නොදක්වා මෙසේ පවසන ලදී - "අත්හරින ලද විහාරයක වුවද කුඩා විශාල පලතුරු සොර සිතින් පරිභෝජනය කරන්නාට පාරාජිකා වේ. ඒ මන්ද? පැමිණියා වූ ද මතු පැමිණෙන්නා වූ ද භික්ෂූන් වහන්සේලා සන්තක වස්තුවක් වන බැවිනි." එහෙත් ගණ සන්තක සහ පුද්ගලික විහාරයන්හි, නැවත පැමිණීමේ අභිප්‍රාය (උත්සාහය) ඇති බව පමණක්ම ප්‍රමාණය වේ. ඉදින් එතැනින් අඹ ආදී පලතුරු කුල සංග්‍රහය පිණිස ලබා දෙන්නේ නම්, එය කුලදූසක දුක්කටාපත්තියක් වේ. සොර සිතින් ලබා දෙන්නේ නම් එහි වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. සංඝික දේපළ සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. සේනාසන සඳහා නියම කළ දෙයක් කුල සංග්‍රහය සඳහා ලබා දෙන තැනැත්තාට දුක්කටාපත් වේ, අධිපති භාවයෙන් (හිමිකාරීත්වයෙන්) දෙන්නේ නම් ථුල්ලච්චය වේ, සොර සිතින් දෙන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. ඉදින් වස්තුව පාරාජිකාවකට ප්‍රමාණවත් නොවේ නම් වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. උපචාර සීමාවෙන් බැහැරව වාඩි වී අධිපති භාවයෙන් පරිභෝජනය කරන්නාට එම වගකීම හිමි වේ. ගණ්ඨාව (සීනුව) හඬවා, කාලය ප්‍රකාශ කොට "මෙය මට හිමි වේ" යැයි සිතා අනුභව කරන ලද පලතුරු නිවැරදිව අනුභව කරන ලද්දක් වේ. ගණ්ඨාව නාද නොකොට කාලය පමණක් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, ගණ්ඨාව පමණක් නාද කොට කාලය ප්‍රකාශ නොකිරීමෙන් ද, ගණ්ඨාව නාද නොකොට කාලය ද ප්‍රකාශ නොකොට අන් අය නොමැති බව දැන "මට හිමි වේ" යැයි සිතා අනුභව කරන ලද්දක් වුවද එය නිවැරදිව අනුභව කරන ලද්දක්ම වේ. පුප්ඵාරාම වස්තු ද්වය ද පැහැදිලිය.

၁၅၀. ဝုတ္တဝါဒကဝတ္ထုတ္တယေ ဝုတ္တော ဝဇ္ဇေမီတိ တယာ ဝုတ္တော ဟုတွာ ‘‘တဝ ဝစနေန ဝဒါမီ’’တိ အတ္ထော. အနာပတ္တိ ဘိက္ခု ပါရာဇိကဿာတိ သာမိကေဟိ ဒိန္နတ္တာ အနာပတ္တိ. န စ, ဘိက္ခဝေ, ‘‘ဝုတ္တော ဝဇ္ဇေမီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ‘‘အဟံ တယာ ဝုတ္တော ဟုတွာ တဝ ဝစနေန ဝဒါမီ’’တိ ဧဝံ အညော ဘိက္ခု အညေန ဘိက္ခုနာ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ပရိစ္ဆေဒံ ပန ကတွာ ‘‘ဣတ္ထန္နာမံ တဝ ဝစနေန ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဝုတ္တော ဝဇ္ဇေဟီတိ မယာ ဝုတ္တော ဟုတွာ မမ ဝစနေန ဝဒေဟီတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣမေသုပိ စ ဒွီသု ဝတ္ထူသု ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဥပါရမ္ဘာ မုတ္တော ဟောတီတိ.

150. වුත්තවාදක වස්තු තුනෙහි 'වුත්තෝ වජ්ජේමි' යන්නෙන් 'තොප විසින් පවසන ලද්දක් වී තොපගේ වචනයෙන් පවසමි' යනු අර්ථයයි. 'භික්ෂුවට පාරාජිකාවක් නැත' යනු අයිතිකරුවන් විසින් දෙන ලද බැවින් ඇවැත් නොවන බවයි. 'මහණෙනි, වුත්තෝ වජ්ජේමි යැයි නොවැකිය යුතුය' යන්නෙන් 'මම තොප විසින් පවසන ලද්දක් වී තොපගේ වචනයෙන් පවසමි' යි මෙසේ එක් භික්ෂුවක් විසින් තවත් භික්ෂුවකට නොවැකිය යුතුය යනු අර්ථයයි. එහෙත් සීමාවක් නියම කොට 'අසවල් දෙය තොපගේ වචනයෙන් ගන්නෙමි' යි කීම වටී. 'වුත්තෝ වජ්ජේහි' යන්නෙන් 'මා විසින් පවසන ලද්දක් වී මාගේ වචනයෙන් පවසව' යනු අර්ථයයි. ඉතිරිය කලින් කී පරිදිමය. මෙම වස්තු දෙකෙහි ද සීමාවන් පනවා කීම වටී. මෙපමණකින් ඔහු චෝදනාවෙන් මිදුණේ වේ.

၁၅၁-၂. မဏိဝတ္ထုတ္တယဿ မဇ္ဈိမေ ဝတ္ထုသ္မိံ – နာဟံ အကလ္လကောတိ နာဟံ ဂိလာနောတိ အတ္ထော. သေသံ ပါကဋမေဝ.

151-2. මණි වස්තු තුනෙහි මධ්‍යම වස්තුවෙහි - 'මම අකල්ලක කෙනෙක් නොවෙමි' යන්නෙන් 'මම ගිලනෙක් නොවෙමි' යනු අර්ථයයි. ඉතිරිය පැහැදිලිමය.

၁၅၃. သူကရဝတ္ထုဒွယေ – ကိဉ္စာပိ ပဌမဿ ဘိက္ခုနော ဆာတဇ္ဈတ္တံ ဒိသွာ ကာရုညေန မောစိတတ္တာ အနာပတ္တိ. သာမိကေသု ပန အသမ္ပဋိစ္ဆန္တေသု ဘဏ္ဍဒေယျံ, တာဝ မဟန္တော ဝါ မတသူကရော အာဟရိတွာ ဒါတဗ္ဗော, တဒဂ္ဃနကံ ဝါ ဘဏ္ဍံ. သစေ ပါသသာမိကေ ကုဟိဉ္စိပိ န ပဿတိ, ပါသသာမန္တာ တဒဂ္ဃနကံ သာဋကံ ဝါ ကာသာဝံ ဝါ ထာလကံ ဝါ ယထာ တေ အာဂတာ [Pg.337] ပဿန္တိ, ဤဒိသေ ဌာနေ ဌပေတွာဝ ဂန္တဗ္ဗံ, ထေယျစိတ္တေန ပန မောစေန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ. ဧတ္ထ စ ကောစိ သူကရော ပါသံ ပါဒေန ကဍ္ဎိတွာ ဆိန္နမတ္တေ ပါသေ ဌာနာစာဝနဓမ္မေန ဌာနေန ဌိတော ဟောတိ စဏ္ဍသောတေ ဗဒ္ဓနာဝါ ဝိယ. ကောစိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဌိတော, ကောစိ နိပန္နော, ကောစိ ကူဋပါသေန ဗဒ္ဓေါ ဟောတိ. ကူဋပါသော နာမ ယဿ အန္တေ ဓနုကံ ဝါ အင်္ကုသကော ဝါ အညော ဝါ ကောစိ ဒဏ္ဍကော ဗဒ္ဓေါ ဟောတိ, ယော တတ္ထ တတ္ထ ရုက္ခာဒီသု လဂ္ဂိတွာ သူကရဿ ဂမနံ နိဝါရေတိ. တတြ ပါသံ ကဍ္ဎိတွာ ဌိတဿ ဧကမေဝ ဌာနံ ပါသဗန္ဓနံ, သော ဟိ ပါသေ မုတ္တမတ္တေ ဝါ ဆိန္နမတ္တေ ဝါ ပလာယတိ. အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဌိတဿ ဗန္ဓနဉ္စ စတ္တာရော စ ပါဒါတိ ပဉ္စ ဌာနာနိ. နိပန္နဿ ဗန္ဓနဉ္စ သယနဉ္စာတိ ဒွေ ဌာနာနိ. ကူဋပါသဗဒ္ဓဿ ယတ္ထ ယတ္ထ ဂစ္ဆတိ, တံ တဒေဝ ဌာနံ. တသ္မာ တံ တတော တတော မောစေန္တာ ဒသပိ ဝီသတိပိ သတမ္ပိ ဘိက္ခူ ပါရာဇိကံ အာပဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ တတ္ထ အာဂတံ ဒိသွာ ဧကမေဝ ဒါသံ ပလာပေန္တော ဝိယ.

153. ඌරු වස්තු දෙකෙහි - පළමු භික්ෂුව ඌරාගේ සාගින්නෙන් පීඩිත බව දැක කරුණාවෙන් මුදා හැරි බැවින් ඇවැත් නැත. එහෙත් අයිතිකරුවන් එය පිළිනොගන්නේ නම් (වන්දි ඉල්ලන්නේ නම්) බණ්ඩදෙය්‍ය (ප්‍රතිපූරණය) වේ; එවැනි මහත් වූ මළ ඌරෙකු හෝ ගෙනැවිත් දිය යුතුය, නැතහොත් එහි වටිනාකමට සරිලන වස්තුවක් දිය යුතුය. ඉදින් මලපුඩුවේ අයිතිකරු කොතැනකවත් දක්නට නොලැබේ නම්, මලපුඩුව අසල එහි වටිනාකමට සරිලන සාටකයක් හෝ කසාවතක් හෝ තලියක් හෝ ඔවුන් පැමිණි විට පෙනෙන පරිදි එවැනි තැනක තබා යා යුතුය. සොර සිතින් මුදා හරින්නාට පාරාජිකාම වේ. මෙහි ඇතැම් ඌරෙක් පාදයෙන් මලපුඩුව ඇද මලපුඩුව කැඩුණු විගස, සැඩ පහරකට හසු වූ බැඳි නැවක් මෙන්, ස්ථානයෙන් චලනය වීමේ ස්වභාවයෙන් යුක්තව සිටියි. ඇතැම් ඌරෙක් ස්වභාවයෙන්ම සිටියි, ඇතැම් ඌරෙක් නිදා සිටියි, ඇතැම් ඌරෙක් උගුලකින් (කූට පාසයකින්) බැඳී සිටියි. කූට පාසය යනු එහි අග දුන්නක්, අකුස්සක් හෝ වෙනත් යම් ලී දණ්ඩක් බැඳ ඇති උගුලකි; එය එතැන එතැන ගස් ආදියේ පැටලී ඌරාගේ ගමන වළක්වයි. එහිදී මලපුඩුව ඇදගෙන සිටින ඌරාට ඇත්තේ 'පෑස බන්ධනය' නම් වූ එකම ස්ථානයකි. මක්නිසාද යත්, මලපුඩුව ලිහුණු විගස හෝ කැඩුණු විගස හෝ ඌරා පලා යන බැවිනි. ස්වභාවයෙන් සිටින ඌරාට බන්ධනය සහ පාද සතර වශයෙන් ස්ථාන පහකි. නිදා සිටින ඌරාට බන්ධනය සහ යහන වශයෙන් ස්ථාන දෙකකි. කූට පාසයකින් බැඳුණු ඌරා යන යන සෑම තැනක්ම ස්ථානයක් වෙයි. එබැවින් ඌරා එම සෑම ස්ථානයකින්ම මුදා හරින භික්ෂූන් දස දෙනෙකු, විසි දෙනෙකු හෝ සිය දෙනෙකු වුවද පාරාජිකා වෙති. එය එතැන එතැනට පැමිණි විට දැක එක් මෙහෙකරුවෙකු පලවා හරින්නාක් වැනිය.

ပုရိမာနံ ပန တိဏ္ဏံ စတုပ္ပဒကထာယံ ဝုတ္တနယေန ဖန္ဒာပနဌာနာစာဝနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သုနခဒဋ္ဌံ သူကရံ ဝိဿဇ္ဇာပေန္တဿာပိ ကာရုညာဓိပ္ပာယေန ဘဏ္ဍဒေယျံ, ထေယျစိတ္တေန ပါရာဇိကံ. ပါသဋ္ဌာနံ ပန သုနခသမီပံ ဝါ အသမ္ပတ္တံ ပဋိပထံ ဂန္တွာ ပဌမမေဝ ပလာပေန္တဿ အဝဟာရော နတ္ထိ. ယောပိ ဗဒ္ဓသူကရဿ ဃာသဉ္စ ပါနီယဉ္စ ဒတွာ ဗလံ ဂါဟာပေတွာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောတိ – ‘‘ဥတြသ္တော ပလာယိဿတီ’’တိ; သော စေ ပလာယတိ, ပါရာဇိကံ. ပါသံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ ဥက္ကုဋ္ဌိသဒ္ဒေန ပလာပေန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော.

පෙර කී ඌරන් තිදෙනා සම්බන්ධයෙන් සතරපා කතාවෙහි දැක්වුණු පරිදි චලනය වීම් හා ස්ථානයෙන් සෙලවීම් දත යුතුය. බල්ලෙකු විසින් හපා සිටින ඌරෙකු මුදා හරින්නෙකුට වුවද කරුණාවෙන් කරන්නේ නම් බණ්ඩදෙය්‍ය වේ, සොර සිතින් නම් පාරාජිකා වේ. එහෙත් මලපුඩුව තිබෙන තැනට හෝ බල්ලා අසලට හෝ නොපැමිණි ඌරෙකු මඟට ගොස් පළමුවෙන්ම පලවා හරින්නාට සොරකමක් නැත. යමෙක් බැඳී සිටින ඌරාට කෑම හා බීම දී ශක්තිය ලබා දී 'ඌ තැතිගෙන පලවා යනු ඇතැයි' සිතා මොරගසයි නම්, ඉදින් ඌ පලා යයි නම් පාරාජිකා වේ. මලපුඩුව දුර්වල කොට මොරගසා පලවා හරින්නාට ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ယော ပန ဃာသဉ္စ ပါနီယဉ္စ ဒတွာ ဂစ္ဆတိ, ‘‘ဗလံ ဂဟေတွာ ပလာယိဿတီ’’တိ; သော စေ ပလာယတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ပါသံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ ဂစ္ဆန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. ပါသသန္တိကေ သတ္ထံ ဝါ အဂ္ဂိံ ဝါ ဌပေတိ ‘‘ဆိန္နေ ဝါ ဒဍ္ဎေ ဝါ ပလာယိဿတီ’’တိ. သူကရော ပါသံ စာလေန္တော ဆိန္နေ ဝါ ဒဍ္ဎေ ဝါ ပလာယတိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. ပါသံ ယဋ္ဌိယာ သဟ ပါတေတိ, ပစ္ဆာ သူကရော တံ မဒ္ဒန္တော ဂစ္ဆတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. သူကရော အဒူဟလပါသာဏေဟိ အက္ကန္တော ဟောတိ, တံ ပလာပေတုကာမဿ အဒူဟလံ ကာရုညေန ဥက္ခိပတော ဘဏ္ဍဒေယျံ, ထေယျစိတ္တေန ပါရာဇိကံ. သစေ ဥက္ခိတ္တမတ္တေ အဂန္တွာ ပစ္ဆာ ဂစ္ဆတိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. ဥက္ခိပိတွာ ဌပိတံ အဒူဟလံ [Pg.338] ပါတေတိ, ပစ္ဆာ သူကရော တံ မဒ္ဒန္တော ဂစ္ဆတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ဩပါတေ ပတိတသူကရမ္ပိ ကာရုညေန ဥဒ္ဓရတော ဘဏ္ဍဒေယျံ, ထေယျစိတ္တေန ပါရာဇိကံ. ဩပါတံ ပူရေတွာ နာသေတိ, ပစ္ဆာ သူကရော တံ မဒ္ဒန္တော ဂစ္ဆတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. သူလေ ဝိဒ္ဓံ ကာရုညေန ဥဒ္ဓရတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ, ထေယျစိတ္တေန ပါရာဇိကံ. သူလံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဆဍ္ဍေတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ.

යමෙක් 'ශක්තිය ලබාගෙන පලා යනු ඇතැයි' සිතා කෑම බීම දී යයි නම්, ඉදින් ඌ පලා යයි නම් බණ්ඩදෙය්‍ය වේ. මලපුඩුව දුර්වල කොට යන්නාට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'කැඩුණු විට හෝ පිළිස්සුණු විට හෝ පලා යනු ඇතැයි' සිතා මලපුඩුව අසල ආයුධයක් හෝ ගින්නක් හෝ තබයි නම්, ඌරා මලපුඩුව සොලවන විට එය කැඩී හෝ පිළිස්සී පලා යයි නම් බණ්ඩදෙය්‍යම වේ. ලී දණ්ඩක් සමඟ මලපුඩුව බිම හෙළයි නම්, පසුව ඌරා එය පාගමින් යයි නම් බණ්ඩදෙය්‍ය වේ. ඌරා 'අදූහල' ගල්වලින් (යට කරන උගුල) යට වී සිටියි නම්, ඌ පලවා හරිනු රිසියෙන් කරුණාවෙන් එම ගල ඔසවන්නාට බණ්ඩදෙය්‍ය වේ, සොර සිතින් ඔසවන්නාට පාරාජිකා වේ. ඉදින් ගල එසවූ විගස නොගොස් පසුව යයි නම් බණ්ඩදෙය්‍යම වේ. එසවූ ගල බිම හෙළයි නම්, පසුව ඌරා එය පාගමින් යයි නම් බණ්ඩදෙය්‍ය වේ. වළක වැටුණු ඌරෙකු වුවද කරුණාවෙන් ගොඩගන්නාට බණ්ඩදෙය්‍ය වේ, සොර සිතින් ගොඩගන්නාට පාරාජිකා වේ. වළ පුරවා දමයි නම්, පසුව ඌරා එය පාගමින් යයි නම් බණ්ඩදෙය්‍ය වේ. උලක ඇමුණුණු ඌරා කරුණාවෙන් උලෙන් මුදවයි නම් බණ්ඩදෙය්‍ය වේ, සොර සිතින් මුදවයි නම් පාරාජිකා වේ. උල ගලවා ඉවත් කරයි නම් බණ්ඩදෙය්‍ය වේ.

ဝိဟာရဘူမိယံ ပန ပါသေ ဝါ အဒူဟလံ ဝါ ဩဍ္ဍေန္တာ ဝါရေတဗ္ဗာ – ‘‘မိဂရူပါနံ ပဋိသရဏဋ္ဌာနမေတံ, မာ ဣဓ ဧဝံ ကရောထာ’’တိ. သစေ ‘‘ဟရာပေထ, ဘန္တေ’’တိ ဝဒန္တိ, ဟရာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အထ သယံ ဟရန္တိ, သုန္ဒရမေဝ. အထ နေဝ ဟရန္တိ, န ဟရိတုံ ဒေန္တိ, ရက္ခံ ယာစိတွာ ဟရာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. မနုဿာ သဿရက္ခဏကာလေ ခေတ္တေသု ပါသေ စ အဒူဟလပါသာဏာဒီနိ စ ကရောန္တိ – ‘‘မံသံ ခါဒန္တာ သဿာနိ ရက္ခိဿာမာ’’တိ. ဝီတိဝတ္တေ သဿကာလေ တေသု အနာလယေသု ပက္ကန္တေသု တတ္ထ ဗဒ္ဓံ ဝါ ပတိတံ ဝါ မောစေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ.

විහාර භූමියෙහි මලපුඩු හෝ ගල් උගුල් (අදූහල) අටවන අය වළක්වාලිය යුතුය - “මෙය මෘග සමූහයාගේ ආරක්ෂිත ස්ථානයයි, මෙහි මෙසේ නොකරන්න” යනුවෙනි. ඉදින් ඔවුහු “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේම මෙය ඉවත් කරවා ගන්න” යැයි පවසත් නම්, එය ඉවත් කරවීම සුදුසුය. ඉදින් ඔවුහු තමන්ම එය ඉවත් කරගනිත් නම් එය ඉතා යහපත්ය. ඉදින් ඔවුහු එය ඉවත් නොකරන්නේ නම් සහ ඉවත් කිරීමට ඉඩ නොදෙන්නේ නම්, ආරක්ෂාව පතා එය ඉවත් කරවීම සුදුසුය. මිනිස්සු ගොයම් රකින කාලයෙහි “මස් අනුභව කරමින් ගොයම් රකින්නෙමු” යි සිතා කුඹුරුවල මලපුඩු සහ ගල් උගුල් ආදිය අටවති. ගොයම් කපන කාලය ඉක්ම ගිය පසු, ඔවුන් ඒ කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැතිව ගිය කල්හි, එහි බැඳී සිටින හෝ වැටී සිටින සතුන් මුදා හැරීම සුදුසුය.

မိဂဝတ္ထုဒွယေပိ သူကရဝတ္ထူသု ဝုတ္တသဒိသောယေဝ ဝိနိစ္ဆယော.

මෘග වස්තු දෙකෙහි ද සූකර වස්තූන්හි පවසන ලද විනිශ්චය හා සමානම විනිශ්චයෙක් වන්නේය.

မစ္ဆဝတ္ထုဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – ကုမီနမုခံ ဝိဝရိတွာ ဝါ ပစ္ဆာပုဋကံ မုဉ္စိတွာ ဝါ ပဿေန ဆိဒ္ဒံ ကတွာ ဝါ ကုမီနတော မစ္ဆေ ပေါထေတွာ ပလာပေန္တဿ ပါရာဇိကံ. ဘတ္တသိတ္ထာနိ ဒဿေတွာ ဧဝံ ပလာပေန္တဿာပိ ပါရာဇိကံ. သဟ ကုမီနေန ဥဒ္ဓရတောပိ ပါရာဇိကံ. ကေဝလံ ကုမီနမုခံ ဝိဝရတိ, ပစ္ဆာပုဋကံ မုဉ္စတိ, ဆိဒ္ဒံ ဝါ ကရောတိ, မစ္ဆာ ပန အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပလာယန္တိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ. ဧဝံ ကတွာ ဘတ္တသိတ္ထာနိ ဒဿေတိ, မစ္ဆာ ဂေါစရတ္ထာယ နိက္ခမိတွာ ပလာယန္တိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. မုခံ အဝိဝရိတွာ ပစ္ဆာပုဋကံ အမုဉ္စိတွာ ပဿေန ဆိဒ္ဒံ အကတွာ ကေဝလံ ဘတ္တသိတ္ထာနိ ဒဿေတိ, မစ္ဆာ ပန ဆာတဇ္ဈတ္တာ သီသေန ပဟရိတွာ ဩကာသံ ကတွာ ဂေါစရတ္ထာယ နိက္ခမိတွာ ပလာယန္တိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. တုစ္ဆကုမီနဿ မုခံ ဝါ ဝိဝရတိ, ပစ္ဆာပုဋကံ ဝါ မုဉ္စတိ, ဆိဒ္ဒံ ဝါ ကရောတိ, အာဂတာဂတာ မစ္ဆာ ဒွါရံ ပတ္တာ ပုဋကဆိဒ္ဒေဟိ ပလာယန္တိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝ. တုစ္ဆကုမီနံ ဂဟေတွာ ဂုမ္ဗေ ခိပတိ, ဘဏ္ဍဒေယျမေဝါတိ. ယာနေ ဘဏ္ဍံ ပီဌေ ထဝိကာယ သဒိသံ.

මත්ස්‍ය වස්තු දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ඇති විශේෂය නම්: කෙමනක (කුමීන) කට විවෘත කොට හෝ, එහි පසුපස වැස්ම මුදා හෝ, පැත්තකින් සිදුරක් කොට හෝ කෙමන තුළ සිටින මසුන්ට තලා පලා යන්නට සලස්වන භික්ෂුවට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. බත් ඇට පෙන්වා එසේ පලා යන්නට සලස්වන්නාට ද පාරාජිකා ඇවැත් වේ. කෙමන ද සමඟින් මසුන් ඔසවන්නාට ද පාරාජිකා ඇවැත් වේ. යම් භික්ෂුවක් හුදෙක් කෙමනෙහි කට විවෘත කරයි නම්, හෝ පසුපස වැස්ම මුදයි නම්, හෝ සිදුරක් කරයි නම්, මසුන් ස්වභාවයෙන්ම පලා යත් නම්, එය භාණ්ඩදෙය්‍ය (වන්දි ගෙවිය යුතු වරදක්) වේ. මෙසේ කොට බත් ඇට පෙන්වයි නම්, මසුන් ආහාර සොයා නික්මී පලා යත් නම්, එය ද භාණ්ඩදෙය්‍යම වේ. කට විවෘත නොකොට, පසුපස වැස්ම නොමුදා, පැත්තකින් සිදුරක් නොකොට, හුදෙක් බත් ඇට පමණක් පෙන්වයි නම්, මසුන් කුසගින්න නිසා හිසින් ගසා සිදුරක් සාදාගෙන ආහාර සොයා නික්මී පලා යත් නම්, එය ද භාණ්ඩදෙය්‍යම වේ. හිස් කෙමනක කට විවෘත කරයි නම් හෝ පසුපස වැස්ම මුදයි නම් හෝ සිදුරක් කරයි නම්, පසුව පැමිණෙන මසුන් දොරටුවට පැමිණ එම සිදුරුවලින් පලා යත් නම්, එය ද භාණ්ඩදෙය්‍යම වේ. හිස් කෙමනක් ගෙන පඳුරකට දමයි නම්, එය ද භාණ්ඩදෙය්‍යම වේ. වාහනයක ඇති භාණ්ඩ සම්බන්ධයෙන් ද අසුනක හෝ පසුම්බියක ඇති භාණ්ඩ හා සමාන නයක් දත යුතුය.

မံသပေသိဝတ္ထုမှိ [Pg.339] – သစေ အာကာသေ ဂဏှာတိ, ဂဟိတဋ္ဌာနမေဝ ဌာနံ. တံ ဆဟာကာရေဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဌာနာစာဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသမေတ္ထ ဒါရုဂေါပါလကရဇကသာဋကဝတ္ထူသု စ အမ္ဗစောရကာဒိဝတ္ထူသု ဝုတ္တနယေန ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ.

මාංස පේශි වස්තුවෙහිදී - ඉදින් අහසේදී (මස් වැදැල්ලක්) ග්‍රහණය කරයි නම්, ග්‍රහණය කළ ස්ථානයම මුල් ස්ථානය ලෙස සැලකේ. එය ආකාර හයකින් වෙන් කොට බලා ස්ථානයෙන් සෙලවීම (ථානාචාවනය) වටහා ගත යුතුය. මෙහි සෙසු කරුණු දාරුගෝපාලක, රජක සාටක වස්තූන්හි සහ අඹ සොරකම් ආදී වස්තූන්හි පවසන ලද ක්‍රමයෙන් විනිශ්චය කළ යුතුය.

၁၅၅. ကုမ္ဘိဝတ္ထုသ္မိံ – ယော သပ္ပိတေလာဒီနိ အပါဒဂ္ဃနကာနိ ဂဟေတွာ ‘‘န ပုန ဧဝံ ကရိဿာမီ’’တိ သံဝရေ ဌတွာ ဒုတိယဒိဝသာဒီသုပိ ပုန စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ ဧဝမေဝ ဓုရနိက္ခေပံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တော သဗ္ဗမ္ပိ တံ ပရိဘုဉ္ဇတိ, နေဝတ္ထိ ပါရာဇိကံ. ဒုက္ကဋံ ဝါ ထုလ္လစ္စယံ ဝါ အာပဇ္ဇတိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတိ. အယမ္ပိ ဘိက္ခု ဧဝမေဝမကာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနာပတ္တိ ဘိက္ခု ပါရာဇိကဿာ’’တိ. ဓုရနိက္ခေပံ ပန အကတွာ ‘‘ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ ထောကံ ထောကမ္ပိ ပရိဘုဉ္ဇတော ယသ္မိံ ဒိဝသေ ပါဒဂ္ဃနကံ ပူရတိ, တသ္မိံ ပါရာဇိကံ.

155. සැළි (කුම්භී) වස්තුවෙහිදී - යම් භික්ෂුවක් පාදයකට (මසු පහකට) වඩා අඩු අගයක් ඇති ගිතෙල් තෙල් ආදිය (සොර සිතින්) ගෙන, පසුව "නැවත මෙසේ නොකරමි"යි සංවරයෙහි පිහිටා, දෙවැනි දින ආදියේදී ද නැවත (එය ගැනීමට) සිතක් උපන් කල්හි ඒ හා සමානවම පෙර සිත අත්හැර පසුව පරිභෝජනය කරයි නම්, ඔහු ඒ සියල්ලම පරිභෝජනය කළ ද පාරාජිකා ඇවැත් නැත. දුක්කට හෝ ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ, නමුත් භාණ්ඩදෙය්‍ය (වන්දියක්) වේ. මෙම භික්ෂුව ද එලෙසම කළ බැවින් "භික්ෂුවට පාරාජිකාවක් නැත"යි වදාරන ලදී. එහෙත් වෑයම අත් නොහැර (ධුරනික්ඛේපය නොකොට) "දිනපතා ස්වල්පය බැගින් පරිභෝජනය කරමි"යි පරිභෝජනය කරන්නෙකුට යම් දිනක පාදයක අගය සම්පූර්ණ වේ ද, එදින පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

သံဝိဒါဝဟာရဝတ္ထူနိ သံဝိဒါဝဟာရေ, မုဋ္ဌိဝတ္ထူနိ ဩဒနိယဃရာဒိဝတ္ထူသု ဒွေ ဝိဃာသဝတ္ထူနိ အမ္ဗစောရကာဒိဝတ္ထူသု ဝုတ္တဝိနိစ္ဆယနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဒွေ တိဏဝတ္ထူနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

සංවිධානය කොට සොරකම් කිරීමේ (සංවිධාවහාර) වස්තූන් සංවිධාවහාරයෙහි ද, මිටි වස්තූන් බත් ගෙවල් (ඔදනියඝර) ආදී වස්තූන්හි ද, විඝාස වස්තූන් දෙක අඹ සොරකම් ආදී වස්තූන්හි පවසන ලද විනිශ්චය ක්‍රමයෙන් ද දත යුතුය. තණ වස්තූන් දෙකෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

၁၅၆. အမ္ဗဘာဇာပနာဒိဝတ္ထူသု တေ ဘိက္ခူ ဧကံ ဂါမကာဝါသံ ပရိစ္ဆိန္နဘိက္ခုကံ အဂမံသု. တတ္ထ ဘိက္ခူ ဖလာဖလံ ပရိဘုဉ္ဇမာနာပိ တေသု အာဂတေသု ‘‘ထေရာနံ ဖလာနိ ဒေထာ’’တိ ကပ္ပိယကာရကေ န အဝေါစုံ. အထ တေ ဘိက္ခူ ‘‘ကိံ သံဃိကံ အမှာကံ န ပါပုဏာတီ’’တိ ဃဏ္ဋိံ ပဟရိတွာ ဘာဇာပေတွာ တေသမ္ပိ ဝဿဂ္ဂေန ဘာဂံ ဒတွာ အတ္တနာပိ ပရိဘုဉ္ဇိံသု. တေန နေသံ ဘဂဝါ ‘‘အနာပတ္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိဘောဂတ္ထာယာ’’တိ အာဟ. တသ္မာ ဣဒါနိပိ ယတ္ထ အာဝါသိကာ အာဂန္တုကာနံ န ဒေန္တိ, ဖလဝါရေ စ သမ္ပတ္တေ အညေသံ အတ္ထိဘာဝံ ဒိသွာ စောရိကာယ အတ္တနာဝ ခါဒန္တိ, တတ္ထ အာဂန္တုကေဟိ ဃဏ္ဋိံ ပဟရိတွာ ဘာဇေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ.

156. අඹ බෙදවීම් ආදී වස්තූන්හි - ඒ භික්ෂූහු එක්තරා නේවාසික භික්ෂූන් පිරිසක් සිටි ගම් වැසි ආවාසයකට වැඩියහ. එහි සිටි නේවාසික භික්ෂූහු පලතුරු පරිභෝජනය කළ ද, අමුත්තන් පැමිණි කල්හි "තෙරුන් වහන්සේලාට පළතුරු දෙන්න" යැයි කැපකරුකරුවන්ට නොපැවසූහ. එවිට ඒ ආගන්තුක භික්ෂූහු "සංඝික දේ අපට නොලැබෙන්නේ මන්ද?" යි සිතා ගෙඩිය ගසා (ඝණ්ඨාරය නාද කරවා) බෙදවා, ඔවුන්ට ද වස් පිළිවෙළට කොටසක් දී තමන් ද පරිභෝජනය කළහ. ඒ සම්බන්ධයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, පරිභෝජනය පිණිස අනාපත්තියි" (ඇවැත් නැත) වදාළ සේක. එබැවින් දැනුදු යම් ආවාසයක නේවාසික භික්ෂූහු ආගන්තුකයන්ට (පලතුරු) නොදෙත් නම්, පලතුරු වාරය පැමිණි කල්හි අන් අය සිටින බව දැක දැකත් හොර රහසේ තමන්ම අනුභව කරත් නම්, එහිදී ආගන්තුක භික්ෂූන් විසින් ගෙඩිය ගසා, බෙදවා පරිභෝජනය කිරීම සුදුසුය.

ယတ္ထ ပန အာဝါသိကာ ရုက္ခေ ရက္ခိတွာ ဖလဝါရေ သမ္ပတ္တေ ဘာဇေတွာ ခါဒန္တိ, စတူသု ပစ္စယေသု သမ္မာ ဥပနေန္တိ, အနိဿရာ တတ္ထ အာဂန္တုကာ. ယေပိ ရုက္ခာ စီဝရတ္ထာယ နိယမေတွာ ဒိန္နာ, တေသုပိ အာဂန္တုကာ အနိဿရာ. ဧသေဝ နယော သေသပစ္စယတ္ထာယ နိယမေတွာ ဒိန္နေသုပိ.

එහෙත් යම් ආවාසයක නේවාසික භික්ෂූහු ගස් ආරක්ෂා කොට, පලතුරු වාරය පැමිණි කල්හි ඒවා බෙදාගෙන අනුභව කරත් ද, සිවුපසය සඳහා මැනවින් යොදවත් ද, එහිදී ආගන්තුක භික්ෂූන්ට අයිතිවාසිකමක් නැත. යම් ගස් වර්ග සිවුරු පිණිස නියම කොට පූජා කර ඇත් ද, ඒ සම්බන්ධයෙන් ද ආගන්තුකයන්ට අයිතිවාසිකමක් නැත. සෙසු ප්‍රත්‍යයන් සඳහා නියම කර පූජා කළ ගස් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ယေ [Pg.340] ပန တထာ အနိယမိတာ, အာဝါသိကာ စ တေ ရက္ခိတွာ ဂေါပေတွာ စောရိကာယ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, န တေသု အာဝါသိကာနံ ကတိကာယ ဌာတဗ္ဗံ. ယေ ဖလပရိဘောဂတ္ထာယ ဒိန္နာ, အာဝါသိကာပိ နေ ရက္ခိတွာ ဂေါပေတွာ သမ္မာ ဥပနေန္တိ, တေသုယေဝ တေသံ ကတိကာယ ဌာတဗ္ဗံ. မဟာပစ္စရိယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘စတုန္နံ ပစ္စယာနံ နိယမေတွာ ဒိန္နံ ထေယျစိတ္တေန ပရိဘုဉ္ဇန္တော ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃာပေတွာ ကာရေတဗ္ဗော. ပရိဘောဂဝသေနေဝ တံ ဘာဇေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဘဏ္ဍဒေယျံ. ယံ ပနေတ္ထ သေနာသနတ္ထာယ နိယမိတံ, တံ ပရိဘောဂဝသေနေဝ ဘာဇေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ထုလ္လစ္စယဉ္စ ဘဏ္ဍဒေယျဉ္စာ’’တိ.

යම් ගස් වර්ග එසේ නියම කර නොමැති නම් සහ නේවාසික භික්ෂූහු ඒවා ආරක්ෂා කොට හොර රහසේ පරිභෝජනය කරත් නම්, ඒ සම්බන්ධයෙන් නේවාසිකයන්ගේ සම්මුතියෙහි (කතිකාවෙහි) නොසිටිය යුතුය. යම් ගස් පලතුරු පරිභෝජනය පිණිස පූජා කර ඇත් ද, නේවාසික භික්ෂූහු ද ඒවා ආරක්ෂා කොට මැනවින් ප්‍රත්‍යයන්ට පමුණුවත් ද, ඒ ගස් සම්බන්ධයෙන් පමණක් ඔවුන්ගේ සම්මුතියෙහි (කතිකාවෙහි) සිටිය යුතුය. මහාපච්චරියෙහි මෙසේ පවසන ලදී: "සිවුපසය සඳහා නියම කර පූජා කරන ලද පලතුරු සොර සිතින් පරිභෝජනය කරන්නා භාණ්ඩයෙහි අගය තක්සේරු කරවා (වන්දිය) ගෙවිය යුතුය. පරිභෝජන වශයෙන්ම එය බෙදාගෙන පරිභෝජනය කරන්නාට භාණ්ඩදෙය්‍ය (වන්දි ගෙවීම) වේ. මෙහි යමක් සේනාසන පහසුකම් සඳහා නියම කර ඇත් ද, එය පරිභෝජන වශයෙන් බෙදාගෙන පරිභෝජනය කරන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් ද භාණ්ඩදෙය්‍ය ද වන්නේය."

ဩဒိဿ စီဝရတ္ထာယ ဒိန္နံ စီဝရေယေဝ ဥပနေတဗ္ဗံ. သစေ ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဟောတိ, ဘိက္ခူ ပိဏ္ဍပါတေန ကိလမန္တိ, စီဝရံ ပန သုလဘံ, သံဃသုဋ္ဌုတာယ အပလောကနကမ္မံ ကတွာ ပိဏ္ဍပါတေပိ ဥပနေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သေနာသနေန ဂိလာနပစ္စယေန ဝါ ကိလမန္တေသု သံဃသုဋ္ဌုတာယ အပလောကနကမ္မံ ကတွာ တဒတ္ထာယပိ ဥပနေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဩဒိဿ ပိဏ္ဍပါတတ္ထာယ ဂိလာနပစ္စယတ္ထာယ စ ဒိန္နေပိ ဧသေဝ နယော. ဩဒိဿ သေနာသနတ္ထာယ ဒိန္နံ ပန ဂရုဘဏ္ဍံ ဟောတိ, တံ ရက္ခိတွာ ဂေါပေတွာ တဒတ္ထမေဝ ဥပနေတဗ္ဗံ. သစေ ပန ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဟောတိ, ဘိက္ခူ ပိဏ္ဍပါတေန န ယာပေန္တိ. ဧတ္ထ ရာဇရောဂစောရဘယာဒီဟိ အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တာနံ ဝိဟာရာ ပလုဇ္ဇန္တိ, တာလနာဠိကေရာဒိကေ ဝိနာသေန္တိ, သေနာသနပစ္စယံ ပန နိဿာယ ယာပေတုံ သက္ကာ ဟောတိ. ဧဝရူပေ ကာလေ သေနာသနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာပိ သေနာသနဇဂ္ဂနတ္ထာယ ပရိဘောဂေါ ဘဂဝတာ အနုညာတော. တသ္မာ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ ဝရသေနာသနာနိ ဌပေတွာ ဣတရာနိ လာမကကောဋိယာ ပိဏ္ဍပါတတ္ထာယ ဝိဿဇ္ဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ. မူလဝတ္ထုစ္ဆေဒံ ပန ကတွာ န ဥပနေတဗ္ဗံ.

සිවුරු සඳහාම වෙන් කොට පූජා කරන ලද දෙය සිවුරු සඳහාම උපයෝගී කරගත යුතුය. ඉදින් සාගතයක් පවතී නම්, භික්ෂූන් වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සපයා ගැනීමට අපහසුවෙන් පීඩා විඳිති නම්, නමුත් සිවුරු පහසුවෙන් ලැබිය හැකි නම්, සංඝයාගේ අනුමැතිය පරිදි අපලෝකන කර්මයක් කොට එය පිණ්ඩපාතය සඳහා ද යෙදවීම කැප වේ. සේනාසන හෝ ගිලානප්‍රත්‍යය සම්බන්ධයෙන් පීඩා විඳින කල්හි ද සංඝයාගේ අනුමැතිය පරිදි අපලෝකන කර්මයක් කොට එම අරමුණු සඳහා ද යෙදවීම කැප වේ. පිණ්ඩපාතය සඳහා හෝ ගිලානප්‍රත්‍යය සඳහාම වෙන් කොට පූජා කළ දෙයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. නමුත් සේනාසන සඳහාම වෙන් කොට පූජා කරන ලද දෙය ගරු භාණ්ඩයක් වේ; එය රැකබලා ගෙන ආරක්ෂා කොට එම සේනාසන කටයුත්ත සඳහාම යෙදවිය යුතුය. ඉදින් සාගතයක් පවතී නම්, භික්ෂූන් වහන්සේලාට පිණ්ඩපාතයෙන් යැපීමට නොහැකි වේ නම්, මෙහි රජුන්ගෙන්, රෝගවලින් හෝ සොරුන්ගෙන් වන බිය ආදිය නිසා වෙනත් ප්‍රදේශයකට වඩින කල්හි විහාරස්ථාන විනාශ වී යයි නම්, තල් පොල් ආදිය විනාශ වේ නම්, එවිට සේනාසන ප්‍රත්‍යය ඇසුරු කොට යැපීමට හැකි වේ. මෙබඳු කාලයකදී සේනාසනයක් අත්හැර හෝ සේනාසනය රැකබලා ගැනීම පිණිස එය පරිභෝජනය කිරීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලදී. එබැවින් ඉතා වටිනා සේනාසනයක් හෝ දෙකක් ඉතිරි කොට, සෙසු සේනාසන පිණ්ඩපාතය ලබා ගැනීම පිණිස අවම මිලකට හෝ පවරා දීම කැප වේ. එසේ වුවද මූලික දේපළ විනාශ වන පරිදි එය නොකටයුතුය.

ယော ပန အာရာမော စတုပ္ပစ္စယတ္ထာယ နိယမေတွာ ဒိန္နော, တတ္ထ အပလောကနကမ္မံ န ကာတဗ္ဗံ. ယေန ပန ပစ္စယေန ဦနံ, တဒတ္ထံ ဥပနေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အာရာမော ဇဂ္ဂိတဗ္ဗော, ဝေတနံ ဒတွာပိ ဇဂ္ဂါပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ယေ ပန ဝေတနံ လဘိတွာ အာရာမေယေဝ ဂေဟံ ကတွာ ဝသန္တာ ရက္ခန္တိ, တေ စေ အာဂတာနံ ဘိက္ခူနံ နာဠိကေရံ ဝါ တာလပက္ကံ ဝါ ဒေန္တိ, ယံ တေသံ သံဃေန အနုညာတံ ဟောတိ – ‘‘ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဧတ္တကံ နာမ ခါဒထာ’’တိ တဒေဝ တေ ဒါတုံ လဘန္တိ; တတော ဥတ္တရိ တေသံ ဒဒန္တာနမ္ပိ ဂဟေတုံ န ဝဋ္ဋတိ.

යම් ආරාමයක් සිව්පසය සඳහාම නියම කොට පූජා කරන ලද්දේ නම්, එහිදී අපලෝකන කර්මයක් කිරීම අවශ්‍ය නොවේ. යම් ප්‍රත්‍යයකින් අඩුවක් පවතී ද, එම ප්‍රත්‍යය ලබා ගැනීම සඳහා එය යෙදවීම කැප වේ. ආරාමය රැකබලා ගත යුතුය; වැටුප් දී හෝ එය රැකබලා ගැනීමට සැලැස්වීම කැප වේ. යම් පුද්ගලයන් වැටුප් ලබමින් ආරාමයෙහිම ගෙවල් සාදාගෙන වාසය කරමින් එය රකින්නේ නම්, ඔවුන් පැමිණෙන භික්ෂූන් වහන්සේලාට පොල් හෝ ඉදුණු තල් ගෙඩි පූජා කරන්නේ නම්, සංඝයා විසින් ඔවුන්ට 'දිනපතා මෙපමණ ප්‍රමාණයක් අනුභව කරන්න' යැයි යම් ප්‍රමාණයක් අනුදැන වදාරන ලද්දේ ද, ඒ ප්‍රමාණයම දීමට ඔවුහු අවසර ලබති. එයට වඩා වැඩියෙන් ඔවුන් පූජා කළ ද, එය පිළිගැනීම කැප නොවේ.

ယော [Pg.341] ပန အာရာမံ ကေဏိယာ ဂဟေတွာ သံဃဿ စတုပ္ပစ္စယတ္ထာယ ကပ္ပိယဘဏ္ဍမေဝ ဒေတိ, အယံ ဗဟုကမ္ပိ ဒါတုံ လဘတိ. စေတိယဿ ပဒီပတ္ထာယ ဝါ ခဏ္ဍဖုလ္လပဋိသင်္ခရဏတ္ထာယ ဝါ ဒိန္နော အာရာမောပိ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗော; ဝေတနံ ဒတွာပိ ဇဂ္ဂါပေတဗ္ဗော. ဝေတနဉ္စ ပနေတ္ထ စေတိယသန္တကမ္ပိ သံဃသန္တကမ္ပိ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧတမ္ပိ အာရာမံ ဝေတနေန တတ္ထေဝ ဝသိတွာ ရက္ခန္တာနဉ္စ ကေဏိယာ ဂဟေတွာ ကပ္ပိယဘဏ္ဍဒါယကာနဉ္စ တတ္ထ ဇာတကဖလဒါနံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

යමෙකු මිල දී ගැනීමෙන් ආරාමයක් ලබාගෙන සංඝයාට සිව්පසය සඳහා කැප වූ භාණ්ඩ පමණක් පූජා කරන්නේ නම්, ඔහුට බොහෝ දේ පූජා කිරීමට අවසර ඇත. චෛත්‍යයක පහන් දැල්වීම පිණිස හෝ කැඩුණු බිඳුණු තැන් පිළිසකර කිරීම පිණිස පූජා කරන ලද ආරාමය ද රැකබලා ගත යුතුය; වැටුප් දී හෝ එය රැකබලා ගැනීමට සැලැස්විය යුතුය. එහිදී චෛත්‍ය සන්තක දෙයින් හෝ සංඝ සන්තක දෙයින් වැටුප් දීම ද කැප වේ. වැටුප් ලබමින් එහිම පදිංචි වී ආරාමය රකින්නන් විසින් සහ මිල දී ගෙන කැප භාණ්ඩ පූජා කරන්නන් විසින් එහි හටගන්නා ඵලවැල පූජා කිරීම පිළිබඳව ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

အမ္ဗပါလကာဒိဝတ္ထူသု – အနာပတ္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဂေါပကဿ ဒါနေတိ ဧတ္ထ ကတရံ ပန ဂေါပကဒါနံ ဝဋ္ဋတိ, ကတရံ န ဝဋ္ဋတီတိ? မဟာသုမတ္ထေရော တာဝ အာဟ – ‘‘ယံ ဂေါပကဿ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒိန္နံ ဟောတိ – ‘ဧတ္တကံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဂဏှာ’တိ တဒေဝ ဝဋ္ဋတိ; တတော ဥတ္တရိ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ. မဟာပဒုမတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ကိံ ဂေါပကာနံ ပဏ္ဏံ အာရောပေတွာ နိမိတ္တသညံ ဝါ ကတွာ ဒိန္နံ အတ္ထိ, ဧတေသံ ဟတ္ထေ ဝိဿဋ္ဌကဿ ဧတေ ဣဿရာ, တသ္မာ ယံ တေ ဒေန္တိ တံ ဗဟုကမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘မနုဿာနံ အာရာမံ ဝါ အညံ ဝါ ဖလာဖလံ ဒါရကာ ရက္ခန္တိ, တေဟိ ဒိန္နံ ဝဋ္ဋတိ. အာဟရာပေတွာ ပန န ဂဟေတဗ္ဗံ. သံဃိကေ ပန စေတိယသန္တကေ စ ကေဏိယာ ဂဟေတွာ ရက္ခန္တဿေဝ ဒါနံ ဝဋ္ဋတိ. ဝေတနေန ရက္ခန္တဿ အတ္တနော ဘာဂမတ္တံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. မဟာပစ္စရိယံ ပန ‘‘ယံ ဂိဟီနံ အာရာမရက္ခကာ ဘိက္ခူနံ ဒေန္တိ, ဧတံ ဝဋ္ဋတိ. ဘိက္ခုသံဃဿ ပန အာရာမဂေါပကာ ယံ အတ္တနော ဘတိယာ ခဏ္ဍေတွာ ဒေန္တိ, ဧတံ ဝဋ္ဋတိ. ယောပိ ဥပဍ္ဎာရာမံ ဝါ ကေစိဒေဝ ရုက္ခေ ဝါ ဘတိံ လဘိတွာ ရက္ခတိ, တဿာပိ အတ္တနော ပတ္တရုက္ခတောယေဝ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကေဏိယာ ဂဟေတွာ ရက္ခန္တဿ ပန သဗ္ဗမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတံ ပန သဗ္ဗံ ဗျဉ္ဇနတော နာနံ, အတ္ထတော ဧကမေဝ; တသ္မာ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

අම්බපාලක ආදී වස්තූන්හි - 'මහණෙනි, ආරාම රකින්නා පූජා කිරීමේදී ඇවතක් නැත' යන මෙහිදී කිනම් රකින්නෙකුගේ දීමක් කැප වේ ද, කිනම් දීමක් කැප නොවේ ද? යන ප්‍රශ්නයට පළමුව මහාසුම තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'ආරාම රකින්නාට මෙපමණ ප්‍රමාණයක් දිනපතා ගන්න යැයි යමක් නියම කොට දී තිබේ ද, එය පමණක් දීම කැප වේ; එයට වඩා වැඩියෙන් දීම කැප නොවේ.' මහා පදුම තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'ආරාම රකින්නන්ට ලේඛනගත කොට හෝ සලකුණු කොට යමක් පූජා කර තිබේද? ඔවුන් අතට පත් වූ දෙයට ඔවුහු හිමිකරුවෝ වෙති. එබැවින් ඔවුන් යමක් පූජා කරන්නේ නම් එය බොහෝ වුව ද කැප වේ.' කුරුන්දි අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: 'මිනිසුන්ගේ ආරාම හෝ වෙනත් පලතුරු වර්ග දරුවන් විසින් රකිනු ලබයි නම්, ඔවුන් විසින් දෙන ලද්ද කැප වේ. නමුත් ඔවුන් ලවා ගෙන්වා ගැනීම නොකටයුතුය. සංඝ සන්තක හෝ චෛත්‍ය සන්තක දේ මිල දී ගෙන රකින්නාගේ දීම කැප වේ. වැටුප් ලබමින් රකින්නාට නම් තමාගේ කොටස පමණක් දීම කැප වේ.' මහාපච්චරියෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: 'ගිහියන්ගේ ආරාම රකින්නන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට යමක් පූජා කරන්නේ නම් එය කැප වේ. සංඝාරාම රකින්නන් තමාගේ වැටුපෙන් කොටසක් වෙන් කොට පූජා කරන්නේ නම් එය ද කැප වේ. යමෙකු අර්ධ ආරාමයක් හෝ ගස් කිහිපයක් පමණක් රැකබලා ගැනීමට වැටුප් ලබන්නේ නම්, ඔහුට ද තමාට හිමි ගස්වලින් පමණක් දීම කැප වේ. මිල දී ගෙන රකින්නාට නම් සියල්ලම දීම කැප වේ.' මේ සියලු ප්‍රකාශයන් වචනවලින් වෙනස් වුව ද අර්ථයෙන් එකම වේ; එබැවින් එහි අදහස වටහාගෙන පිළිගත යුතුය.

ဒါရုဝတ္ထုမှိ – တာဝကာလိကော အဟံ ဘဂဝါတိ တာဝကာလိကစိတ္တော အဟံ ဘဂဝါတိ ဝတ္တုကာမေန ဝုတ္တံ, တာဝကာလိကစိတ္တောတိ ‘‘ပုန အာဟရိတွာ ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံစိတ္တော အဟန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘဂဝါ ‘‘တာဝကာလိကေ အနာပတ္တီ’’တိ အာဟ.

දැව පිළිබඳ වස්තුවේදී - 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම තාවකාලිකව ගත්තෙමි' යනුවෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම තාවකාලික සිතින් ගත්තෙමි' යන අදහසිනි. තාවකාලික සිත යනු 'නැවත ගෙනැවිත් දෙන්නෙමි' යන අදහසින් යුත් සිතයි. එවැනි තාවකාලිකව ගැනීමකදී ඇවතක් නොවන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ.

အယံ ပနေတ္ထ ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယော – သစေ သံဃော သံဃိကံ ကမ္မံ ကာရေတိ ဥပေါသထာဂါရံ ဝါ ဘောဇနသာလံ ဝါ, တတော အာပုစ္ဆိတွာ တာဝကာလိကံ ဟရိတဗ္ဗံ. ယော ပန သံဃိကော ဒဗ္ဗသမ္ဘာရော အဂုတ္တော ဒေဝေ ဝဿန္တေ [Pg.342] တေမေတိ, အာတပေန သုက္ခတိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ အာဟရိတွာ အတ္တနော အာဝါသေ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. သံဃော အာဟရာပေန္တော အညေန ဝါ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေန မူလေန ဝါ သညာပေတဗ္ဗော. န သက္ကာ စေ ဟောတိ သညာပေတုံ, ‘‘သံဃိကေန, ဘန္တေ, ကတံ သံဃိကပရိဘောဂေန ဝဠဉ္ဇထာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သေနာသနဿ ပန အယမေဝ ဘိက္ခု ဣဿရော. သစေပိ ပါသာဏတ္ထမ္ဘော ဝါ ရုက္ခတ္ထမ္ဘော ဝါ ကဝါဋံ ဝါ ဝါတပါနံ ဝါ နပ္ပဟောတိ, သံဃိကံ တာဝကာလိကံ အာဟရိတွာ ပါကတိကံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧသ နယော အညေသုပိ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေသူတိ.

මෙහි පාලි මුක්තක විනිශ්චය මෙසේය: ඉදින් සංඝයා වහන්සේලා උපෝසථාගාරයක් හෝ භෝජන ශාලාවක් වැනි සංඝික කටයුත්තක් කරවන්නේ නම්, සංඝයාගෙන් විමසා තාවකාලිකව දැව ගෙන යා හැකිය. යම් සංඝික දැව ද්‍රව්‍ය සමූහයක් ආරක්ෂිත නොවීම නිසා වැස්සට තෙමෙන්නේ නම් හෝ අව්වට වේලෙන්නේ නම්, ඒ සියල්ල ගෙන ගොස් තමාගේ ආවාසයෙහි යෙදවීම කැප වේ. සංඝයා එය නැවත ඉල්ලා සිටින විට වෙනත් දැව ද්‍රව්‍යවලින් හෝ එහි වටිනාකම ගෙවා සංඝයා සතුටු කළ යුතුය. එසේ කළ නොහැකි නම්, 'ස්වාමීනි, සංඝික දෙයින් කරන ලද මෙම ආවාසය සංඝික පරිභෝජන ක්‍රමයටම පරිභෝජනය කළ මැනව' යැයි පැවසිය යුතුය. සේනාසනයක් සම්බන්ධයෙන් නම් මෙම භික්ෂුවම එහි හිමිකරු වේ. ඉදින් ගල් ටැඹක්, ලී ටැඹක්, දොරක් හෝ ජනේලයක් ප්‍රමාණවත් නොවේ නම්, සංඝික දෙයක් තාවකාලිකව ගෙන අවසන් කොට එය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම කැප වේ. අනෙකුත් දැව ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ဥဒကဝတ္ထုသ္မိံ – ယဒါ ဥဒကံ ဒုလ္လဘံ ဟောတိ, ယောဇနတောပိ အဍ္ဎယောဇနတောပိ အာဟရီယတိ, ဧဝရူပေ ပရိဂ္ဂဟိတဥဒကေ အဝဟာရော. ယတောပိ အာဟရိမတော ဝါ ပေါက္ခရဏီအာဒီသု ဌိတတော ဝါ ကေဝလံ ယာဂုဘတ္တံ သမ္ပာဒေန္တိ, ပါနီယပရိဘောဂဉ္စ ကရောန္တိ, န အညံ မဟာပရိဘောဂံ, တမ္ပိ ထေယျစိတ္တေန ဂဏှတော အဝဟာရော. ယတော ပန ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ ဃဋေ ဂဟေတွာ အာသနံ ဓောဝိတုံ, ဗောဓိရုက္ခေ သိဉ္စိတုံ ဥဒကပူဇံ ကာတုံ, ရဇနံ ပစိတုံ လဗ္ဘတိ, တတ္ထ သံဃဿ ကတိကဝသေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ. အတိရေကံ ဂဏှန္တော, မတ္တိကာဒီနိ ဝါ ထေယျစိတ္တေန ပက္ခိပန္တော ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃာပေတွာ ကာရေတဗ္ဗော.

පැන් පිළිබඳ වස්තුවේදී - යම් කලක පැන් සොයා ගැනීම දුෂ්කර වන අතර, යොදුනක් හෝ අඩ යොදුනක් දුර සිට පැන් ගෙනෙනු ලබන්නේ නම්, එවැනි රැස් කළ පැන් සොර සිතින් ගැනීමෙන් සොයා ගැනීමකට (අවහාරයකට) යටත් වේ. ඈතින් ගෙනෙන ලද හෝ පොකුණු ආදියෙහි පවතින පැන්වලින් හුදෙක් කැඳ බත් පිසීම හා පානීය කටයුතු පමණක් සිදු කරන අතර වෙනත් විශාල පරිභෝජනයක් නොකරන්නේ නම්, එම පැන් ද සොර සිතින් ගන්නා තැනැත්තා සොයා ගැනීමකට යටත් වේ. යම් තැනක පැන් කළයක් හෝ දෙකක් ගෙන අසුන් සේදීම, බෝධීන් වහන්සේලාට පැන් වැඩීම, පැන් පූජා කිරීම හෝ සිවුරු පඬු පෙවීම සඳහා පැන් ලබාගත හැකි නම්, එහිදී සංඝයාගේ කතිිකාවත අනුවම පිළිපැදිය යුතුය. නියමිත ප්‍රමාණයට වඩා වැඩියෙන් ගන්නා භික්ෂුව හෝ මැටි ආදිය සොර සිතින් දමන භික්ෂුව ලවා එම භාණ්ඩවල වටිනාකම තක්සේරු කරවා වන්දි ගෙවිය යුතුය.

သစေ အာဝါသိကာ ကတိကဝတ္တံ ဒဠှံ ကရောန္တိ, အညေသံ ဘဏ္ဍကံ ဓောဝိတုံ ဝါ ရဇိတုံ ဝါ န ဒေန္တိ, အတ္တနာ ပန အညေသံ အပဿန္တာနံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗံ ကရောန္တိ, တေသံ ကတိကာယ န ဌာတဗ္ဗံ. ယတ္တကံ တေ ဓောဝန္တိ, တတ္တကံ ဓောဝိတဗ္ဗံ. သစေ သံဃဿ ဒွေ တိဿော ပေါက္ခရဏိယော ဝါ ဥဒကသောဏ္ဍိယော ဝါ ဟောန္တိ, ကတိကာ စ ကတာ ‘‘ဧတ္ထ နှာယိတဗ္ဗံ, ဣတော ပါနီယံ ဂဟေတဗ္ဗံ, ဣဓ သဗ္ဗပရိဘောဂေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ. ကတိကဝတ္တေနေဝ သဗ္ဗံ ကာတဗ္ဗံ. ယတ္ထ ကတိကာ နတ္ထိ, တတ္ထ သဗ္ဗပရိဘောဂေါ ဝဋ္ဋတီတိ.

ඉදින් ආවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් සම්මුතියක් තදින් රකින්නේ නම්, එනම් අන් අයට භාණ්ඩ සේදීමට හෝ සායම් කිරීමට ඉඩ නොදෙන්නේ නම්, එහෙත් තමන් වහන්සේලා අන් අයට නොපෙනෙන සේ ඒවා ගෙන සියල්ල කරන්නේ නම්, එවැනි සම්මුතියක අන් අය රැඳී සිටිය යුතු නැත. ඔවුන් යම් පමණක් සෝදත් ද, ඒ පමණක් සේදිය හැකිය. ඉදින් සංඝයා සතු පොකුණු දෙකක් හෝ තුනක් හෝ දිය වළවල් ඇත්නම්, “මෙහි ස්නානය කළ යුතුය, මෙයින් පැන් ගත යුතුය, මෙහි සියලු පරිභෝජන කටයුතු කළ යුතුය” යනුවෙන් සම්මුතියක් කර ඇත්නම්, ඒ සම්මුතියට අනුවම සියල්ල කළ යුතුය. සම්මුතියක් නැති තැන සියලු පරිභෝජනය සුදුසුය.

မတ္တိကာဝတ္ထုသ္မိံ – ယတ္ထ မတ္တိကာ ဒုလ္လဘာ ဟောတိ, နာနပ္ပကာရာ ဝါ ဝဏ္ဏမတ္တိကာ အာဟရိတွာ ဌပိတာ, တတ္ထ ထောကာပိ ပဉ္စမာသကံ အဂ္ဃတိ, တသ္မာ ပါရာဇိကံ. သံဃိကေ ပန ကမ္မေ စေတိယကမ္မေ စ နိဋ္ဌိတေ သံဃံ အာပုစ္ဆိတွာ ဝါ တာဝကာလိကံ ဝါ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သုဓာယပိ စိတ္တကမ္မဝဏ္ဏေသုပိ ဧသေဝ နယော.

මැටි පිළිබඳ වස්තුවෙහි - යම් තැනක මැටි දුර්ලභ වේද, නැතහොත් විවිධ වර්ණ සහිත මැටි ගෙනවිත් තබා ඇත්නම්, එහි ස්වල්පයක් වුවද මසක පහක් අගනේ නම් පාරාජිකා වේ. සංඝික කටයුත්තකදී හෝ චෛත්‍ය කටයුත්තකදී හෝ වැඩ නිම වූ පසු සංඝයාගෙන් විමසා හෝ තාවකාලිකව හෝ මැටි ගැනීම සුදුසුය. හුණු සඳහා ද, සිතුවම් වැඩ සඳහා ගන්නා වර්ණ සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

တိဏဝတ္ထူသု [Pg.343] – ဈာပိတတိဏေ ဌာနာစာဝနဿ အဘာဝါ ဒုက္ကဋံ, ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတိ. သံဃော တိဏဝတ္ထုံ ဇဂ္ဂိတွာ သံဃိကံ အာဝါသံ ဆာဒေတိ, ပုန ကဒါစိ ဇဂ္ဂိတုံ န သက္ကောတိ, အထညော ဧကော ဘိက္ခု ဝတ္တသီသေန ဇဂ္ဂတိ, သံဃဿေဝေတံ. နော စေ ဇဂ္ဂတိ, သံဃေနေကော ဘိက္ခု ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ဇဂ္ဂိတွာ ဒေဟီ’’တိ. သော စေ ဘာဂံ ဣစ္ဆတိ, ဘာဂံ ဒတွာပိ ဇဂ္ဂါပေတဗ္ဗံ. သစေ ဘာဂံ ဝဍ္ဎေတိ, ဒါတဗ္ဗမေဝ. ဝဍ္ဎေတိယေဝ, ‘‘ဂစ္ဆ ဇဂ္ဂိတွာ သဗ္ဗံ ဂဟေတွာ အတ္တနော သန္တကံ သေနာသနံ ဆာဒေဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. ကသ္မာ? နဋ္ဌေ အတ္ထော နတ္ထိ. ဒဒန္တေဟိ ပန သဝတ္ထုကံ န ဒါတဗ္ဗံ, ဂရုဘဏ္ဍံ ဟောတိ; တိဏမတ္တံ ပန ဒါတဗ္ဗံ. တသ္မိံ စေ ဇဂ္ဂိတွာ အတ္တနော သေနာသနံ ဆာဒေန္တေ ပုန သံဃော ဇဂ္ဂိတုံ ပဟောတိ, ‘‘တွံ မာ ဇဂ္ဂိ, သံဃော ဇဂ္ဂိဿတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗောတိ.

තණකොළ පිළිබඳ වස්තූන්හි - පිළිස්සූ තණකොළ ස්ථානයෙන් ඉවත් කිරීමේදී අදත්තාදානයක් සිදු නොවන බැවින් දුක්කටාපත් වේ, එහෙත් ඒ සඳහා වන්දියක් ගෙවිය යුතුය. සංඝයා තණකොළ රක්ෂා කොට සංඝික ආවාසයක් සෙවිලි කරයිද, පසුව යම් කලෙක එය රැකීමට අපොහොසත් වේද, එවිට වෙනත් භික්ෂුවක් වත් පිළිවෙත් වශයෙන් එය රකියි නම්, එය සංඝයාටම අයිති වේ. ඉදින් ඔහු නොරකී නම්, “රැක බලා දෙන්න” යයි සංඝයා විසින් එක් භික්ෂුවකට පැවසිය යුතුය. ඔහු කොටසක් බලාපොරොත්තු වේ නම්, කොටසක් දී හෝ කරවා ගත යුතුය. ඔහු කොටස වැඩි කර ඉල්ලන්නේ නම්, එය දිය යුතුම වේ. තවදුරටත් වැඩි කරන්නේ නම්, “යන්න, සියල්ල රැකගෙන ගොස් ඔබේම සේනාසනය සෙවිලි කරගන්න” යයි පැවසිය යුතුය. ඒ මන්ද? විනාශ වූ පසු එයින් ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවිනි. දෙන අය විසින් බිම සමඟ නොදිය යුතුය, මන්ද එය ගරු භාණ්ඩයකි; තණකොළ පමණක් දිය යුතුය. ඔහු එය රැක බලා තම සේනාසනය සෙවිලි කරන කල්හි, නැවත සංඝයාට එය රැකීමට ශක්තිය ලැබේ නම්, “ඔබ නොරකින්න, සංඝයා රකින්නේය” යයි කිව යුතුය.

မဉ္စာဒီနိ သတ္တ ဝတ္ထူနိ ပါကဋာနေဝ. ပါဠိယံ ပန အနာဂတမ္ပိ ပါသာဏတ္ထမ္ဘံ ဝါ ရုက္ခတ္ထမ္ဘံ ဝါ အညံ ဝါ ကိဉ္စိ ပါဒဂ္ဃနကံ ဟရန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ. ပဓာနဃရာဒီသု ဆဍ္ဍိတပတိတာနံ ပရိဝေဏာဒီနံ ကုဋ္ဋမ္ပိ ပါကာရမ္ပိ ဘိန္ဒိတွာ ဣဋ္ဌကာဒီနိ အဝဟရန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. ကသ္မာ? သံဃိကံ နာမ ကဒါစိ အဇ္ဈာဝသန္တိ, ကဒါစိ န အဇ္ဈာဝသန္တိ. ပစ္စန္တေ စောရဘယေန ဇနပဒေ ဝုဋ္ဌဟန္တေ ဆဍ္ဍိတဝိဟာရာဒီသု ကိဉ္စိ ပရိက္ခာရံ ဟရန္တဿာပိ ဧသေဝ နယော. ယေ ပန တတော တာဝကာလိကံ ဟရန္တိ, ပုန အာဝသိတေသု စ ဝိဟာရေသု ဘိက္ခူ အာဟရာပေန္တိ, ဒါတဗ္ဗံ. သစေပိ တတော အာဟရိတွာ သေနာသနံ ကတံ ဟောတိ, တံ ဝါ တဒဂ္ဃနကံ ဝါ ဒါတဗ္ဗမေဝ. ‘‘ပုန အာဝသိဿာမာ’’တိ အာလယံ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝုဋ္ဌိတေသု ဇနပဒေသု ဂဏသန္တကံ ဝါ ပုဂ္ဂလိကံ ဝါ ဂဟိတံ ဟောတိ; တေ စေ အနုဇာနန္တိ, ပဋိကမ္မေန ကိစ္စံ နတ္ထိ. သံဃိကံ ပန ဂရုဘဏ္ဍံ, တသ္မာ ပဋိကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗမေဝ.

ඇඳ ආදී වස්තු හත පැහැදිලිය. පාළියෙහි සඳහන් නොවූවත් ගල් ටැඹක් හෝ රුක් ටැඹක් හෝ වෙනත් පදයක (මසකයක) අගය ඇති යමක් සොරා ගත්තහුට පාරාජිකාම වේ. ප්‍රධානඝර ආදියෙහි අත්හැර දැමූ හෝ වැටී ඇති පරිවේණාදියෙහි බිත්ති හෝ ප්‍රාකාර හෝ කඩා ගඩොල් ආදිය සොරා ගන්නහුට ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඒ මන්ද? සංඝික දේ ඇතැම් විට පරිභෝජනය කරති, ඇතැම් විට නොකරති. මායිම් පෙදෙස්වල සොරුන්ගේ බිය නිසා ජනපදවැසියන් පලා යන කල්හි, අත්හැර දැමූ විහාරාදියෙන් කිසියම් පිරිකරක් සොරා ගන්නහුට ද මේ ක්‍රමයම වේ. යමෙක් එතැනින් තාවකාලිකව ගෙන යන්නේ නම්, නැවත විහාරවල භික්ෂූන් පදිංචි වූ පසු ඔවුන් ඉල්ලා සිටින විට එය ආපසු දිය යුතුය. ඉදින් එතැනින් ගෙන ආ දේවලින් සේනාසනයක් සාදා ඇත්නම්, එය හෝ එහි අගය හෝ දිය යුතුම වේ. “නැවත පදිංචියට එන්නෙමු” යයි බලාපොරොත්තු අත්නොහැර ජනපදවැසියන් නික්ම ගිය කල්හි, ගණ සතු හෝ පුද්ගලික වූ හෝ යමක් ගත්තේ නම්, ඔවුහු එය අනුමත කරන්නේ නම් වන්දියක් දිය යුතු නැත. නමුත් සංඝික දේ ගරු භාණ්ඩ බැවින්, ඒ සඳහා වන්දියක් කළ යුතුම වේ.

၁၅၇. ဝိဟာရပရိဘောဂဝတ္ထု ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

157. විහාර පරිභෝග වස්තුවෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, တာဝကာလိကံ ဟရိတုန္တိ ဧတ္ထ ယော ဘိက္ခု သံဃိကံ မဉ္စံ ဝါ ပီဌံ ဝါ တာဝကာလိကံ ဟရိတွာ အတ္တနော ဖာသုကဋ္ဌာနေ ဧကမ္ပိ ဒွေပိ မာသေ သံဃိကပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇတိ, အာဂတာဂတာနံ ဝုဍ္ဎတရာနံ ဒေတိ, နပ္ပဋိဗာဟတိ, တဿ တသ္မိံ နဋ္ဌေပိ ဇိဏ္ဏေပိ စောရာဝဟဋေပိ ဂီဝါ န ဟောတိ. ဝသိတွာ ပန ဂစ္ဆန္တေန ယထာဌာနေ ဌပေတဗ္ဗံ. ယော ပန ပုဂ္ဂလိကပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇတိ, အာဂတာဂတာနံ ဝုဍ္ဎတရာနံ န [Pg.344] ဒေတိ, တသ္မိံ နဋ္ဌေ တဿ ဂီဝါ ဟောတိ. အညံ ပန အာဝါသံ ဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တေန သစေ တတ္ထ ဝုဍ္ဎတရော အာဂန္တွာ ဝုဋ္ဌာပေတိ, ‘‘မယာ ဣဒံ အသုကာဝါသတော နာမ အာဟဋံ, ဂစ္ဆာမိ, နံ ပါကတိကံ ကရောမီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သစေ သော ဘိက္ခု ‘‘အဟံ ပါကတိကံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝဒတိ, တဿ ဘာရံ ကတွာပိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ သင်္ခေပဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ.

“මහණෙනි, තාවකාලිකව ගෙන යාමට අනුදනිමි” යන්නෙහි විනිශ්චය මෙසේය: යම් භික්ෂුවක් සංඝික ඇඳක් හෝ පුටුවක් හෝ තාවකාලිකව ගෙන ගොස් තමාට පහසු තැනක මසක් හෝ දෙමසක් සංඝික පරිභෝගයක් ලෙස පරිභෝජනය කරයිද, පැමිණෙන වැඩිමහල් භික්ෂූන්ට දෙයිද, වළක්වන්නේ නැතිද, එවිට එය විනාශ වුවද, දිරා ගියද, සොරුන් ගත්තද ඔහුට වන්දියක් ගෙවීමට සිදු නොවේ. නමුත් වාසය කර නික්ම යන විට එය තිබූ තැනම තැබිය යුතුය. යමෙක් පුද්ගලික පරිභෝගයක් ලෙස පරිභෝජනය කරයිද, පැමිණෙන වැඩිමහල් භික්ෂූන්ට නොදෙයිද, එය විනාශ වූ විට ඔහුට වන්දියක් ගෙවීමට සිදු වේ. වෙනත් ආවාසයකට ගෙන ගොස් පරිභෝජනය කරන විට, එහි සිටින වැඩිමහල් භික්ෂුවක් එතැනින් නැගිටුවන්නේ නම්, “මා මෙය අසවල් ආවාසයෙන් ගෙන ආවෙමි, මම යමි, මෙය තිබූ පරිදිම තබන්නෙමි” යයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ඒ භික්ෂුව “මම එය තිබූ පරිදි තබන්නෙමි” යයි පවසන්නේ නම්, ඔහුගේ භාරයට පත් කර හෝ යාම සුදුසු යයි සංක්ෂේප අටුවාවෙහි දක්වා ඇත.

စမ္ပာဝတ္ထုမှိ – တေကဋုလယာဂူတိ တိလတဏ္ဍုလမုဂ္ဂေဟိ ဝါ တိလတဏ္ဍုလမာသေဟိ ဝါ တိလတဏ္ဍုလကုလတ္ထေဟိ ဝါ တိလတဏ္ဍုလေဟိ သဒ္ဓိံ ယံကိဉ္စိ ဧကံ အပရဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ တီဟိ ကတာ, ဧတံ ကိရ ဣမေဟိ တီဟိ စတုဘာဂဥဒကသမ္ဘိန္နေ ခီရေ သပ္ပိမဓုသက္ကရာဒီဟိ ယောဇေတွာ ကရောန္တိ.

චම්පා වස්තුවෙහි - ‘තෙකටුල යාගු’ යනු තල, සහල් සහ මුං ඇට හෝ තල, සහල් සහ උඳු හෝ තල, සහල් සහ කොල්ලු හෝ සහල් සහ තල සමඟ වෙනත් යම් කිසි අපරණ්නයක් එක් කොට වර්ග තුනකින් කරන ලද යාගුවකි. මෙය මෙම වර්ග තුන හතරෙන් පංගුවක් ජලය මිශ්‍ර කළ කිරිවල බහා, ගිතෙල්, මී පැණි, සක්කරා ආදිය යොදා සාදන්නාහු යැයි කියනු ලැබේ.

ရာဇဂဟဝတ္ထုမှိ – မဓုဂေါဠကောတိ အတိရသကပူဝေါ ဝုစ္စတိ; ‘‘မဓုသီသက’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. သေသမေတ္ထ ဝတ္ထုဒွယေပိ ဩဒနဘာဇနီယဝတ္ထုသ္မိံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

රජගහ වස්තුවෙහි - මධුගෝළක යනු ඉතා රසවත් කැවිලි විශේෂයකි; ‘මධුසීසක’ කියා ද පවසති. මෙහි ඉතිරි කොටස සහ වස්තූන් දෙකම ඕදනභාජනීය වස්තුවෙහි පැවසූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၁၅၈. အဇ္ဇုကဝတ္ထုသ္မိံ – ဧတဒဝေါစာတိ ဂိလာနော ဟုတွာ အဝေါစ. အာယသ္မာ ဥပါလိ အာယသ္မတော အဇ္ဇုကဿ ပက္ခောတိ န အဂတိဂမနဝသေန ပက္ခော, အပိ စ ခေါ အနာပတ္တိသညိတာယ လဇ္ဇီအနုဂ္ဂဟေန ဝိနယာနုဂ္ဂဟေန စ ထေရော ပက္ခောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

158. අජ්ජුක වස්තුවෙහි - “මෙය පැවසීය” යනු ගිලන්ව සිටියදී පැවසීමයි. ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් ආයුෂ්මත් අජ්ජුකගේ පක්ෂය ගත්තේ අගතියට ගොස් නොව, එය ඇවතක් නොවේ ය යන සංඥාවෙන් යුතුව, ලජ්ජී භික්ෂූන්ට අනුග්‍රහ පිණිස සහ විනයට අනුග්‍රහ පිණිස තෙරුන් පක්ෂග්‍රාහී වූ බව දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

၁၅၉. ဗာရာဏသီဝတ္ထုသ္မိံ – စောရေဟိ ဥပဒ္ဒုတန္တိ စောရေဟိ ဝိလုတ္တံ. ဣဒ္ဓိယာ အာနေတွာ ပါသာဒေ ဌပေသီတိ ထေရော ကိရ တံ ကုလံ သောကသလ္လသမပ္ပိတံ အာဝဋ္ဋန္တံ ဝိဝဋ္ဋန္တံ ဒိသွာ တဿ ကုလဿ အနုကမ္ပာယ ပသာဒါနုရက္ခဏတ္ထာယ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန အတ္တနော ဣဒ္ဓိယာ ‘‘တေသံယေဝ ပါသာဒံ ဒါရကာနံ သမီပေ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. ဒါရကာ ‘‘အမှာကံ ပါသာဒေါ’’တိ သဉ္ဇာနိတွာ အဘိရုဟိံသု. တတော ထေရော ဣဒ္ဓိံ ပဋိသံဟရိ, ပါသာဒေါပိ သကဋ္ဌာနေယေဝ အဋ္ဌာသိ. ဝေါဟာရဝသေန ပန ဝုတ္တံ ‘‘တေ ဒါရကေ ဣဒ္ဓိယာ အာနေတွာ ပါသာဒေ ဌပေသီ’’တိ. ဣဒ္ဓိဝိသယေတိ ဤဒိသာယ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိယာ အနာပတ္တိ. ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ ပန န ဝဋ္ဋတိ.

159. බාරාණසී වස්තුවෙහි - ‘සොරුන්ගෙන් පීඩා විඳි’ යනු සොරුන් විසින් කොල්ලකන ලද යන්නයි. ‘ඍද්ධියෙන් ගෙනවුත් මාලිගාවෙහි තැබීය’ යනු, පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේ සෝක නමැති හීයෙන් පහර කෑවාක් මෙන් ඒ පවුල තැවෙමින් ඒ මේ අත පෙරළෙනු දැක, ඒ පවුල කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ද, ඔවුන්ගේ ප්‍රසාදය ආරක්ෂා කරනු පිණිස ද, ධර්මයට අනුග්‍රහ පිණිස ද තම ඍද්ධියෙන් “ඔවුන්ගේම මාලිගාව ඒ දරුවන් අසල පහළ වේවා” යි අධිෂ්ඨාන කළහ. දරුවෝ “අපේ මාලිගාව” යයි හඳුනාගෙන එයට නැග්ගාහ. ඉන්පසු තෙරුන් ඍද්ධිය ඉවත් කළහ, මාලිගාව ද තිබූ තැනම පිහිටියේය. ව්‍යවහාරය අනුව “ඒ දරුවන් ඍද්ධියෙන් ගෙනවුත් මාලිගාවෙහි තැබීය” යයි කියන ලදී. ඍද්ධි විෂයෙහි යනු මෙවැනි අධිෂ්ඨාන ඍද්ධියකදී ඇවතක් නොවේ. නමුත් විකුර්වණ ඍද්ධිය සුදුසු නොවේ.

၁၆၀-၁. အဝသာနေ ဝတ္ထုဒွယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

160-1. අවසානයෙහි වූ වස්තූන් දෙකම අර්ථය පැහැදිලිය.

သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာယ

සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය වර්ණනාවෙහි,

ဒုတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන පාරාජිකා වර්ණනාව නිම විය.

တတြာယံ [Pg.345] အနုသာသနီ –

එහි මෙම අනුශාසනාව වෙයි -

ဒုတိယံ အဒုတိယေန, ယံ ဇိနေန ပကာသိတံ;

ပရာဇိတကိလေသေန, ပါရာဇိကမိဒံ ဣဓ.

අසහාය වූ, කෙලෙසුන් පරාජය කළ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් යම් මේ දෙවන පාරාජිකා ශික්ෂාපදයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, මෙය මේ ශාසනයෙහි දෙවන පාරාජිකාවයි.

သိက္ခာပဒံ သမံ တေန, အညံ ကိဉ္စိ န ဝိဇ္ဇတိ;

အနေကနယဝေါကိဏ္ဏံ, ဂမ္ဘီရတ္ထဝိနိစ္ဆယံ.

මේ දෙවන පාරාජිකා ශික්ෂාපදය හා සමාන වූ, නොයෙක් ක්‍රමවලින් මිශ්‍ර වූ, ගැඹුරු අර්ථ විනිශ්චයන් ඇති වෙනත් කිසිදු ශික්ෂාපදයක් විද්‍යමාන නොවේ.

တသ္မာ ဝတ္ထုမှိ ဩတိဏ္ဏေ, ဘိက္ခုနာ ဝိနယညုနာ;

ဝိနယာနုဂ္ဂဟေနေတ္ထ, ကရောန္တေန ဝိနိစ္ဆယံ.

එබැවින්, විනිශ්චය කළ යුතු කරුණක් (වස්තුවක්) ඉදිරිපත් වූ කල්හි, විනයෙහි කෙළ පැමිණි, විනය කෙරෙහි අනුග්‍රහ දක්වන්නා වූ භික්ෂුව විසින් මෙහි විනිශ්චය කරනු ලබන්නේ නම්,

ပါဠိံ အဋ္ဌကထဉ္စေဝ, သာဓိပ္ပာယမသေသတော;

ဩဂယှ အပ္ပမတ္တေန, ကရဏီယော ဝိနိစ္ဆယော.

පාලි පාඨය ද අටුවාව ද එහි අර්ථයන් ද සමගින් අඩුවක් නොමැතිව මැනවින් පිරික්සා බලා, අප්‍රමාදීව විනිශ්චය කළ යුතුය.

အာပတ္တိဒဿနုဿာဟော, န ကတ္တဗ္ဗော ကုဒါစနံ;

ပဿိဿာမိ အနာပတ္တိ-မိတိ ကယိရာထ မာနသံ.

කිසිවිටකත් ඇවැතක් දැකීමටම උත්සාහ නොකළ යුතුය. 'මම මෙහි නිදොස් බව (අනාපත්තිය) දකින්නෙමි' යනුවෙන් සිත පිහිටුවා ගත යුතුය.

ပဿိတွာပိ စ အာပတ္တိံ, အဝတွာဝ ပုနပ္ပုနံ;

ဝီမံသိတွာထ ဝိညူဟိ, သံသန္ဒိတွာ စ တံ ဝဒေ.

ඇවැතක් දුටු නමුදු වහා එය නොපවසා, නැවත නැවතත් විමසා බලා, පසුව වියත් විනයධරයන් හා සාකච්ඡා කොට එම විනිශ්චය ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

ကပ္ပိယေပိ စ ဝတ္ထုသ္မိံ, စိတ္တဿ လဟုဝတ္တိနော;

ဝသေန သာမညဂုဏာ, စဝန္တီဓ ပုထုဇ္ဇနာ.

කැප වූ (අනුදත්) කරුණකදී පවා, සිතේ ඇති වන සැහැල්ලු ස්වභාවය නිසා මේ ශාසනයෙහි පෘථග්ජනයෝ ශ්‍රමණ ගුණයන්ගෙන් පිරිහෙති.

တသ္မာ ပရပရိက္ခာရံ, အာသီဝိသမိဝေါရဂံ;

အဂ္ဂိံ ဝိယ စ သမ္ပဿံ, နာမသေယျ ဝိစက္ခဏောတိ.

එබැවින් නුවණැති භික්ෂුව අනුන්ගේ පිරිකර විසකුරු සර්පයෙකු මෙන් ද ගින්නක් මෙන් ද සලකා, ඒවා ස්පර්ශ නොකළ යුතුය (නොගත යුතුය). මෙසේ වූයේ අනුශාසනාවයි. දෙවන පාරාජිකාව අවසන් වේ.

ပါရာဇိကကဏ္ဍ-အဋ္ဌကထာယ

පාරාජිකා කාණ්ඩ අටුවාවෙහි

ပဌမော ဘာဂေါ နိဋ္ဌိတော.

පළමුවන කොටස නිම විය.